·श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचितं
पाणिनीयव्याकरणमहाभाष्यम्।
एतयाख्यानभूत उपाध्यायकैयटप्रणीतो भाष्यप्रदीपस्तयाख्यानभूतो
नागेशभट्टविरचितो भाष्यप्रदीपोद्दयोतः ।
तन्त्र
चतुर्थपञ्चमाध्यायव्याख्यानभूतं
चतुर्थखण्डम् ।
परशुरामक्षेत्राभिजनजोश्युपाभिधश्रीभिकाजीपन्तात्मजेन भार्गवशास्त्रिणा
शास्त्राचार्येण विपमस्थलटिप्पणीभिः पाठभेदादिसंदर्शनेन च
संभूष्य संस्कृतम् ।
प्रथमं संस्करणम् ।
मुम्बय्यां
सत्यभामावाई पाण्डुरङ्ग इत्येताभिः,
निर्णयसागरमुद्रणालयाथ तत्रैव मुद्रयित्वा प्राकाश्य नीतम् ।
शकान्दाः १८६४, खिस्तान्दाः १९४२.
मूल
रूप्यका।
Reid
Tric
(109.0

·॥ श्रीः॥ प्रास्ताविकम्- विदिततरमेवैतत्तत्रभवतः प्रथितयशसा यनिर्णयसागराधिपतिभिः प्रदीपोड्योतसहितं व्याकरणमहाभाष्य- मभिनवपरिपाट्या प्रकारायितुमारब्धामिति । अद्ययावन्महता प्रयासेन तृतीयाध्यायान्तं भागत्रयमेव विद्वत्करकमल- योपनियेशयितुं प्रभविष्णवते । सुप्रभातमिवाय चतुर्थपञ्चमाध्यायद्वयस्य चतुर्थोऽयं भागो विद्वजनकरकमलेषु विनिवेशयितुं न चिरावतीर्ण इति । म. म. शिवदत्तपण्डितैरपफ्रान्तोऽयं मार्गः शनैः शनैराकम्यमाणोऽपि बुद्धिलाधयात् अन्यस्यास्यातीवदुरूहत्वात् आलस्यादिदोपबाहुल्याद्वा वर्षद्वयाभ्यन्तरे कष्टभरेणैवाय भागोऽसाभिः पूर्णता नीत इति गुणैकपक्षपातिनो विद्वांसः शिवेन चक्षुपाऽवलोकयिप्यन्ति । इदानी विरलमचारे महाभाप्याध्ययने दौभाग्यमिव यत् भाष्यवार्तिकयो दो नोपलभ्यते । तेन कियान् वार्तिकोशः क्रियांश्च भाप्यांश इत्येतन्निर्णये महान् मत्यूह इति-एतद्विषये यदसाभिः प्रयतितं तत् पदमारीकौस्तुम- मङ्गपादिप्रबन्धमन्थसाहाय्येन ।प्राचीन ग्रन्थकारैश्च वार्तिक्त्वोपलब्धिचिहभाग्यकुण्डलनारूपं प्रामुख्येनाध्यवसितम् । भतश्च प्रामाणिकः शुद्धः पुरातनश्व भाप्यपाटो महताऽपि प्रयत्नेन प्रकाशकैः संरक्षणीयः । अद्ययावत् गीर्वाणवाणी- पीटरूपेऽसिन् भारते वर्षे महामाप्यप्रकाशनपरिश्रमः सव्येतरकराकुलिपरिमितेरेव महाभागैः कष्टमरेणासादितः । तन्न काश्यां बहुतिथकालामा स्थाननये ह्येतन्मुदितमपि नातीव मनोरम सङ्घीणं च भाप्यवार्तिकयोर्विभागविधौ नावीवोप- युक्तमिति तर विचार्यते । मुम्यापुयां द्वीपान्तरीयमहाभागेन पण्डितमण्डलीसाहाय्यमुपसम्पाद्य मुदितं मूलमात्रमसंदिग्ध प्रायः प्रमादरहितममाभिः पाठभेददर्शनावसरे (छ)संज्ञकस्वेन गृहीतं भाप्यवार्तिकयो दविधी विचारकक्षामा- पतति । धस्सिश्व पुस्तके वार्तिकानि स्थूलाक्षरेण मुद्रितानीति भेदः सुस्पष्टं व्यज्यते । तसिन् पुस्तके सुस्पष्टं भेदे प्रती. यमानेऽपि नासाभिरन्धानुकरणं तस्य कृतम् । यतस्तन प्रमादपतितानि बहूनि स्थलानि दरीदृश्यन्ते । तानि च स्थलानि कतिपयान्युदाहियन्ते- 'यमश्च (INR) इति सूने 'भापत्यमहणं द्वीपाद्यमा प्रतिषेधार्थम्' इत्येतद्वार्तिकमेतद्भिन्नेषु सर्वेष्वपि पुस्तकेषु दृश्यते । भन्न च 'आपत्यग्रहणं कर्तव्यं द्वीपायनः प्रतिषेधार्थम्' इत्येध चार्तिकरहितं भाष्यं संदृश्यते । सर्वेषु मुद्भिवामुद्रितपुस्तकेषु ऐकमत्येन वार्तिकपाठदर्शनादस्माभिरपि तस्य वार्तिकस्योल्लेखः कृतः। एतद्वार्तिकमिति तु प्राचीनपुस्तकेषु तथा पाठदर्शनादेवावगतमिति न । कौस्तुभकृद्भिरपि तस्य वार्तिकत्वेनोल्लेखः सुस्पष्टं कृतः। मनोरमायां च 'यद्यपि भापत्यग्रहणं क्तव्यम्' इति वार्तिकं तथापि अपत्याधिकारविहितपरं तत्' इत्युक्तम् । एवं च वैय्याकरणप्र?- दीक्षितैयद्वार्तिकत्वेन परिगृहीतं तद्वार्तिकमेवेति धियाऽस्माभिस्तदुपन्यस्तम् । 'गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्य-' (१२।३९) इति सूत्रे 'वृद्धाच' इति चार्तिकमस्माभिरुपन्यस्तम् । कीलहॉर्न- पुस्तके तु 'वृद्धाचेति वक्तव्यम्' इत्येवं भाव्यपाठः, नतु वन तस्य वार्तिकस्सोल्लेखः । बहुपु पुस्तकेपु वार्तिकपाठदर्शना- तथोपन्यस्तम् । 'केदाराधञ्च (४०) इति सूत्रे गणिकायाश्च' इति वार्तिकमेवत्पुस्तके उद्भुतम् । (छ)संज्ञककीलहॉनपुस्तके तु नैतदृश्यते। 'ग्रामजनवन्धुभ्यस्त' (२।४३) इति सूत्रे 'गजसहायाभ्याच' इति चार्तिकमनोपन्यस्तम् । (छ)पुस्तके मु नास्योपन्यासः । मसाभिरपन्यस्तानि वार्तिकानि प्राचीनपुस्तकेषु दृश्यन्त इति प्रामाणिकानीति वयं विमः। अन्यथ भामजनेति सूत्रव्याख्यानावसरे तस्वयोधिनीकारेण वृत्तिकृता तु वार्तिकस्यसहायशब्दोऽपि सूने प्रक्षिप्त.' इत्युपम् । तेन च 'गजसहायाम्यां च' इति वार्तिकमित्येव निर्गीयते । 'तूफ्थादिसूत्रान्ताहक' (२०६०) इति सूत्रे 'तखेदं प्रत्ययालुक्' इत्येतद्वार्तिकमस्मरपुस्तके निर्दिश्यते । कोलहॉर्न पुस्तके तु नास्य वार्तिकेयु परिगणनम् । अत्र नागेशमचरणः तस्येदं मत्ययादिति' इति प्रतीकमुषगद्य 'पातिक पध्यर्थे पचमी' इत्युक्तम् । तेन चास वार्तिकेश्वपरिगणयतामयं प्रमाद एवं ।

·- । 'वयसि प्रथमें' (२०) इति सूत्रे 'वयस्य घरमै' इति वार्तिकमसदुपनिर्दिष्टम् । द्वीपान्तरीयपण्डितेन नैतद्वार्तिकेषु परिगणितम् । बहुपु पुस्तके वार्तिकेष्वस्य पाठ इत्यस्माभिरुपन्यस्त इति तु सत्यमेव । भाप्ये तभूरिपरि- श्री हाचार्यश्च 'ये त्रीणीति' इति प्रतीकमुपादाय 'पार्तिकसंमतत्वादिदमेव युक्तम्' इत्युक्तम् । एतेनास्य वार्तिकेव• परिगणनं भ्रम एव । वार्तिकविषये संदिशभिरसाभियहूनि पुस्तकानि 'चार्तिकपा संज्ञकानि प्राचीनानि उपसंगृहीतानि । तानि च कतिपयवार्तिकसंग्रहेणैव कृतकृत्यतां गतानि अकिचिरकराणीति न उद्दर्शनेन संतोपः। एवं चार्तिकविषये प्रामाण्यमुपसंगृयैव प्रायशः सर्वाणि तानि संगृहीतानि न तु तन गतानुगतिकसरणिः । अत एव कतिपयान्युदाहरणमात्राणि कीलहॉर्नपुस्तकस्थानि वाचकवृन्दकरकमलयोः समप्यन्ते, न तु दोपक्रदर्शनजिज्ञासा- समुत्थेन प्रौढिवादमात्रेणेत्यतिकान्तमपि क्षन्तव्यं सुधीभिः ।। एकत्र च वास्तविकवार्तिकान्यपि अपरिगणितानि, अन्यत्र तुं अवार्विकान्यपि स्वकपोलकल्पितपाठानुसारेण वार्तिकत्वेन स्वीकृतानीति विपर्ययदर्शनेनानुपेक्षणीयोऽयं विषय इत्येवं विज्ञाप्यन्ते चैय्याकरणाः । काश्यामचिरोद्तमहाभाप्यपुस्तके बहुपु स्थलेषु भूलाः पाठाः प्रकल्पिताः । भाप्यवाक्यान्येव वार्तिकत्वेन परि- गणितानि इत्येवं चमत्कृतिर्दुनोत्येव संशोधनव्याहतचेतः । तत्रैकमुदाहरणमुपन्यस्यते विद्वजनसेवायाम्- 'तसिन्नधिकमिति दशन्ताह' (4।२।४५) इति सूत्रे- अधिके समानजाती, इष्टं शतसहस्रयोः। यस्य संख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम ॥ इत्येवं भाप्येष्टिदरीदृश्यते । इयं च भाष्येष्टिवार्तिकत्वेन परिगणिता तैर्महाभागः, तदर्थ च 'यस्य संख्या बदा- धिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम' इत्यस्याग्रे 'यस्य संख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम' इत्येवं कुण्डलनारूपम्पाउं परिकल्प्य टिप्पण्या सूच्यते च 'अयं पाठो नेदानीमुपलभ्यते कापि, औचित्यादस्माभिरत्र स्थापितः' इति । भाष्यका- राणामियं शैली समुपलभ्यते यत् वार्तिकव्याख्याने 'इष्टम्' 'इप्यते' इत्यादि पदं प्रायो न चापि संप्रयुज्यते । वार्तिक- विपये व्यामोहश्च प्राचीनविदुषामपि चक्षुगोचरो भवति । यतो भैरवमिथैरेतद्वार्तिकर्मियुद्रोपितम् । तदनुसारेण वार्तिकमेतदिति स्वीकारेऽपि 'अव्ययात्यम्' (१२।१०४) इति सूत्रे 'निशब्दादपि चाच्योऽयं ध्रुवार्थे नियते तथा' इत्येतद्वार्तिकेषु परिगणय्य 'इदमुत्तराधं लुप्तं गोडैस्मृतम्' इत्येतत् टिप्पण्या सूचितम् । 'निशब्दा- दपि-' इत्येतद्वार्तिकमेवाप्रामाणिकम् । 'अस्माभिः कल्पितोऽयं पाठः' इत्येतदुल्लिस्यापि 'निनियामपि वाच्योऽयं सुवार्थे गमने तथा इति पाठान्तरम्' इति सूचितम् । स्वकपोलकत्पितपाठस्यापि पाठान्तरमवलोक्य विस्मयेत घायक- पृन्दानां चेतः । अन्यच 'त्यच्ने चे' इत्येतस्मिन् पार्तिके जामति सति कपोलकल्पितवार्तिकस्य क उपयोग इत्येतरसु- धीभिर्विमर्शनीयम् । एतचोदाहरणमात्रम्, अन्यान्यप्यसंरयेयानि तादृश्युदाहरणानि इतस्ततः संदृश्यमानानि विसाप- यिप्यन्तीति नान्नारोपितानि । एवं च सहृदयैः सूरिभिरसिन् विपये दत्तदृष्टिभिर्भवितव्यमिति विज्ञाप्य प्रकृतमनुसरामः । सूत्रग्रन्थस्य वैदिकपठनपाठनशैलीसिद्धत्वेन तन्न अमस्तु बिरलप्रचारः क्वपिदृश्यते-वैदिकपाठे 'रैवतिकादि- भ्यश्छ।' 'कौपिअरहास्तिपदादण्' 'माथषणिकस्येकलोपव' इत्येतानि सूनाणि पच्यन्ते । तत्र 'कौपिक्षलहास्तिपदादण' इत्येतद्वार्तिकमपि पाठकप्रमादारसूत्रेपु संबद्धम् । कीलहॉर्नभाष्यपुस्तके च कोपिझलेति साहचर्यात् आयर्वणिकस्येत्सेत- दपि चार्तिफेष्वेवोपनिबद्धम् । केवलभाष्यदर्शनेन च सदिग्धमप्येतत्कैय्यटादिदर्शनादसंदिग्धमेव । कैय्यटश्च 'अण्वक्तव्य इति' इति प्रतीकमुपादाय 'कौपिझलहास्तिपदादण् इत्यस्यापागिनीयत्वात्' इत्याह 1 तेन कौपिक्षलहास्तिपदेत्यस्य वार्तिकस्वेन यातिकात्सूत्रेऽनुवृत्त्यसम्भवात् 'आथर्यणिस्यकलोपश्च' इत्यत्राण वक्तव्य इत्यर्थ उक्तः । भाष्यकममाणेन शेषरकृताऽपि 'नन्याथर्वणिकेत्यत्राणनुवृत्यैव सिद्धेऽण्यातव्य इति व्यर्थमत आह-कौपिअलेति । वार्तिकस्थस्य सूत्रेऽनुवृतिदुर्लभेत्यर्थः' इति कैय्यटव्याख्यानावसर उक्तम् । तेनेदं सूत्रमिति सुस्पष्टमेवा पदमार्यादावस्स चार्तिकेषु परिगणनं प्रामादिकमेव । सूनेषु मतभेदस्य पाचिरकत्येऽपि अन्यान्यप्येतादृशान्युदाहरणानि चिस्तरभयात्संक्षिप्यन्ते । वार्तिकपदानि सूत्रेऽनुवर्तन्ते न चेत्येतद्विषये काम्ये रोरेवेति वाच्यम्' इत्यस्य निदर्शनमेवालम् ॥ ननु इन्द्रचन्द्रापिशलिकाशहरसमारद्वाजादीनामनेक्षा ग्याकरणप्रणेतृणामुपरम्धी मुनिग्रयस्यैवास्प प्रामाण्य- माश्रयणीयमिति दुराग्रह एघ । पाणिनीयध्याकरणे च पाणिनिकात्यायनपतञ्जलीनामेय प्रामाण्यमाश्रीयते न चितरेपाम, सदेतदसांप्रवमिनि चेन । 'शताय ठन्यतावशते' इत्येतस्मिन् सूत्रे कैय्यटेग आपिशलकाशकसयोरस्वमन्ये-इति ·(३) यचनादन्यन्न प्रतिपेधाभावो नियतफालाश स्मृत्यो व्यवसा हेल्प इति मुनित्रयमतेनारावे साध्यसाधुप्रविभागः' इति सुस्पष्टं प्रतिपादितम् । सर्परामस्वतननांगेरामटेरपि नियसकाराति' इति प्रतीकमुपादाय 'कलो पाराशरी स्मृति- रितियदिति भावः' इति व्यायातम् । एवं च व्याकरणविपये मुनित्रयमेवैतत्सर्वतन्त्रखतन्त्रमिति नान संशयलेशः ।। मस्तुतेऽस्मिन् सण्डे चतुर्भपशमाध्यायौ च सुप्नीप्रत्ययतदिवसमासान्तविपयको, तन चतुर्याध्यायप्रथमे पादे द्वितीयं सूर्य सुविधायकम् । ततध चतुःसहतिसूनाणि सीप्रत्ययविषयकाणि । तत आरभ्य पद्यमाभ्यायचतुर्थपादा- सप्तपष्टितमाम्तसूत्राणि च तद्वितप्रत्ययविधायफानि ! वतश्वापामाध्यायं समासान्तविधायकानि सूनाणि-इत्येवं विपयविभागः॥ ननु अस्मिन् शास्त्रे शब्दादिग लिrमाधीयते । न शब्दस्य गुणरवे शब्दे लिङ्गस्थानुपपत्तिः स्यात्, पस प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे च संख्यारूपगुणस्यापि शन्देऽसम्भवापत्तिः, गुणे गुणानगीकारात् । एवं चास्य शास्त्रस्य शब्द- साधुत्वमानप्रतिपादकत्वपररवेऽपि शास्त्रीयव्यवहाराय यदनुरोधेन पदार्थाः स्वीकरणीयास्तकिमप्यास्थेयम्, येन निकृ. धर्मकरणे न कोऽपि ब्यापातः संभाव्येत । तय माप्यादितोऽवगन्तव्यम् । भाष्यकृद्रिश्य स्त्रियाम्' इति सूत्र--- 'अवश्य कथित् स्वकृतान्त भास्येयः । कोऽसौ स्वकृतान्तः? संस्त्यानप्रसयौ लिममास्थेयो स्वकृतान्ततः' इत्युक्तम् । व्याख्याद्भिरहयोतकारश्च-'साधयमतावष्टम्भेनाह-स्वकृतान्त इति । एतेन सारयशास्त्रानुसारित्र्य व्याकरणस्येति सूचयति' इत्युक्तम् । 'खकृतान्त आस्थेयः' इत्येतद्भाप्यं सांस्यशास्त्रानुसारित्वमस्य शास्रस्योपपादयितुं नालमतो भगवान् स्वयमेवाने माह-'कस्य पुनः संस्त्यानं स्त्री, प्रवृत्तिर्वा पुमान् ? गुणानाम् । केपां? शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् । सर्वाश्च पुनर्मूतय एवमारिमकाः संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः। यनाल्मीयांसो गुणासनावतरतस्त्रयः शब्दः स्पर्शो रूपर मिति । रसगन्धी न सर्वत्र'। अनेन च सुस्पष्टं प्रतिपादितं साहयशास्त्रानुसारित्वमस्य । कथमन्यथा 'सर्वाश्च पुनर्मूतय एवमात्मिका:' इत्येवं वदेद्भगवान पतञ्जलिः। कैय्यटोऽपि 'सरवरजम्नमांसि गुणावत्परिणामरूपाश्च तदारमका एव शब्दादयः पञ्च गुणाः, तरसंघातरूपं घ घटादि, नतु तव्यतिरिक्मवयविद्व्यमस्तीति सारयानां सिद्धान्तः' इत्याचाह । साडयसिद्धान्तश्च श्रीनागेशभट्टचरणैरेयमुपपादित:-'सर्वस्य जगतः सुखदुःखमोहान्वयात्तत्कारणत्वेन सत्त्वरजस्तमांसि परिकल्प्यन्ते । त्रिगुणारिमका च प्रकृतिर्महच्छन्दवाच्यबुद्धिरूपेण परिणमते । महदहकारात्मना । अहवारस्य-गन्धरूपरसस्पर्शशब्दात्मकपञ्चतन्मात्राः, दशेन्द्रियाणि, मनश्च परिणामः । अत एव सत्वाद्यात्मकाः शब्दादया पूधिव्यावएस्सनर परिणमन्ते । तर गन्धादीनां पानरं पृथिवी, चतुपर्ण गन्धादीनामापर, रूपरसस्पर्शनां त्रयाणां तेजः, रसस्पर्शयोर्द्वयोर्वायुः, शब्दस्सैकस गगनम् । एवं प्रकृतिः सर्यरूपा पुरपभोगार्था । पुरुषश्च न प्रकृ. तिर्नापि विकृतिः, केवलचैतन्यरूपोऽपरिणामी शुद्ध इति सावयसिद्धान्तः । प्रकृतिरचेतनाऽपि चेतनस्य पुरपस्य भोगा- पवर्गलक्षणमर्थ साधयितुं तत्र दृष्टादिसहकारेणेश्वरेण प्रवर्त्यते इति च सेश्वरसायसिद्धान्तः' इति । भगवान् पतसलि:-'गुणसमूहो द्रव्यम्' इति योगशास्त्रे आह । एवं च सेश्वरसावयसिद्धान्तानुयायिभिरेभि- वैय्याकरणैरपि गुणसमुदायो द्रव्यं न त्यतिरिक्त किञ्चिदित्येवावगन्तव्यम् । तथा च शब्दादिगुणसमुदायरूपस्य घटादि- शब्दरूपद्रव्यस्य लिङ्गयोगिरयेऽपि न क्षतिरिति वैय्याकरणसिद्धान्तसमुशयः॥ वैय्याकरणाश्च लिङ्गयोधकप्रत्ययान्तैः शब्दैः स्त्रीलिङ्गबोधमाहुः । तदर्थ च तैः-टाए, ढा, चाप, दीप, टीन्, डीए-इत्याद्याः प्रत्यया आश्रिता । ननु किमिदं लिनं लौकिम्मलौकिकं वा ? किञ्चैतच्छब्दगतमुतार्थगतम् ? इत्यादिविचार्यमाणे यदि च लौकिक- माश्रीयेतेतलिङ्गम् तदा लोके यथा-इयं स्त्री, भगं पुमान् , इदं नपुंसकम् , इत्याद्यालोच्यतध्यवसीयते तद्वत् खट्दा. दिवभावात् खट्दाशब्दास्त्रीत्वबोधो न स्यात् । स्थाच कुंसशब्दादपि स्त्रीप्रत्ययः, यतो रोके विज्ञायमानस्य स्त्रीत्वस्य स्तनवनवैशिष्टयस्य च सावेन लौकिकलिङ्गसत्त्वात् । लौकिकस्यैवाश्रयणे च सरकुटीः पश्येत्यादी लौकिक्स्य पुंस्त्वस्य सत्त्वेन पुंस्त्वप्रयुक्त कार्यप्रसक्तिः स्यात् । एवं घ लौकिकलिङ्गस्य महणे सदाक्षादिशब्दानां लिङ्गं न सिध्येत् सरकुट्यादीनां विरुदलिगतापत्तियेति वैटया करणैः शब्दादिगतमन्यदेव उिगमाश्रितम् , तच लोकानुसारादिति-लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिकस्य-इत्यादिना मग- वानाह।

·(१) हरिरपि-सविधाने निमित्तानां किशिदेव प्रवर्तकम् । यथा तक्षादिशब्दानां लिङ्गेपु नियमस्तथा। भावतचनिदः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः । यद्यदमेऽङ्गतामेति लिङ्गं तत्तत्मचक्षते ॥ इत्याह। "तक्षणच्छेदनाद्यनेकनिमित्तानां सन्निधानेऽपि तक्षणमेव तक्षाशब्दस्य प्रयतकम् । तथा लिनेषु नियमः । भाव- तत्वविदः शिष्टाः शब्दार्थेषु प्रमाणत्वेन व्यवस्थिताः । तेषां प्रयोगे यद्यल्लिङ्गं धर्मेऽङ्गतामेति तत्तल्लिङ्गं प्रचक्षते"-इत्यादि- व्याख्यानेन नागेशोऽप्येतदनुसंधत्ते । एवं च लोकाश्रयं लिङ्गं शब्दनियतमित्यतो दाराशब्दादी पुंस्त्वस्योपपत्तिः, खट्दाघटायचेतनादिपु स्त्रीत्वपुंस्वस्यान्वयः, तटादिशब्दादिपु चानेकलिङ्गसमवायोऽप्युपपद्यते ॥ तदेतत्त्रीत्वं किं प्रत्ययार्थ उत प्रकृत्यर्थ इत्यादिविचारश्च भगवता 'सिद्धं तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात्स्वार्थे प्रत्ययः' इत्यादिना सुस्पष्टं प्रतिपादित इति तत एवावधार्यताम् ॥ चतुर्थाध्याये पूर्व प्रतिपादिताः सुप्पत्ययाः संख्यादीनां वाचका अपि तदनन्तरं प्रतिपादिताः खीप्रत्यया घोतका एव न तु वाचकाः । स्त्रीप्रत्ययानां वाचकत्ये दहयो दोपा भाप्यादायुक्तास्तट्टीकादौ च स्पष्टीकृता इति नान विविच्यन्ते । पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे संख्यायाः कारकस्य च प्रातिपदिकार्थत्वेन सुवर्थत्वाभावात्सुपामपि योतकत्वमेवेति न प्रसरभङ्गः। सुपा द्योतकरवमेवेति 'फ्रीतात्करणपूर्वात्' इति सूत्रस्थभाष्याज्ञायते । तत्र हि-'करणपूर्वादिति किमर्थम् ? गवा क्रीता, भश्वेन क्रीता । करणपूर्वादित्युच्यमानेऽप्यत्र प्रामोति, एपोऽपि क्रीतशब्दः करणपूर्वः । विभक्त्या व्यवहि- तस्वान भविष्यति' इत्युक्तम् । करणतृतीयायाः करणवाचकरपे 'विभक्त्या व्यवहितत्वान भविष्यति' इति कथनमयुक्त स्थात्, अतश्च सुपा द्योतकत्वमेवेति राद्धान्तः॥ प्रत्ययाश्च तापविविधाः-धातूसरं जायमानाः, प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्मायच्छिन्नोद्देश्यकाश्च । तन्न धातूत्तरं जाय- मानाः प्रत्ययास्तृतीयेऽध्याये एव व्यवस्थिताः, ततश्च प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकाः प्रत्यया अनयोरध्या- ययोरक्ताः । धातुत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकप्रत्ययानां प्रागुपन्यासरतु प्रातिपदिकेष्वपि धावूनामेव निगृहनात्तेपामभ्य. हिंतत्वात् प्रातिपदिकत्वसंपादकत्याच भगवता क्रियत इति नासमञ्जसं किञ्चित् । ननु संख्याकारकबोधकाः स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो विधीयमानाच सुप्प्रत्ययाः स्त्रीप्रत्ययानन्तरमेव वक्तव्या न पूर्व, स्वार्थादीनां क्रमेणैवोपस्थितेः-इति कथमन्न सुपां प्रागुपन्यासः संगच्छेतेति चेन्न । स्त्रीप्रत्ययप्रकरणानन्तरं सुपां कथने तेषां तद्धितसंज्ञा स्यात् , तद्धिताधिकारस्य 'यूनस्तिः' इति सूत्रप्रतिपादिततिप्रत्ययात् प्रागेवोपलव्धेः। तद्धिताधिकारा मामथने तु तेषां स्त्रीत्वमापयेतेति पूर्वमुक्ताः सुपत्ययाः । अपि च स्वौजसमौडिति सामान्यसूत्रेण विधीयमानाः प्रातिपदिकमानोद्देश्यकाः प्रत्ययाः 'च्याप्प्रातिपदिकात्' इत्यधिकारप्रणयनानन्तरं द्राक् स्मृतिपथमारूढाः इति अन्तरगत्वादेव पूर्वमुक्ताः । स्त्रीप्रत्ययानां तद्धितानां च प्रातिपदिक- रूपार्थापेक्षयाऽधिकार्यापेक्षासत्येन सुपामन्तरगत्वमिति नानिष्टं किञ्चित् । ननु भष्टानयोगपदष्टाध्यायास्मिकेयमष्टाध्यायी द्वात्रिंशत्पादैः प्रत्रमतीति न न्यूनाऽस्या गतिः तथापि अध्या- यानां पादानां च येयं मर्यादा समुद्भासते सा किं अशोकवनिकान्यायेन, कारणनियन्निवा वा-इत्यायनेकविधविचारश्च ममाधिकारप्रस्वायनायां विस्तरशः प्रस्तूयेतेति विस्वरभिया नात्र विचारयामः किन्तु प्रस्तुते चतुर्थपञ्चमाध्यायद्वये ताशी सङ्गतिं भूमो येन पादाध्यायसमाप्तिर्न स्वेच्छया भगवता क्रियते किन्तु कारणनियनितैव सेति । धातुप्रत्ययप्तकरणस्यायसितस्येन तृतीयाध्यायः कथं समाप्त इति नात्र सुधीनां कारणजिज्ञासा स्यात् । तृतीया- प्यायस्थप्रकरणापेक्षया प्रातिपदिकाधिकारप्रकरणस्य भिन्नस्येन पृथगध्यायोऽयमारख्ध इति नैतचिनम्, परं च यथा धातुप्रत्यया एकसिसेवाध्याये उक्तास्तथेमे प्रातिपदिकमत्यया अपि चतुर्थाध्याये एव निरूपणीयाः किमर्थमयमध्यायभेद भारम्य इत्यादिचिन्ताजर्जरचेतसामनमयतामिदमुत्तरम्-यत् स्त्रीप्रत्ययान्त एम प्रथमः पादः समापनीयो यदि वद्धिता. धिकारः स्त्रीप्रत्ययेषु न स्यात् । स च स्त्रीप्रत्ययेषप्यनुवर्तत इति न पादभेदः कृतः । ततश्चापत्याधिकारान्तः प्रथमः पादः । 'वृद्धारयः' इति एमत्ययान्तो द्वितीयः पादः। माग्दीभ्यतीयान्तस्मृतीयः पादः । प्राग्घितीयान्तश्चतुर्थः पादः । इश्यं धतुर्याध्यायस्य पवारः पादाः प्रापिताः। तय प्रायः प्रकरणभेदे पादसमाप्तिदश्यते । अध्यायस्य च धर्मार्थकाम- मोक्षयरवारः पादाः प्रकासिवाः, वाक्संकेतभेदो मा भूदिति पादयाहुल्यं न स्वीकृतं भगवतेत्यपि वक्तुं शक्यम् । मपि । अर्थमषधीयस्य विधीयमानः प्रत्ययो द्वितीयतृवीयचतुर्धपादादीन श्यते वा यन पादादौ दृश्यते- 'प्रारीता: इस्पत्र, तत्राप्यायभेदः कृत इत्यपि न विस्दम् ।

·भन्यच मुरयं तदिवप्रकरणं चतुर्थाध्याये प्रथममुक्त्वा तस्य शेपभूतं स्वाधिकसमासान्वादिप्रत्ययवहुलीभूतम- ध्यायं पृथगेवाचार्यः कृतवानित्यध्यायभेदेऽप्येवरसामअसं स्पादित्यलमतिविचारेण । अस्मिन् भागे केषुचित् फठिनस्थलेषु कतिपयाष्टिप्पण्यो दत्ताखा नासत्पाण्डित्यप्रदर्शनार्थ विरचिताः । अभ्यास- काले संपादिताः फेवलं जिज्ञासूनां अन्यतरवावगाहने साहाय्यभूता भनिष्यन्तीत्येतद्धियेवाग्रारोपिता इति चिरस्सलन. मपिविदुपांवरैः क्षन्सन्यमित्यभ्यर्थयामः । चतुर्याध्याये सूत्रवार्तिकयोः क्रमाङ्कलेसनव्यत्यासोऽनवधानवया कचिदृश्यते ॥ सोयोतप्रदीपभाप्यप्रकारानं प पहुतरवित्तकष्टादिसाध्यमपि निर्णयसागराधिपतिभिः प्रारब्धमिति ते न किमिय धन्यवादाहाः । मन्यामहे वायत् निर्णयसागराधिपतये सपरिवाराय समन्त्रिणे च स्वस्ति-इति निखिलोऽपि पण्डित- समाजः सुमृशमविरतं चाशास्ते-इति । यर्मुद्रणालयाधिपतिभिः सुशिष्टाक्षरविन्याससुशोभीनि विद्वदधिगतरवादशुद्धि- रहितानि दुर्लभतराणि पुस्तकान्यल्पेनैव मूल्येन प्रत्यहं प्रदीयन्ते तैमहाभाष्यस्यायं चतुर्थों भागो विद्वत्करकमलेविदानी समयंत इति नैवचित्रम् ॥ उदयोवप्रदीपसमुद्रासितमहाभाष्यप्रकाशनस्यायं समुघोगः प्रथमोऽपि नाद्वितीयतां सांप्रतमुपादत् । यतः काश्यां पण्डितवरश्रीगुरुप्रसादशाखिभिरचिरेणैव कालेन सोयोत समदीपं सम्पूर्णमपि महामाप्यं मुदितं नितरां विरा- जते । भभिनन्दामो वयं द्रौपदीस्वयंवरे ग्राह्मणसमाजादुतिष्टन्तमर्जुनमिव राजस्थानसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षमपि । नात्र संशयलेशोऽपि यचमरकृतिरिवैतरप्रकाशनम् इति । नूनं समयातिलाघवाद्विद्वद्भिर्यन तत्र दृश्यमाना दोपा.भप्य- संधैया एव । भयं चानयो दोपोऽनुपेक्षणीय इपावभासते-'तद्युफाकर्मणोऽ' इति सूत्रस्थ 'अण् प्रकरणे कुलाल-' इति वार्दिक 'लुप्तोऽयं पाठः सम्प्रति गौडैरुद्धतः' इत्येवाग्वचनं प्रमाणमनुपन्यसद्भिगौडैर्यत्र तत्र जोघुष्यमाणं नातीव रमणीयमिति सुधीभिर्विचारणीयम् । 'गौडैरुद्धतम् इत्यर्थकानि वचनान्यपरिमितानीति सुभृशं सन्दूयते चेतः । लेखकममादारपाठभेदाः समुपजायन्ते, रान यदि प्रकाशकैरपि पाठभेदः कृतः क्षते क्षारमिवासमिति प्रकाशनविदा ग्युत्पत्तिरित्यलं परदोषाविष्करणेन ॥ अथानामिन् समुद्योगे क-संज्ञक राजापूरपाठशालातो लब्धं भाष्यकैय्यटपुस्तकम् । पुस्तकमेतत्याचीनमपि मुश्लिष्टा- क्षरमपि नावीवशुद्धम् । ख-संशकं असन्मित्रवरैर्भदृकुलावतंसैविद्वद सरैः श्रीगोपालभट्टचरणैर्दत्तमुद्दयोतपुस्तकम् । विद्वरकुलकमागतमेवप्रामाणिकमित्यत्र न सन्देहः । असदुर्भाग्यवशात्तत्रभवन्तो भट्टचरणा विद्वन्मण्डलीदर्शनार्थमिव कैलासं गता नेदानीमिमं प्रयत्नमवलोकयन्ति । ग-संज्ञकं उध्योतपुस्तकमसम्पूर्णमपि अतीवशुधम् , क्लिष्टाक्षरमपि विद्वद्भिः कृतपरिचयं श्रेष्टिमहोदयैर्गुर्जरमुद्रणयन्त्रालयाधिपतिभिर्दत्तम् । घ-संज्ञक उद्दयोवपुस्तकं राजापूरपाठशालातो लम्धमशुद्धिबहुलम् । उ-संज्ञक भाष्यकैय्यटोझ्योतसहितं गुर्जरदेशतोऽत्रत्यैर्विद्वदनेसरैः श्रीमोतीरामशाखिभिरानीतम् । पुस्तकमेतरसुशिष्टाक्षरमशुद्धिरहितं च दृश्यते, नैतत् सम्पूर्ण । च-संज्ञकं काश्यां मुदिवं चौखम्भायन्नालयस्थं भाष्यकैय्य- टपुस्तकम् । छ-संज्ञकं फीलहॉर्नमुद्रितं महाभाष्यम् । ज-संज्ञकं नागपुरप्रान्ते निषसद्भिर्विदुपांवरैः श्रीकृष्णशालि घुले मुगृहीवनामधेयैः स्वकुलभूपणमिव प्रयतत उपहितम् । पुस्तकं चैतनिःसन्दिग्ध सुश्लिष्टाक्षरं आन्तिरहितं च प्रकाशन- विधी तरणिरिवातितरां विराजते । झ-संज्ञक पं. गुरुप्रसादशास्त्रिभिमुंद्वितम् । अ-संज्ञकं काश्यां मुद्रणयन्त्रालये मुहिवं प्राचीनं पुस्तकम् । एतानि च पुस्तकानि पाठभेदादी संज्ञापितानि । अन्यानि च श्रुटितानि कतिपयपत्रमात्राणि बहु- विधानि पुस्तकानि संनिहितान्यपि न निर्दिष्टानि । यैर्महाभागैः पुस्तकानि ददाद्विरुपकृता वयं तेषां धन्यवाददानमपि नैतस्किञ्चित् । पैश्च विद्वनिर्निर्णयसागरास्थानपण्डितै. सुगृहीतनामधेयैः साधलेकुलावतंसैः श्नीयालकृष्णशानिभिः, सोमणमहोदयः, भाचायोंपाभिधश्रीनारायणशास्त्रिभिःप्रधानपण्डितैश्च प्रतिपदमनुसन्धानमाचरद्भिर्यदुपकृता वयं तत्तैरेव कतुं शक्यमित्येव निर्दिश्यते। महाभाष्यसंशोधनात्मे दुरूहेऽपरिचिते चालिन् कर्मणि प्रपतयिवारो विल्सनमहाविद्यालये प्रधानाध्यापकपद- मलङ्कर्षन्तो वेलणकरोपाहहरिशर्माणः । वैश्च पुस्तकसंपादनाद्यनेकविधसाहाय्यदानेन उपकृता धयमत्र पराकान्ता इति कथं न ते धन्यवादाहोः । संयोजकहिराजीप्रमृतीनां कौशलं शीघ्रकारित्वं च नास्सिन्नवसरेऽनुपेक्षणीयम् । पुस्तके घासियष्टविधाप्टर ग्यवाहियन्ते । तेषां संकरप्रसनच तदीयहखराघवेनैव विनिवारित इत्येतनिर्विवादम् ।। २पा०च. प्रस्ता.

·(६) भागेऽसिजन्ते अभ्याससोलभ्यायाध्यायद्वयगतसूत्रवार्तिकपाट प्रतिनिवेशितस्तथा चादी सूनसूचिरपि सनि- वेशिता । अनल्पमतिभिरुपक्रमणीयेऽसिन् कर्मणि यद्धाष्टयांदसाभिरुपफ्रान्तं तदुदाराशयाः सफलयन्तु तत्रभवन्तो विद्वन्धरणाः। या सौष्ठवं किञ्चित्तहरोरेच मे नहि । यदनासौष्ठवं किञ्चितन्ममैव गुरोनहि ॥ इति श्रीमधुसूदनसरस्वतीनिष्यन्दैरनत्यसत्यतावप्रथनेन विद्वदनुग्रहं संप्रार्थयामो वयं नागपञ्चमी शाके १८६४ काशीविश्वविद्यालयविनेयाः म. म. श्रीजयदेवमिश्रचरणान्तेवासिनः श्रीभार्गवशास्त्रिणः ·चतुर्थपञ्चमाध्यायभाष्यव्याख्यातसूत्रसूचिः । पछाक्ष २२ ४१ . १८ You २५५ २३५ २३१ २८५ ३१३ क्रमाङ्क: पृष्ठा। .१ अक्ष्णोऽदर्शनात् । ४१८ ३८ अल्पे। २ अचतुरविचतुरसुचतुरखीपुंसक। ४१८ ३९ अवक्षेपणे कन्। ३ अजादी गुणवचनादेव। ३८५/४० अवयवे च प्राण्योपभिरक्षेभ्यः । ४ अजायतष्टाप्। ३१ ४१ अवयति ठंध। ५ अग्नासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात्। ४२० ४२ अव्यक्तानुकरणायजवरार्धादनिती डान् । अणिमोरनार्पयोगुरूपोत्तमयोः ध्यन गोने। ८६/४३ अव्ययसर्वनाम्नामकच्या टे। ७ अण्च ३५२ ४४ अव्ययात्यप् । ८ अत इन्। १३३ | ४५ अव्ययीभावाच । ९ अत इनिठनी। ३५४/४६ अपडक्षाशितङ्ग्वलंकर्माले । १० अतथ। १५८ ४७ असमासे निष्कादिभ्यः। ११ अतिशायने तमविष्ठनौ । ३५३ / ४८ अस्तिनाखिदिष्टं मतिः । १२ अदूरभवथ। ४९ अहःसर्वेकदेशसंख्यातपुण्याच रानेः । १३ अधिकम् । ३३६ / ५० महोऽह एवेभ्यः। १४ अधिकृत्य कृते प्रन्थे । २१२/ ५१ आकर्यात् ष्ठल। १५ अधुना। ३६४, ५२ आकालिकडाद्यन्तवचने । १६ अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लगसंज्ञायाम् । २६२ | ५३ आगवीनः। १७ अध्यायानुवाकयो । ३३५) ५४ आ च त्वात् । १८ अनत्यन्तगतो कात् । ४०६ | ५५ आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात् खः। १९ अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि । ४१९ ५६ आथर्वशिकस्येकलोपश्च । २० भनुदात्तादेव। २२३ / ५७ आरगुदीचाम् । २१ अनुपदसर्वानायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु। ३११ ५८ माहौंदगोपुच्छसंख्यापरिमाणाहकू । २२ अनुपसर्जनात् । ४१ ५९ आलजाटजी बहुभाषिणि । २३ अनुप्रवचनादिभ्यश्छः । २८४ ६. आवख्याचा २४ मनुब्राह्मणादिनिः। १७६ ६१ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते । २५ अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽम् । १३६ ६२ इतो मनुष्यजाते। २६ अन्तःपूर्वपदाछन् । २०८ ६३ इनपिटचिकचि च। २७ अन्तर्वत्पतिवतोर्नुछ । ६४ इनिनकट्यचच । २८ अपलं पौनप्रमृति गोत्रम् । १५१ ६५ इन्द्रयरुणभवशरीरुद्रमृडहिमारण्य० । २९ अपरिमाणबिस्वाचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि । ५४ ६६ ईयसश्च । ३. अपोनप्पानप्तृभ्यां घः। ६५ ईषदसमाप्तौ कल्पन्देश्यदेशीयरः । ३१ अप्पूरणीप्रमाण्योः। ६८ उगवादिभ्यो यद । ३२ अभिजनव। २१३ ६. उगितश्च । ३३ अभिजिद्विदमृच्छालावच्छिखावच्छमी- ७. उत्तरपनाहृतं च। वर्णावग्छुमदगो यम् । ७१ इत्यादिभ्योऽन् । ३४ अभिनिष्कामति द्वारम् । २१२ ७२ उदीचामिन् । ३५ अयाशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठनौ । ७३ उपर्युपरिष्टात् । ३६ अरण्यान्मनुष्ये । १९४ ७४ उपसर्गाच। ३० अर्धावत् । ७५ उपसर्गाच्छन्दरि धात्वर्थे । २१९ १४२ २५३ ८५ ३६४ ८२ १७२ ७२ ४२२ ३९० २४२ ४२० २७६ १०२ १४७ १९८ २९२ ·८ पातञ्जलमहाभाप्ये- पूछा। पृष्ठाः। २०७ १६४ १४८ २११ २२७ ७३ १४३ १७० १७२ २८४ - ८४ ७६ उभादुदात्तो नित्यम् । ७७ जडुतः। ७८ ऊपसोऽनन् । ७९ उपसुषिमुष्कमभो रः। ८० नाक्पूरन्धू.पयामानक्षे। ८१ ऋतोऽन् । ८२ ऋष्यन्धकष्णिकुरुभ्यश्च । ८३ एक्गोपूर्वाञ् नित्यम् । ८४ एकस्य सकृञ्च । ८५ एकाच प्राचाम् । ८६ एकादाकिनियासहाये। ८७ एकादो घ्यमुलन्यतरस्याम् । ८८ एको गोने। ८९ एतदोऽन् । ९० एनवन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः। ९१ ऐकागारिकद चौरे ९२ ओरन् । ९३ कच्छादिभ्यश्च । ९४ पत्र्यादिभ्यो ढकन् । ९५ कद्रुकमण्डल्बोइछन्दसि। ९६ कन्याया: कनीन च । ९७ कम्बलाच सज्ञायाम् । ९८ कम्बोजाहक् । ९९ क्लापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यथ । १०० क्लाप्यश्वत्थयक्युसागुन् । १.१ साहिठन् । १०२ कस्यचदः । १०३ कस्येत् । १०४ कापिश्याः फक्। १०५ कालेभ्यो भववत् । १०६ किम. क्षेपे। १०७ किम सख्यापरिमाणे डति च। १०८ किमिदभ्यो वो घः। १०९ कियतदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच् । ११० किसर्वनामबहुभ्योऽद्यादिभ्यः। १११ फुटीशमीशुण्डाभ्यो । ११२ मुत्सिते। ११३ पुमुदनडचेतसेभ्यो मतुप् । ११४ फुर्वादिभ्यो य । ११५ कुलकुक्षिनीवाभ्या श्वाऽस्यलंकारेषु । ११६ पुलिजालुक्खी च। ११७ वे ग्रन्थे। ११८ भ्वस्तियोगे सपद्यकर्तरि चिः । कमानः ३२३ / ११९ केदाराय । ८३ १२० केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्य- ४२१ कृतमुमतलभेपजाय। १२१ फेशाद्वोऽन्यतरस्याम् । १२२ कोशाहम् । १२३ कौमारापूर्ववचने। १३९ / १२४ कौरव्यमाण्ड्काभ्या च । ३५५ / १२५ कौसल्यकार्यािभ्याचा ४०९ १२६ ऋतुयज्ञेभ्यश्च । १२७ ऋतूस्थादिस्वान्ताहरु । ३७२ १२८ कोतवत्परिमाणात् । ३७१ १२९ क्रीतात्करणपूर्वात् । १२१ १३० क्षुद्राभ्यो वा। ३६१ १३१ क्षेनियपरक्षेने चिकित्स्यः । १३२ सण्डिकादिभ्यथ। १३३ सलगोरयात् । १८० १३४ सलयवमापतिलपत्रमणध । १९४ १३५ सार्या ईकन्। १८५] १३६ गन्धस्येदुरपूतियुसुरभिभ्यः। १३७ गम्भीरायः। १४० १३८ गतॊत्तरपदाच्छ । २४५] १३९ गहादिभ्यश्च । १५८ १४० गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । २१५ १४१ गृहपतिना सयुक्त ष्यः। २०७ १४२ गोनत्रियाः कुत्सने ण च । २६२ १४३ गौनावयवात् । १४४ गोनेऽलुगचि। १४५ गोने मुजादिभ्यश्पन् । १८५ १४६ गोनोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यः । १४७ गोध्यचोऽसख्यापरिमाणाश्चादेयत् । ४१७ १४८ ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् । ३२१ १४९ व्याप्रातिपदिकात् । ३२१ १५० चटकाया ऐरन् । ४०२ १५१ चूर्णादिनि । ३६० १५२ छ च। ४०१ १५३ छनादिभ्यो णः। १५४ छदिरुपधिवलेर्छन् । १८१ १५५ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि । १४७ १५६ छेदादिभ्यो नित्यम् । १८५ १५७ जनपदतदवध्योध । २६८ १५८ जनपदशब्दात्क्षत्रियादम् । २१६ १५९ जनपदिनां जनपदवत्सर्व जनपदेन समान० । ४१४ १६. जातेरवीविषयादयोपधात् । २६५ ४२१ २०० १९५ १९५ ३०८ १४४ ९३ १०६ २६६ १ १४२ २३२ २५० १७६ २७७ १९३ १५७ २१३ ·चतुर्थपञ्चमाध्यायसूत्रसूचिः। २८५ २१४ ३६७ १६२ • ४११ ४१२ २१८ . २६४ ४१९ पूछाः। क्रमाः पृष्ठा। १६१ जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनील। २०४ तेन क्रीतम् । १६२ जीवति तु वंश्ये युवा। ६५२ | २०५ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः। १६३ जीविकाथै चापण्ये। ४०३ / २०६ तेन नित्तम्। १६४ नितश्व तत्प्रत्ययात् । २२५, २०७ वेन प्रोकम् । १६५ टिड्ढाणन्द्रयसज्दनमानच्तयाडकठम्कन्करपः । ४८ २०८ तेन रफ रागात् । १६६ ठाजादाचूर्व द्वितीयादचः। ३९९१ २०९ मिलित्यम् । १६७ डावुभाभ्यामन्यतरस्साम् । ३९ २१. दक्षिणादा। ३७० १६८ ढकि लोपः। १४३ | २११ दक्षिणोत्तराभ्यामतसुन्। १६९ गचः स्त्रियामञ्। २१२ दानी च। १७. तन च दीयते कार्य भववत् । २८३ | २१३ दामहायनान्ताच । १७१ तत्र जात:। २०४ | २१४ दिकपूर्वपदान्छी । १७२ तत्र तस्येव। २९० २१५ दिवशब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो । १७३ तत्रभवः। २०७ २१६ दित्यदित्यादित्यपत्त्युत्तरपदाण्यः । १७४ तदधीते तद्वेद । १७४/ २१७ दृष्टं साम । १७५ तदर्थ विकृतेः प्रकृती । २४९ २१८ देवतान्तात्तादर्णे यत् । १५६ तदहम् । २९१ | २१९ देवात्तल् । १५७ तदस्मिनधिकामिति दशान्ताः। ३२३ / २२० इन्द्रादुन बेरमैथुनिकयोः । १७८ तदस्मिन्ननं प्राये संज्ञायाम् । ३३०/ २२१ द्विगो गनपत्ये। १७९ तदस्मितस्वीति देशे तनाम्नि । १७९ | २२२ द्विनिपूर्वान्निष्कात् । १८० तदस्सिन वृध्यायलाभशुक्लोपदा दीयते। २६७ / २२३ द्वित्रिभ्यां प मभः । १८१ तदस्य तदस्सिन्स्यादिति। २५१ ] २२४ द्विज्योच घमुन् । ३७१ १८२ तदस्य परिमाणम् । २६० / २२५ द्विवचन विभज्योपपदे तरबीयसुनौ । १८३ तदस्य ब्रह्मचर्यम् । २८१ २२६ घजुद्राह्मणवर्तीयमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताद्वक् । २११ १८४ तदस्यास्त्यस्मिनिवि मतुम् । २२७ धम्मगधकलिङ्गसूरमसादण् । १८५ तदो दा च। ३६५ २२८ धन हिरण्याकामे। १८६ तद्युक्तात्कर्मणोऽण् । ४१३ २२९ धर्म चरति। १८७ तद्वदति रययुगप्रासनम् । २३६ / २३० नक्षनेण युक्तः कालः। १६५ १८८ तपःसहस्राभ्यां विनीनी। ३५२ | २३१ नडादीनां कुक्च । १८१ १८१ तमधीष्टो मृतो भूतो भावी। २८० २३२ नयां मतु। १८१ १९. तयोहिली च च्छन्दति । ३६५) २३३ न नपूर्वात्तत्पुरुषादचतुरसंगतलवणवट- १९१ तवकममकावेकवचने । १९८ युधकतरसलसेभ्यः। ३०५ १९२ तसेय। ३६३ / २३४ न पूजनात् । ४१६ १९३ तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको । १९७] २३५ न पटूखसादिभ्यः। १९४ तस्य दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः । २८२ २३६ न सामिवचने । १९५ तस्य निमित्तं संयोगोत्पाती। २६६ २३७ नान्तादसंख्यादेमंट । १९६ तस्य निवासः। २३८ नासिकोदरोष्ठजवादन्तकर्णनाच । १९७ तस्य पूरणे डट् । ३२५ / २३९ पक्षात्तिः। ३१४ १९८ तस्य भावस्त्वतलो। २९३ २४० पङ्किविंशविनिशञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीति- १९९ तस्य विकारः। २२० नवतिशतम्। २७० २.. तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनान्नः। २४१ पञ्चम्यास्वसिल्। २.१ तस्थापत्यम्। ११७ २४२ पत्युनों यज्ञसंयोगे। २०२ तस्येदम् । २१६ / २४३ पन्यो प निलम् । २०३ तावतियं महणमिति लुग्वा । २४४ परितो रयः। १५८ ·पृष्ठाः। ४१८ १६९ १६८ १८१ २३८ ४१५ १५० १२४ १६५ १४३ २७८ भमा २४५ परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनुभवति । २४६ पर्यभिभ्यां च। २४७ पथात्। २४८ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच । २४९ पाण्डुकम्बलादिनिः। २५० पादशतस्य संख्यादेवीप्सायां। २५१ पारायणतुरायणचान्द्रायण पूर्तयति । २५२ पार्श्वनान्विच्छति । २५३ पाशादिभ्यो यः। २५४ पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः । २५५ पुंयोगादाख्यायाम् । २५६ पुराणप्रोकेषु ब्राह्मणकल्पेषु । २५७ पुष्करादिभ्यो देशे। २५८ पूतक्रतोरै च। २५९ पूरणाद्भागे तीयादन् । २६० पूरणार्धाटन् । २६१ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । २६२ प्रज्ञाश्रद्धाभ्योपः। २६३ प्रतियोगे पञ्चम्याखसिः । २६४ प्रमाणे द्वयसज्दनमात्रचः। २६५ प्रयच्छति गर्यम् । २६६ प्रशंसायां रूपए। २६७ प्रशस्यस्य श्रः। २६८ प्राकनीताच्छः। २६९ प्राग्दिशो विभक्तिः। २७० प्रारदीव्यतोऽण् । २७१ प्राग्वश्रेष्ठकू। २७२ प्राचां ष्फ तद्धितः। २७३ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् । २७४ प्रायभवः। २७५ प्रोतालुक् । २७६ फले लुक् । २७७ फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिौ। २५८ बहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक् । २७९ बहुलं छन्दसि । २८० बहुप्रीहेरूघसो छीप् । २८१ यहुप्रीहेथान्तोदात्तात् । २८२ पहुनीही सक्थ्यक्ष्णोः खानापन् । २८३ वहुनीही संख्येये डचबहुगणात् । २८४ पहल्पाच्छस्कारवादन्यतरस्याम् । २८५ याह्नादिभ्यश्च । २८६ बिल्वादिभ्योऽम् । २८७ विस्ताय। पृष्ठाः। क्रमाः ३१२ २८८ ग्राहस्तिभ्यां वर्चसः। ३६४ | २८९ ग्राह्मणमाणववाडवाद्यन् । ३६९ २९० भिक्षादिभ्योऽण् । ८२ | २९१ मतोध बहुजङ्गात् । १६४ | २९२ मती छः सूकसानोः। २९३ मत्वर्थे मासतन्वोः। २७८ २९४ मद्रात् परिवापणे। २९५ मनोर्जातावञ्यती पुक् च । १५२ २९६ मयदैतयोर्भापायामभक्षाच्छादनयोः । १६७ २९७ महाराजगोष्ठपदाह । ६४ | २९८ मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः । २१६ २९९ मातृप्वसुख। ३५७ ३०० यथा । ३०१ यज्ञविंग्भ्यां छसनी । ३७२, ३०२ यनश्च । २६७ | ३०३ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् । ३०४ यथामुखसम्मुखस्य दर्शनः खः। ३५२ ३०५ याप्ये पाशप् । ४१४ ३०६ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खच । ३१८ ३०७ यूनि लुक् । २३३ ३०८ योजनं गच्छति। ३८७ | ३०९ रङ्कोरमनुष्येऽण्य । ३१० रजःकृप्यासुविपरिपदो पलन् । २४० ३११ रसादिभ्यश्च । ३६० २१२ राजश्वशुराद्यत् । ३१३ रानेश्चाजसौ । २३१ ३१४ राष्ट्रावारपाराद्धखौ। ३१५ रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् । ३५० / ३१६ रैवतिकादिभ्यश्छः । २०६ ३१७ लवणाल्लुक् । १७६ ३१८ लाक्षारोचनाहक् । २२९ ३१९ लुप् च। १४६ ३२० लुबविशेपे। ३३१ ३२१ लुब्मनुष्ये। ३२२ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः। ५४ | ३२३ लोहितान्मणौ । ३२४ वतण्डाच। ४१९ ३२५ वतोरिड्वा । ४१७ ३२६ वत्सोक्षावर्षभेभ्यश्च तनुत्वे । ३२७ वनो र च। १३३ ३२८ वयसि प्रथमे। २२३ | ३२९ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः। २६४ | ३३० वसन्तादिभ्यष्टक् । ३२० ३११ ३७२ १९७ १११ २७९ १८६ ३५० १४३ ५७ १८५ ९७ २१९ १६० १६२ ४०३ ३५१ ४१२ २६. ४१४ ३५ ५२ १७६ ·चतुर्थपञ्चमाध्यायसूत्रसूचिः। . २८० ४०८ २४५ २३१ बसोः समूहे च। ३२२ पाऽन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति । ३३३ वाकिनादीनां फुक् च । ३३४ वातातीसाराभ्यां कुश्च । ३३५ या पहना जातिपरिमने दतमन् । ३३६ वामदेवाइम्बड्यो। ३३७ वासुदेवार्जुनाभ्यां युन् । ३३८ विदूराज्यः। २३९ विभ्यरधनुपा। ३४. विनउभ्यां नानामी न राह । ३४१ निभाषाऽरदिक् खियाम् । ३४२ विमापा कार्यापणसहस्राभ्याम् । ३४३ विभाषा फुयुगन्धराभ्याम् । ३४४ विमापा तिलमापोमाभशाणुभ्यः। ३४५ विभाषा पूर्वाहापरामाभ्याम् । ३४६ विमापा विवधाद । ३४४ विभाषा सपूर्वस्य। ३४८ विभाषा सुपो यहुपुरस्तातु । ३४१ विमाषा हविरपूपादिभ्यः । ३५. विंशविनिराद्भया हुनसंज्ञायाम् । ३५१ विपयो देशे। ३५२ वृक्षाहक सौकोरेयु रहुलम् । ३५३ धृक्षादकेकान्तसोपधात् । ३५४ वे शालच्छवटचौ। ३५५ वोतो गुणवचनात् । ३५६ व्यन्सपने।. ३५७ ध्युष्टादिभ्योऽण् । ३५० नावेन जीवति। ३५९ ब्रीह्यादिभ्यश्च । ३६. शक्तियष्टयोरीका। ३६१ शताच ठन्यतावशते। ३६२ शदन्तविंशवेव। ३६३ शरीरावयवाद्यत् । ३६४ शाणाद्वा। ३६५ शालीनकौपीने अष्टाकार्ययोः । ३६६ शिल्पम् । ३६७ शिवादिभ्योऽण् । ३६८ शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः । ३६९ शीतोष्णाभ्यां कारिणि । पृष्टा कमाहः २३८ | ३७० भालमस्य बन्धनं करमे। १५३ | ३५१ शेक्लमुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् । १४९ / ३७२ शेपाद्विभाषा । ४२१ ३५७/३७३ शेपे। १८२ ४०२/ ३७४ प्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधाखातिविध्यपुनसुहख० । २०५ १६३ / ३५५ श्राद्धमनेन भुमिनिठनी। २१३, ३७६ श्रोप्रियंदछन्दोऽधीते। ३३० २११३७७ श्वसस्तुट् च । २३७ ३७८ पट्कतिकतिपयचतुरां थुक् । ३३१. ३१५] ३७९ पटिकाः पष्टिराण पच्यन्ते। ३८. पष्टवादेयासंख्यादेः। ३३२ २६४३८१ संख्याया अविशदन्तायाः कन् । २६० १९४ | ३८२ संख्याया अवयवे तयप् । ૨૨૨ ३१०, ३८३ संख्याया गुणस्य निमाने मयट् । ३२५ ३८४ संख्याया विधाय धा। २०२ ३८५ संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्ययनेषु । २६८ २३१ ३८६ सालक्षणेवश्यभिलामण । २१८ ३८७ संज्ञायां जन्याः। ३८८ संज्ञायां श्रवणावत्याभ्याम् । १६२ ३८९ सद्यः पदत्परायपमः परेशव्यद्य. ३६५ २६१ ३९. सप्तम्याघल्। ३६२ १७२ ३९१ संप्रोदक्ष कटच् । ३९१ समर्यानां प्रथमाद्वा । १९५ ३९३ समां समां विजयते । ३१२ ३९४ समासाच तद्विषयात् । ६२ ३९५ समासान्ताः । ४१५ ३९६ सम्भवत्यवहरति पचति । २६७ २८३ ३९७ सर्वत्र लोहितादिकतन्त्रेभ्यः । ३९८ सर्वत्राण्च तलोपश्च । ३९९ सर्वपुरुषाभ्यां गढनौ । ४०० संहितशफलक्षणवामादेव । ४०१ साक्षादृष्टरि संज्ञायाम् । ३२५/ ४०१ सायंचिरंपाहेप्रगेऽव्ययेभ्ययुट्युलौ तु च । २४५/ ४०३ साऽस्मिन् पौर्णमासीति । २६५ ४०४ सिध्मादिभ्यथा ३१३, ४०५ सुधातुरकच। १३४ २३४४०६ सूत्राश कोपधात् । १७६ ४०७ सोऽस्य निवासः। २१३ २१३ ४४८ सोऽसादिरितिच्छन्दस: प्रगाथैयु । १७४ ४.९ खेनायनलोपथ। ४०४

·१२
है
पातललमहाभाप्यसूत्रसूचिः ।
कमाका
पृष्टाङ्कः
४१० स्त्रियाम् ।
४११ श्रीपुंसाभ्यां नग्लनौ भवनात् ।
४१२ वीभ्यो ढक् ।
४१३ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ।
४१४ खासाचोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।
पृष्ठाः। क्रमाङ्कः
१६ ४१५ खामिन्नैश्वर्य।
१०२ / ४१६ हायनान्तयुवादिभ्योऽण् ।
१४१ ४१७ हितं भक्षाः।
४०६ / ४१९ हेयंगवीनं संज्ञायाम् ।
४२० हखे।
भाष्यव्यास्यातसूत्रसूचिः समाप्ता।
३१४
४०१

·॥श्रीः॥ श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचितं महाभाष्यम् । तयाख्यानभूतः कैयटविरचितः प्रदीपः, तयाख्यानभूतो नागेशभट्टविरचित उक्ष्योतश्च प्रारभ्यते । चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादस्य प्रथममाह्निकम् । [विधिप्रकरणम् ] भावः॥ (६.८ अधिकारसूत्रम् ॥४।। आ. । सूत्रम् ॥)| प्रतिपादनपरत्वादिति । परश्चेति सूत्रस्येति शेषः ॥ ननु वचना- न्तराप्रयेण वचनान्तराक्षेपो न युक्तः, अतं आह–सति धेति । १२७५ ड्याप्रातिपदिकात् ॥ ४॥११॥ पोत्यवाच्यायोः संबंधी योऽर्थ इत्यर्थः ॥ प्रकृत्याक्षेप इति । निा- (अधिकारप्रयोजनाधिकरणम्) पोचत्वादित्यर्थः । प्रत्याययति प्रहल्या सह स्वामिति प्रत्यय इति (माक्षेपभाष्यम्) ज्याप्मातिपदिकग्रहणं किमर्थम् । (समाधानभाष्यम्) (प्रदीपः) श्रीगणेशाय नमः ॥ ज्याप्यातिपदि ड्याप्रातिपदिकात्स्वादयो यथा स्युः। धातोर्मा कात् ॥ १॥ याप्पातिपदिकग्रहणं किमर्थमिति । भूवन्निति ॥ परश्चेति वचनात्परे भवन्तो वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः प्रत्ययार्थसंबन्ध (प्रदीपः) धातोर्मा भूवन्निति । असतीह प्रकृतिनिर्देशे योग्याभिधायिनी याप्प्रातिपदिकलक्षणामेय प्रकृतिमाक्षे धात्वधिकाराद्धातोरेव स्युः । वासरूपविधिश्च स्यात् ॥ अथवा प्स्यन्ति । सति च पञ्चमीनिर्देशे परव्येति प्रत्याख्यातम् , असति । प्रत्ययपरत्वेन प्रकृतिमानाक्षेपे धातोरपि स्युः । तत्र यथा कर्तृ. विह पयमीनिर्देशे वक्ष्यमाणप्रत्ययपरत्वप्रतिपादनपरत्वान्नास्ति । कर्मणोर्लकार उत्पद्यते, साधनाश्रयसंख्यायां च तिडामुत्पत्तिः, प्रत्याख्यानम् । सति वा प्रत्याख्याने प्रत्ययद्योत्सवाच्यार्थसंव- | कादिषु तृच्तव्यादीनां च, तथा खादयोपि स्युरिति भावः ॥ न्ध्यर्थाभिधायिप्रकृत्याक्षेपः सिद्ध इति प्रश्नः ।। (उध्योतः) असतीहेति । सजातीयाधिकारान्तरादर्शनेन (उद्द्योतः) श्रीगणेशाय नमः । ड्यामा । नन्वतदभावे पूर्वाधिकारनिवृत्तिरयुक्रेत्यर्थः ॥ नन्वेवं विशेषविहिततव्यादयो केवलानामेव स्वादीनां प्रयोगः स्यादत आइ-परश्वेतीति ॥ नन्वेवं | न्यर्थास्युरत आइ-वासरूपेति ॥ ननु व्याख्यानादेव पूर्वाधिकार- धात्वादेरपि स्युरत आह-प्रत्ययाति । स च कर्मादिरपत्यादिश्च, | निवृत्तिः सिद्धत्यत आइ-अथवेति ॥ ननु पदान्तरवाच्यक्रियापेक्ष- तत्संबधयोग्याथै स्याभिधायिनीमित्यर्थः ।। ननु प्रत्याख्यातसूत्रमादायै- | कारकबोधकता स्वादीना दृष्टेति धातोनोत्पत्तिः। ततो विधीर्यमा. ताक्षेपो न युक्तोऽत आह-सति चेति । एतदादि पचमीनिर्दे/ नाना तथात्वासंभवादत आह-तत्र यथेति । प्रकृतिमात्राक्षेप शैस्तस्मादिति परिभाषया परत्वलामेन हि तत्प्रत्याख्यानमिति भावः ।। यथा प्रत्यर्थापेक्षकर्तृकर्मादायभिधेये लादय उत्पद्यन्ते, तथा खादयो- , - प्रत्यया, परम्धेत्यधिकारादित्यर्थः। प्रातिपदिकादित्यपि न कार्यमित्यर्थः। २ सम्बन्धयोग्याभिधायिनीमिति क.पु.। ६ चोत्याना श्रीप्रत्ययटाबादीनां वाथ्यानामपत्याचकाणादीनाम्प्रकृत्य ध्यारमातिपदिकादित्यस्याभावे परश्चेत्यनेन प्रत्ययः परे भवन्तीति नियमपि नित्यसाकाक्षतया प्रत्यार्थानुकूला मेवप्रकृत्याक्षेप इति भावः। धावादिभ्योऽनकादा भविष्यन्तीत्याशशाया प्रत्यायन सह सम्बदं योग्यमर्थ • प्रत्ययाना नित्यसाका त्वमेव दर्शयति-प्रत्याययतीति । मदिधत्ती प्रकृतिरपेक्ष्येत, भन्यथा मत्ययान्दियो न स्यादित्यर्थः । ८ धातूत्तरविहितप्रत्ययाना कारकबोधकलं नास्नीत्यच्चयम्पतिरेकण्यात्मा ४ परवेति सूत्रस्य सार्थकोन न तस्य प्रत्यास्थानमित्यर्थः । सिकारकबोधने प्रसिद्धाना खादीनामेषां न घातूत्तरम्माप्तिरिति भावा । ५ परधेत्यस्य प्रत्यास्यानेऽपि प्रत्ययानां छोयो वाम्योवा योऽयस्तत्सम्बन्ध्य ९ ग घ पुस्तकयोः 'यया कृत्यांपेक्षा इति पाटा । प्रत्यवानाम्मति भंस्थाभिधायिनी मवृतिमाशेप्स्यन्ति मत्सयाः। एवं च तत्प्रत्याख्यानेपि स्याए- 1 मावापे भावर्षकृतिरूपा पेशकर्तृकर्मादावभिधेय इमः।

·२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.१आ.ड्यापातिक सूने -- । ऽमि युरिति योजना । प्रातिपदिकाद्विधौ तु प्रकृत्यांपेक्षकर्मापसंभ-- नन्वेवमेकत्वादिपु विभत्यर्थेपु संख्याया उक्तत्वाम्न स्युरत आह- वादगत्या तथा स्वीकार प्रति भावः । नन्वेवमपि धात्वर्थस्य संख्या- यद्वेति । अत्र पो प्रथमाऽऽपत्रिवॉध्या ॥ मावालगत्पत्तिरत आह–साधनाश्रयेति । यथा तेदाभयेण (प्रयोजनपरिहारभाष्यम्) एप्पसंख्यया तिडः, तथा स्वादयोऽपि युरिति भावः ॥ ननु स्वादीनां एकत्वादिप्वर्थेपु स्वादयो विधीयन्ते । ते चान जादीनां च वाध्यवाधकमावोऽयुक्तोऽन आह–कादिष्विति । तिडोक्ता एकत्वादय इति कृत्वा, उक्तार्थत्वान्न भवि- यथा ण्वुल्तचौः कर्तृतिका, यथा वा तव्यादीनां कर्मतिका पर्याय- प्यन्ति ॥ स्तथा स्वादीनामपि तैः स्वादिति भावः । थातोरित्सननुवृत्तावपि (प्रदीपः) एकत्वादिग्विति । संख्या विभक्त्यर्थः, सा पासरूप इति सवध्यन एवेत्यभिमानः ॥ च तिडवाभिहितेत्युकार्थत्वात् स्वादयो न भवन्ति, एकादिभ्यस्त (प्रयोजननिरासभाष्यम्) वचनग्रहणाद्यन्नात्संख्यावाचिभ्योऽपि प्रथमा भवति । न च नेतदस्ति प्रयोजनम् । धातोस्तन्यदादयो विधी- | पचतिशब्दात्कभिधायिनः कर्मादिपु द्वितीयादीनामुत्पत्तियुक्ता । यन्ते, तेऽपवादत्वाद्वाधका भविष्यन्ति ।। न ह्ये फकियापेक्षभिन्नसाधनाभिधायिनोरेकम्मिन् पदेनुसहाय- (प्रदीपः) धातोरिति । धातुग्रहणं निवृत्तम्। तत्र - भावो युक्तः । पुत्रीयशब्दस्तु जीवत्यादिधातुवद्विशिष्टकियावाचीति तिमात्राद्विधीयमानाः खादय उत्सर्गाः, तव्यदादयस्तु प्रकृतिवि- ततः कर्तरि लकारोत्पत्तिरविरुद्धा । अनभिहिताधिकाराच तिङ- शेपाश्रयेण निधानादपवादा इति भावः ॥ भिहिते साधने खाद्यनुत्पत्तिः ॥ (उयोतः ) सिद्धान्नाशयमाह-निवृत्तमिति । अत एव (उध्योतः) बचनग्रहणादिति । प्रवृत्तिनिमित्तभूता हि मदधिकारसंपद्धवासरूपविपिरपि नेति भावः ॥ संख्या वचनशम्देनोच्यत इति नायं यतः प्रकृत इति भावः ।। (प्रयोजनपरभाष्यम्) प्रकारान्तरेणाप्यप्राप्तिमुपपादयति-न चेति । एकप्रकृत्यक्रियाया तिङन्तातर्हि मा भूवन्निति ॥ एकपदे प्रत्ययद्वयवाच्येन मिनेन साधनद्वयेन संबंधो न युक्तः । (प्रदीपः ) तिदन्तादिति । कर्मादयः सादीनामाः । शारदे व्यवहारे तथा चिददर्शनादिति भावः ॥ भिन्नसाधना. तत्र यथा पुनीयशब्दादन्तर्भूतक्मक्रियावाचिनः कर्तरि लकार भिधायिनोरिति । प्रत्यययोरिति शेषः । एकक्रियापेक्षः--एक- उत्पयते, तथा पचनिशब्दापर्व विशिष्टफियावाचिनः कर्मादिपु क्रियायामनेकसाधनान्वयनोपजनगायापेक्षणीय सहायत्वं तयोर्न द्वितीयादयः स्यु. । यदेवत्वादिप्वपि विभत्त्यर्थेषु यथैरो द्वौ ब-युक्तमित्यन्वयः ।। ननु पुत्रीयतीत्यादावेकस्या इच्छायाः शम्ददय- इप इति प्रसभिहितेप्यपि भवत्येवं तिटाऽभिहितेष्वपि स्युरिति | वाध्येन कर्मणा कत्रां च संबंधो दृष्ट इत्यत आद-पुत्रीयेति ॥ नन्वेव तिवाच्य पद साधने स्वादयः रसुरत आह-अनभिहि. (उयोत.) ननु मांदी विधीयमानाः सादयः कर्मापमि- तेति । अवेद चिन्त्यम्-ति पश्येत्यादी रियाया अपि यमरवा. पानिमिदनार समादरचत्वेनन मविण्यन्तीत्यत आर-कमांदय झाप्योक्त एव समाधियुक्त इति । न योत्सगिरमेय वचन युतम् ।न इति । अन्तर्भूतरी गमीदिः । रातः क्रियापदेन कर्मधारयः ॥ पेवा प्रकृतिरिति निषेधेन या फेवर प्रकृतिप्रयोगो ग प्रामस्तर पारिदिति पामती नितिन ताबोधन ८ मनु निन्तपदीरवादीनापन प पारादिवारकाना पेपलादीनावारपोषति भावा। दीनागनुत्पति रिपक्षपादेपरपावास प्रारम्वपापसावरा भाद- वापनापास पानि भवन्ति तथा नामपरम्प | मषमिति । पाप गुपयोपशमा सला गरिएम से एपागुरपति nि- कति पर्यापो मामा मादीनRAreमि मिनी प्रभमेयर भाग र प्रममा विनिमामि गरिस पवादमा. तरमातिदिपदणगायकमे MAR पारिब परिमापरि परेपdिay. ..मापनमापनदेटियोपो वा प्रधान समेपरपादि in Hinरोमोसिनिमार are। पपादियदेमोरि सालिन गाह-मालिनिमिततिर Preranfreeमारे प्राय जी महाराप्रावि मागाये महति मिनाया पाप्या सातम्योपचनमहणेन मायोपोरो,पप. SATARNवभाग RET Recाश्रिीम.मीन मारिन भाग hirurti (सं मान पटक हुन प्रदेश मे होगा तो भी भार meteयोपोरोमि तथा सिमापारे KarinireTRATE Org पापा पागा ta Rm err.npria mirarmer Riten को MRATRAMINERA ite Trimurtisrini.nानुन मोar-नीति interest Primmatiniamingeri Ramaitfuftigtifier utte TrimurderiARTNER. Ruless thaपोस krinitrinaranelefast-mfferft भाषः ॥ - ·अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । - भावः॥ तत्प्रवृत्तायपि, अन्यत्र तत्मवृत्ती मानामावार । प्रकृतिस्य च प्रत्ययपिशब्दशकिवाभाव्यादेव नपुंसरन्यम् । नानारूपा हि शब्दाना पापुरेश्यतावच्छेदकावच्छितत्वम् । एताधिकाराभावे हि प्रत्ययान्तरा• शक्यो न सामान्यतो दृष्टेनानुमानेन व्यवस्थापयितुं शस्यन्ते । नभिहितसंख्याफारकत्वमुद्देदयतावच्छेदकम् , ग घेद तदवच्छिन्नमिति अनेनैव न्यायेन धातोप्टायायनुत्पत्तिाख्येया ॥ नैदिपये तनिषेधप्रवृत्तिः । अन्ययेभ्यरत्वम्ययादामुप इति झापपा. (उद्दयोतः) ननु वारदारा सरयागर्यवत्तारैव लिङ्गयार्य- कसचिदुपचावावदिययायामात्मगिक तदेव भवति । पचन्तिरूपमि. | मस्वन आह-न चेति ॥ तिडन्तोपस्थाप्यक्रियाया द्रव्यधर्मसख्यया स्वादावपि पूर्वोत्तरतद्धिताना गुप्रकृतित्वनिर्णयेनास्यापि प्रकृतित्यान | परपरायोगेऽपि न तथा लिङ्गेन योगः, विचित्रस्वाच्छदशक्तीनामिति फेवरेखादिनिषेधप्रवृत्तिः सूपपादा। तृतीयापेकवचनं खयानभिधा- भावः ॥ भियते आरोपितसख्यावती भवति । तदाश्रयः तत्स- नान्नेति भावः । अत एव मुस्तिदन्नमिति सूत्रे तिएप्रहण चरितार्थम् ॥ | पन्धो लिङ्गाल्योभेदः, तत्र नारोप्यत इति शेषः ॥१॥ यस्यचिच्छदस्य (प्रयोजनपरभाष्यम्) शक्ति. कस्मिंश्चिदुपस्सिवेऽप्य प्रतिनध्यत इत्यन्यय. । एप प्रकार: टायादयस्तर्हि तिडन्तान्मा भूवमिति ॥ स्वाभाविकत्वाच्या नावास्यायत इत्यधः ॥ २॥ अनरस्वरसा- (प्रदीपः) टायादय इति । यया साधनाश्रयसन्या- रसाधनगतसंख्यायाः क्रियायामारोपण तिडसंख्यायाः प्रकृत्य एवा. भिधायित्वं तिडा तथा तद्गतलिङ्गाभिधायित्वमपि स्यादिति न्वयः । आरोपमूल्लया च पर्तुरप्येवत्वप्रतीतिः, शम्दशतिसभावाच स्वप्रकृतिक प्रत्ययवाच्यसाधनगताया एव तस्यास्तत्रारोपः । तेन भावेन दिवंचनाचापाघम् । यदा तु तत्र प्रकारान्तरेण संख्यावगमस्तदा (उयोतः) ननु क्रियाया निसाभावोऽत आह~ययेति ॥ भावेऽपि बहुवचन मवत्सेव-हतशायिका. शय्यन्त इति यथा । तब हि (प्रयोजननिरासभाप्यम्) उपमानबहुत्वाद्धात्वयं बहुत्वावगतिः । अन्यथा सत्र बहुत्वोपादान व्यर्थ स्त्रियां टाबादयो विधीयन्ते । न च तिडन्तस्य | स्वात् । एतेन क्रिया सख्यायामयोग्यवेति परास्तम् ॥ न चैव पैचैतः- स्त्रीत्वेन योगोऽस्ति । वत्समित्यादौ दिवचनापापत्ति., संख्यायास्तिडोक्तत्वात । एकवचने (प्रदीपः) न च तिडन्तस्येति । कियाधानत्वादा- | तु साधुत्वार्थमिति न दोपः। तदपि प्रथमाया एव नान्यासामन- ख्यातस्य क्रियायाचासत्त्वभूतत्वात्सत्त्वधर्मेण लिङ्गेनायोगः । भिधानात् इत्यादि पञ्चमे वक्ष्यते । अत एवं सुवायुत्पत्तिरेक्त्वादीना- च द्रव्यधर्मलिग्रहणयोग्यत्वनियतत्वाच्छन्दशक्तीनामिति | मुक्त्वादारिता, न तु संख्यामावादित्युक्तम् । यदि सख्याया. स्वप्र- भावः । तदुक्कं हरिणा- कृत्यकादावन्वयस्तदा सीत्वस्यापि तत्रैव स्मादिति वैषम्य दुरुप- त्वेऽपि क्रियाख्याते साधनाश्रयसंरयया । पादम् । किं च पचति पश्येसादौ द्वितीयावारणाय संख्याभावादित्येक भिद्यते न तु लिङ्गास्यो भेदस्तत्र तदाश्रयः ॥१॥ वक्त युक्त न तूक्तत्वादिति । वद्रीत्या पचतीति तिडा कर्तृगताया उक्तत्वेपि क्रियागताया अनुक्ते. । अत एव कर्माचभावादिति नोक्त. तस्मादुपस्थितेऽप्यर्थे कस्यचित्प्रतिवध्यते । शब्दस्य शतिर्न त्वेष शास्त्रेऽन्यास्यायते विधिः ॥२॥ स्वभावेनाख्यानोपात्तक्रियायास्तदयोगादिति भावः ॥ नपुंसकरव- मित्यधिक मजूपाया द्रष्टव्यम् ॥ न तु क्रियाया इति । शब्दशक्ति- मिति । नपुसकत्वमेव, नान्यलिङ्गयोग इत्यर्थः । सामान्यतो दृष्टे. शोभनं पचतीसादावुकक्रियाविशेषणस्य नपुंसकत्वम्, न तु | नेति । विमत, न लिङ्गयोगि, क्रियावाद , यथा पचतीति । एवरूपे- क्रियाया । पचतिरूपमित्यादौ तु रूपबाद्यन्तार्थस्य क्रियाया | णानुमानेनेत्यर्थः ॥ अनेनैवेति । लिङ्गाभावेनैवेत्यर्थ. ॥ न इति ।। । 1 न केवला मवृति मयोक्तव्येति निषेधात्केवलप्रवृतिमयोगः प्राप्तोऽपि गर्नु | शब्दादपि सवधर्मलिजकार्य स्यादित्यत भाह-शोमनं पचतीति । शब्द म शक्यते । तत्प्रवृत्तावपिस्तरैकवचनस्य महत्ताकपीति तात्पर्यम् । शक्तिसामाग्यादेव तथेति भावः। २ पचतीत्यादिविषये न केवलापकृतिरिति निषेधो न मवर्तत इत्यर्थः ननु पचतीत्यादौ यथा सख्यासवन्धो मवति, तमा लिङ्गयोगोऽपि स्यादि- पचतीत्यादीनां सुम्विघ्युद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नलाभावात् । त्याह-ननु कारकद्वारेति ।। 'विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तासु' इत्यादिना विहितानान्तद्धितविशिष्टानां १.तिर्थसत्ययान साधनगता संरयाऽभिधीयते, मत्युत साधनगता वरया सुप्मकृतित्वमिवास्यापि मुमवृतित्वमिति भाव । क्रियायामारोप्यते तस्या च तिर्थसख्याया अन्वय इति प्रत्ययाना मकृत्यन्वितः यदि सर्वत्रापि तिढन्तेभ्य नौरसाकमेक्वचनं स्याचदा सुब तस्यैव पद | स्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेनं मग इति माव । संज्ञायामिष्टसिद्धी तिइमण व्यय स्यादिति भाव । "नन्येव तिवसस्यया करेफत्वादिक न प्रतीयतेत्यत माह-आरोप ५ यदि च पचतीलादितिइन्तेषु विकृत्यनुकूलष्यापाराश्रय इति बोधः । मूलतयेति ॥ स्यात्तदा सरवधर्मग लिनेन योगा स्यात् । परतु भावप्रधानमाख्यातमिति सिद्धा ११ साधनगतसस्थाया भारोपेण कियारूपात् भावादपि द्विवचनाधुरसत्ति- न्तेन क्रियाप्राधान्यम्, तस्याच सवधर्मेणायोग इत्यर्थ । र्भवतीति भाव । (क्रियावाचकस्सास्यातस्यैक्येपि कारकानयाख्यायाः क्रियायामारोपो मत्र १३ पचत कल्पमित्यमाद्विवचनापत्तिरित्यर्थ । तर प्रत्ययेनोक्तत्वान भवति । ति।कारकाश्रितलिस्म चारोपस्तस्यां न भवतीत्यर्थः। ११ कियायाः सख्यायोगेऽप्युक्तानामयोगादेव । . एव च शब्दस्य कस्य इति चन शक्ति कसिधिदथें निरुध्यतखामाविकोष १५यै क्गतसख्याया भारोपेणैव क्रियायासल्यामतीतिर्मवतीतिन मन्यते ते शदस्य माहिति विशेषापासोहिस्यने शव इस । पचलादौ स्यामाशाह खादिरिदेव क्सज्य स्मादित्य NATOSस्थति ननु क्रियाया नपुसकत्वेनैव तद्विशेषणस्यापि नपुसकत्वम्भवतीति पचति रिता सख्या यदि क्रियायामामीयत सदातदोधनाम्पत्ययादवकत्वमित्यर्थः।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१ आ.डयाप्पाति० सूत्रे .. - मार- (प्रयोजनपरभाष्यम्) आचार्यप्रवृत्तिापयति-न तिङन्तादणादयो भव- अणादयस्तर्हि तिङन्तान्मा भूवन्निति ॥ न्तीति यदयं कचित्तद्धितविधौ तिड्ग्रहणं क. (प्रदीपः) अणादय इति । यथैव गर्गस्यापत्यमित्यपत्या- | रोति-अतिशायने तमविष्टनौ, तिडवेति । पखवत्सयन्धादिसंभवः, एवं पचति यस्तस्थापत्यमिति सर्वनाम (प्रदीपः) अथापीति । सर्वनामप्रत्यवमृष्टस्यार्थस्यापत्या- प्रत्यवमृष्टतिडन्ताधारसबन्धसंभव इति भावः । न पश्य- | दियोगसभवादिति भावः । धातोरप्यणाद्युत्पत्तिर्धात्वर्थस्यापत्या- न्तादपत्ये प्रत्ययो विधीयते, सर्वनाम्नश्चात्र पठ्यन्तत्वं न तिह- | दियोगाभावादेव प्रतिक्षिप्ता, वाक्यार्थस्याप्यसत्त्वभूतत्वाच्छक्ति- न्तस्य । नप दोषः। गर्गस्यायमित्यनापि वाक्यगोचरैव षष्ठी लिङ्गापलादियोगाभावाद्वक्ष्यमाणप्रत्ययानुत्पत्तिरभिधानीया भा. संयन्धस्य प्रदर्शनायोपादीयते । प्रत्ययस्तु प्रातिपदिकादेवोत्प-प्यकारेण तु न्यायस्योकत्वात् पृथगुपन्यासो न कृतः ।। यते । लग्विधानद्वारेण वाचार्य. खाभाविकी प्रत्ययस्यानुत्पत्ति (उद्द्योतः) अयापि कथंचिदिति । भाष्यमभ्युपगमवाद- माचष्टे । तस्येति तु पष्ठीनिर्देशः सति संपन्थे त्यविधानार्यो | मात्रम् । फेचितु तिहश्चति शापक न तिङन्तारस्वादयो भवतीत्येवं न तु पाठयन्तात्प्रत्ययोत्पत्यर्थः । सामान्यापेक्षम् ॥ माष्ये-अणादय इति । आदिशब्दः प्रकारवाची. (उयोतः) ननु तिङन्तार्थस्यापत्यादिना कथं योगोऽत आह- त्याहुः ॥ वाक्यार्थस्थेति । कारकान्वितक्रियैवासन्मवे वाक्या इति यथैपेति । सर्वनामप्रत्सवमृष्टो यस्तिडन्तार्थक्रियाधारस्तेन संरघसमव | भावः । शक्ति:-कारकम् ॥ न्यायस्योक्तत्वादिति । न च तिह- इति भावः ॥ ननु प्रातिपदियादेवोत्पत्तो लुग्विधान व्यर्थंमत | तस्य सीत्वेन योगोऽस्तीत्यनेनेत्यर्थः । तदेवं स्वादिविधौ प्रकृत्यन्तरा- -लुम्विधानेति । न तु सतो निवृत्तिराख्यायते, अयु- | सम्भवात्पारिशेष्येण च्याप्मातिपदिकलक्षणैव प्रकृतिरिति स्थितम् ॥ सरवादिति भाषः । तदेवाख्यानफल च प्रत्ययलक्षणसिद्धिरिति (वार्तिकावतरणभाष्यम्) मोध्यम् । स्तोकान्मुक्त आमुध्यायण इत्यादी खलुम्विधानादेव पष्ठी अत उत्तरं पठति- पोध्येत्यभिमानः ॥ नन्वेवं तस्सापत्यमित्यादी किमर्थ समर्थविमति (५०९४ प्रयोजनवार्तिकम् ॥१॥) निर्देशोऽन मार-तस्येति रिवति ॥ ॥॥ जयाप्प्रातिपदिकग्रहणमगाभपद- (प्रयोजननिरासमाप्यम्) अपत्यादिप्वर्थेवणादयो विधीयन्ते । न च तिड- संज्ञार्थम् ॥ * ॥ न्तस्यापत्यादिभियोगोऽस्ति ॥ (भाष्यम् ) डयामातिपदिकग्रहणं क्रियते, अ. (प्रदीपः) न चेति । क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य, भपदसंज्ञार्थम् । अङ्गभपदसंज्ञा उपाप्मातिपदि- रास्याचासत्यभूतत्वादपत्यादिभिर्योगाभावः । साधनस्यापि कस्य यथा स्युरिति ।। कियां प्रति गुणभावादपत्यादिभियोगो नास्ति । शम्दान्तरपरा. (प्रदीपः) अगभपदसंज्ञार्थ मिति । यसात्प्रत्ययवि- गटस्प साधनस्यापलादियोगसंभवेऽपि तिइन्तप्रतिपायस्स साध• | पिरित्वन विधिप्रहणायस्य प्रत्ययविधी शब्देनाश्रयणं तस्य मस्सापल्यादिभिर्योगाभावः । न हि यथा पाचकस्यापत्समिति | तस्यानसशा । भपदसो भयुत्तरन यस्मात्प्रत्ययविधिरित्यस्या- संबन्पप्रतिपत्तिरेवं पचत्यपत्यमिति ।। नुवर्तनाप्तस्यैवेति मायः॥ (उपोता) प्रतापभूतस्यादिति । तस हि सत्वभूतमय (योतः) ननु वेपामेवाक्षेपे ताप साहय पति-अंग- प्रति विशेषयन इष्टमिति भारः ॥ पाम्दान्तरेति । यदपरा- | स्वादिकमपि वेषां सिरमत माइ-दाम्देनेति ॥ पटसारखास्यिोगस्वयमादेव प्रत्यय इति भावः ।। (पातशेषप्रयोजननिराकरणमाप्यम्) (भम्युपगमभाग्यम्) फ पुनरियामपदसंगान पाप्मातिपदिकम- गयापि कचिद्योगः स्यात् । एयमपि न दोपः । हणेनापः । नाम पौलमानामनुपधारी भासापोर. । भास हर सादरीकर सोया समार-प्रसार- भावात शिरमा लगानि । MIोगm पापपमेनहारनारेगमपार tipमानताaamai RISHNA समसार-सपनातिना rarietgratमामा sehraduION: creenनारमा morni Timi me srir ngita marathiMETHORITY-पारिनित Mirmilanderer-कोपनिमाTETrimintamam ARRIHITrimeshrather Ultrart-पुति।

·अधिकारमयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । , - टायादिषु। (भाशंकानिराकरणभाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम् । अणादिपु तहि । ग्रहणवद्भ्यप्टायाद योविधीयन्ते। अणादयोऽपि ग्रहणयद्भ्यो विधीयन्ते-गर्गा- उगितो डीम्भवति। दिभ्यो यम्, नडादिभ्यः फगिति । यत्तच्छब्दरूपं अतष्टान्भवतीति यत्तच्छन्दरूपं गृह्यते, तस्मादु- गृह्यते, तसादुत्पत्तिस्तस्यैताः संशा भविष्यन्ति ॥ त्पत्तिस्तस्यैता: संशा भविप्यन्ति ॥ (भभ्युपगमपादभाष्यम्) (प्रदीपः) भाष्यकार एतत्प्रयोजनं निरापर्तुमाह-क अथापि कश्चिद्ग्रहणः । पुनरिति ॥ ग्रहणवद्भय इति । प्रहणमुपादानं तय एवमपि न दोपः अपत्यादिप्वप्वणादयो चित्साक्षात् , यथाऽजायतष्टापित्यजादीनाम् । पचित् सज्ञा- | विधीयन्ते । यत्तच्छन्दरूपमपत्यादिप्वर्थपु वर्तते द्वारेण, यथाऽनवाकारेणादन्तानाम् । क्वचिदनुपन्धनिर्देशोप- | तस्मादुत्पत्तिस्तस्यैताः संज्ञा भविष्यन्ति ।। लक्षितसशानिर्देशेन, यथोगितश्चेति । अन त्यभिधायिशब्द (प्रदीपः) यत्तच्छन्दरुपमपत्यादिप्विति । परार्था- आक्षिप्तोऽकारेणोगिता च विशेष्यते ॥ भिधानं वृत्तिरिति प्रकृतिरप्यपत्यादिषु वर्तते ॥ (उड्योतः) भाष्यकार इति । नतु वातिरकत, तेनोत्तर (उयोतः) नन्वपत्येश् न तु प्रकृतिरिति यत्तच्छन्दरूपमि- पातिके चकारकरणात , इति मावः । वस्तुन उत्तरवातिके चशम्दो | त्यादिभाष्यमनुपपन्नमत आह-परायति । तद्धितवृत्तौ परस्स प्रत्य- वार्तिककृताऽपि तेध एव प्रयुक्तः । इदि स्थितयाऽरच्या च वार्तिक । यस्सायं प्रकृतिरभिधत्ते तदन्वितस्वार्थ प्रतिपादयति, इत्साशयेनैतदि. फलान्तरकल्पनम् , तामरुचिं भाष्यकार. रफुटयति, इत्येव व्याख्या- त्यर्थः । यच्छन्दरूपमपत्यादिष्वर्थेषु वर्तते तदन्वय्यप्रतिपादक- नमुचितमेवमन्यत्रापि चोध्यम् ॥ उपादानमिति । न तु साक्षाचा- | मित्यन्ये ॥ रणमिति भावः ॥ संज्ञेति । येर्ने विधिरित्यनेनेति भावः । नन्वेतद- (आशंकानिराकरणभाव्यम्) धिकारामावेपि विशेष्यास निधानात्कय तदतविपिरत आह-अति । स्वार्थिकेपु तहि । रुयधिकारेणेत्यर्थः । स्वार्थिका अपि ग्रहणवद्भ्यो विधीयन्ते-यावा. (अभ्युपगमवाभाष्यम्) दिभ्यः कन्, प्रशादिभ्योऽणिति । यत्तच्छब्दरूपं अथापि कश्चिदग्रहणः। गृह्यते तस्मादुत्पत्तिस्तस्यैताः संज्ञा भविष्यन्ति ।। एवमपि न दोपः। (अभ्युपगमवादभाष्यम्) यस्तहहणः । शुक्लतमः शुक्लतरः कृष्णतमः स्त्रियां टायायो विधीयन्ते। यत्तच्छब्दरूपं स्त्रियां कृष्णतर इति। वर्तते, तसादुत्पत्तिस्तस्यैताः संज्ञा भविप्यन्ति ॥ अत्रापि न यावच्छुक्ला-तायच्छुक्लतरः, प्रकृष्टः (प्रदीपः) अथापीति ! सामर्थ्याक्षिप्तस्याप्युपादानम- शुक्ला शुक्लतरः। यत्तच्छदरूपं प्रकृष्टे वर्तते तस्मा- स्त्येव । अभ्युपगम्यवादेन तु दर्शयति । वयसि प्रथम इत्यादी दुत्पत्तिस्तस्यैताः संज्ञा भविष्यन्ति । सामर्थ्याक्षिप्ता प्रकृति । अथ त्वत्राप्यत इत्यनुवर्तनाद्वर्णग्रहणे च (प्रदीप.) शुक्लतर इति । न ह्यन शब्देन प्रकृतिरुपा- सर्वन तदन्तविधिसमवादकारान्तस्य ग्रहणं तदा नास्ति कश्चिद- त्तेति भावः ॥ न यावदिति । यावत्तावच्छब्दौ निपातौ पर्या- प्रणष्टाबादिः ॥ यता द्योतयत.॥ (उयोतः) दर्शयतीति । य: सामाक्षिप्तस्योपादान (उड्योतः) ननु यावदिति नपुसकस्य शुछ इत्यनेन सामा- नाभ्युपगच्छति त प्रति चित्, तदभ्युपगमावश्यकत्वमेकदेशी दर्श- नायिकरण्यमयुक्तमत आह-यावत्तावदिति । न तु तद्धितान्ता- यति-इत्यर्थः ॥ परमार्थतस्तत्रापि ग्रहणमस्तीत्साह-अथ स्विति ॥ विसर्थः॥ ननु छयाभिधायिशब्दादाक्षिक्षात्मायेऽपि स प्रातिपदिकादेव भवरिवति ५'भावे विश' इति स पाठः। अपिशब्दपाठे सपन्दस्ती में इति माव । सद्हणमपेक्ष्यत इति चेत्र पूर्वोक्त एव समाधिरवगन्तव्य । पारिशेष्यात्सुरादि ६ नियामित्यधिकारबलास्त्रीत्वयोग्यर्थक शब्दो विशेष्यत्वेनाचतीत्यर्थः । मलयविध्यदेश्यम्मातिपदिकमेव स्यादिति भावः । ७ यस्य त्रीत्वेन योगस्तसात्मत्यय इट एवेति न दोष इत्याशयः। १ उत्तरदार्तिकद्वये धकारकरणेन वातिककारस्य दोपसमुच्चय एवेष्ट । अपस्यार्थान्वययोग्यशब्दादुत्पचिरित्यर्थ । . वृक्षौ सश्लिष्टार्यकत्वेनापत्यस्पोप्यर्थ प्रकृतेरिति भावः । १ 'पूर्वेकदोषो न घेत्तहि' इत्यर्भः। एव च भाष्यकारवद्रातिककारोऽपि • वाभिमत्सयानाम्मकृतिसामान्यापेक्षणादनिष्पत्ति स्यादित्यागया। दोषान्तरमैवाहेति भावः "प्रकृतरेवातिशयद्योय ये प्रस्वामकृतिविशेषानामयणेन सगृहीतास्लेव । भदन्तस्य सहावमुपपादयतिन्म विपिरित्यादिना । निशपत्तिरित्पर्म . , - भाष्यकारस्तु सखण्डयति।

·६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१ मा.ड्यापातिक सूत्रे (आशंकानिराकरणभाष्यम्) चुपदेशार्हाणां प्रकरणोत्कर्षेणोपदेशः सर्वप्रधानसंवन्धार्थः ।। स्वादिपु तर्हि। (उयोतः) मानां होति । एकसन्निधौ पाठे हि तदन्वय एकत्वादिप्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते । यत्तच्छब्द- एव स्यादिति भावः ।। रूपमेकत्वादिष्वर्थेषु वर्तते सलादुत्पत्तिस्तस्यैताः (५०९५ द्वितीयप्रयोजनवार्तिकम् ॥ २॥) संज्ञा भविष्यन्ति । ॥ * ॥ यच्छयोश्च लुगर्थम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) स्वादिपु तहीति । प्रकरणोत्कर्षाद्वहुपु बहु- (भाप्यम् ) यच्छयोस्तर्हि लुगर्थ ज्याप्रातिपदि. पचनमित्यादेः खादिविधिवाक्यस्य च भिन्नवाक्यतो मन्यते ॥ एकत्वादिप्विति । औकाहायोग्यतावशाद्विनप्रकरणपठिता- कग्रहणं कियसे। "कसीयपरशध्ययोर्यो लुक्च" नामप्येकवाक्यत्वमिति भावः । तत्र त्रिके प्रातिपदिकार्थे, चतु- | इति उयाप्यातिपदिकात्परस्य लुग्यथा स्यात् । अ- केपि पक्षे खादय एकत्वादीनां वाचकाः । पञ्चके तु पक्षे, चतुष्क क्रियमाणे हि झ्याप्प्रातिपदिकमहणे प्रकृतेरपि लुक च द्योतकाः । तत्रैवत्वादिषु द्योतका वाचका या विधीयन्त प्रसज्येत ॥ इत्यर्थः ॥ यत्तदिति । योतकपक्षेऽयमर्थः-एकत्वादिपु यद्व (प्रदीपः) यच्छयोश्चेति । बार्तिककारस्य समुचयार्थश्च. तते तस्मात् खादय एकत्वादीनां द्योतका उत्पयन्ते । वाचकपक्षे शब्दः, भाष्यकारेण तु पूर्वप्रयोजनस्य दूषितत्वात्त) च शब्दो त्वयमर्थः-एकत्वादिषु स्वादिवाच्येप्वाधेयेषु यच्छन्दरूपं तदा- व्याख्यातः ॥ प्रकृतेरपीति । यच्छ्योर्या प्रकृतिः संशब्दः धारावाचि, तसात् स्वादय एकत्वादीना वाचका उत्पद्यन्ते ॥ | परशुशब्दश्च तदवयवस्यापि प्रत्ययस्येत्यर्थः ।। (उध्योतः) ननु संख्यावाक्यैः स्वादिविधीनामेकवाक्यत्वा (उध्योतः) एवं च यस्मात्प्रत्ययविधिरित्यत्र विधिग्रहणाद्यस्य दक्ष्यगणरीत्या न दोषोऽत आह-प्रकरणेति ॥ निके स्वार्धद्रव्य- प्रत्ययविधौ शब्देनार्धतो घाऽवधितयाऽऽथयणन्तसाहादिसा सिध्य- लिङ्गरूपै ॥ चतुष्केपीति । स्वार्धद्र लिङ्गवारकरूपेत्यर्थः । चतुष्के तीत्यादिसंज्ञार्थ सूत्र न कार्यमिति स्थिने फलान्तरमाइते-यच्छ- चति । स्वार्थ व्यलिङ्गसख्यारूपोऽत्र चतुष्कशब्दार्थः । ननु वाच-ब्दयोश्चेति ॥ ननु प्रत्ययस्य सुगिति वचनात् कथ प्रकृतेलुगापादन- करवपक्ष यत्तच्छम्दरूपमेकल्यादिषु वर्ततं इति भाष्यमनुपपन्नमत | मत आह.-यच्छयोरिति ।। आह-वाचकपक्षे रियति । द्योतकत्वपक्ष एव तु भाष्यस्वरसः । (प्रयोजननिराकरणभाष्यम्) अत एव तस्या विशेषणत्वमेवेति बोध्यम् ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । यथापरिभापितं (माक्षेपभाष्यम्) प्रत्ययस्य लुकलुलुपो भवन्तीति-प्रत्ययस्य भवि- कथं पुनरिहोच्यमानाः स्वादय एकत्वादिष्यर्थेषु प्यति ॥ शक्या विज्ञातुम् ॥ (प्रदीपः) इतरश्चै प्रकृतेरिति स्थानपष्ठी मत्वाऽऽह-त- (समाधानभाष्यम्) दपीति ॥ एकवाक्यत्वात् । एकं वायंतच्चेदं च । यद्येकं वास्यं तच्चेदं च किमर्थं नानादेशस्थं (अनिष्टापायुद्धावकभाष्यम्) क्रियते? कौशलमात्रमेतदाचार्यो दर्शयति-यदेकं एवमप्युकारसकारयोः प्रसज्येत । कमेः सा वाक्यं सन्नानादेशस्थं करोति, अन्यदपि किंचित्सं.] कंसः। परान् शृणातीति परशुरिति ॥ नहीप्यामीति॥ (मदीपः) इतरः पूर्वमेवा) स्पष्टीकरोति-एवमपीति ॥ (प्रदीपः) अन्यदपीति । तिविधिवाक्येनापि सहकवा- (समाधानमाध्यम्) फ्यत्वं यथा स्यादित्येवमर्थमित्यर्थः । अनानां हि प्रधानसनिधा उणादयोऽन्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ विधिशास्त्रेण निवृत्तिस्ततो नियमवायेण निवृत्तिरित्समिमायेगेदम् । माधान्य स्यात् । अन्यथा प्रवृतिप्रत्ययायोः प्रत्यया स्व प्राधान्यमिति विधिनिरामयोरेषवाक्यताभिप्रायेण च 'पकवादिय' इत्युत्तरम् । एवं च व्युत्पत्तिमाता सादिया। विशयस निपमशागकवापयतमेव स्पषवामवृत्तिरिति सिद्धान्तः। •ना विधिनियममोरेकवाक्यत्वे तयोर्शनगौरववारणायकमकरण एव १४ तिशिरायपकरी मारममाणेन रिषिप्रस्य नियमानपेक्षयर भावश्यक इत्या निशरस्नुि हानगरपफळमाह-अन्यदपीति। सदोष सापदम्। ८ पदि दपेहयोपिषनेत्यादिश्वाणा खोरसमेजिया पाठवियेत नदि ফয়সাল মাহৰবাঘাযৗহদামণি নাই গো घकयोरियादीनामम्बरयाकाष्ठाया भभावेन न सिविधायक पर पाम व स्वमिति सिमानाउने । स्यात् । तसाच तदर्थमन्यत्रचनापेशी गौरवमिति मात्रा। सानिरिकार, सौरति उपमुपात कियमाणस्य मस्ययस्यापि सादिनि मावा बलियम •एपदेन प्रत्ययस्य शेष एव गृनन इति म मातोपनि भाषण "'राम' पनि (क) सदा-हयामासिकारपोधों कामासात्यादीनाम् , ताईसम्मेव "मति) , .

·अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । - (प्रदीपः) उणादय इति । अतः कामिक्सेति कमि- (एकदेश्याक्षेपभाष्यम्) ग्रहणेनेव क्सग्रहणे सिद्ध सशब्दोपादानं सापक छचिदेषां अथाक्रियमाणे डयाप्पातिपदिकमहणे कस्यैतानि घ्युत्पत्तिकार्य न भवतीति । यमोस्तु विधानसामर्थ्याल्लुङ् न विशेषणानि स्युः॥ भवतीति यरछयोरेव भविष्यतीत्यर्थ । (प्रदीपः) अथेति । प्रत्ययार्थसंवन्धयोग्यार्थाभिधायि- ( उपयोतः) ननु क्मेः स इति व्युत्पादनादव्युत्पन्नानीस- स्वान् व्याप्प्रातिपदिकस्यैव विशेषणानि भविष्यन्तीति प्रश्नः ॥ युक्तमत आह-अत इति । कमेस्तु न मोऽनभिधानादिति भाव.॥ (उड्योतः) प्रत्ययाति । भाष्ये कस्यैतानीति किं शब्दः ननु यमनोरेव तुक् स्पादत आइ-यप्रमोस्त्विति । औसर्गि- पे । नान्यस्य कस्यापि, कि तर्हि ?-डयाप्रातिपदिकस्यैवेत्सधै इति काण पय लुका सिदे तदिधान व्यर्थ स्वादिति भावः । चिकनपस्त्वष्टदोष. मावः॥ दुष्ट इति ध्येयम् ।। (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) (५०९६ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ३ ॥ समर्थविशेषणानि ॥ ॥ * ॥ वृद्धावृद्धावर्णस्वराज्लक्षणे च (प्रदीपः ) समर्थविशेषणानीति । समर्थानां प्रथमा- प्रत्ययविधी तत्सम्प्रत्ययार्थम् ।। * ।। दित्यधिकाराद्विभक्तिमन्तरेण सामर्थ्यानवगमाद्विभक्त्यन्तस्यैव (भाष्यम् ) वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्वयज्लक्षणे तर्हि | विशेषणानि स्युरित्यर्थः । ड्या प्रातिपदिक्ग्रहणे तु सति तदुपा- प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थ ड्याप्यातिपदिकग्रहणं दानसामर्थ्यात्तद्विशेषणानि वृद्धादीनि भवन्ति ॥ *क्रियते । वृद्धात्, अवृद्धात्, अवर्णान्तात् , अनुदा. (उयोतः) अधिकारादिति । समर्थः पदविधिरत्येतदधि- त्तादेः, यचः, इत्येतानि डयाप्पातिपदिकविशेष- कारादिति वक्तुं युक्तम् । झुनविशेष्यसभवेन कल्पनार्वकाश इति भावः ।। नन्वेतदधिकारपि सनिहितत्वाविशेषात्समर्थविशेषणान्येव स्युरत आह- णानि यथा स्युरिति ॥ तदुपादानसामादिति । प्रागुपयोजनानि तु भगवता सण्डि. (प्रदीपः ) वृद्धावृद्धेति । अत्रापि वार्तिकसारस्य चश- | तान्येवेति मावः ॥ वृद्धादीनीति । आदिनी समर्थानां प्रथमादि- ब्द. समुन्बये, भाष्यकारस्य तु तद्यर्थ. । वृद्धादयो लक्षणं नि- | सपि । अन्यथा कृतवर्णानुपूर्वीक्त्वसामर्थ्यस्य सुबन्तविशेषणत्वे भानो. मित्तं यस्य प्रत्ययविधेतैस्मिन् वृद्धानि ड्याप्प्रातिपदिकविशेष- | रपत्यं भानव इत्यत्र-ओकारसहिनस्स-लुका निवृत्तौ तद्रूपासिद्धिः णानि यथा स्युरित्यर्थ.॥ सादिति बोध्यम् । (उद्दयोवः) अथ मुख्यफलमाह-वृद्धत्यादि । नसाधा. (दोपनिरूपकमाष्यम्) रणधो लक्षणम् , नच वृद्धादिः प्रत्ययस्यासाधारणो धोऽत आह- तन को दोपः॥ धृद्धादय इति ॥ वृद्धादीनीति । तस्य ड्याप्रातिपदिकस्य वृद्धादि. उदीचां वृद्धादगोत्रात् । इह च प्रसज्येत । शानां विशेष्यत्वेन सप्रन्ययो यथा स्यादिति वार्तिका) इति भाव.॥ ब्राह्मणानामपत्यमिति । एतद्धि समर्थ वृद्धम् ॥ १ दणादयो व्युत्पन्नानीत्यत्र ज्ञापफमाह-अत कृति । ६ वार्तिकस्वरक्षणपदस्यासाधारणधर्गवत्परत्व मत्वाऽमते-नन्वसाधा. २ कसोयपरशव्यशब्दाभ्या विहितयोर्यप्रमोरित्यर्थः । । ननु योर्लकि कृषि तदर्यस्य लाभेन न यनमोविधानमनकमत • यथा खौनसमौडित्यादी ब्यापातिपदिकमहणाभावपि सुवर्थसल्याऽन्य. भाह-औगिकाण इति ॥ योग्यस्थाम्यस्य कस्यचनालाभेन प्रातिपदिकस्यैवान्वयनद्वदत्रापि तस्यैव विशेष्य. ३ भर विकल्पसम्भावना चेत्यम् -सीयपरशव्ययोर्याजी लुक् चैत्यनेन | त्वनाक्यः स्यादित्याशयेनाशङ्कत इत्यर्थः। यमभी विधीयेने लुक् च, स च लुक् यमनोर्यच्छयो पर्यायेण भवति इति ८ तद्विशेषणानिमातिपदिकविशेषणानिमातिपदिक्स्य विशेषणानीत्या. स्वीकारो यनमोविधानसामात्सर्वथा लुक् न, किन्तु पर्यायेगेति सामर्थ्यकल्पना ९ समर्थानाग्मथमादितिसूत्रपटक्समर्थपदस्य कृतसधिकार्यपरत्वेन न तस्य रूप गौरवम् ॥ यदा च यग्छयोर्लक् तदा यच्छयो ग्वतो लक्ष्यस्य साधुत्वम्, विशेषणानीति माप्यानिमायः । समर्थः पदविधिरित्यधिकारादिखेव वक्तुं युक्तम् । यमिनोलेंग्वतो रक्ष्यस्य चासाधुत्वम् । यच्छयोकि तदितरलुको बाध, तेन समर्थानामिति पदस्य तदर्थक्त्वाभावे समर्थः पदविधिरित्यनेन तस्य चैयर्यमेव चास्य वाध इति विकल्पस्य गौरवजनकत्तमिति भावः । ननु बरयाकरणस्तत्र तत्र विकल्प खीक्रियत एवेति न दोष इति चेत् यया भमिहोत्र होतीत्यस्यो स्यात् । पदविधित्वन्त्वस्य धकालतनेष्वित्यादिना सिद्धमेव । समर्थानामिति पदस्स कृतसन्धिकार्यपरकत्वाभावे च सौरिमतिरिति न स्यादित्यपि । स्पतिविधिस्वस्वीकारे द्य्याकाहाया 'दना जुहोति, पयसा नुहोति' इति वाक्य नातेन खले कपोतन्यायेन गुणा विधीयन्ते सतो नानेकादृष्टकरुपनागौरवम् । १. समर्थपदसानिध्येन द्विशेष्यत्वकल्पनाया भवकाश इति भावा। तथाप्राप्त विकल्पस्थले विधानसहचरितस्यैव विकल्पस विधानेन न बाधादि- ११ ननु प्रातिपदिकाधिकारसत्वेऽपि सनिहितस्वरूपविशेषात्समर्थस्यैवैतानि दोषाः ॥ प्राप्तविकल्पस्मले विकल्पस्य केवळनिषधबोधकत्वादेव न दोषः। विशेषणानि भविष्यन्ति । प्रातिपदिकादित्यस्य वैयर्यमपिन, प्रत्ययस्तु मातिपदि. मातामाप्तस्थळे दोपसम्भावनासम्वादेव न वेति विभाषेत्यारन्धभगवता, येन | कादेव वृद्धादिविशेषणानि समर्थस्येत्यादिलाक्षेप निराकरोति-प्रागुत प्रयो- मघमता सर्वानिषिप्योत्पत्तिसहचरित एव वेझनेन विक्या क्रियत इति सर्व जनानीत्यादिना । वृद्धादिविशेष्यत्वमेव प्रातिपदिकाधिकारस्य फळमिली। निरबद्यम्। ११ समर्थानामित्यपि मातिपदिक्दैव विशेषणम्, तेन इटाधिकार्यत्वमपि ५तधिन्-वारशे प्रत्ययविधिसूने। प्रातिपदिकसैवेभ्यते न तु समर्मस्येति भावः। रणेति॥

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशिवमहाभाष्यम् । [४.१.पा.१ आ.व्यापातिक सूत्रे इह च न स्यात् । योाह्मण्योरपत्यमिति । एत- पञ्चानां विकार इति । पत्रिचतुर्यो हलादिरिति विभक्तेरुदा- द्धि समर्थमवृद्धम् । वृद्ध ॥ त्तत्वादनुदात्तादिसमर्थमेतत् । प्रातिपदिकं तु नः संख्याया (प्रदीपः) शानामिति । ननु वृत्तायभेदेकत्वसंख्योपजन- इत्याद्युदात्तम् ॥ सर्वेषामिति । सर्वस्य सुपीत्याधुदात्तं पदम्। नानास्ति द्विवचनबहुवचनान्तात्प्रत्ययः । नैप दोपः । कचिदादे- प्रातिपदिकं तु सर्वशब्दोऽन्तोदात्तो निपातित इत्यनुदात्तादि । शादिवशात्संख्याविशेषोऽपि प्रतीयते-यथा तावको मामक (उद्द्योतः) मयटेति । निलं वृद्धत्यनेन । केचित्तु नित्यं इति । एवमिहापि फिञ् विधीयमानो बहुवैचनमन्तरेण वृद्ध- | वृद्धत्यत्र भाषायामित्यनुवृत्तभष्यं छन्दोभिप्रायमित्याइः ॥ सर्वस्य स्वाभावाद्वहुत्वं गमयेत् । प्रकरणादिवशाद्वा । तदुक्तम्- सुपीति । सौवरसप्तमीनां तदन्तसप्तमीत्वेन प्रत्यये परत: पूर्वकार्य- भेदः संस्याविशेपो वा व्याख्यातो वृत्तिवाक्ययोः। लाभावेन न लुमतेत्यस्याप्राप्तौ प्रत्ययलक्षणेन सुदन्तत्वं बोध्यम् । सर्वत्रैव विशेषस्तु नावश्यं तादृशो भवेत् ॥ इति ॥ | अन्तरङ्गानपीति न्यायोऽप्यन्तरगनिमित्तविनाशकस्यैव लुको बलवत्व- वोधकः । अकृतव्यूहपरिभाषाया भाष्यकृताऽस्वीकाराच । सुप्माण (उद्द्योतः) ननु आन[प्तायनिरित्यादौ चरितार्थः फिन् कथं फलमप्येतदेव, तदभावे हि सर्वत्रानेनाद्युदात्तत्वेऽनुदात्तादित्वाभावाद- बहुत्व गमयेदत आह-प्रकरणादिवशाद्वेति । भेदः पृथगुप- मनापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ननु शिट्स्वरेण सर्वशब्दआधुदात्त एवेति स्थितिः । संख्याविशेषः द्वित्यादिः । व्यारयातः-वृत्तावसत्त्वेन कि सर्वस्य सुपीत्यनेनेत्यत आह–सर्पशब्द इति । अत एव वाक्ये सत्त्वेनेत्यर्थः ॥ विशेपस्विति । संख्याविशेषरित्वत्यः । सिद्धान्ते सार्व इत्यगन्तप्रयोगरिद्धिः॥ सास: असत्त्वविशिष्टः । शोपिकमासजाततावकीनादौ व्यभिचारा- (समर्थाधिकारफलप्रदर्शकभाष्यम् ) दिति भावः । वस्तुतो वृत्ती द्वित्वादीनाममानमेव । प्रत्यर्थताऽव- च्छेदकरूपेणानेक्व्यक्तिमानम् । तन तद्वोधनायेदं वाक्य प्रदर्यते अस्ति पुनः समर्थविशेपणे सति किंचिदिष्टं संगृ. नलेप विमह इति योध्यम् ॥ हीतं भवति । आहोखिद्दोपान्तमेव । अस्तीत्याह । (दोपप्रदर्शकभाप्यम्) किम्? साना तरति चेन्ना तरतीति । एतद्धि सम- र्थमपि अवृद्ध, प्राचामवृद्धारिफन्यहुलम् । इह च प्रस- यच् ड्याप्प्रातिपदिकमपि ॥ ज्येत-झयो ह्मण्योरपत्यमिति । एतद्धि समर्थम- (माक्षेपभाप्यम्) वृद्धम् । इह च न स्यात्-शानां ब्राह्मणानामपत्य- अथ ड्याग्रहणं किमर्थम् । न प्रातिपदिकादि- मिति । एतद्धि समर्थ वृद्धम् । अवृद्ध ॥ त्येव सिद्धम् ॥ अवर्ण, अत इन्भवतीति-इहैवस्यात्-दक्षस्या- (प्रदीपः) अथेति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सिद्ध पत्यं दाक्षिरिति । एतद्धि समर्थमकारान्तम् । इह च न स्यात्-दक्षयोरपत्यं दक्षाणामपत्यमिति । एतद्धि (समाधानमाप्यम्) समर्थमनवर्णान्तम् । अवर्ण। न सिध्यति। सर, अनुदात्तादेरभवति । इह च प्रसज्येत- अप्रत्यय इति प्रातिपदिकसंज्ञायाः प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ घाचो विफारस्त्यको विकार इति । एतद्धि समर्थ- (प्रदीपः) इतरोऽग्रहीताभिप्राय आह--न सिध्य- मनुदात्तादि । इह चन स्यात्-सर्वेषां विकार इति । एतद्धि समर्थमुदात्तादि । सर॥ यज्लक्षण, घचष्टनिति । इह च प्रसज्येत- (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) याचा तरति त्वचा तरतीति । एतद्धि समर्थ घ्यच् । यथेष दयाग्रहणे हेतुः । त्यूग्रहणमपि कर्त- ६६ च न स्यात्-घटेन तरतीति । एतद्धि समर्थ- व्यम् । तावपि हि प्रत्ययो । मपच्॥ (प्रत्याक्षेपनिरासभाष्यम्) (प्रा) याचो विकार इति । साकार इति तिग्रहणे तायातम् । तद्धितःप्रातिपदिकमिति विमरसतन्यासदमेतदनुदातादि । एतयोदाहरणदिक्प्रदर्श- | प्रातिपदिकसंगा भविष्यति ॥ नार्थम् । एतसहि परवान्मयटा भाव्यम् । इदं तदाहरणं जमहणे चापि वार्तम् । उवर्णान्ताद्भिधीयते तसममारतोललोभाया मन गिरिशिम्पायनमिति परिमाका मानिदिध्मदले. सरकार रासपाल भार, मिनमा सम्पाभिमानसिप't Rक्लिामी भानावलिदो तरसर. पारस्ठस मनपाचनिमारामार मारमशमसानिमार •प्यूटनी महपानांवम प्रापिदिकमानसी •मस प्रमरानी MMS A मारा। १ हजार भरा मरिमल मन्यते ॥ तीति ॥

·4 अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] 1 विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । तनैकादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्माति- | मिति । एव चाव्यवहतादतसचे मानामावेन नाकारान्तादाप् वक्तु पदिकसंज्ञा भविष्यति ॥ शक्य इति भावः । देवविद शम्दादेवाविति पाठेऽप्युक्त एवार्थः ॥ (प्रदीपः) तिग्रहण इति । वार्त-युक्त प्रातिपदिक्त्व- (प्रत्याख्यानवादिभाष्यम् ) मित्यर्थः ।। यत्तावदुच्यते- (उध्योतः) यातं युक्तमिति । वाशरदो युक्तपर्यायोऽसार इह तावदुप्णिहकफुभावित्याप एचैतदीत्तरपदिक पर्यायश्च ॥ भाष्ये-उझ्महणे चेति । श्वश्रूराम्द: "यशुरः श्वन्या" हस्खत्वमिति ॥ इति निर्देशादनूडन्त एवायमव्युत्पन्न इति भावः ॥ संशाछन्दसोरित्येचं तत् ॥ (आक्षेपसमर्थकभाष्यम्) नेपा संज्ञा, नापीदं छन्दः ।। यद्येप ऊडोऽग्रहणे हेतुः । आयग्रहणमपि न यदप्युच्यते इह खल्वपि देवविशं च मनुष्य- देशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवगावात्मातिपदिक- व्यअनान्ताद्वेति ॥ कर्तव्यम् । आवपि ह्यकारान्ताद्विधीयते । तका- विशं चेति ॥ नास्ति विशेपः-अकारान्तादम उत्पत्ती सत्यां संज्ञर भविष्यति ॥ स्वरे विशेषः-यद्यन व्यअनान्तादुत्पत्तिः स्याद् यस्तईनकारान्तात् कुञ्चा, उणिहा, देववि- देवविशमित्येवं स्वरः प्रसज्येत । देशविर्शमिति शेति । अत्राप्यकारान्ताद् वृत्तिर्लक्ष्यते-कुञ्चानाल- चेप्यते । तस्मात्क एप एवं विपयः ॥ भेत, उष्णिहककुभो, देवविशं च मनुप्यविशं चेति ॥ (प्रदीपः) आग्रहणप्रत्याख्यानवाद्याह-यत्तावदिति । (प्रदीप.) कुञ्चानिति । अादिषु तु पाठो जातिलक्ष- | स्वरे विशेष इति । किबन्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिखरेणान्तो- णीप्वाधनार्थ । दात्त वाद्विभक्ते सुप्त्वादनुदात्तत्वं भवति । यदा तु मूलविभुजा- (उयोतः) अदन्तत्वेऽजादि पाठो व्यर्थ इत्यत आह-अजा- दित्वाद् ‘देवविश' शब्द कप्रत्ययान्तस्तदा थाधादिखरेणा- दिमिति ॥ न्तोदात्तत्वाद्विभक्त्या च सहेकादेश उदात्तो भवति ।। (भायग्रहणवादिभाष्यम्) (उद्द्योतः) भाष्ये--तसाल्क एप इति । कप्रत्ययान्तोs. दन्त एव एव विषय -देवविश देवविशेत्यादिप्रयोगविषयो न हलत इह तावदृष्णिहककुभाविति । आप एवैतदौत्तरपदिकं ह्रस्वत्यम् ॥ इत्यर्थ. । अनेनातिप्रसङ्गो पारित.। एतेन हलन्तेभ्योऽपि दाविति मागुरिमत चिन्त्यमिति सूचिनम् ॥ इह सल्वपि देवैविशं च मनुप्यविशं चेति । (आग्रहणवादिभाष्यम्) नास्ति विशेषः । अकारान्तादम उत्पत्ती सत्यां इदं तर्हि-“पादोऽन्यतरस्याम्" "टावृचि" इति ॥ व्यञ्जनान्ताद्वेति ॥ चीत्युच्यते ॥ (प्रदीप.) आग्रहणवाद्याह-इह तावदिति ॥ आप तत्र च्छान्दसत्वाद्भविष्यति ॥ इति । ड्यापोरिति हस्खत्व हलन्तादेव विहितस्याप इत्यर्थ ॥ ऋचीति नेदं छन्दो विवक्षितम्-काठकं काला- इहेति । ततश्च देवविट्राब्दादेवामिति भाव ॥ पकं मौदकं पैप्पलादकं वा । किं तर्हि-प्रत्ययार्थ- (उयोत.) हलन्तादेवेति । एर्वकारो भिन्नक्रम. । हलन्ता- विशेपणमेतत् । क्चेत्प्रत्ययार्थो भवतीति ॥ द्विहितस्याप एवेत्यर्थः । नन्वविशेषे 'अकारान्तादम्' इति सोऽप्यस्तीति एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पशब्दः पादशब्द- तत आपि, अन्तवद्ावेन सिद्धमत आइ-देवविद् शब्दादेवा- समानार्थोऽकारान्तश्छन्दसि दृश्यते--तस्याः सप्ता- । १ ननु श्वशुरस्य स्त्रीत्यर्थविवक्षाया श्वशुरस्योकाराकारलोपश्चेत्यनेन श्वशुर इखत हलन्तादेव' इत्यादिना वृतमनुपपन्न यतो माध्ये 'एव कारस्यापपदो शब्दादूडि उकारावार रोपे धन्धभूरिति सिध्यति । तत्रैकादेशमानान्तादि । तरमेवावयादत आह-एषकारो भिन्नेति ॥ वद्भावात्मातिपदिकमज्ञोइन्तस्य न स्यादित्यसकतमित्यत आह-वधूशन ७ हरन्तात्कृत्स्वरेणान्तोदात्तादम भनुदात्तले 'उदात्ताददात्तस्य स्खरिता' इति॥ इत्यनेन शकाराकारस्य स्वरितत्वमिति भावः । २ समानमतिपच्याशते--योष इति॥ ८ देवविशशब्दस्यावारातले सकाराकारस्योदात्तत्वमिति भावः ॥ नवदन्तत्वादेव धादिभ्यष्टापि सिद्धेऽजादि पाटो व्यर्थः स्यादत आह- अजादिविति । सपाटो वाधकबाधनार्थ इति भाव । ५ ननु 'टावृचि इत्यनेन हलन्तात्पादशदाद विधीयते, तत्र मातिपदिक- ५ ककुम् शन्दाहापि हमापोरिलनेन इखा एखचानकारान्तात्तलाटापि सज्ञार्थमाग्रहण स्यादित्यत माह-ऋषीरयुध्यत इति । मातिपदिकसार्थमावश्यकमामहणमिति भावः। १. नौमत्ययस्य द्योतकत्वे र प्रवृनिमत्ययसमुदायस्यार्य इति भावः। ५ देवविश च मनुष्यविश चेति मयोगादकारान्त एव देवविन्द इति "अत्र टाचीत्यस्य प्रत्यास्यान सूचयति माध्यकारः । सूपयरवे एकपदा' ज्ञानुमायमित्यर्थः इति प्रयोगो भवति, घ च पादशब्दसमानार्थम्पदशन्दमाभित्य सदन्ताहापि ६ ननु 'भाप एवैतत्' इति भाव्यस्य प्यास्यान कैरयटेन 'हमापोरिति ] सिध्यतीति सूत्र न कार्यमिति भावः । १पा.च.

·१० उझोतपरिवृत्तप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.१आ. ड्याप्पाति० सूत्रे क्षरमेकं पदम् , एकः पाद इत्यर्थः । तसादुत्प (५०९८ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ५॥) त्तिर्भविप्यति॥ ॥ * ॥ सर्वनामस्वरसमासतद्धितविधि- इदं तर्हि-"डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्" इति । लुगलुगर्थम् ॥*॥ बहुराजा बहुराजे बहुराजा इति ॥ (भाष्यम् ) सर्वनामविधिः प्रयोजनम् । सर्वनान्न: (प्रदीपः) तत्र छान्दसत्वादिति । अप्रातिपदिक- सुडि हैव स्यात्-येपाम्, तेपाम् । त्वेऽपि प्रत्ययोत्पत्तिरिति शेपः ।। यासाम् , तासामित्यत्र न स्यात् ॥ (रयोतः) भविष्यति-प्रत्यस किमित्याकाक्षायामाह- (प्रयोजनसण्डनभाष्यम्) भप्रातिपदिकरयेऽपीति ॥ भाष्ये-पदशब्द इति । छन्दसि दृष्टस्य नैतदस्ति प्रयोजनम् । लोकेऽपि कचित्प्रयोगाङ्गीकारे वाधकामावेनाकारान्तादेव प्रत्ययः । एव अवर्णान्ताहाग्विधीयते । तत्रैकादेशे कृतेऽन्तादि- च टायचीति सूत्र न कार्यमिति भावः । एव च ऋचि वाच्यायामपि | बद्भावात्सु भविष्यति ॥ एकपदी पपादित्यस्य भाष्यरीत्या सत्तेन टायचीति सूनारम्भेऽपि (प्रयोजनभाप्यम्) तान्यतरस्या ग्रहणानुवृत्या तत्साध्यमिति सचितम् ॥ भाष्ये-बहु- इदं तर्हि प्रयोजनम्-"सर्वनामस्तृतीया च" राजेतीति । वाचा निशा दिशादेरप्युपलक्षणमिदम् ॥ इहैव स्यात्-भवता हेतुना, भवतो हेतोरिति । (५०९७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥४॥) भवत्या हेतुना, भवत्या हेतोरित्यन न स्यात् । ॥ * ॥ व्यायग्रहणमनर्थकं प्रातिपदिक- सपनाम ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणात् ।।*॥ (व्याण्यानभाष्यम्) (भाप्यम् ) डयायग्रहणमनर्थकम् ॥ स्वर, "कुसूलपकुम्भशालं विले" इहैव स्यात्- कि कारणम् ? फुसूलविलम् । फुसूलीविलमित्यत्र च न स्यात् । खर ॥ 'प्रातिपदिकमहणे लिहविशिष्टस्यापि ग्रहणात् ॥ (व्याख्यानभाष्यम्) प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भव- समास द्वितीया श्रितादिभिः सह समस्यते । तीत्येपा परिभापा कर्तव्या। इहैव स्यात्-कष्टं श्रिता-कप्रश्रितः । का पुनरत्र विशेषः? कटर्थिता-कटश्रितेत्यन न स्यात् ॥ एपा चा परिभाषा क्रियेत, उयायग्रहणं चा? (धार्तिकोक्तमयोजनसण्डनभाप्यम्) अवश्यमेषा परिभाषा कर्तव्या । वहन्येतस्याः एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । धितशब्दोऽकारा. परिभाषायाः प्रयोजनानि ॥ न्तस्तत्रैकादेशे कृतेऽन्तादिवद्रावाद्भविप्यति ॥ (प्रदीपः) लिमविशिष्टस्येति । यथा यथगित् प्राति- (प्रयोजनमाप्यम्) पदिरमहण एपा परिभाषोपनिष्टते न तु प्रातिपदिक्स सस्पेण इदं सहि-पूर्वसदृशेति । इहेव स्यात्-पित्रा महण एपेति भाव ॥ कः पुनरिति । उपायपदणं लघु, न तु | सहशा-पितृसदृशः। परिमापति भाव.॥ पित्रासदशी-पितृसहशीत्यत्र न स्यात् । समास ॥ (उपोतः)म्परूपमहण एपेति । मिशिष्यप्रदा एरेस्सः । (व्याख्यानमाप्यम्) भा एव माध्ये-'प्रमाणे यसप्' इसी पले नित्यादिः' तद्धितनिधि, "अचित्तहस्तिधेनोष्ठा" दय गोरे, रक गच्छये । 'यः पुनः' इति प्ररे पिशेषा- | स्यात् हस्तिनां समूहो हास्तिकम् ।। भारमा विशिलनियाद-सरियति ।। हस्तिनीनां समूहो हास्तिकमित्यत्र न स्यात् ।। (नितासामाग्यम्) (प्रयोजन निरासमाप्यम्) फानि? एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पुंपनायेनतत्सिसम्॥ HTRth मेरे गोहासा पास 'महादीप affeit'समाजासा arteuriमापन. रामशरोमणि LATIOTriram AIRTERAT (foreveण नियमला प्रतिसा. •Feोरम पु प्रहरी imferinte. Mamariya petra एम. सोमhiril ·अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । (उयोतः) भाष्ये-पुंवदायेनैतरिसद्धमिति । मस्साडे (५.०० परिमापाप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ७॥) सदिते सिद्धश्च प्रेत्ययविधावित्युक्तरिति भावः ॥ ॥ * ॥ प्रत्ययग्रहणोपचारेपु च ॥ * ॥ (प्रयोजनमाप्यम्) (भाष्यम् ) प्रत्ययग्रहणोपचारेषु च प्रयोजनम् । इदं तहि-प्रमाणे द्वयसच् । यह भवति- "तृजकाभ्यां कर्तरि" इहैव स्यात्-अपां स्रष्टा ॥ हस्तिद्वयसम् , हस्तिमात्रम् । एवं हस्तिनीद्वयसम्, हस्तिनीमात्रमित्यपि यथा स्यात् । तद्धितविधि ॥ अपां स्रष्ट्रीत्यत्र न स्यात् । प्रत्यय ॥ (व्याख्यानभाष्यम्) उपचार-"अतः रुकमिकंसकुम्भ" इहैव स्थात् लुरु, "नेन्सियभातिपुच" इहैव स्यात्-स्थ.-अयस्याम्भः ।। डिलशायी। अयस्कुम्भीत्यत्र न स्यात् ॥ स्थण्डिलशायिनीत्यत्र न स्यात् । लुकू ॥ (परिभाषाफलोपसंहारभाप्यम्) (प्रदीपः) स्थण्डिलशायिनीति । गतिकारकोपपदानां एतान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । यदर्थ- कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् मुवुत्पत्तेरिति वचनादनुत्पन्न एव | मेपा परिभाषा कर्तव्या ।। बीपि समासे सति, इनन्तमेवोत्तरपदमित्यप्रयोजनमेतत् । एवं एतस्यां च सत्यां नार्थो ज्याग्रहणेन । प्रामेवासिनी, दर्शनीयमानिनी, दीर्घमुसमानिनीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ (५.०१ परिभापाक्षेपवार्तिकम् ॥ ८॥) (उद्योतः) अप्रयोजनमिति । तदनिस्यत्वामयेण भाप्यम् । ॥ * ॥ अतिप्रसङ्ग उपपदविधौ ॥ * ॥ कि चास्याः परिभाषायाः प्रातिपदिकत्वतयाप्यधर्मागो लिङ्गविशिष्टेऽति- (भाष्यम् ) उपपदविधावतिमसो भवति "द्वि- देश इत्य) इति बहुव्रीहेरूपस इति सूत्रभाष्ये व्यक्तीभविष्यति । एवं पत्परयोस्तापेः" यथेह भवति-द्विपन्तप इति ॥ च समासोचरमप्यन्तरगत्वालुकः पूर्व डीपि तेन न्यायेनोत्तरपदेवस एवं द्विपतीताप इत्यत्रापि स्यात् ॥ तविशिष्ट एव सत्वेन मुगलुगादि न स्यादिति सा तदर्धमावश्यकी- खाशयः । एतदपि भाष्यं तत्र मानमित्यन्ये ।। (उड्योतः) परः परिभाषास्वीपारे दोषानुदापयति-अति- प्रसह इत्यादि। (ध्यारयानभाष्यम्) (५१०२ परिभापाक्षेपे द्वितीयवार्तिकम् ॥ ९॥) अलुक् "शयवासवासिप्वकालात्" इहैवस्यात्- ॥ * ॥ यभिजोः फकि॥ * ॥ ग्रामवासी ॥ मामेवासिनीत्यत्र न स्यात् ॥ (भाष्यम्) यभित्रोः फक्यतिप्रसङ्गो भवति । यथेह भवति-गाायणः, दाक्षायणः॥ (५०५९ परिभाषाप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ६॥) एवं गायो दाक्षेय इत्यत्रापि सात् ॥ ॥*॥ मानिनि च विधिप्रतिषेधार्थम् ॥*॥ नेप दोपः॥ (भाप्यम्) मानिनि च विधिप्रतिपेधार्थ प्रयोज ढगत्र वाधको भविष्यति ॥ नम्-विध्यर्थे तावत् "क्यङ्मानिनोच" इहैव (प्रदीपः) ढगति । परत्वादिति भावः । स्यात् । दर्शनीयमानी ॥ (उद्द्योतः) अपवादत्वापसम्भवादाह-परस्वादिति । दर्शनीयमानिनीत्यत्र न स्यात् ॥ ढकोवकाशो दात्तेय इति ॥ प्रतिपेधार्थमपि। वक्ष्यति "स्वागाचेतोऽमानिनि" (५१०३ परिभापाक्षेपे तृतीयवार्तिकम् ॥ १०॥) तस्मिन् क्रियमाणे इहैव स्यात्-दीर्घमुखमानी ॥ ॥ * ॥ समासान्तेयु च ॥ * ॥ दीर्घमुखमानिनीयन न स्यात् ॥ (भाष्यम्) समासान्तेषु चातिप्रसङ्गो भवत्ति बहुगगणसघस्येति सूत्रे मातिपदिकमहणे लिङ्गविशिष्टस्यापीति परि प्रातिपदिक्महङ्गेति परिभाषया प्रातिपदिक्पृत्युत्तरपदलस हीविशि- भाषया बहीशदात्प्रत्यये कृते 'पुवचन प' इति पातिकखण्डनावसरे 'न | टेऽतिदेशेन तद्विशिष्ट एवोत्तरपदतमिति भावा. भस्या सद्धिते पुवद्भवतीति सिद्धम् । भस्येत्युच्यते यजादौ च म मवति । नाव . मानिपदिकत्वतद्माप्यधर्माणा लिङ्गमस्ययरहित दृष्टानान्तविशिष्टेप्यतिदेश बजादिम्पश्याम । इदमिह सम्प्रचार्य तिथुन क्रियता पुबद्भाव इति । परत्वा इति लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अर्थ इत्यत्र मानमिति मा. सुवायो नित्यतिथुक् । पुवदावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्तिथुक् सिद्धः' इति ५ अत्रापि गतिकारकोपपदाना वृद्धि सहेति वचनात् इत्पत्ते। माक् भगवतोक्तम् । तेन माक् प्रत्ययोत्पत्ते घुबद्भाव इत्यर्थ इति कैग्यटेन व्याख्या समारोऽनुकि च डीप्यपीष्टसिद्धि . टोत्पत्सावपि वानिशब्दपरत्वमा तम् । तथा च प्रत्ययविधी पूर्वम्पुवद्भाव सिद्ध इति माध्याश्य इति भाव । २ प्रमाणेदयसजित्यस्य समान तिदिकाप्रमाणे यसजाइयो मवन्तीय ६ द्विवउब्दत्वन्दूिषनीरादेऽनयापरिमाश्याऽतिदिश्यत । तभा व मुम, आत् स्थाधिकाराभावे हस्तिनीराब्दस्य मातिपदिकत्वमावेन सन स्यादित्यर्थः । स्वादिति भार। सुसाधम् ।

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४५.१पा.१आ. ड्याप्पाति० सूत्रे "राजाहःसखिभ्यष्टच्” यथेह भवति-मद्रराजः, त्यादिः" उदात्तो भवतीति । यथेह भवति-दाक्षिः, करमारराजः॥ अहिचुम्बकायनिः॥ एवं मदराझी कश्मीररानीस्यत्रापि स्यात् ।। एवं दाक्षी, अहिचुम्बकायनीत्यत्रापि स्यात् ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (प्रदीपः) दाक्षीति । इतो मनुष्यजातेरिति टीप् प्रत्यय- नवा भवति मदराजीति ॥ खरेणान्तोदात्त इप्यते ॥ (उपपादकभाष्यम् ) (५१०६ परिभापाक्षेपे पटवार्तिकम् ॥ १३॥) भवति, यदा समासान्तादीकारः । लिङ्गविशिष्ट- | ॥ * ॥ राज्ञः खरे ब्राह्मणकुमारयोः॥॥ प्रहणे तु ईकारान्तात्समासान्तःप्रसज्येत ॥ (भाष्यम् ) राशः सरे ब्राह्मणकुमारयोरति- तत्र को दोपः? पुंचद्भावष्टिलोपश्च । तत्र मद्र- प्रसङ्गो भवति "राजा च" ब्राह्मणकुमारयोरिति । राजीत्येवं रूपं स्यात् । मद्रराजीति चेप्यते यथेह भवति-राजद्राह्मणः, राजकुमारः। (प्रदीपः) समासान्तादीकार इति । मद्रराजस्य भार्या एवं राजबाह्मणी, राजकुमारीत्यत्रापि स्यात् ॥ मदराजीति पुंयोगादाख्यायामिति ॥ तत्र को दोप इति । (उद्योतः) इप्यत इति । आधुदात्तं तु पदं प्राप्नोतीत्सधैः ।। टचि कृते यस्पेनि चेतीकारे लो टित्वाद् दीपि कृते मद्रराजीति (५:०७ परिभाषाक्षेपे सप्तमवार्तिकम् ॥ १४॥) शिष्यतीति प्रभः॥ ॥ * ॥ समाससंघातग्रहणेषु च ॥ * ॥ (रक्ष्योतः) ईकारे लुप्त इति । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वान् । मस्त'शी रिलोपामारे 'महोपो नासकार रोपे यस्येति लोपे (भाप्यम् ) समाससंघातग्रहणेपु चातिप्रसहो घ सतीत्यर्थः ॥ भाष्ये-मुंग्लायटिलोपवेति । भस्याट इति भवति “यहोर्नवदुत्तरपदभूमि" यह भवति- पुवरपर , मस्तति इति टिटोत्यः॥ यहुगोमान् यहुययमान ।। (५१०५ परिभापापे घसुर्धवार्तिकम् ॥1) एवं यहुगोमती यहुयवमतीत्यनापि स्यात् । 11 * ॥ महदात्वे मियादिषु ॥ * ॥ (प्रदीपः) यहोर्नज्यदिति । यहुशब्दादुतरपदवहुत्ये (भाप्पा) महदात्ये प्रियादिप्यतिप्रसङ्गो वर्तमानायत्परं पदं तदन्तस्य रामासस्य नम इस खरी भवती- भवति । "आत्महतः समानाधिकरणजातीययोः" खतिदेशाधः । तेन यहयो गोमन्तोऽस्य बहुगोमानित्यत्र 'नमु. प्रति यह भवति महान् मियोऽस महाप्रियः॥ भ्याम्' इति रामासान्तोदारा भपति ॥ यदुगोमतीति । एयं महती प्रियाऽस्य महतीप्रिय प्रत्यत्रापि स्यात्॥ गोऽन संपातरूपः यायोति लिकविशिष्टरीमारारापदणात्रामागा पहवो गोमन्तोऽस्या इति अनुमीहिः, उगितक्षेनि सीप् । रामा- किमुच्यते प्रियादिप्पिति? यम पुंपदावः प्रति न्तोदात्त याभायाीकारः पित्यानुदात्तो भवति, ईसारातु पूर्व पिभ्यते॥ उदातो भयति ॥ यम तुन प्रतिपिप्यते भयितव्यमय तनात्यनेति॥ (उयोतः) भन यथा पूर्वापरपररूपसमागसपातमर्ण तथा (मदीपः) या पद्धाय इति । समापूरणीप्रियादि- रावापान दयति-पक्षिति ॥ यो गोमयो यस्वाति स्मिहे मिलिना ॥ यत्र त्यति । गदानह इसायो॥ हमारे रष्टयावाद-पहयो गोमंतोऽम्या इति ॥ इंकारपूर्ण (गयोतः) महान इति । गइनी ना पति समाने पनि । ताः पूणे मारो होकि एगोलः ॥ नाती भामरसगः॥ (संपातपापमपम्) (५१.५ परिमापापे परामवातिकम् ॥१२॥) किमुच्यते समामसंघातमाणेप्चिति ॥ ||न्नित्स्परे ।। (संपासपरमपोगनभाष्यम्) (भापम् ) निमसिममको मपरि "नि. यदयपपपाहणं प्रयोजनमेयरम्याः परिभाषायाः ·अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारमकरणम् । १३ जनानि स्युः॥ "कुसूलकूपकुम्भशालं विले" कुसूलीविलमिति अन्येपामपि दोषागा सत्वादित्यभिमानः । परिभाषावाद्याइ नहि यथा। दोपा इत्यादि । आरभे युज्यन्तरमाह-दोषाः सत्वपीति । (प्रदीपः) कुसूलीपिलमिति। पूर्वपदस्यान कार्यित्वम् , | अन्यत्र दोषाभावादिति भावः ।। न तु सपातस्पेति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं भवलेय ॥ (५१०९ च्याप्प्रयोजनवार्तिकम् ॥ १६ ॥) (५१०८ परिभाषाक्षेपेऽमष्टेवार्तिकम् ॥ ५॥) ॥ * ॥ तद्धितविधानार्थं तु ॥ ॥ ॥ * ॥ विभक्ती चोक्तम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) तद्धितविधानार्थ तु टयाग्रहणं क- (भाष्यम् ) किमुक्तम् ? न या विभक्तो लिङ्ग-तव्यं यावन्तात्तद्धितोत्पत्तिथा स्यात् कालि- विशिष्टाग्रहणादिति ॥ तरा, हरणितरा, सट्दातरा, मालातरा ॥ (प्रदीपः) विभक्तौ चोक्तमिति । उगिदचामित्सनो- (प्रदीपः) तद्धितविधानार्थ त्विति । सति त्याग्र- कम्-यथा गोमानियन नुम्भवति, एवं गोमतीलनापि प्रामोति । तत्र परिहार उक्त –'नया विभक्ती लिङ्गविशिष्टा- | हणे तद्धितविधौ प्रकृतित्रयाधिकारसामर्थ्यात् पूर्व डयापो भव प्रहणात्' इति । विभक्त्याश्रयकार्ये फ्रियमाणे लिङ्गविशिष्टपरि-/ त , तदन्तात्तद्धित इत्यर्थ ॥ भाषा नेप्यत इत्यर्थ । (उयोत ) ननु डयाप्ग्रहणे कृतेऽपि प्रातिपदिकत्वमाश्रित्य- परत्वात्तद्धितः स्यादत आह-सतीति । प्रकृतित्रयाधिकारसामर्थ्या- (उद्योतः) उगिदचामित्यति । युवोरनाकाविति सूत्रे दिति पाठ.। तत्सूत्रमपि गृहीत्वाऽस्सायोक्तत्वादिति बोध्यम् ॥ (परिभापोपसंहारभाष्यम्) (भाक्षेपभाप्यम्) एतेऽस्याः परिभाषाया दोपाः, एतानि च प्रयो- कि पुनः कारणं न सिध्यति? (५:१० आक्षेपसाधकवार्तिकम् ।। १७ ॥) एते दोपाः समा भूयांसो वा ? ॥ * ॥ विप्रतिषेधाद्धि तद्धितवली- तस्मानार्थोऽनया परिभापया ॥ यस्त्वम् ।।*॥ न हि दोपाः सन्तीति परिभाषा न कर्तव्या। (भाप्यम्) विप्रतिपेधाद्धि तद्धितोत्पत्तिः प्रा. लक्षणं या न परिणेयम् ॥ न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते । (प्रदीप') विप्रतिषेधाद्धीति । स्त्रीप्रत्ययस्थावकाशो न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते ॥ यन प्रर्पो न विवक्ष्यते-कालीति । प्ररुपंप्रत्ययस्यावकाशो दोपाः खल्वपि साकल्येन परिगणिताः । प्रयो: या स्त्रीत्वाविवक्षा-कालतर इति । स्त्रीत्वप्रकर्षयोस्तु युगपद्वि- जनानामुदाहरणमात्रम् । कुत एतत् । न हि दोपाणां वक्षाया परत्वात्प्रर्पप्रत्यय स्यादित्यर्थ ॥ ननु स्त्रीत्वस्यान्तरङ्ग- लक्षणमस्तीति ॥ | त्वात्तन्निमित्त प्रत्ययोन्तरङ्ग , प्रकर्षस्तु बाद्यप्रेतियोग्यपेक्षत्वाद् तस्माद्यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तद- बहिरम । ततस्तन्निमित्तस्य प्रत्ययस्यापि बहिरङ्गत्वम् । अन्त- थमेपा परिभाषा कर्तव्या, प्रतिविधेयं च दोपेषु ॥ रगयहिरायोश्चायुक्तो विप्रतिषेध । तथा च वक्ष्यते-'स्वार्थ- (प्रदीप.) प्रतिविधेयमिति । अच्प्रकरणे शक्तिलाहु- | मभिधाये शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह । समवेतं समवेतस्य च वचने लाङ्कशेल्सन वार्तिके घटग्रहणेनैव घटीग्रहणे सिद्धे घटीग्रहण- | लिङ्ग सख्या विभकिं चाभिधाय तान्विशेषानपेक्षमाणश्च कृस्न- मस्या परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेनानिष्टविपये नोप- मात्मान प्रियकुत्सनादिपु तत प्रवर्ततेऽसौं विभक्त्यन्त इति । एव ततत्क्रमानाश्रयेण लौकिके प्रयोगे पदादुचरितायुगपदी (उध्योत.) दोषोद्भावयिता आहएते दोपा इति । प्रतीयन्त इति लौकिकार्थव्यवस्थाझीकरणेन प्रातिपदिकार्थगत- मदुक्ता इत्यर्थ. ॥ एतानि च-त्वदुक्तानि ।। समा भूयासो वेति । | स्त्रीत्वप्रर्पविवक्षाश्रयेण विप्रतिषेध उक्त ॥ तरसूत्रे 'विप्रतिषेधाट्टापो बलीयस्त्वम्, इति वतिकव्याख्यानावसरे 'उगि ५ खार्थे परिपूर्ण शन्द इत्यर्थः । तब इति सूत्रव्याख्यायामयमर्थ प्रकाशित इति मावः । सार्यापेक्षारहितः। २ पूर्वपक्षिण इति शेष । दोषाः सत्वपि सावल्यन परिगणिता इति ७ स्वार्थे समवेतम् ॥ भाभ्योक्तेः । भस्या परिभाषाया अनित्यत्वादेतावखेवाप्रवृत्तिरियर्थः । वचनेन्दोघने। । तुल्यबविरोधम्मदर्शयति-स्त्रीप्रत्ययति । ९ ताविशेषान्-लिङ्गसरयाविमकिनिमित्तान् प्रथयादीनित्यर्थ । * तरवमतियोगि घ साधेसमाप्तम्पदमिति स्त्रीप्रत्ययस्य पूर्वम्प्रवृत्तवनान्त १० ननु घीमत्ययस्यान्तरगत्वेन पूर्वप्रवृत्तौ विप्रतिपधादित्ययुत्तमतभाह-- राहरवमिति भावः एषमिति ॥ मोति। तिष्ठते ॥

·१४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४३.१पा.१मा. डयाप्पाति० सूत्रे । - । (उड्योतः) याह्यप्रतियोग्यपेक्षयादिति । तदपेक्षप्रक- (प्रयोजनभाष्यम्) पचिन्वयश्च खायें समाप्तस्यैवेति तरबादिहिरङ्ग इति भावः ॥ स्वार्थ- इदं तर्हि--युवतितरा, ब्रह्मवन्धुतरा, इति ।। मिति खार्थेऽत्र प्रवृत्तिनिमित्तंसमवेतम् । तेन स्वार्थेनाश्रितमित्यर्थः। विभक्तिः कारकम् , यतः कृस्लमात्मानमपेक्षमाणः पूर्व तत्तविषयः मन्यते । यौवनस्य जातिरूपत्वात् ॥ ब्रह्मवन्धुतरेति । अत्र (प्रदीपः) युवतितरेति । जातेश्चेति पुंवद्भावप्रतिषेधं काकाहावानतः-ततः प्रियादिषु प्रवर्तत इत्यन्वयः ॥ युगपदर्था नद्याः शेषस्यान्यतरस्यामिति विक्ल्पेन हखः । इति । शम्दबुद्धिकर्मणा विरम्य व्यापारायोगादिति भावः । न तु शास्त्र कल्पिा करिपतन्यायवशादारोपितकमवतीमर्थवत्तामाश्रित्येति (उध्योतः) ननु युवतितरेत्यन तसिलादिष्विति पुंवत्त्वं दुर्वार- तात्पर्यम् । तदाश्रयणे तु सत्यंतरगत्वादेव पूर्व स्त्रीप्रत्यये व्यर्थमेव | मत आह-जातेश्वेतीति । एषां जातिकार्यस्य वैकल्पिकताया अग्रे ड्याप्ग्रहणमिति भावः ।। वक्ष्यमाणत्वान्न 'अचः परस्मिन्' इति सूत्रस्य युवजानिरिति भाष्य- प्रयोगासङ्गतिः ॥ विकल्पेनेति । एवं च तदभावे दीर्घश्रवणार्थ- (५11 ड्याग्रहणे दोपवार्तिकम् ॥ १८॥) मूडन्तात्तद्वितोऽवश्यमङ्गीकार्य इति भावः ॥ ॥ * ॥ तत्र समासान्तेषु दोषः ॥ * ॥ (५११३ दोपपरिहारवार्तिकम् ॥ २० ॥) (भाप्यम्) तंत्र समासान्तेषु दोपो भवति-बहु- गोमत्का, वहुयवमत्का॥ ॥ * ॥ तदन्तस्य च प्रत्ययार्थनायोगा. समासान्ता अपि ड्यावन्तात्स्युः ॥ त्तद्धितानुत्पत्तिः॥ * ॥ (प्रदीपः) समासान्ता अपीति । तत्र बहवो गोम- (भाप्यम् ) तदन्तस्य च ज्यावन्तस्य प्रत्ययार्थ- म्तोऽस्या इति बहुमीही कृते डीपि च कयुत्पत्ती महुगोमतीति नायोगात्तद्धितोत्पत्तिर्न प्रामोति । कालितरा, हरि- प्राप्नोति ॥ णितरा, खट्वातरा,मालातरेति । (उयोतः) भाष्ये-तत्र समान्तेषु दोष इत्यतः प्राक् 'तन किं कारणम् ? को दोपः' इति याचित्कोऽपपाठः । प्रश्नसानम्वयात्, षयव- ड्यावन्तमेतत् खीप्रधानम् । न च स्त्रीत्वस्य भत्केत्युत्तर वा स ग्रन्थः । तत्र डयाप्ग्रहणे कृते समासान्तेषु दोप | प्रकर्षाप्रकौ स्तः । इति तदर्थः॥ नैप दोपः। (५११२ न्यूनतापूरकवार्तिकम् ॥ १९॥) न हि किंचिदुच्यते-एवंजातीयकादुत्पत्तव्यमेवं ॥ * ॥ त्यूङोश्च ग्रहणम् ॥ * ॥ जातीयकान्नेति । (भाष्यम् ) त्यूडोवापि ग्रहणं कर्तव्यं भवति। यु-उच" इति । यस्य च प्रकोऽस्ति तस्य प्रकर्षे प्रत्ययो एतावदुच्यते-"अतिशीयने तमविष्टनौ" "ति- यतिका, ब्रह्मवन्धुकेति ॥ भविष्यति । अस्ति चाप्रधानस्य गुणस्य प्रकर्षः । (प्रदीपः) ब्रह्मवन्धुफेति । अज्ञाताद्यर्थविवक्षायामूड- न्ताकप्प्रत्यय इष्यते ॥ इहे खल्वपि शुक्लतरः कृष्णतर इति । (वार्तिकाक्षेपभाष्यम्) द्रव्यं प्रधानम् । गुणस्यच प्रकर्पा प्रत्यय उत्पद्यते॥ ऊग्रहणेन तावन्नार्थः । नास्त्यत्र विशेषः । उका. (प्रदीपः) न च स्त्रीत्वस्येति । तस्य सर्वत्रैकरूपत्वात् रान्तादुत्पत्तौ सत्यामूङन्ताद्वा । प्रकर्षाप्रकर्षाभाव इत्यर्थः ॥ इह खल्यपीति । सर्वत्र प्रधा- (प्रदीपः) नास्त्यति । केण इति हखविधानादिति नस्य प्रकर्षाभावः । तदुक्तं हरिणा-1 सर्पस्यैव प्रधानस्य न विना भेदहेतुना। (उयोतः) गनु हवदीर्पयोविशेषासारख्यत्रत्यनुपपन्नमन प्रकर्षो विद्यते नापि शब्दस्योपैति वाच्यताम् ॥ इति ।। आह-क्षेण इतीति ॥ ततश्च कालितरेत्यनापि कालगुणप्रकाश्रयस्तरप्प्रत्ययः॥ भावः ॥ तपेप-प्रतियोग्यरेक्षेति भावः। काहणेन शुक्सादीना जातिस्वमुत्तरेण च मेति स्पिरमेषी नातिकामिति शोधारणक्षमतमेव तहानगीति सा परिपूर्णमित्यादिक्रमो | भा। मापन प्रतिभा मनु अपत्यादिशदानातिवाचावे युवनातिरिति माययोगोऽसता पारपहले दोरमाद-तत्र समासान्तपिति। स्थातभाह-एपा जातीदि। समापदगापिकासामच्या ममासता भरि धीमलयान शुरि तरमलयेन प्रकृत्यमुस्यविशेष्यताभपस्व प्राणों योपित पनि मायेगेदम् । परयूहनाभा पहा पूर्णस्य दिल दो। १० प्रकृसमुश्यविधेयकामये जीभूतस्यामि मासस प्रोने स्पेन पिप इत्यापा। पोयत इन्दाह-एनादिति । •riculta Tोतं मानिसमा माध्यतामनिला । पू. "भत्र रातमाहना तस्वीनि।

·अधिकारप्रयोजनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । १५ । (उध्योतः) भाष्ये दोपान्तरमाह-वदन्तस्य चेति ॥ उभयोः स्वार्थिकयोः परत्वात्समासान्ता भवि. तस्य सर्षनेति । प्रत्ययात्वा शास्त्रीय स्त्रीलं प्रधानम् ॥ सर्यस्यै- प्यन्ति ॥ वेति । भेदहेतुर्गुणादिकं विना न द्रव्यस्य सतः प्रकर्षः । नापि भेद- (प्रदीपः) समासान्ता अपीति । डयाब्रहणप्रत्याख्या- हेतुं विना स ट्रैन्यरूपः प्रधानोऽर्थः शम्दाभिधेय इत्यर्थः । एवं च | नेन समासान्तेषु परिहारः। नियामन्यपदार्थ बहुव्रीहिविधानात् निरुपायंपदेशभायाधदुपाधिकृतो व्यपदेशस्तन्निमित्त एव प्रकर्षः । स्त्रीप्रत्ययस्य च समासान्तस्य च विप्रतिषेधोपपत्तिः । कालितरे- उपोधिरपि यत्र प्रकर्षादिहीनस्तत्र तत्सहचरितगुणप्रकषों योध्या- त्यादौ तु पूर्वोतन न्यायनान्तरङ्गत्वात स्त्रीप्रत्यये कृते प्रकर्षप्र. यथा गोतर इत्यादौ । एवं गुणादिरेव यत्र प्रधानं तत्र तस्य द्रव्याय- त्यय उत्पद्यते ।। माणत्वाचसंसगिंधर्मान्तरनिमित्त एव प्रर्यः, यथा शुल्तर रूपम् - (उद्द्योतः) अन्त्यदोष उद्धवेऽप्यायो दोपोऽरत्येवेत्याइ-ननु अतिशयेन शुमित्य इत्यादि बोध्यम् ॥ चोक्तमिति-भाष्ये ॥ स्वाथे कथं कालिकेत्यग्रिमभाष्यानुत्थानापत्त- (५.१४ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ २१॥) राह-प्रत्याख्यानेनेति ॥ विमतिपेधोपपत्तिरिति । अर्थकृतवहि- ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ रङ्गत्वानामयणात् स्त्रीप्रत्ययाना न बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ ननु (भाष्यम् ) किमुक्तम् ? 'सिद्धं तु स्त्रियाःप्रातिप- | पूर्वोक्तकालितरेखादि त्यक्त्वा यर्थ कालिका' इत्युदाहरणांतरदाने दिकविशेषणत्वात्स्वार्थे टावादयः' इति । प्रातिपदि- बीजमाह-फालितरेत्यादौ स्विति । पूर्वोक्तेन स्वार्थमभिधाये. फविशेपणं स्त्रीमहम् , स्वार्थिकाष्टावायः॥ स्यादिना । अत्यतस्वाधिकतरपोऽभावादिति भावः ।। नैवं विज्ञायते-स्त्रियामभिधेयायामिति ॥ (वार्तिकोकदोपपरिहारभाष्यम्) नापि स्त्रीसमानाधिकरणात्प्रातिपदिकादिति ॥ कथं कालिकेति?॥ कथं तर्हि-यत्प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्तते तस्मा- प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्येतीत्वं भविष्यति ॥ हायादयो भवन्ति ॥ (प्रदीपः) कथं कालिकेति । 'वर्णे चानित्ये 'रक्ते' इति वर्तमाने 'कालाच' इति खार्थे कन्प्रत्ययस्तदपेक्षं च स्त्री. फस्सिनर्थे ? प्रत्ययस्यान्तरङ्गत्वं नास्तीति परत्वात्कन् स्यादिति प्रश्नः ॥ स्वार्थ इति ॥ (उयोतः ) ननु कालिकेत्यादावपि तेनैव न्यायेनान्तरङ्गवा, (प्रदीपः) उक्तं वेति । नात्र स्त्रीत्वं प्राधान्येन प्रत्यया- स्त्रीप्रत्ययः स्यादत आह-वणे चेति ॥ स्वार्थे केवलखार्थे । भिधेयम् । किं तर्हि, स्त्रीत्ववति द्रव्ये वर्तमानात् प्रातिपदिकात् । अत्यन्तस्वार्थिकत्वात्तेपाम् , तत्र च न तन्योयावसर इति भावः ॥ खार्थे टाबादयः। ततश्च द्रव्यमेव प्राधान्येनाभिधीयते तस्य च व्यपदेशहेतुगुणप्रकर्षानयातिशयविवक्षायां प्रकर्षप्रत्यय इत्यर्थः॥ ( वार्तिकोक्तदोपपरिहारभाष्यम्) कथं हरिणिकेति?॥ (उयोवः) स्त्रीस्ववति द्रव्ये इति । प्रातिपदिकविशेषण- स्वादित्यस्य तदर्थविशेषणवादित्य इति भावः । स्वार्थे टायपि हरिणशब्दः प्रकृत्यन्तरमस्ति । प्रकते किमायातमत आह-ततश्चेति ॥ गुणप्रकर्षाधयेति । गुण- (प्रदीपः) कथं हरिणिकेति । साथै हरितशब्दात् पर- प्रकर्षकृतेत्यर्थः । गुणगैरप्रकर्षस्य द्रव्ये आरोप इति भावः ॥ त्वात्कन् स्यादिति प्रश्नः। अज्ञातादिकनस्तु बहिरगत्वात् प्रागेव स्त्रीप्रत्यय. सिध्यति ॥ हरिणशब्द इति । हरितशब्दसमानार्थ (वार्तिकोक्तदोपपरिहारभाष्यम्) इति भावः । तत्र हरितशब्दस्य हरितिकेति भवति । हरिणश- ननु चोक्तं तत्र समासान्तेपु दोप इति ॥ ब्दस्य तु हरिणिकेति भावः ॥ समासान्ता अपि स्वार्थिकाः ॥ (उयोतः) हरितशब्दापरवारकनिति । ततश्च वर्णादनु- म्यस्य प्रकों भेदहेतुगुणादिमकणैव चोदुं शक्यः । गुणादिष्यतिरेकेण ६ एव च भेदहतुगुणादिक विना न द्रव्यस्येत्यत्र द्रव्यपद मुख्यार्थपरमेव फेवलद्भग्यस्य मकाँ न भवतीत्याशयः ॥ तेन द्रभ्यायमाणत्वात्न्द्रच्यसदृशमुख्यावादित्यर्थ । २ मेदहेतूपाधिव्यतिरिक्त वस्तु शब्दवाध्यं न भवतीत्यर्थः । ७धीमत्ययानान्द्योतकत्वमभिधायोक्तदोषानिरस्पति भगवान्-सिद्ध निरुपावरतुनो व्यपदेशाभावेन व्यवहारामाबेन तत्तदुपाधिकृत एत्र विति॥ मकर्षः यथा मालातर इत्यादी । मालाशब्द पुष्परचनाविशेषोपाधिना व्यक वीप्रत्ययाना वाचक्त्वनिरस्पति-नैवमिति, नापीति च ॥ हलो मवति । तत्र पुष्परचनाया मक तरमत्यय इत्यर्थः । १ पवंच नियो विद्यमान यत्मातिपदिमित्यर्थः । १ ननु गवादिशन्देषु गोरवमुपाधि सच प्रामकर्याभ्या रहित इति १. नववं 'मोतरेत्यादौ गवादिगतजाड्यादिगनप्रकर्षविवक्षायान्तरमपये गोशब्दात्तरप्पत्ययो न स्यादत आह-उपाधिरपीति । एवं च गवादिशब्दा- | प्रत्ययार्थ प्रकृत्यर्थेऽन्वेनौति सिद्धातव्याकोपः । नान्यादिगुणाना गोशम्द सरप्रत्यये गवादिगत जाध्यादिगुणानामेव प्रकों पोध्य इति माव' । वाध्यत्वामावादन माह-गुणगतप्रकति ॥ ५ यत्र शुतरं रूपमित्यादी शृङशन्दस्य शुक्लरूपपरत्वेन भेदहेतु गुणादिक अन्त्यदोषे तदन्तस्य च प्रत्ययार्थनायोगात्तद्धिनानुत्पत्तिः इति दोष- बिना मुस्पस्यार्थस्य मकामागढुक्तरूपे तरणत्ययेन न प्रकर्षः किनुत्पा- वारणेऽप्याद्यो दोप-तत्र समासान्तेषु दोष ' इति दोष इत्यर्थः । धर्मान्तरकुनिमित्त एव प्रकप वि तात्पर्यम् । । १२ भन्तरमन्यायविसरः।।

·१६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.३आ. स्त्रियाम् सूत्रे , दातादिति डीम् नकारी न सातामिति भावः । अशावादिकस विति (प्रदीपः) का स्त्रीनामेति । प्रसिद्धस्यार्थस्य कार्यान्तर- पाठः। कन इति पाठे सझाया कनिति बोध्यम् ॥ विधानायानुवादसम्भवात् , इह च शास्ने स्त्रिया अपरिभाषित- (वार्तिकोक्तदोपपरिहारभाष्यम्) त्वात् । लोके च खट्वादिपु स्त्रीव्यवहाराभावाल्लौकिकनीग्रहणेऽव्या- कथं लोहिनिकेति? यतिव्याप्तिदर्शनाप्रश्नः । न च गोत्यादिवत्सस्थानविशेषव्यङ्ग्यत्वं स्त्रीत्वस्य, यतः सामान्यविशेषरूपत्वं तस्य स्यात् । सवाशिंशपा- वक्ष्यत्येतल्लोहितालिगयाधनं वेति ॥१॥ नगर्यादिषु भिन्नत्वात्सस्थानस्य । न च सकृदाख्यातं स्त्रीत्व गो- (प्रदीप.) लोहिनिकेति । न हि लोहिनशब्द. प्रातिप- त्वादिवत् सर्वेपु स्त्रीलिङ्गेषु व्यक्त्यन्तरेषु ग्रहीतुं शक्यते ॥ यन दिकमस्तीति प्रश्न ॥ वक्ष्यत्येतदिति । अवश्यवक्तव्यता | वस्तुस्वरूपजिज्ञासा तन प्रथमान्तेन प्रश्नो युक्त इति का स्त्री दर्शयति । क्रियमाणेऽपि डयान्ग्रहणे 'लोहितान्मणौ' 'वर्णे नामेत्युक्तम् । कस्या स्त्रियामिति तूच्यमाने विशेषविषयः प्रश्नः चानित्ये' 'रक्ते' इति प्रतिपदविधानाद् बलीयस्त्वात् स्त्रीप्रत्ययं | स्यात् ।। वाधित्वा कन्नेव स्यात् ॥१॥ (उड्योतः) शास्त्रप्रसिद्धरभावेऽपि लोकप्रसिद्धार्थीनुवादो भ. विष्यतीत्यत आह- (उड्योतः) ननु वचनान्तरस्वीकारेण वचनप्रत्याख्यान- ह-लोके चेति । खट्दादिव्याप्तिः, भ्रूकुसादि- मयुक्तमत आह-अवश्येति । लोहितात्कना परत्वेन प्राप्त लिङ्ग- | दतिव्याप्तिरित्यर्थः । ननु यद्यपि लौकिकस्त्रीव्यक्तिग्रहणे दोषस्तथापि बोधकप्रत्ययदाधन चेति तदर्थः ॥ प्रतिपदेति । अनवकाशत्वे सत्येव जातिरूपस्य खट्दादिसाधारणस्य भकुसादिन्यावृत्तस्य ग्रहणमरित्वस्थत तस्प बाभकत्वप्रयोजकत्वाचिन्त्यमिदम् , परत्वादिति चतुमुचितम् । मित्यर्थः । भिसत्वादिति । एतेनाकृतिग्रहणेत्येतलक्षितत्व न स्त्रीत्व- आह-न चेति ॥ सामान्यविशेषरूपरयम् जातिविशेषरूपत्व- एतिक एनिकेत्यादि तु अत्यतस्वार्थिक कनि न भवत्येव । वचनाभा- स्पेत्युक्तम् ॥ लक्षणान्तरमपि नास्तीत्याइ–न चेति ॥ सौनविभक्त्य- वात् , एनशब्दस्य प्रकृत्यतरस्याभावाच्च किंवेतिकेत्येव । सूत्रमतेपि | नुसारेणैव प्रश्ने कर्तव्ये किमित्यन्यथाप्रश्नोऽत आह-यन्न वस्थिति। डयाप्ग्रहणमत्यन्तस्वार्थिवानारभ्य निवृत्तमेव । अन चार्थे 'लोहितात्' इति वचनमेव शापक । सूत्रे डयाप्ग्रहण तु काल्तिरेत्यादावुक्तन्याय | विशेषविपय इति स्त्रीविशेषविषय इत्यर्थ. ॥ सिद्धार्थकथनमेवेति न सूतभाष्ययोर्विरोध. । न च हरिणिकेत्यादी (समाधानभाष्यम्) कनिकृतेऽपि पूर्वभागे वांदैनुदात्तादिति दुर्वारम् । एकादिर्वन- लोकत एते शब्दाः प्रसिद्धाः । स्त्री पुमान्नपुंसक- न्यायेन समुदायात्स्त्रीप्रत्यये-नैवोक्ततया मध्ये तदनुत्पत्तरित्याहुः ॥ यल्लोके दृष्ट्वा एतदवसीयते- इयं स्त्री, अयं पुमान् , इदं नपुंसकमिति । (६१९ अधिकारसूत्रम् ॥ ४।। भा. ३) सा स्त्री, स पुमान् , तन्नपुंसकमिति । १२७७ स्त्रियाम् ॥४।१।३॥ (प्रदीपः) लोकत इति । पञ्चम्यन्तात्सप्तम्यन्तादा (लिङ्गाधिकरणम्) तसि ॥ शब्दाः प्रसिद्धा इति । विशिष्टीर्थाभिधायित्वेनेति । पुनपुसकयोरुपादानं प्रसङ्गेन तद्विपयस्याप्यज्ञानस्य (भाक्षेपभाष्यम्) निराकरणार्थम् ॥ यल्लोक इति । यन्निमित्तमुपलभ्य निमित्त. स्त्रियामित्युच्यते । वत्यर्थे प्रत्यय उपजायते तत्त्यादिशब्दवाच्यमित्यर्थः । तद्यो- का स्त्री नाम ॥ गाच निमित्तवानप्यर्थ ख्यादिशब्दवाच्यो भवति ।। मिति । , भाव १ तस्यम्मतिपदविधानस्य ॥ शेषाद्विभाषति सूत्रस्थ 'शेपमहणमनर्थक ये चीत्व सकलनीव्यक्तिष्पवयवसस्थानग्यग्यमति, भतो न तस्य धीखस्य प्रतिपद विधीयन्ते ते बाधा भविष्यन्ति इत्याशय 'अनवाया हि विघयो । जातिरूपत्वमित्यर्थ दाधका भवन्ति' इति माध्यात्मतिपदोत्तत्वस्य निरवकाशत्वे सत्यव बाधकत्व भवयवसस्थानविशेषव्यश्य वयभिचार दर्शयति-पवेति ॥ मिति सिद्धम् ॥ १ नवावृतिमहणा जातिरिति लक्षणलक्षितमातिरूपत्व सीत्वस्य सदादिपु २ वादनुदात्तादित्यस्य वैकल्पिरत्वेन 'एतिका, एनिका इति रूपे व्यभिचारान्मारनु । सकृदास्याननि होति रुक्षितजातिरूपत्व घीत्वस्य को पाध भवनातत्र परत्यास्यनि 'एतिका' इत्येव रूप स्यादिति । इत्याह-मचेति ॥ मना पूर्वमागे हरितमन्दे तस्य वर्णवाचिस्वेन माप्तिरिति शक्तुिराशयः । १० लोकप्रसिद्धस्य सनकेशवती' इति श्रीत्वस्य महणे खटादिषु तदभावाद समुदायानीमलयेऽनेन प्यायेन समुदायक्षेत्र पर्गवाचिल्लातु र पूर्वमागस्ये- ग्याप्तिा भूवसादिषु खनकेशसम्बधसत्वेनातिन्याप्तिरित्या गुप्ता १ इत्येततक्षणलक्षितजातिरूपत्वमित्या घीत्वस्य शाद काप्यम्यास्यानात्मभा। १२ सौरवच्याप्पधविश्व इति भावः। ५ यथा हिरेषीयादी वृदिरादेशिसत्र मसिद्धस्य वृद्धिपदसोपान तथा १६ लोक ए दा विशिष्टायाभिधायितेनेति कयनेमा धौनमिति লা-মাংঘৰি भाष्यता प्रीत्वरूपाविश्यमनस्योत्तरमपि धीवरूपाविषयरमेव प्रामयी। पशिदेपु पोरिडम्पयहारसमपि य षट्वा भी इति म्यवहारो मयमा प्रश्नोत्तरयोवरवधिकरण्यापाता। महाभार. "तयोगातनिमियोगाद निमित्तस्य पाच पोरदो या तनिमित्त • पायसरपारम्पएम र सासपि गोम्पक्तिगु वती, म तथा मयादिशन्दे पा सावि पायो भनीति गौ ग्रीति व्यवहार सम्पन्न ।

·लिङ्गाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । (उयोतः) पञ्चम्यन्तादिति । आपे लोकशम्देन व्यव- | स्यापि त्रीप्रतिपत्तिनिमित्तस्य कुमार्यादिगतस्योपलक्षणम् । तदनेन हारः । अन्त्से व्यवहतार इति भेदः । स्त्रीत्वादीनां सनाधुपव्यअनानां गोत्वादिवसामान्यविशेषत्वं लोक्यते येन शब्दार्थों लोकस्तेन स उच्यते । दर्शितम् । यथोकं हरिणा- ग्यवहारोऽथवा वृद्धव्यवहर्तृपरंपरा ॥ इत्युक्तः ॥ हस्तिन्यां वडवायां च स्त्रीति वुद्धः समन्वयः। नन्वये पृष्टे शम्दप्रसिद्धयभिधानं व्यधिकरणमत आह-विशि- ऐति ॥ प्रसंगेनेति । न तु तत्प्रकृतमिति भावः ॥ दर्शनावसाय- अतस्तां जातिमिच्छन्ति द्रव्यादिसमवायिनीम् ॥ योरेकत्वादाह-यसिमित्तमिति । यन्निमित्तमुपलभ्य एतनिमित्त. इति॥ वदधरूपं ख्यादिशम्देनावसीय प्रत्याय्यत प्रत्यक्षरार्थः ।। भाग्येऽव. उभयोरन्तरमिति । लिलवत्त्वेन सदृशमित्यर्थः । तेना. सायाकारमाह-इयं स्त्रीत्यादि । ननु स्त्रीत्वावसायस्पेयं स्त्रीत्याका- | व्ययाख्यातार्थस्य नपुंसक्त्वाभावः । तदभाव इत्यनेन मयूरी- रोऽनुपपन्नोऽत आह—तद्योगायेति । शुशादिसम्वदिति भावः ॥ कुकुटादीनां स्त्रीपुंससमुदायानां नपुंसकत्वं निराकृतम् । भवति सा स्त्रीत्यादौ तदादीना विधेयलिङ्गमाहितया नानुपपत्तिः, अन्यथा | हि समुदायः समुदायिनोः सदृश इति स्याप्नपुंसकत्वम् । अथ तत्स्त्रीत्यादि धकन्यं स्यात् ।। तु परवलिसमित्यनेन समुदायस्य परवलितातिदेशादप्रसनो (स्वीरवानिमित्तजिज्ञासाभाष्यम्) नपुंसकत्वस्य । ततो वस्तुस्वरूपनिरूपणपरमेतदित्यवगन्तव्यम्। किं पुनर्लोके दृष्ट्वा एतदवसीयते- (उड्योतः) ननु स्तनादिसंबंधस्यान्यत्रापि दर्शनादाह-भू. इयं स्त्री, अयं पुमान् , इदं नपुंसकमिति ॥ मादाविति । आदिना-अतिशयः । लिङ्गप्रतिपत्तिपूर्वकमिति । (प्रदीपः) किं पुनरिति । द्रव्ये सत्तादेरनेरार्थस्य | पूर्वमिति स्वार्थे कस्ततः पछीसमासः, तजनकमित्यर्थः । लिङ्ग- प्रतिपत्तिपरमिति पाठे तत्प्रतिपत्तितात्पर्यकमित्यः। ननु कुमार्या- सम्भवात्मनः॥ (उयोतः ) सत्तादेरिति । आदिना संख्याकर्मत्वादि । मतिशयितस्तनापभावात्कथं स्त्रीत्वमत आह-अन्यस्थापीति (निमित्तकथनभाप्यम्) योन्यादेरित्यर्थः ।। ननु स्तनादीनामननुगतत्वात्तन्निमित्तानुगतप्रत्यय- लिङ्गम् ॥ प्रयोगयोरयोगोऽत आह-अनेनेति । जातिविशेषरूपं स्त्रीत्वादिकम् ।। (प्रदीपः) लिङ्गमिति । स्तनकेशादिकमिति भावः ।। तत्राकृतिमहणत्वं दर्शयति-स्तनाग्रुपव्यञ्जनानामिति-बहु- (उध्योतः) लिमित्यस्यानुमितिजनकत्वमिति नार्थ इत्याइ- व्रीहिः ॥ समन्वयः=अनुगमः। द्रव्यादीति । आदिना गुणकिया- स्तनेति ॥ जातीनां संग्रहः । स्तनादीत्यादिपदेन शब्दगतटावायपि, शब्दार्थ- (जिज्ञासाभाष्यम्) योरभेदाच तदप्यर्धगतस्त्रीत्वादि न्यंजकं बोध्यम् । स्तनादीनां न्यंज- किं पुनस्तत् ? कत्वादेव भाष्ये यदृष्ट्वा एतदवसीयत इत्युक्तम् । तत्र हि स्वर- (लिङ्गलक्षणभाष्यम्) सतो यच्छन्दैतच्छदायोमेंदः प्रतीयते ॥ अंतरशब्दः सदृशवाची. स्तनकेशवती स्त्री स्याल्लो- त्याह-लिनेति । अनेन सादृश्यहेतुरुक्तः । तेनेति । लिङ्गवत्तया सादृश्यग्रहणेनेत्यर्थः। अव्ययार्थानामसत्वभूतत्वान्न लिङ्गयोग प्रति मशः पुरुषः स्मृतः। भावः । तेदभाव इत्युच्यमानेऽव्ययानामपि नपुंसकत्वं स्यादिति उभयोरन्तरं यच तद- तात्पर्यम् । तदभावे इति । स्त्रीपुरत्वाभावे इत्यर्थः ।। भावे नपुंसकम् ॥ (लिङ्गलक्षणदूपणभाष्यम्) (प्रदीपः) स्तनकेशवतीति । भूमादौ मतुः । तथैव | लिङ्गात्स्त्रीपुंसयोर्जाने भ्रूकुंसे टाप्पसज्यते। लोमश इति-शः। लिङ्गे पृष्टे लिङ्गिकथनं लिङ्गप्रतिपत्तिपरमिति लिगात्स्त्रीपुंसयोर्शाने सति भूकुंसे टाप्पामोति । प्रश्नप्रतिवचनयोर्नास्त्यसगतिः । स्तनकेशं च प्रसिद्धत्वादन्य- यद्धि लोके दृष्ट्वैतदवसीयते इयं स्त्री। पञ्चम्यन्तान्तसिप्रत्यये लोकादेते शब्दा मसिद्धा इत्यस्य लोकव्यवहारा ५ तदमावे नपुसकमित्यनेन मयूरीकुकुटादिसमुदाये स्त्रोतक्षणस्य सवान मसिद्धा इत्यर्थः । सप्तम्यन्ताच प्रत्यये लोकेन्यवहतूंधु प्रसिद्धा इत्यर्थः । नपुसकत्वमिति भाव ॥ व्यवहरणक्रियाया शन्दाधारत्वासामवादियमुक्ति ६ सनकेशवनीत्यत्र 'भतिश्यायें मतुवित्यर्थः । २ शुक्लनीलादिसमुदायवाचकस्य रूपन्दस्य ज्यापकस्य रूपत्वब्याप्येन • स्वार्थे कम त्यय इत्यनेन बहुव्रीहिनेति योग्यते । जिनमतिपत्तिपूर्वकामिति जैन सहाभेदान्वयनया नीत्वगोत्वाद्यवचिनादिसमुदायस्य 'इय' शन्दा पाठ इदानीन्तनेषु पुस्तकेषु नोपलभ्यत इति च नाव स्थारितः । लिकिया भंस्य खीत्वगोस्वायवछिन्नव्यायेन मोशन्दार्थेनामेद इति तात्पर्यम् । रिङ्गज्ञानजनकमित्यर्थ १ ननु सा घी' इत्यादिभाध्ये तत्पदेन धीत्वनिमित्तमुद्दिश्य प्रीपदेन धीत्व विधीयते तत्र तत्पदस्य पीत्वनिमितवायफरवन नपुसकनिर्देश आवश्यक • यलोके दृष्दैतदवसीयत इति माध्ये यत्पदेन व्यक्ष बनकेशादि, एतत्सदेन च व्यङ स्त्रीत्वमिति तयो द इत्यर्थः। भत आह-सा स्त्रीत्यादि। ननु किम्पुनर्लिनमिति मश्नस्य तुनकेशवती श्री स्यादिति लिङ्गामायक . उभयोरन्तरमित्यनुध्यमान इति शेषः । एवं चाशयस्यापि नपुंसकळधणे मुचरमयुक्तमत भाह-लि पृष्ट इति । सार्धवयमिसाश्या ३पा०च. - ·उयोतपरिनृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१आ. स्त्रियाम् सूत्रे स्त्री- अस्ति तद् भ्रूकुंसे॥ (तृतीयदूषणभाष्यम्) (प्रदीपः) इदानीमेतद् दूषयितुमाह-लिङ्गादिति । खट्वावृक्षौ न सिध्यतः भ्रूकुंसः स्त्रीवेषधारी गटस्तस्य स्तनकेशसंबन्धात् स्त्रीत्वे सति खट्वावृक्षयोश्च लिहंन सिध्यति । यद्धि लोके टोप्स्यात् ।। ननु नित्ययोगे स्तनकेशवतीति मतुविज्ञानाद् भूक- दृष्ट्वैतदवसीयते-इयं स्त्री, अयं पुमानिति । न सशब्दस्य स्त्रीत्वाभावः । नैतदस्ति । प्रतिपत्तॄणा नित्यलिङ्गदर्श- तत्पद्यावृक्षयोरस्ति । नात्तनापि स्त्रीत्यप्रसङ्गात् । केशवपने च स्त्रियाः स्त्रीत्वन स्यात् , किं तर्हि तयोलिङ्गं न्याय्यम् ? तदानीं केशसवन्धाभावात् । स्तनातिशयसम्बन्धस्य चोत्तरका- (दूपणसाधकभाष्यम्) लभावित्वादतिशयेऽपि मतुपि विज्ञायमाने प्राक् स्त्रीत्वं न स्यात् । नापुंसकं भवेतस्मिन् ॥ अव्याप्तिसद्भावाद्धेयत्वादस्य दर्शनस्स न राष्ट्र निर्वन्धोन कर्तव्यः॥ (उयोतः) प्रतिपत्तृणामिति । सामाजिकाना स्त्रीवेष नापुंसक खट्वावृक्षयोर्लिनं न्याय्यम् । किमिदं धारिण एव तस्य दर्शनादिति भावः ॥ नित्ययोगे मतुपि दोपांतर- | नापुंसकमिति ? नपुंसके भवं नापुंसकम् ॥ माह-केशवपने चेति ॥ ननु स्तनातिशययोगादेव तेत्र स्त्रीरपमत (मदीपः) नापुंसकमिति । नपुंसके वस्तुनि भवं लिश आह-स्तनेति । बालायाः केशवपने तत्सबन्धोऽपि नास्तीत्यर्थः ॥ नापुंसकम् , नापुंसकत्वं तत् प्राप्त स्त्रीत्वपुंस्त्वयोरभायात् , ननु स्तनकेशग्रहणमन्यस्य योन्यादेरुपलक्षणमित्युक्तमतो नदोष इत्यत | पुंससदृशत्वाच लिनवत्त्वेन, सत्त्वरूपैत्याच-लिमसख्यारहित- आह-अव्याप्तीति । सट्वादावित्यर्थः। दारादिश्वतियापपत्वमपि स्यासत्त्वभूतस्यार्थस्याभावादिति भायः ॥ बोध्यम् ।। (उध्योतः ) नपुसकशब्दाद्भावेऽणो दुर्लभत्वादाह-नपुंसक (द्वितीयदूपणभाष्यम्) इति । लिङ्गवत्वेन स्त्रीपुससदृशरवादित्यन्वयः ॥ लिङ्गवत्त्वे हेतु- नत्वं खरकुटीः पश्य ॥ माह-सावेति । सत्त्वरूपत्वं कर्ष लिङ्गवरखे साधकमत आए- इह चञ्चाः पश्य, वधिकाः पश्य, खरकुटीः | लिजेत्यादि । पश्येति तस्माच्छसो नः पुंसीति नत्वं प्राप्नोति ॥ (दूपणसाधकभाष्यम्) यद्धि लोके दृष्ट्वैतदवसीयते-अयं पुमानिति । तदभावे नपुंसकम् ॥ अस्ति तद्वर्धिकादिपु॥ तभावे स्त्रीपुंसलिङ्गाभावे नपुंसकं लिई न्याय्यम् (प्रदीपः) नत्वमिति । सरकुटी नापितहमुच्यत इति (लिङ्गसाधकभाप्यम्) केचिदाहु । तनेवार्थे 'सज्ञायाम्' इति कन्प्रत्ययः, तस्य 'लुम्म- नुष्ये' इति सम् । तत्र मनुष्यस्य वाच्यत्वात्तस्य च लोमशत्वात् असत्तु मृगतृष्णावत् ॥ पुंस्त्वात् खरफुटीः पश्येलादौ नत्वनसा ॥ असत्तु खट्वावृक्षयोर्लिङ्गं द्रष्टव्यम् । कथं पुनर- (उद्द्योतः ) इति केचिदाहुरिति । तस्य लोमशत्वेन पुस्त्वा- सन्नाम लिहं शक्यं द्रष्टुम् ? मृगतृष्णावत् । तद्यथा- तत्वापत्तिरिति तदाशय. । चरेत्यादिसाधारण्येन प्रकारान्तरमाह- मृगास्तृपिता अपां धाराः पश्यन्ति । न च ताः सनेवार्थ इति ॥ लुम्मनुष्य इति । यद्यपि मनुष्यशब्दः स्त्रीपुस- सन्ति । साधारणस्तथापि पुरुषसशायामय प्रसंगो बोध्यः ॥ (प्रदीपः) असत्त्विति । मृगतृष्णाविषया मरुमरीचिका 1 पतत्-लिनक्षणमित्यर्थः । धादिषु लिङ्गलवणस्यातिव्याप्तिम्मदर्याध्याप्तिमरि दर्शयति-सट्टा १ ननु पूर्वोत्तरीत्याऽतिश्येऽर्थे मतुपि भूकुसे सनकेशातिशयसवैन प्रीत्व | वृक्षाविल्यादि । दुर्वारगत माह-मनु नित्ययोग इति ॥ भकुनादौ तद्वारणाय निखयोगे ९ नपुसकत्वलक्षणस्य खवावृधादावतिग्याप्तिमपि मदर्शयति-मापुंसक मामीयत इत्यर्थः भूसे जनकेशनो नित्ययोगाभावेऽपि सामाजिका सनकेशरहितास्तान १. नापुसकम्भवेत्तस्मिन्नित्यस गपुप्तकरयायुक्तका खट्वावृक्षादी भवे. पश्यतीति सामाजिकव्यवहारे सनकेशन निस्यसम्बन्ध इति भावः । तस्य- दित्यर्थः । तर प नपुसके भवमिति मवाधे मत्ययस्य नपुसकलिङ्ग पस्यचन कार्पस्यासम्मवादसतिः स्पादित्यत माह-नपुसके परतुनीति । तकृतकेशवपनप्रीव्यक्ती। मुद्रितपुस्तकेषु 'नपुसके वस्तुनि भव लिल नापुसकत्व तत्माप्तं धीरव' ५ बालापासानसाधाभावेन रेशवपने घ कृते स्तन केशवतीति धणस्य इत्यादि पाटो रयते । तदपेक्षया लिखितपाठायानिति एव स्थापिता। मुतराममासिरिनि भावा। यीत्वपुरत्वयोरभावात्तलिन नापुरुषस्तम्, लिगदावन साश्यापेत्यर्थः । (पप स्तनपेशवतीति पक्षणमण्यायतिय्याप्तिदोषदुष्टरवाद्धे पमिति ननु सदाक्षायो चौपुलक्षणाप्रवेशेन खीवपुरत्वयोरमाय इत्येव न । किन्तु मसालभूतत्वेन सर्वलिास्याप्यभाव स्याण्ड निरस्पति-परवापरणा- -केवातफटीरम्दस्य पारितगृहवाचकवेन तसच कौमनसादिसकीर्ण-दित्यादिना। स्पेन कोमशः पुरण पति एवणावमाप्तिरित्यर्थ । सदाकनिकृते पुष यथा मृगतृष्णाल्या ममरीचिकाऽसपनसरूपा भारते तथा पट्टा- सतपस्यापि भवेन पुरयासत्यमाप्तिम । वृधी भवन प्रीपुसखेन प्रतिभाषेत इति भावः, मिति॥ मायापा।

·लिङ्गाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारमकरणम् । - यथाऽसत्येन जलरूपेण प्रतिभासते, तथा सट्यायक्षावसता त्री (उद्द्योतः) सर्यत इति । प्रैमोपाय न तत्तोडेख इति पुंसत्वेनेत्यर्थः ॥ भावः । इदं च वैशेषिकादिमतानुसारेण ॥ अन स्मरणमावं दर्शयति- (उयोता) वृक्षादावव्याप्तिवारणाया माप्ये-असत्विति। नहीति । अनुमवः सदृशवरत्वंतरग्रहणादिसंस्कारोद्रोधश्च स्मृतिहेतु. तत्राविधमानमित्यर्थः । बुद्धौ । सदिति भावः । तदुक्तं- रिति भावः। अष्टवशादपि संस्कारोबोधेनानादी संसारे तेषामपि दर्शनेन च तत्रापि सरणसंभवाच्चिन्त्यमेतत् । पातंजलैः पूर्वानुभूत- विमष्यादि चित्तस्थं न बहिष्टं कदाचन । तारूपतत्तायाः प्रमोपानगीकारान जलमारसरणसंभवः। किं च जलस स्वमभ्रममदायेषु सर्परेवानुभूयते ॥ इति। सरणेपि तस्य तदेशसत्वमसदेव भासत इति भाष्याशयः ॥ भचिं. अन न कदा च नेत्युक्त्या सर्वः प्रपंचो पहिरसमेवेति सूचयति । येति । अनापविद्यारूपमिथ्यावासमावशादित्यर्थः । अदृष्टविशेषवशी. प्रपंचितं चैतदसाभिः परमासारोबोते । तत्र येवमुक्तं भगवता | दित्यर्थ इत्युच्यते ।। मृगतृष्णास तद्विषयमरुमरीचिकामु सलिलनिर्भास शेषेण- स्वयमेव विवृणोति--बुद्धिरित्यादि । असति जले तद्बुद्धिरित्यर्थः । मृगतृष्णायामुदकं, शुक्तौ रजतं, भुजंगमो रयां । बीजम् मिथ्यावासनादि, अन्यपदेश्येभ्यः अचिंत्येभ्यो हेतुभ्यः तैमिरिकचंद्रयुगवत् प्रान्तमखिलं जगदूपम् ॥ इति । मिथ्यावासनाऽदृष्टरूपेभ्यः कारणेभ्यरत्यर्थः ॥ तारकादिषु । तारका भ्रमे च बहिरसत एव मानमित्यत्रोक्तम् ॥ ननु मृगतृष्णा न पुष्य नक्षत्रमित्यादिष्वचेतनेषु । मुरयेभ्यः कुमारीत्यादिपु बहिर्वि- खरूपेणासती, नाप्यन्यरूपेण तत्प्रतिमासः, यतः प्रतिमासमानान्य- यमानेभ्यः स्तनकेशादिभ्यो हेतुभ्यस्तहेतुकतयवहार वासलिंगहेतु- रूपेणासत्वं स्यादत आइ -मृगेति । पिपासापर्यायवृष्णाशम्देन | कोऽपि भेदाभेदन्यवहार इत्यर्थः । शन्देन सम्यक्ज्ञानमिथ्याशानाभ्या. तत्कृतभावनावशादकत्वेन प्रतिभासमाना मरुमरीचिकोच्यत इति | मावेदितस्यास्याविशेषेणाभिधानाचेतनेषु देवदत्तादिष्विवाचेतनेषु भावः । मरुमरीचिकाग्देन रनिकिरणा ऊध्वाधरमावेन नभ आका- | तारकापुष्यनक्षत्रादिपु लिङ्गप्रतीतिरनिरुदेति भावः । प्रतीतिमात्रेणैव मन्तस्तरगाकारप्रतीतिजनका उच्यन्ते । तद्यथा-मृगास्तृपिता च शास्त्रीयकार्यनिर्वाह इति तात्पर्यम् ।। इति माये मृगा इत्युपलक्षणम् ॥ (लिङ्गसाधकमाष्यम्) (लिङ्गसाधकमाष्यम्) गन्धर्वनगरं यथा ॥ आदित्यगतिवत्सन्न ।। यथा गन्धर्वनगराणि दूरतो दृश्यन्ते, उपसृत्य च अथ वा यथा-आदित्यगतिः सती नोपलभ्यते । नोपलभ्यन्ते । तद्वत्वहावृक्षयोरसल्लिङ्ग द्रष्टव्यम् ॥ तद्वत्यहावृक्षयोः सल्लिङ्गं नोपलभ्यते ॥ (प्रदीपः) अथोच्यते-मरीचिदर्शनात्सादृश्याजलं पूर्वा- (प्रदीपः) इदानीमसत्त्वं निराकरोति--आदित्यगति- नुभूतं स्मर्यते न मु तत्रासजलं चकास्तीति तबाह-न्य वत्सन्नेति । यथाऽऽदित्यगतिः सती प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते देशान्तरप्राप्त्याऽनुमीयते तथा सट्वाक्षयोः सदपि लिङ्गं सूक्ष्म- नगरं यथेति। न हि गन्धर्धनगरमन्तरिक्षे कदाचिदुपलब्धम्। त्वात्प्रत्यक्षेणाशक्यं ग्रहीतुं तत्कृतकार्यदर्शनादनुमीयते । कि- न च तत्र तत्सद्दशवस्त्वन्तरग्रहणं येन गन्धर्वनगरं स्मर्यंत । तस्मादसतामपि भावानामचिन्त्यानिमित्तसामर्थ्याद्ययोपलम्भः, चिद्धि स्थूलमुपलभ्य व्यञ्जनम् , किश्चित्सूक्ष्मत्वाद् दुरवधारण- मिति भावः ।। तथा खट्वादावपि स्त्रीत्वादेरित्यर्थः । तदुक्तं हरिणा- यथा सलिलनि सो मृगतृष्णासु जायते । (उद्द्योतः) निराकरोतीति । मगतृष्णादिवृष्टाग्वेनासतो जलोपलब्ध्यनुगुणाद् वीजाद् बुद्धिर्जलेऽसति ॥ लिंगस्य खट्टादौ मिथ्याशानात्मकप्रत्यक्षविषयतामुक्त्वा तस्यैव शब्दवो. ध्यतोक्ता । तत्रासत उपलभे शशविषाणादेरप्युपलन्ध्यापत्तिरित्या- तथैवाव्यपदेश्येभ्यो हेतुभ्यस्तारकादिपु । शयेनासत्त्वं निराकरिष्यन् प्रकारौंन्तरमाहेत्यर्थः । तत्र तन्निराकरणम् मुख्येभ्य इव लिनेभ्यो भेदोलोके व्यवस्थितः॥ इति ॥ 'तयोस्तु तत्कृतं दृष्ट्वा' इत्यादिना वक्ष्यति। क्रियाप्रत्यक्षत्ववादिमत- १ मा मृगतृष्णावदित्यनेन बालपदार्थानामसवमेव मतिपादयति मग ४ ननु मृगमुष्णायाम्पूर्वानुभूतजलस्मरणस्वीकारेऽपि मरुमरीचिकाया धान् । तर प्रमाणमाह-विप्रेति । यतः समभ्रमादिश्वसन्तोपि पदार्या बाह- | पूर्वानुभूतत्वस्य च ज्ञान स्यादेवेति तुषोपशान्त्यर्थं मृगाणामनुधावनमसङ्गतमेव पदार्थवदनुभूयन्चे, भतः पृथ्प्यादिवस्तुभातम्बौद्धमेवारगन्तव्यम्, न बहिष्ठ- | स्यादित्यभिमत्याह-प्रमोपाचेति । जलभरणेन मरुभचिकाज्ञानस्य प्रमोष मित्यर्थः। इत्यर्थः। २ नम्वसतु मृगतृष्णावदित्युक्तिरयुक्ता। यतो मरुमरीचिकायां जलसा ५ गन्धर्वनगराणि दूरसो दृश्यमानानि वस्तुतो नोपलभ्यंत इत्येतन्न युक्तम् । येन तत्सरणम्भवति नत्वसजालन्तत्रानुभूयते । खवावृक्षादौ नु लिङ्गसदृशस्य | अनादौ ससारे तादृशस्य पूर्वानुमूतगन्धर्वनगरस्यापि सम्भवसरवेन पूर्वानुभूतस्य 'फस्यचन दर्शनाभावेन रिसरणमशक्यमेव । षच मृगतृष्णेत्यादिदृष्टान्तोक्ति- | गन्धर्वनगरस्य सरणमेव तत्रेति वर्तुं शक्यम् । रयुक्तत्याशयेनाह-गन्धर्वनगरमिति ॥ ६ ग-पुस्तके 'पूर्वानुभूततायाः प्रमोष' इति पाट। 10 ग, पुलकयो 'अनुभवः सदृशवस्वंतरग्रहणादिसस्कारोबोधनानादौ • इदानीमसत्र निराकरोतीति प्रदीपस्यार्थमाइ-असा निराकरिष्य संसारे तेषामपि दर्शनेन च सत्रापि सरणसम्भवानिम्त्यमेठतू' इति पाठः, प्रकारान्तरमाहेत्सर्थ इति ·२० उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१ मा.सिमाम् सूत्रे . साधारण्यायादित्यगतिईष्टान्तत्वेनोक्ता भाष्ये। सत्कृतं कार्य-दानादि।। (माक्षेपसाधकभाप्पम् ) किंचिद्धीति । उद्भूतानुभूतगंधादिवदित्यर्थः ।। व्यंजनम् स्त्रीत्वा केनैतदवसीयते सट्वावृक्षयोः सल्लिङ्गं नोपलभ्यत दिव्यंजक स्तनकेशादि । अनिर्वचनीयवादेनापि न निर्वाहः । अनि- इति? वचनीयसाम्युपलम्धिदर्शनात् । किं च 'नानियंचनीयस्य ख्याति- पड्मिः प्रकारः सतांभाचानामनुपलब्धिर्भवति-- स्वदभावात्' इति सांख्यसूत्रेण तन्निरासात् , तस्य लोके काप्यदर्श: अतिसन्निकात्, अतिविप्रकर्षात् , मूर्त्यन्तरव्यय- मादिति तदर्थः । अत एवात्र भाष्येऽसत्तु मृगतृष्णावदित्येवोक्तम् । धानात् , तमसावृतत्वाद्, इन्द्रियदौर्बल्यातू, अति. न तु 'अनिर्वचनीयं तु' इत्युक्तम् । किं च सद्भेदे--असत्यम् , प्रमादादिति ॥ अस दे न सवमित्युमयरूपतापत्तिः, नत्वतिरिक्तत्वम् । तत्र सत्त्व. मधिष्ठानगतमारोपितं यावद्विशेषदर्शनम् । असत्वं वास्तवम् । अंत अतोऽत्र कश्चिद्धेतुपन्यो येन खट्दावृक्षयोः सल्लिनं नोपलभ्यते॥ एव परमार्थसारे भगवता- (प्रदीपः) इतरो विद्यमानस्यापि लिास सौक्ष्भ्यमनुपल- सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येन । ब्धिकारणं दर्शयितुमाह-पड्भिरिति ॥ अतिसनिक इत्यादिनोक्तम् । तत्र सत्त्वमधिष्ठानब्रह्मनिष्ठमारोपितमिति सत्य- दिति । यथा खचक्षुर्गतस्यासनादेः ।। अतिविप्रकादिति। भिवेत्यनेन स्पष्टमेवोक्तम् । एतश्च परव्याख्याने प्रपंचितमिति बोध्यम् ॥ यथोडीनस्य शकुनेः ॥ मूर्त्यन्तरव्यवधानादिति । कुब्यादि- (लिङ्गसाधकमाष्यम्) व्यवहितस्य सुवर्णादेः ॥ तमसावृतत्वादिति । अन्धकारा- वस्त्रान्तहितवञ्च तत् ॥ फ्रान्तस्य श्वभ्रादेः॥ इन्द्रियदौर्बल्यादिति । तिमिराद्यामृतस्य नयनादेः ॥ अतिप्रमादादिति । विषयान्तरव्यासक्तचित्त- यथा वस्त्रान्तर्हितानि द्रव्याणि नोपलभ्यन्ते । वादित्यर्थः । सौक्ष्भ्यस्थेन्द्रियदौर्बल्येऽन्तर्भावान पृथगुपन्यासः। तद्वत्खट्वावृक्षयोः सल्लिङ्गं नोपलभ्यते ॥ दिव्यचक्षुःश्रोत्रा हि सूक्ष्ममप्यर्थमुपलभन्ते न तु दुर्बलेन्द्रि- (भाक्षेपभाष्यम् ) याः । अतोऽत्रेति । इन्द्रियदौर्बल्यमिति भावः॥ विपम उपन्यासः । वस्त्रान्तर्हितानि द्रव्याणि व. (उड्योतः) भाष्ये-केनैतदिति । यतो नोपलभतेऽत रद स्त्रापाय उपलभ्यन्ते । खट्वावृक्षयोः पुनर्येऽप्येते रथ- | झग भानेन निणीतम् ॥ सविति । एवं च सरखे भागाभावादसत कारा वाशीवृक्षादनहस्ता मूलात्प्रभृति-आऽग्राद् एवोपर्लभ इत्यवश्यमगीकार्यम् । किं च यदि सत्तदाऽचपलम्मे कि कारणमिति भावः ।। अन्धकारेति । आलोकस्य सहकारित्वादिति वृक्षांस्तक्ष्णुवन्ति तेऽपि तयोलिङ्गं नोपलभन्ते ॥ भावः ॥ श्वभ्रा गर्तः । द्रियाणा दौर्बल्यं ग्राहकशक्तिहीनता, (प्रदीपः) विपम इति । यस्य कदाचिदुपलब्धिर्भवति सा च स्वगततिमिरादिदोषेण, वस्तुगतसौम्यदोपेण, तदाधारकाल. तस्यानुपलब्धिकारणं व्यवधानादिकमभिधीयताम् । अत्यन्तानु । गतसौम्यदोषेण च ॥ विषयांतरेति । मैनःसमाथेरपि तत्सहकारि- पलब्धस्स तु शशविषाणादिवत् सट्ादौ लिअस्यासत्त्वमेवेत्यर्थः । त्वादिति भावः ॥ ननु प्रकृतेऽनुपलब्धिकारणसौम्यस्मानुलेखन्यू. येऽप्येत इति । अनेन दृश्यानुपलब्धिमभावसव्यवहारहेतुमु-नत्यत आह -सौम्यस्येति ॥ तपादयति-दिव्यचक्षुरिति । पन्यस्यति ॥ रथकारा:-तक्षाणः । वृक्षादनम् शनकम् ॥ योगसामध्येनेति भावः। एवं चास्मदादीनामिद्रियशत्त्यभावेन सूहमा- (उयोतः ) शशविषाणादिवदिति । अन्यथा तेषामपि | सूक्ष्मकालावच्छिन्नार्थग्रहणायोग्यत्वमिति भावः । यद्यपि सर्वदर्शन• सत्वं सादिति भावः । दृश्यानुपलब्धिम् दर्शनयोग्यानुपलब्धिम् । शक्तिमत्सर्वमिंद्रियं तथाऽप्यसदादीनामिद्रियस्य बयः शक्तयस्तमसा. शस्त्रकमित्यल्पे कः, अर्श इति लोके प्रसिद्धमित्याहुः ।। घृता इति न देशकालखमावविप्रकृष्टानां प्रत्यक्षम् , योगाभ्यासेन च १ सवागन्दे टा, वृधे नकार । ५क. पुसके-कृतं येनेत्यादिना सत्वम्ब्रमनिष्ठमारोपितमिति पाठः ।ग, २ 'उद्भूतगन्धादिवत्' इमिग पाठः । यथोद्भूतगन्धव पृथिवीलक्षणं पुस्तके च-येनेत्यादिना सरवनानिष्टमारोक्तिं सत्यभिवति पाटर धम्पगुपश्यते । भनुभूतगन्धवावेऽपि गन्धवाल सीक्रियत एव, तथा स्थूळ स्तन ६ खट्दा वृक्षादिषु रिझमरत्येव, व्यवधानात दृश्यते । यथा बघान्तर्हितानि केशादि विदति तत्र प्रीत्वमरत्येव पाव स्यूलं किंचिन्नोपलभ्यते तत्रापि ] म्याणि न दृश्यन्ते तद्वत् । धौलमात्ययेति तात्पर्यग. ७पर्शनयोग्यानुपलब्धिमिति । मत्सवयोग्यस्य प्रयाविशेषणा. स्थानिर्वधनीयत्ववर्णनेनापि न निर्वाहा । मनिर्दघनीयस्यापि वरतुना | प्यदर्शनममाव एव तस्य नुनः प्रतिपादयति । प्रतीने रापपारा, सिनस्य चचिमत्यवं अविध प्रतीतेरष्यमात्र इतिन ८ आलोश्स्येति । लुना प्रत्यक्ष इत्यादि। लिलमनिर्वचनीयमित्यर्थः । .मनः समाधेरिति । वस्तुना प्रत्यक्ष इत्यादि। मनु रिमनिर्वचनीपमित्यामपणेऽपि जगतोप्रनिर्वधनीयत्वेन सदसदुप १० मा पत्र सौम्यादमत्यवत्वमित्युज्यते स तस्य परसुगा बदायुप स्वमाभीयते तथा टिमस्यापि सद्पत्वममनः । तस्य सपत्यं स्वाभीयत म्माभावेनासत्वमेवेति कि नोप्यत इत्सव माह-तदुपपादयतीति । एवध एर, मसपाक्नु भारितगशएमिति लिनशनीपनीयतं स्थाथिम- बोगिना योगटामध्यनेन्द्रियवृत्तितमोनाशरामवरमुन मसमिन्द्रियरेष भर आपकी मयनि-चण्ड्रपति । an अनुपलम्मादेतोमास वपनोऽमायो न कसनीय इस वस्तुना ·लिझाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । तदपनये कृप्तैः संनिकः संयोगादिभिरेव सर्व प्रत्यक्षम् , योगजधर्मस्स (आक्षेपभाष्यम्) पृथक्प्रत्यासत्तित्वकल्पनस गुरुत्वादिति तात्पर्यम् ॥ माये-भतो. अन्योन्यसंश्रयं त्वेतत् ग्रेति । अतः- उतपटकादित्यर्थः ।। अन्योन्यसंश्रयं त्वेतद्भवति । स्त्रीकृतः शब्दः, (लिगसाधकभाष्यम्) शब्दकृतं च स्त्रीत्वम् । एतदितरेतराश्रयं भवति । केनैतदवसीयते खट्वावृक्षयोः सल्लिङ्गं नोपलभ्यत | इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पते ॥ (प्रदीपः) अन्योन्यसंश्रयमिति । ज्योतिःप्रकाशयोः इति? प्रत्यक्षेण पार्यकारणभावावगमात् भवतु पार्येण कारणानुमा- तयोस्तु तत्कृतं दृष्ट्वा नम् । सदादिपु तु लिगस्य कदाचिदप्यमहणान्न तेन कस्यचि- स्त्रीरुतं शब्दं दृष्ट्वा स्त्रीत्यरसीयते । पुस्मृतं शब्दं कार्यकारणभावग्रहणम् । तत्र हि लिहायपरमात् शब्दप्रयोगः, दृष्ट्वा पुमानिति ॥ शब्दप्रयोगालिझावगतिरितीतरेतराश्रयमेतदित्यर्थः ।। (उद्द्योतः) न । कस्यचित्कार्यकारणेति । अनेन दृष्टं (भदीपः) केनैतदिति । सतामैसतां चानुपलम्भात् विषयानुमानायोगोऽत्र दर्शितः ॥ अथ स्त्रियां याविति शब्दतस्तयोः सवादिषु सर्वदा लिङ्गानुपलम्भात् सदसत्त्वविषयः संदेह इति । कार्यकारणभावग्रहात् मार्य कारणपूर्वमिति सामान्यन्याच्या च प्रश्नः ॥ इतरस्तत्सद्भावेऽनुमानमाह-तयोस्त्विति । स्त्रीपुं- | टाबादिना कार्येण तत्वारणलिंगानुमानं साद, तोतरेतराश्रयमाह- सकार्य टाम्नत्वादिकं दृष्ट्वा कारणभूतलिङ्गानुमानं क्रियत इत्यर्थः॥ | तब्र हीति ॥ एतदिति । लिंगकार्यदर्शनेन लिंगानुमानमित्यर्धः । (उद्द्योतः ) सतामसतां घेति । सतां विप्रकर्षादिना, | साधुलिंगकायेंण लिंगसत्ताऽनुमानं लिंगसत्ताज्ञानेन च तत्साधुत्व- असतामसत्त्वेन । अनुपलग्मोऽत्राप्रत्यक्षम् । एवं च खट्वादिषु लिङ्ग- ज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इति भावः ।। सदसत्वसदेह एव, न सत्त्वनिश्चय इत्यधैः ।। लिंगानुमानमिति । (दूषणभाष्यम्) स्त्रीत्वसत्ताऽनुमानमेव जायदे, न तु तदापधानमपि कदाचियवहार- प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ पर्यंतम् , मृगतृष्णाजलादेस्तूत्तरकाल बाधनिश्चयोऽतो न तद्दारोपे. प्रत्यक्षेण सल्वपि स विरुध्यते- जासतो मानमत्रेत्यर्थः॥ य आह खट्वावृक्षयोः सल्लिङ्गं नोपलभ्यत इति । (लिङ्गसाधने दृष्टान्तभाप्यम्) तत्र खेन्द्रियविरोधः कृतो भवति । यथाऽऽकाशेन ज्योतिपः। न च नाम स्वेन्द्रियविरोधिना भवितव्यम् ॥ (प्रदीपः) यदुक्तमादित्यगतिवत्सनेति तदूषयति- तद्यथा-आकाशं दृष्ट्वा ज्योतिरति गम्यते । प्रत्यक्षेणेति । लिङ्गखरूपविविक्तखट्दादिवस्तुविषयेण प्रत्य- ज्योतिर्निमित्तं ह्याकाशम् ॥ क्षेण लिङ्गाभावनिश्चयकारिणा विरुध्यत एतदित्यर्थः। इन्दिय- दौर्वल्यमनुपलब्धिकारणं प्रमाणान्तरावसितवस्तुविषयमेवाभि- (प्रदीपः) आकाशेनेति । आकाशत इत्याकाशम् धातुं शक्यते ॥ प्रकाश-आलोकः, तेन यथा मेघान्तरितं ज्योतिरनुमीयते तथा (उड्योतः) लिङ्गस्वरूपविवित्तेति । लिंगस्वरूपेण विविक्तं लिजमित्यर्थः ।। रहित यत् खट्वादि तत्प्रत्यक्षेणेत्यर्थः। एवं च प्रत्यक्षवाधितम्मनु- (उझ्योतः) नन्वव्याप्यत्वात्कथं गगनेन ज्योतिरनुमानमत | मानमिति भावः । ननु इद्रियदौर्बल्यादनुपलब्धिरित्युक्त तनाहः- आह-आकाशत इति ॥ इन्द्रियेति । अन्यथा शेशविषाणादावप्येव स्यादिति भावः ॥ १ मनु योगिना प्रत्यक्षम्भवतीति तद्योगेनैव नविन्द्रियैरित्याशवामपन- सज्ञानानन्तरमावीत्येतदात्मकमन्योन्याश्रयमाह-साधुलिङ्गेत्यादिना ॥ अस्य पति-योगजधर्मस्येति ॥ धाग्योन्याश्रयस्य पूर्व साधुत्वामावादेव मतिवन्धकत्वमिति सुस्पष्टमेव । २ स्त्रीपुल्लिंगहेतूना सनके शादीना सता, तदभावे नपुसकमिति नपुसक ६ लौकिकलिङ्गरहितखट्वादिवरतुदर्शनेन सदारूपे वसुनि लिङ्ग नास्तीति लिंगहेतूनामसताधाप्रत्यक्षत्वादित्ययः । ननु सष्ट्वादौ सदभावे नपुसकमिति | प्रत्यक्षम्, खदाशब्दे स्त्रीप्रत्ययादिदर्शनहेतुना लिङ्गस्यानुमानं स्यात् मंच लक्षणसवेनासतामित्यनुपपन्नमिति चेत् साम्यावरथारूपहेतूनाममयक्षस्वादि- | प्रत्याविरुद्धमिति मप्रमाणमिति माव । त्ययों बोप्य • ननु स्वादिषु विद्यमानमपि लिङ्गमतिदूरादतिसत्तिकदिन्द्रियदौर्बल्याच लौकिकलिङ्गामयणे शन्दे लिहवा मत्यथः प्रवर्तते, प्रत्ययसन्निधाने नोपलभ्यत इत्येतत्सतिपादयति-नन्विति । घ शब्दे लिग दृश्यत इत्येतदितरेतराभयम् । ८ प्रवरप्रमाणान्तरसिद्धवस्तुविषयकमेवानुपकम्धिसाधकमिन्द्रियदौर्बल्यादि, ४ सयविषये एव मवर्तमान बदनुमान तस्यानुमानस्य सर्वथाऽप्रत्यक्षत्वा मयमा शादिषाण सदपि इन्द्रियदविल्यादिमतिबन्धसशानोश्यत इले. हिस्यात्र न मवृत्तिरित्यर्थः । तरप्यादरणीय स्यात्तदाह-दशेति ॥ ५ ननु संक्षारस्यानादित्वेन प्रयोगे वर्तमानाब्दाहिनावातिः स्यातच ५ इन्द्रियदल्यिस्थानुपन्धिकारणलन्तामयितुं शक्यते यत्र व प्रमा. खसीया प्रयोगोप्युपपद्यतत्यन्योन्याश्रयस्य न प्रतिवन्धरत्वमित्याशङ्काया शब्दस्य शान्तरेण निमितसत्ताकमपि वस्तु कचिदनुपलब्ध स्यात्, न तु सर्व साधुत्वज्ञान लिइसत्तानन्तरमावि, लिहमेवेत्येतामिका लिङ्गसत्ता च साधु.

·. २२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१.१पा.१ या. स्त्रियाम् सूत्रे प्रमाणांतरायसितेति । प्रवलमानांतरेत्यर्थः ॥ भाष्ये-स्वंद्रिय- स्तनकेशादिमत्सुरूढा अपि, अस्सच्छास्ने योगेन तैः संस्थानप्रस- विरोधा-सेंद्रियजन्यप्रत्यक्षविरोधः । अनुमानेन च स्वेद्रियज- वावुच्येत इत्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधिना न भवितव्यमित्यर्थः । अनयोः प्रत्यक्षानुमान- (सिद्धान्तभाष्यम्) योरनुमानस्सानन्यथासिद्धत्वरूपबलवत्त्वाभावेन प्रत्यक्षेण बाध एवो- संस्त्यानप्रसवो लिङ्गमास्थेयो चित इति तात्पर्यम् ॥ (दूपणान्तरमाध्यम्) स्वकृतान्ततः। तटे च सर्वलिङ्गानि दृष्ट्या संस्त्यानमसवौ लिङ्गमास्थयौ ॥ कोऽध्यवसास्यति ॥ (भाक्षेपभाष्यम्) तटे च खल्वपि सर्वाणि लिङ्गानि दृष्ट्वा-तटा, किमिदं संस्त्यानप्रसवाविति ? तटी, तटमिति, कस्तदध्यवसातुमर्हति-इयं स्त्री, (व्युत्पत्तिदर्शकभाष्यम्) अयं पुमान् , इदं नपुंसकमिति ॥ संस्त्याने स्त्यायतेहूट् स्त्री, सूतेः सप् (प्रदीपः) तटे चेति । लिङ्गशब्देन तत्कार्याप्यनिधी- प्रसवे पुमान् ॥ इति। यन्ते । एकस्मिन् द्रव्ये विरोधात्सर्वलिङ्गासम्भवः । स्त्रीपुंससद्भावे च नपुंसकत्वं न स्यात् 'तदभावे नपुंसकम्' इति वचनात् ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (उध्योतः) कार्येण लिंगानुमानेन दोषान्तरमाह माष्ये- ननु च लोकेऽपि स्त्यायतेरेव स्त्री, सत्तेश्च पुमा- तटे घेति ॥ ननु सटे स्तनादिलिंगानि नोपलभ्यतेऽत आह-निति । लिंगशब्देनेति । भाष्ये-अध्यवसायति निश्चेष्यति ॥ ननु तत्र (प्रदीपः) संस्त्यान इति । भावसाधनत्वं दर्शयति ।। सर्व लिंगानुमानमरवत आह–एकसिमिति ॥ सर्वलिंगासम्भव सूतेरिति । 'सू' इत्येतस्य धातोः सम् भवति-सित्यस्य इति । लौकिकसर्वलिङ्गासम्भव इत्यर्थः । तेषा परस्पर विरोधेन | पकारो भवतीत्यर्थः। औणादिको मसुन्प्रत्ययः, हेसच बाहु- विविक्तविषयावस्थानादिति भावः॥ लकार ॥ (पूर्वपक्षोपसंहारभाष्यम् ) (उयोतः ) सपः प्रत्ययत्वन्नमं निराकरोति-सत्यस्येति । तसन्न वैयाकरणैः शक्यं लौकिकं लिङ्गमास्था- | सकारस्येति पाठान्तरम् । बाहुर्लकादिति सर्वान्वयि, पातेडुम्सुनि- तुम् । अवश्यं च कश्चित्वकतान्त आस्थेयः। त्यादि तु व्याकरणान्तरेऽप्यनार्षम् ।। कोऽसौ स्वकृतान्तः? (समाधानभाष्यम्) (प्रदीपः) स्वकृतान्त इति । स्वसिद्धान्तः । स्त्रीपुमा- अधिकरणसाधना लोके स्त्री-स्त्यायत्यस्यागर्भ निति रूढिपरिहारेण कियासब्दत्वमाश्रयणीयमित्यर्थः ।। इति । कर्तृसाधनश्च पुमान्-सूते पुमानिति । (उड्योतः ) भाष्येतस्मादिति । सन् लिङ्ग नोपलभ्यत इति वक्तुमशक्यं प्रत्यक्षविरोधात , तटादिषु विरोधाच । नाप्यसदुप- इह पुनरुभयं भावसाधनम् । संस्त्वानं स्त्री, लभ्यत इत्यपि सत्वेन प्रतीतिविरोधात्, कदाचिदपि वाधाननुभ- | प्रवृत्तिश्च पुमान् ॥ पाच, अनुमानेन सत्वनिश्चयाच्च । तथा चाचेतनेऽन्याप्तिरादिष्व (मदीपः) स्त्यायत्यस्यामिति । संघातरूपं प्राप्नोती- तिम्याम्धि यतस्तसादित्यर्भः ॥ सांख्यमतावष्टम्भेनाद-स्वकृ. त्यर्थः ॥ कर्तृसाधन इति । सूतेऽपत्यं जनयतीति पुमानि- तान्त इति । एवेन सांख्यशास्त्रानुसारित्व व्याकरणस्येति सूचि- त्यर्थः ॥संस्त्यानमिति । तिरोभावः, प्रवृत्तिराधिर्मावः, सा- तम् ॥ रूविपरिहारेणेति । लोके, अन्यतत्रे च रुयादिशब्दाः | म्यावस्था स्थितिः, एताधावस्थाः शब्दगोचरा एवेत्सवसेयम् ॥ लद्वारादादोधीप्रत्ययादिदर्शनेन लिनस्वानुमान मयतीत्याग्रहेऽपिएकसिन् | रस्य पार पाहुलकाद्रवे च पुमानित्याद्याह-संस्त्यानेत्यादिना ॥ ट्रम्ये लोषिकरितासम्मवेनापमानस्य सम्भवमाह-तंटे घेत्यादिना । ५ इदानीन्दनेषु ग्यटपुस्तकेषु सकारस्येत्येव पाट उपलभ्यते तथाऽपि मनु विरोपादेवलिन थ्ये सर्वरिहानामसामवेऽपि एमिन् शन्दे | उदयोतानुरोधेन ध पाठः स्थापितः । गतिमार्शणि भविष्यन्ति तेन तेषामनुमानं स्वादिलसासाभवमाह-खी ६ सपदेन सकारस्य स्थाने पकार आदेश विधीयसेना सूखेतस्य,' पुरोति । 'पातो. इसनयोग पष्ठ पन्तत्वमुपपन्नम् । रियावरणशरिपरिसीमारे तयारतने शादेवयाविन कस्यापि •क, छ, पुस्तफयो 'इनि'शदोन पसे । (मस्यामारए । पारादिशदेवतिम्याति पिषस्य प्रीवश विप. वाहुटकादेव सर, ममन् प्रत्यमा, हवोऽपि। मानसेन पुंस्वमनुषपों मगधशादिया। . गुणानां साबरजस्लमस तिरोभावः घी. तेचा गुणानागाविषवम पुमार। . सीपुमानित्यापाinsRjण त्यायनीति-नी, सूते-पुमाम् रस एवं एएगानामाविषये पुमान्न, गुणाना यूनतायां ग्री, पापि च न धन भोलि सीमसपेची, गपातोदिक ममुन् मत्वये स इलस्य सका. | मिति फाति।

·लिङ्गाधिकरणम् ] विधिमकरणेऽधिकारप्रकरणम् । २३ (उद्द्योतः) संघातरूपमिति । गर्भपदेन तस्यारण शुक्र- भाष्ये स्पष्टम् , तदक्ष्यति-सर्वाश्च मूर्तय एवमामिका इति ॥ सूक्ष्मा- शोणितमुच्यते ॥ सन्यानपदार्थमाह--तिरोभाव इति ॥ संरत्या- | वस्थायिनामिति । प्रकृतिरूपाणामित्यर्थः । अप्रत्यक्षवादित्यस्यैव नप्रसवाम्यां तृतीयमपि रक्ष्यत इत्याह-साम्यावस्येति ॥ नन्वेता- व्याख्यानं शब्दव्यवहारेति । प्रकृतिव्यतिरिक्तशम्दावाच्यत्वादि- सामवस्यानां सर्वत्र सत्ते प्रत्यक्षेण कुतो नोपलंमोऽत आह-एता त्यर्थः । तदवसानामाविर्भावतिरोभावयोरमावाठिंगत्रयम्यवहारानु- इति । शब्दगोचरा एव शम्दजन्यप्रतीतिविपया एवेत्यर्थः । पपत्तेरित्यपि बोध्यम् । यदा शम्मकृतव्यवहारस प्रवृत्तिनिवृत्ति- यपि वक्ष्यमाणन्यायेन सर्वेषु पदार्थेष्वेता ब्याप्तास्तथाऽपि केनचि- | रूपस्याविषयत्वादित्यः, तत्राप्रत्यक्षत्वं हेतुः । परमम् शम्दादि. च्छग्देन कस्यचिदेव प्रत्सायनमित्यपि शब्दगोचरा इसनेनोच्यते ॥ रूपेणापरिणतम् , दृष्टिपथमिस्यस्य ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः ।। (माक्षेपभाष्यम्) (समाधानभाष्यम्) कस्य पुनः संस्त्यानं स्त्री, प्रवृत्तिर्या पुमान् ? शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् ॥ गुणानाम् । (प्रदीपः) इतरतत्परिणामरूपान् लोकप्रसिद्धानाह-श- फेपाम् ? ब्दस्पर्शति ॥ (प्रदीपः) गुणानामिति । सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः, त. (उयोतः) शम्दादिमहणं तत्परिणामसामान्योपलक्षणम् ॥ परिणामरूपाश्च तदात्मका एव शब्दादयः पञ्च गुणाः। तत्सं- (सामान्यप्रतिपत्तिभाप्यम्) घातरूपं च घटादि, न तु तद्व्यतिरिक्तमवयविद्रव्यमस्तीति सां- ख्यानां सिद्धान्तः ॥ केपामिति । सत्त्वादीनामनारब्धका- सर्वाश्च पुनर्मूर्तय एवमात्मिका:-संस्त्यान- र्याणां सूक्ष्मावस्थायिनामप्रत्यक्षत्वाच्छन्दैव्यवहारागोचरत्वात्म-प्रसवगुणाः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः ।। श्नः। तथा चोकम्- यत्राल्पीयांसो गुणास्तनावरतस्त्रयः-शब्दः, गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति ॥ इति । स्पर्शः, रूपमिति ॥ रसगन्धौ न सर्वत्र॥ (उयोतः) माध्ये-कस्य पुनरिति । जानावेकवचनम् ॥ सावेत्यादि । सर्वस जगतः सुखदुःखमोहान्वयाचकारणत्वेन (प्रदीपः) अवरत इति । अन्तत इत्यर्थः । ननु आ- सत्त्वादीनि परिकल्प्यते । प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका महच्छन्दवाच्यबुद्धि | काशं शब्दात्मेक्मेव, स्पर्शात्मक्श्च वायुः । नैप दोषः । सपि, रूपेण परिणमते । महदहकारात्मना, अहकारस्य गधरूपरसस्पर्श- | ण्डितस्वभावाश्चक्षुर्गोचरा मूर्तिशब्देनान विवक्षिताः ॥ रसग शब्दात्मकपञ्चतन्मात्रा दर्शद्रियाणि मनश्च परिणामः । अत एव न्धाविति । वाय्वाकाशयोरभावात् ।। सत्त्वाधात्मकाः शब्दादयश्च पृथिव्यात्मना परिणमते । तत्र पञ्चाना (उड्योतः) भाष्ये सस्त्यानप्रसवगुणत्वे हेतुकथनम्-शब्द- पृथ्वी, चतुर्णामापः, प्रयाणा तेजः, द्वयोवायुः, एकस्य गगन । रपणेत्यादि । शब्दादिपदेन शब्दादितन्मात्राणि, तेषा तिरोभावादि. एवं प्रकृतिः सर्वरूपा • पुरुषमोगार्थी, पुरुषश्च न प्रकृतिनापि वि. | सभवादिति भावः । समूहसमूहिनो: काल्पनिको भेदोऽपीति सूच- कृतिः । केवलचैतन्यरूपोऽपरिणामी हर्दै इति सांख्यसिद्धान्तः ॥ | यितुमत्र मत्वीयः ॥ स्पर्शात्मकश्चेति । चात् शब्दात्मक इति प्रकृतिरचेतनाऽपि चेतनस्य पुरुषस्य भोगापवर्गलक्षणमर्थ साधयितु बोध्यम् ॥ भाष्ये-शब्दस्पर्श त्याग्रुपलक्षण सत्त्वरजस्तम.कार्यमा- तत्तददृष्टादिसहकारेण ईश्वरेण प्रवर्त्यत इति च सेश्वरसाख्य- त्रस्य । अत एव रसो गध. पाक इत्यादौ लिंगव्यवहारनिर्वाहः । सिद्धान्तः ॥ वरसंघातरूपं चेति । शम्दादिसघातरूपमित्यर्थः ।। पद्मावत्यादौ रूपादीना सुखदु खमोहजनकतया तेया सत्त्वरजस्त. नतु तद्यतिरिक्तमिति । अत एवाग्रे सर्वाश्च मूर्तय एवमात्मिका | मोमयतायाः स्पष्टतया तत्कथनद्वारा सर्व तत्कार्यमुपलक्षितमिति बो- इति भाष्यकारो वक्ष्यति ॥ सांख्यानामिति । सेश्वरसांख्यानामा- | ध्यम् । एतेन शब्दनिष्ठमेव लिगमिति नव्योक्त परास्तम् । स्पर्शदि- चार्यस्य पतञ्जलेरिस्यर्थः । 'गुणसमूहो द्रव्यमिति पतञ्जलि.' इति योग- | फथनस्य भाष्ये वैग्य`पत्तेः ॥ चक्षुगौचरा इति । वाय्वाकाशयो- , . - ८ स्त्यायल्यस्या गर्न इति विग्रह इति भावः । यस्या शुक्रशोणिते सघात- रूपं मानुत इत्यर्थः । १छ पुस्तके त्यानम्' इति पाठः। ३ गुणपदेन सत्वरजस्तमक्षामेव ग्रहणं स्यात्तथाऽपि शामतीव सूक्ष्मत्वात्ति रोभावाविर्मावौ न येत इत्येतदसगतमिव भातीत्युपपादयति प्रश्नमुखेन भाष्य कार--केषामिति सांस्यभते समवायस्यानभ्युपगमेनावयवातिरिक्तमवयवि द्रश्य न स्वी सर्व शक्यम्, अवयवसमुदायस्पत्वादेवावयविनः । ५ इन्द्रियजन्यप्रत्याविषयस्यैव पदार्थस्य शन्दव्यवहारगोचरत्वम् । अनारधार्याणां सरवननमसानिद्रियजम्यप्रत्यक्षविषयत्वामावेन शब्दव्यव हारगोचरस्वाभाव इति भावः। ६ ख ग पुस्तकयो 'शुद्ध' इति पाट . • सत्वरजलमापरिणामरूपशब्दरपर्शरूपरसगन्धगुणानामिना । मूर्तय अवयविना, ट्रन्यरूपा। . 'प्रकृतिशब्दातिरिक्तशब्दावाध्यत्वात् पति ख ग पाट । " ननु गुणानामहकारोत्पन्नानां परिगणनष्ठमये सन्दरसोलादिकथनस्य न्यूनतेत्वन माह-मान्दादिग्रहणमिति । "शब्दादिपदेन-मन्दस्पर्शरूपरगन्धपदैः शम्दादितन्माताणि गमते, तेम्वेवाविर्मावतिरोभावसम्भवादिल । १२ सर्वाय पुनर्मूर्तयः-सर्वाणि दम्याणीत्यर्थः । धांस्यमतेनावयवातिरिका- घयविनोऽभावन गुणसमुदायो दन्य ननु तदतिरिक्त किषित् ।

·२४ उध्योतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१.पा.१ आ. स्त्रियाम् सूत्रे एव रेवरूपत्वाभावेन ताविहन विवक्षितावित्यर्थः ॥ यावाकाशयो- | सर्वत्रेत्यर्थः । आविर्भावादीति । आदिना तिरोभावस्थिती॥ नित्य रिति । इदमुपलक्षणं तेजसोऽपि, तत्रापि रसगंधयोरभावात् ॥ इति । नित्यत्वं च सर्वदा सर्वत्र च भावात् , तच नहीत्यादिना (सर्वपदार्थेषु लिगबोधकभाष्यम् ) भाष्ये दर्शितम् ॥ ननु पुरुषे परिणामानभ्युपगमात् कषं पुरुषश्चितिश्चत. प्रवृत्तिः खल्वपि नित्या । न हीह कश्चिदपि स्व-न्यमिति लिङ्गत्रययोग इति शंकते-पुरुषो यद्यपीति ।। तद्धमापन सिन्नात्मनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठते, वर्द्धते वा यावदनेन इवेति । भोग्यत्रिगुणात्मकसकलवस्तुधर्मापन्नेत्यर्थः । अर्य भावः- चर्द्धितव्यम् , अपायेन वा युज्यते ॥ भोक्तुत्वावस्यायो भोग्यवस्तुशवलितमेव चैतन्यं प्रतीयते, तदेव च तेच्चोभयं सर्वत्र॥ शब्दगोचरं; एवं च गच्छति पुरुष इतिवत्तस्य लिङ्गप्रयोपपत्ति- | रिति ॥ प्रवृत्तिरिति । अजस्रपरिणामिना गुणानां परिणामविशेषा- (प्रदीपः) सर्वपदार्थव्यापित्वं पुंस्त्वादीनामाह-प्रवृत्ति- | नादरेण प्रवृत्तिः परिणाम इति सामान्यलक्षणमित्यर्थः ॥ अथ रिति ॥ न हीति ॥ सत्त्वादीनामाविभादिरूपःप्रवृत्तिश- तत्सामान्यमाविर्भावादिरूपेण त्रिधा भियते, तत्राविर्भावः पुरस्वम् , ब्दवाच्यो नित्यः परिणाम इत्यर्थः । पुरुषो यद्यप्यपरिणामी | तिरोभावः स्त्रीत्वम् , स्थितिरतरालावस्था नपुंसकत्वम् , अत तथाऽपि भोक्तृत्वातद्धर्मापन्न इव भवति । तदुक्तं हरिणा स्थितेः संस्त्यानप्रसवव्यापिरवेन लिङ्गसर्वनामनपुंसकम् ॥१॥ प्रवृत्तिरिति सामान्य लक्षणं तस्य कश्यते । प्रवृत्तः सार्वत्रिकत्वं दर्शयति-प्रवृत्तिमन्त इति । यतस्ति- आविर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चेत्यथ भिद्यते ॥ १॥ सभिः प्रवृत्तिमिः सततं सर्वदा न वियुज्यतेऽतः सर्वेऽथाः प्रवृत्ति- प्रवृत्तिमन्तः सर्वेऽस्तिभिश्च प्रवृत्तिभिः। मन्त इत्यन्वयः, नित्ययोगे मतुम् । नित्यं प्रवृत्तिमंत इत्यर्थः । सत. सततं न वियुज्यन्ते वाचश्चैवान सम्भवः ॥२॥ तमित्यनेन सार्वदिकत्वमुक्तम् ॥ वाचश्चैवेति । एवंभूतेषु पदार्थे- ध्वेव वाचःशब्दस्य संभवः, न हि शुद्धं परिणामरहितं वस्तु शब्द- यश्चाप्रवृत्तिधर्मार्थश्चितिरूपेण गृह्यते । विषयः, आकारावग्रहेणैव शब्दवाच्यत्वादिति अनुयातीव सोन्येपां प्रवृत्तीर्विष्वगाश्रयः॥३॥ अपरिणामपर्मिणि पुरुष लिङ्गमुपपादयति-यश्चेति । चितिरूपेण= तेनास्य चितिरूपं च चितिकालश्च भिद्यते । केवलचैतन्यरूपेण । गृह्यते योगिभिरिति शेषः । अन्येपां-भो. तस्य स्वरूपभेदस्तु न कश्चिदपि विद्यते ॥४॥ ग्याना, विप्वगाश्रयः सर्वपदार्थानुगतः । विष्वगाश्रयाः', इति अचेतनेपु संक्रान्तं चैतन्यमिव दृश्यते । पाठोऽसंगतः । अन्येषां प्रवृत्तिरित्यनेन पौनरुत्तयादित्याधुः ॥ अनु- प्रतिविम्बकधर्मेण यत्तद्वाचो निवन्धनम् ॥ ५॥ इति यातीव=अनुगच्छतीव । वस्तुतः परिणामाभावेऽपि व्यवहारे भोग्य शबलितत्वेनैव ग्रहणात् भोग्यनिष्ठप्रवृत्यादिना सोऽपि लिङ्गादिमा' सामान्यमपि गोत्वादिकं व्यक्तरव्यतिरिक्तत्वात्प्रवृत्तिधर्मः । निति भावः । तत्तदवस्थतत्तद्वस्त्वाकारवृत्तीनां चैतन्ये प्रतिबिंबा- शशविषाणादावपि उत्तरपदार्थस्य सद्भावात्तद्द्वारको लिङ्गयोग दिति तत्त्वम् ॥ ३ ॥ तत्र मानं दर्शयति-तेनेति । तेन बुद्धिदर्पण- इति सर्वपदार्थव्यापिनीत्वं प्रवृत्तेः। आविर्भावतिरोभावान्तरा- | संक्रान्तेन भोग्यजातेन भोक्तुश्चितिरूपं भियते । विषयाकारेण हि लावस्था स्थितिरुच्यते । सा च नपुंसकत्वेन व्यवस्थाप्यते । ज्ञानं भेदेन गृह्यत इत्यर्थः । यथा घटज्ञानं पटशानमिति ॥ काल: स्त्रीत्वं स्त्रीता पुंस्त्वमिलादी संस्त्यानादेरपि प्रत्तिलक्षण- श्चेति-शास्पति शावेत्यादौ । सस्स-चैतन्यमानरूपस पुरुपस ॥ लिगयोगः ॥ स्वरूपभेद इति । खरूपतो देशतः कालतो वा न कश्चित्स्वरूप- (उयोतः) नन्वेवमपि संत्यानप्रसवगुणत्वं सर्वत्र कथमत | भेदस्तस्स वियत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु शुद्धस्य पुरुषस भोग्येनासं. आह भाष्ये--प्रवृत्तिः सल्वपीति । प्रवृत्तिरिति लिंगसामान्यल- बन्धात्कथं तदृत्तिधर्मेण व्यवहारोऽत आह-अचेतनेरिधति । क्षणम् । नित्या सार्वदिकत्वात्सावनिकत्वाच्च, तदाह-सर्थपदार्थ- चैतन्यमचेतनेषु सक्रान्तमिव दृश्यत इत्यन्वयः ॥ प्रतिबिंबकधर्मे. भ्यापिरवमिति । रूपरसादिसर्वपदात्यर्थः । इदमुपलक्षण सर्व- णेति । विवप्रतिविम्वन्यायेनेत्यर्थः । यथा दर्पणे मुसादि गृपते न च फालव्यापित्यस्य । प्रवृत्तिः सवपि नित्येत्यनेनान्त्यम् । तचोभयं | तदस्तुतस्तत्रास्ति, तदर्थतन्यमपि दर्पणस्थानीयेषु सरवादिगुणमयेषु सर्पग्रेत्यनेनापं दर्शितमिति दोध्यम् ॥ भाष्ये-नहीहेति । रूपादी. जडेचंतःकरणादिषु सवधर्मस्वच्छलातिशयवशेन तयाविद्यमानमपि नामपि काचिदवसा प्रलीयते काचित इति आविर्भावतिरोभावो | संक्रान्तमिव दृश्यते । अतस्तस्संक्रमविशिष्टान्तःकरणवृत्तौ सा- भावः ॥२॥ , तिरोभावाधिर्मादा सर्वत्र नित्यावेवेति कयितुं नहीद कधिदित्यादि। ५ सर्वदागदातालाइनि सार्वदिक इति । सार्वकालिक । रतिरोमावाविर्माधी (प्रवृत्तिा सस्पीति भाम्पेण सर्वचारध्यापित्वरूपमरत्वम्मोपताः । भोग्यसायि आविर्भावतिरोमावरियनिरूपान् परिणामाननुगमतीय तपोमयं सर्वरेलनेन माध्येण सर्वपदार्थम्यापिरषरूपमाघमोप्पनर विष्वगामय इवधः ननु पतिपदेन क नपुंसलिंगमहा। तदमारे भामियादिना पाप पुरला परिणामाहितोऽपि सोपविगतत्वातत्ततिहरममावस्मरवमेव मलिंगति रितिपयन सहमयुक्त मियामा पार• मति, तथापि सामान्यादि पदापु प्रातिवितिमानावे दिमाह-मात एष रिपतरिति के भरतीसाह-शामाग्यमपीति निरागरं वए शम्दयाम्पकमवतीति शम्दयोमम्मस्वमारमहलेलया।

·लिङ्गाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । २५ -यझत- - यांकारसमर्पणात् ताहराइतेच पुनश्चेतने प्रतिविम्वादन्येषां प्रवृत्ति- मामित्य तक्षाऽयमिति व्यवडियते ॥ १॥ मावतश्वविदः- मनुनिदधदनुभवति लिहे योगमिति ॥ सदेव वाचो निवन्धनमिति | स्वमाक्षात्यारवंतः, निरुपपदभावपदस सामणि रूढः। "ते-शिष्टाः। भावः ॥ ५॥ ननु जावेनित्यतया प्रविधायोगात्कथं जातिः | शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः । प्रमाणत्वेनेति शेषः । तेपा प्रयोगे यद्यलिंग सामान्यमित्यादि लिङ्गयोगोऽन थाह-सामान्यमपीति । तत्तय- | धर्मेऽगनामेति तचच्छदस लिङ्गमित्यन्वयः । एवं च येषा शम्दाना चयनुगता वस्तुमचैव गोलादिजातिरिति पक्षे इदम् , जातिव्यक्त्योता- । यहिङ्गमुपादाय शिष्टाः साधुत्वावगमपूर्वक धर्मजनकत्वयुद्धया प्रयोगं दात्म्ययोधकस्य समवायस्यैव संबंधत्वाचनमारोपस्तत्रेयर्थः । यस्तु- कुर्वन्नि वेपा तदेव लिङ्गमिति नियमः सिख इति भावः ।। तस्तदपि प्रकृतः परिणामविशेष एव, चिरस्थायिता मात्रेण तु परेप (दोपपरिहारभाप्पम्) नित्यत्वव्यवहारः ॥ अत्यंतासच्छशरिपाणादो लिङ्गयोगमुपपाद- तस्योक्तो लोकतो नाम यति-दादोति । एवं चोत्तरपदार्थधर्मस बोटे समुदाये आरोप इति भावः । केचित् यथा बुद्धिविषयावलेन प्रातिपरिवलं तथा तस्पोक्ती वचने लोकतो नामैतद्भवति-त्री, लिङ्गयोगोऽपीत्याहुः ॥ प्रवृत्तेरिति । परिणामस्येस्पर्धः ॥ ननु स्त्री-पुमान् , नपुंसकमिति ॥ खादेः स्लीवांतरापयोगात् कथं श्रीनेत्यादीति तपाह-संस्त्याना- (प्रदीपः) तस्योक्ताविति । लोकतः शिष्टलोकात्तस्य देरिति । परिणामस्वरूपसायिसत्यानादेः परिणामांतरसमावेन | लिङ्गस्य प्रतिपादने व्यवस्थाऽनुगन्तव्येत्यर्थः ।। सलिंगतोपपनेति भावः॥ (उध्योतः) तमेवार्थ भगवानाह-तस्योक्ताविति । तस्योत्ता- (भाक्षेपभाप्यम्) | वित्यत्र वचिः प्रतिपादन इत्याह-लोकत इति । प्रतिपादनेश- यद्युभयं सर्पन, म्देन योधने । तेनास लिंगस्य शरदजन्यबोधविषयतोक्ता ॥ किमेत. कुतो व्यवस्था? दित्यनार-स्त्रीपुमानित्यादि । (समाधानभाष्यम्) (ईशलिहाश्रयणे लाघवयोधकमाण्यम्) विवक्षातः। गुणो वा लुपि युक्तवत् ॥ संस्त्यानविवक्षायां स्त्री, प्रसविवक्षायां पुमान् , वर्धिकादिपु भूयान परिहारः। उभयविवक्षायां नपुंसकम् ॥ लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने (११२।५१) इत्येवमत्र- (प्रदीपः) विवक्षात इति । लोक्थ्यवहारानुवादिनी | गुणो भवति ॥ विवक्षाऽऽधीयते न तु प्रायोक्नी । तदुर्फ हरिणा- (प्रदीपः) भूयानिति । भुकुंसादिषु स्तनकेशादिमत्त्व- संनिधाने निमित्तानां किंचिदेव प्रवर्तकम्। " लक्षणलिङ्गाभ्युपगमत्यागः परिहारः । चश्चादिपु तु तदपरित्या- यथा तक्षादिशब्दानां लिङ्गेपु नियमस्तथा ॥१॥ गेऽपि शास्त्रालिसिद्धिरिति भावः ॥ भावतत्वविदः शिष्टाः शब्दार्थेपु व्यवस्थिताः। (उध्योतः) भाष्ये-गुणो वेति । गुणशब्देन लिंगमुच्यते । यद्यद्धर्मेऽगतामेति लिई तत्तत्प्रचक्षते ॥२॥ इति ॥ एवचातिदिश्यमानविरुसस्वकार्याभाव इति भावः ।। (उद्योतः) लोकन्यवहारेति । पोदरादिसूत्रोक्तशिटलो- (प्रमाणप्रदर्शकभाध्यम्) केत्यर्थः ।। किंचिदेवेति । लिंगविशेषरूप निमित्तमित्यर्थः । शम्द न चैतन्मन्तव्यं स्वमनीपिकयोच्यत इति । शक्वैिचिच्यादिति भावः। प्रवर्तकम्-तथदथें सत्तच्छन्दप्रयोग पठिप्यति हाचार्यः-लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रय- नियामकम् । या तक्षणच्छेदनापनेकक्रियासनिधानेऽपि तक्षण- | त्वाल्लिङ्गस्येति । ब्रह्मवत्तवेनि पाठ सपु. शवयः । एव धलिङ्गमात्रगोधकपुरत्वादिपदेषु धीत्वादीनामुपपत्तये परिणामेऽपि २ शशविषाणादी-उत्तरपदार्थस्य विषाणपदस्य सत्वेन तत्सहोच्चारित- परिणामादरसता समायणीयेति लिङ्गवचोपचिरित्यर्थः । शशविषाणपदस्यापि बौद्धोऽय कथन मानीयते तदुक्क हरिणा- ५ ननु भादिर्मावतिरोभावस्थितीना विवक्षाऽनरोधेन लिङ्गवस्वाभयणे सर्व ध्यपदेशे पदार्थाना बाह्यसत्तौपचारिकी। पामपि पदाना सर्वलिावोधकत्वापत्तिः स्यात्तदाह-विवक्षात इतिन्कौकि- सर्वावस्थासु सर्वेषामारमरूपस्य दर्शिका ।। कविवक्षयेत्या । एवं च यथाविर्भाव एवाभीयते तत्र पुस्त्वमेवेमादिना समाधे. भत्रस यामसत्तौपचारिकीति पदस्थ 'वाझविलक्षणसत्ता इद्धिसमाविष्ट यमिति भाव । भौपचारिक आरोपप्रयोजनवती' इत्यर्थमाह मपाटीकाकारा । 'निरूपपदस्य' इति ग. पाठः। •तेन्वातस्वसाक्षात्कारवन्तः । यथा शशविषाणादिपदस्य बौद्धार्थनाग्नित्य प्रातिपदिक्त्वादिष्यवहार- सघ पुस्तकयोः सिद्धमिति इति पाटा खमा बौद्धाय वर्तमानस्य लिङ्गस्यापि शशविषाणपदे समायणादित्यर्थः। .'तस्योको पति 9 पाठः। ननु गुणानामाविर्भावा पुस्त्वमित्यादिमकारेण लिङ्गव्यवस्था झियते १.लिकस्य प्रतिपादन होकतो भवतीत्यर्थः। पेत् माविर्भूतगणवाचक पुम्पदे कर्य लिहयोगा स्यात्, तर गुणानामाविर्भाव " सस्योती पचने टोकतो नामतपतीत्येताम्यगत 'पतर' पदार्थमा न पुलाच्याविर्मानः पति न गुणाविर्भावे तिरोभाइोऽपि भगवान-छी पुमानित्यादिना । ४पा.च. .

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.१आ. स्त्रियाम् सूत्रे पुनः पठिप्यति-एकार्थे शब्दान्यत्वात् दृष्टं लि- कश्चात्र विशेषः? ङ्गान्यत्वम्, अवयवान्यत्वाच, इति ॥ (प्रदीपः) कथमिति । स्त्रीशब्दः शुक्लादिशब्दवद् गुण- संस्त्याने स्त्यायतेइँट् स्त्री माने गुणिनि च वर्तते । तत्र यैदा गुणमान मिह स्त्रीत्वं स्त्रीश- ब्देनोच्यते तदा द्रव्यवाचिनः प्रातिपदिकात स्त्रीत्वे वाच्ये टाबा- सूते सप् प्रसवे पुमान् । दय इति स्त्रीत्वं प्रत्ययार्थ इति पक्षः संपद्यते । यदा तु स्त्रीत्व- तस्योक्तो लोकतो नाम युक्तं द्रव्यं स्त्रीशब्देनोच्यते तदा परं पक्षद्वयं संभवति स्त्रीलोप- गुणो वा लुपि युक्तवत् ॥ लक्षितद्रव्यवाचिनः प्रातिपदिकाहावादय इति-स्त्रीसमानाधि- करणपक्षसंभवः । अथ स्त्रीत्वयुक्तद्रव्ययाचिनोऽीकृतस्त्रीत्वात्प्रा- (प्रदीपः) लिङ्गमशिप्यमिति । लिङ्गव्यवस्थायां लोकः | तिपदिकादिति-प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षसंभवः ॥ प्रमाणमित्यर्थः ॥ एकार्थ इति । अनेन लिङ्गस्वरूपमपि (उद्द्योतः) स्त्रीत्वोपलक्षितेति । वस्तुतः स्त्रीत्वयुक्तं यस्य लोकादेव ज्ञायत इत्युक्तं भवति । तत्रैकम्मिन्नेवार्थे संस्त्याना- तन्मानवाचिनः, न तु स्त्रीत्वविशिष्टवाचिन इत्यर्थः ॥ अंगीकृत- दिसद्भावात्पुध्यस्तारका नक्षत्रमिति शब्दान्यत्वालिझान्यत्वम् । स्त्रीत्याप्रातिपदिकादितीति । अस्य पेंक्षस्तदेति शेषः ।। स्तनकेशादिसम्बन्धे तु लिङ्गेऽभ्युपगम्यमान एतन्न युक्तम् ॥ (५११५ आक्षेपवार्तिकम् ।। १॥) अवयवान्यत्वाञ्चेति । कुटी कुटीर इति रेफस्यावयवस्योप- जने लिङ्गमेदो दृष्ट इत्यर्थः । यद्यप्यविचारितरमणीयं लिङ्ग- | ॥ * ॥ स्त्रियामिति ख्यर्थाभिधाने चेहा- माश्रित्य वकारः शब्दानुच्चारयन्ति श्रोतारश्च प्रतिपद्यन्ते त बादयो द्विवचनबहुवचनानेक- थाऽपि वस्तुतत्त्वनिर्णयो भाष्यकारेण कृत इति यदन्यैरभ्यध्या- यि-संस्त्यानादिलक्षणमलौकिक लिङ्गमिति, तदैपाकृतं भवति ।। प्रत्ययानुपपत्तिः ॥ * ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-न चैतदिति । एतत् आविर्भावादि (भाष्यम्) स्त्रियामिति ख्यर्थाभिधाने चेट्टावादयो रूप लिंगम् , तस्योक्तो लोकतो नामेत्येत्तच्च स्वमनीपिकयोच्यत इति न भवन्ति, द्विवचनबहुवचनयोरनुपपत्तिः-कुमार्यो, मन्तव्यमित्यर्थः॥ आचार्य इति। वार्तिकदित्यर्थः । पुनः पठिप्य- कुमार्यः, किशोरों, किशोर्यः । तीति । तस्यापत्यगिति सूत्र इति बोध्यम् ॥ तत्रायवार्तिकामाह- किं कारणम्! लिंगव्यवस्थायामिति । लिंगस्वरूपम् संस्त्यानप्रसवावित्येतत् ।। एकत्वात् स्त्रीत्वस्य । एकोऽयमर्थः स्त्रीत्वं नाम । तति । गुणानामवस्था लिंगमित्यभ्युपगमे सतीत्यर्थः ॥ भाष्ये तस्यैकत्वादेकवचनमेव प्रामोति ॥ शम्दान्यत्वमेव प्रकारान्तरेणाह-अवयवान्यत्वाचेति । एवमपि (प्रदीपः) एकोऽयमर्थ इति । प्रकृत्पर्योपसर्जनस्य शब्दान्यत्वमिति भावः ॥ नास प्रयोगप्रतिपत्तिः फल विचारस, कि ताहि परमतनिरास इत्याइ–यद्यपीति 1 अविचारितमापि= | स्त्रीत्वस्य प्रत्ययेनाभिधानादिति भावः । यद्यपि शब्दादीनामय स्थाविशेषो लिङ्गम् , अवस्थाधावस्थातुरभिमाः, तथाऽपि यया आविर्भावत्यादिनाऽशतमपि रमणीयं-शब्दबलात्प्रतीत लिङ्गमाश्रित्य शम्दव्यवहारदर्शनानास्य विचारस्य प्रयोगप्रतिपत्तिः फलमित्यर्थः । शब्दादीनां संनिवेशमाने घटे शब्दादीनां बहुत्वेऽपि संनिवेश- तस्मास्त्रीत्वादिना प्रतीयमानं संरत्यानादिकं लौकिकम् । तस्यालोमि- स्यामेदविवक्षायां घट इत्येकवचनं भवति । एवमवस्थाविशेषस्य करवे तु सट्वा स्त्री, पृक्षः पुमान् , इत्यादिव्यवहारोऽनुपपन्न शति । लिङ्गस्याप्येकत्वमेव संस्त्यानादेरिति मन्यते ॥ तस्यापि लौकिकत्वमताभनेनालौकिकत्वं निराकृतमिति भावः ।। (उद्द्योतः) प्रकृत्योपसर्जनेति । यद्यपि स्वीरवाश्रयम्यस्य ('खियाम्' पदान्वयाधिकरणम्) द्वित्वादिसंभवस्तथाऽपि प्रधानार्थस्य संख्यायां वचनेन भाष्यम्, तस्य च दिखाधभाव इति भावः । वेदाः प्रमाणमित्याचपि प्रमाणत्व. (भाक्षेपभाष्यम्) गतसंख्याया धर्मिण्यारोपासाध्यमित्यारायः ॥ शब्दादीनाम्यम्द- कथं पुनरिदं विज्ञायते-स्त्रियामभिधेयायां टाया- रूपादिगुणानामित्यर्थः ॥ भवस्थाश्चेति । एवं प कुमार्य इत्यत्रा- यो भवन्तीति । आहोस्थित् स्त्रीसमानाधिकरणा- | वसाभूतानां शुगाना महत्वात् सर्पदा पनुपचनभेर स्यादिति चोद- मातिपदिकादिति ॥ नीयमित्यर्थः । संनिपेशस्येति । रूपादिसंघातरूपस्य संसानविशे. भारिपस लिंगम्पादनेऽपिदोगदर्शनार । कपुम्के यदा पदोन परे । . भगतान पशयमुरम्यसम् । एप प्रयपापा मुसष्ट एष । .भापीरवारमानिपदिादिति पदा पक्षादा माविक पीपमानाधिकरणादिखाप चौपमानाधिकरणपक्षा, प्रकृत्यविशेषगरपश्चय | समय इस।। रापमापराविना मजिसिस्य धीमाधारियपणमानाधिकरण्या +ममविषयापीत्वस्यैवत्वेन तहमनमे स्यान दिनु पसमा । प्राविणार व वीरममयमयास्टिोन प्रोत्वस्यापि | वने र चौराविमेव स्पादित दोषः। र पुमके या पदोमराले। - सामनभाया।

·'खियाम्' पदान्वयाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् ।। - पस्येत्यर्थः । अभेदेति । एकत्वस्येत्यर्थः ।। अवस्थाविशेषस्येति । (५११७ भाक्षेपवार्तिकम् ॥ ३॥) अवसानभेदस्यापि सत्वात्स्वगतैकत्वमेवेत्यर्थः ॥ ॥ * ॥ स्त्रीसमानाधिकरणादिति चे. (द्वितीयदोषप्रदर्शकभाष्यम्) अनेकप्रत्ययानुपपत्तिश्च । भूतादिष्वतिप्रसङ्गः॥ * ॥ अनेकश्च प्रत्ययो नोपपद्यते-गाायणी, कारी (भाप्यम् ) स्त्रीसमानाधिकरणादिति चेद् भूता- पगन्ध्या, कालितरा, इति । दिप्वतिप्रसङ्गो भवति-भूतमियं ब्राह्मणी, कारण, किं कारणम् ? मियं ब्राह्मणी, आवपनमियमुष्ट्रिकेति ॥ एकत्वात् स्त्रीत्वस्य । एकोऽयमर्थः स्त्रीत्वं नाम तस्यैकेनोकत्वाद् द्वितीयस्य प्रयोगेण नभवितव्यम् । (प्रदीपः) भूतमियमिति।स्त्रीत्वोपलक्षितवाह्मणीवृत्ति- त्याद्भूतशब्दस्य तत्सामानाधिकरण्यात् स्त्रीप्रत्ययप्रसङ्गः॥ किं कारणम् ? उक्तार्थानामप्रयोग इति ॥ (उद्द्योतः) स्त्रीत्वोपलक्षितेति । अन पक्षे स्त्रीत्वं द्रव्योप- लक्षणमिति तदुपलक्षितमाह्मण्या भूतशब्दस्य वृत्तेः । पदातरोप- (प्रदीपः ) अनेकश्चेति । पक्षद्वयेऽपि द्योतकः प्रत्ययः, लक्षितबहिरगस्यैवार्धस्य स्त्रीप्रत्ययान्वाख्याने निमित्तत्वात्स स्यादिति' अनेकस्यापि च प्रदीपादेदृष्टं द्योतक्त्वमित्यनेकप्रत्ययोत्पत्तिर- विरुवा । वाचके तु प्रत्ययेऽर्थप्रयुक्तत्वाच्छब्दस्यैकेनवाभिहितेऽर्थे | इति चेन्न । पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्त्याऽन्तरगत्वात् हसे ततष्टापि लक्ष्ये | भावः । ननु भूतमियमित्यत्र ययपि हस्खो नपुंसक इति हस्वो दुवार द्वितीयस्यानुपत्तिप्रसाः ॥ गार्यायणीति । गर्गस्यापत्यं गोनं । लक्षणस्येति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः । आवपनादौ डीपः, भूतत्वस्य स्त्री । गर्गादिभ्यो यम् । तदन्तात्माचा प्फ तद्धित इति प्फ, | जातित्वे तत्रापि हीपः प्रसंगाध ॥ तदन्तान् ठीप् ॥ करीपगन्धेरपसं स्त्रीत्यण् । तस्याणिनोरिति (प्रथमपक्षसमर्थकभाष्यम्) घ्यह् । ततो यडश्चाविति चाप् ॥ कालशब्दाजानपदादिसूत्रेण रुयर्थाभिधाने पुनष्यायादिपु सत्सु, डीप् । ततस्तरम् । ततष्टान्न प्राप्नोति । बीषा स्त्रीत्वस्योकत्वात् ॥ (उयोतः) नन्वितरयोरपि पक्षयोरनेकप्रत्ययानुपपत्तिस्तुल्या इह तावद्-भूतमियं ब्राह्मणीति, नात्र स्त्रीत्वं तत्राह-पक्षद्वये स्विति । समानाधिकरणपक्षे, प्रकृत्यर्थविशे- | विवक्षितम् । किं तर्हि ? पौतन्यम् । षणपक्षे चेत्यर्थः ।। अनेकस्यापीति । यथाऽन्धकारबाहुल्य एक- कारणमियं ब्राह्मणीति, नात्र स्त्रीत्वं विवक्षितम् । प्रदीपेन प्रकाशाभावे प्रदीपान्तरोपादानम् , तद्वदेकेन स्त्रीत्वाद्योतने | किं तर्हि ? प्राधान्यम् ॥ प्रत्ययान्तरोपादानमित्यर्थः ॥ तदन्तान् डीपिति । द्योतक्ले आवपनमियमुष्ट्रिकेति, नात्र स्त्रीत्वं विवक्षितम् । प्रातिपदिकेनोक्तेऽपि स्त्रीत्वे डीपुत्पत्तिरविरुद्धेति भावः। स्त्रीसमा- किं तर्हि ? संभवनम् ॥ नाधिकरणादिति पक्षेऽपि चोतकतैवेति बोध्यम् ।। (उझोतः) भाष्ये-रुयर्थाभिधान इति । रुयधस्याभि• (५११६ आक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) धाने प्रतिपादने तन्निमित्त प्रयोगे टाबादिषु सत्सु जायमानेषु न दोष ॥ * ॥ ख्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् इति शेषः । दोपाभावमेवोपपादयति भाष्ये-इहेति ॥ पौतन्यम्= स्त्रियामिति लिङ्गानुपपत्तिः ॥ * ॥ पूतनात्वम् , पिशाचता । तदाचिभूतशब्दो नित्यनपुसकः । एव- (भाप्यम् ) ख्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् मावपनम् माजनविशेषः । पौर्वन्यादि-प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ स्त्रियामिति-ईकारो न प्राप्नोति ॥ (५.१८ आक्षेपवार्तिकम् ॥ ४ ॥) (प्रदीपः) ख्यर्थस्येति । सस्त्यानवाचिट्प्रत्ययान्तेन ॥ * ॥ षट्संज्ञकेभ्यश्च प्रतिषेधः ।। * ।। वशब्देन स्त्रीत्वस्याभिधानान डीन्न प्राप्नोति ॥ (भाष्यम्) पटसंज्ञकेभ्यश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः। (पक्षान्तरोपपादकभाष्यम्) पञ्च ब्राह्मण्या, दश ब्राह्मण्यः॥ अस्तु तर्हि स्त्रीसमानाधिकरणात्प्रातिपदिका (उद्द्योतः) भाष्ये-पदसंज्ञकेभ्य इति । पसंझकाना लिं- दिति ॥ गाभावासक्षद्वये तन्त्र कर्तव्यमित्याशयः। मेदनियतत्यासंख्या-मैदः॥ ख. प. पुस्तकयो। 'भवस्थात्रभेदेपि भेदस्यापि सत्वात्' इति पाटः । ५ म्रीसमानाधिकरणालीप्रसय इति पक्षे भूतादीनामपि प्रामण्यादिसामा- अलिन् पाठेवस्थानुरभेदेषि स्वगतभेदस्थापि सवेनावरथागतैकत्वमानम् । नाषिकरण्यात् तेभ्या स्त्रीप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यर्थः भवस्मात्रभेदस्यापीति पाठे तु-अवस्थानुरभेदेनैक्याततैकत्वभानम् । ५ परिच्छेदकमाण्डरूप. २ प्रातिपरिकनोक्त खीत्वे तदर्थक्रमत्ययस्य पुनरनुत्पत्तिरित्यर्थः । खोखस्य भूतादिशब्दानामिति शेषः। ममयार्थत्वपक्षे दो ऽयम् । ग्रीसमानाधिकरणास्त्रीप्रत्यय इत्यर्धस्वीकार मानणीसामानाधिकरण्या- प्रत्ययार्थपशातिरिकपक्षयेऽय दोषः । सञ्चादिशन्देम्पोऽपि खीमत्ययस्यापत्तिः सादित्याशयः। ।

·२८ उझोवपरितृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [१२.१पा.१आ. स्त्रियाम् सूत्रे नैप दोपः॥ (प्रथमपक्षसमर्थकभाष्यम्) (प्रदीपः) इदानीं तृतीयं पक्षमाश्रित्याह-सिद्धं त्वि- ख्याभिधाने पुनष्टावादिषु सत्सु, नात्र स्त्रीत्वं ति। नीत्वयुक्तेऽर्थेऽनीकृतसंस्त्याने वर्तमानात् साथै टायादय विवक्षितम् । कि तर्हि १ मेदो विवक्षितः संरया ॥ इत्यर्थः ॥ (प्रदीपः) ख्यर्थाभिधान इति । प्रत्ययापक्षे दोषोऽयं (उयोतः) अंगीकृतसंस्त्यान इति । तदिशिष्टरसीवांचका- नापतरतीत्यर्थः । भूतादयः पीतन्याद्यर्थवृत्तय इति तदर्थस्य | दित्यर्थः । अनेनाय पक्षे त्रीत्वस्य विशेषणत्वमेवेति सचितम् । खीत्वेन संवन्धाभावात् प्रत्ययोत्पत्तिप्रसङ्गाभावः ॥ (पूर्वपक्षोपपादकभाष्यम्) (दोपप्रतिपादकभाष्यम्) अथ या पुनरस्तु स्त्रियामभिधेयायामिति । इह च 'स्त्री' ईकारो न प्राप्नोति । न हि तेनैवं ननु चोक्तं स्त्रियामिति ख्यर्थाभिधाने चेहाबादयो तस्य सामानाधिकरण्यमस्ति ॥ द्विवचनवहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः, ख्यर्थस्य च (प्रदीपः) न हि तेनैवेति । स्त्रीशब्दसामानाधिकरण्याद् प्रा दिकार्थत्वात् नियामिति लिङ्गानुपपत्ति- ब्राह्मण्यादिपु स्त्रीप्रत्ययः सिध्यति । स्त्रीशब्दे तु पदान्तरप्रयोगा- रिति ॥ भावाद्, ब्राह्मण्यादिपदापेक्षाभावाच प्रत्ययो न प्रामोतीत्यर्थः। (प्रथमपक्षोक्तदोपपरिहारमाध्यम्) अथ ब्राह्मण्याद्यपेक्षया स्त्रीशब्दात्प्रत्ययः क्रियते तदेतैरेतराय- दोपापत्तिः । प्रत्ययोत्पत्ती परस्परापेक्षणात् ।। यत्ताचदुच्यते द्विवचनयहुवचनयोरनुपपत्ति- (उड्योतः) स्त्रीप्रत्यय इति । स्त्रीशब्दप्रयोगाभावेऽपि प्र- | रिति ॥ विश पिण्डीमित्यादौ क्रियाकारकादेरिव तत्प्रवीत्या तत्सामानाधिकरण्य (५१२० पूर्वपक्षोक्तदोपोद्धारकवार्तिकम् ॥ ६॥) मिति भावः । नन्वत्र पक्षे यथा ब्राह्मण्यादिपु स्त्रीप्रत्ययस्तथा स्त्रीश- ॥ * ॥ गुणवचनस्य चाश्रयतो लिङ्ग- ग्देऽपि स्यादत आई :-स्त्रीशन्दे विति ॥ पदापेक्षाभावादिति । तदर्थापेक्षाभावादित्यपि बोध्यम् , सामान्यविवक्षया शब्दप्रयो- वचनभावात् ॥ * ॥ गादिति भावः । अथेति । सामान्ये सर्वविशेषान्तर्मावाद ब्राह्म (माप्यम् ) गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयतो ण्यादिप्रतीतेरिति भावः ॥ परस्परापेक्षणादिति । स्त्रीशम्दान्डीपि | लिङ्गवचनानि भवन्ति । तद्यथा-शुलं वस्त्रम्, सति तस्सामानाधिकरण्यात् तदधिकारस्थस्त्रीप्रत्यये ब्राह्मण्यादिसिद्धिः, शुक्ला शाटी, शुक्लः कम्यलः, शुक्लौ कम्बलौ, शुक्ला तत्सामानाधिकरण्याच शब्दात्प्रत्यय इत्यर्थः । साधुत्वशनानुप- | कम्बला इति । पत्तिरेतदितरेतराश्रयस्य दूषकताबीजम् ॥ यदसौ द्रव्यं धितो भवति गुणस्तस्य यल्लिङ्गं (५११९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ५॥) वचनं च तद् गुणस्यापि भवति । एवमिहापि यददो ॥ * ॥ सिद्धं तु स्त्रियाः प्रातिपदिक विशे-द्रव्यं श्रितं भवति स्त्रीत्वं गुणः, तस्य यल्लिङ्गं वचनं पणत्वात् स्वार्थे टाबादयः ॥ * ॥ च तत् स्त्रीत्वस्यापि भविष्यति ॥ (प्रदीपः) एवमिहापीति । यद्यपि गुणमात्र प्रत्ययः (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । क्रियते तथाऽपि गुणगुणिनोरमेद विवक्षाया साभाविकत्वाता स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् । प्रतिपदिक- (तसंख्यानिमित्ता वचनोत्पत्तिः, द्रव्यवाचिना च नित्यं सामा- गुणप्रधानभावव्यवस्थायाः कुमारीशब्देन द्रव्यस्यैवाभिधानात- विशेषणं स्त्रीग्रहणम् , स्वार्थिकाटावादयः । नाधिकरण्यमिति भावः । तदुक्तं हरिणा- नैवं विज्ञायते स्त्रियाभिधेयायामिति । सोऽयमित्यभिसंवन्धादाश्रयं प्रतिपद्यते । नापि स्त्रीसमानाधिकरणादिति । स्त्रीत्वं स्वभावसिद्धो वा गुणभावविपर्ययः ॥ इति ॥ कथं तहि ? (उड्योतः ननु शुक्लादीनां द्रव्यविशेषणवादाश्रयगत लियां यत् प्रातिपदिकं वर्तते तसाहावादयो लिंगादियुक्तम् , तस्याप्राधान्याए । ए तु स्त्रीत्व प्रधानम्, प्रत्य- भवन्ति । कसिन्नर्थे ? स्वार्थ इति । यवाच्यलात्। व्यं गुणभूत प्रकृत्यर्धत्वादिति कथ गुणधर्माणा प्रधाने . सामानाधिकरण्पपक्षे धीशदात्तदतिरिक्तमोलिङ्गशम्दयामानाधिकरण्या ५ प्रवृत्यर्थः ग्रीवमियपि नेति भाव । भावेन सीमय यानुपपत्तिः । पुस्तके 'स्त्रीति ति पाट। ६छ, पुस्तके 'खीव सस्य इति पाठः। धीशन्देनैव धीशदस्य सामानाधिकरण्यं नास्तीत्यर्भः। ७ गुणप्रधानभावव्यवस्थायाः सामाविकत्वाइम्पस्वाभिधानादिल . क. पुखके देवरामयदोषापति' इति पाठ लिप्रथयार्थयो' प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यमिति न नियमः किम्तमा इति भाव: प्रहावा बोलमिति माश्रीपत इत्यर्थः । कथम्?

·'खियाम्' पदाम्वयाधिकरणम् ]] विधिप्रकरणेऽधिकारप्रकरणम् । २९ । ताम् ॥ प्रतिपत्तिरिति शंकते-यद्यपीति । अमेदविवक्षायामित्यस्य द्रव्यस्यै- | अपरस्येति । इच्यतीत्यस्य ॥ आभ्यन्तरमिति । इपिरेव पाभिधानादित्यनेनान्वयः ॥ स्वाभाविकरयाद्वेति । प्रत्याधप्राधान्यं कर्मत्यर्थः । स चंपिपतीपत्र प्रकृत्यर्थत्वादाभ्यन्तरः ॥ इह सूत्सर्ग इति भावः ॥ दण्यस्यैवेति । न कदाचिदपि प्राधान्येन | पुनरिति । मेदहेत्वभावादेकमेव स्त्रीत्वम् । इच्छायास्त्पभिन्न- स्त्रीत्वस्य गुणस्येति भावः ॥ नित्यं सामानाधिकरण्यामिति । इयं रूपाया अपि कालसाधनमेदाद् भवतु मेदग्रहणमित्यर्थः ।। स्त्रीत्येव सर्वदा, न त्यस्याः सीति कदाचिदिति भावः । एवं तु 'अना- (उध्योतः) कयं पुनरिपिरूपस्य कर्मण आभ्यन्तरत्वमत दीनां या सी' इति 'अजामतः' इति सूत्रै भाष्यम्, अजायधंगडे | आह-चेति । इपिश्वेत्यर्थः ॥ एकमेवेति । प्फडीपादिवाध्यमेक- स्त्रीत्व इत्य, इति कैयटश्च कथं संगत इति चिन्त्यम् ॥ सोऽयमि- | मेव स्त्रीत्वमिति स्वस सैन योगासंभव इत्यर्थः ॥ अभिग्नरूपाया तीति । गुणमात्रस्य प्रत्ययाधरवेऽपि द्रव्येणोपचरिताभेदं गुणं प्रत्ययो- इति । धातुतो भेदानवगतेरिति भावः ॥ ऽभिधत्त इति स्त्रीत्वं कर्ने-आप्रयमभेदेन प्रतिपयत इति तहतसंख्या- (समानप्रतिपत्तिभाप्यम्) दिलाम इत्यर्थः । अत्रैव पझे माग्यस्वारस्पा, गुणवचनदृष्टान्तेन अथैकमप्युपलभ्यते । साधनात् । नहि गुणप्रधानमावविपर्ययेऽस्योपयोगः, संभवो वा। वाचकल्ले प्रत्ययास्य प्राधान्यमेवेत्येव भाष्याशय इति दिए । किचातः? (पूर्वपक्षोक्तदीपाक्षेपरमाप्यम्) यद्येकमुपलभ्यते द्वितीयमप्युपलभ्यताम् । यदप्युच्यते अनेकप्रत्ययानुपपत्तिरिति । अथैकमप्यनुमानगम्यं द्वितीयमप्यनुमानागम्य- (५१२१ पूर्वपक्षोक्तदोपोद्धारकवार्तिकम् ॥ ॥) (प्रदीपः) इतर इह पुनरेव मिति ध्रुवता स्त्रीत्वमनेन प्रति- ॥ * ॥ भावस्य च भावयुक्तत्वात् ॥ * ॥ पन्नं भेदस्तु मुसाध इति मत्वाऽऽह-अथैकमपीति ॥ यद्ये- (भाष्यम् ) भावोभावेन युज्यते । तद्यथा इपि- फमुपलभ्यत इति । रिपिणा, निमन्त्रिश्च निमन्त्रिणा ॥ सदादिप्वसदपि मृगतृष्णायद्यधुपलभ्यते लिङ्गम् (प्रदीपः) भावस्येति । स्त्रीत्वस्य स्त्रीत्वेन योग इत्यर्थः। अविचारितरमणीयेन च तेन प्रसिद्धो व्यवहारः ॥ इपिरिति । एपितुमिच्छतीसत्रेत्यर्थः ॥ निमन्त्रिश्चेति । तदा स्त्रीतेत्यादी द्वितीयस्याप्युपलम्भोऽस्त्विति भावः ॥ "निमन्त्रयेत' इत्यत्र निमन्त्रणे लिड्विधावित्यर्थः । अथैकमिति । मुखदुःखमोहान्वयात्सर्वव्यक्तीनां तत्परिणाम (उयोतः) भावशब्देन धर्ममात्रमुच्यत इत्याह-स्त्रीरय. एवेदं विश्वम्, गुणानां च प्रवृत्तिर्लिङ्गम् । तत्र प्रवृत्तेरपि प्रष्ट स्येति ॥ निमन्त्रय इत्यनेति । निमत्रणाकलिङ्लिपिविषये निमत्रय | तिसद्भावालिङ्गयोगोऽस्त्वितीत्यर्थः । इत्यत्रेयन्वयः ॥ (उयोतः) भेदसाधनाय ययेवमिति भाष्यम् , तद्याचष्टे -- (दृष्टान्तविघटकभाप्यम्) खटादिग्विति । लिंगस्यानुमानगम्यत्यमुपपादयति-सुखेति । दिपम उपन्यासः युक्तं तान्यायं साधनभेदाला परिणाम इति । मुरादापालस्वादिपरिपाक इवः । पच कालभेदाच्च । गुणाना प्रवृत्त्यनुमेयत्वेनं तत्परिणामात्मकलिंगस्यापि तत्त्वम् ॥ जन्न युक्तं तत्रैकस्य वाह्यं साधनम्, सर्पकालश्च प्रवृत्तेरपीति । गुणाना प्रवृत्तिः आविर्भावादि लिङ्ग तत्पदवाच्यम् । प्रत्ययः। एव च प्रवृत्तेरपि गुणपरिणामत्वात्तत्रापि गुणा विभावादिसत्त्वाविंग थपरस्याभ्यन्तरं साधनम्, वर्तमानकालश्च प्र- योग इत्यर्थः ।। त्यय इति। (समाधानान्तरप्रतिपादकभाष्यम्) इह पुनरेकं स्त्रीत्वम् ॥ कस्य तावद्भवानेकं गुणं न्याय्यं मन्यते स्त्रीत्व (प्रदीपः ) एकस्येति । एपिनुमित्यस्येषरित्यर्थ ॥वाह्य- | नाम? मिति । भोजनादिकमित्यर्थः । सर्वकाल इति । तुमुन्नि- त्यर्थ. । स हि समानकर्तृकेषु तुमुन्निति कालमाने विधीयते ॥ द्रव्ये च भवतः कः संप्रत्ययः? पवितमिच्छत्तीत्यत्र द्वयोरपि 'इ' धात्वो कारके भिन्ने । प्रयमस्य 'इथे' , तत्र-गुणत्रयपरिणामरूपे दिये गुणानां सत्वादीनामवृत्तिमद्भावात पहिभूत भोजनादिक साधनं स्वीकरणीयम् । द्वितीयस्य च प्रथम इपिरेव कर्मेति । प्रवृत्तैरपि किंगमुपपद्यत इति भाषः । घ. पुस्तके 'तत्र प्रतिसद्भाधा साधनभेदः स्पष्ट एवं इत्येव पाठः. इह पुनरेक स्वीत्वमिति अवता वादिना लिङ्गस स्वीकार कृत स्वीकृते ५ 'मेयले जापरी' इति ग पाठ ॥ घ तसिन्भेदोऽपि सुसाध एवेति मत्वा-अयामिति माघ्यम् । पदि स्त्रीत्वमस्ति 'लि तस्य तत्पद' इति घ. पाठ। साई तस्य प्रत्यक्षमप्यवश्य भविष्यति । यदि न तहिला प्रत्यक्षं न भवति • ननु खीवस्याभये निर्शते तस्य प्रत्यक्षं मवति म वैति विचारो युध्येतति किन्त्वनुमानागम्य तर्हि द्वितीयमप्यनुमानाग्झायेत एवेति मावः । नीत्वस्याभयपरिहाना भगदानाह-कस्य तावदिति ॥ २ क-पुस्तके वयदुपलभ्यते' इति पाठः । सच युक्त। ८७ पुस्तके एतं गुणं' इति पाठः । द्रव्यस्य॥

·३० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.१. नियाम सूत्रे (प्रदीपः) कस्य तावदिति । आश्रये निर्माते सुवचः (उध्योतः) भाष्ये-च तावदित्यादिना लिगस लिंगा- समाधिरिति भावः ॥ न्तरानङ्गीकारेऽपि, अनेकप्रत्ययानुपपत्ती समाध्यन्तरम् ॥ दृष्टस्येति । (उयोतः) सुवासमाधिरिति । समाध्यंतरमनेनोच्यत । त्वया दृष्टस्य गाायणीत्यादावनेकप्रत्ययानुपपत्तिरूपस्योक्तस्पेत्यर्थः ॥ इति भावः ॥ भाष्ये-संप्रत्यय इति । किमात्मक द्रव्यं भवान् (दोपोद्धारकभाष्यम्) मन्यत इत्यर्थः ॥ इह तावद्-गाायणीति । पित्करणसामर्थ्या- (द्रव्यलक्षणभाष्यम्) न्डीप भविष्यति ॥ यदि तावद् गुणसमुदायो द्रव्यम् ॥ कारीपगन्ध्येति । वचनाचा-भविष्यति ॥ (प्रदीपः) गुणसमुदाय इति । रूपादिसंनिवेशमान फालितरेति । न यावत्काली तावत्कालितरेति । मित्यर्थः॥ किं तर्हि ? (द्रव्यलक्षणखण्डनभाष्यम्) प्रकृष्टा काली कालितरा । यत्तच्छब्दरूपं प्रकर्षे का गतिर्य एते भावाः कृदभिहितास्तद्धिताभिहि- | वर्तते तस्यानुक्तं स्त्रीत्वमिति कृत्वा टाम्भविष्यति ।। ताश्च-चिकीर्पा, गोतेति ॥ (प्रदीपः) पित्करणसामर्थ्यादिति । एकमपि स्त्रीत्वं (प्रदीपः) गोतेति । भावे तल् ।। प्रत्ययद्वयेनाभिधीयत इत्यर्थः । वचनादिति । यइश्चाविस- (उयोतः) भाष्ये-य एते भावा इति । तेषा गुण- | सात् । तथाहि-अत्र सामान्यग्रहणाय तदविघाताय च समुदायत्वाभावात् स्त्रीत्व न स्यादिति गुणसमुदायो द्रव्यमिति लक्षण | ध्योऽनुबन्धद्वयं कृतमिति भावः ॥ यावत्कालीति । न युक्तमिति भावः ॥ अन्योऽन प्रकर्षयुक्तोऽर्थोऽन्यश्वाप्रकर्षयुफः, ऊँवस्थाभेदावाचक- (द्रव्यलक्षणसाधकभाष्यम्) शब्दभेदाचैक एवार्थो भिद्यत इति भावः ॥ अथ मैतमेतत् 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति' (उद्द्योतः) नेन्विद व्यङि सावकाशमत आह-तथा [. इति स्त्रीत्वमपि स्त्रीत्वेनामिहितं द्रव्यवद्भविष्यति ॥ | वेति । एव च प्योऽपि चावनुमीयत इत्यर्थः ॥ अवस्थाभेदादिति । प्रकर्मयुक्तत्वायुक्तत्वरूप एवावस्थाभेदः । नन्वेवमपि लोहिनिकेत्सल्स- (प्रदीपः) अथ मतमिति । इदम् , तत्, इति सर्व- न्तस्वार्थिक कनि टाप् न स्यादत आद-वाचकशब्दभेदाचेति । नामैप्रत्यवमर्शयोग्य वस्तु द्रव्यमित्यर्थः । ततथ स्त्रीत्वस्यापि | शब्दस्यापि शाम्दवोधे विशेषणत्वादिति भावः ॥ द्रव्यरूपत्वादपरेण स्त्रीत्वेनाविरुद्धो योगः ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (उयोतः) इदं तदितीति । न तु गुणसमूहो द्रव्यमिति यदप्युच्यते-इह च 'स्त्री' इतीकारो न प्रानो. लक्षणमित्यर्थः । इद चैतन्छास्त्रमानोपयोगि न्यलक्षणमिति बोध्यम् ॥ स्त्रीत्वस्यापीति 1 चिकीर्षादेरिवेत्यर्थः । भाध्ये-नीरये- तीति । नाभिहितमिति । स्त्रीलेन-स्त्रीत्वगुणवैशिष्टयेन ॥ निपातनादेतत् सिद्धम् । (आक्षेपभाष्यम्) किं निपातनम् ? क च तावद् दोपः स्यात् ? स्त्रियामपन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च (४।१।१७६) इति । दृष्टस्य हि दोपस्य सुसुखः परिहार:-गौर्या (उयोतः) भाष्ये-निपातनादिति । उणादयोऽन्युत्पन्ना यणी, कारीपगन्ध्या, कालितरेति ॥ इति पक्षे इदम् । व्युत्पत्तिपक्षे इटष्टित्वादपि की सिद्धिोध्या । १ गुणसमुदायो व्यमिति स्वीकारे कृदाभिहितभावाना गुणसमुदाय- | मिति स्त्रीत्वस्यान्यस्यासम्मधेन टार न स्यादित्या रूपरवामान परपानापति । सतय स्त्रीत्वरूपगुणस्याप्यसमवः स्यादिति पायकालीयनेन प्रकर्षस्योऽयों या न माउत एवं रूपा काहितरे. विकीर्यादीनामनुपपत्तिरिम्पत भाहका गतिरिति । त्यस्याओं न, किन्तु प्रकर्षविशिष्ट इत्यर्थः । विकीर्वादी भनुपपत्ति मनसि निघाप पक्षणान्तरमाह-अपेति ॥ ६ यहि कारणवत्ते पाचाविलवास्पद महणं भवेत्तदनुवधा. १ फुटनिहितमावस्यापि इम्यवस्वीकारेण गुणसमुदायो म्यमित्ययुस । ग्रहणे नातदनुबन्धकस्येति परिभाषया, पकारे तिऽपि सकारावधस्यमाये मिस्व सूचयति मायकारा । तदारावं पणान्तरमदर्गनेन ग्या दहमारित्यास्य महकमेव म स्यादिसर्थः । इथं तदिति • भवस्थाभेदात् प्रर्याप्रकर्षरूपावरयाभेदादित्यर्थः । लोहिनिकेसादी र दाम्या प्रत्यवमर्शयो वस्तु म्यमिति स्वीकारे गाग्र्यायशी-खा प्रत्ययविधानेनावरषाभेदाभावात्को न स्पादत भाह-वाचनिकेति । सामो दो सम्भवन्ति । तत्र हि एकमेव श्रीव एमुदायकाच्यम् । सदर्भ काोशन्दस्य कौशदविशिष्टयों पाया । कासिमरस्पर व काशित कएप मापया स्थानावर इति प्रत्ययादौर म स्याए, पर मत्सयाणार तरसम्दविशिष्टोऽ इति शम्दविशिष्टवायोर इल।। महादसाशमान श्रीमतपेर कालिकादगतीमध्ययस्यारिबोधने मनु कानमत्र यबमावेपि पामेति र व्यर्पमत भार- तरसारम स्थाव, कोस्पायस मासपेनाधिपमेव गायकवानर-नम्पिति। ५ ·प्रत्ययाधिकरणम् । विधिप्रकरणेऽधिकारमकरणम् । (५:२२ भाक्षेपवार्तिकम् ॥ ८॥) ठक् । तस्यास्यर्धपूर्वेति लुक् । लस्तद्धितलुकीति स्त्रीप्रत्ययस्य ॥ * ॥ स्त्रीविपये ड्यापोरमसिद्धिर- लकिकृते प्रयोग एवासरान्तता दृश्यत एवेत्यर्थः ॥३॥ कारान्तादर्शनात् ॥ * ॥ (६२० प्रत्ययविधिसूत्रम् ॥ ४।३॥) (भाप्यम् ) स्त्रीविपये ड्यापोरप्रसिद्धिः। सवा, (प्रत्ययाधिकरणम्) माला। १२७८ अजाद्यतष्टापू ॥४।१।४॥ किं कारणम् ? (५१२५ विधिवार्तिकम् ॥१॥) अकारान्तादर्शनात् । न धकारान्तता दृश्यते । ॥ * ॥ शूद्रा चामहत्पूर्वा ॥ * ॥ ननु चेयं दृश्यते-अतिखट्सः, अतिमाल इति । नेपाऽकारान्तता । आप पवैतद् हस्खत्वम् ॥ (भाष्यम् ) शुद्रा चामहत्पूर्वेति वक्तव्यम्-शुद्रा॥ अमहत्पूर्वेति किमर्थम्? (प्रदीपः) स्त्रीविपय इति । ये नित्यमेव स्त्रियां महाशूद्री॥ घर्तन्ते खट्दामालादयस्तेषामकारान्तप्रकृतित्वमवधारयितुं न (प्रदीपः) शूद्रा चेति । जातिलक्षणो धीम् अनेन टापा शक्यते । अकारान्तस्य प्रयोगाभावात् । अनेकलिङ्गेषु तु कुछ- | वाध्यते न तु पुंयोगलक्षणः, गोणमुरययोर्मुख्ये संप्रत्यय इति टादिपु शक्यतेऽकारान्तत्वं निश्चेतुमिति भावः ॥ न्यायान्मुल्यार्थत्तेरिह शुदशब्दस्य प्रणात् । तेन शुदस्य (उयोतः) विषयशब्दस प्रयोजनपूर्वमर्थ दर्शयति-ये | भार्या शहीयेव भवति । अमहत्पूर्वेल्सन महच्छब्दस्यानुकरण- नित्यमेवेति । अनन्यभावे हि विषयशब्दः ।। शब्दत्वालविकाभिधायित्वाभावादात्वाभावः ॥ अमहत्पू. (५:२३ समाधानवार्तिकम् ॥ ९॥) ति किमर्थमिति । अन्तरगत्वात् पूर्व टापि कृते सुप्यु- ॥ * ॥ सर्वेपां तु स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थ त्पझे समासेन भाव्यम्-महती शूदा महाशति, ततश्च निर्ध- तत्वासापः प्रतिषेधोऽनर्थक इति प्रभः ॥ महाशूद्रीति । महा- उपदेशः ॥*॥ शूदशब्दः समुदाय एवाभीरजातिवचनो न त्वत्रावयवार्थोऽस्ति, (भाप्यम्) सर्वेषामेव तु प्रातिपदिकानां स्वर- यथा गौरखर इति । तत्र समुदायव्युत्पादनेऽवयवार्थस्य स्त्रीत्वा- वर्णानुपूर्वीज्ञानार्थ उपदेशः कर्तव्य:- भावात्तदविवक्षितत्वैव समासः क्रियते । ततष्टापि प्रतिषिद्धे शशः, पप इति मा भूत्। जातिलक्षणो छीषेव भवति । पलाशः, पलाप इति मा भूत् । (उद्द्योतः) भाष्ये-शुदा चेति । गणपठितशूदत्यत्रा- महत्पूर्वेति वक्तव्यमित्यर्थः । गणे अडा, एडका, मूपिका, शूदेति मञ्चकः, मअक इति मा भूत् ॥ स्त्रीप्रत्ययान्ताः पठ्यन्त इति बोध्यम् । अत एवाग्रे शूदाशब्दोऽजा. (प्रदीपः) सर्वेपामिति । शाकटायनदर्शनेन सर्वश- | दिपु पध्मत इति भाष्यं संगच्छते ॥ बाध्यत इति । अकारान्त- ब्दाना व्युत्पाद्यत्वाच्छास्त्रद्वारेणाऽकारान्तता निश्चीयत इत्यर्थः॥ त्वेन सिद्ध पुनः पाठादिति भावः ॥ गीणमुख्ययोरिति । यद्यपि (उद्द्योतः) शाकटायनेति । सर्व नाम धातुजमाह । पदकार्येष्वय न्याय इत्योत्सूत्र उक्तम् , तथाऽपि यत्र प्रातिपदिकावस्था- निरके, व्याकरणे, शकटस्य च तोकमित्युक्तरिति भावः ॥ भाष्ये- यामेव गौणत्वप्रतीतिस्तत्र तदानयणं युक्तमेव । तत्र पदग्रहणस्य उपदेशशब्देन-व्युत्पादनम् ॥ | गौणवृत्त्याऽऽअयोपलक्षणत्वात् । अत्र हि पुयोगास्त्रियां वृत्तौ स्त्रीत्व- प्रतीतिसमये एव गौणार्धतेति भावः । अत्राहुः लाक्षणिकत्वं न (५१२४ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥१०॥) गौणत्व किन्तु सदृशलाक्षणिकरवमिति कथमत्रास्य ॥ * ॥ तस्मात्सिद्धम् ॥ * ॥ विषयः 1 शूद्रस्य स्त्रीत्यर्थे तु न टाप् । जातिवाचि महापूर्वमिन्नस्स (भाप्यम् ) तस्मासिद्धमेतद्भवति ॥ स्त्रीत्वविशिष्टजातिबोधकस्यैव शुदशब्दस्य ग्रहणात् । किं च येषा अथ वा इयमकारान्तता दृश्यते-पञ्चभिः खट्दा- सीत्यर्थ ही स्यादिति न वाच्यम् । यदा त्वन्यजातिः सहभाति शम्दानामय खत एवं सीव ने तत्र प्रयोगादृचिरित्यश्वस्य भिः क्रीतः पटः पञ्चखदः, दशखट्सः ॥ | विवक्षिता तदा शूद्रीत्येवेति दिक् ॥ अंतरंगावादिति । एवं चार- (प्रदीपः) पञ्चभिरिति । तद्धितार्थे द्विगुः । आदिति | भेऽप्यशक्यक्रियः प्रतिषेध इति प्रश्न इति भावः । निर्वृत्तस्य बीविषय-नित्यत्रीलिङ्ग इसर्थ । ५ ननु गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसंमत्यय इत्यत्रत्यगौणपदेन सदृशाक्षणिक एव गृह्यते न लाक्षणिक इति सदस्य प्रीत्यर्थविरक्षाया सदशब्दस्य सलाह सर्वेषामपि शन्दाना शाकटायनेन व्युत्पत्ति प्रदर्यत इति माव । णिवस्वाभावेन तमाट्टाए कमात्र स्यादित्यत भाइ-वातिरापीति ॥ . उपदेशशब्दस्य न्युत्पत्तिरेवार्थोऽभिधीयत इत्सा - न्यायस्य । 'प्रकृतिमा' इति क. पाठ, .

·३२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.१आ. मजा० सूत्रे - वचनशतेनापि दूरीकर्तुमशक्यत्वादिति तात्पर्यम् ॥ आभीरेति । (समाधानभाष्यम्) क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायामुत्पन्नोमयान्या, तस्यां मानणादुत्पन्न आभीरः ॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः-भवतीह तदन्तविधि- तदविवक्षित्वैवेति । अविवक्षायां हेतुः स्त्रीत्वाभावः ॥ रिति । (५१२६ विध्यंशपूरकवार्तिकम् ॥ २ ॥) किमेतस्य शापने प्रयोजनम्? ॥ * ॥ जातिः॥॥ भवती, अतिभवती, महती, अतिमहती, अन्न (भाप्यम् ) जातिरिति वक्तव्यम् । या हि महती | तदन्तविधिः सिद्धो भवति । जातिरिति च वक्ष्यामीति ॥ शुद्रा महाशूद्रा सा भवति । (प्रदीपः) अतिभवतीति । भवन्तमतिकान्ता महान्त- (प्रदीपः) जातिरिति । महाशदशब्दसमुदायो यदा मतिकान्तेति प्रादिसमासः । तत उगितश्चेत्यनेनोगिदन्तादपि जातिवाची तदा टापः प्रतिषेधः, यदा तु महत्त्वविशिष्टा शूदा डीप सिद्धो भवति । गौरादिपु बृहन्महच्छब्दौ न पठितव्यौ । प्रतिपिपादयिपिता तदा महाशूद्रेत्येव भवति । असति तु जाति- | तथा च शतुरनुम इत्यत्र नद्यज्ञाद्युदात्तत्वे बृहन्महतोरु- प्रहणे, अमहत्पूर्वेति प्रतिषेधसामर्थ्यादन्तरङ्गोऽपि टाब्वाध्येत । | पसंन्यानमित्युक्तम् । अन्यथा ठीप एवोदात्तत्वेन सिद्धत्यार ततश्चानापि लीप् प्रसज्यते । कि डीप उदात्तविधानेन ? विभक्तयुदात्तार्थ तद्वचनमिति चेत् (उड्योतः) ननु जातेरन्यनांतरगे टापि ततः सुपि समासे | कि गौरादिपु पाठेन प्रयोजनम् ? अनुपसर्जनाधिकाराचाति- च जानस्य टापो निवृत्त्ययोगाग्निषेधो जातादेव पर्यवस्यनीति नार्थो महतीत्यत्र गौरादिटीपभावादुगिलक्षणो छीप् कर्तव्यस्तस्य नो- जातिववनेनेत्यत आह–असतीति । एतत्सर्व चित्यम्-~आभीर- | दातत्वमुपसंख्यानेन कर्तव्यम् ॥ जातिरिति च वक्ष्या- 'जातिवाचिमहाशदशग्दे प्रतिषेधाववाशाद । नचानर्थकस्तत्र श. | मीति । अन्यथाऽमहत्पूर्वेत्यसति प्रतिषेधे महारानीमहाराहा- दाशब्द प्रति तदते प्राप्त्यमावादनर्थकः 'प्रतिपेभः, महाशदादयव- | शब्दयोपियविभागेन क्थं साधुत्वं प्रतीयेतेति भावः ॥ सदशपदसानधक्ये तदंताहापः प्राप्तिरेव नेति निषेधवैग्यानु- (उद्दयोतः) उगिदन्तान्तादपीति । भवच्छन्दः शन्त द्वाराद, जातिरित्यस मुतरा वैय्यांनुदाराच । वस्तुतो या हि इत्यभिप्रायेणेदम् । उगिदन्तादपीति तु युक्तः पाठः । ननु गौरादि- मएसी सहा सद्विवक्षायां जातिगात्र विवक्षया दुकटाण्डादाचिव शूद्रा-पाठान्मइच्छब्दे दीपा भाव्यम्, न तु डीपेति भाष्ये महतीयेतत्कथन- शम्देन समारो ततः स्त्रीत्वविवक्षामा निषेधेऽसति जातिरक्षगो डीप् मयुक्तमित्यत आइ-गौरादिविति ॥ ननु गौरादिपाठेन तद्वचन- मा भूव रत्यर्थ तत् । महाशूद्रशन्दे गद्रानश्वार्थवानेवेति भाप्या- मेव प्रत्याख्यायतामिति चेन्न । अन्याधमावश्यकवादित्याह-विम- शयः॥ गाये-प्रहणयतेति । प्रत्ययविधी प्रतिषेधोपलक्षणमिदम् । कीति ।। फरान्तरमप्युपसंख्यानसाह-अनुपसर्जनेति ॥ माध्ये- (वार्तिकप्रत्याख्यानमाष्यम्) जातिरिति चेति । तदन्तविधी दि सति 'अमहरपूर्वी इत्यस्य करणे दशब्दोऽजादिपु पठ्यते । तत्र का प्रसहो | तद्विशेषण जातिरिति वक्तुं शक्यमिति भावः ।। जातिरित्यपि मारित्वति यन्महत्पूर्वारस्यात् ? शाहमानं प्रत्याइ-अन्यथेति । अमेहत्पूर्वेति प्रतिपेधाभावे जाति- नेय प्रामोति नार्थः प्रतिपेधेन । रित्यस्वाभावात् अनयोपियविभागोग स्यादिति भावः ॥ साधुरय- मिति । रपटप्रतीतिर्न स्यादिति भावः । तदन्तविधिना प्रामोति ॥ (समाधानाक्षेपमाप्यम्) ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रति- यद्येतज्दाप्यते-पञ्चाजी, दशाजी, अनापि प्रा. पिध्यते॥ ममहत्यमुनि नातिन पिगं स्यार । पं च तमसप. भवादस्य शम्तीशामिदम्मामादिति परितपटेन । बाराष्ट्र मातिदिसापिकारानुपिरन्तादिति तम्तरिवि, मायामहदिसाप्तिपनिीय पापा मेरा तस्योरान नवनापुरारपसमाप्रालिदिन इत्यादिपत्भिारपा पारणं तु न पुतरा साधत: इनारमान्दार' पति यो । मानिदिधागेन मासस्य तरत- समप्योपासाय प्यम स्याए। पैन गृहीतप्रतिशत मातंच 'गिदम्बादी पारस्प एका लमोरया रे माध्ये डायलोरिसस मरती, महता, पिम् । सती.लायरमनन । महासत्तामा -पुष्टरको 'मदरपूदि पा बापुसाहारिमारा । नौसिने पनि (साभारि पोनपा महामनीत र मn बरगमन ममानिसमा ससिरिमाय (. मरान गिर सरप• Ex Alert बारा •ममामले परिवार परिवारमा हा messant मरमर मोति ॥

·प्रत्ययाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे प्रत्ययमकरणम् । ३ ३ नेप दोपः॥ - (प्रदीपः) पञ्चाजीति । पधानामजानां समाहार इति (६२३ प्रत्ययविधायकसूत्रम् ॥ ४१।।) द्विगुः । ततो "द्विगो इति छीन्न प्राप्नोति। टापा घाध्यमानत्वात् ॥ १२८० उगितश्च ॥४।१।६॥ (आक्षेपसण्टनभाष्यम्) (तदन्तविध्यभावे दोपप्रतिपादकं भाप्यम्) अजादिभिरत स्त्रियं विशेषयिप्यामः-अजादीनां फथमिदं विज्ञायते- या स्त्रीति ॥ उगितःप्रातिपदिकादिति, (प्रदीपः) अजादीनामिति । अजायत इति पष्ठी । आहो विदुगिदन्तात्मातिपदिकादिति ? तेनाजादिप्रातिपदिकाभिधेयसमवेतं स्त्रीत्वमिह गृह्यते । पञ्चानी- किचातः? सन तु समासाभिधेयसमाहारगतं स्त्रीत्वं न त्यजादिशब्दगत. यदि विज्ञायते उगितः प्रातिपदिकादिति, मिति टापोऽप्रसर । प्रत्यासत्त्या च स्त्रीत्वविशेषणोपक्षीणा सिद्धम्-भवती, महतीति। नामप्यजादीनामेव प्रकृतित्वं विज्ञायते, सामर्थ्याद्वा । एवं अतिभवती, अतिमहतीति न सिध्यति ॥ सखमहत्पूर्वति न प्रतिषेधो बचायः । न हि महाराहीसा तदन्तविधिना भविष्यति । शदागतं स्त्रीत्वमिति टाप. प्रसझामावः ॥ ४ ॥ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रति- (उयोतः) नन्वजायते इति पञ्चम्या वथ स्त्री विशेष्ये- पिध्यते ॥ स्यत्राह-अजायत इतीति ॥ नन्वेव याप् क्सादिति न येठेत्यत (प्रदीपः) फथमिति । प्रातिपदिकादिति वर्तते । तत्र आह-प्रत्यासायेति ॥ सामथ्यांद्वेति । अजायन्तप्रातिपदिक विशेषणविशेष्यभावे कामनारायदि प्रातिपदिकेनोगिद्विशेष्यते विदर्भगतम्त्रीत्वप्रतिपादन तदुत्पनेनैव प्रत्ययेन शक्यते यर्तुमिति । तदोगितः प्राधान्यातेन तदन्तविधिर्नास्ति । न च प्रातिपदि- भावः ॥ नहीति । समुदायस्य जातिविशेषवाचित्वेन शूद्रशमस कान्तमुगिसंभवतीति प्रातिपदिकादुगित इति पक्षसम्भवः । नरभक्येन स्त्रीत्ववृत्तित्वाभावादिति भावः । तदन्तविधौ तु शापका- अदा तूगिता प्रातिपदिक विशेष्यते तदा तदन्तविधी सत्युगि- न्तरमनुसतव्यम् । अत केचित्-अनुलोमसंकराणामपि मातृजाति- दन्तात्प्रातिपदिकादित्येप पक्षो भवति । पक्षद्वयेऽप्यव्याप्तिरिति वृत्तः स्मृतिपूचत्वेन मातृजातीयत्वाचापि शूदत्वमस्ति । अत एवं शखरगृतौ माह्मण क्षत्रिय-वैश्यैः क्षत्रिया-वैश्या नामापन्नाः क्षत्रिय- मत्वा प्रश्नः ॥ भवतीति । सर्वादिषु भवतुशब्द उगित्पठ्यते, महच्छब्दोऽपि शतृवद्यावादुगिद्वषपदेश्यः ॥ तदन्तविधि- वेश्य-शुदा एवेत्युक्तम् । शूदाणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः॥ | नेति । उगिता प्रातिपदिक्स्य विशेषणादिति भावः ॥ ग्रह ; ति रमृतिरपि वैपा शूद्रत्वारोपमूलिकैव, अन्यथाऽस मूलांतर- गवतेति । महणमुरादानम्, न तु प्रातिपदिकम खरूप्रेणो- कल्पने गौरव स्यात् । स्मृतावपध्वसः शूद्राविवाह उच्यते । अतः चारणम् ॥ सदर्शब्दार्थसमवेतस्त्रीत्वस्य सत्त्वादरत्येव टापः प्रसंग इत्यमहत्पूर्वे- (उद्द्योतः) ननु भातेर्डवतो निष्पन्नस्य भवतो नोगित्वम् , किन्तू- सावश्यम् । जातिप्रेत्ययश्च शूद्रराम्दैन समास एव, न तु शदाशब्देन | गिदतत्वमेवेत्यन आह–सर्वादिष्विति । तैलनार्षमित्याहुः ॥ शतृ- समासे, इति न प्रागुतदोषः । उक्तरीत्या जातिरिति चावश्यक मेवेति । वदावेनेति । 'वर्तमाने पृषन्मइहजगच्छवच्च' इत्यनेन। उगिधा- भाष्यतात्पर्यम् , अत एव भाष्यकृता नेद प्रत्याख्यातमित्याहुः ।। देश इति पाठे-उगिदिति व्यपदेशो यस्सेत्यर्थः । भाष्ये- अतिभव. तीत्यादि पचतीत्यादेरप्युपलक्षण नोध्यम् ।। ननु प्रातिपदिकस्य स्वरू- १ अनुपसर्जनादिसधिकारसामात्तद्विषये नियामिति विशेषग विशिष्टस्य ९ ननु महाराद्शन्दे सद्स्यारोपितहगत्ववदा, महच्छन्देन च भारोप- वेति ज्ञाप्यते, तदत्र नास्तीति घियामिति विशेषण गृह्यमाणस्यैवेति भावः। विषयस्यैव महत्व बोध्यत इति स्वीकारे द्वाशब्देन सह महन्छन्दस्य समासे २ नत पञ्चाजीयादावन्यपदार्यवोधकबहुनीहरभादेनाजशन्दवाच्यमेव त. जातिवाचकत्वेऽपि महाशद्रेति प्रयोगापत्तिा स्पादित्यत माह-जातिप्रत्यय- त्यीत्वमिति नमवारणायाह-पचाजीसत्रेति ॥ श्रेति । शब्दशक्तिखामाव्यादिति भावः. ३ अयस्याः प्रकृतस्तत्र मत्यासन्नवाभावादिति भावः। १० ननु मातिपदिकरूपविशेष्यसवे सदा चामहदित्यनेन ज्ञापित च । शद्ब्दार्थगतीने टाचित्यर्थकरणेन महादादशब्दस्य यत्र जाति तदन्तविधौ ‘उगित प्रातिपदिकात्' इति न सम्मवत्यत आह-तत्र विशे. बाकत सत्रावयवा भावेन दशब्दस्यानर्थकत्वान्न तवष्टा । महती चासी | पणविशेष्यभाष इति ॥ नेत्यर्थकरणे तु टापु स्यादिति विषयविभाग: मुस्पष्ट एवेति मावः। 11 ननु प्रातिपदिक्पदस्य विशेषगत्वे तत्रैव ज्ञापितस्तदन्तविधिः स्यादत ५ भनाद्यत इति पञ्चमीभ्रमवारणायाह-मन्वज्ञायत इति । माह-नच प्रातिपदीति। (तत्रापि-जातिवाचकमहाराहशन्दपटशद्देऽपि । १३ उगितो व्यपदेश इति षष्टीतत्पुरुषादहतीत्यर्थे 'दण्डादिभ्यो यत्' ५ भपध्वसजेषु शुद्भसधर्मत्वबोधिकया स्मृत्या तेषु सदत्वस्यारोप एवं | (41) इति यत् । क पुस्तके 'थपदेश इत्येव पाठ।। 14 एव च जातिवाचकस्यापि महाशदशब्दस्यारोपितरागत्ववदपध्वसन तत्भातेर्डवतुप्रत्ययनिम्पन्नो भवच्छन्दा, भमामाणिक इत्यर्थः । पोधकलेन तटकरदशन्दस्थापि तदर्थबोधस्त्वेन श्रीत्वसमवेतत्वाततष्टाप १४ मातिपदिकस्य सस्पेणोचारणाभावेऽपि पानिपदिकपदमारेण तदन- म एवेति दादा घामहदित्सावासकमेवेति माव । विधिः स्यादिति पूर्वपक्ष्यभिप्रायेणेत्यः । ५पा०च. वोभ्यते ।

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१आ. उगितश्च सूत्रे पेणोचारणाभावात् कथमत्र न्यायप्राप्तिरत आह-ग्रहणमुपादान ननु चोक्तं ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तद्न्तविधिः मात्रमिति ॥ प्रतिपिध्यत इति । (तदन्तविधौ दोषाधायकभाध्यम् ) नैतत्प्रातिपदिकग्रहणम् । मातिपदिकाप्रातिपदि- अथ विज्ञायते उगिदन्तात्प्रातिपदिकादिति, कयोरेतद् ग्रहणम् ॥ सिद्धम्-अतिभवती, अतिमहतीति ॥ (प्रदीपः) तदन्तविधिनेति । ननु च प्रातिपदिकेनो- भवती, महतीति न सिध्यति । गितो विशेषणाद्विशेष्येण कथं तदन्तविधिः ? एवं तर्हि तन्त्रेण व्यपदेशिवगावेनेह भविष्यति । योगद्वयमुचायते, तत्रैकस्मिन् योगे प्रातिपदिकेनोगिद्विशेष्यते। व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन । द्वितीये तूगिता प्रातिपदिकमिति दोषाभावः ॥ नैतदिति । (प्रदीपः) अथेति । अमहत्पूर्वेति प्रतिषेधेनेह प्रकरणे | उगिद्यस्य तदुगिदिति शब्दरूपमात्रमन्यपदार्थ आश्रीयते न तु तदन्तविधेर्शापितत्वादिति भावः ॥ प्रातिपदिकमेवेत्यर्थः॥ (पक्षद्वये दोपप्रतिपादकमाप्यम्) (उध्योतः) नवाघपक्ष उगितो विशेष्यत्वात्तदंतविध्यभाव उभयाच निर्गोमती,निर्यवमतीति न सिध्यति ॥ इत्युक्तमिति शंकते-ननु चेति ॥ नगिच्छब्दस्य संनिधानात किं कारणम् ? प्रातिपदिकमेवान्यपदार्थ इति प्रातिपदिकग्रहणमेवेदमत आद-उगि- प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेग्रहणं भव- | यस्पेति ॥ शब्दरूपमात्रमिति । प्रत्ययोऽपीत्यर्थः ॥ नन्व वर्क्स तीति॥ व्यपदेशिवद्भावानारंभ एव ज्यायानिति शंकायामाद-तेनेति । (प्रदीपः) निगोमतीति । आये पक्षे गोमतीसत्रापि व्यपदेशिवनावस्त्वप्रातिपदिकेनेति भावः । वस्तुत इदं चिन्त्यम् , न सिध्यति । उगित्त्वं मतुपो गोमानित्यादौ नुमर्थ स्यात् । | तस्याप्रत्ययविधिविषयत्वात् । गोक्षीरमित्यस्य यथा पारणं तथा द्वितीये तु गोमतीति सिध्यति, मतुप उगित्वात्तदन्तत्वाच गोस्त्रियोरित्यत्रैव निरूपितम् ॥ गोमच्छन्दस । गोमतो निष्कान्वेति समासे तु कृते निरादेः (द्वितीयपक्षे दोपाभावोपपादकभाष्यम्) समुदायात् मतुपो विधानाभावान् टीन्न स्यादित्यर्थः॥ (उझ्योतः) ननु मतुबादीना उगित्वसामर्यात्तदन्तविधिः अथ या पुनरस्तु-उगिवन्तात्मातिपदिकादिति ॥ स्पादत आह-उगिरवं रिवति । नुविधेरागत्वेन तत्र तदन्त कथं-भवती, महतीति? विपिरिति भावः ॥ समुदायादिति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषयेति व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति ।। भावः॥ ननु चोकं व्यपदेशिवगायोऽप्रातिपदिकेनेति । (प्रथमपक्षे दोपाभावोपपादकभाष्यम् ) नैतत्प्रातिपदिकग्रहणम् । प्रातिपदिकामातिपदि- यथेच्छसि तथास्तु ॥ फयोरेतद् प्रहणम् ॥ अस्तु तावदुगितः प्रातिपदिकादिति ॥ (प्रदीपः) व्यपदेशिवद्भावेनेति । प्रयोगभेदेन भवान्, फयम्- --अतिभवती, अतिमदतीति? तदन्तवि- | भवतीति यच्छन्दरूपं प्रयुज्यते तस्यायं भवच्छन्दोऽन्त इति धिना भविष्यति। कल्पनयेत्यर्थः । एवेने येन विधिस्तदन्तस्पत्यम खं रूपमिति निगोमतीमादी मातिपदिकरोगिदपावामानान्तविध्यमाने दो। मातिपदिकामानिरनिरापदण इस्मानाह तदिति ।। जमहलनेन शापनासादरिषायपि निगोमतीत्यादौ गिदूपस्यात्र मल्लय. -अनुवर्सन विपरित पूरे रूपमित्यनुवर्स। समयमले पाहिति परिमायोगिधमाहितधारास्तिरवसापाm गोपीरमियाग्यपदशिवदासयनिय सवारणा न पिपिरति Hrtaरिपपरिमा मसपासपविषयेऽपि प्रति इत्यभिगाये पूरे संसामिप्यस्यानुनेन पपदेशिवदास मसापाने गोगदस्य ए. इला स्पए । भन पानापेशया म्पपदेशिपदापो मामला सोपा गोपनीझर मर मिसन मातिपास पोगिपरयामायनोतिभा गोशारमियनेय पपदेशिनद्रामसापाने दो, माती महतीसारिए मnिitunष्यिमावर दोपस बाहिपिरिपनगारि सिमितिम विदामिया पिसरपे हेतुमाह- गोरस निम्दर घमा गोपनसरता स्वती गिनीति दम्पारस्पति । विपिरिति पुरस महापयिष्यतिरिवियपरत पा. संहारमतीसमेत समाविमती विदीर्णोम साइन भार-देशिदायाश्रीरभरतीपादाम्येवम । गोमतो भिषाम्तेन पहि-परेमपमानिधिमिति एकरीमा गएन गाए. .'इपिपरागमनरेगी.मामामपसिौमविपति पासपमानिवि मत्समधानरनोरमाात प्रपालापातरणमा MITRो हम भानगर विवादमाग ममः। हरसिदिसम्हासोसहिमामा मारियान गोपिरोलिना. मुसिरीपोरा RA ...रित संपनिमसागर. REATranti पीपरामर-पोनि । माnिlifenni. मिल परिसर माति ·मत्ययाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे प्रत्ययप्रकरणम् । ३५ तीति ॥ णम् ॥ कथम्? । नित्तमिति दर्शितं भवति । तेन गोक्षीरमित्यादी गोरित्रयोरिति (५१२९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ३॥) हखो न भवति ॥ ॥ * ॥ उगित्यञ्चतिग्रहणात्सिद्ध- (पक्षद्वये दोपाभावोपपादकभाप्यम् ) मधातोः ॥ * ॥ यदप्युच्यते-उभयथा निगोमती, निर्ययमतीति न सिध्यतीति। (भाप्यम्) "उगिति" अञ्चतिग्रहणादधातोः फि कारणम् ? सिद्धम् ॥ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेर्महणं भव अञ्चतिग्रहणं नियमाथै भविष्यति । अञ्चतेरेवो. गितो धातोर्नान्यस्योगितो धातोरिति । मैतरमत्ययग्रहणम् । प्रत्ययामत्यययोरेतद् ग्रह (प्रदीपः) उगिस्यञ्चतिग्रहणादिति । उगिदवामि- लनोगिद्महमादयोरपि ग्रह सिद्धेश्यतिमहणं नियमार्थम्- इह शान्ने यत्कार्यमुगितो विधीयते तदयतेरेव धातोर्भवति वर्णोप्युगित्, प्रत्ययोप्युगित्, प्रातिपदिकम- | नान्यस धातोरिति कार्यमानं नियम्यते न तु नुमागम एव । प्युगित् ॥ अधातुग्रहणं तु तत्राधानुभूतपूर्वस्यापि नुमागमार्थम् । तेन (प्रदीपः) वर्णोप्युगिदिति । 'अर्वणस्त्रेसावनमः' इत्य- | गोमन्तमिच्छतीति क्यचि विपि च कृते गोमानित्यत्रापि नुम्भ- चनाम्दस्य तृसन्द आदेशः, तपार्वतीति ठीय् भवति, अश्व- वति । अन्यथा धातुत्वादयतिग्रहणाद नियमान स्यात् । पर्यायोऽर्यन् शन्दः । नन्नास्य तृशब्द आदेशो विधीयते तत्र | अन्ये वाहुः-उगितश्चेति यश्वशब्दः सोधतेलप्ताकारनकार- अमेभ्य इति दीपि कृते भादेशेन भाव्यम् । एवं तहि सम्भव- | स्थानुकरणम् । विभकेश्व सुपा सुलुगिति लुक् । भाविनं माणैतदुकमित्यदोषः।। चासरलोपमाश्रित्य चेति निर्देशः कृतः। ततथाचतिग्रहणमिहैन (उयोता) अर्वन्शदस्य लिया वृत्तिलं दर्शयति-अश्व- | नियमार्थम् । अकारनकारलोपयोधातन्त्रत्वात्-नायेः पूजाया- पर्याय इति । भाज्यामिति । डीप निमित्तीकृत्यैवेति भावः ॥संमिति यदा नलोप. प्रतिपिघ्यते तैदापि चीप भवति ॥ ६ ॥ भवमानणेति । 'बोंऽप्युगिसमवति' इत्येतदेव माध्येऽमिसंहितम् , (उध्योतः) नन्वेवमधातोरिति व्यर्धमत आइ--अधास्थिति। न नु प्रकृतोपयोगोऽपीत्यधैः । वस्तुतस्तु क्रोष्ट्रीत्यादावांगोऽपि 'स्त्रियां | याक्यभेदेनेति भावः ॥ च शब्द इति । अर्काररतूधारणार्थ प्रति च' इति तृवद्भावो यथा डीवुत्पत्तेः प्राक्, तथा तृ' आदेशोऽपि ! भावः ॥ भाविनं चेति । हीपि कृते भाविनमित्यर्थः । न लोपस्तु ततः प्रागेवेति मायाशयः ।। न्याय्य एवेति भावः । तदापि ही भवतीति । द चित्यम्- (५१२७ पूर्वपक्षवार्विकम् ॥1॥) आपव्याख्याने 'उगिदचाम्' इत्यत्र न लोपस्य विवक्षितत्वात्पूजायाम- ॥ * ॥ धातोरुगितः प्रतिपेघः ॥ * ॥ प्राप्तः । अत एवोपदेशिक प्राचीत्यायपहायातिदेशिक प्राचीत्याधुदा- हरण माष्ये दत्तम् । उगित्यञ्चतिग्रहणादिति चोक्तम्, अन्यथोगि- (भाप्यम्) धातोरुगितः प्रतिषेधो पक्तव्यः । वीसस नोपयोगः सात् । एव च पूजाया माचीत्याथसाध्मेवेत्यन्ये । उखानद् ब्राह्मणी, पर्णध्वद् ब्राह्मणी ॥ (५१२८ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ २॥) (१२२ प्रत्ययविधिसूत्रम् ॥ ४।।।५) ॥ * ॥ अञ्चतेश्वोपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) अञ्चतेश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्राची, १२८१ वनो र च ॥४।१।७॥ प्रतीची। (अतिव्याहिपरिहारभाष्यम्) (उध्योता) माये-~अञ्चतेश्चेति । वार्तिके 'नलोपिनः' इह कमान्न भवति-निःशुनी, अतियूनीति ? इति शेषः । एव हि प्रत्याख्यानेन समफलता भवति । अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति । क पुसके स्वरूपमिति प्रवृत्तमिति' इति पाठः । असिन् पाडेऽप्रिम. १ ननु विभक्तिनिमित्तकालसापेक्षत्वेन प्रादेशस्य पहिरगत्लान्डीप' पूर्व- प्रन्या कथं सगच्छेतेति सुधीभिर्विमावनीयम् । मुत्ततिः स्यादिखाह-नन्यस्येति । २ गोरियोरिति सूत्रे प्रथमानिर्दिष्टस्योपसर्जनस अहणेन गोक्षीरमित्यत्र मतदपिपूजायामपि। गोशम्दस्य गोशब्दान्त्यर्थकरणेऽपि येन विधिरिति सूत्रेल रूपमित्यस्यानुवर्तनात् ६ उगितश्चेत्यत्रत्य चकाराकार इत्यर्थः। • भाचव्याख्यानानुरोधन दितीयव्याख्यानेऽपि नलोपस्य विवक्षिततमेची- हस्तपाति स्यादिति ख स्पमिस्खननुवर्ख व्यपदेशिवसाव भाभीयत इत्यर्थः। चितम् । मत्र द्वितीयपधे नकारोरस्यातत्रत्वमेव चिन्त्यमित्यर्थः पूजायामपि म्यपदेशिवद्भावस्य घामातिपदिकविषयत्वादन न प्राप्तिः। तेन केवळगोशब्दस्य | डीविष्टश्वेदाध्ये प्राथमिक माचीत्येव देय स्यादित्याशयः । ने इस इति माव।। ८ सौमत्रायेषु तदन्तज्ञापनेन पत्रन्तात्तदन्द्रादित्सभी स्थात्, तथा ३ वर्णस्योगिल प्रदर्शपति-अणखाविति । निःशुनीत्यादौ दोष इत्याशयेन शरते-दह कमादिति ।

·उयोतपरिधृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१ पा.१आ.वर्नो० सूत्रे इति । एवमपि मघोनी-अत्र प्राप्नोति । शू हिंसायामित्येतस्मात् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिप् । मघवन्शब्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकम् ॥ तन गुणे रपरत्वे च कृते हशन्तो भवतीति पूर्वः पक्षः ॥ (प्रदीपः) निःशुनीति । शुनो निष्क्रान्ता, युवानमति- प्रेत्वरीति । इरगतावित्यस्मात्प्रपूर्वादन्येभ्योऽपि दृश्यन्त फ्रान्तेति प्रादिसमासस्ततो ठीप् । श्वनशब्दस्य गौरादिपाठेऽप्युप- इति केनिव्वनिपोरन्यतरः, स च हशन्ताद्विहित इति बीवी न सर्जनत्वादन ठीप् न गवति ॥ मघोनीति । मघमस्यास्तौति | स्यातामिति प्रश्नः ॥ छान्दसत्वादिति । 'प्रईरिशद्योस्तुट् ।' 'छन्दसीवनिपी वकन्या' इति वनिप् । रा चार्थवानिति प्रश्नः ॥ इत्युणादिसूत्रमनपेक्ष्यैतदुक्तम् ॥ यज्वरीति । 'सुयजो निप्' । अव्युत्पन्नमिति। 'वनुक्षन्' इसौणादिको मघवच्छन्दः । उ- 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ णादिषु च नावश्यं व्युत्पत्तिनिमित्तं कार्य भवतीति प्रागेवोक्तम् ।। (उद्द्योतः) अनपेक्षेति । अनपेक्षा च तेपामाधुनिकवा. (उद्द्योता) वनोरच । ननु पनिपा व्युत्पन्नस्स कथमव्युत्प- | दिति बोध्यम् ॥ यज्वरीरिति । जसन्तम् । भो यजनशीलाः नत्यमुक्तमत आह-बन्नुक्षनिति । गर्नु वेन कनिप्रत्ययस्य, महे- प्रजाभ्य इषोऽन्नानि देयत्वेन चनस्यत्त आयतेति मंत्रार्थः । तत्र घस्य, अयुगागमस्य च निपातनायुत्पत्तिपक्षेऽपि नैरर्थक्यान्न दोषोऽत | दीर्घाजसीति निषेभादीपों दुर्लभोऽत आह–चा छन्दसीति । आह-नारश्यामिति । इत्याशयेनाव्युत्पन्नत्वमेवोक्तमिति भावः ।। (५१३३ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ २॥) । (५१३० सिद्धान्तपूरकवार्तिकम् ॥ ॥) ॥ * ॥ रविधाने बहुव्रीहेरुपसंख्यानं ॥ * ॥ वनो न हशः ॥ * ॥ प्रतिपिद्धत्वात् ॥ * ॥ (भाष्यम्) चनो र चेत्यत्र हशन्तान भवतीति (भाप्यम्) रविधाने बहुवीहेरुपसंख्यानं कर्त- वक्तव्यम् । इह' मा भूत्-सहयुध्या ब्राह्मणीति ॥ यदि न हश इत्युच्यते-शर्वरीति न सिध्यति । व्यम्-बहुधीवरी, यदुपीवरी ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति? विहितविशेषणं हरग्रहणम्-हशन्तायो पिहित प्रतिपिद्धत्वात् । 'अनो बहुवीहेः' (४।१।१२) इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ एवमपि प्रेत्यरीति न सिध्यसि । फथं चाप तुगागमः? छान्दसत्वात् । ङीग्रावपि बहुमीहिस्वत्र 'अनो महुवीरेः' इति छीपः प्रतिषेधः प्राप्नोति । (प्रदीपः) बहुधीवरीति । यहवो धीवागोऽस्यामिति तर्हि डान्दसत्यादेव मविप्यतः । रेफस्य छीप्सन्नियोगेन विधानात्तदभावादेवाभाषप्रसशः । यदि यहुलं छन्दसि टीयो वक्तव्यो-यज्वरीरिषः । या स्त्रियां यदुक्तं तस्य सर्वस्यानो बहुप्रीहेरिति प्रतिषेधविधाना- यज्यनीरिपः॥ दन धौ न प्रामुतः । तस्मात् 'पनो र च' 'यहुनीहेब'इति य- (मदीपः) घनो न हश इति द्वयोरपि छी।फयोनि- फन्यमित्यर्थः । त यहुमीहे थेत्यनेन लक्षणान्तरेणान उपधा- पेधः ॥ सहयुध्वेति । 'सहे च' इति फनिर ।। शरीति । | लोपिन इत्यनेन विहिते पेपि रेफमान विधेयम् । यदि गु'मा- १ शुरुतिरयानिमा RANI Jणासोत्पमानीत्याभिसोतरम् । माई उम्दीति । भरतपन पतंग्यमित्यागया| Aman यादा सेन मण्मिासे निnिA TRा स्पादियामिप्यतीत भार! पारपिनुमा गुमो निधान्तति । १.क. पुसके पूर्व पार।। निगम न बमोहिसमा निसीपैर रूपं साहिति मशेरल मम्पाट उपायो, ममती. मनमाड समापदा विमानसेनोनवान गौ-मधि मूला एक पाटा। पमारला मोनोगामी निषभरि खाशापामाह- । मान्पातिर दोमा पुति HTTA TRIOTE | रेफोनि । शिष्टानामाप उमपोरापति रमाTAAR पामार सेनेति सिन निमस्सयस, मौसघारे पप, माओवागमस सिनपसिरी नियमपिमित मनु यसोरत्या प्रायोसिस धामा, भनो मताति माRini मन रायन इसार मारपलिस्थापिकाको larati शरारमा धिाण, UTTAR मोमसोरीचनियारेन होम | NxnsarCEPामा रातभार-- •riant-विहिनेति। परि निmulamom fasteen AMMeran मार-प्रनीति Rir Prasaina |rtafterariamrapali मोहागपुरात in Kurmilat nind मा Re-r RECTED virenuTीतनराम ATin.nn dehatirastart दुरुप । भाषा ·मत्ययाधिकरणम् 11 विधिप्रकरणे प्रत्ययप्रकरणम् । - वपि चीनी विधीयेयाताम् , तदा सुपर्वावरनुपधालोपिनोऽपि यथोपसंख्यानं चोदितं तथा नित्याभ्यां डीमाभ्यां साताम् ।। भवितव्यम्। (उयोत.) नेनु बायो धीवयों यस्येति बहुचीही अंतरंगखा यथा परिहारः, तथा विभापया भवितव्यम् ॥ मानयोडीप्रयोः प्रतिषेधस वचनेनाशक्यत्वात् उपसंख्यान व्यर्थ. (प्रदीपः) इतर पूर्वोत्तमभिप्रायमप्रतिपद्याह--अन्यथा भन भाइ-यहच इति ॥ यदि येति । इदं चावश्यकमिति नप- कृत्येति ॥ डिसत्र वक्ष्यामः ॥ (उड्योतः) पूर्वोक्तमिति । अनउपथैन्यनेन विहिते दीपि. (५२३२ पूर्वपक्षीयसमाधानवार्सिकम् ॥ ३ ॥) रमात्रमनेन विधीयत इत्येतमित्यर्थ. ॥ यथोपसंख्यानमिति बहु-. ॥ * ॥ अनो पहुचीहिप्रतिपेधे घोपधा- मीहेरित्यैतत् । परिहार, उपभालोपिनो वेत्लेष ॥ लोपिनो वावचनम् ॥ * ॥ (सिदान्तमाप्यम्) यथोपसंख्यानं चोदितमेवमपि विभापया भवि- (भाप्यम्) अनो बहुप्रीहिप्रतिषेधे चोपधालो. पिनो वेति वक्तव्यम् । तव्यम्, न हा डीय दुर्लभः। सिद्धोऽनडीए अन उपधालोपिनोन्यतरस्याम् (१।२८) इति । डी. (प्रदीप.) अन इति । अनो यहुग्रीहे ' इत्यस्यानन्तरम् | संनियोगेन र उच्यमानोऽन्येन सति न स्यादित्ये. 'उपधालोपिनो वा' इति वक्तव्यम् । तेन 'अन उपधालोपिनोऽन्य- यमर्थमुपसंख्यानं चोद्यते ॥ तरस्याम्' इत्येता वक्तव्यं भवति । तनानुपधालोपिनो नित्यो (प्रदीप ) अन्येन सतीति । प्रपरणान्तरविहितत्वा- छीप्रतिषेधो भवति ॥ सुपर्वति । उपधालपिनस्तु हीविर- तस्य जीप इति भाव । 'बहुमीहेश्चेति तु वचनेन प्रकरणान्तर- ल्पस्तेन-बहुराजी, यहुराजानी, बहुराजेति रूपनयं सिध्यति । विहिते पाक्षिक छीपि रेपो विधीयत इति तदेव रूपनय भव- ऎवं यहुधीवरी, बहुधीवानी, बहुधीवेति धनन्तस्याप्युपधालो-वील ॥ पिनो रूपनयं भवति ॥ (उध्योतः) नन्यन उपति डीपि तत्सन्नियोगेन बनोरचे. (उध्योत) इत्यस्यानन्तरमिति । यथान्यासेप्यनुपसर्जनादि- त्यनेन रादेशस्यापि सिद्धर्वदुबीहे श्वेत्युपसख्यान व्यर्धमतो भाये तीह न सवध्यते, बबीहावन्नतस्यानुपसर्जनस्यासम्भवात् इति भाव ॥ टीप्सन्नियोगेनेति । कन्नेभ्य इति डीप्सन्नियोगेनेत्यर्थं. ॥ मनु ननु बचनेन वचनपत्याख्यानमयुक्तमत आह--तेनान उपधेति ॥ ऋन्नेभ्य इति चीप्सन्नियोगेनेवैतन्डीप्सन्नियोगेनापि रत्व दुवारमत डीएविक्रूप इति । निषेधविकल्प विधिविकल्प फलतीति भाव ॥ आर-प्रकरणान्तरेति ॥ वचनेनेति । वचनसामध्येनेत्यर्थः।। बहुराजानामिति । एकवचने-प्रतिषेधे, ढापि च रूपभेदामावा- (सिद्धान्ताक्षेपभाप्यम्) द्विवचनमुदाहृतम् ॥ कि पुनः कारणं डीप्संनियोगेन र उच्यते? (समाधानाक्षेपभाष्यम्) इह मा भूत्-सुपर्वा, चारपर्वेति । अन्यथा कृत्वा चोदितमन्यथा कृत्या परिहारः । तत्तैर्युपसंख्यानं फर्तव्यम् ? -- १ना बहुशब्दस्य धीवरीशब्देन समासे रूपस्य सिद्धत्वाद्वातिकमनर्थकमत भत्र तु 'उपधालोपिनो वा' इति वचनकरणे बहुधीहेच, भनउपधालोपिनों भाह-ननु वदो पीपर्यो यस्येतीति । एव च धीवरीशम्देन समासे | न्यतरस्यामिति मथनइय न कार्यमिति महहापमिति भावः । कालिकामावेऽपि रूप सिम्पत्येव । बहवो धीवानो यस्यामिति विग्रहे रूपडियमैं • भन्नन्तादुपधालोपिनो पहुनीहेवा दीर नेत्यर्थकोपधालोपिनो बेति पातिकमपेक्ष्यत इति माया। वचनखीकारे निषेधाभावपक्ष कन्नेभ्य इति दीर स्यादेवेसाह-निपेषेति ।। २ क पुस्तके 'भयवा-अनो बहुप्रीहिप्रतिषेधे 'उपधा लोपिनो वेति प्रतिपेपविकल्प' इति ग पाठः । शक्तव्यम्-ति पाटर । मूलपाठे प्रथमो वाशब्दः 'मषा पदार्थकः । ननु बहुराजी, बहुराजा पति मथमान्तरूपयमध्ये मृतीयस्थापि य- 1 अनो बहुमीहिप्रतिषेध इत्यादिभाष्यस्थामाह- अनो बहुप्रीहे मान्ठत्वमेव युक्तमिति बहुराजानावित्यस्यायुतत्वमित्याराकायामाह-एकरपन रित्यस्येति । इति ॥ अनउपधालोपिन इति सूत्र मत्यास्यायानो बहुव्रीहेरित्येतदनन्तरमुप . वनो र चेत्यनन्तर 'बहुप्रीहेइति करणे नित्य हीमो भविष्यतः मनोर धालोपिनो वेवस्थासाधारण फलमाह-एष बहुधीररीत्यादि । यथास्यासेतु बहुव्रीहेरित्येतदनन्तरमुपधालोपिनो वेति पाठे विकल्या स्थादिति फलमेद इलया। बहुधीवन् शब्दाप्रकरणान्तरस्पेनानउपधेति सूत्रेण डीपि कृतेऽपिरोन स्यादिति "ननु धमोरचेयस्यानन्तर बहुबोहेश्चेति पाठेऽपिन तेन डौनयोविधान तन्न सिद्धयेदित्यर्थः। मपि तु फेवक्षरस्यैव। तथा च प्रकरणान्तरपटितेनान उपधेत्यनेन जीपि न । ५ ननु अनउपधारोपिन इत्यत्रानुपसर्जनादित्यस्य सम्बधादनो बहुव्री नीत्यनेन रोन स्यादिति मन्येन सति न स्यात्' इखेतद्वाप्यमनुपपनमत हेरित्यस्यानन्तरमुपधारोपिनो वेति सूत्रकरणेऽनुपसर्जनादित्यस्याउमध इति माह--बहुप्रीहेति स्विति । तुनोपधाकोपिनो घेति पक्षोभ्यावय॑ते । बहु- दोषा यादवेत्यत भाह-यथा न्यासेऽपीति । अनुपसर्ननादित्येतविशेषण मीहे वेतिकरणक्षेनुपधाळोपिनो बहुमीहेडवमावेत, उपयोलोपिनो मनोहर गृह्यमाणस्यैवेति नियमादतन्त्रस्य तद्विशेषणेऽपि बहुव्रीहावनुपसर्जनस्य तस्या प्रकरणान्तरस्यस्यैव टीपा सम्भवेन च बहुमीहेरिति धचन भ्यर्ममेव स्यादिति तसामर्थ्यासकरणान्तरस्येऽपि दीपि तत्सम्मवतीति रूपतय प्रसाधभिसर्भः । (पपनेनेति । फलविशेषामावे इत्यादिः । एवञ्च फलविशेषामा 'उप "वनोरचेत्यस्यानन्तर बहुदीहेति पर लाघवम्याइ भगवान् सत्ता भालोपिनो या इति वचनेन 'बहुव्रीहेश' इति वचनमलापानमसामिल होति । भन्यतरस्यो ग्रहणसामादिष्यसिद्धेरिति मावः । . सम्ममा फलामावति मावा ३ ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. १ पा. १ मा.नपदखत्रा सूने ॥ न कर्तव्यम् ॥ (प्रदीपः) कस्यायमिति । यदि डीपः प्रतिषेधखदा (प्रदीपः) किं पुनरिति ।हीसंनियोगमनपेक्ष्य रेफमात्र 'पञ्च ब्राह्मण्यः' इत्यत्र नलोपे सति, अदन्तत्वाट्टाप् प्राप्नोतीति वनन्तस्य स्त्रियां विधीयताम् । ततश्च बहुधीवरीत्यत्रापि रेफो | मत्वा प्रश्नः॥ आचार्यः शिष्यबुद्धिपरीक्षार्य परिहाराभासमाह- जीवनन्तर इति । यस्तु 'टाचि' इति पादन्ताहान्विहित- भविष्यति, 'अन उपधालोपिनः' इत्यनेन च डीविति प्रश्नः ।। स्तस्यान प्रसङ्गाभावात् 'डीवनन्तरः' इत्युक्तम् (उयोतः) भाष्ये-किं पुनः कारणं डीविति । सूत्रे (उझ्योतः ) आचार्य इति । आचार्यदेशीयोक्तिरित्यपि वक्तुं गोपसंख्यानेन च किमिति मानान्तर सिद्धडीप्सन्नियोगेन रो विधी- यते, अपूर्वावव होनी किं न विधीयते इत्यर्थः । अपूर्वविधाने च । आचार्य आह-तत्तहीतीसन्ये । नैनु यउचीत्यनन्तरमत आह- शक्यम् । नोभाविति-पूर्वपश्युक्तिः, वार्तिककार एवात्र पूर्वपक्षी। निखतेव स्यादिति मावः ॥ तत्तर्युपसंख्यानमिति । वैनोरचेत्यन यरिवति । म्तर बहुव्रीहे श्वेतीत्यर्थः । 'उपधालोपिनो वेतिन्यासाभावे' इति शेपः॥ (सिद्धान्तमाप्यम्) (टायापत्तिवारकभाष्यम्) अथेदानी डीपि प्रतिपिद्धे- पक्ष्यति-डायुमाभ्यामन्यतरस्यामित्यत्रान्यतरस्यां षट्संज्ञानामन्ते लुप्ते टाबुत्पत्तिः ग्रहणस्य प्रयोजनं डाप्प्रतिपेधाभ्यां मुक्त डीवावपि यथा स्यातामिति ॥ कस्मान्न स्यात्? (मदीपा) डाविति । एतत्तव व्याख्यास्यते । केचि अत इति प्राप्नोति। चोदयन्ति-चन्निति प्रत्ययग्रहणम् , ऋग्रहणं वा । ततश्च असिद्धो नलोपस्तस्यासिद्धत्वान्न भविष्यति । 'प्रत्ययमहणे यस्मात्स विहितः' इति 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्व परिगणितेपु कार्येषु नलोपोऽसिद्धः।न चेदं तत्र स्यापि प्रहणम्' इति वा बहुधीवरी, अतिधीवरीति रेफोन परिगण्यते । प्राप्नोति । नैप दोषः । अमहत्पूर्वेति प्रतिषेधेन तदन्तविधे - इदमपि तत्र परिगण्यते । पितत्वात् ॥ ७॥ कथं? (उयोता) प्रत्ययग्रहणमिति । तसितवनिपो ग्रहणे प्र. प्रत्याहाराचापा सिद्धम् स्पयग्रहणम् , फलामावात् तदमहणे तु द्रहणमिति विवेकः । सदंतविधेरिति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया बनतग्रहणे, तेन च प्राति. सुविति नेदं प्रत्ययग्रहणम् । पदिकविशेषणे तदतविधेापनादिति भावः किं तर्हि ? प्रत्याहारग्रहणम् । (१२५ ग्रीप्रत्ययनिपेघसूमम् ॥ भा०६॥) फ संनिमिष्टानां प्रत्याहार? प्रथमैकवचनाम- १२८४ न पट्खस्रादिभ्यः ॥ १।१।१०॥ भृत्या चापः पकारात् । (प्रदीपः) परिगणितेष्विति । जलोपः सुप्खर' इति (निषेधाधिकरणम्) सून नियमार्थम् --'सुवादिविधिष्वेव नलोपोऽसिद्धो नान्यम' (विषयोपन्यासभाष्यम्) इत्यर्थः ॥ आ चाप इति । 'यडयाप्' इत्यस्य । तत्र प्रत्या. कस्यायं प्रतिषेधा? हारे टापोऽन्तर्मावादाविधिः सुम्चिधिः, तत्र नलोपस्यासिद्ध- डीयनन्तरस्य प्रतिषेधः ।। स्वमस्त्येवेत्यर्यः॥ भपूपिपानेलिएनियोगेन विभागामारेलाल विधाने मावनिप्पसयस तदित एवेन नगर पापा 'भगवानपेक्षरनाम्यस्य विस्था प्रात्यमाशय निल | होरपोडे-तवितेति । तदिताासनामारेन डीयोमानं तस्य महण. सामिाा. मिमि महणमेतिर । . समामिला गरमायस्तिस्पायागपारस्पामितरना ५.प. पुसको 'सदमविहार नि पाटा। परिणाम उलिश।। देवकारस्पा मार्ग पर मनाचार्यानी भाग! गता, वातारागामेव, मन Aartin हिदे मन म भार शियापुछ साल मह-मापाशीयेति । भाषा पूर्व मNिA SEPATNILE- पाकिरिमुलेमाचादेशी मरिया। मादायमा सतह पाया Bिathroatia नाममा निसमा 11 प्रारमनमे मसपासागालमेर। सारपसरलेन पोतदुरिसी •ाीप्रसारमा सरल भायमानोरारनार agiri बायोरलारपदा-मिगोचमनु राशि ओएनीमि. मोमिलन परिfwishठोर नि. - ·- विकल्पाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे विकल्पप्रकरणम् । व्यम्। (आपायुनावकमाप्यम्) मानाभावाच । एतेन चाप पकारेण प्रत्याहारे रखे दोपवत् , अति. यदि प्रत्याहारग्रहणम्- पचा कुलटेसादौ टाप्स्यादिति दोषानुपन्यासे वीजाभाव इत्यपास्तम् । दोपस्त्वित्वे एव चैतहाध्यमामाण्याबहुधीवभ्यामित्यत्र नलोपे दारमावनिम्पादनो- बहुनीहेरिसनेनाशुभयोनिपेधः । तदभिप्रायेणैव पूर्वत्र-पदि पा इत्त्वे दोपो भवति-पहुचर्मिका, यहुर्मिका । | त्रियां यदुक्तम्' इत्यादि कैग्यटेनोक्तमिति बोध्यम् ॥ १० ॥ प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात (३३४४) इति-इत्वं न प्राप्नोति ॥ (१२४ डाविधिसूत्रम् ॥ ४ मा.७॥) (प्रदीपः) दोपस्त्वित्व इति । ता हि मुविधिरिति सर्यविभक्त्यन्तावयवः समास आधीयते । तेतच टापि मुपि १२८७ डावुभाभ्यामन्यतरस्याम् विधि 'इत्वम्' सुविधिर्भवतीति-इत्वे कर्तव्ये नलोपस्सासि- ॥४।१।१३॥ दत्वात्कारपूर्वोऽकारो न भवतीतीत्वं न स्यादित्यर्थः ॥ (उध्योतः) नन्वित्व टापो न विधीयत इति पाथ सुविषिरत (विकल्पाधिकरणम्) आह-तन हीति। (सूत्रकदेवासेपमाष्यम्) (सिद्धान्तभात्यम्) किमर्थमुभाभ्यामित्युच्यते? तस्मान्नोभी॥ (समाधानमाध्यम्) तस्मात् पड्सशकेभ्य उभी न भवत इति वक्त उभाभ्यां योगाभ्यां डायथा स्यात् । मनन्तादन न्ताय यहुवीहेः॥ तत्तर्हि वकाव्यम् । (प्रदीपः) योगाभ्यामिति । योगस्था प्रकृतियोगश. न वक्तव्यम् । न्देनोच्यते ॥ स्त्रियाम् (॥१॥३) इति वर्तते, स्त्रियां यत्मामोति तस्य प्रतिषेधः॥ (उयोतः) योगाभ्यां प्रत्ययविधेरसंभवादाह-योगस्थति। पटसंज्ञानामन्ते लुप्ते (सिदान्तभाप्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतमुभयमनुवर्तते ॥ दावुत्पत्तिः कमान्न स्यात् । (प्रदीप.) प्रकृतमिति । योरपि खरितत्वप्रतिज्ञा- प्रत्याहाराचापा सिद्ध नात्, अपेक्षणाद्वेति भावः । एवमुभाभ्यामिति प्रसाख्यातम् ।। दोपस्त्वित्वे तस्मान्नोभौ ॥ (उद्दयोवा) नन्वनन्तरस्सैव सा स्यादवाइ-द्वयोरपीति ।। 'स्वरितेनाधिकार.' इत्यस्य प्रत्याख्यानपक्षेप्याह--अपेक्षणाद्वेति । (प्रदीपः) स्त्रियां यत्प्रामोतीति । अर्थाश्रयप्राशिमा- नापेक्षोऽयं प्रतिषेध इत्यर्थ ॥१०॥ (भाक्षेपभाष्यम्) (उयोतः) नैनु स्त्रियामित्यनुवृत्तावपि खियां विहित नेत्य- अथान्यतरस्यां ग्रहणं किमर्थम् ? थेंनतरस्येत्यादि दुर्वारमत आह-अर्थाश्रयेति । प्रियपणा द्रौपदी, (समाधानभाष्यम्) अतिपञ्चा कुलटेसादौ गौणेऽप्यय निषेध , तदतविधिसत्त्वात् । बहु- अन्यतरस्यां डाव्यथा स्यात् । डापामुके प्रतिपे. पचनस्य व्यक्तिरहुत्वामिप्रायेणैव सत्त्वेनार्थप्राधान्य एवैतत्मवृचौ | घोऽपि यथा स्यादिति ॥ विमत्तयन्ताक्यत इति समार' इति क पाठ भत्र-दतिशब्द इति सूत्रद्वय परामश्यते । सूरदयाञ्च हार नैव भविष्यति, सपोः प्रातिपदि- मकारार्थः, सुविधिरिति पद सर्व विभत्तयन्तावयवकमेवमकारः समास भाभी कत्वाभावात्तथाच'उमाभ्यां योगाभ्यां इति भाग्यमनर्थक स्यादत माहोदपोते- यत इत्यर्थः । इतिशब्दयुत एव पाठः श्रेयान् । टापि सुपि' इत्यस्य डूप योगाभ्यामिति । सूत्रपामत्ययोत्पत्तरसम्भव इत्यर्थः । मुपि, विधिरित्वमित्यस्य श्स्वास्यो विधिरित्यर्थः। ५ उभाभ्यामिति पद न करणीयम्, 'मन' 'मनो बहुव्रीह" इति सूचयो. २ इत्वस्य सुपि विधि सुविधिरिति सप्तमीतत्पुरुषमाश्रित्य मुन्निधित्व | रेवानुवृत्तिः करणीयेत्यर्भः । साधयति-तसाधेसि । बहुचर्मिकशदाहापि मुपि विधिरिति समावे इत्व द्वियोरपीति । 'मनः' 'मनो बहुवी' इत्यनयोः सरितत्वप्रतिहाना- सुम्बिधिर्भवति, इति इत्वे कर्तव्य इत्याचा दवानुवृतिः स्यादित्यर्थः। नम्बर्थीमयमासमारत्वादिस्यदेन क्सनक्चनामाधार पवार्य - स्वरितनाधिकार इत्यस्य प्रत्याख्यानपरे सरितत्वप्रतिज्ञयावर्तनासम्म निषेध इति भ्रमो मा भूदित्यत माह-ननु खियामित्यादि । मत एव | वेऽपि सूत्रदयस्थानान्वयित्वेन विवरणाचयोरत्रान्वया स्यादित्यर्थः । पपेत्यादि गौणस्मलेऽपि निषेध इति। ८ डानुपाभ्यामिति सुरेग आपो विधानाद, पूर्वसूचाभ्यो विषयविधानाय नंन डावुभान्य मिलि सूत्ररथ 'उमाभ्याम् पदेन 'मन 'मनो बहनी है।' रूपदय विभ्यतीति विषक विकत्समहमित्या पेन शर-अपायतरेति ।। .

·उहयोवपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१.पा.१ आ. डाबु० सूत्रे . (समाधानाक्षेपभाष्यम्) (प्रदीपः) अथ तदिति । अन्तराले विचारः क्रियते-- नैतदस्ति प्रयोजनम् । इह डावुच्यते, प्रतिपे- | इदमेवान्यतस्यांग्रहणं भवतु,तन्नत्यं न कर्तव्यं भवतीति मन्यते ॥ 'धोऽपि । तावुभावपि वचनाद्भविष्यतः॥ इतरोऽकरणं संमन्यते-बाढमिति ॥ ङीवपीति। अन्य- (प्रदीपः) तावुभाविति । यदि यत्रैव की प्रतिषेध- तरस्याङ्ग्रहणेनावत्यैन प्रापित इति भावः ॥ स्तव डाम् स्यात्तदा प्रतिषेधमविधायैव 'मनो डाप्' इत्युच्येत, (उद्द्योतः) विचार इति । प्रकृतविचारोपयोगि विचारा- ततः 'अनो बहुप्रीहेः' इत्यनेनापि डावेव विधीयेत, स एव हि तामित्यर्थः॥ ननु द्वयोरपि तयोः प्रत्याख्याने सुपर्वेत्यादौ साववाश- दीपं वाधिष्यते कि प्रतिषेधेन ? तस्मादुभयविधानसामर्थ्यादुभयं योर्डाप्प्रतिपेधयोः 'भन उपधालोपिनः' इति डीप बहुराजेयादी भविष्यतीत्यर्थः । बाधकः स्यादत आइ-इदमेवेति । इदं च निपिझुडीपोऽनुमतये, (उद्ध्योता.) ननु सम्भवत्येकविषयत्वे विषयमैदैन प्रवृत्तिर्न । अस्यैय चानउपधालोपिन इत्येतनियमायेति बहुराजेत्यादौ डीप्- स्यादत आह-यदि यत्रैवेति । डाप्-प्रतिषेधाः सिद्धाः; सुपवेत्यादौ च डीरभावः ॥ न प्रति- समाधानभाष्यम्). पिद्धो डीप् कथम् 'उच्यते इत्युच्यते' अत आह–अन्यतरस्था इदं तर्हि प्रयोजनम्- ग्रहणे नानसेनेति ॥ डाप्प्रतिपेधाभ्यां मुक्त ङीयपि यथा स्यात् ॥ (आक्षेपनिरासभाष्यम्) (उद्द्योतः) भाग्ये-डापप्रतिपेधाम्यां मुक्त इति । नैवं शक्यं विज्ञातुम् । अक्रियमाणे हि तत्रान्यत- अन्यतरस्या ग्रहण वाक्यभेदैनानन्तरस्य 'अनौबहुनोहे:' इत्येतस्य रस्यां ग्रहणेऽनवकाशो ङीय डाप्रतिपेधौ वाधेत ॥ विषये टीवनुशानाधमिति भावः । (उड्योतः) भाष्ये-अनवकाश इति । नित्योऽन उपधेति (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) सिद्धोऽत्रडीए अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् विधिस्तमाधनाथैः, विधिनियमसभवें विधेरैव ज्यायस्त्यादिति भावः । (मत्याक्षेपभाष्यम्) (४।१।२८) इति ॥ (प्रदीपः) सिद्धोत्रेऽति । ननु यन तेन न सिध्यति सुप्- डाप्रतिषेधावप्यनवकाशोतौ वचनाद्भविष्यतः॥ र्वेलादी, तदर्थमन्येतरस्यांग्रहणं स्यात् । नैतदस्ति । यदाऽने- (समाधानभाष्यम्) नान्यतरस्यांमहणेन पक्षे हीयनुज्ञायते तदाऽन उपधालोपिन सावकाशी डाप्प्रतिपेधौ । कोऽचकाशः? इति नियमार्थ भवति-उपधालोपिन एवामन्ताद् छीन् भवति सुपर्वा, चारुपति । मान्यस्मादिति । ततश्च सुपर्वेसादेरनुपधालोपिनो जीपा न तस्मादन्यतरस्यां ग्रहणं कर्तव्यम् । भाव्यमेव ॥ .(उद्योता) तदर्थमिति । तत्र डीवनुशानार्थमित्यर्थः । (उद्योतः ) तसादिति । भन उपलस्य नियमत्वामि- न भाग्यमेवेति । सत्यसति याऽन्यतरस्यांप्रदा इत्यर्थः ।। त्य.। अन्यथा तदस्यतरस्यामहणवोषितविकापः सुपर्वत्पादायपि स्यादिति भावः ।। (स्मान्तरेकदेशाक्षेपमाष्पम्) अथ तदन्यतरस्यांग्रहणं शस्यमकर्तुम् ? (भाक्षेपमाप्पम्) याद शफ्यम् ॥ इदं तु सल्वन्यतरस्यां ग्रहणं शक्यमकर्तुम् ॥ कथम्? (प्रदीपः) इदं स्थिति । अस्मिन्नन्यतरस्यांग्रहणे फिय- रह डारप्युच्यते,प्रतिषेधोऽपि, टीवपि। तत्सर्वे | माणेऽन उपधालोपिनोऽन्यतरस्यामिति नियमार्च पर्तव्यम् । त. 'ययनादयियति ॥ देवेहाकृतेऽन्यतरस्यांग्रहणे निभ्यर्थ भविष्यतीति भावः ।। समारस्पतमाम पारिख रतीति । गोला प्रशपिणे मापस भाव अम्पामा. पनामार्यमेवोरपादपति-पदि पति । 'म' लगेर | परो भन उपपिनोज्यतरस्या नियमाया भयपधा. 1ो पापत तिवाय गमायामिति घोषिनो रीर, पदाणारे व विशागारादेव पायापारियोग सूप मिति सारणाम दिया' मापः। पिसभा ...पर 'भानघाममा सो गिनारद • KE Tणुप्यते, मातीइसमत माहीर. Minal गुडे riptररीर मरमदया. पोनर, यो विधानामादि-मनु अनिधियों ra. हमारवार-तरणामिति । मदरस बिडीरियादिना निरिसोरार उवा निगममा बसी। परिमाशी भन सावरामपणा किलो Terjati .marathe मिस भिसार मानमा revHATATARो द्वीपमा मान-ruRAT भाजपा ने पाये " मामासाही प्राप्त. देखर MITTER. सामान 'भारमना । + " ·तदन्तविधिज्ञापनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारः। name -- . , (उयोतः) विध्यर्थ भविष्यतीति । पले न पश्चिदि का रूपसिद्धिः-डाप, टिलोपः, प्रसारणम् , शेष इति भाव.॥ प्रसारणपरपूर्वत्वम, नगृतश्चेति कप् । (समाधानभाग्यम्) (प्रदीप) आचार्यदेशीय आह-बहुशूकेति ॥ प्रसार- इदमप्यवश्यं कर्तव्यम् ॥ णपरपूर्वत्वमिति । सम्प्रसारणम्य, डापश्चेत्यथ । ततो 'हल किं प्रयोजनम् ? इति सम्प्रसारणान्तस्य दीर्घन्यम् , अङ्गप्रलययोरेकादेशस्य पूर्व डाप्रतिषेधाभ्यां मुक्ते डीनायपि यथा स्याता- | प्रसन्तबद्भायात्ततो नदीसज्ञायामुपजाताया नवृतश्चेति कप् ॥ मिति । रविधाने पहनीहेरपसंख्यानं चोदितं तन्न (उध्योत ) ननु टिलोपे पराभावात्स्थ सम्प्रसारणपूर्व- वक्तव्यं भवति ॥ खमतआह-डापश्चति ॥ दीपप्रवृत्तिनिमित सम्प्रसारणत्वम्, तद- (प्रदीप ) इदमपीति । असतीहान्यतरम्याग्रहणे 'अन नागत्व चोपपादयति-अंतवदिति । हल इति सूत्रारभमाम उपधालापिनोन्यतरस्याम्' इति सून विध्यर्थ स्यात्ततश्च प्रारणा- | येनाल्लिभावष्यतिदेशप्रवृत्तिरिति भाव । अतवत्वादेव च सम्म न्तरेण कीपो विधानात् 'वनो र च' इत्यनेन 'मनेभ्यो छीप' | सारणान्तस्याङ्गत्व बोध्यम् । एव को निमित्त बहुव्रीहित्वमप्यन्त- इत्येत सूनविधीयमानीप्सन्नियोगेन विधीयमानो रेपो बहुधीय- वलेन बोध्यम् ॥ तत इति । दीर्घानतरमित्स्य ॥ रीलन न स्याद्, बहुधी नीति स्यात् । सति विहान्यतरम्याम- (सिद्धान्तमाघ्यम्) हणेऽन उपधारोपिन इति सून नियमाथं भवति न विध्य- कपा तावन भवितव्यम् ॥ मिति बहुधीवरीलन ऋन्नेभ्यो छबिसने व डीन भरति । फि कारणम् ततश्च वनोर चेति रेफादेश सिध्यति । यदि तर्धन्यतरस्यान- नद्यन्ताना यो वहुव्रीहिरित्येवं तद्विज्ञायते, न हणेन पक्षे छीयनुज्ञायते तदा मन्नन्तादपि प्राप्नोति, व्यवस्थित- | चैप नद्यन्तानां बहुव्रीहिः ॥ विभाषाविज्ञानान भविष्यति।अथवा डावुभाभ्यामिलेको योग प्रसारणेनापि न भवितव्यम् । क्रियते, ततोऽन्यतरस्यामिति द्वितीय , तत्रानो बहुव्रीहेरिति वक्ष्यत्येतत्-श्वाटीना प्रसारणे नकारान्तग्रह- चलते न तु मन इति ॥ णमनकारान्तप्रतिषेधार्थमिति ॥ (उयोत) इत्येतत्सूनेति । अनन्तरत्वादितिमाव ॥ परपूर्णत्वेन चापि न भवितव्यम् । अन्नम्यो हीबित्यनेनैवेति । नियमाधंस्य तदनुवादरूपत्वादिति भार ॥ मन्नन्तादपीति । अपहुव्रीही पामे, पामाना' इत्यादौ दा | समानागप्रतिपेधार्थमिति ॥ वक्ष्यत्येतत्-सप्रसारणपूर्वत्वे समानागग्रहणम- निवान्यतरस्यामित्यनेन वाक्यभेदेनानुशायमानो डीवप्युभाभ्या स्या- दिति भाव ॥ एकवाक्येन तदनुशाऽसभवादास्यभेद आवश्यक तस्माद्वहुश्या, वहुयुवेति भवितव्यमिति ॥ इत्याशयेनाह-अथवेति व्यवस्थितविभाषया तु नैतत्साधयितु (प्रदीप ) इदानीमाचार्य आह-कपा तावदिति ॥ शक्यम्, 'मन' इत्यस्य सबन्धे तय्यध्यापत्ते ।। वक्ष्यतीति । डापि परत पूर्वमङ्गम्, डावन्तन्तु प्रत्ययान्तरे (जिज्ञासाभाष्यम्) इति सप्रसारणस्य डापश्च समानाङ्गत्व नास्तीत्युपाराकारयोरे- अथेह कथ भवितव्य- कादेशाभाव , यथा शक्ह्वाविति ॥ वह्व. श्वानोऽस्यां रथ्यायाम् , वहवो युवानो (उयोत ) भाष्ये—वादीना सम्प्रसारण इति । ननु टिलोपस्याभीयासिद्धलेन क्थ न ना तत्वमिति चेन्न । तस्यानित्य ऽस्या शालायामिति? (प्रदीप ) अयेहेति । यदि 'नवृतश्च' इत्यनन नद्यन्ताद् | उपपादयिष्यमाणत्वाच्च । प्रत्ययान्तरे इति । स च नावाप्यु- त्वात् । ईदृशविषये व्याश्रय वादसिद्धत्वाप्रवृत्तिरित्यर्थस्सासिद्धवस्त्रे बहुनाहे कब्धिधीयते, तदाश्नापि कपा भाव्यम् । अथ नद्य न्ताना वर्तिपदाना यो बहुव्रीहिस्तत कविति, तदा तन कपा त्पन्न इति भाव ॥ न भाव्यमिति सराप्य पृच्छति ॥ (उयोत ) वदानापीति । डाप् टिलोप-सम्प्रसारणपूर्व (६२५ अधिकारसूनम् ॥ ५। १ । १ मा०८) त्व-दीपस्वेषु कृनेषु नवन्तत्वादिति भाव ॥ नद्यन्ताना वर्तिपदा नामिति । नद्य तोत्तरपदक इत्यथ इति भाव । बहुवचन प्रयो १२८८ अनुपसर्जनात् ॥ १।१।१४ ॥ गवाहुल्याभिप्रायेण ॥ (तदन्तविधिज्ञापनाधिकरणम्) (रूपाक्षेपभाष्यम्) (आक्षेपभाष्यम्) 'यहुशूका, वहुयूका' इति भवितव्यम् ॥ अनुपसर्जनादिति किमर्थम् ? . डावुमान्य मित्यत्र वाक्यभदाभावे एकनैव वाक्यन डायो डीपश्च विधान २ उपसजनप न नाप्रधान गृधत किन्तु एक विभक्ति चापूर्वनिपाते इति मनुमन्तभ्यम् । तत्र व्यवस्थितविमानपणऽपि यद मन्नन्त डीए नव सूत्रेण विधीयमाना मा यस्य स्यात्तदवाश्रीयन इनि तसादुपसर्जनात् श्रीम भवति चेत् त है मन इत्यस्य हीचुद्दश्यताव उदक्कोटौ सम्मधो विफल एवं त्यस माहिरेव ननि-अनुपसपनादिति क्मिमिनि प्रम । स्वादिति वाक्यमेद एवात्र शरणम् । ६पा०च.

·४२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१आ. अनुपस० सूने (प्रदीप.) उपसर्जनमिह शास्त्रीयं गृह्यते-समासावयव- ! कचिद्धातुष्टिद्भवति, यथा- -स्तनन्धयीति। क्वचितद्धित -ट्युट्यु- भूतम् । तनावयवाश्नय कार्य समुदायस्य न प्राप्नोति। यदवेयवे | लादि । कचित् कृद्-ल्युडादि । तत्र य समुदाय योऽवयवो कार्यमकृतार्थ तत्समुदायस भवति, यथा-'जुगुप्सते' इत्यात्मने- न व्यभिचरति तदर्थमवयवस्य टित्वमित्यनेनाभिप्रायेणोकम्- पदम् । न तु यदवयचे कृतार्थम् , यथा-'पणायति' इति न भ- कुरुचरशब्दादिति । न तु कृग्रहणपरिभाषाऽऽश्रयेण, वति-आत्मनेपदम् । तदन्तविधिश्च 'ग्रहणवता' इति प्रतिषिद्ध । न हि टिदिति कृत एव ग्रहणम् ॥ तनानर्थकोऽय प्रतिषेध इति मत्वाऽऽह-अनुपसर्जना (उड्योत ) ननु टस दित्वाहितो विधीयमानो डीप् तत दिति किमर्थमिति ॥ एव प्राप्नोति, तदतविधीवपि चरशब्दात, सर्वथाऽपि कुरुचरशम्दा- (उड्योत ) शास्त्रीयमित्युक्तम् , तत्र कि तच्छास्त्रीयमि | दित्ययुक्तमत आह-टिद्वेति । प्रातिपदिकाधिकारादिति भाव. ॥ त्यनाह-समासावयव भूतमिति । कृषिमत्वाद प्रथमानिर्दिष्ट नडिति । पचादी साक्षात्तथा पागदिति भाव ॥ स्तनन्धयोति । मित्यादीत्यर्थ ॥ निषेधवैग्यम्योपपादिका विधेरप्राप्तिमुपपादयति- स्तनपा तु स्तनधयीत्यमर । नन्ववयवटित्वद्वारेण समुदायस्य टित्वे तनावयवेति । कुरुचरशब्दो हि टिव, सदाश्रयो डीम् समुदाये न | बहुकुरुचरेत्यत्रापि स्यादत आह-तन्त्र यमिति ॥ न होति । प्रामोतीति निषेधो न्य) इति भाव ॥ नन्ववयवानुदात्तत्वमाश्रित्य | 'कृद्दणे' एव सा परिभाषा, न तु कृदकृद्महण इति भावः ॥ सन्नन्ताजुगुप्सत इत्यादावात्मनेपद दृष्टम् , तद्वदिहापि स्यादत (समाधानभाष्यम्) माह-यदवयव इति ॥ कार्यम्=प्रयोजक निमित्तम् ॥ यथा तदन्तविधिना प्रामोति ॥ पणापयतीति । आर्धधातुके 'आयस्य' वैकल्पिकत्वेन केवले तरि- अत उत्तर पठति- तामिति माय ॥ नन्येव तदतविधिना स्यादत आह-तदन्तेति ॥ (५१३३ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) (प्रयोजनभाप्यम्) बहुकुरुचरा मथुरा, प्रियकुरचरा मथुरा। ॥ * ॥ अनुपसर्जनग्रहणमनर्थकं प्राति- (प्रदीप ) इतरोऽमहत्पूर्वेति प्रतिपेधेन तदन्तविधिपित | पदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ * ॥ इति भत्याऽऽह-बहुकुरचरेति। बहर कुरुचरा अस्सा. (भाष्यम्) अनुपसर्जनग्रहणमनर्थकम् ॥ मिति यहुमीहि । पुरुचरशब्द उपसर्जनमिति कीन्न भवति । कि कारणम् ? (उध्योत ) इतरोऽमहरपूर्वेतीति । असादेव शापकात्तदत प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । महणवता निधिरिति वश्यमाण आशय इत्यन्ये ।। ननु वहूना कुरूणा समाहारो प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपिध्यते ॥ पहुकुर, तत्र चरतीत्य माध्यमेव डीपेत्यत आह-यहव इति ॥ (उयोत) माध्ये-तदतविधिप्रतिपेधादिति ॥ 'समा- (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) सप्रत्ययविधौ प्रतिषेध' इत्यनेनेति गाव । 'प्रणवता' इत्यपि 'वर्ग- नैतदस्ति प्रयोजनम् । पुरचरराब्दात्मत्ययो यि- ग्रहणपर्जन्' इत्येतदर्थानुवाद एवेति नोध्यम् ॥ धीयते । तत्र फ. प्रसनो यहुयुरचरशदात्स्यात् ? (५१३. सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) नेय प्रामोति-नार्थः प्रतिपेघेन ॥ ॥ * ॥ ज्ञापकं तु पूर्वत्र तदन्ता- (प्रदीप ) कुरुचरशान्दादिति । टिवाणमित्यम टि- प्रतिपेघस्य ॥ * ॥ प्रातिपदिक गृयते । तय किधित्साक्षाद्विद्भवति, यया--नदर, चोरदिति । विधित्ववयवटिस्यद्वारेण, अवयये हि यन्न टि. (भाष्यम् ) एवं ताई शापयत्याचार्यः-पूर्वम त- स्वविधित्वरं तत्र समुदायार्थ तविनायते, स चावयय | दन्तनिधिप्रतिपेधो न भवतीति ॥ . १. पुण्के 'पदषयका इनि पाटा। ( मपमानिटिरिखनन विहितमोरपननसहपस्थापयोगिरदार- समेत लामो समसपस निमोनास पातोरा-मादीति । समिनिचा निपान इत्यनेनेन । समार प्रसारमनपर सिरो। -मनु कार्पस्व रोपारिस्पस्य पारितभ्यंतरापन करनुपपाह महारेमादामसयस विप सकन | मेदियाशपनाह-कार्य प्रपोजमिति । कार्यसम्म कामयोTARI ताSAAREमामाटारमनेपदापित मेर मनन् । तप भादिपरता मिला। .मनु परिमारिणामस्पायनागिरमनिटासा मकहरामन भामहरित A B MARREARRAERIET- दहा टीमसहारामारपरमनुपादिकादमी गरतपिपिर्धात. 'पातिव्ययम् HTTAR Er. REnी परम सविधानपिमरवले पमाण "परिमाया retrie तिनामसमय पूर्वसाधा। FREPORTरि-नितिन ·तदन्तविधिज्ञापनाधिकरणम् ] विधिप्रकरणेऽधिकारः। ४३ . (उयोतः)माप्ये--सापकं रियति । 'अनुपस नार' इति (५१३५ उपसर्जनपदार्थयोधकार्तिकम् ॥ ३॥) सदतविध्यमावसिदार्थानुवादः, सेन पूर्वत्र तदताविधि-गम इलाशयः, ॥ * ॥ पूर्वसूत्र निर्देशो वाऽऽपिशलमधीत यत एव 'पूर्वत्र' एकम् ॥ (ज्ञापनप्रयोजनभाष्यम्) इति ॥ * ॥ किमेतस्य शापने प्रयोजनम्। (भाष्यम्) पूर्वसूनानिर्देशो या पुनरयं द्रष्टव्यः । भवती, अतिभवती, महती, अतिमहतीत्या पूर्वसूत्रेऽप्रधानस्योपसर्जनमिति संज्ञा क्रियते । या. तदन्तविधिः सिद्धो भवति ॥ यद् घूयात्प्रधानादुत्पत्तव्यमप्रधानान्नेति, तापदनु. नेतदस्ति मयोजनम् । उक्तमेतत्-वर्णोप्युगित्, पसर्जनादिति ॥ प्रत्ययोऽप्युगित्, प्रातिपदिकमप्युगिदिति ॥ फिप्रयोजनम् ? (ज्ञापनप्रयोजनमाष्यम्) आपिशलमधीते ब्राह्मणी-आपिशला ब्राहाणी। इदं तर्हि-यदुधीवरी, यहुपीयरीति ॥ अणन्तादितीकारो मा भूदिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्राप्युक्तम्-'रवि- (प्रदीपः) गर्नु अमहत्पूर्व इत्यनेनैव शापितस्तदन्तविधिः । धाने बहुवीहेरपसंख्या प्रतिषिद्धत्वात्' इति ॥ ततध नार्थोऽनेन ज्ञापफेनेत्याह-पूर्वसूननिर्देश इति । (मदीप.) बहुधीवरीति । 'वनो रच' इत्यन वमन्तस्य | याशब्दस्तये ॥ अर्थे वा पूर्व तदन्तविधेापितत्वादुपसर्जनेनापि प्रातिपदिक्स महणादेव तदन्तविधिन स्यादिति भावः ॥ उप-/ तदन्तविधि. स्यादिति प्रयोजनसमुच्चयाओं वाशब्दः । पूर्वसून- सख्यानादत्र सिद्धि मन्चाऽऽह-एतदपीति ।। राच्येन पूर्वाचार्यकृत व्याकरणमुच्यते । भापिशलिना पोकमिति (उयोतः) ननु वनोरचेत्यत्र वनिति प्रत्ययमहणात् कथं | 'इनथ' इत्यण् । ततोऽध्येश्या 'तदधीते' इत्यण, तस्य 'प्रोकायु. प्रहणवता प्रातिपदिकेनेति निषेधोऽन आह–चनो र चेत्यग्नेति । | क्' इति लुक् । प्रोफप्रत्ययस्याणोऽनोपसर्जनात्याद् अन्न भवति । प्रत्ययग्रहणपरिमापयेति भाव. । तथा च सामर्थ्यगृहीतेन वन्नत. (उयोता) ननु पारिभाषिकोपसर्जनप्रहणे तदन्तविधिशाप- प्रातिपदिकेन भातिपदिकाधिकारे विशेष्ये सम्भवम्मपि तदतविधिः नस प्रयोजनसोक्रत्वेन कथं लौकिकोपसर्जनमइण पक्षान्तरले. प्रतिषेधान्न स्यात् , अस्मात्तु शापया वतीति तात्पर्यम् । एतरप्रकरणस्य | नोपन्यस्तम् ? कृत्रिभाकृत्रिमन्यायवाचस्यानुचितत्वादत आह-ननु शम्दानामस्त्रीलिंगप्रकृतिकाचारकिनन्तप्रकृतिककक्विन्तानो स्त्रीलिं. अमहदिति ॥ तीर्थ इति । यदि सापकस्य नोपयोगस्वहीत्पर्य । गानाममाव एवेति बोध्यम् ।। ननु तेन तदतविधिशापने बहुकुरुचरेत्यादि घ्यावृत्यर्थं अधिकार (ज्ञापनप्रयोजनमाप्यम्) आवश्यक इति 'त' इत्ययुक्तमत आह–अथ घेति । पूर्वमिति । इदं तर्हि-तिधीवरी, अतिपीवरी ॥ अमहत्पूर्वेत्यनेनेत्यर्थ । क्षेत्र पक्षे 'इद तेहिं प्रयोजनम्' इत्यग्रिममा. (प्रदीपः) अतिधीवरीति । धीवानमतिकान्तेति तत् ध्यास्वारसम्, तसादमहदिति शापक लक्ष्यानुसाराशापकसिद्धस्य का- पुस्पः॥ चित्कत्वेन पूर्वविषयमेव । अत एव पूर्ववार्तिके पूर्वश्रेस्युक्तम् । एत- (उयोतः) तरपुरुप इति । बहुव्रीही सूपसख्यानेन सिद्ध- मभूति तदतविधे फल तु अय न पश्यति रत्यपरे । माये-पूर्वसू. मिति भाव.॥ वेति । सामानश्यानुसारिच्यारयानाचान कृत्रिमन्यायाप्रवृत्ति- , 'उनिहगवर्नम्' इति समासप्रत्यरविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधस्य निषेधक - 'आपिशला' इत्या मोक्तार्यकालयसाण उपसर्जनलान और । मध्ये मिति तदन्तविधिरप्रझापक विनाऽपि सिद्ध इत्याश्य.. प्रणोऽनुपसर्जनत्वेऽपि तस्य लोपान ततो सीवियर्थ । २ बनोरचेत्यत्र प्रत्ययमहणेन तदन्द्रविधिसत्वेऽपि बन्नन्तस्य घीवनशम्दस्य कृषिमाकृत्रिमन्यायदाधे वीजम्-'भापिशला' इत्यादि लक्ष्याणामसिद्धिरेव। प्रहर्ष स्वागतु तदन्तस्यैनि पुनस्तदन्तविधिरावश्यक इत्यर्थः । पारिभाषिकस्योपसर्जनस्य महणे मापिटनेत्यस्य पारिमाविकोपसर्जनस्यामावादन बहुधीवरीलादिसिद्धये 'रविधाने बहुनीहेल्पसख्यानम्मतिषिद्धत्वात्' | माप्तिः इति नातिककृतोक्तम् । .. अत्र पडेन्मदीपाभित पक्षे, सीप्रत्ययेषु तदन्तविधिरमहत्पूर्वेत्यनेनैव १ अस्य तत्पुरुषत्वेन रविधाने बहुव्रीहेरिसमेनामिद्धिरिति भावः । ज्ञाप्यते, तथा चोपस नेनापि सदतविधिः मामोति, तदारणार्थमनुपसर्जनादि. ५ पूर्वपक्षिणा 'अनुपसर्जन' पदार्थः आधीय एकविमतिचापूर्व इत्यनेन त्यैतदावश्यकमिति पक्ष इत्यर्थः । संहितोगृहीतः । इदानीमप्रधानपदार्भमनपसनमितिपदमित्येतत्यतिपादयति " भाष्यकृता हि इद ताई मयोजनम्-प्रधानेन तदन्तविधिर्पया स्यात् पूर्वसूत्रेति ॥ इत्यादिना अनुपसर्गनादित्यनेनैव तदन्तविधिर्मवतीति स्वरसता मतीयते । ( भतिधीवरीत्यादिलक्ष्यममहहपूर्वेति ज्ञापिस्तदन्तविधिना सिद्धमिति नत प्रदीपभतामयणे हि अस्वानुपर्जनादित्यधिकारस तदन्तविधिज्ञापरत्याभावेन दनुपसर्जनाधिकारस्य फलमत आह-ननु अमहदिति । अतिधीवरीत्यादि | नैतद्भाष्य स्वरसता संगच्छेतेत्यर्थ । लक्ष्यविषये पारिभाषिकोपसर्जनवान्धीवनियादीनामस्त्येव । ११ पूर्वविषयमेव अनुपसर्जनाधिकारामा सतविधिकोषकमित्यर्थः । • अमहत्पूर्वप्रणेन तदन्तविधौ ज्ञापितेऽपि बहुकुरुचरेखादी प्राप्तस्य दीपो भत्रार्थे प्रमाण 'हापक तु पूर्वर तदन्तामतिरोधस्य' इति वार्तिकस्थम्पूर्वत्र धारणार्थमनुपसर्ननादित्यावश्यकमिति प्रयोगनसमुच्चयमाह-अथपेति ।। महणमेव ।

·उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.१आ. अनुपस० सूत्रे भाग्यमत आइ- रिति भावः ॥ नेनु डावुभा-यामिति पूर्वसने नाप्रधानस्योपसर्जन (उयोतः) भाष्ये-जातिशब्देभ्यस्त्विति । उपसर्ज- सोत्तत्यन आह- -पूर्वाचायति ॥ नन्वापिशलिशब्दात्प्रोक्ताथै छैन | नार्थप्रतिपादकत्वादवन्यादिशम्दानामिति पूर्वपक्षः । उपसर्जनीभूत. -इनश्चेतीति ॥ जात्यर्थप्रतिपादकादित्यर्थ इत्युत्तरम्। अनन्तरापत्येऽपि गोत्रत्वारो- (अन्ययबोधकभाप्यम्) पेणात्र जातित्वम् । अथानुपसर्जनादित्युच्यमाने कस्मादेवात्र न भ (५१३७ दोपाभावोपपादकवार्तिकम् ॥ ५॥) यति? ॥*॥ सिद्धं तु जातेरनुपसर्जनत्वात् ॥१॥ अणन्तं होतदनुपसर्जनम् । नानुपसर्जनहणे (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । नाणन्तं विशेप्यते-अणन्तादनुपसर्जनादिति ॥ कथम् ? अनुपसर्जनादित्युच्यते । न च जाति- किं तर्हि ? अणेव विशेप्यते । अण्योऽनुपसर्जन- रुपसर्जनम् ॥ मिति ॥ (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । प्रत्यये लुप्ते प्रकृतिरेवापत्य- (प्रदीपः) अणन्तमिति । प्रत्यये लुप्ते प्रकृतेरेव तदर्था- | लक्षणां जातिमाह, सा चानुपसर्जनमित्यर्थः ॥ भिधानादिति भावः ॥ अणेवेति । अत्र च प्रोक्तार्थस्योपसर्ज- ( वार्तिकान्यथासिद्धिभाष्यम् ) नत्त्वादर्थद्वारेणाप्रत्यय उपसर्जनमिति भावः । यस्त्वयेत्र्या एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । स्त्रियामिति वर्तते । प्रत्यय उत्पन्नस्तस्य लुप्तत्त्वात्तदाश्रयो छीन भवति । प्रत्येय- तेनाणं विशेषयिष्यामः-स्त्रियां योऽण्विहित इति॥ लक्षणेनापि न भवति-'अण्योऽकार' इति विज्ञानात् ॥ (प्रदीपः) एतदपीति । यदुक्तं पूर्वसूत्रनिर्देशो वेति (उयोतः) साक्षाच्छदस्योपसर्जनरवासम्मवादाह-अत्र तद्भाग्यकारः प्रत्याचष्टे । स्त्रियां योऽणिति । आपिशलि- चेति ॥ अण्योऽकार इति । एव च प्राधान्येन वर्णाश्रयत्वात्प्रत्य- | शब्दात्तु यः प्रोक्तार्थेऽण्प्रत्ययः स स्त्रिया न विहितः ॥ यलक्षणाभाव इति भावः ।। (अभ्युपेत्यवादेन दोपभाष्यम्) (५१३६ अनुपसर्जनस्य गृह्यमाणविशेषणत्यै दोप एवमपि काशकृत्मिना प्रोक्ता मीमांसा-काश. पार्तिकम् ॥ ४ ॥) कृत्स्नी, काशकृत्स्नीमधीते-काशकृत्वा ब्राह्मणी, ॥ * ॥ जातिशब्देभ्यस्त्वतिप्रसङ्गः ॥ * ॥ | अत्र प्रामोति ।। (भाप्यम्) जातिशब्देभ्यस्त्वतिप्रसङ्गो भवति (उद्योतः) भाप्ये-एवमपीति । अत्र प्रोक्ताया अपि अचन्ती, कुन्ती, गान्धारी॥ स्त्रीत्यासियामणस्तीति पूर्वपक्षाशयः ।। (प्रदीपः) अतिप्रसङ्ग इति । तेभ्योऽपि प्रतिषेधः (दोपाभावोपपादकभाष्यम्) प्राप्नोतीत्यर्ष. ॥ अवन्तीति । अवन्तेरपलं स्त्री, 'खेलोस- नैप दोपः । अध्येव्यामभिधेयायामण ईकारेण गजादाग्म्य', तस्य स्त्रियामपन्तिमुन्तिसुरुभ्यध' इति छन्। भवितव्यम् । ययात्राध्येन्यामभिधेयायामणुताः, गान्धारीति । गान्धाररपलं घी, 'साल्पेयगान्धारीभ्याय लुप्तः सः। इत्यम् , तस्य 'अतध' इति लम् । अन प्रत्यया प्रति प्रात्य यश्च श्रूयते, उत्पन्नस्तस्मादीकार इति सत्यापुनर्न थस्योपरार्जनत्वात् 'दतो मनुष्यजातेः' इति टीप् न प्राप्नोति । भविष्यति ॥ तसमुदाशीसादिरवाशः। (मदीपः) उत्पन्न इति । सोऽपि उपतद्धितलीनि लमः ।। ।

·तदन्तविधिज्ञापनाधिकरणम् ]] विधिप्रकरणेऽधिकारस। १५ पुनर्नेति । संकृन्प्रवृत्तौ शास्त्रस्य चरितार्थत्वात् पुनः प्रत्य- | कायथा प्रधानेन भवति, एवमुपसर्जनेनापि स्यादिति सर्वयाऽयं भावः । अकारान्तस्य चाभ्येच्या स्त्रियां वृत्या टान् भवति ॥ योगः कर्तव्यः । भाष्यकारेण तु सूत्रमेवेदं ज्ञापनाया नितम्, (उयोतः) भाध्ये-उत्तरपति-नैप इति ॥ फिमध्येत्रीगनसतावे | गणपठितप्रतिषेधानपेक्षया । सर्वादिवातिके तु भाष्यम्-अनुप- प्रोक्तागतादापादयसि, उत प्रोक्तागनीत्वे १ नाप इत्याह-अध्ये सर्जनादित्ययं योगः प्रत्याख्यायते' इत्यादि तैदपेक्षया ॥ न्यामभिधेयायामिति एवं चान शिष्यमाणं लुप्यमानार्थाभिधायि' इति न्यायेनागन्तस तदतस्त्रीत्वाधकरवेऽपि विचमानो योऽण् स न (उध्योतः) प्रधानेनेति । उत्तरत्रापीति भावः । एवं चास्य तहतस्वीरवार्धक इति भावः ।। नास इत्याह-उत्पन्न इति । एते- नानुवादतामात्रम्, किंतु ग्यावर्वकताऽपीति भावः ॥ गणपति- नाभेदेन लक्ष्यभेदात्प्रोक्तागतस्त्रीत्वे उत्पशावेऽपि, अध्येत्रीगतीत्वे | तेति । वस्तुतो वार्तिक तद् । अतएवं वक्तव्यमिति भाष्ये उक्तम् । सादेव । अतएव चियायां जाता चिनत्यादौ पुनधारित्यपास्तम् । गणस्य तु स्त्रदुतत्वात पदप्रयोगासंगतिः । एवं च बार्तिकेन मोक्तागनस्त्रीत्वे पुनरापादितस्य डीप: 'उत्पा' इत्यादिना वारणार ॥ सूत्रप्रत्याख्यानं न युक्तमिति भाग्याशय उचितः ॥ प्रतिपेधान- पेक्षयेति । सूत्रस्यावश्यकर्तव्यत्वादिति भावः ॥ प्रत्याख्यायत ययुत्पन्नः कथं न श्रूयतेऽत आह-सोऽपीति । अध्येत्रणो लुक 'भस्याडे' इति पुंवरवे प्रोक्तार्थकात्परत्वेन सुलभः । लिगविशिष्टपरि | इति । तद्पैठिनप्रतिषेधस्य शापकत्वापेक्षया, खियामित्यस्य गृह्यमा- णविशेषणत्वापेक्षया चेतिशेषः । केचित्तु तत्या प्रत्याख्यायते' इत्या- भापयाऽध्येप्रणो गित्यन्ये ।। घुक्तिराघवार्तिकाभिप्रायेण, 'अन उत्तरं पठति' इति भाष्यकृदवतरणि- (सूममयोजनभाष्यम्) काया तस्य वार्तिककृत्सिद्धान्तत्वोक्तेः । उत्तरवाक्यस्यं तु आचार्यदे- इदं तर्हि प्रयोजनम्- शीयस्य । पूर्वप्र तदंताप्रतिषेधेऽप्युत्तरत्र तदंतविध्यभावेन महुकुरुष- प्रधानेन तदन्तविधिर्यथा स्यात्-कुम्भकारी, | रादावप्राप्त्याऽस सार्धक्यानुपपादनात् । 'पूर्वत्र' इत्युक्त्यसंगतेरायस्य नगरकारी। तदुक्तित्वम् ,असं तु भाष्य एव दूषितम् । तेनायवार्तिकस्यैव वार्तिकका अब हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भव- सिद्धान्तत्वम् । वार्तिककारीयसंशोपसर्जनप्रतिषेधप्रत्याख्यानाय हि तत्र तीति-अवययादुत्पत्तिः प्राप्नोति । तदुक्तम् , त्वत्पत्याख्यातसूत्रेणात्रोपसर्गनप्रतिषेधव्याख्यानसभवात् .(मदीपः) इदं तहाँति । प्रधानेन तदतविधिज्ञापना- अत्र तव्यमिति तदाशयः । इदं तर्हि प्रयोजनं प्रधानेनेत्यादि तु र्थमिदमित्यर्थः । नन्वमहत्पूर्वेति ज्ञापितोऽसौ । एवं तर्हि ज्ञाप- | भाष्यकृतः सूत्रप्रयोजनप्रदर्शनेनै वार्तिकप्रत्याख्यानमित्याहुः ।। १ लक्ष्ये रक्षणग्यायेनेत्यर्थः १२ यद्येतद्गणसूत्रं स्यात्तदा 'शहा धामहदित्युक्तम्' इत्युक्त स्यात् । यत २ ननु पाशक लेन प्रोक्ता भीमासा इत्यर्थे तेन मोक्तमित्यनेनाणि तमा पतद्वातिवमतो वक्तव्यमित्युक्तम् । म्डीपि च काशकृतीशदात्तदधीते तद इत्यनेनाध्यनर्थेऽणि च मोक्तालुक १३ तत्पदप्रयोगासङ्गतिम् वक्तव्यमिति पदमयोगासङ्गतिः । इत्यनेन प्रोकार्थक प्रत्ययात्परस्याध्येत्रणो होपविधानादन व सोपाध्यबधाना १४ सदा चामहदिस्यस्य सदन्तविधिज्ञायक्वेऽपि प्रधानेन तदन्तविधियश छकोऽमाति स्यादत भाह-अध्येत्रणो लुगिति ॥ मस्याढ इति पुवत्वे | स्यादित्याद्यनुपसर्जनाधिकारस्य फलमस्त्येव, भनेनैव तदन्तविधिज्ञापनमपि डीपोपहारेण प्रोताकमत्ययात्परत्वमिति माव । सादित्यर्थ ननु पुंवद्भावेन टीपोपहारेऽपि यस्येत्ति घेत्यनेनाकारस्य लुप्तत्यादण १५ तगणपटितमनिषेधस्य-शदा चामहत्पूर्वेत्यस्य । परत्वं न सम्भवति, निमित्तापाये नैमित्तिकस्येति तु नास्त्येवेत्याशयेनाह-लिंग १६ तत्रत्य ='सर्वादीनिसर्वनामानि इति सूत्रस्या, भाष्यकृतिरनुपसर्जनाधि. विशिष्टेति । अध्येत्रणो लुकि लुक तद्धित लुकीत्यनेन डीपो लुमित्यर्थः । कारस्य 'अनुपसर्ननादित्येष योग प्रत्यास्यायते' इत्यादिभिः प्रत्यारयानं कृत- ४ अमहापूर्वेत्यनेन ज्ञापितेऽपि तदन्तविधी स तदन्तविधिः प्रधानेन यथा तत् 'भनुपसर्जन ग्रहणमनर्थकम्' इत्यादि वार्तिकाभिमायण, न तु सदा चामह- स्थादुपसर्जनेन मा भूदित्येतत्फलमनुपसर्जनाधिकारस्य । तेन कुम्भकारीत्यत्र | दित्याद्यपेक्षयेति भाव। योऽस अनुपसर्जन इति भवति तत्र तदन्तविधि । १७ उत्तरवाक्यद्वयं तु-झापकं तु पूर्वत्र, रविधाने बहुबोहरपसंख्यानाम- अपणन्तान्डीपो विधाने प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदादिनियमे कारशब्दा व्यादिवार्तिकद्वयमित्यर्थः देव दीए मत्यय: स्यात्, तथा च कुम्भकारेय इत्याद्यापयेत, भतस्तदन्तविधि १८ आचार्यदेशीयस्य-पूर्वपक्षिय इत्यर्थः । भनुपसर्जनादित्यधिकारात्मान ज्ञापनार्थमावश्यकमेतत्सूत्रम् । तदन्तविधेरनेन झापनेऽपि एतदुत्तर तदन्तविधेरभावेन बहुकुश्चरेत्यादी 'सदन्तविधेपिनार्थमित्यर्थः' इति मुद्रित पाठः । दोपोऽमाप्त्या तन्निवारणार्थमस्याधिकारस्यानुपयोगात्रैतरज्ञापकं पुतमिति पूर्व- गणपटितप्रतिषेध शदाबामहत्पूर्वी जानिरित्यैष , तदनपेक्षया-अमहत्पूत्रे पक्ष्यक्तित्वमस्येति भावः। त्यनेन तदन्तविधिहापयितु शक्योऽपि तदनपेक्षयवानेन सूत्रेण तदन्नविधि १९ सझोपार्जनेत्यादिवातेकप्रत्यास्यानाय भाष्यकृता 'भनुपसर्जनादित्येप- यित इत्यर्थः । वस्तुतस्तु सदाचामहदियेलन्न गणसूत्र किन्तु वार्तिकमेतत् । योगः प्रत्यास्यायते इत्यादि सर्वादिसूने उक्तम् । सर्वादि पार्तिक सर्वादिसूत्रस्थवार्तिक इत्यर्थः । २. त्वत्प्रत्याख्यातसूत्रेणैषम्वया धार्तिककारण प्रत्याख्यातं यदनुपसर्नना- ९ तदानुपूर्वीकम्भाष्यम्, किन्तु 'नैव माप्नोति नार्थः प्रतिषेधेन' इत्ये दिति सूत्रन्तेनैवात्र=सर्वादिसूने उपस प्रतिघस्य व्याख्यानसम्मवादत्र-सर्वा. तदनुपसर्जनाधिकार प्रत्यास्यानपरम्भाष्यमित्यर्थः । दिसूत्रे तत्सझोपर्जनीभूतेत्यादिव्यर्थमित्याशय इति भावः । १. तदपेश्यादा चामहदियेतदपेक्षया) २१ 'सूत्रप्रयोजनप्रनिवार्तिक' इतिघ पाट भाभ्यकृता सिद्धान्तिनः ११ अनुपसर्जनादित्यधिकागदुत्तरत्रापीति तात्पर्यम् । सदधिकारा प्राक् सूत्रप्रयोजप्रदर्शनवार्तिकस्य 'ज्ञापक तु पूर्वव' इत्यादेः प्रत्यास्यामार्थमिति भावः । तदन्तविधिस्तु 'भमहत्पूर्वे त्यनेनापि सिद्धयेठ, तदुसरम्मघानेन तरहापनन्तस्यैव | मूलस्थपाडे हि प्रधानेन तदन्तविधिरिलादिसूत्रप्रयोजनमदर्शनेन धार्तिकरण দলিল। शपकं तु पूर्वरेत्यस्य प्रत्याख्यानमिति मावः।

·उयोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [१.१ पा.१ मा. अनुपस० सूत्रे , (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम् ) तस्मादनुपसर्जनाधिकारः॥ रग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भव (प्रदीपः) अवयवादिति । अन चोदयन्ति-कृत्तद्धि- तीति-संघातादुत्पत्तिर्भविष्यति । तसमासाश्च'इत्या कृग्रहणपरिभापया कुम्भकारशब्दस्य प्राति- (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) पदिकत्वात्तत एव ठीय् भविष्यतीति-तयुक्तम् । अमास्याः कृद्ग्रहण इत्युच्यते, न चैतद्ब्रहणम् । परिभाषाया अनुपस्थानस्य पुंयोगसूत्रे प्रतिपादनात् ॥ नन्वेमपि रुदरग्रहणमेतत्- दप्ययमण, तद्धितोऽपि॥ कारशब्दाद् कीपि विहिते कुम्भकारीशब्दादेव ढक् भविष्यति, (स्यानुपयोगप्रदर्शकभाष्यम्) स्त्रीप्रत्ययग्रहणे तदादिनियमाभावात् । तथा च परमकारीपग- एवं तहि-ईकारान्तेन समासो भविष्यति । न्धीपुन इसान संप्रसारणं भवति । एवं तहिं तदादिनियमामा- (प्रदीपः) एवं तहीति । पुम्भस्य कारीशब्देनोपपद- / वादनियमः प्रसज्येत । तथा च कदाचित्कारीशब्दात्प्रत्ययः लक्षणः समासः करिष्यते । 'लाभ्यो ढक्' इत्यत्र च डयामाति- स्यात्, कदाचित कुम्भकारीशब्दात् । यदा तु कुम्भकारीशब्द पदिकादिति तितयाधिकारात् प्रित्ययान्तात्समासप्रातिपदि-/ एक स्त्रीप्रत्ययान्तो भवति, नहु मारीशन्द इति ततः प्रत्ययो पाग्निधास्यते। समासमन्तरेण स्त्रीप्रत्ययान्तस्य प्रातिपदि- भवति ।। ननु कदाचिनियमाभावात्कारीशब्दोऽपि नीप्रलयान्ती फस्यासंभवान्ममामः स्त्रीप्रत्ययान्तो गृपते । स्पायन्तेभ्यर्थ भवतीनि ततोऽपि टक्प्रसङ्गः । नैप दोषः । नियमप्रतिषेधेना. गुपर्णादिभ्यो उपायमहणानत्या भविष्यतीति भावः ॥ धिकस्य तदन्तस्य कार्य विधीयते,नतुन्यूनस्य। अप वा स्त्रीप्रत्यये (ज्योतः) ननु सीप्रत्ययांतेन समासेऽपि समासस्य प्रत्यय- तदादिनियमाभायमनाश्रित्य कुम्भकारीति प्रयोजनमुक्तम् ॥ प्राणपरिभाषया मीमलयानसाभापाका ततोदगत आह -बीभ्यो- (उड्योतः) तत एवेति । वस्तुतोऽवयवस्याप्रातिपदिकत्वा- गिनि । २ च स्त्रीप्रत्ययानाप्रातिपदिका दको विधानसामध्येन समुदायस्य चाणतत्वाभावाद टीपोऽप्राप्तिरेवेति शंपितुमुचितम् ।। प्रधानेन तदतविधिशपने तु नानियमप्रसंगदोप प्रत्याइ-यदा. प्रत्ययमहपारिभाषा याप्यत इति भावः ।। विति । 'विधीयते' इत्यनन्तरं 'तदा' इति शेपः ॥ सत इति । नम्वेवं गुपण्यारिभ्यो सपन्तेभ्यो दर न साद, उमयत आश्यणे- कुम्भकारीशमादित्यर्थः । नम्पाटे तु फारीशम्दादित्यर्थः ॥ नादिवत्वामानाप बिनतादिभ्योऽपि न स्यादत आर-ध्यायन्तेभ्य | सत्सपि प्रधानेन तदंतविधी शंकतेनु कदाचिदिति ॥ निय. इति। मनुपम नरन्तीमत्यये तदादिनियमामावादिदं सर्व चिन्त्यम् । मप्रतिपेधेनेति । अयं भावः-नियमेनाभिरुस्यैव व्यावृत्तिनं तु न्यू- सलारीश्य रति गरे प्रातिपदिकादिति न संबायत इत्येव सत्वम् । नस, अत एव 'अस्यापर युवा इत्यर्थे -- मरादादिनि यति लोपे, भग्यमा व्यापहनदर्भगावश्यकन्येन ज्यानलस्समायविरोभ | इमन्नावाससिद्धिः । 'यदेवेयमात्रम्' इत्यादी बवतारसा मा. अनादिसिसिः । एवं च तनिषेतमापत्यं स्यैव संग्रहो न्याम्यो । (सूसोपयोगप्रदर्शकभाष्यम् ) अनचावल ति॥ ययं लभ्येत, सतं स्यात् । तत्तु न लभ्यते । नन्यसत्यपि प्रधानेन सदंतविधी सीप्रत्यये सदारिनियगामायाऊ. सिकारणम् अन हि गतिकारफोपपदानांरद्भिः मेनकापतिस्प निष्पापसेनानायकाय तदतानकारीसम्मस पर- सद समामो भयतीति ममास एय तापद्पति। म्तावामापाप समुशायादेव दमादि मरिम्पतीस्थत मार--अथ पति। समासे च एते, अवययादुत्पत्तिः पामोति ॥ पदापोतुष्पगेरेदगिपनितम् ॥ B-इंगोपन्यनु- शरियामयसबमिरा रियसि गामान्योत्पत्यमुकर क्यिामपरम- ययययानुत्पत्ती मस्यां को दोषः? स्ववियपा अपनायेन सा प्रथमोगरतत्वाय भरेदेवापमा पौम्मकाऐयो न सिरपति-अयययम्य धृषिसरी | दुरसतिरेरापीमारे । सदायानेयायीमारे प्रधानापमानापि स्याताम्। सम्म दुरितानि पई देन विपिरती ग माहीति तय ·तदन्तविधिज्ञापनाधिकरणम् ] विधिपकरणेऽधिकारः। r निरूपितम् । मुन्नावं तु न वचनेन निमित्तकोटो प्रविष्टम्, किन्तु | स्थानुपसर्जनत्वात्तस्य च जातिवाचकत्वाच्छब्दस्य न्यायप्राप्तमिति मायाशयः। त पृरिदोषः प्रायोदाहरणस्पेष्ट एव। सामान्येन डीप भविप्यति-'जातेरस्त्रीविपयाद- सरदीपस्तु यदा कुमकरणे नियुका उभं करोति तदा 'अगि नियुक्के' | योपधात्' (१२६३) इति ॥ इत्यनेन पूर्वपदादासत्वमिति । न च लियामिस्सस गृममा विशेष- (मदीपः) न वेति । सुपर्णशब्दो जातिवाचि प्राति. णतायाः भागुक्तत्वेन, अनुपसर्गनादित्यतयापांसमवेन पापिवेऽपि पदिकं तयानुपमर्जनम् । बहुम्युटा नगरीयन तु जातिवा- स्थ चारितार्यम् । मनेनेय रियामित्यस तदतविशेषगताया अपि चिनः पुकुटशब्दस्योपसर्जनत्वात्समासस्याजातियाचित्वाद् बी. शापनाव तस्य डीप्रकृतिविशेषणताया न्याय्यत्वाय । समान्य पोऽभावः ॥ जातेरिति । जीवेरित्यनुवर्तमाने 'पाककर्णपर्ण' प्य तदर्थान्वयाए । एव च यदुकुश्चरेति म्यावर प्रसिटम् । इत्यनेनेत्यर्थः । विशेष सति 'आपिशला' लप्पेतथावर मेव । अनुपसतनादिति तु गृपमागविशेषणमेवेसाइः ।। (उड्योतः) जातिवाचीति । औषभिजातिवाचीत्पः ।। | जन्वेव जावेरकोत्ससानुपसर्जनाधिकारे पाठो व्यर्थोऽत आह- (५.२८ पूर्वपक्षमार्मिकम् ॥ ६५) पहुकुपुटेति ॥ ॥ * ॥ अनुपसर्जनाधिकार जाते - (पार्तिकोपसंहारभाप्यम् ) विधाने सुपा उपसंख्यानम् ॥1) फथं कृत्वा चोदितम्? कथं शत्वा परिहारः ? (भाष्यम् ) अनुपसर्जनाधिकारे जाते विधाने वीहिरिति कृत्वा चोदितम् । तत्पुरुष इति कृत्या परिहारः॥ सुपा उपसंख्यानं फर्तव्यम्-सुपणीं ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- (प्रदीपः) सुपर्णीति । शोभनानि पर्णान्यस्या इति बहु- महाभाप्ये चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे प्रीहिः । तन पर्णशब्दस्योपसर्जनत्वाद् छीप् न प्राप्नोति ॥ पादे प्रथममाह्निकम् ॥ (उध्योतः) माध्ये-जाते पिति । जातेरिस्मनुवर्तमाने पाकणेति जीविधाने इत्यर्थः । भाष्ये 'तस्य च शम्दस्य जातिवा- (प्रदीपः) बहुव्रीहिरिति । नास्त्युपसर्जनमम्मिनित्यनु- चकत्वाव' इत्यन्वयः ।। पसर्जनमियाश्रीयमाणे पर्णशब्दस्योपसर्जनत्वाद् 'छी'न स्यात् । (५१३९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ७॥) तत्पुदपे तु दोपाभाव. । समासस्योपसर्जनत्वाभावात् ।। ॥ * ॥ न वा समासस्यानुपसर्जनत्वा- इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैग्यटकृते महाभाष्यप्रदीपे चतुर्था- ध्यायस्य प्रथमपादे प्रथममाहिक्म् ॥ जातिवाचकत्वाच शब्दस्य सामा- न्येन डीविधानम् ॥ * ॥ (उयोत.) 'कथकला' पति भाष्यस उदाहरणविषयत्वभम निराकरोति-नास्त्युपेति ॥ (भाष्यम् )न या एप दोपः। इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपो- किं कारणम् ? समासस्यानुपसर्जनत्वात् । समा यो चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे प्रथममान्हिकम् ।। सोऽत्रानुपसर्जनम् । स च जातिवाचकः । समास- ननु 'श्रीमत्ययान्दप्रकृतिकसुबन्ताहक्' इति श्रीमोढमित्यस्यामः । तथा ) यस्त्वेन चान्तोदात्तत्वमेव स्थादिति तु न व शक्यम् । अवयवात्कारीशब्दा- च केबलकारीशब्दस्य सुबन्तत्वाभावादेव न तता प्रत्यय इत्याशङ्कायामाह- | कि तस्यैव तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुबन्तत्वमपि कारेय इत्यस्यैवेति मुबन्तत्वमिति । भव सुम्पद नानुवर्तत इत्यर्थः । परिभाषया न कोऽपि होप इत्याहुः । २ कुम्भकारेय इसादावयवस्य वृद्धौ सत्यामपि न कश्चिदोष इत्यर्थः ४ ननु नियामिति विशेषण गृह्यमाणस्यवेति स्वीक्रियमाणे पहुकुर चरेत्यादी ननु विशियाक् प्रत्यये 'कित ' इत्यनेनान्तोदात्तत्वम्, निकृष्यैकार्थी | दोषाभावनानुपसर्जनादित्येतदेव मास्तु, कथ स्वाशे चारिता भावास्त्रिय मिति भावे केवलकारीशन्दादपि ढकि भन्द्रोदात्तत्वमेवेति कथ 'भवयवस्य वृद्धिखरौ तदन्तस्यैव विशेषणमिति ज्ञाप्यत इत्यत आह-तस्स बीचिति । डीवस्य स्पाता' इत्याधापत्ति प्रदर्शितत्यत माह-वादोषस्त्विति । कुम्भकार प्रीत्वस्य मकृत्यर्थ एवान्वयस न्याय्यत्वेन नियामित्येतदपि तदन्तस्यैव विशेषण इत्यत्र प्रत्ययवरेणान्तोदात्तत्वम्, तत्र विशियत्केवळाद्वा दकि मन्तीदात्तत्वमेव | न्याय्यमिति भावः। स्यादिति न खरदोषः। यत्र कुम्भकरक्रियाया नियुब्यो काचन तत्र 'अण्णन्ते ५ अनुपसर्जनादित्येतद्विशेषण गृममाणस्यैवेति सिद्धान्तितत्वेन पाककर्णे- परे नियुक्तबाचिनि समासे पूर्वमायुदातम्' इत्यर्थकेन 'भणिनियुक्ते' इति सूत्रेण | त्यादौ भनुपसर्जन यत् पाकादि जातिवाचक तदन्तास्त्रीवाचकात्प्रत्यय इत्पर्य कुम्भकारीचन्द कुम्मन्द एव भायुदाता स्यात् । ततश्चावयवात्कारीशदा स्यावश्यकत्वेन सुपर्णीत्यादौ पर्णस्योपसर्जनत्वादातिरिति भाव । कि प्रत्ययस्तरेणान्तोदात्तत्वे भाधुदात्तस्यान्तोदात्तस्य चैति खरदयस्य प्रवण ६ ननु सुपर्णीशब्दस्य नित्ययीत्वेन जातरचीलस्य माध्यमाभवादाद- स्थादिति भाषामदातम्पदभेकवमिति परिमाणमा वि शिला बली जातेरियनुवर्तमान इति । 11 F ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ म.१.पा.२ आ. टिड्ढाण० सूत्रे (१२६ डीपविधायकसूत्रम् ॥४।१।२ आ. ९॥) 'अ' ग्रहणे 'चङ्ग्रहणं मा भूत् १२८९ टिड्ढाणद्वयसब्दघ्नज्मान 'अच्' ग्रहणे 'ण' ग्रहणं मा भूत् ॥ (प्रदीपः) प्रसङ्गेन परिभाषाऽन्तरप्रतिपादनायाह-तनु न्यप्ठक्ठकञ्चरपः॥४।१।१५॥ चेयमिति । स एवानुवन्धो यस्येत्यर्थः । उपात्तानुवन्धव्य- (टीबधिकरणम्) तिरिक्तानुवन्धयुक्तस्त्वतदनुवन्धकः ॥ यत् ग्रहण इति । 'य- (५१४० पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) तोऽनायः' इत्यादावित्यर्थः ।। अङ्ग्रहण इति । 'अशोऽकि ।। * ॥ ढग्रहणे सानुवन्धकस्योप गुणः' इत्यत्र चशे ग्रहणाभावादडि विधीयमानं 'श्वयतेरः' इत्यत्वं चडि न भवति-अशिश्वियदिति ।। संख्यानम् ॥ * ॥ (उध्योत्तः) प्रसंगेनेति । न तु प्रकृते ढको ग्रहणानुपपत्तिप्र. (भाष्यम् ) ढग्रहणे सानुबन्धकस्योपसंख्यानं योजिका सेत्यर्थः । स एवेति । सप्तपर्णादी वीप्सावदत्र वृत्तायवधा- फर्तव्यम्-कारिकेयी, हारिकेयी ॥ रणस्यान्तर्भाव इत्यर्थः ।। अतदित्यस्य तत्तद्भिनेत्यर्थ इत्याह--उपा- किं पुनः कारणं न सिद्ध्यति ? तेति ॥ दशोऽहीति । अनुवृत्तिप्रदर्शनार्धमेतत् ।। चडि नेति । (५१४१ पूर्णपक्षसाधकवार्तिकम् ॥२॥) 'विभापाट्इम्योः इति चह, 'जस्तम्भु' इति पक्षेऽत् ॥ ॥ * ॥ अननुवन्धकग्रहणे हि न सानु- (परिभाषाज्ञापकभाष्यम्) चन्धकस्य ।। *॥ ते के एते परिभापे कर्तव्ये ? (भाप्यम् ) 'अननुवन्धकग्रहणे हि न सानुबन्ध- न कर्तव्ये। .. फस्य प्रहणं भवति' इत्येपा परिभापा कर्तव्या। आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत एते परिभापे इति कान्येतस्याः परिभापाया: प्रयोजनानि ? यदयं 'वामदेवाद् ड्यड्ड्यौ' (२९) इति ययती तव्यग्रहणे तव्यग्रहणं मा भूत् । डितो करोति ॥ दियग्रहणे दियुग्रहणं मा भूत् ॥ (प्रदीपः) ड्यड्ड्याविति । यस्येति लोपेन वामदेव्य- (प्रवीपः) तव्यग्रहण इति । 'पूरणगुण' इति तव्येन मिति स्पे सिद्धे डिस्करणं 'ययतोधातदर्थे' इत्पन्न पप्पोम्रहण- रामाराप्रतिषेध उच्यमानम्तव्यता न भवतीति ब्राह्मणवर्तव्यमिति | निवारणार्थम् । एवं चैत जित्वस्य प्रयोजनं भवति, यद्यते परि- रामायो भवत्येय, तन कृतम्यरेणान्तरितं भवति । तव्येन तु | भापे भयतः । रोनापामदेव्यमित्यनान्तोदात्तत्वं न भवति, अपि समासे मृत्म्परेण तशन्दाकार उदात्तः स्यात् ॥ दिवग्रहणे | त्वव्ययपूर्वपदप्रकृतिसरेणाधुदात्त यम् ।। इति । तेनाक्षयूरिति "दिव औत्' इति न भवति । अक्षयूभ्या- मिति 'दिव उत्' इति न भवति । अन्यया 'ऊठि' फते, एक. एवं चाशनसामाह-~ययेते इत्यादि। अन्तोदात्तस्य नेति। (उद्योतः) ननु लोपार्थ स्त्यिमत आह-यखेतीति । देशविकृतस्यानन्यत्यादौत्वोत्ये स्याताम् । परिभाषायां तु सत्या प्रातिपदिकस्य स्वर्गान्तरिक्षवाचिनो दिवशब्दस्य प्रहणम् ॥ 'थयोशात' इत्यनेन, नम उत्तरयोर्ययदंतयोर तरपदयोरममा. मस्पान्न उदार प्रति सदः।। (उत्पोतः) तम्परितमिनि । सम्पतलिस्पेन सरितांत- (प्रथमवातिकमत्यादयानभाष्यम्) स्वाद ।। ताम्दाकार इति । प्रचवम्बरेण पतंम्पस गथ्योदाप- स्वार भरपूरिनि । धातोः गानुसन्धरम्पार॥ अटिश इति । तत्तापसंख्यानं फर्तव्यम् ? पदविभयभरमापेक्षया शिसपेशरारतरगः ॥ दिवशम्द- न कर्तव्यम् । पेनिसिनित्यानस्य, मन्युपत्रस्य चेन्यः॥ अननुबन्धको दशब्दः खियां नास्नीति एत्या (परिमापाक्षेपभापम्) मानुयन्धयाम्य ग्रहणं विमास्यते । गनु पेयमपि फतव्या-'तदनुसन्धफमहणेऽतद ननु चायमस्ति शिलायाद(५२३१०२)रतिनिप नुपन्धकप्रदपं नरति। खियां यतते । कान्पेतम्या: परिमागयाः प्रयोजनानि ? अयं ताद 'समाया या' (१०५) 'रान्दरि' 'पत्'प्रादणे 'पपत्' प्राणं मा भूत् । (१०६) रति । एपोऽपि न मियां यति। Inform. • HDreamfarmerator MarITTEthein -reateriarra सपा TER RAAmeriors In Ent Timikani.

·सीवधिकरणम् ] विधिप्रकरणे मत्ययप्रकरणम् । । फि फारणम् ? तत्र साधुरिति वर्तते । कथं च (उद्द्योतः) ननु औत्स्या अपत्यार्थले जातित्वमरस्येवेत्यात स्त्री नाम सभायां साध्वी स्यात् ! आह-भषेति॥ (प्रदीपः) नैप खियामिति । शिलेव शिलेयमिति नपुं. (५१४४ सिद्धान्तसाधकार्तिकम् ॥ ५॥). सकलिङ्ग एव शिलेयशब्दः,खभावात् ॥ कथं स्त्री नामेति । ॥ * ॥ अनधिकारे हि पुंयोगादाख्यायां यासभायां विदुपामेव पुरुपाणां साधुत्वाधिकारादिति भावः ॥ ङीन्मसङ्गः ॥ * ॥ गनु राभायां साधुरियं ब्राह्मणपतिः, परिपद्धति सभवति स्त्रियाः सभायां साधुत्वम् । एवं तर्हि च्छन्दनि राभेयशव्दम्यवं विधायां (भाप्यम् ) अननुवर्तमाने हि जातिग्रहणे पुंयो- स्त्रिया प्रयोगाभारः॥ गोदारयायां डीन्प्रसज्येत वैदस्य स्त्री वेदीति ॥ (उयोतः) यज्ञमभायामिति । यति प्रायश्चित्तादेरप्यु. (अम्हणद्वयस्य साफल्ययोधकभाष्यम्) परक्षणम् । मायश्चित्तादिविमरों, यागनादी वा विदुपामेव माधुत्वेन यदि तपस्य निवन्धनमस्ति, इदमेव वक्तव्यम् । योग्यतमऽधिकारादिति भावः ॥वैदुष्यं च-उपनयनादिमतां पुंसामे- | तन्न वक्तव्यम् । घेति तात्पर्यम् ॥ तदप्यवश्यं वक्तव्यम् । अक्रियमाणे हि तस्मिन् (५१४२ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ३॥) वैदस्य भगिनी-यैदी, परत्वाजातिलक्षणो डीप ||* ।। अन्ग्रहणमनर्थकं तदन्ताद्धि डीपं बाधेत । डीनि पुनः सति परत्वाद् डीन की ङीन्विधानम् ॥ * ॥ याधते ॥ (माप्यम्) अञ्ग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? (प्रदीपः) चैदस्य भगिनीति । अनेन जातिवाचित्वं तदन्ताद्धि डीन्विधानम्-तदन्ताद्धयमन्ताद् डीन् दर्शयति । यी हि यदस्य भगिनी सा बिदस्यापत्यमिति तस्या विधीयते-शाहरवाधनो डीन्'(४।१।७३) इति ॥ जातिनिमित्त एव वैदशब्द प्रवर्तते, न पुंयोगनिमित्त ॥ पर- न चास्ति विशेषः-अनन्ताद् डीपो वा डीनो त्यादिति । परत्वग्रहणेन वाधकत्वं लक्ष्यत इसपवादत्यादि- |त्युक्तम्भवति ॥ चा, तदेव रूपं स एव स्परः। (उद्द्योतः) ननु भगिन्यामपि पुयोगादेव वैदशब्दस्य वर्तना- (प्रदीपः) ग्रहणमिति । 'शारवाद्यनो छोन्' इत्य- स्कथ जातित्वमन आह-अनेनेत्यादि । ननु शाहरवादियों नेनासन्तान्डीन्विधानार्दनन्तान दीविधानमनर्धकम् । खरे जातिग्रहणानुवृत्ती निरवकाशत्वात् डीनः कथ परत्वोतिरत आह- विशेषाभावाद्-अमन्तस्यायुदात्तत्वान् सीपि हीनि चायुदात्त- परत्यति । स्यैवावस्थानात् ॥ (५१४५ सूनांशपूरकवार्तिकम् ॥ ६॥) (उध्योतः) हीविधानादिति । भाष्ये हिhतावित्यर्थः । ॥ * ॥ ख्युन उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (५१४३ समाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) (भाध्यम् ) रयुन उपसंख्यानं कर्तव्यम्-आय- ॥ * ॥ न वा जात्यधिकारात् ॥ * ॥ करणी, सुभगकरणी। (भाष्यम्)न वाऽनर्थकम् । किं कारणम् ? (सूत्रांशपूरकभाष्यम्) जात्यधिकारात् । जातेरिति तनानुवर्तते । अजा अल्पमिदमुच्यते 'स्युनः' इति- त्यर्थोऽयमारम्भः-औदपानी, औत्सी ॥ नलजीकक्ख्युंस्तरुण- तच्यावश्यं जातिग्रहणमनुचय॑म् ॥ तलुनानामुपसंख्यानम् । (मदीपः) औत्सीति । उत्से भवेति भादावर्षे 'उत्सा नम्नजीकरख्युंस्तरणतलुनानामुपसंख्यानं कर्त. दिभ्योऽन्' इत्यविधाने जातिवाचित्वाभाव. ॥ व्यम् । नरें-स्त्रैणी । मञ्-पौत्री । ईकक्-शा- १ छदषि समेयशब्दस्य 'समाया साधु ' इत्यर्थे बियाप्रयोगो नास्तीति | स्यायामिति सूत्रेण हीन्मसम्यतेत्यर्थः । भाष्ये तु पुयोगारयाया सत्या डीन इति ढमत्यय खिया नास्तीति सम्यगेव ॥ छन्दसि दृष्टानुविचित्वात् । तात्पर्यम् । २च पुस्तके 'धानादत्राग्नन्तात्' इति पाट । ६ 'अनुच्यमाने' इति च पुस्खके। • मगिनी चैदीत्यपर' इति च पुसके। हीनि पाऽऽयुदात्तस्यै' इनि ध पाठ । ८ मगिन्यामधे प्रयुज्यमानस्य वैदशन्दस्य जातिवाचकत्वमुपपादयति- ५ भरत्यार्थे गोत्र च चरणैः सहेति जातित्वम् । भवाथें जातिवाभावेन या हीति ॥ तसिध्यमेतदित्यर्थः । ५ प ७. पुलकयो: 'घुयोगदारयायाम् इति पाटः । वार्तिके पुरोगादा 'नम्, मन्त्रैणी, पौसी' इति क पाटा १'अत्यल्प' इति च छ पाट. ७पाकच.

·५० उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४३.१पा.२मा. प्राचां फसूत्रे कीकी, याष्टीकी । ख्युन्–आट्यकरणी, सुभग- ऽपत्याधिकारस्थ एव गृयते । अत एव देवापनमाविति यमि दैव्ये- करणी । तरुण, तलुन-तरुणी, तलुनी॥ त्यादौ न डीप् इति बोध्यम् । अत एव प्रत्याख्यानेन समफलता ।। (प्रदीपः) स्युन इति । सूत्रे स्युनः पाठोऽनापः ॥ (समाधानभाष्यम्) नसनीति । तरुणतलनशब्दयोरवयोऽयं प्रणम्-तरुणी न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते-कक्करपो यन- मुरेति । प्रापिधर्मो हि वयः । गौरादिपु तरुणतलनशब्दयोः | श्चेति । पाठान् छीपपि भवति । खरे विशेषः । अथ वा वयोवाचि- कथं तर्हि ? भ्यामपि गौरादिपाठात्परत्वान् छोपेव स्वादिति वयोवचनावपि तरुणतलनशब्दायुपसरयानं प्रयोजयतः, तन सामर्थ्यात् फफरपोऽयनश्चेति ॥ वीणपोर्विक्ल्पः ।। (प्रदीपः) कञ्फरपोऽयश्चेति । अयं संहितापाठ (उयोतः) ननु तरणतलुनयोः 'वयस्यचरमाति डीपः सि- आपः। तत्र गर्गादिभ्यो यम्' इत्यत्राकारप्रश्लेषादयविधीयते, देगपसंख्यान व्यर्थमत आह–सरणेत्यादि । स्वरे विशेष इति । स एव चेहानुक्रियते। तत्राकारोऽनुनासिक इतूसंशफः, इह उननन्नायायुदाताविमो । तत्र डीप्याघुदात्तत्वम् , हीपि त्वंतोदात्त- | विशेषणार्थ इति ययो प्रहणाभावाद् प्येति टावेव भवति । स्वमिति विवेकः ॥ तपणी गरेत्यायपि वयस आरोपात्प्रयोगः स्यादत | 'यस्कादिभ्यो गोत्रे, यमसोध' इत्यत्राप्यकारप्रलेपः ॥ आह-अययेति ॥ अधयों गोग्रग्रहणानुवृत्त्या 'गर्गादिभ्यो यम्' इलस्यैव उप्ता- कारस्य निर्देशः॥ (६२० टीपूविधायकसूत्रम् ॥ ४ ! 11२ भा. १०॥) (उद्योतः) ननु विच्छिय पाठे दोष एवेलत भाए-आप १२९० यज्ञश्च ॥ १।१।१६ ॥ इति । स तु व्याख्यातरल्पित इति भावः ॥ ननु भयमोऽभावाक (टीयधिकरणम्) तदन्तान्डीविपिरत आर-सग्रेति ॥ नन्वेवं गार्यों न सिध्यवी- सन आर-ताकार इति । मुग्यिायोऽकारप्ररूपं विनाऽपि सिदि (५१४६ भाक्षेपयार्यिकम् ॥ ॥) दर्शयति-अय येति । एतेन संघांकरक्षणेति व्याख्यातम्, गोत्रनर- ॥ * ॥ आपत्यग्रहणं द्वीपाचनः प्रति पादिस्यतो गोयमहणानुवृत्तः। तदनुसंधकपरिमापा स्वनिसलेन मा- पेधार्थम् ॥ * ॥ प्यमामाण्यात प्रपर्वते । गोनमाणस सत्रानुपृश्या गोभे तनुसंधरुय- मोऽमायाग्रति दिए । 'अमिनिस्' इति मनस्तु भस्त्रियां विधानान (भाष्यम्) आपत्यग्रहणं फर्तव्यम् , दीपायनः वरिपये दोपः ।। प्रतिपेधार्पम् । ६६ मा भूत-प्येति । (१२८ फविधायपस्यम् ॥ १।२ मा. "॥) तत्तर्षि यताव्यम्॥ (पीपा)मापत्यप्राणमिति । अपवे भव आपल्यः॥ १२९१ प्राचां प्फ तद्वितः॥४।१।१७॥ दप्येति । द्वीपे भवति भपादाय दीपदममु यम्' इति (खदिराफाधिकरणम्) (भाशेपमाप्यम्) (गोता) अपत्ये भय दाविस प्रतिरोधमापदा सरितपचनं किमर्थम्? । ..

·तद्धितप्फाधिकरणम् विधिप्रकरणे विकल्पप्रकरणम् । ५१ १२९२ सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः - (५१५६ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) (६२९ प्रत्ययविधायसूत्रम् ॥ ५।१२ आ. १२॥) ॥ ॥ तद्धितवचनं पितःप्रातिपदि- कादीकारार्थम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) तद्धितवचनं क्रियते, पितःमाति- ('सर्यत्र' पदकृत्यभाष्यम्) पदिकादितीकारो यथा स्यात् ॥ सर्वत्रग्रहणं किमर्थम्? नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्राचामेव हि स्यात् । पित्करणसामर्थ्यादेवात्र-ईकारो भविष्यति । नैतदस्ति प्रयोजनम्, सिद्धं प्राचां पूर्वण ॥ यथैव तदि पित्करपसामर्थ्यादप्रातिपदिकादी इदं तर्हि प्रयोजनम् । सर्वेपामेच यथा स्यात्-- कारो भवति । एवं प्रातिपदिकादित्यस्यानुवर्तन- आवट्यायनी, चापं बाधित्वा प्फो यथा स्यात् । सामर्थ्यादपितोऽपि प्रातिपदिकादीकारः स्यात् ।। (प्रदीप) सिद्धमिति । आरम्भसामर्थ्यात् 'प्राचाम्'इति भस्त्यन्यत् प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तौ प्रयोजनम् । न संभन्स्यत इति भावः ॥ सर्वेषामिति । अपवादविषया- किम् ? णामपीपर्यः । इहानुपयोगात् पूर्वसूत्रेण सर्वत्रग्रहण संबध्यते । उत्तरार्थम् । अत इन्-दाक्षिः, साक्षिः॥ | तेनावय्यायनीति प्राचां फः सिद्धो भवति । अन्यया ह्यावया- वेति चाप-उदीचां सावकाशः परत्वात्प्राचां ६ बाधेत ॥ (प्रदीपः) पित्करणसामादिति । धातोः-पादेः पित्वमट्विधौ चरितार्थमिति अपा क्षमेत्यादौ दीपू भवति ॥ य (उड्योतः) अपवादेति । बाकेत्यर्थः । परत्वाद्धि चाम् थैव तीति । यदि पिद्गौरादिभ्यश्च' इत्यत्र पित्-प्रातिप- | प्राप्नोति, बाधकविषयेऽपि प्राची मते म्फो यथा स्यादित्यर्थः ।। दिकशब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावो नास्ति, तदा समुच्चयेन भा- | अप्रत्यमर्वत्रग्रहणेन कथं तहामोऽत आह -इहेति । सर्वत्रेत्यस्य व्यमिति भावः ॥ उत्तरार्थमिति । अत्र खैनुवर्तनं नान्त-बाधकविषयेऽपीति तत्रायः॥ ननु चाप्यपि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया फस्य रीयकम् । एतच गौरादिग्रहणाद्विज्ञायते ।। समुच्चये गौरादिभ्यो | सिद्धः सर्वत्रग्रहणं व्यर्धमेवेति चेन्न । अत इत्यधिकारादिति दिन ॥ छीपः सिद्धत्वात् ॥ अत इमिति । अन्ययाऽत इति समर्थ- (५१४७ सूत्रांशपूरकवार्तिकम् ॥1॥) विशेषणं स्यादिति भावः ।। ॥ * ॥ लोहितादिपु शाकल्यस्योप- (उड्योता) ननु पित्वसामयादप्रातिपदिकान्डीपि धातोरपि स्थावत आह-भातोरिति । धात्वस्य खोखेनारोगः । कृदंते तु संख्यानम् ॥ * ॥ अवयवे चारिताध्यन समुदायोपकारकत्वे मानामाव इति भावः । (भाष्यम् ) लोहितादिषु शाकल्यस्योपसंख्यान एतच्च-अत्रानुवृत्तेर्नान्तरीयकरवं च । यद्यपि गौरादिग्रहणमित- फर्तव्यम्-शाकल्यायनी। प्रातिपदिकल्यावृत्यर्थ तथाऽपि व्याख्यानातदसंवन्धेनैवोपपत्ती तद्धि यदि पुनरयं शकलशब्दो लोहितादिषु पट्येत । तग्रहण न कार्यमिति भाण्याशयः। अन्यथा-प्रातिपदिकाधिकारा. भावे । समथैति । ततय देक्षयोरपत्यमित्यत्र न स्यादिति भावः ।। इह हि शाफल्यस्य च्छात्राः शाकला. 'कपवादि. भ्योगोने' (४।२।११) इत्यपन स्यात् । 'मादिपदिकादीकारो' इति क. प. पादः। पिहारादिभ्योसा माति स्यात् । दक्षयोरिलस्याकारान्तत्वामावेन न ततः प्रत्यया स्थादिति मावः। पदिकादित्यनुवृत्तः पिता प्रातिपदिकादिया स्यात्ततश्च प्रत्ययान्तस्य ५ सर्वश्रेति सूत्रारम्भ भामादन प्राचामिति न सम्बध्यत इति भाव । तद्धिसाम्सत्वात्मातिपदिकमहामायावश्यकी। आयथा तेनैव सिद्धे सूत्रमिद व्यर्थ स्यात् । २ पादेवपूर शनायामिलादेः पित्वं 'विद्भिदादिभ्योइ' इत्यद सर्वत्र दोहितेति सूत्र सर्वत्र ग्रहणाभावेऽपि लक्ष्यदोषाऽसम्भवात्तत्पूर्व विधानेन चरितार्थमिति कृदन्ता पशदान दीपित्यर्थः केवलाद्धातोः बोला | मार्चा कतक्षित इत्यत्र सम्बध्यते । तथा च पमनादावस्यशब्दात्परत्वासात- मपि चापं बाधित्वाफ एव भवति । सर्वत्रपदसम्बधामावे हि पापा को बाध्येत । अत्र वनुवर्तनम्-पिगौरादिभ्यालेखन मातिपदिकादित्यस्यानुवृत्तिना • तमाप्तियोग्येऽचरितार्थत्वरूपापवादकत्वस्वल्पाभावादाह-बाधकेतसः नवोपक्षम्यते किन्तूत्तरार्थमनुवर्तमाना नान्तरीयकवासंसम्पत इत्यर्थः । पत्र इति। मातिपदिकादित्यस्य न विशेषणत्वं किन्तु समुवालदा गौरादीना मण स्पर्थ तापूर्वसूत्रे सम्बदस सत्रपरस्येत्यर्थः । मेव स्वात्तसामातिपदिकादित्येतविशेषणमेवेति । . ननु सकामपि श्रीवल्लवानान्योतकतेनानेकप्रत्ययोत्स्चेरपि दोगामावा. मत साविशेषणं अदि समर्पस्य सासदाकारान्तात्वमर्धादित्या सवोति मर्भमत माहानु पाप्यपीति । नैवं शक्यम् । योगान्न मत्सयः।

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.२आ.वयसि० सूत्रे १२९३ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च (गणपाठनिश्चायकभाप्यम्) (६३० एफविधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ आ. १३ ॥) एवं तर्हि- कण्वात्तु शकल: पूर्वः ॥४।१।१९॥ कण्यशब्दात् शकलशब्दः पूर्वः पठितव्यः॥ (५१४८ सूत्रांशपूरकवार्तिकम् ॥१॥) कतादुत्तर इष्यते। ॥ * ॥ कौरव्यमाण्डूकयोरासुरेरुप- कतशब्दात् शकलशब्द उत्तरः पठितव्यः॥ पूर्वोत्तरी तदन्तादी संख्यानम् ॥ * ॥ पूर्वोत्तरीगणौ तदन्तादीद्रष्टव्यौ । ये कण्वादयस्ते (भाष्यम्) कौरव्यमाण्डूकयोरासुरेरुपसंख्यानं शकलादयः । ये कतपर्यन्तास्ते शकलपर्यन्ताः॥ कर्तव्यम्-आसुरायणी। किं प्रयोजनम् ? (प्रदीपः) आसुरायणीति । 'प्राचां प्फ तद्धितः' इत्यत्र फाणी तत्र प्रयोजनम् । सूत्रपाठापेक्षया तद्धितग्रहणं प्रत्यायातम् । आसुरिशब्दात्तु तवं सति फाणौ सिद्धौ भवतः॥ प्फस्य तद्धितसंज्ञाप्रयोजनमिकारलोपः, अकारान्तात्तु प्फे सव- र्णदीर्घत्वेनापि स्पं सिध्यति ॥ कण्वात्तु शकला पूर्वः (उद्द्योतः) ननु पूर्वत्र तद्धितग्रहणप्रत्याख्यानात्कथमासुरा- कतादुत्तर इप्यते। यणीत्यत्र यस्येतिलोपोऽत आह-सूत्रपाठेति । एवं च तद्धितग्रहण. पूर्वोत्तरी तदन्तादी मेवैतदैर्धस शपकमित्यर्थः। फाणी तत्र प्रयोजनम् ॥ (५१४९ सूत्रांशपूरकवार्तिकम् ॥२॥) (प्रदीपः) कण्वात्त्विति । गर्गादिपु कपिकत, कुरुकत, ॥ * ॥ छश्च ॥*॥ अनइह, कण्व, शफल, इत्येवं गणसनिवेशः । तत्रानडुद्-कुरु (भाष्यम्) छश्चेति वक्तव्यम्-आसुरीयः कल्पः ॥ कतशब्दावतः स्थानादपकृप्यान्यत्र पठितव्यो । शकलशब्दस्तु (प्रदीपः) आसुरीय इति । आरिणा प्रोक्त इति शेषे- कतयण्वशब्दयोर्मध्ये पठितव्यः । कत-शकल-कण्वेति । तत्र | ऽर्थे छापवादे इनश्च' इत्यणि प्राप्ते छस्य प्रतिप्रसव इहैव लाघवार्थ फतस्यान्तः क्तन्त इति तत्पुरुषेण शकलशब्द उच्यते। क्रियते । अन्यथा द्विरासुरिग्रहणं कर्तव्यं स्यात् ।। शन्ध्यादित्यानिपातनाद्वा पररूपत्वम् । तथा कतोऽन्तो येषां तानि तन्तानि । तत्र बहुनीहितत्पुरुषयोर्वहुप्रीहिः शिष्यते, पदाज्ञायते ॥ ननु प्रतिप्रसवस्पेह का संगतिरत आह- (उध्योतः) शेपेऽर्थ इति । दं च भाप्योदाहरणस्य यल्प' सरभिन्तानां यस्योत्तरसरविधिः स शिप्यत इति वचनात् । चेति ॥ लाघवमेव दर्शयति भन्यथेति । एवं फण्यादिभ्यो गोमे इत्यत्राप्येस्शेषः ॥ फाणाविति । शाकल्यायनीति नियामनेन एफः । शाश्त्यस्य छाना इति (६३. ही विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ आ. १५॥) छापयादः 'कन्यादिभ्यो गोत्रे' इति रोपिरोऽण् भवति । (उयोतः) भाष्ये-पूर्वोत्तरी तदंतादीति । पूर्वो लोहि- १२९४ वयसि प्रथमे ॥ ४॥ १॥२०॥ तादिः शलान्नः । उत्तरः कण्वादिः शरणादिरित्यर्थः ॥ नन्वेव. (५१५० सूयार्थसाधकार्तिकम् ॥१॥) मप्युपरांण्यानमावश्यफ, पतरण्वयोमध्ये पटितय शकलस्य गण- ॥ * ॥ वयस्य चरमे ॥ * ॥ यादपि मध्युपत्यादत आइ-रान कतस्पेति ॥ अनशम्मः समी. पकापी, पदारयादमोगा इत्यसामातेराइमायादीनि ॥ (भाष्यम् ) ययस्यचरम इति वक्तव्यम् । दापि स्परभिसानामिति । यमनी नपुमरमगमफेनेसनेनारि सिष्यति, यथा स्यात्-चयूटी, चिरण्टीति । तपाति सवादिभ्य स्पेतमाशारप्पेनेरमेयोन्सन् ॥ भना- (प्रदीपः) चयम्यचरम रति । ये प्रीणि यांसी- प्रोपर। पीरुपदमीयोरितिमायः ॥ छन्ति-योमारयीवनस्थाविरागि, तन्मतेनेदं यकन्यम् । यधू- पिरण्टशन्दयोर्वितीयायोपचनावाद । यदा त एय पयसी 1 किन्न समाधामममिन नागरीष. 4.J''पाकिम्य भागरिaal पेशी मात्र tisgarhi जो इविपना-ति। MISeमनं निपलम मदिरा Eml. (मनु 'शी पारमा पर मारने TriMRI मा सादरपोशान -मनु नि। morrhem. • 'पसार पोसा। iपरिभाषित permananामातीमारपरेमा ।

·तद्वितःफाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे विकल्पप्रकरणम् । । उपचयापचयलक्षणे इनि दर्शनम्, तदैतन वसव्यम् । यौवन (प्रदीपः) कुमारीति । पुंसा सहासंप्रयोगोऽस्य प्रति- सापि प्रथमवयोरूपस्यात् ॥ निमित्तम्, न तु प्रथमं वयः । तथा च वृद्धकुमारीति प्रयोगः। (उयोतः) ये ग्रीणीति । वार्निकसमतत्वादिदमेव युक्तम् ॥ | पाणिगृहीती तु प्रथमवया अपि कुमारीशब्देन नोच्यत शेत (अतिम्यातिनिरासभाष्यम्) भाषः। इह कस्सान भवति-उत्तानेशया, लोहितपा- (उदयोगः ) भाष्ये-मनापि हि संबन्धादिति । पुरुष. दिका, द्विवर्षा, विवति। संप्रयोगसरन्यादिति भावः ।। नैतानि वयोवाचीनि ॥ (विवरणभाष्यम्) कथं तर्हि चयो गम्यते? सम्बन्धादेवाने वयो गम्यते ।। संबन्धाद् ॥ इह पुनः सम्बन्धसम्बन्धात् । (मदीपः) उत्तानशयेति । एते हि शब्दाः प्रथमव. योविषयाः प्रयुज्यन्त इति भावः । नैतानीति । नैषी वयः इह तावत्-उत्तानशयेति- प्रतिनिमित्तमित्यर्धः ॥ संवन्धादिति । विशेषणेविशेष्यभा- यदा कर्तृत्व विशेपितं भवति तत उत्तरकाल वलक्षणादित्यर्थः । ततश्च यहिरंगत्वादयःप्रतीतेीम भवति ॥ चयो गम्यते ॥ (उयोता) ननु वयोविभयत्वेन वयोनोधरनया नैनानि लोहितपादिकेति- वयोवाचीनि-इत्ययुक्तमत आह- -नेपामिति । पाल्पयौवनम्मा- यदा पहुँबीयों विशेपितः तत, उत्तरकालं पिररूपं वयो नेपा प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ॥ एतच्छम्दप्रतिपाप- | चयो गम्यते ॥ कियाकारकादिसम्बन्धादयसोऽप्रतीतेराह-विदोपणेति । प्रकारणा. दिसापेक्षावधारणादिगर्भविशेषगविशेष्यमानादित्यर्थः । सर्वाऽपि सदा- द्वियर्पा निवति- चिदुताना शेत रति सामर्थ्यात् उत्तानैव शेन इत्यवधारणमात्रीयते । यदा डिवों विशेपितः, तत उत्तरकालं वयो सन प्रकरणाद्धि वृद्धत्वाभावे निश्चिते बालेति गम्यत इति तात्पर्यम् ।। गम्यते ॥ नन्वेर ययोऽवगनी डीप स्यादेवेसन आह-ततश्चेति ।। (प्रदीपः) सम्बन्धादेवेति । औत्पत्तिकाद्वाच्यवाचक- (अन्यासिनिरासभाप्यम्) भावलक्षणासंयन्धादित्यर्थः । कुमारशब्दस्य हि प्रथमं धयः यदि तहि यत्र सम्बन्धाद्वयो गम्यते तत्र न प्रतिनिमित्तम्, साहचर्यात्तु पुंसा सहासंप्रयोगमुपादाय पद्धायाँ भवति-इति-इहापि न प्रामोति कुमारीति ॥ गौणः कुमारीशब्दः प्रयुज्यते ॥ सम्बन्धादिति । कर्तृमा- अनापि हि सम्बन्धाद्वयो गम्यते । प्रादेरभिधेयस्य शब्दसबन्धस्य प्रमाणान्तरावगतेनै विशेषणेन कोऽसौ सम्बन्धः? सवन्धादित्यर्थः ॥ कर्तृत्वमिति । उत्तानशया-इति शेतिकि. योऽसौ पुंसी सहासंप्रयोगः ॥ यायाः कर्नी शब्दार्थः । यदा तु प्रकरणादिवशात्प्रथमवयो. यावदुपपयसावदेक वया, यतचापचयस्ततोऽपरमिति व्याख्यायां धूट "अम्मारीशदे साक्षात्सम्बन्धाद्वाध्यवाचकभावरूपाइयो गम्यंत चिरण्टयोरपि यौवनवाचकत्वेनोपचयरूपत्वामथमवयोवानकायमेवेति सरिस- इसी । ध्यर्थमचरमेति न वक्तव्यमिति भावः। "इह-उत्तानशयेत्यादौ क्रियाकारकमाव सम्बन्धज्ञानानन्तरम्प्रकरणा- २ 'वयस्य चरम इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकसम्मतत्वादिति भावः ॥ दिना धयउ मतीतिरित्येषा शाना साधादाव्य धयो नास्त्रीत्यर्थ । २ उत्तानश्यादिशब्दैरवस्थाविशेषोवोध्यते, ततश्च वयसः प्रतीतिर्वक्तृता १२ प्रतीयमानवयो रूपार्थस्य विशेष्य कर्तृत्वम्भवतीत्यर्थ । पर्यानरोधात् । तेन च कदाचिदत्यन्त घृद्धाया अपि योधा स्यात्, कदाचिच १३ प्रकरणादिना प्रतीयमानोऽयों यो वयोरूयस्तस्य विशेष्यम्बहुमीहिणा माझाया अपीति प्रथमवयो वाचक्त्वस्यापि सम्भवेन सूत्रस्य प्राप्तिमाशङ्कते। वाच्योऽर्थोऽन्यपदार्थो भवति तदेत्यर्थः । 'नैतेषा' इति ख ५१ पाठः । उत्तानश्यादिशन्दैवयो बोध्यते, १४ द्विग्वों वर्षयभूनारूपः प्रकरणादिनामतीयमानवयोरूपापस्यविशेष्य उत्तानशयत्तस्य वाल्यविषयत्वात्, ननु धयस्तेषाम्मवृत्तिनिमित्तमिति भावः। 4 उत्तानशय दिशब्दवाद उत्तानाबाला इत्यादि विशेष्यविशेषण- मित्यर्थः । बोचकपदप्रयोगः क्रियते, अथवा विशेष्यविशेषणभावः प्रकरणादिवशाद्विज्ञायते, १५ ननु वृद्धायामपि दृद्धकुमारीर्ति शन्दा प्रयुज्यत इति कुमारशब्दसन तदा वयसा मतीति--इति विशेष्यविशेषणभावरूपात्सम्बन्धात्तम्झायत इत्यर्थः । वयोवाचकत्वमित्यत माह-साहचर्याविति । कुमारीगन्दो वयोवाचक एच. ६ उत्तानशयादिशब्दः पूर्व वयसोऽप्रतीतिरिति वपनि मथा इत्यस्यामाता- | वृद्धाया कुमारीशब्दस्य मयोगस्तु सिंहो माणवकेत्यादौ यथा क्रौर्यादिरूपवन्या वन्तरमवात्पूर्वोपरियतिक्त्वरूपाहापि न बहिरको डीवित्यर्थः। सिहत्वमारोप्यते मागवफे तत्रापि पुंसामानयोगस्पसम्बन्धात्कुमारलं • 'उत्ताना शेते. लोहितौ पादौ यस्याः सन्ति' इत्यादि शब्दैः प्रतिपादिता- वृद्धापामारोप्यत इति भावः । रिपकारकादिसम्बन्धादयसोऽप्रतीतिरित्यर्थः । १६ उत्तानश्येत्यादौ उत्तानापनक्रियाकीवप्रथमतो भासते, उतच सा 'गवतीहापि न' इति । पुस्तके, की बालेति प्रकरणादिना गम्यत इति 'प्रभमवयोविशिय शबनकालेर 'पुसाऽसप्रयोगा' इति छ. पाठः । प्रकारको मोषा प्रथमवयोल्पाविशेषणक इसी।

·५४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.२आ. अपरि० सूत्रे विशिष्टा कनों प्रतीयते तदा प्रथमवयोविषयत्वं वैहिरङ्गमि- कथम्? त्यर्थः। लोहितपादिकेति । अत्राप्यन्यपदार्थमात्रं शब्दार्थः। एवं वक्ष्यामि-परिमाणान्तात्तद्धित्तलुकि डीभ. विशेषप्रतिपत्तिः प्रकरणयत्ता। द्विवर्षेति। द्वे वर्षे भूतेति ठनो 'वर्षालुक्' चित्तवति नित्यम्' इति लुक् । अत्रापि परिमाणमा वतीति । दाव्दार्थः, शालादावपि प्रयोगाद् । वयःप्रतिपत्तिस्तु प्रमाणान्त तनियमार्थ भविष्यति-परिमाणान्तादेव तद्धि- रनिवन्धना ॥ तलुकि डीव भवति, नान्यत इति ॥ (उध्योतः) औत्पत्तिकादिति । स्वाभाविकादित्यर्थः । स हि साक्षासम्बन्धः। प्रथमं वय इति । पुति तस्यैव प्रवृत्तिनिमि ततो विस्ताचितकम्बल्येभ्यो नेति । तद्धितलुकी- घवेन स्त्रियामपि तदेवेति भावः ॥ साहचर्यादिति । यस्याः प्रथम | त्येव ॥ वयस्तस्याः पुंसाऽसप्रयोग इति सम्बन्धादित्यर्थः ॥ शब्दसंब- स्येति । शन्देन सबन्धो यस्येति यहीहिः ॥ प्रमाणान्तर= विपरीतनियमो न भवति, लक्ष्यानुसारित्वाहक्षणस्य। तेन तद्धि- (प्रदीपः) परिमाणान्तादेवेति । तद्धितलुक्येवेत्येपतु प्रकरणादि ॥ विशेषणेनेति । प्रकरणादिना प्रथमवयोविशिष्टायाः कालप्रतीतिरिति प्ररेणादिप्राप्तप्रथमवयोरूपेण विशेषणेन सम्ब- तलुकि समाहारे च व्याटकीति ही भवति, पञ्चभिर वैः झीता पादित्ययः ॥ विशेपेति । स्वभावत्त एवासाः पादौ रक्तौ नालक्त- पञ्चावेत्यादौ न भवति । विस्तादीनां परिमाणवाचित्वात्प्रतिषेधो कादिनेत्येवं गृहीती ती, बालेति गम्यत इत्यर्थः । माये-यदा कर्तृत्व- | विधेयः॥ मित्यादि । प्रत्ययार्थों यद्रोपपदाधारवाभ्यां विशेषितस्तदा सद्धि (उयोतः ) तद्धितलुक्येवेति । एव हि समाहारे न स्या. शेषणकप्रत्ययास सामान्यतो बोधोत्तर प्रकरणादिलो वयः प्रतीतिरि- दिति मावः । 'आगन्तूनामन्ते निवेशः' इति न्यायैन है एवोचित स्पर्धः ॥ उत्तानशयननिरूपितकर्तृत्ववतीति बोधादिति भावः । एव इति तात्पर्यम् ॥ यादकीति । दाभ्यामाढकाभ्यां क्रीवेति, योरा- भानीर्थोऽन्यपदाथों वर्तिपदाविशेषणकः प्रधर्म बुध्यते, ततोऽनन्तर टकयोः समाहार इति चार्थः ॥ परिमाणवाचिस्यादिति । विस्ता- मकरणादितः खाभाविकरक्तपादत्ववती बालेति विशेषप्रतीतिरिति ॥ दीना पृथग्ग्रहणादेवान परिमाणशब्देनोन्मानमपि गृशन इति भावः । द्विग्यर्थ इत्यस्य द्विगुनिमित्तमत्ययार्थ इत्यर्थः ॥ प्रमाणान्तरं प्रक- विस्तादयः परिमाणविशेषा अपीत्साशय इस्यन्ये ।। रणादि । (भतिव्याप्तिनिरासमाप्यम्) यदि तर्हि यत्र सम्बन्धादेव वयो गम्यते तत्र (६३३ प्रत्ययविधिस्टम् ॥ ४ ॥ १।२ आ. १६) भति-ति-ददापि प्रामोति-कन्येति । निपातनादेतत्सिद्धम् ॥ किं निपातनम्? "कन्यायाः फनीन च'(४।१।११६) इति ॥ ॥४।१।२५॥ (टीपधिकरणम्) (६१२ दीपनिऐधसूमम् ॥ ५1११२ . १५) (५.५१ पूर्वपक्षवारिकम् ॥1॥) १२९४ अपरिमाणविस्ताचितकम्ब ॥॥ जयसो नकारो लिदाधिकारे ॥ * ॥ त्येभ्यो न तद्धितल्लकि ॥११॥२२ ।। (भाष्यम् ) ऊधसो नकारो लिङ्गाधिकारे पत्ता- (निपेघाधिकरणम्) व्यः।ह मा भूत्-महोधाः पर्जन्य इति ॥ (पोगदिमागेन सूर्यासमस्यास्पानमाष्यम्) (प्रदीपः) ऊधस इति । 'अधोऽन' इति रामासा. मी बीप्रतिपेधाधुच्येते, तकः शफ्योऽयम्। न्तप्रकरणे स्तमन्या 'यहुदिरूपगोटी नरइति यह AUTHeroin अचमा प्रचारिण्याचे पपीतली • पुनले भरितम्यम् । पा. गोवा Ruruीमाenseीय मकिन पूरे नमाने, तो मम पोम मिला। लस REAAIR Unrमाशीपोरयसिकाय. ५ परिमान र म निदाता नियो भागला. पदार. र मोनीयो की am, पालाश परिnि. निसरोधारारिमानमारका300 निपम भारी ५० मापा इमmar irriarror, ममी 'गार'मानितमनुहम्मतिमाmarrare Fath afrमा .rime TRI MIRMATICE A MERIArमोपमा पY RETरोपमा माTTER. SHTRAKHinde.मोरया atmise onTIONA refमोपमाप. rrrrhe..पुरा दुनि! पलंग Twitt reat Murt. Terum referr-तारीमतिभित १२९५ वहुव्रीहेरूधसो डीप् .

·डीपाधिकरणम् विधिप्रकरणे विकल्पप्रकरणम् । AAMAU व्यम्। तन 'अलोन्त्यस्य' इत्लन्सस्य नकारो शप्प्रत्ययय सियां प्राक्तायन्न प्राप्नोति । भवदीपयों भवति । 'धनुपोऽनए इति समासान्वेष पठितव्यम् किं कारणम् । एवं च महोघाः पर्जन्यः, पुण्डोधो धैगुमिलनए न भवति ॥ न हि जीविभाग (उद्योतः) ननु लिहापियारे नारे क्रियमागे 'मोषाः' उत्पन्ने तर्हि ङीपि प्रामोति ॥ प्रसादापसोऽनर दुर्वारोऽत आर-अघसोऽनदिति ।। नश्चेति उत्पन्ने चापि न मानोति। घकन्यमिति । न चैवमनो जागिरवादलोपानापत्तिः अर्थ वत्परिमापाव-अन्महगे लक्षाप्रतिपदोसपरिभाषाया अन्यप्रवृः किं कारणम् ? पतझाप्यप्रामाण्यादेव। अनादेखि हरन्तेभ्य आचारविरमावाला- नधन्तानां यो यहुबीहिरित्येवं तत् । न चैपनद्य- चारविदन्ते आत्मनेपदप्रयोजयनिति बोध्यम् ॥ ननु अ पाटे न्तानां यहुप्रीहिः ॥ 'धनुषश्च' इसन न लभ्येतेलत आह-धनुप इति । प्रागेव तर्हि प्राप्नोति। (५१५२ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) ननु चोतं न हि डीविभापेति । ॥ * ॥ न वा समासान्ताधिकारे यद्यपि न डीप्विभापा, कप तु विभाषा ॥ स्त्रीग्रहणात् ।। *॥ कपोऽवकाश:-अन्यो बहुमीहिः-अयवका, अधीहिकः। (भाप्यम् ) न वा लिङ्गाधिकारे नकारा कर्तव्यः । डीपोऽवकाशः-विभापा कय्, यदान कप सो. किं कारणम् । ऽयकाशः-कुण्डोनी, घटोनी। समासान्ताधिकारे स्त्रीमहणात्-समासान्ताधि. कप्रसङ्ग उभयं प्रामोति, परत्वात्कप्स्यात् । फार एव स्त्रीग्रहणं फर्तव्यम् ॥ (प्रदीपः) कस्यां पुनरिति । द्वायन पी-नदी- (प्रदीपः ) न वेति । ममासान्तप्रकरण एवं 'उधसोs. लक्षणो नित्यः, शेपलक्षणो विकल्पितश्च तत्र क्स्य प्रसङ्ग इति न स्त्रियाम्' इति वक्तव्यम् । तनावश्यं कर्तव्यम्-कप्स- प्रश्नः ॥ प्रागिति । शेषलक्षण इत्यर्थः । न हि ङीपिति । मासान्तनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः ।। यद्यन कप्स्याद्, टीविधानमनवकाशं स्यादिति भावः । द्वयोस्तु (उद्योतः) काममासान्तेति । कप्पसमासान्देत्यः॥ विरल्पे सति परस्परपरिहारेण प्रवर्तनानास्ति दीपोऽनवकाश (५१५३ सिद्धान्तसाधकवार्तिकम् ॥३॥) त्वम् उत्पन्न इति । नदीलक्षण इत्यर्थ ॥ ॥ * ॥ इतरथा हि कविधिप्रसङ्गः ॥ * ॥ (उद्द्योतः) द्वावत्रेति । अवस्थाप्रमदारेण कविशेषविषयः प्रश्न इति भावः ॥ अनवकाशं स्यादिति । वाक्यावस्थायां कपः म. (भाष्यम्) इसरथा हि कविधिः प्रसज्येत । वृत्त्या तदतस्यैव बहुव्रीहित्वादूधोन्तबहुप्रीहेरभाव इतिभावः ।। ननु न कीं पुनरवस्थायां कप्पामोति ? हि सावकाशो दीपिति वक्तव्ये न हि डोश्विभाषेति कुत उक्तमत आ. माक् डीपुत्पत्तेः॥ इ-द्वयोस्स्विति ॥ नदीलक्षण इति । नैनु डीपि कृते तदन्तस्य नियामित्यधिकारे 'बहुव्रीहे वो हीर नश्श' इति क्रियमाणे 'उध ६ ननु ज्योन्जाइमोहेरनहादेशमावेऽपि नकारादेशसन्नियोगेन सी सोऽनङ' इत्यत्र खियाम्' इति न वक्तव्यम्, तया च महोपा इलादौ दोष | मवति, ततस्य समासान्तप्रत्ययस्यानुपपत्तिरेव, समासान्तप्रत्ययस्य समासमझाता इति मावा माक् जायमानत्वात् । यदि च नकारादेशात्मामेव समासान्त इति मन्यते तदो- २ अना प्रत्ययाधिकारपटितत्वेन मययत्व माभूदिति हित करण कृतम्, धश्शदान्तत्वाभावादेव सस्थामा स बाधको भवितुमर्हतीयेद्विवृणोति- ततच दिवसामर्यादयमादेश इति सिद्धम् । अत्र केचित् एतद्भाध्यमामाण्या कस्या पुनरिति ॥ देव' इनि हेतु हलन्तभ्य भाधारविन्नत्यत्रोपयोक्ष्यन्ते । तनुच्छम् । हलम्तेभ्य .'न भवितव्यम्' इति च पाठः। भाचारविवभावानाश्रयणेऽपि अस्य भाष्यस्य वैय] नापतेति न तद्भाध्यमत्रार्थे 'नघृतथ' इत्यस्य नधन्तोत्तरपदादाहुबौहे. कवित्यर्थः । तथा चात्र यह ममाण भवितुमईतीति मावा । भत्र ख, ग घ पुस्तके' 'महादेः' इत्ययमेव | नोहेडींपुत्पत्तेनयन्तोत्तरपदकत्वम्बहुदीही न सम्भवतीति नगृतश्चैत्यस्यामाप्ति पाठ उपलभ्यते, तथापि 'नररूपस्य काप्यनुक्तत्वेन 'भन' भसानिराश्रित | रिति भावः । इति सुधियोऽत्र विमावयन्तु ९'त्येवं सः' इति च. पाठः। ३ भत्रैव 'बहुबीहे रूधसो डीए' इलौव नकारस्य पाठे 'अपसोऽनद १.वायत्र' इति क. पाटा। इत्यस्य निष्पलत्वेन यागे घेति शेकः । एवधात्र नकारपाठेन 'अनमोऽनद्र' "हीपुत्पत्तेः प्राक् नधृतधेत्यसमाप्तिसम्भावनाऽपि नेवि शेषाद्विमाषेयस्यैव 'विया च' इत्येतन वक्तव्यं भवतीति लापवमिति भावः। डीपः प्राक् माप्तिरित्यर्थः। * 'ऊपोनहः इति गुरुवर सूत्रकरणेनापि नकारादेशप्रत्याशने योज १२ ननु 'उत्पझे तरी दोषि प्रामोति' प्रति माग्यस्य-ज्योन्तानीहेपि माह-तत्रैवेति । रूपसिद्धादपि समासान्तप्रत्ययेन कपाऽनिष्टापत्तिः स्यात् ।। प्रातिपदिक्ग्रहणपरिभाषया हीपन्ने बहुव्रीहित्त्वमाश्रित्य समाधान्तप्रत्ययः सादि- समासान्तप्रकरणे क्रियमाणस्य चानडा कदमत्स्ययाधरलेनेष्टसिद्धिरिति मावा त्याश्य सपनोपपद्यते । एमासान्त विधावस्था परिमाण अप्रतिम 'समासान्त इत्यर्थ.' इति घ पाठा । नात् । एवधानुपपत्रमेतदित्याशयेनाह-ननु बीपित इलासिक ·૫૬ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.२आ.दामहा० सूत्रे ५ बहुव्रीहित्वामावात् बहुव्रीहर्थकवाक्यत्वाभावाच नैवतबहुव्रीहे: कदि. यदातुसलु बहुव्रीहिस्तदान सिध्यति-उत्तान्तं त्यर्थेऽपि कथं तत्प्राप्तिः न च लिङ्गविशिष्टपरिमापया तत्प्राप्तिः, तया दाम अस्या इति । च परिभाषया स्त्रीप्रत्ययसममिव्याहारे प्रातिपदिकत्व-तचाप्यधर्माणा (एकदेश्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) लिंगप्रत्ययविशिष्टेऽतिदेशो बोध्यत इति वाच्यम् । समामान्तविधी ननु चेतनावत एतद्भवति-उत्क्रमणं चाऽपक्रमण लिङ्गविशिष्टपरिभाषा नेति 'डयाप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रे भाष्य उ- कत्वेनात्र तदप्राप्तरिति चेन्न। तदनभ्युपगमेनैव पूर्वपक्षिणा प्राप्त्युद्भा- वा, दाम चाचेतनम् ॥ वनात् । समासान्तविधाववयवग्रहण एव दोष इत्यत्रैव तद्भाव्यतारप- अचेतनेप्वपि चेतनवदुपचारोदृश्यते । तद्यथा- यांच । समाससमुदायग्रहणे तत्प्रवृत्त्यप्रवृत्त्योः फले विशेषामावाच॥ सस्तान्यस्यावन्धनानि, स्रस्यन्तेऽस्था वन्धनानीति॥ भाष्ये-नयन्तानामिति । नद्यन्तप्रकृतिकसुवन्तोत्तरपद इति (प्रदीपः) चेतनावत इति । लोकव्यवहारे-उरझम- भावः । अत एव करभोरूरित्यत्र न नित्यः कम् ।। भाष्ये-परत्वा. पादौ चेतनस्यैव पर्तृत्वेन प्रसिद्धत्वान हि घट उतूकामतीति दिति । उत्ष्टत्वादन्तरगरवादित्यर्थः । प्रसिद्धिरिति भावः ॥ अचेतनेप्वपीति । देशान्तरप्राप्तिर- चेतननामपि दृश्यत इत्यर्थः ॥ (सिद्धान्तभाप्यम्) तस्मात्सुप्च्यते न चा समासान्ताधिकारे स्त्री- (उद्योतः) न हि घट इति । फलानुकूलत्वेन रिपि सर्वधात्वर्थत्वादिति भावः ॥ भाष्ये-अचेतनेष्वपीति । कृत्या- ग्रहणादितरथा हि कविधिप्रसङ्ग इति ॥ धारोपेण प्रयोग इति भावः । एवमेव रथो गच्छतीयाद्युपपत्तिः ।। (सिद्धान्तभाष्यम्) (१३४ हीविधिसूत्रम् ॥ ४॥२ भा. १७॥) तत्तर्हि संख्यादेरिति वक्तव्यम् ? १२९६ दामहायनान्ताच ॥४॥१॥२७ ॥ न वक्तव्यम्, प्रकृतमनुवर्तते ॥ (डीयधिकरणम्) क प्रकृतम् ? 'संख्याऽव्ययादेडीए' (४।१।२६) इति । (५१५४ पूर्णपक्षवार्विकम् ॥31) यदि तदनुवर्तते, अव्ययादेरपि प्रामोति । ॥ ॥ दामहायनान्तात्संख्याऽऽदेः॥*॥ नेप दोपः। (भाष्यम् ) दामहायनान्तात्सायाऽऽदेरिति वत्ता संख्यादेरित्यनुवर्तते, अव्ययादेरिति निवृत्तम् ॥ व्यम्। (परिभापागुखेन सिद्धान्तमाप्यम्) इह मा भूत्-उद्दामा वडवेति ॥ कथं पुनरेकयोगनिर्दिष्टयोरेफदेशोऽनुवर्तते, एक- (प्रदीपः) संस्याऽऽदेरिति । सख्याऽव्यययोर्द्वन्द्व- देशो न? निर्देशादेकदेशानुत्तिरलभ्येति भाव ॥ एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशानुवृत्तिर्भवति । (५:५५ एक्देशिसमाधानपातिकम् ॥ २॥) तद्यथा-'तस्य पाकमूले पील्यादिकर्णादिभ्यः ॥ * ॥ तत्पुरुपविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ * ॥ कुणब्जाहची' (५।२।२४) 'पक्षात्ति' (२५) इत्यत्र मूल इत्यनुवर्तते, पाक इति निवृत्तम् ।। (भाप्यम्) यापीहेरिति वर्तते । तत्पुरुपश्चा. (प्रदीपः) एफयोगेति । शन्दानुमानपक्षे यस्यैव शा. यम्-उत्थान्ता दास उद्दामेति ॥ ब्दस्य स्वस्तित्त्वं प्रतिज्ञायते, स एवानुवर्तते । अर्थागमानपक्षे भयेत्सिद्धम् यदा तत्पुरपः ॥ तु द्वन्द्वार्थस्यैरत्यादनुष्यतिः स्यात् ।। मर गाया महापामाधाय एक नियत इति तस्य - सयोगनिर्दिष्टानां सहपा मातित ६ या निNिA परिभारी भादो पर भार-बावीस इति: मानिस गपतएमोहनापरणेऽपि निरामयमोलर यो सादी रथयारलेन प्रयामपरयामाल - परतवर्ष मापा । TAITपायो धो गहरप, सस्य परीक्षा पालभरतिरक्लेवेति भाव सरदेससोप्या परिमापनि मारः। पमा लादिमागीagra .. पति: fat मिल कर REET RATEEriसपनीमाभापलिया। समानारमा माMANTRA पापातामा त Rawaरा पाm नारारमेर पर। Trairint Rimal gharagineसास्ति । म पनि मारः। मावा. पी.

·डीयधिकरणम् ] विधिप्रकरणे प्रत्ययप्रकरणम् । 1 (उद्द्योतः) एकयोगनिर्दिष्टानामेकदेशानिवृत्ती वीजमाइ (६३५ डीपविधिसूनम् ॥ ४।११२ आ..१९) शब्दानुमानेति ॥ १२९८ रात्रेश्चाजसौ ॥४।१।३१॥ (सिद्धान्तांशकथनभाच्यम्) (डीवधिकरणम्) अथेह कथं भवितव्यम् ढौ हायनावस्याः शा- (सिद्धान्तभाष्यम्) लाया:? अजसादिप्विति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्- हिहायना, त्रिहायनेति? रात्रि रात्रि मरिष्यन्तः। हायनो धयसि स्मृतः॥ रानि रात्रिमजानतः। सर्वो रात्रि सहोपित्वा। चयोवाचिनो हायनशब्दस्य ग्रहणम् । न चैप वृत्यामेकान्तरात्रिम् ॥ चयोचाची। (उद्दयोतः) भाष्ये-~'सा रात्रि सहोषित्वा पत्या एक अथ णत्वं कस्मान्न भवति ? त्रिरात्रिराम्' इति पाठः ।। णत्वमपि वयोवाचिन एव ॥ (प्रदीपः)हायन इति । वकन्यमेतदिति भावः ॥ णत्व (६३६ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ आ. २०) मपीति । 'निचतुभ्यां हायनस्य' इति विहितम् ॥ १२९९ अन्तर्वत्पतिवतोर्नु ॥४॥१॥३२॥ (उद्योतः) भाष्ये-शालाया इत्यतः प्रश्नः । ईदृशेऽर्थे कथं (नुगधिकरणम्) प्रयोगेण भाव्यमिति प्रक्षः, विहायनेत्याद्युत्तरम् ॥ वक्तव्यमिति । (५:५६ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) हायनान्तो यो बहुव्रीहिः स वयसि गग्य एव डीपः प्रकृतिः शिष्टः स्मृतेत्यर्थों भाष्यस्य ॥ ॥ * ॥ अन्तर्वत्पतिवदिति गभर्तृ- संयोगे॥ * ॥ (६३४ डीविधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ आ. १८॥) (भाष्यम् ) अन्तर्वत्पतिवदिति गर्मभदृसंयोग १२९७ केवलमामकभागधेयपापापर- इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्- समानार्यकृतसुमङ्गलभेषजाच 'प्रथते त्वया पतिमती पृथिवी' इति ॥ (प्रदीपः) अन्तर्वदिति । अन्तर्वन्नी गर्भिणी । पति- ॥४।१।३०॥ वनी-जीवद्भर्तृकेत्यर्थः ॥ (डीवधिकरणम्) (उद्योतः) जीवदिति । लोकव्यवहारादीदृशस्य सयोगस्य (माक्षेपभाध्यम्) ग्रहणम् । अत एवाग्रे 'जीवपत्या च' इति भाष्ये उक्तम् । तत्र डिति मामकग्रहणं किमर्थम् , नाणन्तादित्येव सिद्धम् ? | स्वश्चेति पाक्षिकनदीत्वम् ॥ (समाधानभाष्यम्) (भाक्षेपभाष्यम्) नियमार्थोऽयमारम्भः-मामकशब्दात्संशाछन्द अथान्तःशब्दस्यागर्भसंयोगे कि प्रत्युदाहियते ? सोरेव ॥ अन्तरस्यां शालायामस्तीति ।। (प्रत्युदाहरणभाष्यम्) किं पुनः कारणं वाक्यमेवोदाहियते, न पुनर्म- क मा भूत् ? तुप् ? मामिका वुद्धिरिति । अस्तिसामानाधिकरपये मतुयू विधीयते । न (प्रदीपः) मामिकेति । ममेयमिति-'युष्मदस्मदोर- चात्रीस्तिसामानाधिकरण्यम् ॥ न्यतरस्या सच' इत्यण् । 'तवक्ममकावेरवचने' इति ममका (प्रदीपः) किं पुनरिति । अन्तर्वतीति नुगभाव एव देशः । टाप् । 'मामक्नक्योरपसंख्यानम्' इतीत्वम् ॥ प्रत्युदाहार्य इति मन्यते ॥ न चानेति । अन्त शब्दस्याधिक रणप्रधानत्वादिति भावः । मामकशब्दस्याणमत्ययातवादिति भावः। २ मामिकासन्दस्य सिद्धिमाह-युप्मदेति ॥ 'परिप्यते' इति के पुलके। 'पत्या पैकान्तराविकम्' इति क. गुलदे। ८पा.च. ५जीवपत्यामिति रूप साधपति-तत्र वित्तीति। इन पात्रास्तिना सामा' इति रुपाटा, 'न चारितना सामान क पाठा, 'न चास्मिन् पिपयेऽरितना सामा' इति व पाटा।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.२आ. पत्यु? ० सूत्रे (उयोतः) ननु मतुशुगिलक्षणडीपो दुरित्वेन कथ प्रत्यु क तर्हि स्यात् ? दाहरणत्वमत आह–नुगभाव एवेति ॥ 'पत्नीसंयाजाः' इति यत्र यज्ञसंयोगः॥ (प्रत्याक्षेपमाप्यम्) (प्रदीपः) इयमस्य पत्नीति । यज्ञसंयोग इति पति- इहापि तर्हि न प्राप्नोति । अन्तर्वतीति । शब्दस्य विशेषणं मन्यते । तेन यत्र यज्ञवाचिसमवधाने पति- (सिद्धान्तभाप्यम्) शब्दः प्रयुज्यते-पत्नीसंयाजा इत्यादौ-तत्रैव नत्वेन भाव्य. एवं तर्हि- मिति भावः॥ अन्तर्चत्पतिवतोस्तु (उयोतः ) पतिशब्दस्येति । नास्येत्यर्थः, पलीसयाज- शब्दो यागविशेषस संशा ॥ मतुन्वत्वे निपातनात् । (समाधानभाष्यम् ) अन्तर्वदिति मतुत् निपात्यते, वत्वं सिद्धम् । पतिवदिति चत्वं निपात्यते, मतुप सिद्धः॥ नैप दोषः। पतिशब्दोऽयमैश्वर्यवाची सर्वेण च किमविशेषेण ? नेत्याह- गृहस्थेन पञ्च महायशा निर्वाः, यच्चादः सायंप्रात- गर्भिण्यां जीवपत्यांच होमचरुपुरोडाशानिर्वपति तस्यासावीऐ । एतस्मिन् विपये॥ (प्रदीपः) पतिशब्दोऽयमिति । पतिशब्दार्थस्य यज्ञ- संयोग इति विशेषणम् । पल्याश्च दम्पत्योः सहाधिकाराद् वा च च्छन्दसि नुग्भवेत् ।। यज्ञे कर्तृत्वात्तत्फलसंवन्धाद् यज्ञसंयोगः ॥ वा च छन्दसि नुम्वक्तव्यः- (उद्द्योतः) पतिशब्दार्थस्येति । तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्यैश्वर्य- साऽन्तर्वती देवानुपैत्, साऽन्तर्वती देवानुपैत्, स्वेत्यर्थः । सूत्रे 'यस्य च भावेन' शति सप्तमी यशसयोगे सति यदे- पतिवती तरुणवत्सा, पतिपत्नी तरुणवत्सा ॥ श्वर्यम्, प्रसासत्त्या तन्निरूपितं तत्र वर्तमानात्पतिशब्दादित्य इति (प्रदीपः) चा चेति । मतुल्चत्वे तु निसं भवतः ॥ भावः । यशफलस्वर्गादिभोक्तस्वाय यशस्वामित्वं भार्याया बोध्यम् ।। (उयोसः) भाष्ये-उक्तमेव सामान्येनोपसहरति-एत- सहाधिकारादिति । मैदभिलपितसाधनत्वात् 'मदर्थ कर्म' इत्येवं सिन्विपय इति । एतसिन् विपयविशेष इत्पर्धः ॥ नुरूपदो- क्षणोऽधियारो माया अभ्यस्तीति मीमासार्या स्पष्टम् ॥ फरवा. भारणालमाह-गतुम्वरय इति ॥ दिति । यस्याधिकारस्तस्य कर्तृत्वादिस्पर्धः ।। अन्तर्वत्पतिवतोस्तु (अन्यासियारकभाष्यम्) मतुचवे निपातनात् । एवमपि तुपर्जकस्य पत्ती न सिध्यति । गर्भिण्यां जीवपत्यां च उपमानात्सिद्धम्-पतीय पत्नीति ।। (प्रदीपः) तुपजकस्येति । वर्णियानामेव सभार्याणा वा च च्छन्दसि नुग्भवेत् ॥ योऽधिपारो न तु शहस्य ॥ उपमानादिति । अनिसाक्षि- पूर्वकपाणिग्रहणाश्रयादिति भावः ॥ (१३७ विधिसम् ॥ ४२ भा. २७) (उद्योवा) न तु शुदस्पेति । विधीया अभावाचसयान- १३०० पत्युनों यज्ञसंयोगे ॥११॥३३॥ भिकारे तदायाः गुनरामिति मायः । गनु पमहायशेपु - मप्पपियारोऽस्तीति छन । त्यसासच्द्रस्त्याए । सदा (नादेशाधिकरणम्) पागेर रोयरियार पनि प्रसिद्ध रगृत्यादिपु ॥ मातीति । गनिसाधि- (भाक्षेपमा पम्) पपाणिमरणनिमित्तसारयादित्यः । परसणा-येपा पदापि यासंयोग इत्युच्यते, सप्रेदं न सिध्यति-य- नास्ति तेषां सायाला बोध्यम् ।। मस्य परेंगी। भाबमधामणाधिनश्री nai. clinitionारदीय ना. माMRI .arunaमामी rinersी-मिडपिडित दो दिवाधिराम ये दावा म. प्रशा. समाने मामा मामानोरमेरगरमा-गीतिक . बम-पापारि महापाविधिसभा OINTMENT OR मितिका-मुनि सपीnिtrastfelam ·ऐकारादेशाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । , (६३८ विधिविकल्पसूत्रम् ॥ ४।१२ भा. २२) पतिरिति । आशापतित्वं च तत्पूरक्त्वेन ॥ तदेव-पत्यतमातिपदि- १३०१ विभाषा सपूर्वस्य ॥ ४॥१॥३४ ॥ कमेव ॥ सपूर्वग्रहणेन चेति । विशेष्यत इत्यनुपनः । ननु वृद्ध- पहीत्यादौ समासप्रातिपदिकात्पूर्वस्य कस्यचिदभावात्सपूर्वत्वामान- (विकल्पाधिकरणम्) प्रत्ययो न स्यादत आह-पूर्वशब्दश्चेति । अत एव वाक्ये नाति- (५१५७ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ३ ॥) प्रसंगः ॥ प्रत्ययविधौ तदंतविधिप्रतिपेधादाह-सामर्थ्याचति । ॥ * ॥ पत्युः सपूर्वादुपसर्जनसमास सपूर्वस्येति विशेषणसामर्यादित्यर्थः । विद्यमानपूर्वावयवकत्वस्य उपसंख्यानम् ॥ *॥ केवलपतिशब्देऽभावात् । पकाररूपावयवस्तु अन्यमिचारीति तात्प- यम् । लक्ष्यानुसारिन्याख्यानाचानुपसर्जनादित्यपि तदत्तविशेषणम् - (भाष्यम् ) पत्युः सपूर्वादुपसर्जनसमास उप- पसंतादनुपसर्जनादिति ।। संख्यानं कर्तव्यम्-वृद्धपतिः, वृद्धपत्नी, स्थूल- (५१५८ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) पतिः, स्थूलपनी। ॥ * ॥ सिद्धं तु पत्युः प्रातिपदिक- वचनाद्भविष्यति ॥ अस्ति वचने प्रयोजनम् । विशेषणत्वात् ॥ * ॥ किम् ? (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् ॥ आशापतिः, आशापत्नी॥ कथम् ? (प्रदीपः) सहशब्दोऽत्र विद्यमानवचनो-विद्यमानपूर्व पत्युः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् । नैवं विज्ञायते । सपूर्वम्, न तु सपुन आगत इत्यादिवत्तुल्ययोगे सहशब्दः । अस्त्यस्मात्पतिशब्दात्पूर्वःसोऽयं सपूर्वः, सपूर्ण- न हि पूर्वस्य नकारादेश इष्यते । तत्र पतिशब्दविशेषणं सपूर्व- त्पतिशब्दादनुपसर्जनादिति ॥ ग्रहणमिति मत्वाऽऽह-पत्युरिति ॥ उपसर्जनसमास कथं तर्हि ? इति । सर्वोपसर्जने यहुव्रीहाविलर्थः ॥ आशापतिरिति । अस्त्यस्मिन् प्रातिपदिके पूर्व तदिदं सपूर्वम्, आशायाः पतिरिति षष्टीसमासः ॥ प्रातिपदिकविशेषण- सपूर्वात्प्रातिपदिकात्पत्यन्तादनुपसर्जनादिति ॥ स्वादिति । प्रातिपदिकं पतिशब्देन विशेष्यते, तदेवानुप- सर्जन ग्रहणेन सेपूर्वग्रहणेन च । पूर्वशब्दश्चावयववाची गृह्यते (६३९ विधिसूमम् ॥ ४ ॥ १।२ आ. २३) न तु व्यवस्थावाची । शन्देऽवयवस्य प्रत्यासन्नत्वात् । सामर्थ्याच्च पतिशब्देन तदन्तविधिर्भवति । ग्रहणवतेति तदन्तविधिप्राति १३०२ पूतक्रतोरै च ॥४।१।३६ ॥ षेधयाधनात् ॥ (ऐकारादेशाधिकरणम्) (उद्योतः) विद्यमानेति । 'सहैवै पुत्रर्दशभि.' इतिवत् ॥ (५१५९ विधिवार्तिकम् ॥ ॥) भत्विति । तयों सति पूर्वस्यापि नकारः स्यादिति भावः ॥ तदाह * ॥ पूतकत्वादीनां पुंयोगप्रकरणे नहीति ॥ तन्न पतिशब्देति । प्रत्ययविभौ तदतविधिप्रतियात् गृह्यमाणविशेषणताया एव सर्वत्र दर्शनात् 'अनुपसर्जनात्' इत्यपि वचनम् ।। * ॥ तस्यैव विशेषणमिति भावः । ननु वृद्धपलीत्यादावपि समास उपसर्जन (भाष्यम्) पूतक्रत्वादयः पुंयोगप्रकरणे वक्त- न भवतीत्यत आइ-सर्वोपसर्जनेति । वस्तुतस्तु उपसर्जनपत्यवयके व्याः-पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी ॥ समासे इत्यथैः। अत एवातिपत्तीत्यपि सिध्यति । सकोचे माना यया हि पूताः क्रतयः पूतक्रतुः सा भवति ॥ भावाच्च । म एव प्रत्याख्यानारमयोः समफलता ।। आशायाः (प्रदीपः) पूतकत्यादीनामिति प्रय एते योगा अत्रत्याहशब्दस्य मुल्योगपरत्वे यथा सपुष आर्गत इसादौ पुत्र. ५ सपूर्वमिति विशेषणमभेदसम्बन्धन प्रातिपदिक विशेषणमिति माव। स्थान्यस्य चागमनक्रियायामन्ययो भवति, तथा नकारादेशरथानिकत्व पति ६ सपूर्वपदग्रहणसामादित्यर्थः । शम्दस्यैव तत्पूर्वशदस्यापि स्यात्तन्मा भूदियाह-सह शब्दोऽति । • ननु येनविधिरित्यनेन विशेषणमारस्य सदन्तबोधनमिति सामप्यरुथना १ मातिपदिकाधिकारासातिपदिकस्य पतिशब्दस्य पाविशेषण सम्मान्यते। मनुपयुक्त स्थादित्यत आह-ग्रहणवतेतीति । तष पतिशब्दविशेषण मत्वैतदिति भावः । भत्र सहशब्दस्य विद्यमानवाचक्त्वम्, अन एव पुत्राणां मार किया- ननुपर्जनसमासे इत्युच्यमाने बहुव्रीहिसमासस्याथ्युपसर्जनत्वामान | पामन्वयाभावेऽपि सहैव पुप्रैरित्याधुपपद्यत इति भावः । कर स्वसिद्धिः स्यादिलाशयेनाह-सर्शपति । घमासादयानां सर्वेषा ता सतिश्रुश्ययोगवचनबले इत्यर्थः । यत्रोपसर्जनत्वं ताद बाहुनीहाविति भावः । १. उपसर्जनसमाम इयुध्यमाने तस्य धोपनहत्यमयये च बहु- देव-पतिशब्दान्तम्प्रातिपदिकमेव । नम्बेवमनुपसर्जनस्येति विशेषण श्रीहादेव स्याए, अतिपत्नीत्यादी न स्यात् । तस्य प्रत्याश्यानपा च पतिशब्दान्त गृममागस्यैवेति सिद्धान्तो ध्यायेती घेन । सपूर्वपदस्थ गृपमाण व विशे मातिपदिकत्वमतियजीयादावपि सम्भवतीनि सत्र प्राप्तिरिति फळभेद स्पष्टः । पणमितिनदोगा सथा व उपसर्जनपत्यवयरसमाम इलामयणमेव युक्तमिति भावः।

·उध्योतपरिवृत्तप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.२आ. पूतक्र० सूत्रे । टीप्सहिताः पुंयोगादाख्यायामित्यनानुवर्तयितव्या इत्युक्तं भ पञ्चभिर्धीवरीभिः क्रीत:-पञ्चधीवा, दशधी. वति । तेन यदा पुंयोगात् स्त्रिया पूतकरवादयो वर्तन्ते, तदाऽयं | वेति ॥ विधिर्नान्यदा॥ लिङ्गग्रहणेन नार्थः, सर्वत्रागमादेशानां वचने (सयोतः) अविशेषेण सर्वेपामुत्तरयोगाना ग्रहणमिति भ्रमं लुकि तत्कृतप्रसङ्ग इत्येव ॥ निराकरोति प्रय इति । लक्ष्यानुसारिन्याख्यानेनेति भावः ।। (५१६० पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ २॥) इदमपि सिद्धं भवति-पञ्चमेन गृह्णाति पञ्चकः। ॥*॥ लिङ्गासंनियोगेन सर्वत्रागमा- नैतदस्ति । भयडयं परादिः स डटो ग्रहणेन ही प्यते ॥ देशानां वचने लिङ्गलकि इदं तर्हि प्रयोजनं-पप्ठेन गृह्णाति पटक इति ॥ तत्कृतप्रसङ्गः ॥ * ॥ (भाप्यम् ) लिहसंनियोगेन सर्वत्रागमादेशानां (प्रदीपः) पञ्चभिरिति । आहीयठक् । तस्याध्यर्द्ध- पूर्वेति लुक् । ततो पो लुक, अन रेफस्य निटत्तरप्रसङ्गः ॥ वचने लिगलुकि तत्कृतं प्राप्नोति-पञ्चेन्द्राण्यो दे- पञ्चमेनेति । तावतिथस्य ग्रहणमिति लुग्वेयन तायतिथेन बता अस्य पञ्चेन्द्रः, पञ्चाग्निः, दशानिः॥ गृहातीति लुक्चेत्युपसंख्यानात्कन् प्रत्ययो उटश्च लुक् ॥ स (प्रदीपः) लिङ्गसंनियोगेनेति । लिङ्गीविहितः | डट इति । एतेने मट्सहितस्य लुगित्यर्थः ॥ पटूक इति । प्रत्ययो लिङ्गशब्देनोच्यते । यद्यपि स्त्रीप्रत्ययेन सहागमादेशाना | डटि परत• पूर्वभत्तस्थुगागमो टटि निवृतेऽपि न निवर्तेत, विधान तथाऽपि विधानोत्तरकालं स्त्रीप्रत्यये लुप्तेऽपि तेषा श्रवणं | प्रत्ययलक्षणेन ची प्रसज्येत । ननु पनि पूर्वस्य पदत्वात्संयो- प्रसज्येत, तनिवृत्ती प्रमाणाभावात् । यया यमलकयोरेक्योरेक- | गान्तस्य लोप इति थुको लोपो भवति । एवं तर्हि चतुर्थन विनाशेऽपि नापरस्य विनाश इति भावः ॥ पञ्चेन्द्राण्य इति । हाति चतुष्क इत्युदाहरणम् । अन हि रात्सस्येति नियमात तद्धितार्थ द्विगुः । ‘सास्य देवता' इत्यण् , तस्य 'द्विगो गनपत्ये' | थुकः संयोगान्तस्य लोप इति नास्ति । इति उक । 'लकद्धितलकि' इति कीपो लुकू । अत्राऽऽनुको (उयोता) थुगागमः-पटकतिकतिपयेति पिहितः । नन्व- निगृत्तिर्न प्राप्नोति ॥ पञ्चाग्निरिति । पचामाय्यो देवता न्तरगानपीति न्यायेन लुम्विषये पूर्वमेवाप्रवृत्तिरत आह-प्रत्यय- अस्येति पूर्ववत्सर्वम् । अत्रैकारस्य नितिर्न प्राप्नोति ॥ रक्षणेनेति । स न्यायस्त्वतरगनिमित्तविनाशकविधिविषयः । न च (उद्योतः) नन्वर्धधर्मस्य लिंगस्य लुगोऽसम्भवः, आगमादेशः । प्रकृठे तन्नाशः, प्रत्ययलक्षणेन सत्लादिति भावः । पढिति यो संनियोगस चामम्भवोऽत आह-लिंगा) इति ॥ यद्यपीति । दहित्यनुवृत्तस्य डट्चेदस्तीत्येवाः । सप्तम्या विपरिणामे फलामावा- सप्रियोगरिधानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायादिति भावः ॥ अस्य | दित्सारायः । हटि पैरत इत्यपि वस्तुतस्तस्स पररवादुत्तमिति योध्यम् ।। न्यायस्य व्यभिचरितत्व दर्शयति यथेति ॥ भनानुफ इति । ननु कनीति । दट प्रत्ययरक्षणेनानिस भत्व तु न, न उमसा इन्द्रयहणेति विदितस्पेत्यर्थः । ऐकारस्य भूपाक्प्यनीति विदितस्य ।। ससिमिति प्रत्ययलक्षणनिषेधाव । व्यस्सार्या पूर्वजातभसंशाया (पूर्वपक्षसाधकमाध्यम्) ददि निवृत्तेऽपि निवृत्ती मानामारेन पराया गसंहाया विधमानवेन फिमुच्यते सर्पति? अन्यप्रापि,नावैश्यमिदेव॥ | पदत्वाभावापदप्राप्तिः । यो निवृत्तौ सु सुगन्नत्वनिमिचयपदत्यना. फान्यन? न्तरण जरवादीति माभ्याशयमन्ये ॥ - चीनमा मदीनपुस लिदानिदितः' इसे पाटो १. पुल 'प्रलपमेनापि निपाटा। ma पाप पुसी पोरे मी योन "दालम्पससे जले 3 BMनारमध्यविमितिका 're तिदिनार पामीले। पूर्व पनि सपोगासायनिक विहिरति भावा. १"मरापोर पार. न मासयस भागलपन महसपटशन परयालेनर. ग्यापिकतार मालपारि । पाम्पत्यमे मुपत्रमा भार-परिनिराशे इति। 'पदमिyिrigइति रोगजीनमापाया। सूत्र हवा । परीलिप पर मामा पतम्या. Tamiमारेयान पियोगी रिनाम शीतप्रिमित भुगागमन समितपणे मुगागम मल.. मुकदमास्पेशापासा. पुसोरेगा पाहतासारसानिमामाला १७.माहिप्पोपार। Dermaterial पास | पूनाग' रापोठमनुमान . ARTMimithrut 1ो सीमामा परी Moसोम प्रबल RTMEसामिनि, Aman inveerand Ramnisit mararukarti. Terrrr-पति ·नकारादेशाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । (५१६१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ३॥) '(परिभाषामुसेन सिद्धान्तभाष्यम्) ॥ * ॥ सिद्धं त्वागमादेशानामङ्गतः तत्तर्हि वक्तव्यम् ? स्त्रीप्रकरणे वचनात् ॥ * ॥ न वक्तव्यम्। संनियोगशिष्टानामन्यतरापाय उभयोरप्यपायः। (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । कथम् ? आगमादेशा य इह स्त्रीप्रकरण उच्यन्ते तेऽङ्गा- तद्यथा-देवदत्तयशदत्ताभ्यामिदं कर्म कर्त- धिकारे वक्तव्याः॥ व्यम् । देवदत्तापाये यज्ञदत्तोऽपि न करोति ॥ स्त्रीप्रकरणग्रहणेन नार्थः । सिद्धं त्यागमादेशा- (प्रदीपः) संनियोगशिष्टानामिति । लौकिकोऽयं नामङ्गतो वचनादित्येव । न्यायः । एकस्मिन् प्रयोजने येषां सहाधिकारस्तनान्यतरनि- इदमपि सिद्धं भवति-पष्टेन गृहाति पट्क इति॥ | वृत्तावितरनिगृत्तिः । लिङ्गमपि शाळेऽस्ति-'विल्यकादिभ्यरछस्य (प्रदीप:) सिद्धं त्विति । वीप्रकरणे य आगमादेशा- लक्' इत्यत्र छस्पेति स्थानिनिर्देशः । तस्य हि प्रयोजनं छमात्रस्य ते-अद्गतः अनाधिकाधिकारे वक्तव्या इत्यर्थः। तत्र स्त्रीप्रत्यये लग्यथा स्यात् , कुको निवृत्तिा भूदिति । यदि चैषा परिभाषा परतोऽङ्गस्य विधीयमाना आगमादेशास्तन लुप्ते 'नलमतानस्य | नाभविष्यत् तदा कुङ् न न्यवय॑दिति किं तनिर्देशेन ? कयं इति प्रलयलक्षणप्रतिषेधान्न भविष्यन्तीति भावः ॥ पचपटुरिति ! न हि यणादेशः संनियोगशिष्टः । एवं तद्य- न्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लग् बाधत इत्वकृत एव यणादेशे (उड्योतः) अङ्गाधिकारे इति । अङ्गत इति-आधादि- लुकि सति निमित्ताभावाद्यए न भवति । न च लुको पहिरन स्वात्तसिरिति भावः । अङ्गस्येति तत्र तत्र सूत्रे वक्तव्यमिति तात्पर्यम् ॥ वादनिद्धत्वम् । नाजानन्तर्य इससिद्धत्वनिषेधात् । 'इको (५१६२ प्रकारान्तरेण सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १॥) यणचि' इत्यत्र हि अचोरानन्तर्यमाश्रितम् ॥ ।। * ।। लिङ्गलुकि वा प्रकृतिप्रत्यापत्ति- (उद्द्योतः) लोके फचियभिचारदर्शनादाइ-लिङ्गम- वचनम् ॥ * ॥ पीति । एवं च शापकाच्छानेऽङ्गीक्रियते । सिंच सहाधिकारविपयोऽयं (भाप्यम् ) अथ वा लिङ्गलुस्येव प्रकृतिप्रत्या- न्याय इति न व्यभिचार इति तात्पर्यम् ॥ न घ लुक इति । अन्न- पत्तियक्तव्या। रहानपीति न्यायस्य बहिरङ्गपरिभाषाऽपवादस्वेन तुग्विपये बहिरंगा- लिङ्गमहणेन नार्थः । लुकि या प्रकृतिप्रत्यापत्ति- सिद्धत्वाप्रवृत्तेञ्चित्यैपा शङ्का ॥ निषेधादिति । अनित्यत्वादपि तद- पचनमित्येव ॥ प्रवृत्तिवक्तु शक्या ॥ इदमपि सिद्धं भवति-पठेन गृसाति पटक (६३९ विधिसूमम् ॥ ४।१।२ मा २४) इति॥ (मिद्धान्तमाप्यम्) १३०३ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो किं पुनरत्र ज्यायः? नः॥४।१।३९॥ लुकि प्रातिप्रत्यापत्तिवचनमित्येव ज्यायः । इद (दीप्सरियोगशिष्टनकारादेशाधिकरणम्) मपि सिद्धं भवति-पञ्चभिः पट्वीभिःमीत: -पञ्च. (५१६३ अतिव्यासिबारकपार्तिकम् ॥॥) पद्धः, दशपटुरिति । ॥ * ॥ असितपलितयोः प्रतिषेधः ॥ * ॥ (प्रदीपः)पञ्चपटुरिति । यणादेशस्थानामत्त्वात्प्रत्यय- लक्षणप्रतिषेधाभावः। यद्यपि यगादेशः प्रत्खयलक्षणो न भवति, (भाव्यम् ) असितपलितयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः। तथापि स्वीप्रलपलको यहिरमत्वादसिद्धत्वापणदेशोऽन्तरको न असिता, पलिता ॥ निवनवेति प्रलापत्तो विर सिध्यतीलः ।। (५१६४ विधियारिकम् ॥२॥) (उदयोगः) प्रत्यपलक्षणो न भपतीनि । पागलादिति ॥ * ॥ छन्दसि कमेके ।। * || मारः। पहिररयादिति । सदिसलगपेशवार, पर मुबान (भाष्यम्) छन्दसि समेक इच्छन्ति । मसिम्प, स्वारगी भार म्योपधे, पलिहीरिघुयतयो भयन्ति । 1.पुरातीर' ..पुसभिmes पानाम rm 'म' नारि ५ {MATोरो ' गिरि, पानीको माग, REIN MARATTERY wi' गिरि माल सासर-मानित intern १८ रोपनीमा । 7-04- ·उझोतपरिवृत्तप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.रा.वोतो गुण सूने 1 भावः ॥ १३१५ वोतो (प्रदीपः) छन्दसि तामिति । तस स्थान इति घोद्ध (प्रदीपः) नीलादिति । सर्वस्मिन्ननाच्छादने प्रामो- व्यम् ॥ अन केचित्-छन्दोग्रहणं प्रयोगदर्शनार्थमिच्छन्ति। | तीति वचनम् ॥ तेन भाषायामपि नादेशो भवति–'गतो गणस्तूर्णमसिक्निका- ( उध्योतः) ननु नीलादनाच्छादने डीषो विधानायमेतदत माम्' इति । भाष्यकारेण वेतन्नोपन्यस्वमित्ययुक्तमित्याहुः ॥ आह-सर्वसिन्निति 1 नियमार्थमिति भावः ।। (उयोतः) तस्पेति । तशम्दस्वेत्यर्थः । नत्वापवादत्वादिति (५१६७ विधिवार्तिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ प्राणिनि च ॥ * ॥ (५१६५ अध्यासिवारकवार्तिकम् ॥ ३॥) (भाप्यम्) प्राणिनि चेति वक्तव्यम् । नीली गौः, ॥ * ॥ वर्णान्जीविधाने पिशङ्गादुप- नीली चडया ॥ संख्यानम् ॥ * ॥ (५१६८ विकल्पवार्तिकम् ॥ ३॥) (माप्यम् ) वर्णान्डीविधाने पिशङ्गादुपसंख्यानं ॥ * ॥ वा संज्ञायाम् ॥ * ॥ कर्तव्यम्-पिशङ्गी ॥ (भाष्यम्) यी संसायामिति वक्तव्यम् । नीली, (मदीपा) पिशनादिति । उत्तरसूत्रेण दीपि प्रोप्ने | नीला ॥ गैविधिः । स्वरे विशेपः-पिराङ्गशब्दो 'लपावन्ते द्वयोश्च (६४१ विकरपविधिस्तम् ॥४।१२ भा. २६) महयो गुरुः' इति मध्योदात्तत्वादनुदात्तान्तः ॥ (उयोतः) उत्तरसूत्रेणेति । तोपधापेक्षेमेव तत्रान्यत्वम् , गुणवचनात् ॥४॥१॥४४॥ वर्णादनुदात्तादिति ता वर्तते । तत्रानुदाचातत्वमुपपादयति-- (विकल्पाधिकरणम्) छयायन्ते इति ॥ वदप बाहचः ॥ (जिज्ञासाभाप्यम्) गुणवचनादित्युच्यते, को गुणो नाम ? (१४० विधिसूमम् ॥ ४।१२ मा. २५॥) (प्रदीपः) उत इति वचनाद्वचनम्रहणाच अदेनेने प्रह- १३०४ जानपदकुण्डगोणस्थलभाज- णम् । विशेषणस्यापि तु गुणस्य प्रहणं प्राप्नोति । यथा 'यस नागकालनीलकुशकामुककवराद् गुणस्य हि भावात्' इत्यत । ततश्च जात्यादिवचनादपि ही प्राप्नोति-आधरित्यादाविति पृच्छति-को गुण इति । वृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणा (उध्योतः) भदेवगुण इति परिमापणारिकाप्रश्नेनेत्यत आह-उत इतीति । यधनग्रहणायेति । गुणवति द्रव्ये वर्तमान- स्थौल्यवर्णानाच्छादनायोवि प्रातिपदिकालामाय दिसत् । न चादेडामेव प्रकारः सम्भयतीति भावः । नन्वेव 'संसर्गिभेदक यपर' इति लक्षितगुणग्रहणगरिवल्यात कारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु -विदोपणस्यापि विति । अपि तु विशेषणस्य संसगि. ॥४।१।४२॥ भेदकमितिलक्षितगास ग्रहण प्रामोवीत्यन्वयः ।। (गुणरक्षणमाप्यम्) (५.१९ नियमवार्तिकम् ॥१॥) सत्ये निविशतेऽपैति पृथग् जातिपु दृश्यते । 1* ॥ नीलादोपधौ ॥ * ॥ आधेयश्चामियाजम्य सोऽसत्यप्रकृतिर्गुणः | (माप्यम्) नीलादोपधायिति यकव्यम् । नीली (प्रदीपः) सत्त्वरतिद्रव्यमाश्रयते, तत एव च द्रव्या- गोपधिः सियतवे, मिाजातीयेपुरस्पते यः स गुणः । एवेन जातेगुगत्य Reोपियनगरीयो । छयोपण म •पोतो नापनाकी देह महन प्रसाशा माह-बत इति पारिवाहित मुरमाम. पिमा सिकिसी। प'मदे'महाभा griter यामाहा मानदेन E-Terea En-rjar For more- मगरमा-मानामRATE Aमा- AURateuriterarmininINMEनाहि. Mirmirmir-niferat. EPTEAपेरतार twitterli-प्राशिवल। अकारो भRE-को शुभो मानिदेन -news TRENT AND आह- ·विकल्पाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे विकल्पप्रकरणम् । - निवारितम् । सा हि द्रव्ये निविशमाना द्रव्यं न कदाचिबहाति, | श्वित्पनेन जातिवारणमशक्यं भिनावीयेषु पटपटामिषु द्रव्यत्वादि- न च भिनजातीयानि व्यायाम निविदाते । यद्यपि गयाधारिप ) दर्शनात् ॥ प्रागित्वमस्ति तथापि प्रागित्वेन तेषामेव जातीयत्वमेव ॥ (लक्षणान्तरभाष्यम्) कियायास्तु पूर्वोतलक्षणयोगाद् गुणत्वं प्राप्नोति । साऽपि अपर आह ॥ हि द्रव्ये निविशते कदाचिद् द्रव्यानिवर्तते । निष्फियं हि द्रव्यं उपैत्यन्यजहात्यन्यद् दृष्टो द्रव्यान्तरेप्यपि । कदाचिद् भवति कदाचित्सक्रियम् , भिन्मजातीयानि च द्रव्या- वाचकः सर्वलिङ्गानां द्रव्यादन्यो गुणः स्मृतः॥ ध्यानयतीत्याह-आधेय इति-उत्पायः--यथा घटादेः पाकजो रूपादिः ॥ अक्रियाज अनुत्पाद्यः-यथाऽऽका- (प्रदीपः) अयमेवार्थः श्लोकान्तरेणोच्यते--उपत्यन्य- शादेमहत्त्वादिः । क्रिया तापाव न नित्येति तस्या द्वविघ्या- दिति । अन्यद्-द्रव्यं शुमादिको गुण आगच्छति, अन्यत्तु भावातू गुणत्वाभाचः ॥ परित्यजति, भिमजातीयेषु च द्रव्येषु दृष्टः । सर्वलिमाश्रयगत- एवं तु द्रव्यस्यापि गुणन्वं प्राप्नोति । अवयविद्रव्यमवयवद्रव्येषु लिङ्गमाहित्यात्-वाचक सर्पलिङ्गानाम् । शब्दधर्मस निविशवे, असमयायिकारणसयोगनिवृत्ती च पिनाशाततोऽपैति, | वाचक्त्वस्या आरोपाद् वाचक इत्युच्यते ॥ द्रव्यादन्य भिन्नजातीयेषु च हस्तपादादिषु दृश्यते । द्विनिधय तभिल्या- इति । यथोकलक्षणयुक्तत्वेऽपि यस द्रव्यत्वं नास्ति स गुण नित्यभेदेन । निरवयवस्य व्यस्यामपरमायादेनित्यत्वादययवि- इत्यर्थः॥ द्रव्यस्यानित्यवादित्याह-असत्यप्रकृतिरिति । अद्रव्यस्थ. भाव इत्यर्थः । अन पृथग्जातिवित्यसमासः । समासे हि (उयोतः) अन्यद्रव्यमिति । यथा कुसु मादिरूपं वस्त्र. 'जात्यन्ताच्छवन्धुनि' इति छः प्रसज्येत । तत्र व्यक्तिपु-मायाति कुमुम्भन परित्यजतीत्यर्थः । पटुत्वायपि इचिदायाति जासाधारेधुं दृश्यमानः-जातिषु दृश्यते-इत्युच्यते ॥ वचिनियति, कस्यचित्पटोरपटुत्वस्यास्टोश्च पटुत्वस्य दर्शनाए । (उद्द्योतः) द्रव्यमिति । सीदन्यस्मिन् जातिगुगक्रिया इति । पूर्वरेणेऽप्येवमेव व्याख्यानुमुचितम् ।। दन्येषु दृष्ट इति । पूर्वा- धेन संशाया जातेश्च तत्वनिरासः॥ ननु गुणस्य वाचवत्वमनुपपन्न घ्युत्पत्तः सदरोगादिको वप्रत्ययः । ततः पाकादिकारणान्तरक्शा- मत आह-शब्दधर्मस्पेति । अनेनालिङ्गक्रियाया गुणत्वनिरासः । गुणान्तरोत्पनी स गुणस्ततो द्रव्यानिवर्वत इत्यर्थः ॥ भिनजातीये- विति । घटपटादिष्वित्यः । एतेन जातेरिति । इदमुपलक्षणम् , अत्रापि पूर्वरक्षणवर्धविशेषणताऽऽपतति । द्रव्योन्यत्वेन भावत्वोप- लक्षणादभावनिरासः ।। अनेन संशाया अपि तत्वनिरासात् ॥ न कदाचिदिति । नित्यत्वा- तस्या इति भावः ।।माणिस्वमिति । यद्यपि प्राणिल माणसंवन्धरूप अत्र वदन्ति-गुणो नामेति प्रश्ने नामैकदेशग्रहणम् , गुणवचन: न जाति प्यखण्डोपाधिस्तथापि तस्य जातित्वाहीवारेणेदम् ॥ इत्या- | क इति प्रश्नः । अत एवोत्तरे वाचकः सर्वलिङ्गानामिति यथाश्चततयेव हेति । इत्यत आहेत्यर्थः ॥ आधेय इत्यस्याः---उत्पाद रति । | संगच्छते । येषां च शम्दानामाकडारसूने गुणवचनसंशोक्ता तेषा- एतेन नित्यानित्यवृत्तिजातिमत्त्वं लन्धम् ॥ नैव क्रियेत्याह-क्रिया | मेवात्र कथनम् । एव हि द्वयोर्भाष्ययोरेकवाक्यता भवति । तत्र हि स्विति ॥ अद्गव्यस्वभाव इति । द्रव्यभिन्न इत्यर्थः, द्रव्यादन्य | समस्तकृदततद्धितान्तसर्वनामजातिसख्यासंशाशन्दातिरिक्तशब्दस्य गु- इति उच्चरलक्षणे उक्तः । द्रव्यपदेनात्र गुणाश्रय उच्यते । अत्रैव व्याख्याने 'पृथग् जातिषु दृश्यत' श्त्यनेन, 'सत्वे निविशते' इत्या- णवचनसज्ञा कृता । तसादत्रापि विशेषगैस्तथादृचिरैव युवा ॥ दिना वा जावेारणे सिद्धेऽन्यतरवैय्यापत्तिः । किं च क्रियावार- तथाहि-तत्रापादेन संशानिरास: । न हि संशजातिशब्दा घेणेव जातिधारणे सिद्ध उभयोरपि वैव्ययम् । किं च पृथक्जाति- | द्रव्ये विद्यमान एव रक्तादिशब्दवत्कदाचिद्वाचकत्वेन भवर्तन्ते कदा- । मनु माणित्वरूपा जातिमिम्न जातीयानि गवावादीनि ट्रष्यायमिनिविशत एवेति मालावपि गुणलक्षण माप्तमित्याशङ्खायामाह-यद्यपीति ॥ २ सत्वे निशित इत्यादिकारिकार्बोत्तलक्षणयोगात् । . 'जातीयानि द्रव्याप्या' इति च पाटः। ४'धारेषु दृश्यत इत्युग्यते' इति के पाटः । ५ गुणस्य न्याश्रितत्व दर्शयति-सीदन्यस्मिनिति । ६ गुणस्य द्व्यानिवृत्ति दर्शयति-तत पाकादीति ॥ • परिनिछित गुणलक्षणमाह-नित्यानित्येसादि। द्रव्यपदेन सोसत्वप्रकृतिरित्यत्रत्यसत्वपदेनेलर्थः। 'उभ्यते । इत्युच्यत इति । जातिशब्दो लक्षणया व्यक्तिवचन इति माव । मत्र' इत्यधिक पाटो दृश्यते न पुस्तके. १. एवं कैय्यटोक्तथ्यास्यानेऽव्यास्यतिध्याप्तिवय्यर्थरूपा दोषा सम्मवन्ती- त्यर्थः । खानुकूल ध्याख्यानम् 'भत्र वदन्ति' इत्यादिनाऽने कथयति । नवजानिपदेन व्यतेहणे 'पृथक् जातिषु' इत्यनेन न नातारणम्, तथा च नान्यतरवस्यापत्तिरित्यत माह-किप क्रियति । १२ नन्यायपदेन न-उत्पाद्यरूपार्धस्य महणम्, विश्वाधारे स्थित बना थस्य प्रहणम्, तथा भक्रियाज ' इति क्रियाबारकपदेन जातेारण न सम्म. वति तस्या अप्यक्रियाजत्वादित्यदच्याह-किं च पृथगिति ॥ 11 सम्भादिना यत्र वखं रञ्जयति रङ्गकारतत्र कुसुम्मरूपं बोसमायाति कुसुम्मच तद्रूप परित्यजतीत्यर्थ १४ अत्रस तव सुधीभिरेवोहनीयम् । १५ द्रव्यादन्यपदेन द्रव्यभेदो विवक्ष्यते-द्रव्यभिन्नो द्रव्यसदृश इति । सादृश्यञ्च भावत्वेन, तेनामावनिरास इत्या। १६ आधपादेनन्सरव निविशतेऽपतीत्यनेन । घटो रक्त इत्यादिष्यव. हारनु घदस्य विद्यमानत्वदशायामेव भवति, नत्यविद्यमानत्वदायाम् । यज्ञादिशब्दाना न तया व्यवहार इति मा.

·६४ उयोतपरिदृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. पुयोगा० सूत्रे चिनेति भवन्ति । 'जातिषु पृथक् दृश्यते' इत्यनेन सर्वनामनिरासः। (उड्योतः) ननु डीम्डीपोः को निशेपोऽत आद-धान्ये • यथा शुल्लादयः शब्दा समाने शुक्छे गवि शुकशब्दः, अधे कर्क- | निदितीति । वसुशब्दः प्राशस्त्यगुणवाची, खरु, पाणिग्रहणो- शब्द., नैव सर्वनामशब्दा नियतविषयाः । चार्वादयोऽपि चि- त्वण्ठावती ॥ चारुरिति बचिचारुतर इति, नैव धचिदपि मर्वतर इति । 'आधेयः' (५१७० अतिव्याप्तिवारकवार्तिकम् ॥२॥) इत्यनेन सख्याशय्दनिरासः । न हि स रक्तादिगुणशब्दवद्व्ये विद्य ॥ * ॥ खरुसंयोगपधप्रतिपेधश्च ॥ * ॥ माने यताधेय न्यलाधेयार्थ इत्यर्थः । अनेनैव जातिशब्दानामपि (भाप्यम् ) खरुसंयोगोपधानां च प्रतिषेधो व- निरासः । अक्रियान इत्यस्य क्रियाप्रतिपादयधात्वजन्य इत्यर्थः । तेन क्तव्यः-सरुरियं ब्राह्मणी, पाण्डुरियं ब्राह्मणी॥ दतनिरासः । असत्वप्रकृतिरित्यनेन सत्ववाचकप्रकृतिकभिन्नार्थकेन समस्तद्धितान्तयोनिरामः । अत एव प्रकृतिग्रहण चरितार्धम् ।। (६४२ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ भा. २७) उत्तरलोकेप्यायपादेन सदाशब्दनिरासः, दृष्ट इत्यस्य पृथगिति शेषः । तेने सर्वनामनिरास । तपादन जातिनिरास, चाव- | १३०६ पुंयोगादाख्यायाम् ॥ ८॥ पादेन जातिनिराम. । नीचनत्तवर्णवृत्त्या सप्तमादी ब्राह्मणत्वादि. (डीपधिकरणम्) निरामाद , विश्वामित्रादौ तत्सम्बन्धाच्च । आविष्टलिंगा जातियलिंग (५१७१ अतिव्याप्तिवारकवार्तिकम् ॥ १॥) मुपादाय प्रयतते-उत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात्तछिन न जहातीति विशे- ॥ * ॥ गोपालिकादीनां प्रतिपेधः ॥ * ॥ पणाना चेति सूत्रै भाष्योचेस्तद्वाचकाना न सर्वलिंगवाचपत्वम् । (भाप्यम् ) गोपालिकादीनां प्रतिपेधो वक्तव्यः- अनेन सरयानिरासोऽपि, विंशत्यादीना सर्वरिंगत्वाभावात् । द्रव्या- | गोपालिका, पशुपालिका ॥ दन्य इत्यस्य द्रव्यवाचकमातिपदिक्प्रकृतिकादन्य इत्यर्थः । द्रव्य- किं पुनरिहोदाहरणम् ? वाचान्यप्रकृतिक इत्यथों वा 1 तेन समस्ततद्धितांतयोनिरासः। प्रष्टी, प्रचरी॥ द्वितीयपादस्यापिना-अधातुजत्वस्यै, तेन कृदन्तनिरासः । अत (आक्षेपभाष्यम्) एवोत्तरसने बहुमहण चरितार्धम् । सख्याशग्दस्यागुणवचनत्यादिति कथं पुनरयं प्रष्टशब्दोऽकारान्तः स्त्रियां वर्तते ।। कैग्यटम्याख्यानेऽप्याधेयश्वेत्यादिना संख्यावारणसम्भवात् । वस्तुतो (प्रदीपः) पुंसा योग पुयोगः, तस्माद्धेतोर्यत्प्रातिपदिक इप्रस्यमिदम्भाष्यमेव देश्युक्ति , व्यारयालेशस्याप्यमावाद , उक्तरीत्या | स्त्रिया वर्तते ततो जीप भवति । आख्यामहणं गुणभूतेनापि सिक्तापवद्विशीर्णत्याय, आपटारसूत्रे स्वयमुवाच भगवताऽत्र | पुंसा सबध्यते, अन्येन सपन्धासभवात् । गणकादयो हि नोत्तरितमिति माति।। शब्दा पुंयोगात् स्त्रिया वर्तमाना न पुयोगस्यारया भवन्ति । (५.६९ सिद्धान्तसाधकवार्तिकम् ॥ १॥) स्त्रिया च पुयोगमन्तरेण न प्रवर्तन्त इति स्त्रिया अपि नाख्या । * गुणवचनान्टीवायुदासार्थम् । कोणार रिफा वर्तमानाना स्त्री प्रचारमात्वमव्यविचाराम (भाप्यम् ) गुणवचनाद् डीन्यकाव्यः । विशेषणम् । पुविशेषणस्य तु प्रयोगनं प्रजाता प्रसूतेत्यादी किं प्रयोजनम्? थायुदात्तार्थः । आयुदात्ताः प्रयो- निवृत्ति । प्रसूतादयो हि पुंयोगात् स्त्रिया प्रवर्तन्त पुमांस तु नाचक्षते ॥ गोपालिकादीनामिति । "सिक्ष्ये' इति जयन्ति-यस्थी, पट्वी॥ पाक्यशेष ॥ किं पुनरिति । यदि प्रष्टापिसन्द पुंसि घ्युत्पा- (प्रदीप ) यस्थीति । 'धान्ये नित' इत्यतो निदिति घते तत ग्रीत्तिर्न स्यात् । अथ तत्गमर्याचरणार प्रस्थानादि- पर्तमाने 'गस्तनिहि' शी पगरान्द पापुदात्तो व्युत्पादित । किया प्रति कर्तृत्यमाश्रित्य स्त्रिया व्युत्पाद्यते तदाऽन्तरमत्याहापि सम्मार लपि रानि वारोऽगुदातो भवति । पि तदात्त कृते गुयुपत्ती सत्यां समासे यते-अरारान्तत्वाभावान् कीप. सार। अन्तोदात्तात्तु गायोपिशेषाभाय -'उदात्तपणो न स्यादिति प्रश्न ॥ हम्पूर्ण विरार उदारात्यविधाना॥ (उत्योतः)टियारगार्थ दसंगति-घुमा योग इति । ricामा निप या समानाए । दुतमार्गेन साया गया जो सागपुरषादी मगतिमी wly पासन विरागुनसम्हा सपना मात्र एमापनि धिमिरी मानना नारियन SHARMirreपति। महाला in दामि। iere. Th निजिरंग •est ofernामा 'बा' REPIN रमा पुया. ":ो मोरयाममा भारी (भम्पप्रद (नका THAPA APARATHI am -पाको HERE मनापामे walltit पल 11 4. The MIRMIRRIAAM RETI ...।

·तीषधिकरणम् ] विधिप्रकरणे सीप्रत्ययप्रकरणम् । ६५ 1 फर्तकरण इति समासः ॥ हेतोरिति । हेतो पञ्चमीति माइः ॥ ननु (५१७२ आक्षेपसाधकयार्तिकम् ॥२॥) प्रधानेन योगेन, लिया या सम्बन्धः स्यादत आह-अन्येनेति । ॥ * ॥ पुंयोगादाख्यायां तद्धित- तुत्र नार्थ इत्याइ-नाणकादय इति । अन्ये सिया आख्यायामित्सत्र किम्पुयोगापार सदाख्यायानित्सर्थः उन उत्तरकालमिति ! नाप लग्वचनम् ॥ * ॥ इत्याह -स्त्रियायेति ॥ नान्त्य इत्साह -पुंयोगादिति ॥ प्रसूता (भाष्यम्) पुंयोगादास्यायां तद्धितस्य लुर वक- दयो हीति । पुंयोगहेतुकगर्भाधानोत्तरपालं तनिःसरणरूपप्रसवप्रवृ. | व्यः । 'तस्येदम्' (४।३।१२) इति प्रामोति ॥ चिनिमिचत्वादिति भावः ॥ नाचक्षते इति । ततो गमंनिःसरणा- नतहीदानीमिदं भवति-प्राष्टय इमाः, प्राचर्य भावादिति भावः । गर्भाधाननिमित्तका प्रस्तासम्दः (स्वपि, तथा- इमा इति। ऽप्युक्तमवृत्तिनिमित्तको न घुस आख्या । नापि गर्भाधाननिमित्तेन प्रसूतशम्दवाच्यपुंयोगमात्रणास्य नियां वृत्तिरिति भावः ॥ गोपा. भवति च । विभापा लुग वक्तव्यः। लिकादीनां प्रतिषेधप्रतियोगित्वामम्भवादाह-पाक्यशेप इति । यदा लुक् तदा प्रष्ठी, यदा न लक् तदा प्राठी ॥ नन्वये तृजकाभ्यामिति निभाव समासो दुर्लभः, शेषषष्ठयासमासेऽपि (मदीपः) तद्धितलुग्वचन मिति । तस्येदमिति संव- आपः सुपः परत्वादित्वं दुर्लभमिति चेन्न । शेषपष्ठया अपि तत्प्रकृरल न्धस्य भेदनिवन्धन्वाद् भेदाश्रयतद्धितोत्पत्ती सत्यां तस्य धस्स क्रियाजनकत्वात कारकत्वमेवेति तयाऽपि मुंयुत्पत्तेः पूर्व समाम | लुग्वत्तव्यः । लकि च सति प्रतिरेव प्रष्टशब्दस्खद्धितार्थ इति नाप: मुपः परत्वमित्यदोपात् । यथाकशिकारकोपादानेऽपि | नियमभिधत्त इति प्रष्टीति सीप सिक्ष्यति ॥ कश्चित्कारकत्वमादाय सा प्रवर्तत इति अनत्यमाग्यात् , उपपदमिनि ( वार्तिकान्यथासिद्धिपरभाप्यम्) सूत्रस्थभाष्याच शायते ॥ पुंसीति । प्रस्थानादिक्रियायाः पुंधर्मत्वा- यद्येवं नार्थो लुका, विभापा तद्धितोत्पत्तिः । दिति भावः । उदाहरणयोः मुपिस्थः, चरेष्ट:-इति कटी।। यदा तद्धितोत्पत्तिः-तदा-प्राष्ठी। (समाधानमाप्यम् ) यदा न तद्धितोत्पत्तिः-तदा-प्रष्ठी ॥ तस्पेदमित्यनेनाभिसंबन्धेन । यथैव घसौ तत्क (बार्तिकमयोजनबोधकभाष्यम् ) तान् सानोद्वर्तनपरिपेकान् लभते, एवं प्रष्ठशब्द- पचमपि लुग् वक्तव्यः । न घन्तरेण तद्धितस्य मपि लभते ॥ लुकं परार्थे शब्दो वर्तते। (प्रदीपः) तस्येदमित्यनेनेति । यथा राजामात्यो (प्रदीप ) न हन्तरेणेति । तद्धितस्य विकल्पेनोत्पत्ता- राजकार्याणि, राजव्यपदेशं च लभते; तथा प्रष्ठभार्याऽपीत्यर्थः। वपि पक्षे वाक्यमेव भवति-प्रष्ठस्पेयमिति । तन च अपशब्दः 'खान' शब्दःकरणसाधन इत्यपुनरुक्तः 'परिपेक' शब्दः॥ पुंस्येव वर्तते न तु स्त्रियाम् तस्मात् स्वीतित्वमस्वैच्छता (उध्योतः) भाष्ये-तस्येदामिति । सामान्ये नपुसकम् ।। तद्धितलुम्विधेय इत्यर्थः ॥ वत्कृतानिति । तस्सेदमित्यभिसम्बन्धकृतानित्यर्थः ॥ करणसाधन (उड्योतः) ननु तद्धितस्य विकल्प प्रधशब्द एव सम्बन्ध- माचष्ट इति किं लफेत्यत आह-तद्धितस्येति । महाविभाषया इति । तथा च सानशम्दो गन्धतैलादिवचन इत्यर्थः । वाक्यस्यैवाभ्यनुज्ञानादिति भावः । लक्षणया चेदशेर्थेऽसाधुत्वम् , (समाधानाक्षेपभाष्यम्) तत्सम्बन्धीत्यर्थेऽनुशासनेन प्रत्ययातस्यैव, तत्सम्बन्धीत्यादिसमी सवैद वा साधुत्वनियमनादिति तात्पर्यम् ।। । यद्येवं, योगेनेति । सूत्रस्थयोगशब्देनेत्यर्थः । ७ वार्तिकोक्तगोपालिकति रूपं साधपति-नन्वत्रेयादिना। २योगशब्देनारमाया न सम्वन्धा, गणकादयो हि शन्दा गणरूपा पुमारमा ८ तत्प्रकृत्यर्थस्य-पटीमकृत्यर्थस्य गोशब्दार्थस्य पालनरूपक्रियाजनरला. बिया वर्ततेऽत खियाप्रवर्तन्ते, न तु पुयोगस्यास्या वर्तत इति प्रवर्तन्ते । तारकत्वमित्यर्थः। योगादिति सूने पुम्पद्राभावे योगादाख्यायामिति सूत्र स्यात्ततश्च या योगाल्या खिया वर्तते ततो सीरित्यर्थः सम्पयेत, मसूतादयो दि शब्दाः पुंयो ६ उपपदमतिहिति सूत्रे-कुम्भकार इत्यत्र पछीसमासोऽपि माता, उपपद. गाल्या ज्ञापयन्ति, प्रसूतः पुयोगहेनुकगर्भाधानोत्तरभावित्वात् । न तु पुमाल्या समासोऽपि । तत्र भाष्यकार आह-नवार्यों विप्रतिषेधेन, कि कारणम्। पष्टी. ज्ञापयन्ति-अतः पुम्पदमिति भावः । समासस्थामावादुपपदसमासो भविष्यनि-गतिकारकोपपदानां वृद्धिारति समर- पुसाम्प्रतियोग्यत्वाभावादिति भावः । सवचनात् । एवध कुम्भस्य कार इत्यादी कारशब्दात् प्रत्ययोत्यत्तेः प्रान सपा ५ ननु देवो देव्याम्पुषम्मास्त, प्रसूतो देवदचा पुत्रमित्यादिलोकप्रसिद्धःकारणोता। तया च शेषषष्ठयन्त्रस्य कुम्भशब्दस्य फारकत्वम्भाव्यकृतो कमिति पदमिति मातः । सुबुत्पत्तेः पूर्व क्ष्टी समासो न प्रामोतीति तस्याभावो भाष्य- मसूतभन्दा पुंस्वपि-इति सूत्रे पुम्पदग्रहणेऽपि ततो छठ प्रभुयादेवयत भाह गर्भाधानेति । क्रियाप्रधानोऽयं शन्दो न घुस मास्येति मावा। सुस्पष्टभैव । "या शिष्यते स लुप्यमानायर्याभिधायीति म्यायादिति भावः । प्रतिषेधः अभाव तस्य धमतियोगिवन्षा न सम्भवतीदि सिद्धये इति शेषा एवध श स्पाणां सिड्ये सीप प्रतिषेध इत्यर्थ । "तालावधीत्यादि समायस्येति। प्रभासादि समारोप ९पा.च.

·६६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४म.१पा.२आ. पुंयोगा० सूत्रे (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) कथम् ? यदि पुतस्तस्यामेव प्रष्ठशब्दो वर्तत । स्त्रियाः पुंशब्देनाभिधानात् । स्त्री पुंशब्देनाकारा- कथं पुनस्तस्यामेवाप्रतिष्ठमानायां प्रष्ठशब्दो व- | न्तेनाभिधीयते ॥ तते? (मदीपः) सिद्धं त्विति । तस्येदमिति संबन्धात् यथैव घसावकुर्वती किंचित्पापं भर्तकृतान वध- तच्छन्दलाभं मन्यते ।। पन्धनादिक्लेशान लभते, एवं प्रष्ठशब्दमपि लभते ॥ (प्रथमवासिकोक्ताक्षेप निरासमाप्यम्) (प्रदीपः) यदि पुनरिति । यथा पथभिहलैः कृपतीति ननु चोक्तं पुंयोगादास्यायां तद्धितलुग् वचन- प्रतिविधानात् कर्तृत्वम्, एवं स्त्रिया अपि प्रस्थानादौ कर्तृत्वं मिति । स्यादेवेति भावः ॥ कथमिति । साक्षात्तस्याः क्रियाया अफर- णादकर्तृवं मन्यते ॥ यथैवेति । साक्षात्पापमकुर्वलपि सपि- नेप दोपः। धात्रीत्वार्तृत्वमापद्यत एव । यथा खामिदासी पचत इति आचार्यप्रवृत्तिापयति-नातस्तद्धितोत्पत्तिर्भव- खामिनः संविधातृत्वात् पकृत्वम् , दासस्य साक्षात्, तथा ) तीति, यदयं पुंयोगादाख्यायामिति 'ईकार' शास्ति ॥ छीपंसयोः प्रस्थातृत्वमित्यर्थः ॥ (प्रदीपः ) यदयमिति । अणि हि टीप् सिद्धः, न (उयोतः) प्रतिविधानात्-तत्समर्थाचरणात् , पश्चभिहले. | चाणन्तात् दीपि बीपि वा विशेषः, उदात्तनितिसरेण छीप भूकर्षणस्यैकेनासम्भवादिति भावः ॥ भाष्ये-भर्तृकृतानिति । उदात्तत्वात् ॥ भर्तृकृतपापकृतानित्यर्थः । तत्कृतानिति पाठेऽप्ययमेवार्थः ।। "तथा च (उयोतः) नन्वणि डीविधानामिदमित्यशापक्मत आह- दाम्पत्यलक्षण एव पुयोगो भगवतोऽभिमतः । केकयी, देवकी, रेवती- | अणिहीति ॥ त्यादी गोरादित्वान्डीषिति तदाकूतम्" । तथेति । स्वामिदासयोः (जापकाक्षेपभाप्यम्) पाककर्तृत्ववत्स्त्रीपुसयोः पापकर्तृत्ववच तयोः प्रस्थातृत्वमपीत्यर्थः ॥ नैतदस्ति शापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने कथम्पुनरन्याथैनान्यार्थाभिधानमत आह–सम्बन्धादिति ॥ प्रयोजनम् । येऽनीकारास्तद्धितास्तदर्थमेतत्स्यात् ॥ (५१७३ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥३॥) (प्रदीपः) येऽनीकारा इति । यथा भानोरियमिति ॥ * ॥ सुवन्तसमासवचनाच्चाकारा- वृद्धाच्छ-भानवीया । अन टाब्बाधनार्थमिदं वचनं स्यात् ॥ न्तानुपपत्तिः ॥ * ॥ (उड्योतः) भाष्ये-अनीकारा इति । ईकारीप्राप्तियोग्या (भाष्यम्) सुबन्तसमासवचनाचाकारान्तता नो- इत्यर्थः ।। पपद्यते । सुचन्तानां समासस्तनान्तरङ्गत्वाट्टाप् । (ज्ञापकसाधकभाष्यम्) टाप्युत्पन्ने समासः। स्थाशब्दः समस्येत । तत्र पुंयो- यत्ताख्याग्रहणं करोति । न हि तद्धितान्त- गादाख्यायामकारान्तादितीकारो न प्राप्नोति ॥ माख्या भवति॥ (प्रदीपः) तत्रान्तरङ्गत्वादिति । प्रातिपदिकं .पूर्व लिङ्गमभिद्धाति, पर्थात्सख्यामिति तन्निमित्तस्य सुपो बहिरङ्ग- (प्रदीपः) न हि तद्धितान्तमिति । तद्धितान्तस्य त्वमिति भाव ॥ शब्दस्य प्रत्यर्थे पुंस्थवर्तनादिति भाय । तदेवमाख्यामहणं तस्पेदमिति भेदविवक्षायामपि तद्धितोत्पत्तिमन्तरेण प्रछशब्दस्य (५९७१ समाधानवार्तिकम् ॥ ५॥) स्त्रिया वृत्तित्वं साधुत्वञ्च ज्ञापयति । तेन न केवला प्रकृतिः ॥ * ॥ सिद्धं तु स्त्रियाः पुंशब्देना प्रयोकव्या' इति नियमो ग प्रवर्तत इत्युक्ताम् ॥ भिधानात् ॥ * ॥ (उध्योतः) प्रकृत्यर्थे पुंसीति । एव च पुमाख्यायाः स्त्रिया- (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । मवृत्ते. सूत्रवैय्यर्यमेवेति मावः । ननु प्रसूतादौ डीव्यावृत्तये तस्य १ देवदनः पञ्चमिकः कृपतीत्यत्र यथा पहिलैः कर्षणमितरेफा साहा ५'रिजमुपदधाति' इति के पास । स्येन सम्पाघते वर्षणकर्तृत्वमाक् च भवति तथा पतिसाहाय्यके प्रस्थानेऽपि (प्रातिपदिकार्थाना सार्थ, द्रव्य, लिङ्ग, सत्या, कारकाणा क्रमेणेव बोध- वर्तृवं घिरा इत्या स्याभियुक्तः स्वीकारात् । 'आपद्यते यथा' इति च. पाठः । ननु हौषि सत्यन्तोदात्तत्वम्, डीपि चान्तानुदात्तत्वमिति विशेष एवेत्सत म तु मत्रों वधः क्रियते धनं था। किन्तु मतपापकृतानि पश्यना भाह-उदात्तेति । अण्णतान्डीप्यपि मग उदात्तत्वेनोदाचनिवृतिसरे नीति भावा टीप इकारस्थाप्युदात्तस्वमिति भावः । "एतचिहांकितो अन्य भत्रूत्सविध प्रमाणत्वेनाभितेषु छ पुखके 'कारा स्त्रीप्रत्ययास्तदर्थ' इति पाठः। पुखरेषु मोपलभ्यते । तथाप्यस्याप्यायस्य कानिधन पाण्यसुद्धमायाणि दश ९भनीकारा इस ईकारान्तमिन्ना इत्याराशावारणार्थमाह ईकारा द्वारयस्याकानि संगीतानि तेपूपकम्भादस्य पाटस्य, चिसहितोत्र निवेश प्राप्तीति। .

·डीपधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीमत्ययमकरणम् । ६७ नेप दोपः। चारिताप्यास्य शापर त्वनिति धेश । म्याख्यानाद पुयोगादित्यस्य | निवृत्त वातद्धितानुत्पत्तिः । मेर्दस तु विवक्षायो तद्धितो न सुरुमा सारयोगाषियो पर्वत इत्यररग तसारमाद ॥ निवार्यते ॥ (तृतीयपक्षोपस्थापकं माश्यम्) फथं पुनरिति । मिलानामभेदाभावादिति प्रश्नः ॥ चतु- अथ या पुनरस्तु-तस्येदमित्यनेनामिसंवन्धेन । ) मिरिति । आरोप्यते ताप्यम्, न तु मुख्यमित्यर्थः ॥ मचा ननु चोक्तम्-पुंयोगादास्यायां तद्धितलुगवचन- स्वाति पदान्तरप्रयोगाद्विशयते ॥ जटिनमिति । मझदत्तधर्म- हसन्तीति । अन थालेपु मयबारोपान्मयशन्दप्रवृत्तिहस- मिति । लाभात्तदूपारोपः । 'सिंहो माणवक.' 'गोर्याहीयः' इत्यादावपि तासात्ताद्रूप्यारोपात्तच्छन्दप्रवृत्तिः । तदुक्तं हरिणा- नावश्यमयमेवाभिसंबन्धो भवति तस्येदमि- गोत्यानुपङ्गो चाहीके निमित्तात्कैश्चिदिप्यते । ति । अयमप्यभिसंवन्धो भवति-सोऽयमिति । अर्थमा विपर्यस्तं शन्दः स्वार्थे व्यवस्थितः ।। इति ।। फथं पुनरतस्मिन् 'सः' इत्येतद्भवति? इह तु साहचर्यात् नियों प्रहत्यारोपः चतुर्मिः प्रकारैरतस्सिन् 'सः' इत्येतद्भवति- (उद्योतः) नित्यो याध इति । तथा च पौष्ठय इमा इत्य- तास्थ्यात्, ताद्धात्, तत्सामीप्यात्, तत्साह- साधु स्यादिति भारः। चर्यादिति। २६ चिन्त्यम्--सर्वथा रायफल्सनाऽपेक्षया हिशे विषये तस तात्स्थ्यात्तावत्-मञ्चा हसन्ति, गिरिर्दशते ॥ वैयल्पिपरवशापनस्वाचिस्यात् । तदं शापक वीप्रत्ययडीविपय- ताद्धात्-जटिनं यान्तं ब्रह्मदत्त इत्याह । ब्रह्म- | मेवेति नान्यत्रानया रीया प्रतिमानस्य साधुत्पमिति न पक्षयोः दत्ते यानि कार्याणि जटिन्यपि तानि क्रियन्त इत्यतो | फलभेदः । परन्तु-आख्यायामित्यस्योचार्थतात्पर्यप्राहक्तया चारि- जटी ब्रह्मदत्त इत्युच्यते ॥ तायेन शापयस्वासम्भव इत्यरुचिर्वक्तुमुचिता ॥ ननु पूर्वव्याख्यानेऽपि तत्सामीप्याद्-गहायां धोपः, कृपे गर्गफुलम् ॥ ) तस्येदमिति सम्बन्धस्यैवोक्के पक्षभेदोऽनुपपन इत्यत आह-एत. तत्साहचर्यात्-कुन्तान् प्रवेशय, यष्टीः प्रवेश- पूर्वकेणेति ॥ प्राठीत्यस्य ताई कथ साधुत्वमत आह-भेदस्य स्विति ॥ मारोप्यत इति । आरोपेच हेतवस्तारम्यादयः । शक्य- (प्रदीपः) अस्मिस्तु व्याख्याने तद्धितम्य नित्यो याधः | तावरोदरप्रकारक एव रक्ष्यार्थबोध इति भावः । तरप्रकारकप्रतीति प्रामोतीति "सिद्धं तु स्त्रिया.' इत्येतत्पैक्षान्तराधयेण व्याचष्टे- विशेष्यप्रसिद्धार्थत्वम्-मुख्यत्वम् , तादृशाप्रसिद्धाधत्व च गौण- अथ वेति ।। अनेनाभिसंवन्धेनेति । एतत्पूर्वकेण सोऽय- / त्वम् ॥ भन्न यालेन्विति । मुख्यमचपदार्थ स्पाचेतनत्वेन हसनकर्ट- मिति सवन्धेनेति भावः ॥ इतरो भेदैसंवन्ध एवाननोच इति J स्वासम्भवादित्यर्थः ॥ तादम्यादिति । शोर्यादियोगात् माणवकवा- मत्वाऽऽह-ननु चेति ॥ अयमपीति । अभेदाच मैदस | होक्यो. सिंहत्वगोत्वारोप इति भाव. ॥ गोस्वानुपम इति । प्रसूतशब्दो हि पुस गर्माधाननिमित्त एमिपाच गर्भाधानोत्तरकास । तस्येदमित्यमिसम्बन्धस्य सीपारे शापकादिनाऽपि तद्धितो निवारयितुम निम्मरणरूपमसनिमित्तः । यध पुवाचकः मसूतशादखस्य नियाँ दृत्ति एक्शा यत्तास्याग्रहण करोतीत्यादि माध्यमप्येतदनिमायकमेव । मत एव नधि, गर्माधानवर्तृत्वस्य मास्वमगमवात् । च मगवता पक्षान्तरमुपन्यस्तम्-अथ वा पुनरित्यादिना ॥ ३ अत्र कयम्पुनरयम्प्रएशन्दोऽकारान्तः नियां वर्तत इत्याद्याक्षिष्य ७ ननु पुवाचका प्रष्ट शब्दशकय नियां तदाह-इइ सुसाहपर्यादिति। तस्येदमित्यनेनानिसम्बन्धेनेति प्रममपक्षोपस्थापन कृतम् । तसिंच पक्षे तद्धित ८ मष्ठशदात्तद्धितमत्ययानुत्पते 'माधी' हति रूप नैव भवति 'मष्ठी इति उक् वय इति दोषमुदाय तस्सामेवमष्टशब्दो वर्तते यथा भर्तृकृतान् शान् ] मामोति--इत्यस्यासाधुत्व स्यादिति भावः। लभत एवम्मटशब्दमपीति द्वितीयपशव्याहृतिः । भय च पक्ष-अन्तरा ९ अत्रेय चिन्ता-मास्यामणस्य मसूनादौ कौरव्यावृत्तये-या पुशन्दा खाट्टापि समासे ततो विशिष्टस्याकारान्तत्व नेति दूप्यते । अवश्याख्याग्रहण खायोगाधिपा वर्तते तसामुयोगे डी एतत्तात्पर्यपरत्वेन झापकत्व न सम्भ- सामोत्तस्येदमित्समिसम्बन्धे कृतेऽपि धीमत्सयविषये न तद्धितोत्सत्तिरिति । वति । झापयित्वा प्रथमः पक्षः समयते । 'अमवा पुनरस्नु' इत्यनेन च पक्षद्वयाभ्या १० पक्षभेदा स्फुटम्प्रतिपादयति ननु पूर्वव्याख्यानेऽपीति । मप्याय तृतीया पक्षा समर्थितो भवति । स च सोऽयमित्समिसम्बधरूपः। "एवध सोऽयमिति सम्बधे सीरि मही, तस्वेदमिति मेदसम्बन्धस्वीकारे वस्येदमित्यभिसम्बन्धे खीकृत तद्धिता वन्यो भवति । स प दोष सोध्य माठी-इत्युमयोरपि मितविषयत्वेन नोभयोरनुपपत्तिरिति हापयितुमवतार- मित्यभिसम्बधे स्वीकृते नवापततीत्यस्य पक्षस्य समाया। यति-पाठीत्यस्येति ॥ इत्यनादिन्नपक्षान्तरामयणेनेत्यय: । सिद्ध तु बिया' स्यादि यातिको १२ सिंहो माणवक इत्यादी सिंहपदेन मिहत्वावच्छिन्नमाणवकस्य नोधा, न दाक्तिपक्षे माप्तस्य तद्धितस्य ज्ञापकादिना वारण कनम् । स दोषो नात्र । तु माणवरवावच्छित्रस्येत्यर्थः। सोऽयमित्यम्मिन्न तद्धितमातेरमावादिति भाव। १३ सिंहत्वमकारकप्रतीतिविशेभ्यो य मसिद्धार्थ सिंहरूपतवं मुख्यार्थ. १ अथवा पुनस्तु तस्येदमित्यादिभाष्येण भेदसम्बधस्तस्येदनिलयमेव | स्वम् । विहत्वप्रकारकमतीतिविशेष्यो योमसिद्धामों माणवक्रूपवर गोण- यास्यातो नाम्य इलाशयकवान-ननु चोकमित्यादिना पुच्छति । स्वमिति समम्बया ५ सोऽयमिलमिसम्ब घरूपादभेदात्, भेदस्य तस्येदमिति पक्षस्य निवृत्त 1" आदिपदेन नाज्यादीनां समहामागवके शौर्यगुणस्य सवेन माणवके स्वात्तरितो नमामोतीति माया सिंहत्वारोपप जाज्यगुणयोगाध बाहीके गोत्वारोप इति भाषः । येति ॥

·उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.रा. योगा० सूत्रे - - गोत्वसम्बन्ध इत्यर्थ ॥ नन्वन्यधर्मस्यान्यत्र कथ सम्बन्धोऽत आह-प्रानोति । वचनसामर्थ्याट्टायन्तादपि भविष्यतीति चेदत इत्य- निमित्तादिति । शौर्यादिरूपादित्यर्थ ॥ विपर्यस्तमिति । अन्यत्र | धिकारो वाध्येत, परिभाषा चान्यार्थाऽवश्यं कर्तव्या । अथ वा विमानमरूपम्, अन्पारोपितमित्यर्थ. ॥ स्वाथै गोत्वे । कैशि ( वचनात् प्रातिपदिकाधिकारो बाध्येत, ततश्च वाक्ये दीप प्रसु- दित्यस्य पातञ्जलैरित्यर्थ । सामीप्यात् गगायां घोष , अन तीरे ज्येत-अप्रैर्विलिता चोरिति ॥ सामीप्यात् गगास्वारोप , गगासम्बन्धितीरे लेक्षणायां तु तस्येदमित्य (उयोतः) बाध्येतेति । अवानोपपत्ती बापो न न्याव्य vणन्तस्यैव तत्रार्थे साधुत्वेनासाधुत्वम् । एव मत्वर्थादिलक्षणायामपि | इति भाव ॥ ननु तैदवाधाय परिभाषाकरणे गौरवमत आह-परि- प्रकृतेरसाधुत्वम् । साहचर्य च सम्बन्धमात्रोपलक्षणम् ॥ भापा चेति ॥ (द्वितीयवार्तिकसण्डनभाष्यम्) (५१७७ द्वितीय प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ७॥) अर्थ वा पुनरस्तु तस्यामेव प्रष्ठशब्दः। ॥ * ॥ जातेडींविधाने ॥ * ॥ ननु चोक्तम्-'सुवन्तसमासवचनाचाकारान्ता (भाष्यम्) जातेडींविधाने प्रयोजनम्--च्यानी, नुपपत्तिः' इति । कच्छपी। नैप दोपः॥ सुवन्तानां समासः । तत्रान्तरङ्गत्वाहाप्युत्पन्ने (प्रदीप.) अथ वेति । सविधानीत्वाद प्रस्थाने कर्तृत्वं | समासः । ब्राशब्दः समस्येत । तत्र 'जातेरस्त्रीविप- यादयोपधात्' (१९६३) अकारान्तादिति डीप स्त्रिया ,पुरुषगताया वा प्रस्थानक्रियायास्तस्यामारोपादितिभाव ॥ न प्राप्नोति ॥ (उयोत.) अन पक्षे पुयोगहेतुकस्त्रीवृत्तित्वाभावादाह- (प्रदीप.) व्याघ्रीति । व्याड्पूर्वाजिघ्रते. " संज्ञायां पुरुषगवाया घेति । आरोपे निमित्त च तत्साहचर्यम् । प्रतिषेध ' इति शस्य प्रेतिषेधात् 'आतश्चोपसर्गे' इति कप्रत्ययः । (५१७५ परिभाषावार्तिकम् ॥ ५॥) तन घ्रशब्दमान जाती न वर्तत इति टाबेव स्यात् । वीर्षस्तु ॥ * ॥ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह । एकादिरवकाश । समासवचनम् ॥ * ॥ (उध्योत.) शस-पाप्रेत्यादिना विहितस्य । रतुतो जिघा. (भाष्यम्) गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह । देशस्य तेन प्रतिषेध इति शप्रत्ययात एव भ्याप्रशन्द इति बोध्यम् ॥ समासो भवतीत्येषा परिभापा कर्तव्या ॥ घ्रशब्दमानमिति । किन्तु व्याघशब्द इति भावः ॥ सूकर्यादि- (परिभापामयोजनभाष्यम्) रिति । सते करगिति मत इदम् । प्रोष्ठीत्यादिरिति पाठान्तरम् । कानि पुनरस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ? प्रोष्ठी सूकरीत्याहु ॥ (५१७६ प्रयोजनवार्तिकम् ॥६॥) (५१७८ तृतीयं प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ८॥) ॥*॥ प्रयोजनं क्तादल्पाख्यायाम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ समासान्तस्य णत्वे ॥ * ॥ (भाप्यम् ) अभ्रविलिप्ती, सूपविलिप्ती। (भाप्यम्) समासान्तस्य णत्वे प्रयोजनम् । वक्ष्य- ति-प्रातिपदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणम- सुबन्तानां समासः । तनान्तरङ्गत्वाट्टाप् । टाप्यु समासान्तप्रतिपेधार्थमिति । तस्मिन् क्रियमाणे- पन्ने समास । विलिप्ताशब्दः समस्येत । तत्र 'काद- मापचापिणी, बीहियापिणी । सुवन्तानां समासः। पास्यायाम्, (१९५१) अकारान्तादिति डीप् | तनान्तरङ्गत्वान्नकारान्तत्वान्डीपू । डीप्युत्पन्ने स- न पामोति ॥ मासः । वापिनीशब्दः समस्येत । तत्र समासा- (प्रदीप ) अभ्रविलिप्तीति । अभ्रशब्दस्य तृतीया- न्तस्येति णत्वं ने प्रामोति ।। न्तस विलिप्ताशब्देन 'कर्तृकरणे कृता' इति समास । तत (प्रदीप ) समासान्तग्रहणमिति । समासस्य प्राति- फरणपूर्वादिति वर्तमाने 'कादल्याख्यायाम्' इति टीप् न | पदिकम्य योऽन्तो नकारस्तस्स णत्वमिति" तन माषान् वपस- .सिंह विधमानमरुम माग भारोपितमित्यर्थी। न] प्रशन्दमात्र जाती नाचति डीयोमाप्तिः । एव तत्परिमाण सारमिति सो नित्यभिधम्मपन मा सारे भोपलेन भादे जोतेरपीपस्य भारितापन स्थदिति तत्वामोमाभावियोग गगारम तौरगुते । गणायितीर इससीमारे 'तस्पेद' हयनेन स्थादित्साशायामाह-दीपस्सिति । हसितमलप स्याए, याच धीरे गाशइमपोगसामाधुत्वम् । • Bायाम्मतिरेय इति पातिौन भिप्रादेयस्यैव तेन निषेधा शियो, तिरापापम्मतराधियर राधामाताप परिमाणे औरमिति उपस्थपतु भवोवेति गा. या । नात इसरियरस्य बायोम मत माह-मनु तप ८ कार्तिकमेत प्रातिपदिकान्त ()ति एले। पापायेति . एवष माश्यापिणीमादिसित गतिकार घेरपदावामित्स्यावासमिति .परिमापापा'नि । मिपादन १. 'मिस इति ।

·डीपधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययमकरणम् । ६९ भीक्ष्णमिति 'बहुलमाभीदश्ये' इति मिनी कृते 'मेभ्यः' इति (परिभाषान्तरेण समाधानमाप्यम् ) छोपि कृते मुरन्सेन यदि समासः स्यात्तदा समासस्यान्त इकारो छनणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीति न तु नकार इति णत्वं न स्यात् । मापवापिण इत्यादीवेव तु स्यात्॥ संघातादुत्पत्तिर्भविष्यति ॥ (उयोतः) अभीक्ष्णमिति । त छीलस्यायुपलक्षणम् ॥ (प्रदीपः) एग्रहण इति । अनया परिभाषया (५१०९ चतुर्थ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ९॥) प्रत्ययमहणपरिभाषा वाच्यत इत्यर्थः । ॥ * ॥ कृदन्तात्तद्धिते घृद्धिस्त्ररोच ॥ * ॥ (उयोता) याध्यते इति । नन्दियं तदप्राप्तपिपयसमाहिका, (भाप्यम्) कृदन्तात्तद्धिते वृद्धिखरीच प्रयो- अतएवापिना तदर्थस्यापि संमदः परिभाषायामिति चेन्न । गत्यादि- समधाने पाकिव तस्या इत्याशयात् । अपिरतु गत्यापमा ताव- जनम् । सांकूटिनम्, व्यावकोशी । अनावयवा- मानस्यापि प्रणा इति भावः ॥ दुत्पत्तिः प्रसज्येत। गतिकारकोपपदानां द्भिः सह समासो भव- (परिभाषान्तरेण परिभापाखण्डनमाप्यम्) तीति न दोपो भवति ॥ यदि तपा परिभाषास्ति, नैतदस्याः परिभा- (प्रदीपः) सांटिनमिति । 'अभिविधी भाय इनुण पायाः प्रयोजनं भवति, एतयैव सिद्धम् ॥ इसीनण्प्रत्ययः । तम यूटिनित्येतस्साच्छन्दात्समासार्या विभक्तिध (प्रदीपः) नैतदस्या इति । गतिकारवोपपदाना- प्राप्नोति, 'अणिनुणः' इत्यणप्रत्ययश्च । तत्र सार्थिकत्वात्-अन्त- | मित्यस्याः सांकुटिनैमिलादि न प्रयोजनम् । अकृत एव समासे रमत्वादण्प्रत्ययः स्यात् । ततश्च कूटिभित्यस्यैवाशत्वादादिद्धिः | कृग्रहणपरिभाषया संघातात्तद्धितोत्पत्तिर्मविष्यतीति भावः ॥ स्यात् । प्राक् सुयुत्पत्तेः समासेऽन्तरणत्वात् पूर्व समासः । अण्- (परिभाषोपपादकमाप्यम्) प्रत्लयो हि प्रातिपदिक विशेषापेक्षत्वाद् बहिरङ्गः । तत्र संकूटि- न सिध्यति । नित्यस्मात्समासप्रातिपदिकादण्प्रत्यये सवीट सिष्यति ॥ किं कारणम्! व्यायक्रोशीति । 'कर्मव्यतिहारे गव् स्त्रियाम्' इति गच् । अग्रातिपदिकत्वात् । ‘णचः स्त्रियाम्' इत्यन् । कृत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति। (उद्द्योतः) स्वार्थिकत्वादिति । एवं चात्यन्तस्साधिकानां ननु चेदानी प्रातिपदिकसंज्ञायामप्येतया परि- उत्पत्तेः पूर्वमेव प्रवृत्तिरिति भावः । अन्यथा तस्यापि भुवन्तादुत्पत्तौ | भापया इह शक्यमुपस्थातुम् । पूर्व मुपि, हनुणन्तत्वरूपाधिकपदार्थ सापेक्षनया बहिरङ्गाणप्रत्ययाद- नेत्याह। स्तरङ्गत्वात्पूर्व समासे ततो विशिष्टादणि रूपसिद्धी माध्यमसङ्गतमेव इह हि मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते इति धाक्येऽपि लुक स्यात् । भाष्योक्तः स्वरदोषस्तु व्यावक्रोशीत्यत्र-प्रथम तद्धिते तद- प्रसज्येत ॥ म्वेन समासे-अन्तोदात्तं स्यात् । समासोत्तरमनि तु-आधुदात्तमिति स्वरे च दोपः स्यात्-प्रकारका, प्रकरणम् । बोध्यम् ।। विशेषापेक्षरवादिति । इनुणन्तत्वरूपापिकपदार्थापेक्षत्वा- गतिकारकोपपदात् कृदन्तमुत्तरपदं प्रकृतिवरं भवतीत्येप स्वरो न स्यात् ।। (परिभाषाऽऽक्षेपभाप्यम्) नैप दोपः। सत्यामप्येतस्यां परिभापायामवयवादुत्पत्तिःप्रा द्वे अन प्रातिपदिकसंज्ञे, अवययस्यापि समुदाय- मोति। स्थापि । तत्रावयवस्य या प्रातिपदिकसंज्ञा तदाश्रयः किं कारणम् ? स्वरो भविष्यति॥ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेनहणं भवतीति । (मदीपः) अमातिपदिकत्वादिति । 'गचः स्त्रियामन्' (प्रदीपः) सत्यामपीति । 'गचः' 'इनुगः' इति । 'अगिनुणः' इत्यत्र प्रातिपदिकाधिकाराद्-जन्तादिनुणन्ताच प्रत्ययग्रहणात्-प्रत्ययग्रहणपरिभाषोपस्थानात् कूटिनित्यादेरे- प्रातिपदिकात्तद्धितो विधीयते । तर कृग्रहणपरिभाषया णजि. पावयवात्तद्धितोत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।। नुणन्तत्वं सिध्यति, न तु प्रातिपदिकत्वम् । तत्र समासग्रहणेन . , दित्यर्थः॥ वचनस्य धारितार्थप्रदर्शयति-मापयापिण इति । निलम्' इत्यायुदात्तमिति माव.. २'इसादरेव तु' इति छ । ५ तस्यैव-इनुणन्ततदादित्वादिवि भावः । अवयवात संकुटिम्-इत्यस्या- गिनिप्रत्ययविधायक 'सुष्य नाती गिनिलाच्छील्ये' इति सूत्र नातिभिन्ने वयवात्। सुप्युपपद इसन माषवापीत्यत्र माषपदस्य जातिवाचकत्वेन ताछील्ये गिनिर्न ६ कृद्रहण इति परिभाषापत्ययग्रहणे यस्मादित्यस्या अविषयस्यापि tat मामोतीति 'बहुलमामीश्ये' इति गिनिः कृता प्रदीपकृता । एक्ध तच्छीलस्य हि । मत एवापिशब्देन प्रत्ययग्रहण इत्येतदर्भस्थापि संग्रह इत्यर्थः । प्युपक्षणमित्युयोतोक्तिस्तु चिन्ता। • ग्रहणपरिभाषाखीकारेऽपि गतिकारकोपपदानामित्वस्या न सर्वान * समाषनरेणान्तोदात्तं स्यादिति भावः । उमामोत्तरमान तु लिग्नित्यादि प्रयोजमानि नियन्ति, किन्तु साटिनमित्यादीन्येवेति भार ।

·७० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.रा. पुंयोगा० सूत्रे - नियमान संघातस्य प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधात्संघातात्तद्धितो न | कृतनियमेन परत्वाकृदतत्वप्रयुक्तसशाया अपि बायोऽवश्य वाच्यः । स्यादित्यर्थः ।। एवं च फलाभावात् नैतत्परिभाषोपस्थितिस्तरेति भावः । सिनित्य- ननु चेति । 'कृत्तद्धितसमासाश्च' इत्यनापि कृदुग्रहणे | समासयोरिति । निसर्ग्रहणाभावेऽपि समासे प्रतिपेधः प्रामोतीत्यपि कृद्ग्रहणपरिभाषया सकूटिन्नित्यस्य विनाऽपि प्राक् सुवुत्पत्ते. | बोध्यम् ॥प्रतिपिध्येतेति । स्वरेऽपि विशेपो वोध्यः समासासमासयो.। समासेन प्रातिपदिकसज्ञा भविष्यति, तैनिवन्धनच तद्धित इति एव च प्रकृतिभावः समासप्रयोजनम् , तथा विशेषणानन्वय-संख्या- भावः ॥ मूलकेनोपदंशमिति । 'उपदशस्तृतीयायाम्' इति | भानाभावावित्यपि बोध्यम् ॥ पदव्यपदेशोऽस्तीति । समुदायस्पेति णमुल् । अत्र यदि सगतिकारकस्य कृदन्तस्य प्रातिपदिक्सज्ञा | शेषः । नतूत्तरपदेति । उत्तरखण्डस्येति शेषः, समासामावादिति स्यात्, तदा प्रातिपदिकान्तर्वतित्यात्सुब्लक् प्रसज्येत । यद्येवं भाषः ॥ तस्मादिति । यत् केन्त तदुत्तरपद न, यच्च गतेरुत्तर तव 'तृतीयाप्रमृतीन्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पेन समासविधानस्य कि | न कृदन्तम्', नापि पदम् , समुदायस्यैव पदत्वात् , समासाप्राप्तिरपि प्रयोजनम् इति चेत्-दधि उपदंशं भुत इत्यन पक्षे प्रकृति- ] तत एवेति भाव । अय भावः-गतिसमवधाने विशिष्टस्यैव कृद- भावः । अन्यथाऽसत्यम्मिन् विकल्पविधाने 'अमैयाव्ययेन' इति |न्तत्वमिति ॥ ननृत्तरार्थत्वे तत्रैव कार्यमत आह-अथवेति ॥ नित्यसमासः स्यात् । ततश्च सिन्नित्यसमासयो. शाकलप्रतिषेधो | एकदेश्यौह भाष्ये-नैप दोप इत्यादि ॥ ननु कद्रहणपरिभाषायां यक्तव्य इति प्रकृतिभावः प्रतिषिध्येत ॥ सत्या कथमवयवस्य प्रातिपदिकत्वमत आह-गतिकारकेति । प्रकारक इति । अत्र समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञायो गतिसमवधानेऽपि-अपिशब्दात्केवलस्येत्यर्थ इत्यभिमान. ॥ सत्यां सुयुत्पत्ती पदव्यपदेशोऽस्ति, न तूतरपदव्यपदेशः, तत्र (दोपापादकभाष्यम्) समुदायस्य कृदन्तव्यपदेशे तदन्तर्भावाद् गते तस्मात् कृदन्त इहापि तहि-सांकृटिनं, व्यावकोशीति द्वे अवापि मुत्तरपदं न भवतीति कारकशब्दस्य प्रकृतिखरो न स्यात् । प्रातिपदिकसंझे, अवयवस्यापि समुदायस्यापि । पचनं किमर्थमिति चेत्, उपपदार्थ साद्-अमावास्येसादौ । तत्रावयवस्य या प्रातिपदिकसंज्ञा तदाश्रया अव. गतिकारकमहणं तत्तरार्थ सात् । अथवा वचनस्याप्रतिपादकत्व- लक्षणमप्रामाण्यं स्यात् ॥ यवादुत्पत्तिः प्रसज्येत ॥ द्वे इति । गतिकारकपूर्वस्यापीत्यनापिशब्दात्कारकशब्द- प्रातिपदिकत्वम् , तत. सुपि समासे विशिष्टस्यापि प्रातिपदिकत्वमिति (उद्द्योतः) तहपयति-इहापीति । कृदन्तत्वादवयवस्य स्यापि प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिक्सज्ञा, प्रकारकशब्दस्यापि समु- दे इत्यर्थः । एव चावयवादुत्पत्ती साकूटिन-कौम्भकारेयाधसिद्धया दायस्येत्यर्थ ॥ तदाश्रय इति । कारकशब्देस्यापि प्रातिपदि- नैवं परिभाषार्थः, किन्तु प्रायुक्त एव ॥ एव च समुदायस्थाप्राति- फसज्ञाया सत्या गतिकारकोपपदानामित्येतदनाश्रयणे सुप्युत्पने पदिवत्वात्साक्टिनासिद्ध्या तत्सिद्धये एपाऽपि तदर्थमावश्यफीत्याह समासे कृते, अपिग्रहणात्कारकशब्दस्यापि कृदन्तत्वात् गते- भाष्येतस्मादिति ॥ रुत्तरत्वात् खरो भविष्यतीत्यर्थ ।। (आक्षेपभाष्यम्) (उयोतः) न तु प्रातिपदिकत्वमिति । प्रत्यर्यग्रहणपरि- भाषया कृदन्तत्वाभावादिति भावः ।। अर्धवारसूत्रेणापि नेत्याह-तन अवयवादुत्पत्तौ सत्यां को दोपः? समासेति ॥ भाष्ये-इतर आइ-फरवादिति ॥ तदेव विय- कौम्मकारेयो न सिध्यति, अवयवस्य वृद्धिस्वरी जोति-ननु चेदानीमिति । एतया परिभापया इहेति । ट्रहण- स्याताम् । परिभापयेत्यथैः । सुयूलुर प्रसज्येतेति । सन्यावृत्तये समासग्रहण (प्रदीप.) कौम्भकारेय इति । एतन्धोपलक्षणम् । 18 सुयुत्पत्तेः भाय् समान दिनाऽपि प्रातिपदिषधामस्तस्य पर | यम्, समासे विशेषगानम्बयो मवति, विशेषणगतमस्यामानामावति, पदा म हिसित्यस्य स्यादित्यवः. समास्त्रदात इति विपश्पस्य फलमिसर्थः । चन्तानियनमातिपरिवनियन रसः । 'भानाभावे इत्यपि पनि ग पाठः। "गले स्वमा निक। . उत्तरपदग्दो हि समासघरमावरुवा, मतो न पापरसमासमायुत्तर- .७ पुछ गरशम्दस प्रातिशी पार पणस्योत्तरपदरवम्यवहारोऽपि नेनि भावः । १२ मित्र पाहणपरिगा। न मरत खेतरपतिमानि । १. कृदन्त प्रकारक इनि, सोसत्पदन, तसर्वपदस्पाभावात्। पपगते. पा र परिशेपमहणनीति सीमारेष मोपस्थीत । तपासा रचर कारप इति, सत् पदणइति परिभाषया न पदम् । मादि पद माग्यपरणे परिमारमानामारे नसमिभिन्ना या समासो न तु । यदन्तस्यैव प्रातिपरिक्खेन तमादेव शुधु पत्तेविशिष्ट स्व पदावम्, रामामा- म एमासप्रतिनिधमेष्टि प्राप्ता या पारयति माया, मातिरविकास पदस्थामावादेवेत्यर्थः । पनि पूरे अ-निलपहन भाग, सिमामयोः "गनिममधाने विशिष्टव कदन्तमित्र प्रातिपदिसमले नदीस मिरिणामयोपायच इतम् । सदायमापपनम् । विशिष्टस्यैव परमात्वमिति सिदासदाद-एर. सन सिमानारे भाप दो लासगरमाह-निसमहणा-पाहेति । भव पायैकदेशिपम् । भाजीति १मपि शान्गाहणे गठीत्यादिपरिमापारमापिसमापि • सलीम्पपyana समापरिकाविधानस मर मावि विमाप्पर-तभारणपोमनचरा हा ·डीपंधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७१ सांकूटिनं व्यावकोशीत्यपि न सिध्यति । समुदायावयवसन्निधाने | 'स्त्रीभ्यः' इसनेनैव स्यादित्यपि बोध्यम् । यथोक्त कैय्यटेनैव 'अनुप- द्विवचनवत्समुदाय एवं प्रकृतित्वेनायिष्यत इति चेत्तकारके सर्जनात्' इत्यत्र अन्तरंगत्वादिति । सीम्य इत्यत्र स्त्रीप्रत्ययान्त. दोषः स्यात् । समुदायस्य कृदन्तत्वे तदन्तर्भावाद्गतेः-तदाश्रयः | त्वस्याधिकस्यापेक्षणादस्यान्तरङ्गत्वमिति मावः ॥ अनुपस्थिती प्रमाणा- खरो न स्यात् ॥ न्तर दर्शयति-यमादित्यादिना । अप्रत्यय इत्यस्येति । अधातु- किछ समुदाये द्विरुक्त अवयवा अपि द्विरुक्ता भवन्तीति | रित्यस्यापीति बोध्यम् ॥ ननु तद्वाधेऽपोष्टापत्तिरत आह-मध्येs. पृथद्विवचनं न प्रयुजते । इह तु समुदायादुत्पत्तौ तस्यैवान- | वादा इति ॥ संज्ञाया तनिवन्धनानि कार्याणि प्रवर्तन्ते, नावयवानामित्सवय- (सिद्धान्तभाष्यम्) वादपि प्रत्ययोत्पत्तिप्रसङ्गः । तन कुम्भकारशब्दे यदि कार• तस्मात्मयोजनमेवैतदस्याः परिमापाया, उभा. शब्दस्यापि प्रातिपदिकसंज्ञा समुदायस्यापि, गतिकारकोपपदा- | भ्यां तु खलु सिध्यति ॥ नामित्येतच नाश्रीयते तदा कारशब्दात्प्रातिपदिकान् डीपि कृते (प्रदीपः) तस्मादिति । गतिकारकोपपदानामित्यस्याः कारीशब्दस्य श्रीप्रत्ययान्तत्वात्तत एव ढकि सति तस्यैवादि- | साटिनमित्यादि प्रयोजनमित्यर्थः ॥ उभाभ्यामिति । साकू- वृद्धिः स्यात् ॥ टिनादि परिमापाद्वयेन सिध्यति, न केवलया कृद्रहणपरिभाष- ननु चानुपसर्जनादिति सूतं प्रधानेन तदन्तविध्यर्थमित्युक्तम् । येत्यर्थः । तन्न कारशब्दान्तान् की भविष्यति, तरकथमुक्तं कौम्भकारेयो ननु च गतिकारकपूर्वस्यापीत्सपिग्रहणात् दिनित्यस्यापि न सिध्यतीति ? नैप दोपः । गतिकारकोपपदानामित्येतद्वचनमत्र | इनुणन्तत्वादण् प्राप्नोति । नेप दोषः । उभयोरपीनुणन्तत्वे प्रदेशे आक्षिप्तम् । अस्मिंश्वासति-उपपदस्य सुबन्तेन सह समा- | प्रातिपदिकत्वे चार्थविच्छेदाभावादवयवविच्छेदे प्रमाणाभावा- सैन भाव्यम् । तत्रान्तरङ्गत्वात्कारशब्दादेव डीपि सति सुबु समुदायादेवोत्पत्तिर्भवति । असत्या त्वेकतरस्यां परिभाषायाम. त्पत्ती सत्या समासः प्रसज्येत । ततश्च कारीशब्दादेव ढक | वयवस्यैवेनुणन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वात्तत एव तद्धितोत्पत्ति प्रस. स्यात् । यद्यपि स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो नास्ति, तथापि 'स्त्रीभ्यो | ज्येत । 'गतिकारकोपपदात् कृत्' इत्यत्र तु गतिकारकयोभैदे- ढक्' इति समुदायाट्टकं बाधित्वा 'ट्यच.' इति परत्वादन्तरमा- | नोपादानात् निमित्तभावाद्यथासभवं क्वचित् केवलस्य कृदन्तस्य, वाद्वाऽवयवाहक प्रसज्येत । तस्मात् स्थितमेतत् 'कृत्तद्धितसमा- | कचित् गतिकारकपूर्वस्य गत्यादिभ्य उत्तरस्य खरो भवति । साश्च' इत्सन कृद्रहणपरिभाषा नोपतिष्ठते । यस्मात्-अप्रत्यय तदेवम्-गतिकारकोपपदानामिति वचनात् प्राक् सुबुत्पत्तेः इत्यस्य प्रतिषेधस्य चाधनार्थ तत् कृद्रहणम् । परिभापोपस्थाने | समासे प्रष्ठशब्दोऽवारान्तः पुंयोगात् प्रस्थानासज्ञात , पुंस्कर्तृक- तु सति मूलकेनोपदेशं भुत इति वाक्यस्यापि स्यात् । तथा च | प्रस्थानक्रियाया सविधानीत्वाद्वा कर्तृत्वात् त्रिया वर्तते पुंसो समासग्रहणाद्यो नियमः स वाध्येतामध्येऽपयादा इति न्यायाच | वाचकश्च-इति प्रष्ठीत्युदाहरणं भवतीति ॥ 'अप्रत्यय.' इत्ययं निषेधः द्वहणेन बाध्यते, न तु समासग्रहण (उयोतः) परिभापाद्वयेन-गतिकारकोपपदानामिति, कृतो नियमः । तन परत्वात्समासपहणेन गतिकारकपूर्वस्यापि कृद्हण इति च । समासे कृते विशिष्टस्यैवेनुणन्तत्वात् , प्रातिपदिक- कृदन्तस्य वाक्यस्य प्रातिपदिक्सज्ञाया निवर्तनात् यस्मात् | त्वाच ॥ अर्थविच्छेदाभावादिति । वृत्तावेरा भावेनावयवार्थस्य कृद्विहितस्तदादेरेव कृदन्तस्य प्रातिपदिक्सज्ञाऽवतिष्ठते ।। पृथक निष्कर्षाभावात् , तन्मात्रगतस्वार्थस्य प्रत्ययेन प्रतिपिपाद- (उड्योतः) न्यायासम्भवमपि दर्शयति-किञ्चति ॥ इत्ये | विषाया. कर्तुमशक्यत्वात्तत्र प्रत्ययाभाव इति भावः ॥ तय नाश्रीयत इति । तदाश्रयणे यन्तरगलात्कारशम्देनैव पूर्व परे तु शङ्कवेयमसङ्गता, गतिकारकममवधाने तत्पूर्वस्मैव महण समासे तन. प्रधानेन तदतविधिसत्त्वात्समुदायादेव डीपि समुदाया- न्तदसमवधाने फेवलसापीलैव तत्परिभाषाऽयांत । उत्तरीया भाज्या. देव तदित स्यादिति भाव. ॥ कारीशब्दादेवेति । न तूपपदसहि-त्तथैव लामात् । अनया प्रन्ययग्रहणपरिभाषा बाध्यत इति स्वोकेर- ताद || तथापीति । तदादिनियमाभावात्पदचित्वारीशम्दादपि | सत्यापत्तेश्च । कि सिमान्तोऽप्यसत., अनुपसर्जनादिति स्यास्स. 1 समुदापावयवनिधाने समुदाय एक प्रतित्वेनामपिम्पत इत्याभीय (समाधिया पदान्तरसापेक्षतावहिरवामावादन एवान्ताह माणे मारेयादीमदोग, तवावपरदु पत्तिोष म स्यात् । एव च प्रकार स्वारमातिपदिकानडीपीम। पाशोतव दोरममिभ्यनधि-समुदायस्थेत्यादिना । • प्रधानन-भगन्तेन तदन्तरिक्षावणतान्टादित्वमा संपर्यत । लय १० पुटके 'मधुम्पते इति पाठ। देवनातारणम्दानी न ादेव । रिनामस्वरसमावेशनिष्टाणार . एमुदाचिनदायका ममसरा, या मुशयस दिनेऽत्रयया | माहीति स्रािशयाः। पर रिहा मपनीत नावधानाम्पुनर्विचनम् हिम्मतरेषादिरखने पारपोतपुरकापमापानि सवपि अन्तररवमिति की पदारमतानु सत्यप्रतालिम अवती-भवरवानामपि पुना प्रचौह हरने, तथापि-मन्तामिलस स्टेसनामारेर 'अबए. कार्यप्रणाशीमास्य म्याय सिप इति मनिपाति-नाविलादिमा। स्वादिति' मीन दानम् । भरपानामनिपानि कानिम दिवशोरमिन्दर सिवन्तमणिदानाशापारिक प्रमानामनिसार aaur समारपसाता-हिनेका लामा रा सरसमिसमानारमिस ·७२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.२आ. इन्द्रव० सूत्रे स्यावयवादुत्पत्तिः प्राप्नोतीति भाष्यस्य निर्दलत्वापत्तेः । किन येन- | तेऽपि प्रयोगागौरवाचीत्ययुक्तमिति भावः । एवञ्च गौरेऽपि विशुद्धि- विधिस्तदन्तस्येति सूत्रस्यस्य समर्थः पदविधिरिति सूत्रशेपस्सस्य च | मादायैव प्रयोग इति तात्पर्यम् ।। भाष्यस्यासगतेरित्याहुः । तत एवेति । सामर्थ्यादिति भावः ।। (अतिव्याप्तिपरिहारभाष्यम्) नन्वेव गतिकारकोपपदादिति स्वरविधायके कृद्रहण इत्युपस्थिती सूर्यादेवतायां चाय वक्तव्यः-सूर्यस्य स्त्री-सूर्या । प्रकारके स्वरो न स्यात् , अनुपसितो इध्मप्रनश्चने प्रनश्चनस कद देवतायामिति किमर्थम् ? न्तत्वाभावात्स्वरो न स्यादत आह-गतिकारकेति । एवञ्च तत्सूत्र सूरी॥ गतिकारक्यो देनोपादानसामर्थ्यात्, तयोरपि निमित्तत्वेन कृद्हणे (प्रदीपः) सूरीति । सूर्यतिष्येति यलोपः ॥ गतीत्यस्याः प्रत्ययग्रहणे यसादित्यस्याश्वोपस्थितिरिति भावः ॥ पुयो- गास्त्रियां वर्वत इत्यन्वयः कथमित्याह-प्रस्थानासङ्गादिति । (६४३ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ आ. २७) साहचर्येण स्त्रियां प्रस्थानारोपादित्यर्थः ॥ संविधानीवावति । १३०४ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहि- तदनुकूलसंविधानमपि धात्वर्थ इति भावः ।। (५१८० प्रासनिकपूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १०॥) मारण्ययवयवनमातुलाचार्या- ॥ * ॥ अवदातायां तु डीप्रसङ्गः ॥ * ॥ णामानुक् ॥४।१।४९॥ (भाष्यम्) अवदातायां डीप प्राप्नोति । अव- (आनुगधिकरणम्) दाता ब्राह्मणी । 'वर्णादनुदात्तात्तोपत्तो नः' (५१८१ अर्थनियामकवार्तिकम् ॥ १॥) (४॥३९) इति ॥ ॥ * ॥ हिमारण्ययोमहत्त्वे ॥ * ॥ (प्रदीपः) अवदातायामिति । प्रा सुबुत्पत्तेः समास (भाष्यम् ) हिमारण्ययोर्महत्व इति वक्तव्यम् । इत्येतत्प्रसङ्गेनात्रेदमुक्तम्, वर्णादनुदात्तादित्यत्र तु वक्तव्यम् । | महद्धिमं हिमानी, महदरण्यमरण्यानी ॥ अवदातशब्दो गौरवाचीति मन्यते ॥ (प्रदीपः) महद्धिममिति । महत्त्ययोगे हिमारण्ययोः (उद्दयोतः) अवदातायामित्लस्य प्रकृतसूत्रेऽसंगतेः प्रसङ्ग स्त्रीत्वम् । संगति दर्शयति-प्रार सुबिति। भवेदातशब्दः 'वर्णानां तणति' (उड्योतः) महत्वयोग इति । तेन महत्वोपाध्यभावेऽप्यत्र इत्याधुदासः, गतिकारपति सुबुत्पत्तेः पूर्व समासादकारान्तश्चेति | टाविति अमो न वार्य इति भावः ।। डीमनकारयोः प्राप्तिः ॥ (५१८२ अर्थनियामकवार्तिकम् ॥ २॥) (समाधानभाष्यम्) ॥ * ॥ यवाहोपे ॥ * ॥ नैप वर्णवाची। (भाष्यम् ) यवाहोप इति वक्तव्यम् । दुष्टो ययो कि तर्हि ? यवानी॥ विशुद्धवाची । आतश्च विशुद्धवाची ॥ (प्रदीपः ) यवानीति । जात्यन्तरमेवाभिधीयते। दोपस्तु एवं हाह- यवत्वजातेरभावे तदाकारानुकृतिमात्रमित्याहुः ।। (उद्द्योतः) जात्यन्तरमेवेति । न तु यवानामेव केनचि. त्रीणि यस्यावदातानि कारणेन दुष्टत्व एतत्प्रवृत्तिरिति भावः । तर्हि दोप इत्ययुक्तमत विद्या योनिश्च कर्म च । आह-दोपस्रिवति ॥ एतच्छिवं विजानीहि (५१०३ अर्थनियामकवार्तिकम् ॥३॥) ब्रामणाग्यस्य लक्षणम् ॥ इति । ॥ * ॥ यवनाहिप्याम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) यवनाल्लिप्यामिति वकव्यम् । यव- (प्रदीपः) विशुद्धयाचीति । वर्णन्तरव्यतिकीर्णेऽपि | नानी लिपिः॥ विशुदिमुपादाय प्रयुनते ॥ (प्रदीपः) यवनानीति । तस्येदम्' इत्यणो याधकोडीम् ॥ (उयोतः) वर्णान्तरेति । वर्णान्तरं गौरातिरिकम् , ता. (उड्योता) याधक इति । हिमादिसाहचर्यादसादपि मु. । अनुमवर तसा प्रौरागणवेन तदाहरणमेत पर्छ गुरुत भदाशमसानुदाताच मठापति-भवहात दाद ति। मिस्पारणापामार-प्राक गुलरियादि। .प.पुष्टले एतन्हिषविशी पाटावहाधिकः । भवदायमस पाप मरिदिनु विशुद्धबारसम्व. ५पदा सूर्य पी देवता बाचन सदा-सूर्या, या तस्यपी मापी मी वर्षद दिवसहरनमेष पानीलामायामाह-अप.हा-सूती, कम्तीस्था।

·टीपधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७३ । ख्या देव प्रत्यय इति भावः। तथा च यावनी' इति प्रयोगो लिपा- (६४४ विधिसूत्रम् ।। ४ । १ १ २ आ. २८ ॥) बसाधुः । बोधकृत वेलक्षण्यन्तु भगवतो नाभिमतमिति ‘तस्पेदमित्य- १३०५ क्रीतात् करणपूर्वात् ॥४॥१॥५०॥ पत्येऽपि' इत्यादिना माय एव स्पष्टम् । भाषायान्तु साधुरेव" ॥ (५१८४ प्राप्ताप्राप्तविकल्पवार्तिकम् ॥ ॥) (टीपधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) ॥ * ॥ उपाध्यायमातुलाभ्यां वा ॥ * ॥ करणपूर्वादिति किमर्थम्? (भाप्यम्) उपाध्यायमातुलाभ्यां वेति वक्तव्यम् । गवा क्रीता, अश्वेन क्रीता। उपाध्यायी, उपाध्यायानी, मातुली, मातुलानी ॥ करणपूर्वादित्युच्यमानेऽप्यत्र प्राप्नोति । एषोऽपि (प्रदीपः ) उपाध्यायेति । उपाध्यायस्याप्राप्ते, मातुलस्य | नीतशब्दः करणपूर्वः ॥ तु नित्यं प्राप्ते, आनुग्विल्पते ॥ (प्रदीपः) करणपूर्वादिति किमर्थमिति । क्रिय- (उद्द्योतः) आनुग्विकल्पते इति । डीप् तु पुयोगादिति | माणेऽपि करणपूर्वग्रहणे पूर्वशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादनिष्ट- नित्यमेवेति भावः । इद च भाष्ये---उपाध्यायीत्युदाहरणाज्ज्ञायते । प्रसङ्ग इति पृच्छति ॥ 'इश्च' इति सूते या स्वयमध्यापिका तस्यामुपाध्यायी, उपाध्याया, (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) प्रत्युक्तेरिद पुयोग एवेति शायते ॥ विभक्त्या व्यवहितत्वान भविप्यति ॥ (५१८५ विधिवार्तिकम् ॥ ५॥) (मदीपः ) विभत्येति । कर्मादीना घोतिका विभक्तय ॥ * ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच ॥ * ॥ इति दर्शने इदमुच्यते । अन्यथा विभक्त करणाभिधाने व्यव- (भाप्यम् ) मुद्गलाच्छन्दसि लिञ्चेति वक्तव्यम् । धानाभाव ।। रथीरमून्मुद्गलानी॥ (उयोत.) कर्मादीनामिति । शेक्कोनामित्यर्थः । विभके- (प्रदीपः) मुद्गलानीति । दीपो लित्वादानुगाकारस्य | रिति । पञ्चमीयम्, तत करणवोधे इत्यर्थः । अस्माद्भाष्यायोतकत्वपक्ष लिवरः॥ एव सिद्धान्त इति शायते।। (५१८६ विधिवार्तिकम् ॥ ६॥) (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) ॥ * ॥ आचार्यादेणत्वं च ॥ * ॥ यदि तर्हि विभकिरपि व्यवधायिका भविष्यति । 'मनसा कीती' इति न सिध्यति ॥ (भाप्यम्) आयादगत्वं चेति वक्तव्यम् । (प्रदीप.) मनसा क्रीतीति । 'मनस. सशायाम्' इति आचार्यानी॥ तृतीयाया अलुक् ॥ (५.८७ विकल्पविधायकवार्तिकम् ॥ ७॥) (सिद्धान्तमाप्यम्) ॥ * ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा ॥ * ॥ एवं तार्ह नै विज्ञायते करणं पूर्वमस्मात् मीत- (भाष्यम् ) अर्यक्षनियाभ्यां वेति वक्तव्यम् । शब्दादनुपसर्जनादिति । शब्दात् सोऽयं करणपूर्वस्तस्मात्करणपूर्वाद फ्रीत. अर्या, अर्याणी, क्षनिया, क्षनियाणी ॥ कथं तर्हि ? (प्रदीप.) अर्येति । "केचित्पुयोग एवेच्छन्ति । अन्ये करणमसिन प्रातिपदिके पूर्व तदिदं करणपूर्वम् , तु खार्थ एवेच्छन्ति । पुयोगे तु-अर्थी, क्षत्रियीलेव भवि- तस्मात्करणपूर्वात्मातिपदिकाकीतान्तादनुपसर्ज- तव्यम् ॥ नादिति ॥ (उयोता) स्वार्थ एवेति । इदमेव युत्तन् , अन्यथोपा (प्रदीप ) करणमस्मिन्निति । पूर्वशब्दोऽवयववचन, ध्यायीतिवत्-अयाति पक्षे डीयमेवोदादरेद ॥ समारामातिपदिक चान्यपदार्थतेन वाक्ये वीप्न भविष्यतीस ॥ (उध्योत) करणपूर दिवस परणत्ववान् योऽर्थस्वमायकवारि- .." नमिसिनो माग प्रायोनले । टिनयुक्षक इत्यनेन प्रत्ययासोदालत से भाJITTERPRETA मारा, पोष्ट इयतः ५. पुखोदलव हाइला पिन RRENT R. Trयोग पुनशनयम शिपाया। हरे-भगराने विपामुरपनन्तरताय वानमिति सन्तक • पुरिनु पनि पाए। पासनासरे पेलायतता रमादायी, पाया ति मायनोशम् । मामी रणनीतालयान भर टामसानमामि दरपुर तिहास मिस पुरमपदम सिंगोन इसमीररिसीता'R ताजितनामा. . १.पा.प.

·७४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. बहुव्रीहे० सूत्रे १३०६ वहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् सर्थ ॥ समासप्रातिपदिकञ्चेति । अवयवेनावयविन आक्षेपादिति (५१९१ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ४॥) भाव । तत्सामर्थ्यादेव कीता नादिति तदन्तविधिरिति तात्पर्यम् ।। ॥ * ॥ प्रबद्धविलन्यार्थम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) प्रवद्धविलूनी, प्रबद्धचिलूना ॥ (६४५ विधिसूनम् ॥ ४।१।२ आ. २९ ॥) (प्रदीप ) प्रवद्धविलूनीति । प्रबद्ध विलून यस्यामिति बहुव्रीहि । अपरे तु वर्मधारय कुर्वन्ति ।। ॥४।१। ५२ ॥ (उड्योत ) कर्मधारयमिति । स चे बहुलग्रहणात्प्रकृते सुदुत्पत्ते पूवमेवेति अन्तरग वादापि, अदन्तस्वाभावान् डोषोऽप्राप्ति- (डीपधिकरणम्) रिति न शङ्कयम् ॥ (५१८८ अतिव्याप्तिवारकवार्तिकम् ॥ १॥) (५१९२ अतिव्याप्तिवारफवार्तिकम् ॥५॥) ॥ * ॥ अन्तोदात्ते जातप्रतिषेधः ॥ * ॥ ॥ * ॥ अन्तोदात्तादयहुनसुकाल- (भाप्यम्) अन्तोदात्ते जातस्य प्रतिपेघो वक्त- सुखादिपूर्वात् ॥ * ॥ व्य.। दन्तजाता, स्तनजाता ॥ (प्रदीप ) दन्तजातेति । 'या जाते' इत्यन्तोदात्तत्व वा (भाष्यम्) अन्तोदात्तादबहुनसुकालसुखादि- भवति ॥ पूर्वादिति वक्तव्यम् ॥ (उयोत ) ननु दतजातेतिबबाहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वर- बहु-यहुकृता। प्रात्याऽन्तोदात्तरयामावादाह-वा जात इति ॥ न-अफ़ता। (५१८९ नियमवार्तिकम् ॥२॥) सु-सुरता। काल-मासजाता, संवत्सरजाता। ॥ * ॥ पाणिगृहीत्यादीनां विशेपे ॥ * ॥ सुसादि-सुखजाता, दुःसजाता, क्षिमजीता। (भाष्यम् ) पाणिगृहीत्यादीनां विशेप इति वक्त- (प्रदीप ) बहुतेति । पहुनि कृतान्यनयेति बहु- व्यम् । पाणिगृहीती भार्या चेत् । प्रीहि । 'यहोर्नश्च दुत्तरपदभूति' इत्यन्तोदात्तत्वम् । अकृता यस्या हि यथाकथंचित्पाणिघते पाणिगृहीता सुवेत्सन 'नम्सुभ्याम्' इति । मासजावेत्यादी 'जातिकाल सा भवति॥ मुखादिभ्य ' इति । मुखादय 'सुसादिभ्य कर्तृवेदनायाम्' (प्रदीप ) पाणिगृहीतीति । यस्या अमिसाक्षिपूर्वक । इति क्यडर्थ गणे पठिता इह गृह्यते ॥ पाणिग्रहण कृत साऽभिधीयते ॥ (उयोत ) बहुतादौ 'अपांगपूर्वपदासा' इत्युत्तररात्र- (उयोत ) विशेष दर्शयति-यस्या इति । भाष्ये आदि प्राप्तस्यापि निषेध पदार्थों हस्तगृहीतीलादि ॥ (५.९३ अन्तोदाचेतिवार्तिकप्रयाण्यानपार्सिकम् ॥६॥) (५१९० अनियमवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ जातिपूर्वाद्वा ॥ * ॥ ॥ * ॥ यहुलं तणि ॥ * ॥ (भाप्यम् ) अथ या जातिपूर्यादिति घक्ताव्यम् ॥ (गाप्यम् ) यहुलं तणीति पकव्यम् । (प्रदीप ) अथ वेति । बहुमीदारन्तोदात्तनिगिसेप्यन्येषु किमिदं तणीति? निपिदेपु जातिरेषा तोदात्तनिमित पान्तम्यायशियर इति , सवारन्दमोहणम् । नातिमहणमेपान कर्तव्यनिसर्थ ।। fr प्रयोजनम्? In हिमामयोगसिर । (अदुशहाण.. पुरोले। .watIA मापनोपयोपुर। • HTTPाम मार-मादसा होनम् -पिसोfal पनि लिन नमार सानो भोर I wategories सन्देशमा भोgarun R . TRY TIHAADI दफा भोगनारामTEprintu बारित मागे REngVERI रमिलोपन गरेका थिAfriri areer + R RETATION FRahiमरा AAKHAN सरल। पो.

·खाजलक्षणाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । , (६४६ विधिसूनम् ॥ ४।१।२ आ. ३० ॥) तदाह-अप्राणिनोऽपि स्वामिति ॥ अध्याहार इति । अन्त्य- लक्षणद्वयप्रदर्शनमाधलक्षणे प्राणिस्यपदोपलक्षितार्थविवेचनायेति १३०७ खागाचोपसर्जनादसंयो- बोध्यम् ॥ गोपधात् ॥ ४ । १ । ५४ ॥ (लक्षणपदकृत्यभाष्यम्) (स्वागलक्षणाधिकरणम्) अद्रवमिति किमर्थम् ? (जिज्ञासाभाष्यम्) बहुलोहिता। स्वाहाचोपसर्जनादित्युच्यते, नैतदस्ति । वचो नेति प्रतिपेधो भविष्यति । किं स्वाईनाम?॥ इदं तर्हि-यहुकफा॥ मूर्तिमदिति किमर्थम्? (प्रदीपः) किं स्वामिति । किं स्वमझं स्वाङ्गमाहो- खिएक्षणान्तरप्रयुक्तमिति प्रश्न । यहुबुद्धिः, बहुमनाः। (उद्द्योतः) नेनु लोकत एव स्वांगशब्दः प्रसिद्धोऽत. प्रश्ना- नैतदस्ति । अत इति वर्तते । नुपपत्तिरत आह-कि स्वमिति । तदाश्रयणे 'दीर्घनासिक्यर्चा' इदं तर्हि-बहुशाना॥ स्त्यादावव्याप्ति । अङ्गशब्दस्य चेतनशरीरावयवे रूढत्वात् ।। प्राणिस्थमिति किमर्थम् ? (स्वागलक्षणम्) लक्ष्णमुखा शाला ॥ अद्रवं मूर्तिमत्वाचं अविकारजमिति किमर्थम् ? प्राणिस्थमविकारजम् । बहुगडुः, यहुपिटका। नैतदस्ति । इह तावद्वगडुरिति, अत इत्यनु. अतत्स्थं तत्र दृष्टं च वर्तते, बहुपिटकेति, बढेचो नेति प्रतिषेधो भवि- तस्य चेत्तत्तथायुतम् ॥ प्यति । अप्राणिनोऽपि वाङ्गम् ॥ इदं तर्हि-पहुशोफा॥ (प्रदीपः) अद्रयमिति । द्रवतीति द्रवम् । ततोऽन्यद (प्रदीपः) बहुलोहितेति । लोहितं रुधिरमुच्यते ॥ प्रयम् ॥ मूर्तिः-- काठिन्यम् । अथ वा--असर्वगतद्रव्यपरि- | नैतदस्तीति । पभावार्थ लोहितस्याखागत्वप्रतिपादनं नोप- माणम् , सा यस्यास्ति तत्-मूर्तिमत् ॥ अविकारजमिति। युज्यते, 'खाड़े ध्रुवे' 'उपसर्गात सा ध्रुवमपर्य' इत्यादिकार्या- विकारो वातादिवैषम्यम्, तस्माद्यन जातमित्यर्थः । तथा- भावार्थ तूपयुज्यत एव । अप्राणिस्थमपि सप्रति, यत् पूर्व प्राणिनि दृष्टं तदपि खाङ्गम् । (उयोतः) रधिरमिति । न तु रक्तवर्णमात्रमिति मावः ।। यथा रथ्यापतिताः केशा. ॥ तस्य चेदिति । अप्राणिनोऽपि | उपयुज्यत एवेति । एवमुत्तत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ मुसं स्वानं भवति, यदि यथा प्राणिना तत्सबद्धं तथैवाप्राणि- (द्वितीयं स्वानरक्षणम्) नापि॥अप्राणिनोऽपीति । तस्य चेत्तत्तयायुतमित्यस्य साम- अतत्स्थं तत्र दृष्टं च यॆलभ्योऽयमध्याहार.॥ अमाणिस्थ माणिनि दृष्टं च स्वासं भवति । (उयोतः) अद्यमित्यनेन रुधिरादिश्यावृत्तिः ॥ नव- दीर्घकेशी रथ्या-इति ॥ मद्रवमिति व्यर्थ सादत आद-अयवेति ॥ आकाशादे तत्ववार- गाय-असर्वेति । अविभुद्रव्यपरिमाणमित्यर्थ ॥ 'अविकारजम्' (तृतीय स्वामलक्षणम्) इत्यनेन शोफादिम्यावृतिः ॥ ननु प्राणिनि घटस कयमप्रागिस्थत्वमत तस्य चेत्तत्तथायुतम् ॥ माह-सम्मतीति ।। अप्राणिनोऽपीति । तस्येति शेषत्वविवक्षायां अप्राणिनोऽपि स्याङ्गसं भवतीति । दीर्घना- पटी, वेन-अप्राणिना तयायुत घेदप्राणिनोऽपि स्वांगमित्यर्थ । सिकी-अर्चा, तुगनासिकी-अर्चेति ॥ mमा साहमियाविषमोतिमाह-मन्नित्यादिना । ५' कोजादिगार' इति विशेष ला। नापिपायरी मासिका समस्यामा पौनमाह-अg. मारनुमोकि इसने सिद्ध कोलम्पस जापति। माफमाद नरहे-नादिना । सामरिषद, भसर्पगाइम्पपरिमाणनिममाह । • दारूपिरलारने मोननमार-मनुस्मारिन सगरमा-विमुदाय र वरपरमा मातिर । मनस • उत्तरापि-मित तुमगार, बाहिर पुराना मुरम्परमागर नहोरपोरे। मारानिकस्य ,सारे htin .NPA साक्षसापाह-मा-शानिरपेचारिना। समेत ·७६ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [अ.१पा.२. खाजाचोप० सूने वर्तते । (उपसर्जनपदकृत्यभाष्यम् ) (५१९५ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥ २ ॥) अथोपसर्जनग्रहणं किमर्थम् ? ॥ * ॥ बह्वजर्थमिति चेत्स्वानग्रहणा- इह मा भूत्-अशिखा॥ त्सिद्धम् ॥ * ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-अशिखेति । नन्वत्र बहुव्रीही उप- (भाष्यम् ) खाङ्गग्रहणं क्रियते, तद्वद्वज्ग्रहणेन सर्जनग्रहणे कृतेऽपि दोषः, अन्तरगत्वादापि भदन्तत्वाभावेनोपसर्जन- मदणामावेष्यप्राप्तश्च, अत एव तत्पुरुषोऽपि न, नपूर्वकत्वेन 'सह- | विशेषयिप्यामः-स्वागाद् वहचो नेति ॥ नम् विद्यमान' इति निषेधेनाप्राप्तेश्चेति चेन्न । शिखेल्यवैयवस्यैव प्रत्यु एवं तर्हि अन्तोदात्तादिति वर्तते । अनन्तोदा- दाहरणरवे तात्पर्यात् । कचित्तु शिखेत्येव पाठः ॥ त्तार्थोऽयमारम्भः॥ (५९९५ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) (प्रदीपः) अनन्तोदात्तार्थ इति । बहुव्रीयधिकारात् .॥ * ॥ उपसर्जनग्रहणमनर्थकं बहु खागस्योपसर्जनत्वे लब्धे पुनरुपसर्जनग्रहणमुपसर्जनमात्रपरि- ब्रीद्यधिकारात् ॥ ॥ ग्रहार्थमित्खनन्तोदात्तादपि डीप भविष्यतीति भावः ।। (भाष्यम् ) उपसर्जनग्रहणमनर्थकम् । (उद्द्योतः) कथम्पुनरुपसर्जनग्रहणे सत्यनन्तोदात्तान्डीप्सि- द्धिरत आह- किं कारणम् ? -वहुव्रीहीति ॥ यहुदीह्यधिकारात् । यहुवीहेरिति प्रकृतमनु- (५१९६ उपसर्जनग्रहणस्य निष्फलत्वबोधकं वार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ अनन्तोदात्तार्थमिति चेत् क प्रकृतम् ? सहादिकृतत्वात्सिद्धम् ॥ * ॥ 'बाहुवीहेश्चान्तोदात्तात्' (१९५२) इति ॥ (भाष्यम् ) यदयम् 'सहन विद्यमानपूर्वाच' (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) यद्वजथं तर्हि उपसर्जनग्रहणं कर्तव्यम् । वह्वचो चा:-अनन्तोदात्तादपि भवतीति ॥ (४।१।५७ ) इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्या- नेति प्रतिपेधं वक्ष्यति तद्वद्धज्महणमुपसर्जनविशे- पणं यथा विशायेत-यहच उपसर्जनान्नेति ॥ (प्रदीपः) सहादिकृतत्वादिति । सहादीनां कृतः (एकदेश्याक्षेपमाप्यम्) सहादिकृत:--प्रतिषेधः, तद्भावः सहादिकृतत्वम् , तस्मादि- गथाक्रियमाणे उपसर्जनग्रहणे कस्य यज्महणं च नास्त्यन्तोदात्तत्वमिति प्रतिषेध न विदध्यादिति भावः ॥ त्यर्थः । सहादिपूर्वस्य हि वहुचीहेः पूर्वपदप्रकृतिखरे शेषनिघाते विशेषणं स्यात् ? (उयोवा) तसादिति । भावप्रत्ययान्तेन पुनमी रक्ष्यते । यहुदीहेरिति घर्तते । बहुव्रीहिविशेषणं विशाः प्रियतद्धिता दाक्षिणात्या इति तदुश्चारणमिति भावः ॥ प्रतिपे, न येत । अस्ति चेदानी कश्चिदवद्वज् याचीहिः, यदर्थो विदयादिति । वेन 'अन्तोदात्तात्' इत्यस्य निवृत्तिप्यत इति विधिः स्यात्-अस्तीत्याह । स्पडा, स्वडीति ॥ (प्रदीपः ) अस्तिचेदानीमिति (अनेकपदावयवत्वाद- (५.९७ पूर्वपक्षवार्विकम् ॥ ४॥) यहन्त्वं पहुमीहेर्न सभवति, तन विधिगामाद्वइग्रहण- सप्तरपदविशेषणं भविष्यतीति मत्या प्रश्नः । खडेति । अटो ॥ * ॥ खाइसमुदायप्रतिपेधार्थ तु ॥ * ॥ युधियावयपविशेषः॥ (भाष्यम् ) स्वागसमुदायमतिपेधार्थ तपिसर्ज- (उयोसः ) भाये-याक्रियमाण इति । बएचपदणस्य | नग्रहणं कर्तव्यम् । गामीदिविशेषगर समुसीयादावपि निषेधापत्तिः । उपमर्जनविशेष स्वाहाद्यथा स्यात्, पारे उपमनीभूतबहमनताप्रातिपरका दीपित्यर्थ इति भावः ।। स्वाहसमुदायान्मा भूत्-कल्याणपाणिपादा ॥ मामलासशिखा पार पापरायो। उसनप्रणामा शारिर मारनमदन दुसरे माय-समितीमुपायो, रोपादिमम्पाउगमी पवामिविर मेप पाउ एनम्र * धनीभूनानासारिपरिमाणकरणे पार पोर पसारमा बास मोपरि माध्ये 'भपिशा' | मा. ननु दादियाशी से सहाभारयाविशे सेको amah NMARोनमहगामायणे । हरियोपपिपासमा Ant. "लवमरने तर-मारप्रयाग्नेतिरोबारा पारिरिपत भावः ।। नितिभा मरपुरस.मारेया मरत. मगी ·खाङ्गलक्षणाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७७ , कथम्? गम् ॥ अथ क्रियमाणेऽप्युपसर्जनग्रहणे कसादेवात्र न (भाक्षेपभाप्यम्) भवति? स्वाङ्गं ह्येतदुपसर्जनम् । ननु च तंत् पूर्वस्सिन योगे यहुव्रीहिविशेषणम् । नेत्याह । न स्वाङ्गसमुदायः स्वाङ्गग्रहणेन गृह्यते । यथा जनपदसमुदायो जनपदग्रहणेन न गृह्यते-काशि- पूर्वपदविशेपणं तत् । न वाङ्गमस्यागम्, पूर्व पदं कोशलीया इति, जनपदतवध्योरिति घुन्न पूर्वपदम् , अस्याङ्गं पूर्वपदमस्वाइपूर्वपदम्, अखाड़- भवति ॥ पूर्वपदादिति। यद्येवं पूर्व सिन् योगे बहुव्रीहिरविशेपितोभवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । बहुबीहिश्व विशेपितः। अखागपूर्वादिति वर्तते, तेन स्वाझं विशेप- यिप्यामः-अस्वाझंपूर्वपदात्परं यत्स्वाझं तदन्ताद् । क्तादिति वर्तते तेन बहुव्रीहिं विशेषयिष्यामः । यहबीहेरिति । अस्वाङ्गात् पूर्वपदात्परं यत् कान्तं तदन्ताद् वहुः यच्चानाखाहपूर्वपदात्परं स्वाङ्गम् , न तदन्तो वहु- प्रीहेरिति ॥ व्रीहिः। (प्रदीपः) न स्वामिति । पर्युदासाश्त्रयेण तत्सदृशं यदन्तश्च बहुव्रीहिः, न तदस्वागपूर्वपदात्परं खा- शब्दान्तरमर्थान्तरकचि गृह्यत इत्यर्थः । (उद्द्योतः) बहुप्रीहिविशेषणमिति । अस्वीपूर्वपदादिति (प्रदीपः) कल्याणपाणिपादेति । पाणी च पादौ च । बहुबीहिरिति भावः ॥ पूर्वपदाविशेषणमिति । कर्मधारय इति पाणिपादन्तत्-कल्याणं यस्या इति बहुव्रीहिः । अन पाणिपाद- भावः । ननु पर्युदासेन स्वामिन्नस्य माणिसवाचकस्यैव ग्रहण स्यादत आह-शब्दान्तरमिति । शब्दत्वेनैव सादृश्यं गृह्यत इत्यर्थः ।। शब्द उपसर्जनम्, स च खागसमुदायवाची न तु खावाची । (सिद्धान्तमाष्यम्) यस्तु स्वाभवाची पादशब्दः स उपसर्जनं न भवतीति औपन • भवति । असति तूपसर्जनग्रहणे पादशब्देन खानवाचिना इदं तर्हि प्रयोजनम्- साझान्तो वहुव्रीहिर्भवतीति गप् स्यात् ॥ काशिकोशलीया बहुवीहेरिति वर्तमान उपसर्जनग्रहणमुपसर्जन- इति । काशयश्च कोशलाश्चेति द्वन्द्वः । तत्र भवा इति 'अ- मात्राद्यथा स्यात्-निकेशी यूका, अतिकेशी मालेति ॥ द्धादपि' इति चुम् न भवति, वृद्धलक्षणश्छ एव भवति ॥ (प्रदीपः) निकेशीति । केशेभ्यो निष्क्रान्तेति प्रादि- (उयोतः) न→ स्वागसमुदायस्याखांगत्वादेव डीपभावः समासस्तत्पुरुषः ॥ सिद्धः, किमुपसर्जनपदेनेत्यत आह-असति स्विति । संतितु (उद्द्योतः) भाष्ये-उपसर्जनमायादिति । निष्केशीत्यादी तसिन् समासशास्ने प्रथमानिर्दिष्टत्वं समुदायस्येति न पादशब्द- एकविभक्ति' इत्युपसर्जनत्वम्, अप्रधानत्वरूपमुपसर्जनत्वञ्चेति उपसर्जनम्, अन्यपदार्थविशेषण च समुदाय एव; न केवलः मावः ॥ न चैव कल्याणपाणिपादेय दोपः, तत्र स्वाङ्गरूपपादास्य पादशद इति तात्पर्यम् ॥ जनपदतदवध्योश्च' इति प्रकरणोपलक्षण- समाहार-प्रति-अप्रधानत्वेऽपि न तस्य स्त्रीत्वम्, बहुव्रीय प्रति तु मित्याह---अमृद्धादपीति । जनपदत्वादेः प्रत्येकपर्याप्ततया समुदाये | समाहारस्योपसर्जनत्वेऽपि न पादस्स तत्त्वमिति वाच्यम् । यदन्तस्य स्वागत्वजनपदत्वयोरभाव इति दिक् ॥ भाष्ये-अस्वागपूर्वपदा- स्त्रीत्वं तदर्थ प्रत्युपसर्जनस्वागांतस्यैव तस्य प्रत्यासत्या ग्रहणात् । स्परं स्वाहामिति । पार्दशब्दस्य व्यवहितत्वम् , पाणिपादेति समु. अस्वागपूर्वपदापर यत्स्वाणमित्यर्थेनैव मारणसभनाचेति बोध्यम् ।। दायस्य तु स्वांगसमुदायत्वान्न स्वांगत्वमिति भावः ।। , 'बहुनीहि दोऽसाग' इति क. पाटः । ८ असागवाचकारकल्याणपदाइव्यवहितपरत्वम्पादशम्दस्य नास्ति, यस्य ॥ २ फल्याणपाणिपादमित्यत्र होपमावमुपपादयति-पाणी घेत्यादिना। पागिपादसमुदायस्याव्यवहितत्व न तस्य स्वागत्वमिति भावः। . पादान्देन सानान्तो' इति क. पाठः । मम्मिन् पुस्तके 'खानवाचिना' . तत्मानपूर्वपदादित्येतत् । इत्यस्य न पादः॥ १. तन्मखामि तत् । भवृद्धादपि बहुवचनविषयादिश्यनेन काशिकोरलीया इत्यस्य जनपद " असापूर्वपदादित्येतदिबहुव्रीहिविशेषण व पदा मलाहपूर्वपदादि- याचियामादेन तसादुर म भवनीया । प्रत्येकस्य जनपदवाविवेशी समुपयमपि बहुव्रीहिरवासनीया, तदेतदाद-अस्यानपूर्वपदादिनीति दायस्य साचिस्वाभावात्। १२ वर्नन उपसर्जनमात्रामा नि.. ५ मनु सामुदायस्य पदि सागवाचित न स्यात्तदा ततो रीमावाय निशीसादौ मटुमीहिए वारयनि-फेरोम्या ति। मुपसनग्रहणमपि नावश्यकमिलेतत्मनिपादपति-मनु स्वाट्वेत्यादिना । १४ एवम्-उपमर्जनमागयया स्यादित्यर्थ बोकारे । पादस्य शाखीयमानीदचोपसर्जनलभिशकरोतिराति दुस १५ पयाक्पषिदुपसनस्य ग्रहणे कल्याणरागिपति मदानपण. मिनित्यादिना । अपसर्जनस्यापि शाररूपसारस्य समादरम्म पुरधनलेन प्रहमम्मानुपादिलेक • माशिकोरीया इस जनपदतदषयोति लामाम्य सूत्रस्थापयादै रूपो दो इसी । तदेव विमोति- पास्यादिमा परिहारी- बोधिनस्वालातिरेप मामीनि मनपरतदपम्पोरिति दुम् न भवति इति पान्तनि । मर पाशतप्ठमुशमार्थम्मति पानखेत मातिरेक. मामलामा पारपनि अनपरसपमोतीति। नेशन दो पदासदेवपाशा बसी-सरकार- ·७८ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. नासिको० सूत्रे पेधः। (६४७ विधिसूत्रम् ॥ ४।। रे आ. ३१ ॥) सहनविद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधो भवति विप्र- १३०८ नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्ण- | तिपेधेन । नैप युक्तो विप्रतिषेधः। शृहाच ॥४।१। ५५ ॥ अयं विधिः। (डीविकल्पाधिकरणम्) स प्रतिषेधः। विधिप्रतिपेधयोश्चायुक्तो विप्रति- (५१९८ विधिवार्तिकम् ॥ १॥) 11 * || नासिकादीनां चिभापायां अयमपि विधिः-न मृदूनामिव कार्पासानां कृतः, पुच्छाच ॥*॥ प्रतिपेधविषय आरभ्यते । स यथैव यह्वज्लक्षणं (भाष्यम् ) नासिकादीनां विभापायां पुच्छाचेति संयोगोपधलक्षणं च प्रतिपेधं वाधते, एवं हि सह- वक्तव्यम् । कल्याणपुच्छी, कल्याणपुच्छा । नविद्यमानलक्षणमपि वाधेत । (५१९९ विधिवार्तिकम् ॥२॥) का तर्हि गतिः?॥ *॥ कबरमणिविपशरेभ्यो नित्यम् ॥४॥ (प्रदीपः) विधिप्रतिपेधयोरिति । विधिरुत्सर्गः, (भाष्यम् ) कवरमणिविपशरेभ्यो नित्यमिति | प्रतिपेधस्त्वपवाद इति तुल्यबलस्वाभावादस्या अप्राप्त सहादिलक्षणेनैव प्रतिषेधेन भाव्यमित्यर्थ. ॥ न मृदूनामिति । वक्तव्यम् । कयरपुच्छी, मणिपुच्छी, विषपुच्छी, मृदुभिः कार्पासैः कृतः पटो मृदुरेव भवति । अयं तु विधिः शरपुच्छी ॥ प्रतिषेधापवादत्वादलवानित्यर्थः ॥ का तीति । विधेरपि (प्रदीपः) कवरपुच्छीति । कयरशब्देन वर्णविशेषो. | बलवत्त्वे विप्रतिषेधाभाव इति मन्यते ॥ ऽभिधीयते ॥ (उझ्योतः ) अपवाद इति । विध्युन्मूल्वत्वादिति भावः ।। (उयोसः ) असागपूर्वपदात्परत्वं व्युत्पादयितुमाह-कार अस्या अप्रासेरिति । विप्रतिपेपपरिभापाया इत्यर्थः ॥ सहादिल- शब्देनेति । न तु केशपाश इति भावः ।। क्षणेनैवेति । तक्षिणेन प्रतिषेधैनैव माव्यम्, प्रतिपेपत्पाद, न तु (५२०० विधिवार्तिकम् ॥ ३ ॥) विप्रतिषेधस्यायं विषय इति भावः । 'अस्सा अपि प्राप्तः इति पाठे ॥ * ॥ उपमानात्पक्षाच पुच्छाच ॥ * ॥ | 'नासिकोदरौप' इति प्राप्तेरपि विप्रतिषेध विनैव तेन प्रतिषेधः सिद्ध (भाष्यम् ) उपमानात्पक्षात्, पुच्छायेति वक्त- इति भावः ॥ मृदुभिरिति । भाष्ये वरणस्य शेषस्वविवशायां पठीति भावः ॥ प्रतिपेधापयादत्वादिति । पझलक्षणे संयोगो- ज्यम् । उल्लूकपक्षी शाला, उल्लूरुपुच्छी सेनेति। पधलक्षणे च प्रतिधे प्राप्तेऽस्यारम्भादिति मायः॥ विधैरपि बलबसे (५२० विधिनिषेधयोर्विप्रतिषेधयोधकवार्तिकम् ॥ ४॥) | विप्रतिषेधोपपत्तो तदुपत्त्यापो न युक्तोऽत गाह-विधेरपीति । ॥ * ॥ नासिकादिभ्यो विभापाया: सर्वप्रतिपेचकस्वादिप्रतिपेभानुपपत्तिरित्यर्थः । सहन विद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधो (विप्रतिपेघसमर्थकमान्यम्) विप्रतिषेधेन ।। * ॥ इह तावन्नासिकोदर इति- (भाप्यम् ) नासिकादिभ्यो विभापायाः सहनन्। यह लक्षणश्च प्रतिषेधः प्रामोति, सहनविद्य- विद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधो भवति पिप्रतिषेधेन । मानपूर्पक्षलणश्च । नासिकादिभ्यो विमापाया अवकाश:-कल्याण 'पुरस्तादपवादा अन्तरान् विधीन याधन्ते' इत्ये. नासिकी, कल्याणनासिका। यमियं विभापा बहलक्षणं प्रतिपेधं याधिष्यते, सहनमपिधमानपूर्वलक्षणस्य प्रतिपेयस्यायका- | सहननविद्यमानलक्षणं न याधिप्यते । मा-समुहा, भमुसा, विधमानमुसेति । ओष्ठजनादन्तफर्णाति- दोमपं ग्रामोति--सनासिका, मनासिका, विद्य- संयोगोपधलक्षणय प्रतिषेधःप्रामोति, साइनन्। माननासिफेति। विद्यमानपूर्वलक्षणय। - धोरिन, फोगोru-ar. .wimmaatim- पिपारितिक शेरधना समापन .eterinite In Rमर्सी-11 ATTATRitafina ·जातिलक्षणाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् वाधन्ते' इत्येव (उद्द्योतः) डीप एवेति । 'खाजांचोपसर्जनात्' इति मियं विभाषा संयोगोपधलक्षणं प्रतिपेधं बाधि-विहित डीए एवेत्यर्थः ।। वेत्यनुवर्तनादिति । 'अस्वाइपूर्वपदावा' प्यते, सहनविद्यमानपूर्वलक्षणं न वाधिप्यते ॥ इत्यतो मण्डेकमुत्येति भावः । तथाऽनुवृत्तौ मानमाइ -प्रामुखेत्य- (प्रदीपः) इदानीं यथा विप्रतिषेधोपपत्तिस्तथा दर्श- पीति । अत एवादेशपक्षेण न फलभेदः ॥ भाष्ये-यग्रोसर्गाप- यति-इह तायदिति ॥ वादमिति । सर्वविशेषानुवृत्ती हि-अयं तस्यावादः, तत्रैतदमावे तत्प्रसक्तावपवादस्वमेव भज्येवेति भावः ॥ सूत्रमङ्गेनेति । दिक्पूर्व- (६४८ आदेशविधिसूत्रम् ॥ ४।५।२ था. ३२) पदान्डीपोऽनुदात्तत्वमित्यवंरूपेणेत्यर्थः॥ (सिद्धान्तभाष्यम्) १३१३ दिक्पूर्वपदान्ङीप् ॥ १।१६०॥ अथ वा ङीप आदेशो ङीप करिप्यते ॥ (डीयादेशाधिकरणम्) तत्तर्हि डीपोऽत्र ग्रहणं कर्तव्यम् ? (५२०२ भाक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) न कर्तव्यम् । ॥ दिकपूर्वपदान्डीपोऽनुदात्तत्वम् ॥१॥ प्रकृतमनुवर्तते। (भाप्यम् ) दिक्पूर्वपदान्डीपोऽनुदात्तत्वं वक्त कमरुतम्? व्यम् । प्राङ्मुखी, प्रत्यङ्मुखी। अन्यतो डीपिति। (५२०३ द्वितीयाक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । ॥ ॥ ङीविधाने ह्यन्यत्रापि डीवि दिक्पूर्वपदादित्येपा पञ्चमी डीपिति प्रथमायाः पयान्ङीप्रसङ्गः॥ * ॥ पष्ठीमिह प्रकल्पयिष्यति तलादित्युत्तरस्य (२॥१॥ (भाष्यम्) डीबिधाने हि सति अन्यत्रापि ६७) इति ॥ डीविपयान्टी मामोति । प्राग्गुल्फा, प्रत्यग्ल- प्रत्ययविधिरयम्, न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्प प्रकल्पिका भवन्ति । ननु चैते विशेपा अनुवर्तन्ते-'असंयोगोपधात्' नायं प्रत्ययविधिः, विहितः प्रत्ययः भरतश्चानु. 'यहचो न' इति । यद्यप्येते विशेपा अनुवर्तेरन्- वर्तते ॥ संयोगोपधाद्ववचो नेति । एवमपि दिक्पूर्वपदात् डीपा मुक्त की प्रसज्येत । (१४९ विधिसूत्रम् ॥ ४।।२ आ.३३) नेप दोपः। १३१४ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् उक्तमेतत्-यनोत्सर्गापवाद विभापा तत्राप- ॥४।१।६३ ॥ वादेन मुक्ते उत्सर्गो न भवतीति ॥ (जातिलक्षणाधिकरणम्) (प्रदीपः) अन्यवापीति । यौपि प्रतिपिदो दीपि- त्यर्थः । 'असयोगोपधार' इत्यादिकस्तु प्रतिपेघोऽनन्तरस्य (लक्षणभाष्यम्) विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति सीप एव भवति, नानेन विधीय जातेरित्युच्यते, का जाति म ? मानस्य दीपो लभ्यत इति भावः ॥ एवमपीति । वेल्सनु- आकृतिग्रहणा जाति- धर्तनाद्वि कल्पेन टी पिघीयते, पक्षे प्रारोत्यपि यथा स्यात् । लिङ्गानां च न सर्वमाक। तत्र दीपा मुके पक्षे ही प्रामोतीत्यर्थ. ॥ उक्तमिति । 'पारेमध्ये पक्षाचा' इलादौ । ततश्च टीपा मुके टावेव सकृदाख्यातनिर्माया भविष्यतीति नापः सूनभनेत्यर्थ.॥ गोत्रं च चरणैः सह ।। लाटा। 'भनुपरसोगो' 'मवरन् भम्योगो' पति.पाटा। इसी । तर यदि विकाश दिशादिति वा परिसर पापीति पतिशिरोमयादिना । मतदा तय होम्यगास्वमेव मरीनिव- मा प्रकरणमारपीमगोपदिलाइयो रिया , मशीन बीयोऽनुदात्तसमिति । रोमानिEिमा भूपिमे मामागतोपरकपनमा स्यामार-सायोपनि। हदाय विधीपत. सोमवारमा म भिषामातेरसभातर-मगरति । •गनय प्रसा... सरात हिमपरिहार, सागर ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४म.१पा.२आ.जातेर० सूत्रे । अपर आह- बनया भिन्नेष्वाभिन्नाभिधानप्रत्ययावितीत्यन्ये । नित्यमेकमनेकानुगतं प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सामान्यमित्यन्ये, इत्येव विप्रतिपत्त्येत्यर्थः ॥ ननु करणसाधनग्रहण- शब्दस्याकृतिसमानाधिकरणतया स्त्रीत्वेन 'आकृतिग्रहणीका' इति सत्त्वस्य युगपद् गुणैः। प्रामोतीत्यत आह–सामान्य इति ॥ स्त्रीमत्सयानिमित्तं न भव- 'असलिझां यहाँ तीति । स्वीसमिति शेषः ॥ नन्वाकृतिरपि जातिरेवेति जातिव्यदया तां जाति कवयो विदुः॥ जातिरित्युक्तमत आह-अवयवेति ॥ गोत्रं च चरणानि च ॥ ननु 'मजोण्विः' इत्यस्य सुप्युपपदे विधानात् पदविषितयाऽसा. (प्रदीपः) का जातिरिति । लक्षणविप्रतिपत्त्या प्रश्नः॥ मध्ये कथ प्राप्तिरत आह-गमकत्वादिति । बोधकत्वादित्यर्थः, आकृतिग्रहणेति । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणमिति करणसामान्ये । अवोधकत्वमेव ह्यसामर्थ्य वृत्यप्राप्तौ बीजम् ॥ नन्वेव तटादेः सर्व- पदं संस्क्रियते । तत्राकृतिशब्दसंनिधाने स्त्रीत्वप्रतिपत्तेः-वहिरङ्ग- लिङ्गत्वाजातित्वं न स्यादत आह–अमातेति । पूर्वेण यत्राप्राप्त त्वात् खोप्रत्ययनिमित्तं न भवति । आकृतिम्रहणं यस्याः सा-- | जातित्वं तदर्थमिदमित्यर्थः । एतदभावेऽपि पूर्वलक्षणेन सिद्धिरिति आरतिग्रहणा, अवयवसंनिवेशविशेपव्यङ्गयेसर्थः ॥ भावः ॥ सर्वलिशस्वेऽपीति । न च जालाययो दम्य सलिङ्ग न एतेने गोत्वादिजातिर्लक्षिता । ब्राह्मणत्वादिस्तु न संगृहीता, | जातिरिति कथमेतत्तद्विशेषणमिति वाच्यम्, जातिद्रव्ययोरभेदार । प्राह्मणक्षत्रियादीनां संस्थानस्य राशत्वादिति तत्संग्रहायाह- यदा-आकृतिग्रहणार्थकः शब्दः, सकृदाख्यातनिर्माशासलिलार्धक: लिङ्गानामिति । लिङ्गानि सर्वाणि भजतीति सर्वशब्दस्य शब्दो जातिशब्द इति शब्दलक्षणमेतत् । ध्वनितं वेदमाकडारसूत्रे भाष्ये ॥ नन्वेवमपि देवदत्तत्वादेरसर्वलिङ्गारवाजातिरवापत्तिरत लिसापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् 'भजो विः' इति विप्रत्ययः । लिशानामिति कर्मणि पष्ठी । अप्राप्तप्रापणार्थ चेदं वचनमिति | आह-उपदेशेति । उपदेशसहायप्रत्यसैण एका गृहीतवारमणत्वस्य तटादेः सर्पलिझत्येऽप्याकृतिग्रहणत्याज्जातिरूपोपपत्तिः । उप- तापिनादिरूपपिण्डान्तरे ग्रहणवन्न देवदत्तत्वं कचित्पिण्डान्तरे देशापेक्षं च 'लिङ्गानाम्' इति जातिलक्षणमिति ब्राह्मणत्वादिरेव प्रदीयते । यद्यपि पिण्डान्तरस्थापि 'देवदत्त' इति संज्ञा, तथापि लक्ष्यते । तेन देवदत्तेलसर्वलिङ्गत्वेऽपि जातिलक्षणीपभावः ॥ वाचकमादृश्यमेव न स्पर्धसादृश्यं तत्र प्रतीयत इति ॥ सफदायात' सरदिति । 'अयं गीः' इति सकृदुपदिष्टा जातिनिंग्रहीतुम्- इत्युभयशेष इत्याह-~-अयं गौरिति । अनेन चानेकवृत्तित्वमेकत्वं निधेतुं पिण्ान्तरे शयेत्यर्थः ।। चोपलक्ष्यत इति भावः । 'लिङ्गानां च न सर्वमाक्' इत्यनेन सुधादि- व्यावृत्तिः, तेषां निरिकत्वात् । बामणादिशदास्तु न सिलिका रति गोप्रमिति । अपत्यमित्यर्थः । चरणशब्देन शाखाऽध्या- बोध्यम् । यिनो गृपन्ते । गोत्रस्य सर्वलित्वात् पृथगुपादानम्, 'नाटा- यनं नपुंसकम्' इति दर्शनात् ।। अपत्यमित्यर्थ इति । अपत्याधिकारादन्यत्र लोविकगोत्रमाणा- दिति भावः । प्रवराध्यायप्रसिद्धगोत्रप्रन्ययान्तमपत्यमित्रसा: 'एफो प्रादुर्भावेति । सत्त्वस्य द्रव्यस्य प्रादुर्भावविनाशाभ्यां गोरे' 'अणियोः' इति सूत्रस्यभाष्यस्परसात् । 'अवन्ति' इत्यादौ या-आविर्भायतिरोभायो प्रामोति । यायव्यमायिनीत्यर्थः । तादृशगोप्रत्यारोपाजातियायनियांह इत्यन्ये । शायाध्यायिन गुणेर्युगपद् द्रव्येण सयभ्यते, यथा निर्गुणग्य द्रव्यस्योपलम्मो न | इतिइन्दः । तेन साठी शारोत्यपि सिद्धमिति केचित् । माट- भवति, एवं जाहिरहितम्यापीत्यर्थः ॥ यतामिति । सर्व-शारोवेव तत्र प्रयोग इस्यपरे ॥ शेषं पूरयति--आविर्भायेत्यादि। ध्यसिव्यापिनीमिलर्थः । अशब्दोऽत्र पिपययाची ॥ चरणा-नित्यपादुरपत्तिविनाशासंभवादेयमुफम् ॥ नन्पेयमारनगः प्रादुर्भाव- नीति । घरणगन्दोऽध्ययनपचनः, ६द तूपचारादध्येपु दिनाशामारेनात्मत्वादेजांतित्व न स्यादत माद-पायर दुग्ये- पतंवै॥ स्वादि । पनत्योपरक्षण दिलाशयः ॥ गुणरिति । दिगम सो (उत्पोता) गनु गातेरोके तो न प्रनिसाचारप्रमानुप• सरूपययनपरमेव । तेन म्यगतनानिीयात्र रोगी चितम् । E-क्षति । जननेन प्राप्पा दीक्षाफे । गाये | यायमूर्यमावियेन गुमलादीनां न जातिरयम् । महमा मिलने । ।

·जातिलक्षणाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे खीमत्ययप्रकरणम् । - 'देवदत्त' इति संशाशब्दे न दोषः ॥ विषयवाचीति । न प्रयो- जातिलक्षणं भाष्यसमतं ब्रामणत्वघटत्लादिसाधारणम् । शुक्लादीना जनादिवाची । जात्याप्रयत्वायतीना विषयलोक्ति. । समानकालिक- निसवैकत्वमठेप्यौपाधिकमैदेनानेकत्वम्यवहारादेकल्लव्यवहारामावाच्च बहुव्यक्तिवृत्तिनीमित्यर्थः । तेन परिमाणभेदेन द्रव्यभेदेऽपि देवदत्त- न जातित्वम् । अत एव 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रे यत्तद्रीही मीहित्य स्वादीना न जातित्वम् ॥ चरणानि' इति नपुसकत्वोपपत्तये आह-गाये गार्यत्वं तस्यैकत्वादेकवचनम्' इति भाष्ये । अनेन तन चरणराब्द इति ॥ उपचारात्-अध्ययनत्वारोपादित्यर्थ. ।। जातित्वारोपो दर्शितः, गोत्र च चरणैः सह' इत्यत्रयमपि यो. (जातिलक्षणविशेषदर्शकमाभ्यम् ) स्तत्वारोपबोधकमेव । डित्यत्वादौ तु न तत्वारोप., जातिकार्यादर्श- का पुनरेतयोर्जातिलक्षणयोर्विशेपः? नात् । वयस्यपि जानित्वारोपः कार्यानुमारेण व्यवस्थित इति तदिषय- रूपद्वयसिद्धिः 'अवन्ती' इत्यादौ तव गोवत्वारोपवत् । अत एवैतयो. यथा पूर्व जातिलक्षणं तथा-'कुमारीभार्यः' । लक्षणयोर्व्याख्यानलेशोऽपि भगवता नाकारीति सांप्रदायिकाः ।। इति भवितव्यम् । (सूत्रार्थवोधाभाष्यम्) यथोत्तरंतथा-'कुमारभार्यः' इति भवितव्यम् ॥ अथास्त्रीविपयादिति कथमिदं विज्ञायते-समा. (प्रदीपः) कुमारीभार्य इति । कौमारम्-अयावद्र्व्य- मायामाकृतौ यदस्त्रीविपयमिति ? भावि-अपि आकृतिमहत्वाजातिरिति 'जातेश्च' इति पुंवद्भाव आहो स्वित् क्वचिदस्त्रीविषयमिति ? प्रतिषेधः । उत्तरे तु लक्षणे कौमारं जातिर्न भवति, अयाव किं चातः? द्रव्यभावित्वात् । पूर्वोक्तमेव लक्षणं भाष्यकारस्याभिमतम् , यदि विज्ञायते समानायामारुतौ यदस्त्रीविपय- 'अपर आहू' इत्यभिधानादित्याहुः । तथा च 'युवतितरा' इति [मिति-द्रोणी, कुटी, पात्रीति न सिध्यति । ख्याप्सूत्र उदाहरणे ददौ, 'तसिलादिपु' इति प्राप्तस्य पुंवद्भा- अथ विज्ञायते क चिदस्त्रीविषयमिति-माला, वस्य 'जातेश्व' इति निषेधात् ।। बलाका, अत्रापि प्राप्नोति। (उद्द्योतः) आकृतिग्रहणस्वादिति । वाल्यगतसूक्ष्मावयव अस्तु क चिद्यदस्त्रीविषयमिति । संनिवेशस्य सर्वत्रैकजातीयत्वादिति भावः ॥ नन्वेव सदेहे कथ साधुत्वव्यवस्थेत्यत आह --पूर्वोक्तमेवेति । वस्तुतस्तु लक्षणदयप्रगे- कथं-माला, पलाकेति? तृकपिदयप्रामाण्याजातिकार्यस्य युवशम्दादौ विकल्प. । अत एव अजादिषु पाठः करिप्यते ॥ 'युवजानि.'"युवतितरा' इत्यादी विविधमप्यनुछान मगरतः। 'वृद्धा' (प्रदीपः) ययेति । यंदा-अस्रीविषयोऽस्मिन्नर्थे प्रवृत्ति- 'स्थविरा' इत्यादौ खजादिपाठाटाप् इति तत्वम् ॥ निमित्त इत्यन्यपदार्थ. प्रतिनिमित्तमाश्रीयते, तदा-समा. परे तु 'आकृतिमहणा' इत्येव लक्षणम् । आकृतिपैदेनोपदेश्यमुप- | नायामाकृतावस्त्रीविषयात्-इत्येष पो भवति । या सहयते । तेन 'आकृत्युपदेशदारा साक्षाद्वोपदेशेन गम्या जाति' तु प्रातिपदिकमन्यपदार्यत्वेनाधीयते, तदा-यन कचिद- इत्येव लक्षणमुभयसाधारणम् । लिङ्गानां च न सर्वभाव' इत्यनेन / स्त्रीविषयात्-इलेप पक्ष, सदा ॥ द्रोणीति नगर 'विशेषणना च' इति सूत्रस्समाविष्टलिङ्गत्व जावेरुतमनूदितम् । शब्दः परिमाणविशेषे पुल्लिङ्गः, गवादन्यो तु स्त्रीलिङ्गः। उत्तरलक्षणेऽसर्वलिङ्गामित्स्यस्य तावन्माषफलकत्वात् । स इत्यने | मालेति । मलनं माल इति पुल्लिङ्गम् , क्षेत्रविशेषे नपुंसकम् । नैकत्वमनेक्वृत्तित्व चोक्तम् । उत्तरलक्षणे बहर्यामित्यनेन तदेवोक्तम्। सजि स्त्रीलिङ्गम् । वलमारायतीति बलाकशब्दो यौगिक तत्र-असर्वलिङ्गत्व प्रायिकम् , भाष्यप्रामाण्याजातिशम्दाना निति पुंसि दृश्यते ॥ अस्त्विति । अन्य एव क्रियावाची, जाति. जत्वमप्रामाणिक वा । अत एव भाष्ये-'यथापूर्व जातिलक्षणम्' इले- शन्दस्वन्य एवेति परिहारान्तरमप्यन समवति ।। कवचन प्रयुक्तम् । वस्तुतो भिन्नेम्वभिन्न छिन्नेष्वच्छिन्नमिति परप. (उड्योतः) गवादन्यां स्विति । एव च जाती नित्यसी. रास्तभाष्यकोधितम् 'नित्यत्वे एकत्वे च सति भनेकानुगतत्वम्' एव | स्यात् डीपनापत्तिरिति माव । पव कुटशब्दो गेहे स्त्रीलिङ्गः, पदे 'परगादीनि' इति स ग न पुलकेषु पाटो दृश्यते, तेन माध्ये ५ अत एवेति । गोत्वत्रामणत्वकोरेपक्षणेन संग्रहादेवस्था। परणादीनि इनि पाठेन भाम्पमिलामीयते । इदानीतनस्तपापाटो नैति ६ हपदसिदिरिति । माष्यकामारीमा, कुमारमा न पर বডিবিল, यो मारमाः इसिक पादः। माम्योरपक्षामुपगादयनि-पदेखादिना । पर प्रतिनिमितम मनु भाकृतिपदमुपदेशोपमायणम्' इति एनत्सूत्रम्यायानावसरे शेत- पीविपमित्यय: स्वीक्रियते तदा समानायामामृतावित पम परचम दावतम् ।मा 'माहतिपदनोषमुएलसने स्युप्यने । भरलं तव मातिविनाशिर भवे इलस्य प्रातिपदिधम्पशाय बागा मुधीभिरालोनीपम् । एजन्मनतासमरि मापस मामिममम्, मत एतबोधणयो परिदमीविवादित्तनुपरपन स्पी। मोरया भातामना । परपसारमम् 'नित्यत्वे एकर पति मरेशानुगत श्रीलित इति । तर समानापामारतावहारिपालय दोगहरे समाधान मिस्तसम्ममा देवदार-वसुत हारिमा। उमाकर होगी। नागावसुतः। . ११पा.प.

·६२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. इतो म० सूत्रे । . - पुमान् । पात्रशब्दो भाजनसामान्येऽर्चादित्वादुभयलिङ्ग', भाजन- | पेघो वक्तव्यः-सत्पुप्पा, प्राक्पुप्पा, प्रत्यक्पुप्पा, विशेषे स्त्री । बलमाकायतीति । अर्थप्रदर्शनमेतत् । व्युत्पत्तिस्त्वे- | काण्डपुप्पा, प्रान्तपुप्पा, शतपुप्पा, एकपुप्पा ॥ वम्-आकायतीति-आफ', बलस्याका इति । अन्यथा वलाफाय- इति (प्रदीपः) सदकाण्डेति । अत्राचतिः क्विनन्ती साद ॥ परिहारान्तरमपीति । द्रोणीत्यादावपि तुल्यन्यायादोषापत्ते| गृह्यते । अयमप्यजादिपु पाठ इदानींतनः ।। रिद चिन्यम् । केचित्तु-'समानायामाकृतौ अस्त्रीविषय' इत्यर्थ एवोचितः, अतएव पाककर्गेति चरितार्थम्, तद्धि स्त्रीविषयार्धम् , (उद्द्योतः) भनाञ्चतिरिति । 'सत्याकाण्ड' इति पाठस्व- • अन्यथा तेषामपि यौगिकाथै लिङ्गान्तरसभवेनास्त्रीविषयत्वात्पूर्वेणैव | युक्त इति भावः ॥ भस्वा फलेति । जातिशब्दोऽयम्, न संशा- इति हस्खो न कृतः॥ सिद्ध किं तेन द्रोणीसादयो गौरादिघु पाट्या इत्याहु ॥ वस्तुत:- धचिदित्येवानित्य पाकवणेत्यपि न कार्यमिति भाष्यतात्पर्यन् ।। (५२०६ अतिव्याशिवारकवार्तिकम् ॥२॥) (पदकृत्यभाष्यम् ) ॥ || सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः अयोपधादिति किमर्थम् ? इभ्या, क्षत्रिया। फलात् प्रतिषेधः ॥ * ॥ अत्यल्पमिदमुच्ये-अयोपधादिति, अकोपधा- (भाष्यम्) सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फला- दित्यपि वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-चटका, | प्रतिषेधो वक्तव्यः-सम्-सम्फला-सम् । भ- मूपिकेति। यद्यकोपधादित्युच्यते-काकी, कोकी, पिकी, स्ना-भनाफला-भखा । अजिन-अजिनफ- -अजिन । शण-शणफला-दाण । पिण्ड- गुकी, उलूकीति न सिध्यति । पिण्डफला॥ अस्तु तईयोपधादित्येव । कथं चटका, भूपिकेति? श्वेताश्चेति वक्तव्यम् । श्वेतफला ॥ अजादिपु पाठः कर्तव्यः॥ (५२०८ अतिव्याप्तिधारकवार्तिकम् ॥ ३ ॥) (५२०४ विध्यंशपूरकवातिकम् ॥१॥) ॥*॥ त्रेश्च ॥ * ॥ ॥ * ॥ योपधप्रतिपेधे हयगवयमुकय (भाष्यम् ) श्व प्रतिषेधो वकव्यः। निफला ॥ मनुप्यमत्स्यानामप्रतिषेधः ॥ * ॥ (प्रदीपः) त्रिफलेति । प्रयाणा फलाना समाहार इति (भाष्यम्) योपधप्रतिषेधे गवयहयमुकयमनु- | द्विगु । ततो द्विगुलक्षणात् गोपः परत्वात् डीप प्राप्तो निषिध्यते । प्यमत्स्यानामप्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । ग- तनिषेधसामर्थ्यात् जीयपि न भवति । तयोरन विशेषाभावात् ।। वय-गवयी । हय-हयी । मुकय-मुकयी । (उयोतः) निषेधसामथ्र्य दर्शयति-योरोति । दिगु- मनुप्य-मनुपी । मत्स्य-मत्सी ॥ समासस्यान्तोदासत्वेन डीप्युदात्तनिवृत्तिखरप्रातः, डीपि प्रत्ययस्वर- (प्रदीप ) गवयीति । गौरादिप्पिदानांतनैर्गवयादयः | प्रामेश्येति भाव. ॥ प्रशिता इति पार्तियारम्भाद्विशायते ॥ (५२०९ अतिव्याप्तिवारकयार्तिकम् ॥ ॥) (१५० विधिसूपम् ॥४।१ भा. ३१) ॥ * ॥ भूलान्नमः ॥ * ॥ १३१५ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालो- (भाप्यम्) मूलाग्नभः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अमूला ॥ त्तरपदाच ॥४।१।६४ ॥ (टीपधिकरणम्) (३५७ विधिसूमम् ॥11॥२ आ. १५) (५२०५ अनिम्यातियारकपातिकम् ॥" १३१५ इतो मनुष्यजातेः ॥ ४१६५ ॥ ॥ ॥ सदफाण्टमान्तशतैफेभ्यः (टीपोऽधिकरणम्) पुप्पात् मतिपेधः || (जिज्ञासामाध्यम्) (भाप्पा) मदाडमान्तरातेभ्यः पुष्पाप्रति जातरिति पर्तमाने पुनर्जातिमहणं किमर्थम् । 0 ·कडोऽधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । - अयोपधादिति वर्तते, योपधादपि यथा स्यात् । (पदकृत्यभाग्यम्) औदमेयी। अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम् , न 'उडुतः, इत्ये- (प्रदीपः) औदमेयीति।उदमेयस्यापसम्, 'अत इन्। वोच्येत? (उड्योतः) औदमेयिशब्दस्य मनुष्यजातिवाचित्व दर्शयति- का रूपसिद्धिः-ब्रह्मवन्धूः, वीरवन्धूरिति ? उमेयस्येति ।। सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । (५२१० विध्यंशपूरकवार्तिकम् ॥१॥) न सिध्यति । 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' (१।२।४८) ॥ * ॥ इतो मनुष्यजातेरिज उप- इति हस्खत्वं प्रसज्येत ॥ संख्यानम् ॥ * ॥ इह च ब्रह्मबन्धूछत्रम् , ब्रह्मवन्धूच्छत्रम् , 'पत्व- तुकोरसिद्धः (१८६)इत्येकादेशस्यासिद्धत्यानित्य- (भाष्यम् ) इतो मनुष्यजातेरिज उपसंख्यानं स्तुक् प्रसज्येत ॥ कर्तव्यम् । सौतहमी, मौनिचिती ॥ इह च ब्रह्मवन्धः,वीरवन्धूः 'नवृतश्च' (५।४।१५३) (मदीपः) सौतंगमीति । सुतंगमेन निवृत्तेति वुल्- | इति का प्रसज्येत ॥ छणादिसूण इञ् ॥ नैप दोपः। (उड्योतः) सुतंगमेनेति । ऐव चोपसख्यानमजात्यमिति यत्तावदुच्यते-ब्रह्मवन्धूः, धीरयन्धूरिति गोस्त्रि- योरुपसर्जनस्येति हस्खत्वं प्रसज्येतेति, उभयत आश्रयणे नान्तादिवत् ॥ (६५८ विधिसूत्रम् ॥४।१।२ भा. ३६) यदप्युच्यते-ब्रह्मवन्धूछत्रम्, ब्रह्मवन्धूच्छत्रम्, १३१६ ऊडुन्तः॥४।१।६६॥ पत्वतुकोरसिद्ध इत्येकादेशस्यासिद्धत्वान्नित्यस्तुक प्रसज्येतेति, (ऊकोऽधिकरणम्) पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः । न चैप पदान्त- (पदकृत्यमाण्यम्) पदाचोरेकादेशः॥ किमों कारः? यद्प्युच्यते -इह च ब्रह्मयन्धूः, वीरवन्धरिति विशेषणार्थः। नवृतश्चेति कप्पसज्येतेति, क विशेपणार्थनार्थः? नद्यन्तानां यो बहुवीहिरित्येवं तत्, न चैप नद्या 'नोड्धात्योः' (१९७५) इति । नोधात्वोरित्यु- न्तानां पहुव्रीहिः ॥ च्यमाने यवाग्वा, यवाग्वे, इत्यत्रापि प्रसज्येत ॥ शेपलक्षणस्तर्हि कप प्राप्नोति । तस्मादीर्घोच्चारणं (प्रदीपः) यवाग्वेति । वर्णग्रहणेऽर्थवद्ग्रहणपरिभाषा कर्तव्यम् ॥ नोपविष्ठत इति भाव. ॥ (प्रदीप.) गोत्रियोरिति । एकादेशस्यान्तवद्भावादुप- (उद्योतः) वर्णग्रहणे इति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषाऽप्येव., सर्जनान्त प्रातिपदिकं स्त्रीप्रत्ययान्तं भवतीति भाव ॥ नवृत मिति बोध्यम् ॥ इति । नय॑न्तो बहुव्रीहिर्भवतीति भाव । 'दीर्घोचारणे तु भावः ॥ मदिमे विपन्दस्य 'गोवर पर ह' इति नातित्वम् । रित्यस्य स्यात, तसाच यवाग्वेसादावशेष एवेश्याशापामाह-प्रत्यय. २ तुम्छम्पादिम्गेमन्त्रस्य सौतन मिशन्दस्स सातिवाचित्वामावादमा ग्रहणेत्यादि । प्रत्ययमहलपरिमाश च प्रत्ययमात्रग्रहणे एर प्रवर्तते भतु रिद पचनमित्येतदाह-एक्योपेति । प्रत्ययाप्रत्ययपदणे । तच निर्यवमतीत्यत्र प्रत्ययमहणपरिभाषा 'टगितस' सहि हित्वपयुक्त कार्यविशेषादर्शनादाते-किमर्थ इति । इत्यत्र प्रत्ययस्यैवोगितो महणेन सौरन स्यादित्याय गित्परस्य प्रत्ययमात्र . मनु नोएषात्योरित्या विशेषणार्थमूहिस्कारकरणापेक्षया तसिन्नव बोधकत्वामावेन नावास्था उपस्थितिरित्यादिना दोषम्परिहरता मायकारेण सूने स्कारो माविलाशयामाह-नोधारयोरित्यादि। शापितम् । एव प्रत्ययमहणपरिभाउपि-मर्यवत्परिमारनोपदिष्ठत इति ५नन नोधास्वोरित्याभवत्परिभाषोपरमाने-मददूसरदातोश परा तात्पर्यम् । मादिभिक्तिनापशाव नोपात्वोरित्यस्यामा स्यात्, ततध वाग्वेयादा • 'धीमधू विक.. पाटा। कारस्पार्थवत्वामाबादेव मोप इत्यायामाह-वर्णमहण इत्यादि। 'नवृत्त करिति कर मसग्येत' इति छ. पाटा। मस्या परिभाषाया विशिष्टरूपोगदानविषयत्वेन वर्गमहवा अमवृत्तिरित पीबन्-'मला कमिति हर मारत' वि. माया। शिविरस्पोपादानत्व-भानुरर्मवश्विनविषयताप्रयोगरत्वेनोगदान. १.'मन्तादिद्धा' इति । "सादेशस्य पराविसमावेन मपन्त चमिनि भावा। नन-वपरितारा मनुपस्थिापि प्रारमहणपरिमारोपरयाना १९ व प्रशिदीरि परादियद्रावत सन्तानराली मानुन दूधारूपपलाना। पराशदिशानिोदाणादवमों मोपालो देखतमाह-पीपवारण इति। . द ·८४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१ पा.रा. कद्रुकम० सूत्रे तत्सामर्थ्यात्कव्हखौ न प्रवर्तेते ॥ उभयत इति । एकादेशस्या (६५२ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ मा. ३७) न्तवत्वेन प्रातिपदिकसंज्ञा संपाद्या, अन्यथाऽप्रत्यय इति प्रतिषेध- १३२० संहितशफलक्षणवामादेश्च प्रसङ्गः । आदिवत्त्वेन च स्त्रीप्रत्ययत्वं साध्यमित्येकोऽवयवो युगपद् द्वयोरित्येषा बुद्धिर्विरोधान प्रवर्तते । स्त्रीप्रत्ययविशेषणं ॥४।१।७॥ चोपसर्जनम् । न चात्र खीप्रत्ययस्योपसर्जनत्वमिति ह्रस्वाऽप्र: सजः ॥ पदान्तेति । अधीयेसादावेवेत्यर्थः ॥ तस्मादिति । (अहोऽधिकरणम्) उकारद्वयं दीर्पण निर्दिष्टम् , तत्र द्वितीय उकारः परत्वाद्वाधकस्य (पूरकभाष्यम्) शेषलक्षणस्य कपो बाधनार्थ इति भावः ॥ सहितसहाभ्यां चेति वक्तव्यम् । सहितोरू, (अक्ष्योतः) ननूपसर्जनस्त्रीप्रत्ययांतांतप्रातिपदिकाभावात्कथं हख- | सहोरूः ॥ स्वमत शाह-एकादेशस्येति । उपसर्जनेन स्त्रीप्रत्ययेन च प्राति- (प्रदीपः) सहितोरूरिति । नन्वैकदेशविकृतस्यानन्य- पदिक विशेष्यत इति भावः । तत्रैकादेशसांतवद्भावेनोपसर्जनान्तं त्वासंहितशब्दप्रहणेन सहितशब्दस्य सिद्धं ग्रहणम् । एवं तर्हि प्रातिपदिकम् , आदिवद्रावाच्च स्त्रीप्रत्ययानामिति बोध्यम् ॥ नद्युत्तर- विद्यमानं हितमस्य सहित इति यदा व्युत्पत्तिस्तदर्थ वार्तिकम् ॥ पदादित्यर्थेऽप्राप्तेराह-नयन्त इति ॥ तरसामादिति । प्रक्षेपेण सहोरुरिति । सहेते इति सही अरू इति व्युत्पत्तिः । अथवा उकारद्वयविधानाद कन्निवृत्तिरिति भावः ॥ स्वयं परिहारान्तरमार- विद्यमानावूरू यस्याः सा सहोरित्यूर्वतिशयप्रतिपादनार्थः स्त्रीप्रत्ययविशेषणं घेति । स्त्रीप्रत्ययान्तविशेषणमित्यर्थः ।। माष्ये- प्रयोगः ॥ शेपलक्षणतहीति । कडः प्रागेवेति शेषः । ननु दीपोंच्चारणेऽपि परत्वात्कप् प्रामोति, कबमाने ऊ सावकाशोऽत आह-उकार- (उदयोगः) नन्वेकदेशेति । 'समो वा हिततयोः' इति इयमिति ॥ परत्वादिति । अन्तरङ्गत्वादित्यर्थः । श्वशम्दस्तु व्युत्पनत्वादिति भावः ॥ ननु सर्वस्या अप्यूरुमवेनैतत्प्रयोगानथैवय- शुरःवभ्वा' इति निर्देशसिद्धोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकमिति भावः । -सहे। इति । रति सममिति शेपः ।। वनित चेद डयाप्सूत्रे भाष्ये ॥ (५२१ विधिवार्तिकम् ॥१॥) (६५३ विधिसूत्रम् ॥ ४ । १२ भा० ३०) ॥ * ॥ अङ्झकरणेऽप्राणिजातेश्चा १३२१ कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि रजवादीनाम् ।। *॥ ॥४।१।७१ ॥ (भाष्यम्) अप्रकरणेऽप्राणिजातेश्यारज्यादी- (छन्दस्यूटोऽधिकरणम्) नामिति वक्तव्यम् । अलावूः, कर्कन्धूः । (सूरांशपूरकमाण्यम्) अप्राणिजातेरिति किमर्थम् ? । अत्यल्पमिदमुच्यते-फद्रुकमण्डल्योरिति, फकवाकुः॥ अरजवादीनामिति किमर्थम् ? फद्रुकमण्डलुगुग्गुलुमधुजतुपतयालूनामिति व. रजुः, हनुः॥ कव्यम् । कदः, कमण्डलू, गुग्गुलू, मधूः, जतू, (प्रदीपा) अलापूरिति । अलि सति 'नोड्धात्वो.' इति पतयालू॥ विभफेदात्तत्वनिषेधो भवति-अन्वेति ॥ (प्रदीपः) गुग्गुलमधुजसूनो छन्दगि लिाव्यत्ययेन (उयोता) नवष्णसन्दरस स्वत ऊरारान्तत्वारिफमूति सीत्वम् । पतयालशब्दः 'स्पृहिगृहि' इत्यालुजन्तः॥ भानेनेस्थत भाइ-हि सतीति । क्षेत्र माति के उतश्त्यस्यासंबन्ध (ग्योतः ) ननु गुग्गुलमधुनयनामलीवास्फथं स्त्रियामूहि- भानमत माह-गुग्गुलिपति ।। मत आह इति भावः॥ मनु पास सोहरमतरनारे साकासोने दीप. .मन मा पनि सो-गमानिमालेबाजवादीमामुपषम्यानेमि पलं मामिलामाद-माएपमित्यादि। भाशदादूप्यापसासम्मया, तलदीपावाराला 'मास्वापारी मनु स्वस m करने पदसिदिन सा दीनारत हिमाह-अत्र वातिकति भरपूसमरिति ५मोवाहितायोरिलनेन गुमास संहितारसहितरामकि. .सपनामपस गोव्यालोरिसदेवोदास याच महा शिद्ध चलिशा गदिममगार-पहानि ·चापोऽधिकरणम् ] विधिप्रकरणे स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । (६५४ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ ११२ भा. ३९॥) स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । १३२४ यङश्चाप् ॥ ४।१।७४ ॥ न वक्तव्यः। अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्यामित्यत्र 'अचसो (चापोऽधिकरणम्) डीभवति' इत्येतदनुवर्तिप्यते ॥ (५२१२ विध्यंशपूरकवार्तिकम् ॥ ॥) (प्रदीपः) अन इति । यद्यपीदमन्यत्र वकव्यम् , तथा- ॥ * ॥ पाच यनश्चाप् ॥ * ॥ प्यन्यायपूर्व विप्रतिषेधप्रतिपादनप्रसनानोकम् ॥ (भाष्यम् ) पाच यमचान्यक्तव्यः । शार्कराक्ष्या, (५२१४ पूर्वविप्रतिषेधे द्वितीयं वार्तिकम् ॥२॥ पीतिमाया। ॥ *|| आवट्याद्यनः फश्वापः ॥ *|| तत्रायमप्यर्थः-गौरक्ष्यशब्दाौडयादिपु पठ्य- (भाप्यम् ) आवट्योधनः फिश्चापो भवति पूर्व ते, सन पठितव्यो भवति । विप्रतिषेधेन। यदि न पठ्यते, 'गौकक्षीपुत्रः' इति संप्रसारणं आवट्याद्यञश्चापोऽवकाश:-उदीचाम्-आवदया। न प्राप्नोति। प्फस्यावकाश:-अन्यानि यजन्तानि-गार्या- इष्टमेवैतत्संगृहीतम्-'गौकक्ष्यापुत्रः' इत्येव भ- यणी, वात्स्यायनी । वितव्यम् । आवट्यशब्दात्माचामुभयं प्रामोति-आवख्या. एवं हि सोनागाः पठन्ति- यनी, प्फो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ प्यङः संमसारणे (सूधन्यासेन सिद्धान्तमाष्यम् ) गौकक्ष्यायाः प्रतिषेधः। इति ॥ आवश्यग्रहणेन नार्थः। 'यत्रः प्फश्चाप' इत्येव । (मदीपः) शार्कराक्ष्येति । गर्गादियनन्ता एते ॥ इदमपि सिद्धं भवति-शार्कराश्यायणी, पौतिमा. प्यायणी॥ (३५५ विधिनम् ॥ १।१२. ५०) यग्रहणेनापि नार्थः । 'फश्चापा' इत्येर । १३२५ आवव्याध ॥४।१। ७५ ॥ गौकक्ष्यशब्दः क्रौडयादिपु पठ्यते, इदमपि सिद्ध (चापोऽधिकरणम्) भवति-गौकश्यायणी। (५२.३ पूर्यविप्रतिषेधवार्तिकम् ॥१॥) तत्तर्हि वक्तव्यम् ? ॥ * ॥ अन उपधालोपिन ऊधसो न वकव्यम् । एवं वक्ष्यामि-'प्राचांप्फत्तचित सर्वत्र। ङीप् पूर्व विमतिपिद्धम् ॥ * ॥ क सर्वन? (माध्यम् ) 'अन उपघालोपिनोऽन्यतरस्याम्' यत्र फश्चान्यश्च प्रामोति, फपय तत्रभवतीति । (२२८) इत्येतस्मादूधसो डीप्भवति पूर्वविप्रति. ततो लोहितादिकतन्तेभ्यः सर्वत्र । के सर्वत्र? अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्यामित्यस्थावकाश:- मावां चोदीचां च ॥ पहरासी, बहुतणी। (प्रदीपः) गौकक्ष्यायणीति । गोकस्यतापस गो ऊघसोडीभवतीत्यस्यावकाश:-विभापाडी, श्रीगर्गादित्वायम् , वतःभ्यम् । प्रातिपदिकमहणे जिविशिक्ष- यदान डीए सोऽवकाशः। स्थापि प्रहणायमन्ताद फो विधीयमानः प्यन्तादपि भववीध डीप्रसझे उमयं मानोति, ऊघसो डीभवति प्रक्रियाऽऽयेगेदमुकम् ॥ प्पेविमतिषेधेन। (उयोवा)प्रमियानयेणेति । पखाः सीप्रत्यपविणे को सादिया• हरनेम nिt RE ममापि 'भारपधमा मारिन stdy कि मसिमामे गारिसमसार नितीन कमिसमास. 'प्रहन बा"..पटा। मग पसरतिसिमिनासिनिल मामहरिलापा गचमनुनम औरनामा बतिमा पेधेन। मसिना परिमारा.

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२ आ अणिो सूत्रे । प्रकर्षे चेत्तमं कृत्वा . . . - नास्या प्रवृत्ति फलाभावात् , इति-अनेन नितम् । म्फविधावपि भाष्ये ध्वनितमेतत् । भाष्याशयस्तु-कौड्यादिभ्य ' इति तादर्थे दाक्ष्या नोपोत्तमं गुरु। चतुर्थी, क्रौच्यादिसिद्धये प्रत्ययस्य व्यडादेश इत्यर्थ । एव च आम्विधिः केन तेन स्थानिवत्वेन यत्रतत्वाम्फो भवतीति । यदा 'भस्याढे तद्धिते सिद्धश्च प्रत्ययविधौ' इति पुवद्रूपातिदेशेन यत्रतत्वात्प्फ इति ।। स्यात् प्रकर्षे यद्ययं तमः ॥ प्रकर्षे चेत्तम कृत्वा दाक्ष्या नोपोत्तमं गुर्वित्यु- (६५६ आदेशसूत्रम् ॥ ४।११२ आ ४० ॥) च्यते, आम्विधि केन तव न स्यात् ? 'अव्ययघात्' १३२८ अणिजोरनापयोगुरूपोत्तमयोः इति प्राप्नोति । 'प्रकर्षे यद्यय तम.' यद्यय तमः प्रकर्पे वर्तते ॥ व्यङ् गोत्रे ॥४।१ । ७८॥ (तद्धितप्यधिकरणम्) (प्रदीप ) प्रकर्षे चेति । चण चेदर्थे वर्तते । क्वचित्तु प्रकर्षे चेदिति पाठ । यदि प्रकषप्रत्यय कृत्वा दाक्ष्या गुरुपोत्तम (माक्षेपमाप्यम्) न भवतीत्यु यते, तत उच्छब्दात्तमपि सति "किमेत्तिव्यय- इह कस्मान्न भवति-दाक्षी, साक्षीति ॥ घात्' इत्याम्प्रत्ययप्रसङ्गादुत्तमामिति प्राप्नोति ॥ (प्रदीपः) दाक्षीति । दक्षस्यापत्य गोन स्त्रीति 'अत (उड्योत ) यदि प्रति । एतेनाव्युत्पन्नोत्तमशब्दाश्रयणे इम्' । उत्तमशब्दमव्युत्पन्नमन्त्यमानवचनमाश्रित्य प्रश्न ॥ नाय दोष इति ध्वनितम् ॥ (उयोत ) अन्त्यमात्रेति । तेनात्रोपान्त्यस्य गुरुवात्म्यड (प्रत्याक्षेपनिरासे श्लोकभाष्यम्) प्रसग इति भाव ॥ (समाधानभाष्यम्) उद्गतस्य प्रकर्षोऽयं आतिशायिकेनायन्तमशब्देन निर्देश क्रियते, गतशब्दोऽत्र लुप्यते। स च त्रिप्रभृतिपु वर्तते, त्रिप्रभृतीनामभावात् ॥ उद्गतस्याय प्रकर्प. । गतशब्दस्यान लोपो भवति । (प्रदीप ) सचेति । योऽनुगत प्रथमोच्चारितत्वात् , नाव्ययार्थप्रकर्पोऽस्ति यस्तूद्रता अर्वोच्चारितास्तत्रोतमशब्द प्रयुज्यते । एव च चतुष्प्रमृतिषु प्रयुज्यते । उद्गतापेक्षया चै त्रिप्रमृतिष्वित्युक्तम् ।। धात्वर्थोऽत्र प्रकृष्यते । (उद्द्योत ) ननु निप्रभृतिष्वित्युक्तर्वाराहिशब्देऽच्चयसभावात् नायमव्ययार्थस्य प्रकर्षः। पाराशाया ष्यर न सिध्यतीति वक्ष्यमाण चोघमनुपपन्नमत आह- यति ॥ उच्छन्द उत्गताथे पर्वते । ऊध्र्वमुच्चरितम्-उद्गतम् । धात्वर्थस्य ॥ कर्वच प्रथमसापेक्षम्, तदाह-प्रथम इति । उद्रेतस्वस्थानुद्गता (प्रदीप ) उद्गतस्येति । उच्छब्दोऽनत्य ससाधन- पेक्षत्वादहूनामेकस्य प्रक तमपो विधानाच्च बहुपगते', असे क्रियावचन । तेन क्रियाप्रकर्षद्वारको द्रव्यप्रकर्ष इति 'भद्रव्य- उत्तमशम्दो वर्तत इति भाव । प्रकर्षे' इति वचनादाम् न भवतीत्यर्थ ॥गतशब्दोऽति । (प्रत्याशेपे श्लोकभाप्यम्) उच्छन्देन गतार्थस्यामिधानादप्रयोग एव गतशब्दस्यान लोप ॥ यद्येवम्- धात्वर्थोऽत्रेति । धातुशन्देन धात्वर्थाऽन क्रियाऽभिधीयते, १माचाफ तद्धित इति सूत्रे-तद्धितवचन कियत पिन प्रातिपदिवादी ४ उद्गतार्थसाह-उपमिति । भनन्दरगुचरितमित्यर्थ । तत्र च कसाद पारो थमा स्यात्-इत्युक्त भगवता । यदिघीमत्ययविधी लिहविशिष्टपरिभाषा नन्तरमित्यपक्षा भवतीति प्रथमसापेक्षस्व घर्तत इति भाव । भपतत ताल मापा जाति सूत्रेतद्वितमहणाभावेऽपि यमन्द्रले विमानस्स ५मत्र पवारोषण भधिका वा वर्तचे तवोत्तमशन्दमयोगा। चतुर्थ वर्णेषु मातिपदिक यस्य पप्रत्ययान्तेऽतिदशात् दिन प्रातिपदिकादीकारो यथा स्यादि । हिमममस्यानु त प एष तदितोषामुद्गतरसम्मति यहूनामेक्स्य प्रकर्षे च समपो पारि सिलवेति तदिनपदप्रयोजनकपनपामाप्यासिविशिष्टपरिमापा | विधानमिति गत वय प्रममभावनत इति पाई वर्गेष्वेव सम्भवतीतिभावः । पीमध्यविधी न मरत सीपयते । भर च यम् महणेनापि नार्थ । (चा पेदमें वर्तते इति फैय्यटम पेन प्रकोप समस्या इति भाष्य पाप इलेक, पदमपि मिम्मयति गौरक्ष्यायी इत्युक्तम्माम्यता ।पमा पाटोग्नुमीयते । अत्र इत्येतदम्यपणकारापन्धविशिष्टषेदः वर्तत पति पसार र पममदनामा गरक्ष्यायणीति सिष्यति यम्महणावे तु न | फैश्याश्या । गकारानुपन्धरलनु निपातयन्हित कुविधेषण गपियर तशिरपेरियारपो भारत थीप्रसपाधी यदि लिङ्गविशिष्परिमापात | पुत्र मिस्खेत । एतन मोचमम् इति क्रपाभिमतः पाठ तिलिपटुक्तन्द हदा पमरस परत निदेशरामपणमयेऽपि गैरन्यापणीत मिस्सत् । सामादिकमेव । तसाच एम पिनामानि सत्यापिरवारस्यमयता एप प्वनि • मा उमादागा 'भद्रभ्या निभा सीयुष्यमाने तोडपमा मगया पीरलपारि गिरिशिष्ट परिमाश न प्रवर्तीशी। छन्दस्य दम्पय चिश्मापते पाच सनिपातमान सात भाद- 'पपया पुतिति। तत्र रियानरप इति । रियाय ग दम्पपलो हापोन पायो मनपानमाह-दति कस्य तर्हि ?

·प्योऽधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । ८७ । सोऽर्थः प्रयोजनं विपयो वा यस्य स धात्वधः-साधनाधारः (प्रदीपः) भिद्यत इति । तमपः पित्वादनुदात्तत्वादु पदार्थः, स प्रकृष्यते क्रियाप्रकपद्वारेणेत्यर्थः॥ तमशब्द आधुदात्तः प्राप्नोति, अन्तोदात्तश्चेष्यते । एतच्चोञ्छा- (उद्दयोतः ) ससाधनेति । क्रियाविशिष्टसाधनवचन इत्यर्थः। / दिषु-'उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र' इति पाठानपेक्षयोक्तम् ॥ क्रियाप्रकर्षद्वारक इति । एवं चाद्रव्यप्रकर्ष इति निषेध इति भावः ॥ (उड्योतः) भाष्ये व्युत्पत्तिपक्षे दूषणान्तरमप्याह-भिद्य- ननु धात्वर्धप्रकऽपि 'अद्रव्यप्रकर्षे' इत्याम् पचतितरामित्यवेव स्यादत | तेऽस्येति ॥ दूषणान्तरमाह-विधिश्चाम इति ॥ आह.-धातुशब्देनेति ॥ भाष्ये-नाव्ययार्थत्यस्य-नासत्त्व- (सिद्धान्ते श्लोकभाप्यम्) भूतार्थसत्यर्थः । प्रयोजनमिति । क्रियार्थ साधनोपादानाक्रिया तत्प्रयोजनम् ॥ विषय इति । उदेश्य इत्यर्थः । सौधननिर्मत्वा- शब्दान्तरमिदं विद्याद् लियायां साधनाना सा-उद्देश्यतया विषय इति उच्यते ॥ साधना- दृष्टमभ्यन्तरं त्रिपु। धार इति । शक्त्याचारो द्रव्यमित्यर्थः । एवं तर्हि-अन्योऽयमातिशायनिकेन समानार्थः (व्युत्पत्या तम स्वीकारे दोपलोकभाष्यम् ) 'तमः' त्रिप्रभृतिषु वर्तते ॥ उद्गतोऽपेक्षते किं चित् (प्रदीपः)नच क्रियाप्रकर्षेऽपि आमन्तस्य क्वचित्प्रयोगो त्रयाणां द्वौ किलोद्गतौ ॥ दृश्यते-इत्यनभिधानादुच्छब्दात्तमवेव नास्ति । अव्युत्पन अनुद्गतमपेक्ष्योद्तमित्येतद्भवति । 'त्रयाणां द्वौ एवोत्तमशब्दः स्वभावात् त्रिममृतीनामन्यमाहेत्याह-शब्दा किलोदतौ' त्रयाणां किल द्वाबुद्गतौ भवतः । न्तरमिति ॥ दृष्टमिति । त्रिग्रहणं बहुत्वोपलक्षणार्थम् । तेन निप्रमृतिषु यत्--अभ्यन्तरम् अन्तर्भूत तत्र दृष्टमित्यर्थः ॥ चतुष्प्रभृतिकर्तव्यो आतिशायनिकेनेति । आतिशायनिकश्चतुःप्रभृतीनामन्त्य- चाराह्यायां न सिध्यति । माह । अव्युत्पन्नस्तु त्रिप्रमृतीनाम् , इति-अन्त्यत्वमात्रेण सहशार्थ- चतुष्प्रभृतिषु प्य वक्तव्यः । 'याराथायां न | त्वमिति भावः ॥ तम इति । तमान्तोऽव्युत्पन्नशब्द इत्यर्थः ॥ सिध्यति' वाराहायां न प्राप्नोति । (उद्द्योतः) तद्याचष्टे--न च क्रियेति । यद्यय तमप् स्यात्तदा किं कारणम् ? क्रियाप्रकर्षविवक्षायामाम स्यात् । न च तत्रापि स दृश्यतेऽत:- चतुष्प्रभृतीनामभावात् ॥ तममेवात्र नास्तीति भावः। क्रियाप्रकर्षेऽप्यामन्तस्य ने वचित्प्रयोगो (प्रदीपः) त्रयाणामिति । यत्र त्रयो वर्णास्तत्रैकोऽनु- दृश्यत इत्यन्वयः ॥ अभ्यन्तरमित्यन्त्यमेव विवक्षितमित्याह - अन्य- नतो द्वायुद्गतौ, द्वयोश्चैकस्य प्रकर्षे तरपा तमपो बाधनादुत्तमशब्दो भूतमिति । अन्तर्भूतमिति पाठेऽ-त्यमिति शेषः । नन्वन्युत्पन्नत्वे नास्तीति वाराह्येति ष्य प्राप्नोति । यत्र तु चतुष्प्रमृतयो वर्णा- समस्यानर्धक्यात्तमलिप्रभृतिषु वर्वत इत्ययुक्तमत आह-तमान्त स्तत्रैव प्यङ् स्यादित्यर्थः ।। इति । त्रिप्रभृतिषु वर्वत इति भाष्यस्य तेपु मध्ये यदन्त्य तत्र दाते इत्यर्थः । एते श्लोका भाष्यकृत एव, न वार्तिककृतः, संपुटीकरणा- (उड्योता) तमप्प्रत्ययपक्षे मामरूपदोपोद्धारेऽपि लक्ष्यासिद्धि- माह-भाष्ये-उद्गतोऽपेक्षते इति । 'प्रयाणां द्वौ किलोद्गतौ' इत्ये- तत् 'चतुःप्रभृतिकर्तव्यः' इत्येतच्च शेषपूरणेन योजयति-यन्नेति ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (व्युत्पत्तिपक्षे दूपणान्तरबोधकं श्लोकभाष्यम्) किं पुनरयमणिशोरादेशः, आहोखिदणिभ्यां भिद्यतेऽस्य स्वरस्तेन कश्चान विशेपः? विधिश्वामो न लक्ष्यते। (प्रदीपः ) किं पुनरिति । प्रत्ययविधावपि 'गापोष्टक' भिद्यते खल्वस्य स्वरः, तेनातिशायनिकेन तमश- 'ग्रीहिशाल्योर्डक्' इत्यादी पष्टी दृश्यत इति संदेहात्प्रयः ।। ब्देन उत्तमस्य 'विधिचामो न लक्ष्यते' विधिश्चामो (उद्द्योतः) ननु पष्ठीनिर्देशनादेशत्वनिश्चयात्मशानुपपचिरत न कचिदपि लक्ष्यते ॥ आइ-प्रत्ययविधावपीति ॥ नन्तमशम्दपटक उच्चन्दाप्रपऽभ्ययार्थमकोऽरत्येवेति ना व्यया मनीवमिदम् । सादृशा पादरित्वदानीमहु पुसके नोपलभ्यते । प्रकर्षोऽस्ति' इति भाष्यमनुपमयरत भाड्---नासरवेति । ५ एलेन 'शयायनश्लोक्यािन्येतानि' इति वदन्त भावनिकोड २कियापार साधषप्रयोजनवं भावयति-क्रियामिति । किपाग सियत्वं सापपति-सापनेति । ६ मत्पाधिकारपटिनवायचपविधायकवानेीि प्रसपतिमिरेश माया तेन विप्रभृतिषु यद-भाषन्तरम्-भन्सभूतम्' शी षटपाराया. एपमीदर्शनम्, म च पोन्नति सन्देहात्मना। भावात् ।। परास्ता ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. १. पा. २ आ. अणिोः सूत्रे . (५२१५ अनादेशे दोपवार्तिकम् ॥1॥) (५२१७ मादेशे दोपवार्तिकम् ॥३॥) ॥ॐ॥ प्यड्यनादेशे यलोपवचनम् ॥*।। ॥ * ॥ आदेशेऽन्लोपवचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) यद्यादेशः, अनो लोपो वक्तव्यः । (भाष्यम् ) प्यहि अनादेशे यलोपो वक्तव्यः । औडुलोम्या, शारलोम्येति । 'ये चाभावकर्मणोः' औदमेघ्यायाश्छात्रा औदमेघाः॥ (६४१६८) इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ॥ (प्रदीपः) औदमेध्याया इति । उदमेघस्यापयं गोनं। (प्रदीपः ) औठुलोम्येति । उडलोनोऽपत्यं गोत्रं स्त्री। स्त्री, 'अत इज्' । यद्यन इनन्तात्परः स्त्रिया ष्यड् विधीयते बाहादिषु लोमन्शब्दस्य पाठात् केवलस्थापत्येन योगाभावात् तदाऽपत्ययकारो न भवतीति यलोपो नै प्राप्नोति । आदेशपक्षे तु । सामर्थ्यात्तदन्तग्रहणादिन्प्रत्यय । तेन यदि तदादेश- ध्य स्थानिवद्भावात् ष्यड आपत्यत्वमिति यलोपः सिध्यति । क्रियेत तदा 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावाहिलोपोन (उयोतः) स्थानिवजावादिति । अपत्ये विधानेनापल्यार्थ- | प्राप्नोति । प्रत्ययपक्षे विना व्यवधानात् प्रकृतिभावाभावः ॥ कत्वमपि शास्त्रीयमेवेति भावः । वस्तुतः स्थानिवद्भावादित्यस्य (उध्योतः) सामादिति । अन्यथा प्रत्ययविधौ निषेधात्त- स्थानिसदृशत्वादित्यर्थः । सान्यर्थाभिधानसमर्थस्यैवादेशत्वात् , आदे- | दन्तान स्यादिति भावः ॥ टिरोप:-'नस्तद्धिते इति विहितः॥ इजा शस्वेऽपत्यार्थकत्वरूपमापत्यत्वमिति भावः ।। ग्यवधानादिति । यस्यति रोपेऽपि स्थानिवत्त्वाद्यवधानमेवेति भाव.॥ (५११६ भनादेशे दोपवार्तिकम् ॥२॥) (५२१८ आदेशे दोषवारकं वार्तिकम् ॥ ४ ॥) ॥ * ॥ द्विरण्विधिः ॥ * ॥ ॥*। न वा प्यङो लोपनिमित्तत्वात् ।। (भाप्यम् ) न वा एप दोपः। (भाष्यम् ) द्विश्चाण्विधेयः। औदमेघ्यायारछात्रा किं कारणम् ? औदमेघाः । औदमेध्यानां संघ औदमेयः । 'इम:' प्यडो लोपनिमित्तत्वात् । लोपनिमित्तः प्यड्', इत्यण न प्राप्नोति ॥ न चाकृते लोपे प्य प्रामोति । (प्रदीपः) द्विरिति । इमधेत्यस्यानन्तरं ष्यनश्चेति वक्त- किं कारणम् ? व्यम् । तेनेन परो य ध्यइ तदन्तादण् भवतीत्ययमों गुरूपोत्तमयोरित्युच्यते, न चाकृते लोपे गुरु- भवति । 'सघाङ्क' इत्यनापि तथैव वक्तव्यम् । आदेशपक्षे तु पोत्तमता भवति ॥ स्थानिवद्भावासिध्यति ॥ (प्रदीप.)न वेति । आनुपूर्व्याश्रयेण दोपं परिहरति । (उयोतः) दिरणो विधेयतामुपपादयति-इश्वीति । ( उड्योतः ) भाष्ये-लोपनिमित्त इति-बहुबीहि. इमा- तथैवेति ।। ध्यशेतीत्यर्थ. ॥ ननु 'संपांक' इति सूत्रे पिप्रज- धन्तस्य हि गुरूपोत्तमत्वमपेक्षितम् , तच्च न लोप विनेति भावः ॥ नस्यैव गोत्रस्य ग्रहणमिति 'स्त्रीपुमाभ्याम् इति सूत्रे भाज्यादिपु प्रसि- अम्, तदस्यानेपित्वात्कय तस्माप्ति , ऋपित्वे तु कध प्य प्राप्तिरिति (परस्वपझे दोषवारकं भाष्यम् ) चेन । संघांकेति सूत्र ऋषिप्रजनस्वा प्रणमिति नियमोऽप्रत्यय अथ चा पुनरस्तु परः। ननु चोक्तं प्यडयनादेशे मात्रविषय इति न दोप. । कपिजन वेऽप्यनृषिो बाधकामावाच ॥ | यलोपवचनम्, द्विरण विधिरिति । स्थानिवद्रावादिति । अण्वमिम्स नातिदेशादिति भाव. ॥ नैप दोपः। (भादेशपक्षे माध्यम्) यत्तायदुच्यते-चलोपवचनमिति, अदोप एपः अस्तु तर्हि आदेशः॥ किं कारणम्। १ भापत्यतिनाति-नयनेन यसोपो म मामोतोय। हत्य सपाय मातोव ननि मा। .'मत हम् स्यनेन विधीयमानस (म मत्यवस्थ पवाधिकारपटित रिमननस्वेऽपि यथा विदुरादा नक्षत्रियत्वम्, तदिति माया। स्पत्याकरवार-भपसार्थकसरूपो धर्मः सूरमनिपादित इति •'भाडेदो म छोपति. पारपरी भोम्पतिस्पसायनि-रले मोऽपस्पमिति । मन पराणे पर्म एस हायोया, अपत्यार्थपसमिति तुम भादवे दोषमुग्पादपति-पदीति होगामापयनिगदितस्मादिन्याभर-चस्तुत इति. •न विक्षिपदचस्प यस समासमयपक्षिी मतिन कोमा-शम्दा • 'सार' परिपायति बम्प ताप-रमा परोन माति, मातिपदिकादिस्यों स्यादिति गुलोमन् शम्दारमत्ययोगस्पादिस्सी। मोरयामाम् भवतीत्यर्थः । भादेशप पानिमय "पस्सन सोमायामामुम्पादयनियम्यतीति। अपार रस्य निमिति बड़ी स रिसावाविषमुपपादयहि-या विमानमाशापादरितम् । पप-भीरमायानो रुप [गीतिरिति । -- १ ·तद्धितप्यधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । ८९ ww- पुंवद्भावायजादौ तद्धिते । यजादौ तद्धिते पंच- चेद 'ये च तद्धिते' इति सूत्रे भाग्य रति चेन्न । उपजीव्यविरोधेन भावो भविष्यति, भस्याढे तद्धिते पुंवद्भयतीति ॥ शीर्षनादेशाप्रवृत्ते , प्रतिभावविधायकेऽमावेलादिपर्युदासेन प्रत्यया. स्थानिकयादेरेव ग्रहणेनादोपाय । अत्रे चेद भाष्य मानमित्याहुः ॥ अयं तर्हि दोपः-द्विरपिवधिरिति । नैप दोपः। (प्रत्ययपक्षे दोपप्रदर्शकभाष्यम् )। मनु च परस्मिन्नपि सति ये दोपास्ते परिहताः, सिद्धश्च प्रत्ययविधी, स च सिद्धः प्रत्ययविधौ ॥ पुंवद्भावेन यलोपः परिहतः। (प्रदीप.) सिद्धश्चेति । यद्यपि लिङ्गाविशिष्टपरिमापा- sश्रयेण इमन्तात्मातिपदिकादण् विधीयमानः प्यान्तादपि स च पुंवगावोऽढे भवति, तन ते औदमेधेयो न सिध्यति । सिध्यति, तथाऽपि पुंवद्भावस्य न्याय्यत्वात्स एवोक्तः ।। (उयोतः)भ्याय्यस्वादिति । पुंवत्तेन प्यडो निवृत्ती (प्रदीपः) औदमेयेय इति । प्यान्तात् 'स्त्रीभ्यो ढक् ॥ लिङ्गविशिष्टपरिमायाया अनुरसानादिति भावः ।। (आदेशपसे दोपोद्भावकं श्लोकभाष्यम् (सिदान्तभाप्यम्) अनुवन्धी स्वया कार्यों उभयमिदमुक्तम्-आदेशः, पर इति च । यस्यादेशः, अनुवन्धौ तेन फर्तव्यो । एकः सा. किमत्र न्याय्यम् । मान्यग्रहणार्थः, अपरः सामान्यग्रहणाविघातार्थः। आदेश इत्येतद् न्याय्यम् । क सामान्यग्रहणार्थनार्थः? कुत एतत् ? यडश्वाप् (४।१।७४) इति ॥ एवं चैव हि कृत्वाऽऽचार्येण सूत्रं पठितम् , 'अथक सामान्यग्रहणाविघातार्थनार्थः? पठया च निर्देशः कृतः। अत एप पक्षो निर्दोपः॥ कि प्रयोजनम् ? (प्रदीपः) पष्टया चेति । चशब्दो हेता। 'अणिनोर- चावर्थम् मायोः' इति षष्ठीनिर्देश आदेशार्थ एव । प्रत्ययपक्षवाभिमतत्वे चाव्यथा स्यात् ॥ पसंदेहाय पञ्चम्येवोच्चायत ।। (प्रदीपः) इदानी प्रत्ययवाद्यादेशवादिनी दोपमुद्भाव- (सयोता) हेन्तरानभिधानाचोऽनुपपन्न इत्यत आह-चो | यति-अनुबन्धाविति ॥ हैताविति ।। असंदेहायेति । किमानन्तयें षष्ठीउत सानरूपे (उद्योतः) दोपमुझावयतीति । अस्मत्पक्षे लक्ष्यासिद्धि- सबन्धे । इति संदेदनिवृत्तय इत्यर्थः ॥ भाष्ये-भत एप पक्षो निदो | दोष , त्वन्मते गौरवमिति समतेत्यभिमान । एव चानुबन्धाविस्या- पेति । नन्बावेशपक्षे इस्तिशिरसोऽपत्य हास्तिशीपि. । माहादित्वा- | दिप्ये एक्देशिनोरुक्ति ॥ भाष्ये-एक सामान्येति । एको दिम्, अचि शीर्षः, तत श्म. व्यह-हास्तिशीा । मत्र स्थानि- यारोऽस्य 'यडश्वाप्' इत्यत्र ग्रहणार्थ इत्यर्थ. । कानुबन्धकरवा- पत्वेन शीर्षस शिर.शम्दत्वात् 'ये च तद्धिते' इति शीर्षन्नादेश दस्यैव ग्रहण स्यान्न तु 'वृद्धत्' इति न्यड' इति द्वितीयोऽपि कार्य प्रामोति, 'ये चामावकर्मगो.' इति प्रकृतिमावात् टिलोपो दुर्लम. । इत्यर्थ ॥ अत्रैवेति । यश्चादित्यत्रैवेत्यर्थ. ॥ धावर्थ । क्षेत्र, प्रत्यत्वपक्षे विकारलोपस्स स्पानिवत्वेन व्यवधानान दोप: । स्पष्ट व्यडि ब चाहियमित्यर्थ. ।। अप्रैय ॥ - १ स्त्रीप्रत्ययविधी लिमविशिष्टपरिभाषा न प्रवर्तत इति माचा फ तद्धित | सिरिति रूपाद्विरुष्यत । तथा चोपनीन्यविरोधाच्छीपनादेशे न भवतीति इति सूत्रस्थमाध्यारझायत इत्यरुच्याह-तथापीति । तात्पर्यम् । २ पुक्वेन ज्यहो निवृत्ती लिविशिष्टपरिमाराया भत्र विषय एवं ८ ननूपजीव्यविरोधेऽपि व्यड्डिधायकस्य सन्निपातलक्षणविधित्व नाति, देय नास्तीत्यनुपरपानमिति भावः. इत्यादीनामकारान्ताद हे प्रत्ययश निमित्तमिति सन्निपातलक्षणविधिस्व मुरुष । यता षष्ठपा निर्देशा कृतोऽन माचार्येण एवश्चैव हि सूत्रम्पटितमिल्य- [ टम् । मणिमो योरिसस्य च गोत्रे यावणिनी विहिता तदन्तयो. म्वयः षष्ठी निर्देशादादेशविधायफमेतत्भूपमित्यर्थः । गुरुपोत्तमयोः खिया प्यादेश इत्यर्यान तत्सम्भवतीति न सन्निपातलक्षण- .भादेशविधायकमेतत्सूत्रमित्यानुमाने नान्यो हेनुः सामवतीति नाप समु परिभाषायाः प्रवृत्तिरियरुचिवोधनायाह-प्रकृतिभावेति । ये धानाव- शयायकार त्यत माह-हेत्वतेसि । कर्मजोरित्यत्र भावकर्थिकमत्ययमिन्ने यादौ प्रत्यये सकृतिभाव पर्यस्य सद्भा. प्रलपाधिकारपटितत्वादस्य मत्सयविधायकरवम् , उत षष्ठीनिर्देशादादेश- वात्, मावकर्मार्थकप्रत्ययच प्रत्ययास्थानिक एव सभ्यत इति सत्साशे धादि- विधापरत्वमित्येवरूपातु संदेहो न सम्भवति । 'गापोटक्' इत्यादी षष्टी । प्रत्ययोऽपि प्रत्ययारथानिक एव गुमत इति न दोर इति मावः । निर्देशस्थळेऽपि मत्सयविधायकत्वस्य इष्टत्वेन षष्ठीनिर्देशस्यादेशविधायक ये चामावकर्मणोरिसस्य एवरूपाकरण इदमेव भाष्यम्प्रमाणमिसः। त्वानुमाने हेतुत्वाधम्भवात् । भता सन्देहम्मदर्शयति-किमेति ॥ १. सामान्यग्रहणावित्रातार्थकस्वम्प्रदर्शयति एकानुसन्धेति । २ मादेशपजिपि भाम्यानुफन्दोषमुपपादयति नन्यादेशपक्ष इत्या 'यथार' इत्यत्र म्यव्यडोहण्यर्थमित्यर्थः । तेन हालिया, कौसल्या-नति चामत्यवान्तरूपयसिद्धिः। •मन्तस्य गुरुपोचमत्व या उपजीव्यम्, तर शिशवादेशे हासिशिर १ पावाद, मताच पारपिस्पमित्यर्य । १२पा.च.

·उझोतपरितृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. अणियोःसूत्रे विति ॥ (आदेशवादिन भाक्षेपभाष्यम्) त्तत्वं मा भूत् , चितोऽन्त उदात्तो भवतीत्यन्तोदा. तब कथं चाप्? त्तत्वं यथा स्यादिति ॥ (उड्योतः) तव कथं चाविति । आदेशवादिनः प्रश्नः ॥ (प्रदीपः ) प्रत्ययवाद्याह-स्वरार्थ इति । इलादेशो (प्रत्ययवादिनः समाधानश्लोकभाष्यम्) यदि ध्यड् क्रियते, तदन्ताच टाप, तदा वाराह्येत्यायुदात्तं पदं टाविधिर्मम। स्यात् ; तस्मादन्तोदात्तार्थस्त्वया चाप विधेयः ॥ टापा मम सिद्धम् ॥ (उक्ष्योतः) चाप विधेय इति । प्रत्ययवादिमते तु प्रत्यय- (प्रदीपः) टापा ममेति । प्रत्ययवादी प्रत्यये कृते टापं | स्वरेणान्तोदार पदं सिध्यति-इत्याशयः ॥ (आदेशवादिनः प्रलाक्षेपभाष्यम् ) करोतीत्यर्थः ॥ तथापि तर्हि प्यङा उक्तत्वात् स्त्रीत्वस्य टान्न (उयोता) टामिति । प्रत्ययवादिन उत्तरम् ।। प्राप्नोति ॥ (आदेशवादिनः प्रतिवन्दिभाप्यम्) (प्रदीपः) आदेशवाद्याह-तवापीति । मम तु 'यड- ननु च ममापि टापा सिद्धं स्यात् ॥ श्वाप्' इति वचनाचाप भवतीति मन्यते ॥ (प्रदीपः) आदेशवाद्याह-ममापीति ॥ ( उड्योतः) नन्वादेशपक्षेऽप्युक्तार्थत्वं तुल्यमन आह-मम (प्रत्ययवादिनः परिहारभाप्यम्) न सिध्यति । अण इति, इन इति चेकारः (प्रत्ययवादिनः श्लोकभाष्येण समाधानम्) प्रामोति॥ नैप दोपः। (भादेशवादिनः परिहारभाष्यम्) उक्तेऽपि हि भवन्त्येते। नेप दोपः। उक्तेऽपि तु स्त्रीत्वे भवन्त्येते टाबादय इति । उक्त- नैवं विज्ञायते-अणन्तादकारान्ताद्, इमन्ता- मेतत्-स्वार्थिकाष्टावादय इति ।। दिकारान्तादिति । (प्रदीपः ) प्रत्ययवाद्याह-नैप दोप इति ॥ उक्त कथं तर्हि ? इति । धोतित इत्यर्थः । एकस्य स्त्रीत्वद्योतने सामर्थ्याभावात् अण्योऽकारः, इज्य इकार इति ॥ द्वयोर्योतकत्वम् । तच्च प्रयोगदर्शनादवसीयते ॥ (प्रदीपः) अपय इति । अकारः प्रधानम् , तद्विशेषण- (उयोतः) वाचकत्वपक्षात् योतकत्वपक्षे विशेपमाह-एक- मण् । तत्रानस्विधाविति प्रतिषेधात् स्थानिवद्भावाभावः । अण- स्येति । अन्धकाराधिक्ये एकस्य प्रदीपस्येवेत्यर्थः । गार्य इत्यादावपि न्तादकारान्तादिति तु विज्ञायमाने खाश्रयमकारान्तत्व स्थानि- | यस्य सवेन तन्मात्रस्य धोतने सामर्थ्याभावादिति भावः ॥ तच्च पदावादणन्तत्वं चेति स्यादेव छीप्प्रत्ययः । इनादेशस्य तु प्रयोगेति । अतिप्रसगो नाशक्य इति भावः ।। प्यगे न साश्रयमिकारान्तत्वम्, नापि स्थानिवद्भावप्रापितम् , (आदेशयादिनो दोपचारकं भाष्यम्) मनस्विधाविति प्रतिषेधादिति ततः सिद्ध एव टाप् । यदा चेन सानुवन्धकस्यादेशो मम। उपसंख्यानमित्लनेत इत्यपेक्ष्यते, तदा व्यसि कृतेऽतिकारान्त ममापि तर्हि सानुबन्धकस्यादेश इत्कार्य नेति, स्वात् पोऽप्रसङ्गः ॥ तेन भिन्न भविष्यति ॥ (उध्योतः) तो मनुष्ये त्यस्य प्राप्तिस्तु नेत्याह-इमादेशस्य (प्रदीपः) आदेशवादाह-सानुवन्धकस्येति । इन स्विति ॥ ननु सुनौप्रामावपि इस उपसंख्यानम्' इति प्राप्नोति, तत्र | एवाकृतयकारेत्संज्ञक्स्स यादेशः परिप्यते, तेन मित्खराभावा- परतः' इत्यस्यामावोऽत आह-यदा घेति । अत्रैव वारणार्थमित | स्प्रत्ययस्वरे टापि कृते 'एकादेश उदात्तेनोदातः' इति वाराखा- इन्येस्पानुपत्तिरिति भावः ॥ शन्दोऽन्तोदातो भविष्यतीत्यर्थः । (मत्स्यवादिनी दोपभाप्पम्) (उद्योतः) सानुबन्धकस्यादेशे मिलायांमागमुरपादयति- स्वरार्थस्तहि त्वया चाव्यक्तव्यः । नितीत्याधुदा- इन एवेति ॥ रिसालमरवारिसनेव। इम उपायानमिति यातिके इस इस्पसापातिरिति माया। हो गया, सो मापनातरिम उपलवानमिति सूत्रपात- मध्यपादिन यहा मयसारेणोदासत्वम्, म साप पक्षा- नितितरणकारसोबाचन मिति चापमापन परिभाषा मनास्याबाधा योगाद-अनन्तादिति । •भादेशादिमते 'पामानि बनाउपि धाये चार मविपति। सो मनुभावरितस्याशार सम्मनाथ 'दम सरा' ही तामाधीखोतलेर उत्तानामप्रयोग पनि गरम स्वादिशीमा सम्मा ·तद्धितष्यधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । (प्रत्ययवादिनो दोपदर्शक श्लोकभाष्यम् ) (उध्योतः ) म्यहः-'वृद्धत्कोशला' इति विहितस्य ।। अस्थानियत्त्वे दोपस्ते (आदेशवादिनो दोपभाष्यम्) वृद्धिरत्र न सिध्यति । पाश्यायां ते कथं न स्यात् ? अस्थानियत्ये दोपः-वृद्धिस्ते न प्रामोति । औडु- पाश्यापुन इत्यत्र फसान भवति? लोम्या, शारलोम्येति । न चेदानीमर्द्धजरतीय (प्रदीपः) आदेशवाद्याह-पाश्यायामिति । यदीह लभ्यम्-वृद्धिर्मम भविष्यति, स्वरो नेति । यप्रत्ययं विधाय 'यस्य संप्रसारणम्' इत्युच्यते तदा पाशाना तद्यथा--अर्ध जरत्याः कामयन्ते, अर्ध नेति ॥ समूहः 'पाशादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययस्य पाश्यापतिरित्यादी संप्रसारणप्रसरः॥ (प्रदीपः) प्रत्ययवाद्याह-अस्थानिवत्त्व इति ॥ अर्धजरतीयमिति । 'समासाच तद्विपयात्' इति छप्रत्ययः। (प्रत्ययवादिन उत्तरभाष्यम्) मुसं न कामयन्ते, अहान्तरं तु जरत्याः कामयन्ते ॥ एको मे स्याद्विशेषणम् (उयोतः) भाष्ये-अस्थानिवश्व इति । स्थानियवेन एको मम विशेषणार्थः । त्वया पुनद्वौं कर्तव्यो । निस्वाभावे इत्यर्थः । समासाशेति । स्वार्थे समासः, इवार्थे प्रत्यय (प्रदीपः) प्रत्ययवाद्याह-एक इति ॥ इति श्वार्धदयनिहाय बरतीशम्दोऽन्तिरे वर्तते, असंशम्दश्च प्रत्या- (भादेशवादिन भाक्षेपकं श्लोकभाष्यम्) सत्या जरत्या एवार्द्धान्तरे, तो च कामनाऽकामनालाक्षणिको । एवं अथैकस्मिन्नपि सति का करिप्यते ? तादृशकामनाऽकामनादिसशदृश्यादिकामनाऽकामनाप्रयोज्या किं चातः? तजन्यप्रवृत्तिसदृशी तव प्रवृत्तिरित्यर्थः । व्यतिरेके च दृष्टान्तः । अन्यस्मिन् सूत्रभेदः स्यात् यथा तत्र विषयमेदात्तादृशकामनादि, तथा प्रवृत्त्यादि वक्तुं शक्यम् । यद्येताभ्यामन्यः क्रियते, सूत्रभेदः कृतो भवति । नैवं प्रकृते । एकनिमित्तकत्वात्कार्यद्वयस्येति तापर्यम् ॥ पिति लिङ्गं प्रसज्यते। (आदेशवादिनः प्रतिवन्दिश्लोकभाष्यम् ) अथ पित् क्रियते, पित इतीकारः प्राप्नोति । त्वयाऽप्यत्र विशेपार्थ कर्तव्यं स्यादु विशेषणम् । डिति चेक्रीयिते दोपः त्वयाऽप्यत्र विशेपणार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः॥ अथ ङित् क्रियते, चेक्रीयिते दोपो भवति । क विशेषणार्थेनार्थः? लोलूयापुत्रः, लोलूयापतिरिति ॥ प्यङः सम्प्रसारणमिति ॥ (प्रदीपः) आदेशवाद्याह-अथेति ॥ चेकीयित इति । 'धातोरेकाचो' इत्यनेन विहिते यतीत्यर्थः । यः (प्रदीपः) आदेशवाद्याह-त्वयाऽप्यति । पूर्वाचार्यसंज्ञा चेनीयितमिति ॥ (प्रत्ययवादिनो दोपनिवारकं श्लोकभाष्यम्) (प्रत्ययवादिन उत्तरं श्लोकभाष्यम्) अक्रियैव विशेपोऽत्र व्यवधानान्न दुप्यति ॥ सानुबन्धो विशेषधान् । अकारेण व्यवहितत्वान्न दोपो भवति ॥ अक्रियैव मम विशेषः, सानुवन्धस्तु विशेपवान् ॥ (प्रदीपः) प्रत्ययवाद्याह-व्यवधानादिति । लोलू- (प्रदीपः) प्रत्ययवाद्याह-अक्रियैवेति । 'यस्य संनसा- | येसत्र यदन्तात् 'अप्रत्ययात्' इत्यकारप्रत्यये सति अकारेण रणम्' इति वक्ष्यते । निरनुवन्धकत्वाचायमेव ग्रहीष्यते । व्यवधानादित्यर्थः । 'पुत्रपत्योः' इति सप्तमीनिर्देशादनन्तरस्य आम्बट्यापुत्र इत्यादी तु म्यः सानुबन्धकत्वात्सप्रसारणं न यः संप्रसारणेन भाव्यम् । तत्र वाराद्याशम्दे टापा सहका- भविप्यतीत्यर्थः॥ देशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्रावातू पुत्रपस्योरनन्तरो यङ् भवति । 'पृद्धिरतत्र न' इति का ३ भस्य प्रघट्टकस्यायम-अर्धजरतीयमित्यत्र समामोऽमि हवार्य, मत्य- २ भर केचित् 'न वार्धजरतीयत्वं खरो मे न भविष्यति' इति शोकवाति- । योऽपि तदर्शएव । इवार्षदयनिहाय अर्धन्द मर्धान्तरे वर्तते तद्वजरती- करूपमधिक मन्थमनुमा 'इदं पञ्चरत्यापि धर्षाणा लुप्तमासीत्तदमामिहबृतम्' | शब्दोऽपि अर्धा तर एव स्वीकरणीय ! उभयत्रापि परमा वा प्रामम् । पति पतिवत्र समीचीनम् । कैय्यटेन अर्धरतीयरूपसाधनाभम् 'मय तथा च एकम कामनाविषयम् । अपरं धमकामनाविश्यम् । दाष्टनिकऽपि जातीयमिति इति प्रतीकमुद्भुतम् । यदि ततः पूर्व 'न वाभरतीयत्वम्' इति वृस्वयं स्थानिवद्भावनमित्वे समाभिते वृद्धि स्यात्तरोनसेनादशमगरतीय बार्तिकममाविष्यत्तदा 'अर्थजरतीयसमिति' इति प्रतीकम्प्राथम्यादग्रहोम्यत् । न सध्यमिति भावः । जरत्या मामेदेन कामनाकामने उम्मघना । मब रूपानुपपत्तेसवापि छत्वात् । अपि च नैदानि शोकवातिपानि, माध्यधाराणमे वृद्धिखरयोस्तु नित्वमेकमेव निमित्तमिति न येति प्रोतयति-व्यतिरेके वे लोक इत्येतदपि उड्योततस्तत्र तत्र प्रतीयत इति मुधिय एतान ममाणम्। इत्यादिना ।

·उझ्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहामाण्यम् । [४ अ.१ पा.२मा. अणिजोः सूत्रे - - . लोलूयेसन तु यजन्तात् 'अप्रत्ययात्' इत्यकारप्रत्यये कृते 'अत्तो (उक्ष्योत.) उभयोरपीति । अधातोरनन्तरस्य, भातोष्यव- लोप , इति योऽकारो लुप्यते । तन टापि कृते एकादेशे च हितस्य चेत्यर्थ. ॥ अंगस्येका येत्यन विशेषण इत्यनुका ॥ पुनपत्योरनन्तरो यल् न भवति, आकारेण व्यवधानादिति सप्र- (भादेशवादिभाष्यम् ) सारण न भविष्यतीत्यर्थ ॥ यडा विशेष्येत यदीह धातु- (उड्योत ) ननु यदि लोल्यापुत्रेऽकारेण व्यधान तर्हि वारा र्यडू धातुना वा यदि तुल्यमेतत् । हीपुत्रेऽपि टापा व्यवधानान्न प्राप्नोतीसत आह-तत्र वाराहोति । न च 'अच परस्सिन्' इत्येतत् 'कृति' इतिसूनसभाष्यरीत्या यद्येव यडा धातुर्विशेष्यते, अथापि धातुना यड्, मुलभम् , एव च व्यवधानमेवेति वाच्यम् । 'येन नायवधानम्' | तुख्यमेतद्भवति । इतिन्यायेन तयवधानेऽपि प्रवृत्तेरित्याशयात् ॥ (प्रदीप ) आदेशवाद्याह-यडे ति । 'जुति च' इत्या- (आदेशवादिन श्लोकभाप्यम्) दावनेनेको विशेषणे, अगस्येका वा विशेषोऽस्त्येव । या तु योऽनन्तरो न धातुः सः। धातौ विशेष्यमाणे, धातुना वा यति विशेपो नास्तीत्यर्थ ॥ धातोरिति वर्तते, यश्चानानन्तरो नासौ धातुः। प्रकृते नेत्याह-जुसि चेति । अथेनेको विशेषणेऽनन्त्यस्यापि गुण , (उड्योत ) अन्यत्र विशेषणविशेष्यभाव-यत्यासेऽधैभेदेऽपि यो धातुः सोऽननन्तरः अन्यथा त्व त्यस्येति विशेष ॥ यडा स्विति । उभयथाऽपि प्रत्ययग्रहण- यश्च धातु सायनन्तर। परिभाषया तद तविधिसद्भावाद्धातुरूपयडोऽसम्भवादिति भाव । न चेदुभयतः साम्य- धातुना वा यडीत्यत्र विशेषेणे इत्यनुकर्ष ॥ (प्रत्ययवादिभाप्यम्) मुभयत्र प्रसज्यते। उभी प्रधानं यदि नात्र दोषः। न चेदुभयत. साम्यम् , उभयत्र प्राप्नोति । (प्रदीप ) आदेशवाद्याह-योऽनन्तर इति । यदा अथोभी प्रधानं भवत , नात्र दोपो भवति ॥ 'यह सप्रसारणम्' इति भक्ता सूत्र क्रियते तदा "लिटि धातो' (प्रदीप ) प्रत्ययवाद्याह-उभाविति । यब्धात्वो इत्यतो धातुग्रहणानुवृत्तौ सत्या धातुना यङ् विशेष्यते । तन | परस्परेण विशेषणविशेष्यमावो नास्ति । समुच्चयेन तु कार्य पुनपत्योरनन्तरो यान्तो धातुर्न सभवतीति सामर्थ्याद्ययाऽधा- | विधीयते पुत्रपसोरनन्तरस्य यठो धातोधेति । तत्र वाराहीपुत्र तोरनन्तस्य वाराहीपुन इति सप्रसारण भवति, एव लोलूयापुन इत्यादौ भविष्यति न तु लोल्यापतिरित्यादौ, धातोर्व्यवधानात्। इसन व्यवहितस्यापि धातो स्यादित्यर्थ । धातुत्वमानन्तर्य । ततश्च सामाद्धातुप्रहणस्योत्तरार्थेयानुवृत्ति ॥ च विशेषणमाश्रितम् । तनैक्स्योभयासभवात्सामर्थ्यादेकतर (उध्योत ) ननु धातो कार्यामा कि तदनुवृत्येत्यत आह- विशेषणानयणादुभयोरपि सप्रसारणप्रसङ्ग इत्यर्थ ॥ न चे | ततश्चेति ।। दिति । एक्स्य यदा धर्मद्वय न सभवति तदाऽन्यतररूपा (आदेशवादिभाष्यम्) श्रयणादुभयो साम्यात्कार्यप्राप्ति ॥ तथा प्रसार्येत तु वाक्पतिस्ते । (उयोत )भादेशवाद्याहेति । प्रत्ययवादिना 'यड संप्रसा रणम्' इति सूत्र यासेऽतिप्रसगे परिदले त परिहारमादेशवाधाक्षिपती | रणं प्राप्नोति । तथा सति याक्पतिः, वारपुत्र इत्यत्र सम्मसा- स्पर्भ धातुग्रहणानुवृत्ताविति । उत्तरत्र सदभावश्यकत्वेन मध्येऽपि संबध इति भाव ॥न सभवतीति । धातुना ताभ्या समासामा. (प्रदीप ) आदेशवाद्याह-तयेति । यदि यग धातो वाद । न च क्विन्ते समव , अलोपयलोपयो कृतयो स्थानिन समुचय , न तु विशेषणविशेष्यभाव , तदा वाक्पविशन्दे बामावादिति भाष परपुरनन्तरस्य यो धातोश्चेति वर्धातो सप्रसारणप्रसा॥ (प्रत्ययवादिमा समर्थक भाष्यम्) (प्रत्ययवादिभाप्यम्) यदि पुनर्यडा धातुर्विशेष्येत? एवं तर्हि ? (मदीप ) प्रत्ययवाद्याह-यदीति । तदा कि दोष धातुमकरणस्येह स्थान येति पृच्छति ॥ न स्थानमिति निश्वयः। 'मि. इस दिन मनाइस गुणो इनि, महसको 'विमप्यमाण' इति पाठ'। मोहसिन पिपार सम्भाति मा। ५'यहपापों' इति च पाटा। सम्परा 'ए तापनि पाटार पुस्तके पर पधापxि अपचारमास विवामा टस विषयास मामकारोपित , ·ध्यादेशाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्वितप्रकरणम् । ९३ धातुप्रकरणस्येह स्थानं नास्तीति मृत्वा एप | प्रत्यासत्योपदेशविषय एवेति-कोरियादौ न दोष । नैव 'नो- निश्चयः क्रियते॥ या इत्यादी, अनुवादत्वादिति तत्वम् । अत एवामे-'प्रातिपदि- (प्रदीप ) प्रत्ययवाद्याइ-धातुप्रकरणस्येति । धातु-यानां नोपदेश' इति भाष्य संगच्यते ॥ स्वय प्रौढ्याऽऽह-व प्रत्ययेति ॥ अपत्याद्विहितस्वादिति । अपत्यप्रत्ययान्तादिहित- प्रहण नानुपर्तत इति नास्पतिप्रसन्न ॥ स्वादित्यर्थ. । पलोपस्ये आपत्यशप्दस्य तप्रेणादयम्-अपसे (उयोत ) मा-ये-'धातुप्रकरणस्य' ही प्रकरणपदेना- | भवति, अपत्याकप्रत्ययोदेशेन पिहितस्पनि चेति भाव । द्वितीये नुवृत्तिरच्यते ॥ नास्त्यतिप्रसग इति । वाक्पतावित्सः । 'शेपे' इत्यम् ॥ अस्यास्थापत्यशग्देन स्वरसतोऽसामादाह- (भादेशयादिभाष्यम्) स्वार्थिकरवादेति । मतस्य स्वार्थश्वापत्यमेवेति भाव । अधिक अवश्यमात्यायें धातुग्रहण कर्तव्यम् । इह मा स्त्रीत्वयोतयनासत्वेऽपि तत्वाश्तेरिति तात्पर्यम् । वस्तुतस्तु खाधि- यस्वेऽपि नियामिति रिशियोक्त स्त्रीत्वाकरवमेवास्स नतु अपत्या भूत्-गोभ्याम् , गोमि., नीभ्याम्, नौभिरिति ॥ स्वम् , अभिजिच्छम्दानोत्राणन्तादत्सतस्वाधिक यमि कस्याप्यस्य (प्रदीपः) आदेशवाग्राह-अयश्यमिति । 'आदेच | विशिष्य पोसताऽनुक्केरविशेषात्मवोऽपि तइयोत्य इति योऽपत्यार्थ- उपदेशेऽशिति' इत्येतदर्थमवश्यमनुवयं धातुमणमित्यर्थ ॥ रत्वेन ततो 'गोत्रचरणात्' इति युनि आपत्यस्य' इति यलोपसिद्धि- (प्रत्ययवादिभाष्यम् ) रिति भाष्याशय ॥ आवार्थ यदि कर्तव्य तत्रैवैतत्करिष्यते ॥ (६५५ प्यहादेशविधायकसूत्रम् ॥ ४191२ मा ३९) उपदेशे यदेजन्तं १३२७ गोत्रावयवात् ॥ ४॥९७९ ॥ (प्यादेशाधिकरणम्) तस्य चेदात्वमिष्यते। (सूनाक्षेपभाष्यम्) उद्देशो रूदिशब्दानां किमर्थमिदमुच्यते। तेन गोन भविष्यति ।। (प्रदीप ) अवयवशब्दम्यानेकार्थत्वात् स देहात्प्रश्न पर तर्हि उपदेशे इत्युच्यते । उद्देशश्च प्राति- किमर्थमिति ॥ पदिकाना नोपदेश.॥ (उध्योतः) गोत्रावयवादिहितयोरणिनो व्यजितिसूत्रार्थ ॥ (मदीप ) प्रत्ययवाद्याह-आत्वार्थमिति ॥ एत । भनेकार्थत्वादिति । पृथग्भूतामधानेकदेशार्थत्वादिति भाव ॥ दिति । एतत्प्रयोजनार्थ व्याख्यानमित्यर्थ । उपदेशशब्देन (एकदेशिसमाधानभाध्यम्) शास्त्रमुच्यते । तेन शास्त्रे ये पठिता एनन्तास्तेषामात्व विधी गोनराययवादगोनार्थम् । गोगावयवादित्युच्यते, यते । प्रातिपदिकानि तु न प्रतिपद शास्त्रे पठितानि, किं तर्हि । अगोनार्थोऽयमारम्भ ॥ प्रकृत्यादिविभागकल्पनाद्वारेण साधु वेन प्रतिपादितानि । ननु 'नौद्यचष्ठन्' 'गोदरच ' इत्यादी उपदेशे यानि प्रातिपदिकानि (प्रदीप ) पृथग्भाववाचिनमवयवशब्दमानित्याऽऽह--- पठितानि तेपामात्वप्रसङ्ग । ऐव तर्हि 'गोतो णित्' इति णित्त्वा | गोत्रावयवादिति । गोत्रावयवो गोत्रात् पृथगभूतो गोन न तिदेशाज्ञापकात्तेपामात्वाभाव । न ह्यात्वे गोशब्दस्य कृते भक्तीयथ । सप्तम्यर्थे चेम पचमी । तेन गोनेणियो म्यड् गित्वस्यास्ति प्रयोजनम् । एवं प्रत्ययपक्षोऽपि निर्दोष । अत भवतीत्यर्थ ॥ एवं 'कोज्यादिभ्यः' इति पञ्चमीनिर्देश । औदमेघेय इत्यादौ (उयोत ) नवमर्थेन पौर्वापयांसमवा पञ्चम्यनुपपनेसत तु सिद्ध प्रत्ययपक्षेऽपि यलोप । घ्यड आपत्याद्विहितत्वात् / आह-सप्तम्यर्थे चेति ।। खार्थिकत्वादापत्यवादित्याहु ॥ (५२२० एकदेश्याक्षेपवार्तिकम् ॥ ॥) (उद्दयोत ) ननु येनाननुवृत्तिरुक्ता तेनैव कथ तत्करण ।।* ॥ गोत्रावयषादगोत्रार्थमिति मुच्यतेऽतो नानेनानुवृत्तिकर्दव्यतोच्यते, कि तहिं सफलसंपत्त्यर्थ व्याख्यानमेयेत्याह-एतत्प्रयोजनार्थमिति ॥शास्त्रमिति।करण चेत्तदनिष्टम् ॥ * ॥ व्युत्पत्त्येति भाव ॥ एव तहीति । वस्तुत उपदेशपदेनाशातचापक (भाष्यम्) गोत्रावयवादगोत्रार्थमिति चेत्तद- मुच्चारणमुच्यते, एज तमित्यर्थश्व शम्दरूप विशेष्यमादाय । शम्दश्च | निष्ट प्राप्नोति । प्रकरणपदेनावरत्तिभ्यत इति। धातुपदानुवृत्तरत्र न स्थानमिति धातुपद नापानुवर्तनीयमिति भाव । २'उपदेश आत्वमित्यु इति च पाठ 'एक' इति च पाठा।

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. १ पा.२ आ.गोत्रा० सूत्रे इहापि प्रामोति-आहिच्छत्री, कान्यकुलीति ॥ । सूत्रेऽनार्ययोरिति ध्यप्रतिषेधादपिशन्देभ्यो गुरुपोत्तमेभ्य (प्रदीपः) इहापीति । पूर्वसने गोत्रग्रहणानर्थक्यप्रस- एव व्यतिप्यते, न त्वगुरूपोत्तमेभ्य इति भावः ॥ तत्रभव- जादेपोऽर्थ इह नाधीयत इति भावः ॥ तामिति । अगस्त्याष्टमानामित्यर्थः । (उध्योतः) तदनाप्रयणे बीजमन्याह-पूर्वसूत्रे इति । (उद्द्योतः) ( भाष्ये )-तत्रभवतां यदपत्पमिति । साक्षायदपत्यमित्यर्थ. ॥ तानि गोत्राणीति । गोत्रवेन लोके प्रसि- (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) द्वानीत्यर्थः । एतदेव च तत्र तत्र लौकिरगोत्रपदेनोच्यते ॥ अतोऽन्ये एवं तर्हि गोत्रादेव गोत्रावयवात् ॥ इति । तदपत्यसतानरूपा अवांतरगोत्रपदार्था इत्यर्थः । तत इति । (प्रदीपः) इदानीमेकदेशवाच्याश्रयेणाह-एवं तहाँति । अवान्तर गोत्रेभ्योऽगुरूपोत्तमेभ्य इत्यर्थ. ॥ तव्याचष्टे-यथा भार्गवे- यथा घृतावयवो धृतम्, एवं गोनावयवोऽपि गोनमित्यर्थ ॥ स्यादि । प्रवराध्यायप्रसिद्धा द्विविधा - क्रपयोऽनृपयश्च । कपिदश-दे- (उद्द्योतः) नेनु देवदत्तावयवस्य देवदत्तत्वाभावेन गोत्रादेव | नान मबद्रष्टारः । तत्रायेषु न प्राप्तिरित्याह--पूर्वसूने इति ॥ असे गोत्रावयवादित्ययुक्तमत आह-यथा घृतेति ॥ आह-अनृपीति ॥ न स्विति । एव चागुरूपोत्तमार्थत्वं दुष्टमिति (५१२१ सूनाक्षेपवार्तिकम् ॥२॥) बोध्यम् । 'ये कौड्यादय.' इत्यन्तेन ग्रन्थेन सूत्र प्रत्याख्यातम् ।। ॥*॥ गोत्रादिति चेद्वचनानर्थक्यम् ॥१॥ (प्रत्याख्यानसाधकभाप्यम्) (भाप्यम् ) गोत्रादिति चेद्वचनमनर्थकं भवति । कथं येभ्योऽगुरूपोत्तमेभ्य इप्यते? सिद्धं गोत्रे पूर्वेणैव ॥ (प्रदीपः ) कथं येभ्य इति । पुणिकमुखरादिभ्यः । (प्रदीपः) गोत्रादिति चेदिति । पौत्रप्रमृत्यपत्यसमु- (५२२३ प्रत्याख्यानसाधकवार्तिकम् ॥ ४ ॥) दायस्य गोत्रत्वे तदवयवस्यापि गोनत्वात् पूर्वेणैव ष्यद् सिद्ध ॥१॥ सिद्धंतु रौढ्योदिपूपसंख्यानात् ॥४॥ इत्यर्थः ॥ (भाग्यम्) सिद्धमेतत् । (उद्योतः) सूत्रे-गोत्रावयवात्' इति-गोत्र चासाववय- कथम् ? वश्चेति कर्मधारय । तत्र गोत्रशम्देन यदि पारिभाषिक गोत्र तदा दोप रौब्यादिपूपसख्यानात् । रौढ्यादिपूपसंण्यानं माह-भाष्ये-वचनममर्थकमिति ॥ ननु पूर्वेण गोत्रे विधान- | कर्तव्यम् । मनेन तदवयव पति कथ वचनानर्थक्यमत आह- -पौत्रप्रभृतीति ॥ के पुना रौढ्यादयः? (सिद्धान्त्येकदेशिभाष्यम्) ये मौज्यादयः॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् गुरूपोत्तमयोरित्युच्यते, (प्रदीप.) ये कौड्यादय इति । पूर्वाचार्यसंज्ञयैवम- अगुरूपौत्तमार्थोऽयमारम्भः॥ भिहितमित्यर्थ ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-अगुरूपोत्तमार्थ इति । कसिं (भारद्वाजीयमतेन फलप्रदर्शकम्भाष्यम् ) चिन्महागोत्रे यान्यवान्तरगोत्राणि, यथा-भार्गवस्य व्यवनादीनि, भारद्वाजीयाः पठन्ति-सिद्धं तु कुलाख्याभ्यो तेष्वगुरूपोत्तमाः ।। लोके गोत्रामिमताभ्य इति । (५२२२ सूत्रप्रत्याख्याने वार्तिकम् ॥ ३ ॥) सिद्धमेतत् । ॥ * ॥ अगुरूपोत्तमार्थमिति चेत् कथम् ? सर्वेषामवयवत्वात्सर्वप्रसङ्गः ॥ * ॥ कुलाख्या लोके गोत्रावयवा इत्युच्यन्ते ॥ (भाष्यम्) अगुरूपोत्तमार्थमिति चेत् सर्वेपाम- अथ वा गोत्रावयवः को भवितुमर्हति? वयवत्वात्सर्वत्र प्राप्नोति । अष्टाशीतिसहस्राण्यूय- यो गोत्रादवयुतः। रेतसामृषीणां यभूवुस्तनागस्त्याप्टमै झपिभिः प्रेज- कश्च गोत्रादवयुतः? नोऽभ्युपगतः । तत्रभवतां यदपत्यं तानि गोत्राणि, योऽनन्तरः-देवदत्त्या, याशदत्त्येति ॥ अतोऽन्ये गोत्रावययाः, तत उत्पत्तिः प्राप्नोति । इति श्रीभगवत्पतक्षलिविरचिते व्याकरण- तथानिष्टम् । तस्मानार्थोऽनेन योगेन ॥ महाभाप्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमे (प्रदीप.) सर्वप्रसङ्ग इति । यथा मार्गदगोत्रस साधा- पादे द्वितीयमादिकम् ॥ एणसावान्तरगोत्राणि च्यवनादीनि, तेपु ऋपिशब्देभ्य पूर्व (प्रदीपः) कुलाख्याभ्य इति । प्रधानवधनोय. देवदतापवस्व देवदयस्वाभावेऽपि नाश्यवस्स चुनाव इव गोगावयव स्वापि गोत्ररस स्पादिखी। २'राज्यादि' इति च पाटन 'लोरे गोशामिमता गोत्रा' इति पापा।

·अधिकाराधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । ९५ - यवशन्द इह गृयते । तत्र प्रवराध्यायपठिताना मुख्य गोत्र समर्थादुत्पत्तिर्यथा स्यात्-उपगोरपत्यम् । त्यम् । ये त्वादिपुरुषाः श्रुतशीलसंपला अपत्यसन्तानप्रमिद्धि असमर्थान्मा भूदिति-फम्बल उपगोरपत्यं देव हेतवस्त्रेपामप्रधानं गोनत्यम् , तेभ्योऽनेन प्यविधानम् । पुणि- दत्तस्येति ॥ क्सापलं गोली-मिश्या, भौणिया, मोरार्यति ॥ (प्रदीपः) समर्थवचनमिति । तस्यापत्यम्' इत्यादी योऽनन्तर इति । पृथग्याच्यवयवान्दोऽपत्सत्येन गोन- भूयमामाणसम्बन्ध्यपेक्षायां विमती विज्ञायमानायामसामध्ये साइये सति पृथग्भावोऽन्तरगत्यादाधीयत इति जातादौ प्यण् प्रत्ययप्रसा एव नास्तीति मत्वा प्रभः ॥ समर्थादिति । न भवति-आहिच्छनीति । तदेवमर्थद्वयमस्य सूत्रस्य भाष्य समर्थादेवेसवधारणं द्रष्टव्यम् । म 'तस्थापत्यम्' इत्यादी लक्षण. कारेण व्याख्यातम् । अभिधानलक्षणाश्च कृतद्धितरामारा इति वाक्ये सम्बन्धप्रतिपादनाय विभत्स्युचारणम् , इह तस्य प्रयो- सर्पप्रानन्सरापत्ये प्यङ् न भवति ।। जनाभावात् । किं तर्हि-पष्टयन्तात्प्रत्ययविध्यर्थ 'तस्य' इति इत्युपाध्यायजय्यटपुत्रवैय्यटयते महाभाष्यप्रदीप चतुर्थ निर्दिष्टम् , अपसमिति प्रत्ययार्थत्वेन निर्दिष्टमिति-परस्पर स्याभ्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमासिकम् ॥ सम्बन्धस्याप्रतिपादनादसमर्यादपि प्रत्ययः स्यादिति भावः । (उद्योतः) अथ मारदाभीयोक्तं सूत्रप्रयोजनमाह-भार- ऋद्धस्योपगोरपत्यमित्यादावपि प्रत्ययो न भवति, सापेक्षत्वाद. माजीया इति ।। अप्रधानवचन इति । अप्रधानानि गोत्राणि | सामर्थ्यात् ।। गोत्रावयवश देनोच्यन्ते । तत्र प्राधान्याप्राधान्ये कथमत आइ- (उयोतः) संयनायपेक्षायामिति । अपत्यायनिरूपित- प्रवराध्यामेति ॥ सेपामप्रधानमिति । अपत्यसतानप्रसिद्धिहेतुरने संबधाधिकायामित्यर्थः । तैरसंवध्यपत्यमित्यर्थे प्रथमोचारितात्प्रत्यय म तेपो गीणं गोत्रत्वम् । 'अपत्य पौत्रप्रभृति' इति गोत्रत्व चोमय- | इत्यर्थात् 'वसमुपगोरपत्य चैत्रस्य' इत्यादिश्यावृत्तिसिद्धेरिति भावः ॥ साधारणमिति भावः । सत्र कर्मधारयः, सौत्रः परनिपातः ।। एव | ननु न समांदुत्पत्यर्थ वचनम्, कि त्वसमांदनुत्पत्यर्थंमत आह--- पात्र 'गुरूपोत्तमयोः' इति नानुवर्वत इत्याद-पुणिकस्येति । समर्यादेधेति ।। इह-रक्षणे ॥ तस्य-संबन्धप्रतिपादनस्य । एवं चागुरूपोत्तमार्थमिदमिति भावः ॥ क्रोट्यादिपाठात्सिद्धेः सूध- तस्येतीति । सर्वनिशेषसंप्रदाय च तच्छरदेन सामान्येनोपादानम् । धेयर्थ मनसि निभायाइ-~भारदाीयः-अथवेति । अय | पूर्वोक्तार्थकरवेऽपि सूप्राणा 'समर्थात्' इत्यावश्यकमित्याह--ऋद- माव:-एतत्स्वारग्मसामर्याद अपत्याधिकारादन्यत्वेऽपि पूर्वसूत्र स्पेति ॥ गोत्रशम्देन शास्त्रीय गृहीत्वा तद्भिन्नेऽनन्तरापथमत्सयान्ते विध्यमिद- (५२२४ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) मिति ॥ तद्धनयन्नुदाहरति-देवदयेत्यादि । गोत्रावयवशम्देन यथ- मनन्तरापत्ममहणमत आह-पृथग्भायेति । यथा ब्राह्मणात्पृथग्- | ॥ * ॥ समर्थवचनमनर्थकम्, न सम- भूतोऽयमित्युक्ते तत्सदृशे क्षत्रियादी प्रथम प्रतीतिरिति भावः । नन्वेवं नार्थाभिधानम् ॥ * ॥ सत्यतिप्रसगः स्यादत आह-अभिधानरक्षण इति । अत एव (भाप्यम् ) समर्थवचनमनर्थकम् । युवापत्ये न दोषः । एवञ्चानन्तरापये तत्पठितमुदाहरणक्यमेव कि कारणम्। साथिति भावः । एवं च येभ्योऽनन्तरापत्यप्रत्ययान्तेभ्य इष्यते, तानपि फ्रोड्यादिषु पठित्वा इद सूत्र लाज्यमेवेति माध्यमतमिति भाति । नासमर्थनार्थाभिधानम् । नासमर्थादुत्पद्यमा. नेन प्रत्ययेनार्थाभिधानं स्यात् । अनभिधानात्तत इति श्रीशिवमसुतमतीगर्मजनागोजीमकवे भाष्यमदीपो- उत्पत्तिर्न भविप्यति॥ यो चतुर्धस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। (प्रदीपः) समर्थवचनमिति । प्रयुक्तानामिदमन्वा- (६५६ अधिकारसूत्रम् ॥ ४ । २ । ३ आ. ४०॥) ख्यानं प्रवृत्तम् । तर 'कम्बल उपगोरपत्वं देवदत्तस्य' इति योऽर्थः प्रतीयते नासी 'कम्बल औपगवो देवदत्तस्य' इति प्रत्यये १३२८ समर्थानां प्रथमावा ॥४।११८२॥ कृते, इति प्रत्ययो न भविष्यतीत्यर्थः । प्रकृतिप्रत्ययौ च प्रत्ययार्य (अधिकाराधिकरणम्) सह भूतो न चानन्वितयोः सहाभिधानसम्भवः । असमर्थ- (पदकृत्यभाष्यम्) शब्देनासमर्यादुत्पन्नः प्रत्यय उपचारादभिहितः। समर्थवचनं किमर्थम्? (उद्द्योतः) अनभिधानादित्यस्य--प्रत्ययान्वेन वाक्यप्रती. .'असमर्थान्मा भूत्रसेव इतिरहितः पाठः क च पुस्तकयो। निरूपितसम्बन्धबोधकात्मत्यय इत्या स्यात् । तदाश्रयोऽपि ऋद्धस्योपगोर. २ भूयमाणो योऽपत्यादिरूपोऽर्थस्तनिरूपितसम्बन्धविशिष्टापेक्षायामित्ययः। | पल्लनित्सादावपि मत्सयमबहानदेखत्मदर्शयवि-पूर्वोतकरीति ।। समर्थानामित्यस्याभावेऽपि तस्यापत्यमित्यादिसूरेवासमथापत्ययोत्पत्ति ५इति-प्रलयान्वेनाभिधानामावाटेतोरुपयशदात्मययो नेत्यर्थः । धारणं प्रदर्शयति-तरसम्बन्ध्यपस्यमिति । ६ वाभेन प्रतीयमानो योऽयंतस मत्सयान्तेन समुदायेन मतीतेरभावादि- प्रत्ययविधायकसूत्रायानां तस्येत्यादिपदाला पाठचन्तामत्स्यसिद्ध्यर्थ- त्यर्थः। कम्बल उपगोरपत्य चैत्रस्येति वान मदीयमानोऽयं उपयशब्दात्मत्यये मावायकत्वम् समर्मानामित्यधिकारामावे तस्थापसमित्यादीनां भपयाम | कृतेऽपि न सता प्रतीतो मवनीति न तमात्मत्ययमय इति भावः ।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यमे। [१ अ.१.पा. २ आ. समर्थानां सूत्रे यमानार्थप्रतीत्यभावादित्यर्थमुक्त्या प्रकृतिप्रत्यययोः सहाभिधानायोगा तंत्र तावदुक्तं घावचनानर्थक्यं च, तत्र नित्य- दित्यर्थान्तर दर्शयति-प्रकृतिप्रत्ययौ चेति । प्रत्ययार्थमिति । त्वात् सन इति । प्रतीयमानमित्यर्थः । कचित्तु प्रत्येयार्थम्' इति पाठः । ऋद्धस्यौपगव इहापि वावचनमनर्थकम् । इत्यादिवारणाय पूर्वोक्तार्थ एवावश्यक इति बोध्यम् ॥ नन्वसमर्थे- किं कारणम् ? नापि प्रत्यादिना स्वार्थाभिधानमस्त्येवेसत आह-असमर्थशब्दे- तत्र नित्यत्वात्प्रत्ययस्य ॥ नेति । तुल्यन्यायात् 'समर्थः पदविधिः' इत्यपि प्रत्याख्यातमिति ( वावचनप्रत्याख्यानसमर्थकभाष्यम् ) बोध्यम् ॥ इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षश्चावृत्तिपक्षश्च । स्वभाव- (पदकृत्यभाष्यम् ) अथ प्रथमवचनं किमर्थम् ? तश्चैतद्भवति-वाक्यं च वृत्तिश्च । प्रथमवचनं प्रकृति विशेषणार्थम् । प्रथमात्मत्य तत्र स्वाभाविके वृत्तिविषये नित्ये प्रत्यये प्राप्ते योत्पत्तिर्यथा स्यात् , अप्रथमान्मा भूत्-उपगोर- वावचनेन किमन्यच्छक्यमभिसम्बन्धुमन्यदतः सं. पत्यमिति अपत्यशब्दात् ॥ ज्ञायाः, न च संज्ञाया भावाभावाविष्यते । (प्रदीपः) अपत्यशब्दादिति । अपत्यविशेषवाचिनो तस्मानार्थो वावचनेन ॥ देवदत्तादिशब्दादित्यर्थः । तथाहि-यथा-इन्द्रो देवता यस्य तदैन्द्रं हविरिति प्रथमान्तात्प्रत्ययो भवति, एवं देवदत्तोऽपत्यमस्योप (मदीपः) इहेति । व्यपेक्षका भावयोरत्यन्तभेदा- गोरिति प्रत्ययप्रसङ्गः । लक्षणवाक्यापेक्षच प्राथम्यं नियतत्वा- दिनार्थस्य वाक्यस्य वृत्त्या वाधनं न भविष्यतीत्यर्थः ।। दाधीयते न तु विप्रवाक्यापेक्षमनियतम्, अन्यथा पर्यायेण (उद्योतः) भाष्ये--अन्यदतः संज्ञाया इति । प्रत्यय- सर्वस्य प्राथम्यात् प्रथमादित्यनर्थकं स्यात् ।। तद्धितादिसंशाया इत्यर्धः ॥ (उयोतः ) नवपत्यमित्यर्थनिर्देशन ततः शम्दा प्रत्यय- (सिद्धान्तभाष्यम्) प्रसंगः 'स्त्रीन्यो ढक्' इत्यादेश्वासगतिः स्यादत आह-अपत्य अथैतत्समर्थग्रहणं नैव कर्तव्यम् । विशेषेति ॥ अपत्यशब्दादितिभाष्यस्यापत्यवोधकशम्दादित्यर्थः ॥ कर्तव्यं च। न स्विति । उपगोरपत्यम् , अपत्यमुपगो:-इति द्विविधप्नयोगस्यापि किं प्रयोजनम्? लोके दर्शनादिति भावः ॥ समर्थादुत्पत्तिर्यथा स्यादसमर्थान्मा भूदिति । (५२२५ पूर्यपक्षवार्तिकम् ॥२॥) कि पुनः समर्थम् ? १५ * १५ प्रथमवचनमनर्थकं न हाप्रथमे- अर्थामियाने यत्समर्थम् । नार्थाभिधानम् ॥ * ॥ कि पुनस्तत् ? कृतवर्णानुपूर्वीकं पदम्-सौस्थि- (भाष्यम् ) प्रथमवचनमनर्थकम् । तिः, वैक्षमाणिरिति । किं कारणम् ? न घप्रथमेनार्थाभिधानम् । न घप्रथमादुत्पद्य- (प्रदीपः) कृतवर्णानुपूर्वीकमिति । तस्यैव लोकेऽर्थ- मानेन प्रत्ययेनार्थस्याभिधानं स्यात्, अनभिधाना- प्रतिपादनाय प्रयोगात्समर्थत्वमिति भावः ॥ सौत्थितिरिति । प्तत उत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ विभज्यान्वाख्याने सु उत्थित इत्यस्मादपि प्रत्ययः स्यात् , ततध (प्रदीपः) प्रथमवचनमिति । दैवेदत्तिरित्युलेऽपत्य सावुत्थितिरित्यनिष्टप्रसङ्गः, वार्गादाझं बलीय इति वृद्धियसमात् । प्रतीयते, न त्वपत्यवानिसर्थः॥ नन्वन्तरगत्वाद्वाणेषु कार्येषु कृतेषु प्रत्ययो भविष्यति । एवं तर्खेतदनेन समर्थवचनेन वाप्यते-अस्तीयं परिभाषा. 'अकृत: (पदकृत्यभाष्यम्) | व्यूहाः पाणिनीयाः' इति । तेन पपुषः, तस्थुप इत्यादि सिद्ध अथ चावचनं किमर्थम् ? भवति। अन्तरङ्गत्वात्पूर्व कृतोऽपीडागम एतत्परिभाषाशालिव- वाफ्यमपि यथा स्यात्-उपगोरपत्यमिति ।। तते । तत्र पपा वस् अस् इति स्थिते इद च प्राप्नोति, सम्प्र- (५२२६ पूर्वपक्षघार्तिकम् ॥३॥) सारणं च । तत्र सम्प्रसारणं बलीयः प्रतिपदविधानादिति । ॥ * ॥ यावचने चोक्तम् ॥ * ॥ तत्र ते वलादित्वाभावादिट् नास्तीति सिद्ध–पपुप इति ॥ (भाष्यम् ) किमुक्तम् (उयोतः) भाप्ये अर्थतासमति । 'समर्थः पदविधि पत्ततः शादितिमादपादादिखभः । पेशायालयामावस्य, एका भावविवक्षणे प धायामाणस्य जिE. २ सयम्दात्मत्यपे मोअत्यल्पोऽया प्रतीतो मवति, न तथा मपत्य | संत वावचनमनकमित्यर्थः । शारे प्रभपयस्पास मतीति साविति भावः। सम्पारणा समान (0) सूप ला ५ भादरकरवाए मि इ. पाठः।

·मणधिकाराधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्वितप्रकरणम् । रहेर सिटेरिति भावः परिपूर्णस्व पदार्थान्तरेण सरसाव सरन्तारा- युक्तम्, तुस्यन्यायाद । अधिकसं स्त्रीररस्येति । प्राचिनिमि- दिनोत्पत्या पदविधित्वं स्पष्टमेव ॥ मायेअधांभिधाने यसम. चादधिकस खीवस्यैवेत्यर्थः। गोराब्दस्तु पुरत्वसमानाधिकरणमपि मिति । अयोधने यच्छतमित्यर्थः । कृतवर्णानुपूर्वी पद- गोरखमाहेति भावः ॥ मिति । अनेनार्योधनमामय विशिष्टपदे एव, न तु सत्यपि शास्त्रारप्रकृतिप्रत्ययशक्तिशने तस्स रोके बोधकरवमिति । एवं च (१५७ अधिकारसूत्रम् ॥ ४i 11 भा... वर्णरफोटः शास्त्रव्यवहारमानोपयोगीति एचितम् । एवं च | १३२९ प्राग्दीव्यतोऽण् ॥ १।१।८३ ॥ समर्थपदेनापि सुदन्तादुत्पत्तिः सूचिता । तदेव 'कुस्मिते' इति सूक्षे वक्ष्यति ॥ नन्वन्तरङ्गरवासवर्णदीर्घः स्यादत आह-चार्गादिति ॥ (अगधिकाराधिकरणम्) कामेणान्वास्याने सिध्यतीदमिति शहते-नन्वन्तरहरवादिति । (माक्षेपमाप्यम्) पाणदाहमिति तु समानकालप्राप्तिविषयमिति भावः। न तो विशिष्ट अयुक्तोऽयं निर्देशः, न हि तम कश्चिद् दीव्य. ऊहस्त्रको निमित्तविनाशेऽपि कार्यसितिरूपो यथा दण्डनाशेऽपि पट- च्छन्दः पठ्यते । स्थितिः, स यस्ते इत्यर्थः । तदाह--पूर्व कृतोऽपीत्यादि॥प्रकारान्तरेण कस्तहि? पपुप इत्यस सिरिमाह-तनेत्यादि ॥ प्रतिपदविधानादिति । दीव्यतिशन्दः। अनधकाशलामावागावकरवामायेऽपि पूर्वप्रवृत्तौ शीघ्रोपस्थितिकत्वेनेद- कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः? मपि नियामकमिति भावः । अनेन पदस्य विभञ्यान्वाख्यानेऽकनव्यू. हपरिभाषा विनाऽप्येतस्सिया तथा अनावश्यकरख सूचितम् । विषुण माग्दीव्यतेरिति । इत्यादावकृतसपेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र दिवे सयेति अमवारणाय सूत्रे स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः-प्राग्दीव्यतेरिति? न्यायसिद्धार्यानुवाद एवं समर्धग्रहणमिति भाप्याशयः । अत एव सो (प्रदीपः) अयुक्त इति । प्रसिद्धन्यायकरणो युजिः । स्थिनी पदस विमज्यावाण्यानेऽकृतसधैरपि प्रत्ययः स्यादिति कैयटे- | प्रसिद्धस्य च कदाचिद्विस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थः प्रयोगो दृश्यते-न्याये- नोकम् । अत एव विप्रतिषेधतेऽन्तर बलीय इत्यस्य सौस्थितिः, नायुक्तमिति नहीति । दीव्यतिशब्दवाच्यस्थार्थस्यैवावधिभावो वेक्षमाणिरिति प्रयोजनलेनोक्तम् । वार्णपरिभाषात्वनित्यत्वान प्रवर्तते | विवक्षितः।अर्यानामेवावधिमत्त्वस्यष्टत्वात् । समानजातीयाना. इति तदाशयः॥ मवध्यवधिमद्रावस्य सुप्रसिद्धत्वात् । समुदाये चैकदेशस्य गुण- (वापचने सिद्धान्तभाष्यम्) भावादवधित्वानुपपत्तिरिति भावः ॥ अथ तद्वापचनं नैव कर्तव्यम् । (उयोवा) फेनायुक्त इत्याकाहायामाह-प्रसिद्धति । न तुजीवत्यादौ प्राणादिवद्धावर्थेऽन्तर्भूतः ॥तदेव ध्वनयनाह-प्रसि- कि प्रयोजनम् ? खुस्य चेति । ननु तदेकदेशदीच्यच्छन्दमनुल निर्देशोऽत आह- नित्याः शब्दा, नित्येपु शब्देषु चाक्यस्य साधु- दीव्यति शब्देति ॥ समानजातीयेति । अवधिमत्वमर्थाना- त्वमनेनान्वाख्यायते॥ मेवेष्टमित्सवपिरप्यर्थ एवेति भाषः । नन्वेकदेशदीष्यदर्थस्यैवावधि- (प्रदीपः) चास्यस्येति । वृत्तिवाक्ययोरवान्तरार्थभे- त्वमरवत आह-समुदाये चेति । एकदेशस्य समुदायस्वरूप- देऽपि प्रधानार्थाभेदादैकाऱ्यांद्वाक्यस्य वृत्त्या आधः स्यात् । निष्पादकतया कथमपि नाप्रतिपादकत्पमित्यर्थः ।। तथा योपगवमानयेत्युक्ते योऽर्थ आनीयते स एवोपगोरपसमान- (समाधानभाज्यम्) येत्युक्ते । तन तथा गोशब्देन गावीशब्दो निवर्यते सत्यामपि न कर्तव्यः। गावीशब्दादधिकस्य स्त्रीत्वस्य प्रतिपत्तौ जातिलक्षणार्थाभेदात्, एवं वाक्यस्यापि वृत्त्या निवृत्तिः स्यादिति तदभ्यनुज्ञानाय वा- दीव्यतिशब्दे दीव्यच्छब्दोऽस्तितसादेपा पञ्चमी। वचनम् ॥ (प्रदीपः) दीव्यच्छब्द इति । एकदेशेन समुदायो (उयोतः) नन्वर्थभेदादेव वृत्या वाक्यस्य न वाघोऽत आह / निर्दिश्यते । स चार्यप्रधान इत्ययस्थावधित्वं सम्पद्यते ॥ -वृत्तीति । भवान्तरार्थभेदः-पदजन्योपस्थितिकालिकः । (उड्योतः) निर्दिश्यत इति । समुदायार्यों बोध्यत इत्यर्थः, वाक्येऽपत्यशन्देनापत्सत्वप्रकारिकोपस्थितिः, वृत्ती एकदेशविकृतस्यान्यत्वाभावादिति भावः । सच-समुदायश्च । वणा-उपगुसबन्ध- विशिष्टस्येति भावः ॥ उभयविधार्थाभेद एव वायकत्व मन्यमान | अर्थप्रधान इत्ययमेकदेशोऽपि अर्थप्रधान इति तात्पर्यम् ।। प्रत्याह-वर यथेति । वाक्यख निवृत्तिरित्यस्य तस्स साधुत्व- (परिभरपाज्ञापकपरमाध्यम्) निवृत्तिः स्थादित्यथैः । अनेन समासीयमहाविमाषाऽपि कर्वव्ये किं पुनः कारणं विकृतनिर्देशः क्रियते? . समर्मः पदविपिरियस्याः परिभाषाया भत्र प्राप्तिम्प्रदर्शयति-परिपूर्ण स्था जौघातुः प्रागनेऽथे, तब प्राण रूपोऽनदन्तभूत एव । न तथा स्थवेति॥ युजधात्व न्यायकरणकत्वस्य प्रवेशः । धात्वर्थे प्रवेशामावादेव 'ग्यावेना. २ वृत्तिवाक्यार्थयोर्मेदम्पवयति-अबान्तरार्धभेद इति । युक्तम्' इलेवाप्रकारका प्रयोगोयते, न सथा माणेन भावले रूप १३ पा.च. कर्तव्यं च। ।

·९८ उयोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [.१पा.रा.प्रान्दी० सूत्रे -- . एतज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येपा परिभाषा-एक- इति समुदाय आक्षिणः । अणिखेप बसव्यमधिकारार्थमिति देशविकृतमनन्यवद्भपतीति । मत्वा प्रश्न.॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? (उयोतः) नन्वेचं प्रतियोगमणित्यस्य कर्तव्यत्तया गौरवमत आह-अमित्येवेति ॥ एकदेशविकृत्तेपूपसंख्यानं चोदितं तन्न कर्तव्य (५२२७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥१॥) भवति । अथवा प्राशब्दोऽयं दिक्शब्दः, दिक्शब्दश्च | ॥ * ॥ प्राग्वचनं सकृद्विधानार्थम् ॥ * ॥ योगे पञ्चमीभवति । तत्र 'अप्रथमासमानाधिकरणे' (भाष्यम्) प्राग्वचनं क्रियते, सद्विधानार्थम् । इति शता भविष्यति॥ । सद्विहितः प्रत्ययो विहितो यथा स्यात् । योगे योगे तस्य ग्रहणं मा कामिति ॥ (प्रदीपा) तन्नेति । तेन पंचत्वित्यादौ पदसज्ञा सिद्धा भवति ॥ अथवेति । नैवेदमनुकरणम् , कि तर्हि ? अर्थ (प्रदीपः) सद्धिधानार्थमिति । प्राग्दीव्यतो येऽर्था- एवावधित्वेन निर्दिश्यते । तत्र दिवेलटि कृतेऽदित्यनेन / तान् सर्वानपेक्ष्यानेनाणप्रत्ययः सद्विधीयत इत्यर्थः ॥ गम्यमानार्थत्वादप्रयुक्तेनाप्रथमान्तेन सामानाधिकरण्यात, | विहितो यथा स्यादिति । सर्वेष्वर्थेषु विहितो यथा स्यादि. प्रथमासमानाधिकरणे निषेधाज्ञा लटः शत्रादेशः कृत इत्यर्थः ॥ त्यर्थः॥ (उद्द्योतः) भए प्रत्ययः सकृद्विधीयते इति । सर्वेश्वर्ध- (उद्द्योतः) तदाइ भाष्ये-विकृति निर्देश इत्यादिना । प्रकारामावरूपविकारेण निर्देश श्त्यर्थ. ॥ भवत्येति । एकद- बोधकवाक्येषु अण्प्रत्ययसंवन्धः सकृद्धोध्यत इत्यर्थः । विहितशब्द- पौनरुक्त्य यारयति-सर्वेष्वध्विति । सकच्चारितः सर्वेष्वर्ध- शविकृतोऽप्यबोधक इति भावः । अनन्यवदित्यस्यान्यवन्नत्यर्थः । तत्रा- भाक्येषु विहितो यथा स्यादिति भाण्याक्षराधः । अन्यथा सवत्रानो- न्यतादृश्यनिषेधेऽन्यत्वनिषेधः सुतराम् । एतेनैकदेशविकृतन्यायोऽपि सानपठीनिर्दिष्ट एवेत्यपास्तम् ॥ भाष्ये अथवा प्राशब्दोऽय- धकवाक्ये मणित्युधार्थ स्यादित्याह-योगे योगे इति ॥ मिति । यधप्याघपक्षेऽपि दिशब्द एवायम् , तथापि प्रथमासामाना- (भाक्षेपभाष्यम्) विकरण्यामावबोधनायेदम् । अय हि सूत्रे प्रथमान्तः संमान्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । तेन तु न सामानाधिकरण्यमिति माव. । एव च प्रसज्यप्रतिषेधे अधिकारादप्येतत् सिद्धम्-अधिकार प्रतियोगं शसमवः । पर्युदासस्य न्याय्यत्वादय पक्ष एकदेशिनः ॥ नैवेदम- तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्टते ॥ नुकरणमिति । नैकदेशोचारणमित्यर्थः । अनूचारितस्य=नान्तरीयक- तयोचारितस्स करणम्-उच्चारणमित्यक्षरार्थः । शब्दमात्रतात्पर्यकत्वा- (५२१८ समाधानकार्तिकम् ॥ २॥) भावेन मुल्यानुकरणत्वामावाद ॥ अर्थ एवेति । अविकृतखबोधकपद-॥ * अधिकारात्सिद्धमिति चेदपवाद. बोध्योऽध एवेत्यर्भः ॥ नन्धप्रथमान्न सामानाधिकरण्याभावात्यर्थ विषयेऽणप्रसङ्गः ॥ * ॥ शोत्यात भारतति॥ निषेधावति । प्रसज्यप्रतिषेध इति भावः । (भाष्यम्) अधिकारात् सिद्धमिति चेदपवाद- प्रयुकेनैव सामानाधिकरण्य भवतीत्यापोऽयुक्त इति नोध्यम् ।। विपयेऽण मामोति-'अत इम्' (२९५) अण्चे। (पदकृत्यभाष्यम्) | त्यणपि प्रामोति॥ अथ प्राग्वचनं किमर्थम्। (प्रदीपः) अणु चेति । प्रतियोगमुपस्थाने द्वयोरेकविप- (प्रदीपः) अथेति । एकदेशापद्वारेण प्राग्दीव्यत । यत्पाद्विकल्पः स्थान तु वाघ्यनायकभाव ईति भावः ॥ १एदेशविकृतम्यापोदाहरणमाह-सेन परिषति। मादीपतो येऽसिंघविधानार्थम् । तेन मन्धपमादिश्यम्' इत्यादिसूपु 'मा मार शम्दोयम्' इत्यादिना मान्यता पथान्तरमुपमम् । माग्दीभ्यतीय पग्विापस्य काभः । तसहि भयमाशया-पाशम्पस दिशादरवेन तमुक्तास्पचमी स्साए । ५ भाष्ये 'विहितः मल्यो लिहितो यथा' या पौतरत्या तता पचामोन सामानापिरण्यात काटा शत् स्यादिति नैकदेशानुकरणमत- | वारपतीया, दिलिपति सूचे भरभमाधमानापिकरण इति पदेन महम्पप्रतिष ६ माश्यामप्रसमस विहितसन्दस्य उधारणस्पोऽय इति भावः। मामीपते न पसायन यामानाधिकरणामारेर ति । बापपमेदादि • 'अधिकारादप्येवर इतिक पाठः। गौरमपा पदासस्य दायले प्रसन्यप्रतिधामयगमेकदेशिन हति मश्चेति मतीकमेप माम्यतो गृहीतमिस्यसिन् विपपे विवादः .. त्वत्पम् । पुतके 'मण् ति । मती निदिश्यते । । पुच्चो पनास मनीकलेनो- कोसाक्षेपारेल एम्पूर्णस मास्यायो एपरचमणपदमप्याथिप्तमेव | पादानम् । पुलके व पदेहा भसाका मतीकमेवादिति गाति । सारिमायामाह-मनिवेति। 'पाध्यमारकमाक' इस्पेष पाठः .. पुशप. पासपमावाधिकारन भी मादीमा सोrani.

·अणधिकाराधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । . स्यात्, (५२२९ सिदान्तवार्विकम् ॥ ३॥) यां काचिदिति । स्पष्टप्रतिपजये इत्याशयः । एवं चावधिनादीय एवावधिमानुचित इति अर्था एवावधिमन्त इति तात्पर्यम् ।। ॥ * ॥ तस्मात् प्राग्वचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) तस्मात्प्राग्वचनं कर्तव्यम् ॥ (५२३० एकदेशिसमाधानवार्विकम् ॥ ॥) (सूमार्थविपये पक्षद्वययोधकं भाष्यम्) ॥ * ॥ न वा क चिद्वावचनात् ॥ * ॥ अथ क्रियमाणेऽपि प्राग्वचने कथमिदं विज्ञान (भाष्यम्) नया एप दोषः। यते-माग्दीव्यतो याः प्रकृतय इति, आहो सित्मा. किं कारणम्! ग्दीव्यतो ये• इति । क चिद्वावचनात् । ययं क चिद्वावचनं फरो- किंचातः ति-पीलाया वा (१९१८), उदश्वितोऽन्यतर यदि विज्ञायते प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतय इति, स्याम् (२२१९) इति, तज्ज्ञापयत्याचार्यों नाप- स पर दोपः, अपवादविपयेऽणप्रसङ्ग इति ॥ यादविपयेऽभवतीति ॥ अथ विज्ञायते प्राग्दीव्यतो येऽर्था इति, न दोपो भवति । समानेऽर्थे प्रकृतिविशेषादुत्प- स्यात्, 'यच.' इत्यनेनैव ढकः सिद्धत्वात, अनेनाप्यणः । (प्रदीपः) पीलाया चेति । सूनमप्येतदनारम्भणीयं धमान इसणं याधते। उदयित इति । 'उदश्वित.' इत्येव ठग्विधानाय कर्तव्य यथा न दोपस्तथाऽस्तु॥ अनेनाण. सिद्धत्वादित्यर्थः ॥ (प्रदीपः) स एव दोप इति । सर्वात्प्रकृतय इहा- (उड्योतः) सूत्रमपीति । न केवल वा वचनमेवेत्यर्थः ।। पेक्ष्यन्ते तदैकविषयत्वादर्ण इमारीना च वाप्ययापकभावो न स्यात् ॥ समानेऽर्थ इति । अर्थापेक्षणे सत्यर्थेप्विदमविधा- (एकदेशि सिद्धान्तभाष्यम्) नमिति प्रकृत्यन्तरे सावकाशोऽप्रत्यय एकस्मिन्नर्थे प्रकृतिवि- यद्येतज्ज्ञाप्यते नार्थः प्राग्वचनेन । अधिकारा- शेषादुत्पद्यमानेनेनादिना तक्रकौण्डिन्यन्यायेन वाध्यत इत्यर्थः॥ सिद्धम् । (उध्योत.) सर्वाश्वेदिति । प्रागदीव्यत प्रकृतिष्वणित्येत ननु चोकमाधिकारासिद्धमिति चेदपवादविप- संरभ्यत इत्यर्थ इति भावः ॥ माध्ये-समानेऽर्थ इति । समान- येऽण्प्रसङ्ग इति । शब्द एकपर्यायः॥ नैप दोपः। (अन्यतरपक्षेऽभिनिवेशभाष्यम्) परिहतमेतत्-न वा क चिरावचनादिति ॥ माग्दीव्यतो येऽर्था इति विज्ञायते । किं पुनः कारणमियानवधिहते,न'मा ठका' कुत पतत्- इत्येवोच्येत? तथा हयं प्राधान्येनार्थ प्रतिनिर्दिशति । इतरथा एतज्ज्ञापयत्यर्थेप्वयम्भवतीति । हि बयस्तत्र प्रकृतयः पच्यन्ते, ततो यां कां चिदेव किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? निमित्तत्वेनोपाद्दीत ॥ प्रकृतिविशेषादुत्पद्यमान इ-अणं बाधते ॥ अथ वा पुनरस्तु प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतय इति । (प्रदीपः) न भाक् उक इति । यद्यपीहानेकं ठग्मह- ननु चोकमपवाद्विपयेऽणप्रसङ्ग इति ॥ पमति तथाऽपि व्याख्यानात् 'प्राग्वहवेष्ठक्' इत्ययमेवावधित्वेन (मदीप ) तथा हीति । यजातीयोऽवधिस्वजातीयोऽव- ग्रहीष्यते ॥ एतदिति । एव हि स्पष्टो बाध्यबाधकमावो धिमानिति भाव ॥प्राधान्येनेति । तात्पर्येणेत्यर्थ ॥ यां | भवति, ज्ञापकाश्रयणमन्तरेणवेत्यर्थः ॥ कांचिदिति । 'प्राक्कुलत्यादण' इति वरुभ्यं स्यादित्यर्थः ।। (उद्योतः) मात्रागौरवेऽपि प्रतिपतिलापवाय तथा निर्देश (उद्द्योतः) ननु 'अर्थ प्रतिनिर्दिशति' इत्येव सिरे 'प्राधा- इति भाष्या इत्याह-एव हीति ।। न्येन' इत्यधिकमत आह-तात्पर्येणेति । तदाहकमाह-भाष्ये- "मणिनादीना पाप्य' इति च म पुलकयो। दिना। एमपदस्य प्रतियोगमुपस्थान लिया। (अन्यतरवामित्वस्य वैश्रयम्बोधयति-उदधित इत्येपेति। "चिदेवावधित्वेनों' इति च श पाटा। • 'त्यप्वेतव' इति च पाठः । सदाइममिति तात्पर्यवाहकमित्यर्थः । ८ ननु माग्यहतेष्टगिसतः प्राहुषु सूत्रषु टग्महणमधि तथा पावधि ५ पीलापावेति सूत्रस्थवासदस्य वैग्यमम्मकटयति-सूत्रममेतदिसा- खेन कयमावलेरिसर ग्रहण सात्तदाह-पपीहानेरुमिति ।

·१०० उयोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [११.१पा.२आ. दित्यदित्या सूत्रे आह- भाष्ये ॥ सन्ये॥ . , . (६५८ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ आ. ४२) (प्रदीपः) यहिप इति । टिलोपवचनम् 'अव्ययानां भमाने टिलोपः' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेनारीतीय इत्येव- १३३०दित्यदित्यादित्यपत्त्युत्तरपदापण्यः मादि सिद्धं भवति ॥ ॥४।१।८५॥ (उड्योतः) नन्वन्ययानामित्येव सिद्धेष्टिलोपविधान व्यर्धमत -दिलोपेति । 'आरातीयः' इति प्रयोग: 'अव्ययात्य सूत्रे (ण्यप्रत्ययाधिकरणम्) (प्रदीपः) अणपवादो ग्यः ॥ (५२३५ विधिवार्तिकम् ॥ ५॥ .(उद्द्योतः) पाग्दीच्यतोऽर्धवोधकेष्विदमधिक्रियत इत्यादि- प्रकारेणेषामप्यधिकारलं बोध्यम् । तेष्वयं भवतीति विधायकत्वमेवे. ॥ * ॥ ईकच ॥ * ॥ (भाष्यम्) ईकक्क वक्तव्यः । बाहीकः ॥ (५२३१ विधिवार्तिकम् ॥ १॥) (५२३६ विधिवार्तिकम् ॥६॥) ।। * ॥ (ण्यप्रकरणे)वाझतिपितृमतां ॥ * ॥ ईकञ् छन्दसि ॥ * ॥ छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) ईकञ् छन्दसि वक्तव्यः । वाहीक- (भाष्यम् ) (ण्यप्रकरणे) वाडातिपिटमतां छन्द- | मस्तु भद्रं वः ॥ (५२३७ विधिवार्तिकम् ॥७॥) स्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वाक्-वाच्यः । वाक् ।। मति-मात्यः। मैति ॥ पितृमत्-पैतृमत्यः ॥ ॥ * ॥ स्थानोऽकारः ॥ * ॥ (प्रदीपः) वायतीति । कुर्यादिपु मतिपितृमच्छन्द- (भाष्यम्) स्थानोऽकारोवक्तव्यः। अश्वत्थामः॥ योरपसेऽर्थ भाषायामपि ग्यविधानार्थः पाठः । अनेन तु च्छ (प्रदीपः) स्थान इति । भाष्यकारवचनप्रामाण्यासद- न्दसि सर्वेषु प्रारदीव्यतीयेषु अर्थेषु ण्यविधिः ।। न्तस्य प्रहणम् , न केवलस्य ॥ अश्वत्थाम इति । अवस्येव (उयोतः) ननु सत्यपसख्याने कुर्वादौ मतिपितृमतोः स्थाम-यलं यस्येति बहुव्रीहिः, पृषोदरादित्वात्सकारस्य पाठो व्यर्थः स्यादत आह--कुर्यादिष्विति । नन्वेवमन पाठो तकारः, अपत्यादावर्थेऽकारप्रत्ययः, नस्तद्धित इति टिलोपः॥ । व्यर्थोऽत आद-अनेन विति । (उयोतः) प्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधादाह-भाष्येति । (५२३२ विधिवार्तिकम् ॥२॥) धपि बलवाचिनः सामशम्दस्थापत्सेन न पोषः, तथापि नावादिना ॥४॥ पृथिव्या भाजी ॥ * ॥ योगः समवतीत्येवमुक्तम् । वार्तिके प्रातिपदिक विशेष्यमादाय तदन्त- विधिः । 'ग्रहणवता' इत्यादिनिपेधाप्रवृत्तिर्माष्योदाहरणात् । 'उगि- (भाप्यम्) पृथिव्या भानो वक्तव्यौ । पार्थिवा, | वर्णग्रहणवर्जम्' इत्यत्रेदमप्युपलक्षणमिति भावः ।। पार्थिवी॥ (५२३८ विधिवार्तिकम् ॥ ८॥) (५२३३ विधिवार्तिकम् ॥ ३॥) ॥ * ॥ लोन्नोऽपत्येषु बहुपु ॥ * ॥ ॥ * ॥ देवस्य यमौ ॥ * ॥ (भाप्यम् ) लोनोऽपत्येपु वहुपुकारो वकव्यः । (भाष्यम्) देवस्य यमनौ वक्तव्यौ। दैव्यम् ,दैवम्। उडुलोमाः, शारलोमाः । (५२३४ विधिवार्तिकम् ॥ ४॥) यचिति किमर्थम्? ॥ * ॥ यहिपष्टिलोपश्च यञ् च ॥ * ॥ ओडलोमिः, शारलोमिः॥ (भाप्यम्) यहिपटिलोपश्च य च वक्तव्यः । (प्रदीपः) उडुलोमा इति । याहादिषु लोमन्शब्दस्य पहिर्भधो यायः॥ पाठादियि प्राप्तेऽकारो विधीयते । - मादीम्या इति सूरे प्रापदपाये स्पष्टो पापबाधकमावो भवति, ५ मन्वमिति । फुर्वादिगणे गतिपिठमो। पाटादेव ण्यमरूपस्य बिमा. भरियर मारकादिना प साधनीय इति मतिपत्तिगौरपम् । तदारणाय बपीत्या मानकानेर मागासमायणीयमिति भामाशय इति मावा। { 'भव्ययतीररूप्योत्तरपदोदीध्यमामकोपर्धावसानो भवति पूविमा दिमध्यपतितो शा. पुसके माक्षि, पानिपटनोऽपि नार नियन' स्यनेनाभ्यपाप बाधिरवा भारादित्यम्पपामत्यपः । भम्पपा. मंशादिभाता नाग्ममा पस्पानिरपवादा रिफोपो. बार मनि-मनयोरपुररेपाट: 1. पुटके व पैमाइस • मनु बस स्थास्थापन योगाभाापनामांक स्पो भिमदतरित पार।। सन्तविधित स्वादिति भाम्पावरमप्रामाण्यादिस्पनरनुपपन्न मिलताद- पपरफ्यान इति। पर लियार्तिकस्यति । पथपि पटवामिन इति:

·ण्यप्रत्ययाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । AssI , . केचिदाहः-इभ्यपि कृते तस्य 'यहच इमः प्राच्यभर ण्यादीनामवकाशः-दितिर्देवताऽस्य दैत्या, अ तेपु' इति लकि प्रत्ययलक्षणेन सादिध्विति पदसंज्ञायां नलोपेन दितिर्देवताऽस्य आदित्यः । सिद्ध रूपम् । भसंज्ञा तु वर्णाधयत्वात्प्रत्ययलक्षणेन न भवति, 'न सिंयुद्धपोः' इति की नलोपनिषेधाद्वा । तदेतदयुक्तम् । अर्थविशेपलक्षणस्याणपवादस्यावकाशः-दुलेर- प्राच्यभरतगोवादन्यत्र लगभावात् । किं चोडलोमैडलोमेभ्य पत्यं दौलेयः, वालेयः । इत्यादी सुविधा नलोपस्यासिद्धत्वादेसादि न स्यात् , 'न लुम इहोभयं प्राप्नोति-दितेरपत्यं दैत्यः, अदितेय. तानस्य' इति प्रत्ययलक्षणनिषेधाता पदसंज्ञाया अभावः । यया दित्यः॥ काश्यपेन प्रोफमधीयते काश्यपिन इत्लन 'प्रोतालुक्' इत्सको अपरस्यार्थविशेपलक्षणस्याणपवादस्यावकारा:- लुकि कृते नलोपो न भवति, एवमिहापि न स्यात् ॥ अचित्तहस्तिघेनोष्ठक् (धारा४७) आपूपिकम् , (उड्योतः) लोमन्शब्दस्येति । अत्र लोग्नोऽपत्येन योगा- शाप्फुलिकम् । भावात्सामर्थ्याचदन्तविधिः ॥ ननु भत्वेन बाधात्कथं पदत्वमत ण्यादीनामवकाशः-याईस्पत्यम् , प्राजापत्यम् । आइ-मसंज्ञा रिवति ॥ ननु यनिमित्तको नलोपः, प्रत्यासत्या तनिमित्त के मुविधावेवासित्वादिल्यादि परिहतुं शक्यमत आह-न इहोमयं प्रामोति-वनस्पतीनां समूहो वानस्थ. लुमतेति ॥ अणो लुकीति । न पान्तर्वतिविमवत्या पदत्वान- | त्यम् । लोपो दुर्वारः । तद्विषयताबलात्मोकरकप्रत्ययान्तेभ्यः मयुत्पत्तेः ण्यादयो भवन्ति पूर्वविप्रतिपेघेन । पूर्वमेवाध्येत्रादिप्रत्ययस्वीकारेणादोषात् । प्रकृते त्वन्तर्वतिविभक्त्या स तर्हि पूर्वविमतिपेधो वक्तव्यः । पदत्वस्य सत्वेन 'प्राच्यभरतगोत्रादन्यत्र' इति-आयसमाधिरेव युक्त न चकव्य:। इति ध्येयम् ॥ (५२३९ विधिवार्तिकम् ॥९॥) इष्टयाची परशब्दः। विप्रतिषेधे परं यदिष्टं तद्भ- ॥ * ॥ सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे यत् ॥ * ॥ वतीति । (भाप्यम्) सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे यद्वक्तव्यः । दितिवनस्पतिभ्यामपत्यसमूहयोः । गवि भवं गव्यमे । गोः स्वं गव्यम् । गौर्देवताऽस्य (मदीपः) ण्यादय इति । ण्यादयो येन नामाप्तिन्या- स्थालीपाकस्य गव्यः स्थालीपाकः ॥ येनाण एवापवादाः । ढगादिभिरणपवादैस्तु सह संप्रधारणायां (प्रदीपः) सर्वत्रेति । नापत्य एव । यद्वा प्रारदीव्यतीये, | निमित्तं यस्य सोऽर्थविशेपलक्षणः । यस्स्वर्थसामान्यलक्षणो. परत्वात्त एवं स्युरिति वार्तिकारम्भः । अर्थविशेषो लक्षणं भन्यत्र च । तेन गया चरति गव्य ईवि भवतीति केचिदाहुः । अजादिप्रसा इति किम् ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोल्प्यम्, 'पाध्वर्युपरिषदश्च' इत्यम् भवति, न तु ण्यः ॥ ऽपवादस्स परत्वाद्भवति, उष्ट्रपति म पत्रं तस्वेदमौष्ट्रपतम् । गोमयम् ॥ वाहस्पत्यमिति । बृहस्पतिर्देवता अस्येति यः ॥ (उयोतः) माग्दीव्यतीयेषु पाठादेव नापत्य एवेति सिद्धमत आइ-यद्वेति । तदनुवाद एव सर्वन्नेति-इति तत्वम् ॥ दितिवनस्पतिभ्यामिति । 'इतश्चानिनः' इति दिवे- ढक् न भवति । वनस्पतेः 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठन्' इति ठान (५२४० सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १०॥) ॥ * ॥ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादण. (उद्योतः ) ने ण्यादीनामितरापवादत्वात्कथ विप्रतिषेधोऽत पवादात्पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥ * ॥ आह-ज्यादय इति ॥ यस्स्वर्थसामान्येति । 'तस्पेदम्' इति (भाप्यम् ) ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादणपवादा- ] सामान्येन विधानादिति भावः। न थे 'पत्रादाये' इत्युपरयमप्य. द्भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन। विशेषलक्षण इति वाच्यम्, सामान्यशन्देनैव तस्य विशेषस्यापि संग्र. , होम्रोऽपत्येविति धार्तिकान्ययानिद्धिमाक्षिपति केचिदाहुरिति । ८ एतदपि छ. पुस्तके न दृश्यते । २ वर्णाश्रयेनास्तिप्रत्ययलक्षणमिति प्रत्ययनक्षणामावान भवति भसद्धेयर्थः। .'तद्भवति' इति इतिरहितः पाटः ७. पुसकस्य । .'चोदुलोमेम्य 'इति क पाठः । प्राच्य मरतगोत्रेऽपि रूपासिद्धि • उत्सगोपवादयोविप्रतिषेधासम्भवात् तदुपपादयति-ननु ग्यादीना- म्प्रतिपादयनि-कि चोडुलोमैरिति । मिति। . 'स्वादेसादिपरि' इति झपाठः। "पाध्वर्युपरिषद मनेन विधीयमानोभनमसया पत्रादाम त्यभियुक्तो. ५इत्यस्यामे 'गोरिद गम्यम्' इत्यधिक उ. पाठः। काश पवा भवतीति 'अर्थविशेषलक्षण भयमिति रामाश्यः। 'इत्यपि भव' इति । पाठ। १२ सामान्येन-देनैव नामरूपाय संग्रहानायमविशेषलपण • एतद्दाहरण छ. पुस्तके न श्यते । 4551 भवति ॥ लाशयात ·१०२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४७.१पा.रा.स्त्रीपुंसाभ्यां० सूत्रे हात् । विशेषलक्षणत्व च विशेषशन्देन योधितार्थकप्रत्ययत्वमिति किं तर्हि ? भावः ॥ इतश्चेति । दितिवनस्पतिभ्यामपत्यसमूहयोये एवेष्टः, न प्रत्ययार्थविशेपणमेतद् । न चेच्छन्दः प्रत्ययार्थो तु प्रत्ययान्तरमिति भाष्यार्थ इति भाव. । दितिशग्देन माध्येऽदिति- भवतीति ॥ रप्युपलक्षणीयः । एतेन देतेयादितेयौ भगवतो नेष्टाविति प्रतीयते, (प्रदीपः) प्रेमावेताविति । शेपलक्षणादर्थादन्यन डीपन्ताभ्यामपि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया पय एवेति भाति ॥ वोद्धव्यम् । शेषे तु ऋवणा भाव्यमित्युक्तम् ॥ (६५८ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ आ. ४३) (६५९ विधिसूत्रम् ॥ ४।५।२०४४) १३३१ उत्सादिभ्योऽञ् ॥४॥१॥८६॥ १३३२ स्त्रीपुंसाभ्यां नस्लो भव- (अप्रत्ययाधिकरणम्) (५२४१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ॥) नात् ॥४।१।८७॥ ॥*॥ अप्रकरणे ग्रीष्मादच्छन्दसि ॥४॥ (नम्ननाधिकरणम्) (प्रत्ययभेदाक्षेपभाष्यम्) (भाप्यम्) अप्रकरणे ग्रीष्मादच्छन्दसीति व- किमर्थं ननभावुच्येते, न नवोच्येत? तव्यम् । प्रैप्मम् । का रूपसिद्धिः? अच्छन्दसीति किम् ? पोस्नम् । पुंस् इति सकारान्तः, नजशब्दश्च त्रिष्टुय् ग्रैमी ॥ प्रत्ययः। (प्रदीपः) ग्रीष्मादिति । छन्द.शब्देनेह वृत्तमुच्यते ।। तस्मिन्नभिधेयेऽन प्रतिषेधादणेव भवति ॥ त्रिष्टुविति । इति लोपः प्राप्नोति । न सिध्यति । संयोगान्तस्य लोपः (२।२३) प्रीमो देवता अस्या इत्यण । यदा तु ग्रीष्मे भवेति शेषार्थवि- वक्षा तदा तु शैषिक ऋत्व सिद्ध एन । न चाना शैषिकस्य एवं तर्हि नैवार्थो नमा, नापि खना। अचू प्रकृतः बाधप्रसङ्ग , अर्थविशेषलक्षणाना तुत्यकक्ष्याणामेव प्रत्ययाना सोऽनुवर्तिध्यते, नकारश्चागमो वक्तव्यः । ण्यादिभिर्योधनात् । मात्वा तु कक्ष्यान्तरवार्धकत्वादनो बाधक । अथ नकारागमे सति कि पूर्वान्तः करिप्यते, तथा हि-कालाहा–अणोपपाद., ठनोऽपि ऋत्वण ॥ आहोस्वित्परादिः? किं चातः? (उयोत.) वृत्तमिति । यस्य गाय यादयो विशेषा. ॥ ननु 'ण्यादयोऽर्धविशेषे' इति पूर्वविप्रतिषेधेन त्वणोऽप्यञ् बाधक- यदि पूर्वान्तः स्थादत आह-न चामेति । अर्थविशेषलक्षणत्वं तुल्यकक्षत्व च बाथै स्त्रैणाः, बहुषु लोपः प्राप्नोति । निमित्तम् , तम ऋत्वणः शेषमारे विधानादाप नास्ति ॥ द्वितीयमपि स्त्रैणानां सबः, सद्धाकलक्षणेयभ्यनिजामण नेस्याह-रवणिति ॥ (४।३।१२७) इत्यण प्रामोति ॥ (छन्द पदार्थविवरणभाष्यम्) अथ परादिः-पौनम् । स एव दोषः-संयोगा- यद्यच्छन्दसीत्युच्यते, प्रेमावेतौ मासौ-अन न न्तलोपःप्राप्नोति। मामोति । अस्तु पूर्वान्तः। कथं बैणाः, स्त्रैणानां सङ्घ इति ? अच्छन्दसीत्युच्यते, नेदं छन्दो विवक्षितम् उभयन लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् । न चेदं फाठकं कालापकं मौदकं पैप्पलादकमिति । लौकिकं गोनम् ॥ पापर्युपरिषदत्यनेन-इदम एव प्रत्ययस्य विधानमिति न सोऽर्थ भाषा दोषेषु भस्यानुभगवतो नतदिष्टम्, दोपा खत्यपि साफल्येन परि- विशेपटपणा । यस प्रत्ययस्थापस्यरूपविशेषशम्देन तद रिधान सोय गणिता इति माम्योपया यानित्यत्वे मानाभाषाति। विशेषयनशी ग्यप्रसयत भेति मावा । 1 'समिरयुज्यते' इति क । छन्दसीयस्य न बरे वा, विशेषा- ना पचविशेषज्ञवणगापवादस ग्यप्रत्ययः पूर्वविप्रतिषेधेन दापका, माययावयो ये वृत्तविशेषास्त होण्यन्ते । सहि दितिशम्दापयेथे वनापतिशब्दाप समूहरूपे भरित्तइतिधेनोरिति (पक्ष्यातरप्राप्तस्वादमों' इति पशm टकोऽपि वाचा स्पादित विद्यमेवेलाह-दिति बनस्पतिभ्यामिति । 'तपाहि' इस्पस्य स्थाने 'यपादि इति वश पाट!" विप्रतिपेनिरूपणमाम्यस्यायमर्य इति भावः। 'नैतामन्दः समीक्षितं मावि पास, 'मेद दामीमित हि देतेपादितयाविति रूपे स्वीकृति ते लिविशिष्टपरिभाताया पनि च पहा॥ मनियापार सन्ततिपदात-दिख दियादिस्यस्यस्यावाति मरता 'पठादकपा' इति पाठः। श्रीयोति मत्सयन्ति तष मष्टम्याापर सूर्य सिविशिरपरि ·नमञ्प्रत्ययाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रकरणम् । भवति ॥ ईकारस्तर्हि मामोति। (प्रदीपः) टिलोपस्तीति । 'प्रकृसैकान्' इत्यत्र 'इष्ठे- इटमेवैतत्संगृहीतम्-स्त्रैणी, पोनीत्येव भवि- मेयःसु इत्यनुवर्तनात् प्रकृतिभावो नास्ति ॥ इह तु खल्विति । 'यं विधि प्रति' इति 'यस्य तु विधेः' इति च न्यायाभ्या- तव्यम्। मिलः। ननु च बीशम्दस्यापि नगेव लोपनिमित्तम् । अन्यथा एवं हि सोनागाः पठन्ति-'नबूलभीकपरयु- श्रीदेवता अस्येति प्रायमित्यादाविव यस्येति लोपारपरत्वाद् स्तरणतलुनानामुपसंख्यानम्' इति ॥ वृद्धिः स्यादिति चिन्त्यमेतत् । पौने दोपप्रसमादा स्त्रैणे नाकार सूक्ष्मेक्षा ॥ (भदीपः) लोपः प्रामोतीति । तत्र कर्तव्ये 'पूर्वत्रा- सिद्धम्' इत्यनुसारस्यासिस्वादनुसारस्यापि वा अयोगवाहस्य (उद्योतः) भाष्ये-मुग्यवनादिति । यस्येति लोपेनेव प्रत्याहारे द्रष्टव्यत्वासंयोगान्तत्वादिति भावः ॥ मम् प्रकृत) सि नग्विधानसामादित्यर्थः ।। इति । तत्र भत्वात्पदत्वाभावात् संयोगान्तलोपाप्रसरः ॥ सूक्ष्मेक्षेति । परे तु एतद्राप्यमामाण्यादेः पूर्वविप्रतिषेधेने यहुपु लोप इति । 'यमयोध' इत्यनेन ॥ लोपो बलीयान् । प्रायमिति यदि प्रामाणिकं तदा वर्णव्यत्ययेनं साधु, अथ परादिरिति । परादौ नशब्दः संपद्यत इत्यम्- लोके तु 'मम्' इत्येव साधु, 'नाग्लोपि' इति यो गिति प्रत्याहार: कार्याभावः ॥ ननु च सनफस्य तद्ग्रहणेन ग्रहणात्परादावपि । महणेन सामान्यन एव वृद्धेलोपस बलवत्वशापनाच । 'कसोमाट्य इति सिद्ध 'कस्येत्' इतीत्वविधानाचत्यादुः । नन्वकारसहितनगागम नकारेऽञ्कृतं प्रामोति । एवं तर्हि अथासायनित्याश्रयणाददोष इति मन्यते । पररूपं च कन्ध्वादिस्वारसौत्रत्वाद्वा निर्देशस | एवास्तु, तत्र यस्येति लोपे तस्स स्पानिवत्वादिलोपाप्राप्तैरिति चेन्न असन्देहाय प्रतिपत्तिलापवाय च तथोक्ते; तादृशागमस्याटवा- चेत्याहुः। उभयत्रेति । 'यमलोश्च' इत्यत्र 'यस्कादिभ्यो गो।' (जिज्ञासामाध्यम्) इत्यनुवर्तते । 'सवाद' इत्यत्रापि 'गोनचरणागुम्' इत्यतः । पिप्रजनध लोके गोनमित्युध्यते । स्त्री च नर्षिनापि पुंशब्द- अथेमौ नमी प्राग्भवनांदिति, ओहो खित्मा. वाच्यं सामान्यमिति भावः॥ ग्वतेः? कश्चात्र विशेषः? (उद्योतः ) नन्वनुस्वारस्थाच्वास्सस्य संयोगान्तत्वामावोऽत (५२४२ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ३॥ भाइ-तत्र कर्तब्य इति ॥ प्रत्याहारे-शप्रत्याहारे ॥ स एवं दोप:' इत्येवकारासंगति शङ्कते-ननु चेति ॥अकृतम् लोपादि) ॥ * ॥ नजननी भवनादिति चेद्वत्यर्थे नन्वेवं सवर्णदीर्घः स्यादत आह-पररूपं चेति ॥ ऋषिप्रजन प्रतिषेधः ॥ * ॥ इति । प्रवराध्यायप्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ तस्यैव लोके गोत्रत्वेन म्यव. (भाप्यम् ) नमानौ भवनादिति चेत्यर्थे प्रति हाराद । 'गोत्रावयवाद' इति स्त्र भाष्ये स्फुटमेतत् ॥ नापि पुश- पेधो वक्तव्यः-स्त्रीयत्, पुंवदिति । ब्दवाच्यं सामान्यमिति ! ऋपिरिति शेषः ।। भाष्ये-इष्टमेवै. किं पुनः कारणं न सिद्ध्यति? तदिति । न च गोत्रापत्यस्त्रियामजन्तत्वे शारिवादि कीन् , नमायं. तरवे जातिलक्षणीम् , डीपः परत्वाव-इति स्वरे विशेष इति वाच्यम्, विहितो सामान्यविहितं वर्ति बाधेयाताम् । इमो नमनौ भाग्भवनादित्युच्येते, तौ विशेपे- जातिलक्षणेऽपि ऋषिप्रजनस्यैव गोत्रस्य ग्रहणात् । अवन्तीत्यादौ तु तत्तर्हि वक्तव्यम् । सदारोपेण जातिकार्यमित्यदोषात् । नच द्वयोः लियोर्मवो देखीण न वक्तव्यम् । इत्यादौ दिगोढंगापत्तिः । प्रत्ययविधौ तदन्तविध्यभावेन तादृशप्रयो- चतेः प्रागिति चक्ष्यामि ॥ गस्यैव दुर्लभत्वात् ।। (प्रदीपः) वत्यर्थ इति । पाक् भवनात्सर्वेष्वर्थेषु नन्- (प्रयोजनमुखेन समाधानभाष्यम्) माजी प्रकृतिविशेषाद्विधीयमानी प्रकृत्यन्तरेषु सावकाशस्य वते. टिलोपस्तहि प्रामोति। बोधको प्रांत इति भावः ॥ नुग्वचनान्न भविष्यति। (५२४३ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥२॥) भवेदिह नुग्यचनान्न स्यात्स्त्रैणमिति । ॥ * ॥ वतेः प्रागिति चेद् भाव उप- इह तु खलु पौंसमिति, मुग्वचनादेच प्रामोति । संख्यानम् ॥ * ॥ तस्मानजनौ वक्तव्यो। (भाष्यम्) यतेःप्रागिति चेद् भाय उपसंख्यान , 'सौत्रत्वानिदे' इति क. पाठः . 'भवनात्' इति इतिरहिता पाट:-छ. पुनके। 'पम्यापादित्य' शति क. पाठ.. साधो माभूदित्येतदर्थ घसमें प्रतिषेधो बन्द इति तारर्यम् ।

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४५.१पा.२ आ. द्विगोर्लक्० सूत्रे इति। पाट्कुल इति- कर्तव्यम्-स्त्रीभावः स्त्रैणम्, पुंभावः पौसमिति । नैवं विज्ञायते-पञ्चसु नदीपु भवः पाञ्चनद सूत्रं च भिद्यते ॥ (समाधानभाष्यम्) कथं तहि? यथान्यासमेवास्तु॥ पञ्चानां नदीनां समाहारः पञ्चनदम्, पञ्चनदे ननु चोक्तं नमो भवनादिति चेद्वत्यर्थे प्रति- भयः पाञ्चनद इति । पेध इति । नेप दोपः। नैवं विज्ञायते-पट्ट कुलेषु भवः पाट्कुल इति, आचार्यप्रवृत्तिपियति-न चत्यर्थे नभ्नो फथं तर्हि ? भवत इति, यदयं स्त्रियाः पुंवदिति निर्देशं करोति । एवमपि स्त्रीवदिति न सिध्यति । पण्णां फुलं पट्कुलम् , पट्कुले भवः पाटफुल इति॥ : योगापेक्षं शापकम् ॥ (प्रदीपः) योगापेक्षमिति । अयं योगो वेत्यर्थे न (प्रदीपः) त्रैविध इति । द्विगोरत्राण प्रत्यय इति प्रवर्तत इति पुंवदिति निर्देशन ज्ञाप्यत इत्यर्थः । त्वतलोस्तु मन्यते ॥ व्यवयवेति । विद्यानयरूपस्य समुदायस्य विद्यात्वं नम्नश्भ्या समावेशाय 'भा च त्वात्' इत्यत्र यन. करिष्यते। विवक्षितमित्यर्थमेदो नास्ति । अव्यविकन्यायाच द्विग्वभाव ॥ तैन स्त्रीत्वं, स्त्रीता, पुस्त्वं, पुस्खेत्यपि भवति । | पञ्चनदमिति । 'नदीभिश्च' इति समाहारेऽव्ययीभावः । (योतः) ननु प्राग्भवनादित्युक्तर्माने नली सिौ, 'कृष्णोदपाण्डसख्यापूर्वायाः' इत्यच् समासान्त. ॥ पण्णा- पर तु ताभ्या स्वतलो धोतौ न स्यातामत आह–स्वतलोरिस्वति ॥ विवक्षितत्वाद्य एवार्थ. पदसु कुलेषु भव इति, स एव पण्णा मुळे | मिति । आदिपुरुषाणाम् ॥ कुलमिति । कुलसामान्यस्य | भव इतीति भाव ॥ (६६० विधिसूनम् ।।४।१।२ मा. ४५) १३३३ द्विगोल्गनपत्ये ॥४१॥८८ ॥ (उड्योतः) द्विगोरोति । तिस्रो विद्या मधीत इति विग्रह इति भाव. ॥ ननु यवयवेति विग्रहे "विद्यात्रयमधीते' त्यसंप- (लुगधिकरणम्) त्ययादर्थभेदोडत आह-विद्यानयरूपस्येति ॥ नम्वेवमपि यदा (सूनार्थोपपादकभाष्यम्) तद्धितार्थे द्विगुस्तदा त्रिविध इति सादत आह-अन्यविकेति ।। इह करसान्न भवति-विद्यः, पाञ्चनदः, पाटः । ननु पञ्चनदासमाहारदिगोदित इति लुपस्याइत आह-नदी- भिश्चेति ॥ संख्यापूर्वाया इतीति । सत्र 'भूमे.' इत्यवद्युत्ला- बादः, 'मन् प्रत्सन्वय' इति योगविभागसिद्धत्वादिति भाव । योग.. इह तावत्-त्रैविद्य इति- विभागाभावे तु पृषोदरादित्वादुत्तरपदान्तस्याकारादेश., पभनाभव- नैवं विज्ञायते-तिनो विद्या अधीते त्रैविद्य इति। दित्यन्ये ।। कथं तर्हि ? ध्यवयवा विद्या त्रिविधा, त्रिविधामधीते विद्य आदिपुरुषाणामिति । कुलम्=सतानसमूह. ॥ नन्वेवमादिपुरुष- कुलपदस्य समूहपरलभ्रमवारणाय एण्णामित्लस व्याख्या- इति। भेदेन कुलभेदारकुलानीति युक्तमत आइ-कुलसामान्यस्येति । इहापि पाञ्चनद इति- एव च विग्रहदयेऽपि नार्थभेद इत्याहय एवेति ॥ । । कुल इति - पुदिति निर्देशन पुशब्दालथे सन् नेति विशेषापेक्ष न झाप्यते किन्तु ५अवासमिति विमहे भविकरारदादेव मत्स्य उत्पद्यते न स्वविशन्दा बत्य योगो न भवति इति तात्पर्यम् । दिति-भाविकमिलेव रूप भवति । यो शब्दयो। समानार्थयोरेनविग्रह, २ मा प त्वादिति पकारकरणमपवादसमावेशार्यमित्यादिस्पो यत्नः। भपरसादुत्पत्तिर्भवति । तयाऽत्रापि व्यवयवा विद्या विविधा शिविद्यामधीते तथा च तस्य फलमयुक्तम्-घोपुयायां त्वतकोरुपसल्यान चोदित तन वक्तव्य विध इत्येर भवति न त्वत्र द्विगुरिति भावः। भवतीति ('दिगोगनपले' इत्यनेन ससिमित्या तिमो विद्या अधीत इत्य दिगोरण प्रत्यय इति को मन्यत इत्यर्थः । कृष्णोदपाण्डुसत्या पूर्वाया भूमेर जिम्यत इनि पचने भूमिशब्दस्य सिद्धान्तरन् व्यवयवा विधेयादिना दिगो परखम्मत्ययस्य नालीमादिना मूल | पाटन पचनदमित्याच् दुर्लभ एवेत्यागरायामाह-तत्र भूमेरितीति । एवएटर भवयुत्या नुवाद इति कथनेन भन्येभ्योऽपि असल्ययो भवतीति तात्पर्य । -ननु-विद्यपशर विचारवमधीत इस प्रतियत, मध्यवयवा तत्र प्रमापमाह-अजिति । कृष्णोदगिति पचन नापूर्वम्, किन्तु 'म' इति विचति, समासाविरोधस्यैव विप्रहलमिति ध्यययवावियेत्यायनुपप साइत | योगदिमापादेव सिद्धमिति भावः । . भाह-विपारय रूपपेति ॥

·लगधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धिते लुक्प्रकरणम् । १०५ मित्यर्थः ॥ (सूत्रार्थसंग्राहकभाष्यम्) पञ्चपु कपालेषु संस्कृतः पञ्चरुपालः, पञ्च- मजादिग्रहणं च कर्तव्यम् । इह मा भूत्-पञ्च- कपात्यां संस्कृत इत्यपि विगृह्य पञ्चकपाल इत्येव गर्गरूप्यम्, पञ्चगर्गमयम् ॥ यथा स्यात् ॥ (प्रदीपः) पश्चगर्गरूप्यमिति । पचभ्यो गर्गेभ्यो (प्रदीपा) अर्थविशेपासंप्रत्यय इति । तद्धितहेतु- हेतुभ्य आगतमिति द्विगुः । ततो रूप्यमयटी ।। कात् द्विगोलकि योऽर्थः प्रतीयते स एवातद्धितहेतुकादपि यदी- (उद्दयोसः) ततो रूप्येति । देवमनुष्येभ्योऽन्यनरस्सा | त्यर्थः । समाहारद्विगुथ तद्धितार्थ इति द्विगुना समानार्थ इति रूप्यः' 'मयर च' इति विहिती । नजादिग्रहले 'मिरथः' इत्यत्र तत इदं लम्विधानम् ॥ 'तस्पेदम्' इत्यधिकारपिहितयतोऽपि मुरु-'येन विधि:' 'तमहति' (उध्योतः) सर्वस्याप्यर्थवत्वादविशेषासंप्रत्यय इत्यनुपपन्नमन शी सूयसभाष्यसमतो न सिद्धपेदिति या अनादिग्रहण काव्यम्' | आइ -तद्धितहेतुकादिति ॥ शतद्धितेनि । समाहारदिगोरि- पति माध्यस्य-उचरवादचीत्यपकम्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम्, तेन | स्पर्धः । 'समाहारदिगुश्च तद्धितादिगुना' इति पाठः । समाहार- हादेरपि कस चिटुगिति-नात्पर्येणादोपार ।। दिगुपातिकतद्धितान्न तद्धिताद्विगुप्रकृतिका द्धितान्वेन समानार्थ- (५२४४ पूरक्यार्तिकम् ॥१॥) ॥४॥ द्विगोलकि तन्निमित्तग्रहणम् ॥४॥ (जिज्ञासामाप्यम्) (भाप्यम्) द्विगो कि तनिमित्तग्रहणं कर्त- अथ क्रियमाणेऽपि तनिमित्तग्रणे कथमिदं विज्ञायते- व्यम्, द्विगुनिमित्तं यस्तद्धितः-तस्य लुग्भवतीति तस्य निमित्तं तन्निमित्तं तनिमित्तादिति, वक्तव्यम् । आहो स्वित् स निमित्तमस्य सोऽयं तनिमित्त- इह मा भूत-पञ्चकपालस्येदं खण्डं पाञ्चकपाल. स्तनिमित्तादिति। मिति ॥ किंचातः? (प्रदीपः) द्विगुनिमित्तमिति । द्विगोर्निमित्तमिति पष्टीसमासः । क्वचिद् "द्विगुनिमित्त.' इति पाठः । तत्र द्विगो- यदि विज्ञायते-तस्य निमित्तं तनिमित्तं तन्नि- निमित्तं यस्मिंन्तद्धिते तदीयो योऽयः स द्विगुनिमित्त इति मित्तादिति, व्याख्येयम् ॥ पञ्चकपालस्येति । पचसु कपालेषु सस्रत क्रियमाणेऽपि तन्निमित्तग्रहणेऽत्र प्रामोति- इति तद्धितार्थ द्विगुः, ततोऽण् । तस्यानेन लक्, पुनः 'तस्ये- पञ्चकपालस्येदं खण्ड मिति ॥ दम्' इत्यण् । तस्य द्विगं प्रत्यानिमित्तत्वाछुगभावः ॥ अथ विज्ञायते स निमित्तमस्य सोऽयं तन्निमित्त- (उद्योतः) माये-द्विगुनिमित्तं य इति । यद्यप्युत्तर- स्तन्निमित्तादिति, वातिके अतन्निमित्तात्' इति पञ्चमीदर्शनेन तनिमित्तग्रहणमामि न दोपो भवति । पञ्चम्यन्नम्, अत एकामे तन्निमित्तपदे समासविकल्पशङ्कापरभाष्ये यथा न दोपस्तथाऽस्तु ॥ पञ्चम्यन्तस्व दृश्यते, तथाऽपि तत्र बहुव्रीहिं सिद्धान्तमभिप्रेत्य पलि स निमित्तमस्य सोऽयं तनिमित्तः, तनिमित्ता. तार्थकथनमिदम् । तदाह-पष्टीसमास इति । बहुप्रीही सर्वस्यापि | दिति विज्ञायते । द्विगोविहितस्य द्विगुनिमित्तत्वेन पाञ्चकपालादावपि लुगापतेस्तन्निमित्त. कुत एतत् । महणवैयापत्तिर्नपुसकत्वानापत्तिश्चेति भावः ॥ निमित्तपदार्थ- यंदयमाह-अर्थविशेपाऽसंप्रत्ययेऽतन्निमित्ताद- माह--तदीयो य इति ॥ स इति । तद्धित इत्यर्थ.॥ पीति ॥ (५२४५ पूरकवार्तिकम् ॥२॥) (प्रदीपः) तस्येति । तद्धितस्य ॥ स निमित्तमित्ति । ॥ * ॥ अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतन्नि स तद्धितोऽर्थद्वारेण निमित्तं यस्येत्यर्थ. ॥ यद्यमिति । पञ्च- मित्तादपि ॥ * ॥ कपाल्या सस्कृत इत्यनापि तद्धितस्य निमित्तं द्विगुरिति किं द्वितीयवार्तिकारम्भेण । किं च तन्निमित्तग्रहणमपि व्यावाभावा- (भाप्यम्) अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतन्निमित्ताद दनकं स्यात् । निमित्तमिति । निर्मितनिमितिभावलक्षणस्य पीति वक्तव्यम् । सवन्धस्यान्तरङ्गत्वात्स एवाश्रीयते न तु पौर्वापर्यलक्षणः । पौर्वा- किं प्रयोजनम् ? पर्यस्य च पञ्चम्या लाभात् षष्ट्याश्रयणमनर्यकं स्यात् ।। १ अजादिग्रहणध कर्तव्यमित्तस्याभयणेन यतोऽजादित्वाभावान प्राप्नो इति हलादावपि समिति मावा। तीति शाशया उरत्रावचीयपकृष्यम्याख्यानेन तस्य भाचिकवायोध्यत १४पा.च.

·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. गोरे० सूत्रे (उद्द्योतः) तस्येति तच्छब्देन यदि द्विगु, परामृश्यते, शैब्यं चेह साध्यम्, तच्चैवं सति सिद्धं भवति॥ तदा द्विगुनिमित्तादिगोरित्यर्थः स्यात्स चायुक्त इत्यत आह-तद्धि- (प्रदीप.) अव्ययिकन्यायेनेति । अव्यविकशब्दयोर्यो तस्येति । तस्माद्विधीयमानत्वेन द्विगोस्तद्धितनिमित्तस्वमिति भावः ॥ | न्यायस्तेनेत्यर्थः । क्वचित्-अविरविकन्यायेन-इति पाठ', नवानन्तर्यादिनिरूपितस्यापि सबन्धस्य सत्त्वात्कथ तल्लाभोऽत तनं च दृष्टान्तत्वेनोपन्यासः। अवि.-अविकन्यायेन-तद्वारेण आह-निमित्तेति ॥ हेत्वन्तरमप्याह-पौर्वापर्यस्य चेति । यभा प्रत्ययमुत्पादयति न खयम् , तथाऽयमपीयर्थः । अयमभ्युचयः ।। अथवाऽविरित्यस्य विभक्त्यन्तस्यानुकरणमविरिति । (प्रथमवार्तिकान्यथासिद्धिकरणमाध्यम् ) ततोऽनुकार्येणार्थनार्थवत्त्वाद्या विभक्तिरुत्पद्यते तस्या द्वन्द्वान्त- तत्तहि निमित्तग्रहणं कर्तव्यम् ? र्भावाहोपः, न तु पूर्वस्या , अनुकरणत्वात् सुस्वाभावात् । न कर्तव्यम् । यथाऽस्यवामीयमिति पाट्या लुगभाव. । द्विगोरिति नैपा पञ्चमी, अथवाभाध्यकारवचनप्रामाण्यादस्य साधुत्वम् ॥एवमिति। पञ्चकपालीशब्दात्त्वनभिधानात्तद्धितानुत्पत्तिरिति भावः ॥ का तर्हि ? ( उड्योतः) यो न्याय इति । अविशब्देन विग्रह एव । संवन्धे पष्ठी-द्विगोस्तद्धितस्य लुग्भवति । अविकशब्दात्प्रत्ययः, तेन विग्रहश्चेति तयोर्ध्यायः ॥ तद्वारेण अविक- किञ्च द्विगोस्तद्धितः? द्वारेण । अयमेव न्यायशब्दार्थ इति भावः ।। निमित्तम् । यस्मिन् द्विगुरित्येतद्भवति । अन पो यथातथेत्यध्याहारगौरवगत. पक्षान्तरमाह-अथ- कर्मिश्चैतद्भवति? येति । अत्रायमर्थ. अविरित्येतत्पदम् , अविक इति च, तयोर्मध्ये प्रत्यये॥ विकाररादिप्रत्यय कनन्तादेव, न तु केवलादिति न्याय:-तेनेति । (द्वितीयवार्तिकान्यथासिद्धिभाष्यम्) भाष्ये--विगृह्याविकशब्दादुत्पत्तिरिति परावरयोगे च'इति क्त्वा।। इदं तर्हि वक्तव्यम्-अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतन्नि न्यायस प्रथमान्ते पदे न विषय इत्यरुचेराह-भाप्यकारेति । मित्तादपीति । अय हि भाष्यकारस्यैव प्रयोग., तद्वचनप्रामाण्यान्मयूरन्यसकादित्वा- पतञ्च न वक्तव्यम् । पूर्वपदस्य रेफै आगम इत्याशयः ।। इहासाभिस्लेशन्धे साध्यं-पञ्चसु कपालेपु सं- स्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल । दश (६६१ अलुग्यिधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । २ आ. ४६॥) कपाल इति । १३३४ गोत्रेऽलुगचि ॥४।१।८९ ॥ तन द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः, (अलुगधिकरणम्) अपरस्मादुत्पत्तिर्भविप्यत्यव्यविकन्यायेन । (प्रदीपः ) 'यस्कादिभ्यो गोने' इति प्रकरणेन प्राशय को तद्यथा-अवेर्मासमिति विगृह्याविकशब्दादुप | विषय विशेषेऽयमपवादः ॥ त्तिर्भवति-आविकमिति । (उद्दयोतः) भन गोत्रशब्देन पारिभाषिक शाखीयमेव, एवं पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति विगृह्य पञ्च- | उत्तरसूत्रस्थेन कृत्रिमेण यूना सौहचर्याद । पूर्वसूक्षेण गोत्रप्रत्ययलकोऽ. कपाल इति भविष्यति । प्राप्ते. प्रीति दर्शयति-यस्कादिभ्य इति । अनेन 'तद्राज' इत्यस्यापि पञ्चकपाल्यां संस्कृत इति विगृह्य वाक्यमेव सग्रह. । तेत एवैपु 'बहुषु' इत्यनुवृत्तेस्तस्याप्येतत्प्रकरणस्यत्वात् । भविष्यति। vयक्ष्यत्रिय' इति तु न गृह्यते, यूनो गोत्रसञ्चाया अभावाव , भूग्नि 020100- 'सम्बन्धषष्ठी' इति छ पाठः. मायमिति । पशु पालेषु सात इत्येक , पापल्या परकृत इति निसीया, पण इति तृतीय इति शन्धमित्यर्थ: । 'अविरपिपयाति छ पाटा! .'सप्रेसम्यम्' इति छ पाट:1 भयधासार्वत्रिक पाठ इति स्त्रायुप्तम् । ५ घन्मविरविकायापनेति पाटेच,मत्र अस्पति शेषः हटान्तत्वमेव प्रदर्शनि-अपि-अविष्यापनति ।। । अनुपाणाधनेति । अनुशायरणयोगदविवधनि गाया। न पूर्वन्यारतामगाताविशदस्य भविष' इत्यस्यावरणहिक मते, सदरीमूनाया मधमापा न पा सिता परमपनाया। प्रथमाया और। पूर्वस्व होगमाई गुमार-मारकरपारामावादिति। मोपामार वा सामाषा, तपमानाकरणस्पर तेन-अविशन्देश, तयो =अव्यविफशब्दयो। ५ 'भविरदिश यायेन' इति पाठे ग्यटोत द्वितीयपक्षमुपपादयति- अत्रायमर्थ इति । १. रेप आगम इति । न तु 'मदिर' पदस्य मथमान्तस्वमिति माया। "पारिभाषिकम् =दायकारीयसतविषयमतिपादकम् । १२ यूनि मिति सूक्षे युवशम्दो यया शाखीयाम्य मका, तथा तत्सूत्रपूर्ववृत्तिग्नघटको गोत्रशब्दोऽपि साहशार्थस्य प्रकाशक इति भावः। मासिमिति । 'लुक'इस्पादि। ११ अनेन प्रारणेन मातस्य का इतिग्यटपन्न समारणामय हा अस्प बापु रेनवास्त्रियामित्यस्य परकादिभ्यो गोत्र इस्पतः मातनस्यापि एमहा। १५समाजस्येत्यस्य परका दिम्यो गोत्रयस्य च एतप्रकरणगोचरलंय पति-तति। तत एपन्तद्राणस्येति सूपादेव ।

·अलगधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितेऽलुक्प्रकरणम् । १०७ प्राप्तस' इति मा याच ॥ निशेपे-पारदीव्यतीयानादिप्रन्यये । प्राग्दी नैप युक्तो विप्रतिषेधः॥ ज्यनीयवोपजीवनायव च प्रकरणोरकर्म इति बोध्यम् ॥ (प्रदीपः) गार्गीया इति । गाय॑स्यायं छान इति यदा (५२४६ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ॥) एकवचनान्ता प्रतिस्तदेदं छस्सावकाराप्रदर्शनम् ॥ ॥ * ॥ गोत्रेलुगचीति चेदितरेतरा. (उयोतः) ननु गागीयस विवादस्थानत्वाच्छावयाशत्वमनुप- श्रयत्वादप्रसिद्धिः ॥ * ॥ पन्नमत आह-यदेति ॥ (भाष्यम् ) गोप्रेऽलुगचीति चेदितरेतराश्रय- (समाधानश्लोकभाष्यम्) त्यादमसिद्धिा भूनीति च लुक् प्राप्तो का इतरेतराश्रयता? । घाटे चार्थ विधीयतेऽजादिः । अलुद्धिमित्तोऽजादिः, अजादिनिमित्तश्चालुफा पहिरङ्गमन्तरङ्गाद् तदेतदितरेतराश्रयं भवति । विप्रतिषेधादयुक्तं स्यात् ॥ इतरेतराथयाणि च न प्रकल्पन्ते ।। भूग्नि प्राप्तस्य लुको (प्रदीपः ) गोनेऽलुगचीति चेदिति । अस्मिन् सूत्र न्यासे दोपः । यदि तु 'गोनेलर इत्युक्त्या 'हलि न' इत्युच्येत यदजादौ तद्धितेऽलुकं शास्ति । तदान स्याहोप इत्यर्थः ॥ अलुनिमित्त इति । गर्गाणा घाना एतद् ब्रवीति कुर्वन् इति प्रारदीव्यतीयाविवक्षायां सत्यलकि पृद्धत्वाच्छेन भाव्यं समानकालावलग्लुक च । नान्यथा, छे च कृते ईयादेशे परतोऽलगितीतरेतराश्रयत्वम् । व्यक्तिपक्षेऽचीति परसप्तम्याश्रयणेऽयं दोषः । आकृतिपक्षे तु यदयं भूनि प्राप्तस्य लुको जादौ तद्धितेऽलुक विपयसप्तम्याश्रयणेऽस्य दोपस्यानवतारः ॥ शास्ति, तज्ज्ञापयत्याचार्यः समानकालावेतायल्लु- (उद्योतः) अलुम्विधाने' इति वक्तव्ये 'गोरेऽउगचीति चेत्' | ग्लुकाविति ॥ इत्ययुक्तमत आह -असिन्सूति ॥ यदि स्विति । प्राग्दीव्यतीयेs (प्रदीप) भूम्नीति चेति । प्रत्ययार्थयहुत्वमानापेक्षोल्लग- विवक्षिते गोत्रस्सालक्, हलादौ तु नेति सूधार्थः ।। यथप्यजादिप्रत्ययमा-न्तरमः, बाह्यप्राग्दीव्यतीयार्थापेक्षत्वात्तु बहिरङ्गोऽजादिप्रत्ययः । त्रस्य नालग्निमित्तकता, तथाऽपि तद्विशेषस्यास्तीत्साह-गर्गाणा- | अन्तरगयहिरङ्गयोश्चातुल्यकालत्वादयुको विप्रतिषेधः ॥ तुल्य- मिति ॥परत इति । ईयादेशे कृते तस्मिन्परत इत्यर्थः । एतेन विषय- कालत्वप्रतिपादनायाह-भूनीति ।। समानकालाविति । - सप्तम्या न दोष इति ध्वनितम् ॥ सदाह-व्यक्तीपक्षे इति । तत्पक्षे | यदि पूर्व लुक् प्रवर्तेत तदाऽभिनितस्य निवर्तयितुमशक्यत्या. साक्षात्पौर्वीपर्यसमवात् ॥ आकृतीति । अत्र हि जातेः पौर्वापर्या- | दनर्थकमलग्विधानं स्यात् । तस्मादलग्विधानान तावत्पूर्व लक् संभकार विषयससम्परेकाशकः । इदम् आर्षातुफे' इति दितीय प्रवर्तत इति लुकोऽपि सापेक्षत्वादन्तरगत्वाभावादुपपनएव सष्टम्।। विप्रतिषेध इत्यर्थ. ॥ (५२४७ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ २॥) (उद्द्योतः) अन्तरङ्गः -पूर्वकालप्राप्तिक इत्यर्थः ।। लुकोऽपि ॥*। विप्रतिषेधात्तु लुकश्छविधानम् ॥ ॥ सापेक्षश्वात्-वाघार्थसापेक्षाऽनुकशासकृतलक्ष्यसरकारापेक्षत्वाद, (भाष्यम् ) विषतिपेधातु लुका छो भविप्यति । न फेवल स्यैव किंतु लुकोऽपीत्यरर्थः ।। लुकोऽवकाशः-गर्गाः, वत्साः, विदा., उर्चाः । (अजादिप्रत्ययस्य बलवत्त्वोपपादकभाष्यम्) छस्यावकाशः-शालीयः, गार्गीयः, यदि वा लुकः प्रसङ्गे भवत्य- वात्सीयः। इहोमयं ग्रामोति-गर्गाणां छात्राः गार्गीयाः, लुक छस्तथा प्रसिद्धोऽस्य । वात्सीयाः। यदि वा लुका प्रसङ्गेऽलुग्भवति तथाऽस्य छः छो भवति विप्रतिषेधेन । प्रसिद्धो भवति। मालीयः, ननु यदि तद्राजस्येति प्रकरणविहितलुक एवायमलग्बाधकलदा द्वितीया ननु अर्थनिमित्तकस्य पहिरवं नाभीयते, अत एव स्त्रीत्वरूपार्थ- ध्याय एव तस्मिन् लुप्रकरणे सूत्रमिद कर्तव्यमत माह-प्रारदीव्यसीययो निमित्तकतिस्रपेक्षयान्तरणलारयादेशे 'न तिसूचतस्' इति निधो न प्यधा। पेति । माग्दो यती विषयलाभाथै द्वितीयाध्याये न वृतमेतदित्यर्थः । एवच प्रत्ययार्थबहुत्वमात्रापेक्ष इत्यादि मदीपमन्योऽसङ्गता स्यात्, तदसङ्गति २ भाष्यकृता-अलुम्विधाने-अनुविधौ इतरेतरामयत्वादमसिद्धिरितिवन- वारणायाह--पूर्वशाल प्राप्तिक इति ॥ ज्यम्, न तु गोरेऽनुगिल्यादि । तसात् 'गोत्रेऽलुगधीति' माध्यकल उत्तियासे ५ बहिरगत्वमिति भावः। ধীমনাল ?

·१०८ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.२आ.गोत्रे० सूत्रे । पूर्व छपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः॥ किमर्थमिदम् , नाचीत्येवालुक् सिद्धः? (प्रदीपः) यदि वेति । अन्तरेणापि विप्रतिषेधं लगपवा अचीत्युच्यते, न चानाजादिम्पश्यामः । दत्यादलकः, तन्निमित्तमजादिप्रत्ययो वलवत्वात्प्रवर्तत इत्यर्थः ।। प्रत्ययलक्षणेन। पूर्वमिति । निरपवादे विषये उत्सर्गेण प्रवर्तितव्यमिति पश्चा- वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ दसी प्रवर्तत इति भावः ॥ (प्रदीपः) गोत्रस्येति । गोत्रप्रत्ययस्येत्यर्थः ॥ बहुपु (उयोतः ) भाष्ये-यदि चेति । अथ वेत्यर्थः । तन्नि-लोपिन इति । वहुवर्थेषु विधीयमानलोपस्येत्यर्धः ॥ बहु- मित्तमिति । यथाऽपवादो बलवान् , तथा तन्निमित्तमपीत्यर्थः । वचनान्तस्येति । यदा तदर्थान्तरे यूनि संगमति तदन्ता- तदाह-भाष्ये--पूर्व हीति । अपवादशास्त्रकृतलक्ष्यसरकारशानो- | धूनि यदा प्रत्ययः क्रियत इत्यर्थः ॥ येकयोरिति । द्वित्वैक- तरगुत्सर्गेण सलक्ष्यसरकार लक्षणैकचधुको जानीत इत्यर्थः । त्वयोरित्यर्थः । द्वयोवूनोरेकस्मिन् वा यूनि यदा प्रत्यय उत्प- द्वितीये त्वपवादविषयपरिहारेण उत्सर्गस्य स्वरश्यसरयारकता, ततः यत इत्युक्तं भवति ॥ विदानामिति । बिदस्यापत्यानि प्रागेवेत्यर्थः । अय लक्ष्यैकचक्षुप्पविषयो न्यायः । एवा लुकाऽत. चहूनि । 'अध्यानन्तर्ये' इति गोत्रेऽम् । तदन्तायूनि 'अत विषयपालोचनात्पूर्व छ इत्याशयः । एवं भाष्ये प्रकारप्रयोक्सा- इन्' । तस्स 'प्यक्षत्रियापनितः' इति छरु । तत्रायो बहुपूत्पन्न ऽचीत्यस्य विषयसप्तमीत्वं वनितमित्याहुः ॥ खाल्लुक प्राप्तः प्रतिषिध्यते ॥ (प्रकारान्तरोपपादकभाप्यम्) (उद्द्योतः) ननु गोत्रसग्रयस्थापत्यस्य कोऽसंभवादाइ- लग्वालुका प्रसङ्गं गोत्रप्रत्ययस्येति ॥ भा-ये-बहुपु लुम्मायो यो गोत्रप्रत्ययः, प्रतीक्षते छेऽलुगस्य तथा ॥ तदन्तस्य---बहुवचनान्तस्य प्रवृत्ती-अर्थान्तरसंक्रान्तानित्यर्थः । तदेवाह-यदा तदिति । बहुवचनान्तम्-गोत्रप्रत्ययान्तमित्यर्थः ।। लुग्या पुनरलुकाप्रसहं यदि प्रतीक्षते, तथाऽस्य यूनि यदेति । तस्य च यदा लुगित्यपि योध्यम् ॥ न केषामिति छेऽलुरु सिद्धो भवति। युक्तमत आइ-द्विस्येति । अन्नरसक्रान्तस्य द्वित्वकत्वयोः सतो- प्रकल्प्य चापवादाविपयं तत उत्सर्गोऽभिनिवि- रित्यर्थः ॥ तत्फलितमाह-द्वयोरिति ॥ भाप्ये—वर्णाश्रये ना. स्तीति । प्रत्ययलक्षणसूत्रस प्रत्ययस्यासाधारणं रूप यत्राश्रीयते तदेव (प्रदीपः) प्रकल्प्येति । अन्यथा निर्विषयोऽपयादः । कार्य प्रत्ययलोपे भवतीति नियमावे-देग । एतेन वर्णप्राधान्या- स्यात् , यदि सर्वोत्सर्गः प्रवर्ततेति भावः ।। मावादिद चिन्त्यमित्यपारतम् ॥ (५२४८ पूर्वपक्षपातिकम् ॥ २॥) (५२४९ पूर्णपक्षवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ गोत्रस्य यहुपु लोपिनो यहुवचना ॥ * ॥ एकवचन द्विवचनान्तस्य प्रवृत्ती न्तस्य प्रवृत्ती पेकयोरलक ॥ * ॥ पहुपु लोपो यूनि ॥ * ॥ (भाप्यम् ) गोत्रस्य यहुपु लोपिनो यावचना. (भाप्यम्) एकवचन द्विवचनान्तस्य प्रवृत्ती यदुपु न्तस्य प्रवृत्ती प्येफयोरन्टुग्यकाव्यः । विदानामपत्यं | लोपो यूनि वक्तव्यः । चैदस्थापत्यं यहयो माणवका माणयको येदः, घेदी। विदाः, वैदयोर्यिदाः । मापस पानी, भगएमानिमित- बास पय द्वामीसारशे पो गोरसपात पापपासा. मसपास बसगोममतमार-पूरमारेनि। नरसंहामारिया निधमतरेणापिपरमरियामारि सम्माभि • भाम्पम पश तदितर तपसमाह-पपनारतमिति । Greोशोपाल : RAREA भाया। म भाग्य मेमोरियम Averay मी निमपस । र शासन पुन, IT भाद-मनु नेपा. .'अपच हा इ. अपमिति । माप पार- मिति । प्रिपरिणापमाने पर पाम पिपनमेनपाय. iNTRVINE मरने ...सारे राना ARRAधपो. HTTERTATEMEL.] पदया। पर AIME मनन "रो मनमा PREPARATERNIRAHETriveniमालगुन TIMEIFrt CAir पEिRNET Trfuोरम प्रमritten रा'...। .in पर Amirrel मिनि । पोलिस.. शते ॥ NिARE. नितिमा.

·अलगधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितेऽलुक्मकरणम् । १०९ नयं शक्यम्। प्रसग ॥ अन्यो यदुपु यन्यो याहुष्यित्युच्यमानो लुम पुनरलुकिसान भवति? पामोति। समर्थानां प्रथमस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्यालुगुच्यते, मा भूदेवम्-अभ्यो यदुपु यन्यो पटुप्विति । न चेतत्समर्थानां प्रथमं गोनमत्ययान्तम् । अनन्तं यदपु यमन्तं यदप्रित्येचं भविप्यति । फि ताई? द्वितीयमर्थमुपसंभान्तम् । इह हि दोपः स्यात्-काश्यपप्रतिरुतयः काश्यपा अययं चैतदेवं विजेयम-अधिभरद्वाजिका, इति ॥ वसिष्टफश्यपिफा, भृग्यनिरसिका, पुत्सयुशिकि- (प्रदीप) अनन्तमिति । शी उप्ते युवगु यहुप्यान्तस्य | का-इत्येयमर्थम् ॥ पर्तनामुग्भविष्यतीत्यर्थ ॥ काश्यपा इति । पाश्यपस्थापत्य (प्रदीप ) यदि वेति । यथवेत्यर्थ । अतृणे इत्सन विदादित्वादम् । तत एक्स्यैव काश्यपन्य यहप प्रतिशतयो हलादी पिति साबधानुके विघीयमान 'तृणह इम्' इतीमागमो यदा विवक्षिता भवन्ति तदा 'इवे प्रतिकृती' इति यन्प्रलय- उसेऽपि सार्वधातुये भाति । तन हि हलीत्यनेन सार्वधातुकं स्तस्य देवपयादित्वाछुप् । 'हरीतक्यादिषु व्यक्ति ' इति वचना- | विशेष्यते । ततथ हलादिसार्वधातुकाध्यत्यादिमागम प्रत्यय- लिगमेव युक्तबद्भावेन भवति । यचन त्यभिधेयगतमेव । रक्षण इति लोऽपि प्रत्यये प्रवर्तते । गवे हित गोहितमित्यादौ यद्वैक्शेप कियते, तदाऽमन्तस्य प्रतिरतिवहुत्ये वर्तमानालुक्- | त्वचादयोऽन्माने विधीयमाना वणस्पतानिमित्ता एव न तु पसयत्वनिमित्ता इति प्रत्ययलक्षणाभावाल्लोपेन प्रवर्तन्ते । (उयोत ) हरीतक्यादित्वाभावेऽपि बहुवचन सापयति- इहाप्यजादी प्रत्यये लगुच्यमान प्रत्ययलक्षणो भवतीति लोऽपि यद्वैकशेप इति । प्रत्यये प्रवर्तत इति भाव ।। (सिद्धान्तमाप्यम्) अनिशेपेणेति । माग्दीव्यतीयोऽध एवापेक्ष्यते, न त्व नेप दोपः। जादि प्रत्ययविशेष इत्यर्थ ॥ हलि नेति । गर्गेभ्य आगतं यत्तावदुच्यते-गोत्रस्य यहुपु लोपिनो यह पत्यमिति । अापि माग्दीव्यतीयार्थस्य विवक्षितत्वादलक् गर्गरूप्यम् , गर्गमयमिति हलादावलल भवति ॥ विदानाम- पचनान्तस्य प्रवृत्तौ ध्येकयोरलुग्यक्तव्यः' इति । प्राप्नोतीत्यर्थ ॥ न वक्तव्य.. युवघहुत्य इति । लग्निधौ गोमप्रलयमानं गृह्यत इति अचीत्येवालुरु सिद्ध। युवबहुत्वेऽपि लक् प्रवर्तत इति भाव ।। अचीत्युच्यते, न चानाजादि पश्याम । प्रथमस्येति । 'प्रथमात्' इत्यनुत्तमिहार्थवशात् पठ्यन्तं प्रत्ययलक्षणेन ॥ सपद्यते । प्रथमावृत्तित्वाध प्रायम्यम्, गोनप्रत्ययस्य द्विती- ननु चोक्तं वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणमिति । | यार्थवृत्तित्वे त्वलुगमाव ॥ यदि घा कानिचिद्वर्णाश्रयाण्यपि प्रत्ययलक्षणेन अत्रिभरद्धाजिकेति । अनेरपत्यानि बहूनि 'इतश्चानिय' भवन्ति, तथा चेदमपि भविप्यति॥ इति ढक् । तदन्ताधुवबहुत्वे 'अत इन्' । तस्य ‘ण्यक्षनिया अथ चाऽविशेपेणालुकमुक्त्वा हलि नेति व. इति छन् । 'अत्रिमुगु' इति ढको लुक् । भरद्वाजशब्दाद्विदा- क्ष्यामि। छन् । ततो यूनीम् । पूर्ववल्लुक् । अनोऽपि युवबहुत्वे लगि- प्यते। अनेन प्रथमस्योच्यमान -अनिभरद्वाजाना मैथुनिका- यद्यविशेपेणालुकमुक्त्या हलि नेत्युच्यते, विदा- | इति प्राग्दीव्यतीयार्थविवक्षायामलुम भवति ॥ वसिष्ठकश्य- नामपत्यं रहको माणवका विदा.-अत्राप्यलुक पिकेति । वसिष्टादृष्यण् । यूनीभो लुक् । अणोऽप्यन्यादि- माप्नोति। सूनेण लक् । कश्यपाद्विदाद्यम् । यूनीसो लुक् । अञ 'यजनोश्च' इति लुक । पूर्ववदुन् । भृगो.- •~ऋष्यण् । यूनीको लक् । पुनरस्य युवयहुत्वे वर्तमानस्य लुग्भविष्यति । अण 'अनिमृगु' इति लुक् । एवमझिरस । कुत्सात्- । अस्तु। . यद्यपि मायो वार्तिकोक्तगणानामाकृतिगणवन काश्यपशब्दस्य हरीतक्या २ भाकृतिगण वकल्पनन हरीतक्यादिगणे काश्यपशब्दस्य पाठकल्पनन्त्व दिगणपाठकल्पनेनोऽपि दोनयपि हरीतक्यादिपु “यक्तिरित्सनन बिग गतिकगतिरिति भाव स्येव बचनस्यापि न्यत्ति: स्यात्तथा च काश्यपशब्दाहुवचन न स्यात्,पेव- 'यदि वा कानिधिद्वर्णाश्रयाण्यपि प्रत्ययलक्षणे न मति सद लिङ्गस्यैव युवावकरणे, वचनस्य च युक्तबद्धावाकरणे प्रमाणामावादिस्यत | मपि न भविष्यति' इतिक पुस्तके पाठो दृश्यत, सामान्यतो विघामाणे मायबैकशेप इति॥ नास पाठस्य सानिमवलोकयामः, ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.२आ. गोत्रे० सूत्रे आह- - ऋष्यण, तस्माथूनि 'अणो व्ययः' इति फिना भाव्यम्, न ( ५२५० सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ४॥) विनेति युवविवक्षा न क्रियते । कुशिकाद्विदाद्यन् । यूनीनो ॥ * ॥ गर्गभार्गविकाग्रहणं चा लुक् । अनोऽपि लुक् । वुन् । नियमार्थम् ।। * ॥ (उयोतः ) अनन्वयादाह-यथैवेति । विधिपक्षाभिप्राये- (भाष्यम् ) अथ वा गर्गभार्गविकाग्रहणं निय- गेदम् । वर्णाशय इति तु वर्णप्राधान्यविषयकमिति भावः । विर्षयस- | मार्थ भविष्यति । समीपक्षेऽपि प्रत्ययलक्षणेन तद्विषयताप्रयुक्तस्यातिदेशो भवत्येव । 'न एतस्यैव गोत्रप्रत्ययान्तस्य द्वितीयमर्थमुपसंक्रा- लुमता' इति निषेधस्तु न, अगसंज्ञकोद्देश्यकत्वाभावादिति भावः ॥ न्तस्यालुग्भवति, नान्यस्येति ॥ नन्दविशेषणामुग्यचने गर्गा इत्यादारण्यापत्तिः, प्राग्दीभ्यतीये परे (सिद्धान्तभाष्यम्) इत्यर्थे प्रत्ययलक्षणशास्त्रस्य नियमार्थतया वैद इत्यादीवप्यनापत्तिरत यदप्युच्यते-एकवचन द्विवचनान्तस्य च प्रवृत्ती -माग्दीव्यतीय इति । प्राग्दीव्यतीया विवक्षिते इत्यर्थ इति वटुपु लोपो यूनि वक्तव्यः, अभ्यो बहुपु यञ्यो बहु- भावः॥ हलादायलुग्नेति । अपर्यादविषयपरिहारेणोत्सर्गप्रवृत्तरिति | वित्युच्यमानो लुङ् न प्रामोतीति । भावः ।। भाष्ये-यद्यविशेषेणेति । प्रत्ययलक्षणसूने विधिपक्षस्या मा भूदेवम्-अभ्यो बहुपु यञ्यो बहुष्विति, प्युपलक्षणमिदम् ॥ अस्त्विति । युवाविवक्षायां गोत्रबहुत्वार्थकस्या- | अनन्तं यद्वहुपु यान्तं यद्वहुवित्येवं भविष्यति । लुक्यपि शुवबहुरवे वर्तमानस्य लुगिति भाव. ॥ पुनरलुगिति । ननु चोक्तं नैवं शक्यमिह हि दोपः स्यात्- गोनातिरिक्तमाग्दीव्यतीयाविषयस्य सत्वादिति भावः । लुग्विभौ काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपा इति । वहुत्व गोत्रार्थगतम्, अन्यार्थगत वैति नामह इति तात्पर्यम् ॥ नैप दोपः। ननु गोत्रबहुत्वे विधीयमानो यनयोश्च' इति लुक् कथ युक्य- लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम्, न चैतल्लौकिक दुत्वे ? अत आइ-लुम्विधाविति ॥ गोत्रप्रत्ययमात्रमिति । गोत्र | गोत्रम् ॥ इत्यस लगाक्षिप्तमत्सयेनैवान्वयागोत्रेऽओ लुग्भवति, तदन्त चेद्वदुत्वे यद्यान्तं यद्बहुपु यजन्तं यद्वहुवित्येवमुच्यते, इत्यर्थ इति भावः । अन्यथा 'शिष्यमाणम्' इति न्यायेनान्तस्य | विदानामपत्यं माणवको वैदः, वैदौ-अत्रापि प्राप्नोति ॥ युवबहुरवे वृत्तिनान इति न लुक. प्राप्ति स्यादिति बोध्यम् ।। प्रथमाथेति । न तु प्रथमोत्पन्नत्वात् , तेन यत्राथे प्रत्यय उत्पन्न- | लुको निमित्त नास्तीति कृत्वा पुनर्लुन भविष्यति ॥ अलुगन लुकं याधिप्यते । अलुकि च कृते पुन- स्तगाथै वर्तमानस्यैवालगिति भाव. ॥ (प्रदीपः) गर्गात्-यत्रो लुक् । भृगो:--मष्यण् । लुगिप्यत इति । स तु प्रथमस्येत्यनुच्यमानेऽलुका बाधान्न यूनीनो लुक् । अणः 'अनिमृगु' इति लुक् प्राप्त. 'न गोपय- प्रामोति, प्रथमस्यरयुक्ती तु नालुकः प्राप्तिः । तदाह-अनेनेति । नादिभ्यः इति प्रतिषिध्यते । स एष प्रतिषेधो नियमार्थ एतत्प्रयोगसिध्यमेव लुक् द्वितीयमधुमुपसक्रान्तस्यापि । तत्र प्रथ- इति विदा इत्यन युवलक्षणेऽर्थेऽल भवतीत्यर्थ. ॥ लोपो मसत्यस्याभावात् । पूर्ववगुनिति । वसिष्ठकश्यपानां मैमुनिकेति यूनीति । लोपाहणेन लुग् लक्ष्यते । लोपे हि प्रत्ययलक्षणेन इन्द्रागुन्बेरमथुनिकयोः' इति दुनिति भावः । मृद्धिखरप्रसमः॥ । - पूर्वोक्त यदि पा लका प्रमलाभवतीत्यत्र यदि पा शन्दस्य 'अय. माग्दोग्यतीये पर इयुक्ती प्रत्ययामाधारणरूपानाश्रयणात्मत्यपलक्षणाभावेन पा' अर्भकत्यन्त थान न, अपवाऽर्थस्यानन्ययात्, तदाह-अनन्पयादिति | द इत्या दावप्यनापत्तिरिति भार। १ मनु वार्तिस्तृता प्रत्ययशक्षणमूषस्य विस्यर्थत्वमेवोक्तम्, न तु नियाम • न स्वत्र प्रत्ययो निमितमिति तत्मत्ययशक्षण कार्यमिति नात्र प्रत्ययः फत्वम् । तथा च वर्णामयेऽपि पलपलक्षणं स्यादिति गोत्रस्य बहुषुलोपिनः' | पक्षणमिति भाशा । इतरत्याशयमाह-पिपिपछामिनायेगति । ८ 'गोवेऽशुक्, लि नाति पासे हलि नेत्यस्य पूर्वसूनापवादस्वेन सद्विपया वर्णमाधाग्य पर्णस्यतरमिशेषणस्वग, मत्यपनिरूपितविरोम्यतारूप- परिहारेण पूर्वसूत्रस्य मतिरति भावः । निषेधशामस्य बापयामा विधि धनि राष्टपरिभानुशेषरे । पतराविशेषगदप-वर्णावपविमत्स्यनिष्ठ शाम पाक्यार्थ एप नेति सदतिरिपरवपूर्वावस्यति नन्दति पोषपित विशेष्यनिरूपितमारतानामवरवम् । यथा गोहतमिस्वादारवादेशामावः। | माद-अपवादेति ॥ भर हि-एचोऽयदायाप इत्यनेनाव्यवहितपूर्वविशिष्टय मदेश र पुस्तके पत्ते इति भावः' इति पाटर। विधानेनाको वर्गापयविषयनिहरिशेप्यतनिरूपितमकारसानाभयत्वस सचिन 1. 'ण कृतम्यम्, तमिय' इत्येवम्पाटा- पुस्तके इ. पुस्तषेध पर्गप्राधान्यमिति नामावदिशा प्रत्ययनिरूपिरिप्पताल्पत्यप-वर्गवयवि शापितमेतदिति निर्दिष्टम् । विपरतानिरिमविशेषतासम्, तयार 'विस' इत्यानरमा गोत्रप्रपया इति पर पुस्तके नरपते । विगमित्यस्सागो मोहबार स्वयंस स्वात् । ११ एपश्चनशिशचनान्तशति वारिन को विधीपमा मारमो गोप्रा तिमीतिमाः। होये प्रत्ययमाणेन मिस्वादाविधि। निहादि पति सूपेणापुदालप ५ अल्पमतमाला सिव इत्पनेत प्रीतितम् । प्रमभ्योता। पस्यामाधारण स्पमाभीवन र प्रमानिसमा ·लुगधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धिते लक्मकरणम् । इत्यन्तेन ॥ . लौकिकस्येति । अपत्यस्येत्यर्थः । काश्यपाः-इलनन्तं यूनि प्रत्ययः । आपलाजीवदश्यादित्यनेन खाधिको द्वितीयः तु प्रतिकृतिबहुत्वे पर्तते नापत्स्य बहुत्वे ॥ निमित्तं ना- पक्षनियामितः' इति लुप्यते ॥ स्तीति । बहुत्वं नास्ति, द्वित्वैक्त्यविषयत्वादिलपः ॥ अविरविकन्यायेनेति । केचिदाहुरप्रन्योऽयमिति, पर- (उयोतः) नियमार्थत्यनुपपादयति-गादिति ! भन्य- मप्रकृतेषापत्यः' इति वाचनिकत्वादस्यार्थस्य । अन्ये तु वचः थाऽनेनेवानुकि सिझे गर्गमार्गवियाशब्दस गोपवनादिषु पाठो व्यर्थः | नस्यैवाव्यविकन्यायमूलत्यप्रतिपादनायैतदुकमित्याहुः ॥ स्मादिति भारः ॥ भाष्ये-अनन्तमिति । एवर 'यमनोश्च' (उयोतः ) अन्यत्र स्वयम्पठिनवार्तिकैरत्र से वार्तिके प्रत्याचष्टे इत्यनेनेव सिद्धिरिति भावः ॥ तत्र शहते-ननु चेत्यादि काश्यपातेपामावश्ययत्वाभिप्रायेण-उक्तं येति ॥ अपत्यस्येदमिति । 'तस्येदेम्', इत्यादिवातिकविरुद्धमेतत् । शिवादिपाठादणिति युताम् ।। अपत्यस्येति । प्रवराध्यायप्रसिद्धापलस्येत्यपः 'सीपुंसाभ्याम्' | आपत्यानीयवंश्यादिति । जीवदंश्यचतुर्थादिबोधकागोत्रप्रत्ययान्ता. इति सूत्रे वयमेव तथोके । भाम्ये-पैदाः, पैदावत्रापि प्राप्नो- रखार्थे द्विवीयः फगादिर्भवति स युवसंशक इत्यर्थः । तीति । अमन्तस गोषयुवसमुदायगतबहुवे पर्जनात् । अन्यो बहु. परे तु अपत्सापत्साकस्स आपत्यशम्दस्य तदर्धकप्रत्ययपरता, पर- वित्यों तु न दोषः, तत्समुदायगतबहुत्वेऽमोऽवर्तनादित्यभिमानः॥ | मप्रवेश्व' इति वार्तिके 'आपत्याद' इत्यत्र च तस्य तत्परत्वावरपक- उत्तर तु-गोररहले प्राप्तस्वातुका बाधः, यूनातु बहुत्वमेव न । स्वाद । एवं च-प्रत्ययस्यैव गोत्रसंश, युवसंशावत् । कैयटोक्तव्या- उमयसमुदायस्तु न समकक्षतया शब्दवाच्य रति ॥ यहुत्वं ना- | ख्याने वार्तिकस्य सूत्रसमानार्थकतया 'आपत्यं वा' इति वारादा. स्तीति । युवबहुत्वं नास्तीत्यर्थः ।। संगतिः, उद्देश्यानन्तरेण 'वा' शम्देन तद्विकल्पवोधनाद 1 न्यास (५२५१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ५॥) विकल्पे तु-आपसं गोनमिति वा पति वदेत् । स चापत्यापत्ये- वोधकः प्रत्ययः परमप्रक्वेरेव भवति । एवं च-गोत्रत्वयुक्त्वारिना ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ बोधविषयताशङ्काऽपि न । 'आपत्सो वा गोत्रम्' इति वातिकपाठः (भाप्यम् ) किमुक्तम्? 'जीवति' इति स्ने भाष्ये कचिपुस्तके दृश्यते, स युक्तरः, अप- आपत्यं या गोत्रम्', 'परमप्रकृतेश्चापत्यः', 'आ. सान्तानां स्त्रीपुंसयोरेप वृत्तेः, 'गोत्रे लुगचि' इत्यादी 'यूनि शुक्' पत्यालीवद्वंदयात्वार्थे द्वितीयो युवसंशः' 'स चासादी च षष्ठ्य सप्तमीत्याहुः ॥ वार्तिकमयोजनमिति । वार्षिक- स्त्रियाम्' 'एको गोत्रग्रहणानर्थक्य' च, 'बहुवचन- दयप्रयोजनमित्यर्थः ॥ अन्यथेति । वार्तिककारो वचनं विनेष प्रका- लोपिपु च सिद्धम्' इति । रान्तरेण साधयतीत्यर्धः ॥ यूनि-युववहुत्वे, तद्वित्वैकत्वयोश्चेत्यर्थः।। तन विदानामपत्यं माणवक इति विगृह्य विद वाचनिकस्यादिति । तत्वे न्यायसिद्धत्वकथनमयुक्तमित्यर्थः ।। शब्दाद्वेकयोरुत्पत्तिर्भविप्यति-वैदः, वैदौ । चैदस्यापत्यं वहवो माणवक इति विगृह्य विद (६६२ लुम्विधिसूत्रम् ॥४।१।२ भा. ४७॥) शब्दावहुपूत्यत्तिर्भविष्यति-विदा इति, अविरवि. १३३६ यूनि लुक् ॥ ४ ॥ १ ॥ १० ॥ कन्यायेन॥ (लुगधिकरणम्) (प्रदीपः) आपत्यं वेति । अपत्यस्वेदमापत्यम्, पौत्र- (५२५२ आक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) ममृत्यपत्यमित्यर्थः, तद् गोत्रसंशं भवति ॥ परमप्रकृतेरिति । गर्गादेरेवापत्यप्रत्ययः कार्यों न त्वनन्तरगोत्रयुवभ्य इत्यर्थः ॥ ।। * ॥ यूनि लुगचीति चेत् प्रत्ययस्या- आपत्यादिति । गर्गादेर्यदा पौत्रप्रभृतेरपसे चतुर्यादौ जीव- यथेष्टप्रसङ्गः ॥ * ॥ इंश्ये प्रत्ययः क्रियते तदा खार्थे द्वितीयः 'यजिनोश्च' इत्यादिना (भाप्यम्) यूनि लुगचीति चेत् प्रत्ययस्यायथेष्ट फगादिः क्रियते, गाायण इति । स चेति । स्त्रिया द्वितीय- | प्रामोति । अनिऐ प्रत्ययेऽवस्थिते लुक । अनिएस्स प्रत्ययाभावाद् गायैिव भवति ।। एक इति । परमप्रकृतेश्वा- प्रत्ययस्य श्रवणं प्रसज्येत ॥ पत्य.' इत्यनेन तदर्थस्य लाभात् ॥ बहुवचनलोपिप्विति । (प्रदीपः) यूनि लुगचीति चेदिति । अस्मिन् सूत्र. युवबहुत्वे बिदा इत्यादि सिद्धम् । द्वित्वैकत्वयोस्तु बैदः, वैदा-न्यासे दोषः, न तु न्यासान्तर इत्यर्थः ॥ वित्यादीयर्थः । तत्र विदानामिति । 'गोत्रस्य बहुपु लो (उयोतः) न्यासान्तरे इति । 'यूनि लक, न हलि' इतिः पिनः' इति वार्तिकप्रयोजनमन्यथा साधयति । परमप्रकृतेरेव | न्यासे इत्यर्थः ।। , एमिान्यत्रो चातिकात्रोक्तयोवार्तिकयो मलाल्यानमिल्लाश्या, शन्देनापत्यप्रा एवं गृहोत, ततय गोत्रेऽनुगचीत्यादौ मातम्या अनुपपचित । १ सर्वेषा वार्तिकानाङ्कमेणार्ममाह-अपत्यस्सेदमित्यादिना ॥ दाह-गोत्रेलुगचीत्यादाविति। १ मपलस्यापत्यमित्य शिवादिपाठाण युका, न तु तत्र सस्पेदमिलने ५ पूर्वोक्तार्थस्य वाचनिकत्वे, अविरविकन्यायेति यापशब्दकपनमयुक्त नाण । स्थापत्यमित्यस तदायकत्वात् । स्थाव, पाचनिकले म्यायासम्मवादित्याश्या । ५ नन्वापत्यं वा गोत्रमियपत्यापयशम्दस्पापल्याकपत्ययपरफ्ले गोत्र ·११२ उदयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहामाण्यम् । [१अ.१पा.२ा. यूनि० सूत्रे । । (५२५३ समाधानवार्तिकम् ॥ २॥) भागवित्तेरिति । भागवित्तत्यापत्यमिति 'थत इम्' । ॥ * ॥ सिद्धं त्वविशेषेण लुग्वचनं ततो यूनि 'द्धाहक सौवीरेषु बहुलम्' इति ठक् । तस्य छाना इत्यर्थे ठको लुकि 'इनश्च' इत्यण् ॥ हलि च प्रतिषेधः ॥ * ॥ (भाष्यम्) सिद्धमेतत् । तैकायनेरिति । तिकस्यापत्यमिति 'तिकादिभ्यः फि' । ततो यूनि 'फेछ च' इति च्छ । कथम्? अविशेषेण लुकमुम्त्या हलि नेति वक्ष्यामि । यमुन्दश्च सुपामा च चाायणिः फिञः स्मृताः। सिध्यति। इति परिगणनं भाष्यकारेण 'फेरक च' इत्यन नाश्रितमिति सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ तैकायनेश्छो भवति । परिगणनाश्रये तु प्राप्नोति । तस्य छाना (पार्तिकान्यथासिद्धिकरणभाष्यम् ) इति च्छे लुप्ते वृद्धलक्षणश्छ. ॥ यथान्यासमेवास्तु। (उयोतः ) अनिष्टप्रत्ययश्रवणमुदाहरणे दर्शयति-~-फाण्टा- ननु चोक्तम्-'यूनि लुगचीति चेत् प्रत्ययस्या- | हृतेति ॥ अविशेपेणेति-भाष्ये । 'अचि' इत्यय विशेषो नापे- यथेष्टप्रसङ्गः' इति । क्ष्यत इत्यर्थ.॥ नेप दोपः। फेश्छ चेति । तैवायनि- सौवीरगौन इति भावः । असौवीर- अचीति नैपा परसप्तमी। गोत्रोऽप्येयम् । अतएव 'फेरछ च' इति सूत्रे-सौवीरेवि किम् ? तैकायनिः-इति घृत्त्यादिग्रन्था संगच्छन्ते ॥ परिगणनाश्रये का तर्हि ? स्विति । एव च परिगणन चिन्समिति भाव विषयसप्तमी-अजादौ विषय इति । तवाचि ॥ छे लुप्ते इति । विपये लुकि कृते यो यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सतो | यद्यपि तदलुक्यपि छ प्राप्नोति तथापि तैकायनीयीय इति प्रामोतीति भाव ॥ भविष्यति ॥ (प्रयोजनावतरणभाष्यम्) (५२५५ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ४॥) कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि ? ॥ * ॥ इण्यौ सर्वत्र ॥ * ॥ (५२५४ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ ३ ॥) (भाष्यम् ) इण्यो सर्वत्र प्रयोजनम् । औपगवे ॥ * ॥ प्रयोजनं सौवीरगोत्रेभ्यो यूंनदछाना:-औपगधीयाः । वृद्धवदतिदेशे सति ठक्छाः ॥ * ॥ इसो गोत्र इत्यण प्राप्नोति ॥ (भाप्यम् ) ण, फाण्टाहतेरपत्यं माणवक:- नैप दोपः। फाण्टाहृता, फाण्टाहतस्य यूनश्छानाः-फाण्टा- प्रत्याख्यायतेऽसावतिदेशः। हृताः। ॥ कथं यानि प्रयोजनानि ? उक्, भागवित्तरपत्यं माणवको भागवित्तिकः । तानि शापकेन सिद्धानि ॥ भागवित्तिकस्य यूनश्छानाः-भागवित्ताः। ठ । (प्रदीप ) ओपगवेरिति । उपगौरपत्यमित्यण, ततो छ, तैकायनेरपत्यं माणवकस्तैकायनीयः । तेका- | यूनीञ् , तस्मिन् लुप्ते छ ॥ कि पुनरिलो लुक प्रयोजनम् ? यदा यनीयस्य यूनश्छाना:-तैकायनीयाः ॥ तस्मिन्नलुप्तेऽपि सिद्धरको वृद्धलक्षण इत्याह-वृद्धवदिति । (प्रदीप.) फाण्टाहतस्यापत्यमिति 'अत इम्' । तस्या- वृद्धशब्द पूर्वाचार्यसज्ञा गोनस । तन यूनो वृद्धवदतिदेशादिलो पत्वं युवा 'फाण्टाहृतिमिमताभ्याम्' इति ण । तस्य छाना इति | लुक्यसत्यण् स्यात् ॥ कथं पुनर्यानीति । गागायणाना भारदीव्यतीयार्थविवक्षायाम् 'इनश्च' इत्यणिष्यते। चन | समूह इत्यादौ गोवलक्षणो युनिष्यते, सन प्राप्नोति ॥ शापके- प्राप्नोति, णान्तत्वात् । ततश्च वृद्धलक्षण एव छ परतो णस्य | नेति । 'राजन्यागुञ् मनुष्याच' इति वक्ष्यमाणेन । तदेवमिनो लुक् स्यादिति छस्य श्रवणप्रसङ्ग इत्यर्थ ॥ लुका विनाऽप्यौपगवीया इतिच्छस्य सिद्धत्वादनुदाहरणमेतत् ॥ 'हलि नेति प्रतिषेधा' इति क च म पाठ । ५) त्यधिकृत भण् । ततः 'मत इम्' (०४ ) इत्यनेन यूनीम् । २ सैकापनिशदो दिविधा-धीरगोत्रा, भसीवीरगोत्रव्येति भाषा, तस्येन्मत्ययस्य 'यूनि ' (1.) इसनेन लकि सति 'श्रद्धा' प्राप्दोग्यतोऽपिवार यूनो वृक्षवदतिदेश कर्नम्प इत्यनेनाग्रिमेण पानि (11)सनेन छः मत्ययः। केन वृद्धपतिदे। 'इम (114) इति सूत्रेण इमताड़ोत्रा भण् ५ माग्दीव्यतोऽधिकारे यूनो वृद्धप्रदतिदेशस्य यानि प्रयोजनानि भायो मसपा मामोतीत्या सानि गार्मायणानां समूहः, निधित्, भपिरित्यादीनि, जानि तदतिदेशस्य .'पगोरपसेविक पाठामपत्या 'माग्दीम्यतोऽ' (m मसापयाने कम सिस्पनीला ।

·लुगधिकरणम् ] विपिप्रकरणे तद्वितलवप्रकरणम् । इति भावः॥ । . (उयोता) भाष्ये-सपंति । सौवीरगोत्रेभ्योऽमायीर अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । मायूरिः, कापोतिः, गोपेभ्यश्चयर्थः ॥ सिद्ध इति । प्रध' इत्ला तु न प्रामोति, यूनि | कापिझलिरित्येवमर्थम् ॥ इन उत्पमत्वेनागोमालादिति भावः ॥ इत्याहेति । स्यन माहे. (प्रदीपः) एतान्यपीति । लक्षणान्तरेण युवप्रत्ययस्य त्यभः ॥ वक्ष्यमाणेनेति । तेने प्रत्याधिकारादन्यत्र लौकिकगोत्र. लुकः सिद्धत्वादित्यर्थः ॥ न चैतदिति । अब्राह्मणशब्देन ग्रहणं हाप्यत इति भावः ॥लुका विनाऽपीति । इमश्च इत्यस्य तुन वेन ज्ञापन प्राप्तिः, तत्र शासीयगोत्रस्यैव प्रदगादिति यक्ष्यन भिधानादित्यर्थः॥प्रसज्य प्रतिपेध इति । युवप्रत्ययमानस्य ग्रामणसदृशक्षत्रियादिग्रहणात् , यशुरादिशब्दैव क्षत्रियादेरन- लु विधाय माझगगोग्रासरस्य स निपिप्यत इत्यर्थः ॥ मायू. (प्रयोजनान्तरभाष्यम्) रिरिति । मयूरस्य पक्षिविशेषस्य गोत्र इम् । तदन्तायूनि यत्सच्छान्तात्तर्हि-इमः प्रयोजनम् । | 'यनिनोय' इति फन् । तस्य लक् ॥ यत्-ध्यपुरस्यापत्यं भ्यगुर्यः, भ्यर्यस्थापत्यं (उयोतः) क्षग्रियादेरिति । क्षत्रियादेरेवेत्यर्थः । अमा- भ्यागुरिः । श्या रेयूनदछात्राः श्या रा:-यत् ॥ गगोत्रमायादित्यत्र मात्रपदमवधारणाकमिति भावः ॥माह्मणगो- ख-कुलस्थापत्यं कुलीनः, फुलीनस्यापत्यं को प्रमानादन्यदिति-माम्य-अन्यच्छम्दन क्षत्रियादिगोत्रमात्रमहणं लीनिः, फोलीनेनछात्राः फौलीनाः-ख ॥ बोध्यम् । नामणगोतमारे निषेधे तु क्षत्रियादिमात्रगोत्रे, साधारणे च विधिरिति बोध्यम् ॥ छ-ससुरपत्यं स्वस्नीयः, स्वस्नीयस्यापत्यं स्वा. (प्रयोजनमाप्यम्) स्त्रीयिः, स्वास्रीयेयूँनः छात्राः स्वास्नीयाः ।। (प्रदीपः) इदानीमिन उदाहरणान्तर दर्शयितुमाह- एवं तर्हि-अण्ण्यो सर्वत्र प्रयोजनम् । यत्सच्छान्तादिति॥श्वाशुरिरिति।'आपलस्य च तद्धिवे अण्-लुचुकायनेरपत्र माणयको ग्लौचुकायना, नाति' इति यलोपः । उणादीनामव्युत्पन्नत्वाद् 'न प्वाभ्याम्' ग्लौचुकायनस्य यूनदछात्रा ग्लौचुकायनाः। इति वृद्धिनिषेध ऐजागमय न प्रवर्तते ॥ फुलीन इति । ण्यश्च कापिलाद्यर्थम् । फापिङ्गलादेरपत्यं 'कुलासः' । स्वस्त्रीय इति । 'खसुरछः' । माणवकः कापिजलायः, कापिजलाधस्य यून- (उयोता) ननु आश्वयके शबुपपदे उरनि श्वशुरस्य सिद्ध छात्राः कापिजलादाः॥ 'न स्वाभ्याम्' इत्यैामोतीत्यत आह-उणादीनामिति ॥ (प्रदीपः) ग्लुचुकायनेरिति । ग्लुचुकस्यापत्यं गोत्र- (प्रयोजनाक्षेपभाप्यम्) मिति 'प्राचामद्धात् फिन बहुलम्' इति फिन्, ततो यून्यम् । एतान्यपि हि न सन्ति प्रयोजनानि । अत्रापि तस्य लुक्यणेव भवति । अन्यथा वृद्धत्वाच्छः स्यात् ॥ कापि- यूनि-श्वशुर्यः, कुलीनः, स्वस्रीय इत्येव भवितव्यम्। अलादेरिति । कपिजलादस्यापत्यम् 'अत इन्' । ततो यूनि उक्तमेतत्-'अणिमो कि-अग्राह्मणगोत्रमानाद्युव- 'कुर्वादिभ्यो ग्यः' इति ध्यः । तस्य लुकि 'इनश्च' इत्यण् भवति । अन्यथा छः स्यात् ।। प्रत्ययस्योपसंख्यानम्' इति । (५२५६ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ५॥) अब्राह्मणगोत्रमात्रादित्युच्यते, न चैतग्राह्मण- गोरमात्रम्। ॥ * ॥ प्राग्दीव्यतोऽधिकारे यूनो अब्राह्मणगोत्रमात्रादिति नायं पर्युदासा-यद- घृद्धवदतिदेशः ॥ * ॥ न्यद् ब्राह्मणगोत्रमात्रादिति । (भाष्यम् ) प्राग्दीव्यतोऽधिकारे यूनो वृद्धवद- किंतर्हि- तिदेशः कर्तव्यः । युवा वृद्धवद्भवतीति वक्तव्यम् । प्रसज्य प्रतिपेयोऽयम्-ब्राह्मणगोत्रमात्रान्नेति। कि प्रयोजनम् ? ननु इमन्ताच्छो न स्यात् 'इनश्च' इति सूक्षण विहितस्याणा प्रतिपदो | नात् 'मत इन्' इती, ततः 'यूनि लुक्' इत्यनेन लुकि च 'माग्दोग्यतोऽण' क्तत्वेन वाधकबादत माह-इमश्चेत्यण् तु नेति। इत्यणि 'कोलीनाः इति । २ तेनन्राप्रम्याहुम् मनुष्याच्चेति वानिकेन । 'समुद्रा' इति छप्रत्ययावादिनि ततो यून्यणि उकि ५ 'सासीया' ननु रानन्यामिति धातिकेन लोक्किगोत्रमहणं झाप्यते, तमा १] इति पूर्ववत् । भारगवीया इत्यत्र अस्य बाधक इमश्वेसण स्यादत आह-मश्वेत्येस्येति । • 'म्यक्षवियानितो यूनि गणिो' इति सूत्र दार्तिक्मेतत् । . श्वशुरस्सापत्यमित्यर्थे 'राजश्वशुराद्यत्' (110) इति यत्प्रसाद ८ छ. पुसके प्रसन्यायाप्रतिषेधः' इति पाठः, च. झ. पुखके च 'प्रसग्य ततोऽपत्याधे 'मन इम' इत्यनेनेनि तस्य 'यूनि लु' इसनेन कि 'माग्दी । मतिपयः इत्येव पाटः। ध्यतोऽम् इणि च वाशुरा' इति सिद्धयति । .तानि त्रीश्यपि रूपाणि-इमन्दात्मको क्षति भवन्ति । मदीपेच स्पष्टी- ५ कुळस्यापसमित्यर्थे 'कुलाव (1) इत्यनेन सप्रत्यये तदः । कृतानि । १५पा.च.

·११४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.२आ. यूनि० सूत्रे इति ॥ गाायणानां समूहो गाायणकम्, गार्याय मातृवदस्याः कला, णानां किंचिद् गाायणकम् , गाायणो भक्ति सन्ति-न सन्तीति। रस्य गार्यायणकः । गोत्राश्रयो बुञ् यथा स्यात् । एवमिहापि युवा वृद्धवद्भवति, वृद्धवन्न भव- यदि वृद्धवदतिदेशः क्रियते-औपगवेधून- तीति-एवं वाक्यशेष समर्थयिष्यामहे । यथा- गोने युवप्रत्ययो न भवति, एवं प्राग्दीव्यतोऽधिकारे श्छाना औपगवीया इतीमो गोत्र इत्यण प्रामोति ॥ यून्यपि न भवतीति ॥ (प्रदीपः ) प्राग्दीव्यत इति । प्राग्दीव्यतो येऽर्थास्तपु (प्रदीपः) एतद्दोपपरिहारायाह यदि पुनरिति । विवक्षितेष्वित्यर्थः ॥ वृद्धवदिति । गोनवदित्यर्थः । अन्यथा गोत्रसंज्ञाया युवसंशया बाधितत्वाद् गोत्राप्रयकार्याप्रसङ्गः ॥ विवक्षायां युवप्रत्ययस्यानुत्पादीत् 'इनश्च' इत्यए न भविध्यती- यथा गोत्रे युवप्रत्ययो नोत्पद्यते तथा यून्यपि प्राग्दीव्यतीयाध- गाायणानामिति । गर्गस्यापत्यं गोनम् 'गर्गादिभ्यो यज्' । तदन्ताधूनि यमिओश्च' इति फक् । तदन्तात्समूहे गोत्रो त्यर्थः ॥ अतिदिश्यतेति । अतोऽयं दोपो न स्यादिति वाक्यशेषः ॥ क्षोष्ट्रोरभ्र' इति बुञ् । इदमर्थे 'गोत्रचरणाद्रुम्' इति तुन् । सोऽस्य भक्तिरित्यत्रार्थे 'गोत्रक्षनियाख्येभ्यो बहुलं बुन्' इति एचं वाक्यशेपमिति । उभयसंभवे 'न भवति' इत्य. युन् ॥ औपगवेरिति । सत्यतिदेशे 'यूनि लुक्' इत्यस्य प्रत्या- ध्याहरिप्यत इत्यर्थः । एवम्-इत्यनेनानन्तरम्प्रकान्तः 'न ख्यानादिलो लुगभावादृद्धवदतिदेशात् 'इनश्च' इत्यणप्रसङ्गः ॥ भवति' इति वाक्यशेषः परामृश्यते । (उड्योतः ) बाधितत्वादिति । 'जीवैति तु' इति (उड्योतः) उभयथाऽतिदेशस्यानिष्टत्वादाह-उभयसंभव तुग्रह- यादवधारणादिति भावः ॥ नन्वत्रातिदेशेऽपि स्वाश्रययुक्त्वमा- दायोपावेरिजोलुकि 'इनश्च' इत्यत्र शकन्ध्वादिपररूपेणेकारप्रलेपादि- (समाधानाक्षेपभाष्यम्) कारणेलो विशेषणादणोऽप्राप्तेराह-सत्यतिदेश इति ॥ प्रत्या- तद्वक्तव्यम् ? यद्यप्येतदुच्यते ॥ ख्यानादिति । इदं चिन्सम् । कार्यातिदेशे तत्प्रत्याख्यानासम्भवः, (प्रदीपः) तद्वक्तव्यमिति । ततश्च गौरवं स्यादिति कापिजलादासिद्धेः । अर्थातिदेशानुत्पत्यतिदेशयोर्वक्ष्यमाणवेदानी | भावः । तदभाकार । तस्मापयपि प्रत्ययलक्षणेनेलतत्वादाप्रसंग इति भाष्या- (एकदेशिसमाधानान्तरभाष्यम्) शयः । इकार प्रश्लेषे तु न मानमिति तत्त्वम् ।। अथ वैतर्हि 'यूनि लुक्' इत्येतन्न क्रियते । (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) कथं तर्हि-फफिमोरन्यतरस्याम् (४।१।९१) । यदि पुनर्युवा वृद्धयदित्यनेनानुत्पत्तिरतिदि- | इति ? श्येत। फफिवर्ती युवा वा वृद्धवद्भवतीति वक्ष्यामि ॥ कथं पुनर्युवा वृद्धवदित्यनेनानुत्पत्तिः शक्या (प्रदीपः) अथ वै तहीति । एवं सतीत्यर्थः । एतेन निर्देष्टुम् ? गौरवं परिहतम् ॥ कथमिति । 'यूनि लुक्' इत्यस्मिनकृते वति निर्देशोऽयम्, कामचारश्च यतिनिर्देशे | 'फफिनोरन्यतरस्याम्' इत्येतदपि न कर्तव्यम् , विधेयकार्या- वाक्यशेपं समर्थयितुम् । तद्यथा-उशीनरवन्मनेषु निर्देशात् । ततध गाायणस्य च्छानाः-गागीयाः, गार्या- यवाद, यणीया इति रूपद्वयं न सिध्यतीति भावः ॥ फफिञ्य- सन्ति-न सन्तीति, ति। वर्तनं वर्तः, फफिलोवर्तः–फफिन्वर्तः, स विद्यते माग्दीग्यतीयाधिकारे वृद्धवदतिदेशस्योपयोगामावेन लक्ष्ये पतल्या. योदयण नेति न तस्य सिद्धिः। मतो न यूनि गित्येतत्मसारयायते । वश्यकत्वेन पातिकमसतं स्यादतलामाह-माग्दीप्यत इति । 'सानुत्पादादिममाषादिष' इतिश पाटः . . गायर्यायसो भक्तिरित्यलिन इलः । ७ युवा वृद्धवदित्यनेन यथा गोत्रे युवप्रत्ययो न भवति, एवम्माग्दीग्यतो. । नन्बासा गोत्रादिसंज्ञानामेकसंज्ञाऽधिकारे पाठागावेन न तयोः परस्पर- | अधिकारे यून्यपि न भवति, यथा गोरे प्रत्ययो भवति तया मादीव्यतोऽधिकारे बाध्यबाधकमास्यादित्यत माह-जीवतीति। यून्यपि प्रत्ययो भवति । इत्येवमुभययाऽतिदेशः। मधेपकारमग्लरेण-कारान्तादिनन्तादित्यः स्यात्, साध्या ८ यूनि दुणित्यस्य स्थाने युवा वृद्धवदिति म्यासेऽपि पदगोरखामावान उपत्वमादापेमो लोरे मनपसने अन्तत्येऽपि-कारान्त वामावेनाणः प्राप्ति दुप्यते । तत्र न भवतीति वावपशेपकरणे घ गौरवमिति मावः। मस्या भवति इति भाग्यशेरायणस्य गौरवपराहतत्वादाद-अध ५ कार्यातिदेशे पूरदतिदेशेन वृवतवार्यस्यातिदेश, तत्र पदि स्वाभय-हीति । पुशवाहास प्राति स्याचदपि भविष्यतीति सामय युवत्वमयुक्त यूनि १.वृद्धवदतिदेशामयणे न भवतीति वाक्यशेषामयणस्पगौरव सतीति इंगिोवन, सामपप्रयुकवापस प्रवृत्तिरतिदेशस्य सभावात् । पिला भावः। दशम्दादिमि ततो यूनि पपप्रत्यये तस्य हुदीमधेति सूत्रेणाणि च कापिना "यूनि मुगिस्यस्याकरणे फरिमोरन्यतरसामित्येतदपि न पर्तव्यं स्यात, समिक्षिापदि यूनि एगितामयारकायेत तशा वालपस्यापहामायेने ततय माप्तामनुपपत्तिम्पायनि-यूनि लगित्समिनिति॥ . ये ·लगधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितलुक्प्रकरणम् । रगतमावश्यकमन माह- - यस्मिन् यूनि स या युद्धवत् । ततः पो परफिमोरुत्पत्तिः, (प्रदीपः) यूनि लुगित्येतदिति । यूनो गोप्रत्याति- पक्षेऽनुत्पत्तिरिति देहयसिद्धिः । देशाद् युवप्रत्ययस्याभावाड़ विधेय इत्यर्थः । (उयोतः) ननु ससाध्यफलसिस्ये 'फकिलो.' इत्येत (उयोतः) गोगरवातिदेशादिति । सत्त्वातिदेशे च गोत्रे -यूनि लुमिति ॥ पते. अति. ॥ | एक एवेति नियमेन युवप्रत्ययानुत्पर्लंड विधेयः, अतिदिश्यमान- (समाधानाक्षेपमाप्यम्) धर्मनिरस्वामयाभावग्यातिदेशस्वभावसिद्ध इति भावः ।। यदा तर्हि न वृद्धयत्, तदा- (सिद्धान्तमाध्यम्) गाायणानां समूहो गाायणकम् , एवं तर्हि- गाायणानां किंचिद् गाायणकम् , राजन्याद् यु मनुष्याच गाायणोभक्तिरस्य गाायणका, ज्ञापकं लौकिकं परम् ॥ गोनाथयो बुन्न मामोति ॥ (प्रदीपः) यदा तहीति । गाायणानो समूह इति यदयं घुविधौ राजन्यमनुप्ययोग्रहणं करोति विवक्षाया यदा यद्धवदतिदेशात फकोऽनुपत्तिस्तदा गार्यकमिति | तज्ज्ञापयत्याचार्यः-लौकिकं परं गोनग्रहणमिति। सिध्यति । यस्मिंस्तु पक्षे वृद्धवदविदेशाभावात् फश्रवण तर युवा च लोके गोनमित्युपचर्यते। गोनलक्षणो यु न प्राप्नोति ॥ किंगोगोऽसि माणयक ? (उद्योवः ) भाष्ये-यदा वहीति । यदेवातिदेशस्तदेव गाायणः। फकोऽनुत्पत्तिरिति भावः ॥ किंगोत्रोऽसि माणचक? (प्रकारान्तरेणैकदेशिसमाधानभाष्यम्) वात्स्यायन:॥ यदि पुनर्युवा वृद्धवदित्यनेनार्थोऽतिदिश्येत । (प्रदीपः ) यदयमिति ।ॉग्गोत्रसंज्ञाया. 'गोने बुझा. प्राग्दीव्यतोऽधिकारे यूनो वृद्धवदर्थो भवतीति ॥ | दिभ्य' इत्यतो गोनग्रहणानुवर्तनाच्छास्त्रीयगोनाभिधायिनी (प्रदीपः) इदानीमर्यातिदेशनिदर्शनायाह-यदि पुन- | राजन्यमनुप्यशन्दी, ततश्च गोनप्रहणेनैव ताभ्या चुनः सिद्ध. रिति॥ त्यात् किं तयोर्ग्रहणेन। गृहीती तु ज्ञापयत --गोनमहणं लौकिक (समाधानाक्षेपभाप्यम्) गोनपरमिति । राजन्यमनुष्यशन्दी च लौकिके प्रयोगे जाति- तद्वक्तव्यम् । यद्यप्येतदुच्यते ॥ विशेषवाचित्वालौकिकगोनाभिधायिनौ न भवत इति कर्तव्यं (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) तयोर्ग्रहणम् । रौकिक च गोनमपत्यमानम् ॥ परमिति । अथ वैतर्हि 'यूनि लुम्' इत्येतन करिष्यते । अपत्याधिकारादुत्तरमित्यर्थः । उपचर्यत इति । व्यवहियत कथं फफिनोरन्यतरस्यामिति? इत्यर्थ.॥ फफिञ्चत युवाओं या वृद्धवद्भवतीति वक्ष्या (उयोतः) ननु निश्वशुरायत्' 'मनोजोतावज्यतोइत्या- मि । यदा तर्हि न वृद्धवत्, तदा- भ्यामनन्तरापत्येऽपि प्रत्ययेन तस्य गोत्रत्वाभावात्तत्र बुझोऽप्राप्ती गाायणानां समूहो गाायणकम्, तस्मापकत्वेन तस्य चारितात्किय शापकत्वमत आह-प्राग्गो- गाायणानां किंचिद् गाायणकम् , प्रेति । न चान पक्षेऽनन्तरापत्ये गाङ्गेय.' शुर्य.' ईत्यसिद्धि । गाायणो भक्तिरस्य गाायणका, द्रोणायनिवदुपचारेण सिद्धे । न च गागीप्रभृतिभ्यो यूनि दम स्यात, गोत्राश्रयो बुभून प्रामोति ।। गोत्रत्वारोपे 'एको गोरे' इति नियमात् , तदनारोपे तु गोत्रत्वाभावा- १ यसिम्यून्यथै पफिनौ मवर्तेते स युवाऽर्थो वा वृद्धवद्धबतीत्यर्थः । वाचकन तु शास्त्रीयगोत्रस्य वाचकमिति। १ एवध गाग्र्यायणकमिति रूप न सियेदिति भावः तत्र युवमत्ययान्तस्य ६ गोत्रत्वाभावादिति । शास्त्रीयगोत्रत्वाभावादिया। गोत्रार्थकत्वाभावेन गोत्रबाचकरपाभावात् गोत्रचरणानुनित्यादि बुन् न प्रामो • अत्र पक्ष इति । गोत्रे कुजादिभ्य इत्यतो गोत्रमणानुवर्तमपक्ष तीति भाव इत्यर्थः समन्वतिदेशेन पृद्धत्वप्रयुक्तकार्यस्य मासावपि खामययुवत्तमयुक्तप्रत्य- ८ सर्वत्र 'भपत्यम्पत्रिभृति' इति पारिभाषिकगोत्रग्रहशे गान्दा- मोऽपि स्यादित्याशङ्कापामाह-अतिदिश्यमानेति। शुरशब्दाच्चान्तरापत्ये प्रत्ययो नेति गाङ्गेयश्वशुर्यशम्दयोरनपपत्तिरिति । ३ भाष्योकम् 'गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजयराजपुत्रवत्समनुभ्यानादुम्' इति गोत्रत्वारोप इति । ज्ञापकाहोत्रशन्देन लौकिकगोत्रमहणे यूनोऽपि सुषस्थराजन्यमनुष्यशब्दयोपिकत्वमुपपादयति-प्राग्गोत्रसज्ञायामिति । ] गोत्रत्वमेवेत्ययमारोपः। एवध 'राजश्वशुरायत् 'मनोर्जातादज्यती धुक्च' इत्यत्र गोत्रमणानुवृत्तेरा १. गायत्रकस्य गोत्रप्रत्ययस्य यत्र उत्पन्नत्वेन पुनरपर यूनोऽपि गोर. श्यामनन्तरापस्य प्रत्यय एव नेति राज यमनुष्यशब्दयोगोत्रग्रहणेनेज सिद्धेः बारोपेण एको गोत्र इति नियमायुवाथै मत्ययो न । ज्ञापपानाभयणे यूनि पृथग्रहण आपकमिति भावः। गोत्रत्वारोपो न । गोत्रे कुमादिभ्य इत्यता स्त्रीभ्यो दगिस्त्र गोषपदानुवृत्सर्ट गोत्रग्रहणम् गोपोझोझोर ति सूत्रस्यहोत्रमण लौकिकगोत्रस्यैव | प्रत्ययों नेति भाव। प ·उठ्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१ पा.२सा.यूनि० सूत्रे 1 । दिति वाच्यम् । 'उदीचा घृद्धात्' इति सूत्रे 'भगोत्रात्' इत्युक्ति- ( आक्षेपवारकमाध्यम्) सामध्येन गोत्रप्रत्ययान्तप्रकृतिभ्योऽप्येषां विशिष्य विधानसामर्थ्यात् यद्येत शाप्यते- यमिनोश्च' इत्यादिवत् यून्युत्पत्तिसिद्धेः॥ शास्त्रीयेति । यद्यपि लोके औपगवेयूनरछात्रा औपगवीया, गोत्राथय इमो राजन्यमनुष्यशम्दौ नापत्यार्थकत्वेन प्रसिद्धौ, किन्तु जातिबोधकत्वे- गोत्र इत्यण्प्राप्नोति। नैव प्रसिद्धौ तथाऽपि गोत्राधिकारात्पौनप्रभृत्यपत्ये प्रत्ययविधानाच्छा. नवासनया तैदभिधायिनावित्यर्थः। शास्त्रप्रक्रियायाञ्च शास्त्रकल्पित सामूहिकेपु शापकम् । आरोपितोऽप्यों निमित्तम् । अत एव गनुपीशम्दाकुत्सितमपसमित्यर्थे यदि सामूहिकेपु ज्ञापकम्, गाायणानां किं- मानुषो जाम इति भवत्येव । राजन्यशम्दाच उदीचा द्वार' | चिद् गाायणकम् , गाायणो भक्तिरस्य गा-- इति फिन । राजश्वशुराप' 'मनोर्गतौ' इत्यनयोर्गोत्राधिकारे पाठा- यणका, गोत्राश्रयो वुन प्राप्नोति । सयोरपि शास्त्रीयगोत्रत्वात् । एवं च शास्त्रीयगोत्रग्रहणे तद्वैयर्य स्पष्ट- मेव । 'शिवादिभ्य.' इत्यत्रैव गोत्रे' इति निवृत्तमिति पत्यादिग्रन्थास्तु युविधौ शापकम् । चिन्त्या एव, उक्तप्रयोगासिद्धयापत्तेः ।। लौकिकमित्यस्य च-लो. यदि वुविधौ शापकम् , शालकेयूँनश्छात्राः फेऽपत्यत्वेन बोधजनकमपत्याधिकारविहितप्रत्ययान्तमित्यर्थः । अत एव | शालकाः । इनो गोत्र इत्यन प्रामोति । राजन्यमनुष्याभ्यां शैषिक: गोत्रचरणाद' इति युज्न, लौकिकगोप्रवा- अस्तु त_विशेपेण । भावात ॥ न चैतत्तथेसाह-राजन्येत्यादि । लोके-अपत्यत्वप्र- कथमोपगवेयून छात्रा औपगवीया? कारकप्रतीतिजनकत्वरूपस्य तस्याभावः, जातिप्रकारेण बोधजननाद, इत्यर्थः । गाग्र्यादिभ्योऽप्यपत्यत्वेन गोत्रस्य पौत्रप्रभृतेबोध इति बो. गोत्रणेनं विशेपयिप्यामः-'गोत्रे य इञ् विहि- ध्यम्। इदं च यत्र शास्त्रीयग्रहणे गमकामावस्तद्विषयम् । यत्र तु गमक | तः' इति ॥ तत्र तस्यैव । यथा 'गोनेऽलुक्' इति सूत्रे उत्तरसूत्रस्थर्युवसाहचर्या- (प्रदीपः) शालङ्केरिति । शलकोरपत्यमिति बाहादेरा. च्छासीयस्यैव ग्रहणम् । अत एंव वाऽन्यसिन्' इति सूत्रभाष्ये गोत्र- कृतिगणत्यादिम्। पैलादिषु शालदिशब्दपाठान्निपातनाच्छलता- युवसायोः समावेशे एतद्विपये फल दत्तम् ॥ भाष्ये-युवाच लोके | देशः । अत एवं च निपातनाद् गोत्रेऽपि नडादिफका-इञ् न इति । अनन्तरापत्यस्याप्युपलक्षणमिदम् ॥ उत्तरमिति । अन्यत्रे बाध्यते । ततो यूनि फक् । तस्य पैलादित्वालुकि कृते-हमन्तं स्यर्थ इति केचित् ॥ इदमेव युक्तम् , अत एव 'यमोश्च' इत्यत्र लौकि- | यूनि वर्तत इति गोनाश्रयः 'इनश्च' इत्यण न प्राप्नोति ।। यगोत्रग्रहणं भाष्ये उक्तम् । गोत्रेणेजमिति । षण्वादिभ्यो 'गोने' इत्यत्र गोत्रग्रहणेन भन्न पदन्ति-एतत्सतस्यभाग्यस्वारस्पेन, मणिमोः गोत्रावय- 1 पौनप्रभृति गोनं गृह्यते । गोत्रप्रत्ययानुवादेन धनाविधीयते- वात्' इति सूत्रस्थमाष्येण च ऋष्यपत्यमात्र गोत्र लौकिकमिति लभ्यो। | 'कण्पादिभ्यो गोने यः प्रत्ययो विहितस्तदन्तेभ्योऽण् भवति' जातिलक्षणे चैवमेव । 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे कुन्ती-अवन्ती- | इति । कण्वादयश्वगर्गादिषु पठिताखन च गोत्र इति वर्तते । अपत्याधिकारे च गोत्रम देव शास्त्रीय गोनं गृह्यते । तदेव गान्भारीपु तत्वारोपेण 'इतो मनुष्यजातेः' इत्यस्योदाहरणत्वोक्तिः, च 'कण्वादिभ्यो गोने' इत्यत्राभूयते । तदेव 'इश्च' इत्यत्रानु- 'गोत्रोक्ष' इतिसूत्रे च । 'खण्डिकादि' सूत्रे क्षुद्रकमालवशब्दे 'जन- वर्तते । तेने गोरे य इञ् विहितसदन्तादण विधीयमानः पदशम्दात्क्षत्रियात्' इत्यधिकारस्सप्रत्ययान्ते 'गोत्रोक्ष' इति सूत्रेण शालवे विध्यति न त्वौपगवेरित्यर्थः । नन्वौपगविशब्देऽनेन धुनो भाष्ये करणं तु तददारोपेणैव । अपत्याधिकारे तु युवत्वाना- सूत्रेणेओ लुका भाव्यम् । नैप दोषः। पूर्वमेवास्सोदाहरणस शान्तपौत्रप्रभूत्यपत्यरूपम् । तदकत्वचारोपित वास्तव वेत्यन्यदिति ॥ प्रत्याख्यानात्-अन्यथासिद्धत्वादित्यभिप्रायेणेदमुक्तम् ॥ 'विधामाशाखीय वासनया' इति घ..पाठा। १० मत एव द्रोगायनिा, गाय इत्यादिसिद्धिः । २ तदभिधायिनी-गोत्राभिधायिनी । 'प्राप्नोति । एवन्तहिं बुध्यिधौ इति श. च. पाटा । र तप्यार्थम् गोरोोष्ट्रोरतिसूत्रे यमनुष्यसम्दयोग्ययम् । १३ अत एप च निपातनादिति । पैचादिषु इमन्तस्य शालशिष्दस्य • गोत्रभरणादित्यत्रापि लौकिरगोत्रग्रहणादेव रामन्यमनुष्यशब्दयोलोंके | निपालनानडादिगणपाठात्माप्त पा इन न वाधत इत्यर्थी । जातिवाचक्लेन गोगपत्यामाधेन च पुज्नेस्यया । १५ पौत्रप्रभृतीति । शास्त्रीयमित्या ५वयम्योपशम्देन कोक्किगोत्रमणल्प शपकप : १४ गोत्रग्रहणादेवेति । अपत्याधिकार एवं गोत्रं गृह्मते, नत्व कावा. यूनि लगिला दुषत्व शास्त्रीयमेव गुमते तत्साहवद्रोत्रेलुगचीस- दियो गोत्र इत्यत्रेय गोत्रमनुचत इति शास्त्रीयस्यैवात्र प्राणमिति भाषा: प्रापि गोरएशन अधीयगोत्रमेव गृप्रते। १५ तेन-इयव्येत्यत्रापि कण्वादिभ्यो गोत्र इसमासाद्रीयगोत्ररूपामगोध- • अत एवम्पति गमके हाधीपगोत्रमहणादेव । कस्स गोत्रशब्दसानुवर्तनेनेत्या। एतदिपपेम्वाधीयगोत्रविषये । 14 शम्दागोत्र एवेम प्रत्यय इसीमोगोत्रार्थकत्वेन सतोऽणू मविपति, भपस्याधिरारादायोति पकव्यम्, सपत्याशिवागारमिति । न | भोरगरिया चषा-नम् प्रणय इति गोकरसाभावेन मतमोऽगिय। भरपाधिरारामागपि यममो। (INR) इत्या लौरिषगोत्रमहासिद्धि 1. नतदाम्पकाराणामभिप्रेतमुदाहरणमिय ·अपत्यार्याधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्वितप्रत्ययप्रकरणम् । ११७ (उपोतः) भत एवं चेति । मन्यमा नागरिपु र पर (उयोतः) ननु बाहरणे सस मेयोपादानात ब. इल पायार गोरे पगेव सात् । निपाननारिपरि मपवीत्सः ॥ | मगनगनुपामत माह-जाताविति । प्रयोगनास्याभिप्रायेणेति नयरिसेपेन हारने का रियादियो गोसत्र शमीपगोत्र-पहुं दुरम् । जाती सवयनस मान्ये प्रत्याख्यानाय ।। মদনল আই गोयप्रत्ययेति । गोवापियारविहितप्रयदान (प्रत्याक्षेपमा यम्) पारेनेत्यर्थः । तत्र व गोम शी सर्यत इति भावः ॥ पदेय घेति । शास्त्रीय गोत्रमित्यर्थः । सय सुमरवानाकानपावत्यात्यरूपम् ।। फर्य पुनरशैपिकः शैपिकं बाधेत ? म ग्विति । नीमो विधानास्त्यिः ॥ हनो लुगा भाग्यमिति । (प्रदीपः) कथं पुनरिति । एफस्मिन्नथें प्राप्ती ससा ननु उपयपि प्रत्ययला मुटमम्, न घेगररूप नित्यभार तर, याभ्यपाधकभावो भवति । तत्र शेपेऽर्थे विधीयमानः, अण मानामागद--ति चिन्वमिदम् ॥ स्वनेनापत्य इति भिमालादनयोः फयं पाभ्यबाधकभाव इति प्रश्नः॥ (११३ विधिसूत्रम् ॥ ४.१२ भा. १८) (उयोतः) भिमाग्वादिति । न हि मामणेभ्यो मोतुं दमि दीयताम् , कौण्डिन्याय तेल सानायेला प्राध्यापकमावोऽ. १३३८ तस्यापत्यम् ॥ ४॥११९२॥ स्तीकी भावः ।। (अपत्यायाधिकरणम्) (प्रत्याक्षेपसमाधाने लोकयार्तिकम् ) (माक्षेपकं शोकवार्तिकम् ) उत्सर्गः शेप एवासी तस्येदमित्यपत्येऽपि (भाष्यम्) यो तुत्सर्गः सोऽपि शेष एव ।। (भाष्यम्) तस्येदम् (३३२१२०) इत्यपत्येऽपि- अण सिद्धगतस्येदंविशेषा घेते-अपत्यम्, समूहः, (प्रदीपः) उत्सर्ग इति । यदि योगविभागमकृत्वा विकारः, नियास इति । 'तस्यापलमत इम्' इत्युच्येत तदा प्रकृतिविशेषसम्बद्धस्यैवा- किमर्थे तहींदमुच्यते | पत्यार्यस्योपयोगात प्रतिसामान्यसम्बद्धोऽपत्यार्थः शेष एव (प्रदीप:) तस्येदमिति । ईदमिति संपन्धिसामान्ये सर्प- स्पादिति स्पादेव शृद्धादपले छः। पृथग्योगे तु अपत्यार्थस्याणादि- विशेषान्तर्भावादपत्यस्याप्यन्तर्भूतन्वादित्यर्थः ।। विधावुपयोगाच्छेपत्वाभावाच्छस्याप्राप्तिरिवि सैव पाधा कप्यते । उत्सर्ग इति प्रकृतिसामान्यसंयद्धः सामान्यभूतोऽपत्यार्थ उकः। (योतः) सर्पविशेपेति । सामर्यादिति भावः । एतच अथवा इदमिति सामान्यभूतोऽर्थ उत्सर्गः, तदन्तर्भावाद- तस्य' पदविचारे माण्य एव स्फुटम् ।। सत्यस्मिन् पृथग्योगेऽपत्यार्थ उत्सर्गः शेष एव भवति, अनु. (समाधाने श्लोकवार्तिकम्) | पयुफत्वादित्यर्थः ॥ याधनार्थ कृतं भवेत्। (सहयोता) यवम् 'उरसर्ग: शेष एव' इत्यनुपपन्नमत आह- (भाष्यम्) ये तस्य बाधकास्तदाधनार्थम् ॥ यदीति । भाष्ये-उत्सर्ग इत्युक्तिस्तु प्रकृतिविशेषासंबद्धत्वमात्रेण (प्रदीपः) वाधका इति । जातो यहुवचनम् । तस्ये- वोध्या । सामान्यसंसद्ध इति । उत्तप्रकृतिविशेषातिरिकप्रकृतिसंबद्ध पम्' इत्यनेन विधीयमानस्याणो बाधकरछस्वस्य बाधनार्थमिदं | इत्यर्थः । कथं (नरशैपिकः शेषिकं याधतेति भाष्ये न तस्येद- सूत्रमित्यर्थ.॥ मित्यपसेऽपि इति बदतः पूर्वपक्षः, सस्थेदम्' इत्यपत्ये सिद्धयमावाद, १ अपत्याधिकारादन्यत्र लौविमेव गोत्रमिति झापने इत्यर्थः। भलिम्सूत्रे तस्येदमित्यपोऽपीति पूर्वपक्षा, तदुत्तरमाधनामिति । २तस्प्रत्ययलक्षणमित्यर्थः । एवरूपाचरणे प्रमाणामाः । एषध तत्र घाशयते पूर्वपक्षिणा-कथापुनरपिक इति, तस्य चोत्तरमुत्सर्गी मत्ययकवणेनेमन्तवादण मामोतीत्येतदर्थे गोरे य इविहित इत्यादि शेप इत्यादिना, इत्येवमापाततः प्रतीयते । म चैतत्तथैत्याह- कपम्पुनर. योत समाधिः मुलित इति देण्यटोसपिन्त्यमित्यर्थः। पिक इत्यादिना । तस्येदमिस्सपलेऽपीति पदतो न-कथम्पुनागरिक विशेषा इति । सामान्यस्येदमर्यस्य विशेषा अपत्यादय इत्यर्थः । इत्यादि। पूर्वपक्षः । कथम्पुनरिति वदता तस्येदमिति वक्तुमभ्यशक्यम् । एवमा. दमिति पद सम्बन्धिसामान्येऽर्थे वर्तते, तसिंध सामान्यरूपेऽर्थे | शावतोऽपत्ये तस्येदमित्यस्य सित्यभावात् । कथम्पुनरित्याशासमये तस्येद- सर्वविशेषागामानामपत्यसमूहादिरूपाणामन्तावादपत्यरूपोऽभ्यर्थोऽन्तर्भवती- मित्याशशाया निवर्तनाच । तसाताम्यामन्यस्य तृतीयस्य पूर्वोकशासमाधा नयोरनुपपचिप्रदर्शनार्थमारा-कपम्पुनरिति । यद्यपिका शेषिक न ५ सामाम्यवाचकवस्य लक्ष्ये उपयोगामावेन मिति विधानसामग्या- बाधेत तर्हि तस्वेदमित्यपत्वेऽपि न प्रानुयात्, मषिकेऽपसरूपेऽर्थे तस्येद. सस्य विशेषवाचकत्वमिति भावा. मिस्तस्याप्रवर्तनात् । तदाकायाम्बाधनार्थमित्यस्यायुक्ततरतं सुस्पष्टमेव । मत (मनु 'तस्थापत्यमत इन इत्येकयोगकरणे सामान्यरूपोऽपत्यार्थ उक एव च-उत्स। शेष इति समाधानमायुपपद्यते । यदि च माधना मित्यस्यै. एव नेति-उत्सर्गः शेष पवेति कयमुपपद्यतेत्यत आह-अथ वेति ॥ वाघम्पुनरिस्यापा स्यात्तदा शैविकस्याशेषिकेण माधस्तु-अशपिकविषये •विकातिरिकप्रत्ययविधावत इनित्यादावुपयुक्तस्थापत्यार्थस्य शेषत्वा शेषिकस्याप्रातिरेव वाध इत्येवोत्तरन्दद्यात् । तसादुत्सर्गः शेष इत्याधुत्तस्यतो भावेऽपि इदमर्थसगृहीतस्य सामान्यरूपापत्यार्थस्य सामान्यप्रत्ययविधावनुपयो | भगवतोऽयमेवाशयः । एवच पूर्वपशोपपादनयोधिकत्वाभावशायाध सर्व माछपत्वमिति भावः। स्थाप्येतदुत्तरम् उत्सर्गः शेष एवेति ॥ ८ ति भावः ·उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. १ पा.२ आ. तस्या० सूत्रे , स्यात् ॥ तरपूर्वपक्षस्यापि गलनात् तस्मात्तृतीयस्योभयानुपपत्युद्धाविका शङ्का। समर्थविभक्तिरपि तर्हि अवश्यमुत्तरार्थी प्रति- अत एव 'उत्सर्गः शेष एवासौ' इति समाधिः । बाधकत्वाभापमान-निर्देष्टच्या ॥ शङ्काया त्वप्राप्तिरेख बाध इत्येवोत्तर दद्यात् । तस्मात्पूर्वपक्षोपपादनपूर्वक (प्रदीपः) इतरोऽज्ञाताभिप्राय आह-किमिदमिति॥ वापयत्वाभावशङ्काया अपीदमुत्तरम् । व्याख्यातं च तथैवोपा- अध्यारुह्येति । तत्रैव तात्पर्य कृत्वेसर्थः । ध्यायः ।। अपत्यार्थ उत्सर्ग इति । उत्सर्गभूतसामान्यशब्देनो- (उड्योतः ) गतिविशेषरूपस्याध्यारोहणस्य कथं शब्दषिषय- पादानादिति भावः ।। स्वमत आह-तनैवेति ॥ (सूत्रफलजिज्ञासाभाष्यम्) (समाधानभाष्यम्) अथैतस्मिन् वाधकवाधनार्थे सति किं प्रयोजनम् ? एवं तर्हि योगविभागकरणसामर्थ्यात् । (प्रयोजने श्लोकवार्तिकम् ) इतरथा हि तस्यापत्यमत इजु भवतीत्येव यात्॥ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम् ॥ (प्रदीपः) सिद्धान्तवादी खाभिप्राय दर्शयितुमाह-- (भाष्यम् ) वृद्धानि प्रयोजयन्ति-भानोरपत्यं एवं तहीति ॥ भानवः, श्यामगोरपत्यं श्यामगव इति ॥ (भाक्षेपभाष्यम्) (आक्षेपभाष्यम्) पुंल्लि नायं निर्देशः क्रियते, एकवचनान्तेन च । कथं पुनरिच्छताऽपि-अपवादःप्राप्नुवन् शक्यो तेन पुल्लिङ्गादेवोत्पत्तिः स्यात्, एकवचनान्ताच्च । याधितुम्? स्त्रीनपुंसकलिङ्गाद्, द्विवचनपढुवचनान्ताचेदं न (प्रदीपः) कथं पुनरिति । प्रकृतिसामान्याद्विधानाद- वोत्सर्गः । प्रकृतिविशेषात्तु विधानाच्छोऽपवाद इति मत्वा (प्रदीपः) पुँल्लिझेनेति । यद्यपि नपुंसकेऽपि तस्येति- रूपं भवति, तथाऽपि पुनपुंसकयोर्युगपनिर्देशस्य कर्तुमशक्य- (उड्योतः) ननु योगविभागेऽपत्यै छस्यामाप्त्या बाधाया उत्तेः त्वात् कामाचारादेवमुक्तम् ॥ स्त्रीनपुंसकलिङ्गादिति । सुमातुरपत्वं सीमानः, क्षत्रस्यापत्यं क्षानिरिसादावित्यर्थः ।। 'कथ पुनर' इति प्रयोऽनुपपन्नोऽत आइ-प्रकृतिसामान्यादिति ॥ (समाधानभाष्यम्) (उयोतः) कामचारादिति । एवं छीवनिर्देशे सीसयोर्न स्यादिति बोध्यम् । यद्यपि 'नपुंसकमनपुसके' इति-एकशेपेणाप्येत- तस्य ग्रहणसामर्थ्यात् ॥ | सिध्यति, तथाऽपि वास्तवमेव समाधि वक्तु तन्नादृतम् ॥ क्षत्र- (प्रदीपः) तस्य ग्रहणसामर्थ्यादिति । एकदेशेन | स्वेति । एतेन नपुंसकस्वार्थसापत्सेने योगासभव इत्यपास्तम् ।। सूनं लक्ष्यते । तेन पृथक्सनारम्भादित्यर्थः । पृथसूने हि- अपत्यार्थस्य शेषत्वाभावाच्छस्याभावः ॥ (५२५७ समाधानवार्तिकम् ॥१॥) (उयोतः ) ननु 'तस्य' प्रणमपि 'अत इन्' प्रत्यायर्थमतः ॥ * ॥ तद्धितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनमप्रमाणं आए--एकदेशेनेति ॥ तस्याविवक्षितत्वात् ॥ * ॥ (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) (भाप्यम् ) तद्धितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनमप्रमा. किमिदं भवानध्यारा तस्य ग्रहणस्य प्रयोजन- णम् । माह, न पुनः सर्वस्यैव योगस्य । किं कारणम् ? अवश्यमुत्तरार्थमर्थ निर्देशः कर्तव्यः। तस्याविवक्षितत्वाद् । नाम निर्देशस्तन्त्रम् । 1वेयादि स्यात्यानहु द्विरपाध्यायरिति माव। पति। साप सतिति ए. पाटः। 'तस्येति स्पम्रसेवघर पाठः। तस्यापनि योगविभागपहारूपैडम मामोति । यथामाति - एभव तोतिपदेन पुनपुसक्यो। निदेशपायान मधुसप निहना स्पाय 4r-औरतिस्थापुनरिति प्रमोमपन्न इति मा यभिदेश रवि शाहिनायमिति: पामचार । गाय परोगदान पष्टपन्नासलयोलायमासमिति म तति मरणोनयनिर्देवायदाह-पपपीति । पपया माह-एसनेति । तस्यापत्यमिति पुरस्रणाम दिति • पुमपकलिनारा कियत इसकपमाभी परिणाम स्पादि. ge महामार्गात-खसातिमा स्यामा पस्योत्तरपदेगमेश्वशासीपणमिति RI त्यस्योगराने पृथक् प्रकरणमयुग, तर विधेसाभावात् । "मननाशीमा नुतनुचरामेराविरूपा स्पादित "'तापनि पार मानविन मा मरिसोरापनाह-गहिरियो - ·अपत्यार्थाधिकरणम् ] विधिप्रकरणे तद्धितप्रत्ययप्रकरणम् । - कथं पुनस्तेनैव च नामनिर्देशः क्रियते, तच्चा सामान्यनिर्देशात्। सर्वनाम्नाऽयं निर्देशः क्रियते। तन्त्रं स्यात् । तत्कारी च भवांस्तवेपी च । सर्वनाम च सामान्यवाचि । तेन सामान्यवाचिन नान्तरीयकत्वादत्र पुंलिङ्गेन निर्देशः क्रियते, | एवोत्पत्तिः स्याद्, विशेपवाचिनो न स्यात् ॥ एकवचनान्तेन च । अवश्यं कयाचिद्विभस्या केन- (मदीपः) सामान्यनिर्देशादिति । तस्य' इति निर्दे- चिद्रचनेन निर्देशः कर्तव्यः। शात्तच्छब्दादेव सामान्यवाचिनः प्रत्यय: स्यान्नोपग्यादिभ्य तद्यथा-कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सतुपं सप- | इत्यर्थः ॥ लालमाहरति, नान्तरीयकत्वात् । स यावदादेयं (उद्द्योतः) सामान्यवाचिनस्तच्छब्दादेवेसन्वयः, उपसि. तावदादाय तुपपलालान्युत्सृजति । तत्वादिति भावः।सामान्यवाचित्व च परोक्षत्वेन सकलपरोक्षव्यक्ति तथा-कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान् सशकलान स-/ बोधकत्वम् ।। कण्टकानाहरति, नान्तरीयकत्वात् । स यावदादेयं (५२५९ समाधानवार्तिकम् ॥३॥) तावदादाय शकलकण्टकान्युत्सृजति । एवमिहापि नान्तरीयकत्वात्पुंल्लिङ्गेन निर्देशः ।। * । सामान्यचोदनास्तु विशेषेषु ॥ * ॥ क्रियते, एकवचनान्तेन च । न ह्यन निर्देशस्तन्त्रम् ॥ (भाष्यम्) सामान्यचोदनास्तु विशेपेप्वष- (प्रदीपः) तद्धितार्थनिर्देश इति । तद्धितप्रकरणादेव- तिष्ठन्ते। मुक्तम् । सर्वनैव हि शास्त्रेऽस्मिन्नान्तरीयकत्वादुपात लिङ्गसख्यं तद्यथा-गौरनुवन्ध्योऽजोऽग्नीपोमीय इति । आ. न विवक्ष्यते । क्वचित्सख्या तु विवश्यते । यथा-सुप्मु- कृतौ चोदितायां द्रव्ये आरम्भणालम्भनमोक्षण- पेति ॥ अप्रमाणमिति । तद्वशात्कार्यस्य विधिनिषेधौ न विशसनादीनि क्रियन्ते । भवत इत्यर्थ. । भावसूने ( ३।३।१८) विस्तरेण भाष्यमेतद् विपम उपन्यासः। व्याख्यातमिति तत एवावधार्यम् ॥ अस्ति कारणं येनैतदेवं भवति । (उद्द्योतः) सद्धितार्थेति-भाष्ये । तेसंबध्यपत्यमित्यर्थे किं कारणम् ? प्रत्यय इति सूत्रार्थादेवमुक्तम् । यदा तद्धितप्रयोजनकनिदेशे इत्यर्थः ।। सर्यत्रैवेति । 'भावे' इत्यादावपि ॥ कचि संख्येति । लिङ्ग तु सर्व- असंभवात् । आकृतावारम्भणादीनां संभयो त्राविवक्षितमेव, सख्या तु लक्ष्यानुसारात् कचिद्विवक्ष्यते, चिन्ने- नास्तीति कृत्वा-आरुतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भ- त्यर्थ. । विधेयविषये सख्याविवक्षोदाहर्तुमुचिता ॥ तद्वशादिति । णालम्भनविशसनादीनि क्रियन्ते । अर्ममाणमित्यस्य विधिनिषेधप्रमाऽजनकमित्यर्थ इति भावः ॥ इदमप्येवंजातीयकमेव । (५२५८ भाक्षेपवार्तिकम् ॥२॥) असंभवात् सामान्ययाचिन उत्पत्तौ विशेष ॥ * ॥ सर्वनामनिर्देशे विशेपाऽसंप्रत्ययः वाचिन उत्पत्तिविष्यति । सामान्य निर्देशात् ।। * ॥ (मदीपः) सामान्यचोदना इति । विशेषाणामेव कार्यसिद्ध्यर्थं सामान्यमुपादीयते न तु खार्थमित्यर्थ ॥ (भाष्यम् ) सर्वनामनिर्देशे विशेपासंप्रत्ययः। इदमपीति । 'अपत्यम्' इत्यनेनैव सम्बन्धिशब्दत्वाद- किं कारणम् ? पत्यवन्मानस्याक्षेपात्सामान्येनापत्यस्य विशेषणविशेष्यभावायो- 'नान्तरीयत्वात्' इति वार्तिकमेतदिति गौडा । साशपाठस्य 'लग्छन्दादेव सामान्यवाचिन.' इत्युध्यमाने तच्छन्दस्य विशेष साम्मतमनुपतामातन्निर्धारयितु शक्यते । न चानेन किञ्चिविधीयत इति वार्ति याचित्वमध्यस्ति, ततश्च विशेषवाचिना सादेव प्रत्यय इत्याशङ्का धारयितु- कसत्त्वे प्रमाणाभाव एवेति प्रतिभाति । माह-सामान्ययाचिन इति । २ 'कश्चिद्धान्यार्थी' इति च पाठ। ९ ननु सामान्यवाचिभ्य इदमादिशब्देभ्योऽपि प्रत्यय स्यादिति तच. 'तुपपलालानुत्सृजति' इति च पाठः। ब्दादेवेति निर्धारणय सङ्गच्छतेत्सत भाह-उपस्थितत्वादिति ॥ ४'कण्टकानुत्सृजति' इति च पाठः, १. तशक्तिवृत्तियाएकधर्मावच्छेदेनेति 'परोक्षत्वेन' इत्यस्यार्थः । यथा ५ नन्देश्यगतसङ्कमाया अविवक्षणेऽपि विधेयगतसायायाः सर्वत्र विवक्ष घटरूपव्यक्तर्घटत्वेन न योधः पितु तत्वेन तचम्दादिति भावः। तच्छन्दस्यैव मात्सर्वत्रय हि शास्त्र इत्यादि प्रदीपोक्तिोंप्रपद्यतेत्यत आह-तरसाय सामान्याधिस्वस्य लक्षणमुक्तम् । भत एवेदमादिशब्दानाम्प्रत्यक्षम्याकियोध. भ्यरत्यमिति देशपतलिंगमच्याया एवाविवक्षणमुक्तमिति माना। कावेऽपि न सामायबाचित्वस्य हानिः । वस्तुलस्तु परोष्ठत्वेन सकझन्पत्ति सदेव स्पष्टयति-यद्वेति ॥ बोधकत्वमेव रक्षणमुचितम् । ( ननु 'भप्रमाणम्' इति माम्यस्य प्रदीपोक्त 'तद्वशत्वार्यस्य' इत्याद्योऽनु. ११ यतसमित्रिति निर्दिष्टे पूर्वस्यैसवत्यतन अधीत्यादिसतमी निर्देश- पपनस्य शब्दमर्यादयानामादित्यत माह-अप्रमाणमित्यति॥ विषा एवं गृह्मनेस्तो विशेषागामेव कार्याम बामा यमुपादीयते न त. •"विधिनिषेधे प्रमाजन' इति घश पाठ.. दात्मयो पत्यर्थमित्या ·१२० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. १.पा.-२ आ. तस्या० सूत्रे . तसव शम्दा- - गादिहापि सामान्येन विशेषा एव गृह्यन्ते । यदा तु प्रकरण. | लिङ्गसख्ये अपीत्यर्थः । स चेति । सन्ततिः, अपत्यम् , प्रसव पशाद्विशेषे सर्वनाम वर्तते तदा तस्मादपि प्रत्ययो भवति- इति सर्वलिङ्गस्य शब्दैरभिधीयमानस्य दर्शनादित्यर्थः ॥ तादायनिरिति ।। (प्रजनशब्दस्य सर्वलिङ्गकाक्षेपेभाष्यम्) (उध्योतः) विशेषाणामेवेति । यथा तसिन्निति निर्दिष्टे किं पुनः कारणं समानायाम्प्रवृत्तौ-अपत्यं नपुं- 'तमादित्युत्तरस्य' इत्यादौ ॥ ननु 'गौरनुपन्ध्य.' इत्यादावाकताव- | सकलिङ्गम् , प्रजनः सर्वलिङ्गः ॥ सभवात् द्रव्योपलक्षणत्वेऽपीहोपलक्षणत्वे प्रमाणामावोऽतआह. (प्रदीप.) समानायामिति । एकस्मिन्नर्थ इत्यर्थः । अपत्यमित्यनेनेति ॥ अपत्यमिति । अपत्यशब्दप्रत्याय्यमानमित्यर्थं ॥ प्रजन विशेषणविशेप्यभावायोगादिति । फलामावाचेत्यपि दोध्यम् ॥ | इति । सर्वलि . प्रत्याय्यमानत्वात्सर्वलिङ्ग इत्युच्यते ॥ गन्येव सामान्यदाचिनः प्रत्ययो न स्यादेवेसत आह-यदा विति । (उड्योतः) अपस नपुंसकम्' इत्ययुतम् , यदा तच्छम्मः परोक्षत्वेन व्यक्तिविशेष बत्ताधुद्धिस प्रकरणादोधयति नरेगाभिपाने लिङ्गान्तरयोगादत आह--अपत्यशब्देति ॥ प्रजन- तदेव तादापनी लादीनि' रति एल्वाद 'उदीक पद्धारा सरदप्रत्यास्यस पुडिंगत्वात मजनः सर्वलिङ्ग इत्ययुक्तमत माह- इति फिम् । एवमेव स्त्रैणाः, पौला इत्यत्रापत्ये प्रत्ययो मोध्य. ॥ सर्यलिहै रिति । प्रजन इत्यर्थ एव विवक्षितः, सूक्षे तच्छदाभावा- (५२६० आक्षेपवार्तिकम् ॥ ४॥) दिति भाव.॥ ॥ * ॥ अपत्याभिधाने स्त्रीपुंल्लिङ्गस्या (५२६२ समाधानसाधकार्तिकम् ॥ ६ ॥) प्रसिद्धिर्नपुंसकत्वात् ॥ * ॥ ॥ * ॥ एकार्थे शब्दान्यत्वाद् दृष्टं (भाष्यम्) अपत्याभिधाने स्त्रीपुंल्लिङ्गस्याप्रसिद्धिः। लिङ्गान्यत्वम् ॥ * ॥ किं कारणम् ? (भाष्यम्) कार्थे शब्दान्यत्याल्लिङ्गान्यत्वंटश्यते। नपुंसकलिगत्यात् । अपत्यं नपुंसकलिङ्गम् । तेन तद्यथा-पुप्या, तारका, नक्षतम्। गेहम्, नपुंसकलिङ्गस्यैयाभिधानं स्यात्, स्त्रीपुंल्लिसँस्य न | फुटी, मठ इति । (प्रदीपः) एकार्थ इति । एकैकोऽयः सर्वलिम , सच स्यात् । पेनचिच्छन्देन प्रत्याप्यमान. केन चिदेय लिओन युक. प्रतीयते॥ ननु चेदं पुरस्तादेव चोदितं परिहतं च । (उध्योतः) नन्पेर स्वास्स तत्तध्यादप्रतिपापस्यैवमेव लिए उत्पत्तिस्तन चाद्यते। लोके दृष्ट प्रोय., इति कथ सर्वरिगरवमत आर-गाप्पे-एकार्य इए पुनरुत्पनेनाभिधानं चोद्यते ॥ इति । परसिपपीत्यर्थः । तथावटे-पुर इति । 'लियाम्' (मदीप) नपुंसकलिङ्गस्येति । औपगवमिसनेनेपापल्य-इते सूखे निरूपितमेतत् ।। सामिधान स्यात् । भोपगर , औषगवीसेवं न स्यादिल । (५२६३ समाधानसाधर द्वितीयवासिकम् ॥ ७ ॥) (उत्योराः) उत्पत्तिम्तनेति-माप्थे । तर यथा महादे. ॥ * ॥ अवयवान्यत्वाच ॥ * ॥ बौरपरिमोरिता तथा प्राडे नपुमरे पाम्य पोसत्ति. सारितिन (भाष्यम्) अवयवान्यत्याच लिान्यत्वं पश्यते। घोपरे, गुनधुमपस्वैशिष्ठोनेव सर्वापस्यानिधान स्याम पुरस्वा तद्यथा-युटी-युटीरः, शमी-शमीरः, मु. चिपेनापीत पोचत इस ॥ ण्डा-शुण्डारः। (५२५१ समाधानपार्तिकम् ॥ ५॥) अपयवान्यत्यात्किल लिझान्यत्यं स्यात् , किं पुनः ॥॥सिद्धं तु प्रजनस्य विवक्षितत्वात् ॥४॥ यंत्र शब्दान्यत्वमपि? (माप्यम्) सिमेतत् । (प्रायः) ययययान्यस्यादिति । गार्पिकम्पापि प्रा. सम्पोरपती भिसापपपयाराभिमादमयमान पदेपर। पपम्। पार्यम्य जिनेदोऽपगम्परो । पुनरान्तमिनसम्पराप्य. मानम्य विपक्षित वात् । प्रजनोऽन पियशितः। मानस्य जिभेदापणीनं म्यारत्यर्थ ॥ पगलिया। (गपोषः) गुवामानाग मा-भपपगारप. (म)मजन इति । प्रगतमा पिक्षिमी माटे-मासिनि । nिt. "नापरत.come irrheindian mrth Metale Tyreithe.Threl PRIMATETANT- ..gredifrrचनार पाrenTrmin ."witter. ।

·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । दाम्पत्यमेवेति किं पुनयंत्र' इति न युक्तमत आर-अत्यन्तेति । (प्रदीप.) वार्तिस्कार प्रयोजनं तावदायस्य सूनस्य यलिभिदययानामपि साम्यामारे पर्थ ॥ कथयितमाह-उत्पादयितारमिति । प्रतिशब्दो लक्षणे वाक्यकारेण प्रयुक्त । ईसादवितृसामान्यविवक्षाया च द्विवंचन (६६४ नियमसूयम् ॥ १।। २ भा. १९) नाकारि । भाप्यारेण तु भेदविर्वक्षाया वीप्सामाश्रित्य दिव- १३३९ एको गोने ॥४।१ । ९३ ॥ चनं कृतम् ॥ अपत्ययोगादिति । अपत्यस्प योग इति वर्तु- पष्टीसमास । उत्पादयिता चान कर्मत्वेन न विवक्षित , कि (मत्ययनियमाधिकरगम्) तहि प्रतिशब्दयोगविवक्षाया 'कर्मप्रवचनीययुके द्वितीया' इति (प्रदीप') एकशब्दोऽयमन्यप्रधानासहायसख्याप्रथमसमा- | द्वितीयया निर्दिष्ट । अन्यथा 'उपपदविभके कारकविकि- नयाची, इह तु सख्यावाची प्रथमवाची वा गृह्यत इत्यैव निर्णय , | लीयसी' इति कर्मणि कृद्योगंलक्षणा पष्ठी स्यात् ॥ तस्य अर्यान्तरासम्मवात् ॥ चेति । समप्यों यदा लोके न विवक्ष्यते तदा नासौ शब्द- (उयोत.) एकशब्दोऽयमिति । 'के मयते' 'एक सस्कारनिमित्त भवति । अपत्येन योगस्तु लोके उत्पादयितु- पार्थो धनुष्मताम्' 'आपन्तवदेशसिन्। 'धेकयो' एकेऽल्पप्राणा' रेव विवक्षित इति तन्निमित्तानेकप्रत्ययप्रसा इत्यर्थ ॥ एक- 'तेनेदिक इतिक्रमेणोदाहरणानि ।। असमवादिति । इष्टानुगुणा- | वचन मिति । एकस्य प्रत्ययस्य प्रतिपादनमित्यर्थ । यावन्य- समवादित्यर्थ ॥ पत्यानि तावता प्रत्ययाना प्रसङ्गे सति-एक एव प्रत्ययो यथा (भाक्षेपमाप्यम्) स्यादित्येवमर्यमित्यर्थ । गोन इति च जात्यपेक्षयैकवचनम् , किमर्थमिदमुच्यते? वेन गोत्रसमुदाये प्रत्ययसमुदायो निवार्यते । (प्रदीप ) किमर्थमिति । क्रियमाणेऽपि सूनद्वये सर्व- (उड्योत ) प्रयोजन तावदिति । प्रयोजनशानोसर दोपो- मिष्टं न सिध्यतीति प्रश्न । इह पौनममृतावपले विवक्षिते मूल | केरवसर इति प्रथम तरप्रतिपादयतीत्यर्थ ॥ ननु भाष्ये-उत्पादपि. प्रकृतेरेव गर्गदे प्रत्यय इप्यते । न त्वनन्तरापत्यवाचिनो तोत्पादयिवेत्युकेवीप्साया प्रतिशब्द इत्यवगमा दिवचन दुरि- गार्गिप्रमृते , नापि गोत्रप्रत्ययान्ताद् गार्यप्रमृते । यूनि तु | मत आप-प्रतिशब्द इति । उत्पादयितार लक्षीकत्यापत्ययोगव्य गोमप्रत्ययान्तादेवेप्यते, न तु मूलप्रकृत्यनॆन्तरयुवभ्य । स्त्रिया वधारादित्यधं ॥ भाष्यकारेण स्विति । दार्तिक सामान्यविवक्षयेति तु युवकार्य नेष्यते, अपि तु गोत्रकार्यमेव । एतत्सर्वमेतसा- | दर्शयितुमेव तथोक्तमिति भाव ॥ कर्मत्वेन नेति । किंतु शेषवेने- रसूत्रद्वयाद्यथा न सिध्यति तथा क्रमेण वक्ष्यते ॥ त्य । तथा सति 'उभयप्राप्ती' इति नियमात्कर्तरि पछी न स्यादिति (उयोत ) सूत्रद्वये-'गोत्राधूनि' 'एको गोत्रे' इति च ॥ माव ॥ प्रतिशब्दयोगविवक्षायामिति । प्रतिरोन्दद्योत्सलक्ष्यलक्ष- (५२६४ प्रयोजनवार्तिकम् ॥१॥) णमावसंबन्धविवक्षायामित्यर्थ । अन्यथा-कर्मत्वेन विवक्षायाम् ।। ॥॥ उत्पादयितारं प्रत्यपत्ययोगात् तस्य ननु 'तस्य च विवक्षितत्वात्' इति हेतुकथनमयुक्तम् , सतो विव च विवक्षितत्वादेकवचनं गोत्रे ॥ * ॥ क्षाया एव युक्तत्वादत आह-सनपीति । यथा मातु सरवीत्यादौ 'कर्मत्वम् ॥ द्वितीयाया पारिभाषिककवचनस्यानन्वयादाह-एकन "(भाष्यम् ) उत्पादयितोत्पादयिताऽपत्येन युज्य स्पेति ॥ नन्वेषत्र गोत्रे एकस्यैव प्रत्ययस्य प्रसगात् नियमानुपपत्ति ते । तस्य च विवक्षितत्वात् । उत्पादयितुः स चाभि- सम्बन्धो विवक्षितः । उत्पादयितार प्रत्यपत्ययोगा- रत आह-जात्यपेक्षयेति । गोत्रपद गोत्रसमुदायपरमिति वक्तु युतम् ।। तस्य चाभिसम्बन्धस्य विवक्षितत्वात् उत्पादयितु. (वार्तिकार्थसमर्थकभाष्यम्) रुत्पादयितुरपत्याभिधानेऽनेका प्रत्ययः प्रामोति । इप्यते चैक एव स्यादिति, तच्चान्तरेण यत्तं न कथं पुनायवे-उत्पादयितोत्पादयिताऽपत्येन सिध्यतीत्येकवचनं गोत्रे। युज्यते इति। एवमर्थमिदमुच्यते ॥ एवं हि दृश्यते लोके-पितामहस्योत्सद्ने दारक- कुटी-कटीरशब्दयो। प्रायोऽवयवसाम्यम्, पुष्य-तारकाशब्दयोश्चात्य ६ नन्त्पादयितृत्व मातापित्रोरिति वार्तिक द्विवचनमावश्यकमिलत आह-उत्पादयित्रिति । २ एकशब्दस्य प्रधानायकत्वमुदाहाण साधपति-एके इत्यादिना ॥ .'सामायविवक्षया इति च झव पाटः। मनु नियमार्यमस्य सूत्रस्यावश्यकखेन किमर्थम् इति माध्यकारीय 'मेदविवक्षया 'इति च इव पाटा। मनोमुपपन्न: स्यादिति तदाश्य विवृणोति-क्रियमाणेऽपीति। 'कृयोगपष्ठी' इति झ पाठः । * मूलप्रकृत्यनन्तरयुषम्म इति । मूलप्रकृतेर्गशब्दात, अनन्तराट 1. सधा सतिन्मत्वेन विवक्षायाम् । अपयस्येति कर्तरि षष्ठी न सा- भमस्तरापस्यमत्सया तावानिशब्दाद, युवप्रत्ययान्तात-गाग्र्यायणशब्दाघुवम हित्यर्थः। सपो न भवतीत्यर्भ "ननु कक्षणेयमिति सूत्रेण न केवलम्प्रतिशब्दयोगे द्वितीयोभ्यते, किन्तु ५'तस्य चाभिसम्पपस्य विष' इति इ पाठा. तयोले लक्ष्यलक्षणयोग सदाह-प्रतिदादेति । तमसाम्यम्। १६पा.च.

·१२२ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [म.१पा.२ा. एको गोत्रे सूत्रे मासीनं कश्चित्पृच्छति कस्यायं दारक इति । स | तुल्यजातीयापेक्षो हि नियमः, तेन गोनप्रत्यय एवापरो निवा- आह-देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य वेति । यते । ततश्च गोनप्रत्ययान्तादपरो गोत्रप्रत्ययो मा भूत् । उत्पादयितारं व्यपदिशति नात्मानम् ॥ मनन्तरापत्यप्रत्ययान्तात्तु गोने प्रत्ययः स्यादेवेति भावः ॥ (प्रदीपः) कथमिति । एकमप्यपत्यं पितृपितामहादीनां अथवा यदोत्पादयितैवापसेन युज्यते न तु पितामहादिः, सर्वेषां सम्बन्धि भवति । तथा च 'अपवं पौत्रप्रमृति गत्रम्' | ‘एको गोत्रे' इत्येतच नियमार्थम् , तदा यतोऽनेकप्रत्ययप्रसङ्गो गोनाकृती विवक्षितीयां तस्मादेक एवेति नियम्यते । अपत्य- इति सूत्रकारेण सामानाधिकरण्येन निर्देशः कृत इति प्रश्नः ।। प्रत्ययान्तादेवं च क्रमेणापत्यपरम्परा विवक्षायामनेकप्रत्ययप्रस. एवं हि दृश्यत इति । शब्दार्थसम्बन्धे लोकव्यवहार एव प्रमाणं नान्यत् । तेत्र च प्रष्टप्रतिवोरुत्पादयितृविषये एव प्रश्न- झात्तत एवैकाभ्यनुज्ञानद्वारेणानेकनिवारणं स्वादिति भावः ।। प्रतिवचने इति तत ऐतदवधार्यत इत्यर्थः । अपलं पौनप्रकृति' यश्चासौ यथाजातीयकथेति । यत्प्रकृतिरित्यर्थः । उभयोपादानं सर्वविशेषयोगप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ इति सामानाधिकरण्यं तु गौणमाश्रयिष्यते ।। (उयोतः) तत्यस्सार्धमाह-अनन्तरोक्त इति । अनन्त- (उत्योतः) ननूत्पादयितुरसत्येन सबन्धस्य प्रसिद्धतया कि रोकेऽभिमते प्रयोजने तत्मयोजनसिद्धौ सूतस्यासामादित्सवयः ॥ प्रश्ननेत्यत माह- -एकमपीति ॥ गौणमिति । भपतनहेतुस्वरूपगु- 'प्रत्ययान्तात्प्रतिपेधः' इति न्याचटे-नापत्यादिति । अपत्यमव- योगादित्यर्थः॥ प्रत्ययान्तावत्यर्भः। तेन गोत्रप्रत्यय एवेति । गोनसामान्ये एक एवं (प्रयोजनान्तरंप्रस्तावकभाष्यम्) प्रत्यय इत्युक्ते तनैव नानेक इति वचनव्यक्तेरिति भाषः ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । नमु गोरे यदपत्यलक्षण सामान्यं तदपेक्षे नियने नायं दोष किं तहीति? इत्यरुचेराह-अययेति ॥ नियमार्यमिति । न तु परमप्रकृतेरत. (५२६५ सूनाक्षेपवार्तिकम् ॥ २५) तीयादावपत्ये विध्यर्थमिति भावः ॥ ननु विध्यर्थत्वे समवति कथं ॥ * ॥ तत्र प्रत्ययान्तागोत्रे प्रतिपेधो नियमात्वमिति चेत्सत्यम्, पराम्युपगमेनैवमुक्तः ॥ यतः- गोने नियतत्वात् ॥ * ॥ यसाच्छम्मात् ।। अपत्यप्रत्ययान्तादेव घेति । न झुपगोरतृतीयेन संबन्धः, कि वीपगवसैवेति भावः । शुगपदसमवादाह-मे- (भाप्यम् ) तन प्रत्ययान्तादो प्रतिषेधो पक | गेति ॥ तत एय-प्रत्ययान्तादोपगवादेरेव । एव च तृतीये व्यः । भोपगवस्थापत्यमिति । औपगविरिति स्यादेवेति भावः। फि कारणम् ? 'यथाजातीयक' शम्दामादयव्यतिरिति ॥ सर्यविशे- गोत्रे नियतत्वात् । गोधयं नियमः क्रियते । पेति । गोदिभ्यो यम्' इत्यादिविशेषसूत्रविषयप्रतिपरयमित्यर्थः ॥ तेन ययासौ यथाजातीयफम्म गोरे प्रत्ययः प्रामोति (५२६६ सूत्राक्षेपवार्तिकम् ॥ ३॥) स एका स्यात् । ॥ * ॥ परमप्रकृतेश्वोत्पत्तिः ॥ * ॥ फन्ध प्रामोति? (भाष्यम् ) परममरुतेश्योत्पत्तिपैचव्या । अयो. या प्रत्ययान्तात् ॥ गाद्धि न प्रामोति॥ (प्रदीपः)तप्रेति । अनन्तरोले प्रयोजनेऽभिमते सूत्र (प्रदीपः) परमपरतेरिति । गर्गदेरिसवः ॥ अयो. स्थासामार 'नापत्यार' इति यतव्यम्, अपत्यप्रत्ययान्ताव-गादिति । उत्पादयितर्यपत्ययुक्त गर्गस्य पौत्रादिनाऽपत्या. पत्ये प्रत्ययामापापम् ॥ गोम इति । यदा ‘एको गोरे' इति | पल्सयसंपन्धाभावात्प्रत्ययो न प्राप्रोति । यद्यपि 'गर्गादिभ्यो गोवान्दोपादानेन नियमः कृतः, तदाऽयं प्रतिषेधो यकन्यः । यम्' इति विधीनसामाद् गर्गादिभ्यो गोत्रप्रत्ययाः सिष्यन्ति यरि सु 'एकोऽपले' इति उच्यते तदाऽपत्यप्रत्ययान्तादपले | तथाऽपि येऽणादयोऽनन्तरापसे सावकाशाचे परमप्राप. मेपापरःप्रलयःसादपत्पनातावकम्येय विधानार । 'एको गोप्रे ग्वादेगोंने न प्रामुयन्तीति वियक्षितम् । ही मध्यमाने अनन्तरापत्तालयान्ताद् गोरे प्रत्ययः स्यादेव । मधोच्यते--'एको गोने' इत्येतत्परमप्रशोधिप्यर्थ गपि- तिमिदिम. पाटा। गोरखपान. पाटा ''रमे पुर। •भारो प्रपोजने-मानेसर मामा. 'मा एether. रिलेशयोगा। .wwो रमनदारोमनांत 'शिवाय'ति. मामामासमर सभाप HARIMUV भागेर जिला ..'गारिलो.. "निमल... ।

·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । १२३ स्यादिति यकन्या । यति इति, नियमस्ताहि न प्रकल्प्येत । ततचापसमालायां | भावाकार्य तदुपपद्यत इति तस्मत्याख्यानाभिप्रायेणाह-मितवेति ॥ . प्रत्ययमालासहः ॥ दृतीयदोपपरिहारप्रकारमाह-गायणापत्यं चेति । तयोमेंद- मनु परमप्रकृतेः प्रत्ययोत्पत्तायुच्यमानायामपि प्रकृतिप्रत्य- विवक्षा वनमियानान्नेति नानिष्टम् ।। यार्पयोः परम्परायोगस्तदवस्थ एवेति प्रयोगो नैव स्यात् । नैप (प्रत्याक्षेपमाष्यम्) दोपः । पारम्पण संवन्धसद्भायाप्रयोगो भविष्यति । साक्षा- रसंपन्धे तु प्रत्ययस्य चरितार्थत्वाद् गौणसंपन्धाधयेणोत्पतिर्न भवेत्सिद्धम्-औपगवस्यापत्यमोपर्गवः, यत्र स एवानन्तर इप्यते स एच गोने॥ (सयोतः), परमप्रकृतिसम्देनापत्यप्रत्ययरहित उभ्यते ।। इदं तु सलुन सिध्यति-गर्गस्थापत्यं गार्य विष्यमिति । ऐकशम्दा प्रथमवाधी, प्रथमः प्रकृतिभूतः शम्दो | इति । अघ्र धन्योऽनन्तर इप्यते, अन्यो गोत्रे॥ गोगे प्रत्ययमुत्सादयतीत्य इति भावः ॥ नन्वेवमेव प्रत्ययोऽपि वेचनं (प्रदीपः) अस्य परिहारस्याव्याप्तिं दर्शयितुमाइ-भवे- पिना भविष्यतील्पत आह-साक्षारसंबन्धे रिवति ।। दिति ॥ अत्र ान्य इति । यदि गार्गी गर्गत्वमारोप्यते (द्वितीयतृतीयपचमवार्तिकाक्षेपमाप्यम्) तदा गागिरेव भेदसंबन्धस्य निवृत्तवार्गशब्दवाच्य इति गार्गे- एतयोश्चैवै परिहारः, 'पठिप्यति ह्याचार्य:- पत्यं गागिरेय स्यात्, गाये थेप्यते । अथ गार्गितदपत्ययोर- यूनि चान्तर्हितेऽप्राप्तिरिति' तस्य च- भेदाभ्यवसायः, तथाऽपि गागैरपत्यं गार्गिः प्राणोति । यद्यपि यथा तत्प्रत्ययान्तम् । 'गर्गादिभ्यो यन्' इति वचनसामर्थ्याद गार्यः स्यात्, तथापि यथा तदेव विकारावयवप्रत्ययान्तं द्वितीयं च | गार्गिरपि स्यात् । तस्मादपत्यविषये दोपवानभेदोपचार इति तृतीयं च विकारं संग्रामति, एवमिहापि तदेवापत्य- | भेद एवाश्रयणीयः । तथा च प्रत्ययान्तात्प्रतिषेधः, परमप्रकृते- प्रत्ययान्तं द्वितीयं च तृतीय चापत्यं संक्रमिप्यति ॥ | धोत्पत्तिर्वक्तव्येति स्थितमेतत् ।। (प्रदीप:) इदानीमेतद्दोपद्वयं वक्ष्यमाणेन दोषेण सह (उयोतः) गार्गिरपि स्यादिति । भेदविवक्षायां यभेष्टे सि- परिहर्तुमाह-पतयोश्चेति । चशब्दो वक्ष्यमाणापेक्षया समु. / देऽप्यभेदोपचारादनिष्टमपि मामोतीत्यर्थः ॥ वयार्थः ।। तत्प्रत्ययान्तमिति । 'मितव तत्प्रत्ययात्' इत्ये. (५२६७ सूत्राक्षेपवार्तिकम् ॥ ४ ॥) तत्सूत्रं प्रत्याख्यायते । यो हि कपोतस्य तदवयवस्य तद्विकारस्य ॥ * ॥ स्त्रियां चानियमः।।*॥ वाऽवयवो विकारो वा सोऽभेदोपचारात् कापोतस्याप्यवयवो विकारच भवतीति कापोत एव भविष्यतीति नार्यों मयइवाध. (भाष्यम्) स्त्रियां च युवत्यां नियमो न प्रामो- नार्थेन 'नितच तत्प्रत्ययात्' इत्यनेन सूत्रेण । तत्र यथा कपो. ति-औपंगवी माणविका। तस्य, विकारावयवाभ्यामभेदोपचारात् कापोतस्य वेत्युभयथेष्टं नियमाद्धि स्त्री पर्युदस्यते, "एको गोत्रे' 'गोत्रा- सिध्यति,तथेहाप्युपग्वौपगवयोरोपगवतदपत्ययोर्वाऽभेदोपचारा- घून्यस्त्रियाम्' इति ॥ पौत्रप्रमृतिरौपगवशब्देनाभिधास्यते । गाायणापत्यं च गाायणशब्देनेति दोषत्रयमपि परिहतम् ।। (मदीपः) स्त्रियां चेति । चशब्दो दोषसमुच्चयार्थः । तंत्रानन्तरापत्यखिया गोत्रलियां चानियमप्रसनामावात्सामा (उध्योतः) वक्ष्यमाणेति । 'यूनि चान्तहितेऽप्राप्तिः' इति। एतयोः पूर्वपक्षयोः, यञ्च पठिष्यत्याचार्यों यूनि चान्तहित प्राप्तिरिति पौत्रप्रमृरपत्यं श्री गृह्यते । युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया एकसंज्ञा- तस्य च परिहारो यथा तव्यत्ययान्तमिति भाष्येऽन्वयः ॥ ननु | धिकारे 'वृद्धं युवा' इति वचैनातुशब्दोद्वा नियमार्थाद्वाधितत्वात् 'भितश्च' इत्यनेन प्रत्ययान्तरविधानेऽपि रूपमेदाभावात युक्त यत्- स्त्रियाः पात्रप्रमतेरपैत्यस्य गोत्रसंज्ञा नास्तीति ‘एको गोने' तदेव द्वितीयाधुपसंक्रामतीति, इह तु रूपाभेदसाधक्प्रत्ययान्तरा- | इत्येष नियमो नौस्ति । अस्त्रियामिति निषेधाद् 'गोत्रायूनि' 'परसरायोगः' इति च. न पाठः । स च सटाया । परम्परायोग | अगेव मामोति । गर्गशब्दाशु गर्गादिभ्यो यभित्यस्य गोत्रे विहितत्वेनानन्तर इत्यस्य च प्रकृतिमत्ययार्थयोः साक्षाद्योग एव नास्ति विन्तु परम्परयेव योग | पसे हम, गोत्रे च यम्-इति रूपभेद इत्याशयः । इति प्रत्यय एव न स्यादित्यर्थः । वस्तुतख पूर्वोत्तरमन्यविमणे तु परस्परा. 'औपगीय माणविका' पति क. पाटा। योगा' इत्येव पाठी प्रयकृतामिति प्रतीयते । मत एक साक्षात्सम्बन्धाभावेऽपि ८ नियमाभावमुपपादयति-तति । गोखियो नियमसत्वेन युक्त्या- पारम्पर्येण सम्बन्धसद्भावात्मत्यया स्यादिव्युत्तरितम् । मेवानियममाहिरिति भावः. २'न स्वात्' इत्येव झ. माठा युवसंज्ञाबदपस्य पीरूपं गृह्यत इति शेषः । ‘एको गो' इति सूत्रस्य विश्पर्धत्वे तस्यार्थमाह-एकशन्दा १. एकसंशाधिकार-आकारसूत्रे अपत्यं वृद्ध युवसंशा रावत इल- प्रपमवाचीति। काद् 'अपलं वृद्धं युवा' इति यातिकवचनादित्यर्थ- ननु सिद्धान्ते गोत्रयुवसझयोरेकसंझाधिकार पाठाभावेन नायबाधक्त्वे वचनेन धिना' इति ख घ. ग.. पुसकेषु पाठः। हेतुर्युज्यते-इत्यत माह- शम्दादेति । ५ श्रेष' इति क,इ. पाटा. १२ युवकस्थापत्यस्येति शेषः । (महि भोपगवस्थापत्यमित्यर्षे भोपयवशन्दात्र प्रत्ययः किन्तुमभेदो. १५ पौत्रप्रभृतेः बीरूपापत्य युवसंज्ञावतः गोत्रसंज्ञाभावेन एको गोर पधारादुपगोरनन्तरापल्ले गोने वा समानमेव रूपम् । मत उपयोगोऽपि ! इलस्य च गोत्र एव नियमकरणारिया युवमा नियमो न मामोतीति भावः । .

·१२४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४३.१पा.२आ. एको गोत्रे सूत्रे दोपः॥ त्यर्थः ॥ इत्यपि नास्ति नियमः, तथा च खियां विवक्षितायामनेकप्रत्यय उत्पादयितरि तावत् अपत्ययुक्ते न दोपः। उत्पा- प्रसङ्गः । औपगवस्यापत्यं नीति 'भत इम्' इती प्राप्नोति । दयितरि ह्यपत्ययुक्त न सर्वत उत्पत्त्या भवितव्यम् । 'इतो मनुष्यजातेः' इति ठीय्-अत ईनन्तान प्राप्नोति । 'गोत्रं तन नियमोनोपपद्यते । असति नियमे नप दोपः॥ च चरणैः सह इत्सत्र शास्त्रीयस्य गोनस्य ग्रहणात् , स्त्रिया- सर्वेषु तपित्ययुक्तप्वयं दोपः। श्वास्या गोत्रसंज्ञाया अभावात् । एतच 'इन उपसंख्यानम- जात्यर्थम्' इत्येतदनपेक्ष्यैवोदाहृतम् । गोत्रलक्षणश्च यज्ञादिः सर्चेपु तापत्ययुक्तेपु सर्पत उत्पत्त्या भवितव्यम् । पौत्र्यामेव स्यात् । अजीवदश्यायां च स्त्रियां पौनप्रमृतेरपले। तत्र नियम उपपन्नो भवति । सति च नियम एप जीवदश्यायां तु न स्यात् । अपत्यसामान्यलक्षण एव तु स्यात् ॥ नियमादिति । सामान्यापेक्षमेकवचनम्, नियमद्वयादि. (प्रदीपः ) कतरस्मिन्निति । येनोद्भावितो दोपस्तदी- (उद्योतः) चशब्द इति । पूर्वोक्तस्य दोषद्वयस्य स्थितत्वा- | योऽयं न प्रश्नः, विरोधात् । किन्तर्हि ! पक्षविभागदर्शनेन दिति मावः ॥ ननु वार्तिक 'स्त्रिया च' इति सामान्योक्तेर्भाष्ये स्त्रिया | भाष्यकारोऽनन्तरोक्तमेवार्थ प्रश्नपूर्वकं विमृणोति-उत्पाद- युक्त्याम्' इति विशेषरथनं निवीजमत आह-तनानन्तरेति । यितरि तावदिति । 'अनियमः' इति यदुक्तं तन वाक्छल- अनन्तरापत्यस्यैकत्वात्तवानियमप्रसाभावः, गोत्रस्त्रिया तु 'एको | मुद्भावयति । यदोत्पादयितुरेवापत्येन योगो नान्यस्य, तसिंध गोरे' इति नियमात्तदभाव इत्यर्थः । ननु 'अनन्तरस्य' इति न्यायेन | विवक्षिते एकस्या एव प्रकृतेरेक एव प्रत्ययः प्राप्नोति न त्वनेक- 'अस्त्रियाम्' इति गोत्रानि' इत्यस्यैव निषेधैं इति भाष्ये ‘एको | स्तदा सूनद्वयं नैव नियमार्थम् , किं तर्हि ? विध्यर्थमिति-किमु- गोरे' इत्यभिधानमयुक्तमत आह -युयसंज्ञयेति ॥ तुशब्दाद्वेति । च्यते स्त्रिया चानियम इति । प्रत्ययमालाप्रसङ्गदोपस्तु गोन- 'जीवति तु' इत्यत्र तुरवधारणाः । युवेव, न गोयमित्यर्थ इति । लक्षणप्रत्ययाप्रसङ्गदोपश्च स्थित एव ॥ सर्वेविति । वक्ष्य- भावः । नन्विभ्यपि 'इतो मनुष्य' इति डीपि-औपगवी माणविकेति | माणेन न्यायेन सर्वेऽपत्येन युज्यन्त इति पक्षोपपत्तिः॥ सिष्यति, स्वरे च नास्ति विशेष: अणन्तान्डीपि, इसन्तान्डीषि येत्यत आह–इतो मनुप्येति ॥ अत इमन्तादिति । युवापत्य | क्षिप्य तत्रैव दोपमभिधाय तस्यैव प्रश्नो ब्याइत इत्यर्थः ।। भनन्त- (उड्योतः) विरोधौदिति । पितुरेवापत्यम्' इति पक्षमुप- वाचकादसादिमन्तादित्यः ॥ नन्वजात्यर्थमुपसख्यानमरत्येवेत्यत | रोक्कमेवेति । स्त्रियां नियमद्वयाप्रवृत्तेरनेकपस्ययप्रसंगरूपानियमः, आह-एतथेति ॥ दोषान्तरमाह-गोग्रलक्षण इति । एवन गोत्रलक्षणश्च यत्रादिरिति चोक्तम्-अर्थमित्यर्थः ॥ पाक्छलमिति । तपेक्षायामपि न दोप इत्यर्थः । पौम्यामेयेति । वचनसामर्थ्या- | सामान्यनोऽथे वाभिप्रेतादर्थादर्थान्तरकल्पनया नापोक्तिः-पाक्- गो गाँदिभ्यो मवन्यमादि. स्त्रीत्वे पौग्यामेय स्यात् । एव च छलम् । प्रकृते च नियमेन स्त्रिया गोषप्रत्ययेनाभिधान न प्राप्नो तत्र साववाशोऽयमित्यर्थः ॥ अवाशान्तरमप्याह-अजीयवंश्या- | वीत्येवरूपस्य वक्तुविवक्षिताऽनियमशम्दार्थस्य ‘एको गोत्रै गोमाधुनि' यावेति । पीयप्रभूत्यपत्यभूतायामजीवदश्यायाम्-अत एव गोत्र. इति नियमशालामाप्तिरित्सन्यथायरगेन दोपोमावा कियत इत्यर्थः ।। भूलायां खियामित्यर्थः ॥ जीवदश्यायां रियति । युवसश्या गोत्र- | विध्यर्थमिति । उपगुशहात्तृतीयादायपत्ये प्रत्ययाप्राप्तेः 'एयो गोत्रे' संशाया बाधादिति भावः । सिद्धान्ते तु सिया युवसंशाया अभावात्स इति विध्यधम् । एव गोत्रान्तात्पञ्चमादौ यूनि विध्ययं पर घम् ।। एवेन्यत इति तात्पर्यम् ॥ सामान्यरक्षणमादिः ॥ किमुप्यत इति । नियमस्यैवाभावात् "लिया नियमो न प्रामोति' (पक्षविदोपेण दोपोपपादकं भाप्यम्) इति अमुच्यत इति भावः ॥ ननु तर्हि सिविपक्ष एवाश्रीयतामत फतरलिन् पोऽयं दोपः? भार-प्रत्यपमालेति । य दोषरा सिन एव, गोवरमणेत्यादि। उत्पादयितर्यपत्ययुके॥ दोपच सित एवेत्पन्वय. ।। - . गेप परणः पदेला समीरगोरसर प्रदशन भोपवसापल्ल < 'उलादयितपरत्ययुके तापण पोपा इसेप शरीन पारा पविभागलप तस्य पुरससाधितान गोण्डामा पुस । धौगोवामान वभागरिमाप दीपिए। .'पक्षिमाग' तिर म पात्र शिपापापा' पाटा। 1. 'पोम गोत्रपोगनिक पाया। 'मोरोषणाचपा.' सर पर गमुचय मधापा "सोपगुमा-पिरति मरेगामि माति मर-पूर्ण मापनमा हमति विपशोरशोर INA मा .NETRIनामिणामार मास्टरमेरोम मिला। समसामाह-मायनेति arnमिक dि मुहापानिक "शानीपास। Tradition 'प्रणयमाछामगोपर गोरामणरोपम' मारामार-गति म । पशुपतिMITA •"fonts'.... মাঘীখাশবি।

·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्वितनियमप्रकरणम् । १२५ . यूनश्च न मानोति। (उत्पादयितर्यपत्ययुक्त दोपान्तरयोधकम्माप्यम्) सर्वेषु अपत्ययुक्तेपु तावन्न दोपः । सर्वेषु खपत्य- उत्पादयितरि चापत्ययुक्ते स्त्रिया युक्त्या अभियुक्तेपु सर्वत उत्पत्त्या भवितव्यम् । तत्र नियम उप- घानं न प्राप्नोति। पन्नो भवति । सति नियमे नैप दोपः॥ किं कारणम्! उत्पादयितरि तीपत्ययुक्तऽयं दोपः । उत्पाद गोत्रसंशां युवसंशा बाधते । गोनाद् यूनि चा- वितरि तहपत्ययुक्त परमप्रकृतेरनन्तराद् गोत्राचा स्त्रियां प्रत्ययो विधीयते ।। योगान्न प्राप्नोति ॥ (प्रदीपः) इदानी वाक्डलं परिहरति-उत्पादयितरि (प्रदीपः) अगापि पूर्ववत्प्रश्नपूर्वकं पक्षविभागेन विव- चेति । चशब्दो न केवलं पक्षान्तरे, यापदस्मिनपीयस्मार्थस्य | रणं गर्नुमाह-फतरमिनिति ॥ तन नियम इति । द्योतनार्थः ॥ अभिधानं न प्रामोतीति । गोनविषयेण गोगादेव यूनीति भावः ॥ परमप्रकृतेरिति । पधर्मस्य नि- ययादिप्रत्ययेनेत्यर्थः । अयमेवानानियमो विवक्षितः । 'एको । मिरपत्लापत्यवत्सम्यन्धाभावादित्यर्थः ।। गोने' इखेतनियमपूर्वकं लिया गोनप्रत्ययेनाभिधानं न पामो (उड्योतः) पक्षविभागेनेति । पितुरेवापसमिति पक्षे तीलेषोऽर्थोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः ।। वार्तिरप्रभृत्ति वतुमित्लभः ॥ भाम्धे-सर्वत इति । मूलप्रकृत्यन- न्तरापत्यप्रत्ययगोत्रप्रत्यययुक्प्रत्ययान्तादित्यर्थ. ॥ तने ‘एको गोरे (उयोतः) इदानीं बाक्छलमिति । स्वामिप्रायप्राशनद्वारे- इति नियम उपपन इति प्रान्ति न्युदस्थति-गोग्रादेवेति ।। ननु त्यर्थः । ननु रुयादिशब्देर्युक्त्या अभिधानसभवादाह-योगविपये- ऐति ॥ अयमेवाति । न तु नियमशासाप्राप्तिरूप इति भावः ॥ निभिरिति ! यूनि चान्तहितेऽभासिरित्यस्य नियमाप्राप्तिरिति पञ्चमस्य गगांदिनैकदेशावस्थानादिरूपसंबन्धसद्भावादाह-पञ्चमस्य नियमपूर्वकमिति । नियमोऽपि न सिध्यति, अभिधान चेलथः ॥ नार्थः, किंतु प्रत्ययाप्राप्तिरित्यर्थ इति तात्पर्यम् ॥ माप्ये-अभिधानं न प्रामोति-स्त्यस्य तयोः शास्त्रयोनियम- त्वपूर्वकं गोत्रविहितयाऽभिधान न प्राप्नोतीत्यर्थः । अनयोविधि- (दोपसमुचायकम्माप्यम्) स्वेऽपि गोत्रसंझाया बाधादभिधानाप्राप्तिरिति भावः । तथा गाय- प्रकृतिकफकाऽपि स्त्रिया युक्त्या अमिधान न प्राप्नोति । तदाह- कि कारणम् ? भाष्ये-गोगाचूनि चास्त्रियां प्रत्ययो विधीयते-इति ॥ गोनादिति नियमात् ॥ (५२६८ सूत्राक्षेपवार्तिकम् ॥५॥) (प्रदीपः) यूनश्चेति । चतुर्यादित्यर्थः ॥ गोत्रा- ॥ * ॥ यूनि चान्तर्हितेमाप्तिः ॥ * ॥ दिति । चतुर्थस्य युवत्वाद्गोत्रसज्ञाया अभावः । ननूत्पादयितर्यपत्ययुक्ते नियन्तव्यस्याभावाद् ‘गोनाधूनि' (भाष्यम्) यूनि चान्तर्हिते नियमस्यामासिः । इति विध्यर्थ भविष्यति । तनानन्तरेयूनि गोनासिद्ध एव प्रत्यय गाायणस्थापत्यमिति ॥ इति व्यवहिते यूनि गोनेण तस्यायोगादप्राप्तः प्रत्ययो विधासते। (मदीपः यूनि चेति । चतुर्थादिना व्ययहिते पञ्चमा- तत्किमुच्यते-'यूनि चान्तर्हितेऽप्राप्ति. प्रत्ययस्य' इति ? दावित्यर्थः। उच्यते-उत्पादयितर्यपत्ययुके गोनसमुदाये प्रत्ययमाला- (उद्द्योतः ) नियमसामाप्तिरिति । नियमपूर्वक गोनपथ-प्रसङ्गनिवृत्यर्थम् ‘एको गोत्रे' इति सूत्रं यथा नियमार्थम्, एवं तिकयुवप्रत्ययेनाभिधानामाप्तिरित्यर्थः ।। युवसमुदाये युवसामान्य वा युवशब्देनोच्यमाने गोनादगोनाच (पक्षविदशेपाश्रयेण दोपोपपादकं माध्यम्) प्रत्ययप्रसङ्गे-गोनादेव यूनि-इति नियमे क्रियमाणे विध्यर्थत्वा- कतरस्मिन् पक्षेऽयं दोपः? भावाद्युक्तमुक्तम्-'यूनि चान्तर्हिते' इति ।। (उध्योतः) नियन्तव्यस्येति । नियमेन ब्युदंस्यस्येत्यर्थः । सर्वेप्वपत्ययुक्तेपु। एकसादेकस्यैव प्रत्ययस्य प्रसगादगोमात्परमप्रकृत्यनतरापत्यरूपाधूनि १'गोत्रसज्ञाया युवसंज्ञया बाधा' इति ख ग घ पाठ भाव" २'उत्पादयितरि झपत्ययुक्ते' इति । ९ एकस्यैव प्रत्ययस्य प्राप्तनियमन युदस्य कोऽप्यायो नास्तीत्यर्थः। 1 'पक्षविभाग' इति र झम पाठप्र १. एक्सादिति । उत्पादयितर्थपत्ययुक्त इति भावः । गोवायूनीति सूत्रस्य पञ्चमस्य चतुर्थेनापत्यापत्यवत्सम्म धो न तु प्रथमैमिभिरिति भावः । नियन्तव्यमाक्षिप्य परिहरति-एकस्मादित्यादिना । मसिन पधे उत्पादयि- ५ 'तत्र नियम उपपनो भवति' इति भाग्य नियमपदेन 'एको गौतुरेवापत्यप्रत्ययेन योगात्सर्वसादेकस्यैव प्रत्ययस्य प्राण ! मतो गोत्रप्रत्यया- इत्यस्य न ग्रहणम्, किन्तु 'गोत्रायून्यखियाम्' इत्यस्य महणम् । सर्वत | न्तभिनायुवप्रत्ययस्यामकृतिभूतादनन्तरापत्यमव्ययान्तानृतीयस्य युग्मज्ञानावेन उत्पाया "एको गोत्र' इति नियम उपपघेतापि, यूनि चान्नहित प्रातिरिति जलाधुनि प्रत्ययो न पामोति तथाऽपि अनन्तरापत्यप्रत्ययान्ताहोत्रप्रत्ययमिने- दोषोऽपि तदवस्था रधीयेठात भाइ-तत्रेति । उपत्यप्रत्यये कृते तसाचतुर्थे वाध्येऽगोत्रादुवात्यय: स्यात् । स च गोवायूनीति ६'अमावात्' इति क. पाठ. सूत्रण नियन्तम्य इत्यपि न । उत्पादयितर्यपत्ययुक्त पधे गोरागोत्राभ्यामपत्य- • गोत्रप्रत्ययान्तादनन्तरे यूनीति शेष । प्रत्ययो न मानोति किन्तु अगोत्रप्रत्ययान्तादेव मामोतीति न नियमाकरवम्, गोत्रमत्ययान्नादनन्तरापत्यप्रत्यये कृले तसाधूनि मत्सयो व्यवहित इति गोवाधुनि' इति सूत्रस्येत्यागया ।

·१२६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४१.१पा.२आ. एको गोत्रे सूत्रे प्रत्ययामाप्तयपि युवाऽपत्यप्रत्ययान्तात्प्राप्नोति, तथाऽपि तस्यां व्यक्तौ चातुर्वर्ण्यविवाहस्सरणान्न दोषोऽत आह-शूदादीति । शूद्रा. गोनागोत्राभ्यामप्राप्त्या नियमानुपपत्तिरिति भावः ॥ यथा नियमार्थ प्रथमवोत्यधः । “पत्त्यत्र' इति पाठे 'अत्र' इत्यस्य नरकविशेष मिति । परेण स्वीकृतमित्यर्थः । तदभ्युपगमानुसारेण दूपणदानमिति | इत्यर्थः ॥ माध्ये-यस्स गृह इति । कुले इत्यर्थः । तत्र पष्ठयों- तात्पर्यम् । प्रत्ययविधिौवे तु युवप्रत्ययान्तादपि युवप्रत्ययप्रसगो दोप ऽपत्यापत्यवत्सकन्धः । अनेन सर्वान्मत्यपत्यत्व बोधितम् । दशपुरु- इति बोध्यम् ॥ युवसमुदाय इति । तदभिप्रायमेव सूत्रे एकवचन- पाणा मध्ये कस्य चित् पातेन चास्य पात उक्तः । स च दशपुरु- मिति भावः ।। युवसामान्ये वेति । वातावेकवचनमिति भावः ॥ पाणामस्य सबन्धे सत्येव, सवन्धश्चापत्यापत्यवद्भाव एव, नान्यः। अगोनादिति । युवप्रत्ययान्तरूपादिलधः । । असंभवादित्यपि बोध्यम् ॥ नन्वेवमपि सर्वेऽपत्ययुक्ता इत्यस्य कथं (द्वितीयपक्षोपपादकभाष्पम्) सिद्धिरत आह-एकमिश्चेति ॥ क्रियाग ति । जन्यजनकभावा- घुपयोगिक्रियाकृत इत्यर्थः ॥ सन्तु तर्हि सर्वेऽपत्ययुक्ता इति । कथं पुनयिते सर्वेऽपत्ययुक्ता इति ? (पूर्वपक्षोक्तदोपनिरासभाष्यम्) एवं हि याशिकाः पठन्ति दशपुरुषानूकं यस्य कथम्-यदुक्तम्-'पितामहस्योत्सने दारकमा- सीनं कश्चित्पृच्छति कस्यायमिति, स आह देवद- गृहे शूद्रा न विद्येरन् स सोमं पिवेदिति । यदि च सर्वेऽपत्ययुक्ता भवन्ति, तत एतदुपपन्नं नात्मानम्' इति । त्तस्य यज्ञदत्तस्य वेति, उत्पादयितारं व्यपदिशति भवति ॥ उत्पत्तिस्तस्य विवक्षिता। (मदीपः) सन्तु तहाँति । तेन व्यवहितेऽपि यूनि सर्वेषां न इदमपत्यम्, देवदत्तस्त्वस्योत्पादयि- गोनादेवेति वचनाद् गोत्रप्रत्ययो भविष्यतीति नास्त्ययं दोपः- तेति ॥ 'यूनि चान्तर्हिते' इति ॥ दशपुरुषानूकमिति । अनुपूर्वा. (प्रदीपः) उत्पत्तिस्तस्येति । सामान्यशब्दस्यापि कायतेः-अनूकानमनुक इति पयर्थे कविधानम्' इति कः । कचिदिशेपे वृत्तिदर्शनात् । यथा गोमण्डले व्यवस्थितं गोपालकं 'अन्येषामपि' इति धीर्घत्वम् । दशपुरुपा अस्मितन्के इति चित्पृच्छति गा पक्ष्यसीति ॥ सर्वेपामिति । यदा गर्गस्य पहुमीहिः । दशपुरुषोऽनूयोऽस्मिन्निति पुनर्यहुव्रीहिः । दशपुरु-पत्रिप्रति सर्वेषां गर्गगार्गिगार्याणामपत्यं भवति तदा गार्गि. पानुसशन्दनम् , दशसु पुश्पेविति यावत् ॥ शुद्रा इति । गार्याभ्यां प्रत्ययो मा भूद् गर्गशब्दादेव यथा स्यादिति- विवाहिताः। एवमर्थम् ‘एको गोरे' इत्येतदित्यर्थः ।। शुद्रा वेदी पतत्यधः। (उयोतः) ननु सामान्यशम्देन प्रभात्कथमुत्पत्तिमिक्षिता! इति वचनात्पातहेतुः शूदा । एकसिंध पतिवे सर्वेषा पात | ताद-सामान्येति । सपामपत्ययोगे इष्टसिझेराए--यदा इखेतहापुरुषानुसरान्देनोकं भवति । ततधार्यादेवस्यैव सर्वान् । गर्गखेति ॥ प्रलपातहेतुत्वादपत्सत्यमित्युकं भवति ।। (द्वितीयपक्षे सूत्रप्रयोजनायतरणमाप्यम्) नन्वेपस्यैवापरयो पत्ती व्यापारात्कथं तेनान्येषां सम्यन्यः । अथ सर्वेप्वपत्ययुक्तेपु किमनेन मियते एको गोत्र रित्यागर्भो हि संयंत्र सम्बन्धो नान्यथैति-उछुप्यते । इति? नेप दोषः । पुनोत्पादनमेय पोन्नाधुत्पत्ती व्यापारः, तद. (५२६९ प्रयोगनवार्विकम् ॥ ६॥) न्तरेण तस्याराम्भयात् । 'अप२ पौषप्रगृति' इति मुख्यं ॥ * ॥ सर्वपामपत्ययोगात् प्रत्ययान्ताद सामानाधिश्रयमम्मिन् पक्ष उपपयते । पूर्वन नु पक्षे गाणं सामानाधिकरण्यं म्याद, अपत्लापलस्पापसत्योपचारात् ॥ गोत्रे प्रतिपेधार्थमेको गोत्रे ॥ * ॥ (उत्योतः) पारेषु दयाननरोलशेपामायस्तथा- (भाप्यम् ) सर्वपामप्यपत्ययोगात् प्रत्ययान्ता- ६-सेनेति । परममटरेयोपचिपएम्पेलपमी दोपोनारी नोगे प्रतिपेधार्थमेको गोत्र इत्युच्यते ॥ बोम्पम् ॥ मनमान-TE॥ अन्फेमिनिति । रामोन्य- (सूयप्रयोगनामायोपपादकमाप्पम् ) पः॥ भन्मेनिसिति । वापरनेलः । पुनरगु- अस्ति प्रयोजनमेतत् । दापोम्पा मार-दापुररानुमंशम्दनामिनि । तिहाति? सारागसमिनि-परपोगे स्विीया, गनु दागीन तर नसायते एफोमयति, यो या परममएर- पुरा tt मोमगारांनाइ-रिपाणि इति ॥ गन | सेयों याऽनन्तरादिति ॥ Team meATREAT TRA गावपान प. MARATHIndi-३३ मत .नि... पार tirven. 'सिाबो१...

·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । १२७ मोति। (प्रदीपः) नतु शायत इति । एकः' इति सामान्येनो- | अन्यत्र तु प्रत्ययमालाप्रसङ्गप्रन्थानन्तरम् 'कतरस्मिन्' इत्यादि पादानाद्विशेषस्यानवगम इत्यप्रतिपादकत्वात्सन्देहलक्षणमप्रा- | सर्व पूर्वोक्तं पश्यते । तत्पुनरुकत्यादग्रन्थत्यादन्यैरुपेक्षितम् ॥ माध्यं प्रसमित्यर्थः । उत्पादयितरि त्वपलयुक्त क्रमेण सम्ब. (उझ्योता) ननु दाशनपीयुकेविशल्पपत्येष्वपि किं तावत्सेव न्धविवक्षायां गोत्रसमुदाये प्रत्ययमालाप्रसझे एक एव भवती- प्रत्ययमाला? नेत्याह-अनेकेति ॥ स्युच्यमाने य एव परमप्रकृतेः प्राप्नोति स एव भवतीति नास्ति (पक्षविशेपाश्रयेण दोपोपपादकमाष्यम्) तकविशेषाज्ञानलक्षणो दोपः ।। फतरस्सिन पक्षेऽयं दोपः? (उद्द्योतः) ननु पक्षान्तरसाधारणेऽसिन्दोपे न तदादिना- सर्वप्वपत्ययुक्तेषु। ऽयम्पर्यनुयोक्तव्योऽत आह-उत्पादपितरि स्विति ॥ सर्वेप्वपत्ययुक्तपु तावन्न दोपः । सर्वेषु धपत्य. (५२७० नियामकरवाभावयोधकवार्तिकम् ॥७॥) युक्तेपु सर्पत उत्पत्त्या भवितव्यम् । तत्र नियम ॥ * ॥ नियमानुपपत्तिश्च ॥ * ॥ उपपन्नो भवति । सति नियमे नैप दोपः ।। (भाप्यम्) नियमच नोपपद्यते । उत्पादयितरि तीपत्ययुक्तेऽयं दोपः । उत्पाद- किं कारणम् ? यितरि तईपत्ययुक्ते न सर्वत उत्पत्त्या भवितव्यम् । .(५२७१ नियामकरवाभावसाधकवार्तिकम् ॥ ८॥) तत्र नियमो नोपपद्यते । असति नियमे एप दोपः। ॥ * ॥ न येकस्मिन्नपत्येऽनेकप्रत्यय- (प्रदीपः) अन्ये स्वेयं पठन्ति-"कतरस्मिन् पक्ष एप प्राप्तिः ॥ * ॥ | दोपः सर्वेप्वपत्ययुक्केषु । सर्वेष्वपत्ययुकेषु तावन्न दोपः । सर्वेषु (भाप्यम्) न होकस्सिन्नपत्येऽनेकः प्रत्ययः प्रा- यपत्ययुक्तेषु सर्वत उत्पत्या भवितव्यम्, तत्र नियम उपपन्नो भवति । सति नियमे नैष दोपः । उत्पादयितरि तीपत्ययुक्तेऽयं किं तर्हि ? | दोषः । उत्पादयितरि पत्ययुक्ते न सर्वत उत्पत्त्या भवितव्यम् । (प्रदीपः) न किस्सिन्निति । एकेनैव तस्यार्थस्योक्त- | तम नियमो नोपपद्यते । असति नियमे एप दोषः । उत्पादयि- त्वाद्यस्मिन्नपत्य एकः प्रत्ययः क्रियते तस्मिन्नेव नास्त्यपरस्य । तरि चापत्ययुक्त न दोपः । कथम् । अपत्यं समुदायश्चेत्" इति । पस्य प्रसङ्ग इति तन्निवारणमनर्थकमेवेसर्थः।। अयं अन्य एव, पापरिहारेण दोपपरिहारात् । (उद्द्योतः) एकेनैवेति । 'एको गोत्रे' इत्यत्र गोत्रपदेन अस्यायमर्थः-यदा सर्वेऽपत्येन युज्यन्ते तदैकस्सिनेव गोत्रत्वविशिष्टस्यैकस्यैवोपस्थितरिति भावः ।। गोत्रापत्ये गर्गगार्गिगाग्र्येभ्यः पर्यायेणापत्यापत्यवत्सम्बन्धविव- (५२७२ नियामकत्वाभावे दोपसाधकार्तिकम् ॥ ९॥) तदैक एव गोत्रापत्ये प्रत्ययो भवति । यदि तु गार्गिगार्य- क्षायां प्रत्ययप्रसनः । तत्र यदा गर्गशब्दात् प्रत्यय उत्पद्यते ॥ * ॥ अपत्यान्तरे शब्दान्तरात्प्रत्यया- शब्दाभ्यामुत्पद्यते तदा पूर्वस्मिन् स्थिवे परस्योत्पादनादनेकः न्तरप्राप्तिः ॥ * ॥ प्रत्यया कृतः स्यात् । तस्मादनेकप्रत्ययनिवारणाय 'एको गोने' (भाष्यम्) अपत्यान्तरेऽपत्यान्तरे शब्दान्तरा- | इति नियमः क्रियते । तेन गर्गशब्दादेवोत्पत्तिनुरज्ञाता भवति । च्छब्दान्तरात् प्रत्ययान्तरम्प्रत्ययान्तरं प्राप्नोति । यदा तूत्पादयितैवापत्येन युज्यत इति पक्षः, गोत्रशब्देन चैक- फगन्तादि, इसन्तात्फगिति फगिनोर्दाशतयी | मेवापत्यमुच्यते तदोत्पादयितुरेक एव प्रत्ययः प्राप्नोतीति प्रत्ययमाला प्राप्नोति॥ नियन्तव्याभावानियमो नोपपद्यत इत्यपत्यपरम्पराविवक्षायां (प्रदीपः) अपत्यान्तर इति । सामान्यापेक्षं चार्तिक प्रत्ययमालाप्रसादोष आपतयैव ॥ एकवचनम् ॥ भाष्यकारस्तु भेदं वीप्सां च साफल्यप्रतिपाद- (दोषनिरासभाष्यम्) नायाश्रित्य विवृणोति ॥ दाशतयीति । दशावयवा यस्य उत्पादयितरि चापत्ययुक्त नायं दोपः । संधस्य स दशतयः संघः, तन भवा दाशतयी । अनेकप्रत्यय कथम्? प्रसङ्गप्रतिपादनपरं चैतत् । नत्वन्न दशार्थो विवक्षितः । अतो (उड्योतः) सेन गर्गशब्दादेयेति । अनेन न ज्ञायते क ऽनन्तरमेव क्वचित्पुस्तके 'अपत्यं समुदायश्चेत्' इति पठ्यते। एक इति, नियमानुपपत्तिश्चेत्युक्दोषदयनिरासो दर्शितः ॥ भाष्ये- 'अपत्यान्तरे इत्यत्रैकवचनमित्यर्थः । खानि तावन्तः प्रत्यक्षा प्राप्नुवन्ति इति दारातयीत्युक्तिरसङ्गता स्यादत २ ननु कार्तिकग्पास्वानावसरे 'अपत्यास्तरे-अपत्यान्तरे' इति द्विवचन- आह-अनेकेति । मैंनुपपन्नमत माहू-भाध्यकारसिवति । पक्ष प्रविभागेन' इति च श. म. पाटा. संघातस्य' इति घ.श. म. पाठः। ६ पक्षान्तरे दोधाभावमाह-यदा सूत्पादेति ॥ ननु भपसाचरेऽपत्यान्तर मत्सयान्तरं मामोतीत्युध्यमाने यायन्ति भप- ·१२८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.१पा.रा. एको गोत्रे सूत्रे .. उत्पादयितरि चेति । चेन 'सर्वेश्वपत्ययुक्तेपु' इति पक्षे तु नैव | इति युक्तम् । इदमेव ध्वनायितुं भाष्ये-अपत्यपदं प्रयुक्तम् , 'सर्व- दोषः, अत्रापि पक्षे न दोष इत्यर्थः ॥ मुपग्वादिपितृकमपसं समीक्षितम्' इति चोक्तम् । अत एव फैयटोऽपि (दोपनिरासे लोकभाष्यम्) वक्ष्यति-परमप्रकृतेरेवेति । किं चैव सति गोनसमुदायेऽनेक- प्रत्ययवारणेऽपि तृतीये वाच्ये प्रत्ययद्वयं न निवारितं स्यादिति अपत्यं समुदायश्चे- बोध्यम् । ननु मूलप्रहातेरप्राप्ताग्विध्यमेव स्यादन पक्षे, न तु नियमोऽत्र समीक्षितः। नियमार्थमिति चेन्न । विधित्वे एकग्रहणवैयापत्तेः । गोने' इत्युक्त्यैव तमिन्सुबहवः प्राप्ता 'प्रथमात्' इत्यनुवृत्त्योपग्वादिभ्योऽणादिविधानेन त्वदिष्टसिद्धेः । एक- नियमोऽस्य भविष्यति ॥ ग्रहणसामोनियमेनैकाभ्यनुशाबारा परमप्रकृतविधिरपि परम्परा- पत्यापत्यवत्सम्बन्धे प्रवर्तत इत्यनुमीयत इति न दोप इति दिक ॥ अपत्यमित्यनेन सर्वमुपग्वादिपिकमपत्यं समी- (चतुर्थवार्तिकोक्तदोषनिरासभाष्यम्) क्षितम् । तसिंस्तु बहवः प्रत्ययाःप्राप्ताः । निय- मोऽस्स भविष्यति-एको गोत्र इति । यदप्युच्यते 'स्त्रियां चानियमः' इति । एवं वक्ष्यामि-गोनाथूनि प्रत्ययो भवति, स्त्रियां (मदीपः ) अनापि पक्षे परिहारोऽभिधीयते-अपत्यं नेति ॥ समुदायश्चेदिति । अपत्यशब्देनापत्यसामान्यवाचिनाऽपि (प्रत्याक्षेपमाप्यम्) प्रकरणवशाद् गोनापत्यमेवोच्यते, तेनायमर्थः । गोत्रशब्देन एवमपि स्त्रिया युवत्या अभिधानं न प्रामोति ॥ गोनसमुदायोऽभिधीयते, अवयवधर्मेण समुदायस्य गोत्रव्यप- (प्रदीपः) एवमपीति । अस्त्रियामिति योगविभागे कृतेऽपि यदि नाम गोत्रादेव यूनीयस्य नियमस्य निषेधो न भन्ये त्वाः-'अपत्यं पौनप्रमृति गोत्रम्' इत्यत्रापत्यशब्देन क्रियाशब्देन समुदायोऽभिधीयत इति तस्यैव गोत्रसंज्ञा किया। भवति तथाऽपि प्राधान्यायुवप्रत्ययस्यैव निषेधः प्राप्नोति, न त क्वचित्तु अवयवमानेऽपि गोत्रशब्दो वर्तते । समुदायेषु प्रताः। युवसंज्ञायाः । ततथ गोवलक्षणः प्रत्ययो न प्राप्नोति, अपत्य- शब्दा अययवेष्वपि वर्तन्त इति न्यायात् । ततथ 'एको गोग्ने सामान्यलक्षण एव तु प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । ततश्च गाय॑स्यापलं स्त्रीति गार्यशब्दाद्यन्न स्यात् । तदभावात् 'यनश्च' 'प्राची एफ इत्यस्यायमर्थः-पौनप्रमृत्यपत्यपरम्पराविवक्षाया प्रत्ययमाला. प्रसो एक एव कर्तव्यो नानेकः' इति । तेन परमप्रकृतेरेव | तद्धितः' इति कीफो न स्याताम्-गागी गाायणीति ।। (उद्द्योतः) ननु योगविभागेन स्त्रियां युक्त्वनिषेधात् गोत्र- सम्बन्धाश्रयेणापत्यापत्यवत्सम्बन्धविवक्षाया प्रत्ययः कर्तव्य प्रत्ययान्तगाय॑शम्देन युवत्याः स्त्रिया अमिधान भविष्यति, इत्यत इत्युकं भवति ॥ तसिन्निति । समुदाय इत्यर्थः ॥ आह-यदि नामेत्यादि । यद्यपीत्यर्थः ॥ निषेधो न भवतीति । (योतः) ननु सूत्र गोत्रपदोपादानात् 'अपत्यं समुदायश्चेत्' | योगविभागसामर्थ्यात् 'अस्त्रियाम्' इत्येष इति भावः ॥ न प्रामो- इस्सनुपपनमत आए-अपत्यशम्देनेति ॥ तीति । युवसज्ञया गोत्रसंशाया वाचदिति भावः ॥ यम्न स्यादिति । नेनु मुख्ये संभवति गोणगोत्रस्य समुदायस्स ग्रहणं न युक्तमत | किन्तु इमेव स्यादित्यर्थः ॥ आह-अन्ये स्विति । वार्तिकस्यापत्यशम्देन गोरसशारावस्यम- (प्रत्याक्षेपसमाधानमाप्यम्) पत्रमिति गृह्यत इति भावः ॥ फ्रियाशब्देनेति । उत्पादनकिया. एवं तर्हि-एवं वक्ष्यामि-गोत्राथूनि प्रत्ययो अधीनं पतनाजनकत्व प्रपन्यत्वम् ॥ तस्वैप-अपत्यसमुदायस्यैव ॥ भवति, ततः-स्त्रियां लुक् ।। कपित्-गोऽलगचीत्यादी । (प्रदीपः) स्त्रियां लुगिति । गौर्यशब्दात् फको लकि अग्राहुः-याख्यादयेऽपि गोयशन्देनाऽपत्यगोत्रसमुदायो लक्ष्यत | कृते ययाश्रयं रूपदयं सिध्यति । देशात् । । मायेलादपितरि कारेगासिव पदोपामावा पूर्व. गोरादेव यूनीति नियमय निषेधो न भवतीत्वन्धमा । योगविमागाभाव को शिरपदोबोरवेति प्रमनिवारणायाह-पेन विति। पूम्पपियामिति सूरस्य पीलिमिरे गृयपत्ये गोत्रमत्यवान्तादेव मलयासमा अप साप दिवसापयशदस्य गोपनले यस्थापयति-दिसा बसु शपया, योगविभो तस्सामन्यांजायम इति नियमस्य निधी अपसदारेनेति । प्रकरपवाद माम्यवाविनाऽपयशम्देनापि गोपसमे ममीलया। मा भप्रियानिध्यनेन नियम निरोधाभाये समाया एव निषेधोग्य, गापिया'इ.म.पा. तठयमेव सम्पयन भार-सपापीति । सोने MRIKAसरने हेतुमार-मनु मुख्य इति । 1. सियो हापा निधानाम गोपशादा पालावावा -मन प भारदेन गारमियो, मनिन् पधे पाप याश्या मममा बोपरी ममप मनाया। "मति, विपी र इति ७. पा. (Anti-गलाति मनियमिताने मिया गणा Rit रिमागीले परि...म.पाः। पापी-गाग्दशमापक इनि। Marrier बना विभाics ·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । १२९ - . न युकम्, नैवं शक्यम् । . (पक्षद्वपदोपसंकलनभाष्यम्) (५२७४ प्रकारान्तरेण दोपयारणे द्वितीययार्तिकम् ॥११॥) - इदोत्पादयितर्यपत्ययुक्त प्रत्ययान्तात्मतिपेधो ॥ * ॥ संज्ञाकारिभ्यो वा चकव्यः, परमप्ररुतेश्वोत्पत्तिर्वकव्या। प्रत्ययोत्पत्तिः ॥ * ॥ सर्वेप्वपत्ययुक्तेपु प्रत्ययात्तात्प्रतिपेधो वक्तव्यः॥ (भाप्यम्) अथवा संशाकारिभ्यः प्रत्ययोत्पत्ति- घंकव्या ॥ (प्रदीपः) इदानी पक्षद्वयोकदोपपरिहाराय तत्संकीर्तन (प्रदीपः) संज्ञाकारिभ्य इति । कुलव्यपदेशहेतव फरोवि-इहेति ॥ सर्वेविति । ननु नायं दोषः पूर्वमुक्तः। आदिपुरुषाः संज्ञाकारिण उच्यन्ते ॥ नेतदस्ति । ने ज्ञायते क एको भवतीत्यभिधानादर्थत उक (उद्द्योतः ) कुलव्यपदेशहेतयः-स्वघटितशम्देन वाप- एवायं दोपः॥ सानां व्यवहारहेतवः ॥ आदिपुरपा:-गर्गादय इत्यर्थः ।। (उयोतः) पक्षद्वयोक्तेति । संपन्यासे सु-उत्पादयितयं (मत्याक्षेपसमाधाने दोपभाष्यम् ) पस्ययुक्त नैतयोः परिहारः, विधिस्वसम्मनेने नियमानुपपत्तेः । एवमप्यौपरावी माणविका, अनुपसर्जनादित्ती- 'प्रथमात्' इत्यनुवृत्त्यैव विधौ सिद्ध 'एकमहणसामर्थ्यान्नियमः' इत्यपि | फारो न प्रामोति । मा भूदेवम्-अण्योऽनुपसर्जन. तस्य सूत्रे प्रथमोचारितादित्यर्धकत्वार । किञ्च नियमत्वे | मिति । अणन्तादनुपसर्जनादित्येवं भविष्यति । परम्परासंबन्धे प्रत्ययविष्यनुपपत्तिः । न च सोऽपि तेनैवानुमीयते, एवंविधस्य वचनम्यापारस्यान्यत्र प्राप्यदृष्टत्वादिति । अन्त्येऽपि इह हि दोपः स्यात्-काशकृत्सिना प्रोक्ता मी- नियमासंभवः, एवलिन्नपत्येऽनेकप्रत्ययाप्राप्तेः । अपत्यसमुदायला- पायाश्च न मानमिति शम्दमर्यादया सर्वेष्टासिद्धिरिति भावः ॥ भन्न | मांसा फाशत्ती, तामधीते काशकमा ब्राह्मणा। अणन्तादितीकारः प्रसज्येत । दोपे उकत्वाभावमाशङ्कते-नन्विति ॥ अर्थत इति । क एको नैप दोपः। भवति यो वा परमप्रकृतयों वाऽनन्तरादित्यनेनानियम उक्तस्तत्परि- अध्येव्यामभिधेयायामण ईकारेण भवितव्यम् । हाराय प्रत्ययान्तानिषेधो बक्तव्य इत्युक्त एवायमर्थ इति भावः ॥ यश्चात्राध्येन्यामभिधेयायामण, लुप्तः सः । यत्र (५२७३ दोषवारणवार्विकम् ॥ १०॥) श्रूयते, उत्पन्नस्तस्मादीकार इति कृत्वा पुनर्न भवि- प्यति॥ ॥ * ॥ तस्मात्मतिषेधः॥*॥ इह तर्हि-औपगवी माणविका भार्याऽस्य औप- (भाष्यम् ) तस्मात्प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ गवीभार्यः, जातिलक्षणः पुंवद्भावप्रतिपेधो न (प्रदीपः) तस्मादिति । नपत्यादित्येव वक्तव्यम् । प्राप्नोति । तेनापत्यप्रत्ययान्तादपैसे प्रत्ययो न भवतीत्ययमर्थः संपद्यते ॥ माभूदेवम्, 'वृद्धिनिमित्तस्य' इत्येवं भविष्यति । (उयोतः) नापत्यादिति । अपत्यसम्बन्धिप्रत्यय आपत्यः, | यस्तर्हि न वृद्धिनिमित्तम्-ग्लुचुकायनी माणविका तदन्तादित्यर्थः। भार्याऽस्य ग्लुचुकायनीभार्यः॥ 'न सुशायते' इति श पाठः। भावान्नानुमानम्, गोत्रशन्दस्य तादृशलक्षणायाध न मानमित्यनुमानासम्भव २ इत्यमिधानात्वयुक्तवाद । इत्यर्य: . मगवता सिद्धान्त 'एको गोरे' इति सूत्रस्थ गोत्रपदम्पत्याख्यातम्, ९ अन्त्येऽपीति । सर्वेष्वपल्ययुक्तेध्विति द्वितीयपक्षे इत्यर्थः । दोषाश्च निराकृता--तदाह-सूत्रन्यासे तु इति । तु नाऽरुचि। सूचिता. १० ननु पक्षद्वयेऽपि गोत्रपदस्य गोत्रागोनसमुदाय लक्षणामाश्रित्य निया एवविधन्यासाश्रयणेऽपि दोषाः सन्लेवेति। मत्वसम्मव इत्याशङ्कायामाह-अपत्यसमुदायेति ॥ . उत्पादयितर्यपत्येति । भाष्योक्तप्रथमपक्षे इत्यर्थः। दोषस्यार्थत उमरवप्रकारमाह-कएको भवतीति। ५ पितुरेवापत्यमिति पक्षे उपगोस्तृतीये विवक्षिते तस्यापत्यवाभावेन प्रलया. १२ तसात्मतिषेध इति धार्तिकार्यमाह-नापत्यादित्येवेति । एको गोरे मातरस्य सूपस्याणमल्लयविधायकत्वसम्भवेन नियमानुपपत्तिरिति भावः। इत्यस्य स्थाने नापत्यादित्सव सूत्रमाश्रयणीयम्, अपत्यसम्बन्धिमसयान्तालापयो ६ संस्मन्मथमादिति पदस्य। न-इत्येतदर्थकमिति भावः॥ •'नियमपरत्वे' इति स.इ.पाठ, १५ अपत्यप्रत्य' इति क. पाठी। एवविधस्य वचनव्यापारस्यान्या दर्शनाभावेन दृष्टान्तामाषादनुमानमा १॥ ननु कुळवाचकगर्गादिशब्दस्य व्यवहारहेतवः सर्वेऽपि तद्पत्यादयः शल्यमिति भावः । भत्र हि गोत्रशन्दस्य गोत्रागोरसमुदा लक्षणायाम्पुत्रे | इति भाविपुरुषा इत्येतदनुपपन्न स्यादत भाह-स्वघटितशब्देनेति ।। - एका, पौत्र पररा, प्रपौत्रे पापर इति गोत्र एक इति कथनेऽपि भनेफेषाप्रमया- १५ 'कृत्स्त्री काशरस्त्रीमधी' इति च झ. भ. पाठः । नाम्परम्परा मामोतीति व्यर्थ सत्सूत्र नियमार्थमित्येकाम्यनुज्ञानद्वारा परमप्रकृत- १६'ब्राह्मणीति' इति प.ह.ब. पाटा । विधिरपि परम्परापत्यापत्यवत्सम्बन्धे प्रवर्तत इत्यनुमानसम्भव: । दृष्टान्ता १७ 'वृदिनिमित्त' इति च.छ. म पाठ। १७पा.च.

·१३० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.३आ. एको गोत्रे सूत्रे (प्रदीपः) एवमपीति । औपगवस्यापत्यं स्त्रीत्यत इनो जातिरूपाभावादिति । जातिवामावादित्यर्थः । युवसंशया लुकि कृतेऽनुपसर्जनाधिकारादणश्चाद्वारेणोपसर्जनत्वात्तदर्थस्स | गोरसंशया बाधादिति भावः ॥ यदाविति । अत एव कुन्तीत्यन- प्रत्ययार्थम्प्रतिविशेषणत्वादण्लक्षण ईकारो न प्राप्नोतीत्यर्थः । न्तरापत्ये जातिलक्षणो कीपिति-'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रस्थं भाष्य अणन्तादिति । प्रत्यये लुप्ते प्रकृतिरेव प्रत्ययार्थमाहेत्यण- संगच्छते। यदा विति तुनाऽरुचिबोंधिता-एतंझाप्यविरोप- न्तस्यानुपसर्जनत्वमिति भावः ॥ काशकृत्लिनेति । 'इमश्च' | रूपा । तस्मात् एतद्भाष्यात्, फाटाहताभार्य इति भाष्याच जातिल. इत्यण , तदन्तादध्येश्याम, तस्य 'प्रोकाल्लुक्' इति लुक् । क्षणे गोत्र शास्त्रीयमेव । अत एवापत्यमिति नोक्तम् । कुन्तीत्यादौ 'लुक्तद्धितलकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । अनाणन्तस्यायेत्र्यां | द्रौणायनिवद्गोनत्वारोपो भाष्यप्रामाण्यात, यूनि तु न गोत्रत्वारोपस्तत्र संक्रान्तत्वादनुपसर्जनत्वादीकारस्य प्रसङ्गः ॥ पुनर्न भवि- | तत्संशनिषेधात् , ग्लुचुकायनीत्यत्र डीप तु सिद्धान्ते जातित्वात् 'इतो प्यतीति । शास्त्रस्य सकृत्प्रवृत्त्या चरितार्थत्वादिति भावः । मनुष्य' इत्येवेत्याहुः । अणो लुकीति । यून्युत्पन्नस्य स्त्रियाँ लुक्' टाप् तु पूर्वमनुत्पन्न इति उत्पद्यते । अपवादस्याप्रवृत्तावुत्सर्ग- | इत्यनेनेति भावः ॥ पुंवद्भावप्रतिषेध इति । गोत्रस्य यूँनश्चापत्य- स्थानिवारणात् । स्वेनैव बोधात्समानायामाकृती भाषितपुरकत्वनिर्वाहो योध्यः ।। नन्व।मापिशलिना प्रोतमापिशलम्, तदधीते-आपिशला (सिद्धान्तभाप्यम्) ब्राह्मणीति दीप प्राप्नोति । तस्मादण एवानुपसर्जनग्रहणं विशे तसास्त्रिया युवत्या युवसंशैव पर्युदसितव्या । पणमित्यौपगवी माणविकेति न सिध्यति । एवं तर्हि वक्ष्यमाणा- | तस्याश्च पर्युदस्तायां गोत्रप्रत्ययान्तमेतद्यूनि वर्तते ॥ होपादिष्टसिद्ध्यभावादेतद्भाप्यकारेण सुछु न निरूपितम् ॥ (प्रदीपः) तस्मादिति । 'अस्त्रियाम्' इति योगविभागे जातिलक्षण इति । गोनसंज्ञाया अभावे जातिरूपामा- | सति यूनीति वर्तते । परिभाषा चेयम् । तेन युवसंज्ञायाम् यात् । यदा तु 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यत्र गोनशब्देनापत्य- / 'अस्त्रियाम्' इत्युपतिष्ठते । तदुपस्थानेन स्त्रिया युवसंज्ञा निवार्यत मानं गृह्यते तदीपगवीभार्य इत्यत्र जातिलक्षणठी पुंवद्भावप्र- | इति गोनसंज्ञा प्रवर्तते ॥ यूनि वर्तत इति । युवसंज्ञाया तिषेधो सिध्यत एव ॥ ग्लुचुकायनीति । ग्लुचुकस्यापत्यमिति | अभावेऽपि युवरवेन पौत्रप्रमृतेरपत्यमुपलक्ष्यत इति यूनी- 'प्राचामाद्धात्' इति फिन्प्रत्ययः, तदन्तादणो लुकि क्रियमाणे | त्युक्तम् ॥ जातित्वाभावात् 'इतो मनुष्यजातेः' इति छीप् न प्राप्नोति । (उद्द्योतः) ननु 'अस्लियाम्' इति निषेधः प्रत्ययस्यैव स्यार अथापि 'सर्वतोऽकिनर्यात्' इति की क्रियते । तथाऽपि पुंव-] न तु युवत्वस्य, अप्राधान्यादत आह-अखियामिति ॥ परिभा- द्वावप्रतिषेधो न प्राप्नोति, लुस्चाधिको विधेयः॥ पेति । यत्र युवशम्दस्वास्त्रियामित्युपतिष्ठत इत्यर्थः । व्यवहितेनापि (उदयोतः ) उपसर्जनत्वे हेतुः-तदर्थस्येति ॥ प्रत्यया- | संबन्धाय परिभाषात्वमुक्तम् ॥ ननु खियां युवत्वाभावाचूनीत्ययुक्त धम्-इमर्थम् ।। नन्वगधंदाराऽणन्तमप्युपसर्जनमत आह-प्रत्यय मत माह-युवसंज्ञाया इति ॥ इति । इम एव प्राधान्येनोच्यत इति नोपसर्जनत्वमित्यर्थः ।। (भाक्षेपमा पम्) ननु सीप्रत्ययस्वसाम्यायपि न स्यादत आद-राहियति ॥ ननु यदि संशाकारिभ्यः प्रत्ययोत्पत्तिरुच्यते, कथं सीपा बाधितष्टाप् क्यं स्यादत आह-अपवादखेति ॥ गाायणः, वात्स्यायन इति ? समावण एपेति। विश तदन्तविशेषणले तदन्तान्तस्यापि विशे- (५२०५ समाधानवार्तिकम् ॥ २॥) पगापमापगुपसनंनाधिकारवैयापतिः, "खियाम्' इत्यस्याविरोप- ॥ * ॥ गोत्राधूनीति च ॥ * ॥ पररेनाप्यत्र परिहारः पुरवि चेत्तदपि औपगधी' इत्यत्र तुल्यम् ।। पक्ष्यमाणाहोपात्-पुपरवप्रतिपेयाप्राप्तिरूपावामुठुन निरूपित- (माष्यम्) गोवायूनीत्येतद्वक्तव्यम् ॥ मिति । पाराकरित्रनेत्यादिसिद्धान्युक्ति: 'आपिश: अप्युपलक्ष- (१२७६ दोपपारणद्वितीययार्तिकोपष्टम्मकयार्तिकम् ॥३॥) पम् । तदारापानमिपूर्वपशिल: 'नेप दोष.' रतिः । सिद्धान्ती ॥ * ॥ तच जात्यादिनिवृत्यर्थम् ॥ * ॥ माशयममकार दोपान्तरेण तं निरस्पतीति भावः ।। (माप्यम् ) तथावश्यं संशाकारिग्रहणं कर्तव्यम्। 'ततम, तस्य इति म पाठ • प्रिया गरेन भविपाम् ' मिला। 'मानसी..पार 'गोत्रस्प यूनोश' इस प प पाट। नव्यानेति तापम् । 'सम्पाइलस थाने 'पुषशापा म.पा. .'मरमप्पापियामास शिरस्य .. भविषादि विमानपूण माप- Triti मादविवामिगरि प्रसाद रिमा 'प्राचीनियामोति Mr. R Tीएमपुरमा बारामुरगदपी-परिभागि। " प्रमाण, माया पEILER Rमा रमानारोगा'एमा मायाममय पर साराम . शाम ·प्रत्ययनियमाधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । १३१ वर्तते । कि प्रयोजनम् ? (प्रदीपः) येनैवेति । अपत्यविशेषप्रतिपतये प्रत्ययों जात्यादिनिवृत्त्यर्थम् । जात्यादिभ्य उत्पत्तिर्मा विशेषणमुपाीपये । स च विशेषो जातिसंबन्धावगमेनेवा भूदिति॥ गम्यत इत्यपत्यापत्यवत्संयन्धविवक्षाया एवानाभाव इत्यर्थः ॥ संप्येयमिति । माझंगादिकमवश्यमपेक्षणीयम्, निराधारस्य (उपष्टम्भसाधकमाप्यम्) गुणस्याभावादित्यर्थः ॥ निर्देश्यमिति । पूर्वप्रकृतमित्यर्थः । जातिन वर्तते, संख्या न वर्तते, सर्वनाम न (उद्दयोतः) संशशकारपदणं प्रत्याचष्टे-माये-यत्ताव- दिति ॥ ननु जन्यजनकयोऑतिसाम्येऽप्यपत्यविशेषप्रतिपत्त्यर्थ प्रत्ययः जातिनं वर्तते-काकस्यापत्यम्, फुररस्यापत्यस्थादत आह-अपत्यविशेषेति ॥ निराधारस्पति । नवादीनां मिति । शम्दाना संख्येयपरत्वेऽपि संख्येयपिशेषापेक्षयाऽसामर्थ्यम् ॥ माध्ये संख्या न वर्तते-नवानामपत्यम्, दशानाम- संस्पेयमित्यस्य-संख्येयरिशेपमित्यर्थ इति तत्त्वम्॥ पूर्यप्रकृतमिति । पत्यमिति । सर्वनामा मनपरामर्शकत्वादिति भावः ॥ सर्वेयामित्यादे:-केया. सर्वनाम न वर्तते- सर्वेपामपत्यम्, विश्वेपाम- | मिति नियताबाहोदयात् निर्देदयं विशेषमपेक्ष्य सर्वनामा निदेशः पत्यमिति ॥ प्रवर्वत इति भाष्याक्षराधः । निर्देश्यञ्च पचित्प्रसिद्धम् , कचिमकृत तर, पचिदनुभूतमिल्सन्यत् ॥ (प्रदीपः) जातिर्नेति । प्रत्ययं नोत्पादयतीत्यर्थः । पराभिधानं हि वृत्तिः । सति च प्रत्यये प्रकृतिः प्रत्ययार्थे (निराकरणमवीकारभाष्यम्) वर्तते, तन जात्यादिवृत्तिः संज्ञाकारिग्रहणेन निवार्यते ॥ यत्तावदुच्यते- (उध्योतः) सत्तानिपेपभम पारयति-मत्ययमिति ॥ 'न येनैव हेतुना एका काकस्तेनैव हेतुना द्वितीयश्च वते' इत्यनेन प्रत्ययानुत्पत्तिः कथं लभ्येत्यत आह-परार्थेति । तृतीयश्च काको भविष्यतीति । संशाकारिग्रहणं कर्तव्यमित्यस्योपपादनाय 'जातिर्न पर्वते' इत्यादि. नेतद्विवंदामहे-काको न फाक इति । अन्य इति बोध्यम् ॥ किंतर्हि ? (संज्ञाकारिग्रहणमत्याप्यानभाष्यम्) येनैव हेतुना एतद्वाम्यं भवति काकस्यापत्यम्, कुररस्यापत्यमिति,तेनैव हेतुना वृत्तिरपिप्रामोति। यत्तावदुच्यते- जातिर्न वर्तते-काकस्यापत्यम्, कुररस्यापत्य. यदप्युच्यते- मिति । संख्येयमपेक्ष्य संख्या प्रवर्तते तत्सापेक्षम्, सापेक्षं चासमर्थे भवतीति । येनैव हेतुना एकः काकस्तेनैव हेतुना द्वितीयश्च भवति वै कस्य चिदर्थाव प्रकरणाद्वा अपेक्ष्य तृतीयश्च काको भविष्यति ॥ नितिम्, यदा निर्यातम्, तदा वृत्तिःप्रामोति। यदप्युच्यते- यदप्युच्यते- संख्या न वर्तते-नवानामपत्यम्, दशानाम- पत्यमिति । सर्वेपामपत्यम्, विश्वेपामपत्यमिति निर्देश्यम. पेक्ष्य निर्देशः प्रवर्तते, तत्सापेक्षम्, सापेक्षं चास- संख्येयमपेक्ष्य संख्या प्रवर्तते । तत् सापेक्षम् । मर्थ भवतीति । सापेक्ष चासमर्थ भवतीति-असामान भवति वै कस्य चिदर्थात् प्रकरणाद्वा अपेक्ष्य भविष्यति ॥ निर्मातम्, यदा निर्मातम्, तदा वृत्तिः प्रामोति ॥ यदप्युच्यते- (प्रदीपः) वृत्तिरपीति । यदा जात्युपव्यानानि नाभि- सर्वनाम न घर्तते-सर्वेपामपत्यम्, विश्वेपाम- व्यतानि तदा पितृसवन्ध एव विशेषावगमायोपादीयते तन पत्यमिति। वाक्यवद्वृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ भवतीति । ततश्च संख्याशब्द निर्देश्यमपेक्ष्य निर्देशः प्रवर्तते । तत्सापेक्षम् । एव विशिष्टसख्येयवाचीति सापेक्षत्वाभावाततैवेत्यर्थः ॥ सापेक्षमसमर्थ भवतीति-असमर्थत्वान्न भवि (उड्योतः) जासैव विशेषप्रतीतिमुक्ता निरस्थति-यदेति । प्यति॥ अखण्डाद्यवस्थायामित्यर्थः । ततश्चेति । संख्यामात्रवृत्तित्वे सापेक्ष- , नातिनं वर्तत इति माध्यस्यार्यमाह-प्रत्ययमिति । २ प्रकता प्रत्ययाथें वर्तमानवानात्यादिवृत्तिः प्रकृतिः सज्ञाकारिग्रहणेन पर्युदस्यत इत्यर्थः। । सख्याश्नयंत्वनेति भावा, ख्याया गुणावात् । 'दूर्तत एइति झ.पु ।

·१३२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहामाष्यम् । [४.१पा.३आ. एको गोत्रे सूत्रे । त्वम्, प्रकारान्तरेण सख्येयवृत्तित्वनिश्चये सरयेयविशेषपरत्वनिश्चये अथ वा अस्थानेऽयं यत्तः क्रियते । न हीदं लो- वान तत्त्वमित्यर्थः॥ काद्भिद्यते । लोके हि संख्या प्रवर्तमानामुपाचरन्ति (प्रतीकारपरिहारमाप्यम्) एक इति वा प्रथम इति वा। एवं तर्हि-अनभिधानाजात्यादिभ्य उत्पत्तिर्न यावद् ब्रूयात् प्रथमो गोने प्रत्ययमुत्पादयतीति भविष्यति। तावदेको गोत्रे इति ॥ तच्यावश्यमनभिधानमाधयितव्यम् । इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- क्रियमाणेऽपि हि संज्ञाकारिग्रहणे यत्र जात्या- महाभाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमे दिभ्य उत्पद्यमानेन प्रत्ययेनार्थस्याभिधानं भवति, भवति तन उत्पत्तिः। तद्यथा- पादे तृतीयमाह्निकम् ॥ कुतश्चरति मायूरिः केन कापिञ्जलिः क्रमशः। (प्रदीपः) एका प्रकृतिरिति । एकशब्दः संख्यावा. आहेयेन च दटस्य चीति केचिदाहुः । प्रयमातिकमे च कारणाभावात् परमप्रकृति- पाश्चिः सुतसमो मतः॥ रेवैकशब्देन गृह्यते । शब्दापेक्षया चैक इति पुंल्लिङ्गन निर्देशः। तादायनि:, यादायनिः, अन्ये तु साधारणे-एक इत्याहुः । परमप्रकृतिश्च सर्वप्रत्ययसा- कैमायनिरिति॥ | धारणीति तत एवोत्पत्तिर्भवति । 'सर्वेऽपत्येन युज्यन्ते' इत्ययं (प्रदीपः) आहेयेनेति । अहेरपत्यम्, 'इतथानिमः' च पक्षः प्रमाणोपपतत्वातू स्थितः ॥ न हीदमिति । लोके इति टक् ॥ पाश्चिरिति । याहादित्वादिन् ॥ तादायनि- । योऽर्थ एक्शब्दस्य दृश्यते स एवेहाश्रीयते । लोके च प्रथमश- रिति । 'उदीचा युद्धात्' इति फिम् ॥ ब्दसमानार्थ एकशब्दो दृश्यते इतीहापि प्रथमार्थ एवाधीयते । (सिद्धान्तमाप्यम्) शास्त्रेऽपि प्रथमार्थ एकशब्दो दृश्यते-एकेऽल्पप्राणा इत्यत्र' तदेतदनन्याथै संशाकारिग्रहणं कर्तव्यम्, प्रत्य- प्रथमेऽल्पप्राणा इति गम्यते ॥ उपाचरन्तीति । व्यपहरन्ती- यान्तावा प्रतिपेधो वक्तव्यः। स्वपः । अस्या पक्षावेकमानयेत्यादौ त्यनियतस्यैकस्यायगमा- उमयं न कर्तव्यम् । रसख्यावाच्येकशब्दो न प्रयमवाची ॥ गोत्रमहणं न फरिप्यते । एकोऽपत्ये प्रत्ययो | इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकृते महाभाष्यप्रदीप चतुर्थ- भवतीत्येव ॥ स्थाध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमाहिषम् ।। यदि चेदानी प्रत्ययान्तादपि प्रत्ययः स्यान्नको. (उदयोतः) माम्ये-एकोऽपले प्रत्ययो भवतीति । उपत्ये प्रत्ययः एतः स्यात् ।। प्रातिपदिकारेकोऽपसे प्रलय हत्यः । मातिपदिकारपसे प्रत्ययस्वदेश यदि गोममाहणं न मियते, कथं गाायणा, एप, अांदपत्यसमुदायविपशायामिति यायद ॥ तदेवाह- यदि पात्स्यायन पति? घेदानीमिति । गोत्रमाणे पूरी मु अनुपपरिवरय ॥ ननु गाग्यो. पक्रव्यमेतत्-गोपापून्यजियामिति ॥ यणसिस्पे 'गोत्रापनि' इति विध्यर्षमेव साय, पपत्रोपगोर्यवापत्य- अथापि गोत्रमाण मियते । मित्स-भोपगव इत्यस्य दुर्वारखापतिरत भाद-माप्पे-अयापि एयमपि न दोपः। नेकपादणेन प्रत्ययोऽभिसम्य- गोप्रमहणामिति । एवं च गाग्र्यायास्य सिध्या गोवानिशी ज्यते-पफो गोने प्रत्ययो भवतीति । नियमामेव याच्यम्, या वनोपयोपशी भाव. A TRY. | रेयापला,रा परोस नियमत्व नमो गोरे' सारपर्या- किंतर्दि? मोप्पम् । युवा पुरसमुदायपरम्। सिपम्पनुमान प्रापदेव। प्रतिरमिसम्यप्यते । एका प्रतिगांप्रमत्ययः सपत्येन युग्पन्डे जी से पुरस्ष्टमेव नियमायम् । अदभेष मुत्पादयतीति। पश: सूखमाध्यमित पाए । 'परो गोरे' पत्र पान परि घेदानी प्रत्ययान्तादपि प्रत्ययः स्याद्, नेया सुपारम्प न गुमो, मेन गोत्रमा जियोप्पम् ॥ नन्ग मरतिगाने प्रत्ययमुपादयेत् । मारे दिलीसा पा राय प्रथमा परम्पोस . Home "Rame. पनि पिEATrim ERRVIEne पायो .''m. At Raf भोपारा rim .nt'. . Rafruitinापर Amraenter-rem ला-परेटर Hrreiroinorreni पुरा Katri irrjeen we ममतRNERMINA Knomeriendarmer ·इन्मत्ययाधिकरणम् । तद्धितनियमप्रकरणम् । माइ-प्रथमातिकम इति । द चिन्यम्---'निजां प्रया' (प्रदीपः ) दाक्षिरिति । 'या नामधेयस्य' इति यदा बल्ल श्यागानित्युरस न्यायस्यान शासनामयाद । तसादय-/ वृद्धसज्ञा नास्ति तदाऽयमियोऽवकाशः ॥ इनः स एवेति । म:-गोत्रे प्रत्ययस सिद्धत्वादिद नियमाधम् । गोने वोधनीये | 'प्राचामदात् फिन् बहुलम्' इति प्राचा मतेन फ्निो निधा- प्रत्ययप्रकृतिरेकैच, नानेका ॥ तदाह-~माध्ये यदि चेदानी- | नात् , उदीचा मतेन तदभावादिनोऽवकाश इवि भाव ॥ मित्यादिना ॥ प्रकृतिपरले पछिानुपपराइ-शब्दापेक्षयेति ॥ (उड्योतः) ननु दक्षस प्लक्षस च नामधेयत्वादृद्धत्वेन प्रमाणोपपनस्यादिति । दशपुरुषानूकम्--अपत्य पोषप्रमृति । 'उदीचा वृद्धात्' इति फिम्प्राप्ते. स्थमिजोऽवमाशोऽत आह-यदा जरत्कार्वायुपाख्यानच तत्र प्रमाणम् । पक्षान्तरे त्यौपचारिकसंबन्धाः । युद्धसम्झा नास्तीति । वैकपिरत्वादिति भाव. ॥ तदाऽयमिन सयेण प्रत्ययोत्सचिवांच्या भवति, विधित्वसंभवेन नियमालामयति । इति । उदीचाग्मतेनेति मावः । ननु च वृद्धत्वाभावेऽपि अवृद्धत्वा- बोध्यम् ॥ भाष्ये-अयं यसः सज्ञाकारिग्रहणमित्यादिः, किं तहिं | कि प्राप्तेः कथमिणः स एवेत्युच्यतेऽत आह-प्राचामिति ॥ प्रकृतिरित्यापन्तः । माष्ये-संरयाम्प्रयतमानामिति । प्रवर्द- (भाक्षेपभाष्यम्) माना सङ्ख्याम्-आरम्मविपयां सङ्ख्याम्-एकाग्देन प्रथमशग्देन इह करमान भवति-दाक्षिा, लालिः॥ च व्यवहरन्तीत्यर्थः । एवो दावित्यादिवत्प्रयमद्वितीयेत्याधपि गणना. दर्शनादेवशम्दो लक्षणया प्रथमवाच्यपीति मावः । 'उपाचरन्ति' (प्रदीपः) इह कसादिति । प्राचा मतेनाद्धाव इत्यन्वेन रक्षणाबीजसंबन्धप्रदर्शनम् । एकराम्दायें प्रथमशम्ददर्शना- | फिन् प्राप्नोतीति भावः ॥ दन्यत्रापि प्रथमाथे एकत्वमारोप्येकपदप्रयोग इति तात्पर्यम् ॥ तद्धन- (समाधानमाप्यम्) यन्नाह-अस्यां पसाविति । कचिदेवैक्शम्दस्य विवक्षाप्रकरणादि चहुलवचनात् ॥ वशक्षणया प्रथमपरत्वम्, न सर्ववेत्यर्थः । प्रकृतसूत्रे च लक्ष्या. (उयोतः) माये-बहुलवचनादिति । 'प्राचामवृद्धात्' नुरोधात्प्रयमपरत्वमिति भावः । "पितुरेवापत्यम्' इति पर्छ, एक- इत्यत्र पठितादित्यः । शब्दस्य संरयावाचित्वपक्षे च गुरुभूतानेकविष्टकल्पनामिया 'सर्वेपा- (५२७८ द्वितीयं सिद्धान्तसाधकवार्तिकम् ॥२॥) मपसम्' इति पक्ष, प्रथमवाची एकशम्द इति च न्याय्यमित्याशयः ।। ॥ * ॥ तद्राजश्व ॥ * ॥ इति श्रीशिवममुतसतीगर्भजनागोजीमहकृते भाष्यप्रदीपो- क्ष्योते चतुर्धस्साये पादे तृतीयमादिकम् ।। (भाप्यम् ) तद्राजश्चेमो भवति विप्रतिपेधेन । तद्वाजस्याषकाश:-ऐक्ष्वाकः। (६६५ विधिसूत्रम् ॥ ४।।२ मा. ५० १०) इञः स एच १३४१ अत इञ् ॥४।१।९५॥ इहोमयं प्रामोति-पाञ्चालः, वैदेहः, पैदर्भः, तद्राजो भवति विप्रतिपेधेन । (इन्प्रत्ययाधिकरणम्) (प्रदीप.) ऐक्ष्वाक इति । इस्वाकोरपत्यमिति 'जनप. (५२७७ सिद्धान्तसाधकवार्तिकम् ॥१॥) ॥ * ॥ इनो वृद्धावृद्धाभ्यां फिफिनौ निपात्यते ॥ पाचाल इति । पाचालविदेहविदर्भभ्योऽम् ॥ दशब्दात् क्षनियादन्' इत्यन् । दाण्डिनायनादिसूनेणोकारलोपो विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ (भाष्यम् ) इस्रो वृद्धावृद्धाभ्यां फिजूफिनोभवतो (६६६ विधिसूत्रम् ॥ १।२ आ. ५१॥) विप्रतिषेधेन। १३४२ वाह्वादिभ्यश्च ॥४।१।९६ ॥ इझोऽवकाशा-दाक्षिा, प्लाक्षिः। (इम्प्रत्ययाधिकरणम्) फिनोऽवकाश:-तादायनिः, यादायनिः। (५२७९ सिद्धान्तबोधकवार्तिकम् ॥३॥) इहोभयं मानोति-तापसायनिः, सांमितिका. यनिः। ॥ * ॥ याहादिप्रभृतिषु येपो दर्शन फिनोऽवकाशा-त्वचायनिः, स्रुचायनिः। गोत्रभावे लौकिके ततोऽन्यत्र इञः स एच! तेषां प्रतिषेधः॥ * ॥ इहोभयं प्राप्नोति-ग्लुचुकायनिः,म्लुचुकायनिः। (भाष्यम्) याद्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शनं गोत्र- फिभूफिनौ भवतो विप्रतिषेधेन ।। भावे लौकिके ततोऽन्यन तेपां प्रतिषेधो यकव्यः । .'मनुकायति' इत्यस्य क पुस्तके पाटो नास्ति । २प्रामवृद्धारिप बहुलनिति बहुवचनादिति भाव, - .

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४२.१पा.४ा. सुधातुर० सूत्रे वाहोरपत्यं याहनिः । यो हि चाहुन म चाहव. (पार्तिकांसमस्यारयानसाधकमाप्यम् ) स्तस्य भवति॥ प्रत्ययग्रहणेन नार्थः । सम्बन्धिशदानां तत्स- नंडस्यापत्यं नाडायनः । यो हि नडो नाम नाडि- शात्प्रतिपेध इत्येव । स्तस्य भवति ॥ इदमपि सिद्धं भवति-'मारपितृभ्यां स्वसा' (प्रदीपः) यावादिप्रभृतिविति । प्रमृविग्रहणेन (८१३२८४) मातृप्रसा, पितृवसा । अन्या मावस्य- पक्ष्यमाणानां आदिनदादीना ग्रहणम् ॥ लौकिक इति। सेति ॥ लोके विदित इत्यर्थः ॥ गोनमाय इति । संशाचारित्वे (प्रदीपः) मातृखसेति । मातृशब्दोऽन क्रियावाची, न भारिपुरुषत्व इत्यर्थः । एतय स्मृतिशानस्यार्थतोऽनादित्वाद- | जननीवाचीति 'मातृपितृभ्या ससा' इति पत्वं न भवति । नागिधाविग्रहणस्य न्याय्यत्या भ्यते । यतुं कार्य विशिष्ट- यद्यपि फियाशब्दार्थोऽपि नित्यस्तयापि प्रतिस्तरः संवन्धिः सन्दसोपादानेर नरिकीरडे, किन्न प्रकारान्तरेण, रश- लक्षणोऽर्थ इति तस्यैव रद युतम् । उर्फ र हरिगर---- 'अत इम्' इति, सर-ददानीन्तनार्याभिधायिनोऽपि भपति- अभिव्यकपदार्था ये स्वतन्त्रालोकविश्रुताः। देवदतिरिति ॥ शासार्थस्तेषु कर्तव्यः शन्देपु न तदुरिपु ॥ इति ॥ (योगा) ननु माहादीसनेनेव गासमहे 'प्रमात ग्रहण अत्यत पाद-प्रमृवीति ॥ टोके इति । टोपिदिते धादिपुर- मियाशब्दार्थ इति । क्रियाप्रचिनिमिघरसम्मत्यार्थ इत्पः ।। (उयोतः) क्रियावाचीति । क्रियाप्रतिनिमितक इलः ॥ भत्यपनि पो दशंगमिति माप्याः । गोनभाये-विमलामि अभियनत्यनेनानापर्याभिधापिरवमुक्तम्, तेनाधुनानिरसंसा- प्रायम् ॥ अपंत इति । शम्दतण्ठ सादीलः । मनापीमिया- निरासः । यत्र तगारोशायनिरयुः, अश्रेय गाये उप पाय पसार्य- मित बाहारिमास न्याम्पत्याभ्यः परीपाठः ॥ नन्मेष नाटि- | विषयोऽयम् । तत्रापि पिरिष्टरूपोपान एव ॥ म्यवप्रा इत्यनेन रिलासचिनी न स्यात भर-परियति । यत्र समायोप-गोमनिरासः । दिसंधारमार्यते ॥ पोरपिथुता इलनेगा. लिप प्रससाना प्रा न स्पन्दनपीति मापः ॥ पाहुनाम | अपुरस्व निररउम् । सदुक्तिषु इति । ताशेश्यियः ।। अपि., 'वाननिमावि श्यामापायवाद । (५२८० मिदासपोधकपार्मिकम् ॥३॥) (६६० मिधिनम् ॥ ४२ भा. ५२॥) ।। *। सम्यन्धिशन्दप्रत्ययानांच १३४३ सुधातुरकट्च ॥४१११ ९७॥ तत्सहशात्मतिपेघः ॥ * ॥ (५२८. परदेशिवाकिग 1) (भाप्यम्) सम्पन्धिरादप्रत्यपानांच सत्सरशा- ॥ ॥ सुधातृव्यासयोः॥ * ॥ मतिपेपो पचायः । अनुरस्यापत्यं भ्यर्यः । यो दिभ्यगुरो नाम भानुरिस्तम्प मपति ॥ (माप्यम्) मुधातव्यासपोरिति पचाव्यम् । सी. (प्रदीप ) सम्यन्धिसम्देति । धमपि न्यायानुसाः। धातफिर, येयासशिः गुफः। भत्पत्पमिदमुच्यते । समिरारामसपभोपापिरमपनाविला. मुधाराव्यासपरसनिपाण्यालपिम्यानामिति गमरमर पापपर पलव्यम् । सीधासकिः, पामकिः गुपः, पाराष्ट. (गोवा) fotoमा-- कि, नेपाशित, चाण्डालकि, पकि नमम गारम्भिक मन परेन (निरागभाप्पा) HTTARTimrमो तरादि पनाया! - +O .

·फोऽधिकरणम् ] तद्धितनियमप्रकरणम् । १३५ . न वक्रव्यम् । सूघे' इत्यादिः ॥ कानुबन्धनापि वृद्धिः सिध्यतीत्साह-फश्यामि प्रत्यन्तराण्येवैतानि॥ सिख्यतीति ॥ (प्रदीपः) प्रत्यन्तराणीति । साबिककन्प्रत्यया- (स्वरायांनुबन्धाक्षेपमाष्यम्) न्तत्वादिति भावः । अव्यविकन्यायेन व कनहितास्यमेव अथ क्रियमाणेऽपि वै चकारे अन्तोदात्तत्वं न भवति। व्यासकरदाय कान्तापियाचिनोऽपि यालादेराकृति-प्रामोति । गणत्यादिम् भपति, न तु प्यगिति भावः। किं कारणम्! (उयोतः) स्वार्थिफेति ।म्यासादिविषयमिदम् । अत एव परत्वात् 'निति' इत्याधुदात्तत्वं प्रामोति । येयासी संहितेसस सिदिः। अत एव वैमासस्यां संहितायामिति चित्करणसामर्थ्यादन्तोदाचत्वम्भविष्यति । पुराणेपु पठ्यते । यासिस्यामिति विपाठः । ननु म्यासादिभ्यः प्रित्करणसामर्थ्यादाघुदात्तत्वम्प्राप्नोति । प्रत्ययेऽनिष्टरूपापचिरत आह-अभ्यविकेति ॥ अस्त्यन्यम्भित्करणे प्रयोजनम् । किम्? (६६८ विधिसूमम् ॥ १।२ भा० ५३) घृश्यों भकारः। चित्करणेऽपि तर्हि यन्यत्प्रयोजनम् । १३४४ गोत्रे कुआदिभ्यश्फञ् किम्? ॥४।१।९८॥ विशेषणार्थश्चकारः। (फनोऽधिकरणम्) शक्योऽत्र विशेषणार्थोऽन्योऽनुवन्ध आसनुम् , (प्रत्ययानुबन्धानाम्फलदर्शकम्माप्यम्) तत्र चकारानुरोधादन्तोदात्तत्यम्भवति । किमर्थश्चकार:? वृद्ध्यर्थोऽपि तर्हि अन्यः शक्योऽनुवन्ध आस- सरार्थः। चितोऽन्त उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं गुम् । तत्र प्रकारानुरोघादायुदात्तत्वम्पामोति ॥ यथा स्यात् ॥ (समाधानमाप्यम्) अथ अकार: किमर्थः? एवं तर्हि स्वरे गविभागः फरिप्यते । इद्र भकारो वृद्ध्यर्थः । णितीति वृद्धिर्यथा स्यात् ॥ | मस्ति-चितः' (१९६३) चितोऽन्त उदात्तो एकेन फकारेणोभयं सिद्धम् । भवतीति । ततः-तद्धितस्य-तद्धितस्य च चितो. अवश्यमन विशेपणार्थोऽन्योऽनुवन्धः कर्तव्यः । इन्तउदात्तो भवतीति । क विशेषणार्थनार्थः? 'मातफनोरस्त्रियाम्' किमर्थमिदम् ? (१२२११३) इति । फक इति खुव्यमाने नाडायनः, परत्वात् 'न्निति' इत्याद्युदात्तत्वं प्राप्नोति, तद्वा- अनापि प्रसज्येत। धनार्थम् । अथापि फन इत्युच्यते । एवमप्याश्वायना, ततः-कित:-कितस्तद्धितस्यान्त उदात्तो भव. अत्रापि प्रसज्येत। तीति॥ तस्साच्चकार एव कर्तव्यः, अन्तोदात्तत्वमपि (प्रदीपः) एवं तहीति । चकारस्य विशेषणे चरिता- यथा स्यात् । चकारे चेदानी विशेषणार्थे क्रियमाणे- | र्थत्वात् , वृद्धौ च नकारस्य परत्वामित्वरप्राप्तावित्यर्थः ॥ ऽवश्यं वृद्ध्यर्थोऽन्योऽनुवन्धः कर्तव्यः। सच प्रकार (प्रत्यासेपमाष्यम्) एव कर्तव्यः, सूत्रभेदो मा भूदिति ॥ किं पुनरत्र खरार्थेन चकारेणानुबन्धेन ? यावता (प्रदीपः) अथापि फन इति । सर्वथा सामान्यग्रहणं फान्ताम्यो विधीयते, तनन्नितीत्याधुदात्तत्वेन प्राप्नोतीलेवम्परमेतत् । फनिति क्रियमाणे कौशायना इति वित्-भवितव्यम् ॥ खरप्रसङ्गः ॥ सूत्रभेद' इति । फक्यपि सिध्यति । सून - (प्रदीपः) तत्र नितीति । सवि शिष्टखरस्य बलीय- दस्तु स्यादिति भावः॥ स्त्वादिति भावः ॥ (उद्दयोतः) माध्ये-फक इत्युच्यमाने इति । क्फमत्यये (समाधानमाध्यम्) फस्पेरसशा दुर्लमेति भावः ।। फभिति क्रियमाण इति । 'भत्र नैतदस्ति । प्रकृत्यन्तरणीत्यनेन न्यासगम्दादन्योऽयं व्यापकसद इति भमवार णायाह-व्यासादीति । ३ अत एवम्याचकशब्दस्य ध्यावश्याकामयाबस्टेन सिद्धलादेव। असिन्नमें मार्षम्ममाणमप्याह-अत एवेति।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [अ.१पा.४ आ.अ० वि० सूत्र । • बहुषु लोपे कृते अन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् तत्र कौसायनानामपत्यं माणवक इति विगृह कौसायना इति॥ कुञ्जशब्दाद्द्येकयोरुत्पतिर्भविष्यति-कौआयन्य: (माचीनवैय्याकरणमतखण्डनभाष्यम् ) | कौमायन्यौ। इह केचित्-धेकयोः फ्यमं विदधति, बहुपुच कौमायन्यस्यापत्यं माणवका इति विगृह्य फुल फकम् , केचित्-फमन्ताभ्यम् । . शब्दाबहुपूत्पत्तिर्मविष्यति-कौआयना इति ॥ किमत्र न्याय्यम् व्यवचनमेव न्याय्यम् । कयोर्हि फ्यभि सति (६७४ विधिसूत्रम् ॥४।।२ . ५९) बहुपु च फकि कौलायनानामपत्यं माणयकः- कीआयन्यः, कौशायन्यो, केन यशब्दः श्रूयेत ? १३५० अनृष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽत्र येकयोरित्युच्यमानो न प्रामोति । ॥४।१।१०४॥ इह कौमायन्यस्यापत्यं यहयो माणवका कौक्षा- ( अञोऽधिकरणम्) यनाः । फेन यशब्दो न श्रूयेत । येकयोरित्युच्य- (भाक्षेपमाप्यम्) मानःप्राप्नोति ॥ (मदीपा) इहेति । पूर्व वैयाकरणा.। केन यशब्द अनृप्यानन्तर्य इत्युच्यते 'तत्रेदं न सिध्यति- इति । यशब्दस्य बहुत्वे प्रागभावात् । यदा तु म्यः किया कौशिको विश्वामित्र इति । तदा 'गोनेऽलुगचि' इति लकि प्रतिपिद्धे यशब्दः श्रूयते । किं कारणम्! पीआयन्यस्यापत्यानि यहूनीयत इन. 'ण्यक्षत्रिया' इति लकि विश्वामित्रस्तपस्तेपे नानृपिः स्यामिति । तद्राजान्तस्य बहुपु वर्तमानाञ्यस्य लुक् सिध्यति ।। तनभवानृषिः संपन्नः। (उद्योतः) यशब्दस्य यदुत्वे प्रागभावादिति । बहुवे स पुनस्तपस्तेपे नानृपेः पुत्रः स्यामिति । युवमत्सयोत्पत्ते. प्राक् यशम्दस्यागावादित्यः । प्रचितु-'प्रयो- तनभवान् गाधिरपि ऋपिःसंपन्नः। गाभावात्' इति पाठ । लुकि प्रतिपिढे इति । युवप्रत्ययस्य तु स पुनस्तपस्तेपे नानृपः पौनः स्यामिति । ध्यक्षत्रिय' रवि लुगिति मोध्यम् । नच नफा रिपयापहारे पथमत्रा- तह? प्रत्ययलक्षणेन सत्याए । 'न लुमत' इति निषेधरतु न, अस्य तत्रभवान् कुशिकोऽपि कपिः संपन्नः । प्रत्यपोरेश्यफत्वेऽप्याजोदेश्ययस्वाभावादित्यायुः । पगन्ताधुवप्रत्ययस्य तदेतदृप्यानन्तर्य भवति । तनानृप्यानन्तर्य हति तुझ तु पेलादित्वात् , पित्वादा । 'आप' इत्या लक्षणप्रतिपदोक्त प्रतिपेधः प्राप्नोति ॥ परिमापा तु न प्रवर्वठे, अत एव 'आत्रेय'शम्दापनि स्मो गु- (मदीपः) अध्यानन्तर्य इत्यस्सार्यद्वयं सम्मपति- कोऽनेन गाभ्य इत्यादः ॥ वनाजान्तस्य यहुप्यिति । तत अजादि- मापीणामानन्तर्ये अव्ययपाने न भवति । यद्वा-अनन्तरमेवा- माग्दीम्यवीयपियशामावानात्राहरः माप्तिरिति भाव । नन्तर्यम्, वेग ऋषिभ्योऽनन्तरापसे प्रत्ययो न भपतीति । (पाणिनिमवपुरस्करणमाप्यम्) उमयमाप्यसमर्पसमासः, भयविना नमः सम्बन्धात् । तत्राद्य- तदेतत्कथं त्या घ्यवचनं ज्यायो भवति? पक्षाश्रयेण पूर्वः पक्ष , द्वितीयपक्षाश्रयेणोत्तरम् ।। यदि तनास्ति-आपत्यं या गोत्रम्, परमपरते. (उयोगः) तेन ऋपिम्योऽनन्तरेति । भाष्ये-'यर्थ यापत्यः, आपत्याजीयवंश्यात्स्या) द्वितीयो युव- वाई-पावनन्तरे न' इत्यत्र 'को' इत्यवधेरेवाधिरणस्पपियशाया संशः, स चाखियाम् , पको गोत्रग्रहणानस्यं च, समीति भावः । अत्र विश्वामित्रस्वपस्तेपे' प्रति गाया-अन्यत्र यायचनलोपियु च सिद्धमिति ॥ झापाननामार गचपति । भरिपुत्राणामपि पिलाय, ऋषि- (भदीपः) आपत्यति । गोपचि' इत्यतदया- | मप्यापिलायेति बोध्यम् ।। सावम् । पुमान्दादेय यूनि पनि परिवरचे साधि- (एकदेशिसमाधानमाप्यम्) फस भी फिर सयादित नेप दोषः। (गपोषः) पनि पनि पकि पी। गुमेरपोः पयम्, ने विज्ञायते-प्यानन्तये न मयतीति । सामः॥ फर्य ताई? (मापीनपप्पामा मगननिराम्रगमाया) झारायनन्तरे नेति । MP हि तस्मिन्-दोपयोरपि फ्यनि सति (प्रत्यगोपभाप्पा) पाप फकिमति न दोगे भवति । पंधेयम्- .

·यनोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १३७ - । (५२८२ प्रत्याक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) न गर्गादिभ्यो यञ् (०२३१०५) इत्येव सिद्धम् । ॥ * ॥ अनुष्यानन्तर्यवचनमनर्थक 'ला स्त्रियाम् (१०९) इति वक्ष्यामीति ।। संज्ञागोत्राधिकारात् ।। * ॥ (प्रदीपः) लुक स्त्रियामिति वक्ष्यामीति । तन च (भाष्यम्) अमृप्यानन्तर्यवचनमनर्थकम् । वतण्डशब्दानुवृत्त्यर्थमेतदित्यर्थः ।। किं कारणम् ? संशागोत्राधिकारात् । संशागोत्र इति वर्तते, का (उध्योतः) भाष्ये-न गर्गादिभ्यो यनित्येव सिद्ध- प्रसको यदनन्तरे स्यात् । मिति । न च शिवादिष्वप्यस्य पाठादागिरसेऽण्यापनार्थमिदमिति नैव प्रामोति, नार्थः प्रतिषेधेन ॥ | वाच्यम् । गगदयपाठसामध्येनामिधानस्वाभाव्यादागिरसे यन्, (प्रदीपः) संशागोत्राधिकारादिति । संशया यद् । अन्यत्राणिति व्यवस्थासंभवादिस्यभिमानः ।। गोनं पौनप्रति तदेवाधिकृतम्, न त्वपत्यमानमित्यर्थः ॥ (आक्षेपमाष्यम्) (रयोतः) ननु गोत्रग्रहणमेव प्रकृतम् , न संज्ञागोनं नाम यदि पुनस्तत्रैवोच्येत ॥ फिश्चिदत आह-संशयेति । संशया प्रतिपाषं यत् गोत्रम् , पोय. प्रभृतीत्यर्थः । गोत्रसशया प्रत्याय्य यत्पौनप्रभृति तस्यैवाधिकारोऽति (प्रदीपः ) यदीति । गर्गादिगण एव वतण्डशब्दानन्तरं फलितम् ॥ 'लुक् त्रियाम्' इति पठितव्यमिति भावः ।। (सिदान्तमाप्यम्) एवं तर्हि सिद्ध सति यदनुप्यानन्तर्य इति प्रति- मन्येभ्योऽपि गर्गादिभ्यो यमः स्त्रिया सुवस्यादत आइ-वतण्ड- (उध्योतः) 'त'शब्दार्भमाह-गण एवेति ॥ नन्वेव- पेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो विदादिपु येऽनृपयः शब्दानन्तरमिति । तथा च तन वतण्डग्रहणमनुवर्वत इति भावः ।। पठ्यन्ते तेपामनन्तरेऽपि वृत्तिर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? (समाधानभाष्यम्) नानान्द्रः, पौत्रः, दौहित्र इत्येतत् सिद्धम्भवति ॥ नैवं शक्यम्, आगिरसग्रहणं हि विच्छियेत ॥ (प्रदीपः) तेपामनन्तर इति । अन्यथा-आनन्तर्य- (प्रदीपः) आहिरसग्रहणमिति । तथा च सर्वन प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । तन ऋषिभ्यो गोन एव प्रत्ययः । लुक् स्यात् । योगविभागस्तर्हि किमर्थ., न 'वतण्डाल्लुक स्त्रियाम्' अऋषिभ्यस्त्वनन्तरापत्य एवेत्येष विषयविभागः ॥ नन्वस्माः इत्येकयोग एवोच्येत? आङ्गिरसे शिवायण्वाधनार्थो योगवि- ज्ज्ञापकादऋषिभ्योऽपत्यमाने प्रत्ययः प्राप्नोति । नेप दोपः । विशेषविषयस्यानुमानस्याश्रयणात् ॥ भागः। वतण्डो नाम ऋषिः, तेत ऋपित्वादेवाणि सिद्ध (उझ्योतः) अन्यथेति । प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्रतिपेधस्येति भावः॥ शिवादिषु तस्य पाठो गोने गर्गादियवा समावेशार्थः । अनेन गोत्र एवेति । अनन्तरे निषेधादिति भावः ॥ विशेषविपयस्येति । तु योगेनागिरसेऽणप्रसझे यञ्चिधानादण् वाध्यते । अन्यन तु 'ऋषिभ्योऽनन्तरे न भवति' इति प्रतिषेधेन 'अनुषिभ्योऽनन्तरे / गोत्रे यत्रणी द्वावपि भवतः। ऋषित्वादेव च वातण्डीयन भवति' इति शेषोऽनुमीयते । स च तक्रकौण्डिन्यन्यायाद्गोत्रेऽनो | ध्यड् न भवति ॥ बाधक इति भावः । भाष्ये-तेपामनन्तरेऽपि वृत्तिरित्यपिशब्द (उयोतः) सर्वन-आगिरसे, तद्भिन्ने च । एवं चाङ्गिरसे एवकारार्थः, अपिरहित एव पाठ इति वाऽऽशयः । अत्र मान | वतण्डी, अन्यत्र वातण्ड्यायनीति भावः ॥ अण्वाधनार्थ इति । चिन्त्यम् । किं च ऋषिभ्योऽनन्तरे नेति प्रसज्यप्रतिषेधेन व्याख्यान | गणद्वयपाठसामध्येन त्विष्टा व्यवस्था न लभ्यत इति भावः । परेतु विफलम्, मनृषिभ्योऽनन्तर इत्येव युक्तत्वात् । न च गोत्रे इत्य- | विध्यर्थ इत्येवोचितम्, 'न गर्गादिभ्यः' इति प्रश्नस्य गर्गादिष्वेव धिकारादनन्तरेऽमाझ्या निषेधो व्यर्थः । तत्सामथ्येनात्र सूत्रे 'गोत्रे पठनीयः, किमनेन पृथक्सूत्रेण ? कप्यादिष्विव विशेषानुक्तेः । कपि- इत्यस्यासबन्धात् । युवापत्ये तुन; 'गोत्राथनि' इति नियमाद, तस्मा- | बोधाभ्यां योगविभागेन 'आङ्गिरसे' इत्यस्यासबन्ध इत्याशयः ॥ दनृषिभ्योऽनन्तरे गोत्रे च प्रत्यय इत्येव भाज्यालभ्यते इति दिक्॥ उत्तरयनि-लुगिति । 'यदि पुनस्तत्रैवोच्येत' इत्यस्य कैयटोक एवार्थः ॥ नैवमित्यादि । तदिच्छेदे हि सर्वत्र यञ् स्थादित्यर्थः । (६७८ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ . ६३) तस्मादागिरस एव गोत्रेऽसायञ् इति भावः । गर्गादिपाठरतु नास्त्येव । अत एव भगवता योगविभागफल न विचारितम् । एवञ्च १३५४ वतण्डाच ॥४।१।१०८॥ योगविभागेन ऋपियोधयोरिष बवण्डस्यापि गर्गादिगणे पाठाभाव (यमोऽधिकरणम्) एवानुमीयते । एवञ्चानाङ्गिरसे 'वानपञ्चायनी' इत्यसाध्नेवेति (सूत्रफलप्रदर्शकमाच्यम्) भाभ्यार्थमाहुः॥ किमर्थमिदमुच्यते? मपत्य पात्रप्रभृति गोत्रमियनेन सज्ञापितम्पत्रिममृतिरूप गोत्रमित्यर्थः । पता ऋषि' इति क. पाठः। - १८पा० न० ·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.आ. शिवा० सूत्रे (६८२ विधिसूत्रम् ॥ १।११२ आ. ६७ ॥) (अण्प्रयोजनखण्डनभाष्यम् ). स वै नास्ति यस्तं यावेत, १३५८ शिवादिभ्योऽण् ॥४।१।११२॥ तत्रारम्भसामर्थ्याद्यो विहितः, न च प्राप्नोति, स भविष्यति । (भणोऽधिकरणम्) कः पुनरसौ? (अण्मयोजनभाप्यम्) अणेव ॥ किमर्थ शिवादिभ्योऽण विधीयते, न यथाविहि- (अणूप्रयोजनभाष्यम्) तमित्येवोच्येत? उत्तरार्थमेव हि तर्हि । 'ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च शिवादिभ्यो यथा विहितमितीयत्युच्यमाने- (११४)' इति । अत्र यथाविहितमितीयत्युच्यमाने- इबू प्रसज्येत । इ–अतो यथाविहितः। इञ् प्रसज्येत । इ–अतो यथाविहितः। पुनर्वचन मिदानी किमर्थं स्यात् ? पुनर्वचनमिदानी झिमर्थ स्यात् ? ये तस्य वाधकास्तद्वाधनार्थम् ॥ ये तस्य वाधकास्तद्वाधनार्थम् ॥ (प्रदीपः) गोत्र इति निवृत्तम् , अपत्यमित्येवानुवर्तते ॥ (खण्डनभाष्यम्) (उध्योतः) माध्ये--- यथाविहितमिति । फास्तु स वै नास्ति यस्तं वाधेत, तत्रारम्भसामर्थ्यायो व्याख्यानादेय नानुचिरिति मावः ।। विहितः, न प्रामोति, स भविष्यति । (अण्प्रयोजनखण्डनभाप्यम्) कश्वासौ? सबै नास्ति यस्तै वाधेत, तत्रारम्भसामर्थ्यात्- अणेव ॥ यो विहितः, न च प्राप्नोति, स भविष्यति । (अणमयोजनभाष्यम्) फश्चासौ? उत्तरार्थमेव तर्हि । 'मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः, अणेव॥ कन्यायाः कनीन च' (११५,११६) इति । अत्र यथा- (उयोतः) स पै नास्तीति । न चैश्यः 'प्राचामद्धात' | विहितमितीयत्युच्यमाने ढक प्रसज्येत.। ढक्- अतो यथाविहितः। इत्यस प्राप्तरलेन कथ तदमावः बहुलमणात्तस्येदृशे विषयेऽप्रवृत्ति- रित्याशयाव ॥ कश्चासावणेवेति । नन्विदमसगतम्, शिवादिभ्यो पुनर्वचनमिदानी किमर्थ स्यात् ? गोत्र एपेन् नान्योति नियमेन चारिसार्थ्यात्कथमणप्रण विनाऽण्वि. मातुरुकारं वक्ष्यामि, फन्यायाः कनीनभाव. पिरत आहे-गोग्ने इति निवृत्तमिति । अन्ये तु विष्यभरवस | मिति ॥ युक्तत्यादिपिलायाण एव विपिस्तेनेति भाष्याशयः । अत एव 'यूनि (आक्षेपमाप्यम्) सुपर' सूपादिस्थभाष्येणाविरोध इस्याएः । यद्येतावत्प्रयोजनं स्यात्-तत्रैवायम्बूयात्–'स्त्री- (अपप्रयोजनमाप्यम्) भ्यो ढक' (१२०) मातुस्कारः, कन्यायाश्च कनीन इति ॥ उत्तरार्थमेव तर्हि । 'अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्य- (सिद्धान्तभाष्यम्) स्तनामिकाभ्यः' (१९१३) इति । अन यथा इदं तर्हि प्रयोजनम्-अयमृष्टिपेणशब्दः शिवा- विहितमितीयत्युच्यमाने-ढक् प्रसज्येत, ढक्| दिपु पठ्यते । अत्र यथाविहित मितीयत्युच्यमाने- अतो यथाविहितः। इन् प्रसज्येत । तं परत्वात्सेनान्तापण्यो वाधेत । पुनर्वचनमिदानी किमर्थ स्यात् ? तत्रारम्भसामर्थ्यात्-दम् प्रसज्येत । पुनरणप्रह ये तस्य पाधफास्तद्वाधनार्थम् ॥ णादणेव भवति॥ (प्रदीपः) ढगत इति । ननु मातृधन्दस्सानीप्रसया (प्रदीपः) तम्परत्वादिति । परत्वप्रहणेन माधव न्तरवारपर्य दमिहितः। एवं सर्हि परिहारान्तराभिधानाप्न | लक्ष्यते, वेनापपादत्वादिलः ।। विचारिसमेतद्वाप्यकारेण ॥ (उहयोतः) ननु ण्यस्थानपराउरवापरस्पादित्ययुगमत (उपयोतः) परिक्षाराम्बरेति । 'लीभ्यः' या मार-परस्पप्ररणेनेति । न प माग्दीम्यवीयाधिकारेापदणे मरवा पविमोगपणापारम्पेन रन्फेि उमपमाभारण्येन परधारा-सिंगिति प्यमेव, असारभिरणामपणेनायोपक्रयाये एप भारमेयम्, नपएकाय निरूपियम् । तय सीभ्यः'ती सूत्रे पम्यिोः ।। मरुदिती भारः। 'तापसमाचारगोने इति निम्तो मार 'परमाणे' शीर.पाट ·अणोऽधिकरणम् ] तद्वितप्रकरणम् । + (६५६ विधिसूनम् ॥ १।२ आ. ६९॥) 'उतः' इत्यस्यासंबन्धेऽपि प्राणिजातिवात्तदभाव इति भावः । अन्ये १३६० ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च तसा जम्बोः फलरसो नदीभूय प्रवर्तते । ॥४।१।११४॥ इति प्रयोगाजम्बुईस्वान्तोऽपि । स च वृक्षशृगालोमयवचनः । (भणोऽधिकरणम्) एतद्भाष्यप्रामाण्यात्तलादूङि दीर्घान्तोऽपि उभयवचनः । यदा 'खी- (५२८३ पूर्यपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) भ्यः' इत्यत्रार्थग्रहणमेव, इडविडादयः शिवादिषु पाट्याः, शिवा- दिराकृतिगण इति गणरले स्पष्टम् । अनभिधानादा तेभ्यो ढगभाव ॥ * ॥ ऋषिख्यणो ढग्दको विप्रति- इति भाष्याशय इत्यादुः ॥ धेन ॥ * ॥ (५२८५ पूर्वपक्षाक्षेपवार्तिकम् ॥३॥) (भाष्यम् ) ऋष्यणख्यणश्च दग्द्रको भवतो ॥ * ॥ न वय॑णः पुनर्वचनमन्य- विप्रतिषेधेन। निवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ ऋप्यणोऽवकाशा-यासिष्ठः, वैश्वामित्रः। ढको- (भाष्यम्) न वा एप युक्तो विप्रतिपेधः, योऽय. ऽवकाशः-दुलि-दौलेयः । वलि-चालेयः। मृप्यणो ढकश्च । इहोमयं प्रामोति-अत्रि-आत्रेयः। किं कारणम् ? रुयणोऽवकाश:-मकन्दिका-माकन्दिकः । दू- कोऽवकाश:-काणिकेरा। ऋष्यणः पुनर्वचनमन्यनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धोऽत्रा.. गुत्सर्गेणैव, तस्य पुनर्वचने एतत्प्रयोजनं येऽन्ये इहोभयं प्राप्नोति-पौणिकेरः, मौद्गलिकेरः। तद्पवादाः प्रामुवन्ति तद्वाधनार्थम् । स यथैव तद्- ६ग्दूको भयतो विप्रतिपेधेन ॥ पवाद मिजं वाघते, एवं ढकमपि वाघेत ॥ (प्रदीपः) ऋपिख्यण इति । 'अयुद्धाभ्यो नदीमानु- (प्रदीपः)न वेति । प्राप्तिमानं वाध्यं मन्यते ॥ पीभ्यः' इति मानुपीलक्षणोऽण् स्याशब्देनोकः । अन च यथासयं सम्बन्धः ॥ दौलेय इति । दुलेरपित्याएकोऽय. (उद्द्योतः) ननु ऋष्यण मध्येऽपवादन्यायेन इन एव बायको मवकाशः ॥ काणिकेर इति । काणैव-काणिका ॥ पौणि-| न तु ढकोऽत आह–प्राप्तीति । फेर इति । पुणिका तन्नामिका क्षुदा च ॥ (५२८६ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) (उयोतः) ननु ख्यणप्रसिद्धोऽन आह-अवृद्धाम्य इति ॥ ॥ * ॥ तस्मादपिभ्योऽविधानेऽन्यादि- भनृपिस्यादिति । मप्रद्रष्टत्वामावादिति भावः ॥ काणैवेति । प्रतिषेधः ॥ * ॥ पृद्धत्वाव तनामक्त्वाभावाच कोऽयमवकाश इति भावः ।। (भाष्यम् ) तस्मादपिभ्योऽण्विधानेऽत्र्यादिभ्यः (५२८४ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ २॥) प्रतिषेधो वकव्यः॥ ॥ * ॥ द्वयचो ढको दूग्ढौ ॥ * ॥ (समाधानान्यथासिदिमाप्यम्) न पक्तव्यः॥ (भाष्यम् ) यचो दग्भवतीत्येतस्साहन्दनौ भ- 'मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् यान्ते' इत्येव- चतो विप्रतिषेधेन । द्वयचो ढग्भवतीत्यस्याव- मृप्यण -इनं तदपवादं याधिप्यते, ढकं न याधि- फाशः दात्यः, गौप्तेयः । द्रकः स एव । इहोभयं प्यते ॥ प्रामोति-नटी-नाटेरः, दासी-दासेरः । (पूर्वपक्षाक्षेपमाप्यम्) ढमोऽयकाराः-फामण्डलेयः, हैरण्यवाहेयः। अयं चाप्ययुक्तो विमतिपेघो योऽयं दक-दूग्ढ- मादयाहेयः । दकः स एव । इहोभयं प्रामोति-प्रोच । जम्बू-जाम्बेयः । दूग्ढनी भवतो विप्रतिषेधेन ॥ किं कारणम्॥ (मदीपः) जाम्बेय इति । चतुष्पाहसो ठम् , (५२८० माझेपातिकम् ॥ ५॥) लोपोऽकद्राः' इत्यूकारोपः । जम्यूशन्दस्याधीमत्ययान्तन्यात् | All दकः पुनर्वचनमन्यनिवृत्त्यर्थम् ॥४॥ मासिधिन्ला ॥ (मायम् ) सिद्धोऽत्र दर खीभ्यो ढक' (धारा (जयोता) जगनस्पति । अस स्पोकारानातवाह- १२०) इत्येव । तस्य पुनर्पचन एतत्मयोजनं येऽन्ये भारः। 'सारसम्म बने । पसी । वेन तदपयादाःप्रामुयन्ति तदापनार्थम् । स यथय तद- वारिपारिदिप्रत्ययमानम् । मानिमाया व वा यादन्तनामिका याचते, पयं ददनापपि पापेत 'दे ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१ अ.१पा.४ आ. कन्या०सूत्रे . . ~ (५२८८ एकदेशिसमाधानवार्विकम् ॥ ६॥) कुर्वणोऽवकाशः-नाकुला, साहदेवः। ॥ * ॥ तस्मात्तन्नामिकाण्याचः॥ * ॥ ण्यस्य स एच। (भाष्यम्) तस्मात्तन्नामिकाणि-अध्यच इति भीमसेनो नाम कुरुस्तस्मादुभयं प्राप्नोति, प्यो वक्तव्यम् । भवति विप्रतिपेधेन । भैमसेन्यः॥ (उद्द्योतः) भाष्ये- तन्नामिकाण्ययच इति । एव च (सामान्यवार्तिकस्य विशेपे संकोचकभाष्यम्) व्यचोऽपि 'स्त्रीभ्यो ठक्' इत्येव गिति 'द्यचः' इति सूत्र पृथड सेनान्ताण्ण्यो भवति विमतिपेधेन जातोम- नातव्यमित्यर्थ.॥ विप्वम्भीमेभ्य इति वक्तव्यम् ॥ (समाधानान्यथासिद्धिभाष्यम्) (उद्योतः) जीतादिभ्यः परो यः सेनाशब्दस्तदन्ताण्पयो न वक्तव्यम्। विप्रतिषेधेनेति वक्तव्यमिति भाष्येऽन्वयः ।। 'मध्येऽपवादा पूर्वान् विधीन वाधन्ते' इत्येवमयं ढक् तन्नामिकाणं तदपवादं वाधिप्यते, दूग्ढो (६५७ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ मा. ७० नवाधिप्यते ॥ (प्रदीपः) मध्येऽपवादा इति । पूर्वस्य निर्धातखरूप १३६१ मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः त्वाद्बाध्यत्वम्, न तूत्तरस्यानि तस्वरूपस्येति भावः अथा. ॥४।१।११५॥ घाहुः कथं पुनर्नित्याना शब्दानामनित्यान्धकादिवंशाश्रयेणा- 'न्वाख्यानं युज्यते । अन समाधिः-'त्रिपुरुषानूकं नाम (प्रदीपः) अणि सिद्ध तत्सन्नियोगेनोत्वार्थ वचनम् ॥ कुर्यात्' इति न्यायेनान्धकादिवंशा अपि नित्या एव । अथ (उयोत.) अणि सिद्ध इति । 'तस्यापत्यम्' इत्यनेन ॥ पाऽनित्योपायाश्रयेणापि नित्यान्वाख्यानं दृश्यते । यथा शका (स्त्रीलिंगनिर्देशसमर्थकभाष्यम् ) श्रयणेन कालस्य ॥ किमर्थ स्त्रीलिङ्गेन निर्देशः क्रियते, न संख्या- (सयोतः) यथा शकेति । प्रसिद्धमेतज्योतिर्विदाम् ॥ | संभद्रपूर्वस्येत्येवमुच्यते ? (५२८९ सिद्धान्तसामान्यवार्तिकम् ॥ ७ ॥) स्त्रीलिङ्गो यो मातृशब्दस्तस्माद्यथा स्यात् । ॥ * ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुर्वण: इह मा भूत्-संमिमीते संमाता-संमातुरपत्वं सेनान्तापण्यः॥*॥ सांमात्र इति॥ (भाष्यम्) ऋप्यन्धकवृष्णिकुर्वणः सेनान्ताण्ण्यो (प्रदीपः) स्त्रीलिङ्ग इति । अर्थधर्म स्त्रीत्वं शब्दे भवति विप्रतिपेन। समारोप्य क्रियाशब्दनिवृत्त्यर्थः स्त्रीलिङ्गनिर्देश. कृतः । न्याया- प्यणोऽवकाश:-चासिष्ठः, वैश्वामित्रः। नुवादवायं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । सम्बन्धिशब्दस्य प्रसिद्धतरत्वाद ण्यस्यावकाश:-पारिपेण्यः, वारिपेण्यः। तस्यैव ग्रहणस्य सिद्धत्वात् । एतच्च 'बाहादिभ्यश्च' इत्यनोक्तम् ॥ जातसेनो नाम ऋपिस्तस्मादुभयं नामोति, पयो (उयोतः) भाष्ये-स्त्रीलिङ्गो य इति । निसं सीलिह भवति विप्रतिपेधेन । जातसेन्यः॥ इत्यर्थः ॥ संबन्धिशब्दस्येति । श्वशुरादिवदित्यर्थः ।। अन्धकाणोऽवकाशः-श्याफल्का, चैनका, रा- धसः। (६५८ विधिनम् ॥४।१।२ भा.७१) ण्यस्य स एव। १३६२ कन्यायाः कनीन च उनसेनो नामान्धकस्तस्मादुभयं प्राप्नोति, ग्यो यति विमतिपेघेन । औप्रसेन्यः॥ ॥४।१।११६॥ वृष्ण्यणोऽचकाशः-चासुदेवः, पालदेवः। (भाक्षेपभाष्यम्) ण्यस्य सपय। इदं विप्रतिपिद्धम् । विश्वफ्सेनो नाम वृष्णिस्तस्मादुमयं प्रामोति, को विप्रतिषेधः? ग्यो मयति विप्रतिषेधेन । वैयफ्सेन्यः॥ अपत्यमिति वर्तते । यदि च फन्या, नापत्यम् । 'राम्परा'यपम्पाटार पुसमाति। देता पीपस्य सवारोग निदेशाम्मानमाधिमाएपदस्पाम- शेगानाम्योतसिलिनति मापस पापिरोयानाम्दा निमः। 'मभिप्या पेशीभ्यासपर विभाग परमपरमपाइजातारिम्य इति।

·दगधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । अथापत्यम्, न कन्या। | स्त्रीप्रत्ययग्रहणं वा स्यात्, स्त्रीशब्दग्रहणं घा, कन्या चापत्यं चेति विप्रतिषिद्धम् ॥ ख्यर्थग्रहणं वा॥ (प्रदीपः) यदीति । अक्षतयोनिः कन्या, सा कथमप किंचातः? सेन सम्बध्येतेति भावः ।। यदि स्त्रीशब्दग्रहणमर्थग्रहणं वाइडविड्- (उयोतः) ननु प्रथमं वयः कन्याशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्, ऐडविडः । पृथ्-पार्थः । उशिक्-औशिजः । देवात्प्रथमे वयस्यप्यपत्यसंबन्धसंमवालो विरोधोऽत माह- भक्षतेति ॥ दरद्दारदः। (समाधानभाष्यम्) अत्रापि प्राप्नोति। नैतद्विप्रतिपिद्धम्। अथ प्रत्ययग्रहणम्-लेखाभ्रेयः, धैमानेयः, इति कथम्? न सिध्यति॥ कन्याशब्दोऽयं पुंसाऽभिसम्वन्धपूर्वके संप्रयोगे अस्तु प्रत्ययग्रहणम् । निवर्तते। कथं लैखानेयः, वैमात्रेय इति? या चेदानीं प्रागमिसम्बन्धात् पुंसा सह संभ- योगं गच्छति तस्यां कन्याशब्दो वर्तत एव । शुभ्रादिपु पाठः करिप्यते ॥ कन्यायाः कन्योकायाः कन्याभिमतायाः सुद (प्रदीपः) बहुवचननिर्देशात् खरूपमहणे निरस्ते पक्षन- शनाया यद्पत्यं स कानीन इति ॥ यसम्भावनापूर्वकं प्रत्ययग्रहणमिह व्यवस्थाप्यते इदं सर्वे (प्रदीपः) अभिसम्बन्धपूर्वक इति । शास्त्रोक्तो विति । तत्र कचिकश्चित्पक्ष आधीयते । इह तु खस्तित्व- विवाहोऽभिसम्बन्धस्तत्पूर्वके पुरुषसयोगे कन्याशब्दो निवर्तते। प्रतिज्ञानात् 'खरितेनाधिकारः' इत्यस्य स्खरितेनाधिकारावगति- या तु शास्त्रोकेन विवाहसंस्कारेण विना पुरुष युनक्कि सा | भक्तीत्यस्वार्थस्याश्रयणाहावादिप्रत्ययप्रहणम् । 'स्त्रिया तिन्' कन्यात्वं न जहाति ॥ कन्योकाया इति । कन्यवासावुता ॥ | इत्येतत्प्रकरणविहितास्तु प्रत्ययो व्यवधानान गृह्यन्ते ॥ स्त्री- तदेव व्याचष्टे-कन्याभिमताया इति । कन्यैव साऽभि- शब्दग्रहणमिति । स्रोलिशाना शब्दानां ग्रह्णमित्यर्थः । मता स्मृतिकाराणामित्यर्थः ॥ सुदर्शनाया इति । प्रझटदर्श- रुयर्थग्रहणमिति । अर्थे कार्यासम्भवे तु तदभिधायिशब्द- नायाः, अगुप्तत्वादित्यर्थः । अन्ये त्वाहुः । मुनिदेवतामाहा- | ग्रहणमेव सम्बध्यते । इडबिडादयः शब्दाः स्त्रीवृत्तयो न तु रम्याद्या पुंयोगेऽप्यक्षतयोनिर्भवति । यथा कुन्ती मनाहूतदिन- स्त्रीप्रत्ययान्ता इति वेभ्योऽणेव भवति ॥ करोत्पादितकर्णाख्यपुनापि पुनः कन्यैवाऽभूत् । तदपत्वं (उयोतः) ननु स्वरूपाहणपेक्षः कुतो न शकितोऽत आह- कानीनशब्दाभिधेयम् ॥ बहुवचनेति ॥ ननु सर्वेषु एकजातीयसिद्धान्तामावादाइ-तन (उड्योतः ) नन्वमिसबन्धपूर्वक सप्रयोग इति पुनरुक्तमत | क्वचिदिति । यथा 'यू रुयाख्यो' इत्यत्र स्त्रीलिङ्गशम्दग्रहणम् , आई-शास्रोत इति ॥ पुरपं युनतीति । पुरुषमात्मनि 'त्रियाम्' इत्यादौ चार्थाभिधानमिति भावः ॥ प्रकृतसूत्रस्यसिद्धान्त योजयति, पुरुषेणात्मान योजयतीति यावत् ॥ कन्याऽभिमतत्वे | पझे वीजमाइ-इह स्विति ॥ नन्वेवं तिनादीनामपि ग्रहण हेतुः-सुदर्शनाया इति । अगुप्तत्वाद्धेतोः अक्टदर्शनाया | स्यादत आह-स्त्रियां विनिति ॥ व्यवधानात्--अतिदूरस्वादि- इत्यन्वयः । माहूतेन दिनकरणोत्पादितः कर्णाख्यः पुत्रो यस्या , त्यर्थः ॥ ननु बहुवचनात्स्वरूपग्रहणनिरासेन स्त्रीशब्दग्रहणमित्यनुप- इति बहुव्रीहिः, सुदर्शनाया शति माध्येणेदमेव बोच्यते इत्यन्ये ॥ पन्नमत आह-स्त्रीलिङ्गानामिति ॥ ननु शब्दसार्थस्य वा महणे एकंजातीयदोपकथनमयुक्तमत आह–अर्थे इति । एवधान सूरे (१६२ लुग्विधिसूयम् ॥ ४।१।२ आ. ७५) सीशन्दग्रहणम्, ख्यधग्रहणमितिपक्षयोरविशेषेऽपि संभवमानेणोप- १३६६ स्त्रीभ्यो ढक् ॥४।१।१२०॥ सोलिङ्गार्धवोधकशन्दग्रहणमेवान, इडविटादीनां शिवादिषु पाठः, न्यस्तौ । 'लियाः पुंवत्' इत्यादी स्वनयोविंशेयो बोध्यः । केचित्तु (गधिकरणम्) अनभिधानाश तेभ्यो ठगभावः, एको गोत्रसूत्रोक्तरीतेः । यथा के- (स्रीशब्दार्थप्रत्यायममाप्यम्) भ्यश्विदपत्यप्रत्ययसामान्यामावः, तवारि याचिन गुमादिपाठ आव. इदं सर्वेष्वेव स्त्रीमहणेषु विचार्यते--स्त्रीमणे यक., सीसरे स्वरितत्वप्रविज्ञानप्राधिर मदीद माध्यमेव देयुक्ति दोरम्द एकत्वेन सस्पमहापरे बहुवचनमदुपपमं स्सदमा बस्न 'पोजयति, सम्पमाति, पुरुषा' इति ए.पा. माय पदमहऽयमहणे हा एक पर दो पहिची पद- .'सम्म समिति रहिता पास च.. पुरायो। प्रहमपंप्रदया, इसरि-ऐपि यादिना देनाइमानिया 'मन्यासाभिमानिकपाट, . महापरता 'स्वाप्यति पार ·१४२ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१.१.पा. ४ आ. आरक्० सूत्रे रित्याहुः। पत्र प्रातिपदिशादिति न संवध्यवे, विरोधादिति बोध्यम् । (दूकि पुमर्थविधायकभाष्यपातिकम् ) सम्बन्धेऽपि लिइविशिष्टपरिमापया न दोष इत्यन्ये ॥ गोधाया दूकविधौ स्मृतः॥ (भविशेपे प्रत्ययवोधकभाष्यवार्तिकम् ) गोधायाः पुमान् गौधेरः॥ पडवाया घृपे वाच्ये। घडवाया वृपे वाच्ये ढग यकव्यः-बडवाया (६७० विधिसूनम् ॥४।१।२ भा. ८३॥) वृपो चाडवेयः॥ (प्रदीपः) वडवाया इति । वृपः-पीजाश्वः । तेने १३७४ चटकाया ऐरक् ॥ १।११९२८ ।। विशेषविहितेनापत्यलक्षणोऽयों ढको वाप्यते । तेनापले वाडव (पैरगधिकरणम्) पति भवति ॥ (५२९० सूझे खीलिंगनिर्देशस्याविवक्षितस्वबोधक- (उयोतः) पाढय इसीति । न च चतुष्पादाचित्पादनः पार्तिकम् ॥३॥) प्राप्तिः, सरे च विशेष इति वाच्यम् । देवताविशेषस्य सूर्यस्त्रीरूपस्य ॥ * ॥ चटकायाः पुंल्लिङ्गनिर्देशः॥ * ॥ गृहीतायारूपस्य वाचस्पावाराम्दस्वैपात्र महणाय। पीगावराग्देनापि गृहीता यासरस्वत्पुमान्सूर्य एव । एवज तस्य चतुष्पाजातिवाचिरवा. (भाप्यम् ) चटकायाः पुंलिङ्गेन निर्देशः कर्तव्यः । मायान दोपः । अत एव 'वा-वो बटवानलः' इत्यमरः । न चाधे- इहापि यथा स्यात्-चटफस्यापत्यं चाटकरः। सानुपापत्वेन विशेपनिद्विवेनार्थेनापत्सार्थों न माध्यत इति वाच्यम् । यदि पुंल्लिनेन निर्देशः मियते, चटकाया अपत्यं अस्पारि विधेयतायाः कार्यशम्दवादे सत्वेनादोपादिति फेचित् , चाटकर इति न सिध्यति । खन्ना'चतुप्पासो गमिण्या' इत्यत्र 'जातिरिति वरम्यम्' इति यदता प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भव- वातिरलाऽत्र पशुपादाचिमात्रमहणस्य योधनाद । मागीवाचि. तीत्येयं भविप्यति ॥ पथ्याशमा दोऽपयारे 'अवृद्धाभ्यः' इत्यणि पापावाची वाटयः साधुः । म पापाचिनरनु मि याग्वेयरले । याटव लस्सापीष्टाने (प्रदीपः) पुंल्लिनेनेति । अन्यथा शिलादिम् प्रसज्येत ॥ 'दायरॉप' सीवरसारिती योग्यम् ।। (५२९१ पार्तिकम् ॥२॥) (उपाधप्रस्यपयोधकमाप्यपातियम् ) ॥ * ॥ स्त्रियामपत्ये लग्यक्तव्यः ॥ * ॥ अण् मुञ्चाकोफिलात्स्मृतः। (भाप्पम् )चटफाया भापत्यं चटका ॥ मोः, फोफिल इति॥ (उपयोवः) खियामपस्य इति । खीरूपेऽपस पः। (e)ोच रति । पल या दादा। Rer की पटरेसर रास्ति' लनेल बोयी- (उपयोपा) पाठिपे-मायोकिलाशि-समारह- भेदेन सयभेदापुनष्टा । अगावि पटमसम्पागया पातित श: । शिपादिगो कुमारिम्पाटोऽना को दी ॥ मम् ॥ (पापात्पपयोधरूमाप्यपातिकम्) (१०२ विधिएमए । ५२ भा. ८५) आरफ पुंसि ततोऽन्यत्र। १३७६ आरगुदीचाम् ॥ ४।१।१३० ।। ततोऽन्यत्र मारपपुंसि पतयः । भूपिकाया (५२९१ मारोपपाति...) मपरयं पुमान मीरिधारः, गृपाः पुमान्मागारा॥ ॥ ॥ आरग्यचनमनर्धर्फ रफा (एपोना)ोपरि गोल्पः । गोशारा Shrutra गु । म पुगः, मिरा- सिदत्वात् ।। Returt InveTRIN SEMEr. (साग) मारण्यचनमनपंफम् । rarthne मारमा पारणम्! PRISEMINAR SET को पारिशयात् । गोपा-मापारासा एप METH - प्ररपपा ·यतोधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । नेप दोपः। . (उध्योतः) भाष्ये-गोधा आकारान्तेति । गोधाशब्द माकारान्त इत्यर्थः । अर्थधर्मस्य स्त्रीत्वस्य शम्दे आरोपः । एवं वक्ष्यामि-पितृप्यसुश्छण, ढकि लोपः। (समाधानमाप्यम्) ततो मातृप्वसुश्च। एवं तर्हि सिद्धे सति यदारकं शास्ति तज्ज्ञाप- यत्याचार्योऽन्येभ्योऽप्ययं भवतीति । पितृप्यसुर्यदुक्कं तन्मातृप्वसुर्भवतीति । किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? किं पुनस्तत् ? मौण्डारः, जाण्डारः, पाण्डार-इत्येतत्सिद्ध छण ढकि लोपश्च । भवति॥ (प्रदीपः) तनेदमिति । अनन्तरस्य विधि मन्यते ।। (उयोतः) अन्येभ्योऽपीति । न चाख्यानण्यन्तात्किपि | एवं वक्ष्यामीति । व्याख्यास्यामीत्यर्थः । चकारेण पित- गोधाशब्दस्यैवानाकारान्तत्वसमवेनान्यतः प्रवृत्तौ न मानम्, माज्य- | प्यसुरित्यनुकृष्यत इति कार्यद्वयलाभः ।। प्रामाण्येनाख्यानण्यतात्विपोऽनुत्पत्तेः । 'अभिव्यक्त' इतिन्यायेन (उयोतः) नन्वेवमेव पाठावक्ष्यामीत्यसंगतमत आइ- तस्यात्राग्रहणाचेति दिक् ॥ एवं व्याख्यास्यामीति । वस्तुतः 'च'रहितः सूत्रपाठ इति वक्ष्या- मीति ययामुतमेवेत्यन्ये॥ (६७३ विधिसूमम् ॥ १।१।२ आ. ८६॥) १३७७ क्षुद्राभ्यो वा ॥ ४।१।१३१ ॥ (६७९ विधिसूनम् ॥ ४।१।२ मा: (शुदाशब्दार्थबोधकभाष्यम्) १३८३ राजश्वशुरायत् ॥ ११९३७ ।। क्षुद्राभ्य इत्युच्यते, (यतोऽधिकरणम्) का क्षुद्रा नाम? अनियतपुंस्का, अङ्गहीना या ॥ (प्रदीपः) राजशब्दः क्षनियशब्दपर्यायः ।। (प्रदीपः) अङ्गहीना वेति । वाशब्दद्यार्थे । (उद्द्योतः) ननु राजशब्द ऐश्वर्यविशेषयोगनिमित्तक इति कर ततः प्रत्ययेन जातिप्रतीतिरत आह-राजशब्द इति । (६७५ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ मा. ८८॥) (५२९३ भर्थविशेषे प्रत्ययनियामकयार्तिकम् ॥ १॥) १३७९ ढकि लोपः ॥ १।१।१३३ ॥ ॥ * ॥ राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणम् ॥ * ॥ (ढक्समर्थकमाप्यम्) (भाप्यम्) राशोऽपत्ये जातिग्रहणं फर्तव्यम् । केन विहिते पितृप्वसुः-ढकि लोप इत्युच्यते? एतदेव शापयति पितृप्वसुर्दगिति, यदयं दकि राजन्यो नाम जातिः लोपं शास्ति। फ मा भूत् ? (उयोत.) भाष्ये एतदेवेति । शुभ्रादिपु तत्पाठः राजन इति ॥ कल्पनीय इति भावः । कम्यन्धक' इति सूत्रोक्तमतौम्तररीत्या सीम्य.' इति वा। अनेन शेपकेन 'स्वीभ्य इत्यर्धग्रहणम्' इत्येव | दायेन नाविर्गम्यते तदा प्रत्ययो नान्यदा। तेन क्षत्रियजाती (प्रदीपः) जातिग्रहणमिति । यदा प्रतिप्रत्ययसमु. साप्यत इति बोध्यम् ॥ प्रतिपिपादयिपिताया राजन्यशन्दस्य प्रयोगः, वेश्ये पहा राजापत्ये राजनशब्दप्रयोगः॥ (६०६ विधिसूत्रम् ॥४।१।२ आ. ८९) (उयोतः) भाष्ये-राशोऽपत्य इति । मर्पत्य इति मरते १३८० मातृप्वसुश्च ॥४।१। १३४॥ इत्यर्थः । जातिभेदाच्या तदापले यद, मत एष राजन्यमनु- (एसाधकमाष्यम्) प्पमाणसापत्याधिरारादन्यत्र शिरगोत्रमाणशापकता पाएका एकि लोप इत्युच्यते तदं न सिध्यति-माव- संगच्छते॥ प्यधीयः। १.म.पुरारतिपाते। मार सातपोनी-पाम्यासामीपति मेरोमी मोमिला सीम्या पदेन पहनस्पमातरम। 'एमरेर शारपनि मिगुरंद निभाभास 'वीम्या इनि सोपारा पाप माना जाता परामिभेष समिति मा. रसोबासौन्दुमा मनु मेरा मान मिमि मायोक (सानिमोनामित 9040- । साधा।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ म.१ पा.४मा. गोत्र० सूत्रे चार:- (६८० विधिसूत्रम् ॥ ४॥ १।२ आ. ९२ ॥) वृद्ध्यर्थः, मिणतीति वृद्धिर्यथा स्यात्, गार्गों १३८४ व्यन्सपत्ते ॥४।१।१४५ ॥ जाल्मः ॥ (५२९५ णित्वाक्षेपवार्तिकम् ॥३॥) (च्यन्प्रत्ययाधिकरणम्) ॥ * ॥ गोत्रस्त्रियाः प्रत्ययस्य णित्करणा- (५२९४ भाक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ व्यन्वचनमनर्थकं प्रत्ययार्था- नर्थक्यं वृद्धत्वात्प्रातिपदिकस्य ॥ * ॥ • भावात् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) गोत्रस्त्रिया प्रत्ययस्य णित्करणमन- (भाप्यम् ) व्यन्वचनमनर्थकम् । र्थकम् । किं कारणम् ? किं कारणम् ? प्रत्ययार्थाभावात् । वृद्धत्वात्प्रातिपदिकस्य । वृद्धमेवेदं प्रातिपदि- किमिदं प्रत्ययार्थाभावादिति ? कम् ॥ अपत्यार्थाभावात् । अपत्यमिति वर्तते, अनपत्ये (प्रदीपः) बहूनां गोत्रप्रत्ययानां वृद्धिमत्त्वदर्शनाद्वि- चापि सपने भ्रातृव्यशब्दो वर्तते-पाप्मना भ्रात गोत्रस्त्रिया इति । व्येणेति ॥ (उद्योतः)फिन्नन्तस्यावृद्धस्यापि सत्त्वादाह-बहूनामिति ॥ (प्रदीपः) प्रत्ययार्थाभावादिति । भ्रातृव्यशब्दः सर्व- (णित्वफलप्रदर्शकमाप्यम्) स्मिन् सपन इंप्यते। न हि सर्वः सपनो भ्रातुरपसमित्यपत्य- लुगर्थं तर्हि णकारः कर्तव्यः । यल्लुगन्तमवृद्धं लक्षणस्य प्रत्ययार्थस्याभाव इत्यर्थः ।। (उयोतः) ननु शत्रुरूपप्रत्ययार्थप्रतीस्तदभावादित्ययुत्त- | तत्र वृद्धिर्यथा स्यात्-वातण्डो जाल्मः ॥ मत आह-भ्रातृव्येति ॥ (प्रदीपः) वातण्ड इति । वतण्डस्यापलं गोनं नी । 'वतण्डाच' इति यम् , तस्य 'लुक् नियाम्' इति लुक, शार्जर- (समाधानभाष्यम्) अस्तु तावद्यद्पत्यं सपत्नश्च तत्र-भ्रातृव्य इति। वादित्यान् न् । यतण्ड्या अपत्यमिति णः ॥ कथं पाप्मना भ्रातव्येणेति? (५२९६ फले आक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) उपमानासिद्धम्, भ्रातृव्य इव भ्रातृव्य इति ॥ *लगर्थमिति चेन लुक्मति- (प्रदीपः) अस्तु तावदिति । विरोधाभावात्सपनेना- पेधात् ।। * ॥ पत्यार्यों न पाध्यवे। न समुदायार्थः सपनः, प्रकृतिप्रत्यया- (भाष्यम् ) लुगर्थमिति चेत्तन्न । थयोस्त्यागप्रसङ्गात् । न च गत्यन्तरसम्भवे तत्त्यागो युक्त किं कारणम्। इति भावः॥ (रयोतः) भाष्ये--अस्तु तावद्यदपत्यमिति । अनुवर्वता- लुक्मतिपेधात्, प्रतिपिध्यते तत्र लुक-गोने मपसमितीत्यर्थः । ननु विशेषविहितेन सामान्यविहितस्य बाध | ऽलुगचि (४।१।८९) इति ॥ चितोऽन आह-विरोधामावादिति । वस्तुतो दायप्रसंग एवात्र (उद्द्योतः) भाष्ये-नोगेऽलुगिति । यद्यपि भूग्नि प्राप्तस्य नेयुक्तम् ॥ न च समुदायार्थ इति । शुरूढ एव, अपत्यार्थस्तु लुकोऽगिति तत्सूत्रमाथ्योक्तरत्रालकोऽमाप्तिः, तथापि पुंबद्भावेन नारयेवेति शाशयः॥ सिद्धः फलामावादेव तदप्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणतया नात्र राष्ट्र भादर: कृत. । यहितवाद' इति वा भूम्यप्राप्तत्वस्याप्युपलक्षणम् ।। .(१८९ विधिसूत्रम् ॥ ४।१।२ मा. ०१॥) (प्रत्याक्षेपे भाग्यम्) १३९३ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च व्यवहितत्वादप्रतिषेधः । ईकारेण व्यवहितत्वा- स्मतिपेयो न प्राप्नोति । ॥४।१।१४७॥ (प्रदीपः) व्यवहितत्यादिति । 'अपि' इति परसप्तमी (ण ठर प्रत्ययाधिकरणम्) मन्यते । विषयसप्तभ्यां तु न दोपः । अय या यतो गोगप्रत्य- (मिस्वाक्षेपे भाप्यम्) यादव्यवहितोऽजादिष्त्परते तस्यालगिति विज्ञानाद्विषयसतम्या. किमयों गकारः? मपि दोषाय व्यवधानम् ॥ महासभापमुसही-भातम्येति । . 'प्यादिनादिया इनिग पाटा। 'पिज्ञापनापार ·ठकोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १४५ . - - (५२९७ प्रत्याक्षेपनिरासवार्तिकम् ॥ ३ ॥) ज्ञाऽवस्थानात् ‘एको गोने' इति नियमाद् गोत्रप्रत्ययान्तादपर- ॥ * ॥ व्यवहितत्वादप्रतिपेध इति गोत्रप्रत्ययानुत्पादात् ॥ (उड्योतः) ननु, 'नास्ति गार्गा' इत्यस्य 'गार्या अपत्य चेन्न पुंवद्भावात् ॥ * ॥ स्त्री नास्ति' इति नाधः, मानामावादत आह-गार्या इति । (भाष्यम् ) व्यवहितत्वादप्रतिपेध इति चेत्तन । गार्गाशब्दो नास्तीति भाष्यार्थ इति भावः ॥ किं कारणम् ? (५३०१ मवान्तरप्रदर्शकवार्विकम् ॥ ७॥) पुंवद्धावात्, पुंवद्भायोऽत्र भवति-भस्याढे | अवंश्यत्वाद्वा स्त्रियाः प्रयोजनम् ॥ तद्धिते पुंवद्भावो भवतीति ॥ (भाष्यम् ) अवंश्यत्वाद्वा स्त्रियाः प्रयोजनमेत- (प्रदीपः) पुंवद्भावादिति । पुंवद्भावेन रूपातिदेशा- | द्भवति । न च स्त्री वंश्या । अस्ति गार्गा स्त्री॥ द्वातण्यशब्दात् स्त्रीरत्तर्णप्रत्यय इति भावः ।। (प्रदीपः) अवंश्यत्वाद्वेति । गार्या अपत्यं या स्त्री (उद्द्योतः) तद्धनयन्नाह-वातण्ड्यशब्दात् इति । पुंव- | तस्या न युवसंज्ञा नापि गोसज्ञा, न हि सा गर्गस्यापत्यम् । द्भावेन हीन इव लुकोऽपि निवृत्तिरिति अलुको नोपयोग इति पौनप्रमृतेश्चापत्यस्य गोत्रसंज्ञा विधीयते, तदभावात् ‘एको माल्यार्थ इति भावः ॥ स्त्रीवृत्तरिति । भूतपूर्वस्त्रीवृत्तरित्यर्थः। गोने' इति नियमाभावाण्णस्य भावादस्ति गार्गेत्यर्थः । न च पुर्वद्भावेनास्य निवृत्तः । अत एव 'वातण्ड्ययुवतिः' इत्यादौ यो स्त्री वंश्येति । पितृपितामहादिवंशः, न मातृमातामहादिरि- लुक् न । भाष्ये-पुंवद्भावोऽन भवतीति । पुर्वद्भावेनैव लुकः | त्यर्थः । तस्मात् पुंवद्भावप्रतिषेधार्थो पारः । न च 'जातेश्व" प्रतिपेसिद्धिरिति भावः ।। इति प्रतिषेधः सिध्यति । गोत्रत्वाभावे जातित्वाभावात् । यदा (५२९८ णित्वफलप्रदर्शकवार्तिकम् ॥ ४॥) च गोत्रं च चरणैः सहेलनापत्यमानं गोतं गृह्यते तदा ॥ * ॥ फिनर्थ तु ॥ * ॥ जातित्वमस्त्येव । फिनर्थस्तु' कर्वव्य एव णकारो वृद्धये ॥ (उड्योतः) भाष्ये-अपश्यत्वादिति । गोत्रभूतख्यपत्य- (भाष्यम्) फिनर्थ तु णकारः कर्तव्यः । यत्फि- स्त्रिया मूलपुरुपायतनहेतुत्वाभावेन तदंश्यत्वाभावाद तदनपत्यत्वेन नन्तमवृद्धं तत्र वृद्धिर्यथा स्यात्--ग्लौचुकायनो न गोत्रत्वम् , नापि युवत्वमित्यर्थः ॥ तदाह-गार्या अपत्यमिति। जाल्म इति ॥ यतु 'सामान्यत एव न स्त्रीवश्येत्यर्थः' इति तन्न । गोत्रस्त्रियाः' (प्रदीपः) ग्लौचुकायन इति । ग्लुचुक्स्यापलं स्त्री, यिनश्च' इत्यादीनामसगत्यापनः ।। 'प्राचाम्' इति फिन्प्रत्ययः । 'इतो मनुष्यजातेः' इति दीप, यदपि गोत्रस्यापत्यभूतस्त्रिया न वंश्यत्वमिति, तदपि न, स्त्रियां पुंबद्धावे कृते णः॥ न युवसशा' इति निषेधवैयपित्तः । (उयोतः) न्याय्यत्वादाह -पुंवदावे कृत इति ॥ मम तु गोत्रभूतपुरुषापत्यभूतस्त्रियास्तत्त्वनिषेधेन चारितार्य (५२९९ णित्वफलसंग्राहकवार्तिकम् ॥ ५॥) स्पष्टमेव ।। णस्य भावादिति । 'एको गोरे' इति नियमेन गोत्र. ॥ * ॥ पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ च ॥ * ॥ स्त्रिया गोने विधानासमवाद 'गोरे' इत्यस्यासबन्धेनापत्यमामान्ये (भाप्यम्) पुंवद्भावप्रतिपेधार्थ च णकारः एतदिधानादिति भावः॥ यदा घेति । वस्तुत इदमयुक्तम् , 'गार्ग फर्तव्यः । गार्गा भार्या अस्य गार्गाभार्यः । वृद्धि- इत्यत्र भाष्ये टीपोऽकरणादित्याहुः ।। निमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो यथा स्यात् ॥ (मतान्तरप्रदर्शकमाध्यम्) (५३०० पुंवद्रावप्रतिपेधार्थरूपफलखण्डनवार्तिकम् ॥६॥) यपर थाह- दावेव वंशौ । मातृवंशः, पिवंशश्च । यावता ॥ ॥ गोत्राान्यस्त्रियामिति मातृवंशोऽप्यस्ति, नास्ति गार्गा ॥ वचनादप्रयोजनम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) मातृवंश इति । गार्या अपलं या स्त्री सा (भाप्यम् ) गोत्राबून्यस्त्रियाम् (४।१०९४) इति | मातृवंशेन गर्गकुला भवत्येवेति गर्गापेक्षया तस्य गोत्रत्वात् घचनादप्रयोजनमेतद्भवति । नास्ति गार्गा ॥ ‘एको गोने' इति नियमात्प्रत्ययान्तराभावासास्ति गार्गा। पौन- (प्रदीपः) नास्ति गार्गेति । गार्या अपत्यं त्रीत्यनाथे प्रमृतिप्रहणं तु व्यवहितापलोपलक्षणम् । तस्मात् फिनर्थ एप नास्ति मलयः। 'अग्नियाम्' इति युवसेज्ञानिषेधाद् गोनस-गकारः ।। ५ पुसके इनिसमा मात ' बारपासपमेसम्ममादादिति नीले। 6.पुस्तोमा .धुंदावन पविदेश व पुमोऽपि समय मत एम्भस धोनस पिनास बारिता • महापरियामागेमा किमयों नहार' साहिल पाउ.पुधरयो। 'हथियाम्' महरा पुरन पोरयभारिप भाग। - १९पा..

·उद्दयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.४आ. फाण्टा० सूत्रे कम् ॥ (उड्योतः) भाष्ये-द्वावेवेति । द्वावपीत्यर्थः ॥ ननु पौत्र (५३०२ आक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) प्रभृतीत्यन पुरत्यय विवक्षितत्वात् न गोनत्वमत आद --पौन- ॥ * ॥ फाण्टाढते प्रत्ययस्य णित्करणा- प्रभृतीति ।। नर्थक्यं वृद्धत्वात्प्रातिपदिकस्य ॥ * ॥ (भाष्यम्) फाण्टाहतेः प्रत्ययस्य णित्करणमन- (६९० विधिसूत्रम् ॥ १।१ । ४ आ. १०२) र्थकम् । किं कारणम् ? १३९४ वृद्धट्टक सौवीरेषु वहुलम् वृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य । वृद्धमेवैतत्प्रातिपदि. ॥४।१।१४८॥ (प्रदीपः) फाण्टाहृतेरिति । यथासंख्यसंवन्धस्येष्ट- (विषयविभागप्रदर्शकभाष्यम्) त्वान्न मिमतशब्दार्थ णित्वम् । पूर्वनिपातव्यवस्था तु शान्ने गोत्रस्त्रियाः, वृद्धाक, फेश्छश्च, फाण्टाहृति नावश्यं सर्वनाश्रीयत इति तदनाश्रयणमपि न यथासंख्याभावं सूचयितुमलम् । शिष्टं भाष्यं पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ (१४७-१५०) इमे चत्वारो योगा। (उड्योतः) नन्वरुपान्तरत्वान्भिमतस्य पूर्वनिपाते कर्तव्ये तत्र त्रयः कुत्सने, त्रयः सौवीरगोत्रे। तदकरणं यथासख्यप्रवृत्यभाववोधनद्वारा मिमतात् णामिति वृध्र्यों आद्यो योगः कुत्सन एव, अन्त्यः सौवीरगोत्र णकारोऽत आह-यथासंख्येति ॥ एव ॥ (५३०३ णित्वफलवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ तु ॥ * ॥ (प्रदीपः) गोत्रस्त्रिया इति । विषयविभागकथनार्थोs- वोपक्षेपः । कुत्सनमहणस्य सौवीरग्रहणस्य च सूनद्वय एवानु- फर्तव्यः । फाण्टाहता भार्या अस्य फाण्टाहृता (भाष्यम्) पुंवद्भावस्य प्रतिपेधार्थों णकारः वर्तनाथथोकविषयविभागलाभः ।। | भार्यः। 'वृद्धिनिमित्तस्य' इति पुंवद्भावप्रतिषेधो (उद्द्योतः) भाष्ये-अन्त्यः सौवीरगोत्र एवेति । इदं | यथा स्यात्-इति ॥ च फाण्टाढत्यभिप्रायकम् , न तु मिमताभिप्रायम्, असंभवात् ॥ त्वान्डीपुचितः, किं च स्त्रियां युवसञ्चानिषेधेन ‘एको गोत्रे' इति (उड्योतः) भाष्ये-फाण्टाहता भायेति । नन्वत्र जाति- कथमय विषयविभागो लभ्यतेऽत आह----कुरसनग्रहणस्येति ।। नियमेन णोऽपि दुर्लभ प्रति चेन्न । अन्त्यदोषस्यागे वक्ष्यमाणल्वेना- दोषत्वात । आयोऽपि न, शास्त्रीयगोतस्यैव जातिलक्षणे ग्रहणात् । (६९२ विधिसूत्रम् ॥४।।४ मा. १०३) एतेन 'जातेश्च' इति पुवत्वनिषेधसिद्धरिदमप्रयोजनमित्यपास्तम् ॥ (५३०४ णित्वप्रयोजनाप्रयोजनवार्तिकम् ॥३॥) १३९६ फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिजी ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ ॥४।१।१५०॥ (भाप्यम) किमुक्तम् ? (णित्वापे माध्यम्) गोत्रोद्यून्यस्त्रियामिति वचनादप्रयोजनम्, अवंश्यत्वाद्वा स्त्रियाः प्रयोजनमिति ॥ किमर्थो णकारः? (उड्योतः) अवंश्यस्वाद्वेति । इदमपि पूर्वोक्तापर आहेत्यादि- वृद्ध्यर्थः । णितीति वृद्धिर्यथा स्यात्-फाण्टा- | रीत्या प्रत्याख्येयमिति तात्पर्यम् । हत॥ मिमतस्य गोत्रत्वामावात् 'अन्त्यः सौवीर गोत्र एवं' इत्येतन्मिमतेन | प्रत्ययान्तादपरो गोत्रमस्सयो नेति एको गात्रे इत्यनेन प्रतिरोधात् । फाण्टाहतस्या. पद न सम्बप्पते, भषम्मवादिस्य। पत्स फाण्टाइतिरितीनन्दादपरो गोत्रप्रत्यया प्रिया न स्यात् । युवप्रत्ययस्त . फाण्टादतणा, मिमताच फिट इत्येवं यथाराक्ष्यसम्बन्धादियर्थः । स्थादेव एच रिया न मयति-ति णितरण पाण्टाहताभार्य इसेतदर्भमनाव- ५ मोवरियाः कुत्सने पति सूत्ररयभाष्यवयास्येयमित्या । तत्र हि यकमिति मावः । पुंरद्धावप्रतिषेधार्थच, गोपून्पनियामिति वचनादायोजनम्। अवश्यत्वादा (पितृपितामहादियो न तु मातृमातामहादि।। फाण्याइते व्यपथस्य न सिमा प्रयोजनम्-निपातिकायव्याश्यानावरेऽयमेवार्यवत्र माध्यतोता। युवमझा, न गोत्रमति 'एको गो। इति नियमागागदपति पाण्यादतामार्य .'पपर्योत्र पशारों'इति इ. पाटः। इति तत्र पुबद्भावमतिधार्थमावश्या गित्वरणमिति भावः । गोत्रयिया पनि वाति से उने, पादतामा यत्र गुंबद्भाव • गोत्रधिपा पुरसन इति माध्ये मागमातामहानिरपि पंखाय मनिपा प्रत्ययस्य गितरण मेावश्यकम्, मखियामिति पियां शुश्मज्ञानिये पाटाहतेः उपपत्तस्य गोत्रस्न निषमाणमसम्मातिनततणित्वापोजन. घेन पाटाहरपल पीत्य पाटाइविशम्दायप्राय व दुगा, गोर. | मियायपर बाहेखनेनोकम् ।

·इञोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १४७ (६९३ विधिसूत्रम् ॥ ४।। ४ . १०४) यञ्चदित्यस्य यजन्तवदित्यर्थात् कथं प्रकृत्याप्रया प्राप्तिरत आह- सामान्येति ।। १३९७ कुर्वादिभ्यो ण्यः ॥११॥१५१ ॥ (समाधानमाप्यम्) (प्यप्रत्ययाधिकरणम्) अस्तु तर्हि कण्वादिवदित्येव । (५३०५ अतिदेशविधिवार्तिकम् ॥ १॥) कथं वामरथाः, वामरथानां संघ इति च? ॥ * ॥ वामरथस्य कण्वादिवत्वर- ययं स्वरवर्जमित्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यः प्रत्य- वर्जम् ।। *॥ याश्रयमप्यतिदिष्टं भवतीति ॥ (भाष्यम्) वामरथस्य कण्वादिवद्भावो वकव्यः । (प्रदीपः) यदयमिति । लिझौदाहत्यानाहस च कण्या- किमविशेपेण? दीनां यवन्तानां यत्कार्य विधीयते तदतिदिश्यते ॥ नेत्याह- (उद्द्योतः) स्वरस्याहत्य विधानामावादाह-लिङ्गादिति । स्वरवर्जम् , स्वरं वर्जयित्वा। कि प्रयोजनम् ? (६९५ विधिसूत्रम् ॥ ४।। ४ आ. १०५) वामरथ्यस्य च्छात्रा वामरथाः। 'कण्वादिभ्यो गोने' (४२२२११) इत्यण्यथा स्यात् ॥ १३९९ उदीचामिम् ॥ ४।१।१५३ ॥ (प्रदीपः) वामरथस्येति । प्रकरणाण्यप्रत्ययान्तस्येति (इनोऽधिकरणम्) विज्ञेयम् । कण्वादीनां यनन्तानां यत्कार्य तदतिदेशः। केवलाना (५३०६ वार्तिकम् ॥१॥) तेषां कार्यस्य कस्य चिदविधानात् ॥ वामरथा इति।छे ॥*॥ उदीचामिविधी तक्ष्णो- प्राविधिः। 'आपत्यस्य' इति यलोपः। ऽण्वचनम् ॥ * ॥ (उड्योतः) ननु 'वामरथस्य कण्वादिवत्' इत्युक्त्वा वामर- (भाष्यम् ) उदीचामिभूविधौ तक्ष्णोऽण धक- व्यस्य छात्रा इत्युदाहरणमयुक्तमत आह-प्रकरणादिति ॥ ननु व्यः-ताक्ष्णः॥ 'काव्यादिवत्' इति वक्तव्ये 'कवादिवत्' इत्ययुक्तमत आह- कण्वादीनामिति ॥ (प्रदीपः) उदीचामिति । इझ्याधनायानिध्य वच- नम् ॥ ताक्ष्ण इति । 'पपूर्वहन्धृतराज्ञामणि' इत्यल्लोपः। (पक्षद्वयेऽप्याक्षेपकभाष्यम्) यदि कण्वादिवदित्युच्यते, (उद्द्योतः) इन्याधनायेति । 'उदीचा मते' इत्यादिः। 'अन्' प्रत्ययाश्रयमनति- इति प्रकृतिभावप्राप्तैराह-पपूर्वेति । इदश्य प्रतिमावापवादक- दिष्टं भवति। मिति भावः॥ तत्र को दोपः? वामरथाः, वहुपु लोपो न प्राप्नोति । वामरथानां (लाघवप्रदर्शकमाप्यम्) संघ:-वामरथः-'संघावलक्षणेप्वन्यभिभामण्' यदि पुनरयं तक्षन्शन्दः शिवादिपु पट्येत ॥ (४३२१२७) इत्यण न पामोति । (प्रदीपः) यदीति । विशेषविहिवेनाणा वाधितत्वादिस् यदि पुनर्यवदित्युच्यते । एवमपि प्रकृत्याश्रित-न भविष्यतीति भावः ॥ मनतिदिष्टं भवति। (उध्योतः) ननु शिवादिपाठः प्राचा मते चरितार्थोऽत तन को दोपः? माह-विशेपेति । तत्रापि ण्यप्राप्तेबांध्यसामान्यचिन्तयेति भावः । यामरथ्यस्य च्छात्रा वामरथाः । 'कण्वादिभ्यो (५३०७ लापवाभाययोधकार्तिकम् ॥२॥) गोमे' इत्यण न ग्रामोति ॥ (प्रदीपः) यदीति । कण्वादिवदिति वचनावण्वारीना- ॥* ॥ शिवादिरिति चेण्यविधिः ॥ॐ॥ माहत्व यत्कार्य विहितं 'कम्यादिभ्यो गोत्रे' इति तस्यैवातिदेवाः (भाप्यम्) शियादिरिति चेद् ण्यो विधेयः । प्राप्नोति, न तु यमन्तमाननियन्धनस्येति भावः ॥ एवम- ताक्षण्य इति । पीति । सामान्यातिदेशे विशेषानविदेशात् ।। (प्रदीपः) ण्यविधिरिति । यद्यणा कार्यमानं यापते (उद्द्योतः) ननु कग्वादिसम्बस तत्प्रकृतिकपमन्वयाणि- | तदा द्वयोरपि ध्येमोर्याधः स्यार । अथ विदोपचिन्ता, तदा पुर- कल्यारकुतः प्रत्ययाप्रयाप्राप्तिरत आर--कण्यादिवदिनि ॥ ननु स्वादपवादा इति न्यायाद् म्पन्धेव बाघः प्रामोति नमः ।। १. पुलपाभितम निपट. पसरवारमानिसिमसिमरिया रिपीस, तमा यस त्रापिमा मोति सेवासरिय सनसमारोबा. हमपरितवा तोरमोरशिपाया सानिमा मोधियशीमा ·१४८ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१पा.४ आ. कौसल्यसूत्रे . (५३०८ सिद्धान्तयार्तिकम् ॥३॥) (५३०९ सूत्रांशपूरकवार्तिकम् ॥2॥) || सिद्धं तूदीचां चा पयवचनात् ॥४॥ ॥ * ॥ फिप्रकरणे दगुकोसलकार- (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । च्छागवृपाणां युट् च ॥ * कथम्? (भाष्यम् ) फिप्रकरणे वगुकोसलकर्मारच्छा- उदीचां वा पयवचनात् । उदीचां वा ण्यो भव- | गवृपाणांयुट् चेति वक्तव्यम्। दगु-दागव्यायनिः। तीति वक्तव्यम् । ण्येन मुक्त यो यतः प्रामोति स | फोसल-कौसल्यायनिः । कर्मार-फार्मार्यायणिः। ततो भविष्यति॥ छाग-छाग्यायनिः । वृप-वार्ष्यायणिः । (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । विकल्पितण्यमुक्त पक्षे तक्षन्- (माक्षेपमाष्यम्) शब्दात् 'प्राग्दीव्यतोऽण् इत्या भवति । ननु जातसेनोग्रसेन यदि युट् क्रियते युटि कृतेऽनादित्वादादेशोन विष्वक्सेनभीमसेनेभ्यो ण्येन मुक्के, पक्षेऽण् ऋप्यादिलक्षणः प्रामोति । प्राप्नोति । यथान्यासे तु तेभ्यो ण्येनी भवतः । एवं तर्हि वाहा- इदमिह संप्रधार्यम्-आदेशः क्रियतां युडिति देराकृतिगणत्यादेतेभ्यो ण्येन मुक्के इब् भविष्यतीत्सदोपः ॥ किमन कर्तव्यम्। (उद्योतः) भाष्ये- उदीचां वा प्येति । पूर्वस्ने उदीचा परत्वादादेशः। अहणमपकृष्य विकल्पातया व्याख्येयम् , इद च सूप्त न कार्यमिति नित्यो युटू-रतेऽप्यादेशे प्रामोति, अकृतेऽपि । भावः । स्वमेतप्रच्युतिमङ्गीकृत्येदम् ॥ युडप्यनित्यः :-अन्यस्य कृत आदेशे प्रामोति, अन्यस्यारते । शब्दान्तरस्य प्रामुवन विधिरनित्यो (६९७ फिविधिसूत्रम् ॥ १।। ४ भा. १०६) भवति । १४०१ कौसल्यकार्यािभ्यां च अन्तरगस्तर्हि युट् । काऽन्तरङ्गता? ॥४।१।१५५॥ उत्पत्तिसंनियोगेन युडुच्यते, उत्पन्ने प्रत्यये (फिमोऽधिकरणम्) प्रकृतिप्रत्ययावाश्रित्यागस्यादेश उच्यते । (विकृतनिर्देशस्य विवक्षितत्वयोधकभाष्यम् ) आदेशोऽप्यन्तरङ्गः। किमिदं कौसल्यकार्यियोतियोर्ग्रहणं कि- यते? वक्ष्यत्येतत्-आयनादिपूपदेशिवद्वचनं स्वरसि- एवं विकृताभ्यां यथा स्यात् । ध्यर्थमिति। अत्यल्पमिदमुच्यते-कौसल्यकार्याभ्यां चेति॥ अनवकाशस्तर्हि युट् ॥ (प्रदीपः) किमिदमिति । कोसलस्यापत्यम्, 'वृद्धत्को- एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । सलाजादान्य' इति व्यङ् । कारस्यापत्सम् , कारिलक्षणो यदि पूर्वान्तः नियते दागव्यायनिः, ओर्गुणो ण्य इत्येवं यौ कौसल्यफार्मार्यशब्दी तयोर्महणं नेष्यत इति | न प्राप्नोति ॥ प्रश्नः। उत्तरंतु-प्रत्ययसनियोगेनैयंभूतप्रकृत्यादेशविधानार्थ (प्रदीपः) अगस्यादेश इति। अङ्गनिमित्तप्रत्ययाव- एव निर्देशः॥ यवस्थेत्यर्थ ॥ चेनेति ॥ तेन युगपदागमादेशौ भवतः ॥ (उड्योतः) ननु व्यण्यान्तयोः प्रकृतित्वायैव निर्देशोऽत (उड्योत.) ननु प्रत्ययावयवस्यैते आदेशा इति 'अगस्यादेशा.' आह-कोसलस्येति ॥ उत्तर विति । कौसल्यायन्यादिप्रयोगे | इत्ययुक्तमत आह–अंगनिमित्तेति ॥ भाष्ये-ओर्गुणो न प्रा. भूयमाणप्रकृतिमागस्येदमनुकरणमित्यर्थः। मोतीति । कोशलादावतो लोपानापत्तिरित्यपि वोध्यम् ॥ १ मतासूत्रामाचे उदाचा ग्रहण सेनान्तरक्षणेत्यनैव कार्ये नत्वपकर्ष इत्या १ व्यण्यान्ताभ्या नायम्फि, किन्तु कोसळकर्मारशन्दाभ्याम्फिन् भवति, तत्सनियोगेन च प्रवृते कौसल्यकार्मार्य शम्दावादेशीभवत इलेवाश्रयणीयम् । २ यथान्यासे खातसेनादिशन्देभ्यः माया मते प्य एव न विम्, उदीचा स्थण्यान्ताभ्या फिलःखीकारे गोत्रमत्ययान्तावायें एवायम्फिा स्यात् । मते इलेव । एतत्स्चामावे तु प्राचामुदीचामिसादिभेदो न स्पादिय स्वमत- प्रध्युति ॥ ५ 'युर प्रियतामादेश इति इति छ पाट10 ययान्ताभ्या वौसत्यकामायांग्यामेवाय पिन् भववित्येतदर्थमय निर्देश ६ 'आपत्रादिपु'इतिषश पाठ इत्यर्भः कथम्? इग्यते च गोये.

·फिनोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । ११९ , किं चान्यत् प्राप्नोति? . ०७) कथम् ? (समाधानभाष्यम्) अनादित्वात्, फुटि कृतेऽनादित्वादादेशो न अस्तु तर्हि परादिरेव। प्राप्नोति ॥ ननु चोकम्युटि कृतेऽनादित्वादादेशो न एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते ॥ प्रामोतीति। (५३११ कुगागमेऽप्याक्षेपवार्तिकम् ॥२॥) ने दोपः। ॥ * ॥ पूर्वान्ते नलोपवचनम् ॥ * ॥ सिद्धं त्वादिष्टस्य युवचनात्, सिद्धमेतत् । (भाष्यम्) यदि पूर्वान्तः क्रियते, नलोपो कथम्? वक्तव्यः चार्मिकायणिः, वार्मिकायणिः । 'नलोपः आदिष्टस्य युवचनात् । युद्धादिष्टस्येति वक्तव्यम्। प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपो न प्राप्नोति । परादौ तत्तर्हि वक्तव्यम् ? तु पुनः सति 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति न- लोपः सिध्यति॥ न वक्तव्यम् । चेन संनियोगः करिप्यते युट् च। किंच? अस्तु तर्हि परादिरेव। यञ्चान्यत्माप्नोति । ननु चोकम्-कुटि कृतेऽनादित्वादादेशो न ग्रामोतीति ॥ आदेश इति ॥ (५३१२ कुढागमसमर्थकयार्तिकम् ॥३॥) ॥*॥ सिद्धं त्वादिष्टस्य कुवचनात् ॥* ॥ (७०० विधिसूत्रम् ॥ १।१११ मा. १०७ (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । १४०४ वाकिनादीनां कुक् च कुवादिष्टस्येति वक्तव्यम् । ॥४।१।१५८॥ तत्तर्हि धकव्यम्। (लाघवमूलं माण्यम्) न वकव्यम्, चेन संनियोगः करिप्यते-कुंद, यदि पुनरयं कुट् परादिः क्रियते ॥ कि चे? यच्चान्यत् ग्रामोति । (प्रदीपः ) कियत इति । गणसूत्रमेवैवं पठ्यत इत्यर्थः । किं चान्यत्मामोति? यद्यपि 'याकिनादीनां कुच' इति सूत्रपाठे लाघवं भवति, 'नलो आदेशः। पश्च' इति गणसूत्रकदेशस्याकरणात् , तथापि गणपाठस्य पश्चात् सिध्यति, सूत्रं तहि भिद्यते ॥ सूत्रप्रणयनाद् गणपाठदर्शनात् दुक्चेत्युक्तमिति भावः । लिङ्ग- (कुगागमसमर्थकमाप्यम्) विशिष्टपरिभाषया चर्मिणीनर्मिणीभ्यां प्रलयविधानागस्याट इति यथान्यासमेवास्तु । पुंवद्रायः सिध्यति । कुटि तु भन्वाभावात् पुंवद्भावो न स्यात् ॥ ननु चोकं पूर्वान्ते नलोपवचन मिति । (उयोतः) नन्वष्टाध्याय्यामस्यादर्शनात् 'क्रियते-न्याम एव' नेप दोपः। रत्ययुकमत आहणेति ॥ स्वयं फलान्तरमाह-लिङ्गविशि क्रियते एतन्न्यास एय 'चमिवर्मिणोनलोपश्च' ऐति । स्त्रीप्रत्ययान्ताभ्यामाभ्यां प्रत्ययेनार्थाभिधाने दृढ मान ! इति ॥ चिन्त्यमिति कश्चित् ॥ (५३१३ विमतिपेधयोधस्यातिकम् ॥ ४॥) (५३१० कुढागमाक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ कारिभ्य इमोउंगोत्राफिज ॥* ॥ कुटि प्रत्ययादेरादेशानुपपत्ति- विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ रनादित्वात् ।। * ॥ (माप्यम् ) कारिभ्य इजु भवतीत्येतसादगोत्रांत (भाप्यम्) फुटि सति प्रत्ययादेरादेशो नोपप- | फिन भवति विप्रतिपेघेन । फारिभ्य इन भवती. स्पस्थावकाश:-अयस्कारिः, लोहकारिः । फिनो. किं कारणम्! अवकाशः-तापसायनिः, साम्मितिकायनिः। एमगरनालापमपारस पतंन नारेनन्। र पसरणावमा सहारा भने पुत्र ..पुरा 'रिप्यो पाउ मापने। nिs मि-वमिनाहादाम मिया मामे गो ५दिनानिमार(mm) मारमोनोरया गाभा. घते।

·१५० उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.१ पा.४ा. मनो० सूत्रे -RSere- इहोभयं नामोति-जापितायनिः । फैिभवति यदि परादिः क्रियते-मानुपी, अञन्तादिती- विप्रतिपेधेन॥ कारोन प्राप्नोति ॥ (प्रदीपः) ईकार इति । 'शारवाद्यनो जीन्' इत्यने. (७०३ विधिसूत्रम् ॥४।१।४ भा. १०८) नेति भावः ॥ १४०७ मनोर्जातावञ्यतौ षुक् च (उयोतः) शारवादीति । अतः' इत्यधिकारादकार- ॥४।१ । १६१॥ रूपस्यैवानस्तत्र ग्रहणमिति भावः ॥ (अन्यतोरधिकरणम्) (पूर्वान्तरवस्थापकभाष्यम्) (माणवशब्दसिध्यर्थ भाप्यवार्तिकम् ) अस्तु तर्हि पूर्वान्त एव। अपत्ये कुत्सिते मूढे कथं मानुपाः, मानुपाणां संघ इति? मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः। उभयत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् , न चैत- नकारस्य च मूर्धन्य- ल्लौकिकं गोनम् । स्तेन सिध्यति माणवः॥ किं तर्हि ? (प्रदीपः) अपत्य इति । णत्यविधानार्थमिदम् , अणः जातिः॥ सिद्धत्वात् । न च 'न दण्डमाणवान्तेवासिषु' इति निपातनाण्य इह तर्हि मानुप्यकमिति 'हलस्तद्धितस्य' इति त्वस्य सिद्धत्वाचनमनारम्भणीयम् । निपातनादर्थविशेपस्यानि- यलोपः प्राप्नोति । थयात् । अनधीतविद्यत्वान्मूढत्वं, विहिताकरणानिषिद्धाचर- परादावग्येप दोपः। णाच कुत्सितत्वम् ॥ (उड्योतः) भनिश्चयादिति । निपातनसिद्धार्थ एव स्फुट- पंणं शक्यं विज्ञातुम् । यद्धि तद्धलस्तद्धितस्येति हलमहणं न तद्गविशे. स्वाय कथित इति तत्वम् ।। (पुकः पूर्वान्तत्वे भाक्षेपभाष्यम्) इह हि दोपः स्यात्-"वृकाट्टेण्य" (५।३।११५) यदि पुक् पूर्वान्तः क्रियते-मानुपाः, वहुपु वार्केणीति । लोपः प्रामोति । मानुपाणां संघः "संघावलक्षणेप्व. तलादुभाभ्यामेव तद्रकव्यम्-प्रकृत्या के राज. ज्यनिजामण्" (४।२।१२७ ) इत्यण प्राप्नोति ॥ न्यमनुप्ययुवान इति ॥ (प्रदीपः) मानुपा इति । अपत्याधिकारादपले प्रत्ययो (प्रदीपः)न चैतदिति । अपये व्युत्पादितस्यापि विधीयते । जातिग्रहणं तु प्रकृतिप्रत्ययविशेषणं न तु जातिः | मानुपशब्दस्य ब्राह्मणशब्दस्येव जातिवाचित्वादपत्सवाचित्वा- प्रत्ययार्थ इति 'यमलोध' इति लुक्प्रसाः। परादौ तु पन् भवति | भावादित्यर्थः ॥ इह तहीति । हलन्तादशात्परस्य तद्धितय- नत्वनिति लुगभावः । ननु तद्गतस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति | भारस्य लोप इति मन्यते, 'हलस्तद्धितस्य' इति वर्तमाने 'आप. परादावप्यम् कृतप्रसाः । एवं तर्हि अकारप्रश्पादकारमान- स्थामोऽन्न प्रहणात्परादापश्चार्याभावः। | सस्य च तद्धितेनाति' इति लोपोऽन प्राप्नोति । 'हलवद्धितस्य' (उयोतः) प्रकृतिप्रत्ययविशेषणमिति । समुदायाविशे- | इत्यत्र तु-इतीति वर्तते ॥ वार्केणीति । शब्दादायुध- पागिपर्थः । समुदायगम्येति यावद । पत्र 'राजन्य' इत्यत्रापि ! जीविसघविशेषवचनात् साथै टेण्यप्रत्ययः ।। बोध्यम् ॥ अकारमलेपादिति । शरयादित्वार-'यममोश्च' (उड्योतः) अपत्सवाचिस्याभावादिति । शारेण विभा- पाइसनेति भावः ।। नेऽपि लोकेऽपत्यदोधवत्वामावादिति भावः । अपत्यत्नेन योधक प्रव. (परादिरये आक्षेपमाप्यम्) राध्यायमसिम दिगोयम् । तत्प्रसिद्धत्लामावास्यपि बोध्यम् ।। मस्तु ताई परादिः। पापो पसारदिलनेन। हो या रम्दा पुचिता पनि भप पुस्लिो महाभियमुना चि गई चा मागासदनमासे इस्ति सिदिमाया | मेव, तदाह-निपातनसियार्थ हलि. चिमगादयामिनिसराउमा मरिगषेत्र गागपसमिति .मा तपसारन गुमाइत पापायरा भग एमिला शामभर. भार-अत इलपिहारादिति। मानसानामागम रोग्यास रिदिशानिमाटापुमाति.

·गोत्रसंज्ञाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १५१ (७०४ संज्ञासूत्रम् ॥ १।१४ मा. १०९) एव स्विति । डित्थादिपु डित्यादिपदानां नित्य एव संवन्धः, यथा १४०८ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् गवादिपदानां गवाघणे इत्यर्थः ॥ असिन्शास्त्रे-व्याकरणे वृद्धया- दीनां शब्दानां शक्तिसंकोचलक्षणो नियमो व्यवहारायेत्यन्वयः ।। ॥४।१।१६२॥ तत्र हेतुः-अकृत्रिम इति । कृत्रिमत्वम्-आधुनिकत्वमिति (गोत्रसंज्ञाधिकरणम्) भावः । यथा गुणद्रव्ययोर्गुणे विशेषणत्वम् , द्रव्ये विशेष्यत्वमकृत्रि- (५३५४ सूत्रस्य न्यूनताक्षेपे वार्तिकम् ॥ १॥) ममनादिसिद्धमेव, न वाधुनिकम् , तद्वत्सम्झासशिसंबन्धोऽकृत्रिम एवेत्यर्थः॥ ॥ * ॥ पौत्रप्रभृतेर्गोत्रसंज्ञायां यस्यापत्यं तस्य पौत्रप्रभृतिसंज्ञाकरणम् ॥ * ॥ परे तु-कारिकायां नियमः-शक्तिवोधनन् , शकिरतु नित्ये. त्याह-नित्य एवेति । एवञ्च गोनशब्दस्याप्यनेकेष्वर्थेषु शक्तिरस्त्येव, (भाप्यम्) पौत्रप्रभृतेर्गोत्रसंशायां यस्यापत्यवि- | तद्बोधनफलकं शास्त्रम् , अज्ञातशक्तिकोषकत्वात् । कैयटोकनियम- वक्षा तस्य पौत्रप्रभृतेर्गोत्रसंज्ञा भवतीति वक्तव्यम् । स्वानुपपत्तेः-वृद्धयादिष्वप्येवमेवैत्याह-वृध्यादीनां चेतीत्यर्थ- गर्गोऽपि हि कंचित्प्रति पौत्रः, कुशिकोऽपि, तत्र | माहुः । अत्र यद्वक्तव्यं तद्वृद्धिसूत्रे शम्देन्दुशेखरे, शक्तिवादे मंजूपायां च विस्तरेण निरूपितम् ॥ मा भूदिति ॥ भाष्ये-पौनप्रभृतेरिति । तद्रूपापत्यस्येत्यर्थः ॥ यस्यापत्येति । (प्रदीपः) पौत्रप्रभृतेरिति । नन्वपत्यमानस्य लोके यत्संवन्ध्यपत्यविवक्षा तत्संवन्धिपौनप्रमृतीत्यर्थः । गर्गस्य गोत्रले गोत्रत्वादपत्यविशेषे गोत्रशब्दस्य नियमात्परिभाषेयं न्याय्या दोपमाह-सत्याञ्चेति ॥ न तु संज्ञा । नैप दोषः । लिङ्गवती परिभाषा भवति, विघ्यन्त- रशेषभूता वा । न चेयं तथा । यथा च युद्धमादयः सर्वार्थप्र- (वार्तिकान्यथासिद्धिपरं भाष्यम्) त्यायनयोग्या अपि संज्ञिविशेषे शक्त्यवच्छेदकरणात संज्ञा तत्तर्हि वक्तव्यम् । उच्यन्ते तधेयमपि । उक्तं च हरिणा- न वक्तव्यम् । “समर्थानां प्रथमाद्वा" (१९८२) व्यवहाराय नियमः संज्ञानां संशिनि क्वचित् । इति वर्तते । समर्थानां प्रथमस्य यदपत्यं पौत्रमभृ. नित्य एव तु संवन्धो डित्यादिपु गवादिवत् ॥ तीति विज्ञायते ॥ वृद्ध्यादीनां च शास्त्रेऽस्मिञ्छफ्त्यवच्छेदलक्षणः । (प्रदीपः) समर्थानामिति । यद्यप्यपत्यशब्दस्य संव- अकृत्रिमो हि संवन्धो विशेषणविशेप्यवदित् ॥ इति । | न्धिशब्दत्वेन चोद्यमेतत्परिहियते । न हि गर्गशब्दस्यापत्सत्वं गर्गोऽपीति । वस्तुस्थित्या तस्यापि पौत्रत्वमवश्यं भावि । सदपि वस्तुस्थित्याऽर्थ इति । तथापि परिहारान्तरसद्भावाद्भा- सत्यां च गोनसंज्ञायां गोत्रौद्यूनीति वचनाथूनि प्रत्ययप्रसङ्गः, प्यकारेणैतन्नोक्तम् ॥ गार्योदेव च यूनीष्यते ॥ (उयोतः) न हि गर्गशब्दस्सेति । वस्तुस्सित्या सदप्यपत्सत्वं न गर्गशब्दस्याध इत्यन्वयः। सूने-अपत्यशब्देनापत्यत्वेन वोप- (उद्द्योतः) अपत्यमानस्येति । ननु विषय उच्यत इत्याशयः॥ प्रसिद्धापत्यस्यैव लोके गोत्रत्वेन तदतिरिक्तपीनप्रभृतेरपि सञ्चार्थमिदं चरितार्थमिति चेत्-चिन्यमेवेदम् ॥ नियमादिति । अनियमे परे तु-संबन्धिशब्दत्वेऽपि 'यस्यापमं तं प्रति गोत्रम्' इत्य- नियमकारिणी परिभाषेति भावः ॥ लिङ्गवतीति । यथा 'इको | लाभेऽपि गर्गस्य गोत्रसश दुष्परिहरा । 'अपत्यत्वप्रकारकवोधविषयम्' गुणवृद्धी' इति ॥ विध्यन्तरेति । यथा 'निप्रतिपेधे परम्' इति । इत्यर्थेन वारणे तु 'सन्धिशब्दत्वेन' इति निष्फलम् । किञ्च विष्यन्तरशेप भूतत्व च विध्यन्तरनियामकत्वरूप विवक्षितम् , अतः यदाऽपत्यशम्दः प्रकरणादिना पौत्रादिपरस्तदा तनो यूनि प्रत्ययप्रसंगः, संज्ञानां कार्याधत्वेऽपि न क्षतिः । युक्त्यन्तरमप्याह-यथा चेति । तस्मादायोक्तमेव युक्तम् । 'समर्थानां प्रथमात्' इत्यनुवृत्यर्थमेवार उपस्याप्यस्योपस्थापफेन वृत्त्या बोधनादिति भावः । करणादिति। पठितम्, न तु प्रथमे । तेन धपत्यप्रत्ययान्तवाच्यस्स गोत्रसदेवि स्थापनादित्यधः ।। व्यवहारायेति । कचित्सशिनि सशनां नियमो | फलति । मिय यस्थापत्य विवक्षितम्-यस्थापत्यनित्य प्रत्ययो व्यवहारायेत्यन्वयः॥ ननु विधिरेव किं न स्यादत आइ-नित्य विवक्षितः-यतः प्रत्ययो विवक्षित इति यावर, तस्य पौत्रप्रति प्रवराध्याय- सर्वाभधारका इसम्युपगमेन पृरसादका उम्दाः समसायन- ग्या सर्भः। गर्गस्य सचिमति पौरलेन परिमारस्य गोत्रत्वेऽस्यापि गोषणापता पनि मलया साव, इम्पते प मादित्य: . 'गोशनि रचनापूनि' इलेव पाक पुस्तके । एस्पास्य गुरस्थानिय नियमचरित्वामागन परिमाप त्वमितिय- टोजसमायानं निलमिनि मारः। ५ ननु मिन्ताशेषमनव-विप्यन्वरविशेषणत्यम्, सप परसादीनामपी- स्त भाइ-विपन्तर झोपभूनरपति। (उपस्याप्यस्मादेए स्पार्थस्य उपामापकेन इरसादिपदेन नावा- शक्षा बोधनादित्य • 'पचपत्यशम्दस्य इति. 'नदि गर्गस्थापत्यरत्र' इति ।

·१५२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाग्यम् । [४ अ.१.पा. ४ आ. जीवति सूत्रे . , व्यम् । गोत्रमित्यर्थः । न घेतावानः सवन्धिशब्देनापि वाच्यवृत्या तत्तर्हि वक्तव्यम्। लम्पत इत्याहुः ॥ न वक्तव्यम्, पौत्रप्रभृतीति वर्तते । (५३१५ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ २॥) एवं तर्हि अन्वाचष्टे पौत्रप्रभृतीति वर्तत इति । •॥ * ॥ जीववंश्यश्च कुत्सितम् ॥ * ॥ किमेतस्यान्वारयाने प्रयोजनम् ? (भाप्यम् ) जीववंश्यं च कुत्सितं गोनसंज्ञ भव- (प्रदीपः) अभिजनप्रवन्धो वंशः, तन भवो वंश्यः पिनादिः, तस्मिन् जीवति यस्य सशेष्यते न स निर्दिष्ट इत्वप- तीति वक्तव्यम् । गाय॑स्त्वमसि जाल्म, वात्स्य. त्यमानस्य युवसज्ञा प्रामोतीति मत्वाऽऽह-पौत्रप्रभृत्यपेक्षं स्त्वमसि जाल्म इति। चेति । 'इदं सज्ञाविधानम्' इति शेषः । पौनप्रमृतीति व्यधि- का पुनरिह कुत्सा? करणं विशेषणमपत्यस्यापेक्ष्य युवसज्ञा विधीयते । पौनप्रमृते. पितृतो लोके व्यपदेशवताऽस्वतन्त्रेण भवित- | र्यदपत्वं तद्युवसमित्यर्थः ॥ (उद्द्योतः) अभिजन:-उत्पादक ॥ तत्प्रबन्धः-तत्पर- य इदानीं पिठ्मान् स्वतन्त्रो भवति स उच्यते | म्परा ॥ तत्र भव इति । दिगादित्वाद्यत् । तेन पिठेव्यमातुरादीना गाय॑स्त्वमसि जाल्म, वात्स्यस्त्वमसि जाल्मन न वश्यत्वम् ॥ पोनभूत्यपेक्षपदस्य बहुचीहित्वेनान्यपदार्थमाह- इदं सहेति ॥ नन्वेव पोर्नस्यापि युवसशा स्यादत आह-ज्यधि- त्वं पित्तो व्यपदेशमहसीति ॥ करणमिति ॥ (प्रदीपः) जीवदश्यमिति । 'यूनच कुन्सायाम्' इति (५३१७ अनुवृत्तिफलप्रदर्शकवार्तिकम् ॥२॥) सूनमनापमिति वचनम् ॥ न त्वं पितृत इति । पितृतो ॥ * ॥ तच देवदत्त्यर्थम् ॥ * ॥ व्यपदेशे हि गार्यायण इति भाव्यम् ॥ (उयोता) पितृत इति । वृत्तो स्यीदृशे पिपये या गोन- न्तरं यदपत्यं तन युवसंशा मा भूदिति । (भाष्यम्) देवदत्तस्यापत्यं देवदत्तिरिति, अन- संज्ञा' इस्युक्तम् , तचिन्त्यमिति भाव । केचित्तु-अनेन युवैति नियमादमाप्त गोगत्व विधीयते, तेन पर्यायेण साऽपि, अयमेव वृत्या (प्रदीपः) अनन्तरमिति । अनन्तरस्य च युवसायां शय इत्याहु । परं विदं 'गल पितृत' इति भाष्यविरुद्धम् । 'यक्षनिया' इति लुकासा ॥ पितृतो लोके व्यपदेशवतेत्यस्य पितृमवेत्सधः, पितृमवेति (उद्द्योतः) अनन्तरस गुवस्से दोपमाद-अनन्वरस्य घेति । गोवाधूनि' इति नियमादेवदचशम्दात्प्रत्ययो ग सादित्यपि बोध्यम् ॥ (००५ संशासूमम् ॥ ४॥ ४ भा. ११०) (भनुवृत्ती वोपनिरासभा मम्), १४०९ जीवति तु वंश्ये युवा देवदत्तस्य तर्हि पौने युवसंवा मामोति, एतदपि पौत्रप्रभृति भवति। ॥४।१।१६३॥ न पौनप्रभृतीत्यनेनापत्यममिसंयभ्यतेप्रम- (युपसंज्ञाधिकरणम्) भृति यदपत्यमिति। (५२१६ मनुसिघश्यार्विकम् ॥1॥) किंतर्हि ? ॥॥जीवति तु वंश्ये युवेति पौत्र- यंश्योऽभिसंयध्यते-पीत्रप्रभृति घंश्ये जीवति यदपत्यमिति। मभृत्यपेक्षं च ॥ * ॥ (भाष्यम् )जीपति तु पंक्ष्ये युपेति पौनप्रभृत्य- युषसंशा प्रामोति-"प्रातरि च ज्यायसि" (४१॥ एवमपि देवदत्तस्य की पुरी, तयोः कनीयसि १६५)ति। शेपो वा ॥ पक्षं पेति पतव्यम् ॥

·गोत्रसंज्ञाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । एवं तपित्यमेवाभिसंवध्यते न तु पौत्रप्रभृति (५३३९ पूर्ववार्तिकप्रत्याख्याने चार्तिकम् ॥ ४॥) समानाधिकरणमपत्यम् । ॥ * ॥ आपत्यो वा गोत्रम् ॥ * ॥ नैवं विज्ञायते-पौत्रप्रभृति यदपत्यमिति । (भाष्यम् ) अथवा-आपत्यो गोत्रसंज्ञो भव. कथं तर्हि ? तीति वक्तव्यम् ॥ पौत्रप्रभृतेर्यदपत्यमिति॥ (प्रदीपः) आपत्यो वेति । 'गोत्रेऽलगचि' इयत्र (प्रदीपः) इतरः पौत्रप्रति यदपत्यमिति सामानाधिक- | व्याख्यातम् ॥ रण्येन संवन्धं मत्वाऽऽह-देवदत्तस्येति ॥ आचार्यदेशीय (५३२० प्रत्याख्यानोपयोगिवार्तिकम् ॥५॥) आह-न पौत्रप्रभृतीति ॥ चोदक आह-एवमपीति । ॥ * ॥ परमप्रकृतेश्चापत्यः ॥ * ॥ भ्रातरीत्यनेन वंश्यस्य निवर्तितत्वात्तद्विशेषणस्यापि पौनप्रमृति- (भाप्यम् ) परमप्रकृतेश्चापत्यो भवतीति वक्त- ग्रहणस्य निवृत्ती ज्यायसि भ्रातरि जीवत्सनन्तरापत्यस्यापि कनी- यसो युवसंज्ञाप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ कथं तहीति । एतच्चहा- | व्यम् । दपत्यग्रहणालभ्यते । अन्यथा पौत्रप्रमृरपत्यत्वाव्यभिचारादन- (५३२१ प्रत्याख्यानोपयोगिवार्तिकम् ॥६॥) र्थकमेवापत्यग्रहणं स्यात् ॥ ॥ * ॥ आपत्याजीवद्वंश्यात्वार्थे (उद्द्योतः) भाष्ये- देवदत्तस्य पौत्रस्वति पाठे व्यधि द्वितीयो युवसंज्ञः॥ * ॥ करणे पछ्यौ ॥ पौत्रप्रभृतिवंश्ये इति । एवञ्चापत्यमपि यस्य पौत्र- (भाप्यम् ) आपत्याजीवदश्यात्स्वार्थे द्वितीयः प्रभृतिवंश्यस्तञ्चतुर्थायेवेति भावः ॥ ननु तस्य पौनप्रभृतिवश्यकत्वा- प्रत्ययः स च युवसंज्ञो भवतीति वक्तव्यम् ॥ भावात्कथं संशाऽऽपादनमत आह -प्रातरीत्यनेनेति । 'भ्रातरि (५३२२ प्रत्याख्यानोपयोगिवार्तिकम् ॥ ६ ॥) च ज्यायसि' इति स्त्र इति भावः ॥ वंश्यस्य-वंश्यपदस्य ॥ अन्य- थेति । तृतीयपरगांपत्यादिशब्दानिप्रत्ययवारणाय कृतया 'प्रथ- ॥ * ॥ स चास्त्रियाम् ॥ * ॥ मात्' इत्यनुवृत्त्यैव समर्थानां प्रथमस यत्पौत्रप्रभृतीत्यनेनैव गर्गादि. (भाष्यम्)स चास्त्रियां भवतीति वक्तव्यम् ॥ चारणेनास्य फलाभाव इति भावः । न चापत्यग्रहणानुवृत्त्यैवास्याधस्य (५३२३ लाघवबोधकवार्तिकम् ॥ ७॥) सिमो पुनरपत्यग्रहणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । तस्य समर्थविमकिंस- ॥ * ॥ एको गोत्रग्रहणानर्थक्यं च ॥ * ॥ पद्धत्वेनेहासम्बन्धात् । न चार करणम् 'वे तद्राजाः' इत्यत्रानादी- (भाष्यम्) एवं च कृत्वा एको गोत्रग्रहणमनर्थक नामेव परामर्थम् । 'तद्राजाः' इति महासत्रया तेषामेव संबन्धात्॥ भवति॥ (५३१८ युवसंज्ञाविधिवार्तिकम् ॥ ३॥) (५३२४ प्रत्यास्यानेनेप्टसाधकं वार्तिकम् ॥ ८॥) ॥ * ॥ वृद्धस्य च पूजायाम् ॥ * ॥ ॥* ॥ बहुवचनलोपियु च सिद्धम् ॥ * ॥ (भाग्यम् ) वृद्धस्य च पूजायां युवसंज्ञा वकव्या। (भाप्यम्) बहुवचनलोपिपु च सिदं भवति । तत्र भवन्तो गाायणाः, तत्रभवन्तो वात्स्यायनाः। तत्रविदानामपत्यं माणवक इति विगृह्य विदशब्दादू का पुनरिह पूजा? ोकयोरुत्पत्तिर्भविष्यति-वेदः, वैदौ ॥ युवत्वं लोके ईप्सितं पूजेत्युपचर्यते । तत्रमव. वैदस्यापत्यानि वहयो माणवका इति विगृह्य न्तश्च युवत्वेनोपचर्यमाणाः पूजिता भवन्ति ॥ विदशब्दावहुपूत्पत्तिर्मविप्यति विदा इति ॥ (मदीपः) वृद्धस्येति । सूतेषु तु 'वृद्धस्य च पूजायाम्' इति केचिद् वार्तिकदर्शनात्यक्षिप्तम् ॥ गाया इति। (७०७ संज्ञासूमम् ॥ ४२ भा. १८२) युवसंज्ञाविधानसामर्थ्यात् खार्थे युक्प्रत्ययः ॥ युक्त्वमिति । ननु युवशब्दोऽनपेक्षितप्रवृत्तिनिमित्त एव सहाति कथमेतदुः | १४११ वाऽन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे च्यते? पायेगाल्पवयसो जीवश्यत्वं सभवतीति तदध्यारोपः जीवति ॥४।१।१६५॥ पूजेलदोपः ॥ (पदत्यमाप्यम्) (उयोतः) युवसंशेति । यत्रापि वृरएको रिवल्पविन्स। अन्यग्रहणं किमर्थम्? सदप्यारोप इति । तथ्यारोपमूलनासहचरितवयसोऽध्यारोप भ्रातरीति यतते, सपिण्डमात्रे यथा स्यात् । इप्सितस्वेन पूजेलः॥ अय स्थविरतरग्रहणं किमर्थम् ? 'प्रथयो रकम्यो पुरसश भर इनि.इ. पाट। उमयतो विशिष्टे यया स्यात्, स्थानतो पयस्तधा . । २.पा.च.

·१५४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.४ आ. वाऽन्यस्मिन् सूत्रे थम्? अथ जीवतीति वर्तमाने पुनर्जीवतिग्रहणं किम- | जीवतीत्यर्थः । वंश्ये जीवति मृतस्यापि नित्ययुवसंशाया इष्टत्वात्' इति बोध्यम् ॥ सपिण्डे घेति । 'मृते हि गाग्र्यो मृत इत्येव' इति भाष्ये जीवतो जीवति यथा स्यात्, मते मा भूत् । मृते | पाठ इति भावः॥ हि 'गाग्र्यो मृतः' इत्येव भवितव्यम् ॥ (गोत्रयुवसंज्ञयोः समावेशे दोपापादकभाष्यम् ) अथ गोत्रयूनोः समावेशो भवति, उताहो न । (प्रदीपः) सपिण्डमात्र इति । अन्यथा पूर्वेण किं च प्रामोति? निलायां युवसंज्ञायां प्राप्तायामियं विभाषा स्यात् ॥ उभयत याद प्रामोति, न घयमेकसंज्ञाधिकारः। इति । ज्यायसीत्सनु हत्त्या वयःप्रकर्षे लब्धे स्थविरतर इति किं चातः? वचनसामर्थ्यादुभयनिमित्तः प्रकर्ष आधीयते ॥ जीवत इति । जीवतीत्याख्यातपदं संज्ञिविशेषणार्थमिहोपात्तमित्यर्थः । मृते | दर्शनादर्शनाभ्यां प्रश्नः ।। (प्रदीपः) अथेति । एकसंज्ञाधिकारादन्यन्न समावेशस्य हीति । संज्ञिनि सपिण्डे चेति भावः ।। ( उड्योतः) समावेशस्येति । कृवकृत्यप्रत्ययसंशानां समा- (उयोतः) माध्ये--अन्यग्रहणं किमर्थमिति । अन्य- | वेशदर्शनम् । सार्यधातुकार्पधातुफयोश्च समापेशादर्शनगित्यर्थः ।। लिन सपिण्ट इति किम मिति प्रश्नः । वर्तते इति गाध्यस-संनि- भाष्ये-फिंच प्राप्तोतीत्यस्य-समावेशः किं प्रामोतीत्यर्थः । हितं वर्तत रत्यर्थः । तथा च तदनुवृत्तिः स्यादिति भावः । सविरै- (दोपे श्लोकवार्तिकम्) तरग्रहणं विद्यादिकृतोत्कर्षलाभार्थ स्यादित्याशयः । अत्र 'भातुर- गोत्रयूनोः समावेशे न्यस्सिन्' इति पर्युदासान्मातृसापिण्ड्यं न गृह्यते इति धृत्तिस्वरसः । अविशेपात्तदपि गृह्यत इत्यन्ये ॥ पूर्वेणेति । भ्रातरीत्यनेनेत्यर्थः । को दोपस्तत्कृतं भवेत् ॥ पूर्वसूत्र स्वस्थविरार्थम् , मृतस्य संशाच स्यादिति भावः ।। (भाप्यम् ) गोनयूनोः समावेशे को दोपः? केचित्त-अन्यग्रहणं किमर्थमिति । सपिण्डग्रहणसामर्थ्यात् तत्यतं प्रांमोति, गोत्राश्रया विधयो यून्यपि प्रामु भातरीत्यस्य निवृत्तिर्मविष्यति। न च तन्निवृत्तावपि भ्रातृरूपस- | चन्ति-यास्कायनयः, लाद्यायनयः। “यस्कादिभ्यो पिण्डे जीवति जीवतः परत्वाद्विकल्प एव स्यात् , पूर्वसूत्रं तु मृतस्य | गोत्रे" (२४॥६३) इति लुक् प्रामोति ॥ संशामिति तयावृत्तयेऽन्यमदणमिति वाच्यम्, स्थानवयोभ्यामु- (प्रदीपः) यास्कायनय इति । यस्कस्सापत्यं गोन- स्कृष्ट रत्यर्भकस्थविरतरपदेनैव वारणा । गहि भ्राता सागत उत्कृष्टः, मिति शिवाद्यण् । तदन्ताधूनि “भणो व्यच" इति फिन्, एक- किं तु वयसैवेति प्रश्नाशयः । उत्तरस तु-केवलसपिरतरसपि- | देशविकृतस्यानन्यत्वाइसौ 'यस्य' इति लोपे च यास्केतिशब्दो ण्डमाने यथा साप, न तु मासहितान्यसपिण्डेऽपि जीवदीत्यर्थ | यस्कशब्द एवेति लुक् प्राप्नोति ।। स्त्याशयः । तेन तत्र पूर्वण नित्यमेव ॥ प्रातरीति यतेत इत्यस्य (उयोतः) ननु यारकादयं परो न तु यस्फावत आह-- 'प्रातरिच ज्यायति' इति सूत्रं पर्वत श्त्यर्थः। तद्विपये मा भूत इति एकदेशेति ॥ पः ॥ सपिण्दमात्र इत्यस्य तद्रहितसपिण्डमा सर्थ इत्याहुः ।। (एकदेशे दोपचारकं श्लोकवार्तिकम् ) यत्नु गृत्तो-पितृम्मे, पितामहे, मातरि घा वयसाऽपिके जीवति यस्कादिपु न दोपोऽस्ति पाग्यांयगः, गाग्यों वेयुचम् । तचिन्तम् । प्रातरि फेवलेऽन्य- सहिते या जीवति जीवतोऽपि नित्यसहाया एवं स्वीसारा । न यूनीत्यनुवर्तनात्। तर आतपदेन पितामहातेस इत्यन्ये ॥ सागध्यमुपपा (भाप्यम्) यस्कादिपु न दोपः। दया-उपायसीत्यनुयायेति ॥ स्थानम्-पितम्यत्यादि । पितृ किं फारणम्? म्पादयो दि कनिष्ठा अपि पानतो ज्येष्ठाः ॥ गयेवमपि परिरमा न यूनीत्यनुवर्तनात्, न यूनीति तयानुवर्तते । पामध्यदियोमपतो विशिष्ट सरनिदेशो म्य इति धेष, 'ज्या छ प्ररुतम् ? "न तील्बलिभ्यः" (२४॥६१) इति ॥ यसि' पर सा सरबिलाशयार ॥ ननु साम्यन्नपीयतिपदेन महिनो निमबार . मृतस संशानिचिरत मार- यस्तारिभ्यः परम्य गौनालयस्य या लग् भनि, यूनितु (प्रदीपः) न यूनीति । तम पाश्यभेदेन पन्धो भास्पारोति ॥ मंपिनानि । रोपिने गवसे शिम्पमादुला न गयतीति ।। 'गदिमा भरविरह.पा। ran जीपालभरार । ना 'मानसिप १ गोमपातको ग्यास शिक्षा र रोग. wि is intre भाद-परिणामहमिलि it wer, भाषerifm माया गर-नग्यपियरिगना मिmonth भोपिया, METRafaiROIRमा भा.

·गोत्रसंज्ञाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १५५ (दोपापादकं श्लोकवार्तिकम् ) स्तदन्तात्प्रातिपदिकादित्युच्यते । यश्चात्र कण्या- दोपोऽनिषिद्पश्चाला दिभ्यो विहितः, न तदन्तं प्रातिपदिकम् । यदन्तं च न यूनीयनुवर्तनात् ॥ प्रातिपदिकम् , नासौ कण्वादिभ्यः॥ (भाष्यम् ). यदि न यूनीत्यनुवर्तते-अयः, (प्रदीपः) विहितविशेषणपक्षाश्रयेण परिहारमाह-कण्वा. विदाः, पञ्चाला, माणवका इति न सिध्यति । दिष्विति । कण्वादिभ्यो गोने यः प्रत्ययो विहितस्तदन्तात्या- नैप दोपः। तिपदिकाच्छेपेऽर्थेऽण् प्रत्यय इति सूत्रार्थाश्रयणात्तदोषाभावः ।। संवन्धमनुवर्तिप्यते । न तौल्यलिभ्यः 'तद्वाजस्य (उद्द्योतः) विहितेति । 'तसाद' इति परिभाषया अव्यव- बहुपु तेनैवास्त्रियां' लुगु भवति, तौल्वलिभ्यो यूनि विशेषणस्यापि तत्रैव तात्पर्यमिति परे । 'न यून्यस्ति ततः परम्' इति हितपरत्वलामेन दोषवारणसंभवेऽपि लाघवादिदमेवावृतम् । विहित- न । 'यस्कादिभ्यो गोत्रे' लुर भवति, यूनि न । तौल्बलिभ्य इति निवृत्तम् । माष्यपाठे-यव युवरूपे गोत्रेऽस्ति फग्रूपं न तद कण्वादिभ्यो निहितं परमित्यर्थः । विहिताद्धि ततः परमिति । ततः कण्वादिभ्यो 'योश्च' 'अनिभृगुकुत्सवसिष्टगोतमागिरो- विहितात्-विहितप्रत्ययान्तात् ---पर-परदेशेऽविधानमित्यर्थः ।। भ्यश्च' लुर भवति । यूनि नेत्यपि निवृत्तम् । भाष्ये-न तदन्तम्प्रातिपदिकमिति । शैषिकप्रकृतिभूतम्' इति इह तर्हि-काव्यायनस्य छात्रा काव्यायनीयाः। शेषः ॥ माध्ये तदन्तादिति । अणन्तादित्यर्थः ।। "कण्वादिभ्यो गोने"(१२२१११) इत्यण प्रामोति (दोपापादकभाष्यम्) (प्रदीपः) अनय इति । अत्रेोत्रे 'इतश्चानिनः' इति इह तोपगवस्थापत्यमौपगविरिति "एको गोने" ढक् । बिदादन् । पचालात् 'जनपदशब्दात्' इत्यन् । ततो बहुपु युवसु-अत इन् । तस्य ‘ग्यक्षत्रिया' इति लकि कृते | (४।१।९३) इत्येतस्मानियमात्प्रत्ययो न प्राप्नोति ॥ ढगनो गिध्यते, स 'न यूनि' इत्यनुवर्तनान प्राप्नोति ॥ संव- (दोपोद्धारकं श्लोकवार्तिकम् ) धमिति । तेन 'यस्कादिभ्यो गोने' इत्यत्रैव 'न यूनि' इति एको गोत्रे प्रतिपदम् । संबध्यते नान्यनेत्यर्थः ॥ इह तहाँति । व्यवहितेऽपि पर- (भाप्यम्) प्रतिपदमत्र प्रत्यया विधीयन्ते । शब्दस्य वृत्तिदर्शनात्कण्वशब्दात्परः फम् भवतीति गोत्रसंज्ञाया "गोत्राबून्यस्त्रियाम्" (४।११९४) इति ॥ मणप्रसनः॥ (प्रदीपः) प्रतिपदमिति । ‘एको गोत्रे' इति नियमा. (उध्योतः)न प्रामोतीति । 'शिष्यमाणं तुप्यमानार्थाभि- दप्राप्तो यून्यपरः प्रत्ययो विधीयत इत्यर्थः ॥ धायि' इति न्यायेन ढगाद्यन्तानां यूनि वृत्तरिति भावः । 'अत्रि भूगु इति यननोच' इति च ढगनोर्मुक् ।। ननु कण्वादिभ्यः परो (दोपापादकं भाष्यम्) यो गोनमत्यय इति तदर्थः, अयं च न कण्वादिभ्यः परः, तदन्तात्तीनेकः प्रत्ययः प्रामोति ।। किंतु फाव्यादत आह-व्यवहितेऽपीति । प्रत्ययाना परेपामेव विधानात् (प्रदीपः) तदन्तात्तहाँति । यदि ‘एको गोने' इति झटिति परशब्दस्यैवाक्षेप इति भावः ॥ नियमो बाध्यते तदोपगवेयूँनोऽपत्यमित्सनापि यूनो गोत्रत्वे सति 'यनिनोश्च' इति फक्प्रसङ्गः ॥ (दोपोद्धारकं श्लोकवार्तिकम् ) (दोपोद्धारकं शोकवार्तिकम्) कण्वादिपु न दोपोऽस्ति गोत्राथूनि च तत्स्मरेत् । ने यून्यस्ति ततः परम् ॥ (भाप्यम् ) "गोवाचून्यस्त्रियाम्" इति तत् (माप्यम्) कण्वादिपु दोपो नास्ति । स्मरेत् । फि कारण? किम्? न यून्यस्ति ततः परम् । फण्यादिभ्यो यो विहित. एक इत्येव ॥ १'न यून्यति' लस थाने 'विदितादि ततः परम्' इति पाठ त्यस्य नियमावन सम्भवति रिनु गोषमत्यपान्तायुगमातस्य मापस सभोतसम्मत इसवगम्यते । सावध पाटो ने इदानीम्टनमाम्यपुनरप-विधायकत्वमेनि गोरे यूनिच प्रत्ययो भविम्यन इलया। ६ गोगापूनीति सूत्रेण गोपलान्दादपरो गोमत्यमोन, युवप्रसारख . कदादिम्पः परः' इति प.ए. पारः। मनोवति गुमलवरिपये नियमामागपुमायान्टादौरगविराग गोर. 'भयणादोपाभापालिका मत्सबा पर वार, गोग्यूनो समोरेशादिति मारा, गोरमा समावेशे पुमारि मोसन ' एगौर • र गोप सानिसमो गेराव एकसे गोगनीपगारि ति निरमादमदग्नासादिमखोर सदिया। युमसा एक विनिष मौदिया। + गोरगुवसको सनारे, स्प्रे गोरे इस नियमावेगेगपूती- ·१५६ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४म.१पा.४ा. वाऽन्यस्मिन् सूत्रे - . नैवं शक्यम् । (प्रदीपः) गोत्रादिति । 'गोत्राथूनि' इत्यत्रैकग्रहणमनु- | तदन्तायुवबहुत्वेऽत इमितस्य ‘ण्य क्षत्रिय' इति लुकि 'एकवचन दिव- वर्तते, तेनैकस्यैव युवप्रत्ययस्यानुज्ञानादनेकः प्रत्ययो न भवि- | चनान्तस्य प्रवृत्तौ वटुपु लोपो यूनि' इति अनि भृगु' इति स्प्रेण प्यतीत्यर्थः । यद्यप्याद्यस्य युवप्रत्ययस्य 'यूनि लुक्' इति लुकि | ठको लुकि अत्रीणामिति भवति । अत्र माग्दीव्यतीयाजादिविवक्षाया- कृत इष्टं सिध्यति, तथापि परिहारान्तरसंभवादेतनाश्रितम् ॥ मलुगिनः प्रसज्येत, एवं च ढगन्तस्य बहुत्वेऽवर्तनाट्टको लुगभावे (उयोतः) यद्यपीति । प्रोग्दीव्यतीयाजादिप्रत्यये विषय. 'मश्वं' इत्यणि 'आत्रेयाः' इति स्यात् । सो लुकि तु कोऽपि ताकि भूते लुम्विधानादिन एव प्राप्त्येष्टसिद्धिरिति भावः । अत्रेदं चिन्त्यः प्रत्ययलक्षणेनेअन्तत्वादणि 'आत्राः' इति रूपमिति भावः ॥ परत्वा- दिति । अस्त्विति माध्यस्य प्रामोत्वित्यर्थ इति भावः ॥ नन्व- म्-उपयपि प्रत्ययलक्षणेनेमन्तत्वात्फक प्रामोत्येवेति भाष्योक्त एव समाधिरिति ॥ नन्तरत्वात् 'फफिनोः' इति लुकः पैलगदिलगपवादवामात्रेऽपि पर- | त्वेन बाधकत्व स्यादत आह–अन्तरस्य चेति । प्राग्दीव्यतीया- (संज्ञयोः समावेशे दोपापादनमाप्यम्) जादिप्रत्ययनिरपेक्षत्वात्पैलादिलुकोऽन्तरगत्वम् । 'गोत्रेऽलगचि' इत्यत्र गोत्रे तहलुगुक्तः स यून्यपि प्रामोति । भूम्नि प्राप्तस्य लुफोऽलगिति कथनमेतन्मूलकमेवेति न तद्विरोधः । अस्तु। 'गोत्रेऽलुगचि' इत्या हि शास्त्रीयगोत्रग्रहणमित्युक्तम् । शेषमाध्यं तु पुन!नि लुग भविष्यति। 'यूनि लुछ' इत्यत्र व्याख्यातं तन एवावधार्यम् ॥ (प्रकारान्तरेण दोपनियारकभाप्यम्) तस्माद्युपसंज्ञायांगोत्रसंशाया प्रतिपेधो वक्तव्यः॥ फफिलोदीपः स्थात्-शालनदछात्राः न यकव्यः। शालङ्का, पैलस्य पैलीयाः । “फफिनोरन्यतर तुर्नियामकः, तुः क्रियतेस नियामकोभविष्यति- स्याम्" (१९९१) इत्यन्यतरस्यां श्रवणं प्रसज्येत ॥ | जीवति चंइये अपत्यं युवसंशमेव भवतीति ॥ (प्रदीपः) स यून्यपीति । अनीणां यूनां छात्रा इत्या. (प्रदीपः) तुर्नियामक इति । अनेकार्थत्वालिपाता- दाविसर्थः ॥ पुनरिति । परत्वादळ वाभित्या लग् भविष्य- नामवधारणार्थत्वात्तुशब्दस्य ॥ तीत्यर्थः । शालहेरिति । शलोरपलं गोनमिति बहादेराक- (पूर्वोक्तदोपनिवारणेऽप्यन्यदोपापादकं भाष्यम् ) विगणत्यादिम् । पैलादिपु शालकिशब्दपागनिपातनाद्वेम्प्रत्ययः यदि तर्हि युवसंज्ञायां गोत्रसंशा न भवति, य हालकादेशश्च। ततः शाल रपत्यं युवेति 'यमिजोश्य' इति फक् । इप्यन्ते यूनि गोत्राथया विधयस्ते न सिध्यन्ति- तस्य 'पैलादिभ्यध' इति लुक् । ततः शालद्वेषून छाना इति गाायणानां समूहो गाायणकम् , गाायणानां प्राग्रीव्यवीयार्थवियक्षाया यूनो गोनसशाया सला पैलादिषु लको ] किंचिद् गाायणकम् , गाायणो भक्तिरस्य 'गोत्रेऽलुगचि' इत्यलग् पाधकः स्यात् । तस्यापि 'यूनि लुम्' | गाायणकः । गोत्राथयो वुन प्राप्नोति ॥ इति परत्याल्लग पाधयः, तस्यापि 'फफिगोरन्यतरस्याम्' इति एवं ताई- विकल्प इति पक्षे तु फरः श्रवणरामः । यदा तु यूनो गोत्रसंशा (योपोद्धारकं लोकमार्तिकम् ) भास्ति तदा 'गोनेलगचि' इत्यस्याप्रती पेलादिभ्यय' इति लम् राजन्यानुन मनुष्याच भवत्येव, ततः कण्वादिभ्यो गोने 'इमर' इत्यगि राति शालवा ज्ञापकं लौकिक परम् । इति मपति । 'फरफिनोरन्यतरस्याम्' इत्ययं प विकल्पोऽन- न्तरस 'पूनि छष्' इत्यस्येय याधको न तु पैलादिलो व्यपः फरोति, तज्ज्ञापयत्याचार्य:- लौकिर्फ परं गोत्र.. (माध्यम्) यदयं घुविधौ राजन्यमनुप्ययोहणं हितस्यान्तरमस च ॥ पेठीया इति । पीलाया अपलं गोनं "पीलाया पा' इत्यम्, ततो यूनि अणो यच' इति फिम्, तस्य ग्रहणमिति । 'पेलादिभ्यप' इति टर, रातो मान्छः॥ युया च लोके गोत्रमित्युपचर्यते-कि गोषोऽसि माणयक? गाायणः । कि गोमोऽसि माणयक! (गरपोवा) भनीगामिति । अविशमा 'मयः' इति दकि यात्म्यायन:॥ १ महापुरुसको प्यास मा .'पूनिटगिले परिक.पा. "सिमोसार' पादः। पनि सार-प्रादीप्यमीनि। दिर (m.मोना) wintainने र पाकिसयम (IN)संगुरमा rai Sena fift. EART AT सुमारमियर लिया Argarterl सतनratar IN नपरेसममेरिकाको परमपराभरा HTTONIटिमोरताudruमार.स. Anmold जाnिre.

·अओऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १५७ , इत्यण प्राप्नोति? (सूत्रार्थोपसंहारभाष्यम्) शब्दो यौगिकः, किन्तु एकसिन्निव रूढ एडेति भावः । इत्तरस्य यद्येतज्ज्ञाप्यते-औपगवेयूनरछात्रा औपगवीयाः। 'तु-एकमिन्नेव रूढिः, न बहुषु, मानाभावादिति भावः ।। इनो गोत्र इत्यण प्राप्नोति । (समाधानभाष्यम्) सामूहिकेपु शापकम् । न वक्तव्यम् । न ह्यन्तरेण बहुपु लुकं पनीला यदि सामूहिकेपु ज्ञापकम्-गाायणानां कि- इत्येतद्भवति । चिद् गाायणकम् , गाायणो भकिरस्य गार्या यस्तस्मादुत्पद्यते युवप्रत्ययः स स्यात् । युवप्रत्यय- यणकः, गोत्राश्रयो बुझ्न प्रामोति । श्चेत्तस्य लुक, तसिंचालुग भविष्यति ॥ वुविधौ ज्ञापकम् । इदं तर्हि-क्षौद्रकाणामपत्यम् , मालवानामपत्य- भूविघावेतज्ज्ञापकम् । मिति । यदि वुविधौ शापकम्-शालकेयूनरछात्राः अत्रापि क्षौदक्यो मालव्य इति नैतत्तेषां दासे शालङ्काः। वा भवति कर्मकरे वा। इस्रो गोत्र इत्यन प्राप्नोति । किं तर्हि ? अस्तु त विशेपेण । तेपामेव कलिंश्चित् । यावता तेपामेव कमि कथमौपगवेयूनरछात्रा औपगवीयाः, इनो गोत्र श्चित् , यस्तस्मादुत्पद्यते स युवप्रत्ययः स्यात् । युव- | प्रत्ययश्चेत्तस्य लुक, तसिंचालुग्भविष्यति ॥ नैप दोपः। गोत्रेणाने विशेपयिष्यामः-गोत्रे (प्रदीपः) न ह्यन्तरेणेति । पचालापत्येषु यौगिकः य इश्विहित इति ॥ पञ्चालशब्दः, तद्राजस्यानो बहुपु लप्तत्वात् ॥ तस्य लगिति । | ‘ण्यक्षत्रियापंजितः' इत्यनेन ॥ तस्मिश्चेति । गोत्रेऽलुगचि' (७१० विधिसूत्रम् ॥ १।। ४ आ० ११२) इत्यनेन । यद्येवं पाचाल इति सर्वथा भवितव्यमिति किं वार्ति- कारम्भेण?॥ १४१४ जनपदशब्दात् क्षत्रियाद तत्र वार्तिककारस्याभिप्रायमाहुः-असति पार्तिकारम्भ ॥४।१।१६८॥ वहुवचनान्तादेव प्रत्ययः स्यात्, नेकवचनान्तात् । जनपदे हि (अमोऽधिकरणम्) बहुवचनान्तः पञ्चालशब्दो वर्तत इति तस्यैव जनपदसमान- शन्दत्वम्, क्षनियवृत्तित्वं च ॥ (५३२५ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ १॥) भाष्यकारस्तु मन्यते प्रातिपदिकस्य जनपदसमानशब्दत्वं ॥ * ॥ क्षत्रियादेकराजात्सङ्घ प्रायन सुवन्तस्येत्येकवचनान्तात् प्रत्ययः केन निवार्यत इति । प्रतिषेधार्थम् ॥ * ॥ इदं तहीति । क्षौद्रकस राज्ञो मृत्या भपि क्षनियाः (भाप्यम् ) क्षत्रियादेकराजादिति वकव्यम् । क्षौद्रका उच्यन्ते । ततथापत्यापत्यवत्सम्बन्धाभावाद् गोत्रयु- कि प्रयोजनम्? वाश्रयकार्याभावादनिध्यमाणोऽपि तद्राजो व्यइ प्राप्नोतीलयः ।। सङ्घप्रतिपेघार्थम् । सङ्घान्मा भूत्-पञ्चालानामः नैतदिति । मुख्यया वृत्त्या दासेषु वृत्त्यमावादुपचरितार्था- पत्यम्, विदेहानामपत्यमिति । स्प्रत्ययादर्शनात् तदेवोत्तरमित्यर्थः ।। (उद्द्योतः) प्यानियेति । अजादिमाग्दीव्यवीयविषये तत्तर्हि वक्तव्यम् ॥ 'गोत्रेऽलछ' इत्सलुकि पांचालशम्दत्वाजातस्येमो ‘ण्यक्षत्रिय' ति (प्रदीप:) एकराजादिति । एकश्चासौ राजा क्षत्रिय | लुमिति भावः ॥ यद्येवमिति । बहुवचनान्तप्रकृति के पांचालस एकराजः । तेनेकलानियवाचिन एवं प्रत्ययो भवति, न तु बहु- दुर्वारत्वात् वार्तिकस्योतिसमको नास्तीत्यर्थः । केन वार्यत इति । त्वसंख्यायुक्तानियवाचिन इत्यर्थः । यथैवैकः क्षनियः पया- एका पंचालानामपत्य पांचाल इति मा भूदिसेवमर्थ वाकिनिति लवथैव बहवः क्षत्रियाः पयाला इति प्रत्ययप्रसझे वचनमिदम् ॥ | बाध्यन् । तव दुनिवारमिष्टं चेति न्यावयितुमराम्यनित्यायन (उयोतः) नद पवालयम्दादपि बाप 'यममोश्च' इति । प्रत्याख्यान वार्तिकमिति भावः ॥ नन्विदमान पूर्वोदाहवेन सममव 'तदाजस' इति वा कि पंचाला इति भवति, ततोऽपत्यविषायाम् आह-ौद्रकस्येति ॥ भाप्पे-शसिंचालुगिति । मन्त्र - "एको गोरे' इति नियमान गोत्रे प्रत्ययप्राप्तिः, पूनि तु मनादि जस्स बहुपु' इति नुकः प्राप्तिः। माग्दीम्पदीयविषये गोत्रमत्ययसाडकि पांचालगुम्दे सपने जनपदस- (क्षणियपदाक्षेपमाप्यम्) मानसम्माचामाराव पारित आह -यति । न बाप पंचाल. अय क्षप्रियग्रहण किमर्थम् ? 'मारतिशत्रिप'वर..पाटा। 'पवासानामित सि.पाटा।

·१५८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.१पा.४आ. अतश्च सूत्रे घेदेहिः॥ इह मा भूत्-विदेहो नाम ब्राह्मणस्तस्यापत्यं ण्यस्यावकाशः-निर्चक-चक्यः। अणः स एव। (५३२६ क्षनियपदप्रयोजनवार्तिकम् ॥ २ ॥) इहोभयं प्राप्नोति-नीप-नेप्यः॥ ॥*॥क्षत्रियग्रहणानर्धक्ये चोक्तम् ॥*॥ इञोऽयफाश:-आजमीढिः, आजकन्दिः। अणः स एच। (भाप्यम् ) किमुक्तम् ? इहोभयं प्राप्नोति-बुध-बौधिः एकं तावदुक्तम्-याहादिप्रभृतिषु येषां दर्शनं भ्यड्ण्येत्रो भवन्ति विप्रतिषेधेन ॥ गोत्रमावे लौकिके ततोऽन्यत्र तेषां प्रतिपेध इति । (प्रदीपः) दाय॑ इति । दाय॑स्यापत्यमिति स्यद् ॥ अपरमुकम्-अनभिधानादिति ॥ चौधिरिति । साल्वावयवलक्षण इन् । (५३२७ भतिदेशवार्तिकम् ॥ ३ ॥) (उध्योतः) साल्वाचयवेति । वृत्यनुक्ता अपि बुधाजमीडा- ॥* ॥ क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य | जक्रन्दा भाष्यप्रामाण्यासाल्वावयवा बोध्याः ॥ राजन्यपत्यवत् ।।*॥ (५३२९ विप्रतिषेधे द्वितीयवार्तिकम् ॥ २॥) (भाप्यम् ) क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य रा- ॥ * ॥ ज्यङः कुरुनादिभ्यो ण्यः ॥ * ॥ जन्यपत्यवत्प्रत्यया भवन्तीति वक्तव्यम् । पञ्चालानां (भाप्यम् ) ज्यडः फुरुनादिभ्यो प्यो भवति राजा पाञ्चाला। विमतिपेधेनाध्यडोऽवकाश:-आवन्त्या, कौन्त्यः । पूरोरण वक्तव्यः-पौरवः॥ ण्यस्य स एच। पाण्डोर्यण वक्तव्यः-पाण्ड्यः॥ नैशो नाम जनपदस्तस्मादुभयं प्रामोति । (प्रदीप ) पूरोरिति । सिद्ध प्राग्दीव्यवीयेऽणि तद्राज- ज्यो भवति विप्रतिषेधेन-नैश्यः ॥ संज्ञार्थमिदं वचनम् । पुरुशब्दो न जनपदवाची । अन्यथा 'यन्मगध' इत्यण सिद्धत्वाचनमनर्थकं स्यात् ॥ पाण्डो (७१७ लुग्विधिसूत्रम् ॥ ४११ । ४ भा. ११४॥) रिति । भादादिप्रतिपु येषा दर्शनं लौकिके गोनगाव इति पचनाद् युधिष्ठिरादिपितु. पाण्डोरप्रणातद्वाचिन. पाण्डय इत्येव १४२१ कम्बोजालुक् ॥४।१।१७५॥ भवति॥ (लुगधिकरणम्) (उड्योता) युधिष्ठिरादिपितुरिति । संशाशदरलेन जन (५३३० सूत्रपरकयार्तिकम् ॥ १॥) पदसापिस्न तत्समानशदक्षामियजातिविशेषयाचिपाण्डशब्दापेक्षा ॥ * ॥ कम्योजादिभ्यो लुग्वचनं याऽस्य पाण्डवगुणयोगनिमित्तयानामसियादिति भाव ॥ घोडाद्यर्थम् ।। * ॥ (०१२ विधिसूयम् ॥ ४।। भा. ११७) (भाप्यम् ) फम्योजादिभ्यो लुग्यचाच्यः । किं प्रयोजनम् ? १४१६ व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् चोडाद्यर्थम्-चोडः, कडेरः, केरलः॥ ॥४।१।१७०॥ (०१९ लुग्विधिसूमम् ॥ ४.भा. ११५) (भणोऽधिकरणम्) (५३९८ विमतिपेधवार्तिकम् ॥१॥) १४२३ अतश्च ॥४।१। १७७॥ 10 अणोष्यदापयेमो विप्रतिपेघेन (उदयोगः) यि तदारस्यापारमत्यरस मुगिन्यः ।। (माया) अणो ज्यट-पय-इत्येते (भएदययारणपरमाध्यम्) मपन्ति विप्रतिषेधेन। दद कसान भवति-गाम्यष्ठया, सीपीया? भणोऽपपारा-मार, पादः। मत इत्युच्यते, नेपोऽयारः। म्योऽयमारा:-आम्यष्टयः, सीपीयः। तदन्तविधिना ग्रामोति । होमयं मानाति-दायः॥ भत उचरं पटति- - Ferial actin grammam Kartient mantr.fighter मिस : पोamrarhi Awaken . MurarianRITERTAirii ५मा- पिरामि। 11 ·लुगधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १५९ पादश्व समाप्तः। . (उड्योतः) तत्रादन्नस्येत्यर्थ मत्वा पृच्छत-इह कसा इति श्रीशिवमट्टमुनसतीगर्मजनागोजीमहरवे भाष्यप्रदीपो- दिति ॥ झ्योते चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाहिकम् ॥ (५३३१ तदन्ताग्रहणवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ अत इति तदन्ताग्रहणमवन्त्या (५३३२ अन्यथासिद्धिसाधकवार्तिकम् ॥२॥) दिभ्यो लुग्वचनात् ॥ * ॥ ॥ * ॥ यौधेयादिप्रतिषेधो ज्ञापका (भाष्यम्) अत इति तदन्तस्याग्रहणम् । पादिलकः ॥ * ॥ किं कारणम् ? (भाष्यम्) यदयं "न प्राच्यभर्गादियौधेया- अवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनात् । यदयमवन्त्यादिभ्यो | दिभ्यः" (४।१११७८) इति प्रतिपेधं शास्ति, तशा- लुकं शास्ति, तज्ज्ञापयत्याचार्य: नान तदन्तविधि | पयत्याचार्यः-भवति पर्खादिभ्यो लुगिति ॥ भवतीति॥ इति श्रीमद्भगवत्पतअलिविरचिते व्याकरण- (उद्द्योतः) अवन्तीति । तेन हि व्यङ्ग्ययोर्लक् ॥ महाभाप्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमे (सूत्रांशपूरकभाप्यम्) पादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ पादिभ्यो लुग्वक्तव्यः। पर्शः, रक्षाः, असुरी ॥ पाश्च समाप्तः॥ (प्रदीपः) पश्रुरिति । पर्शेरपसं स्त्री 'झ्यभ्मगध' इत्यण् , (प्रदीपः) यौधेयादिप्रतिपेध इति ॥ यदि पाच- तस्य 'अतश्च' इति लुक् । 'पर्वादियौधेयादिभ्योऽणनौ' इति | मिकस्यापि तद्वाजस्य 'अतश्च' इति लड्न स्यात्तदा यौधेयादिभ्यो सार्थेऽण् । तस्य भिन्नप्रकरणत्वाल्लुगप्राप्तो वचनेन विधीयते। विहितस्यानो लुक्प्रतिषेधविधानमनर्थकमेव स्पादित्यर्थः । ततः 'उकुत.' इत्यूह् ॥ रक्षा इति । रक्षसः क्षत्रियविशेष- युधाया अपलं स्त्री 'यचः' इति ठक् । ततः खार्थेऽन् । तस्य स्थापत्यं स्त्रीति पूर्ववदस्य लुकि कृते निया अभिधायकात्सुलोपे | लकि प्रतिपिद्धेऽनन्तलक्षणे चीनि कृते यौधेयीति भवति । दीर्घत्वे च रक्षा इति भवति । रक्ष इत्ययुक्तः पाठः ॥ असु- यदि त्वनो लुक् स्यात्तदा ढलक्षणे डोपि सति उदात्तनिवृत्तिखरः रीति । असुरशब्दात् स्त्रियामपसेऽभो लुछ ततोऽण् , स्यात् ॥ तस्यापि लुक, जातिलक्षणो डीप् ॥ इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकृते भाप्यप्रदीपे चतुर्थ-. (उद्योतः) रक्षस इति । असार 'मगध' इत्यणः स्याध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाहिक्म् ॥ अतश्व' इति तुकि सतः पर्धाधणः 'पर्धादिभ्यः' इति लुक्॥ पादश्वायं समाप्तः॥ ३. 'पूर्वचदण्द्वयस्थ' इति श पाटर। सूनवार्तिकसंख्या आहिके ] आहिके | आहिके १ २ ३ प्राकनयोगः आहिके | आहिक्मडल- योगः सर्वयोगः | व्याख्यातसूत्राणि १० १३ ८६ अव्याख्यातसूमाणि ३२ ३ ९० समुक्तिस्नागि १२७८ ८२ १७६ १४५४ यार्तिकानि ५२२५ ·१६० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२पा.१ा. लाक्षारोच० सूत्रे - चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे ख्यानं कर्तव्यम् । शाकलिकम् , कार्दमिकम् ॥ प्रथममाह्निकम् ॥ (प्रदीपः) ठक्प्रकरण इति । शंकलकर्दमयोः सूने पाठोऽनापः॥ (७०४ अर्थविधायक सूत्रम् ॥ ४।२। भा.१॥) (५३३० बाधकप्रत्ययोपपादकवार्तिकम् ॥ २॥) १४२४ तेन रक्तं रागात् ॥ ४॥२॥१॥ ॥ * ॥ नील्या अन् ॥ * ॥ (रक्तार्थाधिकरणम् ) (भाप्यम् ) नील्या अन् वक्तव्यः । नील्या रक्तं (पदकृत्यभाष्यम् ) रागादिति किमर्थम्? नीलम् ॥ देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम् ॥ (प्रदीपः) नील्या इति । ओषधि विशेषो नीली । (५३२८ 'रागात्पदानर्थक्यबोधकं वार्तिकम् ॥१॥) अण्वाधनाथ वचनम् । नीलशब्दस्तु गुणगुणिनोरभेदोपचा. रान्मतुब्लोपाद्वा नील्या रके वस्त्रे सिध्यति ॥ 1॥ * ॥ रक्तादीनामाभिधाने प्रत्यय- विधानादुपाध्यानर्थक्यम् ॥ * ॥ (उद्द्योतः) प्राण्यादिरूपनील्या रागकरणत्वासंभवादाह- औषधीति ॥ अण्बाधनेति । न तु नीलमिति रूपसिद्धय इत्यर्थः । (भाष्यम्) रक्तादीनामाभिधाने प्रत्ययविधा- तेंदुपपादयति-नीलशन्दस्विति ॥ नादुपाधिग्रहणमनर्थकम् । न झरागादुत्पद्यमानेन प्रत्ययेनार्थाभिधानं स्यात् । (५३३१ बाधकप्रत्ययोपपादकयार्तिकम् ॥ ३॥) अनभिधानात्तत उत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ ॥ॐ॥ पीतात्कन् ॥॥ (प्रदीपः) रक्तादीनामिति । रक्तादीनां शन्दाना (भाष्यम्) पीतात्कन्यक्तव्यः । पीतेन रक्तं योऽर्थः स एव यदि लौकिके प्रयोगे प्रत्ययेनाभिधीयते तदा प्रत्ययो भवति नान्यथा । प्रयुक्ताना शब्दाना साध्यसाधुविचे- | पीतकम् । पाय शास्त्रारम्भाद्देवदत्तेन रकं पत्रमिति वाक्यायोऽर्योऽवग पीतकशब्दो वा प्रकृत्यन्तरम् , तस्माल्लुग्वक्तव्यः ।। म्यते नासो-देवदत्तं वस्त्रमित्यतोऽवगम्यते, स्वस्वामिसम्बन्धस्यै- (प्रदीपः) पीतादिति । रागविशेषवाची पीतशब्दः॥ चात. सम्प्रत्ययात् । अत एवानभिधानात्-कोपेन रक्तं मुसं, प्रकृत्यन्तरमिति । स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तमित्यर्थः ।। रूपेण कान्तायां . रक इत्यादी वर्णाभिवायोर्न भविष्यति (उद्द्योतः) स्वार्थिकेति । पूर्वमते तु अमादनभिधानान- (उद्योतः) ननु रकादीनामर्थानामभिधान इत्यये समासोऽ- प्रत्यय इति बोध्यम् । अत्र मते पीतशम्दादनभियान योध्यम् ॥ नुपपन्ना, सरिशेपणवेनासामादत आएतादीनां शब्दाना- (५३३२ थाधकप्रत्ययोपपादक्षार्तिकम् ॥ ४॥) मिति । शम्दपरत्वे च 'देवदत्तस्य गुरुकुलम्' इतिवत्समास इति ॥ * ॥ हरिद्रामहारजनाभ्यामम् ॥ * ॥ भाव. ॥ रागादियुक्त प्यनमिधानमावश्यकमित्याह--अत एवेति । अभिपग-प्रीतिः ॥ (भाष्यम् ) हरिदामहारजनाभ्याम वकव्यः । हारिद्रम्, माहारजनम् । (५०५ विधिसूयम् ॥ १।२ मा.२) (प्रयोगसाधकमाप्पम्) १४२५ लाक्षारोचनाट्ठक्॥४।२।२॥ रागादित्युच्यते, तदं न सिध्यति-दारिद्री (टगधिकरणम्) पुष्टस्य पादी, कापायी गर्दभस्य फर्णाविति । (५३२९ सूत्रांशपूरकयार्तिकम् ॥ ॥) उपमानात्सिद्धम् । हारिद्रायिव दारिद्री, ॥ * ॥ ठकप्रकरणे शकलफर्दमाभ्या याविव कापायी। मुपसंख्यानम् ॥ ॥ (प्रदीपः) उपमानादिति। स्पसारपनिमित्तारियर्थ.॥ (भाप्पा) ठमप्रकरणे सफलफर्दमाभ्यामुपसं- पिरोपकारमागि समन्ति, " पोना ५ दौमा ofe-TRAILER माम समानुदिति पूर्वमने-माननिमारदारमानाप्रपणे बतायातका का ARTHdमतिमा पासामिपाथमिकी प्रत्ययः ॥ कापा. भ11. 'ख'...

·युक्तार्थाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । - (७०६ अर्थविधायकसूत्रम् ॥ ४।२।१ आ.३) (५३३४ आक्षेपसाधकवार्तिकम् ॥ २॥) १४२६ नक्षत्रेण युक्तः कालः ॥४॥३॥ ।। * ॥ तत्रोत्तरपदलोपः॥ * ॥ (युक्तार्थाधिकरणम्) (भाप्यम् ) तनैवं सति उत्तरपदलोपो वक्तव्यः। (भाक्षेपभाष्यम्) पुष्ययुक्तशब्दाद्धि प्रत्ययो विधीयते ॥ अयुक्तोऽयं निर्देशः । योगो हि नाम स भवति (५३३५ आक्षेपसाधकवार्तिकम् ॥ ॥) ययो संनिकर्पविप्रको स्तः। न च कालनक्षत्रयोः ।। * ॥ लिङ्गवचनानुपपत्तिश्च ॥ * ॥ संनिकविप्रको स्तः, नित्ये हि कालनक्षत्रे । (भाष्यम्) लिङ्गवचनयोश्चानुपपत्तिः । चन्द्र- कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः? मसो यल्लिङ्गं वचनं च तद्युक्तवद्भावेन प्रामोति ॥ (प्रदीपः) योगो हीति । अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिर्योगः, स (प्रदीपः) लिङ्गेति । मघायुक्तशब्दात्प्रत्यये क्रियमाणे कालनक्षत्रयो स्ति द्वयोरपि नित्यत्वात् । न च चन्द्रमसैव योगः | तस्य च लुपि सति मघा इति स्त्रीत्वबहुत्वे न सिध्यत इत्यर्थः ॥ पुष्यादीनां नक्षत्रता । सर्वदा वेषा लोके नक्षनव्यवहारदर्श- (उद्द्योतः) 'अव पुष्यः' इत्यादौ युक्तवद्भावेऽपि न दोषोऽत नात् । अथापि सम्बन्धमानं योगः, स च नित्यानामपि प्रघा- आह-मघायुक्तेति । 'मघा'शब्दो नित्यबहुवचनान्तो नित्य- नपुरुषयदविरुद्धः । तथापि कालविशेषावगमार्थः पौपादिशब्द- स्त्रीलिङ्गश्च ॥ प्रयोगः । एवं सति-असत्यां कालविशेषावगतौ न स्यात् ॥ (५३३६ समाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) (उद्द्योतः) ननु प्रधानपुरुषयोरिव नित्यः कालर्भयोयोंगः ॥ * ॥ कालयोगात्सिद्धम् ॥ * ॥ स्यादत आह-अप्राप्तीति । तदुक्कं भाष्ये-ययोः संनिकर्षवि. प्रकर्षाविति ॥ न चेति । चन्द्रमो योग एव तेषां नक्षनत्वम्, न तु (भाप्यम् ) कोलयोगात्सिद्धमेतत् ।। तदमावे इत्यर्थः । एवं सतीति । सर्वस्य बालस्य पुण्यसंबद्धतया अस्तु नक्षत्रेण युक्तः काल इत्येव ॥ कालविशेषावगतावसत्यां तदवगमार्थः प्रयोगो न स्यादिति भावः। (प्रदीपः ) कालयोगादिति । कालस्यैव पुष्यादिसमी- यद्यपि क्षणरूपः कालोऽनित्यस्तथाऽपि तद्वारारूपः कालपदव्यवहार्यः, | पस्थेन चन्द्रमसा योग आधीयत इत्यर्थः ।। स व्यवहारनित्य इति बोध्यम् । (उध्योतः) कालस्यैवेति । चन्द्रगौणनक्षत्रवाचकेनैव काल- (५३३३ आक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) | योगासिद्धमिति वार्तिका इति भावः ॥ कैयटे-पुष्यादि- ॥ * ॥ नक्षत्रेण चन्द्रमसो योगात्त | समीपस्थेनेत्यस्य पुष्यादिपदवोध्येनेत्यादिः ॥ (समाधानाक्षेपमाष्यम्) धुक्तात्काले प्रत्यय विधानम् ॥ * ॥ ननु चोक्तम्-अयुक्तोऽयं निर्देशः, योगो हि (भाप्यम्) नक्षत्रेण चन्द्रमसो योगात्तद्युका- काले प्रत्ययविधानं भवतीति वक्तव्यम् । पुप्येण नाम स भवति ययोः संनिकर्षविमको स्ता, नच युक्त पुप्ययुक्त, पुप्ययुक्तश्चन्द्रमा असिन् काले कालनक्षत्रयोः संनिकर्षविप्रको स्तः, नित्से हि पौपमहः, पोपी रामिः॥ | कालनक्षने इति। (प्रदीपः) तद्युकादिति । नक्षत्रयुतचन्द्रवाधिनः फालेऽभिधेये प्रत्ययो विधेय इत्यर्थः । चन्द्रनक्षनयोबाविभुत्वा पुप्यसमीपगते चन्द्रमसि पुप्यशब्दो वर्तते, तेन दखि कादाचित्को योगः। कालस्तु नित्योव्यापी चेवि योगाभावः। तत्संशकेन कालो विशेप्यते ॥ (उयोतः) ननु नत्रयुक्तचन्द्रलक्षणादान्न प्रत्ययो विधातु (प्रदीपः) पुष्यसमीपगत इति । मुख्यासम्भव शक्यः, नापि तदाचिनः काले वृचिरत आह-नक्षत्रयुक्तेति । गौणस्याश्रयणादिति भावः । मघादयः शब्दा अपरित्यफखटि- सधुक्तादित्यस्य-तालचन्द्रवाचिनः पुष्ययुक्तादिशब्दादित्यर्थः । सङ्ख्या एवं चन्द्रमणि वर्तन्ते । यथा मयादयः-मयान त्रियः पुष्ययुजादिशम्दस्य चन्द्रवाचकत्वे हेतुकथनम् नक्षत्रेण चन्द्रमसो | पत्येति । वेन युकवद्भावेऽपि दोपामावः ।। योगादिति ॥ काले-तयुफकाले । नन्वेवमपि तयोः सार्वदिकला. (उयोतः) नन्वेवमपि युकवद्भाविपये दोपोत मार-- स्कपरमागुच्ो योगोन आर-चन्द्रेति ॥ मपादय इति । रक्षणासले सलिङ्गत्यागामावादिति भावः । मैप दोपः। , 1 'माम भरदिन....पाडा । था गापाकोषमाशे गहाशम्दसवीरे पगार मणिसचिरम .'ठयोगास्सिदमेन' भयम्माम्यपाक.उ.पुचदोन ते गौरविकमाण, दारिवि मारः। तपो पुसकोपळनारहितमे वार्तिकम् । ११ पा.च.

·१६२ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१ म.२ पा. १ आ. दृष्टं साम सूत्रे शेषः ॥ 20- . . (५३३७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ५॥) धान बोध्यम् । 'राहोः शिरः' इतिवत्कल्पितमेदनिबन्धन आधा- ॥*॥ तथा च संप्रत्ययः ।। * ॥ राधेयगाव । अत एव 'अद्यतनमहोरात्रम्' इत्यादेरुपपत्चिरित्यन्ये ।। (सिद्धान्तभाष्यम्) (भाष्यम्) एवं च कृत्वा लोके संप्रत्ययो भव. एवं तर्हि-नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यनुवर्तते, ति । पुप्यसमीपगते चन्द्रमसि वक्तारो भवन्ति- पुग्येणाद्य, मघाभिरयेति । नक्षत्रेण युक्तस्य कालस्याविशेपे । कः पुनः कालो नक्षत्रेण युज्यते ? (उद्योतः) 'पु-येणाद्य' इत्यादिमाप्यस्य 'भाव्यम्' इति अहोरात्रः॥ (प्रदीपः ) अहोरात्र इति । तेनाहोरानस्य यदाऽवा- न्तररात्र्याद्यवयवविशेषाविवक्षा तदा लुप् । विशेषविवक्षाया तु (७०७ लुम्विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ मा. ४) श्रवणम् । पौषोऽहोरान इत्यत्रापि विशेषस्य शब्देनाधितत्वाल- १४२७ लुबविशेषे ॥ ॥२४॥ घभावः ।। (उद्योतः) श्रवणमिति । पौषी रानिरित्यादौ प्रत्ययस्य ॥ (लुबधिकरणम्) विशेषस्य शब्देनेति । समुदायप्रतीतावप्यवयवद्रयरूपविशेषस्ये. (पूर्वसूनाननुवृत्तौ दोषदर्शकभाष्यम्) स्पर्ध. ॥ अविशेष इति प्रसज्यप्रतिषेध इति भावः ।। इह कसान भवति-पौपी रात्रिः, पोपमहः? अविशेप इत्युच्यते, विशेपश्चात्र गम्यते-रात्रि (७०० लुब्यिधिसूनम् ॥४।२। आ.५) रित्युक्तेऽहनेति गम्यते, अहरित्युक्ते रात्रिनेति १४२८ संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् गम्यते। ॥४।२।५॥ इहापि तर्हि न प्रामोति-अद्य पुप्य इति । अत्रापि हि विशेपो गम्यते-अचेत्युके न यो न भ्य इति (श्रवणाशब्दसाधकं भाष्यम्) गम्यते। इह कस्मानयुक्तवगावोभवति-श्रवणारानिः? निपातनादेतत्सिद्धम् । यद्यप्यन विशेपो गम्यते, अविशेषोऽपितु किं निपातनम् ? गम्यते ॥ अद्येत्युके न ज्ञायते रानौ दिया वेति । "विभापा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः" यतोऽविशेपस्तदाथयो लुन्भविष्यति ॥ (धारा२३) इति ॥ इहापि तहि यद्यपि विशेपो गम्यते, अविशे (उद्द्योतः) भाष्ये-निपातनादिति । निर्देशेन वणश. पोऽपि तु गम्यते । रामिरित्युक्ते न शायते फदेति। दास्प्रत्ययलुपि युक्तवावाभावो झाप्यत इति भावः । यपपि तय दियेत्युके न शायते कदेति । यतोऽविशेपत्तदाथयो | फाल्गुनीत्यादिनिर्देशात् पूर्णिमाया न लप्प्राप्तस्तथापि ययगेतिनिदें. चेन पूर्णिमालग्निरेऽनित्यत्वस्य बोपनास दोप. ॥ लुपामोति । (प्रदीपः) अविशेषखरूपदर्शनाय प्रश्नप्रतिवचने-रहेति। (००९ विधिसूयम् ॥ ४॥२ मा. ६) पीपमहरिपहविशेपानवगमादात्यविशेष इति लुम्प्रसः ॥ १४३० दृष्टं साम ॥४।२।७॥ (उपयोव:) दर्शनाप-शानाय । द प्रमसंपन्य प्रतिवच. गगम भानायेल्पः । भदोरूपविशेषावगटे. पपमत्र मम् । अन (अयाधिकरणम्) भार-अहर्षिोपेति । धीसमास । भविशेष युध्यते इति (५५३८ कठिशन्दयिप पार्तिकम् ॥ ॥) माप प्रान्यपतिपमाधिय । यधपत्र' यानि पहुंदास समा. ।। ॥ दृष्टं साम फलेढक ॥ * ।। मियोप्पा ॥ भव पुष्य इति । परि 'अप बम देयम् इत्या (भाप्यम् )एं सामेत्यत्र पलेढंग्यकव्यः । फ. पारपियरभिानम् , क्याम्प मापनामा पाटिमा लिना टं साम फालेयं साम गीयते ।। "माय... गि रोमिमामा पापा ' मिनाए मनिरपने सामना 8.MOTIVEम मापा पारिवा AAT 'जमाना पोस्मा friom मी सनापन यो पुरा .. 'दशोपमा मे Omani Ram पुदीने हमारे ·ड्यड्ड्ययोरधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । अपर आह- (निषेधे लोकवार्तिकम् ॥) (प्रदीपः) कलिना दृष्टमिति । यस्य सानो विशिष्ट- न विद्यायाः॥ कार्यविषयो विनियोगो ज्ञानातिशयसम्पत्त्या कलिनाऽज्ञायि (भाष्यम् ) विद्याया न भवतीति वक्तव्यम् । तत्तेन दृष्टमित्युच्यते ॥ द्वितीया विद्या, तृतीया विद्येत्येव ॥ (उद्दयोतः) ननु ऋग्विषयसानो नित्यत्वात्कलिना दृष्टमित्य- (भतिदेशे श्लोकवार्तिकम् ॥) नुपपन्नमत आह-यस्य सान इति । ज्ञापित इत्यस्य 'प्रथ- गोत्रादकवादिष्यते ॥ मतः' इत्यादिः। अज्ञायोति चित्पाठः ।। (५३३९ व्यापकवार्तिकम् ॥२॥) (भाष्यम् ) औपगवकम् , कापटवकम् ॥ ॥॥ सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढक ॥॥ दृष्टे सामनि जाते (भाष्यम् ) सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वतव्यः चाप्यण डितिर्वा विधीयते । अग्निना दृष्टं सामाग्नेयम्, अग्नौ भवमाग्नेयम्, अग्ने तीयादीकन विद्याया रागतमाग्नेयम् , अग्नेः समाग्नेयम् , अग्निदेवताऽस्या- गोत्रादकवादिष्यते ॥ ग्नेयः। फलिना दृष्टं कालेयम्, कलौ भवं कालेयम्, कलेरागतं कालेयम्, कलेः स्वं कालेयम्, कलि- (प्रदीपः) गोत्रादिति । यथाके गोनप्रत्ययान्तात्म- देवताऽस्य कालेयश्चरुः॥ त्ययः, एवं दृष्टे सामनीत्यर्थः ॥ औपगवकमिति ॥ गोत्र- चरणाद्रुम्' इति चुन् ॥ (प्रदीपः) सर्वत्रेति । सर्वेषु प्रारदीव्यतीयेप्वयेष्वित्यर्थः ।। (उयोतः) दुनिति । अङ्के यो दृष्टस्तस्य सर्वस्यैवातिदेशः, (विधायक श्लोकवार्तिकम् ॥) न त्वके आइत्यैव विहितस्येति भावः ॥ दृष्टे सामनि जाते चाप्यण् डिहिर्वा विधीयते ॥ (७१० विधिसूत्रम् ॥ ४३२१ आ.७) (भाष्यम् ) दृष्टे सामनि जाते चाप्यण् डिहिर्वा | १४३२ वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ ॥ ४।२।९ ॥ वक्तव्यः । उशनसा दृष्टं साम औशनम्, औशन- (व्यव्ययोरधिकरणम्) सम् । शतभिपजि जातः शातभिपजः, शातभिपः॥ (उध्योतः) अत्रत्यम्माभ्यं दिहा' इतिसूत्रे व्याख्यातम् ।। (प्रदीपः )जाते चेति । जातेऽर्थे यो द्विरण विधीयते (डित्वफलयोधकभाप्यम्) पूर्व विहितो याधकेन निवर्तितः पुनर्विधीयत इत्यर्थः, स वा किमर्थो डकारः? डिगवति ॥ शतभिपजीति । शतभिपजयुक्तः काल इत्यण् । डितीति लोपो यथा स्यात् । तस्य लुक् । ततो जातेऽर्थे 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यण् विहितः नैतदस्ति प्रयोजनम् । यस्येति लोपेनाप्येतत्सि. 'कालाट्ठम्' इति ठना चाधितः पुनः 'सन्धिवेला' इत्यादिसूत्रेण विघीयते॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यद्ययतौडितो करोति तज (उयोतः) दिरणित्यनेन योग्यतया 'जाते च' इत्यवान्वेती- | शापयत्याचार्यः-भवत पते परिभापे-अननुवन्ध. त्याशयेनाइ-जातेऽर्थ इति । 'दृष्टे सामनि' इत्येतत्तु मणैव | कग्रहणे न सानुवन्धकस्य ग्रहणम्, तदनुवन्धक- सम्बध्यत इति भावः ।। ग्रहणे नातदनुबन्धकस्य ग्रहणमिति ॥ (विधायकं श्लोकवार्तिकम् ॥) (ज्ञापनफलयोधकमाप्यम्) तीयादीकक॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? (भाष्यम् ) तीयादीका वक्तव्यः । द्वैतीयीकः, अवामदेव्यमित्येतत्सिद्धं भवति । तार्तीयीकः॥ सिद्धे यस्येति लोपेन (प्रपदी.) तीयादीकगिति । अर्यानिर्देशात् स्वार्थ एवेति किमर्थ ययती डितो। क्षेयम् ॥न विद्याया इति । विद्यावाचिनो न भवतीत्यर्थः । ग्रहणं मारतदर्थे भू- (उड्योतः) विद्याराग्दादीकको प्राप्तेपह-विद्यावाचिन इति ॥ दामदेव्यस्य नवरे॥ 'कलिना शापितवसेन' इत्यापोतदर्भनात्पाटोऽनुमीयते।सानीतना २'सभिटादिसून' इति क. पाट। मदीरपुरकेषु न ताशा पाट उपटम्बो। 1 ·१६४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. २ पा.१ आ. कौमारा०सूत्रे (मदीपः) अवामदेव्यमिति । अव्ययपूर्वपदप्रकृति (उद्द्योतः) नन्वसति सूत्रे पाण्डुकम्बलेन परियत इत्यर्थे पूर्वे- स्वरेणाद्युदात्तत्वमित्यर्थः । अन्यथा 'ययतोश्वातदर्थे' इत्यनेनान्तो णा स्वादत आह-अपित्वति ॥ दात्तत्वं स्यात् ॥ ग्रहणमिति । अतदर्थग्रहणेन सूत्रं लक्ष्यते ॥ नवर इति । नवाश्रयेऽन्तोदात्तत्वे विधीयमान इत्यर्थः ।। (०१३ निपातनसूत्रम् ॥ ४ । २ आ. १०॥) १४३६ कौमारापूर्ववचने ॥ ४॥॥१३ ॥ (७११ विशिष्टार्थे प्रत्ययविधिसूत्रम् ॥ १२॥ आ. ८ १४३३ परिवृतो रथः ॥ ४॥२॥१०॥ (निपातनाधिकरणम्) (५३४१ भपूर्ववचनार्थबोधकवातिकम् ॥ १॥) (अाधिकरणम्) ॥॥ कौमारापूर्ववचन इत्युभयतः (५३४० परिवृतपदार्थयोधकवार्तिकम् ॥ १॥) स्त्रिया अपूर्वखे ॥ * ॥ ॥ * ॥ परिवृतो रथ इति तदेकान्तं- (भाष्यम् ) कौमारापूर्ववचन इत्यत्रोभयतः स्त्रिया ग्रहणम् ॥ ॥ अपूर्वत्व इति वक्तव्यम् । अपूर्वपति कुमारीमुपपन्नः (भाष्यम् ) परिवृतो रथ इत्यत्र तदेकान्तग्रहणं कौमारो भर्ता । कुमारी-अपूर्वपतिः-पतिमुपपन्ना फर्तव्यम् । येन परिवृतो रथोरथैकान्तश्चेत् स भव- | कौमारी भार्या ॥ तीति वक्तव्यम्। (भाष्यवार्तिकम् ) इह मा भूत्-पुत्रैः परिवृतो रथा, छात्रैः परिवृतो कौमारापूर्ववचने स्थ इति। तत्तर्हि यकव्यम् ? कुमार्या अविधीयते। न वक्तव्यम्। अपूर्वत्वं यदा तस्याः फरमान भवति-पुत्रैः परिवृतो रथा, छात्रैः परि- कुमार्या भवतीति वा ॥ घृतो रथ इति। अनभिधानात् ॥ (भाप्यम् ) अथ वा कुमारीं भवः कौमारः। (प्रदीपः) तदेकान्तग्रहणमिति । रथस्यै चर्मवत्रा यद्येवं फौमारीभार्येति न सिध्यति ॥ क्ष्योऽवयया इति तदाचिभ्य एव प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ॥ अन (प्रदीपः) उभयत इति । उभयस्मिनुभयतः । यदि भिधानादिति । पौनोरय इत्यादापभिधानस्याभावादित्यर्पः॥ | कौमारीवि त्रियां प्रयोगः, अथ कौमारः पतिरिति पुंगि, उभय- (उयोतः) अवयवा इति । अवयवा हवेत्यर्थः । संयुकच- | प्रापि स्त्रियाः पाणिप्रहणस्यापूर्वस्वे प्रयोगः कार्य इत्यर्थः । क्रादिवानाप्यवयवत्वयुपिरिति भावः ॥ एतथ निपातनसामालभ्यमेव चार्तिककृता प्रकाशितम् ॥ अपूर्वपतिमिति । अविद्यमानः पूर्वः पतिर्यस्यास्वा मान (०२ विधिसूमम् ॥ ४॥२. भा.२) इत्यर्थः । द्वितीयासमर्यात्युमारीशन्दादुपयन्तरि-अण्प्रत्ययः । त्रियों तु खायें प्रत्ययः ॥ कुमार्यो भव इति । रोगादिषु १४३४ पाण्डुकम्बलादिनिः ॥४२॥११॥ तु यद्यभिधानं नासि तदाऽनभिधानात्प्रत्ययाभावः ॥ (इनिप्रत्ययाधिकरणम्) (उयोतः) उभयत इत्य-सियाः पुसक्षेति नायः, (फलाभाययोधकमाण्यम्) लिया इति यास्यशेपार, उदाहरणविरोपायात आह-उभयलि. अयं योगःशफ्योऽयम् । निति ॥ तस्वियोति-पदीत्यादि || पाणिमणस्येति । निपा- फयम्-पाण्टुफायली, पाण्डुफम्पलिनी, पाण्डु- | तनाल्टम्भमेवर ॥ तदनयन्यइपति-एतयेति ॥ सौवापूर्व शम्शे कम्यलिन ति। भावप्रधान इसार-अपूर्पग्य इति ॥ उपयतरि-विमोदर (निनैतन्मत्वीयेन सिसम् । पाण्डफम्यलोऽस्या- स्वार्थे–उपयमनविशिष्टे साथै स्यः । पुमायां मरदीप rar लीति-पाण्टुफम्पली । पारम्पास्यानम्-कुमापांग्मय इति । सो प्रायः । (मदीपः) इनिनेतदिति । भवननिपानाप भावीवि | सारी पार ॥ पाभिधानमिति । पवाभ: राक्षापनामपरं न पाप्यनिति मायः॥ प्यारपरम्, मन्या सानि स दुसरः॥ 4GICIETAR TIRोसा मा. पय मार-पीमार गारोको प्रयोग सोmajhatv पौरामि। मालय रोग समारपाEिMORI ·आदेशाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । . (५३४२ अन्यथासिद्धिसाधकवार्तिकम् ॥ २॥) (प्रदीपः) उपसंयोग इति । उपसंयुज्यत इत्युप- ॥ * ॥ पुंयोगात् ख्यभिधानम् ॥ * ॥ सयोगः-उपाधिरुच्यते । अनेक उपाधिनिर्देष्टव्यः स्यादित्यर्थः ॥ संवत्सरपर्वणीति । सवत्सरस्य द्वादश पर्वाणि मासान्ता- (भाष्यम् ) पुंयोगात् ख्यभिधानं भविष्यति । खन पर्वविशिष्टे मासे यथा स्यात् । मृतकमासे-पौष्या पोर्ण- कौमारस्य भार्या कौमारीति ॥ मास्याऽतद्वति मासादिव्यपदेशभाजि पौपशब्दो मा भूदित्येव- (प्रदीपः) कौमारस्य भार्येति । प्रत्यासत्त्या यैव तस्य | मर्थमित्यर्थः । कौमारव्यपदेशनिवन्धनं सैवाभिधीयते, नान्या । (उयोतः) भाष्ये पञ्चराने दशराने इति पाठः।मासा- (उद्द्योतः) नन्वेवमन्यस्या अप्यभिधान स्यादत आह- र्धमासयोरिति च वार्तिकपाठः ॥ संवत्सरस्येति । पूर्णिमान्तमा- प्रत्यासत्येति । (प्रकृत्येकदेशवाच्यत्वादिति भावः)। इद च सूत्रारम्भ- | नेन द्वादशमासात्मकस्य द्वादशपर्वाणि मासान्ता इत्यर्थः । पर्व वि- ऽप्यावश्यकम् , अन्यथा भवार्थमादायातिप्रसगो दुरि इति बोध्यम् ॥ | शिष्टे-पर्वपरिच्छिन्न इत्यर्थः ॥ माघायव्यपदेशमाजीति पाठः, | पौषमाषादिव्यवहाररहिते इत्यर्थः । कचित्त-मासादिव्यपदेश- (७१४ विशिष्टार्थे प्रत्ययविधिसूत्रम् ॥ १२॥ आ० )/भाजीति पाठः, आदिनाऽर्धमासः ।। १४४४ सास्मिन् पौर्णमासीति (उपसङ्ख्यानान्यथासिद्धिभाष्यम्) तत्चर्हि वक्तव्यम् । ॥४।२।२१।। नवक्तव्यम् । इतिकरणः क्रियते, ततश्चेद्विवक्षा। (अर्थवोधनाधिकरणम्) (उड्योतः) माध्ये-ततश्चेद्विवक्षेति । ततः-प्रत्यया- (५३४३ उपसङ्खधानवार्तिकम् ॥ १॥) न्तादीदृशायविवक्षा चेचदा प्रत्यय इत्यर्थः॥ ॥ * ॥ सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञा- ग्रहणम् ॥ * ॥ (०१५ प्रत्ययसनियोगेनादेशविधिसूत्रम् ॥२ मा.१२) (माप्यम् ) सास्मिन् पौर्णमासीत्यत्र संज्ञाग्रहणं १४४८ कस्येत् ॥ ४ । २।२५॥ फर्तव्यम् ॥ (आदेशाधिकरणम्) (प्रदीपः) संज्ञाग्रहणं सूनेऽनामिवि वार्तिकमारब्धम् ॥ (भाष्यम्) (५३४४ उपसङ्ख्यानाभावे गौरवबोधकवार्तिकम् ॥ २॥) यस्येति लोपः कस्मान्न भवति? ॥ * ॥ असंज्ञायां हिं गरीयानुप- इकारोचारणसामर्थ्यात् । संयोगः ॥ॐ॥ अथ यत्कायं हविः, कर्थ तस्य संमैपः कर्तव्यः? (भाप्यम् ) अक्रियमाणे हि संशाग्रहणे गरीया यदि तावत्किमः कादेशः, कसा अनुबूहीति नुपसंयोगः कर्तव्यः स्यात्-मासार्धमासयोरिति | भवितव्यम् । अथ न किमः, कायानुहीति भवितव्यम् । इह मा भूत-पौषी पौर्णमास्यसिन्-पञ्चदश यद्यपि किमः, अथापि न किमः, उभयथा फरमा रात्रे, देशरात्र इति। अनुबृहीति भवितव्यम् । सर्वस्य हि सर्वनामसंशा संवत्सरपर्वणीति च वक्तव्यं स्यात् । भृतकमासे | क्रियते, सर्वश्च प्रजापतिः, प्रजापतिश्च कः॥ मा भूदिति ॥ अपरथाह- 'कौमारी' इति इतिशब्दरहितः पाठक पुस्तके। कम्पपुस्तकेषु 'पौर्णमास्या तइति इत्येवम्पाट उपलभ्यते, एक्षिय लिखित २० एतद्विस्थो भागोप पुस्तके दृश्यते, नान्यत्र । पुसके पौर्णमास्यादति' इस्लेव मन्दिापनिव, महाते पापम्पाठ लन शाया गरी' तिहि दरहिता पाटाछ पुसके। तथा स्थारिता, मत्रस तवं मुधियो निदाएर्वा । 'परसरात्र इति' इसव पार क. पुसके । चश पुनकयोल • समानुयोतादाम्ये 'पचाराने इलस पाने पथरार इति पाटा, रात्र दशरातिनि पादर 'अभवाया हि गरीयानुपयोगो भागमारायो इलेको मदीपे-'पर्वविशिष्टे मासे' हमर परिशिष्टे माघापम्पपदेश-] भट्टाचार्य भाति माल, पविशिष्टे मासादिध्यपरेसमाधि मासे' इलेव दा 'अयापाठोऽप याष्ठ भाषीदसन्तमायोति गोदा' पाटो महामाया इति किसान, सदीकीय 10 समापिपुटकानपकोकनमूम- (भृतकमासम्पूर्णमासीदितो मघा, साउन इत्यर्थः । पौया धानमा- सुरेशीयम् । साति-पौर्णमासीदिने मानियादारमात्रि-इत्या दावीत्रीय " वकव्यं स्यात् ।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२पा.१आ. कालेभ्यो० सूई यद्येव किमः, (७१६ विधिसूत्रम् ॥ ४।२। आ.१३) अथापि न किमा, १४५० अपोनप्त्रपांनप्तृभ्यां घः उभयथा कायानुब्रूहीति भवितव्यम् । संशोप- सर्जनयोहि सर्वनामसंज्ञा प्रतिपिध्यते, संज्ञा चैपा ॥४।२।२७॥ तन भवतः॥ (घप्रत्ययाधिकरणम्) (प्रदीपः) इकारोचारणसामर्थ्यादिति । यदा (प्रैपविचारकभाष्यम्) कशब्दस्वकारादेशस्तदाऽयं परिहारः । यदा तु किमो मकारस्से- कारस्तदा लोपेऽपि कायमिति सिध्यति । यद्यपि कशब्दस्यत्वे अथ यदपोनत्रियम्, अपानस्त्रियं हविः, कथं कृते परत्वाद्वृद्ध्या लोपो वाघ्यते, यथा श्रीदेवताऽस्य श्रायमिति । तस्य संप्रैः कर्तव्यः? तथापि परिहारान्तरसद्भावादेतद्वाप्यकृता नोकम् ॥ अथेति अपोनपातेऽनुबहि, अपांनपातेऽनुहि । कल्पकारविप्रतिपत्त्या संशयः। अध्वर्युगा होतुः संप्रैपः क्रियते॥ अपोनप्पांनप्तभावः करमान भवति? यदि तावदिति । किमो विभक्ती कादेशं कृत्वा कस्य-इति । प्रत्ययसनियोगेन ऋकारान्तत्वमुच्यते, तेना- यदि निर्देशः कृत इत्यर्थः । किंशब्दश्च प्रश्नाक्षेपयोरिव प्रजा- सति प्रत्यये न भवितव्यम् ॥ पतौ वर्तते ॥ अथ नेति । यदा फशब्दस्यैव कस्य-इति निर्देश (प्रदीपः) अथेति । वेदे कचित्-अपोनप्ने खाहेति इत्यर्थः । सर्वस्येति । सर्वार्थवाचिन इत्यर्थः ॥ सर्वश्चेति । कार्यकारणयोरभेदादिति भावः ॥ प्रजापतिश्च क इति । प्रकारान्तः प्रयोगो दृश्यते । कचिदपोनपादपानपादिति तका- सर्वादिषु कशब्दस्यापाठेऽपि अन्वर्थसंज्ञा विज्ञानात्सर्वनामसंज्ञा रान्तः प्रयोग इति प्रश्नः ॥ प्रत्ययसंनियोगेनेति । वेदे तु च्छान्दसत्वात् कचिहकारान्तप्रयोगः॥ गवति । गणपाठस्तु प्रपयार्थः । येषां तु सकलं कृत्स्नमित्यादीनां सर्वनामसंज्ञा नेप्यते तेषां 'न बहुमीही' इत्यत्र नेति योगविभा- गात्तदभावः । यागसंप्रदान देवता । मन्त्रस्तुत्यश्चार्थः ॥ संशा (७१७ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१.१४) चैपेति । यद्येवं कादेशाभावात्कायेति किमो न सिध्यति । १४५१ छ च ॥४।२।२८॥ एवं तर्हि कस्य-इत्यत एव निपातनात्वादेशो भविष्यतीत्सदोपः। (छाधिकरणम्) (उयोतः) तदा लोपेऽपीति । 'वागीदागम्' इति भ्यायेन (५३४५ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १॥) दीपोत्पूर्व लोप इति भावः । पुनर्यस्येति लोपरतु न, पूर्वलोपस्यासि- सत्वाद, स्थानिवपादा ॥ वृद्ध्या लोप इति । वृद्धयुत्तर तु तस्य ॥ * ॥ छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्य प्राप्तिरेव नेति भावः । खेलोंपस बलवरवाश्रयेण माष्यम्, अत एव उपसंख्यानम् ॥ * ॥ किमः कायमिति सिध्यति-रत्यन्ये ।। कल्पकारेति । श्रुतितिप्रति- (भाप्यम् ) छप्रकरणे पैगाक्षीपुत्रादिभ्य उप- पत्या संशय इत्यन्ये ॥ ननु विभतो विदितस्य कादेशस्य तद्धिवे संख्यानं कर्तव्यम् । पैगाक्षीपुत्रीयम्, ताणविन्द- कार्य प्राप्ति मत पाह-किमो विभकाविति ॥ ननु सिग्देन वीयम् ॥ कथं प्रजापतिरुच्यते । अत माह-किंशब्दधेति ।। यदा फराब्द. (५३५६ सिद्धान्तयार्तिकम् ॥२॥) स्वैपेति । अत्र 'न फिमः' इत्युच्या पूर्वपक्षिणा किमोऽपि निर्देश दोपामावस सूचितस्वेन सिवान्तिनानोसमेनन् । एतदुत्तरमाप्यं यो ॥ * ॥ शतरुद्रादू घ च ॥*॥ रेकदेशिनो: प्रोटोक्तिपरम् । अत एव 'सर्वारिषस्यमाध्यविरोधो (माप्यम्) शतरदाद् घप्रत्ययो वक्तव्या, छब्ध में, प्रिया देवानाम्' इति प्रयोगविरोषध नेवि योध्यम् ॥ गनु वक्तव्यः । शतरुद्रियम्, शतबद्रीयम् ।। सर्पशमस रोशयामपि यसत्यत आर--सर्यायति ॥ (उयोतः) दिये शतसम्मोऽननवाची ॥ माये-सर्या प्रगापतिः, प्रजापतिश क इति । अत एव- 'सरसमामोपि तसि सर्थः वि गौणयामुचम् ॥ ननु ममा (010 भतिदेशस्यम् ॥ ४॥२ भा. १५) पूजापामपिनियोगाय देवतारमा भार-पागसंप्रेनि । का- देशामायादिति । किम: य: इयत्र पदादीनामा १४५७ कालेभ्यो भववत् ॥ ३४ ॥ मार ॥ एवं नि । 'भर गार यस रिर्व (भतिदेगाधिररणम्) रिन् । (मार्यपोषकमाण्यम्) फथमिदं विशयते- Birsimire पिरिr,'मसिस'१.पा.

·निपातनाधिकरणम् ] तद्वितप्रकरणम् । भवे ये प्रत्यया विहितास्ते भवन्ति कालेभ्यः निर्देशोऽयमिति । 'कालेभ्यो भवे' इत्येव भवार्थे विहिता. साऽस्य देवतेत्यस्मिन्नर्थ इति, प्रत्यया सिध्यन्तीति वतिनिर्देशः सर्वसादृश्यपरिग्रहार्थ कृतः॥ आहोस्त्रिकालेभ्यो भवे ये प्रत्यया विहितास्ते (उड्योतः) इत्येवेति । 'भवे' इति सप्तम्यन्तम् । भवे ये भवन्ति साऽस्य देवतेत्यस्मिन्नर्थ इति । प्रत्यया विहितास्ते कालवाचकेभ्य इत्यर्थ. ॥ कश्चात्र विशेषः? (वतिनिर्देशलब्धार्थबोधकभाष्यम्) (प्रदीप.) कथमिति । कालेभ्य इति सकृच्छ्रवणात् 'भवेन' यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेपणेन भवे वाऽभिसवन्ध स्यात् 'साऽस्य देवता' इत्यनेन वेवि प्रश्नः ॥ प्रत्यया विहितास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेन विशेषणेत (उद्द्योतः) सकृदिति । आवृत्त्योमयान्वयेऽपि मत्वादिभ्यो | साऽस्य देवतेत्यसिन्नर्थे भवन्ति, ततोऽमी भवव- विहितोऽण् मुहूर्तादिभ्योऽपि स्यादित्यपि बोध्यम् ।।' कृताः स्युः। (५३४७ प्रथमपझे दोपोहायकवार्तिकम् ॥१॥) अथ हि प्रकृतिमात्राद्वा स्युः, प्रत्ययमानं वा ॥ * ॥ कालेभ्यो भवे प्रत्ययमात्र स्थात्, नामी भववत्कृताः स्युः॥ प्रसङ्गः ॥*॥ (भाष्यम्) यदि विज्ञायते भवे ये प्रत्यया विहि- (७१९ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ आ. १६॥) तास्ते भवन्ति कालेभ्यः साऽस्य देवतेत्यस्मिन्नर्थ १४५८ महाराजप्रोष्टपदाटुञ् इति, प्रत्ययमानं प्राप्नोति ॥ ॥४।२।३५॥ (प्रदीप:) प्रत्ययमानमिति । 'दिगादिभ्यो यत्' इति यत्प्रत्ययो भवे विहित. स कालवाचिभ्यः प्राप्नोतीत्यर्थः । (उनोऽधिकरणम्) (५३४८ द्वितीयपक्षे दोपोडावकवार्तिकम् ॥ २॥) (५३५० सिद्धान्तवार्तिकम् ॥१॥) ॥*॥ यः कालेभ्यो भवे तस्य विधाने ॥ * ॥ ठप्रकरणे तदमिन् वर्तत इति प्रातिपदिकमात्रात्मसङ्गः ॥ * ॥ नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम्).अथ विज्ञायते कालेभ्यो भवे ये (भाष्यम् ) ठप्रकरणे तदस्मिन् वर्तत इति नव- प्रत्यया विहितास्ते भवन्ति साऽस्य देवतेत्यस्मिन्नर्थ | यज्ञादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । नवयशो वर्तते- इति, प्रातिपदिकमानात् प्रामुवन्ति । ऽस्मिन् काले-नावयज्ञिकः, पाकयक्षिकः ॥ (प्रदीप )प्रातिपदिकमात्रादिति । 'कालाहम्' इति (५३५१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ २॥) ठमिन्द्रादेरपि प्राप्नोति ॥ ॥ * ॥ पूर्णमासादण् ।। * ।। (५३४९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ सिद्धं तूभयनिर्देशात् ॥ * ॥ (भाप्यम्) पूर्णमासादण्वकव्यः । पूर्णमासो वर्ततेऽस्मिन् काले-पौर्णमासी तिथिः॥ (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । कथम् ? उभयनिर्देशात् । उभयनिर्देशःकर्तव्यः। कालेभ्यो | (०२० निपावनयोधक सूत्रम् ॥ ४।२।१ आ. 10) भववत् फालेभ्य इति । १४५९ पितृव्यमातुलमातामह- स तर्तुमयनिर्देशः कर्तव्यः। पितामहाः॥४।२।३६ ॥ न कर्तव्यः। भवयदिति बैंतिना निर्देशोऽयम् ॥ (निपाठनाधिकरणम्) (प्रदीप ) सिद्धं त्विति । यविरविदेशमाने चरितार्य (निपातनम्युरपादक माग्यम्) इति न सर्वसाश्य लभ्यत इति वार्तिककारो मन्यते ॥ यति पिटव्यमातुलेति किं निपात्यते? 'मरेचरप्राय' इतिए पाया। निसनुपयुष सिसोधिनम् । .'भयनिगार पटेम्पो मरवल्यम्य इति' सार पारि 'रतिनिशोग्यम् R.पा ।

·१६८ उलोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.पा.१आ. मिक्षा० सूत्रे - भावः। (५३५२ व्युत्पादकवार्तिकम् ॥ ३॥) (प्रदीपः) अविसोढमिति । पत्वं सकारोचारणसाम- ॥* ॥ पितृमातृभ्यां भ्रातरि . •न्न भवति । अन्यथा पोढप्रत्ययं प्रक्रियालाघवार्थ कुर्यात् । एवं दूसमरीसयोरपि चत्वाभावः सकारस्य । व्यड्डुलचौ ॥ * ॥ (भाष्यम्) पिठमातृभ्यां भ्रातरि व्यङ्गुलचौ इत्यादौ सकारस्य चारितार्थम् । नेपामभिभाने दृढतरमानाभावादिति (उद्द्योतः) एवं दूसेति । न च ण्यन्तात्किपि 'अविदूर' प्रत्ययौ निपात्येते । पितुर्धाता-पितृव्या, मातु. ीता-मातुला मातामहपितामहेति किं निपात्यते? (५३५७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ६॥) (उयोतः) भाष्ये व्यनिति निय, निरनुबन्धकः, तिद्धति ॥ * ॥ तिलानिष्फलात्पिजपेजो ॥ * ॥ बहुदर्शिमिविचार्यम् ॥ (भाष्यम् ) तिलानिष्फलापिअपेजो वक्तव्यो । (५३५३ व्युत्पादकवार्तिकम् ॥२॥) तिलपिलः, तिलपेजः॥ ॥ मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् ॥४॥ (प्रदीपः) तिलपिज इति । तिलो धान्यविशेषः । (भाष्यम् ) मातृपितृभ्यां पितरि डामहप्रत्ययो फलरहित इत्यर्थः ॥ निपात्यते । मातुः पिता-मातामहः, पितुः पिता-. (उयोतः) फलरहित इति । फलेकाले फलरहित इत्यर्थः ।। पितामहः॥ (५३५८ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ७॥) (५३५४ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ३॥) 0॥ * ॥ पिजश्छन्दसि डिच्च ॥ * ।। ॥ * ॥ मातरि पिच्च ॥ * ॥ (भाप्यम्) पिअश्छन्दसि डिच पकव्यः । ति- (भाप्यम् ) पिच बचाव्यः । पितामही, माता- ल्पिों दण्डानतम् ॥ मही॥ (इयोतः) पियेति । गोरादिगणे मातामहीशम्दपाठोऽ (७२१ विधिसूत्रम् ॥ ४१२ । १.आ. १८) .१४६१ भिक्षादिभ्योऽण् ॥४॥२॥३८॥ (५३५५ अवमहे रूपसाधकं वार्विकम् ॥ ४॥) ॥ * ॥ महो वा छन्दस्यानोऽव- (मणोऽधिकरणम्). ग्रहदर्शनात् ।। * ॥ (युवतिशब्दपाठफलयोधक भाप्यम्) (भाष्यम्) महो वा पुनरेप भविष्यति, छन्दस्या- किमर्थ मिक्षादिपु युपतिशब्दः पठ्यते, न नकोऽयमहदर्शनात् । छन्दस्यानोऽवग्रहो क्य- "तस्य समूहः" (४।२।३७ ) इलेव सिद्धम् । ते-पिता- -मद इति। न सिद्ध्यति । (प्रदीप:) महो वेति । पितृशन्दस्यानडादेशो निपात्यते अनुदातादिलक्षणोऽन्माप्ता, तद्वाधनार्थम् । मदय प्रत्ययः। तेन पदसंशायर्या सत्यां पिवेत्सवमहो भवति । थत उचरं पठति- सरामहपि तु न स्यात् ॥ (५३५९ युवतिपायनश्ययोधकं पार्तिकम् ॥१॥) (उहयोता) दामहपि रियति । तर भावारिवि भाषः ॥ ।।*|| भिक्षादिपु युवतिग्रहणानर्थक्यं (५३५५ सिदान्तयार्तिकम् ॥ ५॥) पुंचद्रावस्य सिदत्वात् ॥ * ॥ ॥ ॥ अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचः॥*।। (भाप्यम् ) भिक्षादिषु युपतिमहणमनर्थकम् । (माध्यम्) भयेर्दुग्धे सोढदूसमरीसच इत्येते फि कारणम्। प्रत्यया पचाच्या। अविसोदम्, अपिसम्, अयि पुंपदावस्य सिद्धत्वात् । मत्यपविधी पुंपायोऽत्र मरीसम्॥ भविष्यति । 'भस्याटे तरिते' पुंवद्भयतीति ।। .'पाठ'। infant दिसायनिकी .ni- माणिवपदोन RTE प्रा. Onisten सोनाधिपानी... नार्य इति भावः। .'मरीज्मोपला.पा. .

·यन्प्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १६९ सिद्धश्च प्रत्ययविधी । स च सिद्धःप्रत्ययविधौ ॥ अनःस एव। (प्रदीपः) पुंवद्भावोऽत्रेति । पुंवद्धावे सत्याधुदात्त इहोभयं प्रामोति-आपूपिकम्, शाकुलिकम् , त्वादण सिद्ध इत्यर्थः । सिद्धश्चेति । पूर्व पुंवद्भावः, पश्चा- मौदकिकम् । ठम्भवति विप्रतिषेधेन ॥ प्रत्यय इसर्थः ॥ (प्रदीपः) सक्नुशब्दस्तुन्प्रत्ययान्तत्वादायुदात्तः । (उयोतः) पुंवदाये सतीति । कैनिन्प्रत्ययान्तत्वादिति शकुलीशब्दो ठीपन्तोऽन्तोदात्तत्वादनुदात्तादिः ॥ भावः ॥ नन प्रत्यये सति सनिमित्त भरवमिति कथमण्प्रत्ययोऽत (उड्योतः) आधुदात्त इति । अत एव 'अचित' इति ठकोऽ- माह-माये-सिद्धश्चेति ॥ यमपकाश इति भावः। (७२२ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ आ. १९) (७२३ विधिसूत्रम् ॥ ४ ॥२१ आ. २०॥) १४६२ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराज-|१४६३ केदाराद्यञ्च ॥ ४।२।४०॥ पुत्रवत्समनुष्याजादुञ् ॥ ४॥२॥३९॥ (५३६३ पूरकवार्तिकम् ॥३॥) (युनोऽधिकरणम्) ॥ * ॥ गणिकायाश्च ।। * ॥ (५३६० पूरकवार्तिकम् ॥१॥) (भाप्यम् ) गणिकायाश्चेति वक्तव्यम् । गणिकानां ॥ * ॥ वृद्धार्च ॥ * ॥ समूहो गाणिक्यम् ।। (भाष्यम् ) वृद्धाञ्चेति वक्तव्यम् । वृद्धानांसमूहो (७२४ विधिसूत्रम् ॥ ४॥२ मा. २१) वाचकम् ॥ (५३६१ एकदेशिवार्तिकम् ॥ २॥) १४६५ ब्राह्मणमाणववाडवाद्यन् ॥ * ॥ अञो वुपूर्व विप्रतिपिद्धम् ॥ * ॥ ॥४।२।४२॥ (भाष्यम्) अञो धुञ्भवति पूर्व विप्रतिपेधेन । (यन्प्रत्ययाधिकरणम्) अशोऽवकाशः कपोत-कापोतम् । युभोऽच- (निरवफलबोधकं भाष्यम्) काश: ग्लुचकायनि-लौचुकायनकम् । किमर्थ ब्राह्मणादिभ्यो यन्विधीयते, न यकृत- इहोभयं प्रामोति-औपगवकम् , कापटवकम् । स्सोनुवर्तिप्यते ? भवति पूर्व विप्रतिपेघेनं । न हस्ति विशेपो ब्राह्मणादिभ्यो यनो वा यसो स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । वा, तदेव रूपं स एव स्वरः। वक्ष्यत्येतत्--पूर्वोऽपि वुनू परमनं बाधत इति। एवं तर्हि सिद्धे सति यद् ब्राह्मणादिभ्यो यनं अथ वादष्टवाची परशब्दः, विप्रतिपेधे पर शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः अन्येभ्योऽप्ययं भव. यदिष्टं तद्भवतीति ॥ तीति ॥ (प्रदीपः) कापोतमिति । 'लघायन्ते योच वहपो किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? गुरुः' इति मध्योदात्तत्वादनुदात्तादिः कपोतरान्दः॥ याप्रकरणे पृष्ठादुपसंख्यानमिति चोदपिप्यति (५३५२ विप्रतिषेधयोधकवार्तिकम् ॥ ३ ॥) तन्न फर्तन्यं भवति ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-पदेव रूपमिति । नपुसकत्वाद, ।। * ॥ ठतु विप्रतिषेधात् ॥ * ॥ 'यमच सत्रापलमहणाय न लिया विशेषः, मृद्धलाच न वृद्धिश्तो (भाप्यम् ) ठक्कु भवति विप्रतिषेधेन । विशेषः। योगविभागसामाच उभो न एन्धः, चानुकृष्टत्वायन ठकोऽवकाश:-सक्त-सातकम् । वुन इति भावः ॥ ,सिस प्रत्ययरियो निकमेतदिति मिच्यो, तर 'माह भा मभागदिमापन समे-मनु प्रसय तिमाहपरिमा भाये-सिस्थति' इत्येवमरपोतमतीवदर्शनानिन्छन् । नामवणे हदमपि माध्यम्मानमिति मा. पुपतिरपे मिसमस्योपवादिजाति-अनुदामादिशगेम् मस्य बार्तिकस्य पुटकेन पाटा। मात एमभिप्रायेणारा पदादेन समाहिलामाथ्ये । पुद्रा विनिमय 'सोशुपनम् इति . पुस । सापगमलनिष्प्रत्ययस्य निकायो पुसद -मनुवादिय । मस्पनि बार्डियरस्नोता . पुराहे । .पुरा डमनमामोमीन मा. प्रामकम् । मनु गुबतिसमस्याबदागिरदावोनि मलारपुर •'नाना पाट। भोपितलाम्मे पिनास र भूपेत, मवृतम्यूरि. नवक्तव्यः। १२पा.च.

·१७० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ भ.२पा.१ आ. खण्डिका० सूत्रे (५३६४ सिद्धार्थकथनपरं वार्तिकम् ॥ .m) न सिध्यति। ॥४॥ यन्प्रकरणे पृष्ठादुपसंख्यानम् ||*॥ | चापोलूकयोश्छन्दस्यायुदात्तः प्रयोगो दृश्यते-- (भाप्यम् ) यन्त्रकरणे पृष्ठादुपसंख्यानं कर्तव्यम्। चापैण किकिदीविना, यदुलूको वदति । पृष्टानां समूहः-पृष्ठयः-पडहः॥ नैतयोश्छन्दसि सामूहिको दृश्यते । यत्र च दृश्यते, तत्रैतावनुदात्तादी ॥ (७२५ विधिसूत्रम् ॥ ४१२। भा. २२ ॥) इदं तर्हि प्रयोजनम् अयमौलूक्यो गोत्रम्, तत्र १४६६ ग्रामजनवन्धुभ्यस्तल् गोत्राश्रयो वुमाप्तस्तद्वाधनार्थम् । ॥४।२।४३॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । बहुवचनान्तानां हि सामूहिका, बहुषु च लुक् । (तलमत्ययाधिकरणम्) तत्र लुकि कृते 'अनुदात्तादेः इत्येव सिद्धम् । (५३६५ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १॥) न सिध्यति । ॥ * ॥ गजसहायाभ्यां च ॥ * ॥ "गोनेऽलुगचि" (१९८९) इत्यलुक् प्रामोति ॥ (भाष्यम् ) गजसहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् । गंजता, सहायता॥ (प्रदीपः) तत्रैताविति । चापशब्दः-चपेय॑न्तादच्य- (५३६६ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) न्तोदात्तः । उलूकशब्दः 'लघावन्ते द्वयोश्च' इति मध्योदात्तः। औलूक्यशब्दो गर्गादियजन्तः॥ बहुवचनान्तानामिति । ॥ * ॥ अहः खः ॥ * ॥ द्वयोस्तु समूहव्यवहारो लोके प्रायो नास्तीति भावः ॥ वहुपु. (भाष्यम् ) खो वक्तव्यः । अह्नां समूहोऽहीनः॥ चेति । यमनोश्च' इत्यनेन ॥ लुकि रुत इति । ननु (५३६७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ३ ॥) लस्यपि कृते प्रत्सयलक्षणेन गोवलक्षणो युञ् पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ * ॥ प्रती ॥ * ॥ | प्राप्नोत्येव । एवं तर्हि परीहारान्तराभिधानालोकम् । सामा- (भाष्यम्) ताविति वक्तव्यम् । चौलस्यशब्दार्थ उलूकशब्दस्य यलुगन्तस्य पाठः । कृतय- इह मा भूत्- ब्लुक उलूकशब्दस्यानुकरणो गणे निर्दिष्टः॥ आह्वाय धूतपाप्मानो भास्कराजितमृत्ययः॥ (उध्योतः) प्रत्ययलक्षणेनेति । इदमुपलक्षणम् , गोत्रार्थका- (प्रदीपः आह्वायेति । सण्डिकादिषु दर्शनादहः | दित्य कुष्यपि गोत्रार्यकत्वमक्षतमेवेत्यपि बोध्यम् ।। पूर्वविप्रतिषेधे- शब्दादम्, तदन्तायतुर्थी ॥ नेति । वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः । अद्यापि पूर्वविप्रतिषेधाशानात्परिधारान्त- (उयोता) ऋताविति । ऋतुस्त्तैरहन्शम्दादित्यर्थः । मुक्तमिति भावः ॥ भाष्ये-अलुगिति ॥ तत्रीलक्यशम्दादणि एवा इत्यासमूहे रूदोऽहीनशद इति भावः ॥ 'आपत्यस्य' इति यलोपः ॥ नन्वनोलूकमहणम् , तस्कयमौलूक्यशम्दा- (५३५८ सिदान्तवार्तिकम् ॥ ४॥) दस्य प्राप्पिरत पाह-सामोदिति ॥ औरक्षयाम्दार्य इति । ॥ * ॥ पर्धाः सः ॥ * ॥ मयोजनपाचि-अन्तिं प्रथमान्तम् ।। उक्तमेव विवृणोति-कृतेति ॥ (भाप्यम् ) पयः सण यकव्यः। पर्शनां समूहः | अनुकरण इति । अनुकरणभूतः शन इत्यर्थः ।। पार्यम्। (शुद्रकमालवपाटप्रयोजने भाष्यकार्तिकम् ) यदि सण क्रियते, संशा न मानोति ॥ अक्सिद्विरनुदात्तादेः एवं तर्हि णस्वक्तव्यः। कोऽर्थः क्षुद्रकमालयात् । (१२५ विधिसूपम् ॥ १।२ मा. २३ ॥) (भाप्पम् ) 'भनुदातादेः' इत्येयानूसिद्धः, कि. १४६८ खण्डिकादिभ्यश्च ॥ ४॥२॥४५॥ मर्थ क्षुद्रकमालयशदा सण्डिकादिषु पठ्यते । (मनोऽधिकरणम्) गोत्राथयो घुम्याप्तस्तद्वाधनार्थम् ॥ (गणे उकशष्दपाययोजनमाप्यम् ) (मदीपः) थसिद्धिरिति । दरस्यापत्यानीति 'जन- सण्टिकमुशोल्स । किमर्थ सण्डिकादिपूलूक- पदादाइ' इति विहितस्य सदानस्स रुष । मालयात पद- शप्दः पटयते, न 'अनुदानादेः' इरपेच सिद्धम् । सक्षम व्यरः । ततो बन्दः, ततः समायान्तोदातरवनानु. 'गरमापामा RANE.शेपटोमसो मायमेन निर... पुधारो।।... पुसपोप Bomरवीन मामलोमिनिकर यहापति, मोमी र मन्।ि Cirlो । 'महा'...पा.

·अञोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १७१ खुन भवति॥ दांत्तादित्वमिति भावः । मन च 'गोनेलुगचि' इति व्यहो अधेनूनां समूहः-आधेनवम् ॥ उम्प्रतिषेधात्' 'आपत्यस्य' इति यलोपः ॥ (प्रदीपः) एवं चेति । तदन्तविध्यभावे घननिति (उद्योतः) व्यहो लुक्प्रतिषेधादिति । क्षुद्रकाद्विहिता- प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यादित्यर्थः ॥ आधेनवमिति । 'तत्पुरुषे अस्तु नाला, अजादौ प्राग्दीव्यवीये विवक्षिते तदव्यवहितस्यैवालुम्वि- | तुल्यार्थ-' इति पूर्वपदप्रकृविखरेणाद्युदात्तत्वादण् । अन्ये धानादिति भावः ॥ | त्वाहुः-उत्सादित्वादन् । तन हि 'वष्कयाऽसे' इति समास- (पाठप्रयोजनखण्डने भाष्यवार्तिकम् ) निषेधात्तदन्तविधिरस्ति । 'जङ्गलधेनु' इत्युत्तरपदस्य वा वृद्धिः।। गोत्रागुञ् न च तद्गोत्रम् ॥ (उयोतः) बफयासे इति । वष्कपशब्दोऽसमासेऽन- (भाप्यम्) गोत्राद् बुञ् भवतीत्युच्यते, न च मुत्पादयतीत्यर्थः । न चाननिति निषेधो न कार्यः, तदन्तविधिय मास्त्विति वाच्यम् । गौधेनुकमित्याधसिद्धः ॥ क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रम्-न च गोत्रसमुदायो (सिद्धान्तख्यापकं भाग्यवार्तिकम्) गोत्रग्रहणेन गृह्यते । तद्यथा--जनपदसमुदायो सेनायां नियमार्थ वा जनपदशब्देन न गृह्यते, काशिकोसलीया इति (भाष्यम् ) अथवा नियमार्थोऽयमारम्भ:-क्षुद्र- कमालवशब्दात्सेनायामेव । (प्रदीपः)न चेति । चशब्दो ह्यर्थे । न हीत्यर्थः ॥ छ मा भूत् ? युन भवतीति । 'अद्धादपि' इत्यनेन ॥ क्षौद्रकमालवकमन्यदिति ॥ (उद्द्योतः) समुच्चयायस्यासंभवादाह-ह्यर्थ इति । यथपि क्षुद्रकमालवो न लौकिक गोत्रम् , तथाऽपि तत्त्वारोपो बोध्यः॥ मथवेत्ययमपि । यदा सेनारूपः समूहः, तदाऽन् प्रत्ययः, (प्रदीपः) नियमार्थ वेति । वाशब्दः समुचये । एव- (प्रयोजनसमर्थकं भाष्यम्) अन्यदा तु बुनेवेत्यर्थः॥ तदन्तविधिना प्रामोति ॥ (उद्द्योतः) ननु नियमार्थत्वे तदन्तविघेरशापितत्वात् 'शोद. (तदन्तनिधिखण्डने भाष्यवार्तिकम् ) कमाल्वकमन्यत्' इति कुन् कथमत आह-वा शब्द इति । योग- तदन्तान्न स सर्वतः ॥ विभागेनोमय सिभ्यतीत्यर्थः॥ (भाप्यम्) परिगणितेपु कार्येषु तदन्तविधिः । (मतान्तरेण सिद्धान्तमायवार्तिकम्) न चेदं तम परिगण्यते॥ यथा याध्येत वाऽऽ बुना ॥ । (मदीपः) तदन्तादिति । तदन्तादुन् प्राप्नोतीति यदु- (भाप्यम्) अथवा शापयत्याचार्यः पूर्वोऽपि च्यते, तम; यस्मात्स तदन्तविधिः सर्वन न भवति-गि- युञ् परमनं बाधत इति ॥ वर्णप्रहण एव प्रत्ययविधी तदन्तविरिष्टत्वात् ॥ (अनुपपत्तिपरिहारमाध्यम्) (उयोतः) सदन्तादिति। गोत्रान्तादित्यर्थः ॥ उगिद्वर्ण- ननु चोकं गोत्राद् बुञ् न च तद्गोनमिति । प्रहण एवेति । इद् तत्सूत्रस 'रोगी' इत्यादिवातियानाम तदन्तविधिना प्रामोति। ननु चोकम्- (सदन्त विधिसाधनेन फलसमर्थने भाप्ययार्तिकम् ) 'तदन्तान्न स सर्वतः' इति । ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे 'ज्ञापकं स्यात्तदन्तस्वे'। (भाष्यम्) एवं तर्हि शापयत्याचार्यों भवतीह एवं ताई शापयत्याचार्यो भवतीह तदन्तनिधि- तदन्तपिधिरिति॥ (प्रदीपः) भवतीति । समूहप्रकरण इत्सपं. ॥ कथं पुनरेतदुमयं शक्यं शापयितुम्-भपति च (बदन्यविधिज्ञापनेन इष्टयोधमाप्यपातिकम् ) तदन्तविधिः, पूर्वश्च युनू परमनं यायत इति । उभयं शाप्यते॥ तथा चापिशलर्विधिः। (भाष्यम् ) एवञ्च प्रत्याऽऽपिशलेराचार्यस्य योदपरिहारायाभूदितम् ॥ उमयमिति । अन्ययाऽनुपपरया (प्रदीपः) ननु चेति । 'पप साद' इयुसमापि विधिरपपनो भवति-पेनुरनभि यमुत्पादयति-शापकच भवति, उभयेन प पिना मालवादविधान धेनूनां समूहो धेनुकम् ॥ नोपपपत इत्युभयसापि शपभ्त्वमित्वर्य. ।। अनीति किमर्थम्? (उधोतः) चोपपरिहारामेति-समास: । मन्पार- पलक्षणम्॥ रिति ॥ , ·१७२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१ अ.२ पा.१ आ.विपयो देशे सूत्रे । कारम्भः॥ ज्ञापनेनैव चारिताध्यमिति चोपन् । उभयस्यापि ज्ञापकरचमिति । (५३१ गणे वातशब्दपाठोपपादकं पार्तिकम् ॥ ३॥) उमयनिरूपितं सापकत्वमन्विधानस्येत्यर्थः, 'स्व'रहितपाठस्तु युक्त ॥ * ॥ शीघ्रत्वे तु ॥ * ॥ (भाप्यम् ) शीग्रो वातो वात्या । (५३६९ सिद्धार्थकं वार्विकम् ॥ १॥) अथ या पृथग्याता अपि दृश्यन्ते । ॥ * ॥ अप्रकरणे क्षुद्रकमालवा तद्यथा-पूर्वो वातः, उत्तरोवातः, सर्वतोधाता, त्सेनासंज्ञायाम् ॥ * ॥ घाता बान्तु दिशो दश ॥ (भाष्यम्) अभूमकरणे क्षुद्रकमालवात्सेनासं- (प्रदीपः) शीघ्रत्वे त्विति । ततश्च 'याताच्छ ये इति पृथग्वक्तव्यमित्यर्थः ॥ अथ वेति । एकस्यापि वातस दिग्मे- शायामिति वक्तव्यम् । क्षौद्रकमालवी सेना चेत् । | दनिमित्तमेदप्रतिमासादनेवाश्रयसमूहोपपत्तिः । यथैकाऽपि दिक् छ मा भूत् सूर्योदयास्वमयाद्युपाधिभेदादनेका व्यपदिश्यते, तथा दश दिश क्षौद्रकमालचकमन्यदिति ॥ इति लोके व्यवहारः । यद्वा भिन्ना एव वाताः, अषयविनः (प्रदीपः) अनुप्रकरण इति । यद्यपि गण एवैतत्प- | पृथगुपलम्भात् ॥ व्यते तयापि क्षुद्रकमालयादिति योगविभागेनार्थद्वयं साप्यम्, (उयोतः) अनेकेति । पूर्वपश्चिमोत्तरदक्षिणभेदेनेल्सः ।। ततः सेनासायामिति नियमः पर्तव्य इति दर्शयितुं याति- अथेति । भोपाधिक एव 'दश' इत्यपि व्यवहार रत्यर्थः । भिक्षा एपेति । पूर्वादियाताः खत एव भिन्ना इत्यर्थः ॥ पृथगुपलम्मा- दिति । 'वात्यासमये' इति पः ॥ (उयोतः) यद्यपि गणे एवेति । गणे पुकमालवेत्येव पाठो बार्तिकलादिति सांप्रदायियाः ॥ (७२८ विधिसूत्रम् ॥ ४ । २ । भा. ३५ ) १४७३ खेलगोरथात् ॥ ४।२।५०॥ (७२० विधिसूत्रम् ॥ ४॥२.भा. २०) १४७२ पाशादिभ्यो यः ॥ २॥४९ ॥ (७२९ विधिस्यम् ॥ ४१२ मा. २६) (यमस्ययाधिकरणम् ) १४७४ इनित्रकट्यचश्च ॥ ४॥२॥५१॥ (गणपठिवराम्देभ्यः समूहाथे प्रत्ययोपपादकभाष्यम्) (५१७२ यथासङ्घययोधकं वार्तिकम् ॥ १॥) पाशणधूमधाता ॥ * ॥ खलादिभ्य इनिः।।।। (१६०० गणे बारादपालो पाकि") (माया) पलादिभ्य हानिपतव्यः । सलिनी, ॥ * ॥ पृथग्यातादर्शनादसमूहः॥ * ॥ डाकिनी, फुन्दुमिनी, फुटुम्यिनीति ॥ (भाप्यम्) पृथग्यातादर्शनादयुकोऽयं यातशब्दस्य (०३० विधिसूयम् ॥ ४।२। भा. २७, सामूहिफे पाठः। न हि पृथग्याता दृश्यन्ते । १४७५ विपयो देशे ॥४॥२॥५२॥ न तहदानीमिदं भवति-यात्येति? मयति ॥ (भयांधिकरणम्) (प्रदीपः) पृथगिति । यातपरमारनामनेक वेऽपि यात- (५३०३ एफदेशियातिकम् ॥ ॥) शस्थापयविन एफपादनेवरवाथयर पसमूहानुपपत्तिरिसप ॥ * ॥ विपपाभिधाने जनपदे लय (उत्योवा) ननु पायुषयावयवायपपिसाभारण्याइनेकस्यम पहुवचनविषयात् ॥ * ॥ रहये रेखा मार-पातेति ॥ (भाप्पम्) विपयाभिधाने जनपदे लुप् पा. मा परेका मुसहमोगरेप- मुलगारि रामसार, माग संपादिमागबार। परमादिकार पदयमनुभ्योतिधानमनियर मल पाने की समय अलरामरत प्रमाला पाणायमोपकार । मनु पूर्व सलामपुरमा 'rm परिमापरे 'नाम न पाहता मुची मध्याग । एemrar. प. सवमासमुपस तिमा-विषयमा मानिसमापन, Rahini toriमसोम • कार ने मीीि. Tright Homen ARRArorm grima बE.लो. minerjiपस्या .

·अर्थाधिकरणम् तद्धिंतप्रकरणम् । १७३ वचनविपयाद्वक्तव्यः । अङ्गानां विषयो देशः-अहार, (प्रदीपः) राजन्या इति । औत्सर्गिकस्याणो विषया. बहाः, सुमाः, पुण्डाः॥ भिधान इति लुप् । बुञ्पक्षे तु तद्विधानसामर्थ्याल्लुवभावः ॥ (प्रदीपः) विपयाभिधान इति । अङ्गानां निवासो (५३७६ एकदेशिवार्तिकम् ॥ ४॥) जनपद इत्यतः खखामिभावो न प्रतीयते । अङ्गानां विषय ॥ * ॥ वैल्ववनादिभ्यो नित्यम् ॥ * ॥ इत्यत्र तु खखामिभावः प्रतीयते, न तु निवासार्थ इति 'जनपदे (भाप्यम् ) वैल्ववनादिभ्यो बुञ् नित्यमिति लुप्' इति चातुरर्थिकस्य लुब् विधीयमानो विषये न प्रामोतीति वक्तव्यम् । वैश्ववनका, आम्बरीपपुत्रका, आत्म- वचनम् ॥ बहुवचनविपयादिति । बहुवचनान्ताच्छन्दा- कामेयकः। परस्य प्रत्ययस्येत्यर्थः॥ तत्वहींदं वह वक्तव्यम् ॥ (उचोतः) ननु चातुरथिकलुपाऽपि 'अंगाः' इत्यादि- विषये सेरस्पति, अर्थाभदादत आह–अङ्गानामिति । वृत्तौ वन- (५३७७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ५॥) खेनैवानेकन्यक्तिमानं बोध्यम् ।। ॥ ॥ न वाऽभिधेयस्य निवासविषयत्वाद् (५३७४ एकदेशिवार्तिकम् ॥ २॥) निवासविवक्षापां तुविषयविय- ॥ * ॥ गान्धार्यादिभ्यो वा ॥ * ॥ क्षायां प्रत्ययः ॥ * ॥ (भाष्यम्) गान्धार्यादिभ्यो वेति वक्तव्यम् । (भाप्यम्) न या वक्तव्यम् ।। गान्धारा, गान्धारयः। वासातः, वसातयः शैयः, कि कारणम् ? अभिधेयस्य निवासविषयत्वात् । शिवयः॥ यदभिधेयं स निवासश्च विपयश्च । अभिधेयस्य निवासविषयत्वान्निवासविवक्षायां लुप, विषय- (प्रदीपः) गान्धार इति । गान्धारस्यापत्यं गान्धारिः। तस्यापत्यानि 'साल्वेयगान्धारिभ्यां च' इत्यन् । लुक् । ततो विवक्षायां प्रत्ययो भविष्यति ॥ गान्धारीणां विषय इत्यण् । ततस्तस्य वा लुप् । 'लुपि युक्तवत्' इदं तर्हि प्रयोजनम्-एतज्ज्ञास्यामि-इह नित्यो इति लिङ्गसंख्यातिदेशः॥ | विधिः, इह विभाति । (उड्योतः) गांधारिम्याचेत्सम्' इत्येतदुत्तर 'लुक्' ततो एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । गान्धारीणाम-इत्येव कैयटे पाठः । मध्ये-तद्वाजत्वादनोलक, यावता यदभिधेयं स निवासश्च विषयश्च । अमि- तस्य गोयेऽनुगचि' इत्यनुक्" इत्यपपाठः । एवम् 'ततस्तस्य धेयस्य निवासविषयत्वात्-निवासविवक्षायां लुप्, वादप्रत्युत्तरम् 'लुपि युक्तवत्' इत्येव पाठः । मध्ये-"ततस्तदा- | विषयविवक्षायां प्रत्यय इत्येव ॥ जान्तवादलो लुक् "इत्यापाठः । एतेन 'एको गोत्रे' इति नियमाद- (प्रदीपः)न वेति । जनपदलक्षणस्याभिधेयस्याहादिसं. यमम्-यूनि वाच्यः, एवञ्च तनोऽपि परत्वात् 'यूनि लुक्' प्रामोति, वन्धिनो निवासरूपत्वं विषयरूपत्वं चास्ति । यद्यपि विपयनि- अवदयन स एवेष्टव्यः । अन्यथा वैषयिकाणो लुप्यपि प्रत्ययलक्षणेन वासयोः परस्परव्यभिचारस्तथाप्यमादीनां य एव खो विषयः गोनेऽलुक' इत्यस्य दुरितया 'गान्धारय.' इत्यस्यासिद्धिरेव स्वादिति स एव वेषां निवास इति स्मर्यते । तत्रैकस्योमयरूपत्वात्ययो. परास्तम् , नुशन्देन तस्यैव महणार । कचित्तु चेत्यञ्' ततः | गदर्शनवशादशादी निवासविवव, गान्धार्यादिषु राजन्यादिषु 'गान्धारीणाम्' इत्येव पाठः । 'का लुप्' 'नुपि युक्तवत्' इत्येव च तु पर्यायेणोभयविवक्षा, वैल्वयनादिपु विषयविवक्षेवाश्रीयत इति । नार्थो विधिनी, न तद्विल्पेन, न युश्विकल्पेन था, नापि (५२७५ एकदेशिवार्तिकम् ॥३॥) विकल्पवाधनार्थेन नित्यवचनेनेत्यर्थः॥ ॥ * ॥ राजन्यादिभ्यो वा बुज ॥ * ॥ (उयोतः) भाप्ये--अभिधेयस्य निवासविपयावादिति। (भाप्यम्) राजन्यादिभ्यो या यु वक्तव्यः । | निवासत्वादिषयत्वाचेत्यर्थः ॥ नन्दा विषयस्वाभियावादमिषेय- राजन्यफः, राजन्याः । देवयातवका, देवयातवाः॥ सोमयरूपत्वमसहन आह-जनपदेति । नन्वेवम् 'भाहाः इत्यपि निवासापतिमतपत विचः। तसरन्यून हगिपरव महाना निमोलनपद-भासचदेवदत्तस्य सिय ति विषय 'इलेसम्पाठा पुसमाप। महासक, विसपा कभर मनपरस्पायाभदाभात । तयार । गम्यादिपुर पपयिन इनि.इ. पुररयो। बसपरे हरिसनेन 'तस्य निरासा' इति सुरेग दिहम्प्रत्ययस हर दिलीप -हरिपिनेति-निशामियाने नवरदे पलादिमिरेश मा ca 'रिपयो रोस्यनेन विहित मुम्न माननीति भार। तो समापिगमालियापास्य Amar मरहलैनर दिनेशारिवारोबारिमाना। 'प्राधा' मानत हम सरिता .

·१७४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२ पा.१आ. ऋतूक्थादि० सूत्रे McDHer-- आ. ३०, नैप दोपः। , कदाचित्यादत माह-तनैकस्येति । भाष्येऽपि-निवासविवक्षा- काकुः ॥ यश्चेति । अध्ययनं विना स्वरूपतो वेदनासंभवादिति याम् इत्यादिना विवक्षानयत्यमेव प्रतिपाद्यत इति बोध्यम् ।। भावः ॥ सम्पाठशब्दः कर्मणि घनन्त इत्याशयेनाह-स्वाध्याय. मिति । स्वाध्यायः-वेदः ।। (७३: विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ मा. २८) १४७८ सोऽस्यादिरिति च्छन्दसः (७३३ विधिसूमम् ॥ ४।२। आ. ३० प्रगाथेषु ॥ ४॥२॥ ५५ ॥ १४८३ ऋतूक्यादिसूत्रान्ता?क्. (अर्थाधिकरणम्) ॥४।२।६०॥ (५३७८ सिद्धान्तसाधकार्तिकम् ॥ १॥) (ठकोऽधिकरणम्) ॥ * ॥ छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसका- (सूत्रार्थबोधकभाष्यम्) स्वार्थ उपसंख्यानम् ॥ * ॥ उक्थादीत्युच्यते, कानि पुनसक्थानि ? (भाष्यम् ) छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसकात्म्वार्थ सामानि यद्येवं सामगमाने औक्थिक इति उपसंख्यानं कर्तव्यम् । त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभम् , अनुष्टुवे- मानोति। : वानुष्टुभम् , जगत्येव जागतम् ॥ (प्रदीपा) छन्दस इति । छन्दःशब्देनाक्षरेयत्ताविशे. वादात्ताच्छब्धं भविष्यति । उक्थार्थमुक्थम् । पवाचिनो गायन्मादेः शब्दस्य ग्रहणम् ॥ नपुंसकादिति । इह-उफ्थान्यधीते-औक्थिकः, यशमधीते या नपुंसकार्याभिधायिन इत्यर्थः । नपुंसकार्याभिधायित्वं च त्रिष्टु- शिकः । यादीनां खार्थिकाष्प्रत्ययान्तानामेवेति नपुंसके खार्थ इत्युक्त य इदानीमौक्थिस्यं याज्ञिक्यं चाधीते, कथं तत्र भवति ॥ भवितव्यम् ? (उद्द्योतः) ननु त्रिष्टुवादीनां नपुंसकत्वाभावात् , नपुंसकार' औस्थिका, याशिक इत्येव भवितव्यम् । इत्यसंगतमत आह-नपुंसकार्थेति ॥ ननु केवल त्रिष्टुवादीना तत्त्व- कथम्? मपि नास्तीत्यत आह- -नपुंसकेति ॥ फलितमाह-नपुंसके स्वार्थ (५३७९ एकदेशिवार्तिकम् ॥ ३॥) इति । कैटी-कुटीर इतिवत्स्वभावाग्निनलिभवम् ।। ॥ * ।। तस्येदम्प्रत्ययाल्लुक ॥ * ॥ (भाष्यम् ) तस्येदम्पत्ययाल्लुग्वक्तव्यः, तस्येदं (७३२ विधिसूत्रम् ॥ ४॥२११ मा. २९) प्रत्ययस्य च ॥ १४८२ तदधीते तद्वेद ॥ ४॥२॥५९ ॥ स तर्हि वक्तव्यः। (अर्थाधिकरणम्) इहास्माभिस्टेशन्ध साध्यम्-उक्थान्यधीते, औ- (अर्थद्वयकथनप्रयोजनभाष्यम्) विथक्यमधीते, औक्थिक इति । तत्र द्वयोःशब्दयोः किमर्थमिमाबुभावप्यों निर्दिश्येते, न योऽधीते समानार्थयोरेकेन विग्रहः, अपरस्सादुत्पत्तिर्भवि. वेत्त्यप्यसौ, यस्तु वेत्यधीतेऽप्यसौ। प्यति-अविरविकन्यायेन। नैतयोरावश्यकः समावेशः। भवति हि कश्चित्संपाठं पठति, न च वेत्ति; क- तिर्भवति-आविकमिति । एवमुक्थान्यधीत इति तद्यथा-अवेर्मासमिति विगृह्याविकशब्दादुत्प- श्चिय वेत्ति, न च संपाठं पठति ॥ विगृह्य औक्थिक इति भविष्यति, औक्थिक्यमिति (प्रदीपः) न य इति । यो हि यं अन्यमधीते स तं विगृहा वाक्यमेव ॥ खरूपतोऽवश्यं वैत्ति । यश्च स्वरूपतो चेत्ति सोऽवश्यमधीत इति (प्रदीपः) फानीति । उक्थशब्दो येषु साम रूढ- भावः ॥ नैतयोरिति । भाववोधो वेदनमभिप्रेतम्, न तु स्वान्यधीयाने प्रत्ययो नेष्यते । यधीयाने प्रत्यय इप्यते, तनो- खरूपमात्रवेदनम् । तन परस्परव्यभिचारदर्शनादुभयोपादाने | क्यशब्दो न रूढ इति प्रश्नः ॥ उक्थार्थमिति । सामलक्षणं त्यर्थः संपाउमिति । अनिरपेक्षं स्वाध्यायं पठतीलः ॥ प्रातिशाख्यं शास्त्रमित्यर्थः । मुख्यार्थाभिधायिनस्तूस्थशब्दात्य. (वयातः) यो द्वीति । वेदनम्-अधीयमानग्रन्थविषयमे. ( त्ययो नेष्यते । तर वाक्यमेव भयति-उक्यान्यधीते वेद वेति ॥ -इति चोचाभिप्राय इति भावः ॥ भाष्ये- य इत्यत्र नभि | इहेति । उपयशब्देन गोण्या त्या सामलक्षणमै वियफ्य- मपुंसकारमा इति भाम्पत्य 'नगरवास इति मात्रा। भार-युटी कुटीर तिम १ मा नाभिधायिना विवादिशदाना तो म नपुंषत्वमत ! पष्टमय पधमीपोष्या। न वक्तव्यः। -- - .

·ठकोऽधिकरणम् ] . तद्धितप्रकरणम् । " । . मुच्यते ॥ य इदानीमिति । औयिकानामानाय इतीदमर्थे (प्रदीपः) त्रैविद्य इति । व्यवयवा विद्या निविद्या, 'छन्दोगौक्यिक' इति व्यः ॥ तस्येदंप्रत्ययादिति । अध्ये- | तामधीत इति प्रत्यय. कार्यः । तितो विद्या अधीत इति किय- तृवेदिनोत्पन्नस्याणो लुक, आम्नाये विहितस्य व्यस्य चेत्सर्थः ॥ माणे 'द्विगोर्लक्' इति लुप्रसङ्गः ।। (उयोतः) नेप्यत इति । अनभिधानादिति भावः ।। (उम्विधायकं भाग्यम्) भाष्ये-सामगमाने-इत्यस मातिशाख्यानध्येतरि सामगे इत्यर्थः ।। आख्यानाख्यायिकेति- यधीयान इति । प्राप्तिशाख्यमधीयाने इत्यर्थः । असामगेऽपीति हासपुराणेभ्यश्च ठरवक्तव्यः । शेषः । सामलक्षणमिति-पष्ठीतत्पुरुषः ॥ माग्ये-य इदानी- मिति । औथिक्यमधीते इति विग्रहं करोति । तत्र-तादृशविग्रहे, यावक्रीतिका, प्रैयङ्गविका, थायातिका, कथं भवितव्यमित्यर्थः ॥ औस्थिकानामिति । औस्थिकाः-प्राति- | आख्यान ॥ शाख्यविदः, तेषामानायः-प्रातिशाख्यमेव ॥ भाष्ये तस्येदं- आरयायिका-वासवदत्तिकः, सौमनोचरिकः। प्रत्ययादिति । वार्तिके षष्ठयथें पञ्चमी ॥ तस्येत्यस्साध्येत्राद्यर्थकप्रत्य ऐतिहासिकः । पौराणिकः ॥ पस्येत्यर्थः, तदाह-अध्येत्रित्यादि ॥ एकेन विग्रह इति । (प्रदीपः) आल्यानेति । द्वयोरर्थग्रहणम्, द्वयोः खरूपमह- विग्रह एवेत्यर्थः । अपरसादुत्पत्तिरिति । उत्पचिरपीत्यर्थः ॥ भवि- णम् ॥ यावक्रीतिक इति । यावक्रीताधिकारेण कृतमाख्यान- कशब्दादिति । तसादेवेत्यर्थः ॥ ऑविथक इति । इत्यपि भवि- मुपचाराद् यावक्रीतशब्देनोच्यते । तदधीते वेद वा यावी- ध्यति, वाक्यञ्चेत्यर्थः । तदाह-वाक्यमेवेति । 'उत्थान्यधीत इति | विकः । एवं प्रेयवाधिकारस्ताख्यानाध्यायी भैयाविकः । विगृश औक्षिक इत्यपि भविष्यति' इति पाठः॥ वासवदत्तिक इति । वासवदत्तामधिकृत्य कृताऽऽख्यामिका (इकग्विधायकं भाष्यम्) अधिकृत्य कृते ग्रन्थ इत्सनायें वृद्धाच्छः । तस्य 'लयाख्यायि- विद्यालक्षणकल्पसूत्रा. काभ्यो बहुलम्' इति लप् । ततोऽनेन ठक् । एवं सौमनोप्तरिक न्तादकल्पादेरिका स्मृतः॥ इति ॥ ऐतिहासिक इति । इतिहशब्द उपदेशपारम्पर्ये. वर्तते । इति हास्यतेऽस्मिन्निति-इतिहासः 'हलच' इति घन् । विद्या-वायसविधिकः, सार्पविधिकः। विद्या। मयूरव्यंसकादित्वात्समासस्ततष्ठक् ॥ लक्षण:-गौलक्षणिकः,आश्वलक्षणिकः।लक्षण। (उहयोतः) द्वयोरथैति । व्याख्यानात, तथैव माध्ये उदा. कल्पः-पाराशरकल्पिकापारकल्पिक कल्प। हरणाचेति भावः। ननु यावक्रीतादयो नाख्याननामानीत्यत आह- सूत्रः-पार्तिकसूत्रिका, सांमहसूत्रिकः॥ यावक्रीतेति ॥ उपचारादिति । यवक्रीतापत्यत्वारोपादित्यर्थः । (प्रदीपः) विधेति । इकगिति-ठगित्यर्थः। अकल्पा- | तदधिकारकृतत्वेन दोघे तु अधिकृत्य कृते' इत्यनेन छः स्यादिति देरियेतत्-आनन्तर्यात् सूत्रान्तस्यैव कल्पादेनिषेधं करोति। तथा बोध्यम् ॥ लुधिति । वासवदत्ताधिकारकतत्लेन बोधादिति भावः ।। च भाप्ये काल्पसून इति प्रत्युदाहृतम् । अन्ये तु-सर्वपामेव भाख्यायिकाम्य इति । आख्यायिका अमिधातुं कृतस्य प्रत्ययस्य निषेधमिच्छन्तः काल्पविद्य इत्यादि भाव्यमित्याहुः । तत्तु प्रय-वित्यर्थः । यहुलग्रहणादाख्यानेऽपि लुवित्यन्ये ॥ इति हास्यत इति । मातिकमे कारणादर्शनाद्भाप्यविरुद्धमिति लक्ष्यते ॥ उपदेशपारम्पर्येणास्यते-निश्चयबुद्धया स्मीयतेऽसिनियर्थः । उपदे. (उयोतः ) अत्रशाले इककोऽभावार, लियां डीरमावापः, शपरम्परया आख्यानादीन्यस्यन्वे स्थाप्यन्तेऽनेत्यर्थ कनिन् । 'मानुसकः' इत्यसिदेवाह-ठगिसीति ॥ ननु 'अकल्पादेः' इत्यस्य (लुम्विधिमाप्यम्) प्रथमोपसिननियान्तापपहाय सूत्रान्तोदाहरणदाने वीजामावोऽत सर्वसादेर्द्विगोश्च ल। आर-अकल्पादेरिस्येतदिति ॥ प्रथमातिकमे इति ।-विधा घाना' इत्यत्र 'विपूर्वापि' इत्यनुपया विषायामकल्पादेरित्यस्या सर्पसादेदिगोख लो यक्तव्यः । सर्ववेदः, सर्प, सम्बन्धोधनादिति वक्त युकम् ।। तन्त्रः। सवार्तिकः, ससंग्रहः । पञ्चकल्पः, द्वितमा, (पदकृस्यभाप्यम्) द्विवेदः॥ अफल्पादेरिति किमर्थम्? (प्रदीपः) सर्वसादेरिति । सान्दोऽर्थयान् सात इति काल्पसूत्रः। रायंशन्दःपछिदिरादिगोयेलनेन "द्विगोचर रवि सारितम् ।। (कसकोपफमाध्यम्) सपवेद इति । सर्ववेदानीत इत्लगो सह ॥ सपातिक विद्याचाननक्षत्रधर्मन्निपूर्वा । इति । तो पार्तिधम् । कपादिभ्यटक ति ठम् । याति. विधायानरक्षप्रधमंत्रिपूर्येति धक्तव्यम् । माF पाहात रमायः । ततोऽनो ठक् ॥ पञ्चकरस इति । अन्तमधीत इति-अन्तवचने सहस्यान्यपीमायः। 'मन्दीमा विधा, क्षाविद्यः, धामंविधः, विद्यः। पसापानीन इति दिगः । ततः पिचाल ठा। ...। तसटर॥

·१७६ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२पा.१आ. छन्दो० सूत्रे . . . (उयोतः) ननु 'सादेः' इत्येव सिद्धे सर्वग्रहणं व्यर्थमत (समाधानभाष्यम् ). आह-सशब्द इति ॥ ततोऽणो लुगिति । तत्र सत्यव्ययीभावा. नेप दोपः। र्धस्योपसर्जनत्वामान्ययत्वमिति बोध्यम् ।। साहचर्यात्ताच्छन् भविष्यति । वसन्तसहचरि- (संग्रहमाण्यम्) तमध्ययनम्-वसन्तोऽध्ययनमिति ॥ अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे (प्रदीपः) वसन्तसहचरितमिति । यत्र वसन्तो वर्ण्यते, यद्वा वसन्तेऽधीयते तत्साहचर्यात्ताच्छन्द्यं लभवे ॥ सर्वसादेदिगोश्च ल। इकन्पदोत्तरपदात् (७३६ विधिसूयम् ॥ ४।२। १ आ.३३) शतषष्टेः षिकन्पथः॥ १४८५ प्रोक्ताल्लुक् ॥ ४ । २ । ६४ ॥ (प्रदीपः) अनुसूरिति । अनुसूशब्दो मन्थविशेषवाची, (लुकोऽधिकरणम्) स ठकमुत्पादयति । लक्ष्यलक्षणशब्दौ चेत्यर्थः । अनुसूमधीत (सूत्रस्वरूपसाधकं भाष्यम्) इति ठक् । 'इसुसुक्कान्तात्' इति कादेशः, 'केऽणः' इति हखो अयुक्तोऽयं निर्देशः। प्रौकादिति भवितव्यम् । वृद्धिश्च । तत आनुसुक इति भवति । लक्ष्यमधीते-लाश्यिकः । सौत्रो निर्देशः॥ लक्षणमधीते लाक्षणिकः ॥ इकन्निति । पूर्वपदमधीते-पूर्व- (प्रदीपः) अयुक्त इति । अर्थस्य प्रोक्तत्वादर्थेन च पदिकः । शतपथमधीते शतपथिकः, शतपथिकी। षष्टिपधिकः, प्रत्ययस्य पौर्वापसभवादिति भावः ॥ सौत्र इति । प्रोक- पष्टिपयिकी। शब्दस्येह सरितत्वं प्रतिज्ञातम्, तेन तदधिकारविहितप्रत्यय- (उद्द्योतः) परस्परमनन्वयादाह-अनुसूशब्द इत्यादि । | महणमित्यर्थः ॥ अनुसूमिति 'अनुसः' इत्यव्युत्पन्नमिति यणभावः । कचित्तु (उड्योतः) किमनायुक्तमत आह-अर्थखेति ॥ प्रोक्तेऽ "मनुस्वम्' इति पाठः । तदाऽनुपूर्वात्सूतैः किविति बोध्यम् ॥ विहितादित्यर्थेऽपि-दमसाध्वित्याह-भाष्ये-प्रोक्तादिति ॥ लादियक इति-यकारसहितपाठः ॥ पिकनः पित्व डोषधम् , गाष्ये-सौत्र इति । सौत्रत्वात्मत्ययानुत्पत्तिरित्यर्थः । सौत्रत्वाम्य- तदाह-पष्टिपथिकीति ॥ भाव इत्यन्ये । स्वरितस्वमिति । अस्य क उपयोगः, अधिकारवि- हिवेसेतरपर्यन्तं व्याख्यानस्य च फ उपयोग इति चिन्त्यम् ।। (७३४ घिधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ मा. ३१) (७३७ विधिसूनम् ॥ १।२।१ भा. २४) १४८५ अनुब्राह्मणादिनिः १४८६ सूत्राच्च कोपधात् ॥ ४।२।६५ ॥ ॥४।२। ६२॥ (सूत्रपूरकभाप्यम्) (इनिप्रत्ययाधिकरणम्) संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-मा. (प्रत्याख्यानमाप्यम्) हावार्तिकः, चान्दनगन्धिकः, कालापकः ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । (प्रदीपः) संख्याप्रकृवेरिति । अष्ट अध्यायाः परि- कथमनुब्राह्मणी, अनुब्राह्मणिनौ, अनुवाहाणिन | माणमस्य । 'सख्याया अतिशदन्तायाः कन्' इति कन्प्रत्ययः, इति? ततोऽष्टकमधीयत इति अणो लुकि कृतेऽष्टकाः पणिनीया इत्यु- इनिनैतन्मस्वर्थीयेन सिद्धम् ॥ दाहरणम् ॥ (प्रदीपः) अयमिति । अध्येतृवेदिनोरनभिधामादन | मधीयते कालापास्तेपामाम्नामः कालापकम् । युम् । अत्राणो कि (उयोतः) भाष्ये-कालापक इति । कलापिना प्रोक्त गविप्मवीति तदाधनार्थमपि सूमं न कर्तव्यम् ।। घुम्निवन्धनमाधुदात्तत्व स्यात्, स्त्रियां की च न स्यादिति भावः॥ उदाहरण माष्ये नोक्रमिति स्वयमाह-अष्टेति ॥ (१५ विधिसूत्रम् ॥ ४।२। मा.१२) १४८६ वसन्तादिभ्यष्ठक् ॥ ४॥२।६३ ॥ (७३० विधिसूत्रम् ॥ ४।२। भा.१५) (स्वाक्षेपमाप्यम्) १४८७ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि अयुक्तोऽयं निर्देशःमधीते-वेदेति वर्तते, नच ॥४।२। ६६ ।। घसन्तो नामाध्ययनमस्ति। (एन्दोमाक्षणार्ना तद्विपयाधिकरणम्) वित प.पुचके 'सिम्ल पर 'मनुमाधणमस्यासीत्यनु। (इष्टसिद्धिविषयकमिशासामा मम्) प्रापणी' पिपाटोपो। किमर्थमिदमुच्यते? Namoor- ·छन्दोब्राह्मणानां तद्विपयाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १७७ . मावः ।। कथम् ? (प्रदीपः) इह प्रोक्तप्रत्ययान्तस्यानेकः प्रकारो दृश्यते अधीते-वेदेति वर्तते, तेनाध्येटवेदित्रोरेव तद्वि खातन्त्र्यम् , उपाभ्यन्तरयोगः, वाक्यम् , अध्येतृवेदिनोः प्रत्य- पयता स्यात् ; येऽन्य उपचारास्तत्र न स्यात् । यश्च । खातन्यं तावद् यथा-पाणिनिना प्रोकं व्याकरणं पाणि- यथेह भवति–पाणिनीयं महत्सुविहितमिति, नीयमिति । उपाध्यन्तरयोग -महत्पाणिनीयमिति । वाक्यम्- पाणिनीयमधीयत इति । अध्येतृवेदितो. प्रत्ययः-पाणिनीया एवमिहापि स्यात्-कुठं महत्सुविहितमिति ॥ इति । छन्दोब्राह्मणवाचिनां तु प्रोक्तप्रत्ययान्तानामध्येतृवेदित- (प्रदीपः) तन यथाऽधिकारमिति । अधिकारमनति- प्रत्ययविषयतैवेष्यते, न तु खातन्यादि-इति तद्विपयामिदं कम्येत्यर्थः । अधीते-देत्यधिकारादध्येतृवेदिनोरेव विवक्षित- सूत्रम् । क्रियमाणेऽपि चैतस्मिन् 'अघीते' 'वेद' इत्यधिकाराद- | योस्तद्विषयता विधीयमाना तद्विषयमेव वाक्यं निवर्तयेत् , ध्येतृवेदितृविषयस्य वाक्यस्यैव निवृत्ति. सिध्यति, न तु खात- तु क्रियान्तरविषयमित्यर्थः ॥ येऽन्य उपचारा इति । च्यादेरिति मत्वा पृच्छति-किमर्थमिति ॥ व्यवहारा इत्यर्थः॥ (उद्द्योतः) इद सूत्र नियमार्थमित्याह-इह प्रोकेति ॥ (उद्द्योतः) नन्वध्यत्वेदितृविषयताया एव खीकारादध्येत- वद्विषयामिति । अध्येतवेदितृप्रत्ययविषयत्वार्थमित्यर्थः ॥ नवं | वेदिवोरेव तद्विपयता स्यादिति क्थन् १ अत आह-वद्विपयमेव वाक्यमिति ।। क्रियान्तमिति । श्रवणादीलयः ॥ माये- 'किमयम्' इति प्रश्नोऽनुपपन्नोऽत आह-क्रियमाणेऽपीति । एव यावदिष्टासिद्धया प्रश्न इति भावः ।। येऽन्ये उपचारास्वन न स्यादिति । अन्यथा व्यवहारे प्रोक्त- प्रत्ययान्तप्रयोगनिवृत्तिन स्यादित्यर्थः । तद्विषयता हि तन्निवृत्यर्धापीति (५३८० सूत्रविषयप्रदर्शकं वार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ अन्यत्राभिधेयस्यानित्यत्वात् (५३८२ सिदान्तवार्तिकम् ॥३॥) छन्दोब्राह्मणानां तद्विपयवचनम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ सिद्धं तु प्रोक्ताधिकारे तद्विपय- (भाष्यम् ) अन्यनाभिधेयमनित्यं भवति । वचनात् ॥ * ॥ पाणिनीयमिति या भवति, पाणिनीया इति वा । (भाष्यम्) सिद्धमेतत् । अन्यत्राभिधेयस्यानित्यत्वाच्छन्दोब्राह्मणानामध्य- नित्यता प्राप्नोति । इप्यते च तद्विपयतैव स्यादिति। प्रोकाधिकार एव तद्विपयता यकाव्या । "तेन तच्चान्तरेण यत्तं न सिध्यतीति च्छन्दोब्राह्मणानां प्रोक्तम्" (४।३।१०१) 'छन्दोब्राह्मणान्यध्येये. तद्विपयवचनम् ॥ दिनोः' इति ॥ तत्तबध्येटवेदितग्रहणं कर्तव्यम् । (प्रदीप ) अन्यनेति । पाणिनीयादी ॥ अभिधेय- ननु चेहापि कियते। स्येति । प्रोक्तलक्षणस्यार्थस्य ॥ अनित्यत्वादिति । नाना- विषयत्वादध्येतृवेदिनोनित्यं विशेषणत्वेनाप्रयोगात्-अनियत- परार्थमेतद्भवति-वधीते-तद्वेदेति। एवं तर्हि-यावदिह-च्छन्दोब्राह्मणग्रहणम् , ता- स्वादित्यर्थः॥ बत्तनाध्येतवेदितग्रहणम् । (उयोतः) ननु प्रोके प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वता- ननु च तत्रापि नियते। प्रतियोगित्वरूप नित्यत्वं नारत्यैवेत्यन आह-नानेति ॥ नित्य परार्थ तद्भविप्यति-"पुराणमोक्तेपु ब्राह्मणक- मिति : नित्यमध्येतवेदिवर्धनिरूपितविशेषगत्वेन प्रोचार्थस्याप्रयोगा- | स्पेपु" (४।३।१०५) "शौनकादिभ्यश्छन्दसि" दित्यर्थः ॥ माध्ये-पाणिनीया इति चेति । या शब्दश्यार्थे ॥ (१०६) इति । (प्रयोजनान्तरावतारकं भाप्यम्) इह या छन्दोब्राह्मणग्रहणं क्रियते, तन चाऽध्येत- पवमर्थमिदमुच्यते? दिग्रहणम्, को न्वन विशेपः॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । (प्रदीप.) सिद्धं त्विति । अध्येत् वेदियोरेय विवक्षितयो. कि तहीति? श्छन्दोब्राह्मणेषु प्रोस्प्रत्यय उत्सयते, नान्यन, इलेवं चकव्य- मित्यर्थ ॥ परार्य तदिति । 'छन्दोवाणान्यप्येवेदिनो.' (१३०१ पूर्पोक्तविषयसंमहाभाषप्रदर्शक पार्तिकम् ॥ २॥) इति परिमापा जया 'पुराणौफ कल्पे च' इति परिप्यते । ॥ * ॥ तत्र यधाधिकारं तद्विपय. चकारेण माझगग्रहणमनाप्यते । ततः 'शौनकादिभ्यः' इति । प्रसङ्गः॥*॥ तत्छन्दोमहणमनुवनिभ्यत इति मायः॥ (भाप्पम् ) तम यथाऽधिकारं तद्विपयता महानि हिन्दोरोति तपिपानिममे. प्रासोति। तरयास २३ पा.च. - - ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.२ पा. १ आ. च्छन्दो० सूत्रे । (उड्योतः) छन्दोब्राह्मणेविति । अभिधेयेष्वित्यर्थः। (वार्तिकाक्षेपभाष्यम्) अध्येनाद्यर्थे विवक्षित एव छन्दोमाह्मणार्थकपोक्तप्रत्ययान्तानि प्रयो- यदि-इनिःप्रोक्त तद्विपयो भवतीत्युच्यते, एवं. क्तव्यानीति भाष्यसवेचनाक्षरार्थः॥ भाष्ये-ननु चेहापीति । मपि पैगी कल्पः, अनापि प्रामोति ॥ तदर्थकं तद्विषयाणि' इत्येतदित्यर्थः ॥ परार्थमिति,। यत्परार्थ (प्रदीपः) पैङ्गीति । पिङ्गेन प्रोतः कल्प इति गिनिः । कृतम् 'तदधीते तद्वेद' इति, तदनुवृत्यैव सामान्येन नियमार्यतायाः अध्येतवेदित्रोः' इत्यनेन विनाऽपि सिद्धत्वादिति भावः ॥ एषन्त- अत्रापि छन्दोब्राह्मणग्रहणेऽक्रियमाणे तद्विषयताप्रसाः ॥ हीति । न्यासइयेऽपि समता-इत्यर्थः ॥ ननु चेति । छन्दोग्राम (उयोतः) ननु धन्दरत्वाधभावात्कथम् 'पैड़ी कल्प:' इत्यत्र णग्रहणप्रयुक्तं गौरव तुल्यमित्यर्थः ॥ परामिति । 'पुराण' इत्या- तद्विपयताप्राप्तिः ? अत आह -छन्दोब्राह्मणेति । तदभावादिय- दिसूत्रव्ये तदकरणालाघवमित्यर्थः । धानुवृत्तिज्ञानं व्याख्यानात्सुल- | मापत्तिरिति भावः ।। ममिति भावः ॥ को न्वति । अत्रापि करणे लक्ष्यानुरोधेन (५३८५ समाधानवार्तिकम् ॥ ६॥) सामान्यापेक्षनियमस्य व्याख्यातुं शक्यत्वादिति भावः । एवं सूत्र ॥ * ॥ काश्यपकौशिकग्रहणं च न्यासः स्थापितः, तदिषयतावलादेव च सुबुत्पत्तेः पूर्वमीडशे विषये कल्पे नियमार्थम् ।। * ॥ प्रत्यय इति शैलालिनी नटाः' इत्यादी न नलोपः॥ (भाप्यम् ) काश्यपकौशिकग्रहणं कल्पे नियमार्थ (५३८३ भनिष्टनिरासे वार्तिकम् ॥ ४॥) द्रष्टव्यम्। ॥*॥ याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः ॥४॥ काश्यपकौशिकाभ्यामेवेनिः कल्पे तद्विपयो भव- (भाष्यम् ) याशवल्ल्यादिभ्यः प्रतिषेधो वक्त-ति, नान्येभ्य इति ॥ व्यः। याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि, सौलभानि । (प्रदीपः) काश्यपकौशिकग्रहणं चेति । इनिरध्ये- किं प्रोक्ताधिकारे तद्विपयतानियत इत्यतोयाश- तृदिनोः' इति परिभाषा कृत्वा 'काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां कल्पे' इति सूनं नियमार्थ कर्तव्यमित्यर्थः ॥ वल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः? नेत्याह। (उद्योतः) ननु तत् णिनि' विधायकम् , न तु तत्र 'कस्पे' इत्यस्ति; तत्कथं नियमः १ अत आह- सर्वथा याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ -इनिरध्ये निति ॥ परि- भाषामिति । नियमकारित्वात्तत्त्वम् ॥अपनेप्यत इति । इदं चान (प्रदीपः) याज्ञवल्फानीति । यज्ञवल्कस्यापत्यमिति | भाष्ये, 'तिचिरिवर' इति सूत्रे च भाष्ये प्रत्ययान्तानुपन्यासाशायते ॥ गर्गादिस्वाद्यञ् । तदन्तात्प्रोकार्थे 'कण्वादिभ्यो गोरे' इत्यण् । (माक्षेपमाष्यम्) अन तद्विषयता न भवति ॥ सौलभानीति । सौलभेन प्रोता. एवमपि छणादीनां तद्विपयता न प्रामोति-ते. नीति 'तेन प्रोक्तम्' इत्यण सिद्धं तु' इत्यस्यानन्तरं प्रतिषेध- वचनात् ॥ तन्निमित्तत्वं प्रतिषेधवचनस्याशा पृच्छति | त्तिरीयाः, वारतन्तवीयाः ॥ प्रोक्ताधिकार इति ॥ (प्रदीपः) एवमपीति । इनेरेकस्योपादानातित्तिर्यादि- सूत्रविहिताना छणादीना तद्विषयता न स्यात् । (५३८४ पूर्ववार्तिकप्रत्याख्याने वार्तिकम् ॥५॥) (समाधानभाष्यम्) ॥ * ॥ इनिर्वा प्रोक्त तद्विपयः ॥ * ॥ यदि पुनश्छणादयः प्रोके तद्विषया भवन्तीत्यु. (भाप्यम्) अथया इनिः प्रोक्त तद्विपयो भय-व्येत ॥ तीति वक्तव्यम् ॥ (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) (प्रदीपः) इनिर्वेति । इनिशब्देन णिनिरपि गृह्यते, एवमपि पैह्रीकल्पः, अनापि प्रामोति ॥ 'कर्मन्दशावादिनि.' इत्ययमिनिरपि । तेनेनेरेव प्रोकार्यविहि- (प्रत्याक्षेपे समाधानमाप्यम्) तस्य तद्विपयता भविष्यति, न त्वण इत्यर्थः ।। काश्यपकौशिकग्रहणं च कल्पे नियमार्थमित्येव ।। (उयोतः) ननु 'इनिर्वा' इत्युक्त काश्यपिन: यादी (पुनः प्रस्साक्षेपभाप्यम्) गिनिविपये तद्विपयता न स्यादत आह–इनिशब्देनेति ॥नस्वण एवमप्यौत्सर्गिकाणां तद्विपयता न पामोति- इति । एवन याश्यपयादिभ्यः प्रतिषेधो न वक्तव्य इति भावः ॥ | Iौडाः, काइताः, मौदाः, पैप्पलादाः॥ सिमोसारे तमिलयवनादिति निरचनावर इति बैंक तदिषयासतदिहापि वियत इत्यर्थी। 11. पुटके 'एषमपि इत्यस्य पाटो मास्ति। अनुहापीतिमाध्यं ग्पायरोनि-सामिति । वैदिक .'मोठविपरमपदाहिता पाटाक.गुरुये। भा.

·चातुरर्थिकाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १७९ - (प्रदीपः) कौडा इति । कोडेन प्रोक्त छन्दोऽधीयते । प्रश्नः । अत्रापि तद्विपयता चेति । अर्थमात्रमन निर्दि- कङ्कवेन, मुदेन, पिप्पलादेन चेति 'तेन प्रोतम्' इत्यण् , तस्स | टम् । तथा हि यद्यत्र प्रकरणे सूत्रमिदं फियते, तदा व्यव- छगादिष्वनन्तर्भावात्तद्विषयता न प्राप्नोति ॥ हितत्वात्कथं तत्र तद्विषयग्रहणस्यानुवृत्तिः स्यात् । अथ प्रोक- (दोपान्तरदर्शनेन प्रत्याक्षेपनिरासभाष्यम् ) प्रकरणे 'छन्दो ब्राह्मणान्यध्येतृवेदित्रोः' इत्युच्यते तदा तद्वि- छणादयश्चाप्यौत्सर्गिकानध्येट्वेदिवोरेव वाधेः | पयग्रहणं नास्ति । तस्मात्प्रोक्तप्रकरणेऽध्येतवेदिताहणं 'पारा- रन्, येऽन्ये उपचारास्तत्र न वाधेरन्-तित्तिरिणा शर्यशिलालिभ्याम्' इत्यादायनुवर्ममिति भाष्यकारो मन्यते । प्रोक्ताः श्लोका इति ॥ यद्वा-'याज्ञवल्क्याद्ययं तद्विपयता च न' इति यदुकं तदेव (प्रदीपः) दोषान्तरमुद्भावयति-छणादय इति । तद्विपयताग्रहणमुत्तरत्रानुवर्त्यमित्यर्थः ॥ अध्येतृवेदितृविवक्षायामेव प्रोतार्थ उत्पद्यमानाश्छणादयस्तत्रैव (उध्योतः) भाष्ये-अस्तु वह विशेषेणेति । इनिरूपविशे- खयं भवन्त औत्सर्गिकान् वाधेरन् । अन्यत्र तु सयममवन्तो पमनुपादायेत्यर्थः । तादृशवचनं चात्र वा कर्वव्यम्, प्रोक्ताधिकारे न वाधेरन्-इत्यर्थः ॥ तित्तिरिणा मोक्ता इति ॥ वित्तिरि-वा, न विशेष इत्याह-इह वेति । अत एव 'सर्वथा याशवल्लया- परतन्तु-' इत्यत्र छन्दोग्रहणं कर्तव्यमिति वक्ष्यते, तेनात्र छ' | दिभ्यः' इति भाष्ये 'सर्वथा' इत्युपात्तम् ॥ प्रोक्तमहणानुवृश्येति । न भवति । तदभावेऽप्यण नेष्यते । यद्येवमपवादाभाव उत्स- इदं स्वरूपकथनम् ॥ सर्व स्वातघ्यादीति । लक्ष्यानुसारिव्याख्याना- र्गस्य प्रवृत्तिः केन निवार्यते ? अथानभिधानादिकमुत्सर्गानुत्पत्तो दिति भावः । यद्यपि तदनुवृत्तिसामर्थ्यात्सर्वनिवृत्तिरिति कैयटस्वर- हेतुरभिधीयते, तर्हि छणादयश्चापि, इति दोपो नोपन्यसनीय | सः, तथाऽपि सामर्थ्य कथमिति चिन्त्यम् । छन्दोवाझणशम्दाना तद्वि- इति चिन्त्यमेतत् ॥ पयतावारणाय तदनुवृत्तेरावश्यकत्वादित्याहुः ॥ फेचियाचक्षत (उद्योतः ) तर्हि च्छणादयश्चापीत्यस्य 'अनभिधानानोत्प- | इति । अत्रारुचिस्तु भाष्याननुगुणत्वम् ॥ मा-ये--तुल्यकालरया- स्यन्ते' इति शेषः ॥ चिन्त्यमिति । केचित्तु तित्तिर्यादिभ्यः प्रोके | विति । यत्र 'शाट्यायनिनः' इत्यादाविष्यते तैरतुल्यकालपेनास्यापि छन्दस्येव प्रत्ययः, स च छणेवेति विविधनियमेन लोकेष्वणमाव शत | पुराणप्रोफत्वाणिनिप्राप्तिरित्यर्थः ॥ भाष्ये अनापि तद्विपपता भाष्याशयः । नियमदयस्याप्यध्येत्रादिविवक्षायामेव प्रवृत्तावयं दोष | चेति । अपिना 'काश्यप' इत्यादिसूत्रे च ॥ तस्मायोक्तप्रकरणे | इति । मोक्तप्रकरणे यदा वचनं तदा तत्समध्येत्रादिग्रहणमित्यर्थः। इत्याहुः॥ (पार्तिकान्यथासिद्धिकरणेनोपसंहारमाध्यम्) | उत्तरत्रानुवर्यमिति । केचितु-छन्दोमाक्षणानि च इति सूत्र- स्पचस्सानुक्कसमुधयात्वेन, स्टानुरोधाभ्याख्यानाच 'पुराणप्रोकेषु' अस्तु तहविशेपेण। इति सूत्रविषयमिन्ने कल्पे 'च तदिपयता । 'मतापित्यादि- ननु चोकं याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिपेध इति । माध्यस्यायमधः-याश्यपकौशिकमोक्ते करपे मिधुनटसूत्रयोच यक्ष्यत्येतत्-याशवल्ल्यादिभ्यः प्रतिपेधस्तुल्य- फालत्वादिति, तत्रैव वक्तव्यम्-तद्विपयता च न भनु-छन्दोवाझणयोः पश्चाद तद्विपयता वर्तिप्यते--करिष्यते, भयतीति ॥ कुतस्तत्राह-घेतीति । सूत्रे 'च' इत्युकेरितीति पदन्ति । कथं काश्यपिनः, कौशिकिन इति? माझगानामच्छन्दरवात्सूत्रे पृथग महणं । इनिःमोके तद्विपयो भवतीत्युच्यमाने-अवश्य मन काश्यपकौशिफग्रहणं कल्पे नियमार्थेद्रष्टव्यम् । (०३९ विधिसूत्रम् ॥ ४.भा. १६) सदेवेदानी विभ्यर्थ भविष्यति । १४८८ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नान्नि फथं पाराशरिणो भिक्षवः, शैलालिनो नटाः? भत्रापि तद्विपयता चेत्यनुवर्तिप्यते॥ ॥४।२।६७॥ (प्रदीपः) अस्तु तहीति । इह पा-'छन्दोवामगानि (०४० विधिसूत्रम् ॥ ४ामा०३०) पसद्विपयामि' इति क्रियेत, प्रोकाधिकारे वा 'छन्दोब्राह्मणा ९४८९ तेन निवृत्तम् ॥ श६८॥ म्यध्येमवेदियोः' इत्युच्येत–नाति विशेषः । पहापि च प्रकरणे (1 विधिसूत्रम् ॥ १२.भा. ९) प्रोफपदणानारया मोकप्रत्ययान्तानो एन्दोग्रामवाचिना पदिषयता विधीयमाना सर्व सातम्यादि नियतयितुं क्षमा- १४९० तस्य निवासः ॥४।२।६९ ॥ 'ययाऽधिकारम्' इत्ययं दोषो नापतरति।जिदंतु प्रोष्यधिकारे' (१२ विधिसूत्रम् ॥ ४॥RI मा.३१) इलेतदपि यातिकमय सूने 'श्रीपाद इत्यतः प्रोकशब्द- १४९१ अदूरभवश्च ॥४।२।७०॥ साधिकार इस फेपिपाचक्षते ॥ यक्ष्यत्येतदिति । 'पुराण. (गरपिकाधिकरणम्) प्रोटे'लया कथमिति । कल्पे तदिषयता न प्रामोतीति (एगनेकपारपत्रोपोपे भाप्पा) मा०.:. किं पुनरयमेको योग मादोसिमाना योगाः ।

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४स.२पा.१ आ. ओर सूत्रे यद्येको योगः, किचातः? ह्यधिकारोऽपेक्षालक्षण एकस्मिन्नपि योगे न विरुध्यते । अर्थसमु- (प्रदीपः) चतुर्णा योगानां किमेकवाक्यता, अथ | दायं चापेक्ष्य समर्थविभक्तिरुपाधिर्वा निर्दिश्यमानः प्रत्येकम- नानावाफ्यतेति विचार:-किं पुनरिति । ननु समर्थविभ- | मिसंयध्यते । यत्त्वन्यत्रोक्तम्-न चैकयोगेऽनुत्तिर्भवतीति । फय: प्रत्ययार्थाश्व भिमा इति कथमेकयोगत्वसंभावना ? | तच्छास्त्रीयमधिकारमन्तरेणैव संबन्धस्य न्याय्यत्वमानाश्रित्ये- उच्यते, अणादयः 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यारभ्य पद्य एतैयोग- | त्यविरोधः ।। विधीयन्त इति तद्विधानापेक्षमेकयोगत्वं सभवति । यदा युग. ( उध्योतः ) नवाचार्यस्य प्रमादोऽनुपपनोऽत आह- पदेतेष्वर्थेष्वणादयो विधीयन्ते ग्रहणकवाक्येनैकेन तदैकयोग- | शिष्याणामिति ॥ ननु स्वरितत्वगुगजन्यानुवृत्तिरेकरते कथम् ? त्वम् , तदा चैतनिवन्धनानि प्रक्रियावाक्यान्युपप्लवन्ते । यदा | स्वविपयवाफ्यवोधनान्तर निराकाइतयाऽन्यमान्वयाप्राप्तौ हि तत्माप्तये तु क्रमेण मिनेष्वर्थेषु प्रत्ययविधानं तदा नानावाक्यता ॥ स्वरितासाः, न चैतदेकयोगे; अत आह-लौकिक इति ॥ अपे- (उड्योतः) अणादय इति । अण्ण्यान्नलगः ॥ एक- क्षामेव व्युत्पादयति-अर्थसमुदायञ्चेति ॥ अन्यन्नेति । 'इको योगत्वमिति । विधेयमेदप्रयुक्तयोगमेदनिरासपरमेतत् ।। गुणवृद्धी' इत्यत्र । अधिकारमन्तरेणैवेति । एक्शब्दोऽप्यर्थे । (एकवाक्यतायां दोपदर्शक भाष्यम्) अनाप्रित्येति च पाठः। अधिकारमनन्तरेणैवेति पाठरतु चिन्त्यः । फेचित्तु-तदाध्यमेतद्विरोधादेकदेश्युक्तिरिति तवाप्यावश्यकम् । एवा लौकिको हि' इत्यादिकेशो व्यर्थ एव, स्वरितत्वेनाप्येक- उत्तरेप्वर्थादेशनेपु 'देशे तन्नाम्नि' 'देशे तन्नाम्नि' योगेऽनुवृत्तौ बाधकामावाद । नैराकाहपेण सबन्धाप्राप्तौ सनन्धायेव इत्यनुवृत्तिः कर्तव्या, न ोकयोगेऽनुवृत्तिर्भवति । व्यवहितत्वादिना संबन्धाभासी संबन्धायापि सरितत्वासो राधका- कथं ज्ञायते? भावादित्याहुः॥ यदयं "तद्धीते तद्वेद" (४।२।५९) इति द्विस्त (भिजवाक्यताया दोषाभाययोधकं भाष्यम्) ब्रहणं करोति ॥ अथ वा सन्तु पुनर्नाना योगाः। (प्रदीपः) देशे तन्नानीति । चतुर्वपि योगेषु प्रत्य ननु चोक्तम्-ओरमित्येवमाद्यनुक्रमणं यदेव यान्तोपाधित्वेनैतदुपयुज्यते । एकयोगे च प्रथमेनैवार्थेनान• | सर्वान्त्यमर्थादेशनं तस्यैव विषये स्यादिति । न्तर्यात्सबध्येत, नान्यैः । नानायोगत्वे तु खरितत्वादधिकारे नैप दोपः। सति सर्वैरथैरस्योपाधेः सबन्ध उपपद्यते । गोयूथवधिकाराः। (भिन्नवाक्यतायां दोपदर्शकं भाष्यम्) तद्यथा-गोयूथमेकदण्डप्रघट्टितं सर्व समै घोपं अथ नाना योगा, गच्छति, तद्वदधिकाराः॥ "ओरब्" (४।२७१) इत्येवमाउनुक्रमणं यदेव (प्रदीप:) गोयूथवदिति । सरितलिशासगदण्डप्रेय- माणा अधिकारगवा:-आनन्तर्यव्यवधाननिरपेक्षाः सममेव सर्वान्त्यमर्थादेशनं तस्यैव विपये स्यात् । कार्यदेशमनुसरन्तीत्यर्थः ॥ यथेच्छसि तथास्तु॥ (एकवाक्यतायां दोपाभावबोधकं भाष्यम्) (७५३ विधिसूनम् ॥ ४ । २ । १ भा. ४० अस्तु तावदेको योगः। १४९२ ओर ॥४।२।७१ ॥ ननु चोक्तमुत्तरेप्वर्थादेशनेषु 'देशे तन्नान्नि' (अनोऽधिकरणम्) 'देशे तन्नाम्नि' इत्यस्यानुवृत्तिः कर्तव्या, न कि- (५३८६ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥१॥) योगेऽनुवृत्तिर्भवतीति । ॥ * ॥ ओरजुविधेनद्यां मतुन्विप्रति- एफयोगेऽप्यनुवृत्तिर्भवति। पिद्धम् ॥ * ॥ कथं शायते? यदयं "तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतु" (५।२।९४) (भाष्यम्) ओरविधेर्नधां मतुभवति विमति. इति द्विस्तरहणं न करोति । कथं 'तद्धीते तद्भेद' इति? ओरभूविधेरवकाशः कक्षतु-काक्षतवम्, का- प्रमादरुतमाचार्यस्य, शाक्यमकर्तुम् । कपेलवम् । (प्रदीपा) प्रमादरुतमिति । शिष्याणां सुसावयोधाय मतुपोऽवकाशः-उदुम्बरावती, मायावती । लाघवं प्रसनवधानलक्षणेन प्रमादेन कृतमित्यर्थः । लौकिको , 'काईपेठषम्, गाईटेसबम्, हाईटैटयम्' इत्येवं पाटा पसे। पेधेन।

·छाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १८१ . . पणं स्यात् ? इहोभयं प्राप्नोति-इक्षुमती, दुमती । अयं मत्वर्थेऽण्विधीयते, स विशेषविहितः मतुब्भवति विप्रतिपेधेन ॥ सामान्यविहितं मतुपं वाघेत । (प्रदीपः) उदुम्बरावतीति । 'मतौ बहवोऽनजिरा (प्रदीपः) अयमिति । 'तदस्मिनस्तीति देशे तनानि' दीनाम्' इति दीर्घः ॥ इखेतत्सून विहितः, नद्या अपि देशत्यात् । 'विशिष्टलिगो नदी- | देशो ग्रामा' इत्यन तु पृथहनदीग्रहणं सर्वनदीवाच्यवयवद्वन्द्व- (७४४ विधिसूत्रम् ॥ ४।२१ आ. ४१) परिग्रहार्थम् ॥ स विशेषविहित इति । देशे तन्नानि १४९३ मतोश्च वह्वजङ्गात् ॥ ४॥२॥७२॥ विधानात् ॥ (पदकृत्यभाष्यम्) (उड्योतः) ननु नदी न देशः, अत एव 'विशिष्टलिङ्ग' इति अगग्रहणं किमर्थम्? | देशात्पृथक् नदीग्रहणमत आह-नद्या भपीति ॥ पृथङ्नदीग्रह- यथा बज्महणमङ्गविशेषणं विज्ञायेत । यह्वचो- | णमिति । वस्तुतस्तत्र 'अनामा.' इति पर्युदासात देशपदेन मनु- हादिति ॥ ध्यवासयोग्यजनपदनगराणा ग्रहणम् । अत एव पर्वतानां न- (प्रदीपः) अगग्रहणमिति । 'मतोश्च यहच.' इत्ये- | कैलासगन्धमादने । एवज नदीग्रहणसार्थक्यं रपष्टमेव । नचादि वास्तु, व्यधिकरणे पञ्चम्यौ व्याख्यास्येते, यहचो यो विहितो | सर्वावयकग्रहण तु विशिष्टलिङ्गादिसाहचर्याद्याख्यानाचति बोध्यम् ॥ मतुप् तदन्तादम्भवतीति स एवार्थः सम्पद्यत इति प्रश्नः ॥ (५३८८ समाधानान्तरबोधकं पार्तिकम् ॥ २॥) यथेति । सामानाधिकरण्ये सम्भवति वैय्यधिकरण्याश्रयणस्या ॥ * ॥ निवृत्तायथं च ॥ * ॥ युकत्वादित्यर्थः ।। (उद्दयोवः) सामानाधिकरण्ये इति । तथा च वैयधिक- (भाप्यम्) निर्वृत्ताद्यर्थ च नद्यां मतुवचनं रण्यान्वये तात्पर्यमाहक 'अग'ग्रहणमिति भावः ॥ क्रियते। (अङ्गग्रहणस्य फलयोधकं भाप्यम् ) निर्धत्ताद्यर्थपु मतुव्यथा स्यात् ॥ अथाक्रियमाणेनग्रहणे यद्वज्महणं कस्य विशे. (मदीपः) निवृत्तार्थ चेति । निर्यतादिपु निव- थेपु अप्राप्त एव मतुय विधीयते । तदसिनस्तीलन त्वर्थे प्रति- मत्वन्तविशेषणम् । प्रसूयत इत्यर्थः॥ तत्र को दोपः? इहापि प्रसज्येत-मालाचतामयं निवासोमाला. (०४६ विधिसूनम् ॥ ४।२।१ मा. ४३) चतम्। अस्ति चेदानी फश्चिवदज्मत्यन्तो यदर्थो विधिः १५०८ कुमुदनडवेतसेभ्यो मतुप् स्यात् । ॥४।२।८७॥ अस्तीत्याह । भ्यवान् , स्यवान् ॥ (उयोतः) भाष्ये-यदर्थो विधिरिति । ययावृत्त्यर्थ (विधायकं भाप्यम्) अपच्पदस्थ करण स्थादित्यर्थः ॥ श्ववान्, स्ववानिति । एषा महिपाच्चेति वक्तव्यम् । महिप्मान् ॥ निवास इस्य 'अ' नेत्यर्थः ।। (०४७ विधिसूत्रम् ॥ ४ । २. भा. १४) (७४५ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।१ आ. ४२) १५१२ नडादीनां कुक्च ॥ ४।२।९१ ॥ १५०६ नद्यां मतुपु ॥४।२।८५॥ (प्राधिकरणम्) (मतुयधिकरणम्) (कुगाक्षेपमा यम्) (मादोपभाप्यम्) यदि पुनरयं फुट परादिः क्रियेत ॥ किमर्थं नद्यां मतुम्निधीयते, "न तदस्यास्त्यस्मि (प्रदीपः) सूप्रकारेण पुर पूर्वान्तः पृतः, तम पुथा निति मनुप्" (५२२९४) इत्येव सिद्धम् ॥ अलिन् सन्तीति गुपीयमिति हसो नतिष्यति । तदातीय- (५३८७ समाधाने वासिकम् ॥ १॥) मिलन च नरोपो न प्रामोति । परादी तु-फेरी ॥ * ॥ नयां मतुभ्यचनं मत्वर्थ इस, नान्तस्य च पदरवागलोर. रिभ्यतीति मन्यान मार- ऽण्विधानात् ॥ * ॥ यदि पुनरिति ॥ (भाप्पम् ) नयां मनुवचनं क्रियते मत्वर्येऽपिय. (रापोव:) ननु रः सूतोमरासिममारना मागोडस भगा- धानात् । सूनि ॥ के इति । सो . -- ·१८२ उझोतपरिवृतप्रदीपमफाशितमहाभाष्यम् । [.२पा.१आ. शेषे सूत्रे (५३८९ कुडागमे दोपवार्तिकम् ॥ १॥) किं निपातनम् ? ॥ * ॥ कुटि प्रत्ययादेरादेशानुप ऋञ्चा हखत्वं चेति । पत्तिरनादित्वात् ॥ * ॥ तत्ताह पूर्वान्ते सति निपातनं कर्तव्यम् । परादावस्येपदोपः-यद्धि तत्केऽण इति हसत्वम् , (भाष्यम्) कुटि सति प्रत्ययादेरित्यादेशस्या- नुपपत्तिः। न तत्कादिमाने शक्यं विशातुम् । कुटि कृते अनादित्यादादेशो न प्रामोति ॥ इहापि प्रसज्येत-नदीकल्पः परीवाहः, कुमारी- एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । काम्यतीति। (५३९० कुगागमे दोपवार्तिकम् ॥ २॥) तस्मादुभाभ्यामेतद्वक्तव्यम्-कुञ्चास्वत्वञ्चेति ॥ ॥ * ॥ पूर्वान्ते हसत्वम् ॥ * ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- महाभाष्ये चतुर्थस्थाध्यायस्य द्वितीये (भाष्यम् ) यदि पूर्वान्तः, हस्वत्वं वक्तव्यम्-कुञ्चकीयाः। पादे प्रथममाह्निकम् ॥ परादौ पुनः सति "केऽण:" (७४।१३) इति (प्रदीपः) निपातनादिति । गण एव 'कुधा हखत्वं च' स्वित्वं सिद्धं भवति । 'तक्षनलोपश्च' इत्युच्चारणादित्यर्थः ॥ यद्धि तदिति । केऽण अस्तु तर्हि परादिः । ननु चोकं कुटि कृतेऽना- | इत्यत्र कप्रत्ययस्य ग्रहणम् , न तु वर्णमानस्य, यतस्तदादिविधिः स्यादित्यर्थः ॥ दित्वादादेशो न माप्नोतीति ॥ (५३९१ फुडागमे दोपाभाववातिकम् ॥३॥) इत्युपाध्यायजैय्यटपुत्रफैय्यटकते भाष्यप्रदीपे चतुर्थ- ॥*। सिद्धं त्वादिष्टस्य कुड्वचनात् ॥ स्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममालिकम् ॥ (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । (उयोतः) ननु गणे विधायक्वचनस्येव पाठानिपातनादि- त्यसंगनमत आह-गण एवेति ॥ निपातनम्-उच्चारणम् ॥ कथम् ? खोक्तदोपस्यापि परिहारायाइ-तक्षमिति । भाष्यमुपलक्षणमिति आदिष्टस्य कुवचनात्, फुट्दादिष्टस्येति यकव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम्! भावः ॥न स्विति । अन्न एवाकारोचारणम् , अन्यथा कि पति | वदेदिति भावः ॥ न वक्तव्यम् ॥ इति भीशिवभासतसतीगर्भजनागोजीमाकृत भाष्यप्रदीपो. (५३९२ भादिष्टस्पेति न्यासाभाषेऽपि दोपाभावबोधक यार्तिकम् ॥ ४॥) योते चतुर्थाध्यायस्स द्वितीये पादे प्रभममादिकम् ॥ ॥ * ॥ संनियोगात्सिद्धम् ॥ * ॥ (भाप्यम्) संनियोगः फरिप्यते । (०४७ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा. ४५) क एप यतघोचते-संनियोगो नाम? १५१३ शेपे ॥ ४॥ २॥ ९२ ॥ चकारः कर्तव्यः, फुद्ध। (शेपार्थाधिकरणम्) किंच? (शेषार्थ विवक्षाभाष्यम्) यथान्यत्मामोति। शेप इत्युच्यते, फः शेपो नाम? किं चान्यत् प्रामोति? अपत्यादिभ्यश्चातुरर्थपर्यन्तेभ्यो येऽन्येऽर्थाःस आदेशः। शेपः॥ सिध्यति । सूत्र तर्हि भियते ॥ (प्रदीपः) शेषप्रहणमन्तरेणापलाना चातुरर्पपर्य- (प्रदीपः) क एप इति । भागमादेशी सह मयत न्तानां नित्तत्वावस्यमाणेषु जोताविपु पादय. रिभ्यन्तीति प्रत्युध्यमाने गोरवप्रसार इति मन्यवे मत्या पृच्छति-कः शेष इति ॥ इतरः शिष्यपुद्धिपरीक्षार्थ (सिद्धान्तमाप्यम्) शेपं दर्शयति-अपत्यादिभ्य इति ॥ यथान्यासमेयास्त। (उड्योत.) 'फः दोप:-'लस प्रिपोजमर शेषपदमि- ननु चोतं. पून्ति हम्पत्यामिति । स्प. । भारतदमारेऽपि तदीदि संयी-शेपमहणमिति निपातनादेतत्सियम्। मा पे-पातुरति । पढामर्थाना रामाधारमारथा, परम् पातुरम्, प्रहादिसाला मसादेवाप्यारमारिवामि "भावर. griजानामिल... वि.पोयम् ॥

·शेपार्थाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । नेप दोपः। संयन्धमनुवर्तिप्यते । राष्ट्रावारपारादखौ (१३२ - (शेपपदाक्षेपभाष्यम्) ननु चोकं या या परा प्रकृतिस्तस्यास्तस्याः पूर्वे किमर्थ पुनः शेपमहणं क्रियते ? पूर्व प्रत्ययाः प्रामुवन्तीति। शेपे घादयो यथा स्युः खार्थे मा भूवनिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । इदं तावदयं प्रष्टव्यः-अणादयः खार्थे कस्मान्न १९३)। ग्रामाद्यखौ (९४) भवन्तीति? राष्ट्रावारपाराखौ । कयादिभ्यो ढकञ् (९५) अपत्यादिवर्थेवणादयो विधीयन्ते, तेन स्वार्थ राष्ट्रावारपाराद्धखौ ग्रामाद्यखप्राविति । न भविष्यन्ति । (प्रदीपः) एवं तहाँति । 'तत्र जात' इत्यादिपु प्रत्यया- इमेऽपि तर्हि जातादिप्वर्थेपु विधीयन्ते, तेनखार्थे निर्देशादवश्याकातिव्या घादय इति भावः ॥ अयुक्तेति । बहुनो वस्तुनोऽपेक्षा न युक्ता, अनन्तरेणैव प्रत्ययेनाकाक्षा- न भविष्यन्ति ॥ विच्छेदसम्भवादिति भावः ॥ अनन्तरमिति । “विभाषा (प्रदीपः) येनाभिप्रायेण पृष्टवांस्तेनैव पुनः पृच्छति--पूर्वाहापराहाभ्याम्' इत्येतदित्यर्थः । कपादिग्विति । यथा- किमर्थमिति ॥ स्वार्थ मा भूवनिति । अर्थानिर्देशे हि |न कपादिप्विति वचनेनापेक्षा प्रतिपाद्यते तथेहापि योग- साथै घादिप्रसङ्गः, विप्रकर्षात्तु जातादिभिर्षादीनां सम्बन्धो न विभागसामर्थ्यात्प्रत्ययसमुदायापेक्षा भविष्यतीति मन्यते ॥स. स्यादिति भावः ॥ अपत्यादिग्विति ॥ 'माग्दीव्यतः' इति | सामान्यकमिति । 'उपमाने कर्मणि च' इत्यत्र धातुसामान्य विशिष्टावधिपरिच्छिन्नार्याश्रयेणाणादीनां विधानादिति भावः ॥ प्रकृतित्वेनोपादीयते, अन्यत्र तु विशेषः । ततश्च सर्वस्यैवापेक्षा इमेऽपीति । घादिविधानवास्येवर्थनिर्देशाभावात् । तत्र भविष्यतीत्यर्थः ॥ अथ वेति । खरितत्वादिति भावः ।। जातः' इत्यादिप्वर्थनिर्देशवाक्येपु प्रत्ययानुपादानात् परस्परा- (उड्योतः) बहुनो वस्तुन इति । वैपुल्यवाचिवहुशम्नस्य काक्षावशादेकवाक्यतायां सत्यां जातादिष्वेव मादयो भवि-नपुसकैकवचनप्रयोग इति बोध्यम् ॥ ननु तत्र 'कपादिषु' इत्युकल्ला- ध्यन्ति, न तु खार्थे इत्यर्थः ।। | सर्वापेक्षा, न चैवमत्रेत्यत आह-यथाऽनेति ॥ योगविभागेति। ( उड्योतः ) ननु जाताधर्थनिर्देशात्कथं स्वाथै विधानमत | 'विमापा पूर्व' इत्यनेने योगविभागेत्यर्थः ॥ नन्वधिकारपक्ष श्व -विप्रकरिवति ॥ ननु 'प्राग्दी व्यतोऽए' इत्यनापत्याधि- प्रकृत, 'अथवा' इत्ययुक्तमत माह-वरितत्वादिति । लौकिका- काराभावात्कथमेतदत आह-माग्दीव्यत इति ॥ ननु विप्रकों- | धिकारपरित्यागेन शास्त्रीयाधिकारयोतनाय 'अथवा' इत्युक्तिरिति sत आइ-घादीति । पाठविप्रकऽप्याकाझावशात्संनिधानमिति | भावः ।। (शेषपदाक्षेपसमाधानभाष्यम्) (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) अत उत्तरं पठति । कथं पुनरिहोच्यमाना घाइयो जातादिपु शक्य (५३९३ रोपपदाक्षेपसमाधाने चार्तिकम् ॥१॥) विशातुम् ? ॥*॥ शेपवचनं घादीनामपत्यादिष्य. (प्रत्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) प्रसङ्गार्थम् ॥ * ॥ अनुवर्तिप्यन्ते तत्र घादयः। (भाप्यम् ) शेपवचनं क्रियते शेपे घायो यथा यद्यनुवर्तन्ते धादयः, या या परा प्रकृतिस्तस्या- स्युः, अपत्यादिपु मा भूवनिति । स्तस्याः पूर्वे पूर्वे प्रत्ययाः प्रामुपन्ति । कथं च प्रामुयन्ति? एवं तहिं जातादिप्वयंपु घादीनपेक्षिप्यामहे । (उध्योतः) एवञ्च शेषग्रहणे न्यता प्राप्ते वातिककृत उत्तर अयुक्यं बहुनोऽपेक्षा । अपेक्षमाणोऽयमनन्तरं | भाग्ये-दोपवचन मिति ॥ योगमपेक्षेत। (५३९४ समाधानसमयंक यार्तिकम् ॥२॥) घहुनोऽप्यपेक्षा भवति । ॥ * ॥ तस्येदंवचनात्मसनः ॥ * ॥ "तद्यथा-कपादिपुयथाविध्यनुप्रयोगः"(३४४६) (माप्पम् ) तस्येदंविशेषा घेते-अपत्यम्, स. इति ससामान्यकं सविक्षेपकं सर्वमपेक्ष्यते । मूहः, निवासः, विकार इति अथ या पुनरस्यनुवृत्तिः। (उयोतः) सस्पेदंविशेषा होति । स च विशा. मातारिशया' तर इ. पाटा। सोग एक एका स्यात् । बोगरमागगामा मनोजी मा. 47 पास 'रिमापा पूर्णका' लगाया तो आह- भावः ॥

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१ अ.२पा.१आ.शेषे सूत्रे । . भावः ॥ दिदंपदेनोक्ताः 'तस्पेदम्' इति सूत्रे । इदम्पदार्थस्स 'इदंत्वस्याश्रय- (सूत्रप्रत्याख्यानभाष्यम्) भूता व्यक्तिविशेषा इति' अक्षरार्थः । यद्यपीदमिति प्रत्यक्षविषयत्वेन नेप दोपः। बोधकम् , तथाऽपि तेन रूपेण सर्वविशेषसंग्राहकमेतत् । प्रत्ययतश्च आचार्यप्रवृत्तिापयति-नाण्विपये घादयो भव- प्रकरणादितस्तत्तद्रूपेण बोधः। शेषग्रहणे तु शेषे इदमथे प्रत्यय इत्थे- न्तीति, यदयं "फेश्छ च" (४२११४९) इति • नापत्यादीनामुक्तानामिदंत्वेन 'इद' शब्देनाग्रहणमिति तेपु एतद्या- | फिजन्ताच्छं शास्ति। वृत्तिः । न चेदंपदेनापत्यादीनामग्रहणे 'आपत्य गोत्रम्' इति नैतदस्ति झापकम् । पातिकप्रयोगानुपपत्तिः, अपत्यस्येदमापत्यमित्यर्थो हि तत्रेति वाच्यम् , मिनर्थमेतत् स्यात् । तत्र शिवादिपाठे नासिद्धेः । 'दाशरथः' इत्याद्यपि दशरथशब्दस्य सौवीरगोनेप्विति वर्तते, न च फिनन्तं सौवीर- शिवादिवाहायोः पाठेन सिद्धमिति भावः ।। गोत्रमस्ति॥ (५३९५ समाधानाक्षेपवार्तिकम् ॥ ३॥) गोत्रग्रहर्ण सामूहिकेपुज्ञापकम् ,देवयातवनहणं ॥ * ॥ विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ * ॥ वैपयिकेपु, भास्त्रायणग्रहणं नैवासिकेषु ॥ (माप्यम् ) अणादयः क्रियन्तां धादय इति, (प्रदीप.) इदानी भाष्यकारोऽसत्यपि शेषाधिकारे ज्ञापकेना- किमत्र कर्तव्यम् ? पत्यादिपु शेषाधिकार प्रत्याख्यानाय घादीन् व्यायर्तयति- अणादयो भवन्ति विप्रतिषेधेन ॥ नैप दोप इति ॥ फेश्छचेति । 'फेर्वा' इत्येवं ठग्विधानार्थ (प्रदीपः) विप्रतिपेधादिति । पूर्वविप्रतिपेधादिति | कर्तव्यम् । तत्र ठका मुक्त पक्षे 'वृद्धाच्छः' इति छो भविष्यति, नार्थदछविधानेन । तत्तु ज्ञापकार्थ सम्पद्यते-'घादयोऽपत्यादिषु (५३९६ आक्षेपनिरासवार्तिकम् ॥ ४॥) न भवन्ति' इत्यस्यार्थस्य ॥ अपत्य एव ज्ञापकं स्यादिस्याशक्ष्य ॥ * ॥ न चा परत्वाद्धादीनाम् ॥ * ॥ ज्ञापकान्तराण्याह-गोत्रग्रहणमिति । 'गोत्रोक्षोप्ट्रोरम' इत्येतदिति भावः । गोत्रचरणाद्गुन्' इति समूह इदमर्थान्त- (भाप्यम् ) न वा एप युक्तो विप्रतिषेधः । भूते चुनि सिद्धे पुनर्वन्विवानं यथोक्तार्थशापकम् ॥ देवयातव. किं कारणम् ? ग्रहणमिति । राजन्यादिगणपठितमिति भावः । देवयातूना- परत्वाद् घादीनाम् । विप्रतिषेधे परमित्युच्यते, मपत्यानि दैवयातवा इति, गोत्रप्रत्ययान्तमेतत् ॥ भास्त्रायण- पूर्वे चाणादयः परे घादयः ॥ ग्रहणमिति । अरीहणादिगणपठितं वुश्विधानार्थमिति भावः। परेऽणादयः करिप्यन्ते । यद्यपि न्यायेनापत्यादिषु पायभायः सिध्यति, तथापि सूनविपर्यासश्चैवं कृतो भवति ।। विस्पष्टप्रतिपत्तये भाप्यकारो ज्ञापकान्युपन्यास्थत् । तथाहि- (प्रदीपः ) न वेति । अनिष्टप्रसङ्गाद्विप्रतिषेध आध- | विशेषशब्दसन्निधाने सामान्यशब्द उपादीयमानस्तत्रैव या यितुं न युक्तः, परशब्दस्य व्यवस्थाविषयस्य तन ग्रहणात् । विशेपेऽवतिष्ठते, यथा-वृक्षः शिंशपेति। विशेषान्तरेषु या,यथा- इष्टवाची संगृह्यत इति चेत्, इष्टानिष्टरवस्य घचनाद्विना दुर्ज्ञान-'दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयता तकं वौण्डिन्याय' इति । तस्येदमिति त्यातद्रहणस्यायुतत्वात् ॥ सामान्यमपत्यादिशब्दसन्निधानुपादीयमानं यद्यपत्यादिग्वेव वर्तेत (५५९७ शेपपदप्रयोजने यार्तिकम् ॥ ५॥ तदा सामान्योपादानमनर्थकमेव स्यात् । तस्मादपत्यादिविशेष. ॥ * ॥ अणपवादत्वाचाण्विपये धादि परिहारेण विशेपान्तराणि 'तस्येदम्' इत्यनेन माहिप्यन्ते । भसङ्गः ॥ * ॥ यदि तर्हि शेपाहणं प्रत्याख्यायते तदा तस्य लक्षणतया (माध्यम् ) अणपवादत्वाच घादीनामग्विपये यानि शब्दरूपाणि साध्यानि तानि कथं सिध्यन्ति-बधुपा गृप्यते यादयः प्रामुवन्ति । चाक्षुपं रूपम् । श्रावणः शब्दः । चतुर्तिरुयते चातुरं पदि पिष्टा दार्पदाः रामायः । (प्रदीपः) अणपवादत्वादिति । नामातेऽगि विधी- शकटम् । आभ्यो रथः यमाना पादयोऽपत्यादिप्वयणं भारनिति शेषाधिकार उलसले शुष्ण औलूखलो यायकः । चतुर्दश्यां यते फर्तव्य इत्यर्थः॥ . चातुर्दशं रस इति । तस्येदम्' इति 'संस्कृतं भक्षाः' इति च सिद्धत्यामाधवदन शेषवचनेन । 'तत्र जातः' इत्खन तु (उद्द्योतः) पूर्वनिप्रतियोऽप्यगुफः, अपपादत्यारित्यार--सूत्रेऽस्य लक्षणत्यमाभिस्तेषा शिद्धिमभिपास्यति नागनाथः।। मा पे-अगपयादयाति मग्विप अपत्यादिरूपेऽप्य. पियन पारिवा पादयः मानुवन्तीत्यरामः ।। (उद्योतः) इदानी भाष्यकारोऽसत्यपीति । शेपाधि- पारप्रसाख्यानाय आपकेनापत्यादिशु पादीनिशी संबधः । भाप्य- मनुन बमोजिम की मरम्प कार रसस्य-मस्यैकदेशीयः । पेसच' इत्यनेन सोनीरगोगा- सरासमोपासासदार-मययतधेगि किनन्नादपले पो विधीयते ॥ इदमयांतर्भूते इति । न ·'फक्मत्ययाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । चेदमधुनन्त त्रिलिङ्ग स्यात् , समूहे तु वीवमिति वाच्यम्, लोका न वक्तव्यम् । कयादिभ्यो ढकन्नित्यत्र प्रामादि- मयत्वाठिङ्गस्येत्युक्तेः ॥ यथा दधीति । अत्र ब्राह्मणशम्दः कौण्डिन्य- | त्येतदनुवर्तिप्यते ॥ सनिधौ तदतिरिक्तविशेषे वर्वते । 'वृक्षः शिंशपा' इत्यत्र तु पनन- .... हनिवृत्तये, लौकिके प्रयोगे लायव प्रत्सनादराच्च सामान्यशब्दोपा (७५० विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा० ४७) दानमिति बोध्यम् ॥ 'यद्यपत्यादि' इत्यनेनायः प्रकारो दूषित., १५१७ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वाऽस्य- मतो द्वितीय एव प्रकार इत्याह-तस्मादिति । केचित्तु सामान्यो- पादान व्यवहिताव्यवहितसर्वसमहाय सात, अतो विशेषान्तरस्सैवान लङ्कारेषु ॥४।२।९६ ॥ ग्रहणबोधनार्थ शेषग्रहणम् , झापकोपन्यासो वाऽऽवश्यक । ताप- (सूत्रप्रत्याख्याने भाप्यम्) केनानुमानिकवचनकल्पनाऽपेक्षया सूत्रमेव ज्याय इति-ईयमेकदेश्यु- अयं योगः शफ्योऽवक्तुम् । किरित्याहुः ॥ एतेषां सिद्धिमिति । आख्यातवाच्यार्थस्सेदमा परा- कथं कौलेयकः? मर्शायोगादनेनैव साधन युक्तमिति भगवतो नागनाथस्याभिप्रायः। कुलस्यापत्यम् । शापकेन वार्तिकोतार्थप्रत्याख्यानन्त्वेकदेशिन इत्युक्तमेव । शैषिका- कुक्षिग्रीवातु कन् ढमः। ग्मतुवर्षीयात्' इत्यस विषयलामायाप्यधिकारसूत्रमावश्यकमिति बोध्यम् ॥ कुलस्यापत्यं कौलेयक इति भविष्यति । कुक्षिग्रीवादपि ढमन्तात्कन्भविष्यति ॥ (७४८ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ मा. ४५) (प्रदीपः) कुलस्थापत्यमिति । शुनः प्रत्ययार्थत्वे | श्वफुलं प्रकृत्यर्थं सपद्यते ॥ कनिति । खार्थिक इति भावः ।। १५१४ राष्ट्रावारपाराद्धखौ ॥ ४।२।९३ ॥ (उद्द्योतः) शुन इति ॥ कुलशब्दात् 'अपूर्वपदादन्यतर- (धखाधिकरणम्) साम्' इति टकम् । शब्दशक्तिस्वभावात्तद्धितस्यामिधानलक्षणत्वाच (५३९८ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १॥) शुन्येवापसे इति भावः । ननु कुलस्यापत्येन कथं योग प्रति चेन्न, ॥ * ॥ अवारपाराद्विगृहीतादपि ।। * ॥ कुलशम्दस्य तत्प्रभवपरत्वात् । शुनि शैषिकोऽस्तु न, अनभिधाना. दिति बोध्यम् ॥ स्वार्थिक इतीति । 'दृतिकुक्षिकलशिवरत्यरत्यहेर्द' (भाष्यम् ) अयारपाराद्विगृहीतादपीति वक्त- 'श्रीवाभ्योच' इत्यभिधानखामाव्यादस्पलवारयोरेवेति बोध्यम् ।। व्यम् । अपारीणः, पारीणः, अवारपारीणः॥ 'सशायो कन्' इति कन् ॥ (५३९९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ २॥) । * विपरीताच ॥ ॥ (७५१ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ मा. ४८) (भाष्यम्) विपरीताचेति चकव्यं । पारा- १५२० कापिश्याः फक् ॥ ४।२।९९ ॥ पारीणः॥ (पामावफाधिकरण) (७४९ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा. ४६) (संग्रहमाप्यम्) १५१६ कञ्यादिभ्यो ढकञ् याहयुर्दिपर्दिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । वाहायनी, भौयनी, पार्दायनी॥ ॥४।२।९५॥ (प्रदीपः) याहयुर्दीति । भद्धादपि' इति घुनि प्राप्त (दकम्प्रत्ययाधिकरणम्) फगारम्भ इत्याहुः॥ (मामपदविषयकशक्षासमाधानभाष्यम्) (उध्योतः) भवृद्धादपीति । 'बाहायनी' इत्यत्रापि ना- प्रामाथेति वक्तव्यम् । ग्रामेयकः। वृद्धादिखन प्राप्ति । कचितु 'बादी इत्येव पाठ. ।। तत्तर्हि यकव्यम्। आप प्रकार प्रति । "विशेषशादधनियाने सामाग्यशब्द उपादीय भरिकारसूत्रस्य फलस्वरमध्याह-दीपिकादिति। मानवीय वा विशेषज्वतिष्ठते' इव्ययम् । • 'कोटेयक, या, या पापत्यम्' इति पाrs. रितीय इति । विशेषान्तष का इलयम्। पुष। श्यम्स रेातिसूत्रप्रत्यारथानपरा। गुमः प्रलयारत इति । भपसोत सुन एक विशाल प्रया भारतवाभ्यास किपाल्पस्य पाठरूपास इरादेन निदेश था स्वादिया। शंमवारमावसमिति मगरसोनिया, मौलेयरपरस अशरफरवनियने प्रमाणमा दायराचीन 'शेपर पादिनामपलादिमप्रसन्नापम्' इतिकार्तिको ..मगारभ्यीय. पाटी। प्रोनमलाम्मानमे देहिन विभाग , ५ -- २४पा.च.

·उक्ष्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२ पा.२ आ. अव्ययात्त्यप् सूत्रे , (७५२ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ मा. ४९) किं कारणम् ? १५२१ रङ्कोरमनुष्येऽण्च ॥ ४॥२॥१०॥ अनिष्टत्वात् । न घमनुष्ये मनुष्यस्थे फगणा. विप्येते । (अमनुष्यग्रहणाक्षेपभाष्यम्) किं तर्हि ? अमनुष्य इति किमर्थम्? राकवको मनुष्यः॥ वु वेप्यते॥ (५४०० प्रत्याख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) (५४०२ भण्ग्रहणप्रत्याख्यानवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ रङ्कोरमनुष्यग्रहणानर्थक्यं मनुष्य- ॥ * ॥ अण्ग्रहणं च कच्छादिभ्यो- तत्स्थयोवुविधानात् ॥ * ॥ अण्वचनात् ॥ * ॥ (भाष्यम्) रङ्कोरमनुष्यग्रहणमनर्थकम् । (भाष्यम् ) अण्ग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् ? किं कारणम् मनुप्यतत्स्थयोवुविधानात् । अयं मनुप्ये मनु- कच्छादिभ्योऽण्यचनात् । कच्छादिपाठादत्रा- भविष्यति॥ प्यस्थे च वुविधीयते स वाधको भविष्यति ॥ (प्रदीपः) रवो जनपदस्ततः 'प्राग्दीव्यतोऽण्' इत्यण (प्रदीपः) कच्छादिभ्योऽण्वचनादिति । ततश्चैक- प्राप्तः, ततः 'अयुद्धादपि' इति वुच् प्राप्तः, ततः 'ओदेशे ठन्' विषयत्वात्पर्यायेण फगणौ भविष्यत इति नार्थोऽध्वचनेनेत्यर्थः। प्राप्तः, ततः 'कोपधादण', ततः 'कच्छादिभ्यश्च' इत्यण प्राप्तः, तदेवं 'रोश्च' इत्येव वक्तव्यम् । यत्तु कैश्चिदभ्यधायि-अ. ततः फगणौ विधीयते । पच्छादिषु घोपपत्वादेवाणि सिद्ध| मनुष्यग्रहणेन पर्युदासाश्रयेण मनुष्यसदृशे प्राणिनि एफविधीयते, रङ्गशब्दस्य पाठो मनुष्यतत्स्थयोवुश्विधानार्यः ॥ स वाधक नाप्राणिनि । अत एव विशेषविहितत्वादणो बाधकः स्यादित्यण- इति । विशेषविहितत्वादिति भावः ॥ प्रहणमपि कृतमिति । तदयुक्तम् । न हि भाष्यकारवार्तिकका- (उध्योतः) ननु रङ्को: कच्छादित्वादेवाणि सिद्धेऽविधान | राभ्यामभियुक्ततरः शम्वविपये कश्चिदस्ति । प्यधमत आह-रकय इति । तत्रे फका बाधा मा भूदिति मग (उयोवा) सतश्चेति । न च मनुष्यतरस्थयोपैविध्यः विधीयत इति भावः। नन्वेवं कच्छादिपु रशम्दपाठो व्यर्थः, कोप- स पाठश्चरितार्थः, विभिगमनाविरहेग तत्पाठस्सोमयार्थरवादिति पत्वादेव सिद्धरत आइ-कच्छादिष्विति ॥ विशेपेति । रश- | मावः ॥ न हि मायेति । एवञ्च माध्यसंमतमेव लक्ष्यम्, सो तु म्दविषयस्य तस्याचरितारवादिति मायः । न च ररकोर्मनुष्यबुम् | स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ ग्रहणमिति भावः ॥ भकल्पिक इत्यर्थशापनार्थ तत्र रशम्दपाठः, अमनुष्येत्यस्सामावे हि पसेपपि स्यात् । एवा मनुष्ये रावो रावक इति रूपश्य (७५३ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ आ. ५०) मिति वाच्यम् । एतरसूप्रविक्तियोर्दयोरप्यमावस्यामनुष्यमाणेन बोध- नाव, शापितेऽप्यणोऽलामाए । नच वेन फगमाव एव बोध्यठे, १५२५ अव्ययात्त्यप् ॥ ४।२।१०४ ॥ मनिगमनाविरहार एसोपासत्वेन तामनुध्ये इससान्दयौचिलाद (सप्रत्ययाधिकरणम्) (एकदेशिमाघ्यम्) (भग्ययपरिगणनमाप्यम्) पर्ष तर्हि शापयत्याचार्य:-अमनुप्ये मनुप्यस्थे परिगणनं कर्तव्यम् । प्फगणी भयत इति ॥ अमेहफतसिनेम्यस्त्य- (प्रदीपः) भनुमप्ये मनुप्यस्य इति । चूडादावि. विधियोऽव्ययात्स्मृतः॥ संपः । यदि हि मनुष्यस्थे युमं स्फगणी न यापेयाताम् , मनुष्यप्रतिपेपोऽनर्षक: स्यात् ॥ अमा-अमात्यः। अमा। (उपोख:) परि होति । सय एमः मागणी वापकाविति ६६-हत्यः।। हाध्यतत्पः॥ फ-फत्यः।फ। (५४. मदारयानसमय पार्विकम् ॥ २॥) तसि-ततस्त्यः, यतस्त्यः। तसि । ॥॥ अमनुप्ये मनुष्यस्ये प्फगणो- प्रीतमत्या, यत्रत्यः। पिकमिति घेनानिष्टत्वात् ।। ।। इतरया घोत्तराहीपरिटपारताना प्रतिधों (भायम्) ममनुप्ये मनुष्यस्थे फगपोशंपक याय्यः स्यात् । औसराहः, भापरिएः, पारता। मिसिपेरान्न। 'मानापियापारक.पा. -KORB- ·त्यप्पत्ययाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १८७ त्यग्नेर्भुवे । त्यन्ने(वे यकव्यः । नित्यः॥ तीरोचरपदाद भवतीत्यस्यावकाशः-कर्स निसो गते । सम्यक्तव्य इति । निएयः ॥ तीर-काखतीरी। मरण्यापणः। भरण्यापणो वक्तव्यः । आरण्या: छस्य स एव। वायसतीरादुभयं प्रामोति, पायसतीरीयः॥ सुमनसः॥ दूरादेत्यः । दूरादेत्यो वक्तव्यः । दूरेत्यः॥ रूप्योत्तरपदामो भवतीत्यस्थावकाश:-चणा- उत्तरादाहन् । उत्तरादाहलू यकव्यः । औत्त-|ररूप्य-चाणाररूप्या। छस्य स एव। (प्रदीप.) अमेहेति । योऽव्ययात्यविधिः सोऽमादिभ्य माणिरूप्यादुभयं प्रामोति । तं चापि छं पर- एव स्मृत इलर्थः । अमाशन्दः सहाथै सामीप्ये च वर्तते । त्याधोपधलक्षणो युधाधते । माणिरूप्यकः॥ हेन समीपे भवतीत्समात्यः ॥ औत्तराह इति । 'आहि च उदीच्यनामाच यचोऽन्तोदात्तान्भवतीत्य- स्थावकारा:- दूरे 'उत्तराश' इत्याहिप्रत्ययः। उत्तराहि भव.-उपरिष्टाद्भव . :-शिवपुर-शैवपुरः। परतो भव इत्यण् । अव्ययाना भमाने' इति टिरोपः। परत:- छस्य स एव । शब्दः 'विभाषा परावराभ्याम्' इत्यतसुजन्तः ॥ त्यम्ने वे चाडवकर्यादुमयं प्रामोति, वाडयकीयः। इति । ध्रुवं नियतमुच्यते ॥ निसो गत इति । निर्गतो कोपधादण भयतीत्यस्यावकाश:-निलीनक- वर्णाश्रमेभ्य इति निष्टयः चण्डालादिः । 'हखात्तादौ तद्धिते इति नैलीनकः। छस्य स एव। सकारस्य मूर्धन्यस्तकारस्य छुत्वम् ॥ अरण्यापण इति । अणि सति जीए स्यादिति णो विधीयते ॥ औलूकादुभयं प्रामोति, भोलूकीयः॥ (प्रदीपः) आरातीय इति । असति परिगणनेन (उद्दयोतः) अमादिभ्यो यरत्यविधिः सोऽम्ययादित्यन्वयेऽन- | प्राप्नोति ॥ योपधलक्षण इति । 'अन्वयोपधागुम्' इति सिद्धि ,वैययं चेत्यत आह-योऽव्ययादिति ॥ध्रुवं नियवमिति ॥ घुम् । परस्वमहणेन वाधकस्वं लश्यते । अपवादत्वादि छस ध्वसाप्रतियोगित्वादिमित्यर्थः । 'निर्गत.' इत्यस्य समादित्यारा- वुन् वाधकः । वार्तिककारेण तु प्राप्तिमानाश्रयेण छस्य सप्यो- छायाः सत्वादाह-वर्णाश्रमेभ्य इति ॥ नन्वरण्यासामान्यस्- | तरपदलक्षणस्य च व्यस्य विप्रतिषेध उक्तः॥शियपुरमिति। पाण सिद्ध एवेत्सत आह-अणीति । एतदर्थमेव भाष्ये सिया- शिवस्य पुरमिति पष्टीसमासः, समासखरेणान्तोदात्तत्वम् । मुदाहृतम्।। 'प्रस्थपुरवहान्ताच' इत्सन'द्धात प्राचाम्' इसतो वृद्धाधिकारा. (५४०३ संग्रहवार्तिकम् ॥ ॥) दन पुम् न भवति ॥ कोपधादिति । 'प्रस्थोत्तरपदपलद्यादि. ॥ * ॥ अव्ययात्त्यप्याविष्ट्यस्योप कोपधादण्' इत्ययमण्विवक्षितः। एतस्माद्धि परश्छः । यस्त संख्यानं छन्दसि ॥ * ॥ 'कोपधादण' इत्यण, स जनपदवुनोऽपवाद. । तस्यापि 'वृद्धाद- फैशन्तोपधात्' इत्सन खोपधग्रहणात् छो वाधकः, परत्वात् ॥ । (भाष्यम्) अव्ययात्त्यवित्यत्राविष्टयस्य छन्दस्युः। औलूकादिति । उलूका अस्मिन् सन्तीति तदसिन्नस्त्रि' पसंख्यानं कर्तव्यम् । आविष्टयो पर्द्धते चारेरासु ॥ 'इत्यण् । औलको नाम प्राम. ॥ (प्रदीपः) आविष्ट्य इति । आविश्शब्दादृद्धाच्छे (उड्योतः) ननु परिगणनादत्र सपः प्राप्तिरेव नेसत आह- प्राप्ते यविधि. । आविर्भूत आविष्टयः ।। असतीति । परिगणन भाष्यकृत , अन्यवार्तिककारस्य वा-ति (उध्योतः) परिगणनमभिप्रत्याह-वृद्धाच्छे इति ॥ विप्रतिषेधवार्तिककारस्तन्न जानातीति भाव ॥ ननु 'धन्वयोपपात' (५४०४ विप्रतिषेधेन छविधियोधकवार्तिकम् ॥२॥) इत्यत्र 'वृद्धाव' इत्यनुवृत्तेरनवकारात्वात्परत्वोकिरसंगवेत्यत माह- ॥॥अव्ययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्राम- परवेति ॥ नन्वेव 'रूप्योत्तरपदादप्रत्ययाव वृद्धाच्छ. परत्वात्' कोपधविधेद्धाच्छो विप्रतिषेधेन ।। * ॥ इति वातिकासंगतिरत आइ-वार्तिकेति ॥ 'पुरे प्राचाम्' इत्यनेन पुरान्तसमासे पूर्वपदस्यान्तोदाचत्वविधानानायमन्तोदात्तोऽत आह- (भाप्यम्) अव्ययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यनाम- | शिवस्पेति । तत्तु अधिकाराइडुब्रीहिविषयमिति भाव ॥ ननु कथ- कोपविधेयृद्धाच्छो भवति विप्रतिपेधेन । मयमनोऽवकाश ,परत्वेन पुरान्तलक्षणवुनापत्तेरत माह-प्रस्थेति ॥ अव्ययात्त्यन्भवतीत्यस्यावकाश:--अमात्यः । वुमोऽपवाद इति । स तु 'युद्धाच्छ.' इत्यत- पर इति भाव. ॥ वृद्धाच्छस्थावकाशः-शालीयः, मालीयः। कोपधाग्रहणादिति । अकेकान्तस्थाने कोपमहण कर्तव्यमिति आरादुभयं प्राप्नोति, आरातीयः। वातिकादिति भाव । एवञ्च तत्रापि फले न विशेषो यद्यपि, तथाऽपि १७ पुस्तके मते पाहा' इत्येव पाठः । 'चणारूप्य, वणारूप्य' इति च शन पास। २वरक्तीरे तिन.श.नपाठः। - ·१८८ उझोतपरिपृतपदीपमकाशितमहाभाप्यम् । [१ अ.२पा.आ. अव्ययात्त्यप् सूत्रे 'वृद्धाच्छः' इति वार्तिकमसंगत स्यादिति तारपर्यम् ॥ फेचित्तु (उध्योराः) सच्याइपरामश्यमनुगत रूप दर्शयति-पे युद्धाच्छपदेनोमयोरपि संग्रह मन्यते । 'दादफे' इति सूत्रस- इति ॥ परिगणनानपेक्षयेति । प्रामवाधिनोऽप्यम्पयत्वमित्याधि- कोपधादित्यस्य जनपदतदवधिविषयस्यात्र प्राप्तिरपि नेत्साह- स्पेदम् ॥ पूर्पयदिति । तदसितास्ति' इलनेन । अन्न सर्वन पाही. औलुको माम माम इति ॥ वमामेभ्यास' इति ठमिठौ ॥ .(५५०५ टम्मिठोविप्रतिपेधयोधकार्तिकम् ॥३॥) (५४०६ विप्रतिपेधवैफल्ययोधक चार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ तेभ्यष्ठमिठी ॥ * ।। ।। * ॥ न वा ठमादीनां छापवादत्वात्त- (भाष्यम् ) तेभ्यस्त्ययादिभ्यष्ठन्मिठौ भवतो वि- द्विपये चाभावादितरेपाम् ।। * ॥ प्रतिपेधेन । (भाप्यम्) न वाऽर्थो विप्रतिषेधेन । अव्ययात्यभवतीत्यस्यावकाशः अमात्यः। किं कारणम्! उनिठयोरवकाशाकारतन्तयिकी, फारतन्त ठमादीनां छापवादत्वात् । ठायदछापवादा, विका। तद्विपये चाभावादितरेपाम् । तद्विपये-छविपये आरानाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्रामोति त्यवादीनामभावः ॥ आरात्की, आरात्का॥ (प्रदीपः) न वेति । यदुर्फ 'तेभ्यएमिठी' इति तनि. तीरोत्तरपदादम्भवतीत्यस्यावकाश:-कैरवतीर-राकरोति । अव्ययादिलक्षणानां प्रत्ययाना परत्वाच्छेन याधितानां कारवतीरी। छापवादप्ठमादिमित्कृष्टयले सह समधारणा नास्तीत्यर्थः । ठभूमिठयोः स एव । (उयोतः) छापवादैरिति । 'वाहिकयामेभ्यश्च' इत्यत्र फास्तीरो नाम वाहीकग्रामस्तरसादुभयं प्रामोति- दादित्यनुवृत्तेरिति भाव. ॥ उमादिभिरिति । आदिना मिठः । कास्तीरिकी, कास्तीरिका॥ बनचन प्रयोगस्वाभिप्रायम् ।। रुप्योत्तरपदानो भवतीत्यस्यावकाशः-चणा- (५४०७ विप्रतिपेघवैफल्ययोधकवार्तिकम् ॥ ५॥) ररूप्य-चाणाररूप्या। ॥ * ॥ कोपधादणः पुनर्वचनमन्य- ठठियोः स एव । निवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ १.दासरूप्यं नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति। (भाप्यम् ) अयं चाप्ययुको विमतिषेधः-योऽयं तीचापि ठठिीपरत्वाद्योपघलक्षणोयुजू वाघते। फोपधादणः, छस्य च । दासरूप्यकः॥ किं कारणम्! उदीच्यग्रामाच यहचोऽन्तोदात्तादम्भवतीत्य कोपधादणः पुनर्वचनमन्यनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धो स्थावकाश:-शिवपुर-शैवपुरः। ऽत्राण उत्सर्गेणैच, तस्य पुनर्पचन एतत्प्रयोजन ठठियोः स एव । येऽन्ये तदपवादाः प्रामुवन्ति तदाधनार्थम् । स शाकलं नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्रामोति । यथैव तदपवादमजं वाधते, एवं छमपि वाघेत ॥ शाकलिकी, शाकलिका। (प्रदीप.) अनं बाधत इति । उदीच्यनामलक्षण- कोपधादण्भवतीत्यस्यावकाशा-निलीनक-ने-मित्सर्थ ॥ लीनकः। (उड्योतः) भाष्ये-कोपधादण. पुनरिति । पूर्ववार्ति- ठठियोः स एव । कोक्तो यः कोपधाणछयोविप्रतिषेध औलूकीय.' इत्येतद्विषयस्त- सौसुकै नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । खण्डकमिदम् । तदाह-अयश्यापीति ॥ तदपवादम्-अणप- तो चापि ठमिठौ परत्वात्कोपधलक्षणश्छोयाधते। वादम् ।। उदीच्यमामलक्षणमिति । 'प्रस्योत्तरपद' इति योपथ. सौसुकीयः॥ लक्षणागिति शेष । अपवादत्वाच्च सोऽनो बाभक , तन उदीच्या (प्रदीपः) तेभ्य इति । ये छस्स याच्या अव्ययादि-| प्रामाच' इति सपूर्णसूत्रानुवृत्तेरिति भाव ॥ लक्षणा प्रत्ययास्तेभ्य इत्यर्थ ॥ आरात्कीति । परिगणना- (५४०८ विप्रतिपेधाभावसमर्थक पार्तिकम् ॥ ६॥) नपेक्षयाऽयं विप्रतिषेध उत. ॥ शाकलसिति । शकलानि | || तस्मादन्तोदात्ते कोपधप्रतिषेधः॥४॥ सन्त्यस्मिमिति पूर्ववदण् ॥ कोपधलक्षण इति । 'वृद्धादके. (भाष्यम्) तस्मादन्तोदात्ते कोप्रधादनः प्रति- फान्त' इत्यत्राकान्तप्रणे कोपभमण वर्तव्यमिति विहित ॥ पेघो वक्तव्यः ॥ , कारन्तपिकी' इति छ पाठः। कक्षतीरति छ पाठः। 'दाशरप्य' इति च च पाठः ।

·त्यप्पत्ययाधिकरणम् 1 तद्धितप्रकरणम् । १८९ पेधेन। . (मदीप ) तस्मादिति । 'उदीच्यमामाथ यहचोऽन्तोदा- | विशेषे' इति लर् । सातौ भय इति सन्धिवेलादिस्टेणाम् । तादयोपधात्' इति वफव्यमित्ल ।। जातेऽयं तु लुछ भाव्यम् 'अविष्टाफ्ल्गुनी' इत्यादिना ॥ (उदयोवा) यायमित्यर्थ इति । एव हि अग्नि प्रतिषिद्ध (उझ्योतः) प्रविष्टेति । तत्र सूने 'खातितिष्प' प्रति यो यत पामोति स ततो भविष्यतीवि छ सिदत्य. ॥ हस्वान्त. पाठ इति भाव ॥ (विप्रतिपेघसमर्थकं भाष्यम्) (५४11 विप्रतिपेधयोधकवार्तिकम् ॥ ९॥) नघतव्यः। ॥ * ॥ अव्ययायुट्युली ॥ * ॥ । मध्येऽपवादाः पूर्यान् विधीन् याधन्त इत्येवं (भाष्यम् ) अव्ययादृयुट्युलौ छानवतो निप्रति कोपघादण अभं याधिप्यते, छं न याधिप्यते ॥ पेधेन। (प्रदीप ) भाप्यकारो विप्रतिपेष समर्थयितुमाह-न युट्युलोरवकाश:-दोपातनम्, दिपावनम् । प्रताव्य इति ॥ छस्य स एव। (५४०९ विप्रतिषेधयोधकवार्विकम् ॥ ७॥) प्रातःशदादुभयं मामोति, प्रातस्तनम् ॥ ॥ * ॥ छादोर्देशे कालाहम् ॥ * ॥ (५५१२ विप्रतिपेधयोधकवार्तिकम् ॥ १०॥) (भाष्यम् ) छात् "ओदेशे ठ" (४।२।१९९) ॥ * ॥ शरीरावयवाद्यत् ॥ * ॥ "फालाह" (४।३।११) इत्येतदयति विप्रतिषेधेन। (भाष्यम्) शरीरावयवाद्यच्छाद्भवति विप्रति- छस्थावकाशः-शालीयः, मालीयः। योदेशेठन्भवतीत्यस्यावफाशा-निपाहकर्नाम यतोऽवकाशः-दन्त्यम् , ओष्टयम् । देश-नेपाहकप्फः। छस्य स एव। इहोभयं प्रामोति-दाक्षिकऍफः॥ पादशब्दादुभयं प्राप्नोति, पद्यम् ॥ कालान्भवतीत्यस्यावकाशः-आईमासिकम् , (प्रदीप ) पद्यमिति । 'पद्यत्यतदर्थे' इति पदापः ।। सांवत्सरिकम् । (५५१३ विप्रतिषेधयोधस्वार्तिकम् ॥ ॥) छस्य स एय। ॥ * ॥ वर्गान्ताचाशब्दे यत्खौ ।। * ॥ भासादुभयं प्रामोति, मासिकम् ॥ (भाप्यम् ) वर्गान्ताचाशब्दे यत्खो छाद्भवतो (प्रदीप ) दाक्षिकर्षक इति । दाक्षिकर्पूर्नाम वाहीक- विप्रतिपेधेन । प्राम , "तन भव' इति ठन् । 'इसुसुशान्तात्क' 'केऽण ' इति यत्खयोरवकाशा-अरवर्यः, अरवर्गीणः । छस्य स एव। (उध्योता) वृद्धत्व दर्शयितुमाइ-दाक्षिकर्पूरिति । वासुदेववर्गादुभयं प्रामोति, वासुदेववर्यः, पा. अवास्य ठोऽवकाशप्रदर्शनभाष्ये 'निषादव) ' इति पाठ । एतदुत्त | सुदेववर्गीणः ॥ रमा ये 'नक्षत्राण्यात्परत्वाद' 'ट्युट्यलौ च अत्परत्वात्' इति (प्रदीप ) अरवर्य इति । अकृरो नाम क्षत्रिय, विप्नतिषेधदयमुकम्, तदेकदेश्युक्ति , परतेन छनाथकठनपवादत- भगवान् वासुदेवो वा ॥ थोत्कृष्टवलानामणादीनां दुबलेन छेन सम्प्रधारणाया अयोगात् । (उड्योत ) वासुदेवो वेति । 'अफर पेशलो दक्ष' इति तद्विधावपि कालादिति पर्वत इति वृश्यनुसारिण । वस्तुतस्तु ठअप- | सहस्रनामसु पाठादिति भाव ॥ वादरवेऽपि परस्परपरिहारेण चारितार्यस्यैव सम्प्रधारणाबीनत्वेन (५४१४ विप्रतिषेधबोधकवार्तिकम् ॥ १२ ॥) भाष्यासहसमाव इति दिक् ।। (५४१० विप्रतिषेधबोधकवार्तिकम् ॥ ८॥) ॥ * ॥ वढचोऽन्तोदात्ताह ॥ * ॥ ॥ * ॥ नक्षत्रादण् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) "वतचोऽन्तोदात्ताह" (श६७) छाद्भवति विप्रतिषेधेन । ठमोऽवकाश-नता. (भाप्यम्) नत्रक्षादण् छाद्भवति विप्रतिषेधेन । नत-नातानतिकः । अणोऽवकाशः-तैप., पौषः। छस्य स एव । छस्य स एव। सामस्तशब्दादुभयं प्राप्नोति, सामस्तिकः॥ खातेरुमयं मामोति, सौवातः॥ (प्रदीप) नातानतिक इति । नत -अनुदात्त । (प्रदीप ) सौवात इति । अते सुपूर्वात् 'अज्यति- | अनत -उदात्त । ततो द्वन्द्व , समासखरेणान्तोदात्त । भ्याम्' इतीणप्रत्यय । खातिना युक्त काल इत्यण् । 'लव- | सामस्तं नाम शास्त्रम् ।। - , .

·उसोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२ पा.२आ. अव्ययाच्या सूत्रे , छस्य स एव । (उयोतः) उदात्त इति । तत्तत्प्रतिपादकाशानं च नता. ठकोऽवकाश:-आपूपिका, शाप्फुलिका, मौद- नतशदाम्यामुच्यते, 'तस्य व्याख्यान' इत्यधिकारे 'बव्हचोऽन्तो. | फिकः। दाचात्' इत्यस्य पाठार ॥ छश्य सएच। (५४१५ विप्रतिषेधयोधकवार्तिकम् ॥ १३ ॥) पायसादुभयं प्राप्नोति, पायसिका ॥ ॥ * ॥ आयस्थानेभ्यछक ॥ * ॥ (प्रदीपः) पायसिक इति । पयसि संस्कृतमित्यम्, (भाष्यम्) आयस्थानेभ्यष्टक् छाद्भवति विप्र-ततष्ठक् ॥ तिषेधेन। (सयोतः) ततष्ठगिति । मतिः' इसधिकारे अचित्ताद. ठकोऽयकाशा-शौस्फिकम्, गौमिकम् । | देशकालाह' इत्यनेनेति भावः ।। छस्यसपच। (५४२० विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ १८॥) आपणादुभयं प्रामोति, आपणिकम् ॥ 1161 गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं बुज 110 (भदीपा) आपणिकमिति । आपणादागतमिति उक् ॥ (५४१६ विप्रतिषेधयोधकार्तिकम् ॥ १॥) (भाप्यम्) "गोरक्षनियाख्येभ्यो बहुलं धु" ॥ * ॥ विद्यायोनिसंवन्धेभ्यो वुन् ॥ * ॥ (४।२९९) छाद् भवति विप्रतिषेधेन । (भाष्यम् ) "विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो बुम्" घुमोऽवकाशा-लौचुफायनका, भैगर्तकः । (४३३७७) छाद्भवति विप्रतिपेधेन । वुमोऽवकाश:-औपाध्यायकम् , पैतामहकम् । इहोभयं प्राप्नोति,गार्गका, चात्सकः, मालवकः॥ छस्यसपय। (प्रदीपः) गार्गफ इति । गाग्यो भचिरस्येति धम् । इहोभयं प्राप्नोति, आचार्यकम् , मातुलकम् ॥ 'आपत्यस्य' इति यलोपः ॥ मालवक इति । मालवस्थाप.. (५४१७ विप्रतिपेयोपपादकवार्तिकम् ॥ १५॥) त्यम् । 'वृद्धत्कोसल' इति व्यह् । पूर्ववद्श्यलोपौ ॥ ॥ * ॥ ऋतष्ठञ् ॥ * ॥ (उयोता) मालव:-क्षत्रियः ॥ (भाष्यम्) झवष्ठ (४।३।७८) छागपति (५४२१ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ १९॥) विप्रतिषेधेन । ॥ * ॥ णिनिरन्तेवासिवामणेभ्यः॥ * ॥ उनोऽवकाशः हौटकम् , सास्कम् । (भाष्यम्) णिनिरन्तेबासिन्ब्राह्मणेभ्यश्छाद्भवति छस्य स एव। विप्रतिषेधेन। शहोभयं प्रामोति, शास्तकम्, भ्राटकम् ॥ णिनेरयमाशा-दारिद्रापिणः, तौम्पुरविणा, भा- (प्रदीपः) स्वासूकमिति । उणादीनो कचित् व्युत्पः लविनः। तिनिमित्तकार्याभावात् 'नय्वाभ्याम्' इति न प्रवर्तते ॥ शास्तुफमिति । शासेस्तृन्तचौ । 'शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञाया छस्य स एव। न्यानिटी' इति तन्प्रत्ययः ॥ इहोभयं प्रामोति, आरुणिनः, शाट्यायनिनः ॥ (५४१८ विमसिपेधवार्तिकम् ॥ १६॥) (प्रदीपः) भाल्लविन इति । भटुना प्रोफमधीयत इति ॥ * ॥ रूप्यमयटी॥ * ॥ 'पुराणनोत्तषु' इति णिनि. । तदन्तादध्येतर्यण् । तस्य 'प्रोक्ता- (भाष्यम्) प्यमयटौ छाद्भवति विप्रतिषेधेन। लुक्' इति लुक् ॥ आरुणिन इति । भारुणिवैशंपायनान्से- वासी । तेन प्रोक्तं छन्दोऽधीयत इति णिनिः ॥ शाट्यायनिन रूप्यमयटोरवकाश:-देवदत्तरूप्यम्, देवदत- इति । बाटस्थापत्य शाव्यः । तस्यापत्यं युदा यनिमोय' इति मयम्। पाक् । शव्यायनेन प्रोक्तं ब्राह्मणमधीयत इयर्थविषक्षाया यूनि छस्य स एवा वायुदत्वादुमयं प्राप्नोति, वायुदत्तरूप्यम् , यायु-प्रोत' इति णिनिः ।, लस् । 'फफिमोरन्यतरस्याम्' इति पक्षे लगगावः । 'पुराण- दत्तमयम् । (५४१९ विप्रतिषेधयार्तिकम् ॥ ७n) (उद्दयोतः) हरिहतुम्बुवावेशपायनान्तमासिस्वेऽपि महो- ॥ * ॥ अचित्ताहक ।। * ॥ -भल्लुनेति । णिनियस्यापि विप्रतिषेधो भाये उहा, 'अन्तेवासिमाह्मणेभ्यः' इत्युः । ग्राह्मणेभ्य इत्यस्य माम- (भाप्यम्) अचित्ताहाछागवति विमतिपेधेन। गोभनमत्ययप्रकृतिभ्य इत्यर्थः ।। - स्तत्वामावादाह- -- ·त्यप्पत्ययाधिकरणम् ] तद्धितपकरणम् । - (५५२२ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ २०॥) भवति' इत्येतसाद्युञ्भवति विप्रतिषेधेन । कण्वा. ॥ * ॥ पत्रपूर्वादम् ।। * ॥ दिभ्योऽण् भवति इमोऽण भवतीत्यस्यावकाश:- (भाष्यम्) "पत्रपूर्वाद" (३१२२) छाद्भवति | फाण्याः-दण्डमाणवाः, दाक्षाः-दण्डमाणवाः। विप्रतिषेधेन। घुमः स एव। अनोऽयफाश:-उष्ट्र-औष्टम् , ओष्ट्ररथम् । इहोभयं ग्रामोति, काण्वकम् , दाक्षकम् ॥ उस्य स पया (प्रदीप.) फाण्या इति । काण्य्यो गर्गादियमन्तः। होमयं प्राप्नोति, धामी–वामम् , यामीरथम् ॥ इति निषिद्ध । पुरस्तादपवादा.' इति न्यायेनाण् छं बाघते तस्य 'दण्डमाणवा' इत्यण् । घुमा 'न दण्डमाणवान्वेवासिपु' (भदीपः) औष्ट्ररथमिति। 'रयायत्' 'पत्रपूर्वात्' इसन्। मधुममिति विप्रतिषेध उतः ॥ यामीति । वामी वडवा तस्या यासमिति 'पनाप्ययु' इत्यम् ॥ (उयोतः) माभ्ये—पत्रपूर्वादनित्यनेन-'पत्रपूर्वाद' ! विप्रतिपेथोऽत आह-पुरवादिति ।। (उयोतः) ननु पण्वाधणदरस्येव वुमोऽप्यपवादत्वात्कर्ष 'पप्राध्वर्युपरिपदय' इत्युभयोरपि प्रहगम् , योरपुदाइरणात् ।। (५४२६ विमतिपेधवार्तिकम् ॥ २४॥) (५:२३ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ २७॥) ॥ * ॥ उमिठाभ्यामोर्दशे ठम् ॥ * ॥ ॥ॐ॥ द्वन्दा वुन् वैरमैधुनिकयोः॥॥ (भाष्यम्) "इन्द्वान्वैरमैयुनिकयोः" (४।३।१२५) (२।११९) इत्येतद्भपति विप्रतिषेधेन । ( भाष्यम् ) ठमिठाभ्याम् "ओदेशे ठन्" छाद्भवति विप्रतिपेधेन । ठभिठयोरवकाश:-कारतन्तविकी, कारतन्त- धुनोऽवकाशः-अहिनकुलिका। विका। छस्य स पच । होभयं प्राप्नोति, काकोलूकिका, श्वावराहिका कर्पू: नेपादकर्षकः।' ओर्देशे ठम् भवतीत्यस्यावकाशा-निपाद- (प्रदीपः) भ्यावराहिकेति । वा च वराहवेति द्वन्द्वः, इहोभयं प्रामोति, नापितवास्तुकः । ठञ् भवति 'येषां च विरोघ.' इलेकवद्भाय । शुनो दन्तदंष्टा' इति दीर्घ । ततो वैरे घुन् । विप्रतिषेधेन ॥ (उध्योता) वावराहस पृद्धत्वमुपपादयति-त्रा घेति ॥ (उयोतः) भाष्ये-उमिठाभ्यामिति । 'काश्यादिम्या. शुनो दन्तेति । 'अन्येषामपि दृश्यते' इत्येतत्प्रपञ्चभूताभियुफोक्ति- मिठौ' 'बाहीमामेभ्यश्च' इति विहितावित्यर्थः ॥ कारवन्तव नापितवास्तु वाहियग्रामो॥ रियम् ॥ (५४२४ निप्रतिपेधवार्बिकम् ॥ २२०) (५४२० विप्रतिपेघामावोपपादकं वार्तिकम् ॥२५॥) ॥ * ॥ गोत्रचरणाद् वुम् ॥ * ॥ 3 ॥ * ॥ न वा ठोऽनवकाशत्वात् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) “गोनचरणाद्व" (४।३।१२६) (भाप्यम्) न वाऽर्थों विप्रतिषेधेन । कि कारणम् । छाद्यति विप्रतिषेधेन । चुनोऽवकाशः-लौचुकायनकम्, म्लौचुकाय- ठोऽनवकाशत्वात् । अनवकाशष्ठन् उचिठी याधिप्यते। मकम् । काठकम्, कालापकम् । ननु चेदानीमपकाशः प्रलप्तः-यबद्धमनुवर्णान्तं इहोभयं प्राप्नोति, गार्गकम्, वात्सकम् । मौदः पाहीकग्रामः स ठभूमिठयोरवकाशः। कम्, पैप्पलादकम् ॥ यवृद्धमुषर्णान्तमवाहीक्रमामः स ठोऽय. (उध्योत.) माध्ये-मोदकमिति। मौदपप्पलादी शाखाऽ. यवृद्धमुवर्णान्तं पाहीकनामध तसादुमयं ध्येवाचिनौ ॥ प्रामोति ॥ (५४२५ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ २३॥) एयं तर्हि नायमस्य विप्रतिषेधस्योपालम्भः। ॥ * ॥ कण्वादीमोऽण्विधेः॥ * ॥ (भाष्यम् ) 'कण्वादिभ्योऽण् भवति' 'इमोऽण 'छादोर्देशे कालान्' इत्येतस्य । २"निपाहक नेपाहकक' इति छ माठा। छस्य स एव। काशा फस्य ताहि . "विप्रतिषेधो युक्त' इति छ पाठः।

·१९२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.२पा.आ.अव्ययात्त्यप् सूत्रे -- . ननु च तत्राप्यवकाशंःप्रहप्तः । पुरान्ताद् खुजू भवतीत्यस्यावकाशा-काञ्चीपुर- यहृद्धमनुवर्णान्तं स छस्यावकाशः । काञ्चीपुरकः। यदवृद्धमुवर्णान्तं स ठनोऽवकाशः। ठनिठयोः स एव । यहृद्धमुवर्णान्तं देशश्च तस्मादुभयं प्राप्नोति ॥ नान्दीपुरं नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्रामोति, एवं तर्हि "वृद्धात् प्राचाम्" (४।२।१२०) इत्यनेन | नान्दीपुरकः ॥ वहान्तावुभवतीत्यस्यावकाशः-पातबह- वृद्धग्रहणेन किं क्रियते? वातवहकः। यावद् भूयात्पूर्वस्मिन् योगे वृद्धावृद्धाचेति । ठभूठियोः स एव । यदेतस्मिन् योगे वृद्धग्रहणं तदनवकाशं तस्या- कौमुडीवह नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्रामोति, नवकाशत्वादयुक्तो विप्रतिपेधः ॥ कौकुडीयहकः ॥ (प्रदीपः) एवं तहीति । छठनोरपि विप्रतिषेधो (५४२९ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ २७॥) नास्तीति, दर्शयति, 'युद्धात्प्राचाम्' इति ठो विशेषविहित. ॥ * ॥ ओश्च ठत्रः॥ * ॥ त्वादित्यर्थः ॥ यावद् ब्रूयादिति । यदि 'वृद्धाच्छः' इत्यतो घृद्धग्रहणम् 'ओर्देशे' इत्यत्रानुवर्तेत तदा 'वृद्धात्प्राचाम्' इति (भाष्यम् ) ओश्च ठोवु भवति विप्रतिषेधेन । सूत्रं न कुर्यात् । एतद्धि नियमार्थ कृतं-प्रान्देशवाचिनो वृद्धादेव ओष्ठमोऽवकाशः-नैपादकर्षुकः । यथा स्याद्, अद्धान्मा भूद्-मालवास्तव इति। न च वृद्धग्रह वुनः स एवा णानुवृत्तावरद्धात्प्राप्तिष्ठनोऽस्तीति किं नियमार्थेन सूनेणेत्यर्थः । आप्रीतमायोरभयं प्रामोति, आप्रीतमायवकः ॥ (उध्योतः) छठमोरपीति । 'ओर्देशे' इति ठन् । (५४३० विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ २८ ॥) भाष्येकालाढन्तु पार्तिकोचारणप्रसंगेनोक्तः ॥ ननु 'ओदेशे' ॥ * ॥ जनपदानामकाणी ॥ * ॥ श्त्सन 'पृद्धार' इत्यस्य निवृत्तावपि युद्धाचावृद्धाच तेनैव तसिद्धी (भाप्यम् ) जनपदानामकाणावोष्ठभो भवतो 'मात्माचाम्' इति व्यथैमत भार—तद्धीति ॥ वृद्धात्प्राचामिति विप्रतिपेधेन । ठन इति । इत्येतत्सामथ्येन 'ओपेशे ठम्' इत्यनेन वृद्धाट्ठभो विशे- अकस्यावकाश: :-अङ्गा:-आगकः। पविदितत्वानुमानादित्यर्थः । माडवास्तव इति । मठवास्तु:- ओष्ठमः स एव । प्रकृतिः ॥ न चेति । एवञ्चैतत्सामर्थ्यात्पूर्वसूत्रेण पृद्धेष्वपि विधानानु. जिह्नवो नाम जनपदस्तस्मादुभयं प्रामोति, जैन- मानातस्यानवफाशत्वेनेव बाधकत्वोपपत्तेविप्रतिपेयोऽयुक्त इत्यर्थः ।। घका। (५४२८ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ २६ ॥) अणोऽवकाश:-ऋपिक-आर्पिकः । ॥ * ॥ योपधप्रस्थादीनां वुस् ॥ * ॥ ओप्टनः स एव । (भाष्यम्) योपधप्रस्थादीनां बुञ् उनिठाभ्यां इक्ष्वाकवो नाम जनपदस्तस्मादुभयं प्राप्नोति, भवति विप्रतिषेधेन। ऐक्ष्वाकः॥ योपधामुन, भवतीत्यस्यायकाशः-सावाश्य- (उयोतः) भाष्ये-अकाणाविति । 'अवृद्धादपि ब वच- नविषयान' इसकः । 'कोपधादण' इत्यण ॥ साझाश्यकः, कापिल्यकः। ठठियोः स एव । (५४६. विप्रतिपेधाभाववार्विकम् ॥ २९॥) दासरूप्यं नाम वाहीकमामः, तसादुभयं प्रामो- ॥ * ॥ न वा चुनपवादवादणः ॥ * ॥ ति, दासरूप्यकः॥ (भाष्यम्) न घाऽर्थो विमतिपेघेन । प्रस्थान्तानुबू भवतीत्यस्थावकाश:-मालाप्रस्थ- किं कारणम् ? अपवादत्वादणः । पुनपवादोऽण, युञ्च-ओष्ठमं ठभूमिठयोः स एवं। याधिप्यते ॥ पातानप्रस्थ नाम चाहीकग्रामस्तसादुभयं प्रामो. (प्रदीपः) घुश्चेति । परत्वादिति भावः ।। ति, पातानप्रस्थफः॥ (उड्योता) नयाऽयों विप्रतिषेधेनेति । ओछषणोरिति शेषः । .... 'दासदारप्पा ति च.. पाठः। कोटीपहं-बीटीरहः' इति प. उ. पाठ । -'मैपाहार्नुका पति छ. पाटा। 'पातासमाय-पातालप्राप.सी.इ.पा. १७. पुसकनास्य पाट। R ·बुनोऽधिकरणम् ] तद्वितप्रकरणम् । -- (५४३२ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ ३०॥) (५४३४ विप्रतिपेधाभावोपपादकवार्तिकम् ॥ ३२॥) ॥ * ॥कोपघादणोऽकेकान्ताच्छः ।। * ॥ ॥ * ॥ न वा छस्य पुनर्वचनं छापवाद- (भाप्यम्) कोपधादण्भवतीत्येतस्मादकान्ताच्छो निवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ भवति विप्रतिषेधेन। (भाप्यम्)न चाऽर्थो विप्रतिषेधेन । कोपधादण्भवतीत्यस्यावकाश:-निलीनक-नै किं कारणम् लीनका छस्य पुनर्यचनं छापवादनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धोऽत्र अकेकान्ताच्छो भवतीत्यस्यावकाशः-आरीह- छः "वृद्धाच्छः" (२।११४ ) इत्येव । तस्य पुनर्वचन एतत्प्रयोजनम्-येऽन्ये तदप. णकम्-आरोहणकीयः। ब्राह्मणको नाम जनपदस्तस्मादुभयं प्रामोति, प्रा. पादाः प्रामुवन्ति तद्वाधनार्थम् । स यथैवान्यांस्तदपवादान् वाधत एवमिममपि मणकीयः॥ याधिप्यते ॥ (प्रदीपः) कोपधादण इति । जनपदवाचिनः कोप- (प्रदीपः) येऽन्य इति । बुबादयः॥ स यथैवेति। पायोऽविधीयते तस्मादित्यर्थः ॥ आरोहणकमिति । मरी- | ततयापवादत्वादेव छो बाधको न तु परत्वादिसर्यः ॥ हणेन निर्दृत्तमिति 'युन्छणकठ' इति चुम् । अयय जनपदवा- चीति कोपधादणो न विषयः ॥ ब्राह्मणक इति । 'ब्राह्मण. (०५४ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ आ.५.) फोष्णिके संज्ञायाम्' इत्यत्र ब्राह्मणा आयुधजीविनो यत्र देशे तस्मिन ब्राह्मणकशब्दो निपातितः ॥ १५४५ जनपदतदवध्योश्च (उयोतः) कोपधादणोऽकान्ताच्छः' इति भाष्ये पाठः ॥ ॥४।२।१२४ ॥ ननु 'प्रस्योधर' इति विहितकोपधाणः 'माछः परः, तस्यापि (युनोऽधिकरणम्) जनपदवुभ् बाधकः, ततोऽपि परः 'सादके', इति सिद्धमेव (५५३५ सूत्रातिन्याप्तिप्रदर्शकवार्तिकम् ॥ ॥) सदायकत्वमिति किमनेन बार्तिकेन । इत्यत आइ-जनपदवाचिन ॥ * ॥ जनपदतवध्योq विधानेऽच- इति । 'कोपधादण' इति स्वतत्रसूत्रेणेति भावः । नाशकीये 'वृद्धादकेकान्त' इति छः ।। यवमात्रात्प्रसङ्गः॥ * ॥ (५४३३ विप्रतिपेयवार्तिकम् ॥ ३॥) (भाष्यम् ) जनपद्तवध्योर्वो विधानेऽवयव मात्रात्प्राप्नोति । मौलो नाम चाहीकेपु नामस्तसिन् ॥ * ॥ धन्वबुनश्च ॥ * ॥ भवो मौजीयः॥ (भाप्यम्) धन्ययुनश्च छो भवति विप्रतिषेधेन । एवं तर्हि जनपदादेव जनपदावधेः॥ धन्वनो बुञ् भवतीत्यस्यावकाशः पारेधन्व (प्रदीपः) तस्यावधिस्वदवधिरिति पष्ठीसमासाश्रयेण चोद- पारेधन्वकः। यति-जनपदेति ॥ अवयर्वमानादिति । यो जनपदस्या- छस्य स एव । वधिः-सीमा-अजनपदोऽपि, तस्मादपि प्रामोति, विशेषानुपादा- आष्टकं नाम धन्य तस्मादुभयं प्रामोति, आए- नादित्यर्थः ॥ मौजओ नाम वाहीकेविति । सामीपिकमिद- कीयः॥ मधिकरणम् । तेन 'वाहीकामेभ्यः' इति ठठिौ न भवतः॥ एवं तहीति । स चासाववधिस्तदवधिरिति कर्मधारय (प्रदीपः) धन्यवुञ इति । धन्वशब्दो मरुदेशवाची ॥ आधीयते इत्यर्थः । कस्यासाववधिरिति चेत्, प्रत्यासत्त्या जन- पारे धन्वेति । धन्वनः पारमिति 'पारे मध्ये पथ्या वा' पदस्थति विज्ञायते । इत्यव्ययीभावः । 'अनश्च' 'नपुंसकादन्यतरस्याम्' इति पक्षे (उध्योतः) ननु तदवधिः' इति लाघवारकर्मधारयः, तत्कथ- ॥ आप्टकीय इति । 'वृद्धादकेकान्त मिदं नोयम् ? मत आह--तस्यावधिरिति ॥ ननु जनपदावय- इति छः॥ वस्थाजनपदत्वात्कथमवयवमात्रात्प्राप्तिरत आह-यो जनपदस्येति। (उध्योता) 'पारधन्व'शम्दो मरुदेशविशेषवाची । अत्र | तदवषिपदांश एवं पूर्वपक्ष इति भावः ॥ ननु वाहीकग्रामः कथं भाष्ये पारेधन्वमिति पाठः । कचिस्पारधन्वेति, तदुभयसिद्धये तस्य जनपदस्यावधिः? तत्त्वेऽपि वा उभिठौ युक्तौ इति मोक्षीय आह-पक्षे जिति । यिनश्च' इति खनुवृत्तिप्रदर्शनार्थम् ॥ इत्ययुकमत आह–सामीपिकमिति । एवं आवाहीकसमीप: टच्समासान्तः दानीन्तनेषु मुदित पुस्तकेषु 'कोपधादणोऽन्ता 'इस्येव पाठ उपलभ्यते । क. पुस्तके 'कोपपादोडकान्ताः' इति पाट उपलभ्यते । २ क. पुलके 'अकेकान्ता' इति पाठेऽपि मुद्रितेषु 'अकान्ता' इति पा० च०२५ दृश्यते। 'आर-आठकीया' इति च.न. पाठः 'अपयवमात्रादिति । यो इति पाटा पुसके बानि ।

·उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [अ.२ पा.२ आ. फच्छादि० सूत्रे मन्यते ॥ स मामः, वाहीकरूपजनपदसायधिश्चेति भावः ॥ भाष्ये अव मनुप्यतत्स्थयोवुन् भवतीत्यस्यावकाश:-अन्ये यवमात्रादित्यस्यावधिभूतजनपदावयवमानारसीमायामादेरपीत्यर्थः ॥ कच्छादयः-काच्छको मनुप्यः, • काच्छकमस्येक्षि. (५४३६ सूत्रांशवैयर्थ्यप्रदर्शकवार्तिकम् ॥ २॥) तम् , हसितम्, जल्पितम् , स्मितम् । जनपदादिति चेद्वचनानर्थक्यम् ॥४॥ इहोभयं प्रामोति, कौरवको मनुष्यः, कौरवक- (भाष्यम्) जनपदादिति चेदयधिग्रहणमनर्थ- मस्येक्षितम्, हसितम्, जल्पितम् , सितम्। बुज भवति विप्रतिषेधेन ॥ कम् । सिद्धं जनपदादित्येव । (प्रदीपः) ओवेति । त्रिगर्तेषु भवनैगर्तक इत्यत्रेत्यर्थः ॥ (प्रदीपः) अन्ये कच्छादय इति । रामदाये कार्य (सिद्धान्तभाप्यम्) विधीयमानं केषु चिदप्यवयवे प्रवर्तमानं सावकाशमेवेति , - इदं तर्हि प्रयोजनम्-जनपदावधेषु व यथा (उयोतः) आभ्यां बुभित्यर्थः । 'मनुष्यतत्स्थयोः' इति नित्यो स्यात् , यदन्यत्प्राप्नोति तन्मा भूदिति । बुन् ॥ ननु कुरोस्तत्र पाठो व्यर्थोऽत आह-समुदाये इति ।। किचान्यत्प्रामोति? (कुराब्दस्य विप्रतिषेधानर्थक्ये भाष्यम्) गर्तोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदाहुन् पूर्धविप्रतिषिद्ध- नैप युक्तो विप्रतिषेधः। मिति वक्ष्यति स पूर्वविप्रतिषेधो न पठितव्यो न हि कुरुशब्दस्यान्ये कच्छादयोऽवकाशः। भवति ॥ कुरुशब्दस्य यः कच्छादिपु पाठः सोऽनवकाशः ।। न खल्वपि कुरुशब्दो विभापां प्रयोजयति । (७५५ विधिसूत्रम् ॥ ४ । २ । २ आ. ५२) अनेन घुञ्, कच्छादिपाठगदण्भविष्यति । सैपा युगन्धरार्था विभाषा ॥ १५५० अरण्यान्मनुष्ये ॥ ४॥२।१२९ ॥ (प्रदीप.) न हीति । सर्व एवावयवास्तत्र कार्यित्वेन (संग्राहकभाष्यम्) निर्दिष्टा इति भावः ॥ सैपेति । ननु युगन्धरशब्दादपि 'अयू- अत्यल्पमिदमुच्यते--मनुष्य इति, पथ्यध्याय-द्धादपि' इति नित्से बुनि सिद्धेऽन्तरेणापि विभाषामहणं विकलो न्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वक्तव्यम् ।आरण्यकः विज्ञास्यते । नैतदस्ति । युगन्धराभित्यो पुग्, 'अदृद्धार' पन्थाः, आरण्यकोऽध्यायः, आरण्यको न्यायः, इत्यनेन तु विभाषेसवमपि विज्ञायते । तस्माद्विभाषाग्रहणं आरण्यको विहार:, मारण्यको मनुप्या, आरण्यको कर्तव्यमेव ॥ हस्ती। वागोमयेष्विति वक्तव्यम् । आरण्यका गोमयाः) मात्रेण सिद्धरिति भावः । एवञ्चामनुष्यतत्सयोरनेन पुन्, (उयोतः) भाष्ये-न खल्वपीति । विकल्पस्य कुरुपणा. कच्छादि- भारण्या गोमयाः॥ पाठादण, तयोरतु कच्छाधगं पापित्या गुजेवेति विप्रतिषेधोऽनर्थक (७५६ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा. ५३) इति भावः॥ १५५१ विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् (७५७ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ मा. ५४) ॥४।२।१३०॥ १५५४ कच्छादिभ्यश्च ।।४।२।१३३॥ (५४३७ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥11) (अगोऽधिकरणम्) ॥ * ॥ कुरुयुगन्धरेभ्यो वावचनान्मनुप्य- (जिज्ञासाभाष्यम्) तत्स्थयोवुविधानम् ।। * ॥ मर्थ साल्वानां कच्छादिपु पाठः क्रियते? (भाप्यम्) पुरुयुगन्धरेभ्यो चावचनात् "मनुष्य- (५४३८ पारप्रयोजनवार्तिकम् ॥1॥) तत्स्थयोर्युम् (धारा१३४) इत्येतद्वति विप्रति- ॥ * ॥ साल्वानां कच्छादिपु पाठोडण- विधानार्थः ॥*॥ फुरयुगन्धरेभ्यो या वचनस्यायफाश:-' -फौरव, (भाप्यम्) साल्यानां कच्छादिषु पाठोऽविधा- फौरवका यौगन्धरः, योगन्धरकः। नार्थः क्रियते । अण्यथा स्याद्, वुजू मा भूदिति ।। 'मवेशितम्' श. पाट राधमार-आभ्यामिति 'कम्सादिपु पाटा' इति च. श. पाठा। . - Indemea- पेधेन। ।

·छाधिकरणम् तद्धितप्रकरणम् । . .. १९५ www ट - तस्व (५४३९ पाउप्रयोजनामावयोधकं यातिकम् ॥ २॥) (७५९ विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा. ५६) ॥ * ॥ न वाऽपदातिगोयवानग्रहण १५५९ गहादिभ्यश्च ॥४।२।१३८॥ मवधारपार्थम् ॥ * ॥ (५४४१ मध्यमशब्दस्य आदेशिनिश्चायकं चार्तिकम् ॥१॥ (भाष्यम्) न वैतत्प्रयोजनमस्ति। * ।। गहादिपु पृथिवीमध्यस्थ किं कारणम् ? अपदातिगोयवागूमहणमवधारणार्थ भविष्यति। मध्यमभावः ॥ *॥ अपदातावेव साल्वात् । गोयवाग्वोरेव च साल्ला. (भाप्यम् ) गहादिपु पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावो दिति ॥ वकव्यः । पृथिवीमध्ये भवो मध्यमीयः॥ (प्रदीपः) साल्वशब्दो गणे पठ्यते तस्य प्रत्यारयाना (प्रदीपः ) 'मध्यो मध्यमं चाण चरणे' इति गणपाठः, तं याह-न वेति । 'जनपदतदवथ्यो ' इति वुनि सिद्धे 'अपदातौ विशेषेऽवस्थापयितुमाह-गहादिविति । पृथिवीमध्यवा- साल्वात्' 'गोयवाग्वोच' इति पुमो नियमादन्यनाण्न भविष्यती- च्येव मध्यशब्दो मायः, न तु मध्यान्तरवाचीत्यर्थः ॥ त्यर्थः । ननु वुमभावे छ. प्राप्नोति न त्वणिति चिन्त्यमेतत् ॥ (उयोतः) ननु पृथिवीमध्यस्य प्रकृतित्वे तटकमध्यश- (उद्द्योतः) सारवशब्द इति । 'साखानाम्' इति भाग्ये ब्दस मध्यमादेशेऽपि 'मध्यमीय.' त्यसगतमत आह-वाच्ये- बहुवचन तु अर्थगतबहुत्वस्य शब्द आरोपाद्वोनम् । साल्वाना | वेति । गहादिषु पृथिवीमध्यवाची ‘मध्य' शब्दो माय वाचस्प किमर्थ. पाठ पति वाऽर्थः । युगभाये छ इति । वृद्ध- च मध्यमादेश इति वार्तिकार्थः । त्वादिति भावः । 'अपदाती' इति सूतेऽणमनुवर्षे वाक्यमेदेन तद्यति. अन्ये तु-गणसूत्रमनाम् , पृथिवीमध्यशम्दस्व मध्यमादेश रिकेऽऽणनिधानमिति भाष्यतात्पर्यमाहु ॥ इत्याहुः॥ (७५८ विधिसूमम् ॥ १।२।२ मा. ५५) (५४४२ अर्थनिर्णयविपये वार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ चरणसम्बन्धेन निवासलक्ष. १५५८ गतॊत्तरपदाच्छः ॥ ४।२।१३७ ।। णोऽण् ॥ * ॥ (छाधिकरणम्) (५४४० पूर्व विप्रतिषेधे वार्तिकम् ॥ १॥) (भाप्यम्) चरणसम्बन्धेन निवास वक्तव्यः । त्रयः प्राच्याः । त्रय उदीच्याः । प्रयो ॥ * ॥ गर्तोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदादु माध्यमाः। सर्वे निवासलक्षणाः॥ बुञ् विप्रतिषिद्धम् ॥ * ॥ (प्रदीपः ) चरणसम्बन्धेनेति । पृथिवीमध्यं निवास (भाष्यम्) गर्वोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदाद् वुजू , एषा चरणानामित्यनाथै माध्यमाश्चरणा इति भवतीत्यर्थः । भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । चरणा• कठाय ॥ निवासलक्षण इति । सोऽस्य निवास गर्तोत्तरपदाच्छो भवतीत्यस्यायकाश:-श्वायि-, इत्यनार्थ इत्यर्थ. ॥ द्वर्त-श्वाचिद्गीयः। (उड्योतः) प्राक् निवासो येषाम् , उदक निवासो येषा- वुञोऽवकाशः-अङ्गार-आद्गकः । न्वे-पाटया.-उदीच्याः । 'द्युप्राक्' इति यत् ॥ माध्यमा इहोभयं प्रामोति, गर्तकः। इति । प्रकृतवार्तिकेनाण, तदाह-माष्ये-सर्वे इति । अनेन वु भवति पूर्व विप्रतिषेधेन ॥ भाष्येण प्रागुदग्भ्यां निवासे एवं इति सूचयतीति केचित् ।। (प्रदीप ) श्वाविद्गीय इति । श्वानं विध्यतीति इति श्रीशिवमट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभकृते भाष्यप्रदीपो- किए । 'नहिति' इति दीर्घः । श्वाविधा गर्त इति समास ॥ क्ष्योते चतुर्थाध्यायस द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ (वार्तिकप्रत्याख्याने भाप्यम्) स तर्हि पूर्वविप्रतिपेधो वक्तव्यः ? न वकव्यः। (७६० विधिसूत्रम् ॥ ४।२।२ भा. ५७) उक्तमेवायधिग्रहणस्य प्रयोजनम्-जनपदाजन. १५६२ वृद्धादकैकान्तखोपधात् पदावधेनेव यथा स्यात्, यदन्यत् प्रामोति तन्मा भूदिति ॥ ॥४।२।१४१॥ (सूत्रोपसंख्याने भाष्यम्) पृथिवीमध्यमीय इति मानुपादत दिममहतमिति माव ईकान्तादपीति वक्तव्यम्। गोऽ पादश्च समाप्त ॥ -- ·उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [४म.पा.२ आ. वृद्धादके० सूत्रे -- ५ इहापि यथा स्यात्-ऐणीकीयः॥ सोसुकाद्यर्थम्, सौसुफीयः॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्। इति श्रीमद्भगवत्पतललिविरचिते व्याकरण- न वक्तव्यम् । महामाये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीये पादे (५४४३ लघूपसनुयानयोधकं पार्तिकम् ॥ ३॥) द्वितीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः॥ ॥ * ॥ अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं (प्रदीपः)अकेकान्तग्रहण इति । केकान्तमहणम- सौसुकायर्थम् ॥ * ॥ पनीय कोपधग्रहणं व्यापकं कर्तव्यमित्यर्थः ।। (भाष्यम् ) अकेकान्तमहणे कोपधग्रहण कर्त- इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकृते भाप्यप्रदीप चतुर्थ- व्यम्। स्थाध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाहिकम् ॥ पादथ समाप्तः ॥ कि प्रयोजनम् ? अस्मिन् पादे सूत्रवार्तिकसख्या। प्राचनयोगः आहिके । आहिके | माहिकमडल- २ योगः सर्वयोगः व्याख्यातसूनाणि ७०३ अभ्याख्यातसूनाणि ७२२ ૮૮ ८१० समुदितसूत्राणि १४२५ ५४ १४५ १५७० वार्तिकानि ५३२७ ५१ ११६ ·अदेशाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । १९७ . । 1 (७६. विधिसूत्रम् ॥ ४।३।। भा.) तापत्तेः । एवज वाक्यस्य महाविमाषया सिद्धत्वादन्यतरस्यांग्रहण- १५७१ युप्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च बोधिततदभावे-अणेवेति लक्ष्यसरकारवेलायां निीयते । यथासङ्ख्य- सूत्रे च विध्यप्रमितिकालिकं सहवासाम्यं गृह्यत, इति 'मम- ॥४।३।१॥ डण' इति सूत्रमाष्ये स्पष्टमिसाशयात् । ससहायत्वस्य प्रतियोगि- (समोऽधिकरणम्) सापेशवादाक्यावेलायामेव तदुपस्थितिरित्यदोषः । युष्मदस्मदो- (५४४४ योगविभागयोधकार्तिकम् ॥ ॥) रिति-पछी 'गापोः' इतिवदानन्तर्ये । पठेयुच्चारणमुत्तरार्धम् ॥ (५४४५ योगविभागफलयोधकवार्तिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ युष्मदस्मद्भया प्रत्ययविधाने ॥ * ॥समसंख्याप्रतिषेधार्थः ।।। योगविभागः ॥ * ॥ (भाष्यम् ) संख्यातानुदेशो मा भूदिति ॥ (भाप्यम् ) युप्मंदसद्भयां प्रत्ययविधाने योग- विभागः कर्तव्यः। (७६२ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१ भा. २) युप्मदरसदोरन्यतरस्याम् । छो भवति । युप्म- १५७२ तस्मिन्नणि च युप्माकास्माको दीया, अस्मदीयः। ततः-अञ्च ॥४।३।२॥ खञ्च भवति युप्मदसदोरन्यतरस्याम् । यौमा- (भादेशाधिकरणम्) कीणः, आस्साकीनः॥ (५४४६ योगविभागे वार्तिकम् ॥१॥) किमयों योगविभागा? ॥ * ॥ आदेशवचने च ॥ * ॥ (प्रदीपः) त्यदादित्यादृद्धत्वाद् छ प्राप्ते खम् विधीयते । (भाष्यम् ) किम् ? ततश्छस्य बाधे प्राप्ते चकारेण छोऽनुकृप्यते । एवं च सम्छाव- न्यतरस्या युष्मदस्मदोर्विधीयते । तेन पक्षे यथाप्राप्तमण् भवति । स्माको' भवतः । यौप्माका, आमाकः। योगविभागः कर्तव्यः । 'तस्मिन्नणि युप्माका. तत्र सम्छयोर्युप्मदस्मदोध संख्यासाम्याद्यथासंख्यं प्राप्नोति, तत:-'खनि' । खनि च युप्माकास्माको भवतः। तन्निराकरणायाह-युप्मदसद्यामिति ॥ केचित्त्व- यौप्माकीणा, आस्साकीनः । बाहुः-एक एवानेन खम् विधीयते, चकारेण तु तस्य सहायता द्योत्पते । तत्र प्रकरणछेन-इति विज्ञायते । अन्यतरस्यांमहणेन किमर्थो योगविभागः? चाणः प्रतिप्रसवः क्रियते । तत्र यद्येक एवापूर्वः खम् विधी समसंख्याप्रतिपेधार्थ इत्येव ॥ यते, यदि वा त्रयः खञ्छाणः, सर्वथा नास्ति संख्यासाम्यमिति (५४४७ योगविभागसाधने बार्तिकम् ॥२॥) यथासंख्यनिरासाय न कर्तव्यो योगविभाग इति । ॥ * ॥ तत्र पुनः खग्रहणम् ॥ * ॥ अनाहुः-चकारेण छस्यानुकर्षणं क्रियते, तेन यावदुक्तं खञ्छाविति तावत् खश्चेति । ततश्च सिद्धोऽपि छप्रत्ययोऽने-यन्तरेण खग्रहणं योगामुपजायते ॥ (भाष्यम्) तत्र पुनः खग्रहणं कर्तव्यम् । न नैवाबाधाय चकारेण समुच्चयार्थेनानुकृप्य विधीयत इति स्यादेव (प्रदीपः) तत्र पुनरिति । खनि-अणि चेति वक्तव्य- यथासंख्यम् , अन्यतरस्यांग्रहणेन तु खन्छयोः पक्षेऽनुत्पत्तिः प्रतिपाद्यते । तदनुपत्तौ चापवादाभावात्वशास्त्रेणाण भवतीति | मित्यर्थः । अन्यथा पूर्वसूत्रे सचेति चकारेण छोऽनुकृष्ट इति स एवानन्तर्यात्तस्मिन्नित्यनेन परामृश्येत ॥ कुतः प्रत्ययत्रयस्यानेन विधानम् ॥ (उद्दयोतः) नेनु खत्र एवानेन विधानात्रयाणां वा खाणां (उद्द्योतः) ननु तच्छब्देन खनः परामर्शसिद्धरसङ्गतमेव विधानाद क यथासङ्ख्यप्राप्तिः ? किमयों वा योगविभागः? अत अत आइ-अन्यथेति । थाह-त्यदादित्वादिति ॥ (योगविभागसाधनप्रत्याख्याने भाग्यम् ) कुतः प्रत्ययत्रयस्येति । ननु यदि प्रत्ययत्रयाविधानं नहिं दयो- तत्तर्हि वक्तव्यम्। रपि न विधानम् , चैन ससहायतामात्रद्योतनाद । यदि तात्पर्यत- न वक्तव्यम्। स्वस्यापि विधानाइयोर्विधानं तर्हि प्रयाणामपि, इति चेत्र; अन्य एवं वक्ष्यामि-तसिन खनि युप्माकालाको तरस्यांग्रहणस्य हि पक्षेऽभावमानमर्थः, न त्वन्यभावोऽपि, नानार्थ- भवतः। "प्रकरणाण्टेन-दति' इति इ. पाट। म्भगवतत्याह-पष्टपुच्चारणमिति । २ ययासमाप्तिमुपपादपति-ननु सन एवानेनेति । 'सरन्यातानुदेशप्रतिपेपार्थः' इति श. न. पाठ ननु युष्मदसदोरिति सूत्रे पापेश्या पधम्युचरणमेव कथं न वृत. तव, .

·१९८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४३.३पा.१आ. अर्धाद्यत् सूत्रे तस्मान्नैवं शक्यम्। यतस्तस्य परामर्शः स्यात् ॥ - णम्, ततः-अणि च । अणि च युप्माकासाको भवत इह च न स्याताम् । तव छात्रास्तावकीनाः । इति॥ मामकीना। (प्रदीपः) एवं वक्ष्यामीति । एवं व्याख्यास्यामीत्यर्थः । तस्मिन्निसनेन पूर्वेण साक्षाद्विहितः सन् परामृश्यते, न चेदेवमेकार्थग्रहणं कर्तव्यम् ॥ चकारानुकृष्टइछः । चशब्दो हि समुचयस्य द्योतकः प्रकृतमनु- न कर्तव्यम् । क़र्षति । तन कि प्रकृतं स्यादिति विचारप्रवृत्तौ बिलम्बिता छस्य नेदं पारिभापिकस्यैकवचनस्य ग्रहणम् । प्रतीतिः, अव्यवहिता तु खन इति तस्यैव सर्वनामा परामों कि तर्हि ? युक्त इति भाव. । अथवा पूर्वसूने योगविभागस्य व्याख्यातत्वा नैव चकारेण छस्यानु कर्पणमिति कुतस्तस्यानन्तर्यम् , अन्वर्थग्रहणम् । उच्यते वचनम्, एकस्यार्थस्य बचतमेकवचन मिति । (उद्द्योतः ) अव्यवहिता स्विति । साक्षादुच्चारणादिति (प्रदीपः ) यदि पुनरिति । तवाय-तावक इत्यादि भावः । तच्छन्दस्यान्यवहितदुद्धिस्थपरामर्शक्त्वादिति तात्पर्यम् । सिध्यतीति मन्यते ॥ नैवं शक्यमिति । अव्यात्यतिव्याप्ति- तदेतत्पठन्ति–'चानुकृष्टन्नोत्तरत्र' इति । इदमेव युक्तम् । अथवा' । दोषदुष्टत्वादिति भावः ॥ अन्वर्थग्रहणमिति । उभयगति- हत्यादि तु प्रोड्या व्याख्यानम् ॥ रिह शास्त्रे सभवति । तन विषयभेदेन कचित् कृतिमस्य ग्रह- क्वचिदेकृनिमस्य, क्वचिदुभयो । (७६३ विधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । १ आ. ३) अथ वचनात् प्रत्ययलक्षणं भवतीति कस्मानाधितम् । उच्यते । अन्वर्थग्रहणे सत्यव्यवहिता प्रतिपत्तिर्भवतीति तदेवा- १५७३ तवकममकावेकवचने श्रितम् । 'एकवचने' इति च प्रथमाद्विवचनान्तं-युष्मदस्मदोः ॥४।३।३॥ समानाधिकरणं विशेषणम् ॥ एकस्येति । वाच्यवाचक- (५४४८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥१॥) सबन्धे पष्ठी । एकार्थाभिधानाय ये उच्यते युष्मदस्मदी तयो- रादेशावित्यर्थः ॥ ॥ * ॥ एकार्थग्रहणं च ॥ * ॥ । (भाप्यम् ) एकार्थग्रहणं च कर्तव्यम् । एकार्थ- | अकृत्रिमस्यैव ग्रहण तु कथं लभ्यन् ' अत आह-तत्र विषय- (उड्योतः) ननूभयोग्रहणं वा स्यात्, कृत्रिमसैव का, योर्युप्मदस्मदोरिति वक्तव्यम् । भेदेनेति । व्याख्यानादिति भावः ॥ अव्यवहितेति । प्रत्यय- किमर्थम् ? लक्षणस्य तु निषेधप्रतिवन्धद्वारा व्यवहितेत्यर्थः । किञ्च शास्त्रदाधा- न एकवचन इत्येव सिद्धम् ? पेक्षया लौकिकन्यायवायो युक्त । किञ्च 'स्वमावेकवचने' प्रत्ययो- न सिध्यति । त्तरपदयोश्च' इत्यत्रास्या एव सरणेरावश्यकखेनात्रापीयमेवावा किं कारणम् ? भगवता ।। नन्वेवम् 'एक्वचने' इति सप्तम्येकवचनासगतिरत आह- एकवचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते, न | एकवचने इति चेति ॥ प्रथमाद्विवचनान्तमिति । एवञ्च चानैकवचनं पश्यामः॥ एकार्थवाचके ये युष्मदस्मदी तयोरिति शेषोऽन बोध्य । षष्ठपणे प्रथगा- (प्रदीपः) कृतिमाऽकृनिमयो. निमे कार्यसप्रत्ययादिति दिववामित्यन्ये ॥ गन्ने कास्यास्य वचनम्-कथनम्, न हि ते न्यायात् प्रत्ययस्यैकवचनस्य प्रहणं स्यात् , तस्स च नित्यत्वालुक्- | युष्मदस्मदी, अत आह~~वाच्येति । वचनशब्दः करणयुत्पत्त्या प्रवर्तनात् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाच एकवचनपरता युष्मदस्मदोर्न | प्रतिपादक्पर इति भाव. १ सभवतीति मत्वाऽऽह-एकार्थग्रहण चेति॥ (उध्योतः) मनु 'एक वक्ति' इति व्युत्पत्या एकवचनशब्द- (७६४ विधिसूमम् ॥४।३भा..) स्यैव तदर्थलसम्मवादाह-कृतिमेति ॥ नित्यत्वादिति । 'अन्त १५७४ अर्धाद्यत् ॥४।३।४॥ रखानपि इति न्यायाञ्चत्यपि बोध्यम् ।। (पार्विकान्यथासिद्धियोधकं भाष्यम्) (यतोऽधिकरणम्) (५५४९ विधिवार्तिकम् ॥ १॥) यदि पुनरेकवचनपरत्वेनाणसनौ विशेष्येया- ताम्। ॥ * ॥ अर्थाद्य द्विधाने सपूर्वाहन ॥ * ॥ नवं शक्यम्, इह हि प्रसज्येयाताम्-युप्माकं ( माध्यम्) अर्धाद्यद्विधाने सपूर्याट्ट वक्तव्यः । छायो यीमाकीणः आस्साकीनः । वालेयार्धिकः गौतमार्धिकः॥ 'रोपपपुर इति..पा २'अपित्रिमस्य' भय पाटकापुसके नास्ति।

·अणोऽधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । , (५४५० रिधिकार्तिकम् ॥ २॥) नासावशात्पर इत्यादेशानुपपत्तिरिति भावः ॥ भनादित्वात् इत्यने- ॥ * ॥ दिक्पूर्वपदाद्यच्च ।। * ॥ नागात्सरस्वाभावो वोध्यते । आदिले हि निर्दिश्यमानस्य तस्याहा. परख भवतीति बोध्यम् । समाधानान्तरमेव वक्तुम्-अङ्गनिनि- (भाष्यम्) दिक्पूर्वपदायच ठञ्च वक्तव्यः । तस्येति नाश्रित भगवतेत्येव सारम् ॥ पूर्वार्ध्यः, पौर्वाधिका; दक्षिणायः, दाक्षिणाधिका, (तुडागमस्य पूर्वान्तस्यवोधकं भाष्यम्) उत्तरार्घ्यः, औत्तराधिकः॥ एवं तर्हि पूर्वान्तः फरिप्यते ॥ (वार्तिकाक्षेपमाष्यम्) (५४५२ पूर्वान्तत्वे दोपवार्तिकम् ॥ २॥) किमर्थमिदमुच्यते, यथान्यास एवं दिक्पूर्व ॥ * ॥ पूर्वान्ते कमतिषेधः ॥ * ॥ पदादर्धादुभयमुच्यते। इदमयापूर्व क्रियते-अर्धाद्यद्वियाने सपूर्वा- वक्तव्यः । शौवस्तिकम् । (भाप्यम् ) यदि पूर्वान्तः, कादेशस्य प्रतिपेघो भिति॥ तान्तादिति कादेशः प्रामोति । (समाधानभाष्यम्) (प्रदीपः) शौवस्तिकमिति । 'द्वारादीना च' इति तद् द्वेप्यं विजानीयात्-सर्वमेव विकल्पत इति। वृद्धिप्रतिषेधः, ऐजागमय ।। तदाचार्यः सुहृदभूत्वाऽन्याचष्टे दिरपूर्वपदाद- (परादित्वाभ्युपगभाष्यम्) र्धाद्यथान्यासमेव भवतीति ॥ अस्तु तर्हि परादिः। (उदयोत.) भाष्ये-तप्यमिति । "दिक्पूर्वपदाव' ननु चोकं श्वसस्तुट्यादेशानुपपत्तिरनादित्वा- इत्यस्य स्थाने सूत्रकृच्छिक्षणायेद कृतमिति यो भ्राम्येचम्प्रतीदमाख्या- दिति ॥ यत इत्यर्थः॥ (५४५३ परादिस्वाभ्युपगतदोपनिराकरणवार्तिकम् ॥ ३॥) ।।* ॥ सिद्धं त्वादिष्टस्य तुड्वचनात् ॥*॥ (७६५ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१ भा. ५) (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । १५८५ श्वसस्तुद च ॥४।३।१५॥ (टनोऽधिकरणम्) तुडादिष्टस्येति वक्तव्यम् ॥ (५४५४ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ४॥) (५४५१ आगमस्य टित्वकरणे आक्षेपवार्तिकम् ॥॥) ॥ * ॥ संनियोगाद्वा ॥ * ॥ ॥ * ॥ श्वसस्तुट्यादेशानुपपत्तिर- (भाष्यम्) अथ या चेन संनियोगः करिष्यते। नादित्वात् ।। * ॥ (भाष्यम् ) श्वसस्तुटि कृते आदेशानुपपत्तिः । किंच? किं कारणम् ? यच्चान्यत्प्रामोति। अनादित्वात् । तुटि कृतेऽनादित्वादादेशो न किं चान्यत्प्रामोति? प्राप्नोति ॥ आदेशः॥ (प्रदीप.) अनादित्वादिति । यद्यपि 'ठस्येक' इत्यनादि- (प्रदीप.) संनियोग इति । तेनागमादेशौ सह भवतः॥ ग्रहण नास्ति तथाऽप्यङ्गस्य निमित्तं यष्टस्तस्येक इति सूनार्थाश्रय- णाद् यथा 'कर्मणि घटोऽठच्' इत्यठजङ्गस्य निमित्त न ठ इति (७६६ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१ भा. ६) कर्मठ इत्यनेकादेशो न भवति, एव तुटि कृते समुदायोऽश सज्ञानिमित्तम्, न ठमानमिति कादेशा न प्राप्नोतीति भावः ॥ १५९२ सर्वत्राण्च तलोपश्च ॥ ४।३।२२ ॥ (उद्योतः) समुदायोङ्गसज्ञानिमित्तमिति । चिन्त्यमि. (अणोऽधिकरणम्) दम्, 'ठस्येकः' इत्यत्र वर्णग्रहणपक्षे वर्णमात्रस्यैव प्रत्ययत्वेन, (५४५५ सूरैकदेशप्रस्थाख्यानदार्तिकम् ॥ १॥) समुदायग्रहणपझे च तस्यैव प्रत्ययत्वेन 'यदागमा' इति न्यायेन ॥ * ॥ हेमन्तस्याणि तलोपवचनानर्थक्यं तुविशिष्टस्यापि प्रत्ययत्वेन ग्रहणेन च ग्रहणात् । तस्याम्यगसशा- हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् ॥ * ॥ निमित्तत्वेऽपि निर्दिश्यमानपरिभाषया ठस्यैवादेशेन च दोषाभावात् । तस्मादङ्गात्सरस्पति व्याख्यानमभिप्रेत्य-अनादित्वात् --इति मा. (भाष्यम् ) हेमन्तस्याणि तलोपवचनमनर्थकम् । ध्यम् । तत्र योऽङ्गात्परो न स निर्दिश्यमान., यश्च निर्दिश्यमानो किं कारणम् ? कथम् ? तुट्च। + ·२०० उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.३पा.१आ. सायंचिरं० सूत्रे हेनःप्रकृत्यन्तरत्वात् । प्रकृत्यन्तरं हेमन्शब्दः। विक्रम्यन्ते' इति हेमन्तशब्दाइत्वणि हेमन्तमिति भवति । आतश्च प्रकृत्यन्तरम् , पचं हाह-हेमन हेमनागनी- | भापायां तु हेमनहेमन्तान्दयोन्यणि हेमनं हेमन्तमिति गन्ति को तस्मादेती हेमन्नगुप्यत इति ॥ रूपद्वयमिष्टं सिध्यतीति नार्थ सूनेणेत्यर्थः ॥ (प्रदीपः) हेम्न इति । हेमन्तपर्यायो हेमन्शब्दोऽप्यस्ति, (उयोतः) गनु 'सर्वप्र'माणसामर्थ्यापूर्वरोऽप्यसानुक- तस्मादृत्वणि कृते हैमन मिति भविष्यति, नार्धस्तलोपविधानेन, / पंगेन भाषायां ठत्रा ऋत्वणो बाधा मा भूदिति सर्वप्राण' इत्यावश्य- क्मत थाह- 'सर्वनाम्' इत्येव वकव्यम् । भापाया च-एतदृत्तिविषय एव -छन्दस्येवेति । 'सर्वध ग्रहण तु सर्वत्र विमापा गोः' हेमन्शब्द ऋतुवाचीयखपदेन विग्रहः कर्तव्य -हेमन्ते साधु । इतिवरस्पष्टार्थमेवेति भाव. ॥ नन्वेवमपि ठमा बाधादेदे हेमन्तम्' हैमनमिति । 'अन्' इति प्रकृतिभावाहिलोपाभावः ॥ हेमन् | इत्यस्यासिद्धिरत आइ-सर्वे विधय इति ॥ हेममिति । सप्तम्येकवचनस्य छन्दसि 'मुपा सुलुक्' इति उक् । 'नहिसवुद्धयो.' इति नलोपप्रतिषेध ॥ (७६७ विधिसूनम् ॥ ४॥ ३१ आ.७) (उयोतः ) अनेन सूत्रेणातलोपी विधीयते । ननु हेमश- १५९३ सायंचिरंपाहेप्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्यु- भदस्य स्वर्णशक्तत्वात अर्धभेदोऽत आह-हेमन्तेति ॥ सर्वत्राणि- स्येव वक्तव्यमिति । वेदे ठावापामा भूदितीद वक्तव्यम् । छन्द- व्युलौ तुट् च ॥ ४।३। २३ ॥ सेवाण्विधाने लोके तदभाव आशश्ययेतेति 'सर्व' इति वक्तव्यम् । (ट्युट्युलोरधिकरणम्) मनु 'हेमन् हेमनागनीतिको तसादेती हेमन गुप्यत.' इति वेदे (विष्यपष्टम्भकभाप्यम्) प्रयोगाच्छदसि तत्सत्वेऽपि भापाया तदभावेन तत्र 'हैमनम्। इति चिरपरुत्परारिभ्यस्नो वक्तव्यः। प्रयोगसिद्धयर्थ तलोप आवश्यक , भापायामपि तत्स्वीकारेऽन्यत्रापि सत्प्रयोगापत्तिरत आह-एतद्वृत्तिविपय इति ॥ प्रकृतिभावा. चिरतम्, परुतम्, परारितम् । दिति । इदश्च ते तोपग्रहणेऽपि 'त' इति समुदायलोप इति प्रगस्यच्छन्दसि गलो- पक्षे आवश्यकम् । अनेन व्यञ्जनस्यैव लोप. । 'यस्येति चात्यकोप पश्च नश्व वक्तव्यः। इति पक्षे अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादसिद्धत्वाच न टिलोप इत्यपि । मलमात्मानम्। अग्रादिपश्चाडिमच स्मृतः। (५४५६ मत्यारयानोपरम्भकवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ ॥ अलोपदर्शनाच ।। * ॥ अग्निमम् , आदिमम् , पश्चिमम् । अन्ताचेति वक्तव्यम् । (भाष्यम्) अलोपः खल्वपि दृश्यते । पड्डिम- अन्तिमम् ॥ (प्रदीपः) चिरपरुदिति । झुट्युल्भ्या नस्य समावेश (उयोतः) भाष्ये—अलोपः खल्वपीति । न च 'अण्च' | इष्यते, न तु व्युव्युलोर्बाध इलाहु ॥ इति चकारेण यथाप्राप्तऋत्वणोऽपि बोधनेन तत्र च तलोपाभावात् (उड्योत.) समावेश इति । चिरशब्दे तदर्शनादिति हैमतीति सिद्धयतीति वाच्यम् । भाष्यविरोधेन बस्य तत्तात्पर्यक माव. ॥ इत्याहुरिति । अत्रारुचिबीज तु परस्परारिभ्या समावेशे स्वाभावाद । तदपेक्षया कलोपाकरणस्यैवोचितत्वचिति भाव. ॥ मानाभाव इति॥ (सूत्रप्रत्याख्यानभाप्यम्) (वार्तिकावतरणभाष्यम्) अपर आह-हेमन्तस्याण्वचनम् , अणि च तलो अथ सायचिरयोः किं निपात्यते ? पवचनमनर्थकम् । (५४५७ निपातनयोधकं वार्तिकम् ॥१॥) किं कारणम् ? ॥ * ॥ सायचिरयोर्मकारान्तत्वं हेनः प्रकृत्यन्तरत्वात् अलोपदर्शनाचेत्येव । तत्र ऋतुभ्य इत्येव सिद्धम् ॥ प्रत्ययसंनियुक्तम् ।। * ॥ (प्रदीप.) अपर आहेति । सूनस्यैव प्रत्याख्यानम् । (भाष्यम् ) सायचिरयोर्मकारान्तत्वं प्रत्यय. तथा हि-छन्दस्पेव रूपनयमिष्टम्-हेमनम् , हेमन्तिकम् , हेम । संनियोगेन निपात्यते । सायन्तनम् , चिरन्तनम् ॥ न्तमिति । तन हेमन्शब्दस्य ऋत्वणि हेमनमिति भवति । (प्रदीप ) सायचिरयोरिति । सतेपनि सायशब्दस्स 'हेमन्ताच' इत्यनेन उनि हैमन्तिकामिति । 'सर्वे विषय. छन्दसि | चिरशब्दस्य च मान्तत्व निपात्यत इत्यर्थ । 'स्वरवपदविमहा" इति च । पाठः । १'वोचितत्वादिति भावः' इति स घश पाठ. बोध्यम् ॥ तीति । 11 ·युट्युलोधिकरणम् ] । तद्धितप्रकरणम् । - 4551 यदि मकारान्तः, (पार्तिकाक्षेपमाप्यम्) (५४५८ निपातनबोधकं वार्तिकम् ॥ २ ॥) नैतदस्ति प्रयोजनम्, मकारान्तः सायंशब्दः । ॥ * ॥ प्राह गयोरेदन्तत्वम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) मकारान्त इति । अनेन सायंशब्दः प्रत्या- (भाष्यम् ) प्राङ्गमगयोरेकारान्तत्वं निपात्यते। ख्यायते, अव्ययत्वादेव युट्युलोः सिद्धत्वात् । चिरशब्दस्यैव तु प्रातनम्, प्रगेतनम् ॥ मान्तत्वं निपात्यते। सायशब्दस्तु धनन्तोऽवसानमानवाची, न (वार्तिकाक्षेपभाष्यम्) तु कालविशेषवाची-इति तस्येह ग्रहणमयुक्तमिति भावः ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् ,सप्तम्या अलुकाऽपि सिद्धम्॥ (उध्योतः) ननु मान्तसायंशब्दस्याच्ययन्वादेव सिद्धे सूत्रे तदुपादानं व्यर्थमत आह–अनेनेति ॥ नन्वेवमपि घनन्तस्य साय- (प्रदीपः) मलुकेति । 'घकालतनेषु कालनामः' इत्य- नेन । शब्दस्य 'सायिकः' इत्येतद्यावृत्तये तदुपादानमत आह-सायश- ब्दस्विति ॥ तस्येह ग्रहणमिति । एतत्प्रकरणस्यप्रत्यये प्रकृति. (उड्योतः) कालेति । स च नित्य इति भावः ।। त्वेन ग्रहणमित्यर्थः । अत्रापि 'कालात्' इत्यनुवर्दत इति भावः ।। (आक्षेपसमाधानभाय्यम्) न च सायशब्दस्यापि लक्षणया कालविशेषपरत्वे कालाहग्निवार भवेत्सिद्धम्, यदा सप्तमी । यदा त्वन्या विम- गाय सूझे तद्रहणम्, अनभिधानेन तत्र तदभावकल्पनादित्याशयः॥ तयः, तदा न सिध्यति ॥ केचित्तु-'अकारान्तसायशब्दस्य घअन्तस्यानभिधानमेव' इति भाष्या- (प्रदीपः) यदा त्वन्या इति । प्राहः सोढोऽस्य-प्राहे- शयः । अत एवाग्रे प्रश्न:-'कथं सायाहः' इत्यादिः, अन्यथाऽव तन इत्यादी। सानवचनस्य तत्स्यकाललक्षणया 'सायादः' इत्येकदेशिसमामोपपच्ची (५४५९ टिरवकरणाक्षेपवार्तिकम् ॥ ३॥) प्रमासंगतिः सटेक्साः॥ ॥ * ॥ तुट्युक्तम् ॥ * ॥ (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) (भाष्यम्) किमुक्तम्? कथं सायातः? तुट्यादेशानुपपत्तिरनादित्वादिति तुटि रुते- ऽनादित्वादादेशो न प्रामोति ॥ (प्रत्याक्षेपसमाधानमाप्यम्) सायमोऽहे मलोपः। (प्रदीपः) अनादित्वादिति । मसंज्ञानिमितस्य योः अनादेश उच्यमानो मृत्युशन्द इव शुटि कृवे त्युश- सायमोऽहे मलोपो वक्तव्यः। ब्दोऽमनिमित्तम्, न तु युशब्द इति न स्यादित्यर्थः ।। कथं सायतरे? (उयोतः) तवादिग्रहणामावादाह-सम्शेति । अत्र. तरे चेति वक्तव्यम् । त्यमपि माण्यम्-वसरतुर च' इतिसूत्रस्समाभ्यव्याख्यानरीयैव कथं सायम् साये? म्याख्येयम् । कैयटस्तु चिन्त एव । वा सप्तम्यामिति वकव्यम् । (पान्तरपयोधकं भाष्यम्) (प्रदीपः) सायमोऽह्न इति । 'अहोऽद्ध एवेभ्यः' इत्य- हादेशष्टजन्तो निर्दिष्टः । 'सख्याविसायपूर्वस्याहस्य' इति शाप. एवं तर्हि पूर्वान्तः फरिप्यते ॥ कादेकदेशिसमासः ॥सायतर इति । तरपि रूपमेतत् ॥या (५४६० पूर्वान्तस्ये दोपवार्तिकम् ॥४॥) सप्तम्यामिति । मलोपे च कृते 'साये' इति, भाष्यकार ॥ * ॥ पूर्वान्ते विसर्जनीयः ॥ * ॥ पचनप्रामाण्यादव्ययसज्ञाऽभावः ॥ (माप्यम् ) यदि पूर्वान्तः, विसर्जनीयो यकाव्यः । (उयोतः) ननु पूर्वादिखामावास्थमनेनैकदेशिसमासः? प्रातस्तनम्, पुनस्तनम्। अन्यसमासे तु पूर्वनिपातवपरीत्यापत्तिरत आह-सख्यायीति ।। नन्वेवमप्यम्यस्त्वादितियणमसंगतमत माह-भाष्यकारेति । परादी पुनः सति "सरवसानयोर्विसर्जनीयः" 'सायमण्डनममित्वरयन्त्यः' इत्यादि न चिन्त्यमेरेत्याहुः ॥ चिर- (८३१५) इति विसर्जनीयः सिद्धो भवति। मित्यम्ययेनैव सिरे चिरसम्माध भनेव ठमो वा सिटे तुपादानार (प्रदीपः) यदीति। पदान्तस रेपम्प विधीमानसधि चिरमिसम्ययमप्रामाणिकमिलाहः ॥ मुवे अपदान्तत्वाम प्रामोतीत्यर्थः। (पार्तिकायतरणमा पम्) (सिदान्तोपम्ममाप्यम्) गय प्रारमगयोः किं निपात्यते। अस्तु तर्हि परादिः। सिमिप पर FIR की मिटा. अन्तितम्'पर... से गदावारपरमापरिनिन्दनम्मरममामालिन योनिमा गुरिमाRAwait रिीरमा पनि २६पा.च.

·२०२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.३ पा. १ आ. विभाषा पूर्वाह्ना० सूत्रे तीति । तुच। ननु चोकं तुटि कृतेऽनादित्वादादेशो न प्रामो (पूर्ववार्तिकस्सान्यथासिद्धत्वयोधकं भाप्यम् ) न वक्तव्यम्। (५४६१ एकदेशिवार्विकम् ॥५॥) आचार्यप्रवृत्तिापयति-भवत्यत्र सप्तमीति, ।।*॥ सिद्धं त्वादिष्टस्य तुवचनात् ॥ * ॥ यदयं "घकालतनेषु कालनाम्नः" (६॥३॥१७) इति (माप्यम् ) सिद्धमेवत् । सप्तम्या अलुकं शास्ति । फथम्? (उड्योतः) माये-भवत्यति । अन-बालवाचक- यादिएस्य नुवचनात् । तुडादिष्टस्येति वक शम्। व्यम्। (५४६५ आक्षेपवार्तिकम् ॥२॥) तत्तर्हि वक्तव्यम् ? ॥ * ॥ अलग्यचनं ज्ञापकमिति चेद- (सिद्धान्तमाप्यम्) व्ययात्सप्तमीप्रसङ्गः ॥ * ॥ न वक्तव्यम् ॥ (५४५२ सिद्धान्दवार्विकम् ॥ ६॥) (भाप्यम्) अलुग्वचनं शापकमिति चेदव्यया. ॥ * ॥ संनियोगाद्वा ।। * ॥ सप्तमी प्रामोति । दोपातनम् , दिवातनम् ॥ (भाप्यम्) यथया चेन संनियोगः फरिप्यते । (प्रदीपः ) दोपातनमिति । दोपानन्दस्यापि पाल. | याचित्वादलगनुमितायाः सप्तम्याः श्रवणप्रसनः । सिंच? (उयोतः) सदार--कालयापित्यादिति ॥ यघान्यत्मामोति। (प्रत्याक्षेपपरं भाप्यम्) किं चान्पत् मामोति? अस्तु । 'अव्ययात्' इति लुम्भयिष्यति । मादेशः॥ रदापि लुक्मामोति-पूतनम्, अपराहे- तनम्। (०१८ विभिनम् ॥ 11. भा..) अलुगम लुफ याधिप्यते। १५९४ विभापा पूर्वाहापराहाभ्याम् पहापि तर्हि यात-दोपातनम्, दिवातनम् । ॥४।३।२४ ॥ समानाथयो लुगलुका याभ्यते । फध समानाथया? (५५ पदन्तस्यरसाधरणार्तिकम् ॥11) ||॥ पूर्याहापराहाभ्यां सुयन्तवचनं यः प्रत्ययाश्रयः, अपच मागेच प्रत्ययोत्पते. ससमीभवणार्थम् ॥2॥ लुंग्मयति । न सिभ्यति ।ददि सति प्रत्यये (माप्पा) पूयाहापराकाम्यां सुपन्तत्यं पक्का भयित- प्यम्, सति लुपयलुफा मयितव्यम् । तमच प्रत्यय ध्यम् । रिप्रपोजगम्? पय नास्नि फुतोटुग्मयिप्पति ।। गामीपणाम् । गाम्या: अपर्ण यया साम्। मेगा शापनासती पिमगिराएप्पसे । सायचे. पूपांतनम्, अपरादतनम् । घेद पाघिण मयति-पहिरनम्, भपतन- रापदि पमपम्। मिगि, एपनिदापि म्यार-दोगानम्,शियातनम्। (RRI) गुषारापगामिति । राम (मार) गमानाधयति । 'Tigentre ·- व्युबुलोरधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । २०३ पक्षः प्रक्रान्तः। तर प्रत्यय उत्पन्ने विभक्त्या भाव्यम् , न तु | शेषणत्वेन ह्याप्प्रातिपदिकस्य प्रकृतित्वप्रतिपादनं प्रयोजन पूर्वम् ; ततश्च 'अव्ययादाप्सुप' इत्ययमपि लुकद्धितोत्पत्त्युत्तरका- | यदुक्तं तत्कथं न विरुष्यत इति प्रश्नः ॥ लभाविसुप्स्थानिकत्वादलुकः समानाश्रयत्वात् बाध्यत इत्यर्थः । (उड्योतः) ननु शापकात्सुदन्तस्य प्रकृतित्वेऽपि 'मातिपदिवा- एतच हलदन्तादित्यस्यानुवृत्तिमनपेक्ष्योच्यते ॥ तत्र च प्रत्यय स्परः सुबन्तात्पर.' इत्यर्थः । तत्र सुवन्तात्परत्वमव्यवहितम्, प्राति- इति । प्राक्तद्धितोत्पत्ते. सुप्सशकः प्रत्ययो नास्तीत्यर्थः ॥ पदिकात्तु व्यवहितम् ,सामात्, इति-प्रातिपदिकस्यापि संनिहितत्वा- (उध्योतः) ननु लुकोऽनमित्तक्त्वात्किमादाय समानामयत्वम् ! | तद्विशेषणं 'वृद्धात्' इत्यादि भविष्यतीति को विरोध: अत आह- अत आह-सुपो धात्विति । समानकालप्राप्तिकत्वमेव समाना- | यदीति ॥ वृद्धादिविशेषणस्वेनेति बहुव्रीहिः । अयं भावः- श्रयत्वमिति भावः ॥ अन्तरङ्गत्वादिति । 'अन्तरङ्गानपि' इति | 'पृद्धाच्छ.' इत्यादी 'वृद्धात्' इत्यादि प्रकृतिवोधकम् , तस्य प्रातिप- न्याये तु लुगतिरिक्ता एवान्तरङ्गविधयो गृह्यन्त इति भावः । ननु | दिकविशेषणत्वे तस्यैव प्रकृतित्व लभ्यते इति प्रकृतित्वप्रतिपादनरूपं 'अव्ययात्' इति लुकः कथ तद्धितप्रत्ययापेक्षत्वम् ? अत आह-प्राति- यत्प्रयोजन तदधिकारस्योक्त तद्विरुध्यते इति । किञ्च चिनिगमनावि- पदिकादिति ॥ एतच्चेति । एवञ्च तत्र तत्र तदनुवृत्तिवृत्तिकृतामेत- रहादुमयोर्विशेषण स्यात् , ततश्च 'ज्ञानामय शीयः' इत्यत्रैव साव, दायविरुद्धति भाव ॥ सुपः प्रत्ययस्य सत्त्वादिदमयुक्तमत आह-'योरयम्' इत्यत्र न स्यात् । 'शब्दोऽत्रावन्त इति भावः । माक्तद्धितेति ॥ भाष्ये-आकृप्यत इति । उत्पावत इत्यर्थः । '(आक्षेपनिरासमाप्यम्) सा यथैवेह बाधिकेति । तदनुमापयाऽनुक्प्रवृत्येत्यधः ॥ समर्थस्य यद् वृद्ध झ्याप्पातिपदिकमित्येवमेत- (एदन्तत्वे साधकान्तरबोधकं भाष्यम्) द्विशायते ॥ एवं तर्हि न चूमः-अलुग्वचनं शापकम्-भव (प्रदीपः) परिहारमाह-समर्थस्येति । समर्थस्य त्यत्र सप्तमी' इति । विभक्त्यन्तस्य प्रत्ययप्रकृतित्वेनाश्रितस्यावयवभूतं व्यापप्राति. किं तर्हि ? पदिकं वृद्धादि चेद्भवति ततः समर्थादेव प्रत्ययो भवतीति भवति सुवन्तादुत्पत्तिरिति । नास्ति विरोध इत्यर्थः ॥ किं पुनीप्यमेतद्, यायता समर्थानां प्रथमा (उद्योतः) समर्थस्येति । लइयानुरोधात्प्रातिपदिकादिये- दिति वर्तते सामर्थ्य च सुवन्तेन? तत्सामर्थ्याच्च तस्यैव विशेषण भविष्यवीति भावः ॥ शाप्यमित्याह । (प्रत्याक्षेपमाप्यम्) कथम्? ययेतेशाप्यते, कथं द्विपद आगतं द्विपाद्रूप्यम्, व्यापातिपदिकादित्यपि वर्तते, तत्र कुत एत- प्रष्ठौह आगतं प्रष्टयाड्प्यम्, कीलालप आगतं - त्-सुबन्तादुत्पत्तिर्भविष्यति, न पुनडर्याप्माति- कीलालपासप्यम्, पपुप आगतं पपिपप्यम् ? पदिकादिति ॥ पद्भावः, ऊद, आकारलोपः, प्रसारणमित्येते (उद्योतः) भाष्ये-सुयन्तादुत्पत्तिरिति । 'स्वार्धद्रव्यलिङ्ग विधयः प्रामुवन्ति ॥ सङ्ख्याकारकैः परिपूर्णास्य पदस्य पदान्तरेण सम्बन्धः' इत्ययों (प्रदीपः) कथं द्विपद इति । विभक्त्यन्तात्प्रत्ययोत्प- शाप्यत इत्यर्ध. ॥ यावता समर्यानां प्रथमादिति । 'किं पुनः तावाश्रीयमाणाया विभक्तिनिमित्तानि कार्यान्यन्तरनत्वात् प्रामु. समर्धम् १ अर्यामिधाने यच्छक कृतवर्णानुपूर्वीक पदम्' इति तत्सूत्रः वन्तीति प्रश्न. । सर्वन हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्या रूप्यः' इति भाष्योकेरिति भावः । कृतवर्णानुपूर्वीकस्व पर-डयाप्रातिपदिकाशे एवेत्सन्यत् ।। न पुनडयोविति । यत्मपि सत्यवोधे शतम् , तत. (उयोतः) माये-प्रटीह इति । 'वहस पनि विः । प्रथमात्प्रातिपदिकादित्यों भविष्यतीति भावः। एतदाध्यमामाण्यात् तत्र 'छन्दसि' इति नानुवर्तते, नदि विमा (साधकान्तराक्षेपभाप्यम्) वाक्य छन्दः । ण्यन्तानिधि तु गिलोपस सानिवखाद दुर्लम., को कथं यत्तदुक्तम्-'घृद्धावृद्धायर्णस्वरम्मलक्षणे च | दुप्तम्' इत्यत्र क्मिण रिचोऽप्युपलक्षण या ॥ यीलालप इति । प्रत्ययविधी तत्संप्रत्ययार्थम्' इति? एलदाप्यमामाण्यार'मातो मनिन्' इत्यादियो 'न्दसि इत्यस्याम- (प्रदीपः) कयं यदिति । यपद्धविधानेन समर्थस | मध, तेनैवात्र पिच । विपि तु अस्त्र साद, मारवाकि प्रकृतित्वमनुमीयते तदा व्याप्रातिपदिाधिकारस्य वृक्षादिवि- पोऽनभिधानाथ ॥ पपुप इति । एतद्राप्यमामाण्यादेव बी. स्मादिकादितिसूत्राय तृतीय कमेतत् । भावादेर म तासापोहात माह-शाम्दोमारत वि. शनामपमिति । मानिसोमवविवरण प्रसारप्रसादिकार एतर-भदायरामपुरसिरिन । साष मुरमा सार । मोरिय इषस पदासाभार पुस्टीटाठरावि"मनभिधागा' मोमो परोन स्वारिष प्रिमियानाला पाटोश .. मगु मारिदिशेमस स्मासिरिता . सप्यप्रत्ययः॥ ।

·२०४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. ३ पा.१ आ. तत्र जातः सूने फेऽपि मचिद्भवति, भाषायां सदवस' इत्यत्र सदादिग्रहण तूदा- | तद्धितोऽपि सुविधिरिति तत्र कर्तव्ये नलोपस्यासिद्धत्वादप्रवृत्तिः। हरणमात्रमित्याहुः ॥ तद्धिते तु कृते लुकोऽपि सुन्विधित्वातत्र नलोपस्यासिद्धत्वाडक (प्रत्याक्षेपनिरासमाप्यम्) प्रवर्तते, ततो भत्वान्नलोपाभावः ॥ लुकि रुते न भविष्यन्ति ॥ (उयोतः) ननु लुकि सति भत्वे पदत्वाभावान्नलोपाप्ता: (प्रदीपः) लुकि कृत इति । कृताकृतप्रसङ्गित्वान्नित्य- कथं तस्य निसत्वम् ? अत आह-यस्येति ॥ परनित्येति । एते स्वादिति भावः । वर्णाश्रयत्वाद् भसज्ञायाः प्रत्ययलक्षणत्वा- | विषयो विरोधिभिः पूर्वादिभिः सनिपाते भवन्तीति शेषः । तेषां मिथः प्रसझे परनित्यायोरेका प्रसङ्गे परनित्यान्तरहेति पाठरीला भावात्पद्भावादिकमनित्यम् ॥ यत्परन्तलीय इति परिमापार्थः ।। (उयोतः) नित्यत्वादिति । पदस्य विभज्यान्वाख्याने भन्ये तु-पद्भावादि विषये 'लुकि कृते' इति भाष्यस्यान्तरजा- इदम्॥ नपीति न्यायेनेति शेषः । लुकि कृतेऽपि प्रत्ययलक्षणेन पदत्वसत्वा- (पुनः प्रत्याक्षेपभाष्यम्) नलोपः प्रामोतीत्याह-इह तहीति ॥ उत्तरयति-लुकि कृते इह तर्हि सामसु साधु सामन्यः, वेमन्यः । "नलोपाप्रातिपदिकान्तस्य (२।७) इति नलोपः इदमिह' इत्यादि भाष्य तु 'अन्तरङ्गानपि' इति परिभाषाऽन- भरवादिति । समानावधिकसर्वपदत्वबाधो भत्वेनेति भावः । माप्नोति ॥ मिशयोरेकदेशिनोक्तिप्रत्युक्तिपरमित्याहुः ॥ (प्रदीपः) इह तहाँति । नलोपस्य प्रत्ययलक्षणेन प्राप्त्या नित्यत्वं मन्यते ॥ (७६९ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१ भा. ९) (उद्योतः) नलोंपस्पेति । लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन पदत्वा- १५९५ तत्र जातः॥४।३।२५।। दिति भावः॥ (प्रत्याक्षेपनिरासभाष्यम्) (जाताधिकरणम्) लुकि कृते भत्यान्न भविष्यति । (सूत्राक्षेपभाष्यम्) इदमिह संप्रधार्यम्-लुक भियतां नलोप इति, किमर्थे जातादयोऽर्था निर्दिश्यन्ते ? किमत्र कर्तव्यम्। (प्रदीप:) जातादिषु घादीनामपेसामाश्रित्य शेपमहणं परत्वानलोपः। प्रत्याख्यातम् । इह तु शेष इत्यस्य लक्षणत्वमधिकारत्वं चादित्य जाताद्याक्षेपः-किमर्थमिति । प्रत्ययार्थवशेनाभिधान- एवं तदिमिह संभधार्यम्-नलोपः क्रियता सामर्थेन च समर्थविभकिर्लप्स्यत इति तन्निर्देशोऽपि न कर्तव्य तद्धितोत्पत्तिरिति, किमन कर्तव्यम् ? इति भावः ॥ परत्वाम्मलोपः। असिद्धो नलोपा, तस्यासिद्धत्वात्तद्धितोत्पत्तिः शायतान्यावश्यकानीत्यत आर-प्रत्ययाति ॥ ननु जातरूपप्रत्य. (उध्योतः) ननु '' इत्पधिकारेऽपि समविभकिनिर्दे- भविष्यति । यार्थे सतम्या व तृतीयाया मपि योग्यावादार-अभिधानेति ।। परिगणितेपु कार्यपु नलोपोऽसिद्धः, न चेदं तत्र (स्ममयोजनमाप्यम्) परिगण्यते। जातादिप्वपु धादयो यथा स्युः, स्वाथै मा पदमपि तत्र परिगण्यते। | भूयग्निति ॥ फथम्? (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) मुन्यिधिरिति सर्पयिभच्यन्तः समास:-सुपो नेतदस्ति प्रयोजनम्। विधिः सुम्यिधिः, मुयन्ताद्विधिः मुम्पिपिरिति । "शेपे" (२।९२) इत्यनुवर्तते, सेन सायें न (प्रदीपः) परत्वादिति । तापपि लरनरोपी नियो। भविष्यन्ति । 'पम्य लक्षणान्तरेण निमितं पिहन्यवे न सदनिलाम् इति (प्रदीपः) तेन स्यार्थ इति । ननु सायोऽपि प्रत्यरि- नरोपोऽपि निराश भायः । एतप 'अन्तरखानपि विधीन् | धापनुपयोगारछेपः, इति तस्वन न स्युः । उच्यते--अन्त- पदियो एग वापरलेनदनाधिल्लोषम् । एतदेव त्याधयणी. रेणापि शेषाधिकार चातुरर्षपर्यन्तापत्यायनियरया सा पम्, भन्यपानगर पापावादको निलमपि र पापरन्। पारिपु मासेषु शेषाधिकारः सापंव्यतिरिकापरिमदाः ।। राम-परनिस्सानाविपदविषदो पिरोधिर्मनिपाचे रोपा (उदमोतः) स्वाध्यतिरिति । गगुतान्योपाध- भिषा प्रणे परस्टीपरनानिधिमुयन्तादिधिरिति । रातप गातीया B माषः ।। मामा'. I 'हिमपिप्पनिमारमा राnिrair- विकारिता .

·लुकोऽधिकरणम् ]. तद्धितप्रकरणम् । २०५ (यार्तिकावतरणभाष्यम्) निर्देष्टव्याश्च। अत उत्तरं पठति- कि प्रयोजनम्। (५४६५ सूत्रमयोजनवार्विकम् ॥ १॥) अपवादविधानार्थम् । "प्रावृपष्टप्" (३२६) तत्रजातादिपु वचनं नियमार्थम् ॥ ॥ प्रावृपि जातः प्रावृपिकः । (भाष्यम् ) नियमार्थोऽयमारम्भः।जातादिप्वेव कमा भूत् ? घादयो यथा स्युरिह मा भूवन्-तत्रास्ते, तत्र शेत प्रावृपि भवाः प्रावृपेण्या यलाहकाः। इति॥ यानि येतानि निरपवादान्यर्थादेशनानि तानि (प्रदीपः) तत्र मास्ते इति । घुम्न मास्त इत्यादावपि | शक्यान्यकर्तुम् । "कृतलम्धनीतकुशलाः" (er शेष इत्यस्य लक्षणत्वात्प्रत्ययप्रसक्तः ।। ३२३८) स्रौप्नो देवदत्त इति । (उयोतः) माष्ये-अयमारम्म इति । 'तन जात (भदीपः) अपवादविधानार्थमिति । असंकरेण वि- श्त्यादि सूत्रसमूहारम्म इत्यधः ॥ नियमाभावे प्रत्ययप्रसंगमुपपा- | शिष्ट एवार्थेऽपवादा यथा स्युरियेवमा अर्थनिर्देशा इत्यर्थः ॥ दयति--खुघ्न इत्यादि ॥ (उद्द्योतः) नवर्धनिर्देशं विनाऽप्यपवादविधाने को दोपोऽत (नियमानर्थक्यबोधकभाष्यम्) आह-असरेणेति । अन्यथा आप एण्यठपोः सर्वेष्वर्षेषु यदि नियमः क्रियते,दार्पदाः सतयः, औलूसलो पर्यायप्रसंगः स्यादिति भावः ॥ यावक इति न सिध्यति । संस्कृतमित्येवं भविष्यति । (७७. विधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । भा. १०) भवेत् सिद्धम् दार्पदाः सक्तव इति । १६०४ श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वाति- इदं तु न सिध्यति-औलूखलो याचक इति । संस्कृत नाम तद्भवति यत्चत एवापरुप्याभ्यव तिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखापाढा- द्वियते, न च यावफ उलूसलादेवापकृप्याभ्यव- हियते । अवश्यं रन्धनादीनि प्रतीक्ष्याणि । बहुलालुक्॥४।३। ३४ ॥ तस्मानार्थोऽनेन नियमेन ॥ (लुकोऽधिकरणम्) (प्रदीपः) संस्कृतमिति । उपयोगफला हि किया (५४६६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) संस्कार इति मन्यते ॥ ||| लुकप्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः (उध्योतः) उपयोगः-साक्षादोजनादो विनियोगः ॥ स्त्रियामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ (नियमफलसाधकमाष्यम्) (भाष्यम्) लुझमकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः फरमान भवति-तत्रास्ते, तन शेत इति । स्त्रियामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । चित्रायां जाता-चित्रा अनभिधानात् ॥ स्त्री। चित्रा ॥ तद्यावश्यमनभिधानमाधयितव्यम् । क्रियमाणे. रेवती। रेवती रखी। रेवती।। प्यपि ह्यर्थनिर्देशेषु यत्र जातादिपूत्पद्यमानेन प्रत्य रोहिणी । रोहिणी नी॥ येनार्थस्याभिधानं न भवति, न भवति तन प्रत्य (प्रदीपः) रेवतीरोहिणीति । नक्षत्राणो कि ठे योत्पतिः । तद्यथा-अहल्या सनति, वृक्षमूला- | 'हस्तद्धितलाक' इति श्रीप्रत्ययस्य सुरु । ततो गोरादिपु 'पिप्प- दागत इति॥ स्वादयध' इति पाठादादिशन्दन्य प्रकाराय पान्छी प्रलयः ॥ (प्रदीपः) तचायश्यमिति । अर्थनिर्देशकरणवादिना: (उदयोवा). ननु गौरादौ रेवतीरोहिनी नास्युरे: प्पनिटनियतयेऽवश्यमाभ्रमितव्यमनभिधानमिल.॥ वर्धमत्र हो । अव मार-पिप्सम्पादयति । जीयत्यय (सूत्रफलयोधकमाप्यम्) इति । शरतिवर ठसे लगा पाप न ,. न तहीदानीं जातादयोऽर्धा निर्देष्टव्याः । दुर्ग विपत्यास पाठस्लिादः। HIRE (m.) र सिरिल सहयो मानितरिका मा मोशन विमगर (R) नेन माल लियासोतसो रिोग्यan मोनाकशाम दिखा। ममगारोनोमrt पिरोलियम्दा समानातिना वरमालासा. मनापासमा ·२०६ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.३ पा.१आ.प्रायभवः सूत्रे , प्रत्यया- (५४६७ विधिवार्तिकम् ॥२॥) (५४७१ प्रत्याख्यानोपष्टम्भकं वार्तिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ फल्गुन्यपादाभ्यां टानौ ॥ * ॥ ॥ * ॥ अनित्यभवः प्रायभव इति . (भाष्यम् ) फल्गुन्यपाढाभ्यां टानौ बकव्यो। चेन्मुक्तसंशयेन तुल्पम् ।। * ॥ फल्गुनी, अपाढा उपदधाति ॥ (भाप्यम् ) यद्भयान मुक्तसंशयं तत्र भव उदा- (५४६८ विधिवार्तिकम् ॥ ३॥) हरणं न्याय्यं मन्यते-सौनौ देवदत्त इति, तेनै- ॥ * ॥ अविष्टापादाभ्यां छण् ॥ * ॥ तत्तुल्यम् । सोऽपि घवश्यमुदकदेशादीन्यभिनि- (भाप्यम् ) थविष्ठापाढाभ्यां छण्वक्तव्यः। श्रावि- कामति। •ठीयाः, थापाढीया। अथैतद्भवान् प्रायभवे उदाहरणं न्याय्यं मन्यते, स तर्हि वक्तव्यः? तत्र भवे किमुदाहरणम् ? (५४६९ प्रथमवार्तिकखण्डनवार्तिकम् ॥ ४॥) यत्तत्र नित्यं भवति-सौनाः प्रासादाः, स्रोमा ॥ * ॥ न वा नक्षत्रेभ्यो बहुलं प्राकारा इति। लग्वचनात् ॥ * ॥ एवं तर्हि तत्रभव इति प्रकृत्य जिक्षामूलागुलेश्छो (भाप्यम्)न या वक्तव्यः। विधीयते । स यथा तस्मिन् दृष्टापचारे-अङ्गुली- किं कारणम् ? यम्-इति भवति, एवं प्रायभवेऽपि भविष्यति । नक्षत्रेभ्यो बहुलं लुग्वचनात् । नक्षत्रेभ्यो बहुलं (प्रदीपः) अनित्यभव इति । अर्थभेदमनेनाचष्टे । लुमित्येवमत्र लुम्भविष्यति ॥ (प्रदीपः)नवेति । रुक एवं प्रत्याख्यानम् , यस्तर कदाचिद्भवति कदाचिन भवति सः-प्रायभवः । यस्य तु नियत भाधाराधेयभावः सः-तत्र भव इति भावः ॥ एत- स्तूपसंख्येयाः ॥ (उक्ष्योतः) ननु उग्विधानेन करं टानादिविधायर प्रत्या- मिराफरोति-मुक्तसंशयेनेति ॥ ख्यानमत भाद-लुक एवेति ॥ (उयोतः) मुक्तसंशयेनेतीति । एवञ्च 'तम भवः' इत्यत्र सर्व गृह्यते, अभिधानखामाव्याच व्यवस्थेति भावः ॥ भाष्ये--- (७७१ विधिसूयम् ॥४।३। था...) देवदत्तस्यानित्यमवत्वमुपपादयति--सोऽपि सवश्यकमुदकदेशा- दीनीति । जलापरणापर्धमिति भावः । 'उदग्दे शादीनि' इति चि- १६०९ प्रायभवः ।।३।३९ ।। पाठः, भयगेव युक्तः पाठः, जलादेः सुग्नदेशेऽपि मुलगत्या- (मभयायाधिकरणम्) दिति बोध्यम् ॥ माये-पाय नित्यमिति । एयर सदेवोदाहरणं (५४७० सूपप्रत्याप्याने पार्तिकम् ॥३॥) स्थान तु 'सौमो देवदतः' इति । एव रामदारिय तदुदादरणा- गमरोगतं सादिति भावः ॥ नित्समवलेय 'तत्र मयः' इत्यत्र मपणे .॥ * ॥ मायभवग्रहणमनर्थकं तत्र भवेन दोपानरमाह-माये एवं तहीति । विसः। भम्पेल्प कृतत्वात् ॥ * ॥ पा दोपान्तरमाइ-पं वहीति ॥ यापचारे इति । एष्टम्पमि. (भाप्यम्) प्रापमयमाणमनर्थकम् । पारे, भालीसम्बन्धमारेभीति पाए । रामिणामोशीय. कि कारणम्! मिति भवतीत्यर्थः ।। तर भयेन एतत्यात् । यो दि राष्ट्र प्रायेण अयति सत्र भयोऽसी भवति । तन "तम भया" (गूमप्रयोजनभाष्यम्) (४३३५३) इत्पेष सियम् । इदं ताई प्रयोजनम्-प्रायभव इति प्रत्य न सिम्पति। उपज्ञानूपफर्णोपनीयेष्टकं यक्ष्यति स मायमय पर भनित्यमयः प्रायमयः। नित्यमयनन भयः॥ यथा स्यात्, तत्र भये मा भूत् । उपजानुभयं (पः) सत्रमयेनेति । म सामान्ये प्रामगसापि गहिति । पिरासीपाति यः॥ (गग्रायोजतनाम्पयामिदिम माया) (गो.) गनु परेन प्रमस पप माता भई अथेदानी तनमय इति प्रत्यारीरायययाप- मा-गरनि निधीयते मोऽत्र फरसान भयति! Mater arre.Test हीद' marATIENTINHere marrier-समिति पाwिarirnamdarwa । thma ·तत्रभवार्थाधिकरणम् ] तद्धितमकरणम् । २०७ , 40- अनभिधानात् । तीति । तन्तुषु पट इति तु न सम्भवक्रियापेक्ष आधाराधेयमावः, यथैव तीनभिधानाद्यन्न भवति, एवं ठगपि न | किन्त्ववयवेषु माधारत्वोपचारः, न हि तथा कोश इति भावः ॥ भविष्यति ॥ (प्रथमवार्तिकातिव्याप्तिदर्शकं भाष्यम् ). (प्रदीपः) अथेति । जानुसमीपस्थशरीरावयववाची-उ- यदि विकार इत्युच्यते, भस्सन्यपि प्रामोति । पजानुशब्द इति भावः ॥ एवं ठगपीति । तनभवाधिकार भस्सापि कोशस्य विकारः॥ उम्बिधीयमानः प्रायभव एव भविष्यतीत्यर्थः । (अतिव्याप्तिनिवारकमाष्यम्) (उध्योतः) ननु उपजानुशब्दस्य कथं शरीरावयववाचकत्व अथ सम्भूत इत्युच्यमाने क्रिमी कमान्न भवति? मत आह-जानुसमीपेति ॥ प्रायभव एवेति । अभिधानखा- | झिमिरपि कोशे सम्भवति । भाव्यात्तत्र भवविशेष एवं तदुत्पत्तिर्मविष्यतीति नार्थः । 'प्रायभवः' अनभिधानात् । इत्यधिकारेगेति भावः ॥ यथैव तनिभिधानाकिमौ न भवत्येवं भरसन्यपि न भविष्यति । अर्थश्चोपपन्नो भवति ॥ (७७२ विधिसूत्रम् ॥ १।३। भा. १२) (प्रदीपः) अर्थश्चेति । लौकिकोऽर्थो रिकारे प्रत्यविधा- नेन शास्त्रेणानुसृतत्वाद्युक्तियुचो भवतीत्यर्थः ।। १६१२ कोशाड्डञ् ॥ ४।३ । ४२ ॥ (उद्द्योतः) युक्तियुक्तो भवतीति । स्वसिन् शम्दस्य (सम्भूताधिकरणे ढन्प्रत्ययः) साधुरवनियामको भवतीत्यर्थैः ।। (५४७२ प्रत्ययस्यार्थयोधकवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ विकारे कोशाड्ढम् ॥ * ॥ (७७३ विधिसूग्रम् ।। १।३१ मा. ३) (भाष्यम् ) विकारे कोशाड्ढयकव्यः। कोशस्य १६१८ कलाप्यश्वत्थयवसाद विकारः कौशेयम् ॥ वुन् । ४ । ३।४८॥ (प्रदीपः) विकारे इति । तस्य विकारः' इत्यन प्रक- रणे सूत्रमिदं कर्तव्यम् । 'एण्या डम्' इति कृत्वा कोशादिति (देयमृणाधिकरणे बुन्प्रत्ययः) कर्तव्यम् ॥ (सूनार्थोपपादकमाध्यम्) (उयोतः) विकारे-इति नापूर्वमित्याह-तस्य विकार भयुकोऽयं निर्देशः । कालादिति वर्तते, न च कलापी नाम फालोऽस्ति ॥ इति ॥ तत्र लाघवमप्याह-एण्या इति ॥ नैप दोपः। (५४७३ उत्तरसूत्रानुपपत्तिदर्शकपातिकम् ॥ २॥) साहचर्यात्ताच्छन्द्यं भविष्यति । कलापिसह- ॥ * ॥ संभूते ह्यर्थानुपपत्तिः ॥ * ॥ चरितः कालः कलापी काल इति। (भाष्यम्) संभूत इति युच्यमानेऽर्थस्यानुप (प्रदीपः) कलापिसहचरित इति । यस्मिन् काले पत्तिः स्यात् । न हदः कोशे संभवति । मयूराः कलापिनो भवन्ति स कलापीत्यर्थः॥ किं तर्हि ? (उध्योतः) माप्ये-कारादिति पर्वत इति । 'शाला. कोस्यादो विकारः॥ साधुपुप्प्यर' इत्यतः ॥ साहचर्यमुपपादयति-पसिमिति ॥ (प्रदीपः) अर्थानुपपत्तिरिति । फौशेयशन्दस्स रोकिको योऽर्थः सूनवनलक्षणः स एव नोपपद्यते, लौकिकोऽयों (0७४ विधिसूत्रम् ॥ ४॥३.आ.) न सगृहीतः स्यादित्यर्थः ॥ न हद इति । गौशेयशम्दाभिधेय वनसूयलक्षणं कोशेन सम्भवतीत्यर्थ । ननु कोशस्य पत्रकार- १६२३ तत्र भवः ॥४।३। ५३ ॥ गत्वात् कारणे च कार्यस्य सम्मवात् क्यमर्यानुपपत्ति ! नेप (तय भवायाधिकरणम्) दोप.लोकप्रसिद्वार्थयाप एवं कृत. स्यात्, न हि कार्यावस्थायां (परत्यभाष्यम्) रोक. कार्यकारणयो. सम्भवरियापेसमाधाराधेयभावमधि तप्रेति वर्तमाने पुनस्तत्रग्रहणं किमर्थम् ? गच्छति, किन्तर्हि ! प्रातिविकारभावम् ।। (५४०१ सममहणनयोजनपातिकम् ॥१॥) (टयोतः)ौकिक इनि । एवष्टानुसाधिती 'मी ॥ * ॥ तनप्रकरणे पुनस्तत्रयचनं गुरपसि.' त्यसाथ ही भाष. ॥ स एपमिति । सम्भूनाधिसरे फालनिवृत्यर्धम् ॥ ७॥ क्रियमादयः । सम्भयः उपवि., सम्मापना-आया- भारपरमानगरेर ॥ भद इत्यस्य च लोके अपनानतिलक (माप्यम्) तत्रकरणे तति पुनपंचनं क्रियते दार-काशेयेति सम्मयशिया-उापारिकिया कि यहिं प्रह- कालनिवृत्त्यर्थम् । कालाधिशरो नियय॑ते ।

·२०८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. ३पा.१आ. अन्तःपूर्व० सूत्रे (उद्योतः) भाष्येकालाधिकार इति । 'कालात्साधु' (५४७६ उत्तरसूत्रातिव्याप्तिनिवारकं घार्तिकम् ॥ २॥) इत्ययम् ॥ निवर्त्यते इति । ताशब्देनेति शेपः । न च तदस्य ॥ * ॥ अव्ययीभावाद्विधाने उपकूला- सोढम् . इत्यनेन बिच्छेदात्तत्रग्रहणासंबन्धः, तस्यान्यत्रापि परितुं दिभ्यः प्रतिषेधः ॥ * ॥ शक्यत्वादिति भावः ॥ (बार्तिकार्थोपाटम्भकभाष्यम्) (भाप्यम् ) अव्ययीभावाद्विधाने उपकूलादिभ्यः न हि काको वाश्यत इत्येवाधिकारा निवर्तन्ते, प्रतिषेधो वक्तव्यः । औपकूलः, औपमूलः, औप- को वाऽभिसम्बन्धो यत्तत्रग्रहणं कालाधिकारं | शालः॥ निवर्तयेत् । (प्रदीपः) अथ सूत्रं क्रियते तदाऽतिव्याप्तिपरिहारायेदं वक्तव्यमिसाह-अव्ययीभावादिति ॥ एपोऽभिसम्बन्धः- कालाभिसम्बद्धं तत्रग्रहणमनुवर्तते, तत्रग्रहणं (उड्योतः) इदं वक्तव्यमिति । पक्ष्यमाणम्-उपकूला- दिभ्यः प्रतिषेधः इत्येतदित्यर्थः। एवञ्च "परिमुखादिभ्यः' इत्येवोपवा व तत्रग्रहणस्य निवर्तकं भवति, तसिनिवृत्ते 'अध्ययीमावाच' इति न यकन्यमिति भावः । बहुव्रीहितत्पुरुपाणा- कालाधिकारोऽपि निवर्तते ॥ मनमिधानान ग्रहणमित्यन्ये ॥ (प्रदीपः) न हि काक इति । यथा काकवाशितस्य कालाधिकारनिवृत्तिर्नाभिधेया तथा तत्रशब्दस्यापीत्यर्थः ॥ (७७७ विधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । १ आ. १७) तत्र ग्रहणं चेति । सप्तम्यर्थमात्रप्रतिपत्तिप्रयोजनं तत्रग्रहणं कालसम्बदस्य विशेषफलस्य तन्त्रग्रहणस्य निति विरोधात | १६३० अन्तःपूर्वपदाट्ठञ् ॥ ४॥३३६० ॥ करोतीत्यर्थः ॥ (तत्रभवाधिकरणे उम्) (उध्योतः ) विशेषफलस्येति । कालनिष्ठसप्तम्यर्थप्रतिपत्ति- (वार्तिकावतरणभाष्यम्) फलस्खेत्यर्थः ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते । (५४७७ संग्राहकवार्तिकम् ॥१॥) (७७५ विधिसूत्रम् ॥ १।३।१ आ. १५) ॥ * ॥ समानस्य तदादेव अध्यात्मा- १६२८ गम्भीराज्ञ्यः॥४।३१५८॥ दिपु चेष्यते ॥ * ॥ (साभवाधिकरणे न्यप्रत्ययः) (माप्यम् ) समानस्य-सामानिकः। (७७६ विधिसूत्रम् ॥ ४।३ । १ भा. १६) तदादेः-सामानग्रामिका, सामानदेशिकः। अध्यात्मादिषु चेप्यते-आध्यात्मिका, आधि- १६२९ अव्ययीभावाच ॥ ४॥३॥ ५९॥ देविका, आधिभौतिकः ॥ (५४७५ उपसङ्ख्यानवार्तिकम् ॥1॥) (५४७८ वार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ व्यप्रकरणे परिमुखादिभ्य ॥ * ॥ ऊचंदभाच देहाच ॥ * ॥ उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) ठवक्तव्यः-और्वान्दमिकम् औचं- (भाष्यम्) न्यप्रकरणे परिमुखादिभ्य उपसंण्यानं देहिकम् ॥ कर्तव्यम् । पारिमुख्यम् , पार्योष्टयम्, पारिहनव्यम् ।। (प्रदीपः) ऊर्ध्वदमाञ्चेति । दम उत्तरपदे ठसंनि- (मदीपः ) ज्यप्रकरण इति । 'अव्ययीभावाच' इत्ये- | योगेनो शब्दस्य मकारान्तत्वं निपात्यते ॥ तदविव्यापकत्वादकृत्वा परिमुखादिभ्य एष यो विधेयः, गणे (उड्योतः) उदाहरणे 'ओ' इत्यनुस्वारश्रवणं कथम् ? अत चाव्ययीभावकार्ययुक्तानि परिमुखादीनि पठितव्यानि न तु प्राति- आह-दमे इति । न तु देहे, और्ध्वदेहिकमिति माज्ये तदनुच्चा- पदिकान्येव । तेन तेथा बहुव्रीहितत्पुरुषाणां ग्रहणं न भविष्य- रणादिति भावः॥ तीति भावः ।। (५४७९ वार्तिकम् ॥३॥) (उड्योतः) ननु परिमुखादिभ्योऽव्ययीमावेभ्य एवेष्यते, ॥ * ॥ लोकोत्तरपदस्य च ॥ * ॥ अत एव सूक्षारम्भे 'उपकूलादिभ्यः प्रतिपेयः' इत्युक्तम्, तर 'अव्य. (भाप्यम्) ठम् वक्तव्यः । पेहलौकिकम्, पार- सीमावाच' इत्येव सिदमत आह-अव्ययीभावाञ्चेलेतदिति ॥ लौकिकम् ॥ १पमा काकाशितस्य बाधिशानिवृत्तिरूपोऽयों न वाप्या, एवं सत्र १७.पुसके मास्योदाहरणस्य बाटा सापिनेव पापमेतदिति मादा :

·व्याख्यानार्थाधिकरणम्] तद्धितप्रकरणम् । , , (प्रदीपः )ऐहलौकिकमिति । अनुशतिकादित्वादुभय- अजिनात्तथा । अजिनान्ताय लुग्वक्तव्यः । कृष्णा- पदवृद्धिः॥ जिनः, उलाजिनः, सिंहाजिनः, व्याघ्राजिनः॥ (५४०० वार्तिकम् ॥ ४॥) (प्रदीपः) स्थानो लुगजिनात्तथेति ! उभाभ्यामपि ॥ * ॥ मुखपार्श्वतसोरीयः ॥ * ॥ तदन्तविधिरिष्यते॥ (भाष्यम् ) मुख पार्श्व इत्येताभ्यां तसन्ताभ्या- (उड्योतः) स्थानो लुगित्यादि । भवार्थप्रत्ययस्य लुगियर्थः ।। मीयप्रत्ययो वक्तव्यः । मुखतीयम् , पार्श्वतीयम् ॥ तदन्तविधिरिप्यत इति । भाष्ये तदन्तोदाहरणादिति भावः ।।. (प्रदीपः) मुखतीयमिति । भव्ययानां भमाने टिलोपः॥ (५४८६ वार्तिकम् ॥ १०॥) (उध्योतः) भाष्ये-तसन्ताभ्यामिति । वार्तिके आर्षत्वा- समासः ॥ अव्ययानां भेति । 'मुखपार्वतसोलोपश्च' इत्यनार्ष- ॥ * ॥ वाह्यो दैव्यः पाञ्चजन्यो गाम्भीर्य मिति भावः॥ च ज्य इष्यते ॥ * ॥ (५५८१ वार्तिकम् ॥ ५॥) (प्रदीप) याह्य इति । 'गम्भीरायः' इत्यनेदं वक्तव्य- ॥ * ॥ कुग्जनस्य परस्य च ॥ * ॥ मित्यर्थः॥ (भाष्यम् ) ईयो चकव्या, कुंक्चागमः । जनकी- (उयोतः ) इदं वक्तव्यमिति । यो गभीराज्य उक्ता, यम् , परकीयम् ॥ स एविण्यत इति भाष्याक्षरार्थः । यद्यपि वायदैन्यौदहियष्टिलोगो (५४८२ वार्तिकम् ॥ ६॥) यञ्च' 'देवाधनौ' इति सिद्धौ, तथाऽपि तयोरपि भवाथे एव प्रवृत्ति ॥ * ॥ ईयः कार्योऽथ मध्यस्य ।। * ॥ सूचयितुमिदम्-अन्यत्रानभिधानमिति भावः । अत एव तदा- (भाष्यम् ) मध्यीयः॥ तिके-बहिर्भवो बाह्यः' इत्येव विग्रहो माष्ये दर्शितः।" (५४८३ वार्तिकम् ॥ ७॥) सैमानस्य तदादेच अध्यात्मादिषु चेप्यते । ॥ * ॥ मण्मीयौ चापि प्रत्ययौ ॥ * ॥ ऊवंदमाच देहाच लोकोत्तरपदस्य च ॥ १॥ (माप्यम् ) मण्मीयौ चापि प्रत्ययौ वक्तव्यो। मुखपार्वतसोरीयः कुग्जनस्य परस्य च । माध्यमः, मध्यमीयः॥ ईयः कार्योऽथ मध्यस्य मण्मीयौ चापि प्रत्ययौ ॥२॥ (५४८४ वार्तिकम् ॥ ८॥) मध्यो मध्यं दिनण्चारसास्थानो लुगजिनात्तथा । ॥*॥ मध्यो मध्यं दिनण् चास्मात् ॥ * ॥ बायो दैव्यः पाञ्चजन्यो गाम्भीयं च न्य इष्यते ॥३॥ (भाष्यम्) मध्यशब्दो मध्यंशब्दमापद्यते, दिन चासात्प्रत्ययो वक्तव्यः । माध्यन्दिन उद्गायति ।। (७७८ विधिसूत्रम् ॥ १।३ आ. १८) (प्रदीपः) मध्यमीय इति । गहादिषु 'मध्यो मध्यम १६३६ तस्य व्याख्यान इति च चाण चरणे' इति यत्पठितं तत्र पृथिवीमध्यमवाची मध्यशन्दो गृह्यत इत्युक्तम् । ततोऽन्यत्रापि भवार्य मध्यमीय इति यथा व्याख्यातव्यनाम्नः ॥४॥३२६६ ॥ स्यादिति भीयप्रत्ययविधिः । जातादिषु पृथिवीमध्यवाचिन एवं (न्याख्यानार्थाधिकरणम्) मभ्यमीय इति यथा स्यात् , मध्यान्तरवाचिनो मा भूदित्येवमर्थ (वार्तिकावतरणमाष्यम्) गहादिषु पृथिवीमध्यस्य मध्यमभाव इत्युक्तम् ॥ किमर्थ भवव्याख्यानयोर्युगपदाधिकारः क्रियते ? (उयोतः) गहादिपाठादेव सिद्धे ६ किमर्थम् । अत आइ-- (प्रदीपः) अधिकारोऽयमिति वृत्तिकाराख्यायि, तत्र गहादिष्विति ॥ प्रकृतवार्तिकप्रयोजनमाह-ततोऽन्यमापीति प्रयोजनं पृच्छति-किमर्थमिति । ययाविहितविधानार्थमेव ननु गहादिषु सर्वमभ्यशम्दस्य ग्रहणमरतु, इदच न कार्यमत आह-भवव्याख्यानयोरुपादानं कस्मास भवतीति भावः ।। जातादिग्विति ॥ (उदयोतः) अधिकारोऽयमिति । विधी फगामाय इति (५४८५ वार्तिकम् ॥९॥) तेषां ग्रहोऽमिप्रायः । अधिवारफरप्रश्नो युगपत्तत्करणालप्रपात्र । ॥ * ॥ स्थानो लुगजिनात्तथा ॥ * ॥ अन्त्यफलम्-पृथगपवादस्वररणामाव इति बोध्यम् । पया (भाष्यम्) स्थानो लुग्वकव्यः । अश्वत्थामा।| विहितति । धादिविष्यमित्यर्थः। विध्यर्थमेव विनति प्रभाशयः । , 'मुख्तीया, पातीय व पाट. क. पुवायो। 'राजिन' इति छ. म. पाट। 'कुपवागमः सस्प पाटछ, पुतो नाशि ममिन र पारिवानि । पा.च.२७ ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४.३पा.१ आ. तस्य व्याख्यान० सूत्रे (५१८७ सूत्रप्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) (५४९० पदप्रयोजनसमर्थकयार्तिकम् ॥ ४॥) ॥ * ॥ भवव्याख्यानयोयुगपदधिकारो- ॥ * ॥ व्याख्याने ह्यवचनात्सिद्धम् ॥१॥ उपवाद विधानार्थः ॥ * ॥ (भाष्यम् ) व्याख्याने हि सति अन्तरेण वचनं (भाष्यम् ) भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकारः कि. सिद्धम् । यत्प्रति व्याख्यानमित्येतद्भवति, तस्मा- यते, अपवादविधानार्थः । युगपदपवादान् वक्ष्या- दुत्पत्तिर्भविष्यति । कि प्रत्येतद्भवति? मीति। व्याख्यातव्य नाम ॥ (प्रदीपः) अपवादविधानार्थ इति । वक्ष्यमाणाष्ठमा- दयोऽपवादा भवव्याख्यानयोर्यथा स्युरियेवमर्थस्तयोरधिकार (प्रदीप.) व्याख्याने हीति । व्याख्यानशब्दस्य सव- धिशब्दत्वाद् व्याख्यातव्याक्षेपस्स सिद्धत्वादिति भाव ॥ इत्यर्थ. ॥ (ज्योतः) विभौ फलाभाव इत्यभिप्रायेणैवाद-माष्ये-अप- (अन्यदपि प्रयोजनप्रदर्शनपर भाष्यम्) वादविधानार्थ इति ॥ यदुच्यते भवार्थमिति, तन्न । व्याख्यानार्थमपि (वार्तिकाक्षेपभाष्यम्) व्याख्यातव्यनान्नो ग्रहणं क्रियते इह मा भूब- किमुच्यतेऽपवादविधानार्थ इति, न पुनर्निर्देशा- पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोसलेति । थोऽपि स्यात्? अथ क्रियमाणेऽपि व्याख्यातव्यनान्नो ग्रहणे | कस्मादेवान न भवति? अवयवशो ह्याख्यानं व्या. (प्रदीपः) निर्देशार्थोऽपीति । अणादीनां घादीना- ख्यानम्, पाटलिपुत्रं चाप्यवयवश आचप्ले-ईदृशा पार्थनिर्देशार्थोऽपीत्यर्थ.॥ अस्य प्राकाराः, ईदृशा अस्य प्रासादा इति । (उयोतः) गूढाभिप्रायमजानान आह-भाष्ये-न पुनर्नि- सत्यमेवमेतत् । देशार्थ इति ॥ क्वचित्तु काचित्मसृततरा गतिर्भवति । शब्द- (५४८८ भाक्षेपनिरासवार्तिकम् ॥ २॥) ग्रन्थेषु चैपा प्रसृततरा गतिर्भवति-निरकं व्या- ॥ * ॥ कृतनिर्देशौ हि तौ ॥ * ॥ स्यायते, व्याकरणं व्याख्यायत इत्युच्यते, न कश्चि. (भाप्यम् ) कृतनिर्देशौ ह्येतावौँ । एकः "तत्र दाह-पाटलिपुत्रं व्याख्यायत इति । भवः" (३३५३) इति, अपरः "तस्येदम्" (१२०) (प्रदीपः) पाटलिपुत्रस्येति । यादृशः मुनोसलायां इति ॥ प्राकारादिसनिवेशस्तारशः पाटलिपुत्रे, इति पाटलिपुनं व्या- (पदत्यभाम्य) ख्यातव्य भवतीति स्यादेव प्रत्यय ।व्याख्यातव्यनाममहणातु अथ व्यारयातव्यनानो ग्रहणं किमर्थम्? व्याख्यातव्यत्वेन प्रसिद्धतमस्य प्रन्थस्य यन्नाम तस्य ग्रहणा- दतिप्रसमाभाव.॥ (उझ्योतः) व्याख्यातव्यनामो ग्रहणं किमर्थमिति । (उद्द्योतः) व्याख्यातन्यनाममहणादिति । भवार्थत्वस्य व्याख्यानेनैव योग्यतावशादस्य संबन्धः । तत्राक्षेपादेव सिद्धिरिति व्याख्यातव्यग्रहणेनैव सिद्धर्नामग्रहणमेतदधकमिति भाष. ॥ भाष्ये-कचित्तु काचिदिति । एदश्च भवार्थमेव व्यारयातब्यना- (५४८९ पदप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ३॥) माइणमिति भाव. ॥ ॥ * ॥ तत्र व्याख्यातव्यनानो ग्रहणं (५४९१ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥५॥) भवार्थम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ भवे मन्त्रेपु लुग्वचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) तत्र व्याख्यातव्यनानो ग्रहणं क्रियते (भाष्यम् ) भवे मन्त्रेपु लुग्वक्तव्यः । अग्निष्टोमे भवार्थम् । भयो मन्त्र: -अग्निष्टोमः, राजसूयः, वाजपेयः ।। किमुच्यते भवार्थमिति न पुनर्व्याख्यानार्थमपि (प्रदीप.) अग्निष्टोमे भव रति । अग्निष्टोमशब्दोऽत्र ऋतुवाच्येव,न तु व्याख्यातव्यवाची, इति ठमभावादणो लुक् ।। (प्रदीपा) भवार्थ मिति । उत्तरोगर्भवे व्याख्यातव्य- (उयोतः) नवमिष्टोमादिभ्यो भवे मुग्विधाने 'कतयो- मोन एव यथा प्रत्यया स्युरित्सवमयमित्यर्थ ॥ भ्यश्च' इति भवे विधान म्यर्थ स्यादत आह-अनिष्टोमाब्द (उदपोता) ननु सामान्यतो विधानेनापि ततः सिध्यतीसन | इति । उश्विधान तु वदर्धमत्रादिलक्षणिकामिष्टोमादिभ्यश्चरितार्थ- मार-उत्सरिति मस्वा प्रमः॥ स्यात् - . मिति भावः ॥ किरप्र.म.पाट। 'ममादिसमिति गप पाट।

·व्यप्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । राज- (५४९२ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ६ ॥) (प्रदीपः) ऋतुयज्ञशब्दयोः पर्यायत्वात् प्रश्नः-तु- ॥ * ॥ कल्पे च व्याख्याने ॥ * ॥ ग्रहणमिति ॥ संशीभूतका इति । मुख्या इत्यर्थः ॥ यत्र वेति । यहुवचननिर्देशात् खरूपाहणे निरस्ते तदन्तविधिः (भाष्यम् ) कल्पे च व्याख्याने लुग्वक्तव्यः । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानः कल्प: -अग्निष्टोमा, स्यादिति भावः ॥ पाञ्चौदानिक इति । सोमपानाभावादमु. ख्यत्वमेपामिति भावः । तस्माद् गौणमुख्यपरिहारार्थमुभयोरु- सूयः, वाजपेयः। स तर्हि वक्तव्यः॥ पादानम् ॥ (प्रदीपः) कल्पे चेति । अत्र ठन एव लुक् ॥ (उड्योतः) मुख्या इति । सोमसाध्ये येतो मुख्याविति (उद्द्योतः) अत्र ठन एवेति । व्याख्यातव्यनामत्वादिति | विशेषग्रहणवत् 'ग्रहणवता' इत्येतदान तदन्नानामपि ग्रहणं बोध्यम् ॥ बहुवचननिर्देशादिति । तेन 'खं रूपम्' इत्येतदान भावः ॥ भाप्ये—स तहाँति । भवे, भत्रे, व्याख्याने, कल्पे च | स्यादिति भावः ॥ माध्ये-यत्र वेति-'वा'शम्दश्वार्थः ॥ लुगित्यर्थः ।। अमुख्यरवमिति । एवं नवयशादीनामपि तस्वं बोध्यम् ॥ (५४९३ वार्तिकप्रत्याख्याने वार्तिकम् ॥ ७॥) ॥ * ॥ न वा तादात्ताच्छन्द्यम् ॥ * ॥ (७८० विधिसूत्रम् ॥ ४।३। मा. २०) (भाप्यम् ) न वा वक्तव्यः। किं कारणम् ? १६४२ व्यजुद्राह्मणवप्रथमाध्वरपुर- तांदात्ताच्छय्यम् । श्चरणनामाख्याता?क्॥४॥३॥७२॥ तादात्ताच्छन्द्यं भविष्यति । अग्निष्टोमार्थः-अ. ग्निष्टोमः, राजसूयः, वाजपेयः ॥ (उकोऽधिकरणम्) (उयोतः ) तादात्तास्यव्यमिति । अग्निष्टोमाथें मन्ने (५४९१ नाममहणवैयय॑निवारकवार्तिकम् ॥ १॥) तदर्थे कल्पे चाग्निष्टोमत्वारोपेण प्रयोग इति भावः ॥ ॥ * ॥ नामाख्यातग्रहणं संघात. विगृहीतार्थम् ॥ * ॥ (७७९ विधिसूत्रम् ॥ १।३।१ भा. १९) १६३८ क्रतुयज्ञेभ्यश्च ॥४।३।६८॥ (भाप्यम्) नामाण्यातग्रहणं संघातविगृहीतार्थे द्रष्टव्यम् । नामिका, आख्यातिका,नामास्यातिकः॥ (मोऽधिकरणम्) (पदकृत्यमाप्यम्) (८1 विधिसूग्रम् ॥ 1 मा..) ऋतुग्रहणं किमर्थम्? यशेम्य इतीयत्युच्यमाने य एव संझीभूतका | १६५४ विदूराज्यः ॥ ४।३। ८४ ॥ यशास्तत एवोत्पत्तिः स्याद् । आमिष्टोमिका, राज- (म्यमत्ययाधिकरणम्) सयिका, वाजपेयिकः। (सूत्रानुपपत्तिदर्शकमाप्यम्) यत्र या यशशब्दोऽस्ति-नावयक्षिका, पाफ- अयुक्तोऽयं निर्देशा, न घसी यिदूरात्प्रभवति । यक्षिका किं तर्हि ? इह न स्यात्-पाश्चौदनिकः, दाशोदनिका, शाती. दनिका, साप्तौदनिकः । ऋतुमहणे पुनः क्रियमाणे यालयायात्मभवति, विदूरे संस्क्रियते । एवं ताहि- न दोपो भवति॥ (सूमोपपत्तिमा ठोकमा पम्) मथ यामहणं किमर्थम्? चालवायो विदूरं च मातुभ्य इतीयत्युच्यमाने य एव संझीभूतकाः मतयस्तत उत्पतिः स्यात् । अग्निटोमिका, राज- प्रकृत्यन्तरमेव था। सुपिकः, पाजपेयिकः। यालयायाग्दो यिदूरसम्दमापते प्रयासात्म- रह न स्यात्-पाचोदनिका, शातीदनिका, त्सयो यकव्यः । साप्तादनिक इति । मपंया प्रत्यन्वरं विदूरदोऽस्ति पालपा. यापदणे पुनः मिपमागे न दोपो भपति। यस्यान ये तन पालयायं पिकूर इत्युपाचरन्ति । .

·२१२ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.३पा.१आ. अधिकृत्य०सूत्रे - , न वै तत्रेति चेटूया- अभिनिष्क्रमण द्वारमिति । स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः। जित्वरीवदुपाचरेत् । न कर्तव्यः॥ तद्यथा -वणिजो वाराणसी जित्वरीत्युपाच- (प्रदीपः) चेतनावत इति । निष्क्रमणस्य पादविक्षेप- रन्ति । रूपत्वादिति भावः । यद्यपि शकटादीनां निष्क्रमणादि भवति एवं वैयाकरणा वालवायं विदूर इत्युपाचरन्ति । तथापि चेतनाधिष्टानात् , न तु खतन्त्राणामिति भावः ॥ चालवायो विदूरं च (उयोतः) यद्यपीति । वेपाच न पादविक्षेपरूपं निष्कम- णमिति भावः ॥ तथाऽपीति । अवादिपादविक्षेपस्य तत्रापि सत्व: प्रकृत्यन्तरमेव वा। मिति भावः ॥ न वै तत्रेति चेयादू- (सूत्रोपपत्तिप्रदर्शक भाष्यम्) जित्वरीवदुपाचरेत् ॥ • अचेतनेष्वपि चेतनवदुपचारो दृश्यते । (प्रदीपः) घालचाय इति । आदेश एव सूत्रे निर्दिष्टः। तद्यथा-अयमस्य कोणोऽभिनिसृतः, अयमभि- तेन त्वनुरूपः स्थानी वालवायशब्द आक्षिप्यते, यथा शिवा- प्रविष्ट इति ॥ दिगणे विश्रवणरवणेत्यादेशौ पट्येते ताभ्या तु विश्नवःशब्दः (प्रदीपः) अचेतनेष्वपीति । देशान्तरप्राप्तिलक्षण- स्थानित्वेनाक्षिप्यते ॥ कार्यदर्शनादचेतनेष्वपि कियाव्यवहारः । न च पाद विक्षेप एव प्रकृत्यन्तरमिति । विदूरशब्दो नगरविशेषस्यैव पर्वत- | निष्क्रमणम् , वायुनिष्कामतीति दर्शनात् । ननु द्वारस्य देशा- विशेषस्यापि वाचकः, स एवान प्रकृतित्वेनाश्रीयत इत्यर्थः । न्तरप्राप्तिफलं नैप निष्क्रमणं मस्ति । एवं तर्हि करणस्यापि- पर्वते विदूरशब्दो न प्रसिद्ध इति चेत्, जित्वरीवमवहरेत् । कर्तृसाध्यक्रियाऽऽरोपादभिनिष्कामति द्वारमिति निर्देशः ॥ प्रतिनियतपुरुषापेक्षाऽपि प्रसिद्धिर्भवति । वणिजश्च मनालार्या (उयोतः) क्रियारोपादिति । असिहिछैनत्तीतिवदिति वाराणसी जित्वरीति व्यवहरन्ति ॥ (उद्द्योता) 'बालवायो विदूरञ्च' इत्यस्य नापूर्वत्वमित्याह- भादेश एवेति ।। अनुरूपः-प्रमवतीत्यर्थानुरूपः । चालवाय (७८३ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१ भा. २३) स्पेति-भाष्ये 'वाचकः' इति शेषः ॥ न वै तनेत्येत्तव्याचष्टे- १६५७ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥४॥३॥८॥ न वै लोके इति ॥ महलायां वाराणसीमिति । स्मरणमात्रेण (अर्थाधिकरणम्) सर्वमङ्गलप्रयोजनां वाराणसी तत्वादेव जित्वरीति व्यवहरन्तीत्यर्थः । स्मरणमात्रेण सर्वमङ्गलदत्वान्मरणमात्रेण मुक्तिदत्वात्सर्वोत्कर्षवरवा- (५४९५ लक्ष्यविशेषसाधकवार्तिकम् ॥ ॥) जिरवरीति व्यवहार प्रति भावः । एवं व्याकरण एव वालवायस्य ॥ * ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे. लवाख्या- विदूरसादेन व्यवहार इति भावः ।। यिकाभ्यो बहुलम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) अधिकृत्य कृते ग्रन्थ इत्यत्राख्यायिका- (७८२ विधिसूत्रम् ॥ ४।३। आ. २२) भ्यो यहुलं लुब्यक्तव्यः। वासवदत्ता, सुमनोत्तरा॥ १६५६ अभिनिष्कामति द्वारम् (प्रदीप.) आख्यायिकाभ्य इति-तादयं चतुर्थी। | आख्यायिकाऽभिधानाय यः प्रलयस्तस्य बहुलं लप् भवती- ॥४।३।८६॥ (अभिनिष्क्रामतिद्वारमित्याधिकरणम्) (उयोतः) आख्यायिकावाचकात्प्रत्ययानुत्पत्तेः पचभ्यनु- (सूमानुपपत्तिदर्शक भाष्यम् ) पपन्नेत्सत आर-वादय इति ॥ अयुकोऽयं निर्देशः, चेतनापत एतद्भवति-नि- (यहुलफलयोधकं भाष्यम्) प्फमणमपक्रमणं घा, द्वारं चाचेतनम् । न च भवति-भैमरथी। कथं तर्हि निर्देशः फर्तव्यः? म छोडे-तिमोर उभ्यापुचोदयुरपुररस्ते, मारवटे पोपमम्मपुछो मतायो मम पठायते । मसानुमोवार तोति' पूपोतपुछकेषु'मसीरिधनत्तीति भाति पाठ इ.५ भागमाया पाउमीयते । | 'दविरविधि ति पारे । भावः ।। सर्थः॥ . 'पिहितानात प. पाठः।

·प्रत्ययातिदेशाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । २१३ (७८६ विधिसूत्रम् ॥ ४ ॥३।१ मा. २४) (प्रदीपः) वसुदेवस्यापत्यं वासुदेवः, 'ऋष्यन्धक' इत्य. १६५८ शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजन पन्तः । तन गोरत्वात् क्षनियत्वाच चुनि रूपस्वरयोः सिद्ध. त्यात्मनः-किमर्थमिति । नादिभ्यश्छः ॥ ४ । ३ । ८८॥ (उद्द्योतः) वासुदेवस्य गोत्रत्वादि दर्शयति-वसुदेवस्येति ॥ (५४९६ इन्दे विशेषबोधवार्तिकम् ॥ १॥) गोत्रत्वादिति । चिन्यमिदम् । अपत्याधिकारादुत्तरत्र लौक्कि ।। द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यःप्रतिषेधः ॥॥ गोत्रम्, तच प्रवराध्यायप्रसिद्धमेव, न चैतत्तत्प्रसिद्धम् । अत एवाये 'नेपा क्षत्रियाख्या इसेव भाष्ये वक्ष्यति ।। (भाष्यम्) द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिपेधो व. (आक्षेपनिराकरणभाष्यम्) कव्यः । दैवासुरम्, राक्षोऽसुरम् । दैवासुरी, इदंतहि प्रयोजनम्-वासुदेवशन्दस्य पूर्वनिपातं राक्षोऽसुरी ॥ वक्ष्यामीति। (उद्द्योतः) भाग्ये-दैवासुरमित्यत्राख्यानं विशेभ्यम् । अथ वा नैपा क्षत्रियारया। संझपा तत्रभवतः॥ देवासुरीत्यनाख्यायिका विशेष्येति बोध्यम् ॥ (प्रदीपः) पूर्वनिपातमिति । अभ्यहितं पूर्व निपतती- (७८५ विधिसूनम् ॥ ४।३ । १ आ. २५) त्यस्यार्थस्य ज्ञापनार्थमित्यर्थः ।। संपति। नित्यः परमात्मा १६५९ सोऽस्य निवासः॥४३८९॥ पूर्वोकोऽप्यों ज्ञाप्यते ॥ देवताविशेष इह वासुदेवो गृह्यत इत्यर्थः । प्रसन ध निर्देशेन (७८६ विधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । १ आ. २६) (उद्द्योतः) 'अभ्यहित पूर्वम्' इत्यर्थज्ञापनेऽपि चारितार्या- १६६० अभिजनश्च ॥४।३।९० ॥ नुपपादनादाइ–भाप्ये-अथवा नेपा क्षत्रियाख्येति । देवता- विशेष इति-बहुव्रीहिः । देवतापद चोपलक्षणमित्याहुः ।। (अर्थाधिकरणम्) (निवासाभिजनविशेषे भाष्यम् ) (७८८ विधिसूत्रम् ॥ ४॥३१ आ. २८) निवासाभिजनयोः को विशेपः? निवासो नाम यत्र संप्रत्युष्यते। १६७० जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जन- अभिजनो नाम यन पूर्वरुपितम् ।। पदेन समानशब्दानां बहुवचने (प्रदीपः) निवासाभिजनयोरिति । अभिजनशब्देन पूर्वे वान्धवा उच्यन्ते । तत्सबन्धात् देशोऽभिजनो गृह्यते । ॥४।३।१००॥ निवासशब्देनाप्यधिकरणसाधनेन देश एवेत्स विशेषात्प्रश्न. ॥ (प्रत्ययातिदेशाधिकरणम्) निवासो नामेति । यन खयं वसति स तस्य निवासः । (सर्वशब्दाक्षेपे भाप्यम्) यत्र पूर्वबान्धवानामुपितं सोऽभिजन इलथं । निवाससाह- सर्ववचनं किमर्थम् ? चर्याचाभिजनो देशो गृह्यते न तु पूर्वे वान्धवा ॥ (उड्योतः) पूर्ववन्धवोऽमिजनाः, निवासो देश इति विशेषः चिना बहुवचने जनपदवाचिना शब्देन समानश्रुतीनां जनपद- (प्रदीपः) जनपदिन: जनपदखामिनः सनिया , तद्वा- स्पष्ट एवेत्यत आर-अभिजनेति । ननु मुख्यार्थस्यैव प्रगङ्कलो सर्व भवति, सोऽस्य भकिरियेतस्मिन् विपये । यथा अना नेसत आह- -निवाससाहचर्याचेति ॥ जनपदो भक्तिरस्य आनक इति 'अरद्धादपि' इति बुम् भवति । एवमता. क्षत्रिया भक्तिरस्येत्यत्रापि भवति । एवं स्थिते प्रम:- (७८७ विधिसूत्रम् ॥ ४।३। आ. २७) सर्ववचन मिति । अन्तरेणापि सर्ववचनं जनपदयदिति १६६८वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन्॥४॥३९८॥ सामान्येनातिदेवः क्रियमाणः सर्वस्य भविष्यतीति भावः । (नोऽधिकरणम्) (उयोतः) करिष्यमाणपूर्वपक्षस्य सुटप्रतिपचये सूत्रा- (युनि-आक्षेपभाष्यम्) माह-जनपदिन इति । (५४९० भाक्षेपनिराकरणपातिकम् ॥२॥) किमर्थ यासुदेवशदाहुन् विधीयते, न "गोरक्ष- प्रियाप्येभ्यो यहुलं पुन्"(४॥३३९९) इत्येय सिद्धम्? | ॥ * ॥ सर्ववचनं प्रकृतिनिह सार्थम् ॥४॥ न हस्ति निशेयो वासुदेवशन्दाद् युनो या युमो (भाप्यम्) सर्पवचनं क्रियते प्रतिनिहासा. धम् । प्रतिनिहासो यया स्यात् ।। वातिदेव रूपं स एव स्वरः॥ वत् A ·२१४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४७.३पा.१आ.तेन प्रो० सूत्रे . (प्रदीप:) प्रतिनिहीं सार्थमिति । असति सर्व- करणे येत्यन्वयः ॥ ननु 'पाठकम्' इत्यादी प्रत्ययदर्शनात्-न महणे प्रत्ययस्यैव प्राधान्यादतिदेशः स्यान तु प्रकृतेरपि । सर्पः प्रत्ययो दृश्यते-इत्यनुपपश्नमत आह-सुशर्मादीनामिति । महणात्तु भवति । निहास: अपचयः, अल्पस्वमित्यर्थः ।। (५५०० आक्षेपसाधकार्तिकम् ॥२॥) (उमोरा) प्राधान्यादिति । विधेयवेन प्राधान्यम् , प्रक ॥ * ॥ ग्रन्थे च दर्शनात् ॥ * ॥ रगचित्यपि योध्यम् ॥ ननु निासो इस्वः, पवं हि निकः' इत्य. (भाष्यम् ) यन च दृश्यते ग्रन्थः सः, तत्र सङ्गतमत आइ-निर्हासोऽपचय इति । जनपदाधिकारविहित- "कृते ग्रन्थे" (४।३२११६) इत्येव सिद्धम् ॥ प्रत्ययप्रकृतितुल्यवेति वाध्याधः। एवं हि तस्यापचयः फलति ।। (५४९८ प्रयोजनवार्तिकम् ॥२॥) (उदयोतः) माध्ये--प्रन्ये चेति । तेन कृते मन्ये प्रत्यर्थः । प्रन्थः स इति । तेन तो ग्रन्थः स इत्यर्थः ।। ॥ * ॥ तच मद्रज्यर्थम् ॥ * ॥ (माक्षेपनियारकमाष्यम्) (भाप्यम्) तच मद्रवृज्यर्थ द्रष्टव्यम् । मानो छन्दोऽथ तहीदं वक्तव्यम् । न हि छन्दांसि कि. भक्तिरस्य मादौ वा भक्तिरस्य-मद्रक इत्येव यथा यन्ते, नित्यानि च्छन्दांसि ॥ स्यात् । पार्यों भक्तिरस्य बायो वा भक्तिरस्य- (प्रदीपः) नित्यानीति । कर्तुरस्मरणात्तेपामिति भावः॥ घृजिक इत्येव यथा स्यात् ॥ (५५०१ प्रत्याक्षेपे वार्तिकम् ॥ ३॥) (प्रदीप) वृद्धिनिमित्तेषु घुमादिषु विशेषाभावं मस्वाऽऽह- तश्चेति । द्वित्वैकत्वयोः शब्दभेदादतिदेशः प्रकृतिनिहीं ॥ * ॥ छन्दोऽर्थमिति चेत्तुल्यम् ॥ * ॥ सार्थः, न तु बहुत्वे, तत्र मदा इति शब्दभेदाभावात् ॥ (भाष्यम् ) छन्दोऽर्थमिति चेत्तुल्यमेतद्भवति । भद्रक इति । मद्रस्यापत्यमिति 'दयमगध' इत्यण् । माद्र- प्रामे ग्रामे काठकं कालापकं च प्रोच्यते तत्रादर्श- शब्दस्य मद्रशब्दातिदेशः, तत्प्रत्ययातिदेशश्च ॥ वाय॑ इति । नात् । न च तत्र प्रत्ययो दृश्यते । जेरपसमिति 'वृद्धत्कोसल' इति व्यङ् ॥ ग्रन्ये च दर्शनात् । यत्र दृश्यते ग्रन्थः सः, तत्र (उद्योगा) वृद्धिनिमित्तेष्विति । आङ्गकः' इत्यादौ ।। ननु कृते ग्रन्थ इत्येव सिद्धम् । विग्रहे द्विवचनबहुवचनयोरेवोल्लेखो नि मोऽत आइ-द्विरवेत्यादि। ननु चोकम्-न हि च्छन्दांसि क्रियन्ते नित्यानि तस्प्रत्ययातिदेश इति । 'मद्रवृज्योः कन्' इति प्रत्ययः ।। च्छन्दांसीति । यद्यप्यर्थो नित्यः, या त्वसौ वर्णानुपूर्वी साऽनि- (७८९ विधिसूमम् ॥ ४ । ३ भा. २९) १६७१ तेन प्रोक्तम् ॥ ४।३।१०१ ॥ मौदकम् , पैप्पलादकमिति ॥ त्या । तद्भेदाच्चैतद्भवति-काठकम् , कालापकम् ,' (प्रोक्तार्थाधिकरणम्) (प्रदीपः) या स्वसाविति । महाप्रलयादिषु वर्णानु- (५४९९ प्रोक्तमहणाक्षेपे वार्तिकम् ॥३॥) पूर्वी विनाशे पुनरुत्पद्य ऋषयः सस्कारातिशयावदार्य स्मृत्वा ॥ * ॥ प्रोक्तग्रहणमनर्थकं तत्रा शब्दरचना विदधतीत्यर्थः ॥ तद्भेदादिति । आनुपूर्वीभेदा- दर्शनात् ॥ * ॥ दित्यर्थः । ततश्च कठादयो वेदानुपूर्व्याः कर्तार एव, न तु स्थिताया एव सुशर्मादिवत्प्रवक्तारः । ततश्च छन्दस्यपि 'कुते (भाष्यम्) प्रोक्तग्रह्णमनर्थकम् । अन्थे' इत्येव सिद्धः प्रत्यय इति भावः ॥ किं कारणम्। (उध्योतः) तुल्यमेतदिति । वेदानपूर्यनित्येत्यर्थः । अशेन तत्रादर्शनात् । नामे ग्रामे कालापर्क काठकं च वेदस्य नित्यत्वं स्वीकृत्यांचनानिसत्वमाह-यद्यप्यर्थ इति । अनेन प्रोच्यते । तत्रादर्शनात् , न च तत्र प्रत्ययो दृश्यते ॥ वेदत्वं शम्दार्थोभयदृचीति मनितम्॥ ननु 'धाता यथापूर्वमकापयत्' (प्रदीपः) प्रपूर्वो यचिः प्रकाशने अध्यापनरूपे वा वर्तते इत्यादिश्रुतिबलेनानुपूपि सैवेति नव्यपूर्वमीमासासिमान्तारमाऽनि- फरणे वा । तत्रायेऽर्थे प्रत्ययो न दृश्यते, द्वितीये तु सूत्रान्तरेण | सत्ययुक्तमत आए-महाप्रलयादिग्विति । भानुपूर्व्यास्त तरक्षणपटि- सिद्धमिति मत्वाऽऽह-प्रोक्तग्रहणमिति ॥ ग्रामे ग्राम | तत्वेनानित्यत्वमिति भाव प्रति फेचित् , तन, 'यथप्यों नित्यः' इत्यादि- इति । सुशर्माीना प्रतिप्रामं प्रवक्तृत्वेऽपि सुशर्मणा प्रोक्त | वाक्यशेषविरोधात, मस्यापि ज्योतिष्टोमादेरनिस्यत्याए । प्रवाहावि- काठ सोशर्मणमिति प्रयोगो न दृश्यत इत्यर्थः ॥ च्छेदेन नित्यत्वं तूभयोरपि, तस्मान्मन्वन्तरभेदेनानुपूर्वी मिन्नेव । (उयोतः) कालापककाठकयोगोत्रचरणातुम् धर्माग्नापयोरिति | 'प्रतिमन्वन्तरक्षेपा श्रुतिरन्या विधीयते' इत्युके.-इत्यन्ये । बोध्यम् ॥ प्रपूर्वो अधिरिति । अध्यापनरूपे प्रकाशने मा पर्वते, परे तु-'भयों नित्यः त्या मृत्तकत्वविरोपिनियत्वस्येवा. -- ·णिनिप्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धितप्रकरणम् । २१५ तीति । भ्युपगम , पूर्वपक्षिणा तादृशनित्यत्वस्यैव छन्द सूक्तेः । 'एव- | सामान्यवाचित्वात् सामान्यस्य सर्वविशेषेषु समवायादध्ययन- ब्दाशब्देनान ईश्वरः, मुख्यनया तस्यैव सर्ववेदतात्पर्यविषयत्वाद, | मिह करणं गृह्यते। शिष्यशिष्याणामपि शिष्यव्यवहारदर्शनात् 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य.' इति गीतोक्तरित्याइः॥ वार्तिकारम्भः ॥ वर्णानुपूर्व्या अनित्यत्वे मानमाह -तभेदाचेति । अनित्यत्वन्या (उड्योतः) नन्वन्वेवासिनः प्रत्यक्षाध्येतारो न तु तथा- प्यभेदेन तसिद्धिः । भेदोऽत्र नानात्वम् । ईश्वरे तु न तस्वम् ॥ | कारिणोऽत आह-करोतेरिति । प्रत्यक्षत्वेन साक्षात्त्वमुपलक्ष्यो । भेदे मान व्यवहारमाह--- ह-काठकेत्यादि । अथैक्येऽप्यानुपूर्वीभेदादेव | ननु शिष्यशिष्या नाम्तेवासिनोऽन आह-शिष्यशिष्याणामपीति॥ काठककालापकादिव्यवहार इति भावः । अत्रानुपूर्वी 'अनित्या' (५५०३ पूर्वपक्षनिराकरणे वार्तिकम् ॥ २॥) इत्युक्त: 'पदानि तान्येव' इति ध्वनितम्, तदाह-ततश्च ॥ * ॥ कलापिखाडायनग्रहणं ज्ञापर्क कठादय इति । अधिकं मञ्जूषाया द्रष्टव्यम् ।। (सिद्धान्तभाव्यम्) वैशम्पायनान्तेचासिपु प्रत्यक्षकारि- न तीदानीमिदं वक्तव्यम् । ग्रहणस्य ॥ * ॥ वक्तव्यं च। (भाष्यम्) यदयं कलापिखाडायनग्रहणं करोति कि प्रयोजनम् ? तज्ञापयत्याचार्यों नान्तेवास्यन्तेवासिभ्यो भवा. यत्तेन प्रोक्तं न च तेन कृतम् । माधुरी वृत्तिः। यदि तर्हि अस्य निवन्धनमस्ति, इमेव वक्तव्यम्, फयं कृत्वा शापकम् । तन्न वक्तव्यम्। वैशम्पायनान्तेवासी कठः, फठान्तेवासी साडा. तदप्यवश्यं वक्तव्यम् । यत्तेन कृतं न च तेन | यनः । वैशम्पायनान्तेवासी कलापी । प्रोक्तम्-चाररुचं काव्यम् , जालूकाः श्लोकाः॥ यदि चान्तेवास्यन्तेवासिभ्योऽपि स्यात्कलापि- (प्रदीपः)माधुरीति । माधुरेण प्रथमतः प्रकाशितेत्यर्थः। साडायनग्रहणमनर्थकं स्यात् । पश्यति त्वाचार्यों 'कलापिनोऽण' इत्यण्ग्रहणस्याधिकविधानार्थत्वादृद्धादप्यताम् | नान्तेवास्यन्तेवासिभ्यो भवतीति, ततः कलापि. भवति । द्विविध चेह प्रोतं गृह्यते वकृतम् , परकृतम् वा खाडायनग्रहणं करोति ॥ यत् प्रकाशितम् । तेन प्रोकाधिकार एव कठादिभ्यो वक्ष्यमाण- प्रत्ययविधानम् ॥ (प्रदीपः) कलापिखाडायनग्रहणमिति । वैशम्पा. (उद्द्योतः) ननु माधुरादृद्धाच्छेन मान्यमत आह-कला- | यनान्तेवासी कलापी, कलाप्यन्तेवासिनां वैशम्पायनान्तवावि- पिनोऽणिति ॥ नन्वेव मठादिभ्यः प्रोक्ताधिकारे प्रत्ययविधान | त्वाग्णिनौ सिद्धे पृथक् कलापिग्रहणं प्रत्यक्षकारिग्रहणे लिङ्गम् । व्यर्थम् , नय परोक्तं न च तेन कृतम् इत्यर्थवाधादत माह--- तथा वैशम्पायनान्सेवासी कठः। कठान्ठेवासी साडायनो द्विविधं घेति ॥ प्रोकाधिकार एवेति । इतग्रहणेन स्वाप्रकाशि- वैशम्पायनान्तवासी भवत्येवेति णिनौ सिद्धे शौनकादिषु गिन्यर्य तखकृतस्यैव ग्रहणादिति भावः।। खाडायनप्रहणं साक्षाच्छिष्यग्रहणे लिमित्यर्थः॥ (उड्योतः) कलापि' इति सूत्रस्प -कलाप्यन्तेवासिम्यो (७९० विधिसूनम् ॥ ४।३। भा. ३०) वैशपायनान्देवासिभ्यश्च णिनिरिपथः ।। (५५०४ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥३॥) १६७४ कलापिवैशम्पायनान्ते- ॥ * ॥ छन्दोग्रहणं घेतरथा पति- वासिभ्यश्च ॥४।३।१०४॥ मसद्गः ॥ * ॥ (णिनिप्रत्ययाधिकरणम्) (भाप्यम्) छन्दोग्रहणं च कर्तव्यम् । तरथा (५५०२ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥१॥) हतिप्रसङ्गः । इतरथा हतिप्रसहः स्यात् । ॥ * ॥ प्रत्यक्षकारिग्रहणम् ॥ * ॥ इहापि प्रसज्येत-तितिरिणा मोका: लोका (भाष्यम् ) प्रत्यक्षफारिग्रहणं कर्तव्यम्, अन्ते- इति । धास्यन्तेयासिभ्यो मा भूदिति । (प्रदीपः) तितिरिणेति । एगोऽभावे गयाऽम्म भवति तत्तहिं बतव्यम् ? तया 'एन्दोग्रामपानि इलोकम् ।। नयतव्यम् ॥ (उयोतः) भाप्पे-पन्दोमाणघेति । निगदिने (प्रदीप:) प्रत्यक्षकारिग्रहणमिति । करोतः किया. 'दास' इति यो सिमन्य वितिर' खादिसपुर रेफरेन ·२१६ उसोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१ अ. ३.पा.२ ओ. तस्येदं सूत्रे व्याख्येयमिति भावः ॥ इत्यत्रोक्तमिति । 'अनभिधानाव' इति हि (५५०८ वार्तिकद्रयान्यथासिद्धिवार्तिकम् ॥ ३॥) तनोक्तम् । प्रकारान्तरमपि मया तमोत्तम् ।। ॥ * ॥ योगविभागात्सिद्धम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) योगविभागः करिप्यते । कृते ग्रन्थे। (७९१ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।१भा. ३१) ततः-संज्ञायाम् , संज्ञायां च तेन कृत इत्येतस्मिन्नर्थे १६७५ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सरघाभिः कृतं सार- ॥४।३।१०५॥ घम्, गार्मुतम् , पौत्तिकम् । (५५०५ प्रतिपेघवार्तिकम् ॥ १॥) ततः फुलालादिभ्यो वुजू । संज्ञायामित्येव ॥ ॥ * ॥ पुराणप्रोक्तेपु ब्राह्मणकल्पेषु इति श्रीमद्भगवत्पतमलिविरचिते व्याकरण- याज्ञवल्क्यादिभ्यःप्रतिपेध- महाभाप्ये चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ स्तुल्यकालत्वात् ॥ * ॥ (प्रदीपः) कृते योगविभाग इति । 'संज्ञायाम्' (भाष्यम्) पुराणप्रोक्तेष्वित्यत्र याक्षवल्क्यादिभ्यः | 'कुलालादिभ्यो घुम्' इति सूत्रं विभक्तव्यमित्यर्थः ॥ प्रतिषेधो वक्तव्यः । याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि, इत्युपाध्यायजैय्यटपुनफैय्यटकते भाष्यप्रदीपे चतुर्थ- सौलभानि इति। स्वाध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ किं कारणम् ? (उद्द्योतः) नन्विद विभक्तमेव पठ्यते, तरक योगविमागस्य तुल्यकालत्वात् । एतान्यपि तुल्यकालानीति ॥ कर्वव्यता नोद्यत इत्यत आह सज्ञायां कुलालेति ॥ (प्रदीपः) तुल्यकालत्वादिति । शाय्यायनादिप्रोक्तै- इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भसम्भवनागोजीभट्टेन कृते भाष्य- अाह्मणैरेककालत्वादित्यर्थः ।। प्रदीपोयोते चतुर्थस्य तृतीये प्रथममाहिकं ॥ (उड्योतः) शाट्यायनादीति । येषु ब्राह्मणेषु णिनिरिष्यते तैरेतानि तुल्यकालानि-इति-एतान्यपि पुराणप्रोक्तानीति माव.। (७९३ विधिसूत्रम् ॥ ॥३॥२ आ..) शाट्यायनाद्यपेक्षयैतानि आधुनिकानीति वृत्यायुक्तमपास्तम् 'अनाणि तद्विषयताया अमि प्रतिषेधः' इति 'छन्दोब्राह्मणानि' इत्यत्र १६९० तस्येदम् ॥ ४।३। १२० ॥ (इदमर्थाधिकरणम्) (५५०९ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥१॥) (७९२ विधिसूत्रम् ॥ ४ | ३ आ. ३२) ॥ * ॥ तस्येदमित्यसंनिहितेऽप्राप्ति रिदमः १६८६ कृते ग्रन्थे ॥४।३ । ११६ ॥ प्रत्यक्षवाचित्वात् ॥ * ॥ (अर्थाधिकरणम्) (भाष्यम् ) तस्येदमित्यसंनिहितेऽप्राप्तिः। (५५०६ प्रन्थाभावेऽपि प्रत्ययविधिवार्तिकम् ॥ ॥) किं कारणम्! ॥*॥ कृते ग्रन्थे मक्षिकादिभ्योऽण् ॥ * ॥ तते, तेनेहैव स्यात् तस्येदमिति, तस्याद इति । इदमः प्रत्यक्षपाचित्वात् । इदमित्येतत्प्रत्यक्षे व- (भाष्यम्) कृते ग्रन्थ इत्यत्र मक्षिकादिभ्योऽण्व- तस्य तदित्यत्र न स्यात् ॥ क्तव्यः । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकम् ॥ (प्रदीपः) इदम इति । इदंशब्दाद्योऽर्थः प्रतीयते (उद्योतः) भाष्ये-मक्षिकादिभ्य इति । अयथार्थमिदम् ॥ | वसिन्नेव प्रत्ययप्रसङ्ग इत्यर्थ. ॥ (५५०७ प्रत्ययनिधिवार्तिकम् ॥ २॥) (उद्द्योतः) ननु 'इदम्' इत्यनेन सवधिनि प्रत्ययविधाना- ॥ * ॥ तद्विशेपेभ्यश्च ॥ * ॥ त्सर्वत्र सेरस्पति-रत्यत आह-इदंशब्दादिति ॥ योऽर्थ इनि । (भाप्यम् ) तद्विशेपेभ्यश्चाण्वक्तव्यः। सरघाभिः | प्रत्यक्षविषयत्वावच्छिन्न इत्यर्थः । कृतं सारधम्, गार्मुतम्, पौत्तिकम् । (५५१० न्यासान्तरेण समाधानदार्तिकम् ॥ २॥) स तर्हि वक्तव्यः। ॥ * ॥ सिद्धं तु यद्योगा पष्ठी तत्र ।। * ॥ नघकव्यः॥ (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । एतेन माध्ये उक्तम् ।।

·इदमर्थाधिकरणम् तद्धिते शेषिकप्रकरणम् । २१७ । कथम्? मनुष्य । देवदत्तः, याशदत्तः। यद्योगा पष्ठी प्रवर्तते तत्रति वक्तव्यम् ॥ (प्रदीपः) स्य इति । तेनात्मीयज्ञातिधनेष्वेव प्रलया (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । येन सम्बन्धिना योगे पष्ठी | भवन्ति न त्खनन्तरादिषु ॥ विधीयते तस्मिन् प्रत्यय इत्यर्थः ।। (उद्द्योतः) आत्मीयजातिधनेष्वेवेति । ग्रामादिभ्य (उयोतः) ननु 'पष्ठी शेषे' इत्यस्यान्यसम्बन्धनिमित्तकत्वाभा- एष्ववेत्यर्थः ॥ वादाह-येनेति । शेषे-विशेषणे षष्ठी विधीयते, विशेषण च विशे (५५१४ परिगणनवार्तिकम् ॥ ६॥) ध्यनिरूपितमिति भावः। सूत्रन्यासेऽसाधारणम् , सूत्रवार्तिकन्यामयोः ॥ * ॥ पत्रादाद्ये ॥ *॥ साधारणं च दोपं वार्तिककृत्स्वन्यासे परिहरति-सिद्धन्विति ॥ (भाष्यम् ) पत्राद्वाह्य इति वक्तव्यम् । आश्यम् , (५५११ पूर्वपक्षवार्तिकम् ॥ ३ ॥) औष्ट्रम्, गार्दभम् ॥ ॥ * ॥ अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः ॥ * ॥ (प्रदीपः) पत्राद्वाह इति । 'पनाध्वर्युपरिपदश्च' इत्य- (भाष्यम् ) अनन्तरादिपु च प्रतिषेधो वक्तव्यः । त्रायमर्थनिर्देशः ।। तस्यानन्तरः, तस्य समीप इति । (उयोतः) पन्नाध्यविति । अत एव 'आश्वम्' इत्यादि किं यद्योगा पष्ठी प्रवर्तत इत्यतोऽनन्तरादिपु तदाहरणं भाष्ये दत्तम् ॥ प्रतिपेधो वक्तव्यः? (५५१५ परिगणनवार्तिकम् ॥ ७॥ नेत्याह। ॥ * ॥ रथाद्रथाङ्गे ॥ * ॥ सर्वथाऽनन्तरादिपु प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ (भाष्यम्) रथाद्रथाङ्ग इति वक्तव्यम् । आN- (प्रदीपः) सर्वथेति । पाणिनीये कात्यायनीये च न्यास रथम्, औष्ट्ररथम्, गार्दभरथम् ॥ इत्यर्थः । पाणिनीयन्यासेऽपि देवदत्तस्येदमनन्तरमिति प्रत्यय (प्रदीपः) स्थादिति । रथाद्यत्' 'परपूर्वादम्' इले- प्रसा:॥ तयोर्योगयोरर्थनिर्देशः ॥ (५५१२ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) (उयोतः ) पत्रपूर्वादिति । अत एव 'आश्चरथम्' इत्या- ॥ * ॥ सिद्धं तु परिगणनात् ॥ * ॥ द्युदाहरणम् ॥ (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । (५५१६ परिगणनवार्तिकम् ॥ ८॥) ॥ * ॥ वहेस्तुरणिट् च ॥ * ॥ परिगणनं कर्तव्यम् ॥ (भाप्यम्) बहेनन्तादण्वक्तव्य इव वक्तव्यः। (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । असनिहिते प्रत्ययविधान- संयोदुः स्वं सांवहिनम् ॥ मनन्तरादिषु चाप्राप्तिरित्यर्थः ।। (प्रदीपः) सांवहिनमिति । तत्र 'पूर्वनासिद्धम् इति (उद्योतः) तद्धनयन्व्याचष्टे असलिहिते प्रत्ययवि-ढत्वादीनामिटि कर्तव्येऽसिद्धत्वात् तृचि इटि रूपम् ।। धानमिति । तत्राय दोष आयेन 'सिद्ध तु' इत्यनेन, 'अनन्तरादिषु (उयोतः) तृषि-जवस्थायाम् ।। च' इति दोषो द्वितीयेन तेनोवृत इति भावः । 'असन्निहिते प्रत्य- (५५.७ परिगणनवार्तिकम् ॥ ९॥) यविधाने' इति पाठे परिगणनेनासनिहिते प्रत्ययविधाने कृते सति 'अनन्तरादिपु' इति द्वितीयोऽपि दोष उद्धृत इत्यन्वय इत्येके । ॥ * ॥ अग्नीधः शरणे रज्भं च ॥ * ॥ (५५.३ परिगणनवार्तिकम् ॥ ५॥) (भाप्यम् ) अग्नीधः शरणे रज्वकन्योभसंशाच वक्तव्या । अग्नीधः शरणम पम् ॥ ॥ * ॥ स्खे ग्रामजनपदमनुष्येभ्यः॥ * ॥ (प्रदीपः) आग्नीभ्रमिति ! अमिनिन्धे-इति दिए । (भाप्यम्) खे ग्रामजनपदमनुष्येभ्य इति वक्त- | अन्तर्भावितण्यर्थत्वादिन्धिः सकर्मक. । होता-अमीदुच्यते, तस्य व्यम् । स्रोतः, माथुरः। ग्राम ॥ शरणं-गृहमामीधम् । भससया पदसशाया याधनाजरवा- जनपद । आङ्गका, बारका। जनपद ॥ 'प्रत्ययविमानेनन्तरादिपुरत पाठः । ननु दत्वादीनामसिदापि दरशे वर व वने सप्रममा मिदित प्रत्ययविधानमित्यय दोरा प्रथमेन-मोगा पसी मेवोत्पत्र इति 'असिवानृषितिप्पटमोरममा साल तोतियानि नियरिय चिरंतु परिगणनादित वार्विनोदत इति भार परथायामिति । दरसादीनामयित्वानि भवन इत्यर्थः । कथम् ? - भावः। २८मा.व.

·२१८ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.३ पा. २ आ. सदाङ्कलक्षणेष्व० सूत्रे धेनी ऋक् ॥ (उयोतः) होतेति । झाविग्विशेष इत्यर्थः । अन्यथा (उध्योतः) इत्युक्तरिति । अनन्तरमिति शेषः । इत्युक्ते- होत्राख्यात्विजस्तस्य भिन्नत्वादसङ्गतिः स्पष्टेव ।। भसंज्ञयेति । | रनन्तरमिस्यर्थः । सप्तम्यन्तपाठे-इत्युक्त सतीत्यर्थः ॥ निर्देशस्य नन्वस्य भत्वस्याकडारस्थत्वाभावाद कथमनेन पदत्वबाधः १ समाधे | सौग्रत्वमावश्यकमिसाह-विभत्यन्तानामिति । तेषामेकशेपस्स च कथं नाङ्गत्ववाध: ? इति चेत् , न, 'यचि भम्' इत्युत्तरम् 'रणि' | सूत्रानारूतत्वादेकशेषोऽम सोत्रः। प्रत्यक्षरवपरोक्षत्वादिकमिति । इति कर्तव्यमित्याशयात्॥ पाठयन्ताद्बुद्धिविषयत्वेन भासमाने बुद्धिविषयेऽथे प्रत्यय इत्यर्थ इति (५५१० परिगणनवार्तिकम् ॥१०॥) गावः ॥ भाग्ये--अनभिधानादिति । अत एव प्रमादिभ्योऽप्य. ॥ * ॥ समिधामाधाने पेण्यण् ।। * ॥ नन्तरादिषु नोपत्तिरिति भावः ।। (भाप्यम् ) समिधामाधाने पेण्यण वक्तव्यः । (७९४ विधिसूत्रम् ॥ ४॥ ३ ॥ २ मा. २) समिधामाधानो मन्त्रः सामिधेन्यो मन्त्रः। सामि- १६९५ इन्द्रादुन् वैरमैथुनिकयोः (५५१९ परिगणनवार्तिकम् ॥ ११॥) ॥४।३।१२५.॥ ॥ * ॥ चरणाद्धर्माम्नाययोः ॥ * ॥ (पुनोऽधिकरणम्) (भाष्यम् ) चरणाद्धर्मानाययोरिति वक्तव्यम् । (५५२० सूनार्थपर्युदासे पार्विकम् ॥॥) कठानां धर्म आम्नायो पा-काठकम् । काला- * वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः ॥४॥ पकम् । मौदकम् । पैप्पलादकम्-इति ॥ (भाष्यम् ) वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्त- (प्रदीपः) चरणादिति ! 'गोत्रचरणात्' इत्यत्रा- व्यः । देवासुरम्, राक्षोऽसुरम् ॥ समर्थनिर्देशः (सिद्धान्तभाप्यम्) (७९५ विधिसूत्रम् ॥ ४ । ३ । २ भा. ३) तत्तौंदं बहु वक्तव्यम् , सूत्रं च भिद्यते । १६९७ साङ्कलक्षणेष्वन्यजिजा- यथान्यासमेवास्तु । ननु चोतं तस्येदमित्यसंनिहितेउप्राप्तिरिति । मण्॥४।३। १२७॥ किमिदं भवान् प्रत्ययार्थमेवोपालभते, न पुनः प्रक- (अण्प्रत्ययाधिकरणम्) त्यर्थमपि । यथैव हि-इमित्येतत् प्रत्यक्ष वर्तते, (५५२१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥१॥) एवं तदित्येतत्परोक्षे वर्तते । तेनेहव स्यात्तस्येद- ॥ * ॥ सङ्घादिषु घोषग्रहणम् ॥ * ॥ मिति, अस्यामुप्य इत्यन न स्यात् । अस्त्यत्र विशेषः, एकशेषनिर्देशोऽत्र भवि- घोपा, वात्सो घोपः। (भाष्यम् ) सङ्घादिपु घोपमहणं कर्तव्यम् । गार्गो प्यति- -तस्य चास्य च अमुप्य च तस्येति भवति । इहापितकशेपनिर्देशो भविप्यति-तच्याश्चेदं सिध्यति । वैषम्याच यथासंख्यं न भवति ॥ (प्रदीपः) घोपग्रहणमिति । तेन घोषेऽपि प्रत्ययः च-इदमित्येव । (एकदेशिनो णकारमयोजनभायम् ) यदप्युच्यते-अनन्तरादिषु च प्रतिषेधो वक्तव्य किमों णकारः? वृद्ध्यर्थः, 'रिणति' इति वृद्धिर्यथा स्यात् ॥ न बकच्या. (५५२२ पूर्णपक्षवार्तिकम् ॥२॥) अनभिधानादनन्तरादिपूत्पत्तिर्न भविप्यति ॥ ॥ * ॥ सङ्घादिषु प्रत्ययस्य णित्करणा- (प्रदीपः) एकशेपनिर्देश इति । सदादीनि सबैनि- त्यम्' इस्पेकशेपः । यदादीनां यत्परं तत्तच्छिष्यत इत्युक्तः| नर्थक्यं वृद्धत्त्वात्प्रातिपदिकस्य ॥ * ॥ 'पूर्षशेपद नाय' इत्युक्तमिति पूर्वस्यापि तदः शेपः। सौमत्वाच (भाष्यम् ) सदादिपु प्रत्ययस्य णित्करणमनर्थ- निर्देशस्यैकवचनम् , विभक्त्सन्तानां चैकशेषः । एकशेपद्वारेण | कम् । चैतत्प्रतिपादयति-पश्यन्तमान प्रकृतित्वेन विवक्षितम्, तत्प्रति. किं कारणम् ? योगिमानं च प्रत्ययार्यत्वेन । यत्त्वपरं लिहसख्याप्रत्यक्षत्वपरो. घृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य । वृद्धमेवैतत् प्राति- क्षत्वादिकं तदपिपक्षितम् ।। पदिकम् ॥ -विमपन्यानाम् । अल्पागामिलादिगिा सूत्र प्रातिपदिकानावक-शेप कियवे मत विभत्यवानानिति तस्विरये सौत्ररथमावमिति गाया। इति ।

·अणोऽधिकरणम् ] तद्धिते शैपिकप्रकरणम् । - . कथम् ? (५५२३ समाधानवार्तिकम् ॥ ३॥) (उयोतः) नन्वायर्वणिोत्सवागनुवृत्त्यैव सिद्धेऽण्वक्तव्य ॥ * ॥ लिङ्गापुंवद्धावप्रतिषेधार्धं तु ॥ * ॥ इति व्यधमत आह-कौपिञ्जठेति। बार्तिकस्थस्य सूऽनुत्तिदुस- मेसर्थः । इदमपि वार्तिकमिति तु हरदत्तः । 'काम्ये रोः' इत्यादि- (भाष्यम् ) लिङ्गपुंवद्भावप्रतिषेधार्थ तु णकारः वातिकानां सूत्रेम्वनुत्तिदर्शनात्लेपटोक्तं चिन्त्यम् ॥ कर्तव्यः। (अथर्वणशब्दव्यवस्थामाप्यम्) लिगार्थम्-वैदी। इदमाथर्वणार्थमाथर्वणिकार्थे च चतुर्ग्रहणं कि- पुंबद्भायप्रतिषेधार्थम्-थैदी स्थूणाऽस्य वैदी- यते । वसन्तादिपु-अर्थवन्शब्द आथर्वणशब्दश्च स्थूणः । 'वृद्धिनिमित्तस्य' इति पुंवगावप्रतिषेधो पठ्यते । पष्ठेऽध्याय प्रकृतिभावार्थ ग्रहणं क्रियते । यथा स्यात् ॥ इदं चतुर्थमिकलोपार्थम् । (प्रदीपः) लिङ्गेति । लिङ्गविहितप्रत्ययो लिङ्गशन्दे- द्विग्रहणं शक्यमकर्तुम् । नोच्यते ॥ (उद्द्योतः) लिङ्गरूपार्थे पुवद्भावामावालिंगायत्वसानि अमावाचाह-लिंगविहितेति ॥ "तेन प्रोक्तम्"(४३१०१) इति प्रकृत्य कपिभ्यो लुग्वक्तव्यः-वसिष्ठोऽनुवाका, विश्वामित्रोऽनुवाक (७९६ विधिसूत्रम् ॥ ४॥३।२ भा. ४) | इत्येषमर्थम् । १७०१ रैवतिकादिभ्यश्छः ततो वक्तव्यम्-अथर्वणो वेति । तेन सिद्धम- थर्वा-इति माथर्वण, इति च । ॥४।३।१३१॥ अथ वसन्तादिप्वाथर्यणशब्दः पठितव्यः, तत्र (उप्रत्ययाधिकरणम्) | नैवार्थः प्रकृतिभावार्थेन, नापि-इकलोपार्थेन ॥ (५५२४ अण्यिधिवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ॥ * ॥ अवश्यवक्तव्यो लुक् ॥ नन्वसत्यस्मिन् सूने आपर्वणिकानां धर्म (प्रदीपः ) ऋपिभ्यो लुगिति । वसिष्ठादिशब्दसिद्धये (भाप्यम् ) कौपिअलहास्तिपदादण् वक्तव्यः । | आम्नायो वेत्यत्रार्थे थायर्वणशब्दो न सिध्यतीलाह-तप्रेति । कौपिखला, हास्तिपदाः॥ यदेवाथर्वणा प्रोफमापर्वणं शास्त्रं तदेवायणिकानामानायः,न (प्रदीपः) अपाणिनीयः सूत्रेषु पाठ इत्याह-कौपि. तु तेषामामायान्तरमाथर्वणशब्दवाच्यम्, धर्मख आयर्पण- अलेति । गोने चुनि प्राप्तेऽग्विधिः। अलादेव निपातनाद- | सादृश्यादाथर्वणशन्देनाभिधास्यते ॥ पसाथै फुपिघलहस्तिपादशब्दाभ्यामण, पादस्य पदावश्च । (उड्योतः) ननु ऋषिभ्यो तुगिति वाच्यम् , अथर्वग्रहण वा, गोग्राधिकाराद् गोत्रप्रत्ययान्तादिदं विधानम् ॥ को विशेपोऽत माह-चसिष्टादीति ॥ इत्याहेति । रविनी ॥ (उयोतः) नन्वनयो. यथ गोत्रे साधुत्वम् । अपत्याण मा बा. (मन्यविकन्यायेन प्रयोगव्यवस्थामाप्यम् ) -भरमादेवेति ।। महोपस्य सानिववारपादः पदावा- प्राप्तेिराइ-पदावति । समासान्तलोपरतुन, बहरत्यादिभ्य.'इति यदि वसन्तादिप्याथर्वणशब्दः पठ्यते-अथ - प्रतिपेयात् ॥ नन्दनपत्याणनमेवात्रोदाहरणमस्त्वित्यत आर-गो. णमधीते आथर्यणिक इति न सिध्यति । प्राधिकारादिति । गोप्रचरणादित्यतो गोत्रपदाधिकारः ।। इहालाभिप्रेशचं साध्यम्-अर्याणमधीते, (०९० विधिसूमम् ॥ १।३।२ भा.५) याथर्यणमधीते, याथर्यणिक इति । १७०२ आथर्वणिकस्येकलोपश्च तम द्वयोः शम्दयोः समानार्ययोरेफेन विमहो- ऽपरसादुत्पत्तिर्मविष्यति-अयिरयिषन्यायेन । ॥४।३।१३२॥ तपया-अयमांसमिति विगृधायिफ्राादादुरप- (भगोऽधिकरणम्) तिर्मयति-पायिफमिति । एवमायर्पणमधीत (घारापोधकमाष्यम्) इति विगृह-आयर्षणिक इति भयिष्यति । अय. आपणिफस्येकलोपयाण्च पक्तव्यः । यायाणमधीत इति यिगृह-याक्यमेवमयिष्यति तत्रा- येणा-धर्मः, आयर्पण:-मातापः। मिसंयन्धमानं पर्तव्यम-माथपंगियानामिदमिति। . (प्रदीपः) अण्वतन्य इति । 'कोपिधरहातिपदादर' न घेदानीमन्यदायणियानां सं भयितुमदंति, इलसापानीपचार ।। अन्यदतो धर्मादानायादा. भारत आह- नैप दोपः।

·२२० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.३पा.२आतस्य विकारः सूत्रे . (प्रदीपः) न चेदानी मिति । 'चरणाद् धर्माम्नाययोः' (प्रदीपः) तस्येदंवचनादिति । तस्यग्रहणं धादि- इति वचनादर्थान्तरे प्रत्ययाभावादित्यर्थः ॥ सम्बद्धस्य तस्यग्रहणस्य निवर्तकं घादीनपि निवर्तयति । तन्नि- (उयोतः) भाष्ये-तत्राभिसंबन्धमात्रमिति । तत्र आथ-! वर्तनसामर्थ्यात् 'तस्यैदम्' इत्यनेनापि विकारावयवयोर्षादयो न वैणिकसंबन्ध्यामाय इत्यथै सम्बन्धबोधकपष्ठीघटितवाक्यमेव प्रयोक्तव्यं भवन्ति । अन्यथा तनिवर्तनमगर्थक स्यादित्यर्थः । प्राग्दीव्यत न तु ततः प्रत्यय इति भावः ॥ आथर्वणसादृश्यादिति । सादृश्यं | इत्सवधिविशेषाश्रयेण तु अगादीनामधिकारादणादय इह सम्ब- चाथांनुष्ठिततया तत्क्रियाविषयत्वेनेति बोध्यम् ॥ ननु पुत्रधनादिक- प्यन्त इति विपर्ययोऽत्र न चोदनीयः- पादयोऽनुवर्तन्ताम् , मपि तेपां स्वमत आह.-चरणादिति । तस्येदम्'इत्यस्य व्यवस्था- अणादयो मानुतन्निति ।। पकमेतदित्यर्थः॥ (सूमाक्षेपसमाधानभाष्यवार्तिकम् ) किमर्थमिदमुच्यते? (७९८ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।२ आ. ६) याधनार्थ कृतं भवेत्। १७०३ तस्य विकारः॥४॥३॥१३३॥ ये तस्य वाधकास्तद्वाधनार्थम् । (विकारार्थप्रत्ययाधिकरणम्) कथं पुनरशैपिका शैपिकं वाधते ? (यार्तिकावतरणभाष्यम्) उत्सर्गः शेष एवासी। तस्येति वर्तमाने पुनस्तस्यग्रहणं किमर्थम् ? यो धुत्सर्गः सोऽपि शेप एव ।। (५५२५ तस्यपदप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ॥) (प्रदीपः) किमर्थमिति-सर्वस्यैव सूत्रस्याक्षेपः॥याध- ॥ * ॥ तस्यप्रकरणे तस्यपुनर्वचनं नार्थमिति । तस्येदम्' इत्यनाणादयो ,पादयश्चाणायपवादा शैषिकनिवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ विहिताः । तत्र विकारावयवयोरणादय एव यथा स्युस्तदपवादा घादयो मा भूवन्नित्येवमर्थमिदमुच्यते ॥ ये तस्येति । भण (भाप्यम्) तस्यमकरणे तस्यपुनर्वचनं क्रियते इत्यर्थः ॥ शैपिकनिवृत्त्यर्थम् । शैपिका निवर्त्यन्ते ॥ कथं पुनरिति । 'तस्येदम्' इत्यस्मात् 'तस्य विका- (प्रदीपः) शैपिकनिवृत्त्यर्थमिति । विकारावयषयो- र.' इत्यस्य पृथनिर्देशादनेन विधीयमानोऽप्प्रत्ययोऽशैषिकः (दयो मा भूपन्नित्येवमयं तस्य प्रहणमित्यर्थः । कथं विकारेऽप्राप्तान् घादीन् बाधत इति प्रश्नः ॥ उत्सर्ग (उझ्योतः) ननु वक्ष्यमाणप्रकृतिभ्यस्तत्तत्प्रत्ययैर्वाधादेव शैपि. | इति । असत्यस्मिन् पृथक् सूत्रै विकारोऽपि 'तस्पेदम्' इत्य. कसामान्यप्रत्ययनिवृत्तिः सिखेत्यत आह-विकारेत्यादि । भाष्ये | बान्तर्भावाच्छेपो भवतीति पादयः प्राप्नुवन्ति । उत्सर्गत्वं शैपिकत्यस्य तदधिकारविहितपादीत्यर्थ शति भावः ॥ विकारस्य प्रकृति विशेषासंबन्धात् । असति हि योगविभागे बि- (वार्तिकावतरणभाष्यम्) ल्वादिभ्योऽण् विकारे' इति वक्तव्यम् । तत्र प्रकृति विशेषसंबद्ध कथं च प्राप्नुवन्ति? एव विकार उपयुक्तत्वादशेषः स्यात् । प्रकृतिमानसंबद्धस्त्व- (मदीपः) कथं चेति । किमधिकारात् प्राप्नुवन्ति ? | नुपयोगाच्छेप एव स्यात् । सवि तु योगविभागे विकारस्या- अथ तस्यैदमिति वचनात् ? यद्यधिकारात् प्रामानां तस्यग्रहणेन ! विधावुपयोगादशेषत्वाद् घादीनामनाप्तिः । अप्राप्यनुमान- निवृत्तिः क्रियो तदा पुनरपि तस्येदम्' इत्यनेन प्राप्नुवन्ति । अथ | मेव बाघ इति भावः ।। 'तस्येदम् इत्यनेन प्राप्तानां तस्यग्रहणेन निवृत्तिः क्रियते,तदाऽसौ (उध्योतः) सर्वस्यैवेति । तस्येदम्' इत्यनेनेव सिद्धयोगवि. नोपपद्यते, उत्तरार्थवादस योगस तव चरितार्थत्वादिति । पयः प्रश्न इत्यर्थः ॥ नन्वपत्यादिचतुरथीपर्यन्वादन्यस्वेन कथमशैपि- करवसत आह-रास्तेदमित्यमादिति । पृथग्योगकरणार. तस्मग्रह- (उदयोतः) अधिकारादेव प्राप्तिसत्वात् कथं घेत्यनुपपन्नमत | गाथासाौपिपत्वमित्यर्थः । अयं भावः-'तत्र जातः' इत्यादिषु माह-किमिति ॥ सप्रेवेति । अर्धनिर्देशवसमर्थ विभक्तिरपि | 'शेपे' इति सवध्यदे, यत्र यत्र च तस्स सम्बन्भस्ते शैपियाः । अत्रच उपरत चरितार्थत्वमिमानः ।। पृथग्योगात्तस्यग्रहणाच तदसम्बन्ध इत्ययमशेषिक इति ॥ विकारे- (५५२६ प्रयोजनसाधकवार्तिकम् ॥ २॥) उप्राप्तानिति । अस्य शेषत्वामावात्तस्सेदमित्यनेनापि न मासिरिति ॥ * ॥ तस्येदंवचनात् प्रसङ्गः ॥ * ॥ मावः ॥ विकारोऽपीति । प्रकृतिविशेषासम्बद त्यादिः । उरस- गैस्वं चेति । योगदिमागे इति शेपः॥ उपयुसरवादशेष इति । (माप्यम्) तस्येदं विशेषा घेते-अपत्यम् समूहः, | उपयुतश्च-उचो वक्ष्यमाणो अत्यन्यत् ॥ गन्वप्राप्तौ कथ तदाधररयमत निवासा, विकार इति ॥ माह-अग्रासीति॥ तस्यापयमित रे यातिकमेतत् । तस्यानमाराद पति न वासि-परिगणनम् । वानिकस्वपोषनाय स्मारैशियामा ।

·विकारार्थमंत्ययाधिकरणम् ] तद्धिते विकारार्थप्रकरणम् । २२१ आक्षेपभाष्यम्) (प्रदीपः) न वेति । धादीनां प्राधान्यात्तस्यग्रहणे गुणे के पुनः शैपिकाणां विकारावयवयोः प्रामुवन्ति, | प्राक्तने निवर्तमानेऽपि निवृत्तिर्न शक्यते प्रतिपादयितुम् । न यावता सर्पमद्यापवादैव्यप्तिम् ॥ हि गुणानुयायि प्रधानं भवति । (प्रदीपः) के पुनरिति । शैषिकाणामिति निर्धारणे (उद्द्योतः) प्राधान्यादिति । विधेयस्वेन तत्त्वम् ॥ भा ये- पष्टी ॥ अपवादैरिति । वक्ष्यमाणैरणादिभिरित्यर्थः ॥ महता सूत्रेणेति । पादयो विकारावयवयोनेत्येव सूत्रं कार्यमित्यर्थः। (उड्योतः ) वक्ष्यमाणैरिति । केचित्कोपधादण्, केपु. (५५२८ सूत्राक्षेपे वार्तिकम् ॥ ४॥) चिदोरम्, केषुचिदनुदात्तादेरनिति मावः ॥ ॥ * ॥ अवयवे चाप्राण्योपधिवृक्षेभ्यो. (समाधानमाप्यम्) ऽनिवृत्तिः ।। *॥ इह न किंचिदुच्यते-"हलसीराहक्" (४।३।१२४) (भाप्यम् ) अवयवे चाप्राण्योपधिवृक्षेभ्योऽनि- इति॥ वृत्तिरिष्टा, तत्र च निवृत्तिः प्रामोति । पाटलि. कथं पुनरिच्छताऽप्यपवादः प्रामुवन् शम्यो पुत्रकाः प्राकाराः, पाटलिपुत्रकाः प्रासादा इति॥ बाधितुम् । तस्यग्रहणसामर्थ्यात् ॥ (प्रदीपः) अवयवे चेति । अवयवेऽर्थे घादीना नि- किमिदं भवानध्यारुह्य तस्यग्रहणस्यैव प्रयोजन- इति । पाटलिपुत्रस्यावयवा इति तस्येदमित्यनार्थे 'रोपधेतोः तत्वादप्राण्योषधिक्षेभ्योऽप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ पाटलिपुत्रका माह, न पुनः सर्वस्यैव योगस्य । प्राचाम्' इति वुन् । अवश्यमुत्तरार्थोऽर्थनिर्देशः कर्तव्यः ।। समर्थविभक्तिरपि तद्ययश्यमुत्तरार्था निर्देष्टव्या। (उद्योतः) ननु 'अवषयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः' इत्युक्तेः प्रकृता समर्था विभक्तिरतुवर्तते-'तस्येदम्' इति ॥ | तेपामवयवायनासम्बन्ध इत्यभिमानः ॥ पाटलिपुत्रस्येमे इति-द. कयं तद्भिग्नेभ्योऽवयवेऽनिवृत्तिरित्यत आह-अवयवेऽथें इति । (प्रदीपः) हलसीरादिति । हलशब्दः 'नविपयस्यानि- | लेनावयवघोघे घुभिष्टः, तदाह-पाटलिपुत्रस्यावयवा इति । यदा सन्तस्य'इत्याद्युदात्तः, सीरशब्दोऽपि कन्नन्तो नित्वात् । तत- | तत्सम्बन्धिनो येन केनापि रूपेण बोधे मृत्य इति भावः ।। चैताभ्या विकारे न कश्चिदणपवादोऽस्तीति ठक बाधित्वाऽणेव (५५२९ सूनाक्षेपे वार्तिकम् ॥ ५॥) भवति-हालः, सैर इति । कथं पुनरिति । 'हलमीराहक्' इत्ययमण एवापवादः कथमणैव शक्यो बाधितुम् , योगस्तू. ॥ * ॥ अण्मयटोश्च विप्रतिषेधानुपपत्ति- सरार्थ एव स्यादिति प्रश्नः॥ तस्यग्रहणसामर्थ्यादिति । मयडुत्सर्गात् ॥ * ॥ याधकबाधनार्थादणः पुनर्विधानादित्यर्थः । तस्यग्रहणमे. (भाप्यम् ) अण्मयटोश्च विप्रतिषेधो नोपपद्यते । धानन्यामिति तत्सामादित्युक्तम् । इदमर्याद्विकारस्योत्कर्षो | पठिप्यति हि विप्रतिपेधम्-'अणो वृद्धान्मयट्' मायकवायनार्थ एवेल। इति स विप्रतिषेधो नोपपद्यते। (उद्द्योतः) ननु हलसीराभ्यामपि 'अनुदाचादेरम्' इत्यस्य किं कारणम् ? प्राप्तिरत माइ-हलशब्द इति ॥ नन्वारमसामर्थ्यादेव बाधो भविष्यतीत्यत आह-योगस्विति ॥ ननु संपूर्णसूत्रसामर्थ्यमेव | यडुत्सर्गस्तस्याणपवादः, मयडुत्सर्गात् । निवर्तमानेषु शैषिकेषु वृद्धान्म- उत्सर्गापवादयोथायुको कुतो नोक्तमत आह-तस्यग्रहणमेवेति । तस्येत्यनुवृत्त्यैव सिद्धेरिति विप्रतिषेधः ॥ मावः । अर्थनिर्देशरतूसरार्थ इति बोध्यम् । तत्फरितमाह-इद- मर्थादिति ॥ (प्रदीपः) मयडुत्सर्गादिति । मयइत्सर्गः-शपिके निरत्तेषु सामान्येन विधानमित्यर्थः, अप्राप्त एय पृद्धारछे निलं (५५२७ सूनेणेप्टसाधनस्वाभावयोधकं चार्तिकम् ॥३॥) युद्ध' इति मयडारम्भात् । 'अनुदाप्तादे.' इत्ययमयदेव ॥ * ॥ न वा संप्रत्ययः॥ * ॥ कृतार्थः,तनाविशेषादम्मयटोः 'कोपधाच' इत्ययमपवादोऽगिति (भाप्यम् ) न पा संप्रत्यय इयता सूत्रेण, शैषि-शास्मयमित्सन मयन लभ्यत इत्यर्थ. ॥ काणां निवृत्ते। (उयोतः) मयदुरसगादिति-भादस मयटः सामान्पेन न हि काको पाइयत इत्येवाधिकारा निवर्तन्ते । विधानाव,नवन्यत्र प्राप्ते विधानादिपस्तदार-मयगुरसगइति। यदि सल्यपि विकारावयवयोःशपिका नेप्यन्ते, | पाठीवरपुरुषः ॥ ननु नित्य राति मयारणपवादत्वसमबारकपमुरस- महता सूण निवृत्तियंकव्या। मत्वमन आह-अप्राप्त एवेति । पिकासमेत्य योरप्रति तस्यामहणाम दिपस्यामार-पदमपादित्यादिमा रस-तिमापस्यान्वर म धामाबेन रिनाद, भम्या RT INनामादितिमपर ·૨૨૨ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.३ पा.रा. तत्य विकारः सूत्रे भारः ।। मनिषादिनि । मापसामान्यचिन्तदेवः ॥ भपया-मद्रायोः क्न्' इति तृतीयोऽनेन पाय-या इति । दो मिनि । गफ्ट्रयनापारशी समरस्त्यामाव इति भावः ।। जिन्दस्स फिस्पु विकल्पैनोदातत्वविधानांव पक्षे (५५५० तस्वमहणामापे इष्टसिदियोधकमेकदेशि आधुदासत्वादन् । पक्षे 'अनुदाप्तादेष इलम् ।। यार्तिकम् ॥६॥) ये चतुर्या इति । यथा निगानों व्यवहारः-पिका- ॥ * ॥ अनुवृत्ती हि छोत्सर्गापवाद र:-प्रेग इति । प्रिगतशब्दो यहुमोदिपूर्वपदप्रवियरेणा. विप्रतिषेधान्मयट् ॥ * ॥ पुदाप्तः । अवान् प्रथमः । जनपदलक्षणो यु दितीयः। गर्वोत्तरपदरक्षण उस्कृतीयः । तदवधिमणविहितो पुन् (माप्पम् ) अनुवर्तमानेषु दीपिय' युद्धाच्छ उ-चतुर्थः ॥ फेचिन्मध्य इति । यथा रपूर्ण पिकारो सर्गः । तस्यामपटावपयादी । अपवादयिप्रतिपे-पलप्राण प्रथमः । तदपवादयोः भगक्षापि' इति धान्मपर भयिष्यति। 'गोदेशे ठम्' इति युझठमोस्तुत्पपलयोरन्यतरो द्वितीयः। (प्रदीपः) अपवादयिप्रतिपेधादिति । शाराम्दा- रातः 'योपधारा' पति या फरशारिपाठा वतीयः। स्टायावलोरम्मन्टोः परस्पाग्मयर निप्पतीवर्षः॥ 'मनुप्यतास्ययोर्युन्' इति चतुर्थः। पूर्वमेया पापवे न त (रपोता) भाभ-होमगारयादनि एपोरगंसा- विचारानं मापते। वेनेय न परत्यागुम् पाप्पते । सतः 'फोरम्' परायो: मिरित्यर्थः । आरट, गरम पाप- | इलाम प्राहे कोपभाप' इत्या प्रसियवे ।। पारपारिभान समायोपसिरियः॥ न पश्चमाइति । रिफा शति पः । अन्यथा प्रायो (पपातिमोगदोपपरिवारमा पम्) पिकारः प्रामयः इति मपटापेर । अप्रा प्रथमः । सद. यचायतुच्यते-'म या संप्रत्यय इयता सूपेण पपादः पालाहमिति द्वितीयः । अत्र यंतीयः । मास पिकाणी निगृतेः'रति, एच ही चतुर्थः। रिचारान् पञ्चमः । निसं गद- संप्रत्यप एय। पठो गति॥ नामा दुलंमः । सिसोऽमाण तम्येदमित्येय । (रापोवा) गर भन्मापासना पापमानापारपणा मोऽयं पुनस्तम्प्रदन -सम्म सापयादगार मिरपाटन मार-पीनामिति ।। मरासमपर प्रसझे मनिरपवादफमपं प्रतिपादयसि । मा निपुण यति मारपी-पापनुपी frn गर ये शायर टिशीयानानपमपपादरयादा. शमस मालिकामापासार- पिप्पा सापागायोपरिमानामा मा नपान mer बरलTIAN ·अमोऽधिकरणम् ] तद्धिते विकारार्थप्रकरणम् । २२३ . त्तिर्मयडुत्सर्गात्' इति,मा भूद्विप्रतिपेधः। पुरस्ता (८०० विधिसूत्रम् ॥ १।३।२ आ. ८) दपवादा अनन्तरान् विधीन वाधन्ते इत्येवमणनं १७०५ विल्वादिभ्योऽण् ॥ ४३३१३५॥ वाधिप्यते, पयर्टन वाधिप्यते ॥ (अण्प्रत्ययाधिकरणम्) (प्रदीपः) यदपीति । अत्रयवे च प्राण्योपधिक्षेभ्य.' (आक्षेपभाष्यम्) इति प्रकृतिविशेषाद्विधीयमानोऽण् तस्मादेव शैषिकाणा वाधकः। किमर्थं विल्वादिपु गवीधुकाशब्दः पठ्यते, न न तु प्रकृत्यन्तरात् , खयमेवाभावादित्यर्थः ॥ अनमिति । कोपधादणित्येव सिद्धम् ? 'ओरम्' 'अनुदात्तादेश्व' इति सूनद्वयविहितं 'कोपधाच' इत्यण् । (५५३२ समाधानवार्तिकम् ॥1॥) 'वाधिष्यते' न तु मयटम् । मयटैव तु परत्वादण् वाधिप्यत ॥ * ॥ पिल्वादियु गवीधुकाग्रहणं इत्यर्थः॥ (उयोतः) स्वयमेवाभावादिति । एवञ्चार घादीनां निवृ- मयट्प्रतिपेधार्थम् ॥ * ॥ चावमि तस्येदमित्यनेन पाटलिपुत्रका इत्यादी बुनिसद्धिरिति भावः। (भाष्यम्) विल्यादिपु गवीधुकाग्रहणं क्रियते 'परत्वादणू वाधिष्यते' इति पाठः॥ भयप्रतिपेधार्थम् । मयडतो मा भूदिति ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-मयडत इति । परत्वात् 'मयबैतयोः' इति प्राप्तः ॥ (७९९ विधिस्नम् ॥ ४ । ३ । २ आ.७) १७०४ अवयवे च प्राण्योषधिक्षेभ्यः (८०१ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।२ आ.९) ॥४।३। १३४ ॥ १७०९ अनुदात्तादेश्च ॥ ४।३।१३९ ॥ (अवयवार्याधिकरणम्) (अनोऽधिकरणम्) (भाक्षेपभाष्यम्) (५५३३ पूर्यपक्षवार्तिकम् ॥१॥) किमर्थ विकारावयवयोर्युगपदधिकारः? ॥ * ॥ अनुदात्तादेरजो विधाने आयु- (५५३१ समाधानवार्तिकम् ॥ १॥) दात्तान्डीप उपसंख्यानम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ विकारावयवयोरुक्तम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) अनुदानादेरो विधाने आधुदासा- (भाप्यम् ) किमुक्तम् ? न्डीप उपसंख्यानं कर्तव्यम् । कुवली-कोवलम् , तत्र तावदुक्तम्-भवव्याख्यानयोयुगपदधिका- | वदरी-यादरम् । रोऽपवादविधानार्थः, कृतनिर्देशौ हि ताविति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । इहापि-विकारावयवयोर्युगपदधिकारोऽपया- न वकव्यम् । निघाते कृतेऽनुदाचादेरित्येय सिद्धम् । दविधानार्थः, कृतनिर्देशौ होतावों-"तस्पेदम्" न सिध्यति । (४।३।१२०) इति॥ किं कारणम् ? (प्रदीप.) कृतनिर्देशौ होताविति । यद्यपि शेपिक- (प्रदीप ) कुवलीति । कुवलवदराब्दी 'प्रामादीना, नित्त्यर्पत्वमुक्तम् , तथापि तदनपेक्ष्य 'धचित्तावदणादयस्सि-च' इत्याधुदात्तो ताभ्या गौरादित्वान्टीप् ॥ द्धाः-भास्मनं मार्तिकमित्यादी' इत्यभिसवन्धाय-एतदुक्तम् ॥ (उयोतः) माधुदाचारडीप इत्यस्य-आपदाचप्रतिक- (उद्दयोत.) तदनपेक्ष्येति । यथा सामान्यविधानेऽपि 'खे | नीषतादित्यर्थः । प्राम' इत्यादिम्यवस्साऽभिधानमूलिया, वयाऽननिधानादेव यादीनां (५५३४ एकदेशिसमाधानवार्विकम् ॥२॥) विकारावयवयोरभाव इति सदनपेक्षेति भाव । तथापि तदनपेक्ष्यै. ॥ * ॥ पदस्य धनुदात्तादित्वम् ॥ * ॥ तदुतम् सेव प्पिटे साम्प्रदायियः पाठः।। (भाप्यम् ) पदस्य हि नियातः, मुयन्तं च पदम्, उधाप्रातिपदिकाच प्रत्ययो विधीयते ॥ १ भवन मासोधिर इसनेन प्रायोरियल्पावि- परिपासिमिया रस प्रामजनपदमनुप्पेभ्य' बेषमरियम पनीयमामो भाग्यपरियोग्य एवणानायका सद. प्रधर उक्त योर मनभियानासारस्वानस्तानिय मोनीपम:- प्राप्यो पापम्पमतिया, माग्यो भविषम्योपा भव मलपत् माते पर प्रत्यास्यामादमियरामाबमोशिपासमा भारविनिमा प्रासादिपति प्रसासनम्बरकोराgarima समिति सूरे देवयानन्तरमिस मसभा कासास ·२२४ उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ. ३पा.२आ. मयदे॒तयो० सूत्रे (प्रदीपः) पदस्येति । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति | सुपि' इति सुप्याद्युदात्तः । केवलस्त्वयमुणादिप्वन्तोदात्ती वचनात् । इह चानुदात्तादिग्रहणस्य ज्याप्रातिपदिकविशेषण- | निपातित इत्यनुदात्तादिः । तस्माद्विभक्त्युत्पत्तेः प्रागनुदात्तादि- त्वात् । यथोक्तम्-वृद्धाद्धावर्णस्वरयलक्षणे च प्रत्ययविधौ | त्वमाश्रयणीयम् ।। तसंप्रत्ययार्थमिति ॥ पूर्षस्य निघात इति । प्राग्व्यवस्थितस्य निघात इत्यर्थः ॥ (उयोतः) ननु सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तेस्तस्यैवानुदात्तादिलं गर्भशब्द इति। 'अतिगृभ्यां मन्' इति प्रत्ययस्य नित्वात् ॥ विशेषणम् , अतो न दोषोऽत आह-अनुदात्तादिमणस्पति । (उड्योतः) नन्वायुदात्तादिविषये परस्यापि विधातदर्शना- एवञ्च डयन्तादेरेव प्रकृतित्वम् , न च तदनुदात्तादीति भावः ॥ पूर्वस्य निघात इत्यसङ्गतमत आह-प्रागिति । प्राव्यवस्थितस्य (५५३५ समाधानवार्तिकम् ॥ ३॥) तु तत्समकालमेव निघातः, असनिहितस्य तु पश्चादाने । अतः ॥ * ॥ न वा समर्थस्यानुदात्तादि- 'अनुदात्तौ सुम्पिती' इति भाष्येण न विरोध इति बोध्यम् ।। भाष्ये-तसादिनिरिति । स प्रत्ययस्वरेणोदात्तः ॥ इनन्तायः त्वात् ॥ * ॥ प्रत्यय इति । इन्नन्तान्ङीपि यः पदवप्रयोजकः सुप् स तापत्प्रथम (भाप्यम्)न या वक्तव्यम् । ततो निघात इति सुबुत्पत्तेः पूर्व डयन्तस्यानुदात्तादित्वामावाद- किं कारणम् ? मोऽप्राप्तिरित्यर्थः ॥ यावत्येवेति । यदैवेत्यर्थः ।। समर्थस्यानुदात्तादित्वात् । समर्थमनुदात्तादि- (पदकृत्यभाप्यम्) त्वेन विशेषयिष्यामः॥ पदग्रहणं किमर्थम् ? नैवं शक्यम् । इह च प्रसज्येत-वाचो विकारः, (५५३६ समाधानवार्तिकम् ॥ ४ ॥) स्वचो विकार इति । एतद्धि समर्थमनुदात्तादि । ॥ * ॥ पदग्रहणं परिमाणार्थम् ॥ * ॥ इह च न स्यात्-सर्वेषां विकारः सर्व इति । (भाप्यम् ) पदग्रहणं कियते, परिमाणार्थम् । पदावधेर्यथा स्यात् , वाक्यस्य मा भूत्-“अनुदात्तं न चेदेवमुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पदमेकर्जम्" (६।१।१५४) इति ॥ न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति-यावत्येव (प्रदीपः) पदग्रहणमिति । यस्य पदत्वं भविष्यति द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावस्तावत्येव पूर्वस्य निघात | तस्यैवैकवर्जमनुदातं यथा स्यात् पदसमूहस्य मा भूदित्येवमर्थ इति, ययं भिक्षादिपुगर्भिणीशब्दस्य पाठं करोति। पदप्रहणमित्यर्थः ॥ फथे रात्वा शापकम् ? (उदयोतः ) यस्य पदरयमिति । इदमुपलक्षणम् । यावत: मिक्षादिपु गर्भिणीशब्दस्य पाठे एतत्प्रयोजनम्-मामपि निपातार्थमित्यपि योच्यम् । पदत्व तावति येऽचो भाविनस्तेपामुदाचादिप्रवृत्तिकालेऽसनिहिता- अनुदातादिलक्षणोऽन् मा भूदिति । यदि च पदस्य निधाता, गर्भशब्दोऽयमायुदात्त- (८०२ विधिसूमम् ॥ ४ ॥ ३ ॥ २ भा...) स्तस्मादिनिः । इग्नन्तायः प्रत्ययः प्रामोति स ताव- | १७१२ मयदैतयोर्भापायामभक्षाच्छा- स्म्यात् । तसिनयस्थिते निघातः । तत्र कोऽनुदा- दनयोः ॥ ४।३।१४२ ॥ त्तादिलक्षणस्यामाप्रसः? पश्यति त्वाचार्य:- यायत्येव द्वितीयस्य सरस्य (मयटोऽधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) प्रादुर्भायस्तायत्येय पूर्वस्य निघात इति । अतो किमर्थ भयछतयोरित्युच्यते ? मिक्षादिपु गर्भिणीशदं पठति ॥ (प्रदीप.) किमर्थमिति । विकारायययी प्रतावेवेति (मीपः)न घेति । भिपत्युपत्ता सलो अन्तस्या- मायः॥ मयडिति । एतयोरिलेतम्मिा गरि पुनर्विधान सालि मन्यते । ग घ परदेसनेन विरोधः, समर्धा- मयटो भपति, सचापयादविषयेऽपि प्रात्य पद्यते ॥ गरपम्प माप्रातिपरिकस्य शामिविशेषारनाथयणात् ।। (उयोतः) गायेतयोरिधिमा समाराधरापम् । पतीति । 'गाकाय शिमगा पात्, प्राति- 7 भार-एक्योरिनीति । योगविभागारमा का विधान- पररयोग पागोमागेदात्तयम् । सर्वसम्मय 'सस्स | यः ॥ तस्मान्नैवं शक्यम् ॥ Komcom- पोमिनियम ANA । 'रामाय..पुरासस "feोरिखपने 18.

·अञोऽधिकरणम् ] तद्धिते प्राग्दीव्यतीयप्रकरणम् । ' २२५ . Karinear- - (५५३७ समाधानवार्तिकम् ॥ १॥) (मदीपः) विकारावयवयोरिति । कपोतस्य विकारो ॥ ॥ मयदैतयोर्वचनमपवाद- यत्-मांसं-कापोतम् , तस्यापि निकारो रसो भवति, पोता- वयवस्य सपथ्यादेः कापोतस्यावयवोऽन्यो भवतीति वृद्धत्वा. विपयेऽनिवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ न्मयदप्रसझे तन्नित्यर्थमविधानमित्यर्थः ।। (माष्यम् ) मयद्वैतयोरित्युच्यते, अपवादविषये (उड्योतः) सक्थ्यादेः कापोतस्येति । ननु अस्य प्राग्यो. ऽनिवृत्तिर्यथा स्यादिति । विल्यमयम् , वैल्वम् । पधिवृक्षवामावाच्चिन्त्यमिदं भाष्यमिति चेत्, न, प्राणित्वारोपेणा- (५५३८ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) क्षरित्याश्यात् ।। ॥ * ॥ एतयोरित्यर्थनिर्देशः॥ * ॥ (५५४० समाधानाक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) (भाष्यम् ) एतयोरित्यर्थनिर्देशो द्रष्टव्यः । द्वेष्य ॥ *॥ न वा दृष्टो ह्यवयवे समुदाय- विजानीयात्-योगयो, प्रेत्यययोति । शब्दो विकारे च प्रकृतिशब्द- तदाचार्यः सुहृद्भूत्वाऽन्याचष्टे-एतयोरित्यर्थः स्तस्मान्मयडभावः ॥ * ॥ निर्देश इति ॥ (प्रदीपः) योगयोति । योगयोः प्रत्यययोर्वा विषये (भाप्यम्)न वैतत्प्रयोजनमस्ति । मयडित्यर्थः स्यादिसर्थः॥ किं कारणम् ? (उद्द्योतः) योगयोरिति । 'पलाशादिभ्यो वा' 'शम्या: दृष्टो ह्यययवे समुदायशन्दः, तद्यथा-पूर्व प- प्लन्' इत्येतयोरित्यर्थः ।। प्रत्यययोः-अञ्ष्लमोरित्यर्थः ।। श्वालाः । उत्तरे पञ्चालाः । तैलं भुक्तम् । घृतं भुक्तम् । शुक्ला, नीलः, कृष्ण इति । विकारे च प्रकृतिशब्दःविकारे च प्रतिशब्दो (८०३ विधिसूमम् ॥ ४ ॥ ३।२ भा.) दृश्यते । तद्यथा-शालीन् मुझे मुद्रैः, शालि: १७२४ जितश्च तत्प्रत्ययात् ॥४॥३१५४॥ विकारं मुद्गविकारेणेति । (अशोऽधिकरणम्) तस्मान्मयडभावः तस्मान्मयडतोनभविष्यति। (मदीपः) तयोर्विकारावयवयोर्यो नित्प्रत्ययस्तदन्ता- (प्रदीपः)न वेति । यदा कपोतावयवसमध्यादेर- द्विकारावयवयोरेवाम् भवतीति सूनार्थः॥ वयको विवश्यते तदा कपोतशन्दादेव साथ्याद्ययययतरम् (उद्योतः ) विकारावयवयोरेवेति । एवकारः सरूपकप- भविष्यति । पोतविकारमासतेच कपोतशब्दान्मासविकारे नपरः । मचिचद्रहित एव पाठः॥ रसे इत्यर्थः॥ (माक्षेपमाप्यम्) (उद्योतः) यदा पोतेति । अव चारोपः सूत्रारम्भेऽप्या- किमर्थमिदमुच्यते? वश्यकः । अन्यथाऽवयवे प्राण्यादित्वाभावात्ततोऽवयवे प्रत्ययो दुरु- (प्रदीपः) किमर्थमिति । अन्तरेणापि सूतं सिद्धि पपाद एवेति बोध्यम् ॥ मत्या प्रक्षः॥ (प्रत्याक्षेपभाप्यम्) (उयोसः) अन्तरेणापीति । यध्यमाणप्रत्याख्यानरीखेति नैतद्विवदामहे-अवयचे समुदायशब्दोऽस्ति नास्तीति, विकारे या प्रतिशब्द इति । (५५३९ समाधानयार्तिकम् ॥ ॥) कि तहिं? ॥ * ॥ विकारावयवयोर्विकारावयव- विकारावयवशन्दोऽपि त्वस्ति, तत उत्पत्तिः प्रामोति ॥ युक्तत्वान्मयट्रपतिपेधार्थ जितश्च (५५४१ प्रत्याक्षेपनिराकरगयार्तिकम् ॥३॥) तत्प्रत्ययादमो विधानम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) विकारो यिफारेण युज्यते, अययये. ॥ * ॥ विकारावयवशब्दात्मसग इति नायययः । विकाराययययोर्षिकारावयययुक्तत्या. चेन तेनानभिधानात् ॥॥ न्मयट् ग्रामोति । प्यते चामेय स्यादिति । तया. (भाप्यम् ) विकारावयपराप्दात् प्रसङ्ग रति न्तरेण यतं न सिस्पतीति मयट्सतिपेधार्थ मितय | पेचन। तत्प्रत्ययादमो विधानम् । एयमय मिदमुच्यते । किं कारणम्! 'मदरफोरिहर 'बोगोरोनि ५...R.R.न। तोय.पा. भावः ॥ २९पा..

·२२६ उधोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाप्यम् । [अ.३पा.रा.जितश्च तत्प्रत्ययात् सूत्रे द्यते। । , तेनानभिधानात् । न हि विकारावयवशब्दादु तस्मादस्तु न तेनानभिधानादित्येव । स्पद्यमानेन प्रत्ययेनार्थस्याभिधानं स्यात् । असमि इह तर्हि कापोतो रस इति-प्राणिशब्दो नोपप- धानात्तत उत्पत्तिन भविष्यति ॥ तच्यावश्यमनभिधानमाश्रयितव्यम् ॥ नैप दोपः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः-योऽसावाद्यः (प्रदीपः) तेनेति । मयटः 'कापोतमयम्' इति विका- | कपोतः सलोमकः सपक्षा, न संप्रति प्राणिति, रावयवयोः प्रयोगाभावादित्यर्थः ।। कथं तन प्राणिशब्दो वर्तते ? इति । (उध्योतः) प्रयोगाभावादिति । मयटः प्रयोगेण तदर्था- अथमतमेतत्-प्रत्यन्यया विकाराभवन्तीति । नवगमादित्यर्थः ।। इहापि न दोपो भवति ॥ (५५४२ आक्षेपवार्तिकम् ॥४॥) (मदीपः) अन्यनेति । 'गोश्च पुरीपे' इति विकारे प्रत्ययं ॥ * ॥ अभिधाने ह्यन्यतोऽपि मन्यते । यदा तु पुरीपं नावथको नापि विकारस्तदा गोमयद मयट्प्रसङ्गः॥ * ॥ तत्प्रत्यय एव न भवतीति लुकः प्रसा एव नास्ति । द्रुवय- (भाष्यम् ) अभिधाने सत्यन्यतोऽपि मयटू प्रस- | शब्दो दोर्विकार इति 'माने वयः' इति धयप्रत्ययान्तः। एताभ्या- ज्येत । वैल्वस्य विकार इति ॥ मनुदात्तादिलक्षणोऽन् ॥ (५५५३ सिद्धान्त्येकदेशिवार्तिकम् ॥ ५॥) औष्ट्रकीति । दृद्धलक्षणस्य मयटो लकिकृतेऽनन्तत्वाभा. चादीकाराप्रसाः ॥ ॥*॥ तस्मात्तत्प्रत्ययान्ताल्लुग्वचनम् खुनश्चेति । पाणिनीयलक्षणे दोषोद्भावनमेतत् ॥ (भाष्यम् ) तस्मात्तत्प्रत्ययान्ताल्लुग्वक्तव्यः॥ पालाशीति । पलाशस्य विकारः । 'पलाशादिभ्यो वा' (प्रदीपः) तस्मादिति । यदनभिधानं नाधीयते तदा | इति पक्षेऽ । तदन्ताद्विकारे मयटो लुकि ईकाराप्रसशः । 'मितश्च तत्प्रत्ययात्' इति सूत्रमपनीय बैल्वमयादिनित्य | पाणिनीयलक्षणे त्वजन्तादनि सतीकारः सिध्यति ।। 'तत्प्रत्ययाल्लुक्' इति वक्तव्यम् ॥ काशकृत्स्नेति। अणन्तस्य स्त्रियामध्येण्यामनुपसर्जनत्यादी- (सिद्धान्तभाप्यम्) कारप्रसमः॥ यदि लुगुच्यते, कर्थ गौमयं भस, द्रौवयं मान. तस्मादिति । यस्माल्लुकि पालाशीति न सिध्यति तस्मादन- म्, कापित्थो रसः? इति । भिधानान्मयटोऽनुत्पत्तिराधयितव्या । अन्यत्र गोमयादु द्रुवयात् फलाच लुग्वक्तव्यः । केपांचित्तु ग्रन्थः-'नैष दोपः, अध्येत्र्यामभिधेयाया- इह तर्हि-औष्ट्रकी, अनन्तादितीकारो न मण ईकारेण भवितव्यम् । यश्चाध्येव्या वर्तते लप्सः सः, यश्च प्राप्नोति। श्रूयते उत्सनस्तरसादीकारः । अथ का पुनरस्तु-न तेनान- इष्टमेवैतत्संगृहीतम् , औष्ट्रिकेत्येव भवितव्यम् । भिधानादिति' । इह हि सौनागाः पठन्ति भयाकृतमसह इति । अनेन यद्यपि काराकृतना परिहता तथाप्यापिशला न इह तर्हि-पालाशी समिदित्यनुपसर्जनलक्षण | परिहता भवति । पालाश्यापिशले न सवदेते। 'तस्मात् अस्तु ईकारो न प्राप्नोति। न तेनानभिधानात्' इत्येप पाठो युक्तः ॥ मा भूदेवम्-अञ् योऽनुपसर्जन मिति,अनन्ता इह तहीति । उद्गतप्राणे मांसे प्राणिवाचिन. कपोतश- दनुपसर्जनादित्येवं भविष्यति । ब्दस्य वृत्तिः। सत्या वृत्तौ प्राणिवाचित्वाभावादसे मांसविकारे नैवं शक्यम् । इह हि दोपः स्यात्-काशक- कापोतशब्दो न सिध्यतीति चोद्यम् ।। स्तिनाप्रोक्ता मीमांसा काशरस्त्री तामधीते का. कथं तनेति । तनापि लोके कपोतशब्दो दृश्यत इति वारुत्मा ब्राह्मणीति, अणन्तादितीकारः प्रसज्येत। प्रश्नः ।। राप्रपयाधुगिति । प्रितम्य तत्मत्ययात्' इति सूत्रघटकभित त्यस्य धारित इति कपन या नालामिसस्य वार्तिकत्वेन निदेशा फूत इति विचारणीय प्रखान्यानाद तस्मयादिस्यस्य विकारावयवप्रत्यया तासुगियर्थः । तथाष | मेतत्सपीमिः ॥ पिदार मिद्धिमप्रसमाप्तादिकाराकमपडतात्मलयस्य लुकि 'नल. तत्प्रत्यय एवेति । 'गोथ पुरीपे इस्यतेन विहितो गयर पुरीपस्य मषम्'तिम मक्तीला विकारामावान विकारार्थ इति तत्मत्स्यासक्' इति ध्यासघटफ्तस्प्रत्ययपदार्थ चिर-अन्यरेत्यादिवातिकमेतद, ध्याच्यामाप्यन्तु अस्य लुममिति तात्य एवन मवतीत्यर्थः । तत्मत्ययपदस्य च न विकारावययमत्यय इसमाद । म्यास्यामाभ्यं च प्रकल्प यन्ति । सत्र समीचीनम् । ग्यारयामाम्यस माप्यनुप भस्य च मपटो न विकारात्यमिति माया। छम्न माध्यतिर दोषमाधिप्य समाहितमिति कपनमेव पर स्यात् समस्या पाणिनीयधणे-मित तमलयादिति सूत्रे क्षिपदो माष्पहतव समाहिता, २ नपातिककृतमयमपि दोषो माण्यवृत्तव ·प्रत्ययातिदेशाधिकरणम् ] तद्धिते प्राग्दीव्यतीयप्रकरणम् । ૨૨૭ प्रकृत्यन्वया इति । प्रकृतेरन्वयो येषु ते प्रकृत्यन्वयाः । किंचातः? प्रकृतिरेव विकाररूपतामापद्यमाना विकारावस्थायामपि क्वचि. यदि विज्ञायते-क्रीते ये प्रत्यया विहितास्ते भ- प्रकृविशब्देनाभिधीयत इत्यर्थः ।। पन्ति परिमाणाद्विकारावयवयोरिति, (उयोतः) मन्यते इति । गोश्च पुरीपे' इति तु पुरीषरूपे प्रत्ययमानं प्राप्नोति। विकारे एवेति नियमाधमिति भावः ॥ यदा स्विति । इद चिन्त्यम् , अथ विज्ञायते-परिमाणात् क्रीते ये प्रत्यया माध्यविरोधात् । शरीरसबद्धाहारविकारत्वाच्च शरीरविकारत्वमपि विहितास्ते भवन्ति विकारावयवयोरिति, तसिन्द्रष्टव्यम् ॥ कापित्थो रस इति-भाष्ये--कपित्थशब्दाफले प्रकृतिमात्रात् प्रामुवन्ति । विकारे प्रत्ययेऽणि तस्य लुकि 'रघावन्ते' इति मध्योदात्ततया फल- तस्मात्- वाचिन: 'अनुदाचादे.' इत्यत् ।। चुनश्चेति-चेन 'सीय' इति यसो ग्रहणम् । न चै शामी. (प्रदीप.) प्रत्ययमात्रमिति । मुद्रैः क्रीतं मौद्रिकमिति लशम्दात् ष्लनन्तादनि डोपि आधुदात्तं पदम्, अभेदविवक्षायां | क्रीते विहित इति शूर्पस्य विकार इत्यनापि प्राप्नोति ।। पित्वान्डीयन्तोदात्तं स्वादिति वाच्यम् । माध्यमामाण्यात् ष्लन- प्रकृतिमात्रादिति । 'शूर्पादनन्यतरस्याम्' इत्सन्छनौ हलस्य ष्टित्वस्यैवागीकारान्न दोष इत्याशयः ।। विकार इत्यनापि प्रामुतः॥ भाष्ये-ईकारः प्रसज्येतेति । किं चानुपसर्जनादित्यस्य (उयोतः) शूर्पस्येति । तत्र हि शूदिष्टिः, पर ठश्च ।। तदन्तविशेषणत्वेऽनुपसर्जनादित्यस्य वैयर्थ्यमपि, 'बहुकुरुचरा' इत्य (५५४४ सूत्रार्थसम्पादने एकदेशिवार्तिकम् ॥ १॥) त्रापि प्रसगादिति बोध्यम् ॥ ॥ * ॥ क्रीतवत्परिमाणादङ्गं च ॥ * ॥ न परिहृतेति । स्त्रियामित्यस गृहमाणविशेषणत्वेनेद परिहर्तु (भाष्यम् ) अहं च क्रीतवदिति वक्तव्यम् । शक्यमिति चेत्-तुल्य पालाश्यामपि-इति बोध्यम् ।। तत्तर्हि वकव्यम् ? वृत्तिरिति । आरोपः-इत्यर्थः ॥ सत्यां वृत्ताविति। आरोपे न वक्तव्यम् ॥ इत्यर्थः । न सिध्यतीति । प्राणित्वामावाद 'प्राणिरजतादिभ्योऽञ्' (प्रदीपः) अङ्गं चेति । 'कालेभ्यो भववत्' इत्यत्र इत्यस्याप्राप्तेरिति भाव. ॥ चोग्रमिति । विकारलक्ष्येकप्रकृतेर्विकारे | यदुक्तं सिद्धं तूभयनिर्देशात्' इति तदेवानेन प्रतिपाद्यते । मा प्रत्यय इति प्रत्याख्यानपक्षे इद चोद्यमित्यर्थः ॥ ग्रहणेन प्रत्यासत्या परिमाणमेव गृह्यते । तेनायमर्थो भवति- भाध्ये-न संप्रतीति । मरणोत्तरावस्यायामित्यर्थः ॥ तनापि क्रीतार्थे यथा परिमाणमनं यथा च परिमाणात् प्रत्ययस्तथा लोके इति । तथा चारोपेणान्यत्र वृत्तावपि प्राणिवाचक्रवाक्ष- विकारेऽपि परिमाणमझ प्रत्ययय । तेन यस्मात्परिमाणात् तिरिति भावः । प्राणिवाचको यो दृष्टस्ततः प्रत्यय इत्याद-इति कीते यः प्रत्ययस्तस्मादेव स विकारेऽपि भवति । बोध्यम् ॥ न वक्तव्यमिति । क्रीते परिमाणादित्येवान्यतरविशेष- प्रकृतेरिति । प्रकृतिवाचकशब्दस्वेत्यर्थः ।। णत्वे परिमाणस्य सिद्धे वतिनिर्देशात्सर्वसादृश्यपरिग्रहार्थादुभय- विशेषणं परिमाणग्रहणमर्याद्भवतीत्यर्थः । (८०४ अतिदेशस्त्रम् ॥ ४।३।२ मा. १२) (उद्द्योतः) ननु झीतेऽस्याविधानाच, 'श्रीनवदङ्गम्' इत्य- १७२५ क्रीतवत्परिमाणात् ॥४॥३१५५॥ माता इति, ये क्रोवे विहिनासे परिमाणाद्भवति-इति वाऽर्थः । युक्तनत आइ-कालेभ्य इत्यादि ॥ अन्यतरेति । कीते ये परि- (प्रत्ययातिदेशाधिकरणम्) (कार्तिकोचाधसाधने भाप्यम्) (जिज्ञासाभाप्यम्) शीतयदिति यतिनिर्देशोऽयम् । यदि च याभ्यः कथमिदं विज्ञायते-क्रीते ये प्रत्यया विहितास्ते | प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन फ्रीते प्रत्यया विहिता- भवन्ति परिमाणाद्विकारावयवयोरिति, स्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेपणेन परिमाणाद्वि- आहोस्वित्परिमाणात् फ्रीते ये प्रत्यया विहि- कारावयवयोर्भवन्ति, ततोऽमी प्रीतवत् एताः तास्ते भवन्ति विकारावयवयोरिति? स्युः। मेव मितपसादिसूत्र प्रसाचष्टे । ताह-अमेरिपधायामिति 'विचार' जि.पाटा । EिET मारो मध्य रस्सा भी , गोधयादिसूमोपनमाह-~गोश पुरीपे इति रिवति । पूर्वमेव पारम्ते' इति मध्योदात्यानासरित्सति माते, म गति रिम् । विसरविरोधभेदविवधाषा शिवार मामिल मिनसस्य प्रत्या स्पाने माराममायानयोः फळभेदरूप दोरम विपति-मष शामीति। वाटिककारो तिमादिसस्य स्थाने समावि स्त्र माह । माम्मचरण विभिनेविस ANIL NA पूर्ण (प्रत्याध्यानरत भिम उपत्यपादितम्य विद्यारि शिसार देखामिल प्रकाराने मांसवारिता मोरयप्पस प्रानिमाविरा. भारप्रागिरायोनितिम मामोतोमा ·२२८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४म. ३पा.२ आ. क्रीतवत् सूत्रे अथ हि प्रकृतिमात्राद्वा स्युः प्रत्ययमानं वा फि कारणम् ? स्थात्, नामी क्रीतवत् कृताः स्युः॥ मनवकाशत्वादपवादो मयट् । (५५४५ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ २॥) अनवकाशो मयट् सावकाशमनं वाधिप्यते । ॥ * ॥ अणो वृद्धान्मयट् ॥ * ॥ स कथमनवकाशः? यद्यनुवर्तन्ते शैपिकाः। (भाष्यम् ) अणो वृद्धान्मयडिस्पेतद्भवति विम- अथ निवृत्ताः शैपिकाः, तिपेधेन । वृद्धमायुदात्तं मयटोऽवकाशः॥ अणोऽवकाशः-तित्तिडीक तैत्तिडीकम् । (प्रदीपः) नवेति । 'ओरलोऽनुदातादेरनश्च' इति य उक्तो मयटोऽवकाशः-काष्ठमयम् । इहोभयं प्रामोति-शाकमयम् ॥ विप्रतिषेधस्तन्निराकरोति ॥ यद्यनुवर्तन्त इति । तस्य (मदीपा) अण इति । 'कोपधाच' इति विहितात् ॥ णोऽन्यपूर्वको भवतीति छस्पेवायोऽपि बाधक इत्यर्थः । एतच्च विकारः' इत्यन शैपिकाणामनुत्तो छ प्राप्ते मयडारभ्यमा- (५५४६ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥३॥) याध्यसामान्यचिन्ताया येन नाप्राप्त इति न्यायस्यानवतारा- ॥ * ॥ ओरञोऽनुदात्तादेरमश्च ॥ * ॥ देतघ्यायानपेक्षयोच्यते ॥ अथेति । तनिस्ती विध्यन्तर- । (भाष्यम् ) ओरजोऽनुदात्तादेरमश्च मयड् भ. | पूर्वो मयटू न भवतीति काठमयादौ सावकाशः परत्वादेयानं यति विप्रतिपेधेन। याधते, न त्वपवादत्वादिसर्थः ।। ओरोऽवकाशा-अरडु-आरडवम् । (उझ्योतः) 'प्राण्याश्च' इत्यस्य पौनरुक्त्यपरिहारायाइ- भयटः स एव । ओरल इति । इदं कोपधाणोऽप्युपलक्षणम् ॥ ननु छैनेवासा येन इहोभयं प्राप्नोति-दारु-दारुमयम् । नाप्राप्त्यभावात कथमनोऽपि वाघोऽत आह-एतच्चेति । न्यायान- अनुदात्तादेरज्भवतीत्यस्यावकाशः-कौवलम् । पेक्षाया हेतुन्यायानवतारः ॥ तनिवृत्ताविति । सन्निवृत्तिवोधकतस्य- जरदृक्ष-जारवृक्षम् । ग्रहणसामर्थ्यात् 'तस्येदम्' इत्यनेनापि विकारे छाप्राप्तिरिति भावः ।। मयटः स एच। (५५४९ विप्रतिषेधखण्डनवार्तिकम् ॥ ६॥) इहोभयं प्राप्नोति-आम्रमयम् ॥ ॥ * ॥ प्राण्याश्च ॥ * ॥ (प्रदीपः) कौवलमिति । कुवल्या विकार इत्यर्थेऽञ् ।। मयटः स एवेति । काष्ठमय मिति, काठशब्दस्यायुदात्त (भाष्यम्) अयं चाप्ययुक्तो विप्रतिषेधः-योऽयं त्वात् ॥ आम्रमयमिति । आम्रशब्दः 'अमितम्योदीर्घश्च' मयटःप्रापयत्रश्च । इति रगन्तोऽनुदात्तादिः ॥ किं कारणम् ? (उड्योतः) भाष्ये-कौचलमिति पाठः । कुवली-कोवल अनवकाशत्वादपवादो मयडित्येव । मित्यपपाठः । एवमग्रेऽपि-गृध्र-गार्धमित्यपपाठः । गार्धमित्येव ।। अनवकाशो मयट् , स यथैव ओरञमनुदात्ता. (५५४७ विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ ४॥) देरजं च बाधते, एवं प्राण्यामपि याधेत ॥ ॥*॥ मयटः प्राण्यञ्चिप्रतिषेधेन ॥ * ॥ (प्रदीपः )प्राण्याश्चेति । पूर्वन विप्रतिषेधाभावेऽपी- (भाष्यम् ) मयटःप्राण्यञ्भवति विप्रतिपेधेन । टसिद्धिर्भवत्येव-दारुमयमाम्रमयमिति । प्राण्यनि तु तदभावे पाण्यनोऽवकाशः-गार्धम् । चापं भासमितीष्टं न सिध्यति, मयप्रसगात् ।। मयटः स एव । (उद्दयोतः) ननु पूर्ववार्तिकेनैव सिद्धाविद व्यर्थम् , अतस्ततो इहोभयं प्राप्नोति-चापम् । भासम् । विशेष दर्शयति--पूर्वन्नेति । अपवादत्वेनेति भावः ॥ मयप्रसं- प्राण्यम्भवति विप्रतिपेधेन ॥ गादिति । अपवादत्वादिति भाव. । यधेतदित्यादिना भाष्ये कोप- (प्रदीपः) गामिति । गृध्रस्य विकार इत्यर्थ. ॥ धलक्षणाणो मयटश्च विप्रतिषेधः स्थाप्यते । अनाधिकारे शेषिकानुवृत्ती (५५४८ विप्रतिषेधखण्डनवार्तिकम् ॥ ५॥) मयर छापवादः । कोपधाच' इत्यण 'ओर' रसाधनोऽपवादः । ॥ * ॥ न याऽनवकाशत्वादपवादो तत्रापवादविप्रतिषेधो न्याय्यः । अननुवृत्तौ तु लोपधाणोऽम व मयडपवादत्वादयुक्त, स स्यात् इति बोध्यम् । पुरस्तादिति मयद॥ * ॥ म्यापाङ्गीकारे तु मपटो नापवाद इति सर्वथा युको विप्रतिषेध इति (भाप्यम्) न चैप युको विप्रतिपेधः, योऽय- तात्पर्यम् । तद्धनयन् पश्यति-मयटा परस्पारकोपधलक्षणोऽण मनोमयटश्च । याध्यत इति ॥ . पाशवस्या दातावादनुदाचादेरम न मामोतीति मयट एवापमप्रकाश इति भावः।

·"लुगधिकरणम् ] तद्धिते प्राग्दीव्यतीयप्रकरणम् । २२९ (५५५० एकदेशिवार्तिकम् ॥ ७॥) यदि तेन स्याद् , इह न स्यात्-श्याविधो वि. ||तस्मान्मयडिधाने प्राणिप्रतिषेधः॥ कारः शौवाविधम् ॥ (भाष्यम् )तस्मान्मयविधाने प्राणिभ्यः प्रतिषेधो (प्रदीपः) सापकाद इति ।मयटा परत्वाद् वाध्यमान- त्वात् ॥ अयमिति । अनेन परत्वान्मयटो वाधनात् ॥ चकव्यः। स तर्हि वकव्यः। श्वाविध इति । श्वानं विध्यतीति क्विम् । 'नहिति' इति दीर्घः । कृत्वरेणोत्तरपदस्यान्तोदात्तत्वादनुदात्तादित्वम् । अन न वक्तव्यः॥ (प्रदीपः) तस्मादिति । 'नित्यं वृद्धशरादिभ्योऽप्राणिनः' मयडभावात् प्राण्यञ् भवति-इति 'द्वारादीना च' इति घृद्धि- प्रतिषेध ऐजागमश्च ॥ इति वक्तव्यमित्यर्थः॥ (उदोतः)परत्वादिति । अपवादशब्दो बाधकमात्रपर (सिद्धान्तभाष्यम्) इति भावः ॥ मयडमावादिति । प्राण्याना परत्वादानेन तद. मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् वाधन्त इत्येवमयं भावो बोध्यः ।। मयट् ओरजमनुदात्तादेरजं च वाधिप्यते, प्राण्यानं न वाधिप्यते ॥ (८०५ विधिसूत्रम् ॥ ४ ॥३।२ भा. १३) यद्येतदस्ति–'मध्येऽपवादा' 'पुरस्तादपवादा' १७३३ फले लुक् ॥४।३। १६३ ॥ इति, माऽनुवृतशैपिकाः। पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् याधन्त इत्ये. (लगधिकरणम्) चमयमण असं वाधिप्यते, मयटन याधिप्यते । (५५५२ सूत्राक्षेपे वार्तिकम् ॥ १॥) (प्रदीपः) यद्येतदस्तीति । यद्येतदाधीयत इत्यर्थः ॥ ॥ * ॥ फले लुग्वचनानर्थक्यं माऽनुवृतनिति । वृतेः 'युद्भयो लुडि' इति वा परस्मैपदम् । प्रकृत्यन्तरत्वात् ॥ * ॥ 'पुपादिद्युतादि' इति च्लेरडादेश । शैषिकाणा निवृत्त्यनु (भाष्यम् ) फले लुग्यचनमनर्थकम् । वृत्त्योरपि विप्रतिषेधोपपत्त्या मयटा परत्वास्कोपघलक्षणोऽण किं कारणम् ? बाध्यत इत्यर्थः ॥ प्रकृत्यन्तरत्वात्, प्रकृत्यन्तरमामलकशब्दः फले (उद्योतः) वृतेरनुदाचत्वात्परसैपद कथमत आह-घृते. वर्तते । एकान्तदर्शनात् मामोति ॥ (५५५१ विप्रतिपेधवार्तिकम् ॥ ८॥) (प्रदीपः) प्रकृत्यन्तरत्वादिति । आमलकादिशब्दः ॥ * ॥ अनुदात्तादेरजः प्राण्य- फले न यौगिकः-आमलक्या. फलमिति । किं तर्हि ? जातिश- विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ ब्द एवेत्यर्थः ।। (उद्द्योतः) ननु यौगिकत्वेऽपि अणप्रकृत्यपेक्षयाऽन्यत्वमरत्येवेत्या (भाप्यम् ) अनुदात्तादेरजः प्राण्यञ्भवति विप्र- | आह-आमलकादिशब्द इति । पल हि वृक्षस्य नावयवः, अना- तिषेधेन । रमकत्वात् । नापि विकारः, स हि द्विविध.-प्रकृत्युपमर्दक -क्या अनुदात्तादेरऽभवतीत्यस्थावकाशः-जरवृक्षः | मसादिः, प्रकृर्व्यपदेशान्तरकारी वा-यथा खादिरः सुव इति । फल -जारवृक्षम् । तु नैवविधमिति सत्र प्रत्ययानाहे. प्रकृत्यन्तरखमावश्यवनिति मावः ।। प्राण्यजः स एव । (५५५३ सूनाक्षेपे वार्विकम् ॥ २॥) इहोभयं प्रामोति-कपोत-कापोतम् । ॥ * ॥ एकान्तदर्शनात्मसङ्ग इति प्रापयन्भवति विप्रतिषेधेन ॥ चेट्टक्षे लुग्वचनम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) जरदृक्ष इति । जरदृक्षशब्दः समास (भाप्यम् ) एकान्तदर्शनात्मसग इति चेत्, वृक्षे खरेणान्तोदात्तत्वादनुदात्तादि. ॥ स एवेति ।-गामिति । लुग्वकव्यः। फपोतराब्दः 'लपावन्ते' इति मध्योदात्तत्वादनुदात्तादिः । वृक्षोऽपि हि फलफान्तः। (उध्योतः) कोते उमयमायुपपादनापाइ-कपोत इति । (प्रदीपः) एकान्तदर्शनादिति । आमलपया अवयवे (विप्रतिषेधोपपादकं भाप्यम्) मामलकं यते, ततय यौगिक एव फले भामलकरामद इल.॥ फलैकान्त इति । फलमेरान्तो यसेति बाबीहिः । फः पुनरम विशेपः, तेन या सति, यनेन या? सापयादः स निधिः, मयं पुनर्निरपवादः। 'पटमेधावमितिक,पष्टमेशाम्तोऽस्पेनिश. पा. रिति॥ । - ·२३० उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४३.३पा.२आ. लुप् च सूत्रे । यदि संबन्धदर्शनाद्यौगिकत्वमामलकशब्दस्य फले व्यवस्थाप्यते | प्यन्ति ब्रीह्यादयः, तद्वाचिनामित्यर्थः ॥वीहय इति । विल्वा- तदा संबन्धाविशेषादामलकस्येयमामलकी वृक्ष इति वृक्षावयविनि | यम् ॥ यवा मापा इति । 'तृणधान्यानां च द्यपाम्' इत्याधु- प्रत्ययमुत्पाद्य लुग्विधेयः । तस्मादुभयत्राप्यागलकादयो | दात्तत्वादौत्सर्गिकोऽण् । मुद्रशन्दात्-बिल्वाद्यण् ॥ जातिशब्दा एव खभावतो वर्तन्त इत्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः ॥ (५५५५ संग्रहयार्तिकम् ॥ २ ॥) (उद्द्योतः) भाष्ये-एकान्तदर्शनादिति । एकान्तोऽवयवः॥ ॥ * ॥ पुष्पमूलेषु च बहुलम् ॥ * ॥ आमलक्या अवयव इति । अवयव्युत्पत्तेः प्रागसत्त्वादनारभकेऽपि (भाप्यम्) पुप्पमूलेषु बहुलं लुब्धक्तव्यः । म. ‘दन्तशृंगादी गवाद्यवयवत्ववद फलमप्यवयव इति भावः । एवं विकार- त्वमपि बोध्यम् , प्रकृतेरवस्थान्तरस्यैव विकारत्वात् । भवति चाफलिता- | ल्लिका, करवीरम् , विसम् , मृणालम् । वस्थायाः फलितावस्था-अवस्थान्तरमिति । एवं चामलकीमयमित्यादि. न च भवति–पाटलानि मूलानि ॥ लुगावश्यक इति भावः ॥ भाष्ये-फलैकान्तशम्देन फल इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलि विरचिते व्याकरण- वृक्षयोः संवन्धो दर्शितस्तदाह-यदि संबन्धेति ॥ लुम्विधेय महाभाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीये पादे इति । आमलकीयो वृक्ष इत्यादि निवृत्त्यर्थमिति भावः ॥ स्वभा- द्वितीयमाह्निकम् ॥ वतो वर्तन्त इति । अतिप्रसगस्त्वनभिधानाद्वारणीय इति भावः ॥ पादश्च समाप्तः - (८०६ विधिसूत्रम् ॥ ४।३।२ भा. १४) (प्रदीपः) पाटलानीति । पाटलिशब्दो विल्वादिः ॥ १७३६ लुप् च ॥४।३ । १६६ ॥ इत्युपाध्यायजैय्यटपुत्रकैय्यटकृते भाष्यप्रदीप चतुर्थ- (लुपोऽधिकरणम्) स्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ (५५५४ संग्रहवार्तिकम् ॥१॥) (उड्योतः) पाटलिशब्दस्य वृद्धत्वान्मयडुचितोऽत आह- ॥ * ॥ लुप्प्रकरणे फलपाकशुषामुप बिल्वादिरिति॥ संख्यानम् ॥ * ॥ इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपो. (भाष्यम् ) लुप्प्रकरणे फलपाकशुपामुपसंरयानं क्ष्योते चतुर्थाध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ फर्तव्यम् । नीहया, यवाः,मापाः, मुगाः, तिलाः ॥ (प्रदीपः) फलपाकशुपामिति । फलपाकेन ये शु- . पादश्व समाप्तः। अस्मिन् पादे सूत्रवार्तिकसंख्या। प्राचनयोगः आदिके | आहिके | आहिकमंडल- १ २ योगः सर्वयोगः व्याख्यातसूत्राणि ३२ ४६ ८.६ अव्यायातसूनाणि ८१० ८७ १२२ ९३२ समुदितसूत्राणि १५. ११९ १७३८ पातियानि ५४४३ ११२ ·छनो विभाषाधिकरणम् ] तद्धिते ठगधिकारप्रकरणम् । २३१ , चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थे पादे (५५५९ संग्रहवार्तिकम् ॥ ४ ॥ ॥ * ॥ गच्छतो परदारादिभ्यः ॥ * ॥ प्रथममाह्निकम् । (भाष्यम् ) गच्छतौ परदारादिभ्यष्ठरवक्तव्यः । (८०७ अधिकारसूत्रम् ॥ ४॥1आ.) पारदारिका, गौरतल्पिकः॥ १७३९ प्राग्वहतेष्ठक् ॥ ४।४।१॥ (८०८ विधिसूत्रम् ॥ ४।४। भा.२) (ठकोऽधिकरणम्) (५५५६ संग्रहवार्तिकम् ॥ १७४७ आकर्षात् एल् ॥४४॥९॥ ॥ * ॥ ठक्प्रकरणे तदाहेति माशब्दा- (एत्मत्ययाधिकरणम्) दिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (प्रत्ययानां पित्त्वनिर्धारणे भाष्यम्) (माध्यम् ) ठक्मकरणे तदाहेति माशष्दादिम्य इह केपांचित्साहितिकं पत्वम्, केपांचित्यि- उपसंय्यानं कर्तव्यम् । माब्दिकः, नैत्यशब्दिकः, दर्थम् । कार्यशब्दिकः॥ तत्र न ज्ञायते केपां साहितिकं पत्यम् , केपां (प्रदीपः) तदाहेति । तदिति कर्ममा निर्दिश्यते न पिदर्थमिति? तु द्वितीया समर्थविभक्तिः, 'आहौ प्रभूतादिभ्यः' इत्यतो भेदेन तंत्र कि न्याय्यम् ? वचनात् । तेन पदसमुदायादयं प्रत्ययः । माशब्द इत्याह- परिगणनं कर्तव्यम् ॥ माशन्दिकः, नित्यः शब्द इलाह-नैत्यशन्दिकः-इति। (५५६० परिगणनवार्तिकम् ॥ १॥) तन पदसमुदायार्य इतिना प्रत्यवमृश्यमानो वचनक्रियासंवन्या ॥ * ॥ आकर्पोत्पादेर्भस्त्रा- स्कर्म संपद्यते । अप्रातिपदिकत्वातु द्वितीयाऽनुत्पत्तिः ॥ दिभ्यः कुसीदसूत्राच। (उयोतः) ननु तदाहेति द्वितीयासमर्थात्प्रत्यय इति लभ्यते। आवसथात्किसरादेः न च तद्युकम् , वाक्यात्प्रत्ययविधानेन वाक्यस्य द्वितीयानत्वासमा- दाइ-दिति कर्मेति ॥ भेदेन वचनादिति । तेन हि पदा पितः पडेते ठगधिकारे ।। * ॥ देव द्वितीयानाविधीयते ॥ केवल 'मा'शब्दोच्चारपितरि प्रत्ययस्या- (प्रदीपः) इहेति । एकस वाऽनेकस्य वा पकारस्य व्या- निष्टेराह-मा शब्द इति । शम्दो मा कारीत्यर्थः । वृत्ती नपरस्य श्रुत्या विशेषानवधारणात्साहितिकेऽपि वा पकारे 'अनचि करोतिक्रियाऽन्तर्भूता दोध्या । भाष्ये माराब्दमाहेलरपाठः ।। च' इति द्विवचनविधानादनेकपकारत्वसंभवारसंशयः॥ आक- (५५५७ संग्रहवार्तिकम् ॥ २॥) पेंति । लोकः-वार्तिककारः सदिग्धानसदिग्धाय भ्रान्तिनिरा. ॥ * ॥ आही प्रभूतादिभ्यः ।। * ॥ साय पर्यजीगणत् ॥ पडेत इति । विधिवाक्यापेक्षं पदत्वम्, (भाप्यम् ) याही प्रभूतादिभ्यप्ठग्यक्तव्यः । प्रभू-प्रत्ययास्तु सप्तैते ॥ तमाह-प्राभूतिकः, पार्याप्तिकः ॥ (उयोतः) एकस घेति । 'भलादिभ्यन्' श्यादाययं (प्रदीपः) प्रभूतमाहेति । क्रियाविशेषणत्वात्कर्मत्वम् ॥) संदेहः । नन दुसीदसूत्रे ठन्छचो योविधानापदित्ययुक्तमत मार- (५५५८ संग्रहवार्तिकम् ॥ ३॥) विधिवाश्येति ॥ ॥ * ॥ पृच्छतौ सुलातादिभ्यः ॥ * ॥ (भाप्यम् ) पृच्छतो मुस्मातादिभ्यप्ठग्यक्तव्यः । (८०९ विधिसूत्रम् ॥ ४. मा.३) सोनातिका, सौसराधिकः, सौखशायनिकः ॥ १७५५ विभापा विवधात् ॥१७॥ (प्रदीपः) पृच्छताविति । तिटन्तानुकरणमेतत् । तर (नो रिमापाधिकरणम्) शन्दे कार्यासमवात्तिदन्तायें ठग्विधिः। (उयोवः) भाही पग्छताविति । गुल्मादारवर्य. (५५६. पूरकवार्तिकम् ॥1॥) मिश्विरी ॥ छौ प्रकारान्तरमप्यार-तिस्तेति । ॥ * ॥ वीवधाचेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सोराशायनिके उमलित, मनुदिशादिश्वार॥ वधिकः ॥ नाममा पि, पीरपि१.varपुर timri-टो दो-ति- पिया पूwit-fired nिa ·२३२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४अ.पा.१आ.चूर्णादिनिः सूत्रे । । , तत:- (प्रदीपः) वीवधाचेति वक्तव्यमिति । अत्र विव- मविपयं स्यात् , येऽन्ये उपचारास्तत्र न स्यात् । धशब्दवीवधशब्दो पर्यायौ । तत्राविरविकन्यायो न संभवति, कृत्रिमं महत्सु विहितमिति ॥ उमाभ्यां प्रत्ययस्येष्टत्वात् । ततो वीवधाच्चेति वक्तव्यमित्युक्तम् ।। (प्रदीपः) निवृत्त एवेति । पवित्रणा निर्दृत्तमित्यस्यैव (उध्योतः) उभाभ्याम्प्रत्ययस्येति । छन इत्यर्थः । वीवधिकः' वाक्यस्य निवृत्तिः स्यात्, न तु पक्तिः क्रियत इत्यादेरपी. इलस्यापीष्टत्वादिति गावः । एकदेशविकृतन्यायेनैव चीवधग्रहणस्य | त्यर्थः ॥ कृत्रिमं महदिति । प्रत्ययप्रयोगमन्तरेणापि मह- सिद्धाविदं व्यर्थमित्यन्ये । विवथवीवपशग्दो स्वतत्रावेव, न प्रकृति त्वादीनि कृत्रिमशब्दार्थविशेपणानि स्युरियर्थः ॥ विकारभावापन्नाविति वार्तिकाशयः ।। (उयोतः) ननु कृत्रिम मइदिति प्रयोग इष्ट एवेत्सत माह-प्रत्ययप्रयोगमिति । कृत्रिमं महदितिवत् महती कृत्रि- (८१० विधिसूत्रम् ॥ ४।४।१ मा. ४) रित्साद्यपि प्रयुज्यतेति भाग्याथै इति भावः ।। १७५८ ३र्मन्नित्यम् ॥४।४।२०॥ (सिद्धान्तसाधकभाष्यम्) (मप्प्रत्ययाधिकरणम्) एवं तर्हि भाव इति प्रकृत्य इमव्वक्तव्यः । कु- (पदकृत्यभाष्यम्) हिमा भूमिः, सेकिमोऽसिरित्येवमर्थम् । नित्यग्रहणं किमर्थम्? ततो वक्तव्यम्-त्रे, विभाषा मा भूत्। -श्वेम भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् , पूर्वस्मिन्नेव योगे विभाषा- -नित्यम्, ग्रहणं निवृत्तम् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्- -नित्यं ध्यन्तादिमविति। (प्रदीपः) विभापा मा भूदिति । द्वे अत्र विभाषे किमर्थमिदम् ? संभवतः । एका महाविभाषा, अपरा-"विभाषा विवधात्' इति । नित्यं ध्यन्तमिमचिपय एव यथा स्यात् , फेव.. तत्रान्तरेणापि नित्यग्रहणं पूर्वसूत्र एवानन्तरस्य विभाषाग्रहण- | लस्य प्रयोगो मा भूदिति ॥ स्मासस्तित्वादननुवृत्तवान्महाविभाषा नित्यग्रहणेन निवर्त्तते । (प्रदीपः) भाव इति प्रकृत्येति । भाववाचिनः इतर:-'अनन्तरा विभाषा निवर्खते' इत्युक्तम्-इति मरयाऽऽह- शब्दानितेऽर्थे इमब् विधेय इत्यर्थः ॥ त्रेरिति । पूर्वेण सिद्धे नैतदस्तीति॥ इतरः साभिप्रायंप्रकाशयति-इदंतहीति॥ | निसार्थ वचनम् । तेन निर्वृत्ते तावद्वाक्यं निवर्त्यते । ततो (उड्योतः) ननु 'अण् कुटिलिकायाः' इत्यत्राननुवृत्या 'विभाषा | निलमिलनेनोपचारान्तरविषयस्यापि वाक्यस्य निवृत्तिः नियत विवधाव' इत्यस्यास्वरितत्वादेव निवृत्तिसिद्धेविभाषामाभूदित्यसगतमत | इति तद्विषयता निप्रत्ययस्य सिध्यति । आह-द्वे अग्नेति ॥ माध्ये-इदं वहौति । महाविभाषानिवृत्त्य- (उयोतः) ननु भावे इमविधाने कुटिमा भूमिरिरहदा- हरणासंगतिरत आह-भाववाचिन इति । कुटनं कुस्तेन निर्नु. (५५६२ नित्यग्रहणप्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) तत्यर्थः । ततो नित्यमित्यनेनेति । शखो नित्यं पाडुर इपिवत् ॥ * ॥ मंन्नित्यवचनं विषयार्थम् ॥ * ॥ नित्यशब्दोऽयोगव्यवच्छेदार्थः । तत्र हि न कदाप्यपाण्डुर इति प्रती- (भाष्यम् ) नित्यं ध्यन्तं मयिपयमेव यथा यते । एव च योऽय निर्वृते इम' स -यन्तास्ववेत्यर्थ इति भावः । स्यात् , केवलस्य प्रयोगो मा भूत् । यद्यपि केवलसूत्रेऽपि योगविभागेन तरसामध्योदयमर्थः साधयितुं अस्ति प्रयोजनमेतत् । शक्यते, तथापि मम्पदाकरणबोधनाय भगवता वार्तिकपूर्वक कि तहीति? योगविभागो दर्शित इति बोध्यम् ।। (वयोवः) तदाह-नित्यं ध्यन्तं मविषयमेवेति। नित्य- पदस्यैवार्थ एक्यारेण दर्शितः ।। (८१, विधिस्वम् ।। ४।४।१ आ. ५) (५५६३ एक्देशिप्रयोजनवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ तत्र यथाधिकारं तद्विपय- १७६१ चूर्णादिनिः ॥ ४।४।२३ ।। प्रसङ्गः ॥ ॥ (इनिप्रत्ययाधिकरणम्) (माप्यम् ) तम यथाधिकारं तद्विपयता Ar. (सून प्रत्यारयायकभाष्यम्) मोति । निर्दृत इति यतते, तेन निर्वृत एव त्र्यन्तं अयं योगः शक्योऽवतुम् । तपिपताल म. पाठः । तपयतेतिमयमयविषयता पिप्रध्यमानस्य मिथ्यतीपथा। मप्रगयो' विषमपा:। मित्यर्थः ।।

·ठकोऽधिकरणम् | तद्धिते ठगधिकारप्रकरणम् । २३३ नेप कथं चूणी, चूर्णिनौ, चूर्णिन इति? (प्रदीप ) संसृष्टे चेति । लवणद्रव्यसंसृष्टमपि यल्लवण- इनिनैतन्मत्वर्थीयेन सिद्धम् ॥ रस न भवति, जन न दृश्यते लवणशब्द इत्यर्थः ।। (प्रदीपः) इनिनेति । ठक्तु 'संसृष्टे' इत्यनेनानभिधानान्न भविष्यतीति भावः ॥ (८१३ विधिसूत्रम् ॥ ४।४।१ भा. ७) १७६८ प्रयच्छति गर्यम् ॥ ४॥३०॥ (८१२ विधिसूत्रम् ॥ ४।४।१ मा. ६) (ठकोऽधिकरणम्) १७६२ लवणाल्लुक ॥४।४ । २४ ॥ (सूत्रनिदेशाक्षेपभाष्यम्) (लुकोऽधिकरणम्) अयुकोऽयं निर्देशः, यदसावल्पं दत्वा बहु (५५६४ सूत्रप्रत्याख्याने वार्तिकम् ॥१॥) गृहाति तद्गीम् । ॥ * ॥ लवणाल्लुग्वचनानर्थक्यं रस. कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः? वाचित्वात् ॥ * ॥ (प्रदीपः) अयुक्त इति । उत्तम! यदल्यं ददाति (माष्यम्) लवणाल्लुग्वचनमनर्थकम् । न तत् गद्यम् । यत्त्वल्पं दत्वा बहु गृह्णाति तदेव गीमित्यर्थः । किं कारणम् ? (उद्दयोतः) उत्तमणे चायमिष्यते न च तत्र प्राप्नोति-इत्याह-- रसवाचित्वात् । रसवाच्येष लवणशब्दः, उत्तमर्ण इति । एव च न तत्र प्रत्ययार्थः । यत्र चाधमणे प्रत्य- संसृष्टिनिमित्तः। याधः, न तत्रेप्यत इति भावः ।। आतश्च रसवाची॥ (प्रदीपः) रसवाचित्वादिति । रसस्य गुणत्वाद् गुण- (५५६७ निर्देशसाधकवार्तिकम् ॥ ॥) वाचिना शुक्लादीना गुणगुणिनोरभेदोपचाराद् गुणित्तिदर्शना. ॥ * ॥ प्रयच्छति गाय ॥ * ॥ सार्थो लुकेत्यर्थः ॥ (भाष्यम् ) इति । सतर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः। (उद्दयोतः) रसस्य गुणरवादिति । द्रव्येण द्रव्यस्यैव च न कर्तव्यः। ससष्टव्यवहारादिति भाव. ॥ ननु समवायादिससर्गस गुणेनापि तार्थ्याचाच्छन्दयं भविष्यति-गाथै गम् ॥ सवाद ततोऽपि प्रत्ययः स्यादित्यत आह-अभेदेति । भेदे एच संसृष्टन्यवहारः, न हि गुणगुणिनोः स इति भावः । रूपादिव- चतुर्थ्यन्तात् प्रत्ययो विधेय इत्यर्थः । (प्रदीपः) गायेति । द्विगुणाय प्रयच्छति द्वैगुणिक इति द्रसशस्दस्स गुणिसमानाधिकरणत्वामावेऽपि शुक्लादिवलवणशब्दस्य तस्वमिति तात्पर्यम् । लवणद्रव्यससष्टे लावणिक इति त्वनभिधाना- (५५६८ निर्देशोपपादकवार्तिकम् ॥ २॥) दारणीयमिति तत्त्वम् ॥ ॥ * ॥ मेस्याल्लोपो वा ॥ * ॥ (५५६५ लवणशब्दस्य रसवाचकत्वबोधकवार्तिकम् ॥२॥) (भाष्यम् ) मेस्याच्छन्दलोपो वा द्रष्टव्यः । द्वि- ॥ * ॥ असंसृष्टे च दर्शनात् ॥ * ॥ गुणं मे स्यादिति प्रयच्छति-द्वैगुणिका, त्रैगुणिकः॥ (माध्यम् ) असंसृष्टेऽपि हि लवणशब्दो वर्तते । (प्रदीपः) मेस्याल्लोपो वेति । उपचारापेक्षया विक- तद्यथा-लवणं क्षीरम् , लवणं पानीयमिति ॥ | पार्थो वाशन्दः । द्विगुणं मे स्यादिवि वाक्यात प्रत्यय , मे- (प्रदीपः) असंसृष्टे चेति । लवणेन द्रव्येण यदससृष्टं स्याच्छन्दलीपश्च । लवणरसयुक्तं तत्रापि लवणशब्दस्य दर्शनाद् गुणशब्दत्व- (५५६९ लक्ष्यसाधकवार्तिकम् ॥३॥) मेवास्येत्यर्थः ॥ ॥ * ॥ वृद्धधुपिभावः ॥ * ॥ (५५६६ रसवाचकरवयोधकवार्तिकम् ॥ ३॥) ॥ * ॥ संसृष्टे चादर्शनात् ॥ * ॥ (भाप्यम्) वृद्धवृधुपिभावो वक्तव्यः। वाधुपिकता (प्रदीपः) वाधुपिक इति । पृसर्य धनं प्रयच्छती. (माम्यम्) संसृष्टेऽपि च यदा नोपलभ्यते, त्यर्थः॥ तदाह-अलवणः सूपः, अलवणा यवागू, अलवणं शाकमिति॥ (उयोत ) वृक्षमिति । योऽरवृद्धिदानमगीकृत्य पर. कीय धन गृहीला बहुपक्ष्येऽन्यसै यच्छति तत्रैवानियत इमन्ये । सनुशाहरण..पुरके नाठि। .

·२३४ उयोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.४ पा. १ आ. शक्तियथ्योरीकक् सूत्रे (८१४ विधिसूत्रम् ॥ ४. भा..) एवं तर्युत्तरपदलोपो द्रष्टव्यः । शिल्पमिव- १७७९ धर्म चरति ॥४॥४॥४१॥ शिल्पम् । मृदङ्ग्यादनं शिल्पमस्य-मालिका, मौरंजिका, पाणविका, पैठरिकः ॥ (ठकोऽधिकरणम्) (प्रदीपः) अभ्यासपूर्वक क्रियासु कौशलं शिल्पम् । (५५७० पूरकवार्तिकम् ॥१॥) मृदादिपु द्विविधा क्रिया-अभ्याहननलक्षणा, निष्पादनलक्षणा ॥ * ॥ अधर्माच ॥ * ॥ च । तर विशेषानुपादानात् पृच्छति-किं यस्येति ॥ (भाष्यम् ) अधर्माच्चेति वक्तव्यम् । आधर्मिकः॥ एवं तहीति । उपचरितत्तिःशिल्पशब्द आश्रीयत इत्यय- (प्रदीपः) अधर्माच्चेति । तदन्तविधेः 'प्रहणवता प्राति- | मेवेवशब्दलोपः। कुम्भकारस्य हि मृदनो मुख्य शिल्पं वादकस्य पदिकेन निषेधाद्वचनम् । 'येन विधिः' इत्सन 'धर्मान्ननः' इति | तूपचरितम् ॥ मृदङ्ग्यादनमिति । लोके तु मार्दगिकशब्दस्य वार्तिकमनपेक्ष्यैतदुक्तम् ॥ मृदङ्गवादनशिल्पोऽभिधेयः । तन साहचर्यान्मृदङ्गवादने मृदा- शब्दस्य वृत्तिविषये वृत्त्या गतार्थत्वादप्रयोगो वादनशब्दस्य ॥ (६.५ विधिसूत्रम् ॥ ४।४।१ भा. ९) (उध्योतः) ननु लोके द्रव्यसौन्दर्यजनकक्रियाकौशले शिल्प- १७८७ ऋतोऽञ् ॥ ४।४।४९ ॥ शब्दप्रसिद्धर्मृदङ्गवादनकौशलवति कथ प्रत्ययोऽत आह-अभ्यासे- (अत्रोऽधिकरणम्) त्यादि। मुख्यगौणसाधारणमिद लक्षणम् ॥ द्विविधैति । तत्रान्त्ये मुख्यम् , आधे औपचारिकम् । स्पष्ट चेद भाष्ये ॥ विशेपानुपादा- (५५७१ पूरकवार्तिकम् ॥ १॥) नादिति । गोगसैव ग्रहणमित्यर्धवोधकविशेषानुपादानादित्यर्थ. ॥ ॥ * ॥ नृनराभ्यामब्वचनम् ॥ * ॥ उपचरितेति । मुख्येऽनमिधानेन सामर्थ्यादुपचरितस्य ग्रहण, (भाष्यम्) नृनराभ्यामश्चेति वकव्यम् । नुर्घ- मिति भावः ॥ उपचरिवमिति । मृदङ्गवादनमिति शेषः, कचित्तु ा-नारी नरस्यापि-नारी ।। तथैव पाठः । तदुपचरित शिल्पमित्यर्थः ॥ नन्वे मार्दङ्गवादनिक (प्रदीपः) नृनराभ्यामिति । नृशब्दस्य सूत्रेणैव सिद्धे | इति स्थादत आइ-तन साहचर्यादिति ॥ वृत्तिविषये वृत्येति । प्रत्यये दृष्टान्तत्वेनोपादानम् । यथा नृशब्दादम् भवति, एवं तद्धितवृत्तिविषये लक्षणयेत्यर्थः । मृदगवादनशब्दावनभिधाना- नरशब्दादपीत्यर्थः॥ त्प्रत्ययाभाव इति भाव. ॥ (उड्योतः) नरशम्दादपीति । ठग्निवृत्यर्थ वचनम् । मनेनै- वोभयो या सिद्धाया नृनरयोवृद्धिश्चेति गणसूत्रमनापम् । सर्वथा (८१७ विधिसूत्रम् ॥ ४।४। भा. ) आधुदात्तत्वात नुर्नरस्य वा तज्जातीयैव धम्यति जातिप्रतीतिरपि सिद्धा । नरीति तु नरस्येष्यत एव । नृशम्दाऽत्तु डीपोऽनभिधा- | १७९७ शक्तियष्टयोरीकक् ॥ ४५९ ॥ मम्, तच तवाप्यावश्यक पुयोगेन डीपो वारणायेत्याहुः ।। (ईककोऽधिकरणम्) (५५७२ पूरकवार्तिकम् ॥ २॥) (सूत्रन्याससमर्थकं भाष्यम्) ॥ * ॥ विशसितुरिड्लोपश्च ॥ * ॥ किमर्थमीकगुच्यते, न कगेवोच्येत? (भाष्यम् ) विशसितुरिलोपश्चाञ्च वकव्यः । कारूपसिद्धिः-शाकीकः, याष्टीफ इति? विशसितुर्धय॑ वैशस्त्रम् ॥ शक्तियट्योरीकारोऽन्ते, कशब्दश्च प्रत्ययः॥ (५५७३ पूरकवार्तिकम् ॥३॥) न सिध्यति । ॥ * ॥ विभाजयितुर्णिलोपश्च ॥ * ॥ विभाषा चैव हि शक्तियष्टयोरीकार, अपि च (भाष्यम्) विभाजयितुर्णिलोपश्चाञ्च वकव्यः । "केऽणः" (७०१३) इति हसत्वम् प्रसज्येत । विभाजयितुर्धर्म्य-बैभाजित्रम् ॥ एवं तर्हि-इकगुच्यते। का रूपसिद्धिा-शाकीको याष्टीक इति । (41६ विधिसूत्रम् ॥ १।। भा. १०) सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति, यस्येति लोपः प्रामोति ॥ १७९३ शिल्पम् ॥ ४।४। ५५ ॥ इकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति ॥ (उसोऽधिकरणम्) यदि तर्हि प्रामुवन विधिरिकारोच्चारणसामा (मनिष्ठ निवारकं भाष्यम्) द्वाध्यते, सवर्णदीर्घत्वमपि न प्रामोति । किं यस्य मृदङ्गः शिल्पं स मार्दनिकः? यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थका स विधिर्याप्यते । किंचाता? यस्य तु विधेनिमित्तमेव, नासौ वाध्यते । कुम्मकारे प्रामोति। 'मौरजिसा पाणविरा-रते उदाहरणे इ. गुस्खमरते। 4- । 6020000 ·णप्रत्ययाधिकरणम् तद्धिते ठगधिकारप्रकरणम् । मायः॥ । यस्येति लोपं च प्रतीकारोच्चारणमनर्थकम् , एवं तर्हि-इतिलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । अस्तीत्यस्य सवर्णदीर्घस्य तु निमित्तमेव ।। मतिः-आस्तिकः । नास्तीत्यस्य मतिः-नास्तिक। (प्रदीपः ) ईकारोऽन्त इति । वहादिपाठात् । प्राति- | दिष्टमित्यस्य मतिः-दैष्टिकः ॥ पदिक्ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' इति वचनात् शक्तीयष्टी. (प्रदीपः) चौरेऽपीति । तस्यापि मविसद्भावात् । शब्दाभ्यां कन्भविष्यतीत्यर्थः॥ अचेतनश्च पदार्थो नास्तिकः स्यादिति वकव्यम् । न्यायस्य तु इकारोच्चारणसामर्थ्यादिति । अन्यथा ककमेव विद- प्रदर्शनाद्भाष्यकारेण प्रतिपदं नोक्तम् ॥ अस्तीत्यस्येति । घ्यात् । न चावग्रहनिवृत्तिरिकारस्य प्रयोजनम् । यतः न लक्ष- परलोककर्तृका च सत्ता विज्ञेया । तत्रैव विषये लोके प्रयोग- पेन पदकारा अनुवाः, पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्लम् ॥ दर्शनात् । तेन परो लोकोऽस्तीति मतिर्यस्य स आस्तिकस्तद्विपरीतो यं विधिमिति । एवं च दीर्घोचारणं प्रत्याख्यातम्, नास्तिकः । दिष्टशन्दो दैवपर्यायः । तेन दैवपरायणो दैष्टिकः ॥ इकका सिद्धत्वात् । (उद्द्योतः) इति वकन्यमिति । इत्यपि वक्तुं योग्यमिति अन्ये त्वाहुः-शक्तियष्टिभ्यां ठक्' इति ठविधानादेव | भावः ॥ न्यायस स्विति । एवं चार्थतस्तदुक्कमेवेति विशिष्य नोक- यस्येति लोपाभावः सिदः । 'प्रहरणम्' इत्यनेन हि उकि सिद्ध मित्यर्थः ॥ नन्वेवं घटादिकर्तृकसत्तामतिमत्सपि आस्तिक इति स्यादत पुनष्टविधानं यस्येति लोपाभावार्थमेव । वाक्यनिवृत्तये नित्यार्य आह-परलोकेति ॥ तत्स्यादिति चेत्-तन, शक्तियष्टिभ्यामित्येवाधिकस्य ठकः पूर्वेण सिद्धस्य पुनर्विधानेन वाक्यनिवृत्तेरपि सिद्धत्वात् ॥ (८१९ विधिसूत्रम् ॥ ४।४। आ. १३) (उयोतः) ननु सूत्रे हस्तपाठात् कथमीकारोऽन्ते, कथं वा तद- १८०० छत्रादिभ्यो णः॥४॥४॥२॥ तात्पत्ययोऽत आह-बहादीति । तत्र हि शक्तियष्टिशब्दौ पठितौ ।। (णप्रत्ययाधिकरणम्) माध्ये-विमापेति । तथा च डीषमावे शाक्तिक इत्यापत्तिरिति (सूत्रार्थयोधकभाष्यम्) ननु लोपायवेकारोच्चारणं स्यादत आह-अन्यथेति ॥ इक- किं यस्य च्छनधारणं शीलं स च्छात्रः? किंचातः? केति । न च नम्रतीकगिति डीविधायकवार्तिकेऽस्य प्रदणार्थ दीर्यपाठः, तत्रापि हस्खस्स सुपठत्वात् । 'कर्कलोहितादीकक्' 'वीया- राजपुरुपे प्रामोति। एवं तर्हि-उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः-छन दीका' इत्यादेस्तु न तत्र ग्रहणम्, नखम्साहचर्येणास्वाधिकस्यैव तत्र ग्रहणादिति भावः॥ मिवच्छत्रम् । गुरुइछत्रम् । गुरुणा शिष्यश्छत्रवर वाक्यनिवृत्तेरपि सिद्धत्वादिति । एवं च ठगेव बक्तुं युक्त छाद्यः। शिप्येण गुरुश्छयमिव परिपाल्यः॥ इति भावः । वस्तुताको विकारामावार्थत्वस्यापि समावितत्वेनेका- (प्रदीपः) राजपुरुष इति । यः पुरुषो राजदछौं धारयति स छात्रशब्दाभिधेयः स्यादित्यर्थः ॥ उत्तरपद देशदीर्घयोरभावापत्तिरिति चिन्त्यमिदम् ।। लोप इति । उत्तरपदस्य-इवशब्दस्य लोपो द्रष्टव्य इत्ययः। गौणी वृत्तिरछत्रशन्दस्याश्रयणीया । तत्रैव प्रत्ययस्य दर्शना- (८१८ विधिसूत्रम् ॥ ४।४भा. १२) दित्युकं भवति ॥ गुरुरछत्रमिति । अज्ञानं शिष्यस्य छाद- १७९८ अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः यवि-निवर्तयति, यतस्ता छनं धीलमस्य, गुरुविषयं पालन ॥४।४।६०॥ श्रीलमस्येत्यर्थः॥ (उध्योतः) अज्ञानमिति । यथा ध्वमुष्णादि निवर्दयति, (उकोऽधिकरणम्) एवमशान गुएनिवर्वयवि-इवि तत्सद्दशत्वानुर:-एत्रम् । मेची (सूमार्योपपादकभाष्यम्) तदिषयपालनादौ छप्रयाग्दस वृत्तिः । तदुकं माध्ये-शिप्येण कि यस्यास्ति मतिः स आस्तिका? गुरुश्यमिव परिपाल्य इति । मेस्यार्या प्रत्ययो नानभिधाना- किचातः? दिवि बोध्यम् ॥ चौरेऽपि प्रामोति ॥ दीति । पिटिराम्दो दादिगणादिनरवाददादिभ्योति न्यायस्येति । यस मतिरमीसायिक तिथनेनर मगारे राधादीतीशौलिङ्गरिशिष्टारिमापापटियपोरिदि सनम पदामों नासिक इति-मर्थन उसमेति मतिर मोहमिति मा. सूरे मोहिणमिति मा. साविति । हरिताविपरस हादस पानादी रात इति । 'पहिसायोरीरहरि पनहाय 'पहियोधमणेति भावः। तिमा पूग टका बिदागपुनगियारामानार्य र + मुम्यादिति । महान पुर्शन नीति से शाम मनोविमानविविधालपि विधानामरियर- सस्था सास मुका मादुरस्तावामानारोमानिस विनियोतिषोपरिमानि मारा। माशिमा निधारमाध्यममा ·२३६ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.पा.रा.तहति रथ० सूत्रे (८२० विधिसूत्रम् ॥ ४१४।भा, १४) शब्दभेदादविधानम् । शब्दभेदादविधिः स भव- • १८०३ हितं भक्षाः ॥४॥४॥६५॥ | ति-अन्यो हि शब्दो रथं वहति, अन्यो हि रथस्य चोटेति ॥ (५५७४ आक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) (प्रदीपः ) शब्दभेदादिति । पश्यन्तात्प्रत्ययो विधीय- ॥४॥ हितं भक्षा इति चतुर्थीनिर्देशः ॥४मानो द्वितीयान्तान प्राप्नोतीत्यर्थः । (भाष्यम् ) हितं भक्षा इति चतुर्थीनिर्देश: कर्तव्यः॥ (उझ्योतः) ननु सूत्रे वहनकर्तृरूपार्थस्यैव विवक्षितत्वाइति वोढेति शम्दभेदवथनमसंगतमत आह-पाठ्यन्तादिति । षष्ठी- (५५७५ आक्षेपसमधंकवार्तिकम् ॥ २॥) | वाच्यकर्मरवापेक्षया द्वितीयावाच्यं कर्मत्वं विजादीयमित्यभिमानः ।। ॥ * ॥ इतरथा ह्यनिर्देशः ॥ * ॥ (५५७७ आक्षेपसमर्थकं वार्तिकम् ॥ २॥) (भाप्यम् ) इतरथा हि निर्देशो न भवति । हित- ॥ * ॥ शब्दभेदाद विधानमिति चेदर्था- शब्देन च योगे चतुर्थी विधीयते, साप्रामोति । स तर्हि चतुर्थी निर्देशः कर्तव्यः ? श्रयत्वात् प्रत्ययविधानस्यार्थ- न कर्तव्यः। सामान्यात्सिद्धम् ।। * ॥ एवं वक्ष्यामि-हितं भक्षास्तदस्मै । ततः-दी- (भाष्यम्) शब्दभेदादविधानमिति चेदर्थाश्रयः यते नियुक्तम् । तदस्मा इति ॥ (प्रदीपः) इतरथा हीति । यदि हि चतुर्थी न निर्दिश्यते प्रत्ययविधिः । ये एवार्थो रथं वहति, स एवं तदा प्रकृताया अस्येति षष्ठ्याः सम्बन्धायोग्यत्वादिहानुपस्थाना- | रथस्य योढेति । प्रत्ययार्यो न निर्दिष्टः स्यादित्यर्थः ॥ तत्रार्थसामान्यात्सिद्धम् ॥ (उयोतः)संयन्धायोग्यत्वादिति । हिसयोगे चतुरकि- (प्रदीपः) अर्थसामान्यादिति । अर्थस्यैक्यात् षष्ट्य- थानादिति भावः ॥ भाष्ये-अनिर्देश इति । अर्था निर्देश इत्यर्थः ।। न्तादेव प्रत्ययोत्पत्ता विष्टसिद्धिर्भवत्येवेत्यर्थः । ननु रियाद्रथा ' संदेवाह-सा प्रामोतीति । चतुर्थी प्राप्नोतीति---अस्येति पश्य- इति तत्रोकम् । वोढर्यपि प्रयोगदर्शनादिध्यतामित्यदोषः ।। नुपपत्तिरित्यर्थः।। (उयोतः ) अर्थस्यैक्यादिति । वहतीलस्य क्रियाप्रधान- (०२३ विधिस्त्रम् ॥ ४।४।१ आ. १५) खेऽपि विशेषणविशेष्यमा सेन कर्तुरूपार्थस्यैव ने प्रतीत्या १८१४ तद्वति रथयुगप्रासङ्गम् तस्यैव तद्धितार्थत्वेन विवक्षितत्वादिति भावः । मत्वयोवैजाये मानाभाव इति तत्वम् ।। भाष्ये-य एचाथै इति । तद्धिताधोप- ॥४।४।७६ ॥ दर्शकविग्रहवाक्यस्यतिन्तस्येत्यर्थः । तदुक्तम्- (यतोऽधिकरणम्) भास्यातं तद्धितार्थस्य यत्किंचिदुपदर्शकम् । (५५७६ सूनाक्षेपवार्तिकम् ॥ ॥) गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः ॥ इति । ॥ * ॥ वहत्यभिधाने रयशकटहलसी. तुल्यन्यायास्कृदर्थोपदर्शकविग्रहवाक्यस्यतिडन्तेऽप्येवमेव । अत रेभ्यः प्रत्ययविधानानर्थक्यं एव वृत्तिविग्रहयोः समानार्थत्वनिर्वाहः । इमपि वृत्त्ययोंपदर्शक- विहितत्त्वात् ॥ * ॥ वाक्यविषयमेव । तेन स्वातन्येण प्रयुज्यमाने धावप्रधानत्वमेव । (भाप्यम् ) बहत्यभिधाने रथशकटहलसीरेभ्यः | एव च तुस्यन्यायाचित्रगुरित्यस्पार्थोपदर्शके चित्रा गावो यस्येति प्रत्ययविधानमनर्थकम् ॥ वाक्येऽपि तद्यत्यासेन चित्रगोसंबन्धीत्येव बोधः । अत एव तत्रापि किं कारणम् ? वृत्तिविग्रहयोः समानार्थत्वनिर्वाहः । एतदोधनायैव तत्र स इत्यस्य विहितत्वात् । विहितोऽत्र प्रत्ययः "तस्येदम्" विग्रहवाक्ये प्रयोग इत्याहुः ॥ तनोकमिति । एव च बोरि कथं (४।३।१२०) इति ॥ तेन सिद्धिरिति भावः ॥ - - . - द्वितोपावास्यमिठास्य स्थाने 'द्वितीयाबोध्यम्' इति ख पाटा। दमपि-भास्यातं तद्धिसार्थस्येति बपनमपि, क्रियाप्रधानत्येऽपि कर्ट- 'ए एषाति पार रूपार्थस्य प्रतीतिरियपि. सस्पदम् ॥१. इति सूत्र तदुक्तम् । •इत्येव पोध इति । त्रिगुरित्यस्य चित्रगोस्वामीति शेष चित्रा गायो तिनापन्यहतीव्यस्य । यस्य सन्तीति विवरणवाक्यस्य च-पत्सम्बन्धि विगवाभिनक वृत्तिप्तता इति ५ एषमेति । स योदेति कदने विमवारपेऽरत्यादि किवाया | यो । एकच विशणविनयमागयोरान विवरणारवस्त्यापोजल भमाहारेऽपि विशेष्यविशेषणमारपत्यासेन' बस्पार्थस्यैव कर पराम: भारुयात तद्धितात्या दितार्थस्येत्युपक्षण समासस्यापि-पति रितिभावा एमासामवाक्येऽपिकतरूपायसव मतीतिरिति भावः। . महानि ·व्यप्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धिते ठगधिकारप्रकरणम् । . . (सिद्धान्तमाष्यम्) (८२३ विधिसूत्रम् ॥ ४।४।१ आ. 10) इदं तर्हि प्रयोजनम्-यो द्वौ रथौ वहति स १८२१ विध्यत्यधनुपा ॥४॥४॥३॥ द्विरथ्यः । यो द्वयो रथयोर्वोढा स द्विरथः । तेन (५५७९ आक्षेपवार्विकम् ॥ १॥) सति लुग्भवति ॥ ॥ * ॥ विध्यत्यकरणेन |॥ * ॥ अनेन सति कस्सान भवति? माग्दीव्यत इत्युच्यते ॥ (भाष्यम् ) विध्यत्यकरणेनेति वक्तव्यम् ॥ (प्रदीप.) द्विरथ्य इति । 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ' (उध्योतः) अकरणेनेत्यस्य करणयोगे नेत्यर्थः ।। इति तदन्त विधि ॥ (५५८० आक्षेपसमर्थकं वार्तिकम् ॥ २॥) (उध्योत.) माध्ये-तेन सति लुगिति । अनजादि |॥ * ॥ इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥ * ॥ स्वेऽपि यथाऽस्य लुइ तथा द्विगोलुंह' इत्यत्रोत्तम् || (भाष्यम् ) अधनुपेति शुच्यमानेऽतिप्रसको भवति। (८२२ विधिसूत्रम् ॥ ४ ॥ ४ | १ मा. ६) इहापि प्रसज्येत-शर्कराभिर्विध्यति, कण्टकै- १८२० संज्ञायां जन्याः॥४।४।८२॥ विध्यतीति । (सूत्राथोंपपादकभाष्यम्) तत्तर्हि वक्तव्यम् किं निपात्यते? न वक्तव्यम् ॥ जनन्या जनीभावो निपात्यते यच्च प्रत्ययः॥ (प्रदीप.) शर्कराभिरिति । प्रधानस्यात्र सापेक्षत्वाद। (उद्द्योतः ) माध्ये-जनन्या जनीभाव इति । योग्यता- वृत्तिप्रसङ्ग. ॥ अनभिधानादिति । शर्कराभिः पद्य इति वशारपुत्रजनन्यत्र जननीशम्देन गृह्यते ॥ प्रयोगाभावादित्यर्थ । एवं चाधनुपेत्यपि न वक्तव्यम् । (५५७८ सूत्राक्षेपवार्तिकम् ॥ अन्ये वाहु –धनुषा करणविशेषेण करणमा लक्ष्यत ॥ * ॥ जन्या इति निपातनानर्थक्यं इति सर्वन करणे प्रतिषेध. प्रवर्तते । पञ्चमीनिर्देशात् ॥ * ॥ (उध्योतः) प्रधानस्याग्रेति । न चाख्याते क्रियायाः | प्राधान्येऽपि तदिते साधनप्राधान्यादिदमयुक्तम् , कारकाचे गुणभूत- (भाप्यम् ) जन्या इति निपातनमनर्थकम् । क्रियाया अपि नित्यसापेक्षत्वेनादोपात् । अत एन कृतपूर्वी कटमित्यादि किं कारणम् ? सिध्यति । प्रत्ययार्थत्वाचु प्रधानसेत्युकमुपाध्यायैः । पञ्चमीनिर्देशात् । जनीशव्दादेपा पञ्चमी ॥ इद तु योध्यम्-प्रत्ययान्तयोगे न तृतीया, तदर्य प्रति कर- (प्रदीप ) निपातनानर्थस्यमिति । धृत्तिकारैर्यनि- णत्वाभावस्य करणसशामावस्य च 'कर्तृमणोः' इति सूत्रस्यमाभ्य- प्रातनमाश्रित तदनर्थक विधिनैवेष्टसिद्धिर्भवत्येवेत्सर्थ ॥जनी- समतत्वात् । विग्रहकालिक्करणत्वमादाय तु करणत्वम्यवहार इति । शब्दादिति । जायतेस्या गर्भ इति जनी वधूरुच्यते । 'जनि- (सिद्धान्तमाप्यम्) सहिभ्याम्' इतीण्प्रत्यय., 'जनिवघ्योध' इति वृद्धिप्रतिषेधः ॥ (सूत्रफलयोधक माष्यम्) फस्सान भवति-कण्टकैर्विध्यति, शर्करामि. विध्यतीति । इदं तर्हि प्रयोजनम्-सर्वकालः प्रत्ययविधिर्यथा विशायेत। अनभिधानात् ॥ जनीं वहन्ति जन्याः । जनी चोढारो जन्याः। जनीमचाभुर्जन्या इति ॥ (८२४ विधिसूत्रम् ॥ १।४।१ मा. 10) (प्रदीप.) सर्पकाल इति । यद्यपि विध्यर्थं वेऽपि १८२८ गृहपतिना संयुक्के,ज्यः सख्याकालयोरविवक्षयेतत्सिष्यति, तथापि न्यायानुसरणे प्रति. ॥४।४।९०॥ पतिगौरवं स्यादिति निपातनाश्रयणम् ॥ (म्पप्रत्ययाधिकरणम्) (उयोतः) जनी योगर इति । नटि रूपम् । (माक्षेपमाप्यम्) गृहपतिना संयुक्त इत्युच्यते,तत्रदक्षिणामायपि 'परपायोगसति पार। प्राप्नोति । दक्षिणाग्निरपि गृहपतिना संयुज्यते ॥. . . - 400- ·२३८ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [४ अ.४ पा.१आ.वसोःसमूहे च सूत्रे , . (प्रदीपः) गृहपतिः -यजमानः॥ अकार:-इपः, अर्ज। (उद्द्योतः) ननु गृहपतिः अग्निविशेषः, तेन सयोगो इकारः-शुचिः। गार्दपलस्यैवेति कथं दक्षिणामी प्राप्तिरत आह-यजमान इति । रेफश्व-शुक्रः॥ सच गाईपत्य इव दक्षिणामावपि कार्याणि करोतीति तेनापि स (प्रदीपः) मधुरिति । मधु विद्यतेऽस्मिन्, नभांसि विद्यन्ते संयुक्त इति मावः॥ यस्मिन् , तपो विद्यतेऽस्मिनिति यतो लुक् । नभःशब्दोऽत्रा- (सिद्धान्तभाष्यम्) भ्रवाची । अननमः, तप इति नपुंसक वम्, छान्दसत्वात् । एवं तर्हि-गृहपतिना संयुक्त इत्युच्यते, सर्वथ इप इति । एषणम्-इट्, साऽस्मिन्नस्ति, ऊर्गसिन्नस्ति, गृहपतिना संयुक्तः। शोचनं-शुक् साऽस्मिन्नस्तीति प्रत्ययाः । तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते-साधीयोयो गृहमति शुक्र इत्यनायस्मयादित्वाजरत्वाभावः॥ (उध्योतः) ननु लुकि विशेष्यनियतया पुरव स्यादत माह- ना संयुक्त इति। नपुंसकस्यामिति ॥ वार्तिके याहुलकात् 'र' इति समुदायनिर्दे- कश्च साधीयः? | शेऽपि इफः कृतः । क्वचिनु 'रशम्दाश्च प्रत्ययाः' इति पाः ।। यलिन् पत्नीसंयाजाः क्रियन्ते ॥ अथ वा गृहपतिर्नाम मन्त्रः स यस्मिनुच्यते ॥ (८२६ विधिसूत्रम् ॥ १।। भा. २०) अथ वा संज्ञायामिति वर्तते ॥ १८७८ वसोः समूहे च ॥४।४।१४० ॥ (प्रदीपः) यस्मिन्निति । यजमानेन पन्या च ये याग- (५५८३ पूरकवार्तिकम् ॥ १॥) विशेषाः क्रियन्ते ते पन्नीसयाजाः, ते च गार्हपत्य एव कियन्ते न दक्षिणामौ ॥ अथ वेति । स च मन्त्रो गार्हपत्यविषय * ॥ * ॥ अक्षरसमूहे छन्दस उप- एव ॥ संख्यानम् ॥ * ॥ (उदयोतः) प्रकर्षगतेत्रविशेषस्य वा ग्रहणे वीजाभावा- (माप्यम्) अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानं क- दाह-भाष्ये--अथ वा संज्ञायामिति ॥ तव्यम् । ओ श्रावयेति चतुरक्षरम् । अस्तु श्रौष- डिति चतुरक्षरम् , ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् , (०२५ विधिसूत्रम् ॥ ४।४। भा. १९) यजेति अक्षरम् , न्यक्षरो वपटूफारः । एष वै सप्त. १८६६ मत्वर्थे मासतन्वोः दशाक्षर:-छन्दस्यः प्रजापतिर्यशमनुविहितः ॥ (प्रदीपः)अक्षरसमूह इति । अक्षरसमूहवाचिनश्छन्दः. ॥४।४।१२८॥ शब्दाद्यत्प्रत्ययः॥ओ श्रावयेति-अक्षराणि गण्यन्ते। (५५८१ पूरकचार्तिकम् ॥॥) (उड्योता) मनु छन्दःशब्दस्याक्षरसमूहवाचकस्वात्ततस्तम ॥ * ॥ मासतन्वोरनन्तरार्थे वा ॥ * ॥रसमूहे वर्तमानात्प्रातिपदिकादिति वातिकार्थः प्रत्ययविधानानुपपत्तिरत आह-अक्षरसमूहवाचिन इति । अक्ष- प्रत्ययस्तु स्वार्थ (भाप्यम् ) मासतन्योरनन्तरार्थे वेति चक- इति भावः ॥ भाष्ये-प्रजापतिः प्रजापतिदृष्ट इत्यर्थः । व्यम् । मध्यसिन्नस्ति मम्वनन्तरमिति वा मधव्यः। (५५८४ एकदेशिवार्तिकम् ॥२॥) माधवः॥ • ॥ * ॥ छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुप- (प्रदीपा) अनन्तरार्थे वेति । वाशब्दः समुच्चये । संख्यानम् ।। * ॥ मत्वर्षे मायतन्वर्थ विशेषेणेऽपि प्रत्ययोऽनन्तरायडपीत्यर्थः ॥ (उपयोतः) मासतन्वर्थविशेषणेऽपीति । सामान्यस्य कर्तव्यम् । हस्तौ पृणस बहुभिर्घसव्यैः ।। ॥ (भाप्यम् ) छन्दसि बहुभिर्वसूव्यैरुपसंख्यानं विशेष प्रति विशेषणस्वादिति भावः ।। (उयोतः) पृणस्वेति । पृणातिः पूरणकर्मा ।। (५५८२ पूरकवार्तिकम् ॥२॥) (५५८५ एकदेशिवार्तिकम् ॥ ३॥) ॥ * ॥ लगकारेकाररेफाश्च ॥ * ॥ ॥ * ॥ अग्निरीशे वसव्यस्य ।। * ॥ (भाप्पम् ) लुगफारेफाररेफाश्च प्रत्यया यक (भाप्यम्) अग्निरी वसन्यस्येत्युपसंख्यानं फ- ध्यालुि-मधुः नमः, तपः । अनुगकारकारेपनि जामियरातस्य रप्रत्यरम्य शिधित साक्ष इति निर्देश NRIT-पातिक इति। गरम परोसापावामा 'रारित TRaftia . . तिव्यम्।

·व्यप्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धिते उगधिकारप्रकरणम् । . . तत्तर्हि उपसंख्यानं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् ॥ (५५८६ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ४ ॥) ॥ * ॥ स्वार्थविज्ञानात्सिद्धम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) स्वार्थविज्ञानात् सिद्धमेतत् । वसव एव वसव्याः पान्तु ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- महाभाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ पादोऽध्यायश्च चतुर्थः समाप्तः॥ (प्रदीपः) स्वार्थविशानादिति । 'वसोः' इति योगविभागः कर्तव्यः । तेन खायें भविष्यतीत्यर्थः ॥ इत्युपाध्यायजैय्यटपुत्रकैय्यटकृते भाष्यप्रदीप चतुर्थ- स्थाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ पादोऽध्यायव चतुर्थः समाप्तः ॥ (उड्योतः) स्वार्थे यतो विधानामावादाह-योगविभाग इति । वस्तुनः स्वार्थिकप्रकरणे एपामुपसख्यानं कम्यम् , यर- प्रत्यय उपसख्येयो वेति माध्या इति पंचमे वक्ष्यते ॥ इति श्रीशिवमसुतसतीगर्भननागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपो क्ष्योते चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥. पादोऽध्यायश्च चतुर्भः समाः ।। . अस्मिन् पादे सूत्रवार्तिकसंख्या। प्राफनयोगः माहिके १ सर्वयोगः व्याख्यातसूत्राणि ८०६ २० ८२६ अव्याख्यातसूत्राणि ९३२ १२४ १०५६ समुदितस्त्राणि १७३८ ૧૮૮૧ वार्तिकानि ५५५५ ३१ ५५८६ चतुर्थाध्यायस्थसूत्रवार्तिकसंख्या । द्वितीयपादे तृतीयपादे चतुर्थपादे समप्रेऽध्याय प्रथमपादे माहिकानि ४ २ १ १ ९ व्याख्यातस्त्रागि ८६ २० २०९ अव्याख्यातस्त्राणि ८८ १२२ ४१४ समुदितस्त्राणि १४५ १६८ पार्तिकानि जयदेवगुरुभत्या तुर्यभाप्यं सुपूजितम् । प्रभापौमार्गषेण प्रीयतां परमेश्वरः ।।

·२४० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.१आ.प्राक्क्रीताच्छ सूत्र । चेति ॥ पश्चमाध्यायस्य प्रथमपादे इति पुनरुकमन आह–पुनरिति ।। प्रकर्षमेव दशयति-सुष्धिति ।। नवधिकारत्वेऽपि कियद्रमधिकार इत्येतज्ज्ञानायावधिनिर्देशावश्य- प्रथममाह्निकम् ॥ रत्वे किं तत्र लाघवमत आह-छ इतीति ॥ (८२७ अधिकारसूत्रम् ॥ ५।१।१ आ..) (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) १८८३ प्राक् कीताच्छः ॥ ५॥११॥ नैतदस्ति प्रयोजनम्, अधिकारादप्येतत्सिद्धम् । अधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे (छप्रत्ययाधिकरणम्) | योग उपतिष्ठते॥ (पदकृत्यभाष्यम्) (प्रदीपः) अधिकारादिति । 'छ:' इत्येतावदेव सूत्र- प्राग्वचनं किमर्थम् ? मस्तु, नार्थः प्राक्कीतादित्यनेन । यथैव प्रत्ययादयोऽधिकारा (प्रदीपः) प्राग्यचनमिति । छ इत्येवाधिकारोऽस्त्विति | अवधिविशेषोपादानमन्तरेगेष्टं साधयन्ति, एवमयमपि साध- प्रश्नः॥ यिष्यतीत्यर्थः । प्रतियोगमित्यनेन लाघवार्थत्वमधिकारस्य (उड्योतः) ननु प्राक्पदाऽमावे 'फ्रीतात' इत्यस्याऽपि व्यर्थ-दर्शयति । 'योगे योग उपतिष्ठते' इसनेन त्वविकारस्य स्वेन भाष्ये-'प्राग्वचन किमर्थम्' इति तन्मात्रोठेखे न वीजमिति व्यापारः प्रेदयते ॥ येन्ना भवयवाक्षेपद्वाराऽवधिनिर्देशाक्षेपे एव तात्पर्याव-इत्याह-दत्ये- (उद्दयोतः) ननु 'प्रतियोग'मिति 'योगे योगे' इति च पुन- रक्तमत आह-प्रतियोगमिति ॥ व्यापार इति । उत्तरत्रो- (५५८७ प्राक्पदप्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) पस्सितिरूपः। ॥ * ॥ प्राग्वचन उक्तम् ।। * ॥ (समाधानवातिकसारकभाष्यम्) (भाष्यम् ) किमुक्तम् ? *अधिकारात्सिद्धमिति चेदपवादविपये छप्रसार तत्र तावदुक्तम्-*प्राग्वचनं सकृद्विधानार्थम् , अधिकारात् सिद्धमिति चेदपवादविपये छः अधिकारात्सिद्धमिति चेदपवादविपयेऽणप्रसङ्गमामोति । "उगवादिभ्यो यत्" [५।१२] छश्च, इति छोऽपि प्राप्नोति। इहापि प्राग्वचनं क्रियते सद्विधानार्थम् । तस्मात् प्राग्वचनं कर्तव्यम् ॥ सद्विहितः प्रत्ययो विहितो यथा स्यात्, योगे (प्रदीपः) उगवादिभ्यो यत् छश्चेतीति । नदीसो- योगे तस्य ग्रहणं मा कार्षमिति ॥ तोन्यायेन प्रतिसूनमधिकारस्योपस्थानात् उत्सर्गापवादयो. (प्रदीपः) प्राग्वचन उक्तमिति । अस्मिन् प्राग्वचने | सन्निधानाविशेषात्तव्यत्तव्यानीयरामिव विकल्पः स्यादित्यः । यद्वक्तव्यं तदन्यत्रोक्तम् । न्यायस्य तुल्यत्वात् 'प्रारदीव्यतोऽण केचिदाहुः-'उगवादिभ्यो यत्' इत्ययमप्यधिकारस्ततो इत्यत्र यदुकं तदेवेहापि द्रष्टव्यमित्यर्थः । सद्विधानार्थ- द्वयोरपि पारार्थ्यात्परस्परासम्बन्धादुपलक्षणमेतत् । इद तु मिति । प्राक्कीताद्येऽर्यास्तानपेक्ष्य सैकदेवानेन तेष्वर्थेषु | प्रदर्शनीयम्-'शरीरावयवाद्यच्छश्च' इति ॥ छस्य विधानं यथा स्यादित्यर्थः । (उयोतः) नन्वत्र यव निराकाडत्वात् 'छ:' इत्यस्याऽसम्ब- विहितो यथा स्यादिति । पुनःश्रुत्या प्रकर्षप्रति- भोऽत आह-न -नदीति । एतेन 'श्रौतसम्बन्धेन निराकाहत्वात्प्रक- पतिः-मुठु लाघवेन विहितो यथा स्यादित्यर्थः ॥ योगे | रणलम्भस्य कथ सम्बन्धः' इत्यपास्तम् । स्वरितत्वरूपयलेन तस्याऽपि योग इति । असति सकृद्विधाने 'तस्मै हितम्' 'छः' इत्येवं | सम्बन्धसम्भवादिति भावः ॥ केचिदाहुरिति । सञ्चापरिभाषयोः प्रत्यर्थनिर्देशसूतं छो वकव्यस्तथा च शास्त्रगौरवप्रसाः ॥ परार्थयोरपि पररपरसम्बन्धदर्शनादत्राऽपि स्यादित्यनाऽरचिः ॥ (उद्द्योतः) ननु 'छ.' इत्येव नानावाक्यत्वाऽभावात्सकृति- (प्राक्पदार्थनिरूपकभाध्यम् ) भान सिद्धमेवेत्यत आह-प्राक्क्रीतादिति ॥ ननु विहितो विहित अथ क्रियमाणेऽपि प्राग्वचने कथमिदं विज्ञा. इति । - जयदेण्गुरुमला पथमाप्यायवतिनाम् । १ मुष्टु लाघवेनेति । एकेनैव वाक्येन क्रीतपर्यन्ता में छप्रत्ययो विहित भाष्यप्रदीपोहयोतानाम्प्रभाम्पुष्णाति भार्गवः ॥ स्यादिति भाव तापर्यादिति । एवम मावचन किममिति भाष्यस्यावधिमदर्शन ५ व्यापारः प्रदर्यत इति । सूत्रे प्राक्कीतादित्यस्यामा छ इत्यंशस्य किमर्थमित्येव तारममिति मावा। प्रतिसूत्रमुपस्यानेन बाक्यमेदेन च गौरवपूर्वमुमम् । इदानी तु'.' इत्येव- २ सदेवानेनेति । सूर्य मावफ्रीतादित्यस्यामा प्रत्ययानुवृत्त्या प्रतिसूत्र | मधिकार कृते एकवाक्यतयैवोत्तस्यापि समन्ध इति माकीतादित्यस्यामानेऽपि छविधानं स्पादित वापदः । प्रावकीतादिति पदधरवेनु प्राक्क्रीवाद्येऽर्थानेषु न गौरवनिति प्रदर्शयति । उप्रलय विधानमनन वाकोन स्यादिति सकृविधानमिति भावः । सन्निधानाधिशेषादिति । अपवादस्वज्ञान हिवासार्थबोधोतरमेवति पुनः श्रुत्येति । भाध्ये विहिता प्रत्ययो लिहित.' इति रिहित- | नवाबोधका तानमिति माध्यबाधकभाशसम्मदादिकल्पः स्यादिपर्थः। पदस्य पुमा भवणेन प्रकर्षप्रतिपत्तिर्मवतीयः । • 'परायोः परस्पर' इति प . पुश्कयोरपिशम्बरहितः पाठ ·छपत्ययाधिकरणम् ] . तद्धिते छयतोरधिकारः। २४१ यते-प्राक् क्रीताद्याः प्रकृतयः, आहोखित्माक्- | पेक्षया प्रधानम्, तत्प्रतिपादनतात्पर्येणाऽवधिनिदेशादिति बोध्यम् ॥ क्रीतार्था इति। नन्यसिन्पक्ष इति । प्रकृतियुक्त सूत्रेऽानिर्देशादित्यमिमानः ।। किंचात? (माक्षेपनिवारकवार्तिकसारकमाष्यम्) यदि विज्ञायते-प्राक्क्रीताद्याः प्रकृतय इति, न वा कचिद्वावचनात् स एव दोपः-अपवादविपये छप्रसङ्ग इति । न वा एप दोषः। किं कारणम्! अथ विज्ञायते प्राक् कीताद्येऽर्था इति क्वचिद्वावचनात् । यदयं क्वचिद्वावचनं करोति- न दोपो भवति । समानेऽर्थे प्रकृतिविशेपादुत्प- "विभाषा हविरपूपादिभ्यः" (५॥१॥४) इति, तज्ज्ञा- द्यमानो यत् छं वाधिप्यते ॥ पयति-नापवादविपये छो भवतीति । यथा न दोपस्तथाऽस्तु । (प्रदीपः) वावचनादिति । विकल्पवचनादित्यर्थः । प्राक्क्रीतार्था इति विज्ञायते । (उद्द्योतः) ननु 'वावचनम्' इत्यस्य विभाषा हविः' इत्यु- कुत एतत् ? दाहरणमसङ्गतमत आह--विकल्पेति । वाशब्दोऽधपर पति भावः ।। तथा हयं प्राधान्येनार्थ प्रतिनिर्दिशति । इतरथा (भाक्षेपमाघ्यम्) हि यद्यस्तन प्रकृतयः पश्यन्ते, ततो यां कांचिदेव यद्येवम् , नार्थःप्राग्वचनेन, अधिकारात्सिद्धम् । प्रकृतिमवधित्वेनोपाददीत। ननु चोकमधिकारात्सिद्धमिति चेदपवादविपये अथ वा पुनरस्तु-प्राक्क्रीताद्याः प्रकृतय इति । छप्रसङ्ग इति । ननु चोकमपवादविषयेऽपि छप्रसङ्ग इति ॥ परिहृतमेतत्-'न या क चिद्वावचनात्' इति । (सिद्धान्तभाष्यम्) (प्रदीपः) स एव दोप इति । तस्मै हितम्' इत्या अथ किमर्थ मियानवधिPाते, न प्राक् ठन इत्ये- दिष्वनिर्देशेषु च्याप्प्रातिपदिकादिति सामान्यप्रकृतिरधिकारा- वोच्येत । एतज्ज्ञापयत्याचार्यः-अर्थप्वयं भव- त्सन्निहिता । 'शरीरावयवाद्यत्' इत्यादौ तु विशेषप्रकृतिः। तीति । तन प्राक्क्रीतात् प्रकृतिभ्यो विधीयमानश्छो विशेषप्रकृतेरपि किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? प्रामोतीत्यर्थः ॥ समानेऽर्थे प्रकृतिविशेषादुत्पद्यमानो यत् छ समानेऽर्थ इति । तस्मै हितमित्सस्मिन्नर्ये शरीरावयवा- 1 वायते ॥ यद्विधीयमानः प्रकृत्यन्तरे सावकाशं छं माधते, तक्रमिव (प्रदीपः) अथेति । ठनः परोऽर्थः प्रकृतिर्वा प्राक्क्री- कौण्डिन्ये दधीत्यर्थः ॥ तथा हीति । यथाजातीयोऽवधिस्त- | तानास्तीति लाघवार्थम् 'प्राक्ठमः' इति वक्तव्यम् । 'प्राग्वते. थाजातीयेनावधिमता भाव्यम् । यया मासारपर इत्युके कालः | छन्' इति प्रत्यासनष्ठम् प्रहीप्यत इत्यर्थः ॥ अर्थेष्विति । प्रवीयते, प्रामात् पूर्व इत्युक्ते देशः, अलोऽन्त्यात्पूर्व इत्यलेच ॥ तेन ज्ञापकाश्रयणमन्तरेण न्यायेनापवादविषये छस्याप्रत्तिः यां कांचिदिति । 'भा परिखायाइछः' इत्येवं वाच्यं स्यादि- | सिध्यति । 'प्राक् ठमः' इति तूच्यमाने तुल्यजातीयस्यावधि- त्यर्थः ॥ मतोऽभावादर्याः प्रकृतयो वाऽवधिमत्वेन उगृहोरन् । अथवेति । अभ्युपगम्यवादोऽयम् । न त्वयं पक्षो युक्तः, (उध्योतः) नन्वेव 'लोकसर्वठोक' इति योऽप्यवभिरवं अवधिविजातीयत्वात् । नन्वस्मिन्पक्षे छस्सार्थो न निर्दिष्टः | सम्भाव्यतेत्यत आह–प्राग्वतेरिति ॥ न्यायेनेति । न्यायध स्यात् ततध खार्थे प्रामोति । नैष दोषः । 'तस्मै हितम्' | यच्छयो: सामान्यविशेषमाव एव ॥ अवधिमतोऽभावादिति । इत्यादीनामनिर्देशाना प्रत्ययं प्रति साकाहत्वात् सन्निहितेन | सर्वत्राऽन्वयप्रयोजक्स्यत्यर्थः । प्रकृतयो घेति । वाशम्दवायें । छैन निराकासीकरणादर्थस्य लाभात् स्वार्थे प्रत्ययाप्रसन्नात् ॥ प्रकृतीनाचाऽवधिमत्वे यच्छयो: समावेश: सातवारणायोपशप- (उध्योतः) ननु तस्मै हितम्' इत्यादौ सामान्यप्रकृतिविषये | कायणे गौरव स्यादिति तत्परिहाराय सूत्रकृतायोऽवधितेनाभित चरितारयो विशेषप्रकृतिभ्यस्तैस्तै ध्येते त्यत आह-तमै इत्यादि। | इति मावः । अनेन च मायेण 'अथवा पुनररतु' इत्यस मोटि- मनु क्रीवात्' इत्यस्य प्राविशेषणत्वेन कथं प्राधान्यमत माह-य- वादत्वं सूचितम् ॥ येति । प्राधान्येनेत्यस्साऽवधिले नेत्य इति भावः। स अवधिमद- 'चिम्पस्ताम्येसि.ग. पाटर। स्थाने हिमानतारिखको मस्सार छलपिल सिसूरमर हिमाप इति ।मादरममाधानविपदस्यावधित्वेनेल रमापदा, रधानस्य हिस्सए । एवष प्राशीतादिवतमामम्पादयोतित अतिमिन् समिक्षाद-मारीतामा हलेश सुश्मा बसमयादीनामदेन नवापान वा वमपानीमायोरि-इति। पसकराकीतादिलनेगम एवाषिततेन विदिसते । प्रतिसूसमस्पोर. ३१पा.च.

·२४२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.रा. उगवादिभ्यो यत् सूत्रे - -- यम्। (८२८ विधिसूत्रम् ॥ ५।। भा.२) (उझ्योतः) छादनमिति-करणे ल्युट् । हदिरिसत्र 'एस' इति हस्ख. । तच तृणविकार. । चिचर्मविकारोऽपि ॥ १८८४ उगवादिभ्यो यत् ॥ ५॥१॥२॥ अनाहुरिति । अत्राऽरुचिबीज निरवकाशवे सत्येव प्रतिपद- (यतोऽधिकरणम्) विधित्व बाधकरवे प्रयोजकम् , नान्यथा-इति ॥ (५५८८ पूर्णविप्रतिपेघबोधकमेकदेशिवार्तिकम् ॥ १॥) (५५९० विप्रतिषेधबोधकवातिकम् ॥ ३॥) ॥ * ॥ ययावत्रः पूर्वविमतिषिद्धं ॥ * ॥ हविरपूपादिभ्यो धिभापापा सनशूपानही प्रयोजनम् ॥ * ॥ यत् ।।*॥ (भाग्यम्) ययौ भवतोऽञः पूर्वविप्रतिपेघेन। वति पूर्वविप्रतिषेधेन । (भाष्यम् ) हविरपूपादिभ्यो विभापाया यद्ग- किं प्रयोजनम् ? हविरपूपादिभ्यो विभापाया अवकाश: -आमि- सनपानही प्रयोजनम् । क्ष्यम्-आमिक्षीयम् । पुरोडाइयम्-पुरोडाशी- यतोऽवकाश-शङ्कव्यं दारु, पिचव्यः कासः। अमोऽवकाश-वार्धम् , वारत्रम् । यतः स एव। सनहर्नाम चर्मविकारः, तसादुभयं प्रामोति- इहोभयं प्राप्नोति-चरव्यास्तण्डुलाः। सनगव्यं चर्म॥ यद्भवति पूर्वविप्रतिपेपेन ॥ ज्यस्थावकाश:-औपाना दार। (प्रदीप ) हविरपूपादिभ्य इति । सूनपाठासपूर्वीप्र- अञः स एव। दर्शनार्थमपूपादिग्रहणम् । न ह्यपूपादिघु प्रतिपद कथिदुका- उपानन्नाम चर्म विकारस्तसादुभयं प्रामोति- रान्त पठ्यते । पाठेऽपि वाऽपवादोऽसौ भवति, उत्सर्गापवा- औपाना चर्म ॥ दयोश्चायुक्तो विप्रतिषेधस्तस्माद्धविविशेषवाचिविषय एव विप्र- (प्रदीप ) ययाविति । छापवादाना परविप्रतिषे- | तिषेधोऽभिमत । गवादिगणे हवि शब्दस्य पाठगत् खरूपन- धमाधनायेदम् ॥ हणाच 'विभाषा हविर्' इसन हविर्विशेषवाचिमणम् ॥ (उध्योत ) वाधे-'चर्मणोऽञ्' । औपनी-ऋषमोपान- चरव्या इति । चर्यधिकरण हविरुपचाराचरुशन्देनोच्यते ।। होम' । नन्वारछाऽपवादत्वादाध्यसामा यचिन्तया यतोऽप्यप (उड्योत.) ननु इविविषयस्यैवोदाहरणादपूपादिग्रहण व्यर्थ- वादत्वादयुक्तो विप्रतिषेधोऽत आह-छापवादानामिति । येन | मत आह—सूनपाठेति ॥ असम्भवोऽपि तद्विषये विप्रतिषेधस्खें नाप्राप्ति यायेन छापवाद वमेव, न तु यदपवादत्वम् । 'यत्' भपि | त्याह-न हीति । पाठेऽपि घेसभ्युपगमवाद ॥ ननु हवि- छापवाद इति अपवादविप्रतिषेध इति मात्र ॥ शम्दस्य ग्रहणात्कथ तत्राऽपि विप्रतिषेधप्रसक्तिरत आह-वा- (५५८९ विप्रतिपेधयोधकवार्तिकम् ॥२॥) दीति ॥ स्वरूपेति । असक्षातविरोधित्वन्यायेन तत्रैव स्वरूपमहण- मिति भाव ॥ ननु चरशम्दस्य स्थास्यां प्रसिद्ध कथमनोमयप्राप्ति- ॥ *|| ढञ्च ||* || रत आह-चर्वधीति ।। (भाष्यम् ) ढच भवत्या. पूर्वविप्रतिपेघेन । (५५९१ विप्रतिषेधयोधकवार्तिकम् ॥ ॥) ढोऽवकाश.-छादिपेयं तृणम् । ॥ * ॥ अन्नविकारेभ्यश्च ॥ * ॥ छदिनाम चर्मविकारस्तस्मादुभयं प्राप्नोति- (भाष्यम् ) अन्नविकारेभ्यश्च विभापाया यद्भ. छादिपेय चर्म । वति पूर्व विप्रतिषेधेन । अन्नविकारेभ्यश्च विभापायाअवकाशः-सुर्याः, ढबू भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ (प्रदीप ) उदिर्नामेति । छादन उदिखच चर्मविका• सुरीया । रोऽपि सम्भवति। अत्राहु:-दिपानहो प्रतिपद प्रत्यय विधानादयुक्तो इहोभयं प्रामोति-सक्तव्या धाना इति । विप्रतिषेध । तथा चोकम्-'परनित्यान्तरमप्रतिपदविधयो यद्भवति पूर्वविप्रतिपेघेन ॥ निरोधिसभिपासे पो मिथ प्रसझे परवलीयस्यम्' इति (प्रदीप) थपविकारेभ्याधेति । अपादियु अष- नार्थ पूर्व विप्रतिषेधेनेति चिन्त्यमेता। विकारेभ्यध' इति पठ्यते, तद्विषयोऽय विप्रतिषेध उच्यते । ! अन स एवं। यत. सपय।

·यतोऽधिकरणम् ]:: तद्धिते छयतोरधिकारः। २४३ प्रपन्चार्थ चायं पाठः, 'हविरपूपादिभ्यो विभाषाया यत्' इत्युक्त- | तादर्यमस्ति, अवय विनोऽवयवार्थत्वाभावादिति पर्यनुयोगः । स्यात् । तत्र सामादपूपादिग्रहणेनानिर्धारित विशेषा अन्नवि- | यस्तु शरीरावयवो नाभिखतः परत्वाद्धितार्थे 'शरीरावयवाद्यत्' कारा एवं प्रहीप्यन्ते ॥ इति यता भाव्यम्-नाभ्यम् तैलमिति । गवादियता सभियुको (उयोतः ) ननु 'हविरप्पादिभ्य इति वार्तिकेऽपूपादिग्रहणं | नभभावोऽन्यन यति न भवति । व्यम् , अन्नविकारातिरिकापूपादिपूवान्तामावादत आह-तत्रेति | न चेति । यद्यपि दारुलक्षणा प्रकृति भेरति, तथापि विप्रतिषेधवार्तिके इत्यर्थः ॥ सामादिति । अपूपादिपु तद्भिनो-नभ्यशब्दवाच्यं चक्रं नामः प्रकृति सीवर्धः । मण्डल- वर्णान्तपाठामावादिति मावः ॥ अनिर्धारितविशेषा इति । चमाणामिति-नेयं निर्धारणे षष्टी,सामान्यविशेषाभावात्। वरस्वरूग अन्नविकारवाचकाः शम्दा इत्यर्थः । तस्य च चित्सुरादौ न हि भवति-गवां गौः सम्पनक्षीरतमेति । तस्मादवयवाक्य. चारिताच्यांदिप्रतिषेधसङ्गतिरिति मावः । पूर्व 'अन्नविकारेभ्यश्च' य. विमावे षष्ठी । मण्डलाकार चक्र येषां तानि मण्डलचमागि- स्थापूर्वस्वं मत्वा अपूपादिगणं सूत्रपाठानुपुर्वीप्रदर्शनामुक्तम् । शकटानि, तेषां मण्डलाकारं यचकं तमभ्यमुच्यते । तय इह स्वस्स तत्पश्चार्यत्वमुच्यते ।। नामेः प्रकृतिर्न भवतीति तन प्रत्ययो न प्रामोतीत्यर्थः ।। (विप्रतिधानर्धक्ययोधकमकदेशिभाष्यम्) (उद्योतः) ननु हितावर्षे प्रत्ययविधानोपपचेः विमुच्यते स ताह पूर्व विप्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रत्ययाऽनुत्पत्तिरित्यत आह-यद्यपीत्यादि । ल इनवात, को- न वक्तव्यः । इष्टवाची परशन्दः--विप्रतिषेधे बन्धनमशैथिल्यकारकत्वात्, नामये हितमिति बोध्यन् ॥ अययय परं यदिष्टं तद्भवतीति । इति । छिद्रवत्प्रदेशरूप इत्यर्थः । च्छिानुपविष्टः पाठविशेषोऽक्ष (यार्तिकावतरणमाध्यम्) इत्युच्यते । अवयवावाऽभावादिति । मारम्भकत्सेनापयवानामे- अयं नाभिशब्दोगवादिपु पठ्यते। तत्रैवोच्यते-- वावयम्पर्धत्वादिति मावः ॥ नन्वेवं 'नाभ्यं तेलम्' इति न सिध्यदत नामि नमं चेति । तत्र चोद्यते- आइ-पस्विति ॥ मण्डलचक्राणो मण्दष्टचक्रम्' लान्यपानुप. (५५९२ नाभः प्रत्यपानुपपादकवार्तिकम् ॥ ५॥) पचि परिहाति-नेयमित्यादिना ॥ सामान्यविशेपामावादिति । ॥ * ॥ नाभेर्नभभावे प्रत्ययानुपपत्तिः । तत्राशयमा सामान्ययोधके विशेषयोधकरवाऽमावादिस्पर्धः । वामावादित्यर्थः । कचितु 'सामान्ये विशेषाभावाद' व पाठः। प्रकृत्यभावात् ॥ * ॥ 'सामान्यविशेषमावामावाद' इति पचित्याउः॥ (भाप्यम् ) नामेनममाये प्रत्ययस्यानुपपत्तिः। (५५९५ रूपसाधकं पार्सिकम् ॥६॥) किं कारणम् ? !! * ॥ सिद्धं तु शाखादिपु पचनात् प्रकृत्यमायात् । हखत्वं च ॥ * ॥ विरतेः प्रशतायभिधेयायां प्रत्ययेन भवितव्यम्, (माप्यम् ) सिद्धमेतत् । नचनामिसंशिफाया विकृतेःप्रकृतिरस्तिायदेव हि तन्मण्डलचमाणां मण्डलच तनभ्यमित्युच्यते ॥ शासादिषु नाभिरामदः पठितव्यः, हस्सत्वं च (प्रदीपः) प्रमत्यमायादिति । यद्यपि हितार्थे नभ्यं तेलंघकव्यम् । नाभिरिच-नभ्यमिति । नभ्यं सोदपन्धननिति विमति, तयापि नभ्यं चक्रनितिन फा पुनरिहोपमार्थः? लिपति । न हि पम्प नाभिर्विशतिरपि त्वपरवः । नापि यत्तदक्षधारणं परियतनं या ॥ पार नि RTो पानिायो मतित्व मनमा तत् नमस्सmam र NEIनिस '. महादुरीमा चिस्प सपनirमा • मम पर, मग मम -नारियोम'मनस मोरी-हरितारिमा. परामामामारोशनमा बिरामनिला IRANIरमा माnिthem.TER लिपिERIATER RRIArritT-Titert. +3 मम ममtam int- .mamimaramarinire 'T FREntern. TigewwerfuTITARAMATTEREST RaktiTRITIEmaith menstr.. Arriin- रसार-franfrintnerimenext.

·२४४ उझोतपरिवृतप्रदीपभकाशितमहाभाष्यम् । [५१.१पा.१ आ. उगवादिभ्यो यत् सूत्रे - - अपर आह-यत्तदअनोपानमिति । तव्यतिरिकम् । एवं नाभ्यादय एव चकम् , तन मेदनिच- (प्रदीपः) का पुनरिति । अवयवावयविनोः सादृश्या- धनो नामिचक्रयोः प्रकृतिविकारभावो न स्यादित्याशा मेदं भावादिति प्रश्नः ॥ इतरः क्रियाद्वारकं सादृश्यं प्रतिपादयति- तावदवयवावयविनोः साधयति-दृश्यत इति । भेदेनापि व्यवहारोऽवयवावयविनोदृश्यते, न केवलमभेदेनैवेत्यर्थः ।। यत्तदिति । छिद्रवान् रथाङ्गविशेषो नाभिशब्दवाच्यः, स यथाऽक्षाख्यं काष्ठविशेष धारयति परिवर्तते च, एवं चक्रमपि, ननु प्रकृत्युच्छेदे विकारस्य दर्शनम्, यथा-काष्टोच्छेदे इति तत्सादृश्यानभ्यशब्देनाभिधास्यत इत्यर्थः ॥ अजनोपा- भसनः । न चेह चक्रोच्छेदे नाभिदर्शनमित्याशयाह- अनमिति । अञ्जनम्-तैलाभ्यङ्गः । उपाञ्जनम्-समी- | गुणान्तरयोगादिति । तत्रावयवो यश्चक्रस्य नाभिसंज्ञकः पाभ्यङ्गः ॥ सोऽजगादिगुणयुक्तनाभिसज्ञापयवप्रकृतिः, तद्वारेण चममपि (उयोतः) भाष्ये-सिद्धं तु शाखादिष्विति । 'शाखादि- | प्रकृतिः । दृश्यते खवयवनिवन्धनो व्यपदेशः समुदाये, पटो भ्यो यः' इति पाठरवसाम्प्रदायिक इति भावः ।। सादृश्यामावा. दग्ध इत्यादौ । तत्रं बुद्धिपरिगृहीतमाविविकारापेक्षालब्धप्रकृति- दिति । सस्थानकृतसादृश्याभावादित्यर्थः ॥ रथाङ्गविशेष इति । व्यपदेशनाभिलक्षणावयवद्वारकश्चक्रस्य नभ्यव्यपदेशः ॥ रथाजस्य-चक्रस्य विशेपः-अवयवविशेष इत्यर्थः ॥ एवं चक्र (उद्योतः) अरवत्यु को विशेषोऽत माह-अरपत्स्विति ॥ मिति । अवयविनो धारणायभावेऽवयवस्यापि तदभावप्रसङ्ग इति । पृथव्यवस्थितेभ्य इति । अरनिर्माणसौका मिति भावः ॥ तन्न भावः ॥ समीपेति । नाभिसमीपवर्तिदेशाभ्यङ्ग इत्यर्थः । यथा | नाभेरिति । तत्प्रकृतिभूतकाष्ठस पृथग्भावादित्यपः । विकारद्वारा माभेरिदम् , तथा चक्रस्यापि-इति सादृश्यमिति भावः ॥ तयोगाच चक्रमपि नभ्यमिति भावः ॥ ननु तिद्रयकरुपनागोरवेण बहुव्रीहिणा 'सनराणि' इत्येव युक्तमत आह-चक्रजातीति ॥ मन- (गवादिगणपाठप्रयोजनभाष्यम् ) रमञ्चकात्वमुपपादयति-भाष्ये-श्यते हीति ॥ समुदाया- न तहीदानीमिदं वक्तव्यम्-नाभि नभं चेति । दिति । अपृथगुत्पन्नादमीत्यर्थः ॥ ननु गुणान्तरयोगाद्विकृतित्वेऽपि चकव्यं च । चक्रस्य नाभिः कथं विकृतिरत आइ-भाष्ये--तनावयवादिति ॥ किं प्रयोजनम् ? तद्याचष्टे तन्नेति ॥ सोऽञ्जनादीति । अअनादिगुणयुक्तनाभि- यान्येतान्यरवन्ति चक्राणि तदर्थम् । तत्र नाभि- | संशकस्य सारमयाऽवयवस्य तद्रहितः स्वयं प्रकृतिरित्यर्थः । नन्येवम- संझिकाया विकृतेः प्रकृतिरस्ति । वयवस्य नामेनेभ्यत्वेऽपि अवयविनि चक्रे कथं तयपदेशोऽत आह- दृश्यते हीति ॥ भाविविकार:-अनादिगुणयोगस्तदपेक्षया यानि चाप्यनरवन्ति चकाणि तदर्थमपीदं वक्त लब्धः प्रकृतिव्यपदेशो येनेदृशनाभिलक्षणाययवद्वारेगेलर्भः॥ व्यम् । दृश्यते हि समुदायादवयवस्य पृथक्त्वम् । (वृक्षे नभ्यशब्दोपपादकवार्तिकावतरणभाष्यम्) तद्यथा-चाी शाखेति ।। अथ यो नभ्यार्थी वृक्षः कथं तत्र भवितव्यम्- गुणान्तरयोगाच विकारशब्दो दृश्यते । नभ्यो वृक्षा, नभ्या शिंशपेति ? तद्यथा-वैभीतको यूपः, खादिरं चपाल मिति । (५५९४ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥७॥) तत्रावयवात्समुदाये वृत्तिर्भविष्यति ॥ (प्रदीपः) यान्येतानीति । एतचोपलक्षणम् , ॥ * ॥ नभ्या लग्वचनम् ॥ * ॥ 'नभ्यो लोहबन्धः' 'नभ्योऽक्ष:' इलायर्थमपि पठितव्यमेव । (भाप्यम्) नभ्यात्तु लुग्वकव्यः। अरवत्सु चक्रेषु पृथग्व्यवस्थितेभ्यः काष्ठेभ्यः पृथग्भूता एव स तर्हि लुग्यक्तव्यः॥ नाभ्यादयोऽवयवा उत्पद्यन्ते । तत्र नाभेः प्रकृतिः का; नभ्यं भवत्येव । अररहितं तु चक्रमेकरमादेव काठादुत्पद्यत (सिद्धान्तभाष्यम्) इति पृथट्टामेः प्रकृतिभूतकाष्ठाभावात् प्रत्ययाप्रसङ्गोंदित्यर्थः ॥ न वक्तव्यः । तार्थ्याचाच्छब्धं भविष्यति । यानि चापीति । अनराणीति वक्तव्ये चकजातिविशेष- नभ्यार्थो नभ्य इति ॥ प्रतिपस्मयों मतुन्निर्देशः । अनराणीत्यु भमाराण्यपि चमाणि (प्रदीपः) तादादिति । अनेनैव न्यायेन चरव्य- प्रतीयेरन् , तस्मादरवत्पर्युदासेनानुपजातारपञ्चक्रप्रतीतिरनर- तण्डलार्या प्रीहयोऽपि घरव्याः । अक्षारीयकाष्टार्थो पक्षोऽय. वन्तीत्यनेन भवति ॥ ननु यथा वृक्षा एव यहवो नतु मारीय एवेति प्रकृतौ छो म भवतीति वेदितव्यम् ॥ म] कापियावस्प सायं नाभिचश्वोरावत्या भाह-. 'प्रसङ्ग स्यादिति ज.श.पाः। पनिति ५'यपा-पटोदापति श.पाठ. • 'संवायां निकल पाठः । 'मनापति' बम धमासटिमदितवृत्तिरिति सिम्पान. 'मामिप्रकृति' इनिच. पाठः। रानीसर कसबहुमीहि समास ति समितिमा .

·यतोऽधिकरणम् ]. तद्धिते छयतोरधिकारः। २४५ (उयोतः) प्रकृताविति । प्रकृतेः प्रकृतावित्वधः । अन कथं च प्राप्ते? कथं वाऽप्राप्ते? मिधानादिति भावः ॥ ऊर्णान्तादिति वा नित्ये प्राप्ते, अन्यत्र वाऽप्राप्ते॥ (प्रदीपः) किमियमिति । यद्यपि 'हविरपूपादिभ्यो (८२९ विधिसूत्रम् ॥५।११ मा.३) विभापाया यत्' इति पूर्व विप्रतिषेधप्रदर्शनादप्राप्तविभापात्व- १८८५ कम्वलाच संज्ञायाम् मिहावगतम्, तथापि शिष्याणां सुखावबोधनायोपन्यासः ॥ ॥५।१।३॥ (५५९५ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥१॥) (सूत्रप्रत्याख्यानपर भाष्यम्) ॥ * ॥ हविरपूपादिभ्योऽप्राप्ते ॥ * ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथमशीतिशतं कम्बल्यमिति ? (भाप्यम्) हविरपूपादिभ्योऽप्राप्ते विभापा, प्राप्ते निपातनादेतत्सिद्धम् । नित्यो विधिःचरव्यास्तण्डुलाः॥ किं निपातनम् ? "अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धित (८३. विधिसूत्रम् ॥ ५॥ १।१ आ. ५) लुकि" (आश२२) इति । इदं तर्हि प्रयोजनम्-संज्ञायामिति वक्ष्यामीति। १८८८ शरीरावयवाद्यत् ॥ ५॥१॥६॥ इह मा भूत्-कम्बलीया ऊर्णाः । (५५९६ संग्राहकवार्तिकम् ॥१॥) एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । परिमाणपर्युदासेन ॥ * ॥ यत्प्रकरणे रथाच ॥ * ॥ पर्युदासे प्राप्ते तत्र फम्बल्यग्रहणं क्रियते-परि- माणार्थम्, परिमाणं च संझैव ॥ (भाष्यम्) यत्प्रकरणे रथाचोपसंख्यानं कर्त- (प्रदीपः) निपातनादिति । अन्तखरितपाठाच यद- व्यम् । रथाय हिता-रथ्या ॥ स्तत्वं विज्ञास्यते॥ (प्रदीपः) रयायेति । हितार्थ एव स्यात् यत् यथा परिमाणपर्युदासेनेति । अपरिमाणान्ताद् द्विगो- | स्यादर्थान्तरे मा भूदित्येवमर्थम् 'उगवादिभ्यो यत्' इत्यत्रोप- तद्धितलकि पचाश्वेत्यादौ दीपि प्रतिषिद्धे कम्बल्यग्रहणं तत्र | संख्यानं न कृतम् । केचित्-रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ' परिमाणार्थमेवेत्यर्थः ॥ परिमाणं च सम्झैवेति । सज्ञायत | इति तदन्तविधिमिच्छन्ति । अन्ये तु-हलसीताशब्दयोः इति संज्ञा ॥ साहचर्यात् चतुर्याध्यायविहित एव यति तदन्तविधिः, ने (उड्योतः) ननु तेन कम्पत्यशम्दसाधुत्वबोधनेऽपि स्वरार्थ यदिपिरत आह–अन्तेति । लोके वेदे च इति शेषः । ननु त्वस्मिनित्साहुः॥ परिमाणमर्थः, सञ्ज्ञा तु शम्दः-इति कथं तयोः सामानाधिकरण्यमत (उध्योतः) इत्याहुरिति । अत्रारुचिरतु-असमासग्रहण आह-सम्ज्ञायत इति । परिमाणं रूढ्या कम्बल्यशन्देन गम्यत | हापकसिद्धतदन्तविधेः 'कृष्णतिस्यम्' 'रानमाष्यम्' इत्यादाविवेशापि दुरित्वमिति ॥ इत्यथैः॥ emote- (१३. विधिसूत्रम् ॥ ५। आ. ४ (८३२ विधिसूत्रम् ॥५आ. ६) १८८६ विभाषा हविरपूपादिभ्यः १८८९ खलयवमापतिलवृपब्रह्मणश्च ॥५।१।४॥ ॥ ५।१।७॥ (अप्राप्तविमापानिचायक माध्यम्) (अनिष्टरूपनियारकं भाप्यम्) किमियं प्राप्त विमापा, आहोस्विदप्राप्ते । वृपशब्दोऽयमकारान्तो गृह्यते । मरणिनित्साहुरिति । रौताहलामो परिधावित्येत पेनविरिति २ अत्राविसिषति । सन्ताहमदसाहवर्यादEfugi-या सूवरचं वार्तिकम् ।त्यतिरयुगेखोग रपदापत्, नौग्योधमलनेन होता. परिधावपल्लाभपने भासिन्पषमाप्पायरमपरमकरसमस निमादिश्य शायद, मनमनहादिसनेन च हशम्दयत् । परमरम्या, परमसीमा, स्वतस्माशममाणन मारिना परिमाणानाNETोरिया परि. परमहला-सागि विधामयोजनानि । मा सौहारदाम्पा विदित मागताहणेन निर्दिष्टावधिक दाविधिल इनिबार इति भवन समतुर्भधारधरवेन तस्साहपहपुर्याध्यापरथे परिभरेष तरिधिरिति | मिति माव! मायेचा मनन् । साहिला मोरमाया मातीवि तमिमा।।

·२४६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५न.पा.१आत्मन० सूत्रे वृपेन्शब्दोऽपि नकारान्तोऽस्ति तस्योपसंख्यानं | इति । ऐकेन विग्रह एवेत्सर्थः । विग्रहस्तु द्वाभ्यामपि भवतीति कर्तव्यम् , वृपशब्दश्चादेशो वक्तव्यः । वृष्णे हित- | नासो नियम्यते ॥ मिति विगृह्य-वृष्यमित्येव यथा स्यात् । विगृह्येति-भिन्नकर्तृकत्वात् क्त्वाऽनुपपत्तिः । नैप तथा ब्रह्मशब्दो नकारान्तो गृहाते । दोषः । उत्पत्तिशब्देनोत्पादनमुच्यते, अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् ब्राह्मणशब्दश्चाकारान्तोऽप्यस्ति तस्योपसंख्यानं पदेः। 'परावरयोगे च' इति वा क्त्वाप्रत्ययः । वृषवाह्मण- कर्तव्यम् , ब्रह्मन्शब्दश्चादेशो वक्तव्यः । ब्रामणे- | शब्दाभ्यामनभिधानाच्छप्रत्ययो न भवतीत्यर्थः ।। भ्यो हितमिति विगृह्य-ब्रह्मण्यमित्येव यथा स्यात् । सिध्यति ।। अन्यथेति । 'आत्मविश्वजन' इतिवत् । किञ्च नान्त- (उध्योतः) भाष्ये-अकारान्त इति । अत एव वृध्यमिति तत्तर्हि वक्तव्यम् । ग्रहणे सस्य वृषादेशवचनम् , वृषस्य दृषीयमिति स्यादिति ततो यद्च- न वक्तव्यम् । समानार्थावेतौ-वृपशब्दो वृष- नश्यावश्यकमेव ॥ स्वरूपनिरूपणं-स्वरूपस्य साक्षाच्छब्देन बोध- न्शब्दश्च, ब्रह्मशब्दो ब्राह्मणशन्दश्च । आतश्च नम् ॥ ननु ब्रमन्यम्दस्य प्रामणपर्यायत्वे व वृषस्य वृषपर्यायत्वे कुतो समानार्थी, एवं ह्याह-कुतो नु चरस ब्रह्मन् कुतो युक्तिने दर्शितेत्यत आहब्रह्मन्शब्दस्यैति । अनेकाऽर्थत्वञ्च---- नु चरसि ब्राह्मण-इति । कमलासनादावपि वृत्तेः। वृषन्-धूपयोस्तु नान्यतरस्याप्यनेकार्थत्वमिति तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः, भावः ॥ नाऽसौ नियम्यत इति । एकेनैव विग्रह इत्येव मित्यर्थः । अपरमादुत्पत्तिर्भविष्यति-अविरविकन्यायेन । तथा च सति त्रैशब्दासिद्धिर्न स्यादिति भावः ॥ भिनेति । विग्रहे तद्यथा-अवेर्मासमिति विगृह्य अविकशब्दा- | प्रयोक्ता कर्ता, भवने उत्पत्तिः, उत्पत्तौ च प्रत्ययः कति भावः ॥ दुत्पत्तिर्भवति-आविकमिति । एवमपि 'घृष्णे हितमिति विगृह्य वाक्यमेव' इत्यनुपपन्नमेवात माह- एवमिहापि वृपाय हितमिति विगृह्य-वृष्यमिति परावरेति । कालकृतोऽत्र परावरयोगः, विग्रहशानोचरकालिकत्वा- भविष्यति । वृष्णे हितमिति विगृह्य वाक्यमेव । स्प्रत्ययतदभावशानस्य। इदमपि-'अतिबाललोकदृष्टया' इति बोध्यम् ॥' तथा ब्रह्मणे हितमिति विगृह्य ब्रह्मण्यमिति (८३३ विधिसूनम् ॥ ५।1आ..) भविष्यति, ब्राह्मणेभ्यो हितमिति-विगृह्य वाक्य- मेव भविष्यति। १८९१ आत्मविश्वजनभोगोत्तर- त्रैशव्यं चेह साध्यम् , तचैवं सति सिद्धभवति॥ पदात्खः ॥ ५।१।९॥ (प्रदीपः) वृपशब्दोऽयमिति । न तु कृतनलोपोऽका- रान्तः, अन्यथाऽसदेहायाफ्तनलोपो निर्दिश्येतेति भावः ॥ (खाधिकरणम्) वृपन्शन्द इति । उच्चारणादेव नान्तत्वे ज्ञाते नकारान्त (५५९७ भोगोत्तरपदाखविधाने पूर्वपले भाक्षेप- वार्तिकम् ॥१॥ इति वचनं खरूपनिरूपणार्थम् ॥ तस्येति । अन्यथा ततश्छ प्रराज्येत ॥ वृपशब्दश्चादेश इति । अन्यथा 'ये चाभाव- | |॥ * ॥ भोगोत्तरपदात्खविधानेऽनिर्देशः क्मणो.' इति प्रकृतिभावादृपण्यमिति स्यात् ॥ पूर्वपदार्थहितत्वात् ॥ * ॥ कुतो नु चरसीति-ब्रह्मन्शन्दस्यानेकार्थत्वाद् ब्राह्मण (भाष्यम्) भोगोत्तरपदात्खविधानेऽनिर्देशः । शब्दपर्यायत्व नातिप्रसिद्धमिति व्युत्पादयति ॥ एकैन विग्रह अगमको निर्देशोऽनिर्देशः। पादपासादेश पाम्दोऽस्था' पस्येव पाटा क पुस्तके ।अत्र ५ एवेनेति । एकेन विपद एवेत्युक्त एकेन दिमहा, अन विपद। २लिए 'पदसोपाख्यान पशम्दादेशच 'माणशम्दस्यौपर- प्रत्ययश्चति मतीयते, यत एवकारस्ततोऽन्यत्र नियम इति न्यायात् । भत्र ख्यानं प्रयापति दे वातक इति वदन्ति, सन । तसहि वक्तव्य विग्रहरदोत्तरमवकारकरणेन एकस्य शब्दस्य नियमः। एव विप्रा इत्य न वक्तव्यमित्या दादरव माध्यकृतास्याथाय प्रमादपानान्नय वार्तिककारो व्यमाने विमहस्य नियमा, विग्रह एकेन शम्देन भवति, मन्येन वन विह faitra प्रतीयते । दैया प्रत्यास्यान तन वार्तिकतो बचन मिति | इति । भाम्परागकी प्रतीयते । तारापाटोऽपि (वार्तिकरूपण) नोपकम्यत इति वाति ( उत्पादनमुध्यत इति । केवळाया उत्पतेः प्रपया पर्ता, मन्तावित ममिमानिमिरेदोक्तम् । माया तत्तहि बातम्य न वक्तव्यमित्यादिशदीव यस्योत्पादनस्य च मयोस कति मानवकत्याक्त्वाप्रपया मुझन इति प्रत्याशी इयमितापितोतलात् । उत्पतिशम्दस्योत्पादनार्थपर्यन्तमनुधावनम् । मा मोषराम्दो सतारोपि प्रमति तहि कपमुच्यते-सूप .उपसिरिति-नतिषः । भवेमौसमिति विग्रमाविकराम्दा- शादोऽपमकारात प्रत्यादि इत्याराहामारणापा-कृतति । सन्देह उत्पत्तिर्मवनीति भाम्यवाक्ये सपत्ति की-इति भाव। रपट मन्दिाभोवारगमेशयागा म्यवहार लानाध्यासन यते । एमपीति । ममासमिति विमति हाश्य मन्तविण्यपादियुष्या अम्पपा-भकिमले नाम्पदामहणे मातरम्दात्यामाग्यविहिरवामपसाधनेऽपि वृष्णे हितमिति विश्व पाक्यमेवेमत्र पूर्वाधरनुप प्रसानिमाका शेगातयन्तरमादेवः । अम्बधामाशापति पारेपकरणामा।

·खप्रत्ययाधिकरणम् ], तद्धिते छयतोरधिकारः। २४७ किं कारणम् ? इह चान्भोगीन इति "अपोमि"(७४४८) . पूर्वपदार्थहितत्वात् ।उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः | इति तत्वं प्राप्नोति । सूत्रं च मिद्यते । पूर्वपदार्थप्रधाने च प्रत्यय इप्यते । पिभोगाय (प्रदीपः) किं भोगीनरिति । प्रत्यासत्त्याश्रयेण प्रश्नः॥ हिते प्राप्नोति, पित्रे चैव हित इभ्यते । सर्वथेति । सामथ्यं बलवदित्युत्तरम् । ननु भोगोत्तरपदात् एवं तर्हि भोगीनप्रत्ययो विधास्यते ॥ खविधाने, क्रियमाणेऽपि नित्सग्रहणे केवलाभ्यां राजाचार्याभ्यां छस्य निवृत्तिर्न सिध्यति । एवं तर्हि तथा पाठः कर्तव्यः, यथेष्टं (प्रदीपः) अनिर्देश इति । योऽयं हितमिति प्रत्यया- | तिघ्यति-राजाचार्याभ्यां नित्यं भोगोत्तरपदाभ्यामेव हिते र्थनिर्देशः स भोगोत्तरपदात्खविधाने विवक्षितार्थप्रसायनासा- प्रत्यय इति ॥ ग्रामणिभोगीन इति । ग्रामण्यो भोग इति मोदनिर्देशः, तत्कार्याकरणात् । तथाहि-लोके पितृभोगी-पष्टी समासः । 'इको हखोऽव्यो गालवस्य' इति हखः ॥ तत्वं नादिशब्दैः पित्रादिहितस्पार्थस्य प्रतिपत्तिः । पित्रादिभोगहि- प्राप्नोतीति। मकारादौ प्रत्ययेऽजस्य विधीयमानमिति भावः। तस्य तु प्रतिपत्तिप्रसङ्गः॥ (उद्द्योतः) निवृत्तिनै सिध्यतीति । 'निलम्' इत्यस्य (उद्दयोतः) कस्य निर्देशस्याऽगमकत्वमत आह-योऽय- प्रत्ययेन सम्बन्धान्महाविमापानिवृत्तिरेव स्यादिति भावः॥ राजेति ! मिति । विवक्षितार्येति । पिठभोगीनशम्यादिवक्षितावः । | राजाचार्यान्यां यदि हिते प्रत्ययस्तहि भोगोत्तरपदाम्यामेव' इत्या- वस्कार्येति । निर्देशकार्येत्यर्थः । प्रत्ययार्थनिर्देशकार्य च प्रयोगतस्त्र-दिष्टसिद्धिरिति भावः । निमित्यस्यैव विवरण-- भोगोत्तरपदा- दर्थप्रतीतिः ॥ माये-पूर्वपदार्थप्रधाने इति । पूर्वपदार्थनिलयामेवेति ॥ भाष्ये-इह चैत्यादिना प्रत्ययान्तरनिधाने दोषा- पितप्राधान्यवति हितरूपेऽर्थे प्रत्यय इष्यवे । 'लोके' इति शेषः ।। न्तरमाह-इह चेति । यथान्यासे यथा सिध्यति तदाह-ग्रामण्य तदेव व्युत्पादयति-पितृभोगायेत्यादिना ॥ इत्यादि । (५५९८ म्यासाम्तरविधाने दोषवार्तिकम् ॥२॥) (सिद्धान्तमाप्यम्) ॥ * ॥ भोगीनरिति चेद्वावचनम् ॥ * ॥ यथान्यासमेवास्तु । (भाष्यम् ) भोगीनरिति यदि प्रत्ययो विधीयते ननु चोक्तम्-भोगोत्तरपदाखविधानेऽनिर्देशः वावचनं कर्तव्यम्, मात्रीयः पित्रीय इत्यपि यथा | पूर्वपदार्थहितत्वात्-इति । स्यादिति ॥ नेपदोपः। अयं भोगशब्दोऽस्त्येव द्रव्यपदार्थकः। (प्रदीपः) चावचनमिति । अन्यया भोगीनराच्छो तद्यथा-भोगवानयं देश इत्युच्यते यस्मिन्गावः याध्येत । भौगोतरपदात् खविधाने केवलेभ्यः पित्रादिभ्यो सस्यानि च वर्तन्ते । बाधकामावाच्छः सिध्यति ।। मस्ति क्रियापदार्थकः । तद्यथा-भोगवानयं (५५९९ एकदेशिवार्विकम् ॥ ३॥) ब्राह्मण इत्युच्यते । यः सम्यक स्नानादी क्रिया अनु. ॥ * ॥ राजाचार्याभ्यां नित्यम् ।। * ॥ भवति । (भाष्यम् ) राजाचार्याभ्यां नित्यमिति पकव्यम्। तद्यः क्रियापदार्थकस्तस्येदं ग्रहणम् । राजभोगीनः। यश्च पित्स्याभ्यः क्रियाभ्यो हितः, संपन्धादसौ आचार्यादणत्यं च । आचार्यभोगीनः॥ पित्रेऽपि हितो भवति । किं भोगीनप्रत्ययो विधीयत इत्यतः राजा. यदि संवन्यात्, अस्तु द्रव्यपदार्थकस्यापि ग्रह- चार्याभ्यां नित्यमिति वक्तव्यम् ? णम् । योऽपि हि पितृद्रव्याय हितः, संबन्धादसौ नेत्याह 1 सर्वथा राजाचार्याभ्यां नित्यमिति पिने हितो भवति । चकव्यम् ॥ अथ वा भोगशब्दः शरीरवाच्यपि दृश्यते । इह च ग्रामणिभोगीनः, सेनानिभोगीन इति तद्यथा-अहिरिव भोगैः पर्येति याहुम् । अहिरिव । 'उत्तरपदे' इति हसत्वं न प्रामोति । शरीरैरिति गम्यते। "पिएमोगीजा' वि पाटप. पुटके। शश्यन्तेन हिशाक्यमेव नियति भावः। 'कोहरपोगायोगाटपासनेन । ५सिसिरिदि। देवदाम्या राजापार्याम्या हिता मंचामारमति १ सामर्पमिति । एपमारूपसामर्यस्य वध्यान राममोगीन इसादी चिन मिति मायः। (नु 'रावाचार्याम्यां नितं मोगोत्तरपदाम्यारहित प्रथया' निमित्तस्येति । जापाभ्या नित्यनियमाने नियमहीनो सम् । तर नियमहत्यमानि निय- राम न कियेत समाया रानाभाभा परस । मह ममियाणवारनापार-नियमिवादिना । रसाहरिभोगेचरपदापी राजापाग्या निम्मलए इस्रोपाय , भाव" ·२४८ उसोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.१ पा.१ आत्मन् ० सूत्रे . - एवं पितशरीराय हिता-पितमोगीण इति ॥ ननु सापेक्षत्वादन समासेन न माव्यम् । संख्या हि संख्येय- (प्रदीपः) द्रव्यपदार्थक इति । भोगो धनमुच्यते ॥ विशेषमपेक्षते । संख्येयस्यैव जनापेक्षया व्यतिरेकखारेण तु भोगवानयं ब्राह्मण इति । धनवानपि कृपणो निर्भोग | संख्यायाः-गुणस्पति साक्षात् संवन्धाभावात्समासाप्रसाः । उच्यते, तस्मादत्र क्रिया भोगशब्दयाच्या ॥ संवन्धादिति। नेप दोषः । प्रकरणादियशायदा विशिष्टसंख्येयवृत्तित्यावसायः यस्तु पितृधनाय हितो नासाववश्यं पितृहितो भवति, ममैतखन | संख्याशब्दाना तदा जनादिना साक्षात्संबन्धाद्भवति वृत्तिः ॥ भविष्यतीत्येवं मुद्ध्या पितृधनरक्षणादिवि मावः ॥ योऽपि (उझ्योतः) नन्पेवं बहुवचनं सादत आइ-समुदाये वृत- हीति । यस्तु 'ममेतद्भविष्यति' इति मन्यते नासो 'पितुरेतम्- | स्वैति । एवञ्चैकसिन् यदा चिस्वदेकवचनम् ॥ संख्या हीति । नम्' इति रक्षति, किं तर्हि 'ममैतत्' इत्समिमानेन ॥ अहिरि- | पश्चादयः केवलसत्याबोधका इत्यभिमानः ॥ व्यतिरेक-द. वेति । समुदाये वृत्तो भोगशब्द एकदेशेषु फणेषु प्रयुज्यते । पूर्वकः सम्बन्धः । साक्षारसम्पन्धाभावात-सहयेयमनपेक्ष्य केचिदाहुः-मुजमानमेव भोगशब्देनोच्यते, न तु सर्व- | सम्बन्धामावाद । अनेन सापेशत्वादसामर्थ्य दृढं मृतम् । वस्तुतः शरीरमिति । तदयुक्तम् । अनन्तत्वात् प्रयोगविषमस्सावभार- सहयेयवृतित्वेऽपि तद्विशेषापेक्षवेन सापेक्षत्वं बोध्यम् । ध्वनित- पास्य कर्तुमशक्यत्वात् ॥ खेदं 'सहयेयविशेपमपेक्षते' इत्युक्त्या, सिद्धान्ते "विशिष्ट- (उयोतः) भोगो धनमिति । कर्मणि धमिति भावः ।। सहयेयवृनित्यावसायः' इत्युक्त्या चेति बोध्यम् ॥ नन्वनापि धनमेव भोगपदार्थोऽरवत आह-धनवानपीति ॥ (५६०१ विधिवार्तिकम् ॥ ५॥) ननु द्रव्यपदार्थेऽप्येतत्तुल्यमत आह-यस्स्यिति ॥ मन्यते नासा. ॥ * ॥ सर्वजनाहश्च ॥ * ॥ विति । एव हि पिनादिना धनस्य विशेषणमयुक्तं स्यादिति भावः ।। (भाष्यम्) सर्वजनाहञ्च चकव्यः, खश्च । सर्व- ननु भोगशब्दस्य शरीरवाचकन्ये एकदेशे फणे प्रयोगो न स्यादत जनाय-हितः सार्वजनिकः, सर्वजनीनः । आह-समुदाये इति ॥ भुजङ्गाऽङ्गमेवेति । भुजङ्गशरीरमेवे- समानाधिकरण इति च वकव्यम् । यो हि सर्वेपां सर्थः ॥ न तु सर्पमिति । यत एव 'अहेश्च फणकाययोः' इति जनाय हितः-सर्वजनीयः स भवति ॥ कोशः समच्छत इति भावः ॥ अनन्तस्वादिति । भाष्यप्रामाण्या. कोशः प्रसिद्धतरार्थ विषय इति भावः ।। (प्रदीपः) सर्वजनायेति । सर्वो जन इति पूर्वकालैक- (५६०० उपसङ्ख्यानवार्विकम् ॥४॥) | सर्व' इति समासः ॥ सर्वेपां जनायेति । सर्वसाधारणाय | वेश्यादिजनायेत्यर्थः ।। ॥ * ॥ खविधाने पञ्चजनादुपसंख्या- (५६०२ नित्यत्वबोधकार्तिकम् ॥ ६॥) नम् ॥ *॥ ॥ * ॥ महाजनान्नित्यम् ॥ * ।। (भाष्यम् )खविधाने पञ्चजनादुपसंख्यानं कर्त- (भाष्यम् ) महाजनान्नित्यं ठश्वक्तव्यः । महा- व्यम् । पञ्चजनाय हिता-पञ्चजनीनः। जनाय हितो माहाजनिकः। समानाधिकरण इति यतव्यम् । यो हि पञ्चानां तत्पुरुष इति वकव्यम्, बहुव्रीही मा भूदिति । जनाय हितः-पञ्चजनीयः स भवति । महान् जनोऽस्य-महाजनः, महाजनाय हितः- (प्रदीपः)पञ्चजनादिति । मनुष्याः पञ्चजना उच्यन्ते- | महाजनीयः। चत्वारो वर्णाः, रथकारपञ्चमाः ॥पञ्चजनायेति । "दिक्संख्ये (प्रदीपः) महाजनादिति । नित्यग्रहणं सर्वजनादुक्तः संज्ञायाम्' इति समासः । समुदाये वृत्तस्यावयवेऽपि वृत्त्या | खो मा भूदित्येवमर्थम् । महाजनशब्दश्व समानाधिकरणपद एकवयनम् , यथा-सप्तर्षिरिति ॥ यो हि पञ्चानामिति । आत्वनिर्देशादेवावसीयते ॥ L १ समानाधिकरण इति । वार्निकमेतदिति बेवाधिद्भमा, भसिन्नेव सूत्रे | उत्तरे पधालाः, तेलम्मुक्तमिति' इति भितश्च तत्सल्ययाक्षिति तमामे उक्त 'आचार्यादणस्वच' इत्यपि वार्तिकमिति च बदन्ति, तदपि नातीव समञ्जसम् । वातदनुधारणायम्पञ्चजनशब्दो यदा एकस्या व्यक्ती मवर्तते सदैकवानमिति वररुचिपूताना वानिक नासर्वेषामपि कुण्डलना भाज्यकृद्धिः क्रियत इत्यभियुक्ता- भावः । सदाह यथा सप्तपिरिति । सप्तमषिसमुदाय मवृत्तस्य भन्दस्सा नामनिप्रायः । भर चासदुपनन्धपुस्तकेषु मानीनेष्वपि चुण्डकनादेरदर्शना | वेऽपि वृत्तिरिसकचनमिति भावः . ते वार्तिके इति निणीतममाभिः । ये प्राचीनतमेषु पुस्तयेषु कुण्डकनादि- । खापेक्षरवादिति । पधानां जनः पयजन इत्यत्र सङ्घमाया बनेन न निमित्यम्, भवेत्तेषां गौडाना वार्तिकरवेऽभिनिवेश इति सुधियो विधार साधारसम्बन्धः किन्तु सायद्वारेति समायेये सापेक्षस्य पधशब्दस्य जनेन समासो न स्यादिति शाशयः । सापेक्षत्वमेघोपपादयति सहयाहीसा. २ समुदाय इति । बनसमुदाये शक्तस्य पधजनशब्दस्य अवयवे-समुदिना दापपट फैपि शक्तिरिति एकवचनमित्यर्थः । यदा जातिबोधावं तदा-एक. " इत्यभिमान इति । 'संख्येये मादश विषु' इति कोशाशान्ताना सदनम्, यहियोधकले बहुवचन मिति भावः । तदाह-उदयो-एक्वैशम्दाना संख्येयवाचरखे प्रसिद्धति संशयावापित्यमनुसत्यानुपपत्तिप्रदर्शनमा कमिप्रिविमा 'टो हि भवयवे समुदायसन्दः । तपथा-पूर्व पधारा | भिमान इति भा. -- ·तदर्थे प्रत्ययविध्यधिकरणम् ] तद्धिते छयतोरधिकारः। २४९ (उड्योतः) नेद नित्यग्रहणं महाविभाषानिवृत्त्यर्थमित्याह- अत्यल्पमिदमुच्यते-पुरुषाद्वध इति । नित्यग्रहणमिति । अन्यथा खानुवृत्तिरप्यत्र सम्भाव्येतेति भावः ।। पुरुपादधविकारसमूहतेनझतेविति वक्तव्यम् । अत्र 'समानाऽधिकरणे' इत्यनुक्तौ वीजमाह-महाजनशब्दश्चेति॥ पौरुपेयो वधः । पौरुपेयो विकारः। पौरुषेयस्स- (समानाधिकरणाद्युपाधिप्रत्याख्याने भाष्यम्) मूहः । तेन कृतं पौरुपेयम् ॥ यदि तीतिप्रसवाः सन्तीत्युपाधिः क्रियते, (प्रदीपः) पुरुपाद्वधेति । प्रत्यार्थसामर्थ्येन पष्ठी आद्यन्यासेऽप्युपाधिः कर्तव्यः-'आत्मन्विश्वजन' | समर्थविभक्तिर्लभ्यते । कृते तु 'तेन' इति तृतीयोपात्तैव । समानाधिकरण इति वक्तव्यम् । यो हि विश्वेषां पुरुषश्च लोकप्रसिद्ध. पाण्यादियुक्त इह गृह्यते । न तु साख्यादि- जनाय हितः-विश्वजनीयः स भवति । शास्त्रप्रसिद्धः, तर प्रत्ययस्यादर्शनादित्याहुः । अथ मतमेतत्-अनभिधानादाद्यन्यासे न भवि- (उद्द्योतः) ननु समर्थविमतिर्न निर्दिष्टेत्यत आह-प्रत्य- प्यतीति, इहापि नार्थ उपाधिग्रहणेन । | यार्थेति ॥ तेनेति तृतीयेति । सौत्वाद् द्वन्द्व इति भावः ।। इहाप्यनभिधानान भविष्यति ॥ तत्र प्रत्ययस्येति । तस्य वधविकाराघसम्भवाञ्चत्यपि बोध्यम् । अनेकार्यत्वाच वधादिशब्दप्रयोगोऽपि । (८३४ विधिसूनम् ॥५।१।१ आ.८) १८९२ सर्वपुरुषाभ्यां णढनौ ॥५॥१॥१०॥ (८३५ विधिसूनम् ॥ ५।५।१ भा. ९) (छप्रत्ययापवादणढोरधिकरणम्) १८९४ तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥५॥१॥१२॥ (५६०३ विकल्पवार्तिकम् ॥१॥) (तदर्थे प्रत्ययविध्यधिकरणम् ) ॥ * ॥ सर्वापणस्य वावचनम् ॥ * ॥ (५६०५ संग्रहवार्तिकम् ॥ ॥) (भाष्यम् ) सर्वाण्णस्य वेति वक्तव्यम् । सार्वः, ॥*॥ तदर्थमिति कृत्यनामभ्यष्ठञ् ॥ * ॥ सर्वीयः॥ (प्रदीपः) सर्वादिति । अनुकरणत्वात्सर्वनामकार्या (भाष्यम्) तदर्थमिति कृत्यनामभ्यप्ठश्चकव्यः । भावः, 'सर्वनामानि' इत्यन्वर्थसज्ञाविज्ञानाद् । अनाश्रिता- इन्द्रमहार्थमैन्द्रमहिकम् । गाहामहिकम् । काशेरु. यस्य च शब्दरूपस्यानुकरणमिति प्रतिवद्भावादपि सर्वनामत्वं यक्षिकम् ॥ न भवति । (उद्द्योतः) भाष्ये सर्वाण्णस्य येति वक्तव्यमिति । करणार्हत्वाद्वा कृत्याः-उत्सवा , तन्नामभ्य इत्यर्थः ॥ (प्रदीपः) कृत्यनामभ्य इति । अवश्यर्तव्यत्वात् सर्वाण्णविधायकाशस्य वेति वक्तव्यम् । अधिकरणस्य शेभत्वविव- क्षाया पष्ठी ॥ अनाधितार्थस्य शब्दरूपस्येति । शब्दस्वरूपपरस्ये. (उड्योतः) ननु प्रकृतिविकृतिभावस्थले कार्यत्वरूपकृत्यत्वा- त्यर्थः । एवञ्च-प्रकृतेरेव सवनामत्वाभावेन तदतिदेशोऽशक्य व्यभिचारादाह-अवश्येति ॥ इति भावः । तस्यानित्यत्वादिति तु तत्वम् ।। (५६०६ प्रत्याख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) (५६०४ अर्थविधायकवार्तिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ न वा प्रयोजनेन कृतत्वात् ।। * ॥ ॥ * ॥ पुरुपाद्वधे ॥ * ॥ (माष्यम् )न या वक्तव्यम् । (भाप्यम्) पुरुपाद्वध इति वक्तव्यम्। पौरपेयो फि कारणम् ? घधः॥ प्रयोजनेन रूतत्वात् । यद्धीन्द्रमहार्थम्, इन्द्र- मनु महाजनायित्यम्' इति कार्तिके नित्यमहणात् 'महाजनाय कृतमिन्य प्रत्यये समर्थ विभक्तिः 'सेन' इति निर्दिश्यो, भन्या मेति हितो जनिक'इति विपक्ष न भाष्यतामनुपपनमत माह-नेद | पौरुषेयो यत्र इस्पा समर्थश्मिक्तिरित्याशावायामाह-प्रत्ययाति । नित्येति • सौत्रावादिति । पुरुषावधविधारसम्हनकृतविति पसभ्यमित्यति पापिन्समानाधिकरणानामिति पम्पम्, तत्पुरुष इति वक्तव्य मिति तस्स-मास्यमसिम्पुरुषस निर्विकारस्वर वधादीनाममा । ननु पर्षद सर्वनाम वेन धातिर दिमापनमत मह • अनकापरावति । शनिदस्यास्य पुरुषस्य विपक्ष सशर. अनुकरणावादिनि कन्न पुरुष-यपा-ख्येवम्यो स्यात्र पुरुषस्य मम इति भेदेन रिश प्रातिरापिपातिदनुसरणमिस्पतिदेशादार धम्माप्यतेति भाव। ५ति मातिनिश्मिानिसत्व वसनुरा "सनामेति मतिरियनमा मालिप्रपन्यास स्वस भाषा निद पाविरम् । इन्द्रमहा किमहरिमास प्रा. ना 'पुरुषापरिधरसमुहतेन तेनिति बारम्पम्' इति माध्ये मातापमारम्भा" ३२पा.च.. भाव.

·२५० उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.१पा.१आ. छदिरुपधिवलेन्सूत्रे -फल- महस्तस्य प्रयोजनं भवति तत्र "प्रयोजनम्" (५६०८ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥२॥) (५।१११०९) इत्येव सिद्धम् ॥ ॥* ॥ सिद्धं तु कृदन्तस्य स्वार्थेऽञ्- (प्रदीपः) न वेति । प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजनम्-फर वचनात् ।।*॥ मप्यभिधीयते, कारणमपि-इति भावः ॥ (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । (उयोतः) ननु कार्यस्पेन्द्रमहस्य कथं कारणस्वरूप प्रयोज- कथम्? नत्वम् , सत्र चैकागारिकानुरोधेन कारणपर्यायस्य ग्रहणमत आह- कृदन्तस्य स्वार्थ अभ्वक्तव्यः । उपधीयते-उप. प्रयुग्यतेऽनेनेति । कागारिकानुप्रवचनीयायनुरोधेनोमयमपि धेयम्, उपधेयमेवोपधेयम् । तत्र गृह्यत इति भावः ॥ सिद्ध्यति। सूर्य तर्हि भिधते ॥ (३६ विधिसूत्रम् ॥ ५।। १०) (प्रदीपः ) सिद्धं त्विति । उपधेयशब्दात्कर्मसाधन- १८९५ छदिरुपधिवलेढ ॥ ५॥१॥१३॥ यदन्तात् खार्थेऽम् वक्तव्य इत्यर्थः ॥ (दनोऽधिकरणम्) (उयोतः) ननूपधीत्यस्य कृदन्तरवेऽपि ततोऽभि नेष्टसिद्धि- (५६०७ आक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) रत आह--उपधेयेति । फरपदेन सामर्थ्यात्कृत्यो गृह्यत इत्यर्थः । एवञ्च साथिकप्रकरणे 'आमीधसाधारणादञ्' इत्यत्रोपधेयशम्दः पाठ्य ॥ * ॥ उपध्यर्थमिति प्रत्ययानुपपत्ति- इति भावः। रुपध्यभावात् ॥ * ॥ (सिद्धान्तभाव्यम्) (भाष्यम् ) उपध्यर्थमिति प्रत्ययस्यानुपपत्तिः । यथान्यासमेवास्तु। किं कारणम् ? ननु चोकम्–'उपध्यर्थ मिति प्रत्ययानुपपत्ति- उपध्यभावाद् । विकृतेः प्रकृतावभिधेयायां प्रत्य- रुपध्यभायात्' इति । येन भवितव्यम्, न चोपधिसंझिकाया विकृतेः नैतदस्ति । अयमुपधिशब्दोऽस्त्येच कर्मसाधनः- प्रकृतिरस्ति । उपधीयते-उपधिरिति । अस्ति भावसाधन:-उप- यद्धि वद्थानं तदोपधेयमित्युच्यते ॥ धानमुपधिरिति । तद्योभावसाधनस्तस्येदं ग्रहणम् । (प्रदीपः) उपध्यभावादिति । उपधिशब्दो विकृति- एवमपि न सिध्यति । चाची नास्ति, एकस्यैव रथाङ्गविशेपस्योपथ्यौपधेयशब्दाभ्याम किं कारणम् ? भिधानात् प्रकृतिप्रत्ययार्थयोश्च प्रकृतिविकारभावाभावादित्यर्थः॥ विटते प्रशताविति वर्तते । (उद्योतः) भाप्थे-उपध्यर्थमितीति । 'उपध्यमेषा प्रकृतिविकृतिग्रहणं निवर्तिप्यते । तच्यावश्यं प्रकृतिः' इत्यर्थे प्रत्ययाऽनुपपत्तिरित्यर्थः । ननूपध्यभावादित्यस्य- 'उपधिशम्दाभावात्' इति नार्थः, तस्य किप्रत्ययान्तस्य शास्त्रसिद्धत्वा निवर्त्यम्, इहार्थसुत्तरार्थे च । इहार्थं तावत्-वा- वत आह-उपधीत्यादि । औपधेयपदस्य योऽर्थस्तद्विकृतिवाची लेयास्तण्डुलाः । उत्तरार्थम्-"ऋपभोपानहोय" नास्तीत्यर्थः । तदेवाह-एकस्यैवेति । एवञ्च तादय॑स्याप्यभाव | (५।१११४ ) आर्पभ्यो वत्स इति ॥ इत्यपि वनितम् ॥ भाष्ये- चेति । औपधेयपदवाच्योऽर्थ. (प्रदीपः) तद्यो भावसाधन इति । तन हि तादर्थ्य प्रकृतिर्भास्तीत्यर्थः । तदेवाह-यद्धि तथाङ्गमिति । यद्रथाग- | सभवति, उपधानकियार्थत्वाद्रथाविशेषस्य ॥ एवमपीति । मुपधिशब्दवाच्यन्तदेवौपधेयशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥ यद्यपि लोके क्रिया विकारत्वेन क्वविनिर्दिश्यते-बहुविकारोऽयं प्रयोजनमिति । मयोजनपदेन फ्ल कारणच द्वयमपि गृह्यत इति प्रत्यय इति सूत्रार्थः । तत्र उपधिशब्दस्य रथावचित्यम्, दमात्यया- इन्द्रमहात् 'प्रयोजनम्' इत्यनेन प्रत्ययः सिद्ध इति भावः। न्तस्योपयशब्दस्यापि तदाचित्वमेवेति न विकृतिवाचित्वमुपविशप्दस्य न था तत्र कागारिकेति । 'ऐकागारिक्ट चौरे' इत्यनेन हि एकागार प्रकृतिवाचकत्वमापधेयशम्दस्थति मत्ययाप्राप्तावाह-वातिककार:-उपध्यर्थ- शम्दारमसमा प्रयोजनमित्व निपात्यते । तत्र एकमगार हि चौरस चौर्य- | मिति। फर्मणि पारणं न सु कार्यम्-इति तत्साहपर्याकारणयाचकादेवालय इति ५ नास्तीत्यर्ध इति । औपधेयपदार्थस्य विकृतिवाची उपयशम्दो एमहशम्दामयोन स्वाद तम्य कार्यत्वादिति भावः। नानीति माया ऐकागारिदेति । अनुप्रवचनादिभ्याछ इत्यनेन अनुभवचनशब्दा ६ कर्मसाधन इति । कर्मसाधने उपधिशदोरमामवाचक इति रथामा प्रत्ययः । मप्रवचन च कार्यमिति सत्साहचर्याकार्यवाचकात्, ऐकागारिक रथा न भवतीति तादम्यांम्भवाद्धावसाधनस्यैवार महणम् । उपधानक्रिया- धारपवारणवाचकाद िमत्सव इति भावः। थत्व भवितुमहतीति न दोषः । विवृतिनायकभ्यादिस्पधिनियमभ्यवाद वाग्मती यायाया दस् ·पष्ठीसप्तम्यर्थे प्रत्ययाधिकरणम् ] तद्धिते छयतोरधिकारः। मनुष्यो हसति गायति नृत्यति' इति, तथापि प्रत्ययविधौ | सूनाकाष्ठमेवारगिरिति भेदनिवन्धना षष्ठी न स्यात् । आरोपितमेदेन विशिष्ट एव प्रकृतिविकारभावो गृह्यते यत्र प्रकृत्युच्छेदः, यत्र | सूनाकाष्ठस्यारणिरिति पश्या तु तादयमपि तथैवेति भावः ।। वा प्रकृवे रूपान्तरापत्तिः॥ वालेया इति । अत्र तण्डुलानां (विकारपदार्थबोधकं भाष्यम्) तादर्थ्यमस्ति न तु प्रकृतिविकारभावः, बल्यवस्थायामपि यदि तावद्यः प्रकृत्युपमर्दैन भवति स विकारः, तण्डुलानां तदवस्थत्वादिति भावः ॥ आर्पभ्य इति । यथा वैभीतिको यूपः,खादिरंचपालमिति न सिध्यति । पक्रमाम्रफलमाम्रफलविकारत्वेन न प्रसिद्धम्, अपि तु प्रत्य अथ मतमेतत्तदेव गुणान्तरयुक्तं विकार इति, भिज्ञावशात्तत्वेन । एवमृपभोऽपि न वत्सविकारः ।। वल्यृपभयोरपि सिद्धं भवति । गुणान्तरयुक्ता हिं (उद्द्योतः) विशिष्ट इति । उभयोपादानसामर्थ्यादिति भावः॥ तण्डुला वालेयाः, गुणान्तरयुक्तश्व वत्स आर्पभ्यः । ननु वत्सर्पमयोरवस्थामेदेन प्रकृतिविकारभावः स्पष्ट एवेत्यत आइ औपधेयं तु न सिध्यति । ययेति ॥ वचनात्स्वार्थिको भविष्यति । (अनुवृत्तिनिश्चायकभाष्यम्) (प्रदीपः) गुणान्तरयुक्ता हीति। बल्यवस्थायां यो गुणः अथ तदर्थमित्यनुवर्तते, उताहो न । सन्निवेशलक्षणः, लाक्षादिकृतलौहित्यादिलक्षणो वा तदपेक्षया किं चार्थोऽनुवृत्या? प्राकनगुणयुक्ता इत्यर्थः । गुणान्तरयुक्तश्च वत्स इति । सुजातावयवः संहननवान् महाप्राण ऋषभावस्थाप्राप्तये यदा वाढमर्थः-"तदस्य तदस्मिन् स्यादिति” (५।१॥ परिपोष्यते, न तु दानविक्रयार्थम् ; तदा तादर्थ्यस्य सम्भवः । १६) तदर्थे यथा स्यात्, इह मा भूत्-प्रासादो | आनं तु पक्वं यद्यप्याम्रविकारः, गुणभेदात् ; तथापि तत्त्व देवदत्तस्य स्यादिति, प्राकारो नगरस्य स्यादिति । बुद्धयुत्पादालोके प्रकृतिविकारभावस्याप्रसिद्धत्वात् तत्र प्रत्यया- यदि तदर्थमित्यनुवर्तते "ऋपभोपानहोयः" | भावः । आमपवावस्थयोराम्रशब्द एव वाचकत्वेन प्रवर्तते, न ऋपभार्थो घासः, उपानदर्थस्तिलकल्क इत्यत्रापि | तु शब्दान्तरं वत्सर्पभशब्दवत् ॥ औपधेयं त्विति । सत्यपि प्रामोति। क्रियापेक्षद्रव्यस्य तायें प्रकृति विकारभावात् ॥ वचना- एवं तर्हि-अनुवर्तते प्रकृतिविकृतिग्रहणम् । दिति । कर्मसाधनकि प्रत्ययान्तादुपधिशब्दारखार्थे ढम् प्रत्ययः, ननु चोक्तं धल्यूपभयोर्न सिध्यतीति । उपध्यौपधेयशब्दयोलों के पर्यायत्वादेकस्यार्यस्यात्मापेक्षया ताद- के पुनर्भवान् विकारं मत्वाऽऽह-वल्यूपभयोर्न र्थ्यम्, प्रतिविकारभावाभावात् ॥ सिध्यतीति? (उध्योतः) ननु प्राक्तनगुणापेक्षया भिन्नगुणयुक्ता हि बलिरूपा (प्रदीपः) अथेति । तदर्थग्रहणाननुत्ती स्वार्थे प्रत्यय एव, न बालेया मत आह-बल्यवस्थायामिति । गुणः-कुङ्क- उपधिशन्दात्सिभ्यतीति भावः । ऋषभोपानद्वरनादयश्च शब्दा- | मादिकृतलौहित्यादिरूपः, सन्निवेशलक्षणो वा ॥ ननु दानविक्रयापर्थ तादाद्वत्सादिषु वर्तमानाः खार्थ एव प्रत्ययमुत्पादयिष्यन्ति ॥ वत्सपोपणे तादांभावोऽत आह -सुजातेति ॥ संहननम्- प्रासाद इति । अत्र सभावनामा गम्यते न तु तादर्थ्य- अशिथिलयन्यता ॥ यत्वायफलदृष्टान्तेन प्रकृतिविकृतिमावाभाव रत्यु. मिति प्रत्ययो नेष्यते । इतिकरणापरामर्शेनेदमुच्यते । यदि तम्, तबाह-आम्रन्त्विति ॥ तत्त्वबुद्धिः-प्रत्यभिज्ञारूपा ॥ तर्हि 'तदस्य' इत्यनेन तादयें प्रत्ययः कियते तदा योग्यता- | वैषम्यान्तरमप्याह-मामपक्केति । एवञ्च पक्काने प्रख्याभेदा. मात्रविवक्षाया प्रत्ययाप्रसङ्गः-अरणीय नाकाष्ठमिति । अ- भावात्प्रकृतिविकारभावाभाव इति भावः ।। मापि बुद्धिपरिकल्पितारोपिततादर्थ्याश्रयणे प्रत्ययो भविष्यती. (८३७ अधिकारसूत्रम् ॥ ५१ आ..) (उयोतः) ननु ऋषभावनुरोधेनानुवृत्तिरेव न्याय्या, बहू १८९८ तदस्य तदस्मिन्त्स्यादिति नामनुग्रहाद । न वेकोपध्यर्थमननुवृत्तिः, 'त्यजेदेकम्' इति न्याया- दत आह-ऋपमेति । मुख्यार्थेभ्यस्त्वनभिधानान प्रत्यय इति ॥५।१।१६॥ भावः ॥ नन्विति करणेनेवानतिमसझे 'तदर्थम्' इत्यनुवृत्तियत्सत (पदकृत्यभाप्यम्) आह-इतिकरणेति ॥ भरणीयं सूनापाटमिति । अरणिः (पटी सप्तम्यर्थे प्रत्ययाधिकरगम्) सूनाकाठस स्यादित्य इत्यभिमानः ॥ अनापीति । अन्यथा स्याद्रहणं किमर्थम् ? पतिकरणति। तदस्य समिनिति सूत्रे तदर्भमिल स्थान नुवृत्तौ प्रासादोदेव-धूणा खम्भेऽपि वेइमनः' इत्यमा स्थूणा यान सम्या सामेऽपि दस सादिसादोहामावनारिसपेऽपि प्रत्यया मानुयादिनारतिर्न सम्भवति । वैश्मन'तिमेदिनी। सूमी रणाश्याप्रतिमा' इत्सम भूषण सम्या सत्सूत्र इतिकानेटामात् । इतिकरणाविकारेण चेदमुच्यत इति मा। साभेहान्तरे' इति हैम-इस्लादिमोपदनापारमाविमगमले। .''धूणामयम्' इति प. म. पाटः । 'सूनायो शिद्वियापिर' 1 अन्यथा-उरिपरिकल्पारोमिततादम्य भयनामा इलमा । 'समाश्या पुपित पुणे बिहात पपास इसनः। - त्याहुः ॥

·२५२. उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.१ आ. तदस्य तदस्मि० सूत्रे - . इह मा भूत-प्रासादो देवदत्तस्य, प्राकारो (प्रदीपः) अथेति । यदा देवदत्तनामा केनचिदीश्वरो नगरस्येति। दृष्टस्ततः प्रासादं विस्तीर्ण दृष्ट्वाऽसौ संभावयति-नायं प्रासादो- (प्रदीपः) स्याद्रहणमिति । क्रियमाणेऽपि स्याद्हणे | ऽन्यस्य संभवति देवदत्तस्यायं प्रासादः स्यादिति, तदा प्रत्यया नैवातिप्रसशनिवृत्तिः, इति फरणादेव च सर्वातिप्राङ्गानिवृत्तिः प्राप्नोतीत्यर्थः । नन्वत्र तादयं न प्रतीयत इति प्रत्ययो न सेत्स्यतीति प्रश्नः ॥ प्रासादो देवदत्तस्येति । अक्रियमाणे भविष्यति । एवं तर्हि 'प्रासादलाभयोग्योऽसी देवदत्तः प्रासा. दार्थः' इत्येवं विवक्षायामिदमुदाहरणम् । अथवा तदर्थग्रहणमत्र स्याद्रहणे स्वखामिसंबन्धादावतिप्रसङ्ग उक्तः, अस्येति षष्ट्या संबन्धमात्रस्य प्रतिपादनात् सामान्ये च सर्वविशेषान्तर्भावात् । नानुवर्तते, इतिकरणेनानिष्टनिवृत्तेः साधयिष्यमाणत्वात् । पूर्व- ननु तदर्थग्रहणानुप्रत्याऽत्र न भविष्यति । तया च | सूत्रे तु भाष्यकारेणेतिकरणापरामर्शन प्रसङ्गान्तरेण तदर्यग्रहण- 'छदिरुपधिवळेईन्' इत्यत्र भाष्य वाढमर्थः इत्यादि । एवं स्यैवानुवृत्तिदर्शिता, न त्यसौ सिद्धान्तः । तया चान्यामाप तीसति स्याद्हणे प्रासादार्थोऽयं देवदत्त उत्पनो योग्योऽयं | दार योग्यतामात्रेण प्रासादीयमुच्यते । न च तत्र तादर्थ्यशो- ऽप्यस्ति, न च प्रतीयते, येनारादपि तादयं युझ्या परिकल्प्य प्रासादलाम इति तादर्थ्यसंभवात्प्रत्ययप्रसङ्गः ॥ (उयोतः ) ननु स्याद्हणं सम्भावनार्थकत्वेन स्वस्वामिभा- / प्रयोगः क्रियेत ॥ शक्यार्थ इति । 'स्याच्छक्याफे' इति पठितव्यमित्यर्थः ॥ इदानीमेवेति । चिरस्त्तमपि वस्तु बुद्ध्या वादिसम्बन्धव्यावृत्त्यर्थमत आह-क्रियमाणेऽपीति । 'प्रासादो भावितत्वात्मत्यासन्नमिव प्रतीयते । 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' नगरस्य स्यात्' इत्यादावतिप्रसङ्गसत्त्वादिति भावः ॥सवैति । एवञ्च व्यापकत्वात्तदेव कार्यमिति भावः ॥ नन्वत्र खस्वामिभावोऽवयवावय. इत्यत्रेदमुकम्-'पायग्रहणादसंज्ञायामपि घम् भवति, प्राय. विभावश्च तत्त्वेन विवक्षितो न तु सम्बन्धसामान्यम्, अस्येति च वचनात् संज्ञायामेय घञ् स्याद्वा न वा, न छुपाधैरुपाधिर्भवति सामान्यार्थकमतो न दोषोऽत आह--अस्येति षष्यति ॥ तादर्थ्य | विशेषणस्य वा विशेषणम्' इति । तत्र हि पन् विधेयत्वात्प्रधानम् , सम्भवादिति । तदस्य' इत्यर्थे प्रत्ययो भवति, सम्बन्धी चेत्तदों | तस्यैव प्रायग्रहणं संज्ञाप्रहणं च विशेषणं न्याय्यम् । न तु भवति-इति तदर्थः । प्रासादार्थस्य देवदत्तस्यायं प्रासाद इत्यर्थे | संज्ञायाः प्रायग्रहणं विशेषणम् , परार्थस्य खसंस्कारप्रतिपत्ताव- योग्यत्वात् , शब्देन पारावा॑पन्नस्यैव प्रत्यायनात् , एकवाक्य- 'प्रासादीयः' इति स्यादिति-इह माभूदित्यादेरधः ।। त्वाच्च । उपाधिविशेषणशब्दयोश्च क्वचित्पर्यायत्वम् , क्रिया- (स्याद्रहणाक्षेपभाष्यम्) भावशब्दयोरिव । क्वचित्तु भेदेन व्यवहारः । अथ क्रियमाणेऽपि स्याद्रहण इह करमान भ. तदुक्तम्- पति-प्रासादो देवदत्तस्य स्यात् , प्राकारो नगरस्य अर्थविशेप उपाधिस्तदन्तवाच्यः समानशब्दो यः। स्यादिति। अनुपाधिरतोऽन्यःस्याच्छाधादिविशेपणं यद्वत्॥इति। शक्याथै लिङिति वक्तव्यम् । तत्र स्यादित्येतत्प्रकृत्यर्थविशेषणायोपात्तं परतन्त्रमयोग्यं श-. नैवं शक्यम् , इदानीमेव ह्युक्तम्-न छुपाधे- | क्यार्थ इत्यनेन विशेषणेन संवन्धानुभवे । ननु विशेषणसंबन्ध- रुपाधिर्भवति विशेषणस्य वा विशेषणमिति । मनुभूय प्रकृत्यर्थ विशेषयिष्यति । नैतदस्ति । विशेषणसंघ. एवं तर्हि-इतिकरणः क्रियते । ततश्चेद्विवक्षा | न्धानुभवे प्रधानत्वं तस्य स्यात् , न तूपाधित्वम् ; प्रतीतिकाल भवति । विवक्षा च द्वयी । अस्त्येव प्रायोक्ती एव तस्य पारार्थ्यमवगतमिति कुतो विशेषणसंबन्धः? अयो- पाधिद्वयेन प्रकृत्यर्थः संबध्येत, तदिहापि प्रसज्येत-शक्यः विवक्षा, अस्ति लौकिकी। प्रासादो देवदत्तस्य स्यात्' इति । तत्र ज्ञातुमुपभोक्तुं वा शक्य प्रायोक्त्री विवक्षा--प्रयोक्ता हि मृया स्निग्धया | इति प्रकृत्यर्थस्य शक्यार्थविशेषणसंबन्धसभवः ॥ मृदू- लक्ष्णया जिह्वया मृदून स्निग्धान् श्लक्ष्णान् शब्दान् निति । अपभ्रंशानित्यर्थः । तस्मात् प्रयोक्कृविवक्षा नाश्रीयते, प्रयुते । प्रयोक्तुः खातथ्यानियमाभावात् ॥ लौकिकी विवक्षा-यत्र प्रायस्य संप्रत्ययः, प्राय (उझ्योतः) ननु तत्स्वामिकत्वेन निणीते सादे कथं इति लोको व्यपदिश्यते । न च प्रासादो देवदत्तस्य | सम्भावनाविषयत्वमत आह-यदेति । स्वस्वाभिमावविषये सम्भा. स्यात् प्राकारो नगरस्य स्यादित्यत्रोत्पद्यमानेन प्रत्य- वनासत्वेन न तेन तादृशसम्बन्धव्यावृत्चिरिति भावः ॥ भाष्यो- येन प्रायस्य संप्रत्यय: स्यात् ॥ दाहरणाक्षरेभ्यः प्रासादा इत्यादेरलाभादाह-अथवेति ॥ १ एपाधिशिशेषणयो दमाह-अर्थविशेष इत्यादि । इतिहरि पशुरि- पत्र हरतईतिनाथयोरित्यनेन इत्युपपदात इन धातो हुन् प्रत्ययः परि सदयसेपु इत्यनेन विधीयगानो घुम्न छापाबूते, साधादिषु विषयभूने नोक्त उपाधिर्भवति । गार्गिफया भाषते इत्या च 'गोषधरणाच्यापात्याचार भवति । मन हि इतिहरिपदेन इयत्ययान्तेन पशुवोध्यते । पशुरूपार्थ- ध्वस्य विधीयमानत्वात् । एवध प्रत्ययान्तेन गार्गिकापदेन श्लाघाया सवचना- विशेष मल पान्न पदेन वाच्या समानाधिकरणशम्देन य उभ्यते ८ उपाधि नेयंशधा-उपाधिः विन्तु विशेषणमेय. रिस्पः । इतिहरित परित्यत्र क्षमानाधिकरणः पशुरूपायों इतिहरिशम्दे। . ३'भावविषयेऽपि सम्भावना' इति च.ज.पाटा. -- ·उगधिकरणम् ] तद्धितेप्वाीयाः।. २५३ - भाष्यकारेणेति । तदेकदेशिनेसधः। न हि सिद्धान्तिनोऽशान (प्रदीपः) प्रायस्येति । समग्रकल्पस्येत्यर्थः । तस्माद्य- फाल्पना युका ॥ प्रसङ्गान्तरेणेति । औपये तदर्थग्रहणानुवृत्तावपि त्रार्ये लोकाः शब्दान् प्रयुजते तदर्थाभिधायिन एव शास्त्रेणानु- प्रत्ययस्य स्वाथिकत्वव्युत्पादनप्रसङ्गेनेत्यर्थः ॥ ननु शक्याथै लिङः विधीयन्ते, प्रयोगमूलत्वादु व्याकरणस्मृतेः । अयमेव न्यायः 'शकि लिड् च' इतिसूत्रेणैव सिद्धेवंतच्यत्वोक्तिरसङ्गठेत्यत आह-चित्-इतिकरणेनोपसंगृह्यते । तत्र-इति-शब्दो हेत्वधः सन् साच्छक्यार्थ इति । यत्प्रथमासमर्थ उच्चच्छक्याकस्यास्पदवोध्य- | विवक्षामनुसारयति । योऽयमर्थः-'तदस्य तदस्मिन् स्यादिति' मित्यर्थः । तदस्य शक्यमित्यर्थे प्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । एवञ्चा- तदर्थप्रत्यायनाय यदा विवक्षा भवति, अतो हेतोरयमर्थ प्रत्य- विकारिकारण एवार्य प्रत्यय इति नोकदोप इति भावः । तत्र सम्भा- | योत्पत्तिनिमित्तत्वेनानीयत इति । अथ वा एवमर्थवृत्तिः-इति- चनाविपयस्वखामिमावस्यैव प्रतीतिनं तु कारणत्वस्येति तात्पर्यम् ॥ शब्दो विवक्षामनुसारयति । एवं यदि लोकस्य विवक्षा भवति नन्विदं प्रथमे उक्तम् , तत्कयमिदानीमेवेत्युच्यते ? मत आह तत्र प्रत्यय इत्यर्थः । न च लोकस्य प्रासादो देवदत्तस्य स्यादि. चिरेति ॥ परार्थस्येति । परविशेपणत्वेन प्रतीतस्येत्यधैः । यथा त्यर्थस्य प्रतिपादनाय प्रासादीयो देवदत्त इति शब्दप्रयोगेच्छा राजसेवकस्य राजसेवाकरणकाले खसेवककृतसेवया संस्काराभाव इति | भवति, भवाद्यर्थप्रतिपादनायैवैतच्छब्दप्रयोगात् ॥ भावः ॥ तदेवाह-शब्देन पारायति । सप्तम्येत्यर्थः । एकेति । (उयोतः) तसादिति । यतः प्रयोक्तारो मार्दवगुणादरेणा- धेब्विध्येकवाक्यतापन्नत्वादिति भावः । एतेन 'अवान्तरवाक्यार्थवस् | साधूनपि प्रयुञ्जत इत्यर्थः ॥ लोकाः शब्दानिति । साधुप्रयोगादर- तदर्थः प्रागिति तन तस्स सातव्यमेव' इति परास्तम् ।। शालिनः शिष्टलोका इत्यर्थः । अनुसरणप्रकारमाह-योऽयमिति । तदन्तवाच्यः-प्रत्ययान्तशब्दवाच्यः । समानशब्दः- | भवादीति । आदिना जातः ।। समानाधिकरणशब्दः । यथा 'इतिहरिः पशुः' इति, कर्तुः प्रत्य- येनामिधानात्पशोरुपाधित्वम् । अतोऽन्यः-प्रत्ययावाच्यः, व्यधि- करणश्चत्यर्थः । यथा “गागिकया साधते' इति साधा। (८३८ अधिकारसूत्रम् ॥ ५।१।१ आ. १२) तत्रेति । प्रथमासमर्थात् पट्याद्यर्थे प्रत्यय इत्येकं वाक्यम् , १९०१ आदिगोपुच्छसंख्यापरि- यत्तत्प्रथमासमर्थ तच्चेत्स्यादिति द्वितीयम् । तत्र द्वितीये प्रकृत्यधैः प्रधानम्, विशेष्यत्वात् । 'स्यात्' इत्येतच्च विशेषणत्वेन प्रतीयमान- माणाटक ॥५।१।१९ ॥ रंवादप्रधानमिति न तस्य विशेषणान्तरेण सम्बन्ध इति भावः ।। (ठगधिकरणम्) नन्विति । 'गुणः कृतात्मसस्वारः' इति न्यायादिति भावः ।। (परिमाणत: संख्यायाः पृथग्रहणप्रयोजनभाप्यम्) नन्वन्यनिरूपितप्रधानत्वेऽप्यन्यनिरूपितं विशेषणत्व स्यात्को कि किमर्थ संख्यायाः पृथग्ग्रहणं क्रियते ? न रोधः १ अत आह-प्रतीतिकाल एवेति । अयं भावः संख्याऽपि परिमाणमेव, तत्र परिमाणपर्युदासेन आस्यातं तदितार्थस्य यस्किञ्चिदुपदर्शकम् । पर्युदासो भविष्यति। गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यत्संख्यायाः पृथग्रहणं -इति तद्वहति-' इति सूत्रस्यभाष्यसमन्यायेन शक्योत्पत्ति | करोति तज्ज्ञापयत्याचार्य:-अन्या संख्या, अन्य- कर्तृवाचकपथमान्तादस्पेत्यर्थे प्रत्यय इत्यों वाच्यः । तम च शक्य- त्परिमाणमिति॥ स्वमस्यात्वयोत्पत्तिविशेषणम् , तस्याश्वोपस्थितिकाले एव कर्तृविशेषण. किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? तयोपस्सिवेन तर विशेपणान्वय इति ॥ ननु कथं प्रासादस्य "अपरिमाणविस्ताचितकम्बलेभ्यो न तद्धित- शक्यार्थरूपविशेषणसम्बन्धः, स्वरूपेणाशक्यत्वात् । अत आह- तत्र ज्ञातुमिति ॥ शक्यार्थविशेषणसम्यन्धेति । शक्यार्थ:- द्विशता, त्रिशता । परिमाणपर्युदासेन पयुदासो लुकि" (२२) इति-द्वाभ्यां शताभ्यां फ्रीता शक्यत्व, तद्रूपविशेषणेत्यर्थः॥ न भवतीति॥ (सिद्धान्तमाष्यम्) (मदीपः) किमर्थमिति । परिमीयतेऽनेनेति परिमाण- यद्येवम् , नार्थः स्याद्रहणेन । न हि प्रासादो देव- | मिति क्रियाशब्दत्वात्परिमाणशब्दस्य संख्याया अपि परिच्छेद दत्तस्य माकारो नगरस्येत्यत्रोत्पद्यमानेन प्रत्ययेन | हेतुस्यात् पृथम्प्रहणं न कर्तव्यमिति मत्वा प्रश्नः ॥ एवं प्रायस्थ संप्रत्ययः स्यात् ।। तहीति-आचार्य्यदेशीयः परिहरति । यथा प्राच्यत्वादरताना सप्तम्येत्वप इति पुसि सज्ञायां घः प्रायेणेति स्पोरदायामिति • मनु प्रतिमलयायो प्रत्यक्षार्थस्य प्राधान्येऽपि भावधानमा स्यात. सप्तम्येला निति सिद्धान्तादयानुवाभ्योत्पत्ति कस्ले प्रत्यवाय विशेषणदयानि पम्पिायोति । इ' इति घन्दिायकवावरतारारादिसा। तेखत माह-मशरएमाप्यसम्मसन्यायति मावनमारवामिति गुणा मरधारा प्रधान प्रतिपपते । सिद्धादपि सरितान्तस्स शिरणभून भास्याने मुषाधानमावस सिगे मानसोपडा भूपनि इतते । इति न्यायलरूप, ए जि-भाभिमानतासितायेतीतिमा ·२५४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.१आ. आदिगो०सूने -पण- ग्रहणे सिद्ध 'यहचः' इत्यत्र भेदेनोपादानमन्यत्र प्राच्यग्रहणे (प्रदीपः) इदानीमाचार्य आह—यत्तावदिति । परि- भरतप्रहणनिवारणार्थम् , तेन 'इनः प्राचाम्' इति भरतेभ्यो | माणशब्दः क्रियाशब्दत्वेऽपि विशिष्टपरिच्छेदहेतो द्रोणादौ रूढो युवप्रत्ययस्य लुङ्ग भवति-औद्दालकिः पिता, औद्दालकायनः पुत्र | न संख्यामभिधेयावेन गृङ्गाति । यथा पहनशब्दः पद्ममेवामि- इति । एवमिहापि संख्याग्रहणमन्यत्र परिमाणग्रहणे संख्याया | दधाति न तु कुमुदादिकमपीत्यर्थः ॥ भेदमात्रमिति । भेदः- अग्रहणार्थम् । तेन द्वाभ्यां शताभ्यां फ्रीता द्विशतेत्यत्र द्विगु- | पदार्थानां वैलक्षण्यम् , तन्मात्रं संख्याशब्दः प्रतिपादयति, लक्षणस्य छीपोऽपरिमाणान्तत्वात् प्रतिषेधः सिध्यति यथा- | मूर्तामूर्तगणनात्मकत्वात् संख्यायाः। एको घट इत्यत्रापि च्यादि- पञ्चाश्वेति । 'पणपाद' इति नित्ये यति प्राप्त 'शाणाद्वा' इत्यत्र | निरासाद्भदावगतिरस्त्येव ॥ यच्चेपीकान्तमिति । अपचित- 'शतशाणाभ्यां या' इति वचनाद्यत्प्रत्ययाभावात् , पक्षे 'शताच परिमाणोपलक्षणमिपीकान्तग्रहणम् । तेनायमर्थः-हिमवदादि ठन्यतावशते' इत्यत्रासमासग्रहणानुवृत्त्या संख्यालक्षणस्य कनः | महापरिमाणमपि संख्यया गण्यते-सप्त कुलाचला इति । अप- 'अध्यर्धपूर्व' इति लुकि कृते द्विशतेति भवति ॥ चितपरिमाणमपि-त्रयः परमाणव इति ॥ यञ्चापरिमाण- (उयोतः ) ननु 'परिमाणन्तु सर्वतः' इत्युक्तेः सङ्ख्या कथं | मिति । अमूर्तमप्यात्मादि गण्यते इत्यर्थः । उन्मानप्रमाण- परिमाणमत आह -परिमीयतेऽनेनेति । रूढेरचाप्यशानादिति | परिमाणानि तु मूर्तद्रव्यविषयाण्येव । क्वचित्पाठः-यच्च परि- भावः ॥ ननु वास्तवे भेदे शपकं व्यर्थम् , असति तु तस्मिन् शापकेन | माणमिति । तत्रायमर्थः-द्रोणादिपरिमाणमपि संख्यया परि- कथं तस्वमत आह-यथेति ॥ द्विशतेत्येतदुपपादयति- च्छिद्यते-द्वौ द्रोणाविति । परिमाणग्रहणं चोपलक्षणम् , सर्वस्य पादेति नित्ये यतीति । तस्य च विधानसामर्थ्यालुगमाव इत्यर्थः ॥ संख्यापरिच्छेद्यत्वात् । ननु उन्यतोरपि विधानसामागभाव इति, अत आह–असमा तदुक्तम्- सेति । एवन समासे तदप्राप्तिरेवेति भावः ।। दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि भूर्तिभेदाय कल्पते । (परिमाणतः संख्याभेदे दोषमाप्यम्) क्रियाभेदाय कालस्तु संरया सर्वस्य भेदिका ॥ इति ॥ यद्येतज्ज्ञाप्यते, "तदस्य परिमाणम्" "संख्यायाः सर्वत इति । आरोहपरिणाहाभ्यां खगताभ्यां धान्यादि संशासङ्घसूत्राध्ययनेपु" (५।१०५७-५८) इति विशे• | येन मीयते काष्ठादिमयेन, तत्-परिमाणं प्रस्थादिकमुच्यते ॥ पणं न प्रकल्पते-परिमाणं या संख्येति । इह च | प्रस्थस्य चेति । संख्ययैव विशेषो गण्यते-द्वौ प्रस्थौ, त्रयः "क्रीतवत्परिमाणात्" (४॥३२१९६) इति संख्या- प्रस्था इति, न त्यन्यत इत्यर्थः । भिन्नसन्निवेशस्य हस्तादि- विहितस्य प्रत्ययस्यातिदेशो न प्रकल्पते । शतस्य | नाऽपि परिच्छेदो भवतीति समानाकृतिग्रहणं समानसनिवेश- विकार:-शत्या, शतिका, साहस्र इति ॥ प्रतिपादनार्थम् ॥ (प्रदीपः) यद्येतदिति-शिष्य आचार्यदेशीयेनोक्के (उयोतः) ननु परिमाणशब्दस्य यौगिकत्वात्कथमन्या साये- दूषणमुद्रावयति ॥ त्यत आह-परिमाणशब्द इति । योगरूढोऽयमिति भावः ।। द्रोणादौ-सर्वतो मानत्वविशिष्टे ॥ वैलक्षण्यम्-सङ्ख्यान्तरमयो- (ज्ञापकासम्भव प्रदर्शनभाष्यम् ) जकवस्तुसाहित्याभावरूपम् , सहयान्तरनिर्वर्तकवस्तुसाहित्यरूपं च । यत्तावदुच्यते-पतशापयत्याचार्य: :--अन्या सं. सङ्खराशब्दश्त्यस्य सदयाशब्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धः ख्या, अन्यत्परिमाणमिति । तदाह-मूतत्यादि । तत्रान्त्यभेदो ब्यादिदाब्दवाच्यः । आधरत्वेक- नेतज्यापकसाध्यम्-अन्या संख्या, अन्यत्परि- शन्दे इत्याह-एको घट इति ॥ भाष्ये-भेदमात्रमित्यस्य माणमिति। भेदसहचरितमिदरसाहित्यम् , तत्महचरितेवरसाहित्यामावक्रेत्यर्थः ।। न्यायसिद्धमेवैतत् । यचेपीकान्तमिति । चोऽप्यर्थे । तेन यदल्पपरिमाणम्', यञ्च महा- भेदमानं संरयाऽऽह । यच्चेपीकान्तं यच्चापरि- परिमाणम्, यच्चापरिमाण रूपक्रियादि, तत्सर्व सस्यया गण्यत माणं तम्य सर्वस्य संख्या भेदमानं ब्रवीति । इत्यर्थ इत्येके ।। मूर्तिः-असर्वगतद्रव्यपरिमाणम् ॥ अमूर्तमप्यास्मा- परिमाणं तु सर्वतः । सर्वतो मानमिति चातः दौति । नन्वात्मन्यपि परममहत्परिमाणसत्त्वात्कथं 'अपरिमाणम्' पति माध्ये उक्तिः, द्रव्यस्य परिमाणवत्खनियमादिति चेन्ननियमस्य परिमाणमिति । प्रस्थस्य च समानारतेन कुतश्चिः मूर्तद्रष्यविषयत्वात् , सर्वपरिमाणामाववत्तेनैव तत्र परममहदादि- द्विशेषो गम्यते-न चोन्मानतः, न परिमाणतः, न न्ययहारस्य गौणत्वादिति केपटाउयः ॥ मूर्त्तव्यविपयाण्येवेति । तदपि न सर्वमूर्तदम्पविषयमित्यपि योध्यम् ॥ सर्षस्य-मामूलस्य ।। पत्तादिति निशान्दिन यमुक्तिका नेतापनि साध्या । संख्या- २ इपीका-सूचिा, सूप्यन्तारिमाणमपकृष्टपरिमाणमित्यर्थ मायादी परिमागशारदे धान पाया। परिमागपदेन ३ संस्थान्तरमयोमावानुपाहिल्याभावरूपम्, रुपान्तरनितंकवा. - महमिति निमोऽयम। हित्यपेति विधाम्याल्यानस्योदाहरणे भाह-त्राम्यति। शब्द इत्यर्थः । । प्रमाणतः॥

·ठगधिकरणम् ] तद्धितेप्याहीयाः। २५५ - आरोह -उच्चाय ॥ परिणाह -विस्तार ॥ एतौ च न भेयाता | देरिति । दिविधायावारि प्रमाणत्यादिति भाव ॥ आहुरिति । रित्याह-स्वगताम्यामिति ॥ परिमाणशम्दस्य प्रसादिमान | अवारचिवीन खेवा-पुरुषस्यसम्, हस्तिनीदयसर-स्यादा धृत्तियोगाह-माये-सयंतोमानमिति चात इति ॥ परिमाण- 'प्रमाणे र' शी नित्ययुगापत्ति । अय नित्यो नीति तमेव गाय- भेदय वादपि न समया परिमागनित्याह-प्रस्थस्य घेति ॥ कैपयो सष्टमिन्याहु । तलाद्विविधमपि तदु नामेवी बोपन् । सत्ययेयेति । 'न कृतश्चित्' इति भाष्यस-सायाया अन्यत तियविस्तारपरिच्छेदरमेव च प्रमामिति । विस्तार -देयम् ।। कुत्तचिदिशेषो न गम्यत इत्यथ ॥ मिग्नसनिवेशस्येति । प्रसा-नवायामपरिच्छेदके आयामशद पथमत आह-तचापामेति ॥ न्तराद्विग्नमनिशस्य प्रस्थस्यै यध ॥ कुतश्चितदिति । एषा सतया कुतचित्मनिवेशान गानम्, मपि (उन्मानादिरक्षण सरयाया परिमाणतोभदयोधकमाप्यम्) तु तन्निरपेक्ष मानमिन्यन्वय । अनेन सग्निवेशनिरपेशत्वमापैशवाम्पा सझ्यापरिमायोभैद उक्त । फियानेन प्रयेा सन्याया सव. किं पुनरन्मानम् ? कि परिमाणम् ? फि प्रमाणम्' मावोत्या तेपामवाशायमपि परसरं यचितन् । अत एव अपर- ऊर्ध्वमानं फिलोन्मानम् मापिस्त-' इति सूये परिमाण तस्य' इति सूत्रे च परिमामयो- अच यन्मीयते तदुन्मानम् ॥ नोमायणमपि । मन एव डीप्निपधे विस्ताचिटग्रह ,दिवीये परिमाणं तु सर्वतः। शारयुदासच सहमदे। (सख्याया भेदे पूर्वोपदोपनिरासमाप्यम्) सर्वतो मानमिति चात परिमाणम् । यदप्युच्यते-'तदस्य परिमाणं संख्याया संगा- पुत एतत् ? सदसूनाध्ययनेप्विति विशेषण न प्रकल्पत इति' परि. सर्वतोभावे वर्तते । आहायम्-परिमाण या सत्येति, न चास्ति आयामस्तु प्रमाणं स्यात् सरया परिमाणम्, तन वचनादियती निवज्ञा आयामयियक्षाया प्रमाणमित्येतन्दयति ॥ भविष्यति। सख्या याद्या तु सर्वतः॥ यदप्युच्यते-'प्रीतवत्परिमाणादिति च संख्या- मातश्च सर्पत. संख्या याचा- विहितस्य प्रत्ययस्यातिदेशो न प्रकल्पते रति' भेदमात्रं ब्रवीत्येपा सरयाया प्रति च तम यच व्यम् । (प्रदीप ) इयती शिवक्षेति । दिपरिपागेपार- नेपा मानं कुतश्व न ॥ च्छेदर कमानमाविष्णवे इरा । न परमप्यन्यनितारार एपंच रत्या सण्याया. पृथगनादण प्रियते ॥ सख्यामा विशेषामा सम् । नेप दोष । प्राचार्षम्य पदा (प्रदीप:) प्रगल उगानप्रमायोरपि सम्पप्रतिपादन परिचय मण्या तदा प्रलयो सपा सार-पपरी गोगर प्रसपर फरोग- पुनरिति ॥ कम्पमिति । जति ले। यदा तुमसर परि-1-4 : गम्भिा परिषदर मुमानगुच्यत । पपा हाधिनमुदयी संघस्पति तदा मा भूदिल्लपमर्थ सरया परिमान. हमी पेचिदए । अन्ये तु-दरूपादे प्रमाण एका प्य ॥ सरयाया इति च तति । यस्य एका गर्भापारासयारोप्य पन या तरपरिधिमगुरपन | प्रदन ताकि फालर्ष ॥ परमपारमेन पापना गुरमीदिया गया एटु । (गलोत:) - ५-पानि ।। माम् , सपापापत पार ॥ मायाम | E-हस्पिरित्यागेनोन RTRENirurfrre रति मारो का यान माम, पर वापस पामार दुपारादायानोपरा ॥ नपेति । स्थम्प ॥ पायगोगा Hurved न पुतधिन् - सण्या मान-गनियनिर. प समाधिसमिw.tarHET. पान । तप:-htri-भा मामाकरNTR746.". () THREER- मनान (गाविसमर्पणम्माच्यम्) चोम्मान' insaat Me PREETTEth ft पुरिम टगादय. प्रागस, मादी -पसीना ,१ मिमदान। at -गम्पितिमा उधार गितार! wrt I ....

·२५६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५४.१ पा.१ आ.आदिगोगसूत्रे " साहन इति । , (प्रदीपः ) किं पुनरिति । किं मर्यादायामात्, अथा किमुच्यते भोजनादिष्वतिप्रसङ्ग इति, यदा भिविधाविति प्रश्नः । अर्हतिशब्दैकदेशानुकरणयात्रार्हशब्दः ॥ छेदादिभ्य इत्युच्यते । अवश्यं मांसौदानिकाद्यर्थ (उझोतः) अर्हतिशब्देति । तदहम्' इति सूत्रस्थाजन्त- योगविभागः कर्तव्यः तदर्हति, ततः-छेदादिभ्यो ग्रहे तु आदित्यस्य वैपर्यापत्तिः, 'प्राग्योः' इत्येव सिद्धः । न नित्यमिति । तलिन् क्रियमाणे भोजनादिप्वति. चाभिविध्ययतया वत्यर्थेऽपि एतदधिकारार्थ तत् । वत्यर्थमभिव्याप्या- प्रसङ्गो भवति ॥ धिकारानिष्टः । विशेषविहितकना वतेबांधापत्तौ 'एकवचास्यान्यतर (५६१२ समाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) स्याम्' इति प्रयोगविरोधापत्तेरिति भावः ॥ ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ (५६०९ प्रथममर्यादाऽऽक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) (भाष्यम् ) किमुक्तम्? ॥४॥ गादयःप्रागांचेदर्हे तद्विधिः॥७॥ अनभिधानादिति । अनभिधानाद्धोजनादिप्वतिप्रसङ्गो न भवति । (भाप्यम् ) ठगादयः प्रागर्हाच्चेदहें तद्विधिः । अहे अथ वा योगविभागोन करिप्यते । ठगादयो विधेयाः । शतमर्हति-शत्यः-शतिका, कथं मांसौदनिकोऽतिथिः, श्वैतच्छत्रिका, का- लायसूपिकः? वले वचनात्सिद्धम् । अस्मिन् दीयते, असा इति च, एवमेतत्सिद्धम् । इह यः शतमहति शतं तस्य वस्त्रो भवति । तत्र अथ वा पुनः सन्तु प्रागऱ्यात् । "सोऽस्यांशवनभृतयः" (५।१।५६) इत्येक सिद्धम् ॥ ननु चोक्तं उगादयःमागहऱ्याचदहें तद्विधिरिति । (प्रदीपः) वस्ने वचनादिति । पटादेरर्यस्य शत्यादि- परिहतमेतद्-वस्ने वचनात्सिद्धमिति । शब्दैरभिधानादिति भावः ॥ ननु चोक्तं वस्ने वचनासिद्धमिति चेन्मांसौद- (उड्योतः) घने इति । वस्त्र:-मूल्यम् ।। निकादिप्यमाप्तिरिति, तथा गुणानां परिप्रश्नोभ- पति-किमयं ब्राह्मणोर्हति, शतमर्हति शत्यः, शति- (५६१० आक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) फा, साहन, नैष्किक इति न सिध्यतीति । ॥ * ॥ वस्ले वचनात्सिद्धमिति चेन्मां- अस्मिन् दीयते, असा इति च-पचमेतत् सौदनिकादिष्वप्राप्तिः ॥ * ॥ सिद्धम् ॥ (भाप्यम् ) वस्ने वचनासिद्धमिति चेन्मांसौद (प्रदीप.) अस्मिन् दीयत इति । अधिकरणत्वं सम्प्र. निकादिष्यप्राप्तिः । मांसौदनिकोऽतिथिः, श्वैतच्छ- दानत्वं वा विवक्षित्वा प्रत्ययो विधास्यत इति विकल्पप्रदर्श- नार्थमुभयोरुपादानम् । तत्र 'तदस्मिन् वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा- निका, कालायसूपिकः॥ दीयते' इति योगविभाग क्रियते। तदस्मिन्' इलेको योग. । तथा गुणानां परिप्रश्नो भवति-किमयं ब्राह्म- 'वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा' इति द्वितीय पूर्वयोगस्यासर्व- णोऽहति । विषयत्वज्ञापनार्थ. । 'दीयते' इति तृतीमो योग उगयो- शतमर्हति-सत्यः, शतिका, साहस्सा, नैफिक योगयो. शेषः । ततो दीयते तदरिमन्निति सप्तम्यर्थे ठगादयः इसिन सिध्यति॥ प्रत्यया भवन्ति । तदस्मिन् दीयते तदस्मा इति चोपसख्या- (प्रदीपः ) मांसौदनिक इति । न हि मासौदनोऽतिथे- नम्' इति वचनाचतुर्थ्यर्थऽपि भवन्तीति सर्वेष्टसिद्धिः । यद्यप्य- हतेऽपि न दीयते तथापि योग्यतया सभावितदानाश्रयप्रत्ययो- मूल्य मिति भावः ॥ त्पादनेन विशिष्टखरूपनित्यशब्दव्युत्पत्तिरविरद्धेति मन्यते । (द्वितीयमयांदाक्षेपवार्तिकावतरणमाप्यम्) (उड्योतः) विकल्पैति । भाष्ये चशयो वाऽध इति सन्तु तर्हि सहाहेण॥ भाव ॥ ननु 'तदसिन्' इति सूत्रस्य 'वृयाय' इत्यादिवाक्यशेषात्कथ- (५६१६ द्वितीयमयांदाक्षेपवार्तिकम् ॥ ३॥) मन्यत्र प्रत्ययोऽत आह-तनेति ॥ इति योगविभाग इति । ॥॥ आहाचेगोजनादिष्यतिप्रसङ्गः ॥४॥ इस्पत्र योगविभाग इत्यर्थ. ॥ नन्वेव चतुम्ये न सादत आई- तदस्सिन्दीयते तदरसा इति । एवं च 'प्राइ'पदानुकृत्यैव सिद्ध (गाप्पम् ) बादादोजनादिप्यतिप्रसको भव- आरहणसामर्यादभिविमर्धक एवायमति निष्पप. ।। ति-भोजनमहति, पानमहंतीति । . । --- ·ठगधिकरणम् ] तद्धितेष्वाहीयाः। २५७ . ध्यते॥ . (८३९ विधिसूत्रम् ॥ ५।आ. १३) सवत्सरग्रहणमन्यत्र परिमाणग्रहणे कालाग्रहणशापकमिति माग्ये १९०२ असमासे निष्कादिभ्यः उक्तम् । तापामाण्याच्च 'परिमाणान्तस्य' इत्यत्र 'संख्यायाः' इत्यनु- वृत्तिरवश्यवाच्या । अन्यथा 'संवत्सरस्य चेत्संख्याया: इति नियमा. ॥५।१।२०॥ धतासम्भवेनोक्तार्धज्ञापकता न स्यादित्यपास्तम् । 'परिमाणं तु सर्वतः' (पदकृत्यभाष्यम् ) इतिलक्षणलक्षितपरिमाणत्वस्य सख्यायामिव कालेऽभावाद, लक्ष्याऽनु- रोधेनासजातनिरोधन्यायेन च विधित्वमङ्गीकृत्य तज्ज्ञापनमेव युक्त- असमास इति किमर्थम् ? मित्यभिप्रायाचेत्याहुः । अत एव विमापा कापिण' इति सूत्रे 'अध्य. परमनिप्केण क्रीतम्-परमनैष्किकम् । सौवर्णिकम्' इत्यादिलनेन दृद्धिर्वक्ष्यते कैयटेन । अन्यथा समास- नैतदस्ति । निप्कशब्दात्प्रत्ययो विधीयते, तत्र | कन्विध्योरेव तस्य संख्यात्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव ॥ काप्रसङ्गो यत्परमनिप्कशब्दात्स्यात् । नैव प्रामोति, नार्थः प्रतिपेधेन। (५६३ भसमासपदप्रयोजनवार्विकम् ॥१॥) तदन्तविधिना प्रामोति। ॥ * ॥ निष्कादिष्वसमासग्रहणं ज्ञापक ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपि पूर्वत्र तदन्ताप्रतिपेघस्य ।। * 11 (भाष्यम् ) निष्कादिप्वसमासग्रहणं क्रियते मत उत्तरं पठति- शापकार्थम् । (प्रदीपः) असमास इति । वक्ष्यमाणः प्रष्टरमि. किं ज्ञाप्यम् ? प्रायः ॥ परमप्किकमिति । ठमेवान भवति । निष्क एतज्ज्ञापयत्याचार्य:-पूर्वत्र तदन्तविधेः प्रति- पेधो न भवतीति। शब्दस्य परिमाणवाचित्वात् पूर्वेणाप्राप्तोऽनेन ठग्विधीयते ॥ (उयोतः) उमेयायेति । 'असमासे' इति पर्युदासेना- किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? स्याप्राप्तः ॥ ननु निकस्योन्मानत्वेनापरिमाणत्वात्पूर्वेणैर उकि "प्राग्वतेष्ठ" (५।।१८) इत्यत्र तदन्तविधि। सिद्धेऽस्य नियमार्थत्वेन निष्फशम्दास्प्रत्ययो विधीयत इत्यादिमाया- | सिद्धो भवति ॥ सङ्गतिरत आर-परिमाणवाचिरवादिति । एतद्वाप्यमामाण्ये नैतदस्ति प्रयोजनम् । नात्र परिमाणविशेषवाचकानामेव निष्पादीनां ग्रहणमिति भावः । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपि. तेषां तदाचित्वेऽपीदमेव भाप्यं मानम् , असमासग्रहणस्य तदन्त- ध्यते, न च ठविधौ काचित्प्रकृतिहते। विधिज्ञापकतापर भाष्यन मानम् । अन्यथा पणपादादिविषये पूर्वसूत्र. इदं तर्हि प्रयोजनम्-"आदिगोपुच्छसंख्या- प्राप्तठको निवृत्त्या तच्चारितायं रपटमेव ॥ यदा पूर्वेण ठकि सिदै परिमाणाट्टक" (५।१।१९)-परमगोपुच्छेन क्रीतं इदं भ्यर्थंमत पार–परिमाणवाचिस्यादिति । पूर्वस्त्रे उन्मान- पारमगोपुच्छिकम्। अत्र तदन्तविधिःसिद्धोभवति। स्यापि परिमाणमहणेन ग्रहणादिति भावः । पणपादादयोऽप्युन्मान- एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । मेवेति बोयम् । 'परिमाणान्तस्यासंगाशाणयो.' इत्युत्तरपदवृतिः। विधौ प्रतिपेधः, प्रतिपेघश्वायम् । शाणपयंदासाथ तत्रोन्मानमपि गृपते । परिमाणविशेषा पर वा निष्पादयः पपपि 'उत्तरपदस्स' इति सूत्रमा येऽत्र सूत्रे 'सख्याया: एवं तर्हि शापयत्याचार्य:-इत उत्तरं तदन्तविधेः इत्लनुचिरका, तथाप्यत्रन्यप्रयोगरूपमाप्यविरोधेनोत्तरपदाधिरार. प्रतिषेधो न भवतीति । प्रयोजनखण्डकपूर्वपइयुक्तिरूपताम्य भौतिवाद इति भावः । म एप किमेतस्य मापने प्रयोजनम् ? 'परमाणान्तस्स' इत्यन्तपहन चरितार्थम् । संख्याया.' स्यनुत्तो "पारायणरायणचान्द्रायणं धर्तयति" (५॥ तु तदैवयं रपटमेव । यदा संख्याया.' इत्यनुवयं तत्र वाक्यभेदेन ७२) दैपारायणिकः, पारायणिकः । अन तदन्त- म्यारमेयम् । तेन परिमाणान्तस्य' इत्यस-असंख्यापूर्वपदे काचिक | विधिः सिद्धो भवति ॥ सम् । म एवास्याप्युत्तरपदे एव प्रवृचिरिवि न तत्राधिकारमयो. एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पश्यत्येतत्-प्राग्यते जनमिति तदारयः । एडेन 'सख्यायाः संवरमर संख्यस्य च' बलर संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकीति । भर सूरे-परिमा पन्त स्पति हो । र मापदस परिमाण हाना म साइत मार-पति। लोचरपरिमसार तप परपतिमिहानरूर। ५ मत एस-यापाससाननादरा भापरिरोपनेति । परममिति नविरोधनति भाषा: अदेन-'परिमानाम्तम्बाशामापोस् बच एस-पापासवानदुर्गनाई। •सम्पपा-पसागमा समाने किती परमास पाया हलसारदा साकार पारम्पस परमजावलेपनी मा-मममममा परिमारतेश- सीमि-शाशर गरBIRTEEN I सीनियinemy ३३पा.प.

·२५८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.१ पा. १ आ.असमासे० सूने - पूर्वत्रैव तर्हि प्रयोजनम् । "खलयवमापतिलवृप- वसाऽऽश्रीयते । तात्त्विकी तु वाक्यस्यैव, तस्यैवार्थस्य प्रत्या- ब्रह्मणश्च" (५।१७) इति । कृष्णतिलेभ्यो हित:- यनाय प्रयोगात् ॥ कृष्णतिल्या, राजमापेभ्यो हितं-राजमाप्यम् ॥ (उयोतः) ननु वार्तिके पूर्वत्र' इत्युर्भाग्ये 'पारायण' (प्रदीपः) निष्कादिष्विति । पूर्वप्रहणं वार्तिककारः | इत्यादेख्दाहरणत्वं कथमत आह-पूर्यग्रेति ॥ प्रयोजनानीति । पठन् कृष्णतिल्यादि सिद्धमेव प्रयोजनं मैने।भाध्यकारस्तु न्याय- | पारायण' इति सूतविषयाण्यपीत्यर्थः ।। व्युत्पादनाय पूर्वग्रहणमविवक्षितार्थ मत्वा प्रयोजनानि प्रदर्य आभासमात्रेणेति। तद्रीजन्तु 'ग्रहणवता-इति सिद्धान्त्युक्तिः॥ दूपयित्वा च कृष्णतिल्याद्यर्थत्वमेव ज्ञापकस्य स्थापयिष्यति ॥ ननु भातिपदिकरूपाप्रकृतिस्तत्रास्त्येवेत्सत आह-या विशि- प्राग्वतेष्ठजित्यनेति । तेन परमनिष्कशब्दाह सिद्धो | टेति । तत्रैव विशेष्यसन्निधानात्तदन्तविधिप्रसक्वेरिति भावः ॥ यथे- भवति । केवलात् प्रातिपदिकाट्टम् विधीयमानः समासान | वमिति । व्यपदेशिवद्भावरत्वप्रातिपदिकेनेति निषिद्ध इति भावः ।। स्यादित्याभासमानणेदमुक्तम् ॥ सामान्यापेक्षमिति । स निषेधः सूत्रोपात्तान्तादिशब्दविषयक नच ठविधाविति । यत्र विशिष्ट प्रकृतिरुपादीयते । इत्यपि मोध्यम् । इदन्न 'येनविधिः' इत्यत्र कैयटे स्पष्टम् ॥ तत्र तदन्तविधेः प्रतिषेधः । ठविधौ तु याप्रातिपदिका- विधावेव प्रतिपेध इत्य) मानमाह -पूदित्यादि । अन्यथा धिकारात् प्रातिपदिकमात्रं प्रकृतित्वेनाश्रीयते । तत्र हि समास- 'पूर्वादिनिः' इत्येय तदन्तविधिना सिद्ध 'सपूर्वाञ्च' इतिवपध्यं स्पष्ट- स्यापि प्रातिपदिकत्वात्तदन्तविधेर्न विधिः, न प्रतिषेध इति उञ्मेव । अत्रैव 'पूर्वात्सपूर्वादिनिः' इत्येकसूत्रै कर्तव्ये योगविभागः सिध्यतीति भावः॥ पारमगोपुच्छिकमिति । ठक्प्रतिषेधा- 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इत्यस्य शापको दोध्यः ॥ भन्ये इस् भवति । यद्येवं केवलस्य प्रतिषेधो न प्राप्नोति गौपुच्छिक | त्याहुरिति । अत्रारचिवीजन्तु विधावप्येवमेवार्थापत्तौ 'ग्रहणवता' इति । नैप दोपः । यस्या परिभाषाया प्रातिपदिकश्रुतिरस्ति इत्यस्य निर्विषयत्वापत्तिर्भाष्यविरोधश्च ।। सेह नोपतिष्ठत इति सामान्यापेक्षं ज्ञापकमांधीयते । तेन 'ग्रह- आनर्थक्यादिति । अनकेन तदन्तविधेरभावादिति भावः ॥ गवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्राति- नावयवानामानर्थक्यमिति । अत एव सुबन्तत्वसमानाधिकर- पदिकेन' इति द्वयोरप्यत्रानुपस्थानात्तदन्तविधिना तदन्तस्य | पत्वप्रयुक्तसमाससिद्धिरिति भावः ॥ नन्वेतत्काल्पनिकम् , न वास्त- कार्यम् , केवलस्यापि व्यपदेशिवद्धावेन ॥ वम् । तवाह-शब्दसंस्काराय हीति । विधौ प्रतिपेध इति । 'पूर्वादिनिः' 'सपूर्वाञ्च' इति (५६१४ उपसङ्घयानवार्तिकम् ॥२॥) प्रत्ययविधौ ‘ग्रहणवता' इत्येतस्याः परिभाषाया ज्ञापितत्वाद् ॥ * ॥ प्राग्वतेसंख्यापूर्वपदार यव प्रत्ययो विधीयते तत्रैवानया तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते । अगोपुच्छसख्यापरिमाणादित्यनेन तु ठक् प्रतिषिध्यत इति न तदन्तग्रहणमलुकि ॥ * ॥ तदन्तविधिप्रतिषेधः, नापि व्यपदेशिवगावप्रतिषेधः । अन्ये (भाष्यम् ) प्राग्वतः संख्यापूर्वपदानां तदन्त- त्याहुः-गोपुच्छारपरछक् साधुर्न भवतीत्येवं प्रतिषेधे विज्ञाय- ग्रहणमलुकि कर्तव्यम् । पारायणतुरायणचान्द्रायणं माने गोपुच्छश्रुतेः सर्वनाविशेषात् केवलात्तदन्ताच ठोऽसा- वर्तयति । द्वैपारायणिकः। पारायणिकः। धुत्वं सिध्यतीति नान तदन्तविधिना प्रयोजनमिति तदभावे तत्प्रतिषेधस्याप्रसङ्ग इति ज्ञापनस्यापि न प्रयोजनम् ॥ अलुकीति किमर्थम्? वक्ष्यत्येतदिति । तचावश्यं वक्तव्यम्-असत्यस्मिन् द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां फ्रीतम्-द्विशूर्पम्, त्रिशूर्पम् । ज्ञापके विध्यर्थम् , सति तु नियमार्थम्-सख्यापूर्वपदानामेव यथा | द्विशूर्पण क्रीतम्-द्विशौर्पिकम् , त्रिशौर्पिकम् ॥ स्यात् । इह मा भूत्-परमपारायणं वर्तयतीति । तथा लुग (प्रदीपः) द्वाभ्यामिति । तद्धितार्थ' इति समासे कृते न्तायाः प्रकृतेर्मा भूत्-दिशूर्पण क्रीतं द्विशॉपिकमिति ॥ 'शूर्पादनन्यतरस्याम्' इत्यठनोरन्यतरस्य 'अभ्यर्ध दवि राजमाप्यमिति । ननु राजमापशब्दस्य आसन्तर- छक् । ततो द्विशूर्पण क्रीतमित्यनभावे सामान्यविहितछन् भवति । याचित्वान्माषशन्दस्यानर्थक्यादत्र प्रत्ययो न प्रामोवि । नेप तस्य द्विगुनिमित्तत्वाभावाल्लुगभावः । 'परिमाणान्तस्य' इत्युत्तर- दोपः । यथैकविंशतिर्नरसिंहो गौरखरो लोहितशालिरियादीनां पदरद्धिः । समुदायानामर्यान्तराभिधायित्वेऽपि नावयवानामानर्थक्यम् , (उध्योतः) भाष्ये-माग्बतेरिति । इतै ऊर्यमाहायेऽना- तथाऽस्यापि । शन्दसंस्काराय हि शाने सर्वन परिकल्पिताऽर्थ-हाये चेति शेषः ॥ अलुफील्युक्तेः फल दर्शयति-समासे कृते पारापण इस्यादेरिति । निम्मादिप्यमासमहर्ग झापमित्यादिवार्तिक वदतविधिरत्रयसभासमहणेन शाम्पते । ता परंप प्रायते' पनि यातित पारिता पूर्वत्र तदक्षिोपतोष , सेन च पारायणरायगति सूरे | तदन्तविधियोध्यो । 'सदईति' (141) इमेतत्परचमाहीयम्, ततः परं सन्मदिरा सेन शशिक इत्याराहरल माम्यतां कथं सगोत्याश। 'सन दुस्प त्रिपा चेति' (m)तरपर्यवमनाहायता इत समिति । गश्मा निमाविमा () स्पा मा . प्राक्तदन्तविधिभवति.

·ठन्यतोरधिकरणम् ] तद्धितेप्वाहीयाः। २५९ भवतीति वक्तव्यम् । इति ॥ अनभावे इति । लगन्तायाः प्रकृतेस्तदन्तविधिना ग्रह (५६१५ अर्थविशेषयोधकवार्तिकम् ॥ १.) णाभावादिति भावः । अलुकीत्यस लुगन्ता या प्रकृतिस्तद्विषयस्वद- न्तविधिति वाच्योऽर्थः॥ ॥ * ॥ शतप्रतिषेधेऽन्यशतत्वे- ऽप्रतिषेधः ॥ * ॥ (४४० विधिसूत्रम् ॥ ५।।। भा. १४) (भाष्यम् ) शतप्रतिपेधेऽन्यशतत्वे प्रतिषेधो न १९०३ शताच्च ठन्यतावशते इह माभूत्-शतेन क्रीतं शत्यं शाकटशत मिति। ॥५।१। २१॥ अन्यशतत्व इति किम् ? (उन्यतोरधिकरणम्) शतकं निदानमिति ॥ (प्रदीपः) संख्यायाः' इति कनि प्राप्ते ठन्यतौ विधीयते। (प्रदीपः) तत्राय॑स्य निषेधो मा भूदित्याह-शत तत्र 'अश।' इति प्रत्ययार्थविशेषणं न प्रकृतेः, असंभवात् । न | प्रतिपेध इति । तत्र केचिदाहुः-न्यायसिद्ध एवार्थो हि शतशब्दस्याशते वृत्तिः संभवति । तत्र प्रत्ययार्थस्य द्विविधं वार्तिककारेण प्रतिपादितः । प्रकृत्यर्थस्य शतस्य यत्र प्रत्यया- शतत्वम्-प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तसंख्येयान्तरविषयम् , प्रकृत्यर्थविषयं र्थत्वं तत्रान्तरजमहेयम्, संख्यान्तरासाधारणं च शतत्वम् । च। तत्र पूर्व यथा-शवेन क्रीतं शत्यं शाटकशतमिति । अपरं | अन्यत्र तु शलं शाटकशतमित्यादौ शब्दान्तरप्रयोगसमधि- तु-शतमध्यायाः परिमाणमस्य ग्रन्थस्य-शतक इति । अत्र गम्यत्वादहिरमिति तत्र प्रतिषेधाप्रसङ्गः ॥ अन्ये त्याहुः- शतको अन्य इत्यन प्रन्थस्यैसंख्यत्वाच्छतत्वमैनुमीयते । तत्र हि केवलं प्रत्ययोत्पादनाय प्रकृतिप्रत्ययार्ययो)दविषक्षा, तात्त्वि- यया 'वृक्षः' इत्यत्र मूलाद्यवयवसमवेतवहुत्वसंख्याश्रयं बहु- कस्त्वभेद इति प्रलयार्थस्यैकत्वेऽपि शतत्वमस्त्येव । यथा शत- | वचनं न भवति, एवम्-अशवे इति प्रतिषेधो ग्रन्थे न प्राप्नोति, मित्येकत्वे विभक्तिवाच्ये सत्यपि शतत्वं न निवर्तते ॥ . अन्यशतत्वे च प्राप्नोतीति वार्तिकारम्भः । ततः-अन्यरातत्वे (उद्दयोतः) वार्तिकोत्थानायाइ-संख्याया इति ॥ प्रकृ- प्रतिषेधाभावात्सामर्थ्यादनुमीयमानशतस्वविषयः प्रतिषेधः त्यति । तद्यतिरिक्त यत्संख्येयान्तरम् संख्येयविशेषः, तद्विषयम्= | संपद्यते । एवं च सति शतं गावः परिमाणमस्य गोसदस्य-शतको गोसंघ इत्यत्रापि प्रतिषेधो भवति । 'आपिशलकाशकृत्तयोस्त्व- तदाश्रितमित्यर्थः । यथा-शतेनेति : अत्र च प्रत्ययार्थस्य शतत्वं अन्थे' इति वचनादन्यत्र प्रतिषेधाभावः। नियतकालाश्च स्मृतयो पाटकरातादिपदान्तरसममिव्याहारगम्यमिति बोध्यम् ॥ अपरं | व्यवस्थाहेतव इति मुनित्रयमतेनायत्वे साध्वसाधुप्रविभागः ॥ स्विति । इदं च पदान्तरानपेक्षं प्रत्ययान्तशब्दमवणमात्रेणैव गम्यते- (उड्योतः) इत्याहेति । इतिहेतौ ।। माष्ये अन्यशतत्वे प्रत्ययार्थोऽपि शतमिति ॥ नन्वत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयो दाभावात् कथं इति । प्रकृत्योंतिरिक्तगतशतत्वस्य प्रत्ययार्थत्वे इत्यर्थः । तत्रान्त- 'तदस परिमाणम्' इति प्रत्ययः, अपि च प्रत्यार्भस्यैकत्वात् कथं | रणमिति । पदान्तरसममिन्याहारानपेक्षत्वादन्तरगत्वम् ।। महेय- शतत्वम् ? मत माह-अत्र हीति । आरोपितभेदमादायैव प्रत्ययो• | मिति । सत्य शाटकसतमित्यादौ शत्य शाटकद्वयमित्यस्यापि सम- त्पतिरिति भावः । अन्य समाचते-प्रत्ययायस्यैकत्वेऽपीति ॥ बात्तस्य हेयत्वम् । अत एव तत्सख्यातरसाधारणमित्याहुः ।। अन्ये ममभावे हेतुमाह-सुगन्ताया इति । प्रत्ययार्थस्यैकरवऽपीति । 'दातकः' इत्यादी प्रत्यपार्थस्य संपादिस्व. २ ननु मलकीयस्य सुकि कर्तध्ये तदन्तविधिसभा स्यात् । तथा च | कलेऽपि तत्वमस्त्येव । तत्र दृष्टान्तमाह-यथा शमितीति । दिपारंग क्रीतमिल भनि कर्तव्ये तदन्तविधिा स्वादेवत्यत माह-अलकी. • अन्य समापत्त इति । प्रत्यास्यक्ताक शतत्वमिन्माक्षेपं . स्वस्येति घत इत्यर्थः । माध-प्रतिप्रत्ययायोमेंदामादादित्यादि माधो-आरो. प्रकृतिविशेषणासम्म मकटपति-हीति । पितभेदमादायवेति. शत्य बारकशतमितीति । अत्र हिमालम्वतिरिकं शाटक शतप्रतिषेप इति । ताच टम्यतादिल्या "मशहमनेन अग्य. शतरूपं संस्येशान्तर सद्विषयं शतत्त्वमसि । एवथ प्रवृत्यर्थम्पतिरिकयेयादातरवे-अकृत्यर्थम्पनिरिकस्ययान्तरसिय प्रतिरोधो न भवतीति कार्तिक वाशितवं मययवाभ्यं पर सर सलाम टम्यताविति प्रश्न । यत्र आचस्पप्रत्यर्थम्यतिरिछसस्पेशान्तरषियस्य । प्रामारि शतत्वम्मसरवाया नताते । शमिमा सारवगर्न "न्यायरिद इति । तार टन्बवादिस्वस्स हिदायगी शवत्वं प्रत्यवायं मलमासविषयमिति कास्य प्रवृत्ती सामान। महत विभिने प्रधानत्यावर प्रयास त्वरिपोपपत- भतरो माया मल्यभावारमे तत्वं ममनोन्यत इति मा मस्तत्वविषयकान, प्रत्यारितगतत्ववियन र । मरिता aarलाद प्रत्यगरिएकममनिस्पनिको मान्य ५ अरदिसतमध्यापार परिमाणमस्वर हि ! 'दायका सर हि भाश! 'तम परिमाणम्' इत्यनेन मलको विधीयते । पमितिमनबाई. मपदमार-संध्यान्वसाधारणमिनि। बोरासाचा मेरसमोरपन्न मसति पदेन सलोन मानु. ॥ भनुमीपव इति प्रत्यास उत्थामा तालिमोर बारसमविषया मानुपादितमनगरम्मः ।।

·२६० उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.१पा.१आ.वतोरिड़ा सूत्रे - त्याहुरिति । शब्दमर्यादानुसारिण इत्यर्थः ॥ अनुमीयत इति । सप्रकृतिकेन। अवयवगत तदारोप्य शम्दजबोधोत्तर प्रतीतिविषयी क्रियत इत्यर्थः ॥ क तोपा परिभाषा कर्तव्या भवति? बहुवचनं न भवतीति । तस बडुत्वस्स शग्दजप्रतीतिविषयत्वा यान्येतानि शब्दसंघातग्रहणानि ॥ भावादिति भावः ॥ एवमिति । अस्य शतत्वस्य प्रत्ययार्थवृत्तितया तत्तर्हि वक्तव्यम्? शन्दैनाप्रतीवेरिति मावः ॥ अन्यशतरवे इति । तत्र हि प्रत्ययाघस्य न वक्तव्यम् , अर्थवद्हणात्सिद्धम् । नाम्देनैव प्रतीयते शतत्वम्-इति तत्रैव स्यादिति भावः । नियत- ननु चोकम् -नेपा परिमापेह शक्या विज्ञातुं न कालायेति । कलो पाराशरी रमृतिरितिवदिति भावः ।। हि केवलेन प्रत्ययेनार्थो गम्यते केन तर्हि सप्रकृति- केन-इति। (८४१ विधिसूत्रम् ॥ ५।।१ आ. १५) केवलेनापि प्रत्ययेनार्थो गम्यते । १९०४ संख्याया अतिशदन्तायाः कथम्। उक्तम्-अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ॥ कन् । ५।१। २२॥ (मदीपा) नैपेति । लौकिकार्थवत्ता प्रकृतीना प्रत्ययानां (कनोऽधिकरणम्) च नास्ति, केवलानां प्रयोगाभाषादिति भावः ॥ यान्येता- (उपसंख्यानभाष्यम्) नीति । यद्यपि प्रत्यया अपि शन्दसघातास्तथापि तेषामान- डतेश्चेति वक्तव्यम् । थैक्यादर्थवन्तः शब्दसंघाता इह विवक्षिताः । यथोक्तम्-संग्र- इहापि यथा स्यात्-कतिभिः क्रीतं कतिकम् ।। हणे पायसं करोतीति सुण्न भवति । उद्हणे गर्मुद्रहणं न किं पुनः कारणं न सिध्यति? भवति-गर्मुद स्थास्पतीति । हन्ग्रहणे प्लीहनग्रहणं न भवति- 'प्लीहानौ' इति ॥ केवलेनापीति । शास्त्रव्यवस्थाहेतुरन्वय- त्यन्ताया नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ | व्यतिरेकगम्याऽर्थवत्ताऽऽश्रीयत इत्यर्थः । अत एव शेऽर्थवद्हणा- (प्रदीपः) डतेश्चेति । विंशविशब्दात्तु 'विंशतिकारखा' काशे कुशे इत्यादौ शेशब्दस्य ग्रहणाभावः । उपसर्गाणामपि इति ज्ञापकात्कन् भवति । केवलाना प्रयोगाभावाल्लौकिक्या अर्थवत्ताया अभावादन्वय. (उयोतः) ननु उतेरुपसंख्यानेऽपि विंशतेः कन्न स्यात्, | व्यतिरेकव्यवस्थाप्यैवासावाश्रीयते ॥ तस्यापि त्यन्तत्वादत आह-विशतीति ॥ (उड्योतः) ननु शालेणार्थवत्तादोधनात् कथमेतत् १ अत (५६१६ उपसंख्यानानर्धक्यबोधकं वार्तिकम् ॥ १॥) आइ-लौकिफीति ॥ संग्रहणे इति । समादेलौंकिफीमवता ॥ * ॥ तिप्रतिषेधाडतिग्रहणमिति चेदर्थ- मन्यते ॥ अन्वयव्यतिरेकगम्येति । शास्त्रवासनाकल्पितान्वयव्यति- ( रेकगम्येत्यर्थः । उपसर्गाणामपीति । धातोरप्युपलक्षणम् । लौकि- वद्हणात्सिद्धम् ॥ * ॥ क्या अर्थवत्ताया ग्रहणे तु उपसर्गाणामपि तदभावात्तदसगतिः स्पष्टे- (माप्यम् ) अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणम्, न च वेति दिन ॥ भन्वयग्यतिरेकेति । ताभ्या व्यवस्थापनीयैवेत्यर्थः ॥ इतेस्तिशब्दोऽर्थवान् ॥ (प्रदीपः)न च डतेरिति । रामुदायसार्थवत्वात्तद्- (८४२ विधिसूत्रम् ॥ ५. आ. १६) नयवखिशब्दोऽनर्थकः । अत एव विंशतिशब्दे शतिचः प्रत्यय १९०५ वतोरिड्डा ॥५।१।२३ ॥ स्वात्तिशब्दस्यानर्थक्याशापकमन्तरेणापि पन् पिद्धः ॥ (इदागमाधिकरणम्) (उयोतः) शापकमन्तरेणापीति । यदा विंशादेशस्ति- (एफदेश्याक्षेपभाष्यम्) प्रत्ययश्च तदा तु शापकादेव सिदिबॉध्या । कल्यायमिविधीयते? (सिद्धान्तभाष्यम्) कन इत्याह। नेपा परिमापा इह शक्या विशातुम्, न हि केव. तत्कनो ग्रहणं कर्तव्यम् , अक्रियमाणे हि प्रत्यया. लेन प्रत्ययेनार्थो गम्यते । घिकारात् प्रत्ययोऽयं विशार्यते । किं तर्हि ! टित्करणसामर्थ्यादादिर्भविष्यति । . भवद्रहणारिमापाच किमावस्यवोपतिधते न शाखीय इत्याभिय- उदस्थासम्मोः पूर्वस्पति पूर्ववर्णः । प्लीहानादिस्यत्र इन्हमिति नियमो मैपा परिभापत्यादि उक्त मात्रा, सिद्धान्ते । शाग्रीयाऽप्यन्वयष्यतिरेक गापा:श्रीपत स्याह-पटेनापि प्रत्ययनार्थ सादि। मौरिसावताया भाभयेन नरेव प्रतिपश्ययविश्य एक दो। सीरियाता' इति श. म. पाया। किम्त्वम्पमापीति दर्शयति-परार्माणामपीति । गुग्नेति । सम्परिभ्या करोती भूल पनेन । गत पासीत्र नेला.

·कन् डुनोरधिकरणम् ] तद्धितेप्वाहीयाः। २६१ अस्त्यन्यहित्करणस्य प्रयोजनम्-टित इति (प्रदीपः) न चेति । पञ्चमी हि प्रत्ययखरूपमुत्पाद- ईकारो यथा स्यात् । यति, यथा 'गुप्तिकिट्य. सन्' इति । न तु पष्टी प्रकल्पयति, अकारान्तप्रकरणे ईकार, न चैपोऽकारान्तः । असत. पष्ठीप्रकल्पनाभावादिति भावः ॥ प्रकृतश्चेति । एवमपि कुत एतत्-टित्करणसामर्थ्यादादि- खरितत्वप्रतिज्ञानादिति भावः ॥ भविष्यति, न पुनरकारान्तप्रकरणे अनकारान्ता- ननु विधानार्थाऽपि क्नोऽनुत्तिः संभवति, इटा मा दपि ईकार: स्यात् बाधीति । तनेटकनी वा भवतः पक्षे ठम्-इति प्रत्ययनयं तत्माकनो ग्रहणं कर्तव्यम् ॥ स्यात् । नैप दोष । पूर्वसूण तावत् कन्विहित इति तस्येहा- (प्रदीपः) कस्यायमिति टित्वादस्यागमत्वं निश्चि- नुवृत्तिर्विधानार्था न भवतीति प्रतीविरुपजायते । तस्मादित्यु- तम् , आगमी तु न निर्दिष्ट इति तद्विपयः प्रश्नः । यतो:- त्तरस्य' इत्येपा च परिभाषाऽवतिष्ठते, तन किमनिष्टप्ररूप- इति पञ्चमीनिर्देशाद्वत्वन्तस्यागमित्वमयुक्तम् ॥ कन इति । नयाऽनेकवाधोऽस्तु ! अयेटप्रकल्पनया सर्वानुग्रह' इति । तत्र वत्वन्तस्य सख्यात्वात् विहितस्येति भाव । आनन्तर्याच | सर्वानुग्रहो न्याय्य , लक्ष्यस्य तथाऽवस्थानाच ।। कनमागमिनं मन्यते ॥ तदिति । सख्यायास्तावदनेकस्य (उयोतः) प्रत्ययविधौ पचम्या. प्रकल्पकत्वामाने बीज- प्रत्ययस्य विधानादागमिविशेषो दुर्लभ. । प्रत्ययाधिकाराध | माह-पञ्चमी हीति । प्रत्ययसंशविशिष्टस्य तैघोगे विधानात्तस्याः 'चरेष्ट.' इत्यादिवदिटः प्रत्ययत्वप्रसा. ॥ अनकारान्ता- प्रत्ययस्वरूपोत्पादकत्व बोध्यम् । प्र.नानुवृत्तौ तु पूर्वसूत्रविहित- दिति । यथा डिसमस्यापि टिलोप । त्वेन सत्त्वात् तत्र पठीप्रकल्पन युवमित्युत्तरम् ॥ अनेकेति । अर्थ प्रयोजनाभावाधारस्यत्सज्ञा न भवतीति कस्मात | विधानार्थत्वाभावपूर्वकनियामक्त्वप्रतीतेः, 'सात्' इति परिमापाया. कल्प्यते । नैतदस्ति । 'हलन्त्यम्' इति श्रुतेलीयस्त्वादत वेत्यर्थः ॥ तथावस्थानाचेति । तावतिकस्तावरक इत्येवमेवावस्था- इति प्रकरणदुर्यलस्य बाधोपपत्तो प्रयोजनलामात् ॥ नादित्यर्थः । एवच लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवान शरणमिति भावः॥ (मोतः) ननु वरवन्तादिडित्यात, प्रत्ययविधेश्च कस्याय- मिट-इत्यनुपपनमत आइ-टित्वादिति ॥ पञ्चमीति । व्याख्या (८४३ विधिसूत्रम् ।। ५।। भा.१७) नादिति भावः ॥ संख्यात्वात्-सख्यासशत्वात् ॥ ननु सख्या- १९०६ विंशतित्रिशद्भयां चुनसंज्ञायाम् बाचकेभ्यः पाश्चिरित्यादौ इनादिरपि विहित इति कन एवेति कुत ! सत्रार-आनन्तर्याचेति ॥ संख्यायास्त्रावदिति । म्याप्तिन्या- ॥५।१। २४ ॥ यामयणादानन्तयांनादर मन्यते ॥ युत्यन्तरमाह-प्रत्ययाधि- (कन्नोरधिकरणम्) काराचेति । (पदकृत्यभाप्यम्) (समाधानमाप्यम्) असंज्ञायामिति किमर्थम्? त्रिंशत्कः, विंशतिकः। म कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । कथं चान फन् भवति? कप्रकृतम् ? संख्यायाः कन् भवतीति । "संख्याया अतिशदन्तायाः कन्" (५०२२) अतिशदन्ताया इति प्रतिषेधः ग्रामोति । इति। एवं ताचार्य्यप्रवृत्तिपियति-भवत्यर कन्नि- त प्रथमानिर्दिष्टम् , पष्ठीनिर्दिऐन चेहार्थः। ति, ययं "विंशतिकात्सः" (५।१।३२) इति प्रत्य- यतोरित्येपा पञ्चमी फनिति प्रथमायाः पष्ठी | यान्तनिपातनं करोति । प्रकल्पयिष्यति-"तस्मादित्युत्तरस्य" इति । विशतेरेतन्क्षापकं स्यात् । प्रत्ययविधिरयम्, न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः नेत्याह, योगापेक्षं शापकम् । प्रकल्पिका भवन्ति । अथ वा योगविमागः करिष्यते-विशतिशि- नायं प्रत्ययविधिः, विहितः प्रत्ययः प्रतश्चानुपां फन भवतीति । घतेते ॥ ततः हुनसंशायामिति ॥ मनु ''सारस्पेसहापामार शरवधायके मन इलस्यानुन सपोगे इति । पचमीपोगे पाशियामासपम्मा मास्म म मामोनि, 'प्रत्यया' 'पर' इघि 'आचरती रहतीयनस्पोत्सरमिला। लरिनमामी-विमरसमस मेशिवामित तानाताविति । समय समपासनापूर महालत यस बारनमे किरणस्य पर मरम्मत, मिति रोग हितवादापत्यपालिरम्य पीका TERAIL हसिमाधान मोसन माह-योजनामारादिति। शासनिकादिसामेवारदरणम्, समयमा असतइतिसारप्रसवल पम्दा मापनमसम्म सपनबासी मनुरोपमा .

·२६२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१ पा.१आ. अध्यधपूर्व० सूने । , NOWes- (प्रदीपः ) प्रत्ययान्तनिपातनमिति । कन्प्रत्य रूढ इति भागवदपेक्षायामसामर्थ्य नाशकनीयमिति केचि- मान्तोचारणमित्यर्थः। दाहुः । अन्ये तु प्रकरणादिवशायदा निर्घातो भागवद्विशेषों ननु विंशविशन्दे शतिचः प्रत्ययत्वातिशब्दसानर्थक्यात् भवति तदा नास्त्यसामर्थ्यमिति सर्वस्वार्धस्स ग्रहणेन भाव्य- प्रतिपेधप्रसज्ञाभावारिक ज्ञापकाश्रयणेन ? उच्यते-द्विदश- | मित्याहुः। शब्दस्य विंशादेशस्तिप्रत्यय इत्येषा प्रक्रियाऽऽश्रीयते । एवं हि (उद्दयोतः) भागवदपेक्षयेति । अर्धशब्दस्य भागवाचि. ज्ञापकाश्रयणेन निशकशब्दोऽपि सिध्यति । अन्यथा निंश- | त्वादिति भावः ॥ इत्याहुरिति । वस्तुतो नित्यसापेक्षरवेन गम- च्छन्दे शतोऽर्थवत्त्वादशदन्ताया इति प्रतिषेधः स्यात् ।। कत्लान्नासामर्थमिति बोध्यम् । कसशब्दोऽत्र पूर्वोत्तरसाहचर्यात ननु विंशतिशब्दादज्ञाताद्यर्थविवक्षाया कन्प्रत्यये विंशतिक- | परिमाणवाच्येव गृयते, न लोहविशेषवाचीत्याहुः ॥ शब्दः स्यादिति क्यं ज्ञापकम् ? नैतदस्ति । खार्थिक कन्प्रत्यये (५६९८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) विंशतिकाया इति निर्देशः स्याद् । असज्ञाया डनो विधानात् ॥ * ॥ कार्षापणाद्वा प्रतिश्र ॥ * ॥ संज्ञाविषयमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् ॥ (भाप्यम्) कार्पापणाद्वा टिठन्वतव्यः, वा च योगापेक्षमिति । यथा 'पुंवत्' इति योगापेक्षरवाज्ज्ञा- | प्रतिरादेशो वक्तव्यः । कार्यापणिका, कापणिकी। पकस्य वत्यर्थे नमनजोरप्रवृती स्त्रीवदित्यपि भवति, एवम्- | प्रतिका, प्रतिकी॥ एतद्योगापेक्षं विशतिकात्' इति ज्ञापकमिति निंशत्कशब्दोऽपि सज्ञाया भवतीत्यर्थः॥ (८१५ विधिसूत्रम् ॥ ५। । १ भा. १९) (उयोतः) ननु निपातनत्वे शापकत्वोतिरसगतेसत आह १९१० अध्यर्धपूर्वद्विगोटुंगसंज्ञायाम् कन्प्रत्ययान्तेति ॥ एपा प्रक्रियेति । भाष्यानुगुण्यादेतत्प्रक्रिया- अपणमेव युक्तमिति भावः ॥ तत्प्रक्रियाश्रयणे युक्त्यन्तरमाह-एवं ॥ ५।१ । २८॥ होति । निर्देशः स्यादिति । विंशत्यादि-नवत्यन्ताना स्त्रीत्वाद (उयोतः) समाहारे दन्द, सौम पुस्त्वम्॥ स्वाथिकाना प्रतिलिशानसिवर्वनादिति भावः । सूत्रेऽस्य शब्द- (५६१९ निमित्ताहणावश्यकरवयोधकवार्तिकम् ॥१॥) परत्वादिदमयुक्तम् । व्याख्यानात्तस्यामहणमिति वक्तु युक्तम् ॥ ॥ * ॥ दिगोलक्युक्तम् ॥ * ॥ नन्वेवमसचायामप्येतस्साशापरात विशतिक शति स्यादत आह- (लकोऽधिकरणम्) भसंसायामिति ॥ एतद्योगेति । 'पिंशतिनिरामयाम्' इति (भाप्यम्) किमुक्तम्? तत्र तावदुक्तम्-*दिगो कि तन्निमित्तग्रह- णम् अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतनिमित्तादपि इति । (८५४ विधिसूमम् ।।५।।। भा. 16) इहापि द्विगोलकि तनिमित्तग्रहणं कर्तव्यम् । १९०७ कंसाहिठन् ॥ ५॥१॥२५॥ द्विगोनिमिचं यस्तद्धितस्तस्य लुग्भवतीति वक्तव्यम् । (टिटन्प्रत्ययाधिकरणम्) इहु मा भूत-द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां मीतं द्विशूर्पम् । (उद्योटा) माहिन्' इति पाठान्तरम् ॥ विशूर्पण मीतं द्विशार्पिकम् । त्रिशोपिकम् । (५६१७ उपसंख्यानयार्तिकम् ॥1॥) *अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतनिमित्तादपि । ॥॥ टिठन्नर्धाच ।।*॥ अर्थविशेपस्यासंप्रत्ययेऽतग्निमित्तादपीति पक- व्यम्। (माप्यम् ) टिठमर्याति पकव्यम् । गाधिका, किं प्रयोजनम् ? द्वयोः शूर्पयोः समादार:-द्वि- अधिकी। शीं । दिशा मीतमिति विगृप द्विशर्पमित्येय (प्रदीप.) अधिक इति । अर्धश. कार्यापणस्याएँ यथा स्यात् ॥ योगेल्यः॥

·लुकोऽधिकरणम् ] तद्धितेप्वाहीयाः। २६३ . (प्रदीपः ) द्विगो म्युक्तमिति । 'द्विगो गनपले' तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः इत्यत्र भाष्ये व्याख्यातमिति तत एव बोद्धव्यम् ॥ करिष्यते, अपरमादुत्पतिर्भविष्यति-अविरविक (उद्योतः) भाष्ये-द्विशौपिकमिति । अत्र द्वितीयस्य | न्यायेन । उको लुक् माभूदिति भावः ॥ अर्थविशेपेति । तद्धिताद्विगुना तद्यथा-अवेर्मासमिति विगृह्य अविकशब्दा. सह यत्रार्थो न मियते तत्रातन्निमित्तद्विगोरपि परस्य लुगित्यर्थः ॥ दुत्पत्तिर्मबति-आविकमिति । इति विगृह्य द्विशूर्पमिति । विग्रहो वृत्तिश्चेत्युमयमत्रेभ्यते ।। एवमिहापि-द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतमिति बि- (तनिमित्तपदार्थबोधकमाध्यम् ) गृह्य-द्विशूर्पमिति भविष्यति । अथ क्रियमाणेऽपि तन्निमित्तग्रहणे कथमिदं द्विशू- क्रीतमिति विगृह्य-चाक्यमेव भवि- विज्ञायते-तस्य निमित्तं-तन्निमित्तम्, तन्निमित्ता-प्यति ॥ दिति, आहोखित्स निमित्तं यस्य सोऽयं तनि- (उद्दयोतः) भाष्ये-इति विगृह्य वाक्यमेवेति । न तु मित्तः, तनिमित्तादिति । वृत्तिः, अनभिधानादिति भावः ।। किंचातः? (पदकृत्यभाष्यम्) यदि विज्ञायते-तस्य निमित्तं तन्निमित्तम्, असंज्ञायामिति किमर्थम् ? तनिमित्तादिति। पाञ्चलोहितिकम् , पाञ्चकलापिकम् ।। क्रियमाणेऽपि हि तन्निमित्तग्रहणेऽत्र प्रामोति (५६२० असंज्ञाग्रहणानर्थक्यवोधकवार्विकम् ॥ २॥) द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां कीतं द्विशूर्पम् , द्विशूर्पण क्रीतं ॥ * ॥ संज्ञाप्रतिषेधानर्थक्यं च तन्नि- द्विशौर्पिकम् । त्रिशौर्पिकम् । मित्तत्त्वाल्लोपस्य ।।* अंथ विज्ञायते-स निमित्तमस्य सोऽयं तन्निमि- तन्निमित्तादिति । (भाष्यम्) संज्ञाप्रतिषेधश्चानर्थकः। न दोपो भवति। किं कारणम् ? यथा न दोपस्तथाऽस्तु । तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य । नान्तरेण तद्धितं तद्धितर स निमित्तमस्य सोऽयं तन्निमित्तः, तन्निमित्ता- तन्निमित्तं स्यात् । एवं तर्हि इदं स्यात्-पञ्चानों च लुकं द्विगुः संज्ञाऽस्ति, यस्तस्मादुत्पद्यते नासो दिति विज्ञायते । लोहितानां समाहारः पञ्चलोहिती, पञ्चलोहित्या कुत एतत् ? कीतमिति । यदयमाह-अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतनिमित्ताद अत्रापि पञ्चलोहितमित्येव भवितव्यम् । पीति, (निमित्तग्रहणानावश्यकत्वबोधकभाष्यम्) उक्त घेतत्-अर्थविशेपासंप्रत्ययेऽतनिमित्ताद- तत्चर्हि तनिमित्तग्रहणं कर्तव्यम् । पीति ॥ न कर्तव्यम् । (प्रदीपः) संज्ञाप्रतिषेधानर्थफ्यमिति । इह द्विगोरिति नैपा पञ्चमी। वृचिकारा असज्ञाग्रहणं प्रत्ययान्तविशेषणं व्याचक्षते- का तर्हि ? चेत् प्रत्ययान्तं सहेति । पाचलोहिविकपाधक्लापिकशब्दो च संयन्धपष्ठी । द्विगोस्तद्धितस्य लुग्भवति । द्विगो- | परिमाणविशेषस्य सझे इति लल्ल भवति । यस्तद्धितः। वार्तिककारस्तु-द्विगुविशेषणमसशाग्रहणं सन्निधानाद- किं च द्विगोस्तद्धितः? वगम्य प्रत्लाचटे-वनिमित्तत्वादिति । तस्याः सज्ञाया निमित्तम् । यस्मिन् द्विगुरित्येतद्भवति। लोप एव निमित्तमित्यर्थः । पञ्चलोहितपयकलापशन्दौ द्विगू कृत- कमिश्चैतद्भवति? तद्धितछयवेव सहे, ततो नार्य प्रतिषेधेनेलः । पञ्चलोहि. प्रत्यये। तीति । समाहारद्विगुं सज्ञा मन्यते । ततध नरोपनिमिसन इदं तर्हि वक्तव्यम्-अर्थविशपासंप्रत्ययेऽतनि- सज्ञा ॥ अनापीति । अव्यविकन्यायेन वाक्यविषय एव मिचादपीति। समाहारद्विगुरिलः॥ एतच न वक्तव्यम् । इहास्माभित्रैशन्दपं साध्या (उयोतः) ननु दिगो. संज्ञात्वामानाकपमेतप्रदाहरण म्-द्वाभ्यां शुभ्यां फ्रीतम्, दिशा क्रीतम् , मत आह-इहेति ॥ प्रत्ययान्तविशेपणमिति । सप्तमीनिर्देश द्विशर्पम् । मिर्पमिति। दिद दिगोनं विशेषाम्, किन्नु प्रत्यपानासंचाले मुगियो । कथम्? - ·लुरु सिद्धः॥ २६४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.१आ.विस्ताचसूत्रे माव. । पञ्च लोहिन्य. पच कलापा. परिमाणमस्येति 'तरितार्थ' इति | इत्युत्तरपदद्धिः । उन्मानस्यापि वृद्धौ शाणप्रतिषेधात् ग्रह- समासः। तदस्य परिमाणम्' इति उनि भस्साटे' इति पुवरवा- णात् ॥ द्विशातमानमिति । 'शतमान' आदिसूत्रेणाः ॥ लोहिनीशग्देकारनकारयोनिवृत्तिः ॥ परिमाणविशेपस्येति । (उड्योतः) ठलो लुगिति । सहस्रादप्यस्यैव लुक । कार्या- तत्सत्यावगुजाकलापादिपरिच्छिनस्पेत्यर्थः । द्विगुविशेषणमिति । | पणस्य परिमाणत्वे ततोऽप्यस्सैव लुक् । अन्यथा ततष्ठको लुगिति विषयत्व सप्तम्यर्थः, सशाविषयो द्विगुन चेदित्यपः ॥ तस्याः | बोध्यम् । शाणप्रतिषेधावेतोरुन्मानस्यापि वृद्धौ ग्रहणादित्सन्वयः ।। संज्ञाया इति । सत्सेव लकि सज्ञाप्रतीतेरिति भाव.॥ (५६२१ अद्ध्यर्धग्रहणानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥३॥) (८४७ विधिसूत्रम् ।। ५।। मा. २१) ॥ * ॥ उक्तं संख्यात्वे प्रयोजनं तस्मा. १९१२ द्वित्रिपूर्वान्निष्कात् ॥ ५॥१॥३०॥ दिहाध्पर्धग्रहणानर्थक्यम् ।। * ॥ (८४८ विधिसूत्रम् ॥ ५।। मा. २२) (भाप्यम् ) उक्तं संरयात्वेऽध्यर्धग्रहणस्य प्रयो. १९१३ विस्ताच ॥ ५।१।३१॥ जनम्। किमुक्तम्? (उयोतः) अनाध्यर्धग्रहण न सबध्यते, विरोधात, चस्या- अध्यर्धग्रहणं च समासकन्विध्यर्थ लुकि चामह- | भावाच्च । द्विगोरिवि तु सबध्यते पटीसमासम्यावृत्तये इति णमिति । | बोध्यम् । उचरन त्वनुपर्वत एव । तस्मादिहाध्यर्धग्रहणानर्थक्यम् । (५६२३ सूत्रविपयनिर्धारकवार्तिकम् ॥ १॥) तस्मादिहाध्यर्धग्रहणमनर्थकम् , द्विगोरित्येव ॥ * ॥ द्वित्रिभ्यां द्वैयोग्यम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) अध्यर्धग्रहणं चेति । 'बहुगण' आदिसून | मेतद्रष्टव्यम् । (भाग्यम् ) द्वित्रिभ्यामिति यदुच्यते द्वैयोग्य. इदमुपम् । न च सख्याकार्याभावज्ञापनमध्यर्धग्रहणस्यह प्रयो. किमिदं द्वैयोग्यमिति? जनम्, फन्समासाभावग्रसमात् । तस्मात्तनत्य पार्तिकमेव क्तव्यम् , तमिंध राति इहाध्यर्धग्रहणमनर्यकम्, द्विगुत्वाका द्वयोर्योगयोर्भवं-द्वियोगम्, हियोगस्य भावो सिदत्वात् ॥ द्वैयोग्यमिति ॥ (उयोतः) न चेति । तेन फरवसुनमाव इति भाव ॥ (प्रदीपः) द्वयोर्योगयोरिति । तद्धितायें दिगो फते सम्मादिति । यातिके च कुते समासरनोरेय संख्यात्योपसंख्या- 'यहचोऽन्तोदात्ताहय्', "द्विगोर्खगनपसे' इति लुक । अप नाद त्वमुजमाव. सिर एवेति माव.॥ द्विगुर्न व्याख्यातव्यनाम तदा अण एव लक। योग्यशन्देन चाधाराधेयभाव उच्यते, 'रामासकृत्तरितेषु सरन्याभिधान- (०१६ विधिसूचम् ॥ ५। भा. २०) नम्-'इति वचनात् ॥ १९११ विभाषा कापणसहस्राभ्याम् | ग्रहण चिन्त्यप्रयोजनमिति ध्वनयति ॥ भाधाराधेयमाय इति । (उयोतः) भाप्पे-द्विनिम्यामिति । भनेन यो पूर्व- ॥५।१।२९॥ वेन च वाययो सइयो-ति एतदेयोग्यम्' इति सामानाधिकर. प्योपपति । तस्निप्रयोगरतु 'प्रियतरिता दाक्षिणाला' पति (५६२२ उपसंगपानवार्तिकम् ॥n) न्यायेनेति रि॥ ॥ * ॥ कापणसहस्राभ्यां सुवर्ण- (पार्तिकप्रत्याख्याने गापम्) शतमानयोगपसंख्यानम् ।। * ॥ द्धेयं विजानीयादयिरोपेणेत उत्तरं दिनिभ्या. (भाप्पम् ) कार्यापणसहस्राभ्यां सुवर्णशतमान• मिति । पोम्पयंग्यानं पतंव्यम् । मध्यर्धमुयर्णम् , मायध तदाचार्यः सुटद् भून्याऽन्याचष्टे नितिभ्यां देयो. गोपर्णिकम् । मायर्धशतमानम्, आयशातमा ग्यमिति । नम् । निशतमानम् , दिशातमानम् ॥ (५५२० संप्रदयार्मिकम् ॥२॥) (प्री) मापधमुयणमिति । चप्पन गुपन ॥ * ॥ तत्र च पहुग्रहणम् ॥ ॥ दिगो पो रमा अवरो परिमानान्तस्म' (भाप्यम्) तरच याप्रदणं क्तव्यम् । पा. ' गार मनमर-नि .

·क्रीतार्थाधिकरणम् । तद्धितेप्याहीयाः। २६५ - T कम् ॥ निष्कम्, बहुनैष्किकम् । बहुविस्तम्, बहुवैस्तिकम् ॥ (प्रदीपः) द्विनिपूर्वादण्चेति-सूत्रेष्वना पाठ इति चार्तिकारम्भ ॥ (८४९ विधिसूत्रम् ॥ ५।१।१ मा. २३) (८५१ विधिसूत्रम् ॥ ५॥१॥ . भा. २५) १९१५ खार्या ईकन् ॥ ५॥ १।३३॥ १९१९ तेन क्रीतम् ॥ ५॥१॥३७॥ (ईकन्प्रत्ययाधिकरणम्) (क्रीतार्थाधिकरणम्) (५६२५ इष्टाख्याने वार्तिकम् ॥ ॥) (५६३० एकदेश्युपसल्यानवार्तिकम् ॥ ७ ॥) ॥ * ॥ खार्या ईकन् केवलायाश्च ॥ * ॥ ॥ * ॥ तेन क्रीतमिति करणात् ॥ * ॥ (भाष्यम्) खार्या ईकन केवलायाश्चेति वक- व्यम् । खारीकम् ॥ (भाष्यम् ) तेन फ्रीतमित्यन करणादिति बक- (५६२६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) व्यम् । इह मा भूद्-देवदत्तेन क्रीतम्, यशदचेन श्रीतामिति ॥ * ॥ काकिण्याश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) काकिण्याश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । (उद्दयोव) करणादिति । करणत्वन्न वाषयावस्थायां बोध्यम् ।। (५६३१ एकदेश्युपसंरयानवार्तिकम् ॥२॥) अध्यर्घकाकिणीकम् , द्विकाकिणीकम् ॥ (५६२७ इष्टाख्याने वार्तिकम् ॥ ३॥) ॥ * ॥ अकत्रकान्तात् ॥ * ॥ ।।* ॥ केवलायाश्च ।। * ॥ (माप्यम् ) अकर्नेकान्तादिति वक्तव्यम् । इह (भाष्यम् ) केवलायाश्चेति वक्तव्यम् । काकिणी- | मा भूत्-देवदचेन पाणिना क्रीतमिति ॥ (उध्योतः) अकर्नेकान्तादिति । क्त्रनवयवादित्यर्थ ॥ (प्रदीप ) केवलायाश्चेति । 'अध्यर्थपूर्वद्विगो' इत्य- (५६३२ एकदेश्युपसरयानवार्तिकम् ॥ ३॥) धिकारात्केवलाया न प्रामोतीति वचनम् ॥ ||*॥ संख्यैकवचनाद द्विगोश्वोप- (उड्योत ) अध्यर्धेति । तदसम्बधे तु फेवले इकनश्चरि- संख्यानम् ।। *॥ तार्थस अध्यर्धपूर्वद्विगुविषये लुक् स्यादिति बोध्यम् ।। (भाष्यम् ) संख्याया इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-पञ्चभिः क्रीतं पञ्चकम् । (८५० विधिसूत्रम् ॥५।१।१ आ. २४) किं पुनः कारणं न सिध्यति? १९१७शाणाद्वा ।।५।१1३५॥ एकवचनान्तादिति वक्ष्यति, तस्यायं परस्तादप- (यतोऽधिकरणम्) (५६२८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) एकवचनात् । ॥ * ॥ शतशाणाभ्यां वा ॥ * ॥ एकवचनान्तादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्- (भाप्यम् ) शतशाणाभ्यां वेति वकव्यम् । अ- शूर्पाभ्यां क्रीतम्, शूर्पः क्रीतमिति । ध्यर्धशतम्, अध्यर्धशत्यम् । पञ्चशतम्, पञ्चशत्य- द्विगोश्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथास्यात्-द्वाभ्यां म् । अध्यर्धशाणम्, अध्यर्घशाण्यम् । पञ्चशाणम्, | शूर्पाभ्यां क्रीत-द्विशूर्पम् , त्रिशूर्पमिति । (प्रदीप ) संख्यैकवचनादिति । समाहारे द्वन्द्व ॥ पञ्चशाण्यम् ॥ (प्रदीप ) शतशाणाभ्यामिति । शतान्तात्पूर्वण (उयोत इन्दे दिववन स्याद, समास मरतु माध्यविस्ट- नित्ये यति प्राप्ते विकल्पार्थ धचनम् । यदभावपक्षे छनो लक् ॥ मत आह-समाहारे इति ॥ माम्ये-अपकर्ष -अपवाद इत्यथ । एकवचनान्तत्वामावादप्राप्तौ वचनम् । 'दिगोश इत्यपि एकवचना- (५६२९ उपसख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) न्तादित्सस्सापर्ष । तद्वनयन्नाह-दाभ्यां शुर्पाम्यामिति । ॥ * ॥ द्वित्रिपूर्वादण्च ॥ * ॥ (भाक्षेपमाप्यम्) (भाष्यम् ) द्वित्रिपूर्वादश्चेति यकव्यम् । द्विशा यधेकपचनान्तादित्युच्यते, मुद्दैः क्रीतं मौद्रि- णम्, निशाणम् । वैशाणम्, वैशाणम् । द्विशा- कम्, मापः प्रीतं मापिकमिति न सिध्यति । ण्यम्, विशाण्यम् ॥ परिमाणस्य सस्थाया यदेकवचन तदन्तादिति बळाव्यम्। |कर्षः। . ३४ पा. च.

·२६६ उधोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.१. गोद्वयचोऽसंख्या० सूत्रे तत्तकवचनान्तादिति वक्तव्यम् । तसिंश्च (प्रदीपः) संयोगोत्पातयोरिति । कोऽनयोः शब्द क्रियमाणे यहु वकव्यं भवति । योरप इति प्रश्नः । नत्वेकार्थत्वं मन्यमानस्य प्रशः कोऽसौ न वक्तव्यम्। विशेषः, येन सयोगोत्पातौ प्रतिपद्यामहे ॥.इदं कृत्वेति । करमान भवति शूर्पाभ्यां क्रीतं शूर्पः क्रीतमिति ? | यथा-काम्यैर्यागैः पुत्रादयोऽवाप्यन्ते, तत्र संयुज्यते फलविशे- (प्रदीपा) परिमाणस्येति । परिमाणस्य या सख्या पेण येन यागादिना करणेन स यागादिरथः संयोगः॥ याह- तस्या यत् वाचकं द्योतकं वैकवचनं तदन्तादिति वक्तव्यमिति | च्छिक इति । अतर्कितोपनतः ॥ भेद इति ।-नादेः ॥ वचनाद् मुद्रादीनां यादीनां चाप्रतिषेधः ।। छेद इति ।-उपानदादेः । भाविनः शुभस्याशुभस्य वा सूच- (५९३३ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ४॥) कोऽर्थ उत्पात इत्यर्थः । तस्य च निमित्तत्वं-फलविशेषविषय- ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ घुथुत्पत्तिहेतुत्वात् , न तु फलं प्रतिकारणत्वात् ॥ (भाप्यम् ) किमुकम्। (उद्द्योतः)न कार्यविमिति । अर्धमेदस्य स्पष्टत्वादिति भावः ॥ यदवाप्यते स संयोग इति भ्रम वारयति-ययेति । अनभिधानादिति ॥ माध्ये-पद्मं वा पर्ण वेति । पात्रादायकसादुपगत पदादि ताव यद्येवम् , 'करणात्' 'अकर्वेकान्तात्' इत्यपि न ल्यादिपर्ण वा शुमसूचक उत्पात इत्यर्थः ॥ ननु तस्य फलकारणत्वा- घकव्यम् ॥ मादार कथ निमित्तावमत भाद-तस्य चेति ॥ फर्तुः फर्चेकान्ताद्वा फरसान भवति ? अनभिधानात् ॥ (५९९४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ॥) (प्रदीपः ) मनमिधानादिति । वृत्तौ सख्याविशेषा- ॥ * ॥ तस्यनिमित्तप्रकरणे वातपित्त- गवगमाव परिमाणशन्देभ्यो द्विवचनबहुवचनान्वेभ्यः प्रत्यया ग्लेष्मभ्यः शमनकोपनयो- भावः । एकलसंख्यायुके चाय तेषा स्वभावतो त्या-एक- रुपसंख्यानम् ॥ *॥ घचनान्वेभ्य एव प्रत्ययः । यादयस्तु शब्दा लुप्तायामपि (भाष्यम्) तस्यनिमित्तप्रकरणे चातपित्तले- विमको सप्रवृत्तिनिमित्तभूतो सख्यामवगमयन्तीति तेभ्यः प्रत्ययो भवत्येव । एकया च मुहादिव्यतया कयासभवाद् पहु- प्मभ्यः शमनकोपनयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पातस्य पचनान्तावेप प्रत्ययः । यदा तु जाविशब्दत्वं मुगादीनामभ्युपे- शमनं कोपनं वा-चातिकम्, पैत्तिकम् , श्लैष्मि- यते तदेकवचनान्सेभ्योऽपि प्रत्ययः । ननु यत् निष्केण क्रीतं | कम् ॥ सस्य निको पो भवतीति 'सोऽस्यांशवनमृतय.' इत्यनेन (प्रदीपः) चार्तिकमिति । शमनकोपने एपात्र प्रत्य- प्रत्ययः सिख इति नार्योऽनेन योगेन । अनाहु-यस्य शतं | यार्थः, न तु निमित्तम् । ठगन प्रत्ययः प्रकरणादिवशाथ मूल्यं न भवति भय च वेन क्रीतं कार्यवशाद, तदर्थमिदम् ॥ कचिच्छमनं प्रतीयते कचित्कोपनम् ॥ (रपोता) परिमाणान्देश्य इति । वस्तुतः 'अनभिषा (५९१५ उपसंख्यानवातिकम् ॥२॥) ना' इति भाप्योकमेव साधु ॥ नन्नव मादिभ्योऽपि न स्यादत ॥ * ॥ संनिपाताच ॥ * ॥ भार-यादयसिवति ॥ (माप्यम् ) समिपाताचेति पकव्यम् । सानि- (८५२ विधिसूत्रम् ॥५मा. २६) पातिकम् ॥ १९२० तस्य निमित्तं संयोगोत्पाती (८५५ विधिसूत्रम् ॥५.मा.२०) ॥५१॥ ३८॥ १९२१ गोयचोऽसंख्यापरिमाणा. (संयोगोत्पावयोरपंनियापकमाप्यम् ) श्वादेर्यत् ॥ ५॥ १।३९॥ संयोगोत्पातयोःको विशेपा? संपोगो नामसमपति-दं एत्येदमयाप्यत (पोऽधिकरणम्) (५५५उपसंम्यानपातिकम् ॥1) उत्पातो नाम समपति-पारन्टिको मेदो या ॥ ॥ यत्प्रकरणे नमवसाय॥ ॥ दो पा पपा पणे पाप (माम्यम्) यस्मफरणे प्रलयर्चसापोपसंख्यान .. TriratERTIREE मेनपानोपासRentaries Om writ 'सामासिनपा । कार- पापलीsundr me ·.. अर्थाधिकरणम् ] तद्धितेप्वाहीयाः। २६७ समासान्तः॥ - कर्तव्यम् । ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं संयोगः-ब्रह्म- किं पुनः कारणं न सिध्यति? वर्चस्यः, उत्पातो वा ॥ पूरणादित्युच्यते । न चैतत्पूरणान्तम् । अनैत- (प्रदीपः) ब्रह्मवर्चस्य इति । ब्रह्मणो वर्ची ब्रह्मवर्च- त्पर्यवपन्नम् ॥ सम् । इत्तखाध्यायसंपदुच्यते । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' इत्यच् (प्रदीपः) अन्नन्तादिति । यथा 'गोत्रियो:-' इसन स्त्रीशब्देन त्यधिकारविहितानां टापादीनां ग्रहणम्, एवमिहापि (उयोवः) ब्रह्मणः ब्राह्मणस्य । घृत्तम्-आचारः स्वा- पूरणाधिकारविहिता एव डडादयो गृोरनिति वचनम् ॥ ध्यायः वेदाध्ययनम् ॥ हितीयिक इति । द्वयोः यूरणो माग इति द्वैस्त्रीयस्तदन्तात् 'पूरणाद्भागे तीयादन्' इति खायें अन्प्रत्ययः । ततो द्वितीयो (८५४ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।१ मा. २८) वृद्धादिरस्मिन् दीयत इति ठन् प्रत्ययः ॥ पर्यवपन्नमिति । १९२९ तदस्मिन् वृद्धयायलाभशुल्को- व्यवहितमित्यर्थः ॥ पदा दीयते ॥ ५॥१॥४७॥ (उद्द्योतः ) नैनु स्वार्थिक अन्-प्रत्ययान्तत्वेन तस्मानि पूरणार्थत्वमस्त्येवेसत आह-ययेति ॥ (अर्थाधिकरणम्) (सिदान्तभाष्यम्) (५६३७ एकदेश्युपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) पूरणं नामार्थः, तमर्थमाह तीयशब्दः, पूरणं ॥ॐ॥ तदस्मिन् दीयतेऽस्मा इति च ॥*॥ | सोऽसौ भवति । (भाष्यम् ) तदस्मिन् दीयतेऽस्सा इति चेति पूरणान्तात्स्वाथै भागे अन्, सोऽपि पूरणं भव- वक्तव्यम् । पञ्च वृद्धिर्वा आयो वा लाभो वा शुल्को त्येव ॥ वा उपदा वा दीयते अस्मै-पञ्चकः, सप्तका, (प्रदीपः) पूरणं नामेति । अर्थग्रहणमिह, न तु अष्टकः, नवका, दशकः ॥ (प्रदीपः) यन नदीद्वारादौ शुल्कादि दीयते वन प्रत्ययो स्वस्थाः प्रकृतेरथः । सा हि प्रत्ययस्यात्मीया । तदर्थे च-अन्- पूरणाधिकारविहितप्रत्ययप्रहणमिति भावः ॥ स्वार्थ इति । विधीयमानः सम्प्रदाने न प्रामोवीत्याह-तदस्मिन्निति ॥ विधीयमानः पूरणाभिधायित्वात्पूरणव्यपदेशमासादयतीत्यर्थः ।। (सिद्धान्तभाष्यम्) तत्तर्हि उपसंख्यानं कर्तव्यम् । (उध्योतः) माष्ये-उमर्थमिति । यतैस्तमय वीयराष्ट्र न कर्तव्यम् । आह, मतः सोऽसौ वीयशन्दः पूरण भवति । यतश्च तदन्तात्स्वा- यदि यसै दीयते तस्मिन्नपि तहीयते, तत्र तदः । इन् अतः स छन् अपि पूरणमित्यर्थः ॥ ननु सर्वोऽपि प्रत्ययः स्मिन् दीयते इत्येव सिद्धम् ॥ स्वस्यैवाथे, किञ्चानोऽर्याभावात्स्वाय इत्यनुपपनमत आह-स्वस्था (प्रदीपः ) तस्मिन्नपीति । संप्रदानमेव दानक्रिया- इति ॥ पेक्षयाऽधिकरणत्वेन विवक्ष्यते । यथा 'समममाह्मणे दानम्' इति ॥. (८५ विधिसूत्रम् ॥ ५11 मा. ३०) (उध्योतः) यथा सममिति । अनामणे दानमदानेन १९३४ सम्भवत्यवहरति पचति निष्फलमित्यर्थः । कालान्तरीणनाक्षणसंप्रदानकदानेन ग्रह- गादि कालिकनायगनुवादिदानं सममित्सयों वा। ॥५।१। ५२ ।। (अर्थाधिकरणम्) (८५५ विधिसूत्रम् ॥५1111 मा. २९) (५६३९ उपसंरयानवार्तिकम् ॥३॥) १९३० पूरणार्धाटन् ॥ ५॥१॥४८॥ ॥ * ॥ तत्पचतीति द्रोणादण्य ॥ * ॥ (उनोऽधिकरणम्) (भाप्यम्) तत्पचतीति द्रोणादण चेति पक- (५६३० एकदेशिवार्तिकम् ॥ १॥) व्यम् । द्रोणं पचति द्रोणी, द्रौणिकी। ॥ ठन्प्रकरणेऽनन्तादुपसंख्यानम् । (प्रदीपः) द्रोणादिति । द्रोपरिमिवे मीयादी वत. (भाप्यम्) ठन्प्रफरणेऽनन्तादुपसंख्यानं फर्त- मानाद् द्रोणराम्दात्प्रत्ययः, तस्यैव पाकसम्मवात् ।। व्यम् । द्वितीयिकः। तृतीयिकः। 'अनापणे गोराममदानेन' इति प. पाठः । पूर्ण मामा मारिमायाद रवि-पतवमिति १ मम्मिति पाचोरमलातास्ता विधारमाना 'अ' ममयो ननु दोगम्-परिमागर,पस पा हाम भार- भी पूरा नई झोपपरिमिवे इति समम्, ·२६८ उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहामाण्यम् । [५३.१पा.१ आ. संख्यायाः संज्ञा० सूने १९३७ कुलिजालुक्खौ च . , (८५७ विधिसूत्रम् ॥५।३।१ भा.३१) (प्रदीप ) संज्ञायां स्वार्थ इति । इहादशभ्य. सख्या सख्येये वर्तन्ते, न तु सख्यानमाने । तत परा तु सख्या सख्याने सख्येये च । तन य एव शकुनय पञ्चत्व- ॥५॥१॥ ५५॥ सख्यायुका पशब्दस्य वाच्यास्त्र एव पञ्चकशब्दस्यापि। ततश्च (छुक्खाधिकरणम्) परिमाणपरिमाणिभावाभावात् खार्थ एव प्रत्ययो वक्तव्य । (५६४० लुक्खग्रहणानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥ १॥) यदा वृत्तिविषये संख्यामानवृत्तित्व पचादीनामाश्रीयते, ॥ * ॥ कुलिजाचेति सिद्धे लुक्खग्रहणा- तथा च 'येकयो ' इति सूत्रकारेण द्वित्वैकत्वे येकशब्दवाच्चे आश्रित्य निर्देश कृत । सख्येयाथत्वे हि केविति स्यात्, नर्थक्यं पूर्वस्मिन् निकभावात् ॥ * ॥ तदा परिमाणपरिमाणिभावाश्रयेणापि शक्य प्रत्यय उत्पाद. (भाष्यम् ) कुलिजावेत्येव सिद्धं नार्थो लुक्ख- | यितुम् ॥ नहणेन । (उद्दयोत ) ननु सरयोगात्रवृत्ते• पञ्चादिदाम्दात्सख्येये किं कारणम्! परिमाणिनि प्रत्ययसमवात् किं वार्तिकेन ' इत्यत माह-इहेति ॥ पूर्वसिस्त्रिकभावात् । पूर्वसिन् योगे सर्व एप | सरयानेति । करणे ल्युट् । तेनैवेवद्रित्वादावित्यर्थ ॥ शक्य त्रिको निर्दिश्यते-न्याढकी, व्याढकिकी, व्याढ- उत्पादयितुमिति । एव हि पञ्चसरय सघ रत्यर्थे 'पत्रक ' इत्यपि कीना॥ स्यादिति सरयेयवृत्तेरेंवानेन प्रत्यय एष्ट य इत्यपरे ॥ (प्रदीप ) कुलिजाञ्चेति सिद्ध इति । 'कुलिजाय' (५६४२ सघादिषु प्रत्ययबोधकवातिकम् ॥२॥) इत्येव सूनमस्तु, तन "द्विगोष्ठ श्च' इत्यनुवर्तते, खोऽन्यतरस्या- ॥ * ॥ ततः परिमाणिनि ॥ * ॥ मिति च । तर एन्साभ्या मुक्ते पक्षे ठन्, तस्य 'अध्यर्धपूर्व इति लुक् । एव रूपनय सिद्धम् । न च ठन पक्षे छगभावेग (भाष्यम्) ततः परः प्रत्ययः परिमाणिनीति चतुर्थ रूपमिप्यते, इति लुक्खग्रहण वार्तिककृता प्रत्याख्यातम् ॥ वक्तव्यम् । पञ्चकः संघः। दशका संघः॥ (उयोत ) भाष्ये-पूर्वस्मिन् योग इति । 'आढकाचित' (उयोत ) तत. परिमाणिनीत्यस्य भाष्यस्य तदूर्व पठ्य• इति सूत्रे ॥ न च ठम इति । अत्र सूत्रेऽन्यतरस्याग्रहणानुवृत्त्येति | मानसपादिष्वित्यर्थ ।। भाव । वृत्तिस्तु भाष्यविरोधाच्चिन्यैव ।। (५६४३ प्रथमवार्तिकाक्षेपयैकदेशिवार्तिकम् ॥३॥) (८५८ विधिसूनम् ॥ ५।१।१ . ३२) ॥ ॥जीवितपरिमाणे चोपसंख्यानम् ॥६॥ १९३९ तदस्य परिमाणम् ॥ ५॥१॥५७॥ (भाष्यम् ) जीवित्तपरिमाणे चोपसंख्यानं कर्त. व्यम् । पष्टिर्जीवितपरिमाणमस्य-पाटिका, साप्त (८५९ विधिसूमम् ॥५/१। आ. ३३) तिकः॥ १९४० संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्य (उड्योत ) जीवितपरिमाणे इत्यस्य-तत्र वर्तमानात यनेषु ॥५।१।५८॥ प्रथमान्तादस्येत्यर्थे प्रत्यय इत्यर्थ ॥ (सर्थाधिकरणम्) (५६४४ एकदेशिनिरासवार्तिकम् ॥ १॥) (५६११ सरयेयमानार्थकत्वेनाऽप्राप्तौ प्रत्यययोधक ॥ * ॥ जीवितपरिमाणे चेत्यनर्थक वार्तिकम् ॥१॥) वचनं कालादिति सिद्धत्वात् ॥ ॥ * ॥ संज्ञायां स्वार्थे ॥ * ॥ (भाष्यम्)जीवितपरिमाणे चेत्यनर्थकं वचनम् ।। (भाष्यम् ) संशायां स्वार्थे प्रत्यय उत्पाद्यः । किं कारणम् ? पंञ्चय पञ्चका. शवुनयः । निकाः शालकायनाः। कालादिति सिद्धत्वात् । “कालात्" (५।१।७८) सप्तका ब्रह्मवृक्षाः॥ इत्येव सिद्धम् । इह यस्य पष्टिजॉपितपरिमाणं पष्टि- १ अब एक ति। कुकिमावणी ति सूने उपखग्रहगे क्रियमाणेऽन्यत २ तेनैवाति । वरने शियानादेवमादिशब्दानामे त्वद्विवादी पति- रस्थापित्यप्यारीत तथा प से पि विप सामाध्यति स्पष्टय नेत्यर्थः। स्वात् । अतोष पातमा सामग्रहण मध्याल्यातम् तेन परको विकल्यो । अनेनेति । पदादे भूत्तिविषये एखादिराप्दाना पश्यामापतित्र नमावि स्पमिश्गुरपते। क्तियूवा रूपचनुष्टयमदर्शन दाय तदा सम्प परिमागिनि ममया सादयति सजिन पक्षे चार्तिक म्यमेव स्यात् । शिरोभानुपश्यामि मा मत सोयवृत्तेनं तु समातेरलेन पार्मिक ममप एप इसपरेषा. - माप ।

·अर्थाधिकरणम् , तद्धितेप्वाहीमाः। २६९ 4 क मसौ भूतो भवति । तत्र तमधीप्टो भृतो भूतो | सस्यस्य च' इत्युत्तरपदवृद्धिः । आादिति । 'अध्यर्धपूर्व भावीत्येव सिद्धम् ॥ इत्यत्रादित्यमुवर्तनादाहीयस्य लुस भाव्यम् । 'तमधीष्ट' अघश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् ॥ इत्यनेन प्रत्ययोऽर्हा पर इति तस्य लगभावः ॥ न हीम इति। (प्रदीपः ) जीनितपरिमाणे चेति । पूर्वापेक्षः समु. मासादय एव कालशन्दाः, न तु निमित्तान्तरेण काले प्रयोग- घयः । सपादिपु प्रत्ययो विधीयमानोऽन्यत्र न प्राप्नोतीति | मानेगेति भावः ॥ संख्या संख्येय इति । काले सख्येये वर्तमानस्य सख्यावाचिन. कालभिधायित्वमुपपन्नमिति भावः ।। वचनम्। (उयोतः) पूर्वापेक्ष इति ! 'संझाया सा' इत्येतदपेश प्राप्नोति । संख्या पूर्वपदानामेव प्राग्वतेस्तदन्तविधिरिष्यते ॥ वार्पशतिक इति । सख्यायाः प्रत्ययो विधीयमानस्तदन्तान इत्यथैः ।। एनद्चनारम्मे चीजमाह-सङ्घादिविति । परिमाणिवि. त्यर्थः । मन हि पष्टिमङ्ख्या सद्ध्येयस परिमाणिजीवितद्वारा देव. (उयोतः) नन्वतेऽपि कालदोधका विशेष्यतया-इत्यत आह- दत्तादिः, न तु सादिरित्यप्राप्तिरिति भावः ॥ मासादय एवेति । शालेतराऽवृत्तिकालखम्याप्यधर्मप्रवृत्तिनिर्मितका इति भावः ॥ सद्ध्येयवृत्तित्वेऽपि पश्यादिवत्सङ्ख्याल्वमक्षतमत माह-- (५६४५ एकदेशिवार्तिक दोपप्रदर्शकं वार्तिकम् ॥ ५५) सङ्ख्याया इति ॥ ननु तदन्तविधिना भविभ्यतीत्यतः- सया- ॥ * ॥ इह वचने हि लक्मसङ्गः ॥ * ॥ | पूर्वेति । परे तु 'ठविधौ सङ्ख्यायाः' इति तदन्तविषिसत्रमा योळे. (भाष्यम् ) इह हि क्रियमाणे लुक प्रसज्येत-स्तदाररमसामध्येनानान्यपूर्वपदस्याऽपि तदन्तस्य ग्रहणाचिन्त्यमि. द्विपाटिका, निपाएिकः। दम् । तस्मादपंशतशम्दादौ 'शत वर्षाणि' इत्याध मयूरभ्यसकादि. अनेन सति लुग्भवति। स्वात्पूर्वपदार्थप्रधानः समास. । सङ्घयेये चर्वते इत्यस्य वर्षादिरूपा तेन सति कस्माच भवति? सत्येये वर्वते, शतवाक्षणशम्दवत् । सङ्ख्याशब्दवं च-सझ्याप्र- तिनिमित्तकत्वम् । दे षष्टी सवत्सरा जीवितपरिमाणमस्सेत्यर्थे दिपछि आादित्युच्यते। शब्दस सायाप्रवृत्तिनिमित्तकत्वमेवा प्रकरणादिवद्याच सवत्सररूप न सिध्यति। सइयेयस्य तादृशसध्यावत्त्वेनैव शाब्दबोधे मानमित्यन्यव-इत्यादः॥ किं कारणम्? (५६४६ योगविभागबोधकवार्तिकम् ॥ ६॥) न हीमे कालशब्दाः। ॥ * ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते खार- किं तर्हि ? शताद्यर्थम् ।। *॥ संख्याशब्दा इमे। (भाप्यम्) अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम् । इमेऽपि कालशब्दाः। कि प्रयोजनम्? कथम्? सारशताद्यर्थम् । खारशतिको राशिः । खार. संख्या संख्येये वर्तते। सहस्त्रिको राशिः॥ । यदि तर्हि यो यः काले वर्तते स स कालशब्दः, (प्रदीपः) खारशताद्यर्थ मिति । खारशब्दोऽका- रमणीयादिप्यतिप्रसङ्गो भवति । रमणीयं कालं रान्तो वार्तिककारवचनात् साधु. । 'तदस्य परिमाणम्' इति भूतः, शोभनं कालं भूतः। योगविभाग कर्तव्य इत्युक्तं भवति ॥ अथ मतमेतत्काले दृष्टः शब्दः कालशब्दः, (उद्द्योतः) खारशब्द इति । खारीशम्दपर्याय इत्यर्थः । फालं यो न व्यभिचरति-इति । न रमणीयादि- | अन्येभ्योऽपि' इत्यस्य–सञ्जयामिन्नेम्य इत्यर्थः । दृशैः सर्वो- स्वतिप्रसङ्गो भवति, जीवितपरिमाणे तूपसंख्यानं पाधिव्यभिचारार्थत्वात् 'अन्येष्वपि' इत्यर्थोऽपि द्रष्टव्यः ॥ योग- कर्तव्यम् । विभाग इति । द्वियाष्टिकनाशतिकादिसिद्धये इति भावः ।। इह चोपसंख्यानं कर्तव्यम्-वार्पशतिका, वार्प (सिद्धान्ताभिप्रायकं भाप्यम्)। सहनिक इति। अयं तर्हि दोपः-इह वचने हि लुप्रसङ्ग इति। किं पुनः कारणं न सिध्यति? न भूमो यन क्रियमाणे दोपस्तन कर्तव्यमिति। न हि वर्षशतशब्दः संख्या। किं तर्हि? किंतर्हि ? थन क्रियमाणे न दोपस्तत्र कर्तव्यम् । संख्येये वर्तते वर्षशतशब्दः । श च क्रियमाणे न दोपः ? परमाहात् । तत्तर्हि उपसंख्यानं कर्तव्यम् । एवं तर्हि- न कर्तव्यम्। (प्रदीपः) द्विपाष्टिक इति । 'सख्यायाः सवत्सर कालादित्येव सिद्धम्। . .

·२७० उझोतपरितप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.१पा.आ. पतिविंशतित्रिंश०सूत्रे 1 , 1 . ननु चोकं नेमे कालशब्दाः, किं तर्हि, संख्या (उध्योतः) दिल्करणमिति। विशे तिलोपार्थम्, त्रयविं. शब्दा इति । शादौ टिलोपार्थमित्यर्थः । 'तिटिलोपार्धम् इति पाठः ॥ । ननु चोक्कमिमेऽपि कालशब्दाः । कथं? संख्या इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभटकते भाष्यमदीपो- संख्येये वर्तते। क्ष्योते पञ्चमाध्यायस्य प्रथम पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ननु चोक्तं यदि तहि यो यः शब्दः काले वर्तते स स कालशब्दः, रमणीयादिप्वतिप्रसङ्गो भव- (८६० विधिसूत्रम् ॥ ५। १।२ आ. ३४) तीति॥ •(उयोतः) भाग्ये-लुक्प्रसङ्ग इति । 'दिपाटिंकः' १९४१ पतिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंश- इत्यत्रेति भावः॥ परमादिति । तदस परिमाणम्' इति तत्र त्पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीतिनवति- पठितव्यमित्यर्थः ॥ तत्तहीति । परमात् तदस्य परिमाणम्' इले- तत् ॥ न कर्तव्यमिति । खारशतिकवार्पशतिकाधमत्र योगविभागः शतम् ॥ ५॥१॥ ५९॥ कार्य:, द्विपाष्टिकादिक्ष 'कालार' इत्येव सिद्ध इति न तदर्भः स (निपातनाधिकरणम्) माहात्परः कार्य इति भावः ॥ (वार्तिकावतरणभाष्यम्) (५६५७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥७॥) इमे विंशत्यादयः' सप्रकृतिकाः सप्रत्ययकाश्च ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ निपात्यन्ते, तत्र न ज्ञायते का प्रकृतिः, कः प्रत्यया, (भाष्यम् ) किमुकम् ? का प्रत्ययार्थ इति। अनभिधानादिति । अनभिधानाद्रमणीयादिपू. तत्र वकव्यम्-इयं प्रकृतिः, अयं प्रत्ययः, अयं स्पतिर्न भविप्यति ॥ प्रत्ययार्थ इति । (प्रदीपः) अनभिधानादिति । न हि रमणीयादयो इमे धूमः-द्विशब्दादयं दशदाभिधायिनः धृत्तिविषये काले वर्तन्ते, पथ्यादयस्तु वृत्तौ संख्येयेषु संवत्सरेण स्वार्थे शतिच् प्रत्ययो निपात्यते, विभावश्च । द्वौ खभावतो वर्तन्त इति युक्तं तेषां कालवाचित्वम् । लोके च दशतौ विंशतिः॥ संवत्सरसंख्यया जीवितं प्रायेण परिच्छिद्यत इति संवत्सर- (प्रदीपः) इमे विंशत्यादय इति। सूत्रे पठिताना प्रत्यक्ष- वृत्तिवं पथ्यादीनामुच्यते ॥ | त्यादिदमा परामर्शः । पशिशब्दश्छन्दोविशेषे संनिवेशविशेषे (उद्योतः) इमेऽपि फारशन्दा इत्पनेन-कालमहणे च रूढो नैवावययार्थानुसारेण प्रवर्तत इति तत्परित्यागेन विश- यथाकथञ्चित्कालवृत्तीनां ग्रहणमिति सूचयति, अतिप्रसङ्गाऽभाव- त्यादय एव विचार्यन्ते । वक्ष्यमाणकार्तिकापतारणार्थ चायं भाष्य रत्वनभिधानाद । तदेवाइ-न हीति ॥ ननु संवत्सरेम्विति कुतः १ | उपक्षेपः ॥ सप्रकृतिका इति । प्रकृतिप्रत्ययप्रकरणे उधार मासादीनामपि सायेयत्वसम्भवात्-अत भाइ-लोके घेति ॥ णादिति भावः। सहशदोन विद्यमानार्यः, न तुल्ययोगार्थः । (५६४८ उपसङ्घधानचार्तिकम् ॥eu) खेन विद्यमानप्रकृतिप्रत्यया इत्यर्थः ॥ निपात्यन्त इति । ॥*॥ स्तोमे डविधिः पञ्चदशाद्यर्थः ॥४॥ अथ प्रकृवित्वमेषां कसा पिशायते ? परम्याः प्रत्ययस्य चान (भाष्यम् ) स्तोमे डो विधेयः। पादानाव, अनिष्पलस्स च प्रकृतित्याभायात् । प्रत्ययत्वं तर्हि कि प्रयोजनम् ? | करमादेषां न भवति? लोके केवलाना प्रयोगदर्शनात् । 'शताय पञ्चदशायर्थः।पञ्चदशः स्तोमः। सप्तदशास्तोम | ठन्यतावशवे' 'विंशत्यादिभ्यः' इति शास्ने च फेवलानामुचार- इति ॥ णात् । विधिनिपातनयोबाय भेदो यत्रावयवा निर्दिश्यन्ते, इति श्रीमद्भगवत्पतसलिविरचिते व्याकरण- समुदायोऽनुमीयते स विधिः । यत्र तु समुदायः भूयवे, मदामाप्ये पञ्चमस्याप्यायस्य प्रथमे पादे अवयवाथानमीयन्ते तनिपातनम् ॥ का प्रकृतिरिति । प्रथममातिकम् ॥ प्रकृतिप्रत्ययविशेषविषयः प्रश्नः । प्रकृत्यये तु न पृच्छति, (मदीपः) स्तोमे डविधिरिति । डिकरणं विधः इति । लोके विंशत्यादीनां संख्यायां संख्येये च प्रयोगो प्रकृती विशातायां तदर्थस्यापि विज्ञानात् ॥ का प्रत्ययार्थ स्तोम इत्यादी टिलोपार्थम् । पञ्चदश इत्यत्र तु 'नवदिते' | दस्यते, तत्र लौकिकार्यानुगुणक प्रत्ययामाथित्य साधुत्वायैषा• इति टिलोपः सिष्यति । स्वोमो मन्त्रसमूहः ।। मन्यायानं फियत इत्यर्थः ।। इत्युपाध्यायप्पटपुत्रकेय्यटकृते भाप्यप्रदीपे पञ्चम इमे घूम इति । पचनक्रियायामाभिमुख्य प्रतिपादयितुं साम्पायस प्रथमे पाद प्रथममादिकम् ॥ प्रत्यक्षासर्वनामोपादानम् । पचनमा पेह विवक्षितम्, न चोरि.टा. 'शिरिषार्थम्वर पाट . १ .

·निपातनाधिकरणम् तद्धितेप्वाहीया। . . तु कर्षभिप्राय कियाफलमिसात्मनेपदं न कृतम् ॥ द्विशब्दा- प्रामोति, पष्टयन्तं च समासे,पूर्व निपतति । तत्र दिति । दाद्वर्गलक्षणसंख्येयवाचिन इत्यर्थः। समुदाये च | गोविंशतिरिति प्राप्नोति ॥ निपात्यमाने नान्तरीयकमवयवानो निपातनमित्यभिप्रायेण न चैवं भवितव्यम्-गोविंशतिरिति ? शतिच्प्रत्ययो निपात्यत इत्युच्यते ॥ स्वार्थ इति । प्रत्ययस्य भवितव्यम् च, विंशतिगवं तु न सिध्यति । खात्मीया प्रकृतिः, तस्मा अर्य इत्यर्थः । अय वा यः प्रकृवे- रर्थः स एव प्रत्ययाना सार्थ:-पितृधनमिव पुनस्य, तत्रैवार्य इह च शिरपूली चत्वारिंशत्पूली समानाधि. करणलक्षणा समासोन प्रामोति ॥ प्रत्यासत्याऽनिर्दिष्टार्थप्रत्ययस्योत्पत्तेाप्यत्वात् ॥ वचनं च विधेयम् । विंशतिः। (उड्योतः) प्रथमोपस्थितपरचित्यागे पीजमाए-पक्कि रित्वादशतोयोर्दियचनमिति द्विवचनंग्रामोति। शब्द इति ॥ घीजान्तरमप्याह-वक्ष्यमाणेति । सय विंशत्या- दिविषयमेवेति भावः ॥ ननु कथमेतदवगतं सप्रकृतिका इत्यादि। मत | समासवयनयोरनुपपत्तिरित्ययमर्थोऽभिमतः । न हि समासमा (प्रदीपः) समासवचनानुपपत्तिरिति । इष्टयोः आह–प्रकृतीति ॥ ननु प्रकृतिप्रत्ययाऽतिरिफनिपात्याभावात्केन | वचनमा वाम सिध्यति ॥ विशतिगवमिति । विंशति- साहित्यमत आइ-सहशब्दोऽनेति ॥ भयेति । परस्पादिभ्यो- | शन्देन योर्दशतोरभिधानं न तु दशत्सयन्धिना द्रव्याणाम् । ऽधिकृतः प्रत्ययो भवति-ति हि-अर्थः स्वादिति भावः ॥ प्रत्यय- ततच दशदपेक्षया गवां व्यतिरेकोपजनमात् पाठ्या माव्यम्- स्थाधिकारलम्पत्वात् 'गापोष्टक' इत्यादौ पञ्चम्या अमावाथ युचयन्त- गर्वा विंशतिरिति । ततः समानाधिकरणपदनिबन्धमद्विगुसमा- रमाह-भनिप्पलस्य घेति । अन्यत एषामनिप्पः॥ शताघेति । साप्रसः ॥ पष्ठयन्तं चेति । 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति लक्ष- तत्र तदम्तविधिसम्मवाचिन्त्यमिदम् ॥ विघीयन्त इति त्यक्त्वा निपा- | गेन । 'गुणेन षष्टी न समस्यवे' इति प्रतिषेधः संख्याया म त्यन्ते' इत्युक्तौ धीजमाह-विधीत्यादि ॥ विशेषविषय इति । भवति, 'शतसहस्रान्ताय निष्कात्' इति प्रत्ययविधानाज्ञाप- प्रकृतिसामान्यस्य प्रकरणादेव शातत्वादिति भावः ॥ ननु प्रता- कात्, 'कोशशतयोजनशतयोः' इति वार्तिकवचनाय ॥ घुकायो तदर्थेऽवगतेऽवशिष्टः प्रत्ययार्थ इति ज्ञातुं शक्यत इति कि द्विवचनं प्राप्नोतीति । खार्थिकाः प्राकृतं लिजमेव तत्प्रमेन ? इत्यत आह-लोके इति ॥ सहयाने इति । सध्या- | केचिदविवर्तन्तेन तु संख्यामपि, संख्यान्तरयुक्तस्य सख्यान्त- यतेऽनेनेति सद्ध्यान-सङ्ख्या ॥ साधुस्वाय-तबोधनाय ॥ रविरोधात् । लिझानां तु विरोधाभावः स्त्रीसूने प्रतिपादितः ।। भाभिमुख्यमिति । उत्तरदानोवतस्वमित्यर्थः ॥ प्रतिपादयि एवं तहीति । 'तदस्य परिमाणम्' इत्यधिकारात्परिमाणों- इमिति । प्रतिवचनस्य मुशकत्वद्योतनायेति भावः ॥ (नेवाचार्यः | पाः संख्यायाः 'भस्य' इति परिमाणिनि प्रत्ययः । परिमाणी खोकदूषणपरिहारमाह-इति क्रियाफलस्य कर्तृगामिरवादात्मनेपदाप- | च द्विविधा-द्रव्यसंघातः, मिनानि घा द्रव्याणि । तत्र सघस्यै. चिरत आह-) वचनमानश्चेति । वस्तुतः कथनफलस्य-तभिर्ण- कत्वाद् विंशतिरित्येकवचनं सिध्यति । द्रव्याणात परिमाणित्वे यस्य शिष्यगामित्वात्तत्वेनैव विवक्षणाच कथमत्रारमनेपदप्राप्तिरिति | विंशविगवं निंशत्पूलीति समानाधिकरणसमाससिद्धिरिति भावः ॥ चिन्त्यम् ॥ दशद्वर्गेति । दश द्रव्यागि परिमाणमस्य वर्गस्य स:- (उद्योतः) ननु पठीसमासादेः सिद्धेः कय समासाऽनु- दशादर्गः । वर्ग:-सङ्घ इत्युच्यते ।। पपत्तिः । अत आह-इश्योरिति ॥ ननु विशतिशम्दस्य सङ्खये- ननु समुदायस्यैव निपातनात्कथं प्रत्ययो निपात्यत इत्युक्ति: । अत | ययाचित्वात्समानाधिकरणसमासोऽपि सेत्स्यवीत्यत आह-विंश- आह–समुदाये चेति ॥ स्वार्थशन्दे षष्ठीतत्पुरुषः कर्मधारयो | तिशब्देनेति ॥ दशवो-दशाऽवयवकसमूहयो. ॥ न स्विति । वेत्याह-प्रत्ययस्येत्यादिना ।। तादृशसमूहसम्बन्धिना दशसहयद्रव्यागामित्यर्थः ॥ गां व्यतिरे- (५६४९ विंशत्यादीनां दशदायर्य समासवधनानुपपत्ति- | कोपजननादिति । गवां दो दशवावित्यर्थादिति भावः ।। रूपाक्षेपवार्तिकम् ॥१॥) ननु गुणेन षष्ठीसमासनिषेधात्समास एव तावदुर्लमः, किं * ॥ विंशत्यादयो दशदर्थे चेत्समास- | पूर्वनिपातदूषणेन ? इत्यत आह-गुणेनेति ॥ अस्य प्रयोगस्यैष्ट. वचनानुपपत्तिः ॥ * ॥ वादाह-माम्येन चैवमिति ।। उच्चरयति-भवितव्यश्चेति ॥ ननु 'स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्त्तन्ते' इत्यस्यापि सवा- (भाष्यम्) विंशत्यादयो दशदर्थे चेत्समासो कथमिद दूषणमत आह-स्वार्थिका इति ॥ न तु सङ्ख्यामा नोपपद्यते-विशतिगयमिति । पीति । सद्ध्यारोधकप्रकृत्युपाचसङ्ख्यामपीत्यर्थः ॥ स्त्रीसूने इति । किं कारणम् ? 'इय व्यक्तिरय पदार्थ इद वस्तु' इति त्रिविधव्यवहारस्य प्रतिवस्तु द्रव्यमनभिहितम्, तस्यानभिहितत्वात् पष्ठी | सत्त्वान्नपुसक इति व्यवहाराच्च वेषामविरोध इति भाव. ॥ ननु कि 16 एसचिहामो प्रथा 'इ.' पुस्तक एवोपकम्यते । मामाणिक । छ. पुस्तके सइयामाप्रपरत्वेऽस्य' इति पाठः । मन्येषु च समोप- प्राचीनोधोतपुखकेषु नास्य पाठ. २ संख्याया' इति न पाठः लभ्यते।

·२७२ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.रा.पद्धिविंशतित्रिश सूत्र परिमाणिनि' इति वक्तव्यं, नेत्साह- सदस्पेति ॥ द्विविध इति । (५६५२ दृष्टान्तनिदर्शनेनाक्षेपवारकवार्तिकम् ॥ ४॥) दो दशती परिमाणमस्य, पामिति या विग्रहः । ॥ * ॥ अनारम्भो वा प्रातिपदिकविज्ञा- (पार्तिकावतरणभाष्यम्) नाद्यथा सहस्रादिपु ॥ * ॥ एवंतर्हि-परिमाणिनिविंशत्यादयोभविष्यन्ति। (भाष्यम्) अनारम्भो या पुनर्विशत्यादीनां (५६५० परिमाण्यर्थस्वीकारे दोषोद्धावक- न्याय्यः। पार्तिकम् ॥२॥) कथं सिध्यति? ॥ * ॥ परिमाणिनि चेत् पुनःस्वार्थ प्रातिपदिकविज्ञानात् । प्रत्ययविधानम् ॥ * ॥ कथं प्रातिपदिकविज्ञानम् ? (भाष्यम् ), परिमाणिनि चेत् पुनः सार्थे प्रत्ययो विंशत्यादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । यथा विधेयर रविशंकर संघः ॥ सहलादिषु। (प्रदीपः) परिमाणिनि चेदिति । द्वौ दशती परि तद्यथा-सहस्रम्-अयुतम्-अर्युदम्-इति, मागं यस्य स संघो विंशतिरित्यभिधीयते । तत्र विंशतिः परि- | चानुगमः क्रियते, भवति चाभिधानम् ॥ .माणं यस्य सघस्येति सपान्तरस्य परिमाणिनोऽसभवाद्विशकः (प्रदीपः) तदेवं व्युत्पत्तिपक्षे दूपणान्यभिधायाव्युत्पत्ति- सघ इति सिद्धये 'विंशतित्रिंशद्भया डुगसज्ञायाम्' इति हुनप्र- पक्षं निर्दोषमाश्रित्यारम्भं प्रत्याख्यातुमाह--अनारम्भो त्ययः सार्थे वक्तव्यः । ननु यदा द्रव्याणि परिमाणीनि विंश- वेति । वाशब्दस्तयों । सहस्रादिवदव्युत्पन्ना एव विंशत्या- तिशब्दाभिधेयानि तदा सघे परिमाणिनि प्रत्यय. सिध्यत्येव- दय. 'अर्थवदधातु -' इति लब्धप्रातिपदिकसज्ञा अर्थवत्सूने. विंशतिष. परिमाणमस्य विंशकः सघ इति । एव तर्हि | णानुज्ञातसाधिमान सख्याया सख्येये च प्रयोगभेदेनाक्षादिप- विशतिशब्देन सघस्याभिधान प्राप्नोति । न चेष्यवे-विशतिर्गो- | दवदनेकार्थतया स्वभावतो वर्तमाना रूढिशब्दत्वाच नियतलि- सप इति । तस्माद्यदा सघे परिमाणिनि विंशत्यादयो निपा- सख्या , यथा आपोदारा इति भाव ॥ सन्ते तदा तन तेषा केवलाना प्रयोगो मा भूदिति पुनः (उड्योतः) व्युत्पत्तिपक्षस्य दुष्टरवाद्विक्ल्पार्थो वाशम्दो न स्वार्थे नित्यं प्रत्ययो विधेय ॥ | युज्यतेऽत आह-तबर्थ इति ॥ अर्थवत्सूनेणाऽनुज्ञातेति । (उयोतः) ननु परिमाणिनि विहितस्य पुन. स्वार्थे विधान- अन्यथा सर्वग 'कृतद्धित-' इत्येव सिद्धेऽर्थवत्सूत्र व्यर्थ स्यादिति मनुपनमत आह-दौ दशताविति ॥ भाष्ये-पुनरित्यस्य-तद- भाव । 'बतुपटव 'रत्यार्थ तदावश्यवत्वाश्चिन्त्यमिदमिति फेचित् । तादित्यों बोध्य. ॥ साथै इति । अन्यथाऽधिकारादाहायेष्वेव तन्त्र । 'बहुजकज्यत्' इति न्यासेनैव सिद्धेरित्याशयाए ॥ स्वभावत स्थादिति भाव. ॥ न चेप्यते विंशतिरिति । किन्तु 'विंशको | इत्यस्यैव न्यारया-रूदिशब्दवाचेति । चो हेती। अनेन गोराद्वः' इत्सेवेभ्यत इति भावः ।। योगनिरपेक्षमेवानेकार्थवृत्तित्वमुक्त, न विद नियतलिङ्गत्वे हेतु', (५६५. परिमाण्यर्थे द्वितीयदोषोद्धावक तादृशानामपि पद्मादीनामनेकलिगत्वदर्शनात् । नियतिलिङ्गत्व तु वार्तिकम् ॥ ३॥) खमावतो दृष्टान्तमात्रेणेति योध्यम् ॥ माश्येन चाऽनुगम ॥ * ॥ पाठीवचन विधिश्च ॥ * ॥ इति । प्रकृतिप्रत्यययोरित्यर्धः ॥ भवति चाभिधानमिति । (भाष्यम्) पष्ठी च विधेया। गवां विंशतिः। अर्थस्येति भाव ॥ द्रव्यममिहितं तस्याभिहितत्वात् पष्ठी न (सहसादिध्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) प्रामोति॥ यथा सहस्रादिष्वित्युच्यते, एकवचनं च विधेयम् । विशतिर्गावः । अथ सहस्रादिष्यपि कथं भवितव्यम्-सहस्र । गोभिः सामानाधिकरण्यात् “वहुपु वच- गवाम् । सहस्रं गावः । सहस्रगवम् । गोसह- नम्" (२४ा२१) इति यहुवचनं प्रामोति ॥ समिति। (प्रदीप.) 'पष्टीवचन विधिश्चेति । संघे परिमागिनि यावताऽनापि संदेहः, नासूया कर्तव्या यगनु- विशत्सादरीना केवानां नित्यं प्रयोगो नेप्यते । मिधेषु तु द्रव्येषु | गमः क्रियते ।। परिमाणिपु प्रत्ययोत्सपायाधीयमाणायां विंशतिशब्देन द्रव्या (प्रदीप.) इदानी भाष्यकार भारम्भ समर्थयमान आई- णामधिंधानाद् व्यतिरेराभावाद् गवां विंशतिरिवि पष्ठी न यथेति । अयमगार्थ शादयः एम्पयनन्यितानेकार्या- प्राप्नोति, दन्यसामानाधिकरण्याद् बहुवचनासाथ ॥ | भिधायिनो भिनासु जातिपु रूढशब्दा एव न तु यौयिका । (उयोतः) ननु सक्स विशत्यर्थत्वेन 'गवां सन.१ इतिव- विंशत्यादय सहस्रादयश्च शुक्लादिवद् गुणिनि यौगिका एव । सायुपपनसत आ६-सङ्के इति ॥ नित्यमिति । राभेल. हि सस्यानिरपेक्षा. संरयेयविशेषमेते मसाययन्ति येनपा ॥ . ॥

·निपातनाधिकरणम् ] तद्धितेप्याहीयाः। २७३' . । रूडिशन्दलमुच्येत ॥ अत्रापि संदेह इति । फ एपां | न तु द्रव्यसंपे। इह द्रव्यागा द्रव्यसंघस दशतां दशन्सपस्य मुरयोऽर्थः, को या 'सोऽयम्' इति संबन्धादौपचारिक इति च पारमार्थिको भेदो नास्ति, केवलं धुळ्या परिक्रम्यते । युद्धि- संदेहः ॥ नासूयेति । अननुगमो हि दोपाय । अशक्यो | व्यवस्थापितार्थनियन्धनाश्च शन्दा बुद्धिमेवार्याकारामुपजन- पाऽऽनन्सारसर्वशब्दानुगमः । न खनुगम एव खप्रशापराधा- यन्तोऽरासपि वास्तव मेदे भेदमवगमयन्ति ॥ दशस्या विशेष निधयत्वादोपत्वेनोद्भावनीय इलयः ।। (उयोतः)नत भिक्षानीति । एवञ्च सदसैकत्वादेकवचनं, (उध्योतः) ननु स्वभावत एवानेकार्थत्वार 'कथं भवि. सामानाधिकरण्यनिबन्धनदिगुसमासश्योपपन्न इति भावः ॥ सामा- सम्यम्' इति प्रश्नाऽनुपपचिरत आह-अयमति ॥ शुसादिव- न्येनेति । 'संघोटा-' इति निपातनरललम्यमेतत् ॥ ननु चोक्त- दिति । 'गुणपचनेभ्यो मतुपो मुगिष्टः इति याचिवरीत्येदम् ॥ न मिति । अन्यथा 'विंशतिगोसतः' इति प्राप्नोति, विशकः' इति हि सत्येति । किन्तु सध्यामकारकसरत्येयगोपजनका एवेति चेप्यत इति भावः ॥ द्रव्यसंघयोरिति । दशच्छम्दो दशसमया- भावः ॥ रूढिशब्दवमुच्येतेति । गुलादीनो यौगिका पदता परिच्छिपदन्यसंघे इति मायः ॥ न तु द्रव्यसंधे इति । तत्र बातिककवेद धतुमनुचितमिति भावः ॥ ननु स्वभावद उभयत्रापि | दरातोः संघस्य विशतिशम्देनामिधानात् गोसंघे विवक्षिते दश- पः सन्देहानुपपत्तिरत आह-के एपामिति ॥ सोऽयमिति | संपत्यात्मिया विंशतिः परिमाणमस्येत्यर्थे "विशको गोसंघः' इति सम्बन्धादिति । सोऽयम्-अस्यास्तीति सम्बन्धेनोत्पलस्य मतोलापा- भविष्यति, 'विंशतिगासहः' इति च न । गवां विशतिगोविंशतिरिनि दिलम्बोपस्थितिक इत्यर्थः । यहा 'गुणवचनेभ्यः' इत्येतस्मत्याख्यानरी-च सिध्यतीति भावः ।। स्वेदम् ॥ दोपायेति । अनुगममन्तरेण मन्दयुद्धीनामनुमहासम्भ नन्वेवमपि दरातोः सास दातो गुणिनी, न गावः । तेन दातो.. मादिति भावः ॥ वरतुनो न सोडप्याचार्यस्य दोप न्याह-अशक्यो | विचतिरिति प्राप्नोति, गवां विंशतिरिति च न सिध्यत्यत आह-- येति ॥ अनुगमरतु सर्वथा नाचार्यस्य दोपायत्साह-मस्विति । इहेति । सवा गा दशतोश्च तात्विकभेदामावादशसहमपि प्रति मनुगमविषयेषु विंशत्यादिष्वविशेषानिश्चयः स्वपशाऽपराधजः, न गवां गुगत्वमुपपद्यते, व्यभिचारामावात्तु दशगया विशतिर्न विशे- तु तत्र रामादपराध इति भावः ॥ अशक्याय विशेषनिश्चयरवा. | व्यते, तत एव च सामानाधिकरण्यमपि-विंशतिर्गाव इतीति भावः। दिति । बहुनीरत्वप्रत्ययः ॥ दोपरवेनेति । अयमाचार्यशेषत्वेन नन्वेवमपि भेदामावास्यष्ठयनुपपन्नेत्यत आह केवलं बुधेति ॥ सर्वथा नोद्भावनीय श्त्यधैः ॥ बुद्धिव्यवस्थापितेत्यादि । बुद्धिपरिकल्पितार्थाभिधायिन एव शम्दा (विशत्यादीनां समुदाययोधकत्वस्वीकारेण न तु बाझार्थाभिधायिन इति मपाया शक्तिवादे निरूपितम् ॥ वार्तिकाक्षिप्तदोपवारणभाष्यम्) (विशत्यादीनां गुणवचनत्वबोधकभाष्यम् ) ननु चोक्तम्-विंशत्यादयो दशदर्थे चेत्-समा त एते विंशत्यादयः समुदाये सन्तो भाययचना सवचनानुपपत्तिः, परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थे भवन्ति, भाववचनाः सन्तो गुणवचना भवन्ति, प्रत्ययविधानम्, पष्ठीवचन विधिश्चेति । गुणवचनाः सन्तोऽविशिष्टा भवन्त्यन्यैर्गुणवचनैः॥ नैप दोपः। (प्रदीपः) त एत इति । निपातनसामाद्विशिष्टे दाशते समुदाये विंशत्यादयो भविष्यन्ति । सघे वर्तमाना भाववचना भवन्ति । भावशब्देनान धर्ममात्र- किं चकव्यमेतत् ? मुच्यते । भाव इव भावः । यथा पाकादिभावः पराश्रयः, एव- न हि। मन्योऽपि धर्मः पराश्रयत्वाद् भावः ॥ गुणवचना इति । कथमनुच्यमानं गस्यते? गुणमुक्तवन्तो गुणवचनाः, गुणमुक्त्वा द्रव्यमभिदधतीत्यर्थः । सद्ध इति वर्तते, सङ्घः समूहः समुदाय इत्य. अन्यैरिति । शुक्लादिभिरुभयवचनैस्तुल्या इत्यर्थः ॥ नर्थान्तरम् ॥ (उयोव:) प्रकारान्तरेणाऽपि 'विशतिवः' इति समाना- (प्रदीपः) समुदाय इति । अस्य' इति प्रत्ययार्थस्यानु- | धिकरणप्रयोगोपपादनायाह-माष्ये--त एत इति ॥ विशिष्टे वर्तनारसमुदायः परिमाणी प्रत्ययार्थत्वेनाश्रीयते, न तु भिन्नानि ] दाशते इति । दशद्वयात्मके इत्यर्थः । नन्वेवे न धात्वर्थ- द्रव्याणीत्यर्थः ॥ किं वक्तव्यमिति । अस्येत्यनुवर्तनात्परि-| रूपभाववचनामत आह-भावशब्देनेति । वस्तुत एते कियारूपा माणिमाने प्रत्ययो लभ्यते, न तु तद्विशेष इति मत्वा प्रश्नः॥ एव, एक्टुद्धिसम्बद्धत्वरूपस्य, एकदेशसम्वद्धत्वरूपस्य वा समूहस्य संघ इति वर्तत इति । पूर्वसूते द्वन्द्वनिर्दिष्टस्यापि सघ-बन्धनक्रियारूपत्वात् , तादृशाश्च सन्तोगुणवचनास्तत्सदृशा भवन्ति । शब्दस्यैव स्वरितत्वादिहानुवृत्तिः ॥ ननु प्राणिसमूहः सघ., तत्साहश्यमेवाह-तत्सदृशाः सन्तोऽन्यैर्गुणवचनैरविशिष्टा ततश्च वृक्षाणा विंशतिरिति न प्राप्नोतीसाह-संघः समूह | अविलक्षणा इति । अत एव 'शतसहनादौ षष्ठीसमासः' इति परे ।। इति । सामान्येन प्राणिनामप्राणिना समुदायः सघ इत्यर्थः ॥ | गुणवोधकरूपादितुल्यत्वेऽपि नेष्टसिद्धिरत आह -शुक्लादिभिरिति ॥ ननु चोकं 'परिमाणिनि चेत् पुनः खार्थे प्रत्ययविधानम्' (गुणानां गुणिविशेपकत्वबोधकभाप्यम्) इति । नैष दोषः । द्रव्यसघयोर्दशतो. सधे प्रत्ययो निपात्यते, अन्येपु च गुणवचनेषु कदाचिहणो गुणि- ३५पा०च. , ·૨૭૪ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१ पा.२आ. पकिविंशतित्रिंश० सूत्रे १ विशेषको भवति, तद्यथा-शुक्ल पट इति ॥ गोभिस्त्ववादिव्यात्तये विशेष्यते-गवां विंशतिरिति । यथा (प्रदीपः) गुणिविशेपक इति । भाष्यकारवचनात् 'पटस्य शौक्लयम्' इति पटेन 'शङ्खादिव्यावृत्तये शौक्लयं विशे- 'करि च' इति अनित्यः षष्ठीसमासनिषेधः, शेषषष्ठया वा प्यते, न तु शुक्लेन गुणेन खसमवेतं गुणसामान्य-शुक्लस्य समासः । अथ वा गुगिनं विशिनष्टीति, कर्मण्यण् । ततः स्वार्य शौक्लयमिति, व्यभिचाराभावाद् ॥ कन्प्रत्ययः ॥ पटः शुक्ल इति । गुणगुणिनोरव्यविरेकविव (उध्योतः) भाष्ये-तद्यदा तावदिति । दशदर्थाभिधा. क्षया मतुब्लोपादा सामानाधिकरण्यम् । एवं विंशत्यादीनामपि | यिनो 'वि'शब्दारस्वार्थे प्रत्यय इति पक्षे यहूपणमुच्यते 'दशदर्थे द्रव्येण सामानाधिकरण्यम् ॥ चेत्' इत्यादिना, तस्मिन् पक्षे तदूषणं न भवति, यतस्तदा गुण- (उद्योतः) नन्वत्र षष्ठीसमासनिषेधः प्रामोतीसत आह--- | गुणिनोः सामानाधिकरण्यमिति भाष्याक्षरार्थः । तदाह-यो दोप भाप्येति ॥ इति । समासानुपपत्तिरूप इत्यर्थः ॥ पक्षान्तरेति । पूर्व दाशते (गुणिनां गुणव्यपदेशदर्शकभाष्यम् ) सद्दे वृत्ति समुदायसमुदायिनोश्चाभेदमाश्रित्य परिहतम्, इदानीं तु दशदथें वृत्ति गुणमुगिनोरिच समूहसमूहिनोः सामानाधि- कदाचिहुणिना गुणो व्यपदिश्यते, तद्यथा- करण्यमाश्रित्य परिहियते इत्यर्थः ॥ तदेसनेन-यदा भेदविवक्षा पटस्य शुक्ल इति॥ तदा गवां विंशतिरिति वैयधिकरण्यमित्यपि सूचितम् ॥ दशतोः (प्रदीपः) कदाचिदिति । आधारान्तरव्यवच्छेदायो- | सङ्घ इति । दशसमुदाययोः सके इत्यर्थः ॥ माष्ये-संहनने पजातव्यतिरेकेग गुणिना गुणो विशेष्यते-पटस्य शुक्लः, न | वर्तिप्यते इति । संहनने द्रव्यसझे स्वप्रकृतिकप्रत्ययघटितं वृत्यन्तर शङ्खादेरित्यर्थः ॥ प्राप्स्यत इत्यर्थः ॥ तदाह--पराऽर्थेति । भाष्ये-सङ्ख्यासंहनने (उयोतः) ननु मेदकल्पने किं बीजमत् आह-आधारा- | इति । सहयारूपे समुदाये वृत्त इत्यर्थः । कदाचिदपीति । अत न्तरेति ॥ एव 'विंशतिगंसदः' इति न । (आक्षेपपरिहारदर्शकभाष्यम्) भाष्ये--गुणो विशेष्यते इति । भेदेनेत्यर्थः॥ नन्विति एवज तद्यदा तावदुच्यते-विंशत्यादयो दशदर्थे चेत्- | दशतोपिशतिरिति प्रामोतीति भावः ॥ गां गोसगूहेन दशतश्च दशत्सद्देन न पारमार्थिको भेदः, किन्तु बुद्धिकल्पित इति न दोष समासवचनानुपपत्तिरिति, सामानाधिकरण्यं तदा गुणगुणिनो। इत्याशयेनाह-गवां दशतोश्चेति । गवामपि दशत्साई प्रति गुणि- पचनपरिहारस्तिष्ठतु तावत् । त्खादित्यथैः । न शुक्लेन गुणेनेति । स्वाभयद्वारेत्यर्थः ।। (वचनदोपपरिहारभाष्यम्) परिमाणिनि चेत्पुनः स्वार्थे प्रत्ययविधानमिति, चचनपरिहार उभयोरेवम् । . संहनने वृत्तः संहनने वर्तिप्यते, संख्यासंहनने उभयोरपि पक्षयोरेवं कृत्वा वचनपरिहार:- वृत्तो द्रव्यसंहनने चर्तिप्यते ॥ (प्रदीपः) वचनपरिहार उभयोरिति । समुदाया- अथ पष्ठी तदा गुणिना गुणो विशेप्यते ॥ भिधाने गुण्यभिधाने चेत्यर्थः । तत्र समुदायामिधाने तस्य- (प्रदीपः) दादयें चेदिति । अस्मिन् पक्षे यो दोपः कत्वात्सिद्धमेकवचनमिति सामर्थ्यात् परिहृत एव वचनदोषः । सपक्षान्तराश्रयेण परिहियत इत्यर्थः । यचनपरिहार इति। सामानाधिकरण्ये तु परिहार उच्यते इति भावः ॥ समुदायाभिधाने वचनदोपो नावतरति । सामानाधिकरण्ये (उयोतः) समुदायेति । वर्गदयसमुदायेत्यर्थः । गुण्य. त्वपतरति, सच परतः परिहरिप्यते ॥ तिष्ठत्विति । भिधाने घेति । तादृशासदगुणकदन्याभिधाने घेत्यर्थः । तादृश परस्यावश्यमाणत्वात् ॥ संहनन इति । संप:-संहननम्, सद्ध एव विंशतित्वमिति बोध्यम् । एवं यादिसह एव दित्वादिक तम दातोः संभे पत्तोनिशतिशब्दो गयादिश्यसंपेपरिमाणिनि | मित्यादः ॥ प्रत्यममुत्पादयिष्यतीत्यर्थः । विशतिः परिमाणमस्य गोसंघस्य (विंशत्यादीनां गुणयपनत्वसाधने आक्षेपभाप्यम्) विशय गोसंघ इति ॥ चर्तिप्यत इति । परापाभिधानं यत्ति- पियक्षिता, न तु विंशतिसन्दः कदाचिदपि गोसंपे वर्तते ॥ यदि तर्हि-दमे विशत्यादयो गुणवचनाः स्युः, गुणिनेति । गवादिनेलर्थः ॥ ननुदायतस्य संपस गवादि- सधर्मभिरन्यैर्गुणवचनैर्भवितव्यम् । णी न गपति, दशती हि तस्स गुणिनी। नेप दोपः । गर्या अन्ये च गुणवचना द्रव्यस्य लिङ्गसहये अनु- दसतोय सारिपकभेदाभावात् गयामपि गुनिस्यात् । तत्राम्य- वर्तन्ते, तद्यथा-शुलं घनम्, गुरशाटी, शुजा भिगारा पयता विशतिर्न विशेष्यवे-दरातोपिशाति:-ति । फम्पला, गुड़ी कम्यली, गुलाः कम्बला इति । I TRAINIATRY'पर'पो। दारपसरVिOTEERद्वारो। " - . 'प्रात..पा.

·निपातनाधिकरणम् ] तद्धितेप्वाहीयाः। २७५ '.. . समृद्ध्या इति॥ यदसौ द्रव्यं धितो गुणस्तस्य यल्लिनं वचनं च तह इह तावद्गावो धनमिति, धिनोतेर्धनम् , एको णस्यापि भवति । गुणः स च प्राधान्येन विवक्षितः॥ (विंशत्यादीनां गुणवचनानां लिसंख्याऽननुयतेनेन पुत्रा अपत्यमिति, अपतनादपत्यम्, एको दोपाभारयोधम्माप्यम्) गुणस्स प्राधान्येन विवक्षितः ॥ विंशत्यादयः पुनर्नानुवर्तन्ते । इन्द्राग्नी देवता-विश्वेदेवा देवता इति, दिवे. अन्येऽपि वै गुणवचना नावश्यं दय्यस्य लिङ्ग- रैश्चर्यकर्मणो देवः, तस्मात्स्वार्थे तल्, एको गुणः संरये अनुवर्तन्ते, तद्यथा -गायो धनम् । पुना स प्राधान्येन विवक्षितः। अपत्यम् । इन्द्रानी देयता । विश्वेदेवा देवता। यावन्तस्ते तां वाशितामनुयन्ति सर्वे ते दक्षिणा यावन्तस्ते तां पाशितामनुयन्ति सर्वे ते दक्षिणा समृद्ध्या इति, दक्षतेर्वृद्धिकर्मणो दक्षिणा एको गुणः स प्राधान्येन विवक्षितः, तस्यैकत्वादेकवचनं (प्रदीपः) तं वचनदोषं 'यदि तर्हि'. इलनुभाष्य परि- भविष्यति ॥ हरति-विंशत्यादयः पुनरिति । प्राक् शतात्तेषां स्त्रीलिङ्गन्या विंशत्यादिपु चाप्येको गुणः स प्राधान्येन विय- देकवचनान्तत्वाच, शतस्य नपुंसकत्वादेकवचनान्तत्वाचेति | क्षितः, तस्यैकत्वादेकवचनं भविष्यति ॥ भावः । विंशती-विंशतयः शत-शतानि इति तु प्रत्यविवक्षाया- (प्रदीपः) उडुपशतानीति ! अन संरयालक्षणस्य मेकशेपो भवति ॥ गावो धनमिति । धनादीनां साकाइत्वा- गुणस तरणे प्राधान्यं विवक्षितम्, 'वीर्णानि' इति कर्तरि निष्ठा- देदक्त्वात् क्रियायां पारतच्याच गुणत्वम् । यथा शुलमित्युक्त भेघानात् । तत्त्वतस्तु संख्ययानामुडुपाना प्लवने कर्तृत्वम् । अथ "कि तत्' इति नित्यं द्रव्यमावाझवि । शुक्लं च वनमिति द्रव्यस्य या-उड्डपानां करणानामेय कर्तृत्वविवक्षायामिदमुदाहरणम् ॥ भेदकम् । शुल्लमानयेति क्रियायो द्रव्यपरतगं, द्रव्यानयनम- अश्वैरिति । अश्वा असयचाधिकरणत्वात्करणत्वाचोपकारि- न्तरेण गुणानयनासंभवात्-इति शौक्ल्यं गुणः। एवं धनमित्युक्त | त्वात् गुणा भपि सन्तः प्रहारे प्राधान्येन विवक्षिताः, कोरि 'किं तत्' इति गवाद्याकाक्षति । गावो धनमिति गवा प्रीति. तृतीयाविधानात्। हेतुत्वावगमाद्दकम् । धनमानयेत्युक्ते गवादिद्रव्यानयनातू धिनोतेर्धनमिति । समुदायस्य श्रीविहेतुत्वाद्धनत्यम् , कियायां पारतव्यमिति धनं गुणः ।। न वेवस्य गोपिण्डस्येति धनमेकं गोभिर्विशेष्यते । आश्रित- (उयोतः) यदि तहत्त्यनुभाष्येति । 'यदि तीत्यादि सख्याविशेषाश्च गोपिण्डा धनं विशेषन्तः समुदायस्य प्रीति- तद्गुणस्यापि भवति' इत्यन्तेन ग्रन्थेनानूयेत्यर्थः ॥ विंशत्यादयो गुणवचना इत्यस्य---तत्सदृशा इत्यर्थः । प्रचयविवक्षायामिति । हेतुत्वं प्रत्याययन्तीति गावोऽपि धनसंख्यां नानुवर्तन्ते, गौ. समुदायभेदविवक्षायामित्यर्थः ॥ विंशत्यादिभिस्तदनुर्ति दृष्टान्तसिद्ध / नमित्युले शिकक्षितालिवाद । युक्त्योपपादयितुमाह--माप्ये-अन्येऽपि वै गुणेत्यादि ॥ ननु अपतनादिति । बहूना चापतनहेतुत्वम् , न त्वेकैकस्य । पनादीनां द्रव्यवचनत्वात्कथ गुणवचनस्वमत आह-धनादीना- | तथा चोच्यते-'वरमपुरत्वं न त्वेकपुत्रता' इति लोकाश्रय- मिति ॥ हेतुत्रयमपि दृष्टान्ते उपपादनपूर्व प्रकृते उपपादयति- | त्वाल्लिङ्गस्यापत्यशब्दो नपुंसकलिन एव प्रयुज्यते । प्रत्येक ययेत्यादि ॥ भेदकमिति । प्रीतिहेतुत्वेनेतरेभ्यो भेदकमित्यर्थः ॥ त्वपतनहेतुत्वे विवक्षिते 'पुना' 'अपत्यानि' इति बहुवचन (लिङ्गसंरयाननुवर्तनहेतुवोधकभाष्यम् ) अथात्राननुवृत्ती हेतुः शम्यो यतुम् ? इन्द्रानी देवतेति । संघस्य देवतास्वमेकं हविष्प्रति-इति बाढं शक्यो वक्तुम् । द्विवचनाभावः । 'देवते' इत्युच्यमाने प्रत्येकं देवतात्वं प्रतीयेत, ततश्च विकल्पेन देवताकार्य स्यात् । यया खादिरे बनादि कामं तर्युच्यताम् । इह-कदाचिहुणः प्राधान्येन | पालाशे बनातीति बनातावेकार्थत्वादधिकरणविकल्पः । विवक्षितो भवति, तद्यथा-पञ्चोडुपशतानि तीर्णा सर्वे ते दक्षिणेति । अनापि समुदायस्य दक्षिणात्व. नि । पञ्चवधीशतानि तीर्णानि । अश्वैर्युद्धम् । असि- | मित्येकवचनम् । दक्षिणाः' इति तु बहुवचने दाने विकल्प भिर्युद्धमिति । न चासयो युध्यन्ते, असिगुणाः | स्यात् । पुरुषा युध्यन्ते, गुणस्तु खलु प्राधान्येन विवक्षितो विंशत्यादिग्विति । विंशतिसंख्या समुदितव्यसमवा- भवति ॥ यिनी, न तु प्रत्येक शुक्लादिवत्परिसमातेति द्रव्यगते लिहसख्ये - भवत्येव । 'पश्चफल्मदातानि' इति छ.पा. २ 'ददि' इति . पाट..

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.१पा.२आ. पशिविंशतिरिंश० सूत्रे . . मानुवर्तते । पश्चादयस्तु नित्यं संख्येयवचना इति संख्ये- | यदाऽप्यभेदेन तदापि धर्मगतसंख्यावैशिष्टयेनैव ततो द्रव्यप्रतीतिः, यलिगसंख्याऽनुविधायिनः॥ शम्दशक्तिस्वभावात् । यथा-गावो धनम्' इत्यादौ प्रीतिहेतुत्वगुण- (उड्योतः) भाष्ये अथानाननुवृत्ताविति । गुणि- | गतसंख्यावैशिष्टयेन द्रव्यप्रतीतिर्थनशम्दात् । श्यास्तु विशेषः-तत्र लिङ्गाधननुचावित्यर्थः ॥ उडपरातानीत्यादि-षष्ठीतत्पुरुषः ॥ | कदाचित्स्वगतसंख्यावैशिष्टयेनापि प्रतीतिः। अन्यगतसंख्यावैशिष्टय. फतरि निष्ठेति । सपनार्थस्य तरतेरकर्मकत्वादिति भावः। तरणे | मन्यस्म कथमिति चैत्-आरोपेणेति गृहाण ! पादयस्तु वैवाच्य- पतेपो कर्तृत्वात्प्राधान्यमिति तात्पर्यम् ॥ ननु तेषां करणत्वेन कथं संख्याविशिष्टदग्याभेदेन तद्गतसंख्याविशिष्टमेव धर्म प्रतिपादयन्ति, कर्तृत्वमिति चेत्र, यदा स्वत एव तानि जले प्लवन्ते तदोदाहरण- शब्दशक्तिस्वमावात-इति न कदाचिदपि तत्रैकवचनम् , नापि विंश- स्वगित्याराया । इत एव वाऽस्सरसादाह-मथ. वेति । एवञ्च । त्यादिभ्यो बहुवचनम् । विंशतिपचये तु वहुवचनंमिष्टमेव । 'छकयोः' फरणत्वेन गुणानामेवोडुपाना प्राधान्यविवक्षेति भावः ॥ कर्तरि तृती- इत्यादौ तु विंशतिवदेव धर्मगतसंख्याविशिष्टद्रव्यस्यैव प्रतीतिरिति येति । कर्वन्तरानुपादानाक्रियाया नियमेन काकात्याच तेपा- द्विवचनम् । एवम्प्रतीतिरीदृशवृत्तिविषयेवेति नातिप्रसनः । 'न मेव कर्तृत्वप्रतीतिरिति तात्पर्यम् ।। पाहणं हन्यात्' इत्यादौ 'जातानेकवचनम्' इत्यस्याप्ययमेवार्थ:- समुदायस्पेति । अयम्भावः-यस्य धर्मस्य धम्भिणा सहभः | जातिगतसंख्याऽऽरोपवन्यस्यैव प्रतीतिरिति । तद्तसंख्यारोपध प्रतिपापते, सचेचेषु प्रत्येक परिसमाप्तस्तदा तस्साऽपि धर्मिय- | विनिगमनाविरहात्सर्वम्यक्तिपिति सकलन्पचिपवीतिः । 'जातिमा- देव भिन्नरवाद दिवचनादि । यथा-शुष्ठौ शुक्का इति । न | धान्यविवक्षा' इत्यस्याऽप्ययमेवार्थः । तसनयन् पक्ष्यति-अथ चैवं प्रकृते, धनाकारे भेदामावादहुवचनाप्रसङ्ग इति ॥ धन• वाऽव्यतिरेकादिति ।। मेकमिति । प्रीतिहेतुत्वमेको समुदाये पर्याप्तमित्यर्थः । एक (विशत्यादीनां गुणवचनस्ये आक्षेपभाप्यम्) रूपप्रीति हेतुत्वस्य प्रतिपिपादयिपितत्वादिति भावः ॥ माप्ये-स अयं तर्हि विंशत्यादिपु भाववचनेषु दोपः-गोविं- घ प्राधान्येन विवक्षिस इति । एतदेव चास प्राधान्य यवतसरयावरलेनैव ततस्त्रायव्यप्रवीतिरिति बोध्यम् । फेवल- शतिरानीयतामिति, भावानयने चोदिते द्रव्या. धर्मप्रतीतिरतु नैवेभ्यः, अनभियानादिति 'गवां धनम्' इत्यादि नयनं न प्रामोति ॥ नापापम् । द्रव्यवचनानामप्येपा गुणवचनसादृश्याद्गुणवचनव्यव (मदीपः) भावानयन इति । न खन्यसिंधोदितेऽन्य- पारो माध्ये । सादृश्य चोपपादितमेय केयटेन । यथा च लोके । स्यानुधानं युतम् । न हि दण्ड छिन्धीत्युचे फघिदण्डिनं पद्धनादिना यो धनकार्यादीनि लमते, स तदपेक्षया प्रधानत्वेन | छिनत्तीति भावः ।। म्यहियो, तदप प्राधान्येन पिवौति मान्यतात्पर्यम् ॥ यत्तु (उयोतः) भाष्ये-भावपधनेविति । वैयधिकरण्ये मापनाऽयच्छेदकेऽत्र संख्याऽन्वयः, संख्याइन्यपित्वमेव घ इत्यर्थः॥ प्राधान्यमिति, ता, तसाप्रात्यत्वेन 'प्रत्ययान्वित' इति प्युत्प (प्रान्तमदर्शनपूर्वकं समाधानभाष्यम्) शिपिरोपार ॥ नन्नेव गावो धनसंख्या कुतो नानुपान्त रसत नेप दोपः। भार-भाषितेति । प्रत्येकं स्पिति । अनया रीत्या गावो इदं तावदयं प्रष्टव्यः-अथेह-गौरनुबन्योऽजो. धनानि त्यपि भवतीति एम्यम् ।। ऽग्नीपोमीय इति कथमारुतीचोदितायां द्रव्ये आ. दक्षिणायमिति । मर्मपन्सगृहेितुत्वमिसः । तदुहम्- रम्मणालम्भनमोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते इति । दक्षिा दशः समृस्किनगो म्यूर रामपति' इति ॥ विरुपः असंभवात् । स्थादिति । महाधियो, माचिस्सरले मिकस्पः सारिलः॥ मारतायारम्भणादीनां संमयो नास्तीति कृत्या विरातिसंहयेति । दशगंदापसरूपैर सेवााः ।। आरतिसाहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि क्रियन्ते । मानुपर्यते इति । शिविगांव: सासारिधि माव: । नन्वं दमप्येयंजातीयफमेव । मसंमयानावानयनस्य 'प्रयः' ' रारा एफपगनापतिः, बियादीनामरिमव्यानयनं मयिष्यति । सिमपरसमारत भार-पादपरियति । पत्र पति (प्रदीपः) इदं तावदिति । अन्यसिंधौदिशेऽन्य- REETरयोः को पिः ! रातिदम्पसमया-प्रापि तदम्पभिचारिनि कार्य रयत इति माया प्रः ॥ यसं. शिवोमवार, 'धेरयोः' इत्यात पामार | भयादिति । मारतो साशा कार्याणामभपाद् म्या हमारपणात माया- पानि पियन इलयः येषां तारारिया जाविसमेत- पारस्पारण स, समिरमेदार पप जासी कार्य पोयमानं द्रव्यविषयमेसोशिसे । या परिस्पाय: महानिरंत सराप गगानय पी पोरिव गान्तरीययादयोरिसमापि HTTERREthn-er'पासमानीय, दया भाचिोदना इम्प पिपाना। trigratrika प्रनिगाला....... ......

·गप्रत्ययाधिकरणम् उनधिकारः। २७७ - Newear- (उध्योतः) भाये-आकृती घोदितायामिति । आकृति- | निलं पन्यानं गच्छतीति यद्यप्यर्थः सम्भववि तथापि नात्र- रेप शक्या सेव तमन्यवोपरिषयेति मन इदम् ॥ पदव्यभिचारि- पार्थे पान्यराब्दस्य प्रयोग इप्यते, कदाचिद्गच्छत्सपि प्रयोगात् । णीति । अनेनातिप्रसङ्गनिरामः । अभ्यभिचारय शत्तिमरे नियमेन | वास्यनिवृत्त्यर्थ नित्यग्रहणं स्यात् । यया-'निसं फ्रीडाजीवि- विपयतया मोध्यः, तत्पक्षेऽपि गोगोंपदरायः' इत्येव प्रतिपदा । | क्योः' इति। एतदप्यप्रयोजनम् , शिष्टप्रयोगे वास्यस्य दर्शनात् ॥ तदुक्त भाप्पे-आकृतिसहचरित इति ॥ण्यतिरिक्तति । यति (उयोतः ) अन्यार्थत्वमाराय नित्यमहणस्य निराचष्टे- रिचपेलः ॥ तेपामेतदेयेति । एतदेव समाधानमित्यर्थः ॥ तदे- | नित्यग्रहणमित्यादिना । यथा 'एकगोपूर्वार-इत्यत्र नित्यग्रहण वाह-जाती कार्यमित्यादिना । मसम्मवादिति भावः ॥ मतुसिवृत्त्यर्थ, तर न भवति,-कुतः,-तस्याप्राप्तत्वादित्य- (प्रकारान्तरेण समाधानमा पम्) न्वयः ।। अप्राप्तिमेवोपपादयनि-तथा हीति । विधानसामा- मथ या अव्यतिरेकात् ॥ दिति । अन्यथा 'पपः फन्' इति न्य) स्यादिति भावः । प्रत्य- (प्रदीपः) अव्यतिरेकादिति । जावितद्वतोपेगगुणि- यान्तरस्येति । कना दायादिति भावः ॥ इष्टप्यादिति । अत एव । नोथ तात्विकमेदाभावाद् द्रव्यमेव वेन द्वारेण तासु ताम | छेदादिपठितसम्प्रश्नशम्स विधिनिमप्रगादिसूने स्वतःप्रयोगः ॥ कियाम चोयत इत्यर्थः । सहस्रादयस्तु पोदरादित्वादनुज्ञात- | वाक्यस्य दर्शनादिति । न च नित्यं कौटिल्ये गतौ' इत्यत्र यया- साधिमानः॥ ऽथान्तरनिवृत्त्ययं नित्सग्रहणं वृचिमते, तहापि स्यादिति वाच्यम्। (उड्योतः) भाये-अन्यतिरेकादिति । एव सामाना- अर्थान्तरेऽपि च्छेदादिभ्य माहीयप्रत्ययेटेरिति वोध्यम् ॥ ननु 'निलं चिकरण्यमपि मतुम्लोपं विनैवेत्यादि ध्वनितम् ॥ नन्देवं सहसा | विकार उत्सयते' इत्येव लभ्यते न तु तेन वाक्यनिवृचिरत आह- दीनामननुगमोऽत आह-पोदरादित्वादिति । काचिद्दणं नित्यं प्रत्ययेति । वाढत्यभावादेव विकारस्य नित्यत्वे लम्बे सूदाहरणमानमिलाहुः ॥ नित्य मुतिरेतदति भावः ।। (नित्यग्रहणप्रयोजनभाष्यम्) (८६१ विधिसूमम् ॥५॥२ भा. ३५) विकारार्थ तहीदं नित्यग्रहणं क्रियते, विकारेण १९४६ छेदादिभ्यो नित्यम् ॥५॥१६॥ विग्रहो मा भूदिति । विराग विरगं च । पन्थो ण नित्यमिति । (८६२ विधिसूत्रम् ॥ ५॥ १।२ आ. ३६) (प्रदीपः ) विकारेणेति । नित्यग्रहणं विकारेण सम्प- १९५८ पन्थो ण नित्यम् ॥ ५॥११७६ ॥ प्यते । विरमादेशः पन्थादेशश्च नित्यं प्रत्ययविषयौ भवतः, न (णप्रत्ययाधिकरणम्) तु ताभ्यां वाक्यं कर्तव्यमित्यर्थः । अन्यथा तयोः साधुत्वं सर्व- (५६५३ सूरदयेऽपि नित्यग्रहणाक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) विषयमित्याशंक्येत, प्रत्ययविधानं खन्वाचीयमानं विज्ञायतेति ॥ * ॥ छेदादिपथिभ्यो विग्रहदर्शना (उयोतः) ननु प्रत्ययसन्नियोगशिष्टत्वात्कथं सर्वविषपं नित्यग्रहणानर्थक्यम् ।।* ॥ साधुत्वमत आह-अन्वाचीयमानमिति ॥ (भाप्यम्) छेदादिपविभ्यो नित्यग्रहणमनर्थ (५६५४ नित्यग्रहणवैफल्यबोधकवार्तिकम् ॥२॥) कम्। ॥ * ॥ विकारार्थमिति चेदकङादि- किं कारणम् ? विग्रहदर्शनात् । विग्रहो दृश्यते-छेदमर्हति, भिस्तुल्यम् ॥ * ॥ पन्थानं गच्छतीति ॥ (भाष्यम् ) विकारार्थमिति चेदकडादिभिस्तु. (प्रदीपः) छेदादिपथिभ्य इति । नित्यग्रहणं प्रत्यया- ल्यमेतत् । यथाऽकडादिभिर्विकाग्रिहो न भव- न्तरनिवृत्यर्थ तावदिह न भवति, तस्याप्रामा यथा ति, एवमाभ्यामपि न भविष्यति । "एकगोपूर्वाहम् नित्यम्' इत्यन नित्यग्रहणं मतुन्निवृत्त्यर्थम् । (प्रदीपः) अकङादिभिरिति । 'सुधातुरच' 'कस्या- तथा हि-'छेदादिभ्यः' इति ठग्विधीयते,नचैतेभ्यः प्रत्ययान्तरप्र- | प्यादीनामिन' 'परखी परशुं च' इति प्रत्ययसनियोगेन विधी- समः पथिशब्दात् कन्प्रत्ययो विधानसामर्थ्याद्भवत्येव,प्रत्यमा- यमानानामादेशानां तदभावे प्रसङ्ग एव नास्तीति नाथों विका न्तरस्य तु प्रसज्ञाभावः । नापि तदिपयार्थ नित्यग्रहणम् । यया रेण वाक्यनिषेधार्थेन नित्यग्रहणेन । 'मन्नित्यम्' इति मप्प्रत्ययादन्यनयन्तप्रयोगनिवारणफल नित्य- (उध्योतः) विकारेण वाक्येति । विकारेण प्राप्तस्स ग्रहणम् , छेदादीनामन्यन प्रयोगस्येष्टत्वात् । नापि प्रत्ययार्थ- वाक्यस्य निषेपानेत्यर्थः । विशेषणम्, निसं छेदमहतीत्यस्यार्थस्यासम्भवात् न हि (सन्नियोगशिष्टन्यायेन नित्यग्रहणवैफल्यबोधकभाष्यम्) कश्चित्पदार्थो निसं छेदमर्हति, योऽपि वेतसादिरश्छिन्नः प्ररो किं पुनरिहाकर्तव्यं नित्यग्रहणं क्रियते, माहो- हदि सोऽपि र निरं छेदमर्हति, कालान्तरे तस्स छेदप्रवर्तनाद विदन्यत्र कर्तव्यं न क्रियते ? भायः ॥ . C ·२७८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.२आ.पारायणतुरायण० सूत्रे . । . • इहाकर्तव्यं क्रियते। (उयोतः) यनाति । यशशम्देन प्रभानज्योतिष्टोमादि- एप एव न्यायो यदुत-संनियोगशिष्टानामन्य- | योगरूपः ॥ गौणेति । मप्रसिद्धत्वमत्र गौणत्वम् ।। वार्तिकारम्म तरापाये उभयोरप्यभावः । तद्यथा--देवदत्तयक्ष- इति । गोगादपि प्रत्ययसिध्यर्थ यातिकारग्म इति भावः ॥ यज्ञे- दत्ताभ्यामिदं कर्तव्यमिति देवदचापाये यशदत्तो- | धिकार इति । शम्दशक्तिस्वभावात्तत्रैवाहें प्रत्यय इण्यते ॥ ऽपि न करोति ॥ (प्रदीपः) संनियोगशिष्टानामिति । विशिष्टप्रयोग- (८६४ विधिसूत्रम् ॥ ५॥१२ आ. ३८) सिद्धये ययोरेकस्मिन् विपये विधिस्तयोस्तद्विषयादन्यत्रैकस्पा- प्रेयोगे परोऽपि न प्रयुज्यते । यथा 'श्रुवः 7 च' इति श्रुस- १९५४ पारायणतुंरायणचान्द्रायणं नियोगेन विधीयमानस्य भभावस्य विषयान्तरे प्रयोगाभायः । वर्तयति ॥ ५।१ । ७२ ॥ अस्यैव न्यायसिद्धस्यार्थस्य 'विल्बकादिभ्यश्छस्य लक्' इत्यत्र (मोऽधिकरणम्) लिश वक्ष्यते ॥ इदं कर्तव्यमिति । धर्मनिर्णयादिकं । सत्र (५६५६ वर्तयति निर्देशस्यानुपपत्तियोधकवार्तिकम् ॥१॥) ोकस्य सन्देहसम्भवादनधिकारः ॥ (उद्दयोतः) अकडादिभिस्तुल्यमित्यनेन किमकडादिषु ॥ * ॥ तद्वतंयतीत्यनिर्देशस्तत्रा. कर्तव्यताऽऽपाद्यते, किं वा तदिहाकर्तव्यतोच्यते इति पृच्छति । दर्शनात् ॥ * ॥ भाष्ये-किं पुनरिति ॥ सन्नियोगशिष्टत्वं सह विधानमित्याह-- विशिष्टेति ॥ सन्नियोगपदार्थः-एकसिन् विषये इति ॥ ननू- (भाप्यम् ) तद्वर्तयतीत्यनिर्देशः। भगमको निर्दे- भाभ्यां कर्तव्यत्वेन नोदितस्याऽपि मारवहनादेरेकेनापि शकेन करणं शोऽनिर्देशः। भवतीत्यत आह-धर्मेति । यत्तु 'नित्यपदणं पौनःपुन्याकं छिन्न- पारायणं को वर्तयति? प्ररूढो बेतहादिचोदाहरणम्' इति वृत्तिकृतः, ताप्यविरुदम् । यः परस्य करोति। एवं च 'छेदादिभ्यः' इत्यपि व्यर्थमेवेति 'छेदादिम्यो नित्यम्। तुरायणं को वर्तयति? इति सूत्रस्यैव प्रत्याख्यानं बोध्यम् ॥ यश्वरपुरोटाशानिर्यर्तयति । तत्रादर्शनात् । न च तत्र प्रत्ययो दृश्यते ॥ (८६३ विधिसूत्रम् ॥ ५। १।२ आ. ३७) (प्रदीपः) अनिर्देश इति । इष्टार्थसाधनत्वाभावान्नि- १९५३ यज्ञविग्भ्यां घखौ ॥५॥१७१॥ देशकार्याकरणादनिर्देशः ॥ परस्येति । शिष्यस ॥ करो- तीति । उच्चारयति अध्यापक इत्यर्थः । शिष्मस्तु केवलं (घखजप्रत्ययाधिकरणम्) प्रतिपद्यते न तु निष्पादयति, अध्यापकाधीनत्वानिष्पत्तेरिति (५६५५ उपसद्धयानवार्तिकम् ॥ १॥) भावः॥ तुरायणमिति । यज्ञविशेषगृत्विगेर सव्यापारवाद् ॥ * ॥ यज्ञविग्भ्यां तत्कर्माहतीत्युप- निप्पादयति । यजमानस्तूप्णीमास्त्र इति भावः॥ संख्यानम् ॥ * ॥ - (उड्योतः) ननु गुरुप्राविग्विपये निर्देशस्य गमकत्वाइनि- (भाष्यम् ) यशविग्भ्यां तत्कर्माहतीत्युपसंख्यानं देश इत्ययुक्तमत आह-इष्टार्थेति । निर्देशकार्याकरणेऽयं हेतुः ॥ कर्तव्यम्। शिष्यस्येति । अयोधार्थम्' इति शेषः ॥ प्रतिपद्यते तदुच्चा• यज्ञकर्माहतीति यज्ञियो देशः। रितं वस्तु प्रामोति ॥ न तु निष्पादयति-तद्वस्तुविषयमुच्चारणम्' ऋत्विकर्माहतीत्यात्विजीनं ब्राह्मणकुलमिति ॥ इति शेषः ॥ यज्ञविशेषमिति । सवत्सरसाध्यं यशविशेषमित्यर्थः ।। (प्रदीपः) तत्कर्माहतीति । ननु वृत्तिविषये यज्ञार्थ- (५६५७ अन्यत्र प्रत्ययोत्पत्तिरूपदोपवोधकवार्तिकम् ॥२॥) व्यापारे यज्ञशब्दस्य वृत्त्या सिद्धः सूत्रेणैव प्रत्ययः यथा-गृदङ्ग- ॥ * ॥ इङयज्योश्च दर्शनात् ॥ * ॥ वादनवृत्तेमंदाशब्दात ठग् भवति-मार्दङ्गिक इति । नैतदस्ति । 'तन हि गौणार्थवृत्तिभ्य एव प्रत्यय इष्यते, न तु मुख्यात्ति- (भाष्यम् ) इयज्योश्च प्रत्ययो दृश्यते । भ्यः। तराध गौणमुख्यपरिभाषा तन नाधीयते। इह तु यच यज्ञ यः पारायणमधीते स पारायणिक इत्युच्यते । महति यश्च तत्कर्मार्हति तयोरपि प्रत्यय इभ्यते । तत्र मुख्यार्थस यस्तुरायणेन यजते स तौराणिक इत्युच्यते ॥ म्भवे गौणपरिमहणस्यान्याय्यत्वात्सूत्रेण न सिध्यतीति वार्तिका (वार्तिकाशितदोपनिवारक सिद्धान्तमाप्यम् ) रम्भः ॥ ननु यो देशो यज्ञकर्हिति स यज्ञमईतीति नायों यश्चैवाधीते यश्च परस्य करोति, उभौ तौ वर्त- बार्तिकारम्भेण । नैतदस्ति । यस्य योऽधिकारः स यामहति । यतः। 'अधिकारध कर्तुरथिनो विदुषः शास्त्रेणापर्युदस्तस्य, न तु || यश्च यजते यश्च पुरोडाशानिर्वर्तयति, उभौ तौ देशादेः । तस तु योग्यत्वाद्यज्ञायव्यापाराईत्वमुच्यते ॥. + . वर्तयतः॥

·ठनोऽधिकरणम् ] ठअधिकारः। २७९ भावः ॥ - उमयन फरमान भवति? (उद्योगः) ननु 'पञ्चति' इत्यथे पूर्वत्र दिवीयायाः समर्थ- अनमिधानात् ॥ विभक्तित्वस हसतया 'उत्तरपयेन गछति' इत्ययुक्तमित्यत आहे- (प्रदीपा) उमौ ताविति । अन्यतरारान्निधौ क्रियाया | चकार इति ॥ प्रत्ययामेयेति । न तु समविमधियुक्त भापादादुभयो कर्तृत्यम् ॥ यधेति । यजमानो देवतोदेशेन इति मामावामिति माव. । 'आक्रान्ते' इत्यादेः 'वर्षा' इत्यादि. ॥ वाझ्या मित्स। तस्स. म्याख्यान-त्यमेव वाक्यापरामशि- स द्रव्य त्यजतीति तस्यापि तुरायणनिर्वतेने कर्तृत्वम् । तदेवं | आन्त एपेप्यत इति । तादृशस परणताया उतत्वादिति भाष्यकारेण ययान्यास सूत्र समर्पितम् ॥ अनभिधाना•| भावः । वार्यादिपूर्वपदक र प्रकरणारपबिशम्दान्तमेघ गृपः । दिति । अध्यापके याजके च प्रयोगाभायात् ॥ (५९६० उपसंरयानवार्चिकम् ॥ (उद्योतः) भन्यवरासमिधायिति । आदिरा मारभ्य माऽन्तादपिच्छेदेनाध्ययन पारायणम् । तयोमाभ्या नियंत्यत शी ॥ * ॥ आहृतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थल- कान्तारपूर्वपदादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) आहतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलका. (८६५ विधिसमम् ॥ ५।।।२ आ.३९) न्तारपूर्वपदादुपसंख्यानं पर्तव्यम् । पारिपथेन गच्छति-पारिपथिकः।धारिपथेमा- १९५६ योजनं गच्छति ॥ ५।१७४॥ एतम्-पारिपथिकम् -पारि ॥ (५६५८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) अगल-जङ्गलपथेन गच्छति-जागलपथिकः। ॥ * ॥ योजनं गच्छतीति कोशशत- जङ्गलपनाहतं-जालपथिकम्-जगल ॥ स्थल-स्थलपथेन गच्छति-स्थालपथिकः योजनशतयोरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ स्थलपथेनाहतं-स्थालपथिकम्-स्थल । (भाष्यम्) योजनं गच्छतीत्यन मोशशतयोजन कान्तार-फान्तारपथेन गच्छति-कान्तारप. शतयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । थिकः । कान्तारपणेनाहृतं-कान्तारपथिकम् ॥ फ्रोशशतं गच्छति इति-कोशशतिकः। (५६६१ उपसण्यानवार्तिकम् ॥२॥) योजनशतं गच्छति-इति-योजनशतिक इति ॥ ॥ * ॥ अजपयशकुपधाभ्यां च ॥ * ॥ (५६५९ भोंपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) (भाप्यम् ) अजपथशपथाभ्यां चेति वक्तव्यम् । ॥ * ॥ ततोऽभिगमनमहतीति च ॥ * ॥ अजपथेन गच्छति-आजपथिकः। अजपथेना- (भाष्यम् ) ततोऽभिगमनमर्हतीति चक्रोशशत-इतम्-~आजपथिकम् ! शङ्खपथेन गच्छति-शाहु- योजनशतयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पथिकः । शपथेनाहृतं-शाङ्कपथिकम् ॥ गरेसरलादमियमनराईति शिक्षातिको सि- (५६६२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥३॥) क्षुः। योजनशतादभिगमनमर्हति योजनशतिको |॥ * ॥ मधुकमरिचयोरण स्थलात् ॥ * ॥ (भाप्यम्) मधुकमरिचयोरण स्थलाइकव्यः स्थालपथं मधुकम् । स्थालपथं मरिचम् ॥ (८६६ विधिसूत्रम् ॥५।।२ आ. ४०) (प्रदीप ) मधुकमरिचयोरिति । अन मुंख्यगमना. १९५९ उत्तरपथेनाहृतं च ॥५।११७७॥ सम्भवादाहृत एव च प्रत्ययमिच्छन्ति । अन्ये तु गौणगमना. श्रयेण गच्छतीत्यत्राप्यर्थे प्रत्ययमाहु । प्रत्ययार्थोपाधित्वान (प्रदीप ) चकार प्रत्ययार्थसमीपे श्रूयमाण प्रत्ययार्थ- द्वयोरसन्देहगुर्थोऽन्येतरप्रयोग ॥ मेव 'गच्छति' इलेतं समुचिनोति । समर्थविभकिस्तु तनापि (उड्योत.)(माप्ये)-स्थलादिति । तत परो य. पथिशा सूनोपात्ता तृतीयेच । तेन वारिपथेन गच्छतीत्यादि पाठो युको ब्दस्वदन्तादित्यर्थः । गौणगमनेति । अयाधिष्ठितस्य रथादिवोन न द्वितीयान्तपाठ । द्वितीयापक्षे आक्रान्ते अनाकान्ते च णगमनसम्मवादित्यर्थः । प्रकृत्यर्थे प्रत्यय स्यात्, आकान्ते एवेष्यते ॥ १मनेन सूत्रेण गच्छतीसथै योजनशब्दात्मत्ययो विधीयते । प्रथमवार्तिके विमो: समुच्चय इति भावः। न हि कोशशतयोजनशतशब्दाभ्यामपि गच्छतील प्रत्ययो विधीयते । द्वितीय द्वितीयापक्षे-द्वितीयासमविभक्तिरनेम 'मास' इत्यनेन विधीयते यातिकन च पूर्ववानिकोक्ताभ्या क्रोशशतयोजनशतशब्दा-या 'अभिगमन महति' इत्यसिन्नर्थे प्रत्ययो विधीयतः मभुकमरिचयोरचेतनस्वेन गमनायम्भवादाह-अत्र मुक्येति । २ एतत्सूत्रघटकशकारा 'भाहृत' इति प्रत्ययार्थस्य समीपे भूयमागा ५ अग्यतरप्रयोग इति । भाम्ये स्थालपथ मधुकम् स्थापय मरिच मत्सयान पूर्वसूत्रोपाचन 'गच्छति' इसनेन समुच्चय करोति न तु समर्थ मित्रदाहरणदय दत्त तदसदेहार्मनिसार गुरुः॥ । ' B0B- - इति स्प। य 4 ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.१पा.२आ. पष्टिकाः पष्टिरात्रेण सूत्रे क (८६७ विधिसूनम् ॥ ५111२ आ. ४१) (प्रदीपः) तादर्थ्यादिति । मासादिशब्दा अध्येपणभरण- १९६२ तमधीष्टो भृतो भूतो भावी व्याप्तमुहूर्तादिकालवाचिन एवाश्रीयन्ते । भूतभाविनोस्तु प्रत्यय- विधौ मुख्यार्थत्तय इति विभागो लक्ष्यपरतन्त्रत्याक्षणस्य ॥ ॥५।१।८०॥ (उद्द्योतः) अध्येपणेति । मासव्यापिव्यापारफलकाध्येप- णेत्यर्धः॥ (५६६३ 'तम्' इति द्वितीयान्तनिर्देशाोपवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ अधीष्टभृतयोर्द्वितीयानिर्देशो- (८६८ विधिसूत्रम् ॥ ५॥ १।२ आ. ४२) अनर्थकस्तत्रादर्शनात् ॥ * ॥ १९६६ अवयसि ठंश्च ॥ ५॥१॥८४ ॥ (भाप्यम्) अधीष्टभृतयोदितीयानिर्देशोऽनर्थकः। (ठनोऽधिकरणम्) किं कारणम् तबादर्शनात् । न हसौ मासमधीष्यते। (५६६५ अनुकर्पणनिर्धारकवार्तिकम् ॥ १॥) किं ताई? ॥अवयसि ठंश्चेत्यनन्तरस्यानुकर्षः।।।। मुहर्तमसावधीष्टो मासं तत्कर्म करोति । (भाष्यम्) अवयसि ठंश्चेत्यनन्तरस्यानुकों (प्रदीपः) अधीटभृतयोरिति । यावन्तं कालमध्येपणं | द्रष्टव्यः । द्वेप्यं विजानीयात् ययप्यनुवर्तत इति । भरणं चकियो ततः प्रत्ययो नेप्यते । अध्येपणभरणफल सदाचार्यः सुहृद् भूत्वाऽन्याचष्टे-अवयसि ठंश्चे- व्यापारव्याप्यातु कालादिष्यते, ततो न प्राप्नोति । तस्या- त्यनन्तरस्यानुकर्प इति ॥ ध्येपणभरणाभ्यामव्याच्या द्वितीयाऽनुपपत्तिरिति निष्प्रयोजनो (प्रदीपः) अनन्तरस्येति । ण्यतः ॥ द्वेष्यमिति । द्वितीयानिर्देशः॥ विपरीतमित्यर्थः । व्यवहितस्यापि कचिदनुवृत्तिया । यथा (उयोतः ) मधी:-सरकल्प म्यापारितः। मृत:-|--'द्वितीयाटौखेनः' इत्यत्रैतद इव इदम इति दर्शनादिहापि येतनेन श्रोतः । भूतः-सत्सया ब्याकालः । भावी-ताश | कश्चिद् भ्राम्येदित्यर्थ.॥ एपानागनः॥ ननु फचिन्मासमप्यध्येपणादि मियोऽत आई (उद्द्योतः) इहाऽपि कचिदिति । 'अवसि''उन्-' इति पायन्वमिति ॥ फलण्यापारति । अध्येपणादिफलमूतो यो | योगदयेनैव सिदो चकारादिति तदारायः ॥ भाष्ये—ययप्यनु. ज्यापारः फर्मवरणरूपस्तचाप्यार-तेनात्यन्तसंयुक्तादित्यर्थः॥ वर्तत इति । 'पूर्वसूत्रे' इति शेप । अन्यथा पूर्व सूने उभयोरप्यु- (५९६५ चतुर्थीनिर्देशनाक्षेपनिरासवार्तिकम् ॥ २॥) पस्थितरवारिशेपारस्यापि समुच्चय. साद । 'अनन्तरसानुकर्ष.' ॥ * ॥ सिद्धं तु चतुर्थीनिर्देशात् ॥ * ॥ इत्युक्या तस्यानन्तरत्व सूचितम् । तच पूर्वप्रधाननुवृत्ती भवतीति साऽन्दारयायत इति भावः । फेयटेनापि-म्यवदितस्यापि इत्यादि (माप्यम्) सिद्धमेतत् । म्याचक्षाणेन दृष्टान्टेन च पूर्वस्त्रेऽप्यननुचिरित्युतप्रायमेव । एक्य पूर्वसूक्षे 'चेनाधिरारमातठक एव समुच्चय.' इति बोध्यम् । चतुर्यानिर्देशः कर्तव्यः । तस्सा अधीष्ट इति । भनन्तरस्येति माग्यस्य ण्यत्यस्खेत्यर्थः । अत एव दरा: पाण्मा. (प्रदीपः) सिदं त्विति । वेन मासायाधीशे मृतो | सिकोऽवधि.' रत्लादिसिद्धमित्सम्ये ॥ पति सादयेचतुर्दान्तात्प्रसयः । मासव्यापिव्यापारार्थमधीट इलः। (८६९ भधिकारसूमम् ॥५।२ आ..) (उपोषा) गनु मासस सम्प्रदानस्वाऽभावारपथ चापा- १९७२ पष्टिकाः पष्टिरात्रेण पच्यन्ते र मार-पादपेति ॥ ननु न मारतामध्ये मत भार-मासम्पापीनि । ॥५११११०॥ (पानिकानुपपोगनपूर्णफ गियान्तमाप्यम्) (निपारानाधिकरणम्) स सर्दि चतुर्थीनिदेशः पर्तव्यः? (प्रदीपः) पपवनमतन्त्रम् । एकपपनान्तस्यापि पटि. न पर्तव्यः । तार्याचासाचं भविष्यति । कालस रोके प्रयोगाय ।। मासापों मुहती 1-मासः॥ (उपोतः) ननु से परिपननि चाए. निwिar मा 'मामा' पूजामानित Tire-weals Ment Agrmmissimin सपनो मोसोमना. .karenginरेको एRIRTHer 'MARोमानिस पापा THAN पदीARAYARI . फयम् 00-000- ·ब्रह्मचर्यार्थाधिकरणम् ] ठनधिकारः। २८१ वचन एदास साधुरवमयगम्यते, तरपा (पष्टिके' इति वार्तिके (५६६८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) एकवचननिर्देशोऽत आह-यहुवचनमिति । सूझे तु प्रयोगरा ॥ * ॥ तदस्य ब्रह्मचर्यमिति महानाम्या: हुड्याऽभिप्रायेण तदिति भावः ॥ 'पटिके' इति वातिरप्रयोगः बमपरवयाऽपि साधुः सादत माइ-टोक इति । अयमनेष्यो दिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ यदर्शिभिः । सूत्रस्वरसातु तस्यासारव प्रदीयत इति फेचित् ॥ (भाष्यम्) तदस्य ब्रह्मचर्यमिति महानाम्न्यादिभ्य (५६६६ पटिकाम्दमर्यादाकरणयार्तिकम् ॥।॥) उपसंप्यानं कर्तव्यम् । महानाम्नीनां ब्रह्मचर्य माहा- ॥ * ॥ पष्टिके संज्ञाग्रहणम् || २ || नाम्निकम् । आदित्यनतिकम् ॥ (भाप्यम् ) पप्टिके संशाग्रहणं कर्तव्यम् । मुना प्रत्ययार्थ वात् सामर्थ्यलभ्या षष्टी समर्थविभक्तिः ॥ (प्रदीपः) महानाध्यादिभ्य इति । ब्रह्मचर्यस्य अपि हि पटिराण पच्यन्ते तत्र मा भूदिति ॥ (उध्योतः) नन्वेवमपि 'महानाम्न्योऽस्य माचर्यस्य' इत्येवं (प्रदीपः) संशाग्रहणमिति । पटिराण पच्यन्ते | विग्रह उचितोऽत्र माह-सामयलम्येति । भय भावः-सूत्रेऽपि इत्यनायें निपालमानस्य धान्यविशेष एवं प्रयोगार्थम् ।। द्वितीयपक्षे 'तदस्य' इति ब्यर्थ, 'तस्य नामचर्यम्' इत्येव सिद्धेः । यस (उयोतः) नियमानस्येति । रामशब्दलोपः धमत्ययय मासः सम्बन्धी, तन्मासस्यापि सम्बन्धि भवत्येवेति । एवञ्च तद- निपात्यत इत्यर्थः । धान्यविशेषः-बीहयः॥ स्पेसतत्सामादाचन्यारयानेऽपि सूयनात्पर्य, मान्यप्रामाण्येन द्वितीयेऽपीति । एवश्व दितीयव्यारयाने 'तत्' इत्यस्यान्वयो नेति (५९६७ सिद्धान्तयार्तिकम् ॥२॥) तात्पर्यम् ॥ ॥ * ॥ उक्तं वा ।। * ॥ (५६६९ उपसंदयानवार्विकम् ॥ २॥) (भाप्यम्) किमुक्तम्? ॥* ॥ तचरतीति च ॥ * ॥ अनभिधानादिति ॥ (भाष्यम् ) तचरतीति च महानाच्यादिभ्य उप- (प्रदीपः) अनभिधानादिति । लोके खायें प्रयुज्य- संख्यानं कर्तव्यम् । महानाम्नीश्वरति माहानानि- मानाना शब्दानां साधुत्वमानमनेन प्रतिपाद्यते, न त्वचे नियोगः | का। आदित्यवतिकः ॥ क्रियते ।। (आक्षेपभाप्यम्) (उयोतः) ननु तदर्थे शास्त्रेण विधानात्कथमनभिधानम् ! नैप युक्तो निर्देशस्तचरतीति । महानाम्नयो ना. अत आह-लोक इति । शिष्टलोकव्यवहारे इत्यर्थः । नियोगः- मर्चः, न च ताश्चर्यन्ते, व्रतं तासां चर्यते ॥ अपूर्व विधानम् ॥ (प्रदीपः) न च ता इति । चरणम्-अनुष्ठानं, तच कियाविषयमिति भावः ॥ (८७० विधिसूत्रम् ॥५।१२ भा. ४४) (समाधानमाध्यम्) १९७६ तदस्य ब्रह्मचर्यम् ॥ ५॥१४९४ ॥ नैप दोषः। (ब्रह्मचर्यायाधिकरणम्) साहचर्यात्ताच्छब्धं भविप्यति । महानाम्नीसह- चरितं व्रतं महानाभ्यो व्रतमिति ॥ (प्रदीपः) द्विधेदं सूनं व्याख्यायते-तदिति द्वितीया- समर्थात् कालवाचिनोऽस्येति षष्ठ्यर्थे ठम् भवति, ब्रह्मचर्य चेद् देव महानाम्नीशब्दो व्रते वर्तते ॥ (प्रदीपः) महानान्योव्रतमिति । लिङ्गसख्ये अजह. गम्यते । मासं ब्रह्मचर्यमस्य मासिको ब्रह्मचारी । तया-तदिति (उड्योतः ) ननु 'महानाम्यो नतम्' इत्यसङ्गत, व्रतस्य नपुं- प्रथमासमर्यात्कालवाचिनोऽस्येति पछ्यर्थे उन् भवति, यत्तदस्येति | सकावेन मदानाम बनम्' इत्यस्यैवौचित्यादत आह-रिङ्गसङ्घये षष्ठीनिर्दिष्टं ब्रह्मचर्य चेत्तद्भवति । मासो ब्रह्मचर्यमस्य मासिकं | इति । अत एव महानाम्नीशब्दस्यामापितपुरकत्वाद् 'मस्याढे' ब्रह्मचर्यमिति वाक्ये मासस प्राधान्यात प्रयमैव न तु द्वितीया, | इति पुवरख न ॥ तस्याः पष्ठीविषये विधानात् ॥ (५६७० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) (उद्दयोतः) ननु तदस्य' इत्यथें विधानान्महानाम्नीना ब्रह्म- | ॥ * ॥ अवान्तरदीक्षाभ्यो डिनिः॥ * ॥ चर्यमिति विग्रहोऽसनोऽत आह-द्विधेति ॥ ननु दितीयपक्षेऽपि (माप्यम्) अवान्तरदीक्षाभ्यो डि निर्वक्तव्यः । 'मासो ब्रह्मचर्यस्य' इत्यादाक्त्यन्तसयोगप्रतीते: 'अत्यन्तसंयोगे-' इति अवान्तरदीक्षी, तिलवती ॥ द्वितीया स्यादत आह-तस्सा इति । एवञ्च विशेषणादेव द्विती (प्रदीपः) डिनेर्डित्करणमष्टाचत्वारिंशदर्थम् । अन्येषा याविधिरिति भावः॥ 'यस्य- इति रोपेन रूपस्य सिद्धत्वात् ।। ३६ पा.च.

·२८२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ. १ पा.२आ. तस दक्षिणा सूत्रे . । (५६७१ उपसंरयानवार्तिकम् ॥ ४॥) (८७१ विधिसूत्रम् ॥ ५। १।२ आ. ४५) ॥ * ॥ अष्टाचत्वारिंशतो दुश्च ॥ * ॥ १९७७ तस्य दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः (माप्यम्) अष्टाचत्वारिंशतो दुश्च डिनिश्च ॥५।१।९५॥ घक्तव्यः । अष्टाचत्वारिंशका, अष्टाचत्वारिंशी। (मोऽधिकरणम्) (प्रदीपः) अष्टाचत्वारिंशफ इति । वृत्तिविषये (उयोतः) यशमाचक्षते यज्ञाख्याः । मूलविमुजादित्वारका, घवेव सख्येयेप्पटाचत्वारिंशच्छन्दो वर्तते । चतुर्यु वेदेप्वष्टा- सोपसर्गत्यात्स्त्रेणाप्राप्तः चलारिशतं वर्षाणि प्रतं चरति । प्रतिवेदं द्वादशवर्षाणि व्रत- (माख्यापदाक्षेपभाष्यम्) चरणात् ॥ आख्याग्रहणं किमर्थम्? (उध्योतः) गन्वष्टाचत्वारिंशद्वर्पमतचारिण्येव प्रयोग इष्यते, (प्रदीपः) आख्याग्रहणमिति । 'यझेभ्यः' इति अष्टचत्वारिंशत्सबमत चारिणि प्रामोतीत्यत आइ -वृति विपये बहुवचन निर्देशात् स्वरूपप्रहेणाभावात्तदभिधायिभ्यः प्रत्ययो इति ॥ लभ्यत इति प्रश्नः॥ (५६७२ उपसंरयानवार्तिकम् ॥५॥) (उद्दयोतः) भाष्ये-आख्यामहणमिति । आईपूर्वख्या- ॥ * ॥ चातुर्मास्यानां यलोपश्च ॥ * ॥ पातोहण किमर्थमित्यधैः । इस्वपाठस्तु युक्तः ॥ पर्यायेभ्यो विशे- (भाप्यम् ) चातुर्मास्यानां यलोपश्च दुश्च डिनिश्च | पेभ्यश्च कथ सिद्धिरत आह~~यहुवचनेति । अविशेषादुमयेभ्यः बकव्यः । चातुर्मासकः । चातुर्मासी। सिश्यतीति भावः । आरयामहणसामादेव चात्र 'कारा' इत्य. अथ किमिदं चातुर्मास्यानामिति ? स्यासम्बन्ध इति योध्यम् ॥ (मदीप.) चातुर्मासीति । 'तन भव' इत्येवाण सिद्धः । (आख्यापदप्रयोजनभाष्यम् ) तस्य तु 'द्विगोलंगनपत्ये' इति लक् प्राप्नोतीति पुनरविधि. । 'तस्य दक्षिणा यज्ञेभ्यः' इतीयत्युच्यमाने य एवं 'काराहम्' इलस्याप्राप्ति , समुदायस्यागलयाचित्यात्तदन्तपि- संज्ञीभूतका यशास्तत उत्पत्तिः स्यात्-माग्निष्टो. प्यभायाय । केचित्तु-ययाकयचित्कालवृत्तेष्टम इष्टत्वात् | मिफ्यः, राजसूयिक्यः, वाजपेयिफ्यः। ठन्येव प्राप्ते तस्य च लुकि इदमविधानमित्याहुः ॥ यत्र वा याशब्दोऽस्ति-नाययशिक्या, पाक- (उदयोत.) तस्य च लपीति । अनापि प्रा' इति मोध्यम्॥ | यझिफ्यः । (५६०३ चामुमास्यसिद्धिसाधकं वार्विकम् ॥ ६॥) दह न स्यात्-पाञ्चौदनिक्या, दाशीदनिफ्यः । ॥॥ चतुर्मासाण्ण्यो यज्ञे तत्र भवे ॥४॥ | ये च संशीभूतफा याः, ये च न संशीभूतकाः, आपयाग्राहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति । (भाप्यम् ) चतुर्मासापण्यो यक्तव्यः, यो तत्र भय इत्येवसिनथे । चतुर्यु मासेषु भवानि चातुर्मा- मानासिद्धं भवति । यम च यशशब्दोऽस्ति, यन च नास्ति, तदाख्या. स्थानि यशाः ॥ (५९०४ विधियार्मिषम् ॥ ॥) (मवीपः) संशीभूतफाः-रायलोकप्रसिक्षाः । प्रसिद- स्यादेव वे या मुख्या इति भाव ॥ यत्र येति । माहुपचन• ॥ * ॥ संज्ञायामण ॥ * ॥ निर्देशयशशदान्ता एक प्रेरन् , नान्ये । एवं यससम्युति- (भाष्यम् ) संशापामण यकाच्या चतुपुं मासेपु | हुपचनं चानाहीतं भपतीति भार ॥ आस्यामपण इति । भया चातुर्मासी पाणमासी ॥ पे पर प्ररिसमविर याऽऽचक्षवे सभ्याम् मयति । ॥ - . .viiureोरण र उत्पार मण्यापारिविमा TERRIERHI seent! Hydraulass Train Arjाने migram या पारसan clfventीपारदर fmaritmathunitalssette Earries UIRE. greater पासपरrted 'ameterrr-५ परमा-गा.

·अणोऽधिकरणम् ] ठअधिकारः। २८३ (८७२ अतिदेशस्नम् ॥ ५११२ भा. १६) सम्बन्धः । तेन 'बटे गावः' इतिवत्सामीपिकमिदमधिकरणमित्यर्थः॥ १९७८ तत्र च दीयते कार्य मन्वयं गौग आधारस्तत्र कथं सप्तमीत्सत आह-कारकेति ॥ भववत् (समाधानमाध्यम्) ॥५।१।९६ ॥ एवं तहिं योगविभागोत्तरकालमिदं पठित- (अतिदेशाधिकरणम्) व्यम्- (५६०५ कार्यग्रहणापियार्विकम् ॥ ॥) 'तस्य दक्षिणा यज्ञास्येभ्यः। ॥ * ॥ कार्यग्रहणमनर्थकं तत्रभवेन 'तम च दीयते। कृतत्वात् ॥ * ॥ -'कार्य भववत् कालात्' इति ॥ (प्रदीपः) एवं तहीति । प्रत्ययविध्यर्थ 'दीयते' इत्यु- (माप्यम् ) कार्यग्रहणमनर्थकम् । पातम्, न स्वतिदेशार्थम् । तेनामिष्टोमे दीयते-आमिष्टोमि कि फारणम् ? तत्रभवेन कृतत्वात् । यद्धि मासे कार्य मासे 'ऋतुयोभ्याय' इति ठम् सिद्ध इति । तदयुक्तम् । 'व्याख्यात. भकमिसेवमादि सिद्धम् । केचिदाहुः-दीयमानस्य भवत्वार भवं तद्भवति, तन 'तम भवः' (४१३५३) इत्येव व्यनान्नः' इति तत्रानुवर्तनात् । तदेवं कार्यग्रहणमेव वार्तिककृता सिद्धम् । प्रत्याख्यातम् । (प्रदीपः) दीयते'कार्यम्' इत्येतयोरर्ययो कालवाचिभ्यो 'प्राग्यवेः संख्यापूर्वपदानाम्' इति वचनाद द्वयोर्वाजपेय. भववत् प्रत्यया भवन्तीति सूत्रार्थः । तन कार्यस भवेऽन्तर्मा. पादेवान प्रत्ययानां सिद्धि मत्वाऽऽह-कार्यग्रहणमिति ॥ योदीयते-द्वैवाजपेयिकमित्यनापि योगविभागाह भवति ॥ (उध्योतः) सूचार्य इति । 'वृत्तिसमतः' इति शेषः ॥ (उयोतः) प्रत्ययविध्यर्थमिति । चो दीयते' इत्यस्या, नन्तर योग्यः, वाक्यमेदश्च । तत्रापे यज्ञाख्येभ्यः' इति वर्वत पति सिद्धिमिति । तत्र भवः' इत्यनेन-त्यादिः ।। ('दीयते'महणाक्षेपभाष्यम्) भावः । प्रत्यास्यातमिति । वस्तुतरतु कत्तुं योग्यसाकृतस्थापि किमिदं भवान् कार्यग्रहणमेव प्रत्याचष्टे, न न्त्यमाध्ये उपसंहारे तस्याप्युठेसः । तत्र भवः' इत्यत्र हि भूधातु कार्यपदार्थत्वेन तत्र तत्रभवत्वामावात्तदप्यावश्यकमेव । अत एवा. पुनीयतेग्रहणमपि। समाधक एवेस्साहुः॥ यथैव हि यन्मासे कार्य तन्मासे भयं भवति, एवं यदपि मासे दीयते तदपि मासे भवं भवति । सयोम द्वैमासिकम्' इत्येतत्तिदिः कार्याशस्य फरम् । कालाही योगविमागे फलान्तरमप्याह-प्राग्वतरिति । एवं 'दयोमा तत्र 'तत्र भवः' इत्येय सिद्धम् । तु न सिध्यति, "दिगोल' रत्सस्य प्रसगाद । अनेन प्रत्यये तु न न सिध्यति । न तन्मासे दीयते । कि तह तुक, अनाहीयवादमाग्दीव्यवीयत्वाचल्याहुः । मासे गते। एवं तर्हि औपन्लेषिकमधिकरणं विज्ञास्यते ॥ (८७३ विधिसूत्रम् ॥५।।।२ भा. ४७) (प्रदीपः)मासे गते इति । 'मासे हीयते' इति नैषा १९७९ व्युष्टादिभ्योऽण् ॥ ५।१।९७ ॥ ऽधिकरणसप्तमी । किं तर्हि ? 'यस्य च मावेन' इति । तत्र (अण्प्रत्ययाधिकरणम्) भवः' इत्यत्र चाधिकरणसप्तमी आश्रिता, 'उपपदविभक्तः कार- (५६७६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) कविभक्तिर्वलीयसी' इति न्यायात् । इह त्वतिदेशसामर्थ्याद्भाव- लक्षणसप्तमीपरिग्रहः । ओपलेपिकमिति । मासेऽतिक्रान्वे ॥ * ॥ अण्प्रकरणेऽग्निपदादिभ्य यद्दीयते तस्य मास औपलेपिकमधिकरणमिति 'तन भवः' इत्यने. उपसंख्यानम् ॥ * ॥ नैव सिद्धमित्यर्थः । कारकप्रकरणे च गौणस्यापि संज्ञा भवती (भाष्यम्) अण्प्रकरणेऽग्निपदादिभ्य उपसंख्यान त्युकम् ॥ कर्तव्यम् ॥ (उद्योतः) नन्नेवमनेमापि सूत्रेण न सिध्यतीलत (प्रदीपः) अण्प्रकरण इति । प्रकरणं-प्रस्तावः ॥ भाह-पेति ॥ यस्य च भावेनेति । मासगमनेन दानक्रिया- अग्निपदादिभ्य इति । आदिशब्दः प्रकारे । तन कचि. कालो लक्ष्यत इति तत्प्राप्तिरिति भावः ॥ कारकविभक्तिरिति । दर्थे कुतश्चिदण्प्रत्ययो भवति । तत्राण्दर्शनमानकृतं सादृश्य- फारकाधिकारपठितसंशानिमित्तका हि विभक्तिः कारकविमतिपदे-माश्रीयते ॥ नोच्यत इति भावः ॥ औपक्षेपिकमिति । उप-समीपे श्लेष: (उयोतः) नन्वैवं सर्वत्रार्थे सर्वेभ्यः प्रत्ययः प्रामोतीत्यत समिति । दीयमानस्य भवत्वेऽपि व्याख्यातम्यनाम्न इत्यस्य तत्र-1 वर्तनाकतुयझेम्पत्यनेन मलपनि दीयते इलावायकवे इसी ·૨૮૪ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (अ.पा.२आ.ऐकागारिकट् चौरे सूत्रे आह-आदिशब्द इति ॥ कचिदर्थे इति । तत्र भाष्य (५६७८ विधिवार्तिकम् ॥ २॥) एक स्पष्टम् ।। ॥*॥ स्वर्गादिभ्यो यत् ॥ * ॥ . (भमिपदादिभ्य उपसंख्यानस्य स्थलसम्भवयोधक भाष्यम् ) (भाष्यम्) स्वर्गादिभ्यो यत्प्रत्ययो भवति । त्रीणीमान्यग्रहणानि-व्युष्टादिभ्योऽण, सम- स्वय॑म् । धन्यम् । यशस्यम् । आयुष्यम् । यस्तदस्य प्राप्तम् ऋतोरण (५।१।१०४,१०५)। प्रयो- (प्रदीपः) स्वय॑मिति । खर्गः प्रयोजनमस्येति ठनि अनम् विशाखापाढादण मन्थदण्डयोः (१०९,११०) प्राप्ते यद्विधिः॥ इति। तत्रन ज्ञायते कतरसिनणप्रकरणे अग्निपदादिभ्य (५६७८ लुग्विधिचार्तिकम् ॥ ॥) उपसंख्यानम् ॥ ॥ * ॥ पुण्याहवाचनादिभ्यो लुक् ॥ * ॥ (उपसंख्यानस्थलनिधायकभाष्यम् ) (भाष्यम् ) पुण्याहवाचनादिभ्यो लुग्वक्तव्यः । अविशेपात्सर्वत्र। पुण्याहवाचनम् शान्तिवाचनम् । स्वस्तिवाचनम् ॥ व्युटादिभ्योऽण् भवतीत्युक्त्वाऽग्निपदादिभ्य (प्रदीपः) पुण्याहवाचनादिभ्य इति । साहयर्याद- श्चेति वक्तव्यम् । अग्निपदे दीयते कार्य वा-आग्नि- भिधाने सिद्धे भेदविवक्षायां प्रत्ययश्रवणनिहत्त्यर्थ लुम्विधानम् ।। पदम् , पैलुमूलम् । (८७५ विधिसूत्रम् ॥ ५। ५ । २ भा. ४९) समयस्तद्स्य प्राप्तमृतोरण, अग्निपदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । उपयस्ता प्राप्तोऽस्यौपवस्त्रम्, प्राशिता | १९९५ ऐकागारिकट चौरे ।।५।१।११३॥ प्राप्तोऽस्य माशित्रम् । प्रयोजनं विशाखापाढादण् मन्थदण्डयोः, (५६७९ सूधपत्याख्यानवार्तिकम् ॥॥) अग्निपदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । चूडा प्रयोजन- ॥ * ॥ एकागारान्निपातनानर्थक्यं मस्य-चौडम्, श्रद्धा प्रयोजनमस्य-श्राद्धम् ॥ ठप्रकरणात् ॥ * ॥ भाष्यम् ) एकागारानिपातनमनर्थकम् । (८७४ विधिसूमम् ॥५।।२ भा. ४८) किं कारणम् १९९३ अनुप्रवचनादिभ्यश्छः ठभूप्रकरणात् । ठञ् प्रकृतः सोऽनुपर्तिप्यते । इदं तर्हि प्रयोजनम्-चोर इति वक्ष्यामीति । इह मा भूत्-एकागारं प्रयोजनमस्य भिक्षो. (छप्रययाधिकरणम्) (५६७७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ॥) यतावत्प्रयोजनं स्यात् 'एकागाराचोरे' इत्येव ॥ * ॥ छप्रकरणे विशिपूरिपदिहिप्रकृते- भूयात् ॥ रनात्सपूर्वपदादुपसंख्यानम् ।। * ॥ (प्रदीपः) एकागारादिति । 'प्रयोजनम् इत्यनेनैव ठमः नारसपूर्वपदादुपसंख्यानं कर्तव्यम् । विशि-गेहानुः इत्यर्थः । एशब्दोऽसहायवाची, असहायं गृहमस्य समुपिषोः (माप्यम् ) प्रकरणे विशिरिपदिशहिप्रकृतेर- सिद्धन्यारसनं निपातनार्य न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ठप्रकरणा- दिति । प्रयोजनम्' इत्यत्र ठप्रकृतस्तेनैवैवागारिकशब्दः सिद्ध प्रवेशनीयम् । पूरि-प्रपापूरणीयम् । पदि-गोप्रपदः प्रयोजन स ऐकागारिकः । सराहामं तु गृहमनेकपुरुषाधिष्ठाना. नीयम् , अश्वप्रपदनीयम् । यहि-मासादारोहणी- न्मोपितुमराक्यम् ॥ ठन् प्रस्त इति । 'प्राग्यतेष्ठम्' इत्यत्र । यम्॥ (प्रदीपा) अनादिति । भनस फेयलस्य पूर्वपदेन | नियमामेतदिखः । भिक्षोरिति। एकामेय यो भिक्षी गृहीते ठप्रत्ययः 'प्रयोजनम्' इसनानुवर्तिप्यते ॥ इदं तहीति । संपन्यागावारसामोत्तरन्तप्रहणम् ॥ (उपोवा) विशिपूरीत्यादि-उबाधनाभम् ॥ माध्ये-- म द्वितीयो, तस्माभिधानं मा भूदित्यर्थः । यद्येतापदिति । गेहानुभयेगगीय मिति । अनुप्रोगनसदस्यानान्तत्वं कुटूहले इति मायः । न च मित्स्यरनिवृत्यर्थ निपातनम् । मिरस्यरस्से- भनभिधानाद्विशोर्न भविष्यतीति नियमाधमप्येतनोपयुज्यते गतिकारवपूर्वसापि' शी न्यापन योध्यन् । 'अस प्रयोजनम् एत्यात् । एतम भाष्य यातिककाराभ्यां निराकरणाव शायते ।। (उपोता) रामप्रसास्थानपरमेर माय, न मिपावन- मात्रनपास्यामपरनिसार-प्रयोगनमित्यनेनेति ॥ गनु न. -- रिति । ॥ इयर्षे प्रलय "माधरामिया निरपापिया.

·वतिप्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः। २८५ ॥ सूत्रामाचे प्रकरणात्कटमा सम्बन्धः स्यादत माह-प्रयोजन (प्रदीपः) भाष्यकारी निपातनं समर्थयितुमाह-इदं मित्यनेति ॥ ननु न चोरोऽप्येकमेव गृह मुष्मातीत्यत आह-तीति । निपातने हि समानकालशब्दः प्रकृतित्वेनाधीयते, एकशब्द इति ॥ एकामेवेति । 'एकागारे चरेद्रामे तत्पुराणं | तस्य च 'आकालः' आदेशो निपात्यते। समानशब्द एकवाची, मुनेतम्' इत्युक्तः ॥ ययन्त वोकैरेव सूत्रकरणे न सात्पर्य- | एककालावाद्यन्तौ यस्यासावाकालिकः।आदिः-जन्म,अन्त:- मित्याह--अनभिधानादिति ॥ अत्रत्यवृत्तिमाध्यविरुद्धत्याह- विनाशः। जन्मविनाशयोश्चाव्यवहितकालत्वादेकालत्वम्। विधी चेत्यादिना । एवञ्च सूत्रारम्भेऽप्यायुदात्तनिपातनं बोध्यम् ।। त्वयमर्थः क्लेशेन प्रतीयत इति निपातनाश्रयणम् । उक्तं च-- धातुसाधनकालानां प्राप्त्यर्थ नियमस्य च । (८७६ विधिसूनम् ॥ ५।।२मा. ५.) अनुबन्धविकाराणां रूट्यर्थे च निपातनम् ॥ इति ॥ १९९६ आकालिकडायन्तवचने अन्ये वर्षादिष्वप्याकालिकशब्दमिच्छन्ति । यस्मिन्नेव काले मध्याह्नादावुत्पत्तिर्येषां तेषां तसिनेव द्वितीयादिदिवससंबन्धिनि ॥५।१।११४॥ विनाशस्तानि-आकालिकानि ।। (निपासनाधिकरणम्) (उड्योत:) भाष्ये-समानकालस्येति । एककालस्साधन्त- (५६८० निपातनानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥१॥) कालत्वविवक्षायामित्यक्षराधः ॥ निपातने हीति । समानकालाना- धन्तो यस्येति निग्रहः । यस्सेत्साधिकारास मत्ययार्थः। अत्र पक्ष ॥ * ॥ आकालान्निपातनानर्थक्यं ठञ् आधुदात्तत्वमपि निपात्यम् , अत: प्रत्याख्यानवार्तिकेन न विरोधः मकरणात् ॥ * ॥ अन्ये इति । समानपदोपादानेन भाष्येऽप्ययमधः सूचितः ॥ (भाष्यम् ) आकालानिपातनमनर्थकम् । “(५६८१ विधिवार्तिकम् ॥२॥) कि कारणम् ? ॥ * ॥ आकालाटुंश्च ॥ * ॥ प्रकरणात् । ठन् प्रकृतः सोऽनुवर्तिप्यते ॥ (भाष्यम् ) आकालाटुंश्च वकन्यः। माकालिकी। (प्रदीपः) आकालादिति । आकालशब्दात् प्रत्ययनि- आकालिका ॥ पातनमनर्यकम्, प्रकृतिमुच्चार्य प्रकृतष्ठञ् विधेय इत्यर्थः । तत्रा. (प्रदीपः) आकालाहश्चेति । आकाल शब्दव्युत्पत्ति: ऽऽवृत्तः कालो यस्यासावाकालः, न ध कालस्यावृत्तिः संभवति- प्रदर्शिता, ततः खार्थे ठन्प्रत्ययः, चकारात् उच्च । अर्थस्तु इति-अयमों भवति-उत्पत्तिकालेन समानो यस्य विनाशकालः । पूर्व प्रदर्शितः॥ एवं हि तस्योत्पत्तिकालो विनाश आत्तो भवति-यदि य एवो. (उयोतः) चकाराष्टुञ्चेति । वञ्च सूत्रप्रत्याख्यानवार्तिक स्पत्तिकालः स एव विनाशकालः । न चोत्पादविनाशयोरेक- रीत्या, भाष्यरीला तु चानिपातन बोध्यम् । निपातनपक्षेऽपि प्रकः । फालत्वं संभवति, निरन्तरविनाशकालप्रतीतिर्भवति । निरन्तरो | रणावअन्तनिपातनसम्मवाद्वित्वफैलं चिन्त्यम् ॥ हि कालो भेदाग्रहणात् स एव कालः' इति लोके व्यवहियते। ततः स्वार्थे ठन् विधेयः । आद्यन्तवचने विषय इति भावः ॥ (अथ भावकर्मार्थाः) (उद्द्योतः) अप्रत्यमाष्यस्य सूतप्रत्याख्यानपरत्वेनाम्याख्याने ( ८७७ विधिसूत्रम् ॥५।१।२ भा. ५१) बीजभूता सूत्रान्तरेणासिद्धि दर्शयति-तत्रावृत्त इति ॥ तत्र १९९७ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः कालस्य मुख्यावृचेरसम्भवाद्गौणी आवृत्तिरित्याह-अयमर्थ इति। समनिशम्दोऽत्रैकपर्यायः । 'एवं हि' इत्यादि स एव विनाशकालः' ॥५1१।११५॥ इत्वन्तमेक वाक्यम् । निरन्तरत्वम्-अव्यवहितत्वम् ॥ नन्वेव प्रत्य. (पतिप्रत्ययाधिकरणम्) थार्थः कोऽत आह-तत स्वार्थे इति ॥ भाद्यन्तवचने विषय (निशाक्षेपभाष्यम्) प्रति । आपन्तयोरुत्पत्तिनाशयोरेक्कालत्ववचने विषये इत्यर्थः । इदमयुकं वर्तते । यदादिकालस्यान्तकालस्ववचने इत्यर्थः। एव हि डी आधुदास- किमत्रायुक्तम् ? स्वञ्चत्युभयमपि सिध्यतीति वार्तिकाशयः॥ यचत्तृतीयासमर्थ क्रिया चेरसाभवति-इत्युच्यते, (निपातनस फलान्तरबोधक भाष्यम्) कथं च तृतीयासमर्थ नाम किया स्यात् ।। इदं तर्हि प्रयोजनम्-एतस्मिन् विशेपे निपातनं (प्रदीपः) वमयुकमिति । सूत्रोपातं वस्तु इदमा करिष्यामि समानकालस्याद्यन्तविवक्षायामिति ॥ परामस्यते ॥ यत्तनृतीयासमर्थमिति । तेन मुल्यम्' अस्य हि-'आधारिसद' इति स्पं निपालते, माधवने आप १ टिस्वामिति । सूत्र 'आयहिादति रिसायन तर टकारष्टि. वयोव ने विशेष विधिते । धमानक लगन्दस्य स्थान प्यमादेशः समान. वार्थ । निपातनग्टननस्यतामिपावनमिति ने टिलापानार कामशब्दार्थमापन्तवोविशेषग दिसा हित्तनिपातनम्नमितिमा ·२८६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.१पा.आ.तेन तुल्यं क्रिया सूने - इत्यनेन क्रमेण प्रकृतिप्रलयार्थी निर्दियौ, तन क्रियाग्रहणं | तयोः साधारणोऽर्थः । एतत् प्रयमवश्यापेक्ष्यम् । तत्र यदा प्रकृत्यर्थस्यैव प्राथम्मात् व्यतिक्रमहेत्यभाषाद्विशेषणं न्याय्यम्, क्रिया उपमानत्वेन विवश्यते तदाऽसावपश्यापेक्ष्यसाधारणधर्मा- एतच्चासंभवादयुक्तमित्यर्थः ॥ ननु तेनेयस्य विविभक्तिकत्वेन धारत्वात् क्रियारूपता हित्वा सत्त्वरूपता प्रतिपयत इति मत्वा क्रियाग्रहणेन कथं संबन्धः? सोपस्कारत्वात् सूत्राणां यत्त. भाष्यकृतैतदुक्तम् ॥ तृतीयासमर्थ क्रिया चेत्सा भवतीलेवं संबन्धसंभवाददोषः ।। (उदोतः) सर्वेषां पदानां साधुत्वादधस्य च तत्त्वाद 'इद- कथं चेति। तृतीया सत्ववाचिनः प्रातिपादिकाद्विधीयते । मयुक्तम्' इति न युक्तमत आह-सूत्रोपातमिति । सूत्रनोध्यवा- किया तुसाम्यरूपत्यादसत्त्वभूता, ततो विशेषणविशेष्यभावोऽसं- क्यास्वरूपमित्यर्थः । ननु 'क्रिया चेत्' इत्येतत्सन्निहितत्वातल्यस्यैव भवादयुक्तः । पाकादयो धमादन्तवाच्याः सत्त्वधर्मसमन्वयात् | विशेषण न्याय्यमिति नेदं सूत्रबोध्यमत आह-तेनेत्यादि । प्राथ. कियाधर्मातीताः, तथा च तत्र कृत्वोऽर्थप्रत्ययाभावः । 'भोक्तुं म्यादिति । तुल्यपदार्थान्वये 'चेत्' ग्रहणं व्यर्थ, तृतीयासमर्थात्तुल्य पाकः' इत्यादी धातुवाच्यक्रियापेक्षस्तुमुन्प्रत्ययः, विभक्तिस्तु | क्रियेत्यर्थे प्रत्यय इत्यर्थेन सिद्धेः । तस्माद्ब्रहणावीयासमा विशे- तृतीयादिः पाकादेः सत्वरूपाश्रया, न क्रियारूपताश्रया । पचत्या. पणमिति परे । विविभक्तिरयेनेति । विरुद्धविभक्तित्वे कथं सामा. वीना तु क्रियावाचिनामप्रातिपदिकत्वादसत्त्वभूतार्थाभिधानाय नाधिकरण्येन सम्बन्ध इत्यर्थः । सोपस्कारस्वात्-अध्याचारादि- तृतीयाद्यभावः । 'कृत्वा हत्वा कर्तु हर्तुम्' इत्यादीनामव्ययकृता । सापेक्षत्वादित्यर्धः ॥ अध्याहियमाणं दर्शयति-पतवृतीयासम- यद्यपि क्रियावाचित्वं, तथा च 'पञ्चकृत्वः कृत्वा' इति कृत्वोऽर्थो-मिति । पत्तिर्भवति, तथाप्यसत्त्ववाचित्वात्तेभ्यस्तृतीयाद्यभावः । प्राति- ननु रोदनेन तुल्यं गायतीत्यादौ सम्भवतीत्यत आह-तृती. पदिकार्थमाने तु प्रयमाया एवोत्पत्तिः। शयितव्यादयो यद्यपि येति ॥ असम्भवादिति । एकस्यैव वस्तुनः सत्वभूतनासत्त्व. क्रियावचनाः, पचकृत्वः शयितव्यमिति फुत्वोऽर्थप्रत्ययदर्शनात, तथापि तत्रोपमानोपमेयभावासभवः। न हि भवति शयितव्येन | भूतत्वयोर्विरोधादित्यर्थः ॥ न पाकादिषु कारकान्वयेन तदर्थस्य तुल्यो देवदत्तः शयितव्येन तुल्यः शुक्ल इति । उपमान हिष्ट-अत आह-पाकादय इति । फारकान्वयस्तु भानुपाच्या क्रियात्वमावश्यकं, लिङ्गसङ्ख्याऽन्वयात्सत्त्वभूतत्वञ्च-इति ते तत्र प्रसिद्धगुणक्रियाहेतुकं भवति, यथा-अस्याश्चन्द्र इव मुखमिति । नापि शयितव्येम तुल्यः शायक इति क्रियावतः क्रियोपमान व मानक्रियायास्तान महणादिति भावः ॥ वस्तुत इद चिन्त्य, शमादाय । तमादाय कृत्वमुच्तु न, कियामहणसामासाध्यस्वे संभवति, क्रियातवतोरत्यन्तभेदात् । क्रियाणामपि भिक्षजाती- दिनचनेऽचि' इत्यादिप्रयोगात् । पतिरतु यथा न प्राप्नोति तपाऽनु. यानां नास्त्युपमानोपमेयभावः-शयितव्येन तुल्यमासितव्यमिति, असन्तभेदार । नास्त्येकजातीयानामपि-शयितव्येन तुल्य | पदमेय पश्यते ॥ नन्वेयं 'भोक्तु पाकः' इति न स्यादत आह- शयितव्यमिति, यथा गौरिव गरिति । येनैव हेतुनको गौस्ते- / धातुवाच्येति । तत्र कृत्वमुच्योक्तार्थग्रहणे मानामावादिति मेवाऽपरोऽपीति क उपमानोपमेयभावः ॥ भावः । कारकान्वयोऽप्येतदादायैवेत्युक्तमेव । किश्च 'उपपदमतिर' इति सूत्रभाष्यरीत्या पाकादियोगे कारकविभक्तिवत् कृत्वसुजादयो मन्वाधारभेदादेकजातीयानामपि भेदाभ्रय उपमानोपमेय- भवन्त्येवेति तत्रैव निरूपितम् । 'तुमुन्न' इत्यपि तत्रैव निरूपितमिवीद मापो भवति, यथा-राशः शयितव्येन तुल्यं देवदत्तस्य शमि-चिन्त्यम् ॥ नन्वेव तददेव इतिः स्यादत आह-विभक्तिस्थिति। राव्यमिति । सापेक्षत्वादन प्रत्ययेन न भाव्यमित्यदोषः। 'पेकयोः' इत्यादिमिस्तस्यैकवाक्यवादित्यर्थः । साध्यत्वाख्यवैज्ञात्येन ननु यदा प्रकरणादिवशादपेक्ष्यं निशोतं भवति तदा प्रत्यय- ] पाकप्रकारकः, सिद्धरवाख्यवैजायेन तद्विशेष्यको बोधो पमन्ताव । प्रसाः । तथा राजशयितन्येन तुल्यं देवदत्तशयितव्यमिसन वस्तुत एफनिष्ठत्वाच प्रकारताविशेष्यतयोर्न स्फुटं ग्रहो बोधे । एक सापेशवाभाव,तथास्थातव्येन तुल्यं गमनं, मन्दत्वात् ; नसेन | 'वेन' इत्यनेनोपस्थापितपाकादिविशेष्यांचे तदन्वयनाथः, मुल्यं गमनं, यहुविकारत्वास-इति, भोतुं पाक इत्यादी च प्रकृत्यविशेष्यान्वयित्वस्योत्सगिक्त्वादिति भावः । एवश्व तृतीयास- शियानिबन्धनकार्यदर्शनातेलपाकेन सुत्यो पृसपाक इत्यादावस्ति मत्व नाम तृतीयान्वितत्वम् । न च तद क्रियारूपे, सहपाया तृतीयाममर्यस्यापि क्रियायाचित्वम्, तत्किमुच्यते-कयं च मपि विमस्यरवेन तदन्वययोग्य एव विमत्त्यर्यान्वयानीकारादिति तृतीयासमपं नाम क्रिया स्पादिति ! अनोच्यते-उपमानीप. | तस्वम् ॥ प्रथमाया इति । तदेकवचनस्येस्पधः ॥ प्रसिद्देति । मेयमारनितमनिपानायता-येनोपमीयते ययोषमीयते अथ न हि देवरचयितव्ययोः साश्यप्रयोजकं गुणावस्तीति भावः । मातिप्रलपारिति । तेन' इति तोपान्चाए पमित्व र ५ भत्तापरवारवाणामध्याहारापेक्षेति माया। सिक्किम प्रतीयोसमपि किंगरसम्मतिपादपति-रोइनेस्यादि रिमधिनता पाठे हो। तीयेषम् । तिनलसदि. -किवासस्वभूमापोरका म माति-मापामादिविवादित RKARIRNपान तावा मिसया । विमटिदेशिरा किया पिम्त्यमिति ने गुपोरनेर खापर माम परसाप विषय गोपन माना शिपायालयानेच साम्याग प्रतीयमामकिपारावर TagNatien-प्रातिपरिणमा तितिः सिसिमित तपणामयामला। । प्रत्ययाना ·वतिप्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः। २८७ क्रियातद्वतोरिति । उक्त एव भावः । अत्यन्तभेदे च सादृश्या. तप इति । चान्द्रायणादि ॥ श्रुतमिति । वेदवेदाङ्गा- भावः ॥ येनैव हेतुनेति । गोत्वादिनेत्यर्थः । एवश देन रूपेणा- | दीनाम् ॥ योनिरिति । याक्षणाब्राह्मण्यां जन्म ॥ ब्राह्मण. भेद पव, न केनाऽपि भेद इति नोपमानोपमेयमाव इति ॥ फारकमिति-शेषपष्टीसमासः। तृजकाभ्यां कतरि' 'कर्तरि ननु म्यक्तिभेदेन तत्रैवाघाप्यरतु-इति ते-नन्विति ॥ च' इसताभ्यां तु कर्तरि या पष्ठी या च तृजकनिमित्ता कर्मणि सापेक्षस्यादिति । नित्यसापेक्षरवे गमकरने च भवत्येव-विष्णोः | तस्या एव समासनिषेधः, न तु शेषषष्ट्याः । न हि सा तृजक- पुत्रवच्छिवस पुत्र इति ॥ तैलपाकेनेति । पमन्ते सिखत्वमाध्य- | संपन्धनिमित्ता । ब्राह्मणव्यपदेशस्य निमित्तमेतदित्यर्थः । खोमयविशिष्टस्य पच्यर्थस बोध इत्युमयरूपताऽस्ति । न च | तप:श्रुताभ्यामिति । नासौ परिपूर्णो ब्राह्मणः । जाति- विरोधः, माझ्यादिप्रामाण्येन वैजात्याये विरोधामावस्यैवाहीकारा- लक्षणेकदेशाश्रयस्तु तत्र ब्राह्मणशब्दप्रयोगः । अत एव च दिति भावः ॥ साधारणधर्माधारस्यादिति । साधारणधर्मान्वयि- | तस्य सर्वासु ब्राह्मणक्रियासु नास्त्यधिकारः॥ स्यादित्यर्थः । परे तु-'अवश्यापेक्ष्यसाधारणधर्माधारत्वात्' इत्यादि गुच्याचारअनुपहताचारः ॥ एतानपीति । गौर. व्याख्या न भाष्यानुगुणा, तृतीयासमर्थत्वस्यैव क्रियात्वामावे हेतुताया | स्वादयो ब्राह्मण्यस्य पुराकल्पदर्शनेनाद्यत्वेऽपि कचित्तदन्वय- माभ्याठामाव । विज्ञ साधारणधर्मान्वयेऽपि यथा तत्र कारयान्वय- दर्शनेन व्याका इति तानपि शब्दार्यान्तर्भूतत्वेनाश्रयन्तीत्यर्थः।। स्वया वतिरपि स्यात् । तस्मादयमत्र भाष्या:-उपमानोपमेयमाव पूर्वे पञ्चाला इति । समुदायरूपारोपादवयवे समुदाय- विषयं प्रकृतं तृतीयासमर्थमुपमान, क्रिया न-इति । तथा हि 'नवे | यत्तिशब्दवृत्तिः, न तु उपात्तार्थत्यागेनार्थान्तराभिधानं शब्दा- तिढन्तेनोपमानमस्ति' इति सन्सूत्रस्थभाष्ये तिइन्तप्रहणस्य क्रियोप- | नामुपपद्यते, शब्दार्थसंवन्धस्यानित्यत्वप्रसमात् । पूर्वादिशब्द- लक्षणत्वादसत्तभूतशयितव्याघनामुपमानत्वमेव न । एवञ्च तेषां | सामानाधिकरण्याचाक्यवत्तियावसायः, समुदायत्तित्वे हि तुल्यादियोगामावाचेभ्यरतृतीयैव न, पामादिपदार्थस्य तृतीयायां- | पचालानां पूर्व इति षष्ठ्या भाव्यम् ॥ तैलं भुक्तमिति । यदा वितस्य सत्त्वमेव, न क्रियात्वं, मालगादिपदार्थस्य चेति ।। द्रव्यसंस्कृते विशिष्टमात्रायुक्तऽर्थे तैलादयो वर्तन्ते तदेषां समु- (समाधानमाप्पम्) दायशब्दत्वम् , एकदेशोपयोगे च यंदा तैलं भुकमिति प्रयोग- नेप दोपः । सर्व पते शब्दा गुणसमुदायेपु | संस्थानप्रमाणनिरपेक्षा जातिसमाश्रयेण वर्तन्त इति-अनु- स्तदावयवत्तित्वमवसेयम् । यदा तु जातिशब्दास्तैलादयस्खदा वर्तन्ते-ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इति । दाहरणमेतत् ॥ शुक्ल इति । खयमशुक्लोऽप्यवयवः शुक्लसमु- आतश्च गुणसमुदाये, दायसंयन्धात्तद्रूपारोपातू शुक्ल इत्युच्यते ॥ एवमयमिति । एवं हाह-- यैव क्रियोपमेये भूयते तस्यामेव ब्राह्मणादिशब्दो वर्तत इत्यर्थः । तपः श्रुतं च योनिश्च एतद् ब्राह्मणकारकम् । ब्राह्मणेन तुल्यमधीते-ब्राह्मणवैदधीते क्षत्रिय इति । अध्ययनक्रि- तपाश्रुताभ्यां यो हीनो जातिमाह्मण एव सः॥ माविशेषणत्वात् 'तुल्यम्' इति द्वितीया नपुंसकत्वं च । माह्मणा- तथा गौरस • शुच्याचारः पिङ्गलः कपिलकेश | ध्ययनेन च क्षत्रियाध्ययनस्य तुल्यत्वसंभवात्सामर्थ्यात् ब्राह्मण- शब्दस्य वृत्तिः-इति-उपपद्यते तृतीयासमर्थस्य क्रियावाचित्वम् ॥ इत्येतानप्यभ्यन्तरान् ब्राह्मण्ये गुणान् कुर्वन्ति । ननु मिन्नकर्तृकयोरध्ययनयोस्तुल्यत्वे आधीर्यमाणेऽन्यः सा. समुदायेषु च शब्दा वृत्ता अवयवेप्यपि वर्तन्ते । धारणो धर्मोऽपेक्षणीयः। कोरेव तूपमानोपमेयत्वेऽध्ययनमेव तद्यथा-पूर्वे पञ्चालाः, उत्तरे पञ्चालाः । तैलं | साधारणो धर्म इति नास्ति धर्मान्तरापेक्षा । उच्यते । शब्दानु भुक्तम्, घृतं भुक्तम् । शुक्ला, नीला, कृष्ण इति । पाता अपि यथा चन्द्र इव मुखमस्या इत्यादी कान्त्यादयः एवमयं ब्राह्मणशब्दः समुदाये वृत्तोऽवयवेप्यपि | प्रतीयते तथाऽनापि सौष्ठवादयः प्रत्येष्यन्ते । ननु चोकं साधारणधर्माधारत्वात्सत्त्वरूपापत्त्या क्रियारूप- (प्रदीपः) सर्व पत इति । उपमानोपमेयभावविषयाः | हानिरिति । एवं तर्हि सामर्थ्याद् भूतपूर्वगत्साश्रयणम्-यस्यार्थस्य शन्दा एतच्छन्देन परामृश्यन्ते ॥ क्रियारूपताऽभूत् स सप्रति क्रियारूपातीतोऽपि सत्त्वभावा- 'यल उभ्यते' इति क. पाठ आभीयमाणेऽन्य इति । 'साश्यं सुन्दरमुपमा' इति मनियुक्तर- २ उपमेये-क्षत्रियोऽधीते इत्यत्र था किया भूयते 'अपीते' इति तस्या- रुपमापदार्थस्य निर्णयात् ब्राधणाध्ययनक्षत्रियाध्ययनयोरुपमानोपमेयत्वे मेव क्रियाया ब्राह्मणशन्दो वर्तते, समुदायेष्वपि च वृक्षाः गन्दा भवयवेष्वपि अध्ययनयोः सुन्दरसाहस्यसम्पादनायान्या साधारणधर्म मामयणीयः स्यात् । वन्ते इति न्यायादित्यर्थः। ब्राह्मण क्षत्रिययोरेदीपमानोपमेयत्वे साधारणधमोऽध्ययनमस्त्येवेति कोन धर्म तुल्यमितीति । क्रियाविशेषगाना कर्मत्वं क्लीवना चेझामयणादिति भामयणीय इति प्रश्नः । ६ उमपि । मलिनेव सूत्रे पूर्व कप तृतीया सम क्रिया स्थात् कियामाचित्पमिति । 'अधीते क्षत्रियः' इत्यसामर्यात्मवृत्तस्य | इति माध्यच्यास्यावसरे समाधानप्रकरणे 'अत्रोच्यते' इत्मनन्द्रर मदीपे उफ- ब्राह्मणशब्दस्य तृतीयासमर्थस्य 'समुदायेपु ष वृताः शन्दाः' इति न्यायेन | मित्यर्थः। क्रियावाचित्वमिति मावा। । वर्तते ॥ भावा.

·२८८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.रा.तेन तुल्यं क्रिया० सूत्रे , । । , पलस्तृतीयान्तशब्दवाच्यः परिग्रहीष्यते । अत एव ब्राह्म (तृतीयासमर्थविशेषणे दोपदर्शकभाष्यम् ) णादयः शयितव्यादयश्च भूतपूर्वक्रियारूपार्थवाचित्वेन तुल्या यदि तर्हि तृतीयासमर्थ विशेप्यते, प्रत्ययार्थी- इति संमति क्रियारूपार्थवाच्यसम्भवाद्भूतपूर्वगतिरभ्युपेयते ॥ विशेपितो भवति । (उद्द्योतः) उपमानोपमेयेत्यादि । एवं व्याख्याने वीज तत्र को दोपः? चिन्त्यम् । एतत्-तपःशुतादि । प्राह्मणकारकम्-माह्मणव्य. तृतीयासमर्थात् क्रियावाचिनो गुणतुल्येऽपि वहारकारणम् ॥ ननु बाहरणलेक्षणाभावे कथं माझणपदप्रयोगोऽत | प्रत्ययः स्यात् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः । पुत्रेण तुल्या आह-जातिलक्षणेति । अयमेव भाष्ये जातिमाह्मणपदस्यार्थः । पिङ्गल इति ॥ (प्रदीपः) अविशेपित इति । एक विशेषणेन गोरादिपदार्था 'न'२।२।६ सूत्रे न्याख्याताः ॥ ननु गौरत्वादि न मानण्यव्यसक, व्यभिचारादत आह-ब्राह्मण्यस्येति । पुराकल्पे वे | द्वयोः सम्बन्धाभावादिति भावः ॥ गुणतुल्य इति । गुणे- तस्प न्यशकवेन दृष्टा इत्यर्थः। माप्ये-अभ्यन्तरान् माह्मण्ये इति। स्तुल्य इति तृतीयासमासः ॥ पुत्रेण तुल्यः स्थूल इति । पुत्रशब्दोऽत्र थुताध्ययननिदेशस्थानादिप्रसिद्धक्रियाऽन्तर्भावण एते सवें ग्राहगशम्दजवोधे प्रकारतया भासन्त इत्यर्थः ।। सार्थमभिदधातीति सम्भवति क्रियावाची ॥ नन्वन्यमान्यशम्दस्य वृत्ती शम्दाधसम्बन्धनित्यत्वहानिरत आइ- (उद्योतः) तृतीयासमास इति । 'पूर्वसदृश-' इत्यनेनेति समुदायरूपेति ॥ 'पूर्व पश्चालाः' इत्यादावारोपगमकमाह-पूर्वा- भावः । श्रुताध्ययनं-मुतमात्रस्याप्ययन-ग्रहणम् ॥ निदेश- दिशब्देति ॥ ननु तेलादीनामवयवावयविसाधारणमातिशम्दत्वात्कथ- स्थान-पित्राधाशायां सितिः ॥ क्रियावाचीति । क्रियापटिता- मिदम् १ अन आह-यदेति ।माना-परिमाणम् ॥संस्थानप्रमाण- वाचकत्वादिति भावः॥ निरपेक्षा इति । अवयवावयविसाधारणा इलः ॥ ननु देवदत्त. वरपचतीति तदनभ्यन्तरक्रिययोरप्युपमादर्शनादार-येयेति । यथा (प्रत्ययार्थविशेषणे दोपभाष्यम्) समुदायत्तस्य तदन्तर्गनयत्किविदययवे तिः, पवमन्यक्रियायामपि अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणम्-यत्तत्तुल्यं क्रिया सधि:,सस्यामप्यभ्यन्तरत्वारोपेणेति माप्याययः । सामादिति। चेरसा भवतीति । दूग्येण क्रियाया उपमाऽमम्मवादिस्पर्धः ।। एवमपि तृतीयासमर्थमविशेपितं भवति । फरिय रियति । ननयोः साहश्येऽथे क्त्यन्तस्याऽस्ययत्वं तभ को दोपः? नस्सार, 'मायागेन तुस्यः क्षत्रियः' इत्यादायिव दन्याभिधानादिति तृतीयासमर्थादनियावाचिनः क्रियातुल्येऽपि पाप्यम् । अध्ययप्रकरणे पारेन, राम्दाविसमावेन च यत्युपात्तस्य | प्रत्यया.मामोति ॥ लिझायनरपित्यसम्भवात् , चादिवर-लाशयः ।। (मदीपः) अस्तु तीति । समानविभक्त्विार प्रधान- साधारणधमाधाररपारसापरूपापायेति । तृतीयाम्यितन | स्वाप प्रत्ययार्थः क्रमपान विशेप्यत इति भावः ॥ किया। TITTERसरि बोयम् । सामप्यादिति । मुण्यक्रिया | तुल्येऽपीति । अग्रोदाहरणमूलम् । फचित पुस्तके यात्रियान्वआदिवायापाः सादृश्यान्रपाऽभावात् । अन्य- | भाप्य एष पठ्यते-स्थूलेन तुल्यः पुनः स्थूलेन तुल्यो सायिनि सरवभूतत्वादिति गापः ॥ अव एपेति । | यातीति । तत्र पुनादयो निदेशस्थानादिभिः क्रियावन्तः गोगगुर पापम नु गाय पिः, साइपगमन्धमूगोगागि- स्थोल्पगगयुषेन पिनादिना स्थीरयेनेय गुणेन तुल्या इति विपक्षा- कापस गोल स्पामगर न मागदादि । सा-यागपि पतिप्रराः। मियामहणं च क्रियायत उपलक्षणं, निधि दिगांगन गोशानामनिदरवार गोगा नात्र, मनिप्रतिपलायास्य-दत्यभिप्रायेण पदयेऽप्यविप्रसनचोदना ।। मस सोरगिदापारिलायः ॥ दायितापादयति । मारा. (दापोवा) प्रधानरयाप्रेति । सनिदितत्वापत्यपि योध्यम् । पशी राह युथम् । 'मम्मी रिपालावा पगम्पराए' से 'पेत्' मारपत्र पति पयाम्पधियोजयितुं पश्यते न भावः । पाटे-सामः अस्मारदिशः । 'बाप्पासाभरार' नारे दियारागुस्साशीन शिपायाखोस्यमा भाई-क्रिया. पारेवापारागारी पाठ गुरु ॥ महापाराने पक्षमा भार-निस्किपेगि। RRR सा गुणगापेमारी tha marathiमामा kiratraiरगुगारमेय. .'मन' से 'गोर छाप' META पर विटारागरप' मोटापा को immenternm R५ . GREATMorni. unitor.nagi .REAmier-an ArtingRTARA Afterrityu YTN पनि त PremERATUITrains rignoranा' mathemat.

·पतिप्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः। ૨૮ भावः।। नेप दोपः। पक्षद्वयेऽपीति ।। पादयेऽपि कियाग्रहण क्रियावदुपलशणमिति तृतीयासमर्थात् क्रियावाचिनो गुणतुल्येऽति पुत्रेण तुल्यः स्थूलः स्यूलेन तुल्यः पुत्र इत्यत्रातिप्रसशोझावनमिति प्रत्ययः प्रामोति-पुत्रेण तुल्यः स्थूलः, पुत्रेण तुल्य पिङ्गल इति। (प्रत्ययायविशेपणे दोपामाययोधकमाप्यम्) नेप दोपः। यत्तनृतीयासमर्थ क्रिया चेत्सा भवतीत्युच्यते यत्तत्तुल्यं क्रिया चेत्सा भवतीत्युच्यते । तुलयाच तुलया च संमितं तुल्यम् । यदि च तृतीयासमर्थ: संमितं तुल्यम्, यदि च तृतीयासमर्थमपि क्रिया, मपिक्रिया, प्रत्ययार्थोऽपि क्रिया, ततस्तुल्यं भवति । प्रत्ययार्थोऽपि फ्रिया, ततस्तुल्यं भवति ॥ (प्रदीपः) अथ वेति । पूर्वोतनैव न्यायेन प्रकृत्यर्थे विशेषिते प्रत्ययार्थोऽपि विशेपित इत्यर्थः ।। । (प्रदीपः) नैप दोप इति । एकस्मिन्नप्यर्थे विशेषिते सामर्थ्यादुभयोक्शेिपितत्वात् ॥ तुलया च संमितमिति । (सिद्धान्तभाष्यम्) सहशामित्यर्थः । यथा सुला परिच्छिनत्ति द्रव्यविशेपम् , एवं यत् किं पुनरत्र ज्यायः? सादृश्येन वस्त्वन्तर परिच्छिनत्तित तुल्यमुच्यते।ततःप्रत्ययार्थे प्रत्ययार्थविशेपणमेव ज्यायः। विशेपिते सामर्थ्यात् प्रकृत्यर्थोऽपि विशेषितो भवति । न यकि कुत एतत्? यया क्रिया तुल्या भवतीति सामर्थ्यात् क्रियावाचिन एव प्रत्ययो एवं चैव हि कृत्वाऽऽचार्येण सूत्रं पठितम् । विज्ञायते । न च क्रियाशब्देन कियायान् गृह्यते, मुख्यार्थ- वतिना सामानाधिकरण्यं कृतम् ॥ संभवे गौणग्रहणस्यायुतत्वात् । न च स्थूलेन तुल्यः पुन (प्रदीपः) किं पुनरिति । उकदोपपरिहाराइयोरपि इत्यादी क्रिययोस्तुल्यत्वप्रतीतिः, क्रियापदानुपादानात् । अत | प्रशस्यत्वादन्यतरप्रकर्षविषयः प्रश्नः॥ वतिनेति वितिशब्देन एव न पुंनादेः क्रियावत्यप्रतीतिः। स्थूलेन तुल्यो यातीत्यनापि | वत्सर्थ उच्यते । तेनीयमयः-प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे वाक्याघ्याहा. न किया तुल्या, स्थूलेन यस्तुल्यः-स्थौल्येन गुणेन स यातीत्य-रेण समर्थनीयम्, 'वेन' 'क्रिया' इत्यनयोः पदयोर्भिनविभक्ति- विगमात् । यदा तु स्थूलेन तुल्यं यातीति कियातुल्यस्ववित्वात् । 'तुल्यं "क्रिया' इत्यनयोस्तु पदयोरेकविभक्तिकत्वात् वक्षा तदा पतिर्भवत्येव-स्थूलवद्यातीति ॥ श्रुत्यैव सामानाधिकरण्योपपत्तिः ॥ अन्ये तु-वतिप्रत्ययेनैव (उद्द्योतः) सामध्यांदुभयोरिति । अत्यन्तभेदे उपमाया | सामानाधिकरण्यं व्याचक्षते पतिर्भवति स च क्रियावाची । असम्भवादिति भावः ॥ नन्वध्ययनादि न तुलया समितमत | एवं च क्रियाया तुल्यायो वतिर्भवतीत्यर्थः सपद्यते । आह-यथेति ॥ क्रियावाचिन एवेति । क्रियोपैमानत्वयोग्या (उद्द्योतः) आतिशायनिकोपपत्तये आह--उदोपेति ॥ धैवाचिन एवेत्यर्थः । क्रियात्वलामे दृढतरमानाभावात् ।। एव हि । ननु सूत्रे वतेविधेयतया खरूपपरत्वेन कथ क्रियापदेन सामानाधि- प्रागुतातिप्रसङ्गोऽपि नेत्याह-न च स्थूलेनेति ॥ क्रियावानि- | करण्यमत आह-वतिशब्देनेति । 'तुल्यम्' इति च सूत्रे प्रथमान्तं सडी वाले नातिसम साह-अत एवेति । पिy• सामान्ये रासनम् । 'चेस्युचरन्तु पूचरपई तुरेधेनेति नुपादानादेवेत्यर्थः । निदेशस्थानादयो न पुत्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्त- | बोध्यम् । अन्ये विति । अध्याहारसापेक्षत्वमत्रारुचिः ॥ मिति भावः ॥ ननु क्रियापदोपादाने तीतिप्रसङ्गः स्यादत आह (प्रत्ययार्थविशेषणे फलान्तरकथनभाष्यम् ) स्थूलेनेत्यादि । 'स्थौल्येन गुणेन' इति तुल्यपदान्वयि ।। अपि च यतेरव्ययेपु पाठो न कर्तव्यो भवति । (तृतीयासमर्थस्य विशेषणे दोपाभावबोधकभाष्यम्) क्रियायामयं भवन् लिङ्गसंख्याभ्यां न योक्ष्यते ॥ अथ वा पुनरस्तु-यत्तत्तृतीयासमर्थ क्रिया चेत्सा (प्रदीपः) अपि चेति । प्रलयार्थविशेषणपक्षे मुख्या क्रिया भवति-इत्येव । साध्यमानखभावाऽखत्वभूता सभवति । तस्या वतिर्विधीयमानो ननु चोक्तं प्रत्ययार्थोऽविशेपित इति । विनाऽपि गणपाठेनाव्यसज्ञा प्रतिपद्यते । 'यत्तव्येति लिङ्ग- तत्र को दोपः? सख्यानुपादानातू-तदव्ययमिति अव्ययलक्षणं, गणपाठस्तु प्रप- । न पुत्रादेरिति । पुत्रेण तुल्य स्थूल इत्यादौ क्रियाया अनुपादानान १ क्रियाया प्रकृत्यविशेषणत्वात्ययाविशेषणस्वरुपपद्यस्य प्रशस्यत्वे. क्रियावखप्रतीतिरिति भावः ।। ऽपि प्रत्ययाविशेषणत्वपक्षे भाष्यकृदर्शितपक्षपातं स्पष्टपति-सेनायमर्थ ननु क्रियावाचिनः मत्यमोत्पत्तावपि 'ब्राझणवत्' इत्यादी ब्राह्मणशब्दा- इत्यादिना ॥ दिमत्ययो दुम इलत माह-मियोपमानरखयोग्यावाचिन इति । ५ प्रत्ययाविशेषणपधे छापवमच्याह-माम्यकृत-अपि चेति । । ननु सर्व ते शम्दा गुणसमुदायेषु वर्तन्ते-नाक्षणादयः । सदरपत्र. ६ वरव्ययेषु पाटो न कर्तव्यो भवतीत्येतदुपपादयति-प्रत्यार्थविशे- शब्दोऽपि गुणसमुदाये वृत्तयेत् निदेशस्थितावपि पुत्रशब्दस्य वृत्तिरिति | पणेति । क्रियायो बतिप्रत्ययस्य विधानेन भत्ययार्थस्य प शारदोषे मुख्यत्वेन क्रियावाचित्व तस्य । तथा च 'न क्रियावत्यप्रतीतिः' इति कथं सगम्छेत । क्रियावाचित्वमेव पतिप्रत्ययान्तस्य शब्दसति लिङ्गसंस्पाभ्यां योगाभावातस्य सदाह-निदेशस्थानादय इति ॥ अध्ययच सम्ममिति न तदर्थ गणे वविमलयस्य पाठ भावश्यक इति भावः । ३७पा.च.

·२९० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१ पा.रा. तत्र तस्येव सूत्रे - . वार्थ इति भाष्यकाराभिप्रायः । क्रियामानं चेह पतिनाऽभिधी- | सेव वतिरिति बोध्यम् । अनेन च क्रियावदुपलक्षणत्वपक्षो दुष्ट इति- यत इति तद्विशेषप्रतिपत्तये क्रियापदप्रयोगः। प्रकृत्यैर्थविशेषण- | बोधितम् । अत एव अध्येतृप्रामणतुभ्योऽसौ क्षत्रियोऽध्येोत्यादावपि पक्षे तु-भूतपूर्वगतिर्वाऽऽश्रयणीया, क्रियाग्रहणेन वा क्रियावत न यतिरिति बोध्यम् ॥ ननूत्तरसूत्रविहितवत्यन्तस्य सशर्थ पाठ उपलक्षणे क्रियाद्वारक क्रियावतः सादृश्यमाश्रयणीयम् । तत्र आवश्यकोऽत आह-उत्तरसूनेणाऽपीति ॥ गत्यन्तरसम्भवे भूतपूर्वाश्रयणमयुतम् । द्वितीये तु पक्षे- क्रियावान् प्रत्ययार्थ. स्यात्-ब्राह्मणेन तुल्योऽध्येतेति । तथा (८७८ विधिसूत्रम् ॥ ५॥२ मा. ५२) च लिङ्गसख्यावदर्थाभिधायित्वादव्ययसज्ञार्थो वतेः पाठः कर्तव्यः स्यात् । पासामर्थ्याच सत्त्वयाचित्वेऽव्ययसज्ञा- | १९९८ तत्र तस्येव ॥ ५।१ । ११६ ॥ प्रवृत्तिः । तदेवं स्थितमेतत्-प्रत्ययार्थविशेपणं किया। (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) ब्राह्मणेन तुल्योऽध्यवेत्येवमादौ क्रियावतो. सादृश्यं विवक्षितं न तु किमर्थमिदमुव्यते? न तेन तुल्यं किया चेद्वति।' क्रिययोरिति प्रत्ययाभावः । उत्तरसूत्रेणापि वविहितस्यास- (११५) इत्येव सिद्धम् ? स्वभूतार्थाभिधायित्वम् , इवशब्दस्येव । 'तदहम्' इत्यनेनापि (प्रदीपः) किमर्थमिति । 'तुल्याङ्कः' इति या तृतीया क्रियाया पतिर्विधीयत इति तदर्थोऽप्यव्ययेषु वतेः पाठो न तयैवेवयोगे सर्वविभक्त्यर्थी कर्तव्यः॥ व्याप्ताः । यथा-ब्राह्मण इवाधीवे, ब्राह्मणेन तुल्यमधीते। ब्राह्मणमिव पश्यति,ब्राह्मणेन तुल्यं पश्यति । (उद्योतः) मुख्या क्रियेति । उपमेयभूतेत्यर्थः॥ नन्वेव | ब्राह्मणेनेवाधीतं, ब्राह्मणेन तुल्यमधीतम् । ब्राह्मणायैव वैश्याय वतेरेव क्रियार्थत्वे क्रियापदप्रयोगो न स्यादत आह-क्रिया- | ददाति, ब्राह्मणेन तुल्यं वैश्यग्य ददाति । ब्राह्मणादिव वैश्यादधीते, मानञ्चेति ॥ ननु प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षेऽप्यनया रीत्याऽव्ययत्वस्य | ब्राह्मणेन तुल्यं वैश्यादधीते । ब्राह्मणस्येव क्षनियस्य खं, ब्राह्मणेन सुलभत्वात्कथं प्रत्ययाविशेषणपक्षे साधकरवेनास्योपन्यासोऽत आह- तुल्यं क्षत्रियस्य खम् । ब्राह्मण इव क्षनिये वर्तते, ब्राह्मणेन प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे स्विति ॥ भूतपूर्वगतिरिति । प्रकृत्य- | तुल्य क्षनिये वर्तत इति । तन तृतीयया पछीसप्तम्यर्थस्य व्याप्त- थस्येव प्रत्ययास्यापि सप्रत्यक्रियारूपस्य-भूतपूर्व क्रियारूपस्य ग्रहण | त्यात् तृतीयान्तादेव पूर्वेण प्रत्ययो विधास्यते, क्रियाग्रहणं च स्यादिति नियमेनाव्ययत्वासिद्धिरिति भाव. ॥ अत्र पक्षे दोपान्तर- | न करिष्यते, य एव चार्थो मधुरायामिव पाटलिपुने प्राकारा मप्या-त्यन्तरेति । परे तु-प्रत्ययाविशेषणेऽपि प्राह्माण- इति स एव मधुरया तुल्याः पाटलिपुने प्राकारा इति । तथा पदधीत इत्यत्रै स्यात्, न तु नृत्यवगमनमित्यादौ, गमनपद- | देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य शुक्ला दन्ता., देवदत्तेन तुल्या यज्ञदत्तस्स वाच्य सरवरूपत्वात् । तसात्तत्रापि व्याख्यानेग, स्वरित- शुक्ला दन्ता इति । मधुराशब्देन च तदवयवाः प्राकारा उच्यन्ते, पाठायेण या भूतपूर्वसापि ग्रहणमावश्यकमिति वदन्ति । तन्न । देवदत्तशब्देनापि दन्ता इति प्रश्नः॥ अस्तिक्रियाऽध्याहारेण तत्रापि क्रियाया एव तुल्यत्वादिल्याशयाव ॥ (उद्द्योतः) ननु तृतीयासमाक्रियातुल्यत्वे तेन प्रत्ययः, अनेन द्वितीये स्विति । क्रियावदुपलक्षणत्वमिति पक्षे इत्यर्थः । क्रिया- | तु द्रव्यगुणादितुल्ये पाठ्याचन्तादिति कथ तेन सिद्धि.१ अत आह-तु. वान्प्रत्ययार्थ. स्यादिति । क्रियावता क्रियावत एव सादृश्यसम्भ- | ल्यायरितीति । इवयोगे ये सवें विमत्यर्थास्ते तुल्ययोगे 'तुल्यार्थ.'- मादिति भावः ॥ पाठः कर्तव्यः स्यादिति । यद्यपि शम्दशक्ति- इति तृतीयया व्याप्ता.-सम्बद्धा इत्यन्वयः॥ यथेति । ब्राह्मण इवा- समावेनेद परिहतुं शक्य, तथाऽपि तद्घोतनामेव पाठः कर्वव्य | धीत इत्यादितोऽपि प्राक्षणेन तुल्यमधीत इत्यादित इव ब्राह्मणकर्ट- प्रत्याशयः ॥ न तु क्रिययोरिति । मस्तिक्रियामादाय तु भव- | काध्ययनतुल्यमध्ययनमित्यादिक्रमेणैव बोध इत्यभिमानः ।। पूर्वेण त्रियामात्रमिति । पथा एयामास इत्यादी विशेषत्रियावाचिनः परः पणपहिरिययोरत्र सादृश्य म विवक्षितमिति न मस्यय इति भावः । सामान्यक्रियावधनस्य 'अम्' धातोः प्रयोगः क्रियतेनत क्रियाविशेषवचनस्य ५ अनया रीत्येति । तत्पधेऽपि हि क्रियावावपादानणादिगन्दाला प्रयोगः । तदा ने क्रियाधारित्वेऽपि तस्य सामान्यक्रियावादित्वमिति | प्रत्ययविधानादिशिष्टस्य दियाघाचित्वादग्ययत्वमितियेत्यर्थः। रिशेपानाय क्रियापदप्रयोग भावश्यक इति भावः । इत्यत्रैप स्यादिति । निसल्याइन वयादसत्वरूपत्वादम्पयस्वमिति प्रत्यविशेषणपरिवति । प्रकृत्याविशेषणे हि 'यत्तनृतीया शेषः । गमनपदस्य सत्यरूपार्थवाचकत्वेन यथा सिक्ष्याभ्यामन्यया भव्य- एम क्रिया पेरण' इत्यर्थकरणेऽपि तृतीयासमर्थस्य प्राण्यादिशब्दस्य | यस्खामायम, तमा नवदिति पतिमत्ययान्तस्यापि सत्यरूपत्वेनाव्ययस्वं म विषावाविमा भूतपूर्वगतिरामपण्या । ताप समति क्रियावाचि- स्यादिति तदय प्रत्याविशेषणपक्षेऽपि गणपाट भावश्यक इति माया । स्वाभावाचाम्पपलमिति तब पाटो गणेभावश्यक इति गौरवम् । •मल्पयाविशेषणपश्मपि मृत्यबदमनमियादी मातदोषस्य परिहार दिमापन किपायन उपयोरि रियावाचित्यामा ऐति गगपाउ भाव. माद-अखिक्रियाम्याहारेणेति । मृत्यगम्दस्य मुखपत्रसचापा बक्षणया पनि मा. नामगिपरे बने पाठेप किपायाचित्लामावास्वपम नृत्यकर्नुकसत्ताया उपमानत्व, गमनपर्मु पयसाया उपमेयत्वमिसाधा। संशामिति । अध्ययशार्थ धगणे पाठ ग्यवर वाद-पाठसामोति। समिमान इति । मामण वाशीत-मारणेन सुक्ष्यमधीय इत्यत्र •विशेषपणे शामप्यार-माल नुस्य इस्लादि। अमिन् | MIRR मारिशेषणतयानुस्यास्यविशेम्पतया यो वनडर हिपरिपार साविस र वामनपामिरे । 'सीमन मोने विमा यातायाकिमिमान विमाना। ।

·पतिप्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः । २९१ - प्रत्यय इति । अ एव 'पूर्ववस्सनः' इत्यादी पञ्चम्यन्नार्थवादतिर्वि- सूत्रद्वयमुचारितमिति भाप्यकाराभिप्रायः । तनैकेन सूत्रेण धीयते ॥ न फरिप्यत इति । अतिप्रसङ्गरावनभिधानास्परिहरणीय | खलक्षणविहितपष्टीसप्तम्यन्ताद्वतिर्विधीयते, द्वितीयेन तु इवश- इल्पः ॥ ननु प्राकारादीनां मधुरादिभिः कथं तुल्यत्वमत माह- ब्दयोगे 'तस्स'इत्यस्यार्थे 'तम्र' इति सप्तमी विधीयते । सप्तम्या मधुराशब्देन चेति ॥ पष्टी मा बाधि इति तस्येसनेन प्रतिप्रसूयते । महाविमापाऽधि. (सूनप्रयोजनयोधकभाष्यम्) काराद्वा पष्ठी न थाध्यते ॥ न सिध्यति। (उद्योतः) माध्ये-तृतीयासमांचन प्रलय वत्सास- तृतीयासमयांतत्र क्रियातुल्यत्वे प्रत्यय इत्यर्थः । तदेवाइ-यदाऽन्ये- तृतीयासमर्थात्तन प्रत्ययः-यदाऽन्येन कर्तव्यां नेति॥ क्रियाम्-तरसदृशीमित्यर्थः । तदाह -पूर्वसूने इत्यादि। क्रियामन्यः करोति तदा प्रत्यय उत्पाद्यते । नन्विवयोगेऽपि 'तुल्याथै --' इति तृतीया मुलभा, मतः 'तत्र तस्य' न च काचिदिवशब्देन योगे तृतीया विधीयते । इति व्यर्थ, 'टेन' इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धरत आह -धोतकत्वादिति। ननु च सप्तम्यपि न विधीयते । समभिन्यातस्यैव तदर्धकवेति भेदाभाव इत्यर्थः । व्यतिरेकहेतु- एवं तर्हि सिद्ध सति यदिवशब्देन योगे सप्तमी- | रिति । भेदनिवन्धनषष्ठयादिहेतुरित्यर्थः । अपरे तु-स्वादियदनन्तर- समर्थाद्वति शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्य:-भवति- मुपाचस्तगतोपमानत्वस्य, सद्गतसाधारणधर्मसम्बन्धस्योपमानोपमेय- भावसम्बन्धस्स च बोधकः । एक्य 'चन्द्र इव मुखम् इत्यत उपमा- इवशब्देन योगे सप्तमीति । नचन्द्राभिन्नमाझादकं मुखमिति धीः । एवञ्चेवास्योपमानत्वस्य विशे- किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? पणतया चन्द्रादेव विशेष्यतया न तत्रोपपदविमतिरिति वाचकत्वेऽपि 'देवेष्विव नाम, माह्मणेष्विव नाम' एप प्रयोग न दोषः । तदुक्क भाष्ये न च काचिदिवशब्देन योग इति । उपपन्नो भवति ॥ तदर्भनिरूपितसम्बन्धे इत्यर्थः। एवञ्च बोधभेदायेद सार्थकमिति भावः। (प्रदीपः) न सिध्यतीति । पूर्वसूने अवश्यं कर्तव्यं एतच्च 'न च' इति चेन सूचितम् । वेन यस्य प्रयोजनान्तरत्व सूचि- क्रियाप्रहणं 'गवा तुल्यो गवयः' इत्यादी प्रत्ययनिवृत्त्यर्थ, तस्मिन् | तम् । द्रव्यगुणादितुल्यार्थमिदमित्यपि 'यदाऽन्येन' इत्यादिनोक्तम् । क्रियमाणे गुणद्रव्ययोस्तुत्यत्वे प्रत्ययो न प्राप्नोतीति पष्ठीसप्त- इवास्योपमानविशेषणतयोपमानस्सोपमेयेऽभेदान्वयेनोपमेयसमाने म्यन्तादिवाथै वतिर्विधीयत इत्यर्थः । इक्शन्दश्च द्योतकत्वान | षष्ठीसप्तम्यौ स्त एवेति तात्पर्यम् ॥ एतदाशयानभिज्ञ पकदेशी व्यतिरेकहेतुः-गौरिव गवय इति । यथा चशब्द-'धवच शकते-ननु चेति ॥ सिद्धान्त्येकदेश्याह-एवं तीति । अन्यथा खदिरश्च' इति । तुल्यशब्दस्तु पाचकत्वादुपमाने व्यतिरेक- स्वार्थनिरूपितसम्बन्धे षष्ट्या अपि दुर्लभत्वाच्छयोत्तरयोरसङ्गतिः, न हेतु:-देवदत्तेन तुल्यो देवदत्तस्य तुल्यः इति वा । तन दन्त- | हि भवति चन्द्रस्यैव मुखमिति । 'देवेविव' इत्यस्योपमेयं नामेतीति प्राकारादिसम्बन्धोपजनितपष्ठीसप्तम्यन्तादिवार्थेऽनेन प्रत्ययः। | भाष्यार्थमाहुः । कैयटव्याख्या तु चिन्त्या ॥ अथ कैयटाक्षराणि ननु 'इव' इत्येव सूत्रमस्तु, पूर्वसूनाच 'तेन' इत्यनु- | व्याख्यायन्ते-यथा चशब्द इति । इतरसमुच्चयवान्धवस्तथा वर्तिप्यते, तदनुरत्या च शेषविषये सर्वा विभकय इव- खदिर इति बोधादिति भावः ॥ वाचकत्वादिति । सत्वभूता- शब्दप्रयोगे उपमानाद्भवन्तीत्यनुमास्यवे-इत्याशझ्याह-न च | वाचकत्वेन विशेष्यत्वादित्यर्थः । नन्वेवं कथ पष्ठयाद्यम्तादिवाथै काचिदिति । अयमर्थः-इवशब्दस्वावदसत्त्ववाचित्वान्न | प्रत्ययोऽत्त आह-तत्र दन्तेति । अय मावः-वाक्ये प्राकारादि- व्यतिरेकहेतुरिति तद्योगे लक्षणेन तृतीया नास्ति, नापि तद्योगे | पदाध्याहारेणैव बोधः । प्राकारयोरेव च सादृश्यम् । वृत्तौ तु मधुरा- शेषविपये ज्ञापयितुमिष्टेति हित्वा तृतीया विभक्त्यन्तरमा दिपदाना तत्सम्बन्धिप्राकारादी लक्षणेति । श्रितम् ॥ ननु चेति । तत्र यथा शेषविषये ज्ञापकात्सप्तमी ननु 'तुल्याथै :-' इति सूत्रमरत्येवेत्यत आह-इवशब्द इति । भवति-एवं तृतीयाऽपि भविष्यतीति भावः ॥ एवं तहीति । | असत्ववाचित्वादिति । थोतकत्वादित्यर्थः । एवञ्च तयोगे न सत्मा- तृतीयाऽनुवृत्त्यैव इवयोगेऽस्मादेव ज्ञापकादनुमिततृतीयान्ता- | तिरिति मावः ॥ इष्टेतीति । किन्तु प्राकारादिजनितव्यतिरेके एव षष्ठी द्वतौ सिद्धे तनेति सप्तमीनिर्देशो ज्ञापयति-'शेषविषये भवति- इष्टेति भावः। शेषविषये-प्राकारादिजनितसम्वन्धे क्रियासम्बन्धा. इवयोगे सप्तमी' इति । तृतीया तु नेष्यत इति नासौ ज्ञाप्यते ॥ भावात्सप्तम्यप्राप्तैरिति भावः ॥ देवानामिति । देवानां नामवेत्यर्थः । देवेष्विति। देवानामिवेत्यर्थ । नन्वसति प्रयोजने ज्ञापकं | नन्वसतीति । आधारस्याधेयद्वारैव क्रियाऽन्वय इति नासामय॑म् । भवति । अस्ति च सप्तम्युपादानस्य प्रयोजनं-मधुरायामिव | परे तु-अधिकरणसप्तम्यन्तात्प्रत्ययो नेष्ट एव भगवतः । उपमानमधुरा- मधुरावत्पाटलिपुने प्राकार इत्यादौ प्राकाराद्याधेयापेक्षाधिकरण- | सम्बन्धिप्राकाराभिन्न. पाटलिपुत्रसम्बन्धी प्राकार इत्यैव बोधः। भव. विहितसप्तम्यन्तात्प्रत्ययविधानम् । किं च ज्ञापकात्सप्तम्यनु- | तीवयोगे सप्तमी' इत्यस्योपमानविशेषणे उपमेयविशेषणे चेत्सर्थः । मानेऽधिकरणसप्तम्यन्ताद्वतेरनुत्पत्ति. स्यात् । एवं तर्हि तन्त्रेण एवन-आवृत्तिथैव । देवेष्विवेत्सस्स-देवेषिव मनुष्येषु नामे- १ अत एव-तृतीयया सर्वविमत्यर्थाना व्याप्तत्वादेव । र तेन तुल्यमिति सूत्रे क्रियामहणाभावे पुरण नुस्य स्थूल बल्लादावपि पति प्राप्नुयात्तपरिहारमाह-अतिप्रशास्त्विति । .

·२९२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.१पा.आ.उपसर्गाच्छन्दसि सूत्रे त्यर्थः । महाविमापाऽधिकारादेत्यपि चिन्त्यमेव, तस्यास्तद्धित- वृत्तादिक इत्यर्थः । निश्चितवलाधान इति । निश्चितस्वार्थ- प्रत्ययान्वयित्वादित्याहुः ॥ | स्यान्ययोगनिदृत्त्यर्थ यलाधानम्-पुनरुपादानेन निधयनमि- त्यर्थः । यदा राज्ञः शियन वृत्त प्रसिद्धमेवान्यनित्यर्थ पुनरुपादी- (८७९ विधिसूमम् ॥ ५। ३।२ मा. ५३) यते-'राजानमेतदहति वृत्तं न त्वराजानम्' इति तदाऽर्थवदेतर १९९९ तदहम् ॥ ५। १ । ११७ ॥ सूत्रम् । यदा रकमेव वस्तु अवस्थाभेदपरिकल्पितभेदमुपमानो. पमेयत्वेन विवक्ष्यते तदा नार्थोऽनेन योगेन। तथा च इवशन्द- (सूत्राक्षेपभाष्यम्) | स्यापि प्रयोगो दृश्यते-राजेवायं राजा युध्यते' 'वैयाकरण किमर्थमिदमुच्यते न 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इवायं वैयाकरणो ब्रूते' 'त्वमिव त्वं युध्यख' इति । तथा (११५) इत्येव सिद्धम् ? 'सदृशस्त्वं तवैव' इति ॥ (उद्द्योतः) सामान्यस्य विशेपानालिङ्गितस्याभावादाद- प्रदीपः) किमर्थमिति । इह क्रियाग्रहणमनुवर्तते तेन द्वितीयान्तादहणस्य क्यों कियायां पतिर्विधीयते-राजानमर्हति प्रसिद्ध विशेपेति ॥ राजवदयमिति । पृथुकर्तृकयर्वनं पृथुराजयो- वृत्तं, ब्राह्मणमर्हति वृत्त, राजवर्तते, ब्राह्मणवर्तत इति । तत्र | ग्यमित्यर्थः । न तु सादृश्यमिति । तदुक्त- 'राज्ञा तुल्यं वर्तते' इति विप्रहाश्रयेण पूर्वेण वतिः सिद्धः । 'युक्तमौपयिकं राज्ञ इत्यर्थस्य निदर्शनम् । राजानमर्हति छनमित्यादौ कियाऽनुवर्तनात् प्रत्ययेन न भाव्यम्। उपमानाविवक्षायां तदह मिति पथ्यते ॥' इति ॥ राजववृत्तमस्येत्यादावपि 'तत्र तस्येव' इति सिद्धो पतिः। 'तेन चिच्छेद कृतहतवदित्यस्याऽपि-कृतहस्तयोग्यमेतदीयं छेदन- तुल्यम्' इत्येतत्तु चोदकेनोपलक्षणायोपात्तम् । इह तर्हि 'राज- | मिति बोधः । एवञ्चाऽयमपि कुशल इति फलति ॥ नन्वारमाहीयामि- वर्तते राजा' इति भेदाभावादिनिबन्धनसादृश्याभावादप्राप्तो | त्यत्रात्मपदेन क्रियाग्रहणेऽसङ्गतिं मत्वा आह-द्वितीयान्तेति । पतिरनेन विधीयते । अत्रापि राजत्वेन प्रसिद्धा ये पृथुभरत- | द्वितीयान्तवाच्याधस्यात्मपदेन ग्रहणमिति भावः ॥ भहतेरिति । मई. भगीरथादयस्त इदानींतनानां राज्ञामुपमानानि-इति सिद्धो पति- | धातोश्च योग्यतानिरूपकत्वमर्थः । तत्र धृत्तस्य कर्तृत्वम् , प्राङ्गणस्य रिति प्रश्नः॥ | योग्यताश्रयत्वात्कर्मत्वम् ॥ ननु सर्वेणापि स्वयोग्यकियाकरणादी- (उद्दथोतः) ननु पूर्वसूत्रवदक्रियार्थमेतत्स्यादत आह-इ- | शप्रयोगो निष्फलोऽत उक्त-निश्चितबलाधान इति ॥ तम्याचठे- इति । द्वितीयान्तादईमित्यर्थे प्रत्ययो भवति, यदुई सा क्रिया चेदि- | निश्चितस्येति ॥ तदेवोपपादयति-यदेति ॥ तदा नार्थ इति । त्यर्थः । अहमिति पचायजन्तम्। राजानमहतीत्यादे-राजनिष्ठयो- | तदुक्तम्-- ग्यतानिरूपकत्वको तद्वत्तमिति बोधः । एवं तर्हि अर्हणक्रियाकरीपत्तं 'तदह मिति नारब्धं सूत्रं व्याकरणान्तरे । भवति । एवञ्च राजवृत्ततुल्यमेतद्वृत्तमिति फलति । तदाह-राज्ञा सम्भवत्युपमानापि भेदस्य परिकल्पनात् ॥' इति । तुल्यमिति । राजवृत्तेन तुल्य वर्तनमित्यर्थः ॥ क्रियाऽनुवृत्तेः इदं चिन्त्यम् । 'स्वमिव स्वम्' इत्यन द्वितीयसदृशग्यवच्छेदप्र- फलं दर्शयति-राजानमिति । राजवद्वृत्तमस्येत्यादौ तृतीयासमर्थ- | तीतिरेव, न तु सादृश्यमिति सूत्रभाष्यकृतोरभिप्रायात् ॥ खामावाद्वृत्तपदास्याक्रियात्वाच्च 'तेन तुल्यम्' इत्यस्यामाप्राइ- तन्न तस्येवेति ॥ शकते-इहेति ॥ राजपदद्यमप्येकस्यैव वाचकं, (८८० विधिसूत्रम् ॥५।१।२ आ. ५) -मेदाभावादिति ॥ (फलसमर्थकभाष्यम्) २००० उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे न सिध्यति । तृतीयासमर्थात्तत्र यदाऽन्येन कर्तव्यां क्रिया- ॥५।१।११८॥ मन्यः करोति तदा प्रत्यय उत्पाद्यते । (अर्थग्रहणाक्षेपमाष्यम्) इह पुनर्द्धितीयासमर्थादात्मास्यां कियायाम अर्थग्रहणं किमर्थम्? ईतिकर्तरि निश्चितवलाघाने प्रत्यय उत्पाद्यते न 'उपसर्गाच्छन्दसि धातौ' इत्येवोच्येत ॥ प्रालणवद्वान् वर्तते । एतत्तं ब्रामणमहतीति ॥ धातुचे शब्दः, शन्दे फार्यस्यासंभवादथें कार्य वि. (प्रदीपः)न सिध्यतीति । यदा राजशब्दः सामान्यव-शास्यते । चना, प्रसिद्ध विशेषविषयो या 'राजवदयं वर्तते पृथुः' इति तदा का पुनर्धात्वर्थः? सारश्याभावाद्ववेरप्राप्तिः । तथा 'चिच्छेद फतहस्ववत्' इति क्रिया ॥ पृहस्वमर्हति दनमित्लाईणं गम्यते न तु सादृश्यम् ॥ आ (प्रदीपः) अर्थग्रहणमिति । धातापित्यैव धात्वर्थो स्मायामिति । दितीयान्तवाच्यस्यायस्यात्मनोऽर्हा या क्रिया लभ्यत इति भावः॥ धातु शब्द इति । तत्रार्थप्रहणम. तस्यामिसः । अाईतिकर्तरीति भईते: कर्तरि कियारूपे |न्तरेणार्थस्य प्रहणं न सादिति भावः । येनाभिप्रायेण प्रश्नल । MLALDAN- तदाह- ·त्वतस्प्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः।- २९३ एवायम्॥ नैप दोपः। . मेवाविष्कर्तुमाह-शब्दे कार्यस्येति । न हि वतिप्रत्ययस्य (प्रदीपः) पत्युपसंख्यानमिति । वविप्रत्यये विधीय- धातुर्वाच्य उपपद्यत इति सामर्थ्यादातुसहचरितोऽर्थ आश्रयिष्यत | मान इत्यर्थः ॥ इमौ नसामाविति । प्राग्भवनायेऽर्यास्वान इत्यर्थः । अथवा 'धातुर्वै शब्दः शन्दे कार्यस्य' इत्येकान्य | सर्वानपेक्ष्यं प्रकृतिविशेषाद्विधीयमानौ प्रकृतिसामान्याद्विघीय- मानस सर्वस प्रत्ययस्य सर्वेष्वर्येषु नभनी बाधकी, ततो (उयोतः) धातावित्येवेति । वक्ष्यमाणरीत्येस्यर्थः । पत्यय वतिरुपसंख्यायते । तेन चोपसंख्यानेन विशिष्टार्थ- (समाधानमाध्यम्) विषयेणार्थान्तरे सावकाशौ नमनौ वाघ्येते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-उत्तरपदलोपो यया विज्ञा (उध्योतः) ननु 'वरुपसङ्ख्यानम्' इत्यनेन विहितो वतिः येत, धातुकृतोऽर्थो धात्वर्थ इति । सर्वार्थ स्वार्थे एव वा स्यादत आह-यतिप्रत्यये इति ॥ ननु कः पुनर्धातुकृतोऽर्थः? | ननभावप्यर्थमादाय सामान्यो, पतिरपि प्रकृतिमादायेति कर्य साधनम् । पाध्यबाधकमावोऽत आइ-प्राग्भवनादिति ॥ तान्सानिति । कि प्रयोजनम् ? ततद्रूपेगेत्सर्थः ॥ साधनेऽयं भवन लिगसंख्याभ्यां योक्ष्यते । उद्ग- (सिद्धान्तभाप्यम्) तानि उद्वतः, निगतानि निवत इति ॥ (प्रदीपः) उत्तरपदलोप इति । गम्यमानार्थत्वाद आचार्यप्रवृत्तिापयति-नवत्यर्थे नानाजी भवन प्रयोग एव शब्दस्य लोपः ॥ धातुकृत इति । धातुशन्दे- इति, यदयं 'स्त्रियाः पुंवत्' इति निर्देशं करोति ॥ नान धात्वर्थ उच्यते । क्रियाकृतोऽर्थ आश्रयिष्यत इत्यर्थः । एपमपि 'स्त्रीवत्' इति न सिध्यति । नियया कारक कर्मादिव्यपदेशयुक्त क्रियते, क्रियापेक्षत्वा- योगापेक्षं ज्ञापकम् ॥ स्कर्मादिव्यपदेशस्य । बहुव्रीह्याश्रयाचायमर्थो गृह्यते-धातुः -धात्वर्थः क्रिया, सा अर्थः प्रयोजनं यस्य साधनस्य तस्मिन् वत्यय न प्रवर्तते इत्यस्यार्थस्य 'पुंवत्' इति शापकमित्यर्थः ॥' (मदीपः) योगापेक्षमिति । 'घीपुंसाभ्याम्' इति योगो वर्तमानादुपसर्गात् खार्थे वतिप्रत्ययः । वृत्तिविपये चौपसर्गः क्रियाविशेषविशिष्टशक्त्याधारे च द्रव्ये वर्तत इति तस्यायें विधीयमानस्य वः सत्त्ववाचित्वादन्वर्थसंज्ञाविज्ञानादलिझा (८८. विधिसूत्रम् ॥ ५॥१।२ आ. ५५) संख्यस्य विधीयमानाऽव्ययसंज्ञा न प्रवर्तते । साधनशब्देनान २००१ तस्य भावस्त्वतलो शक्तयाधारो द्रव्यं विवक्षितम् ॥ उद्गतान्युद्धत इति । पुंस्त्वमन नपुंसकप्रसझे च्छान्दसम् ॥ (उयोतः) 'वाररुच काव्यम्' इत्यादी शग्देऽपि कार्यदर्शना- (स्वतलमत्ययाधिकरणम्) दाइ-न हीति ॥ एकमन्थ इति । एकवक्तृको ग्रन्थ इत्यर्थः ।। (५६८३ पुकदेशिपूर्षपक्षवार्तिकम् ॥१॥) लोपैविधायकामावादाह-गम्यमानेति । ननु धातुकृतोऽर्थः क्रिये. ॥ * ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां त्वतलोरुप- चेति पूर्वमादविशेष इत्यत आह -धातुशब्देनेति ॥ ननु साधन- कृता क्रिया, न तु क्रियाकृतं साधनमत आह-क्रिययेति ।। धातु- संख्यानम् ॥ *॥ शब्दस्य धात्वर्थकृते लक्षणायां बीजाभावादाह-बहुव्रीहाश्रया (भाप्यम्) स्त्रीपुंसाभ्यां त्वतलोरुपसंख्यानं कर्त. चेति ॥ क्रियाविशेषशक्तीति । क्रियाविशेषनिरूपितशक्त्याधार व्यम् । स्त्रीभावा-स्त्रीत्वम्, स्त्रीता । पुंभाव:- इत्यर्थः। कचित्तु 'क्रियाविशेषे विशिष्टशक्त्याधारगम्ये च' इति पाठः। पुंस्त्वम्, पुंस्तेति । तत्र क्रियाविशेपे-उद्गमनरूपे, तन्निरूपितशत्साधारद्व्ये चेत्यर्थः ।। किं पुनः कारणं न सिध्यति? ननु साधन शक्तिरिति पर्यायौ तत्कथ लिङ्गादियोगोऽत आह- इमो नमानौ प्राग्भवनादित्युच्येते, ती विशे- साधनशब्देनेति ॥ (५६८२ एकदेशिवार्तिकम् ॥1॥) पविहितौ सामान्यविहितो त्यतलौ बाधेयाताम् ॥ (५६८४ एकदेशिपूर्वपक्षवार्विकम् ॥२॥) ॥४॥ स्त्रीपुंसाभ्यां वत्युपसंख्यानम् ॥१॥ ॥ * ॥ वावचनं च ॥ * ॥ (भाष्यम् ) स्त्रीपुंसाभ्यां वत्युपसंख्यानं कर्तव्यम्। स्त्रीवत्, पुंवदिति। (भाप्यम् ) वावचनं च कर्तव्यम् । किं पुनः कारणं न सिध्यति? किं प्रयोजनम्? इमौ ननौ प्राग्भवनादित्युच्येते तो विशेष. नामावपि यथा स्याताम् । स्त्रीमाव:-वैणम्, विहितो सामान्यविहितं चर्ति वाधेयाताम् ॥ पुंभावः-पोनामिति ॥ .

·उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.१पा.रा.तस्य भावस्त्वतलौ सूत्रे (प्रदीपः) वावचनं चेति । अन्यथाऽर्थान्तरे सावकाश अपवादसदेशा अपवादा भवन्तीति । 'योनननोरुपसंख्यानविहिताभ्यां विशिष्टार्थविषयाभ्यां त्वत एतच्चैव न जानीमोऽपवादसदेशा अपवादा भ- रुभ्यां पाधः स्यात् ॥ वन्तीति। (उयोतः ) ननूपसङ्ख्यानसूत्राभ्यामुमयोः सिद्धौ वावचनं अपि च कुत एतद्-एतावप्यत्राभ्यन्तराविति,न व्यर्थमत आह–अन्यथेति ॥ पुनः पूर्वी वा स्यातां परौ वा । (५६८५ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥३॥) एवं तर्हि वक्ष्यति-'आ चत्वात्' इत्यत्र चकारक- ॥॥ अपवादसमावेशाद्वा सिद्धम् ॥*॥ रणस्य प्रयोजनं नमभ्यामपि समावेशो भव- तीति ॥ (भाष्यम्) अपवादसमावेशाद्वा सिद्धमेतत् । तद्यथा-इमनिप्रभृतिभिरपवादैः समावेशो भ (प्रदीपः) नैवेश्वर इति । ईश्वरभयाविरुद्धमप्यनुष्टी- वति, एवमाभ्यामपि भविष्यति ॥ यते ॥ नापीति । तेषां हि वचनमदृष्टेऽर्थे प्रमाणम् । एतेन दृष्टादृष्टार्थाभाव (प्रदीपः) अपवादसमावेशाद्वेति । वाशब्दः पूर्वोत्त- व्याप्रियते, 'आ च त्यात्' इत्यस्मात्सूत्रादूर्वमा त्वसंशब्दनात उक्तः ॥ यतादिति । ननोचासौ यत्नो न वचनव्यारत्त्यर्थः। वावचनं न कर्तव्यम् , अपवादसमावेशात्सि- नमजोरसंनिधानात् ॥ एतावप्योति । प्राग्र्भवनात् प्रति- द्धत्वादित्यर्थः । यथा प्रकृतिविशेषाद्विधीयमानैरिमनिजादिभि- सूत्रमुपस्थानात् त्वतलापवादैरिमनिजादिभिः समानदेशी नन्- स्त्वतलौ समाविशतः, एवं नमभ्यामित्यर्थः ।। स्ननावित्यर्थः ॥ एतच्चैव न जानीम इति । विध्यधिकार- (उड्योतः) ननु युक्तिवचनयोः समत्वाभावादिकल्पार्यो | परिभाषारूपसंभवादन्यतमरूपनिश्चयाभावात् । तत्राधिकारपक्षे वाशब्दोऽनुपपन्नोऽत आह-वाशब्द इति । निपातानामने- कार्यकालपरिभाषापक्षे च प्रतिसूत्रं प्रत्यर्थ चोपस्थानात् स्याद- कार्थत्वात्वयों वाशम्द इति भावः । पूर्वोक्तवचन-'लीपुंसाभ्यां नयोरभ्यन्तरत्वम् । यदा तु प्राग्भवनाद्येऽस्तानपेक्ष्य नश्ननौ स्वतलोः- इत्येतत् ॥ विधीयते यथोद्देशं वा परिभाषाऽऽश्रीयते तदा नाय॑नयोर. ( वार्तिकोक्कार्थसाधकसिद्धान्तभाष्यम्) | भ्यन्तरत्वम् । तथा च ‘ण्यादयोऽर्थविशेपलक्षणादणपवादा. नैवेश्वर आज्ञापयति नापि धर्मसूत्रकाराः पठ- | त्पूर्वविप्रतिषिद्धम्' इति पूर्वविप्रतिषेधो विधियथोद्देशपरिभाषा- न्ति-इमनिप्रभृतिभिरपवादैः समावेशो भवतीति। | पक्षयोरेव संभवति, न तु प्रतिसूत्रमुपस्थाने ॥ न पुनरिति । किं तर्हि ? कार्यकालपरिभाषापक्षेऽपि प्राग्भवनाद्येऽर्थास्तत्र नमनन्भ्यामु. 'आच त्यात्' इत्यस्माद्यत्नादिमनिप्रभृतिभिरप-पस्यातव्यम् । तत्र यदि तावद्भाव इत्यर्थनिनिमात्र एव नमन- यादैः समावेशो भवति, न चैतावत्राभ्यन्तरौ। भावुपतिष्ठेते-'तस्य भावस्त्वतलो 'स्त्रीपुंसाभ्यां भावे ननौ इति, तदाऽस्मिन् प्रदेशे संनिधानात् 'आ च लात्' इसतसाद पतावप्यत्राभ्यन्तरौ। | सूत्रात्पूर्वी नसलौ भवतः, नाभ्यन्तरौ। अथ तूत्सर्गापवाद- विधानोपयोगविज्ञानानन्तरं नमनोरुपस्थानं तदा 'ब्रह्मणस्त्वः' विरुद्धमपीति । क्षेच्छाविरुद्धमपीत्यर्थः । है कार्यकाठपरिमापापशे पेति । स्त्रीपुंसाम्यामित्यस्य परिभाषावपळे १ सेपामपीति । धर्मशासकाराणां वचनमदृष्टा) प्रमाणमिति यदि भप- | परिभाषाविषयकार्यकाळपक्षसमायणे चैत्यर्थः । पादसमावेशविपरकमीश्वरस्य धर्मशाप्रकाराणां घा वचनं स्यात्तद्रा मयादा • अभ्यन्तरत्वमिति । मधिकारपक्षे मतिसूत्रमपस्थानेन 'आय स्वात्' महाविशेषेच्या वा भपवादसमावेशं करिष्यन्ति । तमा न बचन मिति यथा इत्यतः परमध्यस्योपरमानेनास्य तदभ्यन्तरत्वम् । परिमापापक्षेऽपि यदि कार्य- देव तत्साध्यमित्यर्थः। कालपशामपणउदा सत्पक्षेऽस्याः परिभाषाया विधिदेशे उपरथानेन सदभ्यन्तर- पासी यन्त्र इति । पृथ्यादिम्य इमनिग्या' इलादिसूचविहितेम | खमिति मावा निमादिभिरनयोरवसको समावेश भवतीति 'आप स्वात्' इत्यनेन यतेन नास्त्यनयोरभ्यन्तरत्वमिति । पयोदेशपक्ष परिमापादेशे एय हस्सा प्रतीयते । यदि 'प्रीपुंसाम्यां वितठोरुपसंन्यानम्' 'पावचनं च' इत्येते | सफलवाक्यार्थबोधेन तदेशस्थत्वमेवेति नाभ्यन्तरस्वमिति मावः । पाकिम स्यातान्तदा आ च स्वारस्यनैव यहोन मम्सनायामपि भनयोः यदि तावडाव इति । भर्पोपरयापकर यत्र भावस्पार्थस्य ज्ञान समावेणे न स्यात् । तत्र हेतुमाह-'आ चस्पा' इत्यमारसूगदूर्व- | तत्रेय परिभाषोतियत इति तस्य भाषरयतटा' इति सूत्र एवास्या उप- मिलादिनमोरषमिधानात्ताम्यां सह नानेन यझेन एमावश इत्यर्थ स्थानमिति 'आप स्वादसतः प्रागेकोपस्थितिः स्यात् । इति तो माम्य. •मनमो धमानदेशररमुपपादपी-प्रारमयनादित्यादिना । यदि न्तररावित मावा। धीशाम्यो नम्यम्परिणय दिवसाता पृप्वादिष्य इमनिवेत्यादिसूत्र १. ननु परिमायापधेऽपि नास्याः शानदषसम्पादस्त्वमिति सूचार्यकरण विहितः इमनिमादिभिः सहास्य अमानदेयत्वं न स्याद, दूयोरथदस्यता | येसायां नास्या उपरथानम् । मपि तु बाबाकावसातवे लायामस्या उप- कोदाए । पीपुंसायामिहास्य विधिस्वेऽपि सदटनाममोर्धान्याना निरिति तस्य मावास्यतावियादि प्रमणस्य इस्पेनत्पर्यन्तं पक्ष पाश्यार्थ- नसतः प्रागविधाममानदेशत्वमिति दो। गोषप्तदा स्पारिति ग्रामणरस्त इसमासरमेपास्या परमानमितवाह-मप मानीमा तिमामोदिमाह-रिप्यपिचरेति पूरसापिपादेलादि कथम्?

·त्वतत्प्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः। २९५ - कथम् ? न इत्येतस्मात्परौ नन्नमो भवतः, तथापि नाभ्यन्तरी। 'गुणवचन- भावा इति । अस्माकं येऽमिप्रायास्खे नित्यमेवास्माकं भव- ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' इत्या तु प्रकृतिविशेषसबद्धस्य कर्मान्तीत्यर्थः । भवन्तीति भावाः । 'भवतेश्चेति बचाव्यम्' इति र्थस्योपादानात् प्रकृत्यन्तरेण तस्यासंयन्घात्कर्मगि नम्झनोर- कर्तरि णः ॥ मुपस्थानादभ्यन्तरत्वं नाशकनीयम् ॥ एवं तहीति । चश (उध्योतः) भावशम्दोऽरत्यभिप्रायवाची, यथा 'अयम्माव:' ब्देन यत्नेन समावेशः विध्यति । एतच तनव व्याख्यास्यते ॥ इति । पदार्थमात्रेऽपि यथा-'विचित्रा भावयतयः' इति । अस्ति च (उद्द्योतः) ईश्वरो-राजा । 'प्रहगरत्वः' इत्येतत्पर्यन्तं शृङ्गारादिसायिसञ्चारिपु-'सायीभावः', 'सञ्चारीमावः' इति । स्वतलोरधिकार इति 'आच त्वात्' इत्यस्याऽधः।। कर्तृवर्जितकारके च-'यस्य च भावेन-' इत्यादौ धात्वर्थवचनः,मह. नन्वस्य विधित्वादिनिजादिसमानदेशवमसिद्धमत आह-तिनिमित्तवाची चेसभिप्रायेणाह-माध्ये अभिप्रायादिष्विति ॥ प्राग्भवनादिति । अधिकारत्वादिति भावः ॥ ननु नदीस्रोतोन्या- | तद्याचष्टे--अनाधितेति । 'ये नो भावाः' इति भाष्येण 'भाव'- येनाधिकारे निश्चिते 'पतञ्चैव न जानीमः' इत्ययुक्तमत आह-शब्दस्याभिप्रायवाचिये लौकिकः प्रयोगः प्रमाणत्वेन दर्शितः । विष्यधिकारेति । एवञ्च विधित्वस्यापि सम्मवान्न जानीम | अभिप्रायभवनमेव दर्शयति-माप्ये-पुनाः पुत्रैश्वेष्टन्त इति इत्युक्ति:-न निश्चिनुम इत्यधिकेति भावः । प्रतिसूत्रं प्रत्यर्थश्चेति । (५६८७ अतिव्यातिनिवारकवार्तिकम् ॥ ५॥) भवनात्प्राक्तनोऽथों यत्र यत्र सन्निहितस्तत्र तत्र परिमापापक्षेऽप्युपस्सा ॥ * ॥ सिद्धं तु यस्य गुणस्य नादित्यधः । यथोद्देशं वेति । 'स्त्रीपुंसाभ्यां नम्वनौ' इत्यनेन तो विधाय 'प्राग्भवनात्' इत्यंशोनम्नानुवृत्याऽधनियमातया परिभाषा- भावाद् द्रव्ये शन्दनिवेशस्तद- भिधाने त्वतलौ ॥ * ॥ खेन व्याख्येय इति मावः ॥ण्यादय इति । 'दित्यदित्यादि-आदि- सूत्रविहिता ण्यादयः। प्रतिसूत्रमनुवृत्ती हि उपस्थिति सामर्थ्यादेव बाध (भाष्यम्) सिद्धमेतत् । सम्भव इति तस्याऽऽनर्थक्यमिति मावः । यथोशेति । इद चिन्स- मिति 'इको गुणवृद्धी' इत्यत्र निरूपितम् । विधित्वमेव तूचितं, सर्वत यस्य गुणस्य भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तद्धि- स्तस्स लघुत्वात् ॥ अभ्युपेत्यापि परिभाषात्वं भाष्ये दूषणान्तरमाह-|धाने-तस्मिन् गुणे वक्तव्ये प्रत्ययेन भवितव्यम् , भपि चेति ॥ तद्याचष्टे--कार्यकालपरिभापापशेऽपीति । 'अर्थ- निर्शनमान एव' इति पोठे निर्शनमपि शानमेव, सामान्यतो शान चाभिप्रायादीनांभावाद् द्रव्ये देवदत्तशब्दो वर्तते ॥ वा। अत एवाग्रे 'पिशान' इत्युक्त,-विशिष्टज्ञानेत्यर्धक। तत्तत्प्रकृत्यायप- | राप्रयो भेदको जालादिरर्थः स सर्व इह गृह्यते । 'यस्य भावात्' (प्रदीपः) यस्य गुणस्येति । गशब्देन यावान् कश्चित्प. वाद्याकाहानिवृत्त्यनन्तर हि अन्यस्मरणावकाशः। उपयोगो-लक्ष्यम्। ननु कर्मणि तयोरुपस्थित्याऽभ्यन्तरत्वमत आइ.--गुणवचनेति ।। इत्येतावत्युच्यमाने पुनस्य भावात् पितरि पितृशन्दप्रवर्तनारिप- (५६८६ अतिव्यात्याशङ्ककवार्तिकम् ॥ ४॥) तृत्वमिति पुने भावप्रत्ययः स्यात्, पुत्रत्वमिति च पितरि-इति ॥ * ॥ तस्य भाव इत्यभिप्रायादिष्वति- विशेष्यभूतस्सत्वभावापनोऽयं उच्यते। तस्मिन् द्रव्ये शब्दनि- गुणप्रहणम् । भावात्-विद्यमानत्वादित्यर्थः । द्रव्यशब्देन प्रसङ्गः॥ *॥ वेश:-शब्दस्य प्रवृत्तिर्यस्य गुणस्य शब्देन वाच्यस्यावाच्यस्य वा (भाष्यम् ) तस्य भाव इत्यभिप्रायादिप्वतिम-भावात् स त्वतलायभिधेय इत्यर्थः । तत्र ये रूपादयः शब्दा सङ्गो भवति । इहापि प्राप्नोति-अभिप्रायो देवद- गुणमानवृत्तयस्तेभ्यो गुणसमवायिनि सामान्ये भावप्रत्ययः- तस्य मोदकेषु भोजने । ये नो भावास्ते नो भावाः | रूपत्वमिति। ये तु शुक्लादयो गुणगुणिवृत्तयो गुणगुणिनोरभेदोप- पुत्राः पुत्रैश्चेष्टन्त इति ॥ चारान्मतुब्लोपाद्वा वेभ्यो गुणत्तिभ्यो गुणसमवामिनि सामान्ये (प्रदीपः) अभिप्रायादिष्विति । अनाभितप्रवृत्ति- | भावप्रत्ययः । गुमिवृत्तिभ्यस्तु गुणे । अणुमहद्दीर्घादयो निलं निमित्तविशेषो भावशब्दवाच्यो यावान् कश्चिदर्थस्तस्य सर्वस्य | परिमाणिनि वर्तन्ते न तु परिमाणमाने, वेन तेभ्यः परिमाणे विशेषानुपादानाद् ग्रहणस्स न्याय्यत्वादतिप्रसङ्गः ॥ये नो | गुणे भावप्रत्ययः । 'पत्वं' ‘णत्वम्' इति भिन्नवर्णव्यकिसमवेवे तस्यानर्थक्यमिति । प्रतिसूत्रमुपस्थाने हि भनुवृत्तिवहादेव अप ६ शम्देन वाव्यस्यावाध्यस्य वा यस्य गुणस्य भावात-सत्वात् शब्दस्य वादगाधास्वमिति पमादयोऽर्थविशेषलक्षणादापवादात्पूर्वविप्रतिषिद्धमिति | प्रवृत्तिः सा-गुणस्त्वतळाथमिधेय इत्पन्वरः । यार्तिकस्यानर्थक्यमिति भावः । • शुकादीना गुगणिवृत्तित्वे हेतुमाह-गुणगुणिनोरभेदोपधारा. २ निर्धानपदेन निष्कृष्टज्ञानस्य बोधो मा भूदिसत भाह-इति पाठे दितिम निर्यानमपीति ॥ १ मावशब्दस्यानेकार्थत्वमुपदर्शयति-भावान्दोऽस्वीति । ८ गुणवृत्तिभ्य इति । गुणवृत्तिभ्यो गुणस्रमवायिनि सामान्ये पर माव • "सिदं तु सस्य गुणस्य' इति वार्तिकस्थगुणशम्देन न लोकप्रसिद्ध- मत्सय इति मावः । गुणिवृत्तिभ्यनु गुणे एवं भावमय इति मा. गुणाना महणमित्येतदाह-गुणशम्देन यानित्यादि। १ परवमिति । इतरेभ्यो भिन्ना या पकावर्णव्यक्तिवत्समवेतन्यमान्थे- ५'यस्य गुणस्य मापात्' इति वार्तिकरयगुणशब्दप्रयोजनमाह-यस इतरवर्णसमवेतसामान्यतो विशेष भावमलय इत्ययः । भाषादिलेसापतीति । 1 .

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५म.१पा.रा. तस्य भावस्त्वतलौ सूत्रे -रूप- - . सम्ब- . - सामान्यविशेपे प्रत्ययः। गवादयो यदा जाविमानवाचिनः, तदा पदार्थ इति मत आह–अवाच्यस्य चेति ॥ तत्र तर शब्दे प्रवृत्ति- वेभ्यः शन्दस्वरूपे प्रत्ययः । तथा हि-अर्धे जाती शब्दख- | निमित्तानि स्पष्टप्रतिपत्तये दर्शयति-तन्न ये इति । सामान्ये- रूपमध्यसते-यो गोशब्दः स एवार्थ इति, ततः शब्दखरूप- त्यादौ ॥ गणित्तित्वमुपपादयति अभेदेति । सामान्पे-गुणात- मेव तत्र प्रवृत्तिनिमित्तं नान्यत् । द्रव्यवाचिभ्यस्तु गवादिभ्यो | शुक्छत्वादिजातौ ॥ नित्यं परिमाणिनीति । परिमाणं चतुर्धा-अणु, जाती प्रत्ययः । समासात्तद्धितास्तु यद्यपि केवलं संयन्धं महद् इस्य, दीर्घ च इत्यादावण्वादयः शम्दा अण्वादिवृत्तौ लाक्षणिका नाभिदधति तथापि सन्धिनि वर्तमानाः संपन्धं प्रवृत्तिनिमि- बोध्याः ॥ भिसवर्णेति । उच्चारणभेदेन भेद वर्णाना मन्यते, औपा- समपेक्षन्त इति तेभ्यः संवन्धे भावप्रत्ययः । तथा च 'राजपु- | धिकभेदेन वा ॥ जातिमात्रेति । 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रबलात- रुपत्वम्' इति स्वखामिभावः प्रतीयते । 'पाचकत्वम्' इति कि- | दाचिता बोध्या ॥ मध्यस्थत इति । अनादिलोकपरम्परयेत्यर्थः ॥ याकारकसंवन्धः। औपगवत्वम्' इति अपत्यापत्यवत्संबन्धः॥ अभ्यासमेव दर्शयति-यो गोशब्दः स एवार्थ इति । प्रवृत्तिनिमित्ततदानययोश्च सर्ववाध्यासिकं तादाम्यमेव सम्बन्ध इति केचिदीपगवत्वमित्यपत्सप्रत्ययान्ताद्भावप्रत्ययस्य जातिमभिधे- यामिच्छन्ति तन्मतेऽर्थान्तरतिस्तद्धित उदाहार्यः । उकं च- भावः । केवलमिति । जातिगुणप्रवृत्तिनिमित्तकशब्देषु यथा केवले 'समासकृत्तद्धितेषु सबन्धाभिधानमन्यत्र रूट्यभिन्नरूपाव्यभिचार / नातिगुणो धाच्ये, आश्रयस्य स्वाक्षेपादिना लाभस्तथा नाऽत्र, तसंबन्धेभ्यः' इति । रूदिशब्दा:-गौरसरसप्तपर्णलोहितशा- न्यनालिदिरासम्मन्धमानाभावादिति भावः ॥ सम्बन्ध प्रवृत्ति- त्यादयो जातिविशेषावच्छिन्नद्रव्यवाचिन इति तेभ्यो जातादेव निमित्तमिति । राजसम्बन्धशानादेव पुरुपे राजपुरुषपदप्रवृत्तिरिति भावप्रत्ययः।एवं कुम्मकारत्वं हस्तित्वमिति। अभिन्नरूपाः- | तस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । एवं नामाच्यक्रियया भेदस्यैव प्रवीतेस्तन शुक्लादयो मतुय्लकि विज्ञायमाने यद्यपि तद्धितान्तास्तथापि । सम्बन्धशानादेव शम्दस्य प्रवृत्तिः । जातिगुणयोस्तु स्वरूपज्ञानादेवैति वेभ्यो भावप्रत्ययो गुण एव भवति न तु संवन्धे। गुणगुणिनोर्जा- भावः ॥ कियाकारकसम्बन्धः-कर्तृत्वादिरूपः । 'पाचकपदं पाक- सम्बद्धरि शतम्' इति-शक्तिमहात्कृस्वैराथीभावाहीकाराव । न वितद्वतोरिव सोऽयमित्यभिसवन्धेन लोकनिरूढेन भेदसंबन्धस्य चैषां क्रियाप्रवृत्तिनिमित्तवत्वव्यवहारानापत्तिः, कियासम्बन्धप्रा. न्यम्भायात् 'गुणवचनेभ्यो लक्ष् इति लम्विधानद्वारेणाभेदेनैव गुणिनोऽभिधानं न तु भेदं कृत्या मत्वर्योत्पत्तिरित्याख्यायते। शब्दमानोपलक्षण, वेन 'चतुष्टयी शम्दानां प्रवृचिः' इत्यस्य न त्तिनिमित्तक इत्येव तदर्थात् । क्रियापदश्च सम्पन्धप्रतिनिमिराक अन्यभिचरितसंबन्धात्-सतो भावः सति जातादेव | हानिरिति योध्यम् । मापप्रत्ययः। न हि रावस्तु रात्तासवन्धं व्यभिचरतीति सत्ता- संपन्धानपेक्षणात संयन्धे प्रत्ययः । राजपुरुपयोस्तु संबन्धस्य फेचिदिति गोपच चरणैः सह इत्यनेन तस्यापि जातित्ववोध- कादाचित्यत्वात्तदपेसो राजपुरपशन्दः सार्थमभिधत्त इति - नादिति तद्रायः। तथा च 'जात्याएयायाम्-' इति सूत्र औपगयादयो- ततः संपन्धे प्रत्ययो युतः। तस्मात् सत्सु सर्वेषु पदार्थेषु नित्य- | युदाढता माग्यकेयटयोः ।। जातायेवेति । सम्बन्धस्यामाषाय। जा- रामवादिनी सन्दप्रतिहेतुः सब मायप्रत्ययकाच्या न तु सत्- देतु ग्यपत्यभेदेनेव मानमिति न तत्सम्बन्ध स्थापि प्रतीतिरति भावः ।। गायोः संपन्धः समयायाख्यः । 'घयसदिरत्वम्' इति जाति वस्त्यर्थः । न्यग्मायादिति । नीलोरपलमित्यादावपि वन्य- मातितदसोरिय-ति दृष्टान्तः ॥ भेदसम्बन्धस्य-तन्मूलकस- इन्द्रामाविसमुदाये। पुरयम्' इत्यादौ सशायरूपे संशिष्षष्यस्वे मारेन तदुपर 'स्व'प्रत्ययेन नीलरूपमुत्परत्वं चोच्यत इति बोध्यम् ॥ प्रत्ययः । अन्ये तु सशासंशिसयन्ध इत्याहुः।। ननु 'पटस्य शुष्ठः' इतिवदविवक्षायां मत्पीयोऽपि तेभ्यः स्यादिति (उयोतः) मे पटावमित्यादी स्वानापतिः, नार्य एम. | यातिकमठे सम्बन्धामिधानमेम स्यारत भार-लुग्विधानद्वारे प्राधिनिमितको भारगुणराम्देनेति । न तु नेयामिकादि-पोति ॥ न हीति । 'सपर दि सवाऽभेदेनेय कोपर, न सम्मत पेखि माः ॥ विपमानस्यादिति । दुदापित्यादि.॥ राधासम्पन्न । एप्रत्यमरतु फरवारोपेणोपपाच इति माषः ।। ताजिम्पारणे हिमालम्' इति भावप्रत्ययानुपपटिरत माइ वस्मारसयचिति । सत्पदाथिस्यर्थः । कचिए 'सारा सपु'- पदेनेति । विशेभ्यभूतपय रियायामपि सखापयापटे-स्पेय पाठः ।। जातिसमुदाये इति । तस्यानुस्ताषयकोदावपि. सापमापाप इति । सिदिपिशेयान इत्यर्थः ॥ श्रनयनम् , प्रतापपयभेदाने । विनादिपमाप पोयम् ।। माति: तोपनार्थम्' मी क्षेपः ॥ पाप्यस्येति । | संक्षिप्यायते इति । उमाययोरमेदापमापामापिपिया ARसमो, 'प, शरिरामोपायरिमा मासमाने रस वोपन् । उदभेदहाना tam''भारिप- नु पातमिति NARIोम इणुपमा सात- हिमापीलि. पाtarairien Ranen'RESARI At लिरिनिताsifakinRM. RE पर एREAlain win STMrnीrefrent (मात्रि.न.प.पा. परे IAS THE FIRamterrrrrrrr. • RadTuोरप fiun. Hamr-रातिthan. uniliunam TIRGIN-जाते. ..:frundwinner पहा.

·स्वतत्प्रत्ययाधिकरणम् ] (7 भावकर्मार्थाः । २९७ व्यम् ॥ । प्रवृत्तिरिति तस्य प्रवृत्तिनिमित्ततेति भावः ॥ इत्याहुरिति । शम्दा- ततो भेदनिश्चयः । न च रूपादिव्यतिरेकेण द्रव्यं प्रत्यक्षे- थयो दवादिमत इदन् । याचवलमेव सम्बन्धस्वज्ञानादाचकत्य- गोपलभ्यते, रूपादिसनिवेशमाने घटादिव्यवहारात् ॥ पशोः प्रशासम्भव इत्यत्रारचिः । 'नानात्व' सहत्वं' 'योगपघम्' इत्यादौ | खल्वपीति । उपलब्धिलक्षण प्राप्तस्य द्रव्यस्यानुपलम्भादसत्व- 'नाना' शब्दोऽसहभूते, 'सह'शम्दः सहभूते पृचो पर्वते, अठोऽसह- निधयो युक्त इति भावः ॥ पर्णशते न्यस्तस्येति । बहुधा मावादी प्रत्यय इति बोध्यम् । एवञ्च यज्झानाय शब्दस्य प्रवृत्तिः स | विभत्तस्येत्यर्थः । एवेन भागाना परस्पराव्यवधातेन व्यवधान- प्रत्ययाः । प्रकृतिरपरैव । प्रतिनिमिचलेन च तच्छश्यम् । स्थानुपलब्धिकारणस्थामावः प्रतिपादितः ॥ नन्ववयवविभागा- बोधरतु समभिव्याहारादिशिष्यव, तथैवानुभवात् , कार्तिकस्वारस्याच । संयोगनिमित्तावयविद्रव्यस्य विनाशादनुपलम्भः स्यात् । एवं शकतावच्छेदकश्च स्वतत्त्वादीत्यादि बोध्यम् ।। तईपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सर्वदाऽनुपलम्भादसत्त्वनिधयोऽस्तु ॥ (न्यगुणनियंचनमाध्यम्) (उड्योतः)'ततोऽन्यद्रव्यम्' इत्युक्त पुनरन्यरवानन्यत्वविपये किं पुनद्रव्यं ? के पुनर्गुणाः? प्रश्नोऽयुक्तोऽत आह-हेतुप्रमाणेति । तेभ्योऽन्यद्व्यमिति प्रमाण- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा गुणाः, ततोऽन्यद् द्र- सिद्ध वा, उत-अनन्यदिति प्रमाणसिद्धं वा १ इति प्रामाभ्यार्थ इति भावः ॥ माध्ये-गुणस्यायं भावादिति । अयम्-वार्तिककारः । (प्रदीपः) किं पुनरिति । प्रकृतिप्रेत्ययार्ययोर्मेदप्रति- | कुर्षन्-वदन् । पत्यर्थः प्रश्नः ॥ शन्दस्पर्शति । एतचोपलक्षणम्, परा ननु तदाक्यावगतेऽर्थे प्रमाणं पृच्छन्तं प्रति तदाक्यस्यैव प्रमा- श्रयस्य सर्वस्य भेदकस्य जालादेरिह गुणत्वेनाभिमतत्वात् , | णत्वेनोपन्यासोऽयुकोऽत आह-ताविकेति । एवञ्च त्वदीयोऽय विशेष्यस्य सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यस्य द्रव्यत्वेनाभिमतत्वात् । प्रश्नो नितिपय इति भावः ॥ लोकप्रसिद्धमिति । रोकव्यवहारायें तत एतदुक्तं भवति यया शब्दादय आश्रिताः ससर्गिणो शास्त्रे लोकप्रसिद्धपदार्थस्यैवाश्रयण युक्तमिति भावः । वास्तवभेदस्तु गुणा एवमन्योऽपि जात्यादिधर्मों गुण इति ॥ नारत्येवेति तात्पर्यम् ॥ भसत्यपीति । यथा मृद्धटयोर्वास्तवभेदा- (उध्योतः) भेदप्रतिपयर्थ इति । 'खियाम्' इति सूत्र- भावेऽपि रोके 'मृदो घटः' इति भेदव्यवहार इत्यर्थः । एवञ्च प्रान्त- भाग्योक्ते 'गुणसमूहो द्रव्यम्' इति मवे समूहसमूहिनोमेंदामावादिति | लोकव्यवशारेण कथ शाखार्थनिर्णय इति भावः । न च रूपादीति। भावः ॥ भाष्ये-ततोऽन्यदिति । प्रत्येकातिरिक्तसमूहरूपमित्यर्थः ॥ पञ्चानुपलब्धिप्रमाणेनान्यत्वाभावनिश्चय इत्यर्थः ॥ एतदुकमिति । शम्द' इत्यादिभाष्य ससर्गिभेदकपरमिति तात्पर्यम् ।। अनुपलब्धिप्रमाणमेव दयति भाष्ये-पशोरिति ॥ तव्या- (न्यनिर्वचनोपक्रममाप्यम् ) चष्टे उपलब्धीति । एवञ्च विविक्ततया अहणामावादसत्त्वनि- किं पुनरन्यच्छन्दादिभ्यो द्रव्यम् , आहोस्विदन- वय इत्यर्थः । उपलन्धिलक्षण प्रमाणमेव सत्त्वनिश्चायकम् , उपल- भिलक्षणात्प्रमाणात्माप्तस्य प्राप्तसत्त्वनिश्चययोग्यस्यानुपलम्मादसत्त्व- गुणस्यायें भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशं कुर्वन् ख्या- नुपलन्धिः सम्भाव्यत इति भावः ॥ एवं तहाँति । अतिरिक्तद्रव्यम निश्श्य इत्यर्थ. ॥ एतेनेति । मागाना मेलने हि तत्कृतव्यवधानाद- पयति-अन्यच्छब्दादिभ्यो द्रव्यमिति । तन्नाशस्य च कल्पनापेक्षयाऽनन्यत्व लन्धमिति भावः ।। अनन्यच्छब्दादिभ्यो द्रव्यम्, न हन्यदुपलभ्यते। (नन्यनिर्वचनभाष्यम्) पशोः खल्वपि विशसितस्य पर्णशते न्यस्तस्य नान्य- अन्यच्छब्दादिभ्यो द्रव्यम् , तत्वनुमानगम्यम् । च्छब्दादिभ्य उपलभ्यते ॥ (प्रदीपः) किं पुनरन्यदिति-भेदावगतिहेतुप्रमाण- गतिरिति । तद्यथा-ओपधिवनस्पतीनां वृद्धिहासौ, ज्योतिषी प्रश्नः ॥ अयमिति । तात्त्विकभेदाभेदचिन्तापरिहारेण लोक- प्रसिद्धं भेदमाश्रित्य प्रत्ययार्थ आचार्येण व्यवस्थापित इत्यर्थः ॥ कोऽसावनुमानः? न हान्यदिति । असत्यपि भेदे लोके भेदव्यवहारदर्शनानास्ति इह समाने वर्मणि परिणाहे च अन्यत्तुलानं 'यज्ज्ञामाद] इति ख. ग घ. पाठ. जिज्ञासाया पातिकवाक्येनैव समाधानमयुक्तमिति माव।। २ प्रकृतिप्रत्ययायोरिति । यस्य गुणस्य भावाद्रव्ये शब्दनिवेशवाद- ५ प्रश्न इति । एकदेशिना 'किं पुनरत्यत्' इत्यादिना कृत।। भिधाने त्वतळाविति वार्तिकेन द्रव्यवाचकाउदाणे स्वतौ विधीयते । तयोः ६ वास्तवभेदस्विति । गुणसमुदायो भ्यमिति सिद्धान्ताहव्यगुणयोमदा मकृतिप्रत्ययार्थयोर्दव्यगुणयो को भेद इति प्रश्नः। सिद्धान्ने नेवाश्रीयत इत्यर्थ । ३ भाष्यवृता-गब्दस्पर्शरूपरसगन्धा गुणानतोऽन्यन्यम्नयुक्त्वा कि • ननु द्रव्यगुणयोवालवभेदामाचे छोके कयं भेद इत्येतत् दृष्टान्न वि. पुनरन्यच्छन्दादिभ्यो द्रव्यमित्युक्तम् । नतम्म दबुद्धीना सामञ्जस्येन सहश्चत दयति-यथा मृट्टयोरिति । इति तत् 'भेदाचगतिहेतुप्रमाण प्रश्नः' इति अन्धेन कैम्पटेन व्याख्यातम् । ८ एक्श्चेति । द्रव्य गुणेभ्योऽन्यत्वेन नोपळभ्यत इत्यन्यत्वं नासीसभा शब्दादिभ्यो ध्यस्य भेदे यो हेतुः स मामागिको न वेति तदाशयः । . अतिरिक्तदध्यस्येति । मागानां योगेऽतिरिक्त म्यमुत्पद्यते, सो 'यस गुपस भारा' सादिवार्तिकवाक्यात् भवगते प्रमाण गस्वपनाशाग्यवाय इति गुस्नरकरसनापेक्षाञ्चन्मस्वमेव रमितिमारः। न्यत् ? . , ·२९८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.१पा.२ आ. तस्य भावस्त्वतलौ सूत्रे भवति लोहस्य, अन्यत्कार्पासानाम् । यत्कृतो विशे- | गुणसमूहरूपस्य नानागुरुत्वादिमिरधिकगुरुत्वादिमत्त्वेन भाष्यप्रद. पस्तद् द्रव्यम् ॥ शिंतविशेषसिद्धिरित्यतिरिक्तसमूहरूपद्रव्यसिद्धिरिति भाष्याभिप्रायः ।। तथा कश्चित्स्पृशन्नेव च्छिनत्ति, कश्चिल्लम्ब- | भाष्यकारेति । द्रव्यप्राधान्यविवक्षयेत्याशयः । 'कुड्यादीनामुपच. वेषामपि मानोऽपि न छिनति, यत्कृतो विशेपत्तद् द्रव्यम् ॥ | यापचयपूर्वकः' इति पाठः । 'ओषध्यादीनाम्' इत्पपपाठः, तथा कश्चिदेकेनैव प्रहारेण व्यपवर्ग करोति, पक्षत्वेन भाष्ये उपन्यासात् । येऽश्वादिक्रियायाः प्रत्यक्षत्वं मन्यन्ते तन्मतेऽप्यनुमानविपयत्वम्, 'ज्योतिषां गतेः' इति तदुपन्यासः ।। कश्चिद् द्वाभ्यामपि न करोति, यत्कृतो विशेपस्तद् प्रमाणवाच्यनुमानशब्दस्य नपुंसकत्वात्पुरत्वानुपपत्तराह-अनुमी- द्रव्यम् ॥ यतेऽनेनेति । प्रकृते को हेतुरिति भाष्याक्षराधः॥पारिभाण्डल्यं- (प्रदीपः) अनुमानगम्यमिति । यद्यपि गुणव्यतिरिक्त- | विस्तारः ॥ ननु तुलाग्रस्य भेदाभावादाह-नामोखामेति । द्रव्यवादिभिः प्रत्यक्षप्रमाणप्रायं द्रव्यमभ्युपगतं, रूपाद्यालम्बन- नमनोनमनेत्यर्थः ॥ गुरुस्यभेदादिति । तद्भेदश्च समवायिकारण- प्रत्ययविलक्षणपदार्थालम्बनप्रत्ययोत्पादात्, तथापि प्रत्यक्षे | भेदाधीन इति द्रव्यमतिरिक्तं सिध्यति ॥ विप्रतिपनं प्रति साक्षिस्थानीयानुमानोपन्यासः। प्रत्यक्षापलापिनं भाष्ये-तव्यमित्यस्य तदाश्रयो द्रव्यमिति भावः । प्रति प्रत्यक्षपूर्वकानुमानासंभवात् सामान्यतो दृष्टमनुमानमुप- अन्न पदन्ति-एवं हि रूपादिसमवायिकारणतयैव द्रव्यसिद्धावेत. न्यस्यते-ओपधिवनस्पतीनामिति । भाप्यकारवचनात् | पर्यन्तधावनवैफल्यापत्तिा कि अतिरिक्तस्सैकगुरुत्वामयसाभावेऽपि 'जातिरप्राणिनाम्' इत्येकवद्भावो न भवति । कुयादीनामुप- | दर्शगुआभिरपगुजाभ्योऽधिकाम्यश्च नामोनामोऽनेकगुरुत्वैरेव दृष्टः, चयापचयपूर्वको देशविशेषसवन्धो दृष्ट इति वनस्पत्यादीनाम- तदत्रापि तेरे दयानतिरिगैस्तदुपपत्तौ न तदतिरिक्तद्रव्य- रायवस्थासु दृष्टानां कालान्तरे देशविशेषसंवन्धदर्शनादुप- | सिविद मानम् । कि पटादौ स्पादिभ्योऽधिकगुरुत्वाद्युप- चयापचयानुमानम् ॥ ज्योतिषां गतिरिति । गतिपूर्विकां लम्मापत्तिः । तस्मात् 'यस्कृतो विशेपः' इति भाष्यस्य कार्पासाद- देशान्तरप्राप्तिमश्वादीनामुपलभ्याऽऽदित्यादीनां देशान्तरप्राप्त्या | पिक्गुरुत्वसमूहकृतो विशेषः, तत्समूहो द्रव्यमित्यक्षरार्थः । एषय गत्यनुमानम् ॥ कोऽसावनुमान इति । अनुमीयतेऽनेनेत्य- | तुल्यन्यायाद्रूपादिसमूह एव द्रव्यम् । प्रत्येकञ्च गुणत्वमिति द्रष्य. नुमानशब्देन हेतुरुच्यते ॥ समान इति । वर्म-उच्छायः । गुणयोभेदसिद्धी प्रकृतिप्रत्ययायोमैदोपपत्तिरिति भावः । किय पारिमाणम्-पारिमाण्डल्यम् । कचित्परिणाद इति पाठः । तेपामेव प्रत्येक द्रव्यत्वेऽनेकद्रव्यप्रतीत्यापत्तिरिति । एवधायुतसि. परिणादः-पारिमाण्टल्यमेव ।। अन्यत्तुलाममिति । तुला- | दरूपादिपरमाणुरूपावयवानुगतः समूहो द्रव्यम्-अतो वनादेर्न द्रव्य- प्रस्यान्यथात्वं-नामोजामलक्षणं, गुरुत्यभेदात् । गुरुत्वस्य च त्वम् । स्पष्ट च 'खियाम्' इति सूत्रे भाग्ये उक्त-द्रव्ये च भवतः कः सगयायिकारणं द्रव्यमिति रूपादिव्यतिरिक्तद्रव्यसिद्धिः ॥ विशेप संप्रलयः १ गुणसमुदायो द्रव्यम्' इति । तथा तपरसूत्रेऽपि भाग्ये- इति । तुलामस नामोमामलक्षणो भेद इत्यर्थः ॥ स्पृशन्ने- 'कच प्रत्यवयवो गुणः १' समुदायम्' इतीति दिक् ॥ येति । सद्गादिः ॥ लम्बमानोऽपीति । पासादिः ॥ (द्रव्यपरिचायफलक्षणभाष्यम्) प्यपवर्गमिति । विभागम् ।। अथ वा यस्य गुणान्तरेप्पपि प्रादुर्मवत्सु तत्वं न (उदयोसा) विलक्षणेति । 'रूप' 'रस' इत्यादितो विल. क्षगरूपबद्रसवदित्यादिदम्यरूपपदाविषयप्रत्ययेत्यर्थः ॥ विप्रति- पसमिति । पुरुषप्रतीतेप्रन्तिस्वसम्मयादिति भावः ।। किं पुनस्तत्वम् ? सामान्यतो एमिति । 'म्य-गुम्योऽन्यद, विशेपवसाय, तद्भावस्तत्वम् । तद्यथा-आमलफादीनां फलानां पपनो विशेषयत् रातोऽन्यर, यथा लोदकापासे परस्परसाद' । यदि रकादयः पीतादयश्च गुणाः प्रादुर्भवन्ति, आमलकं प्रत्येक द्रव्याप स्पाव, उच्छापपिस्तारयोः साम्याच्योरेफरवापत्या | यदरमित्येव भवति ॥ प्रामादिविशेषानुपपः प्रत्येकातिरिपस्य सपरिशेपपरित (मवीपः) तत्वमिति । एकाफारयुद्धिनिमित्तत्वमित्यर्थः। मायको समगारमाह-'म गुम्मोग्न्या' इति । ५८ समाने पनि परिणा' पारि भाष्यस स्पादियभा मनुमामि-परि मसमिति । परमरस वारिधरणात प्रसिद्धी सपनिषदरार-कति । बाप मानिधारी तार को सिन् साना प्रभाविहामायुपपाjिwam. waliter समोरीलुवापस नामोजमरे विषागुरपसि, दो मायामानेभानिमामो स TWAREER गुनास्पात या fewafans-seEERHIT भोपारित E KARE कमेladrurartual ओपिमत्तानीमा' पारावार पहला माम -निमानाNis. MAANमार-ति गुमेकोमrekhar शशि Se Entetna Info-मिति माuterguinfm. विपन्यते तद् द्रव्यम्। धात ·स्वतत्प्रत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः । ने दोपः। - यदि रूपाद्यालम्बनैचामलकादियुद्धिः स्यात्तदा पूर्यस्पादिविना एतापद्वक्तव्यम्-पष्ठीसमर्थाद् गुण इति ॥ शादपूर्वरूपादिप्रादुर्भावाय तदेवेदमामल कमिति प्रलभिता. (प्रदीपः) फिमियतेति । 'यस्स गुणस्य भावात्' प्रलयो नोपयेत । अस्ति च भिलाकारयुमुत्पत्ति । तस्मादस्ति | इत्यादिना गुरुणा सूत्रेणेत्यर्थः ।। रूपाधयो द्रव्यम् । एतय पाक्जरूपाद्युत्पत्ती ये द्रव्यविना नेछन्ति तन्मवेन द्रव्यं प्रत्यभिशाधयेणोक्तम् ॥ ये तु पाक्न- इति वक्तव्यमिति भावः । (उदयोतः) भाष्ये-पष्टीसमर्थाद्गुणे इति । तस्य गणे' रूपायुत्पत्ती पूर्वव्यविनाशमपूर्णद्रव्यारम्गं चाभ्युपगच्छन्ति तन्मवेन द्रव्यभेदेऽपि जावेरेस्त्वाजातिप्रत्यभिशाश्रयेणोक्तम् । (एतादृशम्यासे दोपभाष्यम्) जातेधाधारो द्रव्यं, ततो जातिमन्तरेण प्रत्यभिज्ञाया अभावाद् त्रिगुणा रजुः, अत्रापि प्रामोति ॥ पष्ठीसमर्थाद् गुण इतीयत्युच्यमाने द्विगुणा रञ्ज- द्रव्यमन्तरेण जात्युपलम्भाभावाद् द्रव्यस्य सद्भावनिधयः॥ (उयोसः) नन्वत्र पक्षे आमलयादौ पाक्न पूर्वरूपादि- मेतत् । रेजुशब्दात्तु पश्यन्तादवयवलक्षणे गुणे त्वताप्रसनः ॥ (प्रदीपः) द्विगुणा रजुरिति । विषयप्रदर्शनमा विनाशे तचटितसमुदायस्यापि नाशात्तदेवेदमामलसमिति प्रतीत्य. नापत्तिरिति चेप्न, फेपाशिद्गुणानां नाशेऽपि बहोणसमुदायस्स (उयोतः) ननु 'मिगुगा रन्जुः' इत्यत्र गुणशम्देनैवाभिमा- सत्वेन प्रसभिशोपपत्तेः । तदेवाइ-अप वा यस्येति । सद्भा- नाव 'उक्तार्यानाम्' इति न्यायेन पष्ठीसमर्थामावेन च प्रत्ययानुत्प- वाद' इति शेषः । यस्यावयवसमूहस्य सद्भावादित्यर्थः । केयूटस्तु | तिरत आह-विषयेति ॥ वैशेषिकादिनयानुमारेण माप्य म्याचक्षाणः कय 'खियाम्' इति (अवयवानामपि गुणवबोधकमाप्यम् ) सूखस्समाप्येण न सिरुध्यत इति चिन्त्यम् । कथं च 'किं पुनर्दष्यम्, के गुणाः' इति प्रसस्य न निदलवेति च चिन्त्यम् ॥ वन्मतेनेति । गुणशब्दोऽयं चदर्थः । अस्त्येव समेप्यवयवेषु ते हि व्यक्तिविपयामेव प्रत्यभिशा मन्यन्ते ॥ ये विति । ते हि | वर्तते । तद्यथा-द्विगुणा रजः, त्रिगुणा रज्जुरिति । परमाणुार्यन्नद्रव्यनाथे परमाणुष्वेव पाकजरूपाद्युत्पत्तौ पुनः पूर्व अस्ति द्रव्यपदार्थकः । तद्यथा-गुणवानयं देश वन्यारम्भ वदन्ति ॥ जातेश्नाधारो दन्यमिति । यद्यपि गुणोऽपि | इत्युच्यते, यस्मिन् गायः सस्यानि च वर्तन्ते । जात्याधारस्त्रयापि प्रतामिप्रायेणेदम् ।। अस्त्यप्राधान्ये वर्तते । तद्यथा--यो यत्राप्रधान (दन्यस्यान्वर्थलक्षणभाष्यम्) भवति स आह-गुणभूता वयमति । अन्यर्थे खल्वपि निर्वचनं-गुणसंद्रावो द्रव्य अस्त्याचारे वर्तते । तद्यथा-गुणवानयं ब्राह्मण मिति ॥ इत्युच्यते, यः सम्यगाचारं करोति । (प्रदीपः) अन्वर्थमिति । अर्यान्विताद् द्रव्यव्यप अस्ति संस्कारे वर्तते । तद्यथा-संस्कृतमन्नं देशादेव रूपादिव्यतिरिकं द्रव्यं सिद्यमित्यर्थः ॥ गुणसंगाव गुणवदित्युच्यते ॥ इति । सद्रूयते-सगम्यते-आधीयते इति सदावः । “साम (प्रदीपः) कथं प्रेस इत्याह-गुणशब्दोऽयमिति । युद्धदुव.' इति घन् । गुणानामाश्रयो द्रव्यमित्यर्थः ॥ क्वचित्तु पाठः :-नैप दोपः । गुणशब्दोऽयमिति । (उद्द्योतः) गुणानामाश्रय इति । समूहस्य भेदकल्पनयैव | तनार्यमर्थः-यतोऽयं गुणशब्दो बदर्थः, ततः 'यस्य गुणस्य चामयत्वव्यवहारोऽपीति भावः । एवञ्च 'गुणसमूहो द्रव्यमिति पत- | भावात्' इत्यस्मिन् न्यासेऽतिप्रसङ्गो न भवति, शब्देन विशिष्टस्य शलि.' इति योगभाप्येण न विरोध इति माया निरूपितम् ।। गुणस्य शब्दप्रत्तिनिमित्तरूपस्योपादानात् ।। (सिद्धं तु यस्येत्यादिन्यासाक्षेपभाप्यम्) (उद्द्योतः) कथं प्रसङ्ग इति । परौप्रयस्य भेदकस्य यदि तर्हि पष्ठीसमर्थाद् गुणे प्रत्यया उत्पद्यन्ते, | गुणपदार्थत्वादिति भावः ॥ क्वचित्विति । तद्रतिपाठ एव युक्तः, किमियता सूत्रेण? अन्न पाठेऽर्थसामजस्याभावादित्साहः। १ अर्यान्वितादिति । गुणसगावस्पद्व्यपदस्य व्यवहारादेव तदतिरिक्त भवयवानाच गुणत्व नास्तीति र शब्दालत्य एव न मामोतीत्याशयेनाह- मित्यमः. कथं प्रसनेति ॥ २ द्रव्यगुणपदार्ययो प्रसङ्गादापनयोविवेचनानन्तर 'सिद्ध तु यस्स-' ६ 'नैष दोष.' इति पाठे तस्यापि युक्तार्थत्व सरादयति-तत्रायमर्थ इत्यादिवातिरोक्तम्यासे पदमयोजनमाह-विमियतेति॥ ३ रजशब्दास्विति । द्विगुणा रजरित्या न बतलो प्राप्नुता किन्तु रजु • अवयवानामपि गुणव सम्पादयति-पराश्रयस्येति ॥ शब्दादेव हिगुम इसनलिनथे प्रत्ययः प्रामोतीति माध्याशयः । तद्रहित पाट एव युक्त इति । माध्यवृना हि-द्विगुणा रजरित्यत्र इटीकाकाराणान्तत्रमयतामसमतोऽव्यय पाठ इदानीन्तनेषु सर्वेष्वपि पुख प्रामोतीयुतम् । भव अश्याना गुणत्वामावादेव प्रत्ययस्य प्रामिनास्तीति प्पलभ्यत इत्यमाभिरपि स्थापितः । अत्रत्य तच च मदीपोद्योतदर्शनाद भाशय अवयवानामपि गुणत्वमुपपादयति भगवान्-गुणझन्दोऽयमित्या- घगत भवेदिति न तत्पराठेऽपि भसबद्ध माम्य इति भ्रमो भविष्यति। दिना । पवध मधे 'नैप दोपः' इति पाटोऽयुक्त एवेति तद्रहितपाठ पक्ष ५ ननु द्वाभ्या समाभ्यामवपबाम्या निर्मिता राईगुण रजरित्युच्यते। युक्त इति भावा।

·उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशिवमहाभाष्यम् । [५.१पा.२आ.तस्य भावस्त्वतलौ सूत्रे (पष्ठीसमर्थाद्गुण इति न्यासे अतिध्याप्तिदर्शकभाष्यम्) अध्ययनविषयवर्णानुपूर्वीभेदादित्यर्थः ॥ युक्तित इति । बोध्यमान- अथवा सर्वत्रैवायं गुणशब्दः समेपु अवयवेषु पदस्वरूपमैदाभावादिति भावः ॥ युक्तितः समा इति । देशस्य समा अवयवा इत्यर्थः । तदाह-देशावयवत्वादिति । 'समान- वर्तते । तद्यथा-द्विगुणमध्ययनं त्रिगुणमध्ययन- देशावयवत्वात्' इति पाठे अवयवान्तरेण तुल्यतया देशावयवत्वा- मित्युच्यते । चर्चागुणान् क्रमगुणांश्चापेक्ष्य भवति, | दित्यर्थः ॥ ननु तेषां देशावयवत्वं कथमत आह-गवादीना- न संहितागुणांश्चर्चागुणांश्च । मिति । यथा देशावयवोऽर्थक्रियाकारी, तथा गोसस्यादिकमपीत्यर्थः॥ यद्येवं गुणवदन्नमिति गुणशब्दो नोपपद्यते । युक्तितः-मामणव्यवहारप्रयोजकत्वेनेत्यर्थः । ननूकरीत्या युक्तिः नहन्नस्य सूपादयो गुणाः समा भवन्ति । साम्यादेव 'गुणवदन्नम्' इत्यादयः प्रयोगा अत माह व्यथेति ॥ नावश्यं वर्मतः परिमाणत एव वासाम्यं भवति । अफ्रियायामिति । सा च प्रकृते भोजनरूपा ॥ किं तर्हि ? (यस्य गुणस्पेति न्यासस्याव्याप्तिप्रदर्शक भाष्यम्) युक्तितोऽपि । आतश्च युक्तितः, यो हि मुद्गमस्थे शुक्लादिपु तर्हि धर्मभावाद् वृत्तिन प्राप्नोति । लवणप्रस्थं प्रक्षिपेन्नादो युकं स्यात् । शुल्लत्वम् , शुक्लतेति। यदि तावदेरन्नं नादोऽत्तव्यं स्यात् । किं पुनः कारणं शुक्लादय एवोदाहियन्ते, न अथानितेरेनं नादो जग्ध्वा प्राण्यात् ॥ पुनर्वृक्षादयोऽपि-वृक्षत्वम्, वृक्षतेति । (प्रदीपः) अथ वेति । पूर्वोकविषये सर्वस्मिन्नित्यर्थः । अस्त्यत्र विशेपः, त्रिगुणमध्ययनमिति । पदक्रमसंहितालक्षणावयवत्रययो उभयवचना होते द्रव्यं चाहुगुणं च, यतो द्रव्य- गात् ॥ चर्चागुणाः पदविच्छेदगुणाः । पदकमाघ्यायी वचनास्ततो वृत्तिर्भविप्यति ॥ द्विगुणमधीत इत्युच्यते ॥ न संहितागुणांश्चेति । वेदान्तर (प्रदीपः) अत्राप्यव्याप्तिं चोदयति--शुक्लादिष्विति। संहितां वेदान्तरपदानि वाऽधीयानो द्विगुणमधीत इति नोच्यते, 'पटस्य शुक्ल:' इति व्यतिरेकदर्शनाद्गुणमानवचनाः शुल्लादयः। अध्ययनकमभेदादेकस्याध्ययनस्य द्विगुणत्वाभावात् । यद्यपि | 'पटस्य शुरुत्वम्' इत्यादी गुण एव त्वतलादिप्रत्ययो दृश्यते । कमपाठे पदावृत्त्याधिक्यं भवति, तथापि युक्तितः साम्योप- | न च गुणे वर्तमानानां तेषां गुण एव प्रवृत्तिनिमित्तमिति मत्वा पत्तिः । 'गुणवानयं देशः' इत्यत्रापि गोसस्यादयो युक्तितः समा प्रश्नः । गुणसमवायिनि तु सामान्ये स्यात् प्रत्ययः, किंतु पटस देशावययत्वाद् गुणा उच्यन्वे । गवादीनां देशावयवत्वमुपच- | शुक्लत्वमिति पटेन संबन्धाभावप्रसाः ॥ वर्त्यभावादिति । रितम् । 'गुणभूता वयम्' इत्सनापि गृहायवयवसदशात्मनिर्देशः। | वर्तनं-वर्तः । त्तिरित्यर्थः । वर्तोऽस्सिन्नतीति-वर्ती प्रत्ययार्थः, 'गुणयानयं ब्राह्मणः' इत्यादावपि मादाणादिशब्दार्थगुणसमुदायै- प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तप्रत्ययार्थाभावादित्यर्थः ॥ न पुनर्वृक्षादय कदेशाचारसाची गुणशब्दः । युक्तिवाचारस्य साम्यम् । यद्ये- इति । तेऽपि जातिमानवननाः, ततो जाती प्रत्ययामसः ॥ वमिति । यथा 'द्विगुणा र ः' इत्यादी प्रमाणतोऽयमवस्य | द्रव्यं चाहुरिति । विशिष्टजातियुक्तमित्यर्थः ॥ गुणं साम्यं न तथाऽनेति प्रना ॥ युक्ति इति । अर्थकि- | चेति । जातिलक्षणम् ॥ यतो द्रव्य वचना इति । यायां यद्योग्यं तत्सममित्यर्थः । यदि तावदिति । युक्तितः | यस्माद्व्यवचनातस्मामाती प्रतिनिमित्त प्रत्ययः॥ साम्यामाये अनमेव तन स्यात्, पुतः पुनस्तस्य गुणवत्व (उयोतः) ननु गुणिपरेषु चष्ठादिपु गुण एव पती, गुणपरेषु मित्यर्थः । तदेवं 'पष्टीसमर्थावणे' इत्युच्यमानेऽतिप्रसङ्गात् | सद्गतगातिरिति किमुच्यते 'पसमावाद' इति । रस्सन मार-पटस्य 'मम्य गुणस्य भावाद-' इत्यायितव्यम् ।। गुह इति ॥ पटेन सम्यन्धाभायेति । प्रत्ययस्य पटेन सम्बन्धे (उयोतः) संदितागपीस यः पदान्यपीते तदीयमभ्ययनं | च सापेक्षत्वानुत्यभावप्रसह इति भावः ।। दिगुणमित्युच्यते । अधीस यः क्रममप्यधीते तस निगुणम् । (अम्याप्त्यमायोपपादकमाप्यम्) दिवाप्पयनसालेऽसि मालरीपरनया पायपनसत्पाराद-पद इमेऽपि तर्दि-उभयवचनाः। पिसदेनि । मागे-'पर्चागुणान्ताः 'समान्' त्यादिः। फयम् ? पदरमाप्यादीनि । पराना कमेन-रिप्लेरेनाध्यापीलः। माथे भारम्यते मतुम्लोपः--गुणवचनेभ्यो मतुपो ममासोपु पो मुरिमार- संहितति । अस 'विषमान्' | लुग्मयतीति । r यानमार-येदावरेति ॥भप्पयनश्मभेदादिनि । यतो द्रव्यवचनास्ततो शशिमयिप्यति ।। airat | बगन-भिमे रहना सपनीमा आदिमा FREE मा पर मा. मरियापामिति । भोगना reli-मा TRiter पर नारेगामाम विदिति साल ·त्वतस्पत्ययाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः । 9551 (प्रदीपः) आरभ्यते मतुन्लोप इति। वृक्षादयो जातित- | रेव प्रकारताविशेष्यताख्यविषयताद्वयेन मानमिति शक्तिग्रहप्रयोगयो- द्वतोरभेदविवक्षायां द्रव्यमाहुः। न हि यथा 'पटस्य शुरूः' इति रुपपत्तिः । एवं प्रकारस्य चान्ययादृष्टत्वात् 'कथञ्चित्' इत्युक्तिः व्यतिरेको दृश्यते तया 'घवस्य यमः' इति । तत्र गुणद्रव्ययो• समयसा । एवञ्च प्रकारताविशिष्टा व्यक्तिः 'त्व'प्रत्ययार्थ इत्याहुः। र्व्यतिरेकदर्शनान्मतुशवणनित्त्यों लगारम्भः ।। जातिमिच्छन्तीति । अन एवाग्रातिप्रसङ्गवारणाय 'आकृविग्रहणा'- (उड्योतः) ननु यया वृक्षशब्दो मतुग्लो विनव जातिवि- | इत्यादिपरिमापा स्वशास्त्रे आश्रिता। शिष्टद्रव्यमाए, तथा शुखादयोऽपि गुणविशिष्टं द्रव्यं वक्ष्यन्तीति कि (५६८८ सिद्धं तु यस्येति न्यासं परित्यज्य अन्यन्यासे मतुब्लोपेन ? इत्यत माह-वृक्षादय इति । जातिप्रदृचिनिमित्तकरा- वार्तिकम् ॥ ६॥) प्दयोध्यजातेः स्वाश्रयेणाभेदविवक्षेवेति भावः । अत्रत्वं तत्त्वं प्रागे- ॥ * ॥ यद्वा सर्वे भावाः खेन भावेन वोकम् ॥ भवन्ति स तेषां भावस्तदभिधाने ॥ * ॥ (अध्य शंकं भाष्यम्) (प्रदीपः) यति । पूर्वत्र लक्षणे जातिगुणद्रव्यलक्ष- डित्यादिपु तर्हि वरीमावाद् वृत्तिन प्रामोति । गाभिधायिभ्यो गवादिभ्यः शब्दखरूपगुणसामान्यादिषु डित्यत्वम् , डित्थता, डाम्भिहता, डाम्भिदृत्व- प्रत्ययः । इह तु शब्दाभिधायिभ्यः पूर्वोकेष्वेवार्थेषु-इति प्रकृ. मिति। त्यर्थभेदेऽपि प्रधानप्रत्ययार्थाभेदापेक्षो विकल्पः ॥ अनापि-"कश्चित् माथमकल्पिको डियोडाम्भि- (उध्योतः) पूर्वन्यासादत्र पक्षे विशेषमाह-पूर्व लक्षणे दृश्चेति" तेन कृतां क्रियां गुणं वा यःकश्चित्करोति स उच्यते-डित्यत्वं त एतत् , डाम्भिट्टत्वं त एत- शम्दस्वरूपे, डित्थादयोऽपि शम्दस्वरूपे उदाहरणं । गुणिवाच- इति ॥ शब्दस्वरूपेत्यादि । यदा गोशम्दो गोत्वमात्रवचनस्तदा त्। एवं डित्याः कुर्वन्ति, एवं डाम्भिट्टाः कुर्वन्ति ॥ केभ्यः शुलादिभ्यो गुगे, गुणवचनेभ्यस्वद्गते सामान्यै-इत्यर्थः । यस्तर्हि प्राथमकल्पिको डित्यो डाम्भिश्च, तस्य | गवादिभ्यश्च सामान्ये । शब्दाभिधायिभ्यः-शब्दस्वरूपमात्रप- वर्त्यभायाद् वृत्तिर्न प्राप्नोति । रेभ्यः । गोत्वमित्यादी गोशब्दसम्बन्धी धर्म इत्यादिप्रकारेण दोषः।। नैप दोपः। नन्वर्षभेदे विकल्पोऽयुक्तः, एकार्थानां विकल्पात्-अत आइ-प्रकृ. यथैव तस्य फार्थचित्कः प्रयोगः, एवं वृत्तिरपि त्यर्थमेदेऽपीति ॥ भविष्यति ॥ (वार्तिकन्यास्यामाप्यम्) (प्रदीपः) डित्थादिप्विति । डित्यादयो यदृच्छाशब्दा किमेभिस्त्रिभिर्भावग्रहणैः क्रियते? अर्थगतं न किंचित्प्रवृत्तिनिमित्तमपेक्षन्ते, पुरुषेच्छावशेन प्रवर्त एकेन शब्दःप्रतिनिर्दिश्यते द्वाभ्यामर्थःगया- नात् ॥ तेन कृतामिति ।डित्यसहचरितगुणक्रियादर्शनादन्य- | सर्वे शब्दाः स्पेनार्थेन भवन्ति स तेपामर्थ इति, त्राप्युपचारात्प्रवर्तमानस्य हित्यशब्दस्य गुणकिये एव प्रवृत्तिनि- तदभिधाने वा त्वतलौ भवत इति वक्तव्यम् ॥ मित्तमित्यर्थः । कार्थचित्क इति । विनयादिषु कथंचिच्छ- नैवमन्यत्र भवति । न हि "तेन रकं रागात्" ब्दस्य पाठात्स्वार्थे ठक्प्रत्ययः । शब्दखरूपमर्थेऽप्यस्य 'अयं डित्यः' इति संज्ञासज्ञिसंबन्धः क्रियते। ततः शब्दखरूपासङ्गा- (२१) इत्यत्र शब्देन रक्त प्रत्यया उत्पद्यन्ते । द्यथा डित्यशब्दस्यार्थे प्रयोगस्तथैव शब्दखरूपेऽर्थेऽध्यस्ते प्रत्यय शब्देऽसंभवादर्थेन रके प्रत्यया भविष्यन्ति ॥ इत्यर्थः । अन्ये तूत्पत्तिप्रमृत्या विनाशात्कौमाराद्यवस्थाभेदभिन्न (प्रदीपः) किमेभिरिति । भावशब्दन्नयस्वार्थभेदं द्रव्यसमवायिनी जातिमिच्छन्ति । यद्दर्शनावस्थान्तरेऽपि ‘स | पृच्छति ॥ एकेनेति । भवन्तीति-भावाः-शब्दाः। भववेश्चेति एवायं डिस्थः' इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय उत्पद्यते तस्यां प्रत्ययः ॥ वतव्यम्' इति कर्तरि णः ॥ द्वाभ्यामिति । स च द्विविधः- (उयोतः) ननु तत्रापि शब्दरूप प्रवृत्तिनिमित्तमस्तीखत आह-वाच्य-प्रवृत्तिनिमित्तरूपः । अन तु करणसाधनो घम् । तत्र डिस्थादय इति । भाष्ये-तत्रापि कश्चिदिति । तत्रापि' इत्यस्य | शुक्लस्य भावः शुक्लत्वमिति शुक्लशब्दस्य गुणे वर्तमानस्य भावी 'उत्तरमाह' इति शेषः। 'कश्चित्' इत्यादि 'इति' इत्यन्त वार्तिकोत- | गुणसमवायिसामान्यं, तस्माद्धि निमित्ताच्छुलशब्दः खस्मिन मुत्तरम् ॥ तद्याचष्टे-तेन कृतामित्यादि ॥शब्दस्वरूपमर्थेऽध्य- | गुणलक्षणं भवति-प्रवर्तत इत्यर्थः । द्रव्ये तु वर्तमानस्य शुक्ल- स्वेति । तादात्म्याध्यासोऽत्र बोध्यः । तदेवाह-भयं डिथ | शब्दस्य गुणो भावः । तथा गोशब्दस्य द्रव्ये वर्तमानस्य जाति- इति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धः क्रियत इति ॥ यथा हित्यशब्दस्येति। र्भावः। राजपुरुषशब्दस्य संबन्ध इत्यादि बोद्धव्यम् ॥ स्नार्थे- अन्यथा शम्दानिर्विकल्पकामावेन निमितावच्छेदकशधिग्रहामावेन | नेति । शब्दाना खार्थ. वाच्यः,वेन भवन्ति । तन वाचकरवेन च प्रयोग एव न स्यादित्यर्थः । जात्यतिरिक्तपदाथै विशेष्यताप्रकार- प्रवर्तन्त इत्यर्थः । वाच्योथैः शब्दभवने करणत्वेन विवक्षितः। तयोः साच्छिन्नत्वनियमादिति भावः। अन्ये तु-एव व्याख्याने घटा- अर्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगाद्भवति-अर्थस्य करणत्वम् ॥ स दिपदसशत्वादस्य 'कथञ्चित् पदप्रयोगासामञ्जस्यम्, मतो व्यक्त | तेषामर्थ इति । यत्तदोनित्याभिसंवन्धायस्मादित्यपेक्षते । , ·३०२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१पा.रा. तस्य भावस्त्वतलौ सूत्रे यस्मात्प्रतिनिमित्तात् खेनार्थेन प्रयुज्यन्ते सोऽर्थस्तेषां प्रवृत्ति- | कुशब्दस्य प्राप्त्यभावात्तस्य स्वार्थापये लक्षणाऽऽश्रयणीया स्यात् । निमित्ततया संबन्धीत्यर्थः । एतेन प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः संवन्धो | फिञ्चैवं 'डिस्थत्यम्' इसादौ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्भेदाभावः । किच दर्शितः ॥ सर्वत्र प्रकृतेर्लक्षणाया न मानम् । "दित्यत्वम्' इत्यादौ तु प्रकृतिप्र. नैवमन्यति । अन्यत्र शब्दार्थसंवन्धी प्रत्ययार्थो निर्दि- त्ययार्थानुपपत्त्या तत्कल्पनम् । शन्देऽसम्भवादित्यादेरयमर्थः,- श्यते । न तु शब्दसंबन्धीत्यर्थः । यथा तत्र शन्देऽसम्मवादथेन रक्त प्रलयास्तथैतद्विपये डिस्थत्वादा- अत्रोत्तरम्-शब्देऽसंभवादिति । शब्दसंवन्धित्वं प्रत्य- | वर्थस्य मावेऽसम्भवात् प्रकृतेः शब्दपरत्व कृत्वाऽर्थे वाच्य एव भाव- यार्थस्य नोपपद्यते। कपायादिशब्देन रागाद्यसंभवात्ततः शब्दा प्रत्ययः । सम्भवे तु अर्धपरायाः प्रकृतेः शब्दबोध्यप्रवृत्तिनिमित्ते र्थसंबन्धित्वं प्रत्ययार्थस्याधीयते । इह तु शब्दस्य तदर्थस्येव प्रत्यय इत्याहुः । गुगसमुदायस्य द्रव्यत्वेऽपि तत्तच्छन्दखभावात् भावसंवन्धसंभवात्तद्वाचिनी कामचारात् प्रकृतिराधीयते। यथा कश्चिद्गुणः, कचिप्रकारः, इतरे विशेष्या इति निमित्तत्वरूपसम्बन्धस्य न हानिः॥ हि-शुक्लस्य द्रव्यस्य गुणो भावः, तद्वशाद्धि शुक्लं द्रव्यं भवति । गोत्वसंबन्धाच्च गौव्यम् । एवं शुक्लशब्दस्यापि द्रव्ये वर्तमानस्य (न्यासमत्याख्यानकचार्तिकावतरणभाप्यम्) गुणो भावः, तद्वशात्तस्य द्रव्ये प्रवर्तनात् । गोत्ववशाच गोश तत्तईन्यतरत्कर्तव्यम् । सूत्रं च भिद्यते ॥ ब्दस्य-इत्येवं सर्वत्रावसेयम् । 'नानात्वं' 'योगपद्यम्' इत्यादी यथान्यासमेवास्तु । पूर्वत्र लक्षणे नानाभूतार्थाभिधायिनो युगपद्भूतार्थाभिधायिनश्च ननु चोक्तं-तस्यभाव इत्यभिप्रायादिप्यतिप्रसङ्ग द्रव्यधर्म असहभावे युगपद्धावे च प्रत्ययः । उत्तरत्र तु शब्दा- | इति ॥ भिधायिभ्यां पूर्वोक्त एव भावे प्रत्ययः॥ (प्रदीपः) तत्तहन्यतरदिति । 'यस्य गुणस्य भावात्' (उद्द्योतः) भवन्तीति । उच्चारणविषया भवन्तीत्यर्थः ॥ इति वा 'यद्वा सर्वे भावाः' इति वेत्यर्थः ॥ द्विविध इति । वाच्यो-विशेष्यरूपः । प्रवृत्तिनिमित्तम्-प्रकार (उध्योतः) भाष्ये-तत्त_न्यतरदिति । 'कु' आदिपदाना रूपम् । अयमत्र वार्तिकार्थ:-सवे शब्दाः खेन वाच्येन | ककारादिवृत्तिधर्मान् कल्वादीनुपलक्षणीकृत्य 'यः शुक्छवासाः स करणेन यस्मात्प्रवृत्तिनिमित्ताद्भवन्ति-वाच्यार्भवोधनाय प्रयोगं प्राप्नु- देवदत्तः' इत्यादाविव शक्तिग्रहो बोध्य इत्याहुः ॥ वन्ति स प्रवृत्तिनिमित्तरूपोऽर्थस्तेषां शब्दाना भावः । अतस्तदभि (५६८९ न्यासप्रत्याख्यानकसिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ७॥) धानेऽर्थाच्छब्दपरेभ्यः प्रत्यय इत्यर्थः । प्रथममावशब्दस्य शब्दपर- ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ ताया “यदा सर्वे भावाः' इत्यादिनोक्तं लक्षण यादृशं सम्पद्यते तदनु- (भाष्यम् ) किमुकम्? वदति-भाष्ये--यदा सर्वे शब्दा इति ॥ नन्वर्थस्य शब्दभवने कथ कारणत्वमत आह-अर्थप्रत्यायनायेति ॥ प्रवृत्तिनिमित्तत- अनभिधानादिति । अनभिधानादभिप्रायादिपू. त्पत्तिन भविष्यति । येति । प्रवृचिनिमित्तेन शक्तिरित्यभिप्रायः ॥ सम्बन्ध इति । प्रवृत्तिनिमित्तत्वरूपः । प्रकृतिश्चात्र पक्षे शब्दस्वरूपपरा । प्रवृत्ति- (प्रदीपः) अनभिधानादिति । न हि गोत्वमश्वत्व- निमित्तत्वं च स्वजन्यबोधीयमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयतावत्वम् ॥ | मिलादायुक्तेऽभिप्रायाद्यवगम्यते किं तु जात्यादीत्यर्थः । तत्र भाष्ये शहते-नैवमम्यनेति । अन्यत्र-अर्थे । कचिदपि भवत्यनेनेति करणसाधनेन घनन्तेन भावशब्देन जात्यादिके उच्यमाने वाच्यसवन्धिनि शब्दसम्बन्धिनि च पूर्वोत्तन्याया- लक्ष्ये एवप्रकारो न भवतीत्यर्थः ।। व्यादिवाचिनः शन्दाभिधायिनो वा शुक्लादेस्त्वतलादय इति यथा हीति । गुणादेव्यभावत्वं तनुत्तिधर्मस्यात् ॥ तद्वशात्- | स्थितम् ॥ गुणवशात् । राद्-द्रव्य । शुरू-तद्यपदेशवत् । एव गोत्वसम्ब- (उड्योतः) वार्तिकद्वयलभ्यमर्थ सूताक्षरैः साधयति-तन्न धाद् द्रव्य-गो: तथ्यपदेशवत् । अतो गुगादेव्यभावत्वम् । भवत्यनेनेति ॥ एवं ततच्छन्दाना द्रव्ये वृत्ती तेपामेव निमित्तत्वादौपचारिक शम्दधर्मत्वमिति शब्दमावोऽपि स इति भावः। परे तु-सशाशन्दे (१६९० पूर्व विप्रतिषेधवार्तिकम् ॥ ८॥) प्रवृत्तिनिमिचानहीकारेऽपि प्रत्ययोपपादनायेदम् । अयं भाव:-- ॥ * ॥ त्वतल्भ्यां नज्समासः पूर्वविप्रति: शब्दस्य योऽयों वाच्यप्रवृत्तिनिमित्तान्यतररूपस्तदाचरत्व प्रत्ययस्य । पिद्धं त्वतलो खरसिद्ध्यर्थम् ॥ * ॥ तत्र 'घटरवम्' इत्यादी जात्यादिरूपं प्रवृत्तिनिमित्त तदर्भः । (भाप्यम् ) त्यतल्भ्यां नसमासो भवति पूर्व- 'हिरथावम्' इत्यादी त्वन्यस्यासम्मवाद्विशेष्यभूनोऽर्थ एव स्वार्थः। विप्रतिषेधेन । पवश टित्यहित्यत्वशब्दयोः पर्यायता । ईदृशे स्थले पर प्रकृति कि प्रयोजनम् ? शम्परा 'स्व'स्य साधुत्दाय कल्प्यते । एवज 'कुत्वम्' इत्यादेः कवर्ग त्यतलोः सरसिद्ध्यर्थम् । स्वतलो खरसिद्धिर्यथा इत्यादिरेवाधः 1 तव तु 'मुख रसान भवति' इत्यादी कुरखशब्दार्थ | स्यात् । 'यपात्-परप्रास्ति' इति इ. पाठ, २'अथैनन्यायेन'शी. पाद: . । . -- ·त्वतत्सत्ययाधिकरणम् ] मावकर्मार्थाः। ३०३३ -न माझ- त्वतलोरवकाश:-भावस्य वचनं प्रतिपेधस्या (पूर्वविमतिपेधप्रयोजनभाष्यम्) वचनम् ब्राह्मणत्वम्, ब्राह्मणता। इदं तर्हि प्रयोजनम्-नम्समासादन्यो भाव- नन्समासस्यावकाश:-प्रतिपेघस्य वचनं भाव- वचनः स्वरोत्तरपदवृद्ध्यर्थमिति वक्ष्यति, तन स्थावचनम्-अब्राह्मणः, अबृपलः। व्यवस्थार्थमिदं वक्तव्यम् ।। उभयवचने उभयं प्राप्नोति-अमाह्मणत्वम्, (प्रदीपः) इदं तहाँति । न्यायेनेव पूर्व नभ्समासे सिद्ध अत्राह्मणता। नभ्समासो भवति पूर्व विप्रतिपेघेन । 'वतल्भ्याम्' इति वचनं नियमार्थम्-'स्वतलोरेव कर्तव्ययोः पूर्व नम्समासो नान्यन भावप्रत्यये' इत्खन्यो भावनलयः प्राग्भवति स तर्हि पूर्व विप्रतिषेधो यकव्यः ॥ पथानसमासः न्यायस्य नियमान वचनेन याधनात्। ततय (प्रदीपः) त्यतल्भ्यामिति । 'न ब्राह्मणस्य भावः' इति सति शिष्टत्वात् 'अप्रथिमा' इत्यादी नव्वरो भवति, अशोक्त्यम्' युगपद्भावनअर्थसंवन्धविवक्षायो यदि परत्वात्त्वतलोः क्तयोर्नम्- | इत्यादौ च नमः प्रकृत्पनेकदेशत्वाइत्तरपदवृद्धिः सिध्यति । समासः स्यात्तदाऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिसरेणाधुदात्तत्वं प्रसज्येत । | यदि तु पूर्व नम्समासः स्यात् ततः 'न नपूर्वाद-' इति नम्समासात्तु त्वात्यये प्रत्ययखरेणान्तोदात पदं भवति । तलि प्रविषेधात प्यमोऽसमात् 'अशोक्त्यम्' इत्यादि न सिध्येत् ॥ तु लित्सरेण मध्योदात्तमिति तदर्थ पूर्वविप्रतिपेध आधीयते ।। (उद्योतः) पूर्वविप्रतिषेधारम्भ फल दर्शयति- (उड्योतः) नन्वनेन बचनेनान्यभावप्रत्ययस्य पूर्व प्रवृत्तिः णस्येति । युगपदुमाभ्यामेका मावविवक्षायामित्यर्थ. ॥ यवलोः | क्य बोधयितु शक्या, अशम्दार्थत्वादत आह-न्यायेनैयेति ॥ कृतयोरिति । ततः समासः-स्वापन्न, एकदेशदारकं च सामर्थ | तन व्यवस्थार्थमिति-भाष्यस्य वत्र-अन्यत्वे प्रतियोगिसमर्पणार्थ- लायन्टेनापि नम इति बोध्यन् ।। मित्यर्थः । एवरैतनियमसिद्धार्थानुवाद एव स इति भावः । 'तय. यस्थार्थम्' इति पाठे तदर्थलामाधमित्यर्थः। कैयटखरसरत्वव (पूर्व विप्रतिषेधाभायोपपादकं भाष्यम् ) पाठेऽथे च ॥ दूषणान्तरमप्याह-यदि त पूर्यमिति ॥ न चकव्यः । नान त्वतलो प्रामुतः। किं कारणम् । (५६९१ नन्समासविकल्पबोधकवार्तिकम् ॥ ९॥) असामात् । ॥ * ॥ वा छन्दसि ॥ * ॥ कथमसामर्थ्यम् ? (भाष्यम् ) वा छन्दसि नसमासो यकव्यः । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । यावता ब्राह्मणशन्दः | निवार्यतां वै यजमान आशास्ते अपशुतां । अयो. प्रतिपेधमपेक्षते ॥ नित्याय । अशिथिलत्याय । अगोतामनपत्यताम् । मसमासोऽपि तर्हि न प्राप्नोति । भवेदिदं युकमुदाहरणम्-अयोनित्याय, अशि- किं कारणम् ? थिलत्वायेति। असामर्थ्यादेव । इदं त्वयुक्तम्-अपशुतामिति । नासी समा- कथमसामर्थ्यम् ? सभावमाशास्ते सापेक्षमसमर्थ भवतीति । यायता ब्राह्मणशब्दो किं तर्हि ? भावमपेक्षते ॥ उत्तरपदाभावमाशास्ते-न पशोर्भाव इति ॥ प्रधानमत्र तदा ब्राह्मणशब्दः, भवति च प्रधा (प्रदीपः) वा छन्दसीति । छन्दोविषये धचित् पूर्व नस्य सापेक्षस्यापि समासः॥ खतली ततो नन्समासः, कचित् तु विपर्ययः ॥ अयोनित्या- (प्रदीपः) याक्ता ब्राह्मणशब्द इति । प्रत्ययार्थस्या- | येति । प्रत्ययस्य पश्चान्नसमासे नन्खरो भवति ॥ भवे- प्राधान्याद ब्राह्मणार्थस्य नमर्यापेक्षत्वादसामर्थ्यादप्रधानस्य सापे- | दिदमिति । अन हि नसमासभावप्रत्यययोर्युगपत् प्राप्तिः ॥ क्षत्वे सति 'ऋद्धस्स राजपुरुषः' इत्यादाविव वृत्त्यभावात्त्वतलो-न हासौ समासभाव इति। समासशब्देन समासार्थों रप्रसनः । प्रधानमत्रेति । उत्तरपदार्थप्रधानत्वात्तत्पुरुषस्य । जात्यन्तरयुक्त वस्तु उच्यते । तद्भावमसो नाशास्ते-अपशु:- यथा 'राजपुरुषोऽभिरूपः' इति प्रधानस्य सापेक्षवेऽपि | पशुसदृशो भूयासमिति ॥ कि तहि ? उत्तरपदामाव- वृत्तिभवति, एवं भावमपेक्षमाणस्यापि ब्राह्मणस्य नन्समासो मिति । उत्तरपदार्थस्य पशुत्वस्याभावमाशास्त्रे-पशर्मा भूव- भवतीत्यर्थः ॥ मिति । ततश्च पूर्व भावप्रत्ययः पचानसमासो विनाऽपि 'वा (उध्योतः) उपसर्जनस्यैव सापेक्षत्वे वृत्त्यमावेन ब्राह्मणपदा- छन्दसि' इति वचनेन सिध्यति ॥ न पशोर्भाव इति । यस यथोपसर्जनत्व तथा दर्शयति-प्रत्ययाति ॥ ननु ब्राह्मण- | भावस्य नसवन्धार, पशोरसवन्भात ॥ भिन्न इति बोधादुत्तरपदार्थोऽप्रधानमेवेत्सतं आह-उचरपदार्थेति । (उयोतः) ननु समासत्त्वाशासनस्स कापि न सत्त्वमत आरोपितो ब्राह्मण इति बोध इति भावः ॥ राजपुरषोऽभिरूप इति । आह-समासान्देनेति ॥ पशोरिति । पशोनभासम्बन्धादि- राशः मुन्दरोमा' इत्यय राजमुन्दरोऽश्व इतिववेत्यपि बोध्यम् । सर्थः ।। ।

·३०४ उझौतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१अ.पा.२आ. आ च त्वात् सूत्रे .. समावेशो यथा स्यात् ॥ (५६९२ प्रत्ययसमावेशे वार्तिकम् ॥ १०॥) (५६९३ चकारमयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ नसमासादन्यो भाववचन: ॥ * ॥ आ च त्वादिति चकारकरणम- खरोत्तरपदवृद्ध्यर्थम् ॥ * ॥ पवादसमावेशार्थम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) नसमासादन्यो भाववचनो भवति (भाष्यम्) आ चत्वादिति चकारकरणं क्रियते, विप्रतिषेधेन। अपवादसमावेशार्थम् । इमनिच्मभृतिभिरपयादैः कि प्रयोजनम् ? खरोत्तरपदवृद्ध्यर्थम्। खरार्थमुचरपद्व्यर्थ च । (प्रदीपः) अपवादसमावेशार्थमिति । नमञ्- समावेशार्थमित्यर्थः । भाष्यकारस्तु न्यायव्युत्पादनाय वक्ष्य- खरार्थ तावत्-अप्रथिमा, अम्रदिमा । माणापवादसमावेशार्थत्वमुपन्यस्य दूषयित्वा च ननन्समा उत्तरपदार्थम्-अशौक्लयम् , अकार्यम् ॥ वेशार्थत्वं वियोरेष्यते ॥ इमनिप्रभृतिभिरिति । असति चकारे प्राक् त्वात् अर्थे त्वतलौ भवत इत्ययमेवार्थः स्यादिति (१८२ यतलोरधिकारसूत्रम् ॥५1१।२ आ. ५६) । कर्मण्येव गुणवचनादिभ्यस्त्वतलोविधि. स्यान त्वपवादेन समा- २००२ आ च त्वात् ॥ ५।१।१२० ॥ वेशः । चशब्दात्सोऽपि भवतीति भावः ॥ (प्रदीपः) वक्ष्यमाणैर्विशेषविहितैस्स्वतलौ मा वाधिषा (उध्योतः) विरिष्यत इति । अस्य बात्तिकस्य व्याख्या- ताम् , गुणवचनादिभ्यः कर्मणि च यथा स्यातामिति सूत्रम् ॥ सतीत्यर्थः । ननु 'आ त्वात्' इत्येव स सिद्धोऽत माह-अस- (उयोता ) 'ब्रह्मणस्त्वः' इत्यन्त त्वतलावधिक्रियते इति | तीति ॥ इत्ययमेवार्थ इति । 'प्राग्दीम्यत.' इत्यादावनामेवा- सूत्राधैः, तत्फठमाह-वक्ष्यमाणैरिति । इमनिनादिभिरपवाद- पधिमता दर्शनादिति भावः ।। (वार्तिकोक्तमयोजनाक्षेपभाष्यम्) रिस्र्धः ॥ गुणवचनादिभ्य इति । येभ्य एव कर्मणि ध्यादयो विदितास्तेभ्य एव स्वतलावपि कौणि यथा स्यातामित्येतदर्थमिद नैतदस्ति प्रयोजनम् । 'आ त्यात्' इत्येवेमनिम- सूक्षमित्यर्थः ॥ भृतिभिरपवादैः समावेशो भविष्यति ॥ (चकाराक्षेपप्रयोजनभाष्यम्) (मदीप.) नैतदस्तीति । आ त्वाद्या. प्रकृतयस्ताभ्यस्त्व- किमर्थश्चकारः? तलौ भवत इति विज्ञायमाने सूनार्थे सिद्धोऽपवादः समावेश । अनुफर्पणार्थः, त्वतलापनुरूप्येते । (उयोतः) मा त्वाद्याः प्रकृतय इति । लक्ष्यानुरोधादेव नेतदस्ति प्रयोजनम्, प्रकृतौ त्वतलायनुवति | विज्ञासत इति भाव. ॥ (प्रयोजनमाप्यम्) अत उत्तरं पठति-. इदं तर्हि प्रयोजनम्-आ त्वाद्याः प्रकृसया-ता. (प्रदीपः) किमर्थश्चफार इति । वक्ष्यमाणोऽभिप्राय । भ्यश्च स्वतलौ यथा स्यातां यतश्चोच्येते॥ अप पतलोस्तरमाधिकारादेव सिद्धत्वात् सूत्रमेव कस्माना- क्षिप्तम् । नेतदस्ति । गुणवचनादिभ्य कर्मणि विधानार्थत्वादनु- (प्रदीपः) आ त्वाधाः प्रकृतय इति । गुणवचन- वृत्तेरपवादैरसदिग्धः सदिग्धतदर्थोपस्थानी त्वतलो याध्येयाता- ब्राह्मणादिप्रकृतय ॥ ताभ्यश्चेति । कर्मणीति भाव । मेति सूत्रमवश्यं कर्तव्यम् । कि चासत्यस्मिन् सूझे स्वतलोस्- | अनेन सूत्रार्थी व्याख्यातः ॥ यतश्चोच्यते इति । भनेन सरमानुपसिना, उत्तरेपा प्रत्ययनिर्देशानिराकाहत्यात् । चशब्दस्य प्रयोजनमाख्यायवे । यतो विशेषतरतर्भाव पूर्व- खतलोरपि पूर्वसूत्रेण प्रातिपदिकसामान्याद्भावे विधानादाया- सूत्रेण प्रयताविगनिजादिभिध बाधिती ततोऽपि यथा स्याता- शाया अमावात् ॥ अनुकर्षणार्थ इति । अन्यथाऽभिधेयान- | मित्लेषमर्थवशब्द । अन्यथा कर्मणि त्वतल्विधावस सूत्रस्योप. पादानादयधिमाननिर्देशोऽनक स्यात् ॥ प्रकृताविति । | योगात्त्वतोरपवादेोभ. स्यात् ॥ विधेयमन्तरेणायप्युपादानस्पानर्थययादेव सामावाद प्रकृती (सयोतः) गुणवचनेति । 'मा स्वाथा. प्रतयो प्राप्तत्व. स्पतलावपेशिध्येवे सर्प ।। वस्यास्वाम्य ' इत्यादिति भाव ॥ सूत्रार्थ इति । परप्रयोग- (पोवा) सदिग्पादोपस्थानाविति । सन्दिरम तर- ममिल्ल.॥ TAमिनिसान वयोरिलपः साक्षामा 'Jor (प्रपोजगाक्षेपमापन) परन' मारियमी सम्ममोक्षस्था-किशेति ॥ न तेषा एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आ स्वास्' इत्येर मामारेऽपि तलामाइन समानसादा मार-पत- प्रात्याद्या प्रकृतयः वाम्यस्त्वतली मयिष्यतः, यत. होतीति योमेते। प्येते ॥ ।

·निषेधाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः । ३०५ (प्रदीपः) एतदपि नास्तीति । मा त्वात्प्रकृतीः सर्वा किं कृतं भवति? अपेक्ष्य त्वतलौ विधीयमानावपवादविषये कमणि च भविष्यत स्त्रीपुंसाभ्यां त्वतलोरुपसंख्यानं चोदितं तन्न इति नाघवशब्देनेत्यर्थः॥ वकध्यं भवति ।। (उयोतः) भा त्यामकृतीरिति । अप्राप्तत्वतका इत्य (प्रदीपः) यस्याधेति । प्रकृतिविशेपानमननी प्रारम- मानामावादिति मावः ॥ वनात्सर्वेप्यर्थेपु विधीयमानौ त्यतलोधियो प्राप्मुत इति तद्विपये (प्रयोजनमाप्यम्) स्वतलौ प्राप्यते । 'प्राग्भवनात्' इत्यवध्युपादानाच नन्तनावमि इदं तर्हि प्रयोजनम्-आत्वाद्येऽस्तित्र त्वतलो भावे भवतः । अन्यथा प्राग्यरित्यैव वक्तव्यं स्यात् । यत्यय हि यथा स्यातां, यत्र चोच्यते ॥ नसम्भ्या 'पुंवत्' इति लिगाम भाव्यम् ॥ (प्रदीपः) आ त्वायेऽर्था इति । जातो यहुवचनम् । प्राग्भवनादिति । एवेन तदार्तिकशेषभूतं दावचनमपि प्रत्या- (उद्द्योतः) नन्वेवं माने नसी न सातामत आइ--- फर्मण एकस्यैवार्थस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अयमर्थः ययवधि- ख्यातम् ॥ मत्यः प्रकृतय माधीयन्ते तदा अपवादेः समावेशः सिष्यति, प्रतिप्रसवार्थत्वादस्य सूत्रस्य । गुणवचनादिभ्यस्तु कर्मणि स्वत. (८८२ निषेधसूत्रम् ॥ ५।१।२ भा. ५६) लोविधानं न सिध्यति । तस्मादवधिमदर्थपरिग्रहेण कर्मणि त्वतली सूत्रेण विधीयेते, चकारेण तु भावे अपवादः समाये- २००३ न नपूर्वात्तत्पुरुपादचतुरसंगत- श्यते ॥ यत्र चोच्यते इति । भावे विशेषप्रकृतिभ्योऽपवादः लवणवटयुधकतरसलसेभ्यः प्रसक्तराधावित्यर्थः॥ (उड्योतः)जाताविति । 'कर्मणां वाइल्यात्' इति वक्तुं ॥५।१।१२१॥ युतम् ॥ न सिध्यतीति । प्रतिप्रसवापेक्षया विधित्वस्व गुरुत्वाद, (निषेधाधिकरणम्) उमयरूपत्वस्यैकवाक्येऽलामाञ्चति भावः ॥ ननु यत्रोच्येते तत्र (निपेधप्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) विधानं व्यर्थमत माह-भावे विशेपेति ॥ कस्यायं प्रतिपेघः? (प्रयोजनाक्षेपमाप्यम्) त्वतलोरित्याह। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'आ त्वात्' इत्येव आ नैतदस्ति प्रयोजनम् । त्वाद्येऽस्तिन त्वतलौ भविप्यतः, यत्र चोच्यते ॥ इप्येते नन्पूर्वात्तत्पुरुपात्वतलौ अब्राह्मणत्वम्, (प्रदीपः) पतदपीति । अर्यान् प्रकृतीथाविशेषेणा- | अब्राह्मणतेति । वधिमत्वेनापेक्ष्य त्वतल्विधानाम्नार्थश्वकारेणेत्यर्थः । केचितु अत उत्तरं पठति- प्रातिपदिकसामान्यात्कर्मणि त्वतलाविच्छन्तो भाष्यमन्यथा (प्रदीपः) कस्यायमिति । प्रतिपेभ्यस्यानुपादानात च्याचक्षवे। तत्त्वयुक्तम् । प्रकृतिविशेषसम्बद्धस्य कर्मास्यो | अनन्तरयोय त्वतलोः प्रतिषेधस्यानिष्टल्यातू-प्रश्नः । आचार्य- पादानात् प्रकृत्यन्तरेण तस्य सम्बन्धायोग्यत्वात् । तस्माद् देशीय आह-त्वतलोरिति । 'अनन्तरस्य विधि; भवति गुणवचनेसतः प्रमृति प्राक् त्वात् या विशेषप्रकृतयस्वाभ्य एव | प्रतिषेधो वा' इति मन्यते ॥ प्रकृतिभ्यः कर्मणि त्वतलौ भवतः, आपादपरिसमाप्ते वकर्मा (उद्द्योतः) ननु त्वतलोरुपस्थितत्वात् 'कस्स ?' इति प्रश्नो- धिकारात् । भावे तु प्रास्त्वादेतस्मात् सूत्रादूर्ध्व याः प्रकृतय- | ऽनुपपन्नोऽत आह-प्रतिपेध्यस्येति ॥ स्वाभ्यः। पूर्वसूत्रेण तु ज्या प्रातिपदिकमात्रादिति सिद्धान्तः॥ (५६९४ निषेध्यकथनदार्तिकम् ॥ १॥) (सयोतः) अनिति । अवधिसजातीयत्वस्य क्वाप्यभा- | ॥*न नपूर्वादित्युत्तरस्य प्रतिषेधः ॥७॥ वेन विनिगमनाविरहादिति भावः ॥ अन्यथा व्याचक्षत इति । (भाप्यम्) 'न नपूर्वोत्' इत्युत्तरस्य भावमत्य- 'आ त्वाऽस्तित्र' इत्यस्य 'प्रातिपदिकमावादिति शेषः' इत्यादिरीत्ये- यस्य प्रतिपेघः क्रियते ॥ त्यर्थः । प्रकृत्यन्तरेणेति । निराकाइत्वादित्यर्थः ।। (प्रदीपः) उत्तरस्य प्रतिपेध इति । अधिकारादस्य (सिद्धान्तप्रयोजनभाष्यम्) सूत्रस्येति भावः॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-~आ त्वाद्याः प्ररुतयस्ता (उद्द्योतः) ननु प्रतियोगिशानपूर्वकत्वादभावशानस्य कयमु- भ्यश्च त्वतलौ यथा स्याताम्, यस्याश्च प्रकृतेरेत- त्तरस्य प्रतिषेधः ? अत एवोत्तरप्रतिषेधे 'नेशि-' इत्यादी प्रतिपे- सिन् विशेपेऽन्यः प्रत्यय उत्पद्यते । घ्योपादानम्-अत आह–अधिकारादिति ॥ । , उत्तरप्रतिपेये इति । अभावाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वेन असिन् | ऊर्च नेदशीति सूत्र प्रणीत सासदालिन्सूत्रे इइपहणमनावश्यकमेव । ने सूत्रे निषेध्यग्रहणमावश्यकम्, सिद्धान्ते विवक्षितस्य निषेभ्यस्याद्यावरत्पत्तः । शौति सूत्रप्रणयनसमये इट अमावात्प्रतियोविज्ञानोपपत्यर्थमिदग्रहणम्, तदद- यथा नेवादित कृति इति सूत्रे महणम् । यदि 'भाषपातुकस्सेइलादो' इत्यत प्रापि प्रतियोगिज्ञानोपपत्ये या कार्य इति भावः। ३९पा.च.

·उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.१ पा.रा.न नन्पूर्वा० सूत्रे - (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) (भाक्षेपभाष्यम् ) नैतदस्ति प्रयोजनम् । नेप्यते । त्वतलावेवेष्यते । अविद्यमानाः पृथयो। परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्य उत्तरो भावप्रत्ययो ऽस्यापृथुः, अपृथोर्भावः-अपृथुत्वम्, अपृथुतेति । विधीयते, न च तत्र काचिन्नपूर्वा प्रकृतिहते। (प्रयोजनभाष्यम् ) तदन्तविधिना प्राप्नोति। एवं तर्हि शापयत्याचार्यः-उत्तरो भावप्रत्ययो- ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रति-ऽन्यपूर्वाचत्पुरुपाद्भवतीति । विध्यते। (आक्षेपमाष्यम्) नैवेष्यते । त्वतलावेवेप्येते । परमः पृथुः-परम- यत्र तर्हि तदन्तविधिरस्ति-"पत्यन्तपुरोहिता. दिभ्यो य” (५।१।१२८) इति । पृथुः, परमपृथोर्भावः-परमपृथुत्वम्, परमपृथुता। यद्येतावत्प्रयोजनं स्यात्तत्रैवायं ब्रूयात्-पत्यन्ता. (प्रयोजनभाष्यम्) द्यग्भवति, नपूर्वात्तत्पुरुपान्नेति ॥ एवं तहि ज्ञापयत्याचार्यः-उत्तरो भावप्रत्ययः (प्रदीपः) परिगणिताभ्य इति-पृथ्वादिप्रभृतिभ्यो | सापेक्षाद्भवतीति । गणे सूत्रे च पठिताभ्यः ॥ यत्र तीति । एतच्चोपलक्षणम् । किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? *नसमासादन्यो 'हायनान्तयुवादिभ्योऽण्' 'इगन्ताच लघुपूर्वात्' 'योपधाद् भाववचनः स्वरोत्तरपदवृद्ध्यर्थम् इत्युक्तं तदुप- पन्नं भवति॥ गुरुपोत्तसावुन्' इत्येतैः सूत्रैर्नपूर्वातत्पुरुषादस्त्येव प्रसङ्गः ॥ यद्येतावदिति । अत्र प्रदेशे प्रयोजनाभावात् 'पत्सन्त- (प्रदीपः) एवं तीति । प्रसाभावात्प्रतिषेधो न वक्तव्यः। कृतस्तु ज्ञापयति-त्रापि विपये उत्तरोभावप्रत्ययो न सूत्रस्य परतः प्रतिषेधो विधेयः, स एवोत्तरत्रानुवतिष्यते ॥ प्राप्नोति तत्रापि भवति'-न योर्भाव इति । अन हि प्रकृत्यर्थस्य (उद्योतः) परिगणनस्याऽदर्शनादाह---पृथ्वादीति ॥ ननर्यापेक्षत्वात्सापेक्षत्वादसामर्थ्यादिमनिज्न प्राप्नोतीति ज्ञापकात ननु पत्यन्तविषयकनिपेधेन कयं हायनान्तादिविषये सिद्धिः १ अत। भवति-अप्रथिमेति । नन्पूर्वस्य तत्पुरुषस्य प्रत्यासन्ना तदर्थविप्रह- आर---अन्न प्रदेशे इति ॥ वाक्यावस्था-इति तद्विषयमेव ज्ञापनमाश्रीयते । स्वतलौ तु (प्रयोजनभाष्यम्) कृते नसमासे भवतो न तु सापेक्षाद, उत्तरप्रत्ययविषयत्वा- एवं तर्हि शापयत्याचार्यः-उत्तरो भावप्रत्ययो ज्ञापनस्य ॥ नम्पूर्वाद्वहुव्रीहेर्भवतीति । (उद्योतः) सापेक्षाद्भावप्रत्ययोत्पत्ती शापकत्वं यथा तथा (प्रदीपः) एवं तहीति । अने प्रदेशे प्रतिषेधाधि- | दर्शयति-प्रसङ्गाभावादिति । नपूर्वतत्पुरुषात्तदन्तविध्यभावेन कारस्योपादानादिमनिजादीनामपि प्रतिषेधो विज्ञायते । तत्र प्रसङ्गाभाव इत्यर्थः । यत्राऽपि विषये इति । सापेक्षे इत्यर्थः । तदन्तैविध्यभायात् प्रसङ्गाभावात् कि प्रतिषेधेन ? कृतथा प्रत्ययोऽनेन ज्ञाप्यते । न च पितेऽपि कथ चारितार्थम्? 'नव्पूर्वा- भयं भावः-उत्तरपदार्थे युगपंदुभयसम्बन्धविवक्षायामसामर्थ्यादप्राप्तः नम्पूर्वाहुनी हेरन्यपूर्वाध तत्पुरुभात्प्रत्ययविधानं ज्ञापयतीति | तत्पुरुषान्न किन्तु ततः प्रागेव' इति सूत्रार्थ इत्याशयात् । ज्ञापयती- पूर्वः पक्षः । अनिष्टत्वेन तूत्तरम् ॥ त्यस्य च-बोधयतीत्यर्थः । तद्धनयन्नाइ-अत्र हीत्यादि ॥ ननु (उद्द्योतः) ननु नपूर्वाद्वहुव्रीहेस्तसत्ताशापनेऽपि कथमस्थ | 'सापेक्षात्-' इत्यर्थशापने 'राशः प्रथोर्भावः' इत्यर्थेऽपि स्यादत सार्थक्यम् । अत आह-अत्र प्रदेशे प्रतिपेधेति ॥ इमनिजादी- आह-प्रत्यासनेति ॥ नामपीति । तथा च तदिषये तदन्तविधिशेप्यत इति भावः ॥ भाध्ये सापेक्षादित्यस-ननर्धसापेक्षादित्यर्थः । ननु स्वतला- - पत्यन्तसूत्रस्य परत इति । असिम्प्रदेशेऽस्य प्रतिषेधस्यानुपयोगात | नब्यूर्वात-' इति सूत्रस्य सत् क्षापमतीति भावः । 'पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्' इति प्रदेश तत्मकरणविषयक प्रतिषेधो वक्तव्यः । झापनखरूपमाह-पत्रापीति ॥ वेन हापनान्दादिविश्वेऽपि सिद्धिरिति भाव।। • तादशं यमाह- पृथोरिति । - २ अत्र प्रदेश इति । मस्य मतिषेधस्य अधिकारस्वामयशेन प्रदेशविषय ८न पृथोर्भाव इयत्र भावमत्ययस्थामा हेनुमाह- अत्र हीति ॥ पत्वात् मरिनादीनामध्यपनियापामोतीति भा. नभूति । तदन्तविध्यभावन नम्तत्पुरुशस्त्रसंगाभाव इत्यम्वा । तत्र तदन्तविध्यभाषादिति । 'वादिभ्यः' इत्यादिसूत्रप्रवृती १० युगपदिति। न पृयोर्माव इस पृथग्दा नर्थस्य भावमययार्थस्य नामुपासनाए 'पदणस्ता मारिदिपेन-दति तदन्तविधेनियाच इमनिजा प्र युगपदन्वयविश्शायामिला। दीना मत्तित्पुरुषायातिरद नेति भावः। "शापितेऽपीलिमसामदिमा प्रत्ययो युगपदुमय संबन्धविषयाया- तरराति । नमूनोहेरिमनिजादिमययससाझापनेऽपि-इत्यर्थः । मपि मगोत्सनापनेऽपि तत्पुरुषसमकायमेव मलमा, सत्पुरुषोत्तरं निषेध परिषति । नवरामसयस तापि प्रारित नेति । यी धारिताम्यामाप इस - ·निषेधाधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः। ३०७ वपि ताद सापेक्षात्स्याता, ततो नन्समासे स्वरदोषोऽत आह- हितस्वादिगुणप्रतिपेय इति न सूनोदाहरणसम्मवः । यथाथी तत्प. स्वतलो त्विति ।। तीतिरस्तीत्युच्यते तदा ज्ञापकरदासम्भवः । पूर्व नसमासे तु (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) तद्धितान्तोत्तरपदाभाव इति हितार्थे नमर्थप्रकृत्यर्थयोर्युगपदन्वयं एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिपि- | विवक्षित्वा पूर्व तद्धितं कृत्वा पश्चादवयवदारकमामाश्रयेण तद्धि- यति सर्व एते तद्धिताः सापेक्षाद्भवन्तीति यदयं वान्तेन नसमासे उदाहरणत्वं वाच्यम्, तत्र च हितार्थस्य सापेक्ष- "नमो गुणप्रतिपेघेसंपाद्यहंहितालमर्यास्तति, वात्यप्राप्ती शापयत्वमित्यर्थः । 'वत्सार्थे उभयविवक्षा' इति तु न युक्त, गुणपतिपेपस्याप्रतीतेरिति भावः ॥ इदं न युक्तम् , एवं हि (६।१५५) इत्याह । प्रत्ययार्थस्य सापेक्षत्व, न प्रकृत्यर्थस्य-इति सापेक्षागवन्तीति शाप्यार्था- (प्रदीपः) यदयमिति 'वत्सेभ्यो न हितः' इत्यादौ सगतिः । किञ्च हितार्थस्य प्रधानस्य प्रतिषेधसापेक्षत्वेऽप्यप्रधानस्य प्रतिषेधापेक्षणात्तद्धितानुत्पत्ती नयः परस्य सम्पाद्याद्यर्थतद्धिता- | वासस्य न सापेक्षतेति कुतस्तद्धितानुत्पत्तिः १ इति । भवति च प्रधानस्य न्तस्यान्तोदात्तविधानमनुपपनम् । तस्कियमाणं 'सामान्येन सर्व- | सापेक्षस्यापि समास' इत्यस्य 'उपमितम्-' इति सूत्रे न्यायसिद्धतायाः स्तद्वितो नमर्थापेक्षाद्भवति' इति ज्ञापयति । तदेवं सूनमेतत् कयटे उक्तत्वेन वृत्त्यन्तरेऽपि प्राप्तः, न्यायाप्राप्तौ मानाभावात् । अन प्रत्याख्यातम् । 'वैतल्भ्यां नसमासः-' इत्येतदिदानी विध्यर्थं | एव 'पिपठिषति भोक्तुम्' इत्यादी सन्सिद्धिः, 'भोक्तुम्' इत्यस्य पठ- न नियमार्थम् । चतुरादिभ्यस्तु नअपेक्षेभ्योऽनभिधानात् प्यञ्न नकर्मकेच्छायामन्वयात् । ‘गुणप्रतिषेधग्रहण शापकम्' इति तु वक्तुं भवति । कृते तु नन्समासे ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् ष्यनि सति युक्त, तस्य हि 'अगार्दमरथिकः' इति प्रत्युदाहरणम् । तन हि 'आचतुर्यम्' इत्यादि भवति' । 'यथातथयथापुरयोः पर्यायेण' | गर्दभरथाईणकर्तृभिन्न इत्यथै आर्थिकगुणप्रतिपेधसत्त्वात्प्रत्युदाहरणत्वा- इत्येतत् सूत्रं विवक्षाभेदेन स्पद्वयसिद्धिं मत्वा भाष्यकारेण | सङ्गतिरेव, अन्यथा 'अवत्सीयः' इत्यनापि हितार्थे नमर्थवत्स- प्रत्यारत्यास्यते । यदा पूर्व भावविवक्षा पश्चात्प्रतिषेधविवक्षा | योर्युगपदन्वयविवक्षायामपि हितस्य धर्मित्वेन तत्र नअर्थात्यन्ता- तदा-'भयाथातथ्यम्' अयायापुर्य्यम्' इति भवति । पूर्व तु | भावान्वये हितामावः प्रतीयते, न गुणप्रतिषेधः । भेदार्थकत्वे प्रतिषेधविवक्षायाम् 'आयथातथ्यम्' 'आययापुर्यम्' इति भवति। तु न वाच्यवृत्त्या, अपि त्वाध्येवेति तस्याप्युदाहरणत्व न स्यात् । 'न पत्युर्भाव.' इत्यत्र पतिशब्दः केवलं प्रातिपदिकं न पत्यन्त- | 'वत्सहितत्वाभाववान्' इत्यर्धस्तु न, प्रवृत्तिनिमित्तस्यान्यन्न विशेषण- मिति यगभावे 'त्यतल्भ्यां नसमासः-' इति वचनानन्समासे तायास्तदाश्रयस्यान्यत्र विशेष्यतायाश्चादृष्टचरत्वादत्यन्तमव्युत्पन्न- कृते त्वतलौ भवतः । न पटोर्भावः' 'म मनुष्यस्य भावः' त्वाच्च । सूत्र तु गुणप्रतिषेधगम्ये इत्येव सुयोजमिति न तहलादीश- 'न विहायनस्य भावः' इत्यादौ पूर्वोक्तज्ञापकान्नअपेक्षत्वेऽपि व्युत्पत्यन्तरकल्पनाऽवकाशः । तस्माद्गर्दभरथे युगपदुभयविवक्षायां पूर्व प्रत्ययः पश्चान्नसमासः–'अपाटवम्' 'अमानुष्यकम्' | परत्वात्तद्धितोत्तर समासे प्रत्युदाहरणत्व वाच्यं, तदा हि गर्दभर- 'अद्वैहायनम्' इति । अशुचिशब्दात्तु तत्पुरुषात् 'इगन्तात्-' | थभिन्नाईणकर्ता' इत्यर्थ इति गुणप्रतिषेधामावः । तत्र च परत्वात्पूर्व ५।१११३१ इतीष्यत एवाण-'आशौचम्' 'अशौचम्' इति । | तद्धिते कृतेऽवयवद्वारकसामर्थ्यमाश्रित्य तद्धितान्तेनैव समासः, न तु 'नमः शुचीश्वर-' इति पूर्वपदस्य वा वृद्धिरुत्तरपदस्य नित्यम् । तदवयवेन, अस्मादेव प्रतिषेधाज्ञापकात् । अन्यथा तद्धितान्तस्योत्त- 'न शुक्लस्य भावः' इत्यादौ सापेक्षात् प्यनुत्पत्तौ च 'अशौक्लयम्' | रपदत्वाभावाद्विध्यप्राप्तौ निषेधवैयर्थ्य स्पष्टमेवेति दिक् ॥ प्रत्या- इत्यादि भवति । तदेवं सूनेऽस्मिन् प्रत्याख्याते लक्ष्यदर्शन- ख्यातमिति । अत्रप्रदेशे प्रत्याख्यातमित्यर्थ. । “पत्यन्त' इत्यस्याने वशात् कचिद्भावनिषेधयोर्युगपद्विवक्षाया ज्ञापकात्-ना- 'न नपूर्वात' इति कर्तव्यमेवेति बोध्यम् ॥ इदानीमिति । पेक्षत्वेऽपि पूर्व यथाप्राप्तं भावप्रत्यय., पश्चान्नन्समास. । सापेक्षादपि तद्धित इति शपने इत्यर्थः ।। ननु सापेक्षादपि तद्धितोत्पत्ती खतलौ तु कृते नज् समासे । कचित् पूर्व भावविवक्षा क्वचित् | चतुरादिभ्यो युगपदुभयविवक्षायां परत्वात्प्रत्यये 'अचातुर्यम्' इति पूर्व निषेधविषक्षा ॥ स्यात्, सूत्ररीत्या तु 'आचतुर्यम्' इति-इष्यते, मत आह-चतुरा- (उड्योतः) धत्सेभ्यो न हित इति । अत्र नमनपेक्ष्य | दिभ्य इति ॥ न भवतीति । यन्' इति शेषः । त्वतलौ तु भवत तद्धितं कृत्वा नन्तत्पुरुषे उत्तरपदार्थसदृशोऽन्यः प्रतीयते, न तु एव, 'खतरभ्याम्' इति वचनाव ।। नन्वेवं कृतनसमासाल्यनपि न नमो गुणप्रतिषेधे इत्यस्य ज्ञापकत्वमुपपादयति-वत्सम्यो नेति ॥ वैय्याभावारज्ञापत्वासमव इति भावः २ 'तस्य भावस्त्वतलौ' इति सूत्रे 'त्वतलभ्या नभ्समास पूर्वविप्रति ५ वत्साथै इति । नर्थस्य हितार्थस्य चेति भावा । पिद्ध स्वतलो स्वरसिद्धम्' इति दार्तिकम् । न्यायेनैव पूर्व नसमासे ई इद न युक्तमिति । कैपटेन हि हितार्थे नमर्थप्रकृत्यर्थयोरन्वयविव- सिद्धे 'त्यतस्भ्याम्' इति वचन नियमामिति च रेग्यटेनोक्तम् । क्षायां सापेक्षत्वान प्राप्नोतीत्यायुक्त नन्न युक्तम् । निममनपेक्ष्येति । नसम्बन्धात्माक् वद्धितप्रत्यये ततश्च नन्समासे प्रत्यन्तरेऽपि तद्धितवृत्तावपि । तत्र नमो गुणप्रतिषधे विद्यमानत्वामावेन न तादृशस्य 'नमो गुण-' इति सूत्रो ८ न्यायाप्राप्ताविति ।न्यायेन प्राप्तस्य वस्तुना अमाप्ती मानव-ममा- दाहरणत्व सम्भवडीत्यर्थः । णस्यामावादित्ययः। यथार्षीति । वत्सहितस्य निषेधेऽपि हितस्यापि ता निषेधा मतीयन ९ गुणप्रतिषधेति । प्रदीपे अपूर्णसूत्रस्य झापाल यदुतन्दपक्षया एवेति नमोगुणप्रतिषेधार्थक्त्वमपि संभवतीयुक्तौ तु सूत्रोदाहरणस्य सभवन गुणप्रतिषेधग्रहणमेव झपकमिति युकमिति भावः।

·३०८ उझ्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.१पा.२आ. पृथ्वादिभ्य इम०सूत्रे खादत आह -कृते स्विति ॥ नसमासात् ष्यनिग्यत इत्यत्र भाष्य (प्रदीपः) अण्समावेशार्थमिति । यत्रोत्सर्गापयादी ममाणत्वेनोपन्यस्यति-यथातथेति । 'अचतुर-' इत्यादिसूवशेषो• | विभाषा तनापवादेन मुके उत्सर्गों न प्रवर्तके, वाक्यानुज्ञानार्थ- ऽप्यन गमकः । स च ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात्प्रत्याख्यातव्य इत्य- त्वाद्विभाषायाः। लिङ्गं च 'पारे मध्ये पाट्या वा' 'पीलाया वा' न्यत् । अन्यथा 'चतुर-' इत्यादिसूत्रशेषे कृतेऽपि ष्यन्विधौ तदन्त- | इत्यादिषु विकल्पवचनमस्यार्थस्य-इति अण्समावेशार्थमिह विध्यमावात्तदप्राप्तिरेव स्यात् ।। वावचनम् ॥ न पस्यन्तमिति । ध्यपदेशिवगायोऽप्रातिपदिकेन' इति निषेधा- दिति भावः ॥ त्वतलौ भवत इति । नसमासे कृते यक् तु न, (८८५ विधिसूनम् ॥ ५।१।२ आ. ५८) 'न नपूर्वात्' इति निपेधात् । तत्र तत्कर्तव्यताया उक्तेः । असारकै- २००६ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः पटात् एतत्पदेशे प्रत्याख्याने एव पूर्वकैयटतात्पर्य न सर्वथा प्रत्याख्याने इति बोध्यम् । पूर्व प्रत्यय इति । कृतनसमासात्तु न, पूर्वोक्त कर्मणि च ॥५।१।१२४ ॥ युक्तेः । बहुमीहेतु भवत्येव ॥ अशुचिशम्दादिष्यत इत्सन प्रमाणमा- (प्यम्प्रत्ययाधिकरणम्) -नल इति । आशौचशब्दात् भावप्रतीतेरिति मावः ॥ (५६९६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥ तदेवमिति,। तदेवम्-अत्रप्रदेशे प्रत्याख्याते इत्यर्थः । 'पूर्व निषेधविवक्षा' इत्यनन्तरम्-'एव व्यवस्थामाश्रित्य सर्वथा सूर्य प्रत्या ॥ * ॥ ब्राह्मणादिपु चातुर्वर्यादीना- ल्येयम्' इति शेषः ॥ लक्ष्यदर्शनवशादिति । एवञ्च 'पत्यन्त'- मुपसंख्यानम् ॥ * ॥ हायुत्तरमपीदं न वार्यमिति भावः ॥ कृते नम्समास इति । (भाष्यम् ) ब्राह्मणादिषु चातुर्वर्ण्यादीनामुप- 'भवतः' इति शेषः । चित्पूर्वमिति । 'लक्ष्यदर्शनयशव' इति संख्यानं कर्तव्यम् । चातुर्वर्ण्यम् । चातुर्वैद्यम् । अत्राप्यपेक्ष्यते । पत्यन्तादिविषये च पूर्व भावविवक्षयेति न मन्त- त्पुरपाषा प्रसा इति न तत्रापि प्रदेशे 'न नपूर्वात्तरपुरुपात' चातुराथम्यम् ॥ इति यत्तव्यमिति भावः। (प्रदीपः) चातुर्वर्पोदीनामिति । प्रत्ययान्तोचारणं भावकर्मसम्बन्धनिवृत्त्यर्थमिति सार्थ एव प्यम् भवति । च. (८०३ विधिसूत्रम् ॥५।१।२ भा. ५७) त्पारो वर्णा: चातुर्वर्ण्यम् । चतुर्वेदमेव चातुर्वेयम् । अथ या चतस्रो विद्या अधीते, विद्यालक्षणकल्पसूनान्तादकल्पादेः' इति २००४ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ठकः 'सर्वसादेर्दिगोध लः' इति लक् । चतुर्विद्य एव-चातु. ॥५।१।१२२ ।। बैंद्यम् । अनुशतिकादेराकृतिगणवादुभयपदवृद्धिः ॥ (उध्योतः) 'चतुर्वर्णादिभ्यः इत्येव वक्तुमुचितमत पाह- (निकरपाधिकरणम्) प्रत्ययान्तविति ॥ (पामयोजनजिज्ञासामाप्यम्) पावचनं किमर्थम्? (५६९७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) चाफ्यमपि यथा स्यात् । ॥ * ॥ अहंतो नुम्च ॥ * ॥ नेतदस्ति प्रयोजनम् । प्रस्ता महाविभापा (भाष्यम् ) महतो नुम्च प्यञ्च वक्तव्यः । महतो (४|१२८२) तया चाफ्यमपि भविष्यति । भाष:-आईन्त्यम् । आर्हन्ती॥ इदं तहि प्रपोजनम्-त्यतलायपि यया स्याताम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'मा च त्यात्' इत्ये. शन्तोऽहरछन्दः पूजायर्याभिधायी ॥ आईन्तीति । (प्रदीपः) महतो नुम् चेति । 'महः प्रशंसायाम' पति तस्माचतात् त्यतलायपि भविष्यतः॥ पित्वकरणार नियामपि प्यमन्तः प्रयोगः । तथा च-ओरिती, मत उत्तरं पठति- भैषी-इलादि प्रयुज्यते ॥ (प्रदीपः) घायनमिति । यसमागेऽभिप्रायः । नागार्यदेशीपः परिहरविल्यापपमपीति ॥ (८८५ विधिसूयम् ॥ ५।२ मा. ५९) (५९९५ पाम्पोजनयास्किम् ॥u) २००७ स्तेनायनलोपश्च ॥ ५।१।१२५॥ ॥ ॥ पृथ्वादिभ्यो यावचनमण्- (परस्पयाधिकरगम्) ममावेशार्थम् ।। (नेति संघातहणसमकं माष्यम्) (माया) पृष्यादिम्पो यायचनं मियते, अ. किमिदं नलोपे यणप्रणम्, आयोस्पिद संघात. परामापेचो यया स्यात् । पार्ययम्, प्रपिमा । महणम्।

·अंणोऽधिकरणम् ] भावकर्मार्थाः । ३०९ किंचातः? कर्तव्यम्, घलोपश्च वक्तव्यः । श्रोत्रियस्य भावः यदि वर्णग्रहणम्, स्तेयम्, नलोपे कृते अयादेशः | श्रौत्रम् ॥ प्राप्नोति। अथ संघातग्रहणम्, अन्त्यस्य लोपः करमान्न इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- भवति । महाभाष्ये पञ्चमस्याध्यायस्य प्रथमे सिद्धोऽन्त्यलोपः 'यस्य' ६१४८ इत्येव । पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ तनारम्भसामर्थ्यात्सर्वस्य भविष्यति ॥ ॥ पादश्च समाप्तः॥ (प्रदीपः) अयादेशःप्रामोतीति । यस्य-'इत्यकारलोपस्य (प्रदीपः) धलोपश्चेति । यदा 'छन्दसः श्रोनभावो पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात् ॥ अथेति । 'नानर्थकेऽलोन्त्यवि- घंश्च प्रत्यय' इति पक्षस्तदा घस्य लोपः, यदा तु 'वाक्यार्थे धि:-' इत्यैषा परिभाषा प्रयोजनाभावानाहता ॥ आरम्भसा- | पदवचनम्' इति दर्शनं तदा घशब्देन 'इय' इतिरूपं लक्ष्यते । मर्यादिति । 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यनुसहारो वाध्यत इत्यर्थः ॥ क्वचित्तु 'यलोपश्च' इति पाठः ॥ (८८६ विधिसूत्रम् ॥ ५/१।२ आ. ६०) इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकृते भाज्यप्रदीपे पञ्चम- स्याघ्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाहिकम् ॥ २०१२ हायनान्तयुवादिभ्योऽण पादश्च समाप्तः। ॥५।१।१३०॥ (उयोतः) क्वचित्रिवति । तत्र च 'य' इति सङ्घातग्रहण, (भगोऽधिकरणम्) पश्चादिकारस्य 'यस्य'-इति लोपः ।। (५६९८ उपसंरयानवार्तिकम् ॥ १॥) इति श्रीशिवभट्टमुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपो- ॥ * ॥ अण्प्रकरणे श्रोत्रियस्य झ्योते पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे द्वितीयमाह्निकम् ।। घेलोपश्च ॥ *॥ (भाष्यम्) अण्प्रकरणे श्रोत्रियस्योपसंख्यानं क. पुस्तके 'यलोपश्च' इति पाटः । २ तत्र घेति । 'यटोपश्च वरच्य.' इति माज्यपाटे यस्य सवातप्रणं यळोपान्तन्तर च भणमाश्रित्य इकारलोप इति भाव । । पादश्च समाप्तः ॥ अस्मिन् पादे सूनवार्तिकसख्या । आह्निके | आह्निके | आद्विकमडल- प्राकनयोग १ २ योगः सर्वयोगः व्याख्यातसूनाणि ८२६ ૮૮૬ अव्याख्यातसूनाणि १०५६ २६ ११३२ समुदितसूनागि १८८२ ५८ २०१८ वार्तिकानि ५५८६ ११२ ५६९८ ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.१आ. विभाया तिल सूत्रे . (८८७ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।१ आ..) क प्रकृतम् ? धान्यानां भवने क्षेने खजिति २०२२ विभाषा तिलमाषोमाभङ्गा- (अनुवर्तनाक्षेपभाष्यम्) णुभ्यः॥५।२।४॥ यदि तदनुवर्तते, "श्रीहिशाल्योर्डक" (२) "यव- (यतोऽधिकरणम्) यवकपष्टिकाद्यत्" (३) इति खञ्चेति खापि (उद्द्योतः) सनि प्राप्ते वचनम् ।। प्राप्नोति ॥ (५६९९ पूर्वपक्षिविधिवार्तिकम् ॥ १॥) (आक्षेपपरिहारभाष्यम्) ॥ * ॥ तिलादिभ्यः खञ्च ।। * ॥ सम्वन्धमनुचर्तिप्यते-धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् । (भाष्यम् ) तिलादिभ्यः खञ्चेति वक्तव्यम् । व्रीहिशाल्योर्डंग्भवति, धान्यानांभवने क्षेत्रे खञ्। तिल्यम् । तैलीनम्। यवयवकपटिकाद्यद्भवति, धान्यानां भवने क्षेत्रे किमर्थमिदमुच्यते, न यता मुक्ते 'धान्यानां खन्भवति । भवने क्षेत्रे सञ्' (५१) इत्येव सिद्धम् । विभापातिलमापोमाभदाणुभ्यः, भवने क्षेत्रे ख- ५ न सिध्यति। ग्रहणमनुवर्तते । धान्यानामिति निवृत्तम् ॥ किं कारणम् ? (प्रदीपः) सम्बन्धमनुवर्तिप्यत इति । धान्यग्रह- (प्रदीपः ) न यता मुक्त इति । महाविभापया वाक्ये | पेन सम्बन्धमनुरोत्स्यत इत्यर्थः । अथ वा सम्यग्यत इति सिद्ध विभापामहणमुत्सर्गमाप्त्यर्थमेवेति भावः ॥ सम्बन्धः।धान्यप्रणसम्बद्धमनुपतिप्यते इत्यर्थः । ततो धान्य- (उध्योतः) यत्रोत्सर्गाऽपवादमिति न्यायात्खनप्राप्तेराह- सामान्यसम्बन्धं खग्रहणं ब्रीह्यादिभिर्वाक्यविशेषैर्न सम्ब- महाविभापयेति । ध्यते । 'भवने क्षेने' इत्येतत्तु प्रत्ययेनाभिधायकैन सम्बध्यते । (५७०१ समर्थकवार्तिकम् ॥ २॥) (उद्द्योतः) सम्बन्धस्याप्रकृतत्वाचदनुवृत्ति. कथमत आद- ॥ * ॥ उमाभङ्गयोरधान्यत्वात् ॥ * ॥ धान्येति । भावे घभिति भाव ॥ अनुरोरस्यत इति । खभत्र (भाप्यम् ) 'धान्यानां भवने क्षेने खन्' इत्यु- कर्ता । धातूनामनेपास्वादनुपूर्वकवृत्तेरनुरोधोऽप्यर्थ इति भावः ।। च्यते, न चोमाभते धान्ये । भय येति । कर्मणि पञ् । एवञ्च 'अनुपतिष्यते इति यथावतमेवेति चमेपु यत्पठ्यते तद्धान्यम्,न चैते तन पटयेते॥ भावः ॥ नीहादिभिरिति । तद्वटितरित्ययः ।। प्रत्ययेनेति । (प्रदीपः) उमाभहयोरिति । निमित्ताभावात्ताभ्या | तस्यार्थाकाहित्वादिति भावः । अत एव 'विमाषा-' इतिसूत्रे 'भान्या- रानोऽप्राप्तिः । विभापाप्रहणं तु तिलमापाशुभ्य एव सव. प्रा. नाम्-' इत्यस्यैव निवृत्ति प्ये उक्ता ॥ त्यर्थ स्यात् ॥ चमेप्चिति । 'यवाश्च मे मापाथ में' इति चमे. (परिहारान्तरमाध्यम्) शब्दस्य पुनःपुनरुधारणायमेशब्देन तदन्तोऽनुवाका उच्यन्ते। अथ वा मण्डूकप्टतयोऽधिकाराः। अथवा 'य मे' शब्दस्य 'चम्' इति यन्मकारान्तं तदनुकरणं यथा-मण्डूका उत्सुत्योत्सत्य गच्छन्ति, तदद- चम्' इति । आगन्तुना चाकारेण चमशब्दो भवति । चमशब्दो धिकाराः॥ विद्यते येप्यनुवाकेषु ते-चमाः। 'अध्यायानुवाक्योलछ' इति (प्रदीपः) अथ वेति । यत्रैवार्थित्वं तनवाधिकाराः उस्य उक।। सम्बध्यन्वे, मान्योत्सर्यः ॥ (उयोतः) उमा-मनसी । भागा-मसि ॥ निमित्ता- (उध्योतः) मण्ड्पस तनरेन तथा गमनसम्मोऽपि भावादिति । पान्यत्वामावादित्यर्थः । ननु च मा' इति न विशि- | शम्दस कथ तथा गमगमन आर-यौवेति ।। अधित्वम्-मा- स्थति, चारमबारेषु च धान्याना पाठोऽसम्मवीत्यत आह थाहा । न तु नदीस्रोतोन्यायेनाभिकार इति भाव. ॥ पयाश्च मे इति ॥ ननु च मे शम्न तदनुवाकोचो मत्वर्थ- (परिहारान्तरमाप्यम्) प्रत्यर्प सिनावापुरवारतिरत आह-अय येति । एकारान्तानु- अथ या अन्यवचनाञ्चकाराकरणात् प्रकृतस्याप. परणादेव एवधि सिद, आगन्तुपापारपयन्त भावन किममिती यादो विशायते, यथोत्सर्गेण प्रसकस्यापवादः । चिन्त्यम् ॥ (पम्मरणाऐपभाष्यम्) अन्यस्य प्रत्ययस्य पचनाचकारस्य चानुकपणार्थ- राचाहि सम्महणं कर्तव्यम् ? स्थाफरणात्मतस्यसमो टग्यतो थाधको भविष्यता, न फर्तव्यम् । ययोत्सर्गेण प्रसकस्यापयादो याघको भवति ।। प्रशतमनुपर्तते। (प्रदीपः) ययोत्सर्गेणेति । उत्सर्गस्पान्यत्र परिसा- ।

·खप्रत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। । थत्वादपवादविपये प्रवृत्तिः सन्दिग्धा-इति-असन्दिग्धेनापवा (८८८ निधिसूत्रम् ॥ ५।२। १ आ. २) देनासी याध्यते । एवं रान उत्तरार्थायामनुत्तौ नान्तरीयो. २०२४ यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः पस्थानसम्भवात्सन्दिग्धप्रतिवादसन्दिग्धप्रत्तिभ्यां ढग्य- द्भ्यां याधः । “धान्यानाम्-' इत्यनेन प्राप्तस्य रामो ढग्य. ॥५।२।६॥ तावपवादी, न तु तत्रानुसत्या सनिहितस्पति साधर्म्यवैधर्म्य- (खप्रत्ययाधिकरणम्) सम्भवात्-'ययोत्सर्गेण प्रसकस्य-' इत्युक्तम् ॥ (निपातनाभिमायशक्षाभाष्यम्) (उद्द्योतः) अपवादेनासाविति । यथा केन अणिति सममुखेति किं निपात्यते? भावः ॥ नन्वप्राप्युत्मर्गापवादभावसत्त्वात् दृष्टान्तदान्तिकमा. (५७०२ निपातनाथयोधकवार्तिकम् ॥ ॥) वोऽनुपपन्नोऽत आह-धान्यानामित्यनेनेति । सन्दिग्धप्रवृत्तिका स्वात्सापये बोध्यम् । अनुवृत्त्या सन्निहितस्यानुवृत्तिसामध्येन ॥ * ॥ संमुखेति समस्यान्तलोपः॥ * ॥ बाधासम्भवावैधयं बोध्यम् ॥ (भाप्यम् ) संमुसेति समस्यान्तलोपो निपात्यते । (परिहारान्तरभाष्यम्) सममुसस्य दर्शन:-संमुखीनः ॥ अथवा पतज्ज्ञापयति-अनुवर्तन्ते नाम विधयो (प्रदीपः) समस्यान्तलोप इति । समं मुसं यजाद- न चानुवर्तनादेव भवन्ति । र्शादौ प्रतिविम्याश्रये सति दृश्यते स हि-समुखीन इति प्रयोगद: किं तर्हि ? र्शनानिपातनमाश्रितम् । संशब्दस्य निपातस्यार्थसत्यभावाद. नाश्रयणम् । प्रत्ययसन्नियोगेनाकारलोपो निपात्यमानस्वदभावे यताद्भवन्ति ॥ न भवति । संमुखीनादादिसादृश्याचान्योऽप्यभिमुखावस्थानः (प्रदीपः) अथ वेति । विभापाग्रहणमेव ज्ञापयति- | संमुखीन उच्यत इत्याहुः ॥ 'अनुवर्तमाना अप्यधिकारा यन यनो निभापाग्रहणादिकस्तु (उद्द्योतः) ननु समुपसर्गपूर्वाखेनैव सिद्ध निपातन न्यधं- तत्रैव भवन्ति नान्यत्र' इति । अन्यया विभाषाप्रहणमनर्थकं | मत आह-समं मुखमिति । सर्व मुखमित्यर्थः । न चात्रार्थे स्यात् , अनुवर्तनादेव खन. सिद्धत्वात् ॥ 'सम्' इति निपातस्य सङ्गतिरस्तीति भावः ॥ दर्शन इति-अधिकरणे (सिद्धान्तभाष्यम्) ल्युत् ।। न भवतीति । अत एव माध्ये 'सममुखस्य दर्शनः' इत्येव अथ वा यता मुक्ते 'धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्' विग्रहो दर्शितः । वेन 'समुखस्य दर्शनः' इति वृत्तिकारोक्षमयुक्त- मिति भावः । नन्वेव 'सयुगे समुखीन त' इत्यादिमयोगासङ्गति. ननु चोक्तं न सिध्यति । -संमुसीनादर्शादीति ॥ किं कारणम् ? उमाभङ्गयोरधान्यत्वादिति । (८८९ विधिसूत्रम् ॥५।२।१ आ.३) २०२७ अनुपदसर्वान्नायानयं वद्धाभक्ष- घिनोतर्धान्यम्, एते चापि धिनुतः । यतिनेयेपु ॥ ५।२।९॥ अथ वा शणसप्तदशानि धान्यानि ॥ (अयानयपदार्थबोधकं भाष्यम्) (प्रदीपः) धिनोतेरिति । योगरूढिरियम्-उमाभङ्ग अयानयं नेय इत्युच्यते, तन न ज्ञायते का- योरपीति भाव । चमकेषु तु-अधान्यान्यपि कानिचित्पश्यन्ते, | अयः, कः-अनय इति ।। धान्यान्यपि कानिचिन्न पठ्यन्ते । न हि तद्धान्यपरिगणनार्थमिति अयः प्रदक्षिणम् । तनापाठामाभङ्गयोरधान्यत्वं न भवति ॥ शणसप्तदशा अनयःप्रसव्यम् । प्रदक्षिणप्रसव्यगमिनांशाराणां नीति । धान्यपरिगणनार्या स्मृतिरियम् ।। यस्मिन् परैः पदानामसमावेशः सः-अयानयः । (उद्द्योतः) नन्वतिप्रसङ्गोऽत आह -योगरूढिरिति । अयानय नेयः-अयानयीन:, शारः॥ श्रूयते च-'धान्यमसि पिनुहि देवान्' इति ॥ ननु धान्यपरिगणनार्थ- (प्रदीप.) तनन ज्ञायत इति । अयनं-'अय' इति गम- चमकानुवाकविरोधोऽत आह-अधान्यान्यपीति । अश्मादीनी- | नमात्रमयशब्देनोच्यते। तन प्रतिषेधस्तु 'अनय'शब्देन-इति स्वयं. ॥ धान्यान्यपीति । कोदवादीनि । भाष्ये---धिनुत इति । विरुद्धार्थाभिधानाद 'अयालयं नेयः' इत्यसमन्दपाशङ्कया प्रीणीत इत्यर्थः ।। स्मृतिरिति । उमामङ्गयोरपि शणविशेषत्वाद्धा- | प्रश्नः ॥ अयः प्रदक्षिणमिति । एकद्यूतमारापेक्षया वारस्य न्यत्वमिति भाव.॥ प्रदक्षिणं गमनम्-अय , द्वितीयापेक्षया प्रसव्यं वामापरपर्यायं गमनम्-'भनय.' रूढिवादुच्यते ॥ परैरिति । द्वितीयद्यूत. इस्येव सिद्धम् । रत आह- नैप दोपः। - ·३१२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.रा.समा समां० सूत्रे , कारसम्बन्धिमिः शारैः पदानां स्थानानां गृहापरपर्यायाणा (५५०३ निपातनार्थबोधकवार्तिकम् ॥ ॥ मनाक्रमणम्-अनध्यासनमित्यर्थः । ॥ * ॥ परोवरे परस्योत्ववचनम् ॥ * ॥ 'ससहायस्य शारस्य परै कम्यते पदम् । (भाष्यम् ) परोवरेति परस्यौत्वं निपात्यते ॥ असहायस्तु शारेण परकीयेण वाध्यते । (प्रदीपः) परस्योत्ववचन मिति । परशन्दस्यान्तस्य इति द्यूतव्यवहारः। अयसहितः-अनय इत्युत्तरपदलोपी | भोकारो निपात्यत इत्यर्थः । ततः 'एङः पदान्तादति' इति . समासस्तत्पुरुषः। अथ वा-अयथासावनयः-अयानय इत्येक- पूर्वैकादेशः ।। देशद्वारेण समुदायस्य कृताकृतादिवत् व्यपदेशात्समानाधिकरण (उद्द्योतः)'उत्वं परशब्दान्तस्य' इत्यर्थे 'परोवर' इत्यसिद्धेराह समासः, समाहारद्वन्द्वो वा ॥ अयानयमिति । नयतेर्द्विकर्म- -ओकार इति ॥ कत्वात् 'अयानयम्' इत्यप्रधानेऽपि कर्मणि द्वितीया । प्रधाने तु (सूत्रनिर्देशोपपादकं भाष्यम्) कृत्यप्रत्ययः । तत्र केचित्-फलकशिरस्थसैव खशारवर्गमाने यद्येवं परस्यौत्ववंचन मिति प्रामोति । यस 'अयानयीनम्' इत्यभिधानमिच्छन्ति । यस्तु शार एकपा शकन्धुन्यायेन निर्देशः। एव संचरति तन न भवति प्रत्ययः, यो हि शारः पार्थात्पार्धा अथ वा नैवं विज्ञायते परस्यौत्वं निपात्यत इति । न्तरमानीयते स एवायानयं नीयते । अन्यस्तु अयमेव नीयते, कथं तर्हि ? - अनयमेव वा॥ परस्य शब्दरूपस्यादेरुत्वं निपात्यत इति । परां- (उद्योतः) अयानययोर्घटाघटयोरिवाः प्रसिद्ध एवेत्यत श्वावरांश्वानुभवति-परोवरीणः । आह-अयनमिति । एवञ्च प्रकृतान्वययोग्योऽयों न शायत इत्यर्थ (प्रदीपः) शकन्धुन्यायेनेति । 'शकन्ध्वादिषु पररूपं प्रति भावः । ननु प्रदक्षिणप्रसम्यगमनमेकस्य कथमत आह-एक- | वक्तव्यम्' इति पररूपेण निर्देशः॥परस्येति । अवरशन्दस्या- घूतकारेति ॥ ननु प्रदक्षिणप्रसव्यगमनमाने शब्दाछम्येवे, शारस्य' | देरकारस्येत्यर्थः। तत्राद्गुणःतत्र केचित्सामान्येन निपातनमि- प्रति विशेषलामः कथम् १ अत आह-रूढीति ॥ उच्यत इति । च्छन्ति । तेन सप्रत्ययाभावेऽपि प्रयोग उपपन्नो भवति–'पारो- अयानयादाभ्यामित्यर्थः ।। पर्यवित्' इति, 'पारम्पर्यमविच्छिन्नम्' इति च । अन्ये तु भाष्ये प्रदक्षिणेत्यादि । अनेन गतिविशेषवाचि-मयानयश- परम्पराशब्दमव्युत्पन्नमाचक्षते । तस्मात्खार्थे ध्यनि-पारम्पर्य- प्दाभ्यां सन्यापसव्यगामिशाराणां तादृशगपा प्राप्यं स्पलविशेष | मिति भवति । पारोवर्यविदित्यस्यासाधुत्वमाहुः प्रत्ययसंनियोगेनैव . शारयुगादिस्थान लक्षणयोच्यो। ये हि परशारभिया युग्मादिस्सान | निपातनस्य युक्तत्वं मन्यमानाः ॥ मापणीयाः, ते-अयानयीना इत्युच्यन्ते इति भावः ॥ पदानां स्थान (उद्दयोतः) मन्यमाना इति । अत एव परांश्च अवश्चि' विशेषाणां मध्ये यस्सिन्स्थानविशेपे परैः-द्वितीयप्तकारसम्बन्धिमिः । 'परांश्च परतरांश्च' इत्यनादेशेनैव विग्रहो दर्शितो भाष्ये । 'पारो- शारः-गृणन्त्येभिर्वतकाराः परस्परमिति-शरास्तैः, असमावेशः- वर्यविव' इलैप निरुक्त दृश्यते प्रयोगः ।। अनतिक्रमणमित्यक्षराधः ॥ तं सलविशेष दर्शयति--ससहायस्पेति। (निपातनजिज्ञासाभाप्यम्) अयानययोदात्कर्मधारयानुपपत्तेराह-उत्तरपदलोपीति ॥ समु- अथ परम्परेति किं निपात्यते? दायस्स फ़्ताकृतादिवदिति । यथा तत्रैकदेशदारा समुदायस (५७०४ निपातनार्ययोधकार्तिकम् ॥२॥) वरवं, तथाऽत्र गविसमुदायस्य फिशिदपेशया सव्यत्वम् , अन्यापे-||*॥ परपरतराणां परम्परभावः ॥ * ॥ क्षपाऽपसम्यत्व घेति कर्मधारय इति भावः ॥ समाहारद्वन्दो वेति । (भाप्यम् ) परपरतराणां परम्परभावो निपा- इदं चिन्त्यम् , 'सोऽयानयः' इति भाष्ये छिहानिर्देशत् ॥ यते । परांच परतरांवानुभवति-परम्परीणः ॥ फलकशिर इति । भारम्भकाले यत्र स्थाने शाराः स्थाप्यन्ते परिः, तर सितः शारः परपादात्मपाश्चांन्नरमानीयते सप्रे- (८९विधिस्यम् ॥ ५।२।भा. ५) बायं प्रयोग रयते इति मावः ॥ अन्यस्वपमेपेति । अस्पोप- २०३० समां समां विजायते ॥५।२।१२॥ (भाक्षेपमाप्यम्) (८९. विधिसूमम् ॥ ५।२!! आ..) दह-समांसमीना गीः "सुपो धातुप्रातिपदि- २०२८ परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनु- ययो" (२४७१) इति मुस्लुक प्रामोति ।। (५७०५ समाधानयासिकम् ॥॥) भवति ॥६॥२॥ १० ॥ {} * ॥ समां समां विजायते इति (निपावनविज्ञामामापा) पलोपवचनादलुग्विज्ञानम् ॥ * ॥ परोयरेति शिनिपारयते! (भाप्पम्) समां समां मिजायते इति यलोप- - . पषिधिम्या माद्रिः ॥

·सप्रत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। त्यन्वयः॥ वचनादलुग्विशानं भविष्यति । यदयं यलोपं शास्ति (उद्द्योतः) नन्नेक सौधनिर्देशासङ्गतिरत आह-माध्ये- तज्ज्ञापयत्याचार्य:-नान लुग्भवतीति ॥ | अनुरपत्ताविति । तयाचष्टे-याफ्ये इति ॥ भाष्ये-समाया. (मदीपः) विजायते-प्रसूयत इत्यर्थ । तत्र 'समायाँ मिति-अधिकरणत्वविवक्षायां सप्तमी ॥ समायाम्' इत्यस्मात्पदसमुदायात् प्रत्ययो वचनाद्भवति। तद्धिता- न्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे सति तदवयवस्योत्तरपदवत् पूर्वपदेऽपि (८९२ निपातनसूनम् ॥ ५।२। भा. ६) सुपो लुक् प्रामो यलोपवचनान भवति । याटः सुमऊत्वासु- २०३२ आगवीनः ॥ ५॥ २॥ १४ ॥ बलुकैव यलोपे सिद्धे सूने यलोपवचनं नियमार्थ-'यकारस्यैव लोपो भवति न तु सर्वस्य प्रत्ययस्य' इत्यर्थः ॥ (निपातनजिज्ञासामाध्यम्) (उयोतः) ननु सकृदुत्पन्नस्य न पुनरुत्पतिरत आहे- आगवीन इति किं निपात्यते? प्रसूयत इति । प्रत्ययार्थोऽयम् ॥ ननु समुदायस्यासुरन्तलालय (प्रदीपः) किं निपात्यत इति । का प्रकृतिः कः प्रत्ययोऽत आह–पदसमुदायादिति । वीप्सादिर्वचननित्यन्ये । प्रत्ययः कः प्रत्ययार्थ इति प्रश्नः॥ झापकत्वमुपपादयति-तद्धितान्तावादिति । तदवयवस्य सुपः' (उद्योतः) नन्दस्यैव शब्दस्य निपासवाद प्रश्नोऽनुपपनोऽत आइ-केत्यादि। (५७०६ प्रत्याक्षेपवार्तिकम् ॥२॥) (५७०९ निपातनार्थयोधकवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ ॥ समां समां विजायत इति यलो. ॥ * ॥ गोराङ्पूर्वादा तस्य गो प्रति- पवचनादलुग्विज्ञानमिति चेदुत्तर दानात्कारिणि खः ॥ * ॥ पदस्य लग्वचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) गोराड्पूर्वात् आ तस्य गोमाते- (भाष्यम् ) समां समां विजायत इति यलोप. | दानात् कारिणि सो निपात्यते । आ तस्य गोः प्रति- बचनादलुग्विज्ञानमिति चेदुचरपदस्य लुग्वकव्यः॥ दानात्कर्मकारी-आगवीनः कर्मकरः॥ (प्रदीपः) उत्तरपदस्य लुग्वचनमिति । यलोपनि- (प्रदीपः) गोराइपूर्वादिति। गवा मृत आगोः पातनात पूर्वपदवदुत्तरपदेऽपि लङ् न प्राप्नोतीति भावः ॥ प्रत्यर्पणात्कर्म करोति स आगवीन उच्यते । तन वृत्तिविषये (५००७ समाधानवार्तिकम् ॥ ३॥) | गोशब्दो गोप्रत्यर्पणे वर्तते। तन-आङ् गोशब्दयोः 'आमर्यादा- ॥ * ॥ सिद्धं तु पूर्वपदस्य यलोप भिविष्यो.' इत्यव्ययीभावे हखत्वे च कृते खो निपात्यते ॥ वचनात् ॥ * ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-गोरित्यस्स गोशम्दादित्यर्थ ॥ प्रति- (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । दानं-प्रत्यर्पणम् ॥ कारिणीलावश्यके णिनि । 'कर्मण' इत्यादिः ।। कथम् ? तस्पेति-फारिणि इत्यनेनान्वेति ॥ तस्य-गोस्वामिन. कर्मकार- पूर्वपदस्य यलोपो वक्तव्यः॥ गीत्यर्थ ॥ खो निपात्यत इति । खे-ओर्गुणः । (प्रदीप.) सिद्धं त्विति । वेन पूर्वपद एव यलोपनि- पातनादाम. श्रवणं भवति। उत्तरपदे तु सुब्लुक् भवत्यैवेत्यर्थः ॥ (८९३ निपातनसूत्रम् ॥ ५॥२॥१भा..) (उयोतः) भाष्ये-सिद्धं तु पूर्वपदस्पेति-प्रत्ययसन्नि- २०३८ शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः योगशिष्टम् ॥ ॥ ५।२।२० ॥ (५७०८ पक्षान्तरेण समाधानवार्तिकम् ॥ ४॥) (शालीनकौपीनार्थयोधकमाध्यम्) * अनुत्पत्तावुत्तरपदस्य वाचनम् ।। के यः शालायामधृष्टः स शालीन:, कूपे का (माध्यम्) अनुत्पत्तौ पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च यद्कार्य तत्कौपीनम् । पलोपोया वक्तव्यः। नेत्याह। समां समां विजायते, समायां समायां विज्ञायत उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः। शालामवेशनमईत्य- (प्रदीप ) अनुत्पत्ताविति । याक्ये पूर्वोत्तरपदयोर्वा धृष्टः सः-शालीनः । कूपावतरणमहत्यकार्य तत्- यलोपो वक्तव्यः । वेन द्वैरूप्यं भवति । कौपीनम् ॥ .प्रसयेति । समापां समाचामिसत्र मत्सयाभियोगेनैव पोपविधान 'पदस्स पावचनम् इति ह. पाट. मिनमः। ४०मान. । इति॥

·३१४ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (५१.२पा.१ आ. पक्षात्तिः सूत्रे मा Negas- (प्रदीपः) कि यःशालायामिति । अस्यां कल्पनायां | एव निपातनादिति । एवञ्च सूत्रे योगेन नातशम्दस्तत्सम्बन्धिक- शालाकूपशब्दयोर्मुख्यार्थत्वमाश्रितं भवतीति भावः ।। शाला-वृत्तिरिति भावः। लक्षणया प्रातसम्बन्धिकर्मपरत्वेऽसाधुत्वमिति यामधृष्ट इति । अन्यत्र पृष्टः ॥ कूप इति । लखनादिक- | तात्पर्यम् ।। यस्त्वन्य इति । अनभिधानादिति भावः । इदं व मित्यर्थः ॥ उत्तरपदलोप इति । लोकप्रसिद्धार्थानुवादेन वृत्तौ रपष्टम् ॥ साधुत्वान्वाख्यानादधृष्टाकार्यमाने च शालीनदीपीनशब्दयोः प्रयोगादिति भावः। तत्र वृत्तिविषये शालाकूपशब्दो तत्कर्मि (८९५ निपातनसूत्रम् ॥ ५।२।१ आ.९) कायां क्रियायो वर्तेते इति गम्यमानार्थत्वादप्रयोग एवोत्तरप- २०४० हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ॥५॥२३॥ दस्य लोपः॥ शालाप्रवेशन मिति । अन्यत्र प्रागल्भ्या. भावादाशितुमशक्यत्वाच्छालामेव प्रयेष्टुमर्हतीत्यर्थः ॥ उपा- (निपातनार्थजिज्ञासाभाष्यम्) वतरणमिति । यदकार्य तत् प्रच्छादनीयत्यात कूपावतरण हैयङ्गदीनमिति के निपात्यते ? महतीत्यर्थः । अकार्ययोग्यत्वाच्च पुरुपलिङ्गमपि कौपीनमुच्यते। (प्रदीपः) किं निपात्यत इति । प्रकृतिसंदेहाप्रश्नः॥ तत्साहचर्यात्तदाच्छादनमपि कौपीनम् । अथवा-अकार्यशब्दे (५७१० निपातनार्थबोधकवार्तिकम् ॥ १॥) करोतिः कियासामान्यवचनः । तेनाद्रष्टव्यत्वाहजाहेतुदर्शनत्वा- ॥ * ॥ योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः सुरुपलिझ कौपीनम् , अस्पृश्यत्वाच तदाच्छादनम् ॥ संज्ञायां तस्य विकारे ।। * ॥ (उध्योतः) नवीगर्थस्य लोकेऽसम्प्रत्ययात्कथमीदृशावि- पयः प्रमोऽत आह-अस्यामिति । लक्षणेकशरणोऽयं प्रष्टा ॥ (भाष्यम् ) ह्योगोदोहस्य हियग्वादेशो निपा- अन्यनेति । शालायां तु भार्याजितत्वादधृष्ट इत्यर्थः ॥ लोकेति । त्यते संज्ञायां विपये 'तस्य विकारः' इत्येतस्मिन्नर्थे । लक्ष्येकचधुष्कसयोत्तरमिति भावः ॥ नन्वधृष्टस्य शालाप्रवेशनयोग्यत्वं योगोदोहस्य विकारः हेयगावीनं घृतम् । फपमत आह-अन्योति ॥ आसितुं-स्सातुम् ॥ अद्रष्टव्यत्वे संशायामिति किमर्थम् ? हेतुः-लजाहेतुदर्शनत्वम् ॥ द्योगोदोहस्य विकार-उदश्वित्-अन भूदिति ॥ (८९४ विधिसूत्रम् ॥ ५।२। भा.) (प्रदीपः) योगोदोहस्येति । 'स्पस्'शब्दस्य गोदोहश- २०३९ बातेन जीवति ॥ ५।२।२१॥ न्देन 'मुप्सुपा' इति समासः । दुयत इति दोहः, क्षीरमुच्यते । (मापदार्थयोधकमाप्यम्) 'घर' शन्देन फालप्रत्यासक्तिः प्रतिपाद्यते । तेनायिकृतरूप. पातेन जीवतीत्युच्यते, किंवात नाम? गन्धमेव घृतं हेयजयीनमुच्यवे इत्याहुः ॥ नानाजातीया अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः (उध्योतः) घृतमिति । नवनीतमिति हरदत्तः ॥ संया ग्राताः, तेषां फर्म-यातम् । यातकर्मणा जीव- तीति-मातीलः॥ (८९६ विधिसूत्रम् ॥ ५॥२ भा...) (प्रदीपः) किं पातं नामेति । प्रातशब्दखावरसंघ. २०४३ पक्षात्तिः॥५।२।२५॥ पचनः । तत्र मः सन जीपति तन मातीनशन्दो न प्रयु. (तिप्रत्यपाधिकरणम्) ज्यते। मातकर्मगा जीपति मु प्रयुज्यते । मातकर्मणि च माती (एकदेशिन उपसंण्यानभाष्यम्) याग्देन माव्यनिधि प्रश्नः॥ नानाजातीया प्रति-एक- 'मूले पति यकस्यम् । पक्षस्य मूलं पक्षतिः । पाचीयशनियादिशानिराफरणम् ॥ मनियतवृत्तय पति- नियताति-आयुधजीपिम्पनिषेपः ॥ उत्सेधजीविन तचर्पि वकाव्यम् ॥ इति । उत्सेध:-दारीर, सदायारेन-मारवहनादिना जायन्ति (प्रदीपः) मूल प्रति घकाव्यमिति । अन्यया- अनि. मग विमपेनेलपः । ताना कर्म-दि-अत एव निपात- दिटारपान सा प्रत्यगप्रसः ॥ माळ पापियाडर गयी। शामेयान्यसमो पातीन सध्यते । (उपप्पानानपदोपकमाया) पए भन्यायमंगा जीपीयनोच्यते ॥ न परय्यम् । 'मूले ति यतते । (उपोत)गनुमा निमायापभानु प.प्रस्तम् परेटर-am तिमयदेव गुरास "तस्य पाफमूले पाल्यादिकांदिभ्या फणसा- wr-मायने । मन भी मार भयो" (५।२।२४) इति । Perfort andir.... ।

·शालच्शकटच्प्रत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। , यदि तदनुवर्तते, पाकेऽपि प्रानोति । लोकप्रसिद्धार्थाना शब्दानामिह साधुत्वान्याख्यानात् , लोके च मूल इत्यनुवर्तते, पाक इति निवृत्तम् । नानाशब्दस्य पृथग्भावाभिधायित्वात् 'न सह' इति प्रकृत्यर्थनि- कथं पुनरेंकयोगनिर्दिष्टयोरेकदेशोऽनुवर्तेत, एक. | र्देशः । यद्येवं सहेत्येव प्रत्ययार्थो निर्देश्य, विननोः प्रतिषेधार्थ- देशो वा निवतेत। त्वात् ; विगाईभरथिक इत्यादी विशब्दस्य गुणप्रतिषेधत्तित्वदर्श एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशानुवृत्तिर्भवति । नात् । नैतदस्ति । क्रियावाचिनोऽपि विशब्दात्सहार्थे प्रत्ययो विज्ञा- तद्यथा --"संरयाव्ययादेटीप्" (१२२६) "दा- येत-विगतौ सह, विकृतौ सहेति । इह तु विना देवदत्तेन नाना महायनान्ताय" (२७) संख्यादेरित्यनुवर्तते, भव्य- देवदत्तेनैति-अस्यासत्त्वभूतस्याप्यर्थस्य व्यतिरेकहेतुत्यं भवति, यादेरिति निवृत्तम् ॥ यैया मातुः स्मरतीति ॥ (प्रदीपः) कथं पुनरिति । एकस्मिन्नर्थे योग:-संवन्धः, (उद्द्योतः) नन्वसहाथै वर्चमाननमः स्वार्थे प्रत्यये कथ वेन निर्दिष्टयोः समुदायाभिधायिद्वन्द्वनिर्दिष्टयोरित्यर्थः । सहार्थावगतिरत भाइ-प्रत्ययार्थेति । प्रकृतिविशेषगत्ले प्रत्यय- इन्द्वस्य तदर्थस्य चैकत्वादेकदेशानुवृत्तिर्न सभवतीति भावः । स्मार्थाकाहा न शान्ता स्यादिति भाव ॥ भाष्ये 'न न सह' इत्यस्य एकसूननिर्दियनां त्वेकदेशानुवृत्तिदृश्यते ॥ एकयोगनिर्दिः | व्याख्यान- -सहैवेति ॥ प्रत्ययार्थत्वाभावे हेतुमाह-लोके शानामपीति । अर्थाधिकारपक्षे-अर्थस्यैकत्वाद्विच्छेदाभावान | इति ॥ विगार्दभरथिक इति । 'नो गुणप्रतिषेध-' इति सूत्रे स्थादेकदेशानुत्तिः । शब्दाधिकारपक्षे तु-यस्यैव शब्दस्स | नजित्यस्य प्रत्युदाहरणमिदम् ॥ नन्नेव 'निनानाना'शब्दयोरसत्त्वभू- सरितत्वं प्रतिज्ञातं तत्सदृशशब्दान्तरसंनिधानं योगान्तरे प्रती-ना' इत्यायनुपपन्नमत आह–इह स्विति । द्योतकानामेव तत्स्स- तार्थाभिधायित्वेन चादिवद्यतिरेकहेतुत्व न स्यादिति 'देवदत्चेन यते इति दोपाभावः ।। भावत्वमिति मावः । अत एव 'पृथग्विनानानामि.' इति सङ्गच्छते।। (उद्द्योतः) नन्वेकसूत्रनिर्दिष्टानामेकदेशानुवृत्तेरदर्शना- दाह-एकसिन्निति ॥ दृश्यत इति । यथा 'अत इम्' इत्यादित इन्पदमावस्योत्तरत्रानुवृत्तिः ॥ अर्थाधिकारमाश्रित्य पूर्वपक्ष., (८९८ विधिसूत्रम् ॥ ५।२ । १ आ. १२) शब्दाधिकारमाश्रित्योत्तरमित्याह-अधिकारेति ॥ पक्षेतिः- २०४६ वेःशालच्छङ्कटचौ ॥ ५।२।२८ ॥ प्रतिपद, पक्षिणा पक्षमूलश्च ।। (शालच्शङ्कटच्प्रत्ययाधिकरणम्) (प्रत्ययार्थनिर्णयभाष्यम्) (८९७ विधिसूनम् ॥ ५।२।१ आ..) कस्मिन्नर्थे शालजादयो भवन्ति ? २०४५ विनञ्भ्यां नानाजी न न सह इत्यनुवर्तते। भवेत्सिद्धम्-विशाले शृङ्गे, विशङ्कटे झे इति॥ सह ।।५।२॥ २७ ॥ (प्रदीपः) कस्मिन्नर्थे शालजादय इति । वक्ष्यमा- (नानान्प्रत्ययाधिकरणम्) णप्रत्ययापेक्षं बहुवचनम् । असहार्थस्य सर्वनासभवाद्र्थानु- (प्रत्ययार्थनिर्णायकभाष्यम्) पादानाच प्रश्नः॥ विशाले इति । नानादेशगमनादस्त्यत्रा- इह नानेति सहार्थो गम्येत, द्वौ हि प्रतिपेधौ | सहार्थत्वमिति भावः ॥ प्रकृतमर्थ गमयतः। नन सह-सहैवेति । (उयोतः) वक्ष्यमाणेति । 'सम्प्रोदश्च कटचू' इतीत्यर्थः। नैप दोपः। सयंत्रेति । कटज्विषये इत्यर्थः॥ नायं प्रत्ययार्थः। (आक्षेपभाष्यम्) कि तर्हि ? इह खलु संकटमिति संगतार्थो गम्यते, प्रकट- प्रकृतिविशेपणमेतत् । 'वि-न' इत्येताभ्याम- | मिति प्रगतार्थो गम्यते, उत्कटमिति उद्गतार्थो सहवाचिभ्यां नानाजी भवतः । गम्यते ॥ कस्मिन्नर्थे ? (समाधानभाप्यम्) एवं तहि साधने शालजादयो भवन्ति । (प्रदीपः) सहा_गम्यतेति। न सह' इति प्रत्ययार्थ किं वक्तव्यमेतत् ? निर्देशं मन्यते । प्रकृत्यर्थेन प्रत्ययार्थो विशेषणीयः। ततः प्रति न हि। पेर्धस्य प्रतिषेधात विधिना भाव्यमिति भाव. ॥ नायमिति । कथमनुच्यमानं गंस्यते? प्रतिपेपस्येति । भकृत्यर्थस्य प्रतिषेधस्य प्रत्ययायन प्रतिषेधेनान्वये | यस्य सबन्धहेतृत्व भवतीत्यर्थः। केचित् 'यथा वा मातुः-'इत्यादि पटन्ति । विधिना भाव्यमित्यर्थः । मभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वनियमात । तेषां पाशम्दोज्ञातम्भक एव । यथा मातुरिति । मातु. स्मरति' इत्यत्र सरगरूपार्यस्यासवभूतस्यापि 'असहायार्थस्य इति क पाटः। यथा सम्बन्धहेतुत्वं तमा विनादेवदत्तने सादावपि ममत्वभूतार्यस्य विनापदा- 000-00- स्वार्थ ॥

·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशिवमहाभाष्यम् । [५.२पा.१आ.संप्रोदश्च कटच सूत्रे उपसर्गेभ्य इमे विधीयन्ते, उपसर्गाश्च पुनरेव (८९९ विधिसूत्रम् ॥५।२१ आ. १३) मात्मका:-यत्र कश्चित् क्रियावाची शब्दःप्रयुज्यते २०४२ संप्रोदश्च कटच् ॥५॥२॥२९॥ तब क्रियाविशेपमाहुः, यत्र हि न प्रयुज्यते ससा- (कटच्प्रत्ययाधिकरणम्) धनां तत्र क्रियामाहुः । त एते उपसर्गेभ्यो विधीय- मानाः ससाधनायां क्रियायां भविष्यन्ति । (प्रदीपः ) अलावूतिलोमामाभ्य ओषधित्वादवयचेऽला- (प्रदीपः) किं वक्तव्यमिति । शब्दान्तरवाच्यक्रिया- वूशब्दात् 'ओरम्' इत्यनि प्राप्ते, तिलोमाशब्दाभ्यां घृतादित्या- विशेषस्य द्योतका उपसर्गाः । वाचका भावे द्योलार्थाभावादन- | दन्तोदात्तत्वात् 'अनुदात्तादेश्व' इत्यनि प्राप्ते, भज्ञायाः 'तृणधा- र्थका एवेति भावः ॥ ससाधनामिति । कियोपसर्जनं सा- न्यानां च द्यपाम्' इत्याद्युदात्तत्वादणि प्राप्ते रजसि कटविधिः॥ धनमाहुरियर्थः । नियतविषयाः शब्दानां शक्तयो दृश्यन्ते, (उद्द्योतः) रजसोऽप्यवयवत्वं मन्यमान आह-ओपधि- यथा-द्विदशा इत्यादी कृत्वोऽर्थाद्यमिधानमिति भावः ॥ उपस- स्वादवयव इति ॥ विलोमाशब्दाभ्यामिति । भत्र तिलस्य र्गेभ्य इति । अन्यत्रोपसर्गसंज्ञादर्शनाद्विषयान्तरेऽपि योग्य- घृतादित्वे न मानं, 'तिलाश्च मे' इत्यादावाद्युदात्तपाठादिति तामानाश्रयं प्रादीनामिदमभिधानम् ।। चिन्त्यम् ॥ (उद्द्योतः) अनर्थका एवेति । एवं च क्रियावृत्तित्वाभावा (५७११ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ॥) स्वार्थ साधने प्रत्यय इति प्रक्रियावाचिनोऽपि साधने प्रत्ययो वक्तव्य ॥ * ॥ कटप्रकरणे अलावूतिलोमाभ्यो इत्यर्थः । नन्वेव सति क्रियाया एव प्राधान्यं स्यादत आह-कियो- रजस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ पसर्जनमिति । साहित्यमेव सहार्यः । एवं च क्रियासाधने वर्तमा- न-दि-आदिभ्यः स्वाथै प्रत्यय इति भावः ॥ नन्वीदृशेऽर्थे शक्तिया- (भाष्यम्) कटप्रकरणे अलावूतिलोमाभ्यो रजस्यभिधेये उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अलाबूकटः, एकामावोऽत आहे -नियतेति ॥ नन्वत्र रियायोगाभावारकपमु- पसर्गलम् । अत माह-भन्यन्नेति । क्रियायोगे इत्यर्थः ।। तिलकटः, उमाकटः॥ (५७१२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) (माक्षेपभाष्यम्) एवमपि भवेत्सिद्ध-विशाले गृहे इति । ॥ * ॥ भगायाश्च ॥ * ॥ इदं तुन सिध्यति-विशालः, विशङ्कट:-इति॥ (भाप्यम्) भङ्गायाश्चेति वक्तव्यम् । भङ्गाकटः॥ (प्रदीपः) विशाल इति । शृङ्गयोरेव विगमनक्रियाक (५७१३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) तृत्वं न तु गोरिति भावः ॥ ॥ * ॥ गोठादयः स्थानादिपु पशु- (उद्योतः) मङ्गयोरेवेति । विगमनक्रियाकर्तवैव तत्साध- नामादिभ्यः ॥ * ॥ नादिति भावः॥ (भाष्यम्) गोठादयः प्रत्ययाः स्थानादिप्यथेषु (समाधानभाष्यम्) पशुनामादिभ्यो वक्तव्याः । गवां स्थानं-गोगोष्ठम् । एतदपि सिद्धम्। अविगोष्ठम् । कथम्। संघाते कटच वक्तव्यः। अफारो मत्यर्थीयः। विशाले अस्यस्तो विशालः। 7 विशवटे अस्य स्तो विशइट इति ॥ (प्रदीप) विशाले अस्येति । मतुप्प्रत्ययस्तु गव्यन. विस्तारे पटच वक्तव्यः। भिधानाम भवति । विशालवानियुक्तेऽपि विशालगवयुफस गोठादेरवगमों न तु गोरित्यर्थः । व्युत्पत्त्यनुसारेण चेदमुच्यते। गोयुगशब्दश्च प्रत्ययो वक्तव्यः। शुणसन्दास्तु विशालादयः । साधुत्यान्वाख्यानाय तु पंचिदुपाय- उष्ट्रगोयुगम् । खरगोयुगम् । माथिल्ल व्युत्पत्तिः क्रियते । यथा-प्रतिलोमोऽगुलोग इति ॥ तैलेशन्दश्च प्रत्ययो वक्तव्यः । (उत्पोवा) गनु भन्मलयवन्तुपि कदाचिरसादत आर- मदिति ॥ परमामाद--गुणशरदास्थिति । विशालयगुणव- बहुदतलम् । सर्पपतलम् । दोपराधः॥ शाकरशन्दश्च प्रत्ययो वक्तव्यः। क्षुधाकटम् । मूलशाफ्टम् । 'गोगरयास... पारा। रिटानिक. पुस्माधि । गरपालि...पुटपोन। दिवे गोगरतिव... मसपुरेशान • 'हने लेटर लि. पाना ....STRI'पा मारले.पुस्। . अविकटः । उष्ट्रकटः। अविपटः । उष्ट्रपटा। मरनेवि.ए.पाटा।

·कटच्मत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। -- शाकिनशब्दश्च प्रत्ययो वक्तव्यः तैलशम्दश्च प्रत्ययो वक्तव्य इति । प्रकृत्यन्तरं इक्षुशाकिनम् । मूलशाकिनम् ॥ तेलशब्दो विकारे वर्तते, एवं च कृत्वा तिलतैल- (प्रदीपः) गोष्ठादय इति । प्रयोगसमयायिप्रत्ययस्पं मित्यपि सिद्धं भवति।। निर्दिष्टम् । चकारस्तु खरार्थोऽनुबन्ध आसफव्यः । तया हि शाकटशब्दश्च प्रत्ययो चकव्य एव । समासाधयेण प्रत्ययाः प्रत्याख्यायन्ते। तत्र चित्खरसमास- शाकिनशब्दश्च प्रत्ययो वक्तव्य एव ॥ खरयोरभेदादेकफलत्वमारम्भप्रत्याख्यानयोरुपपद्यते । सर्वत्रा. दिशब्दः प्रकारे ॥ गवां स्थानमिति । तस्वदम्' इत्यमा निति पल कविधानम्' इति कः। तत्र गोष्ठसाधादुष्ट्रादिस्था- (प्रदीपः) गवां स्थानमिति । गावविष्ठन्ति यस्मि- 'सर्वत्र गोरजादिप्रत्ययप्रसझे यत्' इति यति प्राप्ते गोष्ठप्रत्ययः॥ अयिफट इति । अवीनां समूह इत्यणि प्राप्ते कटन्। भवीना | तमेन विशेष्यते । मुख्यगोष्ठप्रतिपत्तये च गोभिरपि गोष्ठस्य नमपि गोष्ठशब्देनोच्यते । तन विशेषप्रतिपस्यर्थमुष्ट्रादीनामन्य- विखार इत्यर्थे पटच् । अप्रसते समूहे-अविकटः,प्रस्ते तु-अवि- विशेषणात्-गोगोष्ठमित्यपि भवति । पटः॥ उष्ट्रगोयुगमिति द्वावुष्ट्राविसत्रार्थे गोयुगच्प्रत्ययः ।। अन्ये त्याहुः-उष्ट्रस्य प्रीवावन्धने यानाङ्गे युगे प्रत्ययः॥ नानांद्रव्याणामिति । रज्जुवीरणादीनामित्यर्थः । तत्सा- धादन्योऽपि संघातः कटशब्दाभियोऽविभिर्विशेपित:- इदतैलमिति । लपावन्ते' इत्याधुदात्तत्वात् 'तस्य विकारः' इत्यणप्रातः । सर्पपशब्दस्य ‘सादीनां शाकानाम्' इत्याद्युदात्तत्वे | अविकट इत्युच्यते ॥ प्राप्से परत्वात् 'अय द्वितीय भागीपात्' इत्यनुवर्तमाने 'यान्तानां यथा पट इति। विस्तारसामान्यादन्योऽपि संघातः पट- च गुर्वादीनाम्' इति मध्योदात्तत्वं भवति । ततोऽनुदात्तत्वादन् शब्दाभिधेयोऽविभिर्विशेष्यते-अविपट इति । प्राप्तः ॥ इक्षुशाकटमिति । इक्षणां भवनं क्षेत्रमित्यर्थे गोयुगमिति। युगशब्देन द्वयमुच्यते-ग्रीवायन्धनं कापश्च शाकदशाकिनी॥ तन यानाझे युगः पुंस्युक्त इति पुंस्त्वं प्रायिकं योद्धव्यम् ॥ (उयोतः)सर्वनादिशब्द इति । अनस-आदिशन्दविवरण प्रकृत्यन्तरमिति। अव्युत्पन्नं विशिष्टनेहव्यवाचीत्यर्थः । भूतान्येवाग्रिमाणि वासि ॥ तिलतैलमित्यपीति । अपिशब्दातलमपीत्यर्थः । यदि तु भमसते इति । उत्तरवार्तिकेष्वनिर्देशेऽपि समावगम्योऽयं तैलच्प्रत्ययो विधीयते तदा विशेषविहितेन तैलचा तिलशब्दादन विशेष इति भावः । मत एव 'प्रस्तीर्णः पटो यथा एवम्' इत्यादि- पाध्येत, ततश्च तैलमिति न सिध्येत् । यदा त्वव्युत्पन्न एव मत्याख्यानमा ये वक्ष्यति ॥ द्वायुष्ट्राविति । 'दयं युगम्' इत्यादिवद तैलशब्दो विकारविशेषवाची तदा 'विलानां तैलम्' इति समासे शवयवसङ्घाभिधायित्वादेकवचनम् 'उष्ट्रगोयुगम्' इत्यत्रेति बोध्यम् ॥ कृते-तिलतैलमिति भवति । विलानां विकार इत्यत्राजि-तैल- यानाङ्गे युगे इति । उष्ट्रयरूपयानेत्यर्थः । प्रत्ययः-गोयुग- | मिति । उपमानाश्रयेणापि 'इदतैलम्' इत्यादि सिघ्यति । तिलविकारो मुख्यं तैलं, तत्सादृश्यादन्यदपि तैलमिदादिभिर्वि- (५७१४ गोठादयः स्थानादिग्वित्सादेः प्रत्याख्यान शेष्यते । गौणसंभवे च मुख्यतेलप्रतिपादनाय विलैविशेषणा- वार्तिकम् ॥ ४॥) त्तिलतैलमित्यपि भवतीति केचिदाहुः । व्युत्पत्त्युपाय एव- तिलानां विकारखैलमिति । रूढिशन्दवायं स्नेहद्रव्यवृत्तिः । ॥ * ॥ उपमानाद्वा सिद्धम् ॥ * ॥ (माप्यम् ) उपमानाद्वा सिद्धमेतत् । गवां स्थान तथा च सादृश्यानुकरणमन्तरेगेहुदतैलादयः शब्दा प्रयुज्यन्ते । गोष्ठम् । यथा गयां तद्वदुष्ट्राणाम् । यथा प्रकृष्टो वीणायां-प्रवीण इति व्युत्पत्तिमात्रं क्रियते। कौशलं कट वक्तव्य इति । यथा नानाद्रव्याणां संघातः त्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । तेन वीणायां प्रवीण इत्यपि भवति । एवमययः संहताः-अविकटः। (उड्योवः) नन्वेवं गोगोष्ठम्' इति न स्थादत आइ-मुख्य- पटच वक्तव्य इति । प्रस्तीर्णः पटो यथा, एवमः | गोठति । यथा स्वामिमात्रपरतया प्रयुक्त गोपतिशन्दे गा विशेष चयः प्रस्तीर्णा:-अनिपटः। णत्व-'गवामसि गोपतिरेकः' इत्यादौ ।। गोयुगशब्दश्च प्रत्ययो वक्तव्य इति । गोर्युग- द्वयं-युग्ममित्यर्थः ॥ गोयुगम् । यथा गोस्तद्वदुष्टस्य-उष्ट्रगोयुगम् । प्रकारान्तरेणापि इङ्गुदतैलादीन्साधयन्ति केचित्-इत्साह-उप- 'अत्रलादीति । एतत्सूत्रस्थ गोधादयः स्थानादिपु पशुनामादिभ्य' | गोठम्' इति पाटः सरसतः प्रतीपव इसपि न । तास्वारस्येन 'उष्टकटा!' इत्येतद्वचनस्यादादिशब्दालभ्योऽर्म एव अमिमाणिकरच्पटच्' इत्यादीनि | इत्यादी गोकटः' इत्यदाहरणस्यापि न्यूनता गौडरुपपादनीयेति-चिन्त्यमेतत् । वचनानि-इला । यतु 'गोठादयः स्थानादिषु-' इति धार्तिकोदाहरणे | यदि च यथा गां सदुष्याणाम्' इति भाष्यदर्शनासमाऽभिप्राय इति सदपि 'उद्गोष्ठम्' इति 'गौरा पठन्ति' इत्याहु तन्मन्दम् । माघीनपुसकेषु नागोठादीना सिद्धावपि उष्ट्रगोष्ठादीनां सिद्धिर्न स्यादित्यभिप्रायेण तदुति: सादपाठोपळम्मे 'गौडा आहा' इत्यस्य यायम् । तारक्याटोपळम्मामायिकृताम् । च अशोकवनिकान्यापेन 'महिपगोष्ठ' इत्यस्यापि पाठं गौडाः कथं नेति। २ इदानीन्सनोपलधपुनवेषु यथा पटः प्रस्तीर्ण.' इलेव पाठ पर ननु भने 'उष्ट्रक्टा-पट' इत्युदाहरणयोभाध्ये दर्शनादवापि 'उष्ट्र ! सभ्य, तथाप्यपोतदर्शनादगतः पाटोपभिरशारिता । प्रत्ययः॥ कट, ·३१८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा.१या. प्रमाणे द्वयस० सूने मानाथयेणाऽपीति ॥ तरूपयति-ज्युस्पायुपाय एवेति ॥ स्नेह- | इति । अर्श आदिपु-"खामादीनात्' इति पाठात् । मनुप् तु दन्यवृत्तिरिति । रोहघद्व्यविशेषवृत्तिरित्यर्थः ॥ सादृश्यानुकरणं- अनभिधानाम भवति ॥ सादृश्यप्रत्ययम् । एरोन "न हि 'तरम्' इत्युक्ते सलेहद्रव्यरूप (उयोतः) ननु 'अस्य' ग्रहणागारे कस्सिमय प्रत्ययः । अत विकारमात्र प्रतियन्ति" इति घरदत्तः परास्तः ॥ माह-सिसशब्दादिति ॥ इति॥ (९०० विधिसूत्रम् ॥ ५॥२१ आ. १४) (९०१ विधिसूत्रम् ॥५।२।१ मा. १५) २०४६ इनपिटचिकचिच २०५५प्रमाणे द्वयसघ्नमात्रचः ॥५।२।३३॥ ॥५।२।३७॥ (इनपिटाधिकरणम्) (द्वयसजादिप्रत्ययाधिकरणम्) (५७१५ उपसंरयानवार्तिकम् ॥ १॥) ('प्रमाणे' इति प्रकृत्यर्थविशेपणं प्रत्ययार्थ विशेषणं ॥ ॥ इनपिटच्का: चिकचिचिका- वेति निर्धारणे श्लोकधार्तिकम्) प्रमाण इति किमयं प्रत्ययार्थः? देशाश्च ॥ * ॥ प्रमाणं प्रत्ययार्थी न । (भाप्यम् ) इनपिटच्काः प्रत्ययाः वक्तव्याः, प्रमाणे इति नायं प्रत्ययार्थः । चिक चि चिक्-इत्येते च प्रकृत्यादेशा वक्तव्याः। क तर्हि प्रत्यया भवन्ति? चिकिनः। चिपिटः। चिकः॥ (प्रदीपः) सूने निशब्दस्य द्वावादेशी प्रत्ययौ च विहिता- तद्वति। वित्यादेशनयप्रत्ययत्रयविधानाय वार्तिकम् ॥ कुत एतत् ? (उड्योतः) ननु सूते प्रत्ययद्वयादेशद्धययोविधानात्तयोर्वातिके अस्येत्यनुवर्तनात्। उल्लेखोऽसङ्गतोऽत माह -सूत्रे इति । कसन्नियोगेन 'चित्र' इति क प्रकृतम् कान्त आदेशः॥ 'तदस्य संजातं, तारकादिभ्य इत" (५।२२३६) (५७१६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) ॥॥ क्लिन्नस्य चिल्पिल्लश्चास्य चक्षुपी॥ (प्रदीपः) किमयमिति । सप्तमीनिर्दिष्टस्येह शास्त्रे प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थवदर्शनादुभयसम्भवाच प्रश्नः ॥ अस्येत्यनु- (भाध्यम् ) क्लिन्नस्य चिपिल् इत्येतो प्रकृत्या- | वर्तनादिति । नन्वेयमपि प्रमेयवाचिनः प्रमाणे प्रत्यय देशौ वक्तव्यो लश्च प्रत्ययः, अस्य चक्षुपी इत्यस्मि- | प्रसङ्गः-उदकं प्रमेयमस्य-ऊरोरिति । नेप दोषः, अनियतप्रमेय- नर्थे । क्लिन्ने अस्य चक्षुपी-चिल्ला, पिल्लः । विषयत्वात् प्रमाणानामेकेन प्रमेयेण विशेषणे दु.सम्बन्धात् । चुल् च वक्तव्यः । चुल्लः। प्रमेयस्य तु नियतप्रमाणप्रतिपादनाय ऊरुमात्रादयः शब्दा यद्यस्येत्युच्यते, चिल्ले चक्षुषी पिल्ले चक्षुपी-इति लोके प्रयुज्यमानाः साधुत्वेनान्वाख्यायन्ते । न सिध्यति तस्मान्नार्थोऽस्य ग्रहणेन । (उझ्योतः) नर्ने सूत्राक्षरैः प्रत्ययार्थत्वस्यैव प्रतीतेः, तस्या- कथं चिल्लः पिल्ल इति? र्थाकाहायाः सत्त्वाच प्रश्नोऽनुपपन्नः मत माह-सप्तमीति । 'अति- अकारो मत्वर्थीयः । चिल्ले अस्य स्त:-चिल्लः। शायने तमप्-' इत्यादी प्रकृत्यत्व, 'कर्वरि कृत्' इत्यादौ प्रसयार्थ- त्वम् । प्रत्ययार्धत्वे च प्रमेयवाचिनः प्रमाणे प्रत्ययः सात, षष्ठी पिल्ले अस्य स्ता-पिल्ल इति । च समर्थविभक्तिः, योग्यतावशादिति बोध्यम् ॥ नन्विति । यत्तत (प्रदीपः) तस्मानार्थ इति । लिनशब्दाचक्षुर्विशे- | 'अस्य' इति निर्दिष्ट प्रमाण चेद्भवतीत्यर्थ: स्यात् , प्रमाणस्य प्रमेयापेक्ष- पार्थाभियागिनः सार्थे लो विधेयः ॥ अकारो मत्वर्थीय ] स्वात्तदाचिवं प्रकृतेरिति भावः ॥ दुःसम्बन्धादिति । इतरनिरू- नन्वेषमपीति । सदस्येति सूत्रादस्यत्यनुवर्तमानेऽपि ममेये विद्यमाना बन्धादिति ॥ प्रथमान्तात् 'अस्य इति निर्दिष्ट ममाणेऽये वयः प्रत्यया स्यु । तथा च उदकं ३ 'दु.सबन्धत्वात्' इति क. झ. पाठ । प्रमेयमस्येति-उदकशब्दाममेयवाचकात्मत्लयप्रसङ्ग इति भावः । 'किमयं प्रत्ययार्थ, इत्यादि भाष्योक्त प्रमुपपादपति-ननु सूत्रा- २ अनियतेति । मनाणाला पावत्प्रमेयपरिच्छेदकत्व लोकसिद्धम् । तत्र | क्षररित्यादिना ।। यदि एकेन ममेयेण सबन्धः प्रमाणस्य विवक्ष्यत तदा उदकशन्दाममेयवाचकाद ५ सप्तमीनिर्दिष्टस्य प्रलयार्भत्व मकृसत्य प्रदर्शयति-अविशायने- मलये कृतेऽपि ऊहरूपममाणसम्बन्धोधो न स्यादिति न प्रमेयवाचकामव्ययः। तमरित्यादिना । ममेयवाचकात्मत्यये पृते तु उदकमात्रशब्दादुरुरूपप्रमाणस्य उदकमेव प्रमेय ( फैय्यटे 'नन्वेषमवि' इत्यादिना शहापर्नुमतेन सूत्रार्थ प्रदर्शयति- मिसः स्यात् तदाह-उद्योते-रतरनिरूपितप्रमाणत्वप्रतीतिप्रति ' यत्तदस्पेति ।। , ·यसजादिप्रत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। प्रमाणे लः। पितप्रमाणावप्रतीतिप्रतिवन्धादिति भावः । यसुतः शद्वेय निर्दला, डट् स्तोम इति । अनायामस्य प्रमाणस्यासभवात्परिच्छे. 'अस्स' इत्यनुवृत्तिवैयापत्तेरिति बोध्यम् ॥ दोपाधिकायाः संख्यायास्तोमे डनलयः । पञ्चदशमत्राः परि- (प्रत्ययार्यनिर्धारकं श्लोकवार्तिकम् ) माणमस्य स्खोमस्य पञ्चदशः॥ मथमश्च द्वितीयश्च ऊर्चमाने मती मम ॥ विशिन इति । विंशतिशन्दात् संख्यामानचाथिमः संख्येये प्रमेये डिनिः । ति विंशतेर्डिति' इति विलोपः, तस्य ऊरद्धयसम् । ऊरदनम् । 'यस्येति च' इत्यकारलोपे कर्तव्ये 'असिस्वदनाभात्' इत्यसिद्धत्वं न भवति, माष्यकारयचनात्तस्यासिद्धत्वात् । तदस्म परिमाण' प्रमाणे लो वक्तव्यः । शमः, दिष्टिः, वितस्तिः। 'सख्यायाः संज्ञा-' इत्यन स्तोमे ढविधिः पञ्चदशाद्यर्थम्' द्विगोर्नित्यम् । इत्युकेऽपि नियां छीवर्थमिह डट्विधीयते । स्तोमसाहचर्याच द्विगोर्नित्यं लो वक्तव्यः । द्विशमम् , निशमम् । स्त्रियां प्रयोगः-सप्तदशी रानिरिति । तत्र तु ढविधानं टावर्य द्विदिष्टिः, निदिष्टिः । द्विवितस्तिा, निवितस्तिः । यदि प्रयोगो दृश्यते । तददर्शने तु प्रपन्चार्थम् । डिनेः सामा- किमर्थमिदमुच्यते? न्यविधानात्तत्र 'शनशतोर्डिनिश्छन्दसि वचन्यः' इति वचनं अपचार्थमेव ॥ संशये श्राविणं वक्ष्यति तस्याय पुरस्तादपकर्पः। (उद्दयोवः) ननु 'प्रस्समात्रम्' इत्यादी मात्रचो दर्शनाव डट् स्तोमे। प्रमाणशम्देनात्र परिच्छेदकमानग्रहणादूर्वमानेऽपि सिद्धावेतो-अस | डट् स्तोमे वक्तव्यः । पञ्चदशः स्तोमः। माह-यद्यायामेति । अत एव चोत्तरसूत्रे परिमाणग्रहण चरि- ताम् ॥ अत्र पक्षे 'प्रस्थमानम्' इत्याद्यसिद्धिः-इत्यरचेराह-अथ शच्शनोर्डिनिः। घिति । उत्तरत्र परिमाणग्रहणप्रयोजन तु वार्तिस्कृदेव यक्ष्यति, शच्शनोर्डिनिर्षतव्यः । निशिनो मासाः । पञ्च- | तक्रकौण्डिन्यन्यायस्यापवादविषयत्वेनाबानाश्रयणाच ऊर्ध्वमाने मात्र- दशिनोऽधमासाः । जपि-उरुमात्रमिति ॥ विशतेश्चेति वक्तव्यम् । विशिनोऽहिरसः ॥ ननु 'प्रमाणे त:' इत्यत्रापि सूतवममाणशम्देन परिच्छेदकमा- (मदीपः) प्रथमश्चेति । यद्यायामवाच्यैव प्रमाणशब्दः ब्रग्रहणे 'रुदयसम्' स्यायनुपपन्नमत आह-प्रमाणशब्दाइवि॥ सून उपात्तः, तदोयमाने प्राप्तौ यसज्दानची प्रमाणादपकृष्य मात्रचस्त्विति । अत एव 'प्रस्थमात्रम्' इत्यादिसिद्धिः । अत एवोत्त- विधीयते । अय तु परिच्छेदमानं प्रमाणमिह गृह्यते, तदोष रस्मसे वार्तिक मात्रादि' इत्पादिग्रहण चरितार्थम् । माथामार्थक- मान एवं यया स्यातामिति नियमाय वचनम् ॥ प्रमाणग्रहणानुवृत्तौ दमादेर्वाधाप्राप्तेस्तद्वयर्य स्पष्टमेव । पूर्वेगासिद्धिं दर्शयति-तदन्तेति । ननु 'प्रमाणे वर्चमानास्प- प्रमाणे ल इति 1 प्रमाणशब्दा लोके ये प्रसिद्धा दिष्टि- रस लुक्' इति तदर्थ., तत्र कस्तदन्तविघेरुपयोग. ? न च दिगुर्न हस्तादयस्तेभ्यः परस्य प्रत्ययस्य लुम् भवति । स च सम्भ- प्रमाण, तर्हि प्रत्ययस्याप्यप्राप्तिरिति चिन्त्यमिदम् । तस्मात् 'किम- चान्मावच एव । इतरयोर्ध्वमान एव हि विधानम् । मान- | र्थम्' इति भाष्यस्य-पूर्वेण सिद्धेः 'द्विगोर्-' इत्यादि व्यर्थमित्से- चस्त्वविशेषेण परिच्छेदक्मानवाधिनः सरणात् ॥ वाशय. । 'प्रमाणे वर्तमानादस्यत्ययें जातस्य प्रत्ययस्य लुक्' इति द्विगोनित्यमिति । तदन्तविध्यभावानुगप्राप्तिः ॥ पूर्ववार्तिकाः । अस्य तु 'द्विगो: परस्य नित्य सर्वत्रास्येत्यर्थे सशये किमर्थमिति । नित्यग्रहण प्रति प्रश्नः । न हि विकल्पः । चोत्पन्नस्य लुक्' इत्यर्थ इत्युत्तराशयः । किञ्च 'परत्वाडको बाधकः प्रकृत इति भावः ॥ श्राविणमिति । श्रवण-भावः, स| सशये मात्रच्' इत्यप्यसङ्गत, युगेपत्प्राप्यभावात् । नित्यग्रहण तु यस्यास्त्रीति-श्रावी-मात्रच्प्रत्ययः । तस्य परत्वाच्छ्वणे प्राप्ते | 'सर्वत्र' इत्यर्थकमुभयो. समानम् । 'श्राव' इत्यत्र बाहुलकादम् । नित्यग्रहणाद् वाधकबाधनार्थालुगेव भपति । द्वौ शमी प्रमाण अन्यथा ऋदोरप्स्याद ॥ मस्य स्यात् न वा-द्विशममिति । प्रकरणादिवशाच निश्चय ननु 'प्रमाणे' इत्यनुवृत्तः 'पञ्चदश' इत्युदाहरणमयुक्तमत सशयविषयप्रयोगावधारणम् ।। आह-अनायामस्येति । मात्रच. परिच्छेदकमाने सरणार' इति .इदानी सर्वेषु पुस्खयेषु माया-'तस्य सिवात्' इसेव पाठः। उद्यो इति रथटेऽपि परत्वादिति न विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्सुपपादकम् । किन्तु वसु- तामिमापस्वस्लामी रक्षितः। स्थितिकथनम् । तथा च युगपत् ,मात्यमावादिति नाति दोष । प्रमाण- २ युगपत्प्राप्यमावादिति । सूत्रे ममाणश-देन परिच्छेदकमात्र गृह्यते | परिमाणाभ्यामिति धार्तिके प्रमाणशब्देन न परिच्छेएमावग्रहणम्, परिमाण इति सर्वधमतम् । प्रमाणे के इति वार्तिके तु प्रमाणत्वेन प्रसिद्धानामेव ग्रह | महणवैय्यापत्तेः । न च तत्र प्रमाणशब्देन ममागवेन प्रसिद्धस्य प्रहणे णम् । न च वार्तिकेऽपि परिच्छेदकमात्रग्रहणमिति वाच्यम् । सरदयसमित्याद्य द्विशममात्रमित्यादौ सशये मानच् न स्यादिति वाच्यम् । तत्र धाति के प्रमाण- सिद्धः । तथा च विश्वममित्यादी प्रमाणे ल इत्यस्थामाप्तिा, द्वियोः प्रमाणवेन पदेन यथाकचिप्रमागस्य ग्रहणेन मात्र सिद्धेः-दति कैरपटाशय-दति मसिद्धत्वाभावात । ननु तथापि ममाणे ल इयत्र तदन्तविधिना मामोतीसत | केपा विमान्यानामभिप्राय माह करयटे-तदन्तविद्धयमावालुगमाप्तिरिति । 'परकाष्ट्रवणे प्राप्ते' - ·३२० उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.२पा.१आ. यत्तदेतेभ्यः० सूत्रे । कैयटोरिदमुपलक्षणम्-उन्मानपरिमाणयोरपि, डिस्वन्तु एकविंश (९०२ विधिसूत्रम् ॥ ५१२ मा.१६) तिलोपाम् , प्रयस्त्रिंशादी टिलोपार्थ चेति दोयम् ।। तस्यासि- २०५७ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे त्यादिति । असिद्धवत्सूनस्यानित्यवादित्यर्थः ॥ तस्य सिद्धत्वा- दिति पाठे-तिलोपस्य सिद्धवादित्यर्थः ।। वतु॥५॥२॥ ३९ ॥ (संशये मानप्रत्ययविधायक श्लोकवार्तिकम् ) (चतुष्प्रत्ययाधिकरणम्) प्रमाणपरिमाणाभ्यां (परिमाणग्रहणाक्षेपभाप्यम्) संख्यायाश्चापि संशये ॥ किमर्थ परिमाण इत्युच्यते,नप्रमाण इति वर्तते ? मानज्वक्तव्यः शममात्रम् । दिष्टिमात्रम् । कुडव- (प्रदीपः) किमर्थमिति । प्रमाणपरिमाणशब्दयोरेका- र्थत्वं मत्वा प्रश्नः ॥ न प्रमाण इति वर्तत इति । काका मात्रम् । पञ्चमात्राः। दशमात्राः॥ नमः प्रयोगात्-वर्तत एवेत्यर्थः । अथवा-अनेकार्थत्वालिपा. (प्रदीपः) प्रमाणपरिमाणाभ्यामिति । ढिशब्दौ ताना ननुशब्दस्याथै नशब्दो चर्तते ॥ भेदेनोपाती ॥ शममानमिति । शमः प्रमाणमस्य स्थान ना, (उद्योतः) प्रमाणेत्यादि । पूर्वस्त्रे प्रमाणशम्दः परिच्छे- विष्टिः प्रमाणमस्स स्यान्न पा, कुडवं प्रमाणमस्य स्थान पा-इत्य- दकमात्रवाची, तत्साहचर्यात् 'यावानध्वा' इत्यादिप्रयोगदर्शनाचेह प्रार्थे मात्रच ॥ पञ्चमात्रा इति । पञ्च स्युर्न वेति संशय्य-परिमाणशब्दोऽसि तथेति तदनुवृत्यैव सिद्धमिति भाव इति केचित् । मानार्थवाचिनः खार्थे प्रत्ययः । अथ वा वृत्तिविषय द्वफ्कयो- | अमादेव शापकात्तयों द इत्याचार्यदेशीयमतम् । झापकं विनाऽप्या- रियादिवत्संख्यामात्रयाचिनः पठ्यथै प्रत्ययः । पश्यत्वसंख्या | इत्सूित्रोक्षरीत्या सिमोऽनयो द इत्याचार्यपक्षः ॥ प्रमाणमेपां स्यात 'वेति-पञ्चमात्राः॥ (एकदेशिनः प्रयोजनमाप्यम्) (उयोता) भेदेनेति । तेनोन्मानान्न ॥ इत्यनार्थे इति । संश एवं तर्हि सिद्धे सति यत्परिमाणग्रहणं करोति यस प्रत्यासत्या तदस्येतिप्रत्ययार्थगतधर्मविषयस्यैव महणमुचितमिति तक्षापयत्याचार्य:-अन्यत् प्रमाणम् , अन्यत्परि- भावः ॥ प्रलयागतधर्मविपयसन्देहासम्मवादाह-संशय्येति ॥ माणमिति ॥ (५७१७ स्वार्थे प्रत्ययविधिवार्तिकम् ॥१॥) (प्रदीपः) आचार्यदेशीय आह-एवं तीति ।। ॥ * ॥ वत्वन्तात्खार्थे द्वयसज्मानची (ज्ञापकासंभवमदर्शक श्लोकभाष्यम्) बहुलम् ॥ *॥ डावताधर्थवशेष्यानिर्देशः पृथगुच्यते । (माप्यम् ) घत्वन्तात्स्याथै द्वयसन्मानची बहुलं घकन्यो । तावदेव-तावद्वयसम्, तावन्मानम् । नेतजू शापकसाध्यमन्यत्प्रमाणमन्यत्परिमाणमि- ति । उत्कोऽत्र विशेपःn यावदेव-यावद्दयसम्, यावन्मात्रम् ॥ मात्राद्यप्रतिघाताय । (प्रदीपः) तावदेवेति । तत्सरिमाणं यस्य धान्यादेः तर-वापरान्यादिकं, ततःसाथै प्रत्ययः । उपारसूने तु 'भायः एवं च शत्वा मायादीनां प्रतिधातो न भवति । पिसतो' इलान्तरे पत्यन्तान्मात्रादिप्रतिपादनम् ॥ भाव: सिद्धच टाचतोः। प्रमाणं प्रत्ययार्थों न डायत्वन्ताच मात्रजादीनां भावः सिद्धोमवति ॥ तदत्यस्येति वर्तनात् । (प्रदीपः) आचार्य माह-डायताविति । पूर्वाचार्य- प्रक्रियाऽपेसो निर्देशः । सु यतुपं विधाय 'या सर्वनाम:' प्रधमय द्वित्तीयश्व इत्यात्त्वं विहितम् । पूर्वाचार्यास्तु-दायतुं विदधिरे ॥ अर्थ- ऊर्यमाने मती मम ॥ पैशेप्यादिति । विशिष्यत इति विशेषः, विशेषस्य गायो प्रमाणे लो द्विगोनित्य | येशेप्यम् , अर्थस्य वैशेप्यम्-अर्थशेप्यम् अर्यभेदसला. स्ट्स्तोमे शन्शनोर्टिनिः। सरिमागशन्दस्य पृपदिशफियते ॥ उकोऽग्रेति । 'मायामनु प्रमागं सापरिमानं रायंत' भमाणपरिमाणाभ्यां इति॥ संपपापाथापि संशये ॥ मामाचमतियातायेति । परि 'प्रमार' सारखा. प्रमागोपापिफेम्पो पदारिम्पो पानिपीय तदाऽयो शेप. सिदितापास्यामान्यपिदिवान् मात्राीन भाषेत । परिमापदणे Mamitr. व निमोभिरिपपरवापरापरमापामारः । ऐन ·वतुष्पत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। भवति ॥ Of- 'तन्मान' 'मन्नानम्' इत्यादि प्रमाणोपाधी प्रत्यर्थे सिद्धं | पथनमयुक्तमन आह---विषयेति । परे तु 'उक्तोऽत्र मेदः' पत्र त्यमा यात्पूर्वसूचे प्रमाणशद आयामार्थक एव, अब परिमाणशदश्च भावः सिद्धेति । तत्परिमाणमस्य धान्यस्य तत्-ताप. | सर्वतोमानार्थक एव, एव 'प्रसमात्रम्' इत्यादयः प्रयोगाः । 'मान- दान्यं राशीतं, तावत्प्रमाणमस्स फुल्यादेसावन्मानम् । चरवरिशेषेण परिच्छेदकमात्र स्मरणात्' इति वैयश्चिन्त्य एवेत्याहुः ।। यादृप्राशी कृतस्य धान्यस्य दैर्घ्य तारगस्यापीलः । एकविप. यत्वे तु पतुपेवोकत्वाद्विशिष्टस प्रमेयस्य तदन्तान्मात्रादयो (९०३ विधिसूमम् ॥५।२। भा. १७) न स्युः । यस हि तावत्प्रमाणं तस्य तत्-प्रमागमिति ताव- २०५८ किमिदंभ्यां वो घः ॥५॥२॥४०॥ च्छन्दस्यैव तत्रापि प्रयोगः स्यात् ॥ (उद्योतः) सावनोरप्रसिद्धवादाह-पूर्वाचायेति ॥ श्य- (किमिदंभ्यां चतुपक्षापकभाष्यम्) इनिर्देश इति । भन्न परिमागराम्देन सदस्यैव ग्रहणमिति भावः । केन विहितस्य किमिदंभ्यां चतुपो वो घत्य- 'यावानध्या' यावदी रस्तुः 'अधिकरणेतावत्त्वे च इत्यादिनिर्देशात | मुच्यते ? सारयादोध्या इति तात्पर्यम् ॥ माध्ये-उत्तोऽयेति । 'आर' पतदेय शापयत्याचार्य:-'भवति किमिदंभ्यां इति सूत्रे इत्यर्थः ॥ प्रमागोपाधिम्य इति । प्रमाणशदेन / वतु' इति, यदयं किमिदंभ्यामुत्तरस्य वर्तुपोथी धत्वं शास्ति ।। परिच्छेदकमानम् ॥ प्रमाणोपाधी-आयामपरिच्छेदकत्ववदुपाधी । सर्वतोमानोपाधी तु यन्मात्रम्' इते नेष्यत एव, यावत्' स्येवेष्यत (प्रदीपः) एतदेवेति । आदेशविधानान्यथाऽनुपपरया शति भावः । मुपलक्षाम्-ऊध्र्वमानोपाधी 'तदमम्' इत्यादेः ।। प्रत्ययोऽनुमीयते ॥ नन्येतदर्भमत्र सो 'प्रमाणे' इति परिच्छेदकमात्राक्मनुवढं (योगविभागेन चतुप्साधकभाप्यम्) 'यचदेवेभ्यो पतुर च' इति सून्यताम् । पेन-मात्रादयः । 'प्रथम अथवा योगविभागः करिष्यते- दिवीयश्च'-इत्यनेनात्रापि नाम्यवस्था । सर्वप्रयोगाश्च लक्षणां किमिदंभ्याम् । विनैव सिध्यन्तीत्यपरमनुकूलम् , एका परिमाणमइणं व्यर्थमिति यतुम् भवति । ततः- वेम, सर्वतोमाने 'यन्मायम्' इत्यस्यानिष्टस्य स्वन्मठे आपओरिति वो घः। इति । योध्यम् ॥ फलान्तरमाइ-भाष्ये-मावः सिद्धश्चेति ॥ विशि. वश्चास्य घो भवतीति। टस्पेति । कुड्यादिरूपस्ये न्यथः ॥ तस्य सत्ममाणमिति । साक्षाद-परम्परया वा परिच्छेदकमित्यर्थः ॥ तावच्छन्दस्यैवेति । 'न कर्मधारयान्मत्व याति न्यायेनेति भावः। अत एव मात्र. (९०४ विधिसूत्रम् ॥ ५।२। भा. १८) जायन्तान प्रत्ययमाला, परिमाणमहणे सर्वतो मानत्वेन बोधाय वतुः, २०५९ किमः संख्यापरिमाणे इति तदन्ताकुड्यादिबोधाय मात्रजापपीति सर्वमनवधम् ।। .(५०१८ सादृश्ये चतुविधिवार्तिकम् ॥१॥) (पूर्वपक्षिण उपसंख्यानभाप्यम्) ॥ * ॥ चतुप्पकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि बहुचिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्--कियान् , सादृश्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ कियन्ती। (भाप्यम् ) चतुष्प्रकरणे युष्मदसद्भयां छन्दसि तत्तर्हि वक्तव्यम् ॥ सादृश्य उपसंरयानं कर्तव्यम् । न त्वायाँ अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिप्यते । त्वावतः (प्रदीपा) बहुप्यिति वक्तव्यमिति । का संख्या परिमाणमस्य वर्गस्येति यदा वर्गावयवगतसख्याविशेषविषयः पुरुषसो । यझं विमस्य मावतः । त्वत्सशस्य प्रश्नस्तदा प्रत्ययः प्राप्नोति-कति वर्ग इति, तदा 'पञ्चकः' इत्या. मत्सदृशस्येति ॥ द्युत्तरेण भाव्यम् । तस्मादन प्रत्ययनिगृत्तये 'बहुपु' इति डावतार्थवैशेष्या- वक्तव्यमिति भावः ॥ निर्देशः पृथगुच्यते। (उद्द्योतः) ननु 'कियान्' इति न सङ्ख्याप्रश्नः, किन्तु परि- मात्राद्यप्रतिघाताय माणमात्रप्रमः, तत्प्रभ तु तत्रापि बहुवचनमेव-कियन्तः-इतीत्यत आइ-का संख्येति ॥ भावः सिद्धश्च डावतोः॥ (सिद्धान्तमाध्यम्) (प्रदीपः) सादृश्य इति । विषयनिर्देशोऽय, सदृशस्तु न वक्तव्यम् । किमित्येतत्परिप्रश्ने वर्तते, परिप्रश्न- प्रत्ययार्थः ॥ (उद्योतः ) ननु सादृश्य प्रत्यय विधाय त्वत्सदृशस' इत्यर्थ , 'तुपो षत्व' इति क. पाठः॥ REALDAN- . ४१ पा.च.

·३२२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (५अ.२ पा.१आ. संख्याया अव० सूत्रे A । श्वानिति, अनितिं च वहुपु । धेकयोः पुनर्निज्ञा- | संख्याशब्दप्रतिपाद्यस्य सामान्यविशेषस्यावयवित्वासम्भव इत्यु- तम् । निशेतत्वाद् दधेकयोः परिप्रश्नो न भवति । कमेतत् । बहुतयं यूथमित्येतदवयवावयविभेदविवक्षाया भवति । परिप्रश्नाभावात् किमेव तावन्नास्ति कुतः प्रत्ययः॥ | बहुतयं रूपमित्येतचित्रस्य रूपस्यावयवित्वविवक्षायां भवति । (प्रदीपः) किमित्येतदिति । इह 'अस्य'इत्यधिकारा- यदा तु रूपसामान्य विवक्ष्यते शुक्लादिविशेषविषयं तदा यदीया सख्या पृच्छयते तत्रैव प्रत्ययेनोत्पत्तव्यम् । तत्र यदा सामान्यविशेषयोरवयवावयविभावाभावान भवति । वर्गावयवगतसख्याविशेषप्रश्नस्तदाऽवयवेष्वेव प्रत्ययेन भाव्यं न (उड्योतः ) ननु संख्याया वह्ववयवासम्भवोऽत आह-- तु व्यवहितसख्यासम्बन्धे वर्गे । ततः 'कति गावोऽस्मिन् वर्गे' | उत्सृष्टेति। त्यतभेदस्येत्यर्थः । ननु तथोक्तावपि दोषस्तदवस्थः, भव- इति भवति, कति गावोऽयं वर्ग.' इति वा सघसंघिनोरभेदविव- य एव बहुशम्दस्य इत्रत आह–अवयवे य इति । शम्दसा- आयाम् । 'कियान्' इति तु परिमाणोपाधौ प्रकृत्यर्थे प्रयुज्यते । वयवत्वानुक्तेराह-शब्दवाच्य इति ॥ एकत्वगुणा इति । सख्याप्रश्न तु 'कियन्त.' इति बहुवचनान्तस्यैव प्रयोगः॥ एयत्वसयारूपा गुणा इत्यर्थः ॥ अव्यभिचारादिति । विंशति- (धयोतः) उत्तराशयमाह-इहेति ॥ व्यवहितसंरया- सङ्ख्याया बढेकत्वावयवत्वाव्यभिचारादिति भावः । इदं चिन्त्यं । सम्बन्धे इति । व्यवहितः प्रश्नविषयसंख्यया सम्बन्धो यस्यैत्यर्थः । तत्तद्र्व्यसमुदायरूपत्वस्स विंशत्यादीनां पत्त्यादिसूत्रे भाष्ये रक्त यथा प्रकृते अर्गावयवद्वारा वर्गेण सम्बन्ध इति भावः । तत्र तद- द्विरिति ॥ संख्या विशेप इति । नियतपरिच्छेदहेतुईि सबैति त्वेऽपि एकत्वसमूहरूपले न मानम्। किञ्चैव पिंशतिर्गाव इत्यायसि. वयवसख्याने यादृशप्रयोगस्तमाह-कति गावोऽसिमिति ॥ भावः । नापि संख्यासशक्त सङ्ख्याशब्दस्सत्यपि बोध्यम् ॥ प्रकारान्तरमाह-कति गाय इति । असमस्तमेतत् । तदुपपत्ति- माह-सवेति ॥ किमेव तायनास्त्रि-इति भाग्यस्य सङ्ख्याप्रश्ना-तिरिक्तो न कश्चिदिति भावः ॥ चित्रस्य रूपस्येति । तच्चातिरिक्त, सामान्यविशेषस्येति । सस्यात्ववेत्यर्थः । तदाश्रयश्च एकरवाय- भको नास्तीत्यर्थः॥ समूहोऽतिरिक्त इति वा । अवयवे वर्तमानो यः सख्यासंघकस्तस्सा- त्तयनित्य इति भावः । एतेन 'बदुशम्दस्स सख्यावाचकत्लामा- (९०५ विधिसूत्रम् ॥५।२।१ आ. १९) वात्कथं तयम्' इत्यपातम् । २०६० संख्याया अवयवे तयप् (५७१९ अवयविनि तयविधिवार्तिकम् ॥१॥) ॥५। २।४२॥ ॥॥ अवयव विधानेऽवयविनि प्रत्ययः॥४॥ (अयप्प्रत्ययाधिकरणम्) (भाप्यम्) अवयवविधानेऽवयविनि प्रत्ययोभव- (संख्याशब्देन कस्यामहणमितिनिर्णयभाष्यम् ) तीति वकव्यम्। इह फलान भपति-यहयोऽवयचा अस्याः सं. इह मा भूत-पञ्चावयवाः, दशावयवाः इति । ख्याया इति? (प्रदीपः) अवयविनीति । साथै प्रत्ययो मा भूदिखे- 'अवयवे या संख्या' इत्युच्यते, न च फाचि- यमर्थमययविनीति थकव्यम् ॥ संख्याऽस्ति यस्या बहुशब्दोऽवयय: स्यात् । (उद्योतः) भाष्ये अवयव विधाने इति । अवयये ननु घेयमस्ति संप्येत्येव । वर्तमानादिधाने इत्यर्थः । अानिर्देशदाह-स्वायें इति ॥ नेपा संख्या, संशेपा ॥ (आक्षेपपूर्वक वार्विकान्यथासिदिसाधकं भाष्यम्) (प्रदीपः) यहवोऽवयया इति । उत्सष्टभेदस्य अथ अवयविनीत्युच्यमानेऽवयवस्वामिनि का संस्थालपणस्यास्येवत्वारीन् विशेषानवयवान्मत्या प्रश्नः ॥ स्सान भवति-पञ्च पश्यययवा देवदत्तस्येति ? अययये या संरयेति । अवयवे य सरयावाची पन्दो अयययशब्दोऽयं गुणराब्दः, अस्येति च वर्तते । यावे तस्मात् 'अस्प' इसधिकारादययविनि प्रत्ययो भवति । तेन यं प्रत्यवययो गुणस्तसिनययविनि प्रत्ययेन म सामान्य विशेषयोरपयपापयपिगायः राम्भपतीति भावः ॥ भवितव्यम् । यमुराद इति।बहुगन्दपाच्योऽर्थ इत्यर्थः । अथैवं कल्प्यवे फंच प्रत्ययययो गुणः? -पहप एकल्पगुण अपयवा असा विंशतिसंख्यापाससमुदाय- समुदायम् ॥ रासापाः सा पहुसदी सिधिरिति, पापि प्रत्ययार्थस ययमयपविनीत्यपि न यकच्यम् । प्रासयों विशेषामन्यभिचारादनुपपसम् ॥ संरयेत्येवेति । मययधेपु फरमान भवति? पस्तारान्याच्या गेल्या सारनीलः । नेपा संख्येति । यस्येति वर्तते ॥ सल्यासम्देन एकातिनाभिधीयत इस ॥ संसपेति। (महापः) अपययस्वामिनीति | अपयपाः अन्योति 'एव्या पात्यमायुना या इलेपा सस । सतयुपारया मागिरोडप्पययविपन्दनानिधानासत्रापि प्रत्येक ज ·दप्रत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। भाव्यमिति मत्या प्रश्नः॥अवयवशब्दोऽयमिति । सम्ब (उदात्तपदसामादिष्टार्थवोधाभाष्यम् ) निधन्दानियत एव सम्बन्धिनि मत्वीयो भवति । यया अथ उदात्त इत्युच्यमाने कुत एतत्-आदेरु- पितृमानिति पुन एवाभिधीयते, पुप्रयानिति च पितव। तथेहाप्य | दात्तत्वं भविष्यति न पुनरन्तस्येति । पविशब्देनापयवारब्ध एवोच्यते न तु खामीत्यर्थ ॥ अस्ये उदात्तवचनसामर्थ्यात् यस्याप्राप्तः स्वरस्तस्य तिच वर्तत इति । अत इनिठना' इत्यत्र 'तदस्यास्त्यस्सि- भविष्यति । निति मतुए' इत्यतोऽस्येति वर्तते । सप्तम्य तु इनिठनोरभाव., कस्य चाप्राप्तः? 'सप्तम्यां च न तो स्मृतौ इति वचनात् ॥ अस्येति वर्तत आदे। इति । तदस्य सजातम्' इत्यतः ।। अन्तस्य पुनश्चित्वरेणैव सिद्धम् ॥ (उयोतः) अवयविशम्दस्य अवयवारग्धे एव प्रयोगा- (मदीप.) कुत एतदिति । खरान्तरवाधनार्थमन्तस्यै- दाह-अवयवा इति । 'क्य प्रत्ययययो गुणः? समुदायम्' | चोदात्तत्वमस्त्विति मन्यते । 'हे उभय'इत्यामन्त्रितायुदात्तत्वप्र- इति भाष्येण अयुतसिद्धावयवानुगतस्तरसमूह एवावयवीति ध्वनि- सा ॥ उदात्तेति । 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन तम् । 'लियां च' इति सूझे स्पष्टमेवैतदुक्तम् ॥ नन्वेवमपि सप्तम्यर्थे । वाधन्ते' इति चित् खर एयानेन बाध्यते, नामन्त्रितवरः ॥ स्नौ तदाधारभूम्यादापतिप्रसोडत आह-सप्तम्यर्थे त्यिति ॥ (उहयोतः) हे उभयेति । 'हे'शब्दाप्रयोगे इदमुदाहरणम् । तत्प्रयोगे तु पदात्परत्वेनाष्टमिनिघातप्रसङ्ग इति चिन्त्यम् ॥ (९०६ विधिसूनम् ॥ ५।२।१ मा. २०) नामनितस्वर इति । ननूमशम्दस्य 'उभे भन्ने' इत्यादिप्रयोगाल- २०६२ उभादुदात्तो नित्यम् ॥५॥१॥४४॥ न्तोदाचत्वमावश्यकम् , मञ्च चिवादन्तोदातरवेऽकारस्थानुदास- त्वाय यस्य-' इतिलोपे-'अनुदात्तस्य च यत्र-'इत्यनेनाधुदात्तत्वर्सि- (प्रदीपः) उभयो मणिरित्सवयविनोऽययवद्वित्वनिमित्तो व्यपदेशः । उमौ पीतलोहिताययवी यस्य स उभय । उभये बेरुदात्तमहण व्यर्थमेव-इति चेन, प्रकृतेरपि शेषनियावेनानुदास- स्वात् । न चोभात 'अय'इति निरनुबन्धक प्रत्ययान्तरमस्तु किमुदात्त- देवमनुप्या इति वर्गद्वयापेक्षमतिरोहितभेदाना पर्मिणामभिधा- इणेनेति वाच्य, पदलाघवाभावात् । एवेन-'उमात्-अय इति निरं- नुबन्धादेशान्तरमस्तु, तस्यान्तरतम्येनानुदाचत्वाव , उभयशब्दस्या- (उद्योतः) अयजन्तस्य यथैरवचनान्तत्व तथा दर्शयति- न्तोदात्ततया 'अनुदात्तस्य च-' इत्यनेनायुदात्तत्वसिद्धरुदात्तमहारा उभय इति । एवबैकस्यावयविनः प्राधान्यादेववचननिर्देश इति व्यर्थमेव' इति परास्तम्॥ भाव. ॥ 'उभये प्रति बहुवचनोपपत्ति दर्शयति-वर्गद्वयति । द्विवचन तु न, अनभिषानार । तिरोहितावयवमेदवर्गद्वयामिधाने (९०७ विधिसूत्रम् ॥५।२१ मा. २१) हि तत्सम्भवः ।। २०६३ तदस्मिन्नधिकमिति दशान्ता- (उदात्तपदाक्षेपप्रयोजनमाध्यम् ) किमर्थमुदात्त इत्युच्यते? ड्डः ॥५।२।४५॥ उदात्तो यथा स्यात् । (डप्रत्ययाधिकरणम्) नैतदस्ति प्रयोजनम्, प्रत्ययस्वरेणाप्येप स्वरः (अधिकपदाक्षेपसमाधानभाष्यम्) न सिध्यति । चितोऽन्त उदात्तो भवतीति अन्तो- इह करमान्न भवति-एकादश मापा अधिका अस्मिन् कार्यापणशत इति ? दात्तत्वं प्रसज्येत । (प्रदीप) किमर्थमिति । किमप्राप्तमादेरुदात्तत्वं विधा- अधिके समानजातो तुमुदात्तवचनम् ' उतामन्त्रितखरवाधनार्थमन्तस्यैवोदात्तत्वं वि. समानजातावधिक इप्यते । धातुम् ? इति प्रश्नः ॥ उदात्त इति । आदेरिति भाव । अथेह फरमान्न भवति-एकादश कापणा स्थानिवद्भावात्पित्त्वादनुदात्तत्व प्राप्त वाधित्वा चित्खरे प्राप्त । अधिका अस्यां कापणत्रिंशति-इति? आदेख्दात्तत्वं विधीयते । प्रत्ययखरेणापीति । स्थानिव इष्टं शतसहस्रयो। द्भावात्प्रत्ययत्वात् । चित्खरं तु पूर्वपक्षवादित्वान पश्यति । शतसहस्त्रयोरधिक इप्यते । सर्वदर्शिये पूर्वपक्षमेव न विदधीत ॥ अथेहेकादशं शतसहस्रमिति कस्याधिक्ये (उद्द्योतः) पूर्वपक्षवादित्वादिति । 'अय-इति प्रत्ययान्तर भवितव्यम् ? विधेय, डीप्त माननितिप्रत्याहाराश्रयणासिध्यतीत्याशय । प्रत्ययान्त- यस्य संख्या तदाधिक्ये रविधाने गौरव मन्यमान आह-चितोऽन्त इति'-इत्याशयमाह डा कर्तव्यो मतो मम ॥ अश्वित् ॥ सिद्धः।

·३२४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.२पा.१आ. तदस्मिन्नधिक० सूत्रे यदि तावच्छतानि संख्यायन्ते शताधिक्ये भवि- (५७२० इष्टसिद्धौ सूत्रस्यासामर्थ्यवोधकवार्तिकम् ॥1) तव्यम्, अथ सहस्राणि संख्यायन्ते सहस्राधिक्ये ॥ * ॥ ड विधाने परिमाणशब्दानामाधि- भवितव्यम् ॥ क्यस्याधिकरणाभावादनिर्देशः ॥ * ॥ (प्रदीपः) अधिके समानजाताविति । समाना या (भाप्यम् ) इविधाने परिमाणशब्दानामाधिस्य- जातिस्तस्या सत्यामधिकेऽर्थे वर्तमानात् प्रत्ययः । प्रकृतिप्रत्यया- स्याधिकरणाभायादनिर्देशः। अगमको निर्देशोऽनि- र्थयोस्तुत्यजातीयत्वे प्रत्यय इत्यर्थः । न्यायप्राप्त एवायमर्थ देशः । नोकादशानां शतमधिकरणम् ॥ उक्तः । तथा हि-एकादशाधिका अस्मिन् गोशत इति वाक्ये (प्रदीपः)नोकादशानामिति । तेषां शतेऽनन्त- शतविशेषणत्वेनाप्युपात्ता गावः सन्निधानात् प्रकृत्यर्थमपि विशि- र्भावादिति भावः ॥ पन्ति । एवं वृत्तावपि “एकादशं गोशतम्' इत्युक्त गावः प्रकृत्य (उयोतः) अनन्तर्भावादिति । अन्तर्भावे हि 'क्षे शासा' धंतया प्रतीयन्ते । शब्दान्तरप्रयोगमन्तरेणाप्यधिकाधिकिभाव- | इतिवरस्यादधिकरणत्वमिति भावः॥ स्तुत्यजाविविषय एव प्रसिद्धः न च वृत्तौ भिन्नजातीयसंख्ये. (५७२६ अन्यथानिदेशेन समाधानवार्तिकम् ॥ २ ॥) यवाचिना शन्देन प्रकृत्यों विशेष्टुं शक्यते, 'सविशेषणानां ॥ * ॥ सिद्धं तु पञ्चमीनिर्देशात् ॥ * ॥ तिर्न वृत्तस्य या विशेषणं न' इति न्यायात् ॥ यस्य (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । संप्येति । शताना सहसं-शतसहस्रमिति व्युत्पत्तिः क्रियते, कथम् ! पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः-तदलादधिक- सहस्राणां शत-शतसहसमिति च । 'सख्याया अत्पीयसः' इति | मिति ॥ द्वन्द्वे च स्मरणाच्छतस्य पूर्वनिपातः । तत्र शताना सहस्रमिति (प्रदीपः) पञ्चमीनिर्देश इति । 'यस्मादधिकम्' इति शतानि सर यायन्त इति तान्येव प्रत्यर्थतया विशायन्ते- | निपातनात् , पुद्धिप्रकल्पितापायाश्रयणाद्वा पञ्चमी ॥ एकादशशतान्यधिन्यम्मिशतसहस्रं तदेकादशं शतसहस. ( वार्तिकद्वयान्यथासिद्धिसाधकभाष्यम् ) मिति । सहसाणां शतं शतसहसमिति तु सहस्राणां सख्येय. स तर्हि पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः। स्यात्तेपामेय प्रत्यर्थत्वम्-एकादश सहसायधिशन्यम्मिन्ने का. न कर्तव्यः । यद्यपि तावद्वैपयिके व्यापके या. दशमिति प्रकरणादिवशाच्छनानां सहस्राणां या सस्येयत्याव- | ऽधिकरणत्वे संमयो नास्ति, औपन्लेपिकमधिकरणं सायः । 'यस्य संख्या तदाधिक्ये' इत्येतत्प्रत्ययार्थेन तुल्यजाती- विशास्यते-एकादश कापणा उपश्लिष्टा अस्सि- यस्प प्रखर्थस्याश्रयणाभ्यत इति नायमपूर्वोऽर्थः । छते-एकादशं शतम् ॥ (उपोव:) प्रसपार्थापेक्षया समाननावीये प्रत्यर्थेऽपिके सति प्रयय इत्याद-समाना येति ।न्यायेति ॥ प्रत्यास- | अधिके समानज्ञाताविष्टं शतसहस्रयोः । सिन्यायेत्यर्थः। यस्य संख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम ॥१॥ (प्रदीपः) औपश्लेपिकमिति । एवं चाधिकरंयन्धे सदान्तरेति । सम्मानारप्रयोगमन्तरेणापि' इत्यपिघटितः पायोऽपाठः । ताप्रयोगे तु : मत्रिदिवेन रोनातः | पशमीयाम्यो गयतः । अधिका सारी द्रोणेनेति पतरि तृती. याऽपि भवति । गावदिश राजातीय मापले, यशोदाको TRI मापाः'त्पादो। (उदयोतः) औप पिकमिति । उप-सगीपे शेपः- न पत्र प्रति सम्गर स्वद-न घेति ॥ सवितो. सम्ममः, तत्सतमित्यर्थः ॥ एयोति । अत एवैतनिदेयोपपतिः॥ पगानामिनि । सगुलश-गरिभ्यानिलस्पादि। अन्यया परि मायेति । मरियम्दान्तगंधाप्यारोदरियापायान्वय मारो मायापारसी: सटे । पररातः प्रपासहित पी मायः । एवं पत्र पठीम्याच्ये 'कांगमगपूर- मारोपादनभिधानाय न या प्रयोग गरी सम् । मत व महाकाययेन तागूनसमायमसह सादावसार उपvिer!' माय डि." माये-कापपगायशीनि-सप्तमी । रमारामाPिATIHAR शिया धमपिरमारयमिति मायाया- । भन्स्पनेलः । भाषे-परिमागशाला-पयी भेदगुरिटी TAIT मारियायत Sure, अधिकाधिपरगाभापार-भाग- | सुननाद भागे-एकादा झापागा उपसिष्टा मस्मिन् टीप: रात इति ॥ 1 पाग . .mritinue rran -TA med Giri भीमा १t... -fruirl Imernamkutteeuten. नीरdaunlain ·मयट्प्रत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ३२५ नादप्रत्ययः ।। (९०८ निधिसूत्रम् ॥ ५।२।। भा. २२) चकारात्संरयाग्रहणं च कर्तव्यम् । इह मा २०६४ शदन्तविंशतेश्च ॥ ५॥४६॥ | भूत्-गोविंशतिरधिका असिशत इति । (प्रदीपः) विंशतेश्चेति । 'ग्रहणवता-' इति तदन्त- (अन्तग्रहणाक्षेपमाप्पम्) विधिनिषेधात्तदन्तादपि यथा स्यादिति वचनम् ॥ किमर्थ शहहणेऽन्तग्रहणम् ? (मदीपः) अन्तग्रहणमिति । केवलस्य शतः प्राति- | निषेधात्फेवले प्राप्ती 'इहापि' इति माये--अपिशब्दोऽनुपपन्न इति (उध्योतः) ननु विंशतिशम्दोचरमन्तग्रहणे व्यपदेशिवद्भाव- पदिकस्यासंभवात्प्रत्ययमहणपरिभापया या तदन्तविधिवि. चेन्नः 'अन्तमहणं कर्वम्यम्' इत्यस्य तदन्ताच' इति वक्तव्य. प्यतीवि प्रश्नः॥ मित्सयां ॥ (उद्दयोतः) ननु 'ग्रहणवता-' इति निषेधात् 'दशान्तात्-' प्रतिवदिदमप्यन्तग्रहणमत आप केवलस्येति । एका प्रातिपदिक- (९०९ विधिसूत्रम् ॥ ५॥२ । १ भा. २३) ग्रहणामावान निषेधप्रवृत्तिरिति भावः । तदाह-प्रत्ययग्रहण- परिमापया वेति । सामयांपेको पिकसः । त्रिसदादिपु निपान. २०६५ संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥ ५॥२॥४७॥ (५७२२ अन्तग्रहणप्रयोजनवार्तिकम् ॥१॥) (मयदप्रत्ययाधिकरणम्) ॥ * || शब्दहणेऽन्तग्रहणं प्रत्ययग्रहणे (मदरपः) 'सदस्य सजातम्-'इत्यतस्तदस्पेत्यनुवर्तते। 'मेड यस्मात्स तदादेरधिकार्थम् ।। * ॥ प्रणिदाने' इत्यस्माद्धातोःकरणे ल्युटि निमानशब्दः, स च मूल्य- (भाप्यम् ) शद्रहणेऽन्तग्रहणं क्रियते प्रत्ययग्रहणे वाची। प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । निमाने वर्तमानात्मख्यावाचि- यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणं भवतीति | नोऽस्येवि पष्टवर्थे मयट्प्रत्ययो गुणस्य चेन्निमानं भवति । गुण- इह न प्रामोति–एकत्रिशं शतम् । इप्यते चात्रापि शब्दः समानावयववचनः । निमानस्य निमेयापेक्षत्वानिमेयं प्रत्य- स्यादिति । तच्चान्तरेण यत्तं न सिध्यतीति-अन्त- | यार्थः संपद्यते । निमानस्य च गुणत्वमन्तरेण निमेयस्य गुणत्वं ग्रहणमेवमर्थमिदमुच्यते । नोपपद्यते इति सामर्थ्यानिमानस्यापि गुणत्वं विज्ञायते । यवानां अस्ति प्रयोजनमेतम् । द्वौ भागौ निमानमस्योदश्विद्भागस्य-द्विमयमुदश्विद्यवानामित्युदा- कि तहीति? हरणम् । भागविशेषप्रतिपत्त्यर्थ यवादेः प्रकृत्यर्थविशेषणस्यो- (५७२३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) पादानं, नित्यसापेक्षत्याच वृत्तिर्भवति ॥ सख्याया इति किम् ? यवभागौ निमानमस्सोदश्विद्भागस्य ॥ गुणस्पति किम् ? दो ॥ * ॥ संख्याग्रहणं च ॥ * ॥ कार्यापणौ निमानमस्य नोहेमियो नीहिः कार्षापणयोरिति मा (भाष्यम् ) संप्याग्रहणं च कर्तव्यम् । इह मा | भूत् ॥ निमान इति किम् ? यवाना द्वौ भागी समीपेऽस्योदश्वि- भूत्-गोत्रिंशदधिका असिञ् शत इति । द्भागस्येसन मा भूत् ॥ (प्रदीपः) संख्याग्रहणं चेति । 'सरयाया अवयवे (उद्द्योतः) स्पष्टप्रतिपत्तये सूत्रार्थ पदप्रयोजनानि चाह- तयप्' इत्यतः 'सख्यायाः' इत्यनुवर्तते इति व्याख्यानं कर्तव्य- तदस्येत्यादि । समानावयववचन इति । 'द्विगुण' 'त्रिगुणम्' मित्यर्थः । एकशिदादयश्च शब्दाः सख्यान्तरस्य नरसिंहादय | इत्यादी तथा दर्शनात् । व्याख्यान चात्र शरणम् ॥ सामर्थ्या- इव जात्यन्तरस्य वाचका., न तु सख्यासमूहस्य । दिति । गुणवं-समानावयवत्वम् । तटकसमानत्व निमेयस्य (उध्योतः) नन्वेकत्रिंशदादयोऽपि सङ्ख्यासमूहवाचका न | विमपेक्षमिल्लाकाझाया सन्निधानानिमानापेक्षमिति सामानिमा- सङ्ख्यावाचका इति तेभ्यः प्रत्ययानुपपत्तिरत आह-एकत्रिंश- नस्यामि मागत्वमसिद्धमिति मावः । केचित्तु-'गुणस्य' इति मध्य- दादय इति । सङ्ख्यान्तरस्य समूहविशेषरूपस्पेत्यर्थः ॥ न तु | मणिन्यायेनोभयान्वयि, टेन गुणस निमाने वर्तमानाद्गुणगत- सङ्ख्यासमूहस्येति । त्रिंशत्त्वैक्त्वसमूहस्येत्यर्थः । अत एव 'नान्ता. सङ्ख्यावाचकारप्रत्यय इत्यर्थमाहुः ॥ भागविशेपेति । भागिविशेष. दसख्यादे:-' इति चरितार्थम् ।। सम्बन्धिमागविशेपेत्यर्थः ॥ नित्यसापेक्षत्वादिति । वृत्तौ यादीना (५७२४ उपसंरयानदार्तिकम् ॥३॥) भागरूपसायेय एव वृत्तरिति भावः । गमकत्वादृत्तिरिति युक्तम् ।। ॥ * ॥ विशतेश्च ॥ * ॥ (५७२५ उपसंरयानवार्दिकम् ॥ (भाष्यम् ) विंशतेश्चान्तग्रहणं कर्तव्यम् । इहापि ॥ * ॥ निमाने गुणिनि ।। * ॥ यथा स्यात्-एकविंशं शतम् । (भाष्यम्) निमाने गुणिनीति वक्तव्यम् । तदन्ताचेति पक्तव्यमिति । 'विशतेश्व' इत्येतदपहाय विशलन्चादि साच' इति द्वितीयं कर्तव्यनिषा सुमनाने न्यपदेशिवद्वावनिषेधात्वनाः स्यात्-दति विश्वयुक्वा सदा ·३२६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.२पा.१आ. संख्याया गुणस्यसूत्रे मयद प्रसज्येत ॥ इति । किं प्रयोजनम् ? (५७२८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥४॥) गुणेषु मा भूत् ॥ ॥ * ॥ समानानाम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) गुणिनीति । 'द्विमयमुदश्वित्' इति गुणिनि (भाप्यम् ) समानानां चेति वक्तव्यम् । इह मा निमेये प्रत्ययो यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥ गुणेषु मा भूदिति। खार्थे मा भूदित्येवमर्थमित्यर्थः । अन्यया द्वौ यवाना गुणो भूत्-एको यवानामध्यर्धमुदश्चित इति । तत्तहीदं वह वक्तव्यम् । निमानमस्योदविद्धागस्य द्विमयौ यवानामुदश्वित इति स्वार्थ न वक्तव्यम् । (उद्द्योतः) 'तदसिनधिकम्'-' इत्यनेन विच्छेदातदस्येति (प्रदीपः) एको यवानामध्यर्धमुदश्वित इति । नानुवर्तत इत्यभिप्रेत्य वार्तिक--गुणिनीति । निमेये इत्यर्थः॥ भूयस.' इत्येतदनपेक्ष्येदमुदाहरणम् । तदपेक्षाया तु-दौ यवाना- गुणेषु मा भूदिति । निमानरूपेषु इत्यर्थः ।। तदाह-स्वार्थे | मझ्यर्द्धमुदश्वित इत्युदाहार्यम् । अन्ये तु-अयर्द्धशब्दात्प्रत्य- यनिवृत्त्यर्थमिदमुदाहरणमित्याहुः। तदयुक्तम् । अड्यर्द्धशब्दस्य (५७२६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) समासकनोरेव सख्यासज्ञात्वादन्यन सख्यात्लाभावात् प्रत्यया- ॥* ॥ भूयसः ॥ * ॥ प्रसङ्गात् । अयर्द्धपञ्चमादयोऽपि समासकनोरेव सख्यासज्ञा, (भाष्यम् ) भूयस इति च वक्तव्यम् । नान्यनेति तेभ्योऽपि प्रत्ययाप्रसनः । कि प्रयोजनम् ? (उद्योतः) अन्ये विति । पूर्वोक्त 'अथवा' इति प्रका• भूयसोचाचिकायाःसंख्याया उत्पत्तिर्यथा स्यात्, रानुसारेणेति भावः ॥ सङ्ख्यात्वाभावादिति । एतेन ‘एको अल्पीयसो वाचिकायाः संख्याया उत्पत्तिर्मा भू- यवानामर्भमुश्वित' इति भाष्ये पाठ इत्यपास्तम् ॥ दिति ॥ (प्रथमवार्तिकप्रत्याख्यानभाष्यम्) (प्रदीप ) भूयस इति । निमेयभागसंख्याया निमान- यत्तावदुच्यते-गुणिनीति वक्तव्यमिति, भागसख्या यदाऽधिका भवति तदा प्रत्ययो यथा स्यात्, एको न वक्तव्यम् । यवभागो निमानमस्पोदश्विद्भागस्येसत्र मा भूदिति ॥ गुणेपु कस्सान भवति? (उयोतः) ननु 'भूयसः' इत्युक्तेदिमयमिति न स्वाद, अस्येति वर्तते ॥ भूयस्त्वच किमपेक्ष प्राधमत आह-निमेयेति ॥ यदाधिकेति । यापिनयमात्र विवक्षित, स तु बहुल्य, नाप्यतिशय इत्यर्थः । (प्रदीपः) अस्येति वर्तत इति । तेग साथै मयन (५७२७ उपसरयानवार्तिकम् ॥ ३॥) भवति । किं तर्हि ? निमेये क्षीरादौ स्वभागापेक्षया लब्धगुणि- ॥ * ॥ एकोऽन्यतरः॥ * ॥ व्यपदेशे। निमेयगुणमाने तु प्रत्ययो न भवति, अनभिधानात् ।। (भाष्यम् ) एकश्चेदन्यतरो भवतीति वक्तव्यम् । (उद्योतः) ननु उदाहरणे 'दिमयमुदश्वित्' इत्युक्त, 'दिमय उदश्विद्भागः' इत्येवोचितमत माह- इह मा भूत्-दौ यवानां प्रय उदश्वित इति ।। -निमेयगुणमाने रियति । (मदीपः) एकोऽन्यतर इति । अन्यतरशब्देन निमे- | निमेये मागमात्रे इत्ययः॥ यमेव विवक्षितम् । एक एव यदि निमेयगुणो भवति तदा (द्वितीयवार्तिकप्रत्याख्यानभाष्यम्) प्रत्ययः, द्वयोर्यहुपु च निमेयगुणेषु न भवति ॥ द्वौ यवानां यदुक्तं-भूयस इति वक्तव्यम्' इति, प्रय उदश्यित इति । नन्वन भूयस्त्वाभावान भविष्यति । न वकव्यम्। । एवं तदाहरणदिगियम् । इदं त्वनोदाहरण-प्रयो यवानां अल्पीयसो याचिकायाः संख्याया उत्पत्तिः सावुदधित इति । अथवा द्वौ यवाना निमेयो य उदश्चिती भागा निमानमिति विवक्षायामुदाहरणम् ॥ फसान्न भवति? (उत्योत.)निमानेऽधिपत्वस्योकत्वासामर्यमवलम्म्यार- अनभिधानात् ॥ अन्यतरसदेनेति । 'दौ गागो यवाना निमानम्, इश्चिसखयो (हवीयवार्तिकमत्यादयानभाष्यम्) मागा निमेमग स्पर्भ मस्सा आने-मन्पिति । निमागनिमेयमा- यदुक्तम्-'फदन्यतरोभवतीति यकव्यम्'ति, यस पनि तिमोप्यम् ॥ माये-समानानाति । न पक्तव्यम् । निमेषमागसन चेनारी निमानमागेन समानाने सति यदा फारसान भवति-दी ययानां प्रय उदश्चित पति? fষণ নিয়নশীথিকা বা না বেশ तनं विभचिनिदेशः।

·डटोऽधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३२७ (मदीपः) तन्त्रमिति । पशुना यजेतेवादियत् 'गुणस' | मान, यत्प्रेप्सवे तनियमित्यर्थः । देशकालापेशव्याहारापेक्ष- इलेकत्वसल्या विवशिता । एवमेव गुणनिमान इति पुरपि | त्याधिमाननिमेयमायस्य । समासनिर्देशो न मृतः ॥ (उद्योतः) माश्ये-उमयं सग्यत इति । तदीयमुपादाय (उद्योतः) मापे-राधमिति । विगतमाऽपि | सीय दीपत इत्यर्थः । पवन सवरतुदानपूर्वक परवस्तूगदानस्यो- অনুদায়বিয়া, মৰ্যালােমাবার মা। मयमाधारणत्यादुमय निमानमिति भाव. ॥ माशु द्रागिति । (पापंपातिकप्रत्याख्यानमाप्पम्) 'मत्यानु' इत्यर्थः। तरवमपि भ्याल्पातु पर्यायद्योपादानम् । एवम यदप्युच्यते-समानानामिति चकव्यमिति, हलामाथिभियडीयो तनिमेयम् ,तन्मूल्य निमानमित्याधपक्षार्थः। न यकाव्यम् । याशित तरिमेय, येन च सप्राप्य तन्निमानमित्ययवेत्यादेरथः। फरमान भवति-एको यवानामध्यमुद्रधित | एवन निमेयत्वाधनियतमिलाद-देदोनि । देशकालापेशो या इति? नयविनयन्यवहारस्तदपेशवादित्यर्थः । एकत्र यदा यतिमेय तदाऽपि अनभिधानात् ॥ मसिन्प्रत्ययदर्शनात 'निमेये चापि-स्त्यावश्यकमिति भावः ॥ (मदीपः ) अनभिधानादिति । अन्यूनाधिकैकगुण- (९.० विधिसूत्रम् ॥ ५१२।१ आ. २४) मुदग्विदादिनिमेयं पक्तुं प्रत्ययान्तस्य सामादित्यः॥ (उद्द्योतः) भन्यूनेति । अन्यूनानधिकैकमागरमुश्विदा- २०६६ तस्य पूरणे डट् ॥ ५॥२॥४८॥ दिप निमेय । निमेयमागकमेव वक्तु सामध्य तस्य, न तु त भाग (टोऽधिकरणम्) यमित्यर्थः॥ (प्रदीपः) तस्य-इति सयन्धमान विवक्षितं नैकत्वम् । न (५०२९ अतिम्याप्तिदर्शकं यातिकम् ॥ ५॥) कस्य पूरणं समवतीति द्वादिभ्य एव द्विवचनबहुवचना- न्वेभ्य प्रलयविधिः॥ ॥ * ॥ निमेये चापि दृश्यते ॥ * ॥ (उड्योतः) 'गाय'इत्यत्रेव सयाविवक्षाभम च्यावन- (भाष्यम् ) निमेये चापि प्रत्ययो दृश्यते- यति-सम्यन्धमानमिति ॥ न स्वेकमिति । तद्विवक्षायां द्विमया यवाः । त्रिमयाः। कुतश्विदेव प्रत्ययः स्थान सर्वत इति तदविक्षेति भावः ।। (मदीपा) द्विमया यवा इति । उदग्वितो द्वौ गुणों गुचयन्तरमाह-न हीति ॥ निमेयो येषामेकगुणानां यवाना ते द्विमयाः ॥ (५७३० अतिप्रसन्मापादकवार्विकम् ॥ १॥) (निमाननिमेयपदार्पयोधकं भाप्यम्) ॥ * ॥ तस्य पूरण इत्यतिप्रसङ्गः ॥ * ॥ किं पुनरिह निमानम्, किं निमेयम् ? (भाष्यम् ) तस्य पूरण इत्यतिप्रसङ्गो भवति । यावता उभयं त्यज्यते। इहापि प्रामोति-पञ्चानामुष्ट्रिकाणां पूरणो घट सत्यमेवमेतत् । कचित्तु फाचित्प्रसृततरा गति- इति ॥ भवति । तद्यथा-समाने त्यागे धान्यं विक्रीणीते (मदीपः)तस्य पूरण इत्यतिप्रसङ्ग इति । 'संख्या- यवान् विक्रीणीते इत्युच्यते, न फश्चिदाह कार्पापणं | पाचिनः शब्दात् पूरणे डदप्रत्यय' इत्येतावानेव सूनार्थः । विक्रीणीत इति। तथा च लब्धपचत्वसख्यानां सख्येयानामुष्ट्रिकादीना पूरणे अथवा येनाधिगम्यते तनिमानम्, यदधिग- घटे प्रत्ययोऽनिष्ट प्राप्नोति ।। म्यते तन्निमेयम् ॥ (उध्योतः) ननु सङ्ख्या न्यादिसङ्ख्याध्याप्यकधर्मान्यत- (प्रदीपः) यावतेति । तथा च निमेयस्यापि निमानत्वात् , रवाचकात्पूरणे प्रत्यय इयुक्ते प्रत्यासत्या सङ्ख्यामा इति गम्यते, निमेये चापि दृश्यते इति न वक्तव्यमिति मन्यते ॥ प्रस्ततरा तत्कथमतिप्रसङ्गोऽत आह–सङ्ख्यावाचिन इति । प्रत्यासच्या गतिरिति । 'आशु' 'द्राक्' इति प्रतिपत्तिरित्यर्थः ॥ हि प्रकृत्यर्थपूरणे इलेव लभ्येवेति भाव । उष्ट्रिका-चर्मविकार: अथवेति । येन मूल्येन करणेन रय्यं प्राथमिष्यते तन्नि- पात्रविशेषो मृण्मयो वा, यद्धटमितेनोदकेन पञ्च ता. पूर्यन्त इत्यर्थः ।। पशुमा यजति । यथा पगुपदोत्तरतृतीयाध्यस्थरतस्य विवक्षणना ननु पशुना यतेसादौ विधेयसमर्पकपदार्यगत सस्याविवक्षणेऽपि नेकपशुकरणको यागः कि त्वेकपशुकरणक एव, तथा गुणस्येति षठ्या एकत्वस्य उद्देश्यगतसस्याविवक्षण न दृष्टचरमित्यत माह-विधेयगतत्वाभावेऽपीति॥ विवक्षणात् एकसिनिमेयगुणे विवक्षिते प्रत्यय इत्यस्य साभात् हौ यवाना ग्रहक्त्वेति । 'ग्रह समाधि' इत्यत्र ययेक वस्य विवक्षण स्याचदा प्रय उदधित इत्यत्र दोषो मेति भाषा: एक्स्यैव महस्य समान प्राप्नुयात् । तव समार्जन कस्य प्रहस्य । इतरेषा समा २ लघुरपीति । 'गुणनिमान' इ समासनिर्देश मात्रालाघव पदनापन भाव एकसमार्जनस्य इष्ट फलमपि न स्यादिति तत्रैकत्वमविवक्षितमिति मपि समास हि एकत्वसख्याया भपि न मान वितु सत्यासामान्यानाव सवा समाजन मित्र तु एकरवस्य विवक्षणेऽपि दोगभावानाविधा। . ३ प्वेति भाव ·३२८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (५अ.पा.१आ. तस्य पूरणे स्त्र कथम् ? यति । (५७३१ अतिप्रसङ्गनिरासवार्तिकम् ॥ २॥) चरमोपजाते पूर्व मिश्चानपगते इति वक्तव्यम्। ॥ * ॥ सिद्धं तु संख्यापूरण पवमपि एकादशीद्वादश्यौ सौविष्टकृती, इदं द्वि- तीयमिदं तृतीयं, दर्श दशमानि-इति न सिध्यति, इति वचनात् ॥ * ॥ सूत्रं च भिद्यते ॥ (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । (प्रदीपः) यस्य चेति । न्यासान्तरं या कर्तव्यमित्यर्थः । तेन पयत्वसंख्या भवत्यनेनेलत्रार्थे पचम इति भवति ॥ एक- संख्यापूरण इति वक्तव्यम् । मपीति। प्रसिद्धसंनिवेशविशेषस्य अन्यस्य यो द्वितीयोऽध्यायः, एयमपि घटे प्रामोति, संख्येयं बसावद्भिः पूर- यथेह-'समर्थः पदविधिः' इत्यादिस्तस्याप्यष्टमशब्देनामिधानं प्राप्नोति । तद्भावेऽष्टत्वसंख्याया भावात् । तदभावेऽभावात् । संख्यापूरण इति धूमः, न धूमः संख्येयपूरण | द्वितीयग्रहणं चोपलक्षणं, न्यायस्य तुल्यत्वात्प्रथमाध्यायादाव- इति ॥ प्यष्टमाद्यभिधानप्रसङ्गात् । यदा तु व्युत्क्रमेण गणना क्रियते (प्रदीपः ) एवमपीति । आधारधर्मेण पूरणेनाधेयायाः । तदा द्वितीयोऽध्यायः पश्चाद्गण्यमानोऽष्टमादिव्यपदेशत्वेनेष्यत संख्यायास्तद्वारेण संस्पर्शादिति भावः ॥ संख्यापूरण इति एव । तथा च भाष्यकारो वक्ष्यति-भवत्येव' इति । पूरण- बूम इति । द्वे संख्यामहणे अनुवर्तते । तत्रैकं प्रकृति विशेष- ग्रहणे तु क्रियमाणे चरमोपजातस्य गणनापेक्षायां पूरणत्वात णम् , अपरं पूरणविशेषणम् । ततश्च येन पञ्चत्वादिसंख्या | संनिवेशमात्रापेक्षया द्वितीयेऽष्टमव्यपदेशाभावः ।। संपद्यते स प्रत्ययार्थः । अथ वा-एकस्मिन्नेव संख्याग्रहणेऽनु द्वितीयं न्यासान्तरमाह-चरमोपजात इति । गणनायो वर्तमाने प्रत्यासत्या सख्यापूरण एव प्रत्ययो भवति न तु | क्रियमाणायां पूर्वस्मिन् संख्येयेऽनपगवे-बुद्ध्या परिगृहीतत्वाद- विप्रकृष्टे पश्चत्वादिसंख्यासंख्येयेऽनन्तर्भूते ।। पेक्षिते यत् बुद्धौ पश्चादुपजायते तन प्रत्यय इत्यर्थः । (उयोतः) ननु 'संख्याभूरणे' इत्युफेः संख्येयपूरणे कथं एकादशीद्वादश्याविति । द्वादशीसंनिधावेकादश्या- प्रसंमोऽत आह-आधारेति । 'सङ्ख्यापूरणे इत्यस्य 'सङ्ख्या- वरमोपजातत्याभावः। एवं तृतीयसंनिधौ द्वितीयस्य चरमत्या- बोधकशब्दबोध्यपूरणे' इत्यर्थ इत्याशय इत्यन्ये ॥ नेदमपूर्वमित्याइ- भावः ॥ द्वे इति । 'सङ्ख्याया अययवे-' इत्यतः 'सङ्ख्याया गुणस्य--' इत्यतश्च ॥ दश दशमानीति । शततमत्यैव चरमोपजननातवानां तत्रैकमिति । सहयाबोधकाच्छन्दात्पष्टयन्तात्तदर्थसङ्ख्यापूरणे डडिति | दशमानां चरमरवाभावः ॥ सूत्रं चेति । न च केवलमव्याप्ति- सूत्रार्थ इति भावः ॥ प्रत्यासत्येति । प्रवृत्तिनिमित्तसङ्ख्यापूरणे दोषः, यावत् सूत्रभेदोऽपीवि चशब्दस्यार्थः ॥ तत्सङ्ख्यासययभूते एव प्रत्ययो न तु तत्सङ्ख्यासद्धयेयानन्तर्भूते (उड्योतः) भाष्ये अन्यसङ्घयत्वमिति-बहुप्रीहेरवः । पूरणे इत्यर्थः ।। अन्या सयेत्यर्थः ॥ ननु व्युत्क्रमेण गणने तस्याप्यष्टमत्वमिष्टमवे. (५७३१ प्रकारान्तरेणातिप्रसङ्गनिरासवार्तिकम् ॥३॥)) त्यत आह-प्रसिद्धति ॥ यो द्वितीय इति । प्रसिद्धसनिवेश- ॥*॥ यस्य वा भावादन्यसंख्या तत्र ॥१॥ कमीयगणनाक्रमेणेत्यर्थः । एव च न्यासान्तरमपि दुष्टमित्या तात्प- र्यम् ॥ अष्टमादिव्यपदेश्यत्वेनेति । तच्छन्दव्यवहार्यत्वेनेत्यधैः । (भाष्यम् ) अथ या यस्य भावादन्या संख्या प्रव- भष्टमादिव्यपदेशत्वेन' इति पाठे बहुव्रीहेस्त्वः । यथान्यासे तु नार्य तते तत्रेति वक्तव्यम् । एवमपि द्वितीयेऽध्याये | दोष इत्याह-पूरणग्रहणे स्विति । प्रथमत्वादिना या गणना तदपे. अष्टम इति प्राप्नोति, सर्वेषां हि तेपां भावात्संख्या | क्षायां पूर्वस्मिन् बुद्धिसे एव यश्चरममुपजातस्तस्यैव पूरणत्वमित्यर्थः ।। सनिवेशमात्रेति । सनिवेश:--निर्माणक्रमः । माध्ये-- . प्रवर्तते। . पस्या भाविति । 'अटमा इत्यादी अष्टसंस्थापयरसमुदाये परमोपजात इत्यर्थ क्षीकारेऽपि दोस्थलमाह-भगवान्-एवमपी. योम्योऽयपषतस्य मावार भाटगदाभिधेयाऽन्या सध्या या प्रवर्तते तत्र पूर-त्यादिना । 'एकादशीद्वादश्यी सौविष्टकृती' इत्ल एकादशैमाददया- गा। प्रत्यया प्रवत इति बानिका एवं यस्य भावादन्या संख्या प्रवर्तते विशेदाहरणम् । एकादशीपत्र पूरणमल्लयो न स्यात्, भस्सा पेस्पायर्या तस्मारपूर प्रत्यय इत्यर्थको म्यासः कर्तव्य इत्यर्थः । असिम्यासे व द्विती- दादशीमारियन चरमोपजातत्वाभावात् । घसारि भागत् मया प्रवर्तः इति द्विसम्दादपि पुरणपत्ययः मामुयादि दस समानीति। तेयु दशानामेको भाग इत्येवं दशभागा गन्ति । से दो भात, भतोव पातिकस 'परमोपनाते-' इत्यादिश्यों | सौकसिन् भागे पथरमास दशमो भवति । एषध से दश दशमानि मापातामायने मकीत्यर्थः परमोपशानदेव पूलिन् श्वे अनपगते या दयेशा पधा ५'घरमोपजाते- इत्याधस्वीकारे दोपमाह-पूरणमहणे इशिप- दुपजायते तमाप मलय (पः। एलियेऽध्यारे भटम लिन मा. माग इति । तस्य पूरणे' या पुष्यमाने द्वितीयपि भष्टमादिश्यपरेयोन पाए । एता एक दीनां समपन्नात सयानामवाती पाष्टमय पभा स्यात्, गष्टमस्थव पूरणवेन द्वितीयस्य च तस्यामापात् । चरमोपत्रात त्यादि. तर मय इसपोरगतिीिययतमात्याभावाय साम्प्रत्यय शमे पधागण्यमानोपिद्वितीयोऽष्टमो भरोसपरमनिटमिति भाव ·डटोऽधिकरणम् । पाञ्चमिकाः। ३२९ । नैप दोपः। सौविष्टकृती-इत्यत्र प्रधमाद्विवचनस तुझ ॥ शतसमखेति । | उपसर्जनपदानां प्रधानार्थाभिधानात् । तदयमर्थ:-इष्टविषय- दशमदारावर्गीयदरामस्थेत्यर्थः । यपपि तसत्सद्धयाऽवच्छिन्नम्योऽन्येभ्यः वदनिटेऽपि विषये वृत्ति प्राप्नोति-एवमुपालम्भो न क्रियते । कि स्तत्तत्सङ्ग्यापूरकस चरमोपजातवानाय दोषस्तथाऽपि दोषान्तरमाह तर्हि । इष्टे विषये प्रत्ययो न सिध्यति, अनिष्ट एव प्रामोतीत्युच्यते॥ माये-सूनं घेति ॥ वृत्तिस्थानमिति । प्रत्ययार्थ इत्यर्थ. । प्रत्ययार्थे हि (बार्तिकमत्यास्यानभाष्यम्) स्वार्थोपसर्जने प्रकृतिर्वर्तत इति प्रलयार्थ -वृत्तिस्थानम् । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोकं 'तस्य पूरण इत्य- | अयमत्रार्थः-प्रत्यर्थव्यतिरिक्तेन प्रत्ययार्थेन भवितव्यम्, तिप्रसङ्गः' इति । यथा-औपगवमिति । इह तु पयम. पचशब्दार्येऽन्तर्भूतः । परिहतमेतत्-सिद्धं तु संख्यापूरण इति वच- तथाहि-पचानीयतामित्युक्त पयमस्याप्यानयनं भवति । ततश्चान नादिति। प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तप्रत्यया भावात्पश्चानामुष्ट्रिकाणा पूरणो घट इसनेवानिष्टे विषये प्रत्ययप्रसा ॥ तत्तर्हि संरयाग्रहणं कर्तव्यम् ? घचनादिति । प्रत्यर्यान्तर्भावमात्रेण स्थायिकत्वं न तु न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । सर्वात्मना, तत्र सख्याग्रहणद्वयानुवर्तनादन्तरङ्गत्वाद्वा सख्या- क प्रकृतम् । सप्रतिपतिहेतौ प्रकृत्यर्यान्तर्भूतेऽपि प्रत्ययो भविष्यतीत्यर्थः ॥ 'संरयाया गुणस्य निमाने मयट्' (४७) इति । पूर्वस्या इति । चतु.शब्दादिभ्यः प्रत्ययो विधेयः, एवं तर्हि नेयं वृत्तिरुपालभ्यते । पञ्चादयश्चादेशाः कर्तव्या इत्यर्थः । तेन चतुर्णा पञ्चत्वसख्यो. किं तर्हि ! पजननद्वारेण पूरण पथमः। वृत्तिस्थानमुपालभ्यते ॥ न्यूने इति । यथा अर्धतृतीया दोणा इत्यनार्धद्रोणोऽपि वृत्तिरेवान न प्राप्नोति। द्रोणशब्देनाभिधीयते, तथा च 'द्रोणा' इति बहुवचनम्, किं कारणम् ? अवयवेन विग्रह , समुदायः समासार्थ., तधेहापि वृत्तिविषये प्रत्ययार्थाभावात् । चतुर्यु पञ्चशब्दो पर्वते । तेन न्यूनाना पचानां पूरण. पचमः । न्यूनाश्च पच्च-चत्वारों भवन्ति । तथा हि-पञ्चसु लब्ध- पचनात्स्वार्थिको भविष्यति । व्येषु चतुरो लब्ध्वा ब्रवीति-न्यूनानि पञ्च लब्धानि' इति ॥ अथवा पूर्वस्याः संख्यायाः परापेक्षयोत्पत्ति अथ वेति । सर्वेष्वेव पञ्चशब्दो वर्तते इत्येकैरमन्तरेण वैक्तव्या । उत्तरा च संरया आदेशो वकव्यः॥ पञ्च न भवन्तीति पञ्चभ्यो बुद्ध्या एकतम निष्कृप्य प्रत्ययो अथवा न्यूनेऽयं कृत्स्नशब्दो द्रष्टव्यः । चतुर्यु | विधीयते । पञ्चाना पूरण पसख्यानिमित्तत्वात्पञ्चम ॥ पञ्चशदः॥ भवत्येवेति । गणनापेक्षाया । यथा पूर्व व्याख्यातम् ॥ अथवा सर्व एव द्वयादयोऽन्योन्यमपेक्षन्ते । प्रकृत्यर्थादिति-पूर्वोक्वार्थसग्रहश्लोका ॥ यहि रिति । यद्येवं द्वितीयेऽध्याये अष्टम इति प्रामोति । बाह्येऽर्थे सर्वा वृत्तिर्न नु खार्थ इत्यर्थः ॥ वचनादिति । खार्थे भवत्येव ॥ इत्यर्थः ॥१॥ (वृत्युपालम्भमरम्पार्थस्य संग्रहश्लोकाः) पूर्वस्यामुत्तरेति । यदोत्तरसख्यावाची पञ्चादिशब्दः प्रकृत्यर्थाद्वहिः सर्या वृत्तिःप्रायेण लक्ष्यते । पूर्वस्या संख्याया वर्तत इत्यर्थ ॥ सामर्थ्य चेति । तस्या पूरणे स्यात्कथं वृत्तिचनादिति लक्ष्यताम् ॥ १॥ न्यूनाभिधायिन्या सख्याया. प्रत्ययार्थेन सबद्धत्वं न्याय्य- मित्यर्थ ॥ ३ ॥ तस्याः पूर्वा तु या संरया तस्यां भवतु तद्धितः । अन्योन्यं वेति । अपेक्षितपरस्परा सख्येया पञ्चादिश- आदेशश्चोत्तरा संख्या तथा न्याय्या भविष्यति ॥२॥ ब्दवाच्यालेषामन्यतमे पश्चत्वादिसख्याहेतौ प्रत्यय ॥४॥ न्यूने या कृत्स्नशब्दोऽयम्पूर्वस्यामुत्तरा यदि । सामर्थ्य च तया तस्यास्तथा न्याय्यं भविष्यति ॥३॥ वहूनामिति । पूर्वस्मात्पक्षादयं भेद -पूर्वन पक्षे सर्व एवातिरोहितभेदा पञ्चशब्दार्थ । उत्तरन तु समुदाय. अन्योन्यं वा व्यपाश्रित्यसपैरिसन द्वयादयो यदि। शब्दार्थ । अवयवस्तु नोपात्तोन च यत । प्रत्ययेन त्वभिधी: प्रवर्तन्ते तथा न्याय्या वृत्तिर्भवति पूरणे ॥ ४ ॥ यते॥अन्यत्वादुभयोरिति । समुदायावयवयोर्भेदात्समुदाय यहूनां वाचिका संख्या पूरणश्चैक इप्यते । प्रकृत्यर्थ , अवयव प्रत्ययार्थ ॥ यथा-'चाक्षी शाखा' इति अन्यत्वादुभयोाय्या चाक्षी शाखा निदर्शनम् ॥५॥ प्रत्यस्तमितमूलाद्यवयवभेद समुदायः प्रकृत्यर्थः । अवयवस्तु (प्रदीप.) एवं तहीति । वृत्ति -परार्थाभिधानमुच्यते, | शाखाप्रत्ययार्थ , 'अनुदात्तादेव' इसञ्प्रत्ययः ॥ ५ ॥ सौविष्टकृतीति । सिष्टकम्छदातद्धितान्तात्टीप्रत्यय रूपमिदम् । तत्र २ पूर्वत्रति । न्यूने धा कृसशब्दोऽयनित्यादिपक्ष। एकादशीवादश्यादित्यस्य सामानाधिकरण्यात् मातस्य द्विवचनस्य गिरः ।। । उत्तरति । बहूना शाचिका सल्यति पक्षे इत्यर्थः । ४२पा. च.

·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [१२.२पा.१ आ. नान्ताद० सूत्रे इत्यर्थः॥ . (उद्द्योतः) प्रधानार्थाभिधानम्-प्रधानार्थसंसृष्टस्वाथों- | स्वादित्यर्थः । अत एव बहुवचनम् ॥ प्रत्ययेन ध्वभिधीयत इति । पस्थापकत्वम् ।। अतिव्याप्त्या धृत्तरेवोपालम्भाव 'नेयं वृत्तिरुपाल- | अवयवमात्रवृत्तिधर्मेणाभिधीयते इत्यर्थः ॥ भ्यते' इत्यनुपपन्नमत आह-अयमर्थ इति । 'पञ्चानामुष्टिकाणाम्' परे तु-सर्वस्मिन् प्रत्ययवाच्यसहिते यादयः प्रवर्वन्ते, अतः इत्यनेनातिव्याप्तिरेव नोच्यते, किन्तर्हि ? अव्याप्तिरमीत्यर्थः, तदाह । पूरणे न्याय्या वृत्तिः । तदेव न्याय्यत्वमुपपादयति-बहूना- अनिष्टे एवेति ॥ समुदितानाम्, वाचिका सङ्ख्या-प्रकृतिः पूरण:-तदधैश्च तद- ननु प्रकृतिमात्रेणाप्रतीतस्य पञ्चत्वसहयापूरकत्वस्यापि प्रतीवेः । न्तर्गत एकः, अत उभयो:-प्रकृतिप्रत्ययायोरन्यवान्याया। कथं स्वार्थिकत्वमत आह-प्रकृत्यर्थान्तर्भावेति ॥ सम्प्रतिपत्ति- 'वृत्तिः' इति शेषः । 'पूर्वत्र पक्षे' इत्यादिकैयटस्तु चिन्त्यः, पक्ष- हेताविति । पञ्चत्वादिसम्प्रतिपत्तिहेतावित्यर्थः । पञ्चत्वादिसङ्ख्या- दयेऽप्यतिरोहितमेदस्यैव समूहस्य पञ्चादिशब्दवाच्यतावश्यकत्याद । पूरण इति यावत् ॥ अन एव बहुवचनम् , एकैकस्मिन् कदाऽप्यप्रवृत्तेश्च । प्रकृत्ला- चतुःशब्दादिभ्य इति । सङ्ख्यावाचकात्स्वार्थवृत्तिसक्यान्तर- | न्तर्भावमात्रेण प्रकृतिप्रत्ययायोमेंदामावशङ्कायां तमभ्युपेत्य पूर्वसमा- पूरणे प्रत्यय इत्यर्थः सूत्रस्य-इति भावः ॥ तदाह भाष्ये-परा- | धानम् । प्रकृत्यर्धतावच्छेदकप्रत्ययार्थतावच्छेदकभेदेन तदवच्छिन्न. पेक्षयेति । परसझ्यापेक्षपूरणत्वे इत्यर्थः । चतुर्णा पञ्चत्वस- | भेदेन च भेद एवेत्यवलम्म्यान्त्यः पक्ष इत्येव युक्तमामातीत्याहुः ॥ यापूरकः पञ्चम इति तात्पर्यम् ॥ भाष्ये-न्यूनेऽयं करनशब्द इति । अधिकवाचकः शब्द (९११ भागमविधिसूत्रम् ॥५।२।१ मा. २५) २०६७ नान्तादसंख्यादेर्भट् ॥५॥२॥४९॥ अधिकवाचकस्य न्यूने वृत्ति दृष्टान्तव्यवहारान्या दर्शयति- यथेति ॥ नन्वेवं पतिपदार्थसमासार्थयोर्भदाभावोऽत आह-अव- (५७३६ निर्देशानुपपत्तियोधकवार्तिकम् ॥१॥) यवेन विग्रह इति । अवयवाकेन वर्तिपदार्थबोधनमित्यर्थः । ॥* ॥ मडादिषु यस्यादिस्तन्निर्देशः ॥४॥ तदाह-समुदायः समासार्थ इति । अनापि पक्षे चतुर्णा पक्ष- वसंख्यापूरक इत्येव पनमशब्दार्थों द्रष्टव्यः । 'सर्वेष्वेव पनशब्दो कर्तव्यः । अस्यादिर्भवतीति वक्तव्यम् । (माष्यम्) मडादिपु यस्यादिः क्रियते तन्निर्देशः वर्तते इति' इति पाठे-इतिहेतोः सर्व एव द्यादयोऽन्योन्यम- पेक्षन्त इति भाष्येणान्वयः। प्रायेण 'इति' शब्दरहित एव पाठः। अक्रियमाणे प्रत्ययाधिकारात्मत्ययोऽयं विज्ञायते। अत्र 'सर्वेष्वेव' इत्युक्त्या प्रत्येकं धादिसझ्यासम्बन्धाभावो तत्र को दोपः? दर्शितः । यथा-महतो भारस्योत्थापनशक्तिः प्रत्येकमसम्बद्धा, समु (प्रदीपः) मडादिग्विति । 'षष्ठीस्थाने योगा' इत्यत्र दायेनैव सम्या तरु । यथा वा विशिष्ट गुरुत्वं प्रत्येकालम्बद्ध, पष्ठीति योगविभागादतन च 'आद्यन्तौ टकिती'इत्यस्यानुवर्तनात् समुदाये सम्बद्धं तददित्याहुः ॥ सर्वेष्वेव वृत्तौ हेतुमाह-एकैक- पष्ठीनिर्दिष्टस्यागामिनोऽभावात् 'चरेटः' इत्यादिवन्मडादयो मन्तरेणेति ॥ गणनापेक्षायामिति । यथाकश्चिद्रगणनमात्रापे- | डटपवादाः प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति । तत्र मयट्युकामागमत्वप्रत्य- क्षायामित्यर्थः । निर्माणापेक्षाया तु द्वितीय एव' इति बोध्यम् , तदा यत्वयोर्विशेषाभावः । तमट् तु प्रत्ययत्वे सत्याधुदात्तः स्यात, प्रागुरुपूरणरवामावादिति भावः ॥ आगमत्वे त्वनुदात्तो भवतीति डट्सरेण विंशतितम इत्यन्तो- पूर्वोक्तार्थसङ्ग्रहेति-पचायजन्तसङ्ग्रशम्देन षष्ठीसमासः ॥१॥ | दात्तत्वं भवति ॥ भाष्ये-'यदि इत्यसन्दिग्धे सन्दिग्धवचनं, तदाह-यदेति । (उद्योतः) ननु यस्मादिहित्तस्तस्यादिरेवास्तु, न हि 'आयन्ती' यत इत्यर्थः । तथा सति तस्याः-प्रत्यमिहितसक्ष्यायाः, इत्यत्र पष्ठीनिर्देशोऽस्वीत्यत आह-पष्टीस्थान इति । मदथट- तया-प्रत्ययाभिहितन्यच्या, सामथ्र्य-सम्बन्धश्चतुर्वृत्तिपश्चत्व- थुकामिति स्वपपाठः । एवं मदथुकोरिति च । थुकः प्रत्ययले सण्यापूरक इत्पर्धात् । एवं हि वृत्तियारयेत्सर्भः ॥ ३ ॥ 'चतुर्थः' इत्यादावकारणवणानापचिर्विसर्गापत्तिश्च । मयटोरित्येव 'भन्योन्यं वा व्यपाश्रित्य' इति पाठो भाष्ये । अपेक्ष्येत्यर्थः ॥४॥ पाठः । मडटोरिति पाठे तयोर्मध्ये मट इत्यर्थः ।। भतिरोहितभेदा इति । अपयवमात्रवृत्तिधर्मेण भासमानाः (५७३४ ताशे निर्देशे दोपकार्तिकम् ॥ २॥) पशादिशब्दवाच्या इत्पधैः ॥ नोपात इति । भवयनमात्रवृत्तिधर्मेण | ॥ॐ॥ प्रत्ययान्तरे हि सति खरे दोपः॥४॥ प्रास्या नोपात्त इत्यर्थः । न च त्यत इति । साधारणरूपेणोपात. (भाष्यम्) प्रत्ययान्तरे हि सति स्वरे दोपः 'निभाणाणायां द्वितीयः' इति शम्मरहितः पाटो न पुस्तके । तत्र महिति । इदानीतमोपाधपुलगु 'मदपदधुका' रखेव २ मत एक बहुपरममिति । दकिम्वामाग्यादेव बहुवचनमिति | पाटो हरपते इति । एकात्र निर्दिष्टा। पाण्यः। अत एपश्मनोपतोपानवादर। ५ मपघुमिनि, मटभुगोरिति पाटयस्याम्पघाम गाए- पूर्णसमाधानमिति । पुने या प्रत्याशदस्यति पर धमाधानभेतदिति | धुका प्रत्यया इति । शुका प्रयपवे दियोपवादा स्थान पर स्पोतमा | समतेन ध ना बारिका सति वा प्रसतावणेद दाकि भारोतरमारमणानाति । शुकः मसपर गिर पर पूस रेखापालनमा परवा पारिति रेमस्व विसर्गापलिऐति मा ·ढटोऽधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ३३१ पेधार्थ च। इति ॥ वर्तते॥ स्यात् । विंशतितमः-पंप स्वरः प्रसज्येत । विंश. (५७३६ पृथगनुपन्धप्रयोजनवातिकम् ॥ २ ॥) तितम इति चेप्यते। | ॥ * ॥ थथुकोः पृथकरणं पदान्तविधि- स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः॥ प्रतिपेधार्थम् ॥ * ॥ (यार्तिकद्वय प्रत्यारयानमाप्यम् ) (भाष्यम् ) थटूथुकोः पृथग्ग्रहणं क्रियते पदान्त- न फर्तव्यः । प्रकृतं उड्ग्रहणमनुवर्तते । विधिप्रतिपेधार्थम् । पदान्तविध्यर्थम् , पदान्तप्रति- क प्रकृतम् "तस्य पूरणे डटू" (४८) इति ॥ पदान्तविध्यर्थं तावत्-पर्णमयानि पञ्चथानि तवे प्रथमानिर्दिष्टम् , पष्ठीनिर्दिऐन चेहार्थः॥ भवन्ति, रथः सप्तथः । पदान्तस्येति नलोपो यथा नान्तादित्येपा पञ्चमी डडितिमथमायाः पष्ठी स्यात् । प्रकल्पयिप्यति "तस्मादित्युत्तरस्य" (२०६७) पदान्तप्रतिपेधार्थम्-पष्ठः। पदान्तस्येति जश्त्वं मा भूत् । प्रत्ययविधिरयम् । न च प्रत्ययविधौ पञ्चभ्यः इह-चतुर्थ इति, पदान्तस्येति विसर्जनीयो मा प्रकल्पिका भवन्ति । भूदिति ॥ नायं प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययःमरुतश्चानु- (प्रदीपः) पदान्तविधिप्रतिपेधार्थमिति । विधि- प्रतिषेधौ नलोपाटीना पदान्तकार्याणा विषयविभागेन व्यवतिष्ठे- (प्रदीपः) प्रकृतमिति । सरितत्वादिति भाव ॥ यातामित्यर्थ ॥ पञ्चथानीति । थटि सति 'स्वादिषु' इति विहित इति । न ततो विधानार्या डट इहानुत्तिः, अपि | पदत्वात्तनियन्धनो नलोपो भवति । थुकि तु सति थकारान्तस्य स्वागमसवन्धप्रतिपत्त्यर्थत्यर्थः ॥ भत्व स्यात् ॥ पष्ठ इति । यद्यन यट् क्रियते ततः पकारान्तस्य पद- (९१२ भागमविधिसूत्रम् ॥ ५।२।१ भा. २६) त्वात्तनिवन्धनं जश्त्वं स्यात्, थुकि तु तदन्तस्य भत्वात्पद- त्वाभावः। २०६९ पट्कतिकतिपयचतुरां ( उद्द्योतः) ननु पदान्तविधिप्रतिषेधौ नैतदपेक्षावत आह- थुक्॥५।२। ५१ ॥ विधीति । पदान्तकार्यनलोपादीनां विधिप्रतिषेधो विपयविभागेन व्यवस्थिती भवेतामित्य मिन्नानुबन्धकरणमित्यर्थ ॥ तदन्तस्य (५७३५ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १ भत्वादिति । अत्र 'भत्वात्' इत्यस्योपयोगश्चिन्त्यः॥ ॥॥ चतुरश्च्यतावाद्यक्षरलोपश्च ॥ * ॥ (माप्यम् ) चतुरश्छयतो वक्तव्यो, आद्यक्षर (९१३ भागमविधिसूत्रम् ॥ ५।२। भा. २७) लोपश्च वक्तव्यः। तुरीयम् । तुर्यम् ॥ २०७० बहुप्गगणसदस्य तिथुक् (प्रदीपः) आद्यक्षरलोप इति । अक्षरशब्देनासहित व्यसनमुच्यते । छयद्या च डट् न वाध्यते, डटि चतुर- ॥ ५। २। ५२॥ स्युग्विधानात् ॥ (५७३७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ॥) (उड्योत.) नन्वाद्यक्षरस्य चकारस्य लोपेऽकारस्य प्रवण ॥ * ॥ यहुकतिपयवतूनां लिङ्गविशिष्टा- सादत आह–अक्षरशब्देनेति । 'व्यञ्जनसहितोऽच्' इति तु नोक, तकारस्थापि लोपापत्तः ॥ दुत्पत्तिः ॥ * ॥ (वार्तिकावतरणभाष्यम्) (भाप्यम्) वहुकतिपयवतूनां लिगविशिष्टादु- अथ किमर्थ थट्युको पृथक क्रियते । न सर्व त्पत्तिर्वक्तव्या। इहापि यथा स्यात्-यहीनां पूरणी थडेच वा स्यात् थुगेव वा ॥ वहुतिथी । कतिपयानां पूरणी कतिपयतिथी । (प्रदीप.)न समिति । सर्व थकाररूप थडेव क्रियता | तावतीनां पूरणी तावतिथी॥ थुगेव वेत्यर्थ ॥ (प्रदीप.) लिङ्गविशिष्टादिति । लिगसहचरित. (उद्द्योतः) नपुसकमयोगोपपत्तय आह-सर्व थकारेति ॥ प्रत्ययो लिङ्ग, तैदधिकादित्यर्थ ॥ एष स्वर इति । तमगा मत्ययान्तरत्वे हि तस्य 'आधुदात्तच इत्यनेन अचिन्त्य इति । युकि पकारान्ते पदत्वामावः । थकारान्तस तु मत्वा तबाराकार उदात्तः स्यात् । भागमत्वे न डटा प्रत्ययस्दैन भाबुदाच इति । स्पदत्वामावः । तेन वारस्य न जश्वमिति कैरयटाशयः । मकाराकार दास इति सरे मेदः। । तदधिकादिति । लिङ्गप्रलपविशिष्टादित्यर्थः। १) ·३३२ उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा-१ आ.पष्टयादेश्वा० सूत्रे 1 (उध्योतः) नाम्नां लिङ्गवैशिष्ट्यस्याय्यमिचरितत्वादाह (प्रदीपः) प्रकृतिप्रत्ययाविति । भस्येति वचना- लिङ्गसहचरित इति ॥ दुभयमाश्रीयते ॥ सिद्धश्चेति । तेन प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेः पुंव- (बार्तिकान्यथासिद्धिसाधकभाष्यम् ) द्भाव इत्यर्थः ।। वहुकतिपयवतूनां लिङ्गविशिष्टादुत्पत्तिः लिखा। (उयोतः) तेनेति । 'मसंचानिमित्त तद्धिते विवक्षिते पुंवत्' इति वार्तिकार्य इति भावः ।। कथम्? प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भव तीति ॥ (९११ आगमविधिसूत्रम् ॥ ५।२। भा. २०) (५७३८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) २०७६ षष्टयादेश्चासंख्यादेः ॥ * ॥ पुंवद्वचनं च ॥ * ॥ ॥५।२। ५८॥ (भाप्यम् ) पुंचद्भावश्च वक्तव्यः । वहीनां पूरणी (पदकृत्यभाप्यम्) बहुतिथी। असंख्यादेरिति किमर्थम् ? किमर्थम् ? न भस्थाढे तद्धिते पुंवद्भवतीति सिद्धम् । इह मा भूत-एकपष्टः, द्विपष्टः ।। (प्रदीपः) किमर्थमिति । इह प्रसासत्त्या पशि-'आदि- भस्येत्युच्यते, यजादौ च भं भवति । न चात्र सूत्रनिपातिताः षष्ट्यादयो गृह्यन्ते, न लोकमसिया विप्रकृष्टाः । यजादि पश्यामः। तया चानर्थकः प्रतिषेधः इति मत्वा प्रश्नः॥ किं कारणम् ? तिथुका व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति ॥ (उड्योतः) ननु लौकिकपट्यादिग्रहणेन एकपष्टेरपि तत्त्वा- (प्रदीपः) तिथुकेति । तिथुकि कृते तदन्तस्य भत्वं, न तु स्त्रीप्रलयान्तस्येत्यर्थः ॥ उत्पत्तिसंनियोगेनेति । यदैव प्राध्या प्रश्नोऽनुपपन्नोऽत आह-इहेति ॥ ( असङ्घयादिपदस्य वैयर्थ्यबोधकमाप्यम्) प्रकृतयः पूरणविषयाः प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तं तदैयागम इत्यर्थः ॥ असंख्यादेरिति शक्यमवक्तुम् । (उद्दयोतः) यदैवेति । एपा 'तस्य पूरणे' इत्यनेन वायैक- करमान्न भवति-एकपष्टः, द्विपष्ट इति ? वाक्यता-'पाठयन्तारपूरण इत्यर्थे एभ्यो डट्, एपो विभुक् च' इत्यर्थ पटिशब्दात्प्रत्ययो विधीयते, कः प्रसङ्गो यदेक- इति भावः॥ पटिशब्दात्स्यात् । नैव प्रामोति नार्थः प्रतिपेपेन । (बार्तिकान्यथासिद्धी सिद्धान्तमाष्यम्) तदन्तविधिना प्रामोति। इदमिह संप्रधार्यम्-तिथुक क्रियतां पुंचद्राय ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रति- इति। पिध्यते॥ किमन कर्तव्यम् ? (प्रदीपः) इतरो व्याप्तिन्यायाश्रयालौकिकग्रहणादतिप्रसा परत्वात्पुंवद्भावः । इति मत्वाऽऽह-एकपष्ट इति ॥ प्रत्यासत्तिन्यायाश्रयेणाह- नित्यस्तिथर, कृतेऽपि 'पद्भावे प्राप्नोति, अल- पटिशब्दादिति । पटिशब्दस्योपलक्षणत्वात्सप्तत्यादयोऽपि तेऽपि प्राप्नोति। गृह्यन्ते ॥ प्रत्यय इति । प्रत्ययभक्तत्वात्तदवयवत्वादागम तिथुगप्यनित्यः । अन्यस्य रुते पुंवद्भावे प्रामोत्य- एव प्रत्ययशब्देनोक्तः ॥ तदन्तविधिनेति । शास्त्रीयाणामपि न्यस्यारते, शब्दान्तरस्य प्रामुवन विधिरनित्यो पथ्यारीना ग्रहणे तैः संख्याया विशेषणात्तदन्तविधी सति भवति । पथ्यावन्तस्य संख्यायाचिनो प्रहणप्रसाः॥ अन्तरदस्तहि तिथुरु। (उयोतः) नन्वस्यागमविपिरवार 'प्रत्ययो विधीयते' इत्ययुच- फाऽन्तरगता? | मत आइ-प्रत्ययभस्यादिति । प्रत्यपविधिरप्यनेनेनेत्यन्ये । उत्पचिसंनियोगेन तिथगुच्यते, उत्पन्ने प्रत्यये प्रतिप्रत्ययावाश्रित्य पुंपद्भावः। (असहमादिपदस्थ ज्ञापकारपोधाभाष्यम्) एवं तर्हि शापयत्याचार्यः-भयतीह तदन्तविधि- घुपद्भायोऽप्यन्तरङ्गः। रिति । किमेतस्य पापने प्रयोजनम् ? उमेतत् सिदध प्रत्ययविधौ इति । एकविंशतितमः-पतत्सिचं भवति । उमयोरन्तरगयोः परत्वात्पुंपनाया, लगाये (भदीप:) मवतीहेति । २६ प्रकरण इत्यर्थः । रात्र यदि एसे पुनः प्रसङ्गायिकानात् सिधुक सिद्धापतिथी | मौकिकसंख्यामहणं शायवे सदा 'एकासाविसति' शम्दामद ·छपत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३३३ . कथम्? न प्राप्नोतीति भाध्यकारेण शास्त्रीयग्रहणाभ्युपगमेन तदन्तविधि- इहापि यथा स्यात्-अस्यवामीयम् । कयाशुभीयम् । शापनमुकम् । एवं चैकानविंशतितम इति भाव्यमिति लक्ष्यते। किं पुनः कारणं न सिध्यति? यत्र च ज्ञापकात्तदन्तविधिस्तत्र व्यपदेशिवद्भावात् केवलानामपि अप्रातिपदिकत्वात् ॥ ग्रहणं भवति । ज्ञापकेन सामान्येन 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इति परि- (प्रदीपः) अनेकपदादपीति-कर्मधारयो बहुव्री- हिर्वा । पदसमुदायादित्यर्थः । 'अस्य वामः' इत्यस्मिन्नस्तीति भाषाद्वयस्थानुपस्थानज्ञापनात् । अथवा-सूत्रोपात्तानां केवलानां प्रथमं ग्रहणं भवति । ततो ज्ञापकेन लक्षणविशेषो वाक्यान्तर | प्रत्ययो न प्राप्नोतीति वचनम् ॥ पाटीप्रथमयोरुपलम्भात्सदसमुदायात्मक्त्वात्प्रातिपदिकवाभावा- मनुमीयत इति तदन्तस्यापि ग्रहणं भवति । तेन विंशतितम इति भवति । एकपट्यादिभ्यो 'विशत्यादिभ्यः' इति विकल्पेन (उद्दयोतः) एकपदभिन्नादपीत्यर्थे वर्णमात्रादपि प्रत्ययः तमद् भवति । केचित्तु-असंख्यादेरिति प्राप्तिमात्रापेक्षया नकपदरूप समुदायं मन्यते तस्मादपीत्यर्थः ॥ षष्ठीप्रथमयोरिति । सादत आह-कर्मधारय इति । पराभ्युपगमेनेदम् । यं भवा- निषेधाश्रयणादसंख्यादेरिति योगविभागाद्वा विकल्पितस्यापि 'अस्य' इति पैष्ठी, 'वामः' इति प्रथमा । तमटो निषेधमिच्छन्त एकपष्टितम इति न भवितव्यमित्याहुः । एतचे भाष्यकारेणानुक्तत्वादसम्बन्धम् । 'अनन्तरस्य विधिर्वा (५७४० सिद्धान्तकार्तिकम् ॥२॥) भवति प्रतिषेधो वा' इत्येतच त्यागहेतुत्वाभावात् कथं त्यज्येत ॥॥॥ सिद्धं तु प्रातिपदिकविज्ञानात् ॥१॥ (उयोतः) तमण्न प्रामोतीति । सहस्रादिभ्यः प्रामोती. (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । सपि बोध्यम् ॥ ननु वैयध्ये सति शापर्क भवति, न हि 'व्यपदेशि. वद्भावनिषेधप्रवृत्तावप्यसख्यादेरित्यस्य वैयर्यमन आह-अय प्रातिपदिकविज्ञानात् । वेति । वस्तुतरतु सूत्रोपात्तान्तादिशब्दविपय एव स निषेध इति कथं प्रातिपदिकविज्ञानम् ? नान तस्य प्राप्तिः । स्पष्ट चेदं येन विधि:-' इत्यन-प्रदीपे । (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । 'अस्य वामस्य' इति वेदे लक्षणविशेप इति । विधायक विशेषभूत वाक्यान्तरमित्यर्थः । यत् पठ्यते तदेकदेशस्य 'अस्यवाम' शब्दस्य यदनुकरणमस्य- 'लक्षणप:' इति कचित्पाठः । 'विंशत्यादिभ्यस्तमट्' 'तदन्तेभ्यश्च' वामशब्दोऽनुकार्येणार्थनार्थवत्त्वाल्लब्धप्रातिपदिकसंशस्तस्मादेत- इत्येवमिति भावः । 'त्यागे हेत्वभावात' इति पाठः॥ प्रत्ययविधानमित्यर्थः॥ (५७४१ सिद्धान्तोपपादकवार्तिकम् ॥ ३॥) (९१५ विधिसूत्रम् ॥ ५।२। आ. २९) ॥ * ॥ खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञेति । २०७७ मतो छः सूक्तसाम्नोः॥५॥२०५९॥ वचनात् ॥ *॥ (छप्रत्ययाधिकरणम्) (भाष्यम् ) सं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा भवतीति। (प्रदीपः) मतुशब्देन साहचर्यान्मत्वर्थ उच्यते । तद्वि- | एवं योऽसावाम्नाये अस्यवामशब्दः पठ्यते सोऽस्य शेषणे सूकसानी । प्रधानानुयायित्याच गुणाना प्रथमा समर्थ- पदार्थः॥ विभक्ति, अस्त्युपाधिकत्वं च प्रकृते गम्यते। अच्छावाकशब्दो- ऽस्मिन्नस्ति-अच्छावाकीयं सूक्तमित्युदाहरणम् ॥ (पदीपः) खं रूपमिति । दृष्टान्तस्वेनास्योपन्यासः । यथा 'खं रूपम्' इति वचनात् 'अमेर्डक्' इत्यत्राग्निशब्दख- (उद्दयोतः) अन्यशब्दस्यान्यशन्दे वृत्त्यसम्भवादाह-मत्वर्थ | रूपमनिशब्दस्य प्रत्यायकम् , एवमानायपठितस्यास्यवामशब्दस्य इति ।। तद्विशेषणे इति । सूक्तमामरूपे सम्बन्धिनि प्रथमान्ताच्छ छप्रत्ययप्रकृतिरस्यवामशब्दः प्रत्यायक इत्यर्थवत्त्वात्सदसमुदाय- उत्सर्थ इति भाव. ॥ नन्वेवमपि समर्थविभक्त्यादिक न लभ्येवेत्यत | रूपत्वाभावाच प्रातिपदिकमित्यर्थः । न बँनुकरणविषये 'खं आह-प्रधानेति । प्रधान प्रययाः, गुणाः समर्थविभत्यादयः । रूपम्' इत्युपतिष्ठते । खशास्त्रविषयत्वादस्य, लौकिकत्वाचानु- प्रधान उपस्थापिते तद्गुणभूतमुपस्याप्यत एवेति भावः । यथा 'ब्राह्मणा कार्यानुकरणभावस्य ॥ एवं योऽसाविति । एवंशब्दस्तथा- भोज्यन्ताम्' इत्युक्तेऽनुक्ता अप्याचमनादय आक्षिप्यन्त इति तात्पर्यम् ॥ | शब्दस्यार्थे । यथाऽत्र शास्ने वचनात् खं रूपं शब्दस्य प्रत्या-- (५७३९ एकदेशिवार्तिकम् ॥ ॥) यकं तथाऽनुकार्यस्यानुकरणमित्यर्थ. ।। ॥ * ॥ छप्रकरणे अनेकपदादपि ।। * ॥ (उड्योत.) पदसमुदायरूपत्वाभावाचेति । अनेन पद- (भाप्यम् ) छप्रकरणेऽनेकपदादपीति वक्तव्यम्। समुदायस्य चेत् समासस्यैव' इति नियमामाप्तिर्शिता । पदघटित- 'लणे विशेषः' इति क पाठा। भस्य भनुकरणत्वेन न तयोरपलब्धिरिति भने स्फुटम् । २'एतनु' इति च झ. पाटः। 'न स्वनु कार्यानुकरणविपर्य इति प. इ. पाठः। पीति । पूर्वपशामिनायेण पटौप्रथमयोरुपलब्धियने । सिद्धाने तु !

·३३४ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.१आ.मतौ छः सूक्तसाम्नोः सूने दिक ॥ ..... समुदायरूपत्वाभावादिति तदर्थः । 'मस्य' इत्यस्यापि न पदत्वं, वामशब्दः प्रातिपदिकखरेणान्तोदात्तः । 'प्रकृतिवदनुकरणम्' त्यस्य शम्दस्य विभक्त्यांप्रतिपादकत्वेनासुप्त्वादिति भावः । इत्येतत्तु विरोधादन खरे नाधीयते । अनुकरणे एकस्मिन् रवंशम्दस्य 'अनेन प्रकारेण' इति नार्थः, स्त्रस्याप्रात्याऽसङ्गतत्वात् , | पदे उदात्तद्वयविरोधात् ॥ वर्णानुपूर्वीति । अनुकरकरणं तु फिन्त्वन्य इत्याद-तथाशब्दस्येति ॥ स्वं रूपं शब्दस्येति । व्युत्क्रमेणाप्युञ्चार्यमाणं सादृश्यादनुकार्यस्य प्रत्यायकं भवति । शरदः सरूपस्य' इति वतुमुचितम् । वस्तुतो भाष्ये स्वकथनं देश इति । अनुकरणस्य तु देशकालनियमाभावः ॥ तामत्याख्यानप्रकारोपलक्षणम् , अर्थे वाधादुपस्थितशम्दस्यैव ग्रहण (उद्योतः) अर्थभेदादिति । अनुकार्यस्प बासोऽर्थः, मविश्यतीति व्यर्थ सूनमिति सः । लोकेऽम्यर्थवाथै एवानुकरणत्वमिति | अनुकरणस्य तु अनुकार्यशब्दरूपमैवेत्सर्धभेदः ॥ अस्थेतीति । इत्यस्येत्यर्थः । ननु लोकेऽपि स्वरस्य नियतत्वादे (आनायब्दानां मान्यभाव्यावतरणभाष्यम् ) एव खरनियमरुधनं भाष्यसमसाममिति चेन्न । लोके एकातेरपि किं पुनरन्ये आनायशब्दाः, अन्य इमे। सत्त्वेन तदनियम इति भाष्याशयात् ॥ (माध्ये) वर्णानुपूर्वी" ओमित्याह । नियतेति । तत्पररी पारी ऋयिमिः कृता सा कापसमार- फुत एतत्? प्तिपर्यन्तं नियतेत्यर्थः॥ नियमामाय इति । अनुकरणं शृण्वतः (प्रदीपः) किं पुनरिति--अभिन्नरूपत्वादनुकार्यान- शूदस्य प्रायश्चित्ताभाव इत्यपि योध्यम् । अध्ययनवालेऽर्भपरा- करणयोरभेदं मन्यमानः पृच्छति ।। णामपि अर्थावोधात् अध्येतृणं शम्दपरत्वनमः । नाप्यनुपरणत्वं, शम्दतात्पर्यकत्वस्याभावात् । स्वरवर्णानुपूर्वीभेदाभावाच तत्त्व युद्धया (उद्योतः) नन्वर्धभेदादविषयः प्रश्नोऽनुपपन्नोऽत आह-- तद्धाः सर्वेऽत्रापीत्याहुः ॥ भभितरूपस्यादिति । एवं च भेदनियन्धनावित्वानुपपत्तिरित्यः ।। (५७४२ भानामन्दाना भेदोपपादकयार्तिकम् ॥ ५॥) (५६४३ आनाये भेदोपपादकवार्तिकम् ॥ ५॥) ॥ * ॥ आम्नायशब्दानामान्यभाव्यं स्वर ॥ * ॥ पदैकदेशसुवलोपंदर्शनाच ॥ * ॥ (भाष्यम् ) पदैकदेशः सल्वप्यासाये दृश्यते- वर्णानुपूर्वीदेशकालनियतत्त्वात् ॥ * ॥ अस्यवामीयम्। (भाप्यम्) आम्नायशब्दानामान्यभाव्यम्-अन्य- ननु चैप सुब्लोपः स्यात् । भाचः सिद्धः। सुपलोपदर्शनाय । सुपलोपः खल्वपि दृश्यते- फथम्? अस्यवामीयमिति। स्वरवर्णानुपूर्वदिशकालनियतत्वात् । (तस्मादन्ये यासायशब्दा अन्य इमे।) स्पर-सरो नियत आम्नाये-अस्यवामशब्दस्य। यदि तर्हि अन्य आम्नायशब्दा अन्य इमे, मत्वों । नोपपद्यते-अस्यवामशब्दोऽस्लैिंग्नस्तीति । वर्णानुपूर्वी-वर्णानुपूर्वी राज्यप्यासाये नियता न संशा संशिनं व्यभिचरति ॥ यस्वामशब्दस्य। देश:-देशः सत्यप्यानाये नियता, श्मशाने (प्रदीपः) पदैफदेशेति । भानाये 'अस्स पामस्स-' इति प्रयुज्यते, तदेकदेशस्यास्सवामशब्दस्यानुसरणमेकदेश एवास्थ- नाघ्येयम्, चतुप्पथे नाध्येयमिति । यामरान्दो श्यते-अस्यवामीयशन्दे प्रतिरित्यर्थः ॥ सु- फाला-कालः सत्यप्यासाये नियतः, नामावा यलोपदर्शनायेति । यदि षष्ट्या लकि फ़्ते रूपमेतद्भपती- सायामधीयीत, न चतुर्दश्यामिति ॥ त्युच्यते तदा पूर्वपदेऽपि लुपमा अनुकरणस्य तु विगत्यर्या- (प्रदीपः ) आसायशदानामिति । अन्यस्स गायो- प्रतिपादनात् गुप्त्वाभायादुगभारः ॥ मत्वों नोपपद्यत अन्यभावः । भन्समाय एपान्यभाव्यम् । मादागादिपु प्रतिपर-इति । अनुशायण गुरुनानोतदाता, न स्यनुसरणेनेति भावः ।। पाठार माथे प्यम् । अपया भन्यो भाषा-अन्यमायोऽन्य- न संशति । अनुफरणं प्रलायकत्यारांश । अनुशर्यत परय, वम भाग:-आनयमाव्यम् । अन्यरनुलमिलः । यत्र- प्रसाम्यत्यार संशि । अव्यभिचारधापत्यप्रत्याप्यापासंशिनः, •प्पनुसापांगुरपयोरमेदारन्यत्पनिययसपाप्यन्पत्यस दा. ता था गयादयः समाः सासापर्य प्रत्याययन्सोनान पप गदगदीपन्यासः ॥ साति मनुपमुपादयन्ति-गोमानिधि तथा अनुकरणसन्दाः गर ति । अनी 'दिदम्'-दलन्तोरात यम् । घाम- | अपमानमा: मेनायनानुन तति उप्रलयमिति न . पाग ::सन्तोदात्तः। भयया स्यालेतिफगनी रोपः । अनुघरमान्दयानुसायं समातिगम पहा- tformजानm:भर THदी रहारयानिदिare | ransthetit 10. दियो। समापो भो... गोशासादिप.पा.

·कन्मत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३३५ - - (उयोतः) आम्नाये पदेकदेशादर्शनादाह-आम्नाये (प्रदीपः) कामाभिधान इति । इच्छामानाभिधान इति-माप्ये आनाये पथ्यमानस्य यः पदैकदेशः स छप्रत्ययप्रकृति- इत्यर्थ ॥ भूतेऽनुकरणे दृश्यत इत्यन्वयः ॥ ननूतरभागे मुम्लोपो दृश्यत (५६४६ अनिष्टोपत्तिप्रदर्शकवार्तिकम् ॥ २॥) एवेत्यत आह-यदीति ॥ नन्वनुकरणस्यापि कुतो न मुत्व, कुतो ॥ * ॥ पाठयथै ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥ * ॥ वा न लुगत आह-अनुकरणस्य स्विति ॥ भाष्ये उत्तरयति- न संजेति ॥ सज्ञासशिनोरव्यभिचारे यथा मत्वथोपपत्तिस्तथा दर्श- (भाष्यम् ) पाठयर्थे हि सति अनिष्ट पामोति । धने कामोऽस्येति । यति-तत्र यथेति ॥ स्वजातिसमवेतमिति । अनुक्रियमाण- तचर्हि वकव्यम् ? निष्ठजातिसम्बद्धमनुकार्यमित्यर्थः ॥ (प्रदीपः)पष्टयर्थ हीति । यद्यप्यन षष्ठ्यर्थो न प्रकृत- (९१६ विधिसूत्रम् ॥ ५। २ । भा. ३०) स्तयापि कामयत इति काम इति कर्तृसाधनकामशब्दोपादाने धनस्य कामयिता देवदत्तादिर्धनकशब्देनाभिधीयत इति साम. २०७८ अध्यायानुवाकयो क् ात् षष्ठ्यर्थ एव प्रत्ययः स्यादित्यर्थ. ॥ ॥५।२।६०॥ (सिद्धान्तमाध्यम्) न वकव्यम्। (लुगधिकरणम्) कसान भवति-धने कामोऽस्येति । (५६४४ विकल्पोपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ॥) अनभिधानात् ॥ ॥*॥ अध्यायानुवाकाभ्यां वा लुक ॥॥ (प्रदीपः) अनभिधानादिति । कामशब्देनेच्छामान- (भाष्यम्) अध्यायानुवाकाभ्यां वा लुग्वक्तव्यः। मभिधीयते, न तु कामयिता । ततश्च 'तन' इत्यधिकाराद्धन- स्तम्भः, स्तम्भीयः । गर्दभाण्डः, गर्दभाण्डीयः। हिरण्याभ्या सप्तम्यन्ताभ्यामिच्छामाने प्रत्ययो भवति-धनको अनुकः, अमुकीयः॥ देवदत्तस्येति, न तु तद्वतीति भाव ॥ (प्रदीपः) अध्यायानुवाकाभ्यामिति । तादयें (उड्योतः) अनभिधानादित्यस्य-कामशम्देन फेन- एषा चतुर्थी । अध्यायानुवाकार्यों यइछस्तस्य वा लुग्वतव्यः । भिधानादित्य इत्याह -कामशब्देनेति ॥ चेन पक्षे श्रवण भवति । लुम्विधानमेव ज्ञापकम्-अध्यायानुवा- क्योरछो भवतीति । तन मतुष्प्रकरण एवास्मिन् सूने वर्तव्ये (९१८ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।१ आ. ३२) यदन छस्य लुग्विधानं तस्मात्पाक्षिको लुगनुमीयते इत्याहुः॥ २०९० शीतोष्णाभ्यां कारिणि (उड्योतः) नन्तौ प्रत्ययाओं, न त्वाभ्याम्पर. प्रत्यय इत्सत माह-वादर्य इति ॥ ननु पूर्वसूत्रे 'सूक्तसाम्नो.' इत्युक्त्या ॥५।२।७२॥ योग्छ व नारिख, स सुगत आह-लुम्विधानमेवेति ॥ (शीतोष्णशब्दयोर्मुरयाऽनिष्टापत्तिदर्शकभाष्यम्) मतुपकरण एवेति । तथा च 'मतुप् प्रत्ययस्यैवानेन लुक्सि- बेरन करण पाक्षिकत्वार्धम्, तत्र न्यासे च प्रत्ययानुमान नेति कि यः शीतं करोति स शीतकः, यो चा उष्णं' करोति स उष्णकः? किंचातः? (९.७ विधिसूत्रम् ॥ ५१२१ भा.३१) तुपारे आदित्ये च प्रामोति ॥ २०८३ धनहिरण्याकामे (प्रदीपः) किंयाशीतमिति । शीतोष्णशब्दयो सर्श. विशेषो मुख्योऽर्थ इति तत्संप्रत्ययेनैव भाव्यमिति मत्या प्रन्नः॥ ॥ ५।२।६५॥ (सिदान्तमाप्यम्) (कन्प्रत्ययाधिकरणम्) एवं तर्हि-उत्तरपदलोपोऽध द्रष्टव्यः । शीत- (५६५५ एकदेश्युपसख्यानधार्तिकम् ॥१॥) मिव शीतम् । उष्णमियोप्णम् । य माशु पर्नव्या- ॥ * ॥ धनहिरण्याकामाभिधाने ॥ * ॥ नश्चिरेण करोति स उच्यते शीतक इति । य (भाष्यम् ) धनहिरण्याकामाभिधान इति वक- | पुनराशु कर्तव्यानर्यानाश्वेव करोति स उच्यते- उष्णक इति॥ माच. ॥ ॥ व्यम् ॥ 'अनुसार, अनुपाछीया तिघ..पटा। १ पदेस इति । पदमुहारमशविरस्य परमार। परस्म एकसारदेयत १६सामाचार ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.१आ.अयःशूलदण्डा० सूत्रे । (प्रदीपः) उत्तरपदलोप इति । नात्र समासावयव भेदमध्यारूढस्येदं निपातनं, स चोभयार्थ इति न कश्चिदोषा- उत्तरपदमभिप्रेतं, समासस्यासंभवात् । कि तर्हि ? उत्तरं | वसरः ॥ खार्यामिति । यदा कतरि तस्तदा कर्मणोऽन- यत्पदं द्योतक इयशब्दः, तस्यापि गतार्थत्वावृत्तिविषयेऽप्रयोग | भिधानाद् द्वितीयायां प्राप्तायां 'यस्मादधिकम्-' इति ज्ञापका- इत्यर्थः । यथा-मन्दतायुक्तं शीतं, सति शीते कार्यकरणे पाट- पञ्चमी भवति । औपश्लेषिकाधिकरणविवक्षायां तु सप्तमी, वाभावात्तद्वन्मन्दकरणं शीतमित्युच्यते । एवमाशुकरणमुष्णम् । तत्र क्रियाविशेषणाभ्यां कर्मभ्या प्रत्ययः-शीतं कारी-शीतकः, तथा 'तदसिन्नधिकम्-' इति निर्देशः कृतः ॥ अलस इत्यर्थः । उष्णं कारी-उष्णकः, दक्षः । प्रयोगदर्शनाच (उध्योतः) अनङ्गीकृतेति । अनाश्रितार्थशब्दखरूपमात्रस्य गौणस्याप्यर्थस्येह कचिनवति ॥ निपातनमित्यर्थः॥ (उद्द्योतः) समासामावेनोत्तरपदासम्भवादाह-नात्रेति ॥ द्वितीयायामिति । 'अध्यारूढो द्रोणः खारीम्' इतिवत् । भाष्ये। समासासम्भवादिति । 'इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च' इत्यस्य | sप्यध्यारूढपदयुक्तप्रयोगे 'खारीम्'इति द्वितीयान्तपाठ इति भावः । सम्भवाचिन्त्यमिदम् ।। गतार्थत्यादिति । वृत्तौ शीतादिपदं तत्सह- कर्मणः शेपवविवक्षया षष्ठ्यन्तपाठोऽपि कचित् । पातुतोऽधिक- शपरमिति भावः ।। मन्दतायुक्त-तत्समानाधिकरण । 'मन्दकरण | शब्दार्थस्य क्रियात्वाभावात्तद्योगे द्वितीयाप्राप्तिश्चिन्त्यैव । अन्यथा शीतम्' इत्यादिना मन्दाघशीतादिपदं क्रियाविशेषणमिति सूचितं, | 'देवदत्तन शत्योऽश्वः' इत्यादौ षष्ठीवारणाय 'काईकर्मणो:-'इति सूत्रे तदाह-क्रियानिशेषणाभ्यामित्यादि ॥ गौणस्यापीति । द्रहणस्यावश्यकतया तत्सूनस्थभाष्यविरोधापत्तिः । भाष्य नूमय- 'अपि:' एवार्थे ॥ इह-शास्त्रे । 'कचित्' इत्यस्य ग्रहणमिति | विधाध्यारूढशब्दार्थे एतनिपातनमित्यर्धमात्रपरमिति स्पष्टमेव तद्वि- शेषः । सूतविशेष इत्यथैः॥ दाम् । किञ्च 'रुहिर्गत्यर्भः' इति 'यद्धितुपरम्-' इति सूत्रे भाष्यम् , न च सा क्रियाऽधिकशब्दजबोधे भासते, 'अस्य परिमाणादस परि- माणमधिकम्' इत्यादावप्रतीतेः । नाप्यन्या, तथा सति गत्यर्थ- (९१९ निपावनसूत्रम् ॥ ५।२। आ. ३३) त्वात्कतरि कर्मणि च कः' इति भाष्यासङ्गतिः। आधिक्यगुणप्रवृत्ति- २०९१ अधिकम् ॥५।२।७३ ॥ निमित्तकश्चायम् । पञ्चमी तु पाठीबाधिका शापकादेव स्वतया । (एकदेशिन आक्षेपभाप्पम् ) | सप्तमी तु उपशिष्टपदाध्याहारेण ओपलेषिकेऽधिकरण स्त्यन्त्ये ॥औप- क्षेपिकेति । एतञ्च तदसिन्'इति सूत्रे व्याख्यातम् । 'अधिका अधिफमिति किं निपात्यते? सारी द्रोगेन'इत्यत्र तृतीया प्रकृत्यादित्वात् , हेती वा, 'कृता' इतिपदा- (प्रदीपः ) किं निपात्यत इति । यद्यधिशब्दारस- | ध्याहारेण करि वा । साधनक्रियावचनात् इनिपात्यते तदा कर्तृकर्मणोऽरन्यतरस्य साधनस्याभिधानेन भाव्यम् । तत्र कर्तुरझोकरणे कर्मणोऽभिधानं (९२० विधिसूत्रम् ॥ ५।२।१ मा. ३४) म प्राप्नोति,कमाधयणे कर्तुरभिधानस्याप्रसङ्ग इति मत्वा प्रश्नः।। २०९३ पार्श्वेनान्विच्छति ॥ ५२७५ ॥ (उदयोतः) ससाधनेति-साहित्यमा विवक्षित, वेन क्रियाविशिष्टतापनवाचकादित्यर्थः ।। (एकदेशिभाप्यम्) (समाधानमाष्यम्) किं यः पायनान्विच्छति स पार्श्वका? अभ्यारूढस्योचरपदलोपः फंथ्य प्रत्ययः । अध्या- किंचातः? रूढम्-अधिकम्-इति। राजपुरुपे प्रामोति ॥ भवेत्सिद्धम्-अध्यारूढो द्रोणःसार्याम् , अधिको (प्रदीपः) राजपुरप इति । स हि राजपाधिये. द्रोणः सार्यामिति । गाथमिच्छतीति भावः ॥ ऋजुनेति । यया पार्थ विर्यगवस्था- इदं तु न सिध्यति-अध्यारूढा द्रोणेन सारी, नादजु, तथाऽन्योऽप्यनुपायः पार्थमित्यर्पः ।। अधिका द्रोणेन सारीति । गत्यर्यानां हि कः कर्तरि (उद्योतः) भाम्ये 'राजपुरुपे' इति पाठः । 'राजपुरुषेऽ. विधीयते । पिपरिपाठे 'अपिः एवार्थः॥ गत्यांनां ये का फर्मण्यपि निधीयते ॥ (सिद्धान्तमाध्यम्) (प्रदीपः) अध्यारुदस्थेति । लौफिर प्रयोगे अधिर एवं तदि उत्तरपदलोपोऽन इष्टव्यः । पायमिय रान्त विषमभेदेन फम्मंगोरनभिधानदर्शनादनहस्तिनापन- पायम् । य फजुनोपायेनान्येष्टव्यानर्थाननृजुनोपा. खिमिति य एमाग PAPARATI येनान्यिच्छति स उच्यते-पार्यकति ॥

·कनोऽधिकरणम् - याञ्चमिकाः। ३३७ .. (९२१ विधिसूत्रम् ॥ ५।२११ मा. ३५) (५७३७ लुग्ग्रहणाक्षेपवार्तिकम् ॥ १॥) २०९४ अयःशुलदण्डाजिनाभ्यां ॥* ॥तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वावचना- नर्थक्यं विभापाप्रकरणात् ।।।। ठठौ ॥ ५। २।७६ ॥ (भाष्यम् ) तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वावचनम- (उठनोरधिकरणम्) नर्थकम् । (आक्षेपमाप्यम्) किं कारणम् ? किं योऽयाशूलेनान्विच्छति स आयाशूलिकः? विभापाप्रकरणात् । प्रकृता महाविभापा, तयै- तत्सिद्धम् ॥ किं चातः? शिवभागयते प्राप्नोति । (प्रदीपः) तापतिथमिति । महाविभाषाऽधिका- रादिकल्पेन प्रत्ययोत्पादनापद्वयस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । यदा (प्रदीपः) शिवभागवत इति । भगवान् भक्तिरस्य | तु पूरणप्रत्ययस्य वा लग्विधीयते-पञ्चकं ग्रहणं, पञ्चमकं ग्रहण- भागवतः । शिवस्य भागवत इति षष्ठीसमासः 1 अवयवसंस्पर्श | मिति, तदा लुग्वाग्रहणं च कर्तव्यमेव । अन्यथा रूपद्वयं कयं द्वारेण समुदायार्थविशेषणाच्छिवो भगवान्भक्तिर्यस्य स प्रतीयते ॥ | सिद्धयेत् ? (उद्द्योतः) शिवभागवते एतद्भाष्यमामाण्यादेव गमकत्वा- (उद्द्योतः) यदा रिवति । अत एव 'पठेन गृहाति पदकः' दृत्तिः, अन्यथा मगवत्पदार्थस्य शिवरूपविशेष्यसापेक्षत्वेनासाम- / इति भाष्य सङ्गच्छते । एवञ्चैद वातिक प्रौल्यैवेति भावः । दृित्तिनं स्यात् ॥ ननु शिवस्य भगवता सामध्येऽपि भागववेनासा: 'पञ्चकम्' इत्यस्य च ग्रहणकरण पञ्चम रूपमित्यर्थः । मारकर्थ समासोऽत आह-अवयवेति ॥ मतिः-सेव्यः । (५७४८ उपसंस्थानवार्विकम् ॥ २॥) कर्मणि किन् ॥ शिवभागवताः-कापालिकाः । ते हि शूल-! ॥* तावतिथेन गृह्णातीति लुक् च ॥४॥ हस्ताः प्रायेण मिक्षा चरन्ति । (माप्यम्) तावतिथेन गृलातीत्युपसंरयानं क. (समाधानभाष्यम्) तव्यं लुक् च यकव्यः । पठेन गृह्माति पटकः ॥ एवं तर्हि उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । अयः शूल- (प्रदीपः) तापतिथेनेति । खार्थे प्रत्ययो विधीयमानो मिव-अय:शूलं । यो मृदुनोपायेनान्वेष्टव्यानर्थान् | ग्रहीतरि न प्राप्नोतीति वचनम् । लुक्च पूरणप्रत्ययस्यैव, न तु रमसेनान्विच्छति स उच्यते-मावशूलिका। (प्रदीपः) एवं तहाँति । यथा-अयःशूलं वीक्ष्णम् , (९२३ विधिसूमम् ॥ ५।२।१ मा. ३७) एव अन्योऽपि तीक्ष्ण उपायोऽयःशूलमुपचारादुच्यते ॥ २०९७ शृसलमस्य वन्धनं करभे (उद्योतः) तीक्ष्ण उपाय इति । भाष्ये रमसपदेनाप्ययमेव॥ ॥५।२। ७९ ॥ (५७५९ निर्देशापवार्विकम् ॥ ॥) (९२२ विधिसूत्रम् ॥ ५॥२१ . ३६) ॥ * ॥ शकलमस्य यन्धनं करभ २०९५ तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा इत्यनिर्देशः॥॥ ॥५।२। ७७ ॥ (भाष्यम्) 'शुसलमस्य पन्धन करमे इत्य- निर्देशः। अगमको निर्देशोऽनिर्देशः । न हि तस्य (फनोऽधिकरणम्) शुझुलं यन्धनम् , हलवत्याऽसौ रज्या यध्यते । (प्रदीपः) तावतिथमिति-पूरणमलयान्तनिदेशः । गृह्य (प्रदीपः)लमिति । सम्यते-असतप्रीमियतेने वेऽनेनेति प्रहणम् । तत्रायमर्थः पूरणप्रत्ययान्ताद् प्रहणो- नेति-वन्धनमुच्यते । रजोपासतनीकरण करण, न तु पाधिकार साथै कन् भवति, तस्स च फनो वा लग् भवति-भालस्पेठि भायः । काष्टमयं पारा पाइ यत् स्यविषयवे पथमं प्रशं परममिति । एतस्त्राधियेग वार्तिकारम्भः ॥ सत्यालमुच्यते । बाल उदः-फरमः॥ (उदयौतः) सावरियर स्प्रे निशार 'पदकः' इत्युदाहरणं (उयोतः) ननु संयोगविररूपस पपनस पी रुपमत मार-परणेति । भनेनेतीति । अनु जरखे सामा- करमोत्यस मार-अम्बवप्रीक्रियत इति पशियो- नापिरम्पेन निदेश: ॥ रवादिना इम्पटे लक्षः। 'मटा'चकचिका ४३ पा.. कनः ॥ Meemeone- . .

·३३८ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा.आ.श्रोत्रियंश्छन्दो० सूत्रे . . (५७५० समाधानवार्तिकम् ॥ २ ॥) (५७५२ सूत्रार्थोपोदलकवार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ सिद्धं तु तद्वन्निर्देशाल्लुक् च ॥* ॥ ॥ * ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीत इति (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । वाक्याथै पदवचनम् ॥ * ॥ कथम्? तद्वन्निर्देशः कर्तव्यः, लुक् च वक्तव्या-शृङ्खल. (भाप्यम्) छन्दोऽधीत इत्यस्य वाक्यस्यार्थे चद्धन्धनमिति। 'श्रोनियन्' इत्येतत्पदं निपात्यते ॥ स तर्हि तद्वनिर्देशः कर्तव्यः । (प्रदीपः) वाफ्यार्थ इति । वाक्यार्थस्य सम्बन्ध- न कर्तव्यः। रूपस्य क्रियारूपस्य चाऽसत्त्वभूतत्वात् श्रोत्रियशब्दस्य च सत्त्व- इह यनान्तरेण यस्य प्रवृत्तिर्भवति तत्तस्य निमि- भूतार्थाभिधायित्वात् वाक्यार्थग्रहणेन तदाश्रयः छन्दोऽध्यायी' त्तत्वाय कल्पते। नचान्तरेणवलंबन्धनं प्रवर्तते। अथवा साहचर्यात्ताच्छन्द्यं भविष्यति-शृङ्खल- उपचारादमिहितः । तत्राविद्यमानप्रकृतिप्रत्ययविभागः श्रोत्रिय- सहचरितं वन्धनं शृङ्खलं वन्धनमिति ॥ शब्दो निपासवे । नकारः खरार्थः । तेनायुदात्तत्वं निलरण- (प्रदीपः) इहेति । यद्यपि रजोः करणत्वं तथापि शृङ्स- सामर्थ्यात् व्यपवर्गाभावेऽपि भवति ॥ लस्य करणत्वमस्त्येव, तदन्तरेण वन्धनस्याभावात् ।। अथ (उद्द्योतः) ननु वाक्याथें धूचावसत्त्वभूतार्थत्वादव्ययत्वा- वेति । रज्जुः शृङ्खलशब्देन तत्साहचर्यादुच्यत इत्यर्थः । पचिरत आह-वाक्यार्थस्येति ॥ ननु सम्बन्धस्स न वाक्यावं, (उद्द्योतः) भाष्ये- नान्तरेणेति । यं विना यस्य | वाक्याथें' इत्यस्य 'तजन्यवोधविशेष्ये' इत्यांदत आह-क्रिया- प्रवृत्तिनेंत्यर्थः॥ रूपस्य चेति ॥ व्यपवर्गाभावेऽपीति । 'निति परे इत्यर्थः इत्य- मिमानः। वस्तुतस्तु 'निदन्ते पदे' इत्यादपदेशिवद्भावेनेदं सिद्धम् ।। (९२४ विधिसूत्रम् ॥५।२।१ आ. ३०) २१०० तदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायाम् (५७५३ प्रकारान्तरवर्णनवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ छन्दसो वा श्रोत्रभावः, तदधीत, ॥५।२।८२॥ इति घंश्च ॥ * ॥ (५७५१ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥11) ॥ॐ॥ प्राये संज्ञायां वटकेभ्य इनिः॥*॥ (भाष्यम्) छन्दसो वा श्रोत्रभावो निपात्यते, (भाप्यम् ) प्राये संज्ञायां चटकेभ्य इनिर्वतव्यः। 'तद्धीते' इत्पस्मिन्नर्थे घंच प्रत्ययः छन्दोऽधीते- वटाकिनी पौर्णमासी ॥ श्रोत्रियः॥ (प्रदीपः) वटकेभ्य इनिरिति । कनि प्राप्त वचनम् । (प्रदीपः) छन्दसो वेति । तस्मिन् पक्षे 'घना'अणो बाध- मत्वर्थीयस्त्विनिः 'सप्तम्या च न तो स्मृती' इति नास्ति । प्रसङ्गात् छान्दसशब्दो न सिध्यतीति 'ताववियं ग्रहणम्-' इत्यतो वाग्रहणमनुवय॑म् । अथ वा विशेषतः-छन्दोऽध्यायिनि (९२५ विधिसूत्रम् ॥ ५ । २। १ मा. ३९) तदर्थानुष्ठायिनि श्रोनियशब्दस्य निपातनादध्येतृमाने छान्दस- २१०२ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते शब्दस्य नास्ति बाधः॥ (उयोतः) विशेपे छन्दोऽध्यायिनीति । छन्दोऽध्या- यिख-तदर्थानुष्ठायित्वरूपविशेषवतीत्यर्थः । "विशेषतः' इति पाठे (घप्रत्ययनिपातनाधिकरणम्) 'निपातनात' इत्यनेनान्वयः । विशेषमेव दर्शयनि-छन्दोऽध्या- (वार्तिकावतरणभाष्यम्) मिनीत्यादिना ॥ फि निपात्यते? , 'क्रियारूपस्य वाऽसत्व' इति घ.घ. पाटा. वाक्यार्थ इति भावः । ननरहित पाटल नैवं सामञ्जस्येन संगछते। २ 'भूतार्यकरयात्' इति स घ. इ. पाठा । निति परे इति । नियादिनित्यम् 1111९1 इति सूत्रे निति पर ननु सम्भवेति । 'सम्बन्धस्य पाक्यार्थ' इति ननरहित इत्यर्यकरणमभिमान इति भावः । 'मीहीभृहुमदजन- इति सूत्र पूर्व- पाटोऽपि ख. ग. प. पुस्तकेपु हरपते, तथापि प्रामाणिके अशुद्धिरहित व.पुस्तके | प्रहणात्मवियः सप्तम्यवदन्तसक्षम्य इति झापनानिति पर इसेवमयों म मम्माहिसपाठदर्शनासोऽनुएता । सम्बघस्य वाक्यार्थव नासीत्या हेतु | भवति । मोद-पाक्या इत्यादि । भाग्यस्य वाक्या' इतिपदस्य वाक्यजन्यबोध ५ विदोषत इति । द्योतदर्शनात् विशेपे एन्दो' इति पाटोऽनुमी. विशेष लाभकरणास वाक्या सम्बन्ध किन्तु वावयनन्यमुस्थविशेष्य ल भते । असदमापुस विशेषतः इत्यस्यैव दर्शनाचा स्थापितः ।

·निपातनाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। (५२६ विधिसूनम् ॥ ५।२१ १ आ. ४०) (उयोतः) एवंन्यपदिश्यमान इति । 'संशायते इत्यर्थ- २१०३ श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ वसंज्ञाशब्देन साक्षाष्ट्रवेन व्यवहियमाणोऽयोऽभिधीयत इत्यर्थः । एवंव्यवहियमाणेऽथें इनिप्रत्यय इत्यर्थः ॥ अनयेति । शब्दव्य- ॥ ५।२।८५॥ चयेत्यर्थः। तदाह-शब्द एवेति ॥ संज्ञायां विपये इति । (इनिठनोरधिकरणम्) तदर्धप्रतिपादकशब्दविपये इत्यर्थः । (५७५४ एकदेशिन उपसंरयानवार्तिकम् ॥१॥) इति श्रीशिवमट्टसुतसवीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यदीपो. ॥*॥ इनिठनोः समानकालग्रहणम् ॥४॥ झ्योते पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादे प्रथममाह्निकम् ॥ (भाष्यम्) इनिठनोः समानकालग्रहणं कर्त- व्यम् । अद्य भुक्ते श्वः श्राद्धिक इति मा भूत् ॥ (९२८ निपातनसूत्रम् ॥ ५। २। आ. १२) (प्रदीपः) समानकालग्नहणमिति । भुजिना समाने २११० क्षेत्रियच्यरक्षेत्रे चिकित्स्यः काले प्रत्ययप्रयोगो यथा स्यात् । यस्मिन् काले भुजिक्रिया- ऽऽहितवृप्तिलक्षणविशेषानुवृत्तिस्वस्मिन्नेव श्राद्धिधाद्धिकशब्दयो- ॥५।२।९२॥ रुचारणम् , न तु कालान्तरे । स च समानः कालो लोकप्रति- ख्यनुसारेणाद्यतन एव द्रष्टव्यः । वेन यदा द्वितीयेऽहनि कस्य- (निपातनाधिकरणम्) चिदनमपरिणतं तदा प्रत्ययाभावः ॥ (वार्तिकावतरणभाष्यम्) (उड्योतः) द्वयोः प्रत्यययोः समानकालत्वासम्भवादाह-- कि निपात्यते? मुजिनेति ॥ नन्वेवं भोजनोत्तर तहिनेऽपि प्रयोगों न स्यादित्यत (५७५६ सूत्रार्थज्ञापकवार्तिकम् ॥ १॥) थाह-यसिनिति । 'लोकप्रसिध्यनुसारेण' इति पाठः ॥ ॥ * ॥ क्षेत्रियः श्रोत्रियवत् ॥ * ॥ (५७५५ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ (माध्यम् ) क्षेत्रियः श्रोत्रियवन्निपात्यते । पर- क्षेत्र चिकित्स्य इत्येतस्य वाक्यस्यार्थे 'क्षेत्रियच्' (भाप्यम् ) किमुकम् ? इत्येतत्पदं निपात्यते ॥ अनभिधानादिति ॥ (प्रदीपः) परक्षेने-जन्मान्तरशरीरे चिकित्स्यो व्याधि- (९२७ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।१ मा. ४.) रसाध्यत्वात् क्षेत्रियः। तथा परक्षेने-धान्याय क्षेने यानि तृणानि जातानि विनादयानि तानि क्षेत्रियाणि । तथा परदारे २१०९ साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम् निग्राह्यः-क्षेत्रियः। तथा परशरीरेषु सक्रमय्य यद्विपं चिकि- ॥५।२।९१॥ त्स्यते सत्-क्षेत्रियम् ॥ (सूत्रार्थनिश्चायकभाष्यम्) इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकृते माध्यप्रदीपे पञ्चम- संज्ञायामिति किमर्थम्? स्याघ्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ।। त्रिभिः साक्षाद् द्रष्टव्यं भवति-यश्च ददाति, यसै । (५७५७ प्रकारान्तरेण सूत्रार्थज्ञापकदार्तिकम् ॥ २॥) च दीयते, यश्चोपद्रष्टा, तत्र सर्वत्र प्रत्ययः प्रामोति। ॥ * ॥ परक्षेत्राद्वा तत्र चिकित्स्य संशाग्रहणसामर्थ्यानिकान्तेवासिनोन भवति॥ इति परलोपो घंच ॥ * ॥ (प्रदीपः) संज्ञायत इवि संशा-इति-अर्थ एवंव्यपदिश्य- मानोऽभिधीयते। अथ या संज्ञायतेऽनयेति-संज्ञा । निपात. (भाप्यम् ) परक्षेत्राद्वा तत्र चिकित्स्य इत्येतस्मि. नात् स्युइभावः । ततः शब्द एव संशाशब्देनोच्यते । संज्ञायां भर्ये परलोपो निपात्यते धंच प्रत्ययः । परोने विषये कार्य भवतीत्यर्थः । लक्ष्यानुसारिप्रतिपत्रपेक्षया प्रश्ना-- चिकित्स्या-क्षेत्रियः॥ संज्ञामहर्ण किमर्थमिति ॥ लक्षणानुसारिप्रतिपत्रपेक्षया इति श्रीमद्भगवत्पतसलिविरचिते व्याकरण- तूत्तरम्-त्रिमिरिति ॥ अन्तेवासियन्देन शिष्यसाधा- महाभाप्ये पञ्चमस्याध्यायस्य द्वितीये स्पारतव्यादधमर्ण उच्यते ॥ पादे प्रथममादिकम् ॥ . ''ति..पा.

·३४० उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.२पा.२आ. तदस्यास्त्यसिन्निति० सूत्रे (९२९ विधिसूत्रम् ।। ५ । २१२ आ. ४३) तथा च देवदत्ते गाव इत्यपि भवितव्यम् । कारकप्रकरणे हि गौणमुख्यन्यायस्यानाश्रयणाद् गौणस्याधारस्थाप्यधिकरणसंज्ञया २११२ तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप भाव्यम् । यथा 'गङ्गायां घोषः' कूपे गर्गकुलम्' इति । ततथ ॥ ५।२।९४॥ सप्तम्युपादानेऽपि 'गोमान् देवदत्तः' इति सिंध्यत्येव । नैत- दस्ति । सप्तमीमात्र निर्देशे मुख्य एवाधिकरणे मत्वर्थीयाः (मतुप्पत्ययाधिकरणम्) स्युः-'वृक्षवान् पर्वतः' इत्यादौ, न तु गौणे-'गोमान् देवदत्तः' (पदकृत्यभाप्यम्) इत्यादौ । कारकप्रकरणे हि गौणमुख्यन्यायानाश्रयणम् । अयं किमर्थमिमावर्थावुभौ निर्दिश्येते-अस्य अस्ति- तु प्रत्ययविधिरिति स्यात् न्यायाश्रयणमिति पष्ठीनिर्देशोऽपि निति, न यद्यस्य भवति तस्मिन्नपि तद् भवति, यच कृतः॥ यस्मिन् भवति तत्तस्यापि भवति? (उयोतः) नन्वाधारत्वसम्बन्धित्वयोर्भेदात्प्रश्नानुपपत्तेराह-- तयोरावश्यकः समावेशः । भवन्ति हि देवदासायनिति । वृक्षे शासर वृक्षस्य शाखा इन्युभयदर्शनादिति तस्य गावः, न च तास्तस्मिन्नाधृता भवन्ति । भव• भावः ॥ तत्पूर्वक सम्बन्धित्वं चेति । सम्बन्धित्वं–सम्बन्धः, न्ति च पर्वते वृक्षा न च ते तस्य भवन्ति । तस्मात् अवयवारयविभावरूपमिति भावः । वोपविषयधर्मभेदसत्येन 'अस्यास्सिन्' ग्रहणम् ॥ 'मत्वा' प्रत्युक्तम् ॥ दयोरयोविशेष्यत्वानपुसकैकवचननिर्देशानु- (प्रदीपः) 'शाखावान् वृक्षः' इत्यादी वृक्षादेराधारभावो. | पपत्राह-एतचेति ॥ नमो निषेधार्थत्वेऽसङ्गतेराह-नन्द ऽप्यस्ति, तत्पूर्वकं संबन्धित्वं च-इत्यन्यतरोपादानेनेष्टविषये | इति ॥ भवत्येवेति । तस्मिन्नपि तद्भवत्येवेत्यर्थः ।। सिद्धिं मत्वा पृच्छति-किमर्थमिति । कस्मा इदं-किमर्थम् । भावप्रत्ययान्तस्य नपुंसकत्वदर्शनादन्वयासम्भवाचाह-अय. वोऽर्थोऽस्येति वा-किमर्थम् । एतच निर्देशक्रियाविशेषणं, न | श्यम्भाव इत्यादि । अवश्यं यद्भवति तस्य भावस्तद्वोधकशम्दः, स तु निर्दिश्यमान विशेषणमिति नपुंसकैकवचननिर्देशः ॥ न चावश्यशब्द एव, सोऽर्थद्वारा यत्रास्तीत्यावश्यकः । एवं च,- यद्यस्येति । नैशन्दः काका प्रयुक्तः 'भवत्येव' इति विधि | 'आवश्यक' इत्यस्य-अवश्य समावेश इत्यर्थः ॥ वृक्षशासयोस्तत्स- गमयति । मावेशदर्शनादाह-इहेत्यादि । यदेति-यत इत्यर्थे ॥ तदेति नैतयोरावश्यक इति । अवश्यं भाव मावश्यकम् । च-तत इत्यर्थे । कर्तृत्वपूर्षक इति । कर्मत्वस्याऽप्युपलक्षणम् ॥ मनोज्ञादेराकृतिगणत्वात् 'ओरावश्यके' इति निपातनाद्वा चुम् | सम्बन्धनिमित्तेति । सम्बन्धनिमित्ते-सम्बन्धनिरूपके सम्बन्धिवे. प्रत्ययः । 'अव्ययाना भमाने' इति टिलोपः । आवश्यकम | नाविवक्षितम्, किन्त्वधिकरणत्वेन विवक्षितमित्यर्थः ॥ स्मिनस्तीत्यावश्यकः, अर्शआदेराकृतिगणत्वादच्प्रत्ययः । इह तत्त्वैनाऽविवक्षा च सम्बन्धासम्मवादेवेत्साहन अनेति । यदा संवन्धः सर्वकारकपूर्वः, नाधारपूर्वक एव; यथा कारकाणा शेषत्वविवक्षा हि तत्पूर्वकसम्बन्धसत्वे, न च प्रकते 'देवदत्तस्स गाव' इति कयाविग्रहादिक्रियाविपये कर्तृत्वपूर्वकः | कश्चित्तादृशः सम्बन्धोऽस्तीति भावः ॥ तदेवोपपादयति-वृक्ष. स्वखामिसवन्धः, तदा सप्तभ्युपादाने कारसान्तरपूर्वसंबन्धा रिति ॥ आनन्तर्यादिसम्बन्धेति । अनन्तरादिसमनिम्याहार प्रहणादस्येति पयर्योऽप्युपपादनीयः । तथा पष्ट्यर्थमाननिर्देशे | विना तेषां पष्ठयाधर्षत्वाभावः, तरसमभिन्याहारे तु सापेक्षत्वान्म- यनाधिकरणं शेषसयन्धनिमित्तसबन्धित्वेनाविवक्षितम्-'यक्षा | त्वीयो नेति भावः ॥ कारकमकरणे इति । 'साधकतमम्' इति अस्मिन् पर्वते सन्तीति' तम प्रत्ययो न स्यात् । न धन | तमग्रहणादिति भावः ॥ अयन्त्यिति । न चेह गोगमदणे शाप. क्रियाकारकपूर्वः शेपसंयन्धो दृश्यते । वृक्षः पर्वतस्यानार- | कमस्तीति भावः। अन्ये तु-एवं हि घोपवती गङ्गा' 'काकवद्गृहम्' म्भात् नायययावयविभावः, आनन्तर्यादिसवन्धसमवेऽपि तत्र | इत्याधनापतिः, म्यापकाधारस्यैव मुख्याधिकरणत्वमिति 'स्वरितेन-' मत्वायर्न भाव्यम् , तस्मादुमयोपादानम् । ननु किमुच्यते-न | 'साधस्तमम्-' इत्यादी भाष्ये स्पष्टमुक्तः । तस्मादधिमलादते पश्चाला च तास्वस्मिनाता भवन्तीति ? यावता 'यस्य चेश्वरवचनम्' | इत्यादौ 'आधृताः' इत्यध्याहारेण बोसमाभारत्वम् , तच्च यत्र तथा इत्येतत्प्रत्याख्यानायाधिग्रह्मदते पयाला इति सप्तमीसिद्धार्थ बुद्धिरस्ति तनाऽस्तु, सा चाधिशम्दयोग एव, नान्यत्रेति भाष्या- माप्यकारेणामिहितम्-'परिग्रहीतव्यं परिग्रहीनधीनम्' इत्यादि। अयः ॥ माध्ये-भवन्ति च पर्यते इति । न च तेऽपि तस्य 'तबार 'भयास्मिन् पदणम्' लस६ पुस न पारा पपविभावरूपमिति । शालाशन पुष इस्पादो। मिदिरमामरिसेपणमिति नदिश्वगानी पी मया तो। ५ बोपरिपपपर्मभेदारपेनेति । सपा मधि मस्य, ससा माथि म त जगतापचनपुगिनिदेशमा भसिमियागराप शेयस्य षस्व प्रती एपिपये सिमिषा' परिणमितिमेदितिन रम्पत्र रति मा th प्रदीप मरवातदोपरमगुपपादयति-धर्धावपोखer , .तिमाये गमो विधारले 'किमर्थम् प्रमो- मति सिनियर अधिकरणस्याबधिरपोपविर पर्गमेदस्य awrt ग्वार, मारामानि । 'मरा'कमिति गावा। सियान ननिसिसिनियमाह-अश्या ·मतुष्पत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ३४१ भानन्, संयोगवन्तो भवन्तीति वाच्य, संयोगसम्बन्धन सम्बन्धिनि मतुपः | 'राजपुरुषः' इत्यादौ च सम्वन्धप्रतिपादनेऽस्राक्षेपाभावादन. पष्टयाश्चानङ्गीकारात् । न हि कथञ्चित्संयुक्तयोटयोः 'घटवान् | कान्तिकमेतत् ॥ पट' इति 'घटस्य घटः' इति वा भवति । संयोगविशेष एव च (उड्योतः) ननु वर्तमानाशनन्तप्रकृतिकमत्तापदार्थों न भवति, तत्र च आधाराधेयमाव एव इत्याहुः ॥ भूतमविष्यतोरिति कथं पदार्थस्ता न व्यभिचरतीत्यत आह-याव- (अस्तिग्रहणाक्षेपमाप्यम्) दिति ॥ सम्बभ्यत इति । 'बहिःसत्त्वासत्त्वादिप्रतिपादताय' अथास्तिग्रहणं किमर्थम् ? इति शेषः । (प्रदीपः) अथास्तिग्रहणमिति । संभवे व्यभिचारे नन्वसन्तासन शशविषाणादिः सा व्यमिचरवीत्यत आई- च विशेषणविशेष्यभावो भवति, यथा नीलोत्पलमिति । सत्ता | अत्यन्तेति ।। उपचारतेति । वाथमत्ताया एव मुख्यन्वादियं गौंणी- तु पदार्थो न व्यभिचरति, तामन्तरेण पदोच्चारणासंभवात् | त्यर्थः, तयैव सर्वव्यवहारात् ॥ शब्दप्रयोगाध्यत्वात्-तत्प्रयोग- तस्या एव सर्वशब्दप्रत्तो कारणत्वादिति प्रश्नः ॥ निमित्तला ॥ ननु तसा न शब्दजवोधविषयत्व, तद्विशिष्टस्य नयनाथसम्भवादत आह- -सैय विति बहिःसत्तासत्ते तु (उद्द्योतः) अखि' इति प्रकृत्यर्थविशेषणम्, तत्र प्रश्नाशय- माइ-सम्भवे इति ॥ तामन्तरेण-बुद्धौ पदासत्तामन्तरेणार्थ- | तत्समानाधिकरणतया, असत्वे तु केवलायास्तस्या एव बहीरूपत्वेन बोधाय पदोचारणासम्भवादित्यर्थः ॥ तस्या एव-बुद्धिसत्ताया अत एव घटान्यादपि गेहाटमानयेत्युक्के आनयने प्रवर्वते, पश्चात्तदभावनिर्णये वक्तृशानस्य भ्रमत्व कल्पयतीति भावः। एव ॥ प्रवृत्ती-प्रयोगे ॥ अन्त.करणस्य रागादिदोपवशेन तस्या एव तत्त्वेन मानमिति तात्प- (अस्तिग्रहणप्रयोजनभाष्यम्) सत्तायामर्थे प्रत्ययो यथा स्यात् ॥ र्यम् । वामसत्ताया एव प्रयोगनियामक दोपमाहू-यदि स्विति ॥ सतो जन्मविरोधादिति । 'सूक्ष्मरूपेण स्थितस्यैव स्थूलरूपापचि- (प्रदीपः) सत्तायामथै प्रत्ययो यथा स्यादिति । जन्म' इति मतेऽपि अङ्करशम्दोपात्तत्यूलरूपावच्छिन्नस्यासत एवं सत्तायां वर्तमानात्सत्तोपाधिकाभिधायिनः प्रत्ययो यथा जन्मेति मावः ॥ उपचारसत्तायां विति । उपचारसत्तासाः स्यादित्यर्थः। शब्दप्रयोगनिमित्तत्वाश्रयणे वित्यर्थः ।। नन्वेवं पुद्धिसचायाः सर्नत्र (उद्योतः) ननु 'न सत्ता प्रकृत्यर्थः' इति 'सत्ताया वर्तमा- भाने 'अस्ति' इत्यादिप्रयोगो न स्यादत आह-युद्धीति । तया च नात्' इत्यसङ्गतमतस्तदर्थमाह-सत्तोपाधिकेति । वृत्तौ प्रकृतस्तद्- | वाह्मसचाऽमावस्य जननस्य चाविरोधादिति भावः ॥ नोपपत्र थान्तर्भावेण दृत्तिरिति मावः ॥ इति । अस्ति ना सम्प्रति सचाया एव प्रवीवेरिति भावः ॥ दोपान्त- (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) रमप्याह-राजपुरुष इत्यादौ चेति ॥ आक्षेपाभावादिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । न सत्तां पदार्थो व्यभिः | 'राजपदाथै' इति शेषः ॥ (प्रयोजनभाष्यम्) (प्रदीपः)न सत्तां पदार्थो व्यभिचरतीति । यावत् इदं तर्हि प्रयोजनम्-संप्रति सचायां यथा पुळ्या पदार्थो न विषयीकृतस्त्रायपदस्य प्रयोगाभावः। तस्मा- स्यात्, भूतभविष्यत्सत्तायां मा भूत् । गायोऽस्या दुद्धिसत्तासमाविष्टोऽर्थो विधिनिषेधजननादिमि. सबध्यते-वृक्षो- सन्' 'गायोऽस्य भवितारः' इति ॥ खि वृक्षो नास्ति वृक्षो जायत इति । असन्तासतोऽपि बहिः (प्रदीपः) सम्प्रति सत्तायामिति । वर्तमानसत्तायां शशविषाणादीनान बुद्ध्या विषयीत्य शशविषाणादिप्रयोग , यायायां सत्तायामित्यर्थः ॥ भूतभविप्यत्सत्तायामिति । तस्माद्वैख्यारूटोपचरिता सत्ता शब्दप्रयोगाश्रयत्वादव्यभिचारे- J भूतभविष्यतोर्या सत्ता अदीतानागतवस्तुपरामर्शियुद्धितत्वों बर्थः । सैव तु युद्धिसत्ता प्रयोक्तप्रतिपत्तॄणा यहीरूपतयाऽवभा- क्षितोपचारतरूपा तस्या मा भूदित्यर्थः । या तु मुख्या सत्ता सते । यदि तु पक्षादीना वाघमत्तासमाविष्टं वस्तु वाच्यं स्यात्तदा सा भूतभविष्यत्सत्तेनि व्यपदेष्टुं न शस्यते । 'सत्' इत्यम्य लह- 'वृक्षः' इत्यतः सत्ताऽवगमादस्तीलस्य गतार्थत्वात् प्रयोगो | न्तस्य वर्तमानकालविषयत्वाद् 'भूतभविष्यतो. सत्ता' इति सम्प न स्यात् । नास्तोलस्य च सत्ताविरोधात्प्रयोगाप्रसनः । 'अधुरो धायोगात् । नापि 'भूता सप्ता' 'भविष्यन्ती सत्ता' इति सामा' जायते इति च प्रयोगो न स्यात्, सतो जन्मविरोधात् । | नाधिकरण्यैन सम्बन्धोपपत्तिः । अयाश्रयस्य भूतमविप्यन्यात उपचारसत्ताया खेते दोपा नायतरन्ति, युद्धिसत्तासमाविष्टस्य | 'भूता सत्ता' 'भविष्यन्ती सत्ता इत्युच्च तथाप्यसो यतमाना बहिःसत्त्वासत्त्वजननप्रतिपादनायाति नास्ति जायत इति | न भवतीति तत्र प्रत्ययाभाषः । तेन 'गावोऽस्यासन्' 'गावोऽस्स प्रयोगयोगात् । अन्ये तु धर्णयन्ति-यत्र क्रियापदं न भूयते । भवितारः' इत्यनाथै गोमानिति प्रयोगो न भवति । तत्राविर्भपन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यनीति गम्यत (उदयोतः) मनु बुद्धिमता सवा पदवहारपाठे मनात. इत्येतदाधयोन 'न सतत पदार्थो व्यभिचरति इत्युपम् । तेषां | सोला आह-यामापामिनि । मुस्पायमियः ॥ पस्न- 'सम्प्रति सत्तायां पपा स्वाद' इति परिहारप्रन्यो नोपपतः। परामा-परमादरम् ॥ बुद्धिवारम्- सरमन् । दु. चरति ॥ .इति । पुस्तामा उपसिना परिसस्वादिनियम.पा.

·३४२ 'उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा.२आ. तदस्यास्त्यसिन्निति०सूने . - भाव: ॥ रमेक्षिता--तद्वृत्तिविपयीकता ॥ ननु मुख्यायामेव वर्तमानायां यथा व्युत्परीणाम् , अभिमनायत इत्यादौ च प्रत्ययार्थभवनविशेषा- स्थाव, भूतभविष्यन्यां मा भूदित्येव भाष्य कुतो न व्याख्यायतेऽत वगमाय सुदुरभीनामिति भावः । एवमिहापीति । प्रक- आह-या विति ॥ सम्बन्धायोगादिति । सत्तावर्तमान- अर्थसत्ताकालविशेषावधारणाय वाक्यवत् बहुवचनान्तस्यास्तेः कालत्वस्याश्रयगतभूतत्वादिना विरोधात् । सत्तावतमानत्वस्या- | प्रयोगप्रसङ्गः॥ श्रयवर्तमानत्वनियतत्वात् । सामानाधिकरण्येनापि न सम्बन्धः, का तहीति । गोमतो वर्तमानत्वादासीद्धवितेति प्रयोगा- खपतपर्वमानायक स्वरतभूतवादिना विरोधादिति भावः । अय | नुपात्तिरिति मत्वा प्रश्नः ॥ एपैपेति । या एपा शिष्टैः कर्मधारय समर्धयते--अथाश्रयस्येति । सत्ताशब्दश्च केवलरूढ | प्रयुक्ता सैषैव वाचोयुक्तिः, यथाऽस्माभिर्व्याख्यायते न त्वन्यथे- एव, न तु वर्तमानकालावच्छिन्नसत्ताप्रतिपादक एवेति भावः ॥ | त्यर्थः ॥ नैपेति । साक्षादित्यर्थः ॥ गोमत्सत्तेति । अतीताना- तथाप्यसाविति । तथापि न दोषो यतोऽसावित्यन्वयः । 'सम्प्रति- गता वैति शेषः । अवस्थाविशेपस्यातीतानागत्वादवस्थातुरती. सजायाम्' इति भाष्यस्य-वर्तमानाप्रयकसत्तायामित्यर्धकरणादिति | तानागतत्वमिति प्रागेवोक्तम् ॥ अस्त्यति-चोदकः । गोमा- नित्यादौ वर्तमानसत्तायुक्तः प्रकृत्यर्थः प्रतीयत एव, अस्तिर्भयन्ती- (अनिष्टनिवारकभाष्यम्) पर इसन्तरगत्वात्सत्तायाः। तथा च प्रत्ययान्तादेव शब्दशक्ति- नतहीदानीमिदं भवति-गोमानासीत् , गोमान् | खाभाव्यात् प्रकृत्यर्थसत्तावगमात् सत्तावाचिपदाप्रयोगः। तस्मा- भवितेति। दशीकृतसत्तः प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थमवच्छिनत्तीति न कर्तव्यमस्ति- भवति, न त्वेतस्मिन् वाक्ये । ग्रहणम्।चोदक एव 'कथं तर्हि' इत्याशय धातुसम्बन्धे' यद्येतस्मिन् वाक्ये स्यात्-यथेहास्तेः प्रयोगो | इति परिहरति । तत्रारम्भपक्षे प्रत्ययाधिकारे प्रत्ययग्रहणस्येदं न भवति 'गोमान्' 'ययमान्' इति, एवमिहापि न | प्रयोजनम्-'अधात्वधिकारविहितानामपि तद्धितानां कालान्तरे स्यात्-गोमानासीत्, गोमान् भवितेति । धातुसम्बन्धे साधुत्वं यथा स्यात्' इति । यदा तु तत्सूत्रं प्रत्याख्या- यदे तदा हि खकाल एव प्रत्यया विधीयन्ते । तन'भमिष्टोमया- सति चाप्यस्तेः प्रयोगे यथेह वहुवचनं श्रूयते- गावोऽस्यासन् , गायोस्य भवितार इति, पवमि- ज्यस्य पुनो जनिता' इति विरुद्धकालक्रियासम्बन्धादमिष्टोमया- जित्वस्यैव वाक्यार्थवशादावित्वं गम्यते, तथैहापि 'गोमानासीद् हापि स्यात्-गोमानासीत्, गोमान् भवितेति । गोमान् भविता' इति विरुद्धकालकियासवन्धाद् गोमत्स- का तीयं वाचोयुक्तिः-गोमानासीत् गोमान् तालक्षणावस्थाविशेषविपयातीतानागतत्वप्रतीतिरवस्थातुः सत्वे, भवितेति । असत्वे च । तन प्रकृत्यर्थस्य पर्तमानसत्ताभावप्रतीतावपि एपेपा वाचो युक्तिः नैपा गयां सत्ता कथ्यते । शब्दसंस्कारस्यान्तरमस्यानिवृत्तिः, यथा-प्रामामागच्छतीति । किं तर्हि ? (उड्योतः) ननु 'गोमानासीत' इत्यादौ सम्बन्धिनोऽतीतादि. गोमत्सत्तेपा कथ्यते । अस्त्यत्र वर्तमानका- | सत्ता प्रतिपाद्यते, न गवामिति नाय दोषोऽन आह-विद्यमान लोऽस्तिः। एपेति ॥ ननु गवा सत्ताया एवातीतत्वादिप्रतिपादने 'आसन्' कथं तर्हि भूतभविष्यत्सत्ता गम्यते ? इत्यादि बहुवचन स्यादावोऽस्यासन्नितिवदत आह-गुणधर्मस "धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः" इति ॥ पेति । विशेषणगोगनातीतत्वसेत्यर्थः । प्रधाने-गोमति। 'आ. (प्रदीपः) न तहीति । विद्यमान एव देवदत्ते तद्वीनाम- सीदयितेतिशम्दाभ्याम्' इति शेषः । प्रत्ययार्थस्य-मतुष्प्रत्यया. तीतानागतत्वप्रतिपादनाय 'गोमानासीर' 'गोमान् भविता' इति | गोसम्दभिकर्तृकसाया इत्यर्थः । प्रयुज्यते । तत्र प्रत्यर्थस्य सम्प्रति सत्ताया अभावात् प्रलया ननु गोमतो विधमानावेन कथं भूतादिप्रयोगोऽत आह-अय. प्रराः । गुगधर्मस्य च प्रधान आरोपादासीद्भवितेति प्रत्ययार्थ- | स्थानुरिति ॥ अवस्थाविशेपरस–बायसत्ताविशिष्टगोसम्बन्धस ।। स्थावीतानागतव्यपदेश इति चोदको मन्यते ॥ भवतीति। भव- ययेति । यथा र विशेष्यस्य विधमानलेऽपि शिसासम्पन्धरूपविशे- स्थानुर्विधमानरपेऽप्यपस्थाविशेषस्य भूतभविष्यत्वादासीदपिवेति पणनाशविशिष्टनारामादाप 'शिसी नएः' इत्यादिन्यवदारः, सददेय न्यायशः, यया 'ईश्वरोऽयमासीत्' इति सिद्धान्तकादिनोऽभि- चार्यानिमिष्टोपेग मत्वन्तास्य सम्बन्धिनोऽदी तत्वादिप्रतीतिरिति प्रायः॥ न त्येतस्मिन् वाफ्य इति । 'गावोऽस्यासन्' गावो- बोध्यम् ।। ऽस गर्वितारः' इत्खना 'गोमान्' इति न प्रयुज्यते इत्यर्षः।। ननु मतुरः सम्बन्धिमानार्थकत्लेन समाप्यस्तेः प्रयोगः कुतो ययेति । प्रत्ययान्तेनेव प्रकल्पोपापेः प्रतीतत्वातदुपा- | नेसत आह-प्रत्ययान्तेनैवेति । प्रत्ययान्नमत्येत्यर्थः । ननूल- धियादिनः प्रयोगामायः, यया-पाटा मोटेति प्रहरणशन्दसेविकाप्रमोग व न्यायोऽ: आद-विशेषायगमायेति । राधा- पतातीवरदापगमापेसः । मसन र प्रत्यपापानि राखा. सति चेति । सामान्याभिषाने विशेषायगमाय उपठे | मात्रामगरिसी भाषः । असनविरोगी। स्थानोदमनपर्यमग. प्रयोगः । यथा-उपपवे सासरगनविदोपप्रतिपादनाय | रूपेन्यः। प्रत्ययार्यमवने इति । मनसी राष्ट्र मवस्पिायर्ष.

·मतुप्पत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। प्रतीतिरित्यभिमानः । भाप्ये-का-कमर्थिका, वाचोयुक्तिः, (उयोतः) अखिनैवेति । अस्तिना युक्तादेव' इति वक्तु- वाचः-शब्दस्य युक्ति-प्रयोग इत्यर्थः। अलुक्समासः । नन्वर्धतो- मुचितम् , 'अथ क्रियमाणेऽपि' इत्युत्तरभाष्यसरसाद ।। ऽतीतगोसत्ताया अपि प्रतीतेः 'नेपा' इत्यनुपपन्नमत आह-साक्षा- (आक्षेपभाष्यम्) दिति ॥ भवस्थाविशेषस्येति । उक्त एवार्थः । तस्माद्वाश्यसत्तायामेव- अथ क्रियमाणेऽप्यस्तिग्रहण इह कसान भव- यथा स्यादित्यर्थ अस्ति'इत्युक्त तत्प्रत्याख्यानाय चोदक आह-भाष्ये- अस्त्यति ॥ तद्व्याचष्टे-गोमानियादाविति ॥ प्रवीयत ति-गावोऽस्य सन्त्यनन्तराः, गावोऽस्य सन्ति एवेति । सूत्रे 'अस्ति' इति पदं विनाऽपि शब्दशक्तिस्वभावादित्यर्थः । समीप इति? यथा सुजफै बहुव्रीहिरित्यनुकावपि 'द्विदशाः' इत्यादौ सुजथै (प्रदीपः) गावोऽस्य सन्त्यनन्तरा इति । केवलाना- बहुव्रीहिरिति भावः॥ मनन्तरादीनां भवत्वस्तिग्रहणानिरासः । इह तु सत्तासद्भावात तर हेतुमाह.. अस्तिर्भवन्तीति । अन्यनिवृत्तिपरवाक्येऽपि प्रथ- प्राप्नोत्येव प्रत्यय इति भावः । मायाः साधुत्वाय तत्सम्बन्ध आवश्यक इति भावः । असति बाधके (उड्योतः) नन्वनास्तिनैव न योगोऽतः कथ प्राप्तिः १ अत शानसामान्यसामग्येव वर्तमानसत्तामासिकेति तात्पर्यम् ॥ सत्ताया | आह-केवलानामिति । 'अस्तियुक्तादेव'इति नियम इति मातः । इति । वर्तमानसत्ताया इत्यर्थः ॥ इत्याशक्येति । गोमानासीत्' | ननु 'गावः' इत्यस्य सत्ताल्पविशेष्यान्वये यथा मतुपः साधुत्वं इत्यादी वर्तमानसत्ताया अतीतत्वादिना विरोधागोसत्ताऽतीतत्वस्या- | तथाऽनन्तरान्वयेऽपि भविष्यनीत्यत आइ -इहेति । इह तु' इति प्यर्थतस्ततः प्रतिपत्तरिति भावः ॥ ननु 'धातुसम्बन्धे' इत्यत्र धात्व- | पाठे तुशब्दार्थश्चिन्त्यः ॥ प्रकृत्यर्थोपाधिरिति । ननु तस्य पश्य- धिकारात्कथ मनुप्नियामकताऽस्येत्यत आह-तन्नेति ॥ विरुद्ध- | थत्वात्प्रत्ययार्थत्वं वक्तुं युक्त न तु प्रकृत्योंपाधित्वमिति सैन्न; कालक्रियासम्बन्धादिति । धर्मिणि विशेषणगतकालविरुद्धकाल- आनन्तर्यादीनामनन्तरादिपदप्रयोगाभावे पष्ठयर्थत्वाभावात् , न हान- क्रियासम्बन्धाद्यथा तद्धमें यागे मावित्वप्रतीतिः, अदीततयागकर्तरि न्तरादिप्रयोगमन्तरा 'ब्राह्मणस कम्बलः' इत्यादौ सत्यपि प्रकरणादौ भावित्वान्वयबाधेन तद्वाक्यार्थानुपपत्तिवशादित्यर्थः । तथेहापीति । आनन्तर्यप्रतीतिरस्ति । 'अस्तेरननरे समीपे वा' इत्यादिभाष्य तु अतीते सम्बन्धिनि विद्यमानगोसम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वाद्रोसत्ताया- | अनन्तरादिपदाध्याहारेण तन्निरूपितसम्बन्धाथिका पछीत्येतत्परम् । मप्यतीतत्वप्रतीतिरित्यर्थः । अयं भावः-वाक्यार्थानुपपत्तिवशा- | अत एवासामर्थ्यादृचिर्नेति भाष्य सङ्गच्छते । यत्र तु प्रकरणादिना विशेषणगतकालस्य शाब्दबोधेडमानमिति । यदाऽपि गोमति विद्य- J वाक्यैकदेशन्यायेनानन्तर्या दिप्रतीतिः, तत्रापि 'गावः' माने 'गोमानासीत्' इति प्रयोगस्तदापि विशिष्टावस्साविशिष्टस्यैव | सबुत्पत्तिगौशम्दात्स्वार्थपरादेनेति न समर्थप्रकृतिकता सुबन्तस्मैति गोसम्बन्धित्वादवसानाशेऽपि तत्र विद्यमानगोसम्बन्धो वक्तुमशक्य | न मतुविति ध्वनितं कर्मणि च' इति सूत्रे भाष्य इति बोध्यम् । रति तदवीतत्वमतीती न वाधकम् ।। ननु गोमति गोषु च विद्यमानासु एकच 'अनन्तराः' इत्यनेन सविशेषणवादत्र न वृत्तिरिति भावः ।। तत्सम्बन्धातीतत्वेऽपि गोमानासीत्' इति प्रयोगो दृश्यते इति कय (समाधानभाष्यम्) तंत्र तदवीतत्वप्रतीतिरत आह-गोमत्सत्तालक्षणेति । गोमत्स- असामर्थ्यात् । म्वन्धलक्षणस्य गोनिष्ठस्यावस्याविशेषस्सावीतत्वेन तत्रापि गवामती- कथमसामर्थ्यम् ? तत्वादिप्रतीतिगोमत इव ॥ अवस्थातुरिति । गवादेरित्यर्थः । असत्से तु फुटेच तत्रातीतत्वप्रवीतिरिति बोध्यम् ॥ नन्वेव सत्ताया सापेक्षमसमर्थ भवतीति । वर्तमानत्वप्रतीतिनिवृत्तौ तन्निवन्धनमतुपोऽपि निवृत्तिः स्वादत (प्रदीपः) असामर्थ्यादिति । इह यः प्रत्यर्थोपाधिः आइ-प्रकृत्यर्थस्येति ॥ अन्तरङ्गस्येति । 'अखि'इत्यस्य प्रत्या- | प्रत्ययान्तेनान्तर्मावयितुं शक्यस्वदुपाधेरेव प्रत्ययेन भाव्यम् । स्यानेऽपि शम्दशक्तिस्वमावपलासस्य वत्सरकारनिमित्तत्व योध्यम् ।। न च गोमानियेतत्प्रकृत्यर्थस्थानन्तर्य गमयितुं शमोतीति तद- (प्रयोजनभाष्यम्) भिधानाय वाक्यमेव प्रयुज्यते । खखामिभावस्तु सत्तयेयान्त- इदं तर्हि प्रयोजनम्-अस्तियुक्ताद्यथा स्यात्, र्भावित इति तत्प्रतीतिर्भवलेव ॥ अनन्तरादियुक्तान्मा भूदिति । गायोऽस्थानन्तराः, (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) गावोऽस्य समीप इति ॥ यथैव तह क्रियमाणेऽस्तिग्रहणेऽसामदिन (प्रदीपः) अस्तियुक्तादिति । अस्तिनैव युक्तादित्यर्थः। न्तरादिपु न भवति, एवमक्रियमाणेऽपि न मावि पूर्वलिन न्यायेनास्त्युपाधिकत्ये लन्धे पुनरस्तिप्रहणं पिशेषणा- प्यति ॥ न्तरयुफप्रकृत्यनिराकरणार्यम् ॥ गायोऽस्येति । अनन्त (प्रदीपः) क्रियमाण इति । प्राविषयपदापेक्ष रम् अत्र्यवहितं, समीपं च व्यवहितमपीति भावः ।। तृतीयत्वम्-गार• सुन्वनन्तरा मस्येति । समामिप्रदो रिय. 1 तीतरोति । भूमधामयम्पधिनि पुरे भूपधारमा मसीत गरमायापार व निगा। पविभालासर पम्पावधि पुतीको सिगा भाग्य परिसिशावा-गोपाया। दति .

·३४४ उध्योतपरिवृत्तप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.२पा.२आ. तदस्यास्त्यस्मिन्निति० सूने माणे केवल एवास्त्यर्थ उपाधिभावेन प्रत्ययान्तेऽन्तर्भवति । ननु च भो आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तद्य- असति तु अस्तिग्रहणे धर्मान्तरावच्छिन्नस्याप्यस्त्यर्थस्यान्तर्भाव था-सुप्सुपेति वर्तमाने अन्यस्य चान्यस्य च आशलेतेत्यर्थः । तत्र क्रियमाणेऽस्तिग्रहणेऽस्त्यर्थस्यैवान्त- समांसो भवति । र्भावावगमाद्वाक्ये यत् तृतीयं पदम्-'अनन्तराः' इति तद्वृत्ती सत्यमेवमेतत् । आकृतिस्तु प्रत्येक परिसमा- खार्थप्रतिपादनायावश्यं प्रयोक्तव्यम् । तत्प्रयोगे चासाम- | प्यते । यावत्येतत्परिसमाप्यते ङ्याप्रातिपदिका. य॑म् । अक्रियमाणे त्वस्तिग्रहणेऽनेकस्याप्युपाधेरन्तर्भाव- दिति तावत उत्पत्या भवितव्यम् । अवयवे चैतत्प- सम्भावनया वृत्तावनन्तरपदप्रयोगमन्तरेणाप्यानन्तर्यावगमा- रिसमाप्यते न समुदाये ॥ सामध्ये न स्यादित्यर्थः ।। (उद्द्योतः) ननूतोदाहरणे 'अनन्तराः' इत्यस्य चतुर्थत्वात्त- (प्रदीपः) कुतः कलादिति । समुदायावयवसन्निधा- सीयस्येत्ययुक्तमत माह-प्रकृत्य पयेति ॥ केवल एवेति । नात्प्रश्नः ॥ सापेक्षमिति । चित्रा इति गुणपदं विशेष्या. अस्तिनैव युक्तादित्यादिति भावः ॥ असतिविति । तदा हि | पेक्षं द्रव्यद्वारेणैव चित्रार्थस्य देवदत्तादिना सम्बन्धाद् गाव इत्येतदपि गुणापेक्षमित्लेकार्थीभावं प्रतिपत्तुं न शक्नोति । तस्सा- एलानुपात्तारल्यान्तर्भावेण यथा धृत्तिस्तथाऽन्यान्तर्मावणापि स्यादि- त्ययः ॥ भाष्ये--अक्रियमाणे पुनरिति वाक्यस्थ गम्यन्ते' इत्यस्य वृत्तौ चित्रादिगुणानपेक्षप्रकृत्यर्थोपसर्जनप्रत्ययार्थावगमात्तत्समा- गम्येरन्नित्यर्थः । तदाइ--असामयं न स्यादिति । 'अस्तितव | नार्थमेव वाक्यं प्रदर्शयितव्यं-गावोऽस्य सन्तीति ॥ युक्ताद' इत्यनेन मस्तिसहितेतरयुक्तः, केवलेतरयुक्तश्च वारित प्रति अग्रातिपदिकत्वादिति । यदा-सुबन्तात्प्रत्ययोत्पत्तिः, बोध्यम् ।। 'समर्थात् प्रत्ययः, प्रातिपदिकात्तु परः श्रूयते' इत्येवमाश्रयणं (प्रत्याक्षेपनिरासभाष्यम्) तदा सुबन्तसमुदायस्य समासग्रहणालियमार्थादप्रातिपदिफरवम् । अस्त्यत्र विशेपः । क्रियमाणेऽस्तिग्रहणे नान्तरेण | सुबन्तत्वमपि नास्ति, समुदायात्सुपोऽविधानात्। प्रातिपदिक- समुदायस्याप्यर्थान्तरोपजनाभावादेका प्रातिपदिकसंज्ञा नास्ती- तृतीयस्य पदस्य प्रयोगमनन्तरादयोऽर्था गम्यन्ते । अक्रियमाणे पुनरस्तिग्रहणे अन्तरेणापि तृतीयस्य सप्रातिपदिकत्यम् । विशेषणविशेष्यभावस्य हि पदावस्थायां प्रादुर्भावः, न प्रातिपदिकावस्थायाम् ।। पदस्य प्रयोगमनन्तरादयोऽर्था गम्यन्ते ॥ (भतुप्पत्ययातिन्याधिनिवारकभाष्यम्) आकृताविति । जातो कार्यमुच्यमानमनपेक्षितव्यकि- अथेह करसान भवति-चित्रगुः शवलगुरिति ? | गतसंख्याविशेषं सर्वतः प्रवर्तते, यथा-ब्राह्मणो न हन्तव्य इति । ततश्च प्रातिपदिकसमुदायादपि प्रत्ययोत्पत्तिप्रसमः ॥ बहुवीहिणोक्तत्वान्मत्वर्थस्य । अन्यस्यान्यस्य चेति । अनेन जात्याश्रयत्वं कार्याणां (प्रदीपः) चित्रगुरिति । सत्ताविशिष्टचिनगवार्थः । समर्थयते । यदि हि व्यक्तिः पदार्थः, तदा कस्यचिदेवैकस्य पष्ठ्यर्थशास्त्रीति प्रश्नः ॥ बहुव्रीहिणेति । पध्यर्थ एव बहु- | मुवन्तस्य समासः प्रसज्येत, न तु सर्वस्यैत्यर्थः ॥ प्रत्येक- मीहि विधानादित्यर्थः ।। मिति । आश्रयगतैकत्वसख्याविशिष्टा जातिः कार्य आधीयते, (उयोवा) तस्मानियमायास्तिग्रहणमित्युक्ते पूर्वपक्षी चोघा- | यथा-पगुना यजेतेति भावः । व्याप्प्रातिपदिकादित्यत्रैकवचना. न्तरे आवश्यकेन परिहारेणास्यापि परिहारादेतदर्थ तन्नावश्यकमिति | न्ताना समाहारनिर्देशाद् गुणे संख्याया विवक्षितत्वादेकैकस्सा. यक्तुं चोदयति-माध्ये-अथेह कसादिति ॥ स्प्रातिपदिकात्प्रत्ययोत्पत्तिः, न तु तत्समुदायादित्यर्थः ।। (प्रत्ययातिध्यातिनिवारकभाष्यम् ) (उयोगः) यद्यपि 'चित्रा गायो यस्य सन्ति' इत्यत्रानवकान अयेह फरमान भवति-चिना गावो यस्य स. महुव्रीहिणा बायोऽपि वक्तु शक्यस्तथापि तदप्राप्तिमेव दर्शयितुमाइ--- न्तीति? कुत इत्यादि । उमयोरप्यवयवयोर्मया सापेक्षत्वं तथा दर्शयति- फुतः फरसान भवति ? किमवयवाद, आहो. चित्रा इतीति ॥ एकार्थीभावमिति । 'मस्वन' विशेषः ॥ ननु सिरसमुदायात्? प्रातिपदिकमकृतिकमबन्तात्प्रत्यय इति 'अप्रातिपदिकत्वाद'रत्ययुकम् , ययययात्करमान भवति ? भगवन्तत्वात्' इति वक्त युक्रमत माह-यदेति ॥ उकाडम्यदोष यसामर्थ्यात् । इत्याद-मुयन्तत्वमपीति ॥ नन्वेयमपि प्रातिपदिकसमुदापादक- फयमसामयम् ? पपि स्यादेव दोप इत्यत भाद-प्रातिपदिकसमुदायस्थापीति । सापेक्षमसमर्थ मयतीति । एपश न ततः सविति माय. || ननु निशेषणपिग्रेभ्यमावरूपसम्बन्ध समुदायाचाहि फरमान भयति? एवाधिकोऽयं उपजायतेऽत आह-विशेषणविशेप्यमापस्येति । अप्रातिपदिफारयात् । प्रातिपदिकसमुदायादपीति । गन्तसमुदायापीत्लपि बोध्यम् ।। १५... पुधामो "मति नरवानन्तर्यादिमिर इति प्रतीति- 'मनुष्प्रनपा १. पाया। तिलिपारीले।

·मतुप्पत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ३४५ । रिति॥ , ननु जावेः प्रत्येक समाप्तत्त्रेऽपि एक्त्वस्याविवक्षणेन तत्समुदाया- इत्यादौ विधीयमानो द्विगुर्विशेषविषयत्वाबाधकः प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ रसादेवेसत आह-आश्रयगतैकत्वेति ॥ ननु 'ड्या प्रातिपदि अन्तरङ्गत्वादिति । ननु चानवकाशेनान्तरङ्गमपि का इत्यस्य समाहारे एकवचनस्य सत्त्वात्कथ तद्विवक्षया निर्वा- | बाध्यते । नप दोषः । यनैकनिमित्ता द्विगुवहुव्रीहिप्राप्तिस्तन होऽत आह-याविति । अत्र यद्वक्तव्यं तत्समर्थसून उक्तम् ॥ द्विगुना बहुव्रीहिर्वाध्यताम् । इह तु द्विगुरस्सर्थमधिकमपेक्षते । (प्रत्ययातिव्यासिनिवारकभाष्यम्) तदाह-तसिंश्चास्येति । तेन विशिष्टस्य पध्यर्थस्य तद्धितार्थ- अथेह कमान भवति-पञ्च गावः सन्त्यस्य-पञ्च- त्वादस्त्यर्थोऽवझ्यापेक्षो द्विगुना, पष्टवर्थमानापेक्षस्तु बहुव्रीहिः॥ गुर्दशगुरिति? (उध्योतः) ननु द्विगोरम्यन्यतद्धितार्थे सावकाशत्वात्कथमप- प्रत्येकमसामर्थ्याव, समुदायात्-अप्रातिपदिक- वादत्वमत आह—अन्यपदार्थमात्र इति ॥ (भाष्ये) सिद्धान्त्येक- त्यात्, समासात्-समासेनोक्तत्वात् ॥ देश्याह- अन्तरङ्गत्वादित्यादि-अस्तिग्रहणं क्रियत इत्यन्तम् । (आक्षेपभाष्यम्) तत्र शङ्कते-ननु चेति ।। नप दोष इति । अपवादोऽपि यध- नैतत्सारम् । उक्तेऽपि हि प्रत्ययार्थे उत्पद्यते | न्यत्र चारितार्थस्त_न्तरङ्गेण बाध्यत एवेति भावः । पञ्चसु कपालेषु द्विगोस्तद्धितः । तद्यथा- -द्वैमातुरः, पाञ्चनापिति- सरकृतः पञ्चकपाल इत्यादौ तद्धिताद्विगुः सावकाशः' इति वक्त युक्तम् । पूर्वपक्षिणरतु मतुविषयवाक्यविहितो द्विगुरपवाद इत्यभि- (मदीपः) उक्तेऽपीति । द्विगोलग्विधानात् 'तद्धितार्थ-' मानः । पृथक्तदिपयवाक्यकल्पनैव न-इत्युत्तराशयः । कैयटरतु इत्लन स्यादर्थस्यार्थशब्दस्य ग्रहणाद्वा तद्धितार्थाद् द्विगोस्तद्धितो | चिन्त्यः, एकनिमित्ताया द्विगुवहुव्रीहिप्राप्तरसम्भवात् ॥ भाष्ये.. तसिंश्वास्य तद्धित इति । अस्य द्विगोरधद्वारा निमित्तभूते तद्धित भवति । पञ्चगुशब्दं च द्विगुं मन्यते न बहुमीहिम् ।। इत्यर्थः । एवञ्च 'पञ्चगुः' इत्यादिनं द्विगुः, किन्तु बहुमीहिरेवेति (उद्द्योतः) उक्तेऽप्युत्पत्तौ बीजमाइ-द्विगोरिति ॥ स्या- न ततो मतुविति वोध्यम् । नैषा सिद्धान्त्युक्तिः, तावताऽप्यपवाद. दर्थस्येति । तद्धितः स्यात्' इति समासः कार्य इति तत्सूत्राथै इति त्वाहानेः । असामान्यापेक्षयणो विशिष्टसवर्णाजपेक्षदीधैंण बापद- भावः । अन पक्षे तद्धितार्थस्य द्विगुनाऽभिधाने मान चिन्यम् ।। र्शनात् । यत्तु 'सामान्यापेक्ष विशेषापेक्षादन्तरङ्गम्' पति-एतद्भाष्येण तसादामेव युक्तम् ॥ मन्यत इति । समासान्तस्तु अनित्यत्वा- | सूचितमिति, तन्न । अधिकापेक्षत्वेन वहिरङ्गत्व एवैतद्भाष्यतात्पांद। नेति तदाशयः । 'द्विगोर्लक्' इति तु मतोर्न लुक, अमाग्दीव्यतीय- अत एव 'मुवन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहिस्तद्विशेषापेक्षो द्विगुः' इति त्वादिति बोध्यम् । वस्तुतो न द्विगुरत्र, 'मत्व प्रतिषेधः' इति वच. | माष्ये नोक्तम् । तसादुक्कस्थले दिगोः सावकाशवेन परत्वादत्र नादिति भावः ॥ अत्र प्रत्येकमित्यादि सिद्धान्तिनोके पूर्वपक्ष्याह- बहुव्रीहिरेवेति सिद्धान्तितात्पर्यम् ।। नैवस्सारमित्यादि । ततः सिद्धान्त्याह-नैप द्विगुरित्यादि । (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) पूर्वपक्ष्याह-अपवादुत्वादित्यादि । तमवकाशमसी नाशासीत् । 'पञ्चसु कपालेषु सस्कृत. पुरोडाशः' इत्यादौ दिगोः सावकाशत्वा- वस्तिग्रहणं क्रियते, वहुव्रीहावप्यस्तिग्रहणं कर्तव्य यदि तर्हि अतिप्रसगाः सन्तीति तद्धितविधा- स्परत्वेन बहुमीहिरित्याशयः ।। मस्तियुक्ताद्यथा स्यादनन्तरादियुक्तान्मा भूदिति । (समाधानभाष्यम्) अथ नै सन्ति, तद्धितविधावपि नार्थोऽस्ति ग्रहणेन ॥ कस्तहि? (प्रदीपः) यदि तीति । यदि वचनमन्तरेणानन्त- यहुव्रीहिः। रादीना निवृत्तिर्नास्तीत्यर्थ. ॥ अथ न सन्तीति । अन- अपवादत्वाद् द्विगुः प्रामोति । भिधानादेवानिष्टाप्रसझादिति भावः ॥ अन्तरङ्गत्वाद्वहुव्रीहिर्भविष्यति । (उद्द्योतः) अथ न सन्तीति भाष्यस्य-~-बबीदावति- काऽन्तरङ्गता? प्रसङ्गाः' इति शेष. ॥ तत्र हेतुमाह-अनभिधानादेवेति ॥ अन्यपदार्थे वहुमीहिर्वतते, निशिटेऽन्यपदार्थे त. (प्रत्याक्षेपसमाधानमाप्यम्) द्धितार्थे द्विगुस्तस्मिथ्यास्य तद्धितेऽस्तिग्रहणं क्रियते ॥ सत्यमेयमेतत् । क्रियते त्विदानी तद्धितविधा. (प्रदीपः) अपवादत्वादिति । भन्यपदार्थमाने सुव- । यस्तिग्रहणम् । तदै क्रियमाणमपि प्रत्ययविध्यर्य, म्तमानस्य विधीयमानस्य बहुप्रीहे. सख्यायास्तद्धितार्थे 'पश्गु.' नोपाध्यर्थम् । अस्तिमानिति मनुय् यथा स्यात् । आपमेरेतिदिगोईपिधाना व मुक्तमित्यर्थः । भिग्यवदिता-रता पुरोग त्य। गिरीमोखामाम्दविशेषमारमुपपादति-अन्यपदाधमात्र-ना • पूर्वपक्षिणसिषति । मपदत्यादि मामोतीति दिना । मम्मपदावामा भाभीहिन संवारिताल्परिशी गिरिति 'अतिप्रसार सम्ति पुचीहाब- पाया, पो. सामाग्पक्षिमा तार दिगोपाइत्वनिमारकः । निरसर अप बहुजीही दोशम पन्ति दिव' इति II सरपर दल य, शिशु शिविहित पारिति पूर्णपदी। मैप द्विगुः। पा. स.

·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.२आ. तदस्यास्त्यस्मिन्निति सूत्रे किं च कारणं न स्यात् ? विशेषणायोगादिति । अध्यभिचारादिति भावः ॥ तुल्याश्रयस्वा- अप्रातिपदिकत्वात्। दिति । उभयोरप्यस्त्युपाधिकत्वस्यावश्यकत्वात, सूत्रेऽनुपादानाचेति नैप दोपः। अव्ययमेपोऽतिशब्दः,नैपोऽस्तेर्लट् । भावः ॥ विशेषविहितेनेति । तदप्राप्तिविषये तद्धिताद्विगौश्चारि- तााभावादित्यभिमानः । यदि तु 'पञ्चकपाल इत्यादौ कथमव्ययत्वम् ? द्विगोश्वारिताथ्य, तदोक्तरीयाऽपवादत्व मन्यमानस्य पूर्वपक्षिण इद विभक्तिस्वरप्रतिरूपमाश्च निपाता भवन्तीति वचनम् । 'सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः' इति च तस्यैव । वस्तुतो द्वयोः निपातसंज्ञा, निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा । समानाश्रयत्वेन सावकाशस्वेन च परस्वादहवीहेरेव युक्तत्वमित्यन्ये ॥ एवमपि न सिध्यति । तत्र द्विगुप्रतिषेधवचनमेवावश्यकमित्याह-पञ्चखट्द इति । पखवा किं कारणम् ? इत्यादौ डीवापत्तिः, 'पञ्चगुः' इत्यादौ टजापत्तिश्चेत्यपि बोध्यम् ॥ अस्तिना सामानाधिकरण्ये मतुम् विधीयते, न (मतुबन्तान्मतुप्पत्ययाभावोपपादकभाष्यम् ) चास्तेरस्तिना सामानाधिकरण्यम् ॥ अथ मत्वर्थीयान्मत्वर्थीयेन भवितव्यम् ? । तदेतत् क्रियमाणमपि प्रत्ययविध्यर्थ नोपाध्य न भवितव्यम् । र्थम् । तस्माद् द्विगोत्तद्धितत्य प्रतिपेधो वक्तव्यः, कि कारणम् ? यदि तनास्ति 'सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः' इति । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थ संप्रत्याययि- सति हि तस्मिंस्तेनैतत्सिद्धम् ॥ प्यामीति शब्दः प्रयुज्यते । तत्रैकेनोक्तत्वात्तस्या- (प्रदीपः) प्रत्ययविध्यर्थमिति । 'अस्ति' इति लुप्त- | र्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । पचमीकः प्रकृतिनिर्देश इति भाव. ॥ अव्ययमिति । किं कारणम् ? पर्तृविशिष्टसत्तावाचीति भावः । तथा च 'अस्तित्वम्' इति उक्तार्थानामप्रयोग इति ॥ भाषप्रत्ययप्रयोगोपपतिः । न चास्तेरिति । गयादीना (प्रदीपः) अथेति । 'यवमानस्यास्ति' इत्यादौ ॥ अर्थ- राम्गपव्यभिचाराभ्यामस्तीति सामानाधिकरण्यं सम्भवति, | गत्यर्थ इति। यस्य यवमानस्ति तस्य यवैरपि तत्सम्बन्धद्वारेण अवेस्त्यव्यभिचारादस्विसामानाधिकरण्याभाय । तनास्तिमा- | सम्बन्धोऽस्तीति यवमानित्यनेन यवमत्सम्बन्धावगमादिति निति वृत्तिविषयेऽस्तिक्रियाया पर्तृविशेष धनेऽस्तिशब्दो पर्तते, फर्तृसामान्येन प्रत्ययार्थस्य विशेषणायोगात् ॥ त- (उयोतः) ननु 'यवसम्बन्धी' इति यवमान्' इत्यसाथैः, साद् दिगोरिति । उपाध्यनुपादानेऽपि शब्दशक्तिखा- 'यवसम्बन्धिसम्बन्धी' इति यवमानस्सास्ति' इत्यस्याथै इत्यर्थभेदाव भाव्यान्मतुपो यहुप्रीहेप्यास्त्युपाधिराविषयत्वाद् द्विगुपहुयो । एकनोजवाद' इससकतमत आई-यस्येति । साधारपरम्परामा- योस्तुल्याश्रयत्यादन्तरमपहिरणभावाभावाद्विशेषविहितेन द्वि- धारणसम्बन्धिनि मतुप्साधुरिति भावः ॥ गुना बहुपीहे धनाद् द्विगोमतुपादेतद्धितस्य प्रतिषेधो (आक्षेपमाष्यम्) यफव्य. ॥ तेनैतत्सिद्धमिति । द्विगी प्रविषिद्ध बहुपोहे - पात् द्विगुप्रतिपेप एव युक । पयसद इत्यादी पहुवीही प्रकृ. न तस्दानीमिदं भवति-दण्डिमती शाला, पा-'इति पूर्वपदप्रतिस्परो भवति । द्विगी तु समासान्तोदा- हस्तिमत्युपत्यकेति ॥ तत्वप्रसर.॥ (प्रदीपः) दण्डिमतीति । यस्यां शालायां दण्डिनः (उदयोगः) भाष्य-सत्यमेयमेतदिति । ये उपायेऽनभि- पुरपाः रान्ति, दण्डा अपि तस्यों सन्ति इति दण्टेयतीलनेनेय पानामपामयुत्तमिति भावः ॥ स्पिान्यार्थ तदित्याइ–त इति ॥ | प्राक्तन न्यायेन दण्डिसम्पन्धावगमान्मतुम्न प्राप्नोतीवि भायः॥ कविशिष्टेति । मदित्य. सचाऽऽययवतयाधीति तात्पर्यम् ॥ (समाधानमाप्यम्) नमेषम् भति-भवति' त्यस्यापि सम्भयारसुवो नारस्टिसामा- भवति, अर्थान्तरे पृचादर्थान्तरे पृत्तिापपर्ये माभियरण्यात भार-गयादीनामिति । या वृत्तं सप्तम्यर्थे वर्तते, सप्तम्यर्थे या प्रचं सात प्रोसरमणप्रतिपादन पिटनिति भावः ॥ अति-पष्टययें वर्तते ॥ पादाविपरिशेषाभारम्पसासाक्षिति भावः ॥ फसामा (मदीपः) 'मर्यान्तरे पृत्चात्' इति यदुकं तदेप म्पन-मामामान्येन मत्यपाधख-मधिनः । विगति-पष्टपये येति । एफजातीये हि सम्पन्भे मनुने पसंद. पा मत पर निममनुमनामधीभाव।। नमान: तीसरेहि । बा परमारियोर नदिय नामाव-पापा सामानायो वायसव गदगदभिमागमा रविमान बरमता बहमन्या माधीयाwet भावः॥ - 'मसि' इसनः ·मतुष्पययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३४७ . भवति । यस्य हि यवमान् विद्यते तस्य यवा अपि सन्ति । इह (समानन्यायेनाक्षेपभाष्यम्) तु यस्यां शालायां हस्तिनो गोमन्तश्च तस्यां नावश्यं हस्ता इहापि-सप्तम्यर्थे वा वृत्तं पष्ठ्यर्थे वर्तते, पप्ठ्यर्थे गावश्च सन्ति, छिन्नहतानामपि हस्तित्वजातिसम्बन्धात् तद्दे- या वृत्तं सप्तम्यर्थे वर्तते । अन्यथाजातीयकः खल्यपि शासंनिहितगोरपि गोमत्त्वाच ॥ गोभिरभिसम्बन्धे प्रत्ययः, अन्यथाजातीयक- (उद्द्योतः) नन्वेवमन्यषष्ठ्य वृत्तस्यान्यषष्ठ्यर्थेऽपि वृत्तिः स्तद्वता। येनैव खल्वपि हेतुना एतद्वाक्यं भवति- प्राप्नोतीत्यतो भाष्ये-अर्थान्तर विमज्य दर्शयति-पष्टयर्थे वेत्या-गोमन्तोऽस्य सन्ति यवमन्तोऽस्य सन्तीति तेनैव दिना ॥ तत्र बीजं दर्शयति-एकजातीये हीति । गोमदुद्देखरवनि- हेतुना वृत्तिरपि प्रामोति ॥ ममाप्यपूर्वपक्षोपपादनायेति बोध्यम् । 'तद्देशासन्निहितगवीमिः' इति पाठः । तदेशासन्निहितगोरपि' इति पाठे वहुव्रीहिः ।। (प्रदीपः) अन्यथाजातीयक इति । सम्बन्धे प्रत्ययः, अवगम इत्यर्थः । गोमानियुके साक्षागोभिः सम्बन्धः (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) प्रतीयते । गोमत्सम्बन्धेऽपि गोसम्वन्धो नावश्यंभावी । न अथ मत्वन्तान्मतुपा भवितव्यम्-गोमन्तोऽस्य हि गोमत्खामिना गोखामिना भाव्यमिति नियम इत्यर्थः ॥ सन्ति यवमन्तोऽस्य सन्तीति ? येनैवेति । वृत्तिवास्ययोस्तुल्यात्वावृत्तेरिव वाक्यस्याभावः (प्रदीपः) अथ मत्यन्तादिति । पूर्वोकन्यायस्य मतु- प्यपि सद्भावात् प्रश्नः ॥ यस्य गोमन्त इति वा स्यात् वाक्यवद्वा गृत्तिप्रसङ्गः ॥ विद्यन्ते येषु ते गोमन्त प्रामाः, ते यस्य सन्तीत्यर्थः ॥ (उद्द्योतः) ननु मतुप एवापाद्यत्वात् 'अन्यथाजानीयकः' (उद्द्योतः) पूर्वोक्तन्यायस्येति । दण्डिमच्छब्दे उपपादित- । प्रत्ययः' इत्यनुपपन्नमत आह-अवगम इति । सम्बन्धविषयो न्यायस्वेत्यर्थः ।। बोध इत्यर्थः । परम्परासम्बन्धो न मतुम्नियामकः, नापि पष्ठी- नियामक इति मावः । एवञ्च सप्तम्यर्थषष्ठयधभेदात, गोमच्छ- (प्रत्याक्षेपसमाधाने भाष्यम्) ब्देन गोसम्बन्धस्येव तत्सम्बन्धस्य प्रत्याययितुमाश्यत्वाच, वृति- न भवितव्यम् । समानार्थकवाक्यदर्शनाच-इति हेतुत्रयेण मत्वन्तान्मनुपमापाय माध्ये किं कारणम् ? समाधत्ते-वसादिति ॥ यस्य गोमन्तः सन्ति, गावोऽपि तस्य सन्ति, तमोको गोभिरभिसम्बन्धे प्रत्यय इति कृत्वा तद्धि- (प्रतिषेधेन समाधानभाष्यम्) तो न भविष्यति । तलान्मत्वर्थीयान्मतुपादेः प्रतिपेधो वक्तव्यः । न तहीदानीमिदं भवति दण्डिमती शाला, ह. तं चापि त्रुवता 'समानवृत्तौ सरूप' इति वक्त- स्तिमत्युपत्यकेति। व्यम् । भवति हि-दण्डिमती शाला, हस्तिमत्यु- भवति, अर्थान्तरे वृत्ताद् अर्थान्तरे वृत्तियि: | पत्यकेति । प्यति । पप्टयर्थे वा वृत्तं सप्तम्यर्थे वर्तते, सप्तम्यर्थे शैपिकान्मतुवर्षीयाच्छैपिको मतुवर्थिकः। या वृत्तं पष्ठयर्थे वर्तते। (प्रदीपः) गायोऽपीति । द्विविधो हि गोभिः सम्बन्धः- सरूपःप्रत्ययो नेष्टःसन्नन्तान्न सनिप्यते॥ साक्षात् पारम्पर्येण चेति भावः। ततो गोमानित्ययं शब्दो द्विविध-1/(प्रदीपः) मत्वर्थीयान्मतुवादेः प्रतिपेघ इति । न मपि सम्पन्धं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनान्तर्भावयितुं शक्तः । तन | केवलं मत्वन्तान्मतुप् नेष्यते,यावता उनन्तादिनिठनायपि नेप्येते पारम्पर्येण गोसम्बन्धेऽभिधित्सिते गोमत्सम्बन्धोऽप्याक्षिप्त | इति सामान्येनोक्तम् । सामान्यन प्रतिपेधं विधाय विशेषप्रतिपा. एक, तदारकत्वाद्गोसम्यन्यस्य ।। दनायाह-तंचापीति ॥ समानवृत्ताविति । यमाने प्रस- न तहीति । न्यायस्य नुत्यत्वादिति भावः ॥ या-पध्यर्थे वृत्तं पश्यन वर्तते, सप्तम्यर्थे वृत्तं सप्तम्पर्षे न वर्वते रहापीति । मत्वन्तादपि मतुप्प्रसाः, न्यायस्य तुल्य- | इत्यर्थः । वेन 'सप्तम्यां च न ती स्मृती' इति यचनात् पमये स्वास्त्विपः ॥ इनिठनोविधानात्समार्नेत्तिस्याद्विरूपोऽपि इनिष्टन्नन्तान भवति- (रयोतः) ननु गोमद्रामसानिनः कथं गोमिः सम्प-दग्डिका यस सन्तीति । तया मित्तावपि यस्पो न भयनि- न्योऽत्र माह-द्विविधो हीति । यवमन्तो प्रामा अस्स सन्तीति । अथ हसिमान् राजेनि समान- समानापारिति । धादिरूपोऽपि उप प्रलोमा सम्पामिति । 'अनानि दी' कि ना तst Diremi-तम्य, भाग्यश पाप TIER मलोम | कोरेप रहा। मररिस्पस्ट सिमी भाभा र दधिमठो सातुरन् । : समानातिरिति । समष्टिगत दकिमतीति। गोधि वा एर्षे वृो माया गया। निमोहमारामिनिम्।। समार 'रणीमतिपक्षARमनमुनिकमा 'दगी मसि मा होमियम पर प्रसाशीm टिभी प्राम-विषाशित। - ·३४८ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.२पा.आ.२ तदस्यास्त्यमिनिति० सूत्रे । वृत्तित्वात्कयं प्रत्ययः ? हस्तिशब्दस्य जातिशब्दत्वान सम्बन्धः (प्रदीपः) किं पुनरिति । विशेषानुपादानात् सन्. प्रतिनिमित्तमित्यदोपः । अत एव 'अहस्ती' इति कृते मत्वर्थीये | मात्रस्य सर्वत्रानिष्टप्रसङ्गात् प्रश्नः ॥ अभिधानतो व्यवस्था मयसमासः क्रियते, न बहुमीहिः । न ह्यहस्त इत्युक्ते जातिपर्यु- | वक्ष्यामीत्याह-एवं भवितुमर्हतीति ॥ दासप्रतीतिः । यन तु समानार्थत्वं तन बहुप्रीहिरेव भवति, (उद्द्योतः) "विशेषानुपादानात्सर्वत्र चालिष्टत्वात्' इति यथा-'अगु:' 'अनन्यः' इति । न तु 'अगोमान्' 'अनश्चयान्' पाठः । 'विशेषानुपादानासन्मानस्य सर्यन' इति कचित्पाठः। इति । यनापि मत्वयायेनार्थविशेषप्रतीतिस्तनापि तदन्तेन | तन सत्चामात्रप्रतिपादकस्येत्यर्थः ॥ नन्समासः, यथा-अदण्डी, थपुच्छी, अवाग्मी-इति । दण्ड (५७५८ अतिप्रसंगापादकवार्तिकम् ॥ १॥) पुच्छसंयोगनिषेधस्स राम्यग्भापित्वनिषेधस्य च चहुबाहेर ॥ * ॥ मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे इति नवगमात् ॥ चेदतिप्रसङ्गः ॥॥ शैषिकादिति । शैषिकाच्चैपिकः सरूपो नेष्टः । यथा (भाष्यम्) मतुप्रभृतयः सन्मान इति चेदति- शालायां भवः शालीयो घटः । 'तर भवः' 'तस्येदम्' इति प्रसङ्गो भवति । या छान्ताच्छो न भवति । विरपंस्तु भवत्येव-अहिच्छने इहापि प्रामोति-प्रीहिरस्य, यवोऽस्येति ।। भव आहिच्छमः, तम भव आहिच्छनीय इति । तथा मतुव- (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) भीयान्मतुप यः रारुपो नेष्टः, यथा-यवमानस्यास्त्रीति-मत्व- तस्माद् भूमादिग्रहणं कर्तव्यम् ॥ न्वान्मतुम् न भवति । 'समानरत्तो' इति तु श्लोकानुरोधानो- कम् । पूर्वमेय च विषयः प्रविणकः ॥ सन्नन्तादिति ! स्थितं तथाऽप्यभिधानमाश्रयणीयम् । न हि यस्य त्रयो यवाः (प्रदीपा) भूमेति । यद्यपि निप्रभृतिषु बहुत्वं व्यव- 'रारूपः' इत्यपेक्ष्यते । सारूप्यं चाव्यभिचाराव । तेन समानत्वं | सन्ति स यवमानित्युच्यते ॥ लक्ष्यते तयाकृतमावेनेच्यासमन्तादिच्छासल भवति।भर्या- (भूमादिनिर्वचनभाष्यम्) न्तराभिधायिनस्तु भवत्येव- जुगुप्तिपते-मीमारिपत इति ॥ के पुनर्भूमादयः? (उदयोसः) नेप्यते इति । 'सप्तम्याच ग सौ रमृतौ' भूमनिन्दामशंसासु पशुळे पम्पथे वृत्तस्य पश्पय त्यभावादित्यर्थः ।। संचाऽपीति- नित्ययोगतिशायने । भाप्यस्य-ममानवृत्ती मत्ययान्मरयमतिपेयो वक्तव्यः, मिन्नवृत्तायपि समानापारस प्रतिपेपो यकम्प इत्यर्थस्वदाह-समाने इति ।। संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भर्यविशेपेति । भूमादिरूपेत्सर्पः ॥ संयोगेति । भूमादिषु संस- भवन्ति मतुवादयः॥ गंपदेन संयोगो गृहीतः । गृहापस्सितदण्डे दण्यसामिनि 'दण्डी' भूमि-गोमान् यवमान । इस्पप्रपोगाय । सपन यामीदिमा मोषयितु शयः, ससानिमा- निन्दायाम-ककुदावर्ती । संपादकी। पेऽपि तदिधानात् । 'अण्ट.' युके दि खामिरवाभावस्थापि प्रशंसायाम्-रूपवान् । वर्णवान् । प्रतीतः । “अदप्ली' ति सामिन्यपि दण्मयोगामावयवीप्यत नित्ययोगे-क्षीरिणो वृक्षाः । फण्टकिनो वृक्षा सोफानुरोधादिति । तदनुरोपात्र तत्रोक्त, मिन्नु पूर्वमेये अतिशायने-उदरिणी कन्या । सः । पशु-भत्र सम्पपदस 'समानापों विरूपोऽपिन, भदै संसर्ग-दण्डी। छत्री। समानारोsa' लाये तास । वा, सरूपदेन तत्तहि भूमादिमाहणं फर्तव्यम् ? समानारयस्साटामार-माह--सारूप्पास्यभिचारादिति । न पर्तव्यम् । 'पानावपापोपम्पः । एका-मप सोमः पसचि. फलान भयति-प्रीदिरस्य, ययोऽस्येति ॥ जात्रा सोपा ॥ (इयोवा) भूमेस्पादिसोकस्य-देऽधिविपापा ममुरादप (पश्योरेपणावप्लेकनिरिणोपममाप्यम्) प्रकारले भूमारि भरनीति परम्पर इलः । भूमारिपु मसगं. सिंपुनरिने मनुष्प्रभृतयः सन्माने भवन्ति ! पदेन-सयोगः, पप सम्मानो प्रलेप तत्रिपामोन पेपण एवं भपिनुमति पम्॥ चार-सिसोलि । HIV-चिमार' र का पर मरमानाRAT IM rammer relePEPPA मागमा 'x' fignath untuarteregri.marg", 'योमा' thisrecा. Amtritainment बाबाsaritaminatोममे. .NPREnterttinine पोmadhan maths ant Amit Ministerrum. इलः ।। इति ।

·मतुष्पत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ३४९ - नास्ति। (५७५९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥२॥) संखादक इति-दन्त्यादिपाठः॥ दशन:-श्वस्य इति शेषः । ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ तदाह-सर्वसाश्वस्येति। कचित्तु 'सच सर्वसास्ति' इत्येव पाठः॥ विशिष्टमेवेति । लोकन्यवहारानुसारादिति भावः ।। (भाष्यम् ) किमुक्तम् ? नन्वनापि भूम्यैव मतुवन आह-संस्कारस्पति ।। अनभिधानादिति। इतिकरणः खल्वपि क्रियते ततश्चेद्विवक्षा, भूमा- (५७६० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) दियुक्तस्यैव च विवक्षा। ॥ * ॥ गुणवचनेभ्यो मतुपो लुक् ॥ * ॥ गोमान्-यवमान्-भूमादियुक्तस्यैवसत्ताकथ्यते, (भाग्यम् ) गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वकव्यः । न हि कस्यचिद्यवो नास्ति। शुलः। कृष्ण इति ॥ संखादकी-फकुन्दावर्ती-निन्दायुक्तस्यैव सत्ता (प्रदीपः) गुणवचनेभ्य इति । शुक्कादय एवामिन- कथ्यते, न हि कश्चिन्न संखादकी। रूपा गुणे तद्वति च द्रव्ये वर्तमाना गृह्यन्ते, न तु रूपादयः रूपवान्-वर्णवान्-प्रशंसायुक्तस्यैव सत्ता क- सर्वदा गुणमानवाविनः ॥ थ्यते, न हि कस्यचिद्रूपं नास्ति । (उड्योतः) नन्वेवं 'रूपवान्' इति प्रयोगो न स्यादत क्षीरिणो वृक्षाः कण्टकिनो वृक्षा इति-नित्य- | आह-शुक्लादय एवेति । गुणे तदति च द्रव्ये ये लोकेऽभिन्न युक्तस्यैव सत्ता कथ्यते, न हि कस्यचित् क्षीरं रूपाः समानरूपा वर्तमाना दृश्यन्वे ते गृह्यन्त इत्यर्थः, वचन ग्रहणादिति भावः। उरिणी कन्येति-अतिशायनयुक्तस्यैव सचा (उपसंपयानाक्षेपभाष्यम्) कथ्यते, न हि कस्यचिदुदरं नास्ति । अव्यतिरेकात्सिद्धम् । न गुणो गुणिनं व्यभिचर. तीति॥ दण्डी-छत्री-संसर्गयुक्तस्यैव सत्ता कथ्यते, न हि कस्यचिद्दण्डो नास्ति। (प्रदीपः) अव्यतिरेकादिति । गुणगुणिनोः सोऽय- यावतीभिःखल्वपि गोभिर्वाहदोहप्रसवाः कल्पन्ते | मित्यभिसबन्धादभेदाभ्यवसायादुत्पत्तिरेव मतुपो नास्तीत्यर्थः ।। वायतीपुसत्ता कथ्यते । कस्यचियतसमिः कल्पन्ते। न गुण इति । गुणगुणिनोतितद्वतोरिव युतसिमभावासो. कस्यचिच्छतेनापि न प्रकल्पते ॥ ऽयमित्यभेदात्संवन्ध इत्यर्थः॥ (उयोतः) नन्वन्यतिरेकेऽपि मतुपोऽश्रवण कुतोऽन सन्माने चर्पिदर्शनात् । आह-गुणगुणिनोरिति । भेदनिबन्धने पाठवये मतुपो विधाना- सन्मात्रे च पुनः ऋपिर्दर्शयति मतुपम्-यव- तस्य चात्रामावात्तदनुत्पत्चिरित्यर्थः ॥ सोऽयमित्यभिसम्बन्धा. मतीभिरद्भिर्युपं प्रोक्षतीति ॥ दिति । एवरूपसम्बन्धादित्यर्थः ॥ अभेदाध्यवसाने हेतुर्माप्ये- (प्रदीपः) इतिकरण इति । इतिशब्दस्य बदर्थत्वादिह | न गुण इत्यादि ॥ ननु 'यो यदव्यभिचारी स तदभिन्न.' इति न विवक्षार्थत्वमिति भावः ॥ नियमः, धूमवहयोर्व्यभिचारादत आह -गुणेत्यादि । 'न न हि कस्यचिदिति । मत्वर्थीयान्तानभिधेयस्यापि | सम्बन्धः' इति पाठः । 'अभेदात्सम्बन्धः' इति पाठे ततो विशेष्य- विशेषणमावरूपः सम्बन्ध इत्य. । एवज्ञ मतुष्प्रवृत्तियोग्यो भेदस- संवन्धोऽस्तीत्येवंपरमेतत् ॥ न हि कश्चिन्न संखादकीति । संखादकः-दशनः, म्दन्यो नास्तीति मावः । अभेदसमानाधिकरणो भेदो न मतुम्निया- मक इति भावः॥ सच सर्वस्यास्तीति विशेषणोपादानाभिन्दाप्रदीतिः॥ न हीति । रूपमानसवन्धेऽवगते रूपवानयमिति विशे (५७६१ समाधानवार्विकम् ॥ ४५) पणोपादानात् प्रशंसाप्रतीतिः ॥ ॥ * ॥ अव्यतिरेकात्सिमिति यावतीमिरिति । क्रियमाणेऽपि भूमादिग्रहणे विशिष्टमेव चेद् दृष्टो व्यतिरेकः॥ * ॥ बहुत्वमभिधानवशादाश्रयणीयम् । ततथाकरणमेव भूमादीना (माप्यम्) अव्यतिरेकात्सिद्धमिति चेत् दृश्यते ज्याय इति भाव.॥ 'व्यतिरेकः । तद्यथा-पटस्य गुहा इति ।। ययमतीभिरिति । सस्कारस्यादृष्टार्थत्वाजातिमानसय- (प्रदीपः) दृश्यते व्यतिरेक इति । जाविरन्पत्ति- न्धोऽत्र निवक्षितः ॥ प्रमृत्याऽऽविनाशाद् द्रव्यं न जहावि, तदात्मैव प्रतीयते शन्देन (उयोतः) यवधत्वादिति । निशवत्वादिति माव. ॥ चाभिधीयते-गोः शापढ़ेय इति, न तु सायलेयस्य गौरिति । ननु यवनामापि यत्र नास्ति तारादेशानामपि सत्ताइ नहि गुणाः पुनरुपायिनद्यापायिनोति द्रव्यानेदेन प्रतीयन्ते-शाम्देन कवित्' इलनुपपन्नमत भाद-मस्यर्थीयान्तेति ॥ चाभिधीयन्त इलः ॥ पटस्य गुहा इति । ततयाभेद- नाहीसपा-पाइलविता पाट च इ.पुस्कयो। विवक्षायाः सनावात् मनुषः श्रवणं स्वादिति ठग्वपल्व एव ।

·३५० उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा.रा. सिध्मादिभ्यश्च सूने (उयोतः) एनदजानान एकदेश्याह-दृश्यत इति । न्यापगमेऽपि प्राणिव्यवहारस्य रूढत्वान्मृतावस्थायामपि चूडा- नन्वनयेव रीत्या जातिशब्दादपि मतुपो लुग्ववन्यः सादत आह-लादिव्यपदेशप्रवृत्तिः। जातिरिति ॥ विपक्षे वाधक दर्शयति-रूदित्वे स्विति ।माष्ये- (अतिव्यायाशंकामाप्यम्) पदसा द्रव्यामिलादिना-मनुब्लोपेऽपि लिशादिसिद्धिदृश्यवे, इह कस्मान भवति-चिकीऽस्यास्ति, जिही- प्रत्याख्यानस्व युकत्वं दयते, अन्यथाऽस्य ग्रन्थरयात्रासहति- पऽस्यास्तीति? रित्सागुः॥ (एकदेशिसमाधानभाष्यम्) (५७६२ सिद्धान्तसाधकवार्तिकम् ॥५॥) प्राण्यादिति वक्तव्यम् । ॥ * ॥ तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः॥ * ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्। (भाष्यम्)एवं च रात्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि न वक्तव्यम् ॥ भवन्ति-शुलं बसम् । शुक्ला शाटी। शुक्लः कम्ब- (उध्योतः) प्राण्यनादिति । चूगकर्णिकाशम्दी शिखाक- ला गुल्लो कम्बलौ । शुक्ला कम्बला इति । पतिद्वारसदृशावयवदाचको, न त्यापीटाख्यालधारकारमारवा- यदसौ द्रव्यं धितो भवति गुणस्तस्य यल्लिई चकाविति भावः ॥ वचनं च तद् गुणस्यापि भवति ॥ (सिद्धान्तभाष्यम्) (प्रदीपः) तथा चेति । यसार द्रव्ये वर्तमानाः शुलादयो यौगिकाः, न तु वरणपश्चालादिवटिशब्दावतो फसान्न भवति-जिहीऽस्यास्ति, चिकी, द्रव्यगलिशान्योपादायिनः । रूढित्वे तु नियतलिसख्य- ऽस्यास्तीति? त्यम्, रापन या सर्पलिशसस्यत्वं प्रसज्येत ॥ अनभिधानात् ॥ (१३. विधिसूमम् ॥ ५॥२१२ भा. ४४) (९३२ विधिसूमम् ॥ ५।२।२ मा, ४६) २११३ रसादिभ्यश्च ॥ ५।२।९५॥ २११५ सिध्मादिभ्यश्च ॥५।२।९७॥ (भाक्षेपमाप्यम्) किमर्थमिदमुच्यते न "तदस्यास्त्यसिन्-" इत्येव (विकरपेन लमिधायकरये शंकाभाष्यम्) मतुसिद्धः? सिध्मादिपु यान्यकारान्तानि तेभ्यो लचा मुके (५०६३ एकदेशियासिकम् ॥ ११) इनिटनी प्रामुतः । इनिठनी च नेप्येते । कथं तीन ॥ * ॥ रसादिभ्यः पुनर्वचनमन्य भविष्यतः? निवृत्त्यर्थम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) प्राणिस्थादातो-' इयतोऽन्यतरस्यांमहणं विक- (माया) रसादिभ्यः पुनर्पचन क्रियते-अन्येषां पार्थमनुपर्वते इति मत्याऽऽह-सिम्मादिग्विति ॥ मत्यर्थीयानां प्रतिपेधार्थम् । मतुय यथा स्यात्, (५७६४ सगुपपयोधपत्येनोपरयार्तिकम् ॥१॥) येऽन्ये मत्ययाःमानुपन्ति ते मा भूवनिति । ।।*।। लजन्यतरस्यामिति समुचयः ॥*॥ (गिजान्तमयामम्माष्यम्) नेतदलि प्रयोजनम् । रक्ष्यन्ते हान्ये रसादिभ्यो विभाषा । ला मनुषु च । (भाष्यम् ) लजन्यतरस्यामिति समुपयोऽयं, न मापापा:--रसिफो नटः। उपशी येरुपिण्यप्सर- साम् । स्पर्सिपो यायुरिति । कथं पुनरेतनायरो-लजन्यतरस्यामिति समु- (मीप.) यन्ते दीति । प्रयोगमूल पागम्य धयोन यिभापति।। नियमावोगारसूर्य प्रतापागम् ।। (मदीपः) समुपय इति । अनेकार्प पानिपाताना पगुपये-न्यारस्पांसन्दः । पपा रिका एप । सन (पिपिगम् ।५।२।२ मा.४५) | एचा मुले प्राा एप मार मी न त निटनो । पायगा. २११४ प्राणिस्थादातो लजन्यतर- सपना-दी-गागप्पागगुपयः संपरी ।। (उत्पोना) मापे-~गुपयोग धिमागि. स्याम् ॥ ५॥२॥ ९६ ॥ माि: भाषा (airmana मEिArranti En ·मतुप्पत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३५१ (५७६५ समुच्चयसमर्थकवार्तिकम् ॥ २॥) दिषु तुन्दादयः पट्यरतदातुन्दादिभ्योऽनकारान्तेभ्य इनिठनौ न स्त्रातामिलर्थ ॥ ॥ * ॥ पिच्छादिभ्यस्तुन्दादीनां नाना- यानि तहाँति । कानिचिदकारान्तानि पिच्छादिषु पठि- योगकरणं ज्ञापकमसमावेशस्य ॥*॥ तानि, कानिचित् तुन्दादिषु पठितानि । तर भेदेन पाठो (भाष्यम् ) ययं पिच्छादिभ्यस्तुन्दादीनां नाना- ज्ञापक एव-यथोक्तार्थस्वेसर्थः ॥ योगं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः-समुच्चयोऽयं न (उद्द्योतः) प्रथममाष्याशयमाह-पिच्छादिविति ॥ विभापति। इनिठनो न स्यातामिति । पिच्छादिसून तदसम्बन्धादिति भावः ॥ यदि विभापा स्यात् नानायोगकरणमनर्थक (५७६६ समुच्चयबोधकवार्विकम् ॥ ३॥) स्यात् , तुन्दादीन्यपि पिच्छादिप्वेव पठेत् । ॥ * ॥ वस्य च पुनर्वचनं सर्व- नैतदस्ति झापकम् । अस्ति ह्यन्यन्नानायोगकरणे प्रयोजनम् । विभापार्थम् ॥ * ॥ किम् ? (भाप्यम् ) यस्य खल्वपि पुनर्वचनं क्रियते सर्व- तुन्दादिपु यानि अनकारान्तानि तेभ्य इनिठनी विभापार्थम्-"केशाद्वोऽन्यतरस्याम्" (५।२।१०९) इति । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यः-समुच्चयोऽयं, न यथा स्याताम् ॥ विभापेति॥ यानि तरंकारान्तानि तेषां पाठः किमर्थः? शापकार्थ एच ॥ (प्रदीपः) वस्यच पुनर्वचनमिति । 'केशाद्वः' इत्येव वक्तव्यम् । तन प्रकृतान्यतरस्याग्रहणानुवृत्त्या ठन्-इनि-मतुपो (प्रदीप ) पिच्छादिभ्य इति । 'तुन्दादिभ्य इलच' | भविष्यन्तीति किमन्यतरस्याग्रह्णन ठन्-इनिप्राप्त्यर्थेन ? तत्पुन. इलन चत्वार.'प्रत्यया इध्यन्ते-इलच् इनिठनी मतुविति । क्रियमाणम्-पूर्वस्यान्यतरस्याग्रहणस्य मतुप्समुच्चयार्थत्वं ज्ञाप- तन यद्यन्यतरस्याग्रहणानुवृत्त्या पिच्छादिभ्य. प्रत्ययचतुष्टयं यतीत्यर्थ ॥ स्यात्तदा तुन्दादिष्वेव पिच्छादयः पठितव्या , पिच्छादिष्वेव वा (उद्द्योतः) भाष्ये शापकान्तरमाह-वस्य च पुनर्वचन- तुन्दादयः । पृथक्पाठात्तु ज्ञायते-अन्यतरस्याग्रहणेन मतुप् | मिति । वस्य विधायके शानेऽन्यतरस्याग्रहणानुवृत्यैव सिद्ध पुन- समुच्चीयते, न यथाप्राप्तमभ्यनुज्ञायते । वेन सिध्मादिपिच्छा- रन्यतरस्यामिति वचन सर्वेषामिनादीना विभाषार्धम्-पक्षे प्राप्त्यर्थ दिभ्य इनिठनो न भवतः ॥ सदेतदर्थशापकमित्यर्थ. । तदाह-तनेत्यादि । (उद्दयोत ) अपर आहेत्यादिना वक्ष्यमागस्य भाष्यस्याशय. (अन्यतरस्याग्रहणस्य ज्ञापकाभावबोधकं भाप्यम्) माह-तुन्दादिप्वेवति ॥ धुद्रुभ्यां नित्यार्थमेकेऽन्यतरस्यांग्रहणमिच्छन्ति । (प्रकारान्तरेण ज्ञापकसाधकभाष्यम्) कथम् ? अपर आह-तुन्दादिभ्यः पिच्छादीनां नाना विभापामध्येऽयं योगः क्रियते । विभापामध्ये ये योगकरणं शापकम्-असमावेशस्य । विधयो नित्यास्ते भवन्तीति । यदयं तुन्दादिभ्यः पिच्छादीनां नानायोगं करोति (प्रदीपः) धुद्रुभ्यामिति । सति प्रयोजने ज्ञापकं न तज्ज्ञापयत्याचार्यः-समुच्चयः, न विभाति । भवतीवि पूर्वोक्तमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् । यदि विभापा स्यान्नानायोगकरणमनर्थक स्यात् । (उड्योतः) सतीति । घरतरतु 'भ्या मो नित्यम्' पिच्छादीन्यपि तुन्दादिप्वेच पठेत् ॥ इत्येव सिद्ध 'अन्यतरस्या'ग्रहण छापकमेव । इदमेव भाष्ये- एके' नैतदस्ति शापकम् । अस्ति हान्यन्नानायोगकरणे इत्ययारुचिवीजम् ॥ प्रयोजनम् । किम् ? (९३३ मिधिस्नम् ॥ ५।२।२ भा. ७) पिच्छादिषु यान्यनकारान्तानि तेभ्य इनिठनी | २११८ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः मा भूतामिति । शनेलचः॥५।२।१००॥ यानि तहकारान्तानि तेषां पाठः किमर्थः। सापकार्थ एव ॥ (५७६७ उपसप्त्यानवार्तिकम् ॥u) (प्रदीप नैतदस्तीति। तुन्दादिभ्योऽनकारान्वेभ्योऽपि- | ॥ * ॥ नप्रकरणे दवा हस्खत्वं च ॥ * ॥ इनिठनाविण्येते । तत्र यदि तुन्दादिषु पिच्छादय पोरंखदा (भाष्यम्) मप्रकरणे दट्वा उपसंख्यानं कर्तव्यम् , पिच्छादिभ्योऽनकारान्वेभ्य इनिठनो स्याताम् । अथ पिच्छा- इसत्वं च वक्तव्यम् । दद्रुणः । . - ·३५२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५म.पा.२. अण्च सूने - अत्यल्पमिदमुच्यते। (९३४ विधिसून्नम् ॥ ५॥२॥२ आ..) शाकीपलालीदद्रूणां हस्खत्वं चेति वक्तव्यम् । २११९ प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्योणः ।।५।२।१०१॥ शाकिनम् । पलालिनम् । द्रुणम् ॥ (णप्रत्ययाधिकरणम्) (प्रदीपः) न प्रकरण इति । प्रकरण-प्रस्तावः । (५७६९ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥३॥) महच्छाकं-शाकी। नानाजातीयकशाकसमाहारो वा-शाकी। ॥ * ॥ वृत्तेश्च ॥ * ॥ पलाली-पलालक्षोद.। अथवा मिन्नानि शालिकोवादि- (भाष्यम् ) वृत्तेश्चेति वक्तव्यम् । वार्तम् ॥ पलालाति-पलाली। (प्रदीपः) वार्तमिति । वृत्तिशब्द -अविच्छेदप्रतिविधा- (उड्योतः) ननु नस्योत्तरधाननुवृत्ते. 'नप्रकरणे' इत्ययुक्तमत | नादिषु वर्तते। इह प्रज्ञशब्दात स्वार्थेऽणि विहिते 'प्राज्ञो व्याक- भाद--प्रस्ताव इति । शकीपलाल्योर्महत्वायुपायौ लोकप्रयोगावरणम्' इति भाव्यम् । यथा-'कृतपूर्वी कटम्' इति-कृद्रहणात्तद्धित- 'डीप' गौरादिपाठादित्याहुः॥ प्रयोगे पाध्यभाव । यदा तु प्रज्ञाशब्दान्मत्वर्थीयो णो विधीयते (५७६८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) तदा प्रशावतः प्राधान्यात्प्रज्ञानक्रियाया उपलक्षणत्वादनाविर्मा- ॥ * ॥ विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चा वाहनाफरणादिभिः कर्मभिः सम्बन्धाभावः । केचित्तु मनापि गुणभूतया प्रज्ञानक्रियया व्याकरणादीनां सम्बन्धमिच्छन्तः कृतसन्धेः ॥ *॥ 'प्राशो व्याकरणम्' इति भवितव्यमित्याहु । विषयत्वविवक्षायो (भाप्यम् ) विप्वागत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् , उत्तर-तु-प्राशो व्याकरणे' इति ॥ पदलोपश्चातसन्धेर्वक्तव्यः । विष्वग्गतान्यस्य (उद्योतः) अविच्छेदप्रतिविधानेति । अविच्छेदेति-छेदः कर्मणि पम्, पष्ठीसमास । प्रति विधान-जीविकोपायः । अवि- विपुणः॥ च्छिन्नजीविकोपाय इत्यर्थ. । भादिना ग्रन्थविवरणम् ॥ कर्ब) "कर- (मदीप)विष्यगिति। विधु-नाना अञ्चन्तीति, विपु-अधि- प्रत्ययान्तप्रशशब्दास्याथिकाणैव सिद्ध सूरे प्रशाशब्दमणस्य फल तानि सन्त्यस्येति विपुणम् ॥ विष्वगतानीति । अर्थदर्शन- | दर्शयति-इह प्रज्ञशब्दादिति । 'प्रशाशम्दात्' इत्यपपाठ ।। परमेतत् । यानि हि विष्वञ्चितानि-विष्वग्गतानि, विष्वक् केचिरिवति । इदमेव युक्त, कारकाणा गुणभूतक्रियायामप्यन्ययाव । गतं गमनमेषामित्यर्थः । तर विपुणशब्देन विपुवदारुय. काल | 'प्रशा' इत्यादौ डीबमावार्थमिदमिति तस्वम् । 'कर्तृकर्मणोः' इति सच्यते । तस्य हि नानागतानि दिनानि सन्ति, तदाश्रयत्वा• | सूत्रस्थभाष्यानुगृहीतमदुक्तरीत्या तूमयत्रापि 'प्रायो व्याकरणस्य' दिवसान्तराणा न्यूनाधिकभावस्य । तथा वायुर्मुत्युव-विषुणस्त- । इत्येव भाष्यमिति चिन्त्यम् ॥ विपयस्वविवक्षायामिति । वेषयि- याऽन्योऽप्यनवस्थितप्रकृतिर्मनुष्यादि -विपुणः, तन वृत्तिविपये | काधारत्वविवक्षायामित्यर्थः ।। गमनकियाऽन्तर्भावात् 'विष्वक् गमनमस्यास्ति'इत्येवं वाय्यादेर- भिधानमित्याहुः ॥ (९३५ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।२ भा. ४९) (उयोत.) ननु विश्वग्गवानि इतिमाष्ये 'गतानि सधिकमत २१२० तपःसहस्त्राभ्यां विनीनी भार-अर्थमदर्शनेति ॥ तदेवोपपादयति यानि हीति ॥ विवामिति । नानाप्रकारमित्यर्थे रूढमपीति तटितेन 'विध्वम्ग- ॥५।२११०२।। सानि' इसनेन नानाप्रकारगमनकर्वधकाविष्वक्शरदस्थार्थकथनमिति (९३६ विधिसूत्रम् ॥ ५ ॥ २ ॥२ मा. ५० मावः । यातियोरपि विप्वक्शम्दयोप्रहण, वन वाय्वादिविषये २१२१ अपच ॥५।२। १०३ ॥ विपुगमतिनानाप्रकारार्थंक इत्यभिप्रायेणाइलामनक्रियान्वी- (भणमत्ययाधिकरणम्) यादिति । ऐचित्तु माययित्वन्तो नानाप्रकारगमनाथों विष्वास- (प.शब्दाशेपे भाष्यम्) पस्तत्र प्रकृतिरित्याइ.॥ किमर्थ 'तपः' शब्दाद्विन् विधीयते । नासन्ता. दित्येव सिद्धम् ? भने। सूय स्वफस्सविधान रियो सत्र मकरशाद उध्यो यमा- गएपमारणा-परवमरणमिति तथा नास्तीति प्रकरणको वात सम्बन्धमिष्यत इति । किपाकारकमावविवधाया माल का मामला भानुपपा इत्यत माह मनु नस्योरेति । रितीपेव । विषयस्वरूपान्धविपक्षापासप्तमीति मा. शम्दयोमवापामावादीनुपविभयार-दाकी (अग्पादिवरणमिति । मविण्इमतियानाति वर्तमान पति- पहारयोरिति म्यविवरणमिमध्य। मसमपरमेतदिति । विवागतानि मलेविन विमहमदर्शन •इदमिदि । प्रत्यपविधानमिसभा । भम्पा 'भाप' इति विधीय माराविपिनानीति विपदः । मानोग्शक महाप्रसाद विधीयताम् । प्रत्यप समापन। पातिनिTANAनित्र - पिम्समिति । 'प्राशोम्याटरमम्-माशेयारोपदीयो तिसार पासमा मागोमाराममापि तमितान्तर रिनिराला - पछीति भावः।

·वप्रत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। ३५३ । । --arruRep- (५७७० समाधानवार्तिकम् ॥ ॥): (उयोतः) ननु 'अस्ति च रसवाची' इत्युक्त पुनः 'आतश्च' ॥॥ तपसो विन्यचनमणविधानात् ॥१॥ इत्यस्य नोपयोगोऽत आह-समाने इति । 'केवलस्य' इति (भाष्यम् ) तपसो विन्वचनं क्रियते । शेषः । अतः 'आतश्च' इति यतेन प्रतिपादनमिति भावः । न हि किं प्रयोजनम् ? तदेवेति । व्यपदेशिवद्भावेन व्यवहारे तु मधुमाने तथा व्यव- अण्विधानात् । तपःशब्दादण विधीयते, हारापत्तिरिति भावः । तद्धनयवाह-भाष्ये-मचिदमिति ॥ विशेषविहितः सामान्यविहितं विनं वाघेत ॥ भभिधानशक्तीति । योषजनकशब्दशक्तीत्यर्थः ।। मतुस्विति । द्रव्यवाचिनस्तु भवत्येव-'मधुमान्नो वनस्पतिः' इत्यादी । (५७७१ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) (५७७२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥१॥) ॥ * ॥ अण्मकरणे ज्योत्स्नादिभ्य ॥ * ॥रप्रकरणे खमुखकुछेभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) अप्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । ज्योत्स्नः । तामिस्रम् । कोण्डलः । कौत, कर्तव्यम् । खरः । मुखरः । कुञ्जरः ।। (भाष्यम्) रमकरणे खमुखकुजेभ्य उपसंख्यानं पः। चैपादिकः॥ + (प्रदीपः) खर इति । शब्दनिष्पत्तिकारणं कण्ठविवर (मदीपः) तामिस्रमिति । तमःसमूहस्तमिस्रम् , | महदस्यास्त्रीत्यर्थः । मुखर इति । खव्यापारे शब्दोच्चारणे- तद्यनास्ति, तमिस्रा रात्रिर्वा यस्मिनस्ति तत्-तामिनम् । प्रतियन्धं मुसमस्येत्यर्थः । कुञ्जर इति । दृत्तिविषये कुञ्ज. कुण्डलाईः-कौण्डल इत्याहुः ॥ शब्देन हस्तिनुरुच्यते । तेन तद्वान् कुञ्जरः, हस्तिशब्दवजे- (उयोतः ) तमिस्र पृषोदरादित्वादित्त्वम्, 'तद्धिताः' इति । तिशब्दोऽयम् ॥ बहुवचनाद्रप्रत्ययः ॥ कुण्डलाई इति । मरवर्धस्तु कथन्निदुप (उड्योतः) महदिति । शब्दशक्तिस्वभावान्महत्वस्य वृत्ता- पाथः । संसक्तकुण्डले तु नेष्यत इति भावः ।। वन्तर्भावः ॥ स्वव्यापारेति । स्वव्यापारसाध्यशब्दोच्चारणे इत्यर्थः ।। अप्रनिबन्धमिति । वक्तव्यावक्तव्यविवेकामावादित्यर्थः ।। (५७७३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २ ॥) (९३७ विधिसूत्रम् ॥ ५। २ । २ भा. ५१) ॥ * ॥ नंगाच ॥ * ॥ २१२५ उपसुपिमुष्कमधो रः (भाष्यम्) नगाचेति वक्तव्यम् । नगरम् ॥ ॥ ५। २।१०७॥ (प्रदीपः) नगरमिति । नगाः-वृक्षाः पर्वताश्च । नगर- शब्दोऽपि जातिशब्द एव । नगशब्दोऽश्मादिषु पठ्यत इति (रमत्ययाधिकरणम्) 'वुञ्णकठच्-' इत्यादिना नगरशब्दस्य सिद्धत्वात् 'नगाच (मधुशब्दप्रत्यायकमाध्यम्) इति न वक्तव्यम् ॥ अयं मधुशब्दोऽस्त्येव द्रव्यपदार्थकः, अस्ति (उड्योतः) जातिशब्द इति । अन एव नगरीयादौ टी॥ रसवाची । आतश्च रसवाची अपि, मधुन्येव हि | न वक्तव्यमिति । तत्र 'देशे तन्नाम्नि' इत्युक्ते:-अतन्नामकेऽपि तस्य 'मधु-इदम्-मधुरम्' इति प्रयुज्यते। तयो रसवाची साधुत्वार्थमिदमावश्यकमिति चिन्त्यम् ॥ यदि हि द्रव्यपदार्थकस्य ग्रहणं स्यादिहापि (९३८ विधिस्यम् ॥ ५१२।२ मा. ५२) प्रसज्येत-मधु असिन् घटेऽस्ति ॥ २१२७ केशाद्वोऽन्यतरस्याम्॥५।२।१०९॥ (प्रदीपः) द्रव्यपदार्थ इति । माक्षिके मावीके च (पप्रत्ययाधिकरणम्) प्रसिद्ध इत्यर्थः । आतश्चेति । रसमात्रे मधुराब्दस्य वृत्त्यै- (५७७४ उपसंख्यानवार्विकम् ॥ ॥) भावार वृत्तिविषय एव यनप्रतिपाद्य रसवाचित्वं मन्यते । मधुन्येवेति । न हि तदेव तस्मिन्विद्यत इति सामर्थ्यात् ॥ * ॥ चप्रकरणे मणिहिरण्याभ्या- त्तिविषये रसविशेषयाची मधुशब्द इत्यर्थः ॥ तद्योटेस मुपसंख्यानम् ।। *॥ याचीति । अभिधानशक्तिखाभाब्यादिति भावः । मयपि (भाष्यम्) वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्यामुपसं. रसवाचिनोऽनभिधानाम भवति । स्यानं कर्तव्यम् । मणियः। हिरण्ययः।। संसक्तकुण्डल इति । भृतकपडने पटा इनि प्रयोगो म भवतीति तुणत्या 'मातामहराद प्रतिपय माना अनेक मार 'हनिमा यादिवशी भाश, 'मायमात्'निर.. पाटः। पाकिमान वेत्या सम्हलोज. RAT.ए. 'मन' नि.पा. पुरोल बाताविति सचिव रसिकरवेनोगा। जातिपादोऽपमितिमा नरार राजा' मा गन्ना कीपितिनगरमामयपनि मर तस्येदं ग्रहणम् ॥ है . ४५पा...

·३५४ उझ्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.२पा.२आ. अत इनिठनौ सूत्रे Z (प्रदीपः) मणिव इति । नागविशेषस्येयं संज्ञा ॥ (९३९ विधिसूनम् ॥ ५ ॥ २ । २ आ. ५.) हिरण्यच इति-निधिविशेषस्य । केचित्तु कुअरस्येत्याहुः ॥ २१३० रजःकृप्यासुतिपरिपदो (५७७५ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) वलच ॥ ५।२। ११२ ॥ . ॥ * ॥ छन्दसीवनिपौ च ॥ * ॥ (वळच्प्रत्ययाधिकरणम्) (भाप्यम् ) छन्दसि ईवनिपौ च वक्तव्यो वश्च (५७७७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥१॥) मतुप् च । रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ । सुमङ्गली-| वलच्प्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥४॥ रियं वधूः । ऋतावानम् । मघवानमीमहे । उद्धा च (भाष्यम् ) वलच्प्रकरणे अन्येभ्योऽपि रयत उद्धती च ॥ इति वक्तव्यम् । नातवलः । पुत्रवलः । उत्सङ्गवलः॥ (प्रदीपः) छन्दसीवनिपौ चेति-चशब्दो वस्य (प्रदीपः) भ्रातृवल इति । 'वले' इत्यनाण्प्रहणानु. समुच्चयार्थ । अन्यतरम्याग्रहणस्य सर्वसवन्धान्मतुवपि भवतीति । वर्तनादीर्घाभावः॥ पुत्रवल इति । दीर्घत्वं 'धनगियोः सज्ञा- मत्याऽऽह-वश्च मतुप् चेति ॥ रथीरिति । रथोऽस्यास्ती- | याम्-' इत्यतः संज्ञाऽनुवृत्त्या सज्ञाया विधीयते । तेन "पुना- त्यर्थः ॥ सुमङ्गलीरिति । लापवादबीहिणा भाव्यमिति | यल, उत्सझावल.' इति सज्ञाया भवतीत्ससंज्ञाया दीर्घाभावः ॥ न्यायश्छान्दसत्वादन नाश्रितः ॥ मघवेति । मघमस्यास्तीति मघवा । मतुपि तु मघवत्' शब्द । 'मघवा बहुलम्' इत्ये. (९४० विधिसूत्रम् ॥ ५१२ । २ आ. ५३) तन कर्तव्यम्, 'वनुक्षन्-' इति निपातनान्मघशब्दान्मतुपा च २१३२ अत इनिठनौ ॥ ५॥२॥ ११५ ॥ भाषायामपि शब्दद्वयस्य सिद्धत्वात् ।। उद्धा चेति । उद्गतम्- स्यास्तीति ससाधनक्रियावचनादुपसर्गात् प्रत्यय । (इनिठनोरधिकरणम्) (उयोत) ननु 'ईवनिपौ च' इति चेन प्रकृतस्यैव समुच्चय (५७७८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) स्यादिति विश्व मतुप् च'त्ययुक्तमत आह-चशब्द इत्यादि । सर्व | ॥ * ॥ इनिठनोरेकाक्षरात्प्रतिषेधः ॥ * ॥ सम्बन्धादिति । सर्वत्र सम्बन्धादित्यर्थ. । धचित्तु तथैव पाठ• ॥ (भाध्यम् ) इनिठनोरेकाक्षरात्प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ भाषायामपीत्यादि । 'मघोनरन्तस्य छान्दसत्वम्' इति 'मघवा | खयान , खवान् । बहुलम्' इति सूतभाष्योक्ते , 'नियतविपया अपि शब्दा.' इति तत्रैव अत्यल्पमिदमुच्यते ॥ स्त्रोक्तव्य चिन्त्यमिदम् । प्रत्यय इति । 'वो मैतुम्च' इत्यर्थ.॥ (उपसंख्याने श्लोकभाष्यम्) १५७७६ उपसंरपानपार्तिकम् ॥ ३॥ एकाक्षरात्कृतो जाते ॥ * ॥ मेधारथाभ्यामिरेनिरचौ ॥ * ॥ सप्तम्यां च न तौ स्मृती ॥ (भाष्यम्) मेधारथाभ्यामिरनिरचौ वक्तव्यो। एकाक्षरात्-स्थवान् । खवान् । मेधिरः।रविरः। कृता-कारकवान् । हारकवान् । (प्रदीपः) मेधारथाभ्यामिति । एतदपि छन्दो जातेः-वृक्षवान् । प्लक्षवान् । व्याघवान् । विषयम् ॥ सिंहवान् । (प्रकारान्तरबोधकमाप्यम्) सप्तम्यां च न तौ-दण्डा अस्यां शालायां अपर थाह-चप्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते सन्तीति ।। इति वक्तव्यम् । विम्यावम् । कुररावम् । इष्ट- (उयोतः) भाष्ये एकाक्षरास्कृतो जातेरिति । दण्ड- शम्दस्तु दमनकरणत्वेन बोधक इति न जातिशष्ट इति तत्र भव- फायम् ॥ येवेति मावः ।। (भदीप.) पिसावम् । कुररावमिति । 'अन्येपा. (एकाक्षरादित्यादेः प्रत्यारयानभाष्यम्) मपि दृश्यते' इति दीर्घ.॥ यदि कृतो नेत्युच्यते, कार्यो-कार्पिक इति न सिध्यति । म्याय इति। मुमारीरित्यत्र मुटु मा यस्ता इति बहुमीहिणाऽपिटा श्य हामार कर्मधारयाभरवल नोपयो इसेताम्कान पर्भधारणा मारवध विपापा. यो मनुष्य इति । या रसर वभनया, गवती' इमर मनु. अत्यय इस्पात 'मिरविरो' इति च, पाट।। . 'उज्या-एकाएरादिति' इति च. पाटः । श्री ·विनिप्रत्ययाधिकरणम् ] पाश्चमिकाः। सिध्यति ॥ पत्र -- - तथा जातेनेत्युच्यते, तण्डुली-तण्डुलिक इति न एवं तर्हि सिद्धे सति यन्नित्यग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः-प्रागेतस्माद्योगात् 'विभाषा' एवं तर्हि नायं समुच्चयः-कृतश्च जातेश्चेति । इत्यनुवर्तत इति ॥ किं तर्हि ? (उझ्योतः) भाध्ये-मागेतस्मादिति । एवञ्चात्रापि पान. जातिविशेषणं कृब्रहणम्-उद्या जातिरिति । हणानुवृत्त्या पसे मतुप्स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थ नित्यग्रहणमिति भावः। फथं कारकवान्, हारकवान् ? (भनुवृत्तिनिश्चायकभाष्यम्) अनभिधानान भविष्यति। अथ 'अतः' इत्यनुवर्तते, उताहो न । किं चातः? यद्येवं, नार्थोऽनेन । कथं-स्ववान् , खवान् , वृक्षवान् , सिंहवान्, यद्यनुवर्तते, ऐकगविको न सिध्यति । समासान्ते कृते भविष्यति । व्याघवान् , प्लक्षवान् , दण्डा अस्यां शालायां एवमपि गौशकटिको न सिध्यति ॥ सन्तीति? अनभिधानान्न भविष्यति ॥ अथ निवृत्तम् । इहापि प्राप्नोति-गोविंशतिरस्यास्तीति । निवृत्तम् ॥ (९४१ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।२ भा. ५५) इह करमान्न भवति-गोविंशतिरस्यास्तीति? २१३४ व्रीह्यादिभ्यश्च ॥ ५।२।११६ ॥ अनभिधानान्न भविष्यति ।। (उद्द्योतः) समासान्ते कृते इति । न च तत्पुरुषे सिद्धा- (उपसंस्थानभाष्यम्) वपि वहुव्रीहिद्वन्दयोर्न सिध्यतीति वाच्यम् । अनभिधानेन तत्राम- शिखादिभ्य इनिर्वाच्य वृत्तः ॥ गौशकटिक इति । शकदिशब्देन समास इति भावः । इकन् यवखदादिपु ॥ यद्यायकारान्तशक्टशब्देनेद सिध्यति, तथापीकारान्तेन विग्रहे किं प्रयोजनम् . 'गोशकटिमान्' इत्यस्यापत्तिरिति भावः ॥ निवृत्तमिति । 'इन्द्रोप. नियमार्थम् । इनिरेव शिखादिभ्यः, इकन्नेय | ताप-' इत्यादौ तु मण्डूकानुवृत्त्याऽत इत्यस्य सम्बन्ध इति भावः । यवसदादिभ्यः॥ इदं च 'समासान्ताः' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । वृत्तिकृतस्तु प्रमा (५७७९ प्रत्यास्यानवार्तिकम् ॥१॥) इति बोध्यम् ॥ ॥ * ॥ शिखायचखदादिभ्यो नियमस्या- (९४३ विधिसूत्रम् ॥ ५। २।२ भा. ५७) वचनं निवर्तकत्वात् ।। * ॥ (भाष्यम्) शिखायवखदादिभ्यो नियमस्यावच २१३८ रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् नम्। ॥५।२। १२०॥ किं कारणम् ? (यप्प्रत्ययाधिकरणम्) निवर्तकत्वात् । किं निवर्तकम् ? (५७८० उपसंरयानवार्तिकम् ॥ १॥) अनभिधानम् ॥ ॥४॥ याप्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते ।।*॥ (भाष्यम् ) याप्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते इति (९४२ विधिसूत्रम् ॥ ५। २ । २ आ. ५६) वक्तव्यम् । हिम्याः पर्वताः । गुण्या ब्राह्मणाः ॥ २१३६ एकगोपूर्वाञ् नित्यम् (९४४ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।२'मा. ५८) ॥५।२।११८॥ २१४० बहुलं छन्दसि ॥ ५।२।१२२ ॥ (टमप्रत्ययाधिकरणम्) (विनिप्रस्थयाधिकरणम्) (नित्यपदप्रयोजनमाध्यम्) (५७८१ उपसंख्यानवार्मिकम् ॥1॥) नित्यग्रहणं किमर्थम्? विभापा मा भूत् । ॥ * ॥ छन्दोविन्प्रकरणेऽष्टामेखलादयो- नैतदस्ति प्रयोजनम् । भयरुजाहृदयानां दीर्घश्व ।। * ॥ पूर्वसिय योगे विभाषामहणं निवृत्तम् । (माप्यम्) छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाययोमय- . .

·३५६ उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५२.२पा.आ.२ आलजाटजौ बहु० सूत्रे रुजाहृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । अष्ट्राची । मेख. (५७८९ उपसंख्या वार्तिकम् ॥ ९॥) लायी । दयावी । उभयावी । रुजावी । हृदयावी ॥ ॥ * ॥ वातात्समूहे च ॥ * ॥ मर्मणश्चेति वक्तव्यम् । (भाप्यम् ) वातात्समूहे च तन्न सहते इत्ये. मर्मावी॥ तसिन्नर्थे च ऊलो वक्तव्यः । वातूलः ॥ (उयोत.) भाष्ये-दीर्घवेति । वयोमयहृदयामिदम् ॥ (५७९० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १०॥) (५७८२ उपसंख्यानवातिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ पर्वमरुद्भ्यां तप् ॥ * ॥ ॥ * ॥ सर्वत्रामयस्य ॥ * ॥ (भाष्यम् ) पर्वमरुद्भयां तए वक्तव्यः । पर्वतः (भाप्यम्) सर्वत्रामयस्योपसंरयानं कर्तव्यम् । मरुत्तः ॥ आमयावी॥ ( उड्योत.) पर्वमनदयां वविति । पिदयम् । निसाठरस्तु (५७८३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) लेखकप्रमादाद । मरुत्तस्य मध्योदात्तस्यैवेष्टे ॥ (५७९१ तप्प्रत्याख्यानवार्तिकम् ॥ ११॥) -॥ * ॥ शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् ॥ * ॥ ॥ * ॥ ददातिवृत्तं वा ॥ * ॥ (भाष्यम्) ङ्गवृन्दाभ्यामारकन् वक्तव्यः शृङ्गारकः । वृन्दारकः॥ (भाष्यम् ) ददातिवृत्तं वां पुनरेतद्भविष्यति । (५७८४ उपसरयानवार्तिकम् ॥ ४॥) मरुद्भिर्दत्तो मरुत्तः॥ ॥ * ॥ फलवाभ्यामिनच् ॥ * ॥ '( उड्योत ) तदेव ध्वनयन् तप प्रत्याचष्टे-ददातिवृत्तं वेति । अत्रे पक्षे उपसर्गसज्ञायां मरुच्छब्दस्योपसरयानात (भाध्यम् ) फलवर्हाम्यामिनच् वक्तव्यः । फ 'अच उपसर्गात्' इति तत्वम् । अन्यच्चोपसर्गकार्यमस्य नेति तत्रैव लिनः । बहिणः॥ निरूपितम् । अत्र पक्षे 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण (५७८५ उपसख्यानवार्तिकम् ॥ ५॥) मध्योदात्तत्व स्पष्टमेव । ॥ * ॥ हृदयाचालरन्यतरस्याम् ॥ * ॥ केचित्तु-एव हि तत्वविधावेव मरुत्त इति पठेत् । तसात्सा- (भाष्यम्) हृदयाचालुर्वक्तव्योऽन्यतरस्याम् । प्रकरणे प्रथमाध्याये पाठोऽनेकसञ्ज्ञालामाय । 'अनेकफलाय' इति , हृदयालुः । हृदयी । हृदयिकः । हृदयवान् ॥ तु न युक्तम् , उपसर्गत्वस्य फलान्तराय चारितार्थेऽजम्तत्ववैकल्यात- (५७८६ उपसख्यानवार्तिकम् ॥ ६ ॥) खानापस्या मरुत्त इत्युदाहरणपरभाष्यविरोधापत्ते । एवञ्च निपात- ॥ * ॥ शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तन्न सहते ॥*॥ मानि' इत्यादिप्रयोगोपपत्ति । एवञ्च निरपाठ एवोचित । वेदे स्वमप्यस्खेति तन्मूलकमायुदात्तत्व दुरिमेव । तच्च तत्वविषये एवेति (भाप्यम् ) शीतोष्णतप्रेभ्यस्तन्न सहत इति चा- कचिन्मध्योदात्तत्व तु छान्दसवादोध्यम् । मरुच्छन्दान्मतुप्तु न, लुर्वकव्यः । शीतालुः । उप्णालुः । तृपालुः ।। ततो रूड्याप्रतीते.-इति प्रत्याख्यानाशय इत्याहु । (५७८७ उपसख्यानवार्तिकम् ॥ ७ ॥) ॥ * ॥ हिमाचेलुः ॥ * ॥ (९५५ विधिसूनम् ॥ ५।२।२ भा. ५९) (भाष्यम्) हिमाञ्चलुवेतव्यः, तन्न सहत इत्ये- तस्मिन्नर्थे । हिमेलुः ॥ २१४३ आलजाटजौ बहुभाषिणि (उयोता) चालचे चितावित्येके । अचितौ । अत एव ॥५।२।१२५ ॥ '-पैलु ' सत्र कचिपुस्तके वृद्धिदृश्यते ॥ (आलजाटप्प्रत्ययाधिकरणम् ) (५५८८ उपसख्यानपातिकम् ॥ ८॥) (एकदेशिभाप्यम्) ॥ॐ॥यलाचोला || * ॥ कुत्सित इति वक्तव्यम् । (माध्यम् ) यलाच ऊलो चकव्यस्तन्न सहत यो हि सभ्यग्वहु भापते वाग्मीत्येव स भवति । तत्तर्हि वक्तव्यम्॥ 'दम्'-दीविधानमिवयी। टव प्वनपनिया 'दयावादा-दमायेनु' मा प्रश्नी त्रिी घर्तेते इति एके। . अपने-उम्पत्यापयानरूपे ददातिसमिति । 'भाद-एता इस्पाय पिने मनपातित्यपरे । विद्युतके 'हिमाल' ५ समानरपे इति । उपमा क्रियायोगे (121) निपूणेहि इति मुमारासदिलो पापिपासे इस।। कार्तिक वृता 'मरुभ्यम्दस्योपसण्यामम्' इत्युक्तम् । परमपविति । तपारिरिव मादस मपोदातरवस्यके (अनेकमशाहामायेति गतिनिपातसमानारखा। . त्येतस्मिन) । पलूलः॥

·इनिप्रत्ययाधिकरणम् पश्चिमिकाः। ३५७ सम्वैध्यत इति भावः ॥ इति ॥ अर्थी॥ (समाधानभाष्यम् ) (९४८ विधिसूत्रम् ॥ ५।२।२ भा. ६२) न वक्तव्यम् । २१५३ पुष्करादिभ्यो देशे नानायोगकरणसामान भविष्यति ॥ (उद्योतः) नानायोगेति । पूर्वस्त्रेऽपि 'बहुभाषिणि' इति ॥५।२। १३५॥ (५७९२ उपसंरयानवार्तिकम् ॥ ॥) ॥ * ॥ इनि प्रकरणे बलाद्वाहरुपूर्व- (९४६ निपातनसूत्रम् ॥५।२।२ आ.६०) पदादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ २१४४ खामिन्नैश्वर्ये ॥५।२।१२६ ॥ (भाष्यम् ) इनि प्रकरणे वलाद्वाहरुपूर्वपदादुप- (निपातनाधिकरणम्) संख्यानं कर्तव्यम् । वाहुबली । ऊरुबली ॥ । (अतिव्यात्याक्षेपनिरासभाष्यम् ) (५७९३ उपसंरयानवार्तिकम् ॥ २॥) इह कस्मान्न भवति-स्वमस्यास्तीति? ॥ * ॥ सर्वोदेश्च ॥ * ॥ नैप दोपः। नायं प्रत्ययार्थः। (भाप्यम्) सर्वादेश्चेनिर्चकव्यः । सर्वधनी किं तर्हि । सर्ववीजी । सर्वकेशी॥ प्रकृति विशेपणमेतत्-'स्वामिनैश्वर्यं निपात्युते' (५७९४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥३॥ ॥) ॥ * ॥ अर्थाचासंनिहिते ॥ * ॥ (प्रदीपः) स्वमस्येति । धनवाच्यन खशब्दः । नायं (भाप्यम्) अर्थाचासन्निहिते इनिर्वक्तव्यः । प्रत्ययार्थ इति । प्रत्ययाविषयलात्प्रत्ययार्थ उच्यते.॥ ऐश्वर्य इति-यदि विषयसप्तमी स्यात्तदा ईशितरि धनवाचि- नोऽपि प्रत्ययः स्यात् । प्रकृत्यर्थस्त्वैश्वर्यमिहोपात्तमिति वृत्तिविषय असंनिहित इति किमर्थम् ? एव च खशब्द ऐश्वर्ये वनवे । तेन धनवान्निर्धनो वा इशिता अर्थवान् ॥ खामिशब्दाभिधेयः॥ (मदीपः) अर्थाचेति । विरोधात 'अस्ति' इति न (उयोत.) 'स्वशब्दादामिनज्भवति अपेत्यर्थे, पष्ठयर्धश्चे- | संवध्यते । अर्थोऽसनिहितोऽस्येत्यर्थेऽप्राप्त एवेनिर्विधीयते । दैश्वर्यविषयोऽर्थादेश्वर्यवान्भवति' इति सूत्रार्थ मत्वा पूर्वपश्चः । यस्स | तक्रकौण्डिन्यन्यायेनास्त्युपाधिकादिनेरभाव. ॥ भनमस्ति स तदेश्वर्यवानिति भाव.॥ नन्वैश्वर्यवान्प्रत्ययाऽथों न त्वैश्वर्य (उद्योतः) असमिहित इति । असनिधानमन वालकृ. मत माह-प्रत्ययार्थविषयादिति । प्रत्ययार्थे विशेषणत्वादित्यर्थः।। तम्, अन एव विरोधादस्तीत्यस्यासम्बन्ध , असन्निहितकर्तृकवते. माध्ये--प्रकृतिविशेपणमिति । प्रकृत्यर्थबोधकमित्यर्थः ॥ स्वामि- मानसत्ताया असम्भवात् ॥ ननु सन्निहितेऽप्यर्थ शम्दार 'मत श्वर्य इति । ऐश्वयें वर्तमानस्वशब्दस्य 'स्वामिन्' इति निपात्यत | इनिठनो' इति दुर्वारमत आह–तक्रेति । 'अधी समर्थो पिदान्' रत्यः ॥ यदि विपयेति । प्रत्ययाविशेषण यदि स्यादित्यर्थः ॥ इति तु मन्दसत्वाबोध्यम् ॥ नम्वन्यत्रापि स्वशम्दस्वैश्वयें प्रयोगापतिरत आह-वृत्तिविषये (५७९५ उपसंपयानयार्तिकम् ॥ ५ ॥) इति । स चैनवृत्तिविषये एव । अत एव 'धनस्स स्वामी' इत्यपि भवति । धनवाचिनस्तु मनुबेव ॥ ॥ * ॥ तदन्ताच ॥ * ॥ (भाप्यम्) तदन्ताञ्चेति वक्तव्यम् । धान्यार्थी। (११७ विधिसूत्रम् ॥ ५॥ २ । २ भा. ६१) हिरण्यार्थी॥ २१४७ वातातीसाराभ्यां कुक्च (प्रदीपः) धान्यार्थीति । धान्यमय इति कर्मधारयः, धान्यार्थोऽसनिहितोऽस्पति प्रत्ययः॥ ॥ ५।२।१२९॥ (एकदेशिनः वदन्ताय' इति वार्विकाक्षेपसमाधानमाप्यम्) (इनिप्रत्ययाधिकरणम्) फिमय तदन्तादित्युच्यते न तदन्तविधिना सि. (उपसंण्यानभाष्यम्) पिशाचाचेति यतव्यम् । पिशाचकी वैश्रयणः॥ प्रहणवता प्रातिपदिकेन तदरतविधिः प्रति- पिध्यते। HN + दम्।। समप्यता । मासस्य पूरि सम मनि मानमर्मोस मिसावम् 1ोमियो l प्रहर मामा-मानात रोसरममा ति । रोग पिरीत पपीमिया ·३५८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितंमहाभाष्यम् । [५.२पा.आ.२ पुष्करादिभ्यो देशो सूत्रे मेति ॥ - एवं तर्हि-इनन्तेन सह समासो भविष्यति । यस्ति मियापदार्थको भायसाधनः-मर्थनमर्य धान्येनार्थी-धान्याथीं। इति । स हि समासो न प्रामोति ॥ तयः क्रियापदार्थकस्तस्येदं प्रणम् । एवं च यदि पुनरयमर्थयतेणिनिःस्यात्, एयमपि फ्रिया- हरयाऽधिकमत्यर्थिफायपि सिमी भयतः ।। मेव फुर्वाणे स्यात् । तूप्णीमप्यासीनो यस्तत्सम. इति धीमलगयत्पतअलि विरचिते व्याकरण- न्याचरति सोऽभिप्रायेण गम्यते-अर्थी-अयमने. महामाप्ये पञ्चमस्याप्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमादिकम् ॥ (प्रदीपः) पयं तहीति । पान्नाधा-पान्याची, एतीया- ॥ पाद समाप्तः॥ समासो भविष्यतीत्यर्पः॥ (प्रदीपः) तपः क्रियापदार्थक रति । नन्यत्रापि स हीति । 'तृतीया तन्नान-' इत्यनेनार्थवान्देन | निरीहे न प्राप्नोति । नेप दोपः नित एप दोपस्सावतारः, . समासो विधीयमानोऽपिसन्देन न प्राप्नोतीसः । 'मुगुपा' | गिनेः कनरि विधानात् । कियो हि पुर्वन् कत्युच्यते । "इत्येतताप्रितम्, न्याय्यस्य परिहारस्माभिधायमानस्यात् ॥ मरवायस्तु शेपरपन्धे भवति । तत्र क्रियाकारकमायस्य एवमपीति । फुतामुस्तक्रियासाधनाभिधामित्यात् । न्यग्मायामिरीदेऽपि शिक्षः प्रत्ययः ॥ एवं च कृत्येति । मखगच्छन् 'गन्ता' इत्यभिधीयवे॥ यदि अर्यायासंनिदिवे' इत्युचवे सदा-इनेरेय विधानाहज (उदयोगः) माये~धान्येनाति । नन्वन गार्थ तृतीया: स्यात् । अथापि गिनिना 'भी' इति साध्यते, तयाऽप्यर्थिक न फरणे, अधिशम्दस्याक्रियावाचित्वात् । नापि प्रकृयादिरवाद, इति न रिभ्येदिति । क्रियापदायकत्ये 'मत इनिठनो' इति प्रत्य- प्रथमा एकदेशान्वयेऽपि विशिष्टेनासामोसमासामाः, धान्येन' यद्यं सिध्यति । मतुनु क्रियापदाकादनभिधानाम भवति । इत्यस्यैकदेशान्ययानौचित्याचेति चेत्, न । तो सत्वात् । अयं धनवाचिनोऽप्यनभिपानादिनिठनोरभावः ।। मचे च धान्यं हेतुः । एतेन 'सापेक्षवादीदशे विपये तदितस्यैव न इत्युपाप्यायनैय्यटपुत्रफैय्यटकृते भाष्यमदीपे पञ्चम- प्रातिः, द्रग्यवाची तु न नित्यताराह इति स्पटमेय' इति परास्तम् । स्याभ्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमादिकम् ॥ एवमेव 'धान्येन धनी' इत्यायुपपत्तिः ॥ पान्ध समाप्त: (माध्ये) अर्थयतेरिति । एवञ्च करणतृतीयाऽन्तेन 'ककरणे-' (उयोवः) मा पे--तस्सेदं प्रहणमिति । संघटितस्पे इति समास इति भावः ॥ (माप्ये ) तरसमर्थानीति । माधना | महणम् ।। * हि-लामानुकूलः स्फुट लामेच्छाम्यसको व्यापारः 'देहि' इत्यादि अयं प्रयोगः, पान्यायाति प्रयोग इत्यर्थः । एवञ्च धान्यश- राम्दप्रयोगादिरूपः । तत्कव च णिन्यन्तस्यार्थः । यस्तु तदकुर्वन् रहस्य उकार्यकाशम्देन समासं कृत्वा धान्यार्थशम्दार 'अत इनिठ- ताफललामजनकक्रियान्तरमाचरति तापीभ्यतेऽयम्प्रयोग इति न | नौ' तीनो सिद्धः प्रयोगः। 'मर्थाच-' इति वार्तिके तु रूढत्वाम्य- गिन्यन्तस्सायं प्रयोग रति भावः । एवेन 'तत्सम चरणकर्तरि | वाचिन एव महणम् । एकत्र क्रियावाचकादत इनिठनी भवत एव । मन 'पहिलेः कृपति' इतिप्रयोगवदत्राप्यय प्रयोगः मुलभः' इत्य एव अनिश्च रागानो दिरण्येन' इति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छत इति पास्त्रम् । णिनिविग्रहरूपे 'गधंयवे' इति प्रयोगे तादृशन्यापारस्यैव | भावः । तद्धनयनाद-एवच कृपेति ॥ यर्थाथासन्निहिते प्रवीवेणिनन्तोऽपि तादृशार्थक एवेति तात्पर्यम् । भर्धनम्-अर्थ | इत्युच्यत इति । मत्र वातिके यधुभयोरभशम्दयोग्रहणमुच्यत इत्यत्र तु लाभेच्छार्थक इति न दोष इत्युत्तरम् । कैयटोऽप्येत- | इत्यर्थः । यद्वा-ऐतदेवोच्यते-क्रियापदार्थकस्तु मर्धशम्दो नारसे- 'तात्पर्यक एन । माम्ये-सोऽभिप्रायेणेति । सोऽपीत्यर्थः ।। वेति यधुच्यत इत्यर्थः ।। उन स्यादिति । मर्यादिनिरेव, स चारानिदित (सिद्धान्तभाध्यम्) एवेत्याश्रयणादिति भावः ॥ अथापि णिनिनेति । बहुलमामीण्ये' एवं तर्हि अयमर्थशब्दोऽस्त्येव द्रव्यपदार्थकः । इति बहुलप्रहणात्सुबन्नोपपदामावेऽपीत्यर्थः । एतदुपयोगश्चिन्सः । न च अर्थाच्च' इति वार्तिकप्रत्याख्यानं फलम् , अनिच्छोरप्यसनि. तद्यथा-अर्थवानय देश इत्युच्यते, यस्मिन् | हितधनस्साथिशग्देनाभिधानार्य तदावश्यकत्वादित्याहुः । अत एव गाव: सस्यानि च वर्तन्ते । भाष्ये-अपिना अर्थीति-इनन्तसङ्ग्रहः॥ नन्वेव क्रियाशम्दान्मतुबपि १ ननु 'तस्पेदं प्रणम्' इति भाग्यमनुपपन, 'पान्यार्थी' इत्येतनार्थ * अत एषनक्रियाशचकादर्थशम्दादिनिठनोर्भवतादेव । 'अधिनध शब्दस्य ग्रहणमत आह-सटितस्येदं ग्रहणमिति । राजानो' इस हि भर्थाचेति वार्तिफेनवेनिमलये राजसविधे भोऽसन्निहित २ भाग्यस्थग्रहणपदस्यार्थमाह-अयं प्रयोग इति । इलेवमाश्रयणीय स्यात्, तशायुक्तमिति भाव। तंच प्रयोग प्रदर्शयति-धान्यापीतीति ॥ ५ एतदेवोग्यत इति । इत्युच्यत इत्यस्य पतदेवोभ्यत इत्यर्थः । .

·इनिप्रत्ययाधिकरणम् ] पाञ्चमिकाः। ॥ सादत आह-मतुप्विति । तदेव भाष्ये 'तदन्ताच्च' इति वार्तिक त्वादनुवाद्योपाधिवाधे मानाभावाद्येननामात्यभावाच उमयोरप्य प्रत्सारयातम् ॥ नन्वेव धनवाचकादस्त्युपाधिकादिनिठनौ स्यातामेव, | नमिधानेनामाव इत्याहु ॥ ततश्च क्रियापदार्थकामावेऽपि अर्थिक सिद्धोडत आह -धनेति । इति श्रीशिवमट्टसुनसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपो- इनिग्रहण दृष्टान्तार्धम् । तक्रकोण्डियन्यायेनेनेरिवानभिधानाहनो- क्ष्योते पञ्चमाध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ पादश्च समाप्त ॥ ऽभाव इति तात्पर्यम् । अन्ये तु तक्रकौण्डिन्यन्यायस्य विधेयविषय- "प्रत्याख्यातमिति । अर्थशब्दो द्वौ-एको द्रव्यपदार्थक , अपरश्च मत्ययौ भवतः । तेन घ घ यार्थी, भर्थिक इत्यती मयोगानुपपन्नौ । भने मर्थनमर्थ इति क्रियापदार्थकः । अर्थाच्चासग्निहिते' इति घातके हि द्रव्य भिधानाच द्रयवाचकादिनिठनोरभावः । एवञ्च तदन्ताच' इति वार्तिक पदायकस्य महणम् । क्रियापदार्थकाच 'अत इनिठनौ' इत्यनेन इनिठनौ । भाष्यवृता प्रत्याख्यायते इति भावः । अस्मिन् पादे सूनवार्तिकसख्या। प्राक्तनयोग आहिके | आझिके । आह्निकमडल १ २ योग सर्वयोग | व्याख्यातसूनाणि ८८६ ४२ २० ६२ ९४८ अव्याख्यातसूत्राणि ११३२ ७८ १२१० समुदितसूत्राणि २०१८ १४० २१५८ वार्तिकानि ५६९० ६० ३७ ५७९५ ·३६० उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३पा.१आ. किंसर्वनामबहु० सूत्रे (५७९८ सूत्रप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ३॥) पञ्चमाध्यायस्य तृतीय पादे ॥ * ॥ इदमो विभक्तिखरश्च ॥ * ॥ प्रथममाह्निकम् । (भाष्यम् ) इदमो विभक्तिस्वरश्च प्रयोजनम् । (तद्धितेषु माग्दिशीयाः) इतः। इह । 'इदमस्तृतीयादिविभक्तिरदाचाभवति' (९४९ संज्ञासूत्रम् ॥ ५। ३.१ आ..) इत्येप स्वरः सिद्धो भवति ॥ २१५९ प्राग्दिशो विभक्तिः ॥ ५॥३॥१॥ (प्रदीपः) इतः। इहेति । इतः' इति मुख्यमुदाहरणम्। (विभक्तिसंज्ञाऽधिकरणम्) अत्र हि लिरखरे प्राप्ते विमक्तेः 'ऊडिदम्-' इत्युदात्तत्वं भवति । (वार्तिकावतरणभाष्यम्) 'इह' इत्यत्र तु प्रत्ययखरेणान्तोदात्तत्वं सिञ्चति ॥ ननु मध्येऽप- विभक्तित्वे किं प्रयोजनम् ? वादा इति न्यायात् 'अनुदात्ती सुप्पिती' इत्येतं खरं विभक्तिखरो (प्रदीपः) किं प्रयोजनमिति । प्रयोजनसामान्यवि- नेप दोषः । 'उडिदम्' इत्येतत्सूत्र ‘लिति' इत्यत्रानुवर्तते । तेन याधते न लिरखरम्, लित्खर एव तु परत्वाद्विभकिस्खरं बाधते । धक्षायामेकवचन निर्देशः॥ लित्खरं याधित्वा विभफिखरो भवति । तृतीयादिमहणेन च (उद्द्योतः) प्रयोजनानां बहूनामो वक्ष्यमाणत्वाव किंप्रयो- तृतीयामारभ्य प्राग्दिशः प्रत्यया विभक्तिसंशा गृह्यन्ते ॥ जनमित्येकवचनमनुपपन्नमत आह-प्रयोजनसामान्येति ॥ (उद्योतः) लितीत्यवानुवर्तत इति । अत्र चेदमेव भाष्यं (५७९६ विभक्तिसंज्ञाप्रयोजनबोधकार्तिकम् ॥ १॥) मानम् । हरदप्तरतु-'अडिदं-'इत्पत्र 'अन्नोदात्तात्' इति वर्तते, तर ॥ * ॥ विभक्तित्वे प्रयोजनमि निमित्तमेव लित्स्वरो विमक्तिस्वरस्येत्याह । तं विनाऽपि अन्तोदात्त त्प्रतिषेधः ॥ *॥ एव इदम्शम्द इत्यन्ये ॥ (५७९९ सूत्रप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ४॥) (भाष्यम्) इदानीम्, 'न विभक्तौतुसाः शश४ इतीत्वप्रतिषेधः सिद्धो भवति । ॥ * ॥ त्यदादिविधयश्च ॥ * ॥ ययं किमोत्' ५।३।१२ ‘क ग्रेप्सन् दीव्यसे, (भाष्यम् ) त्यदादिविधयश्च प्रयोजनम् । यतः, कार्द्धमासा' अत्रापि प्राप्नोति ॥ यत्र । कुतः, कुत्र । 'विभक्तौ' इति त्यदादिविधयः (प्रदीपः) इत्प्रतिपेध इति । अन्यथा 'मिदचोऽन्त्याल | सिद्धा भवन्ति ॥ त्परः' इति देशविद्ध्यर्थी दानीमो मकारस्य 'हलन्त्यम्' इतीत्सं. ज्ञा स्यात्।। (९५० अधिकारसूत्रम् ॥ ५ । ३ । १ भा. २) (उद्द्योतः) ननु फलामावादेव नेत्सत्यत आह-~अन्य- २१६० किंसर्वनामवहुभ्योऽध्यादिभ्यः थेति । ईददानीमिति स्यादिति भावः ॥ (५७९७ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ २॥) ॥५।३।२॥ ॥ * ॥ तौ चोक्तम् ॥ॐ॥ (५८०० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥६॥) (माप्यम् ) किमुक्तम् ? ॥ * ॥ बहुग्रहणे संख्याग्रहणम् ॥ * ॥ विभक्तौ तवर्गप्रतिषेधः अतद्धिते' इति ॥ (भाष्यम् ) बहुग्रहणे संख्याग्रहणं कर्तव्यम् । इह (प्रदीपः) तौ चोक्तमिति । तवर्गस्य चोक्तमित्यर्थः । मा भूत्- यहौ, यहो:-इति ॥ ममोरित्संज्ञापरित्राणार्थमुकारकरणमित्संज्ञायाः प्रतिषेधस्यानि. (भाक्षेपभाष्यम्) त्यत्वं ज्ञापयतीति तद्धितपर्युदासोऽपि न वक्तव्यः ॥ अथ किमर्थं किम उपसंख्यानं क्रियते न सर्व- (उध्योतः) तवर्गस्यत्वनिषेधात्तावित्ययुक्तमत आह—तवर्ग-नान्न इत्येव सिद्धम् ? स्येति ।'तो' इति विषयसप्तमीति भावः ॥ ननु तद्धितप्रतिषेधवचना (५८०१ समाधानवार्तिकम् ॥२॥) रंभे गौरवमत आह-यमोरिति । 'न विभत्तो-'इतिसूत्रभाष्ये तु प्राग्दिशीयेष्वस्याप्रवृत्ताबुदित्त्व शापवम् । दानीमो मस्य 'लोपो ॥ * ॥ यादिप्रतिषेधात्किम व्योः' इति लोपेन यकार प्रशिष्य 'इसंशान' इत्युक्तम् । वार्तिका- उपसंख्यानम् ॥ * ॥ नुसारेण त्वन्न प्रयोजनलोक्तिरिति दोध्यम् ।। (भाष्यम्) यादिप्रतिपेघात्किम उपसंख्यानं इददानीमितीति । पानीमो भकारस्येत्संज्ञायां मिदचोऽन्यादित्यनेन २६. पुस्तके प्रतिपेयो न तद्धित्ते इति' इति पाटा। इदमो मकारामार दानी' स्यादिति इदानीमिति रूपसिद्धिरिति गाव. . F ·आदेशाधिकरणम् ] प्राग्दिशीयाः। . . शेषः स्यात् ॥ आह- पठ्यतेऽत आह- क्रियते । 'अद्वयादिभ्यः' इति प्रतिपेधे प्राप्ते किम (प्रदीपः) क्रियमाणेऽपीति । ननु यावदेतदः स्थाने आ- उपसंख्यानं क्रियते ॥ देशो न प्रत्तस्त्रावत् प्रातिपदिकान्तन्वाभावान्नलोपाप्रसनः । (प्रदीपः) किम उपसंख्यानमिति । उपेस प्रवृत्तिाले त्वनेकालत्वात्सिद्ध सर्वादेश. । एवं मन्यते-खरू- सख्यानं प्रतिपदं सून उच्चारणमित्यर्थः । द्वयादिपु किंशब्दस्य | पेणार्थनार्थवत्त्वादप्रवृत्तोऽप्येतदः स्थाने बुद्धिस्थ इति प्रातिप- पाठे प्रयोजनं कश्च भवाश्च-को' इति त्यदादीना यद्यत् परं | दिकं भवत्येव । ततश्च नलोपे कृते अनेकाल्त्वाभावात्सर्वादेशो तच्छिभ्यत इति किमः शेषः, द्वयादिभ्यस्तु प्राक् पाठे भवतः न प्राप्नोति ॥ (उद्द्योतः) ननु प्रयोगार्थ शास्त्र, तत्र यावत् स्याने न जातः, (उद्योतः) ननु किमः सूत्रे पाठगत् उपसंरयानं इत्ययुक्तमत | तावत् प्रयोगेऽनोऽभावात् कस्य प्रातिपदिकत्वमित्यत आह-एतदा --उपेत्येति ॥ ननु शादिभ्यः पूर्वमेव किम्शब्दः कुतो न | स्थाने बुद्धिस्थ इति । बुद्धिविषयतया सत्त्वमिति भावः ॥ -व्यादिग्विति । 'पूर्वशेषोऽपि दृश्यते' इति सत्त्वात् किम्ग्रहण चिन्त्यप्रयोजनमिति कश्चित् । तर, भवत. शेषस्य (समाधानभाष्यम्) फदाऽग्यदर्शनात् ॥ परिगणितेपु कार्येषु नलोपोऽसिद्धः, न चेदं वत्र परिगण्यते। (९५१ आदेशविधिसूनम् ॥ ५ । ३ । १ भा. ३) एवं तानुपूर्ध्या सिद्धमेतत् । नात्राकृते सर्वा- देशे प्रातिपदिकसंशा प्रामोति, न चाकृतायां २१६३ एतदोऽन् ॥५।३।५॥ प्रातिपदिकसंज्ञायां नलोपः प्राप्नोति । (आदेशाधिकरणम्) तदानुपूर्व्या सिद्धमेतत् ॥ (नकारप्रयोजनमाष्यम्) कायं नकारः श्रूयते? (प्रदीपः) आनुपूर्त्या सिद्धमिति । यदुक्तं 'खरूपे. न कचित् श्रूयते, लोपोऽस्य भवति नलोपः | णार्थनार्थवत्त्वात् प्रातिपदिकम्' इति । तदयुक्तम् । सर्वत्र मातिपदिकान्तस्य' २१७ इति । खरूपप्रतिपत्तिसभवादर्थवद्ग्रहणसामाद्वपतिरिक्तवाह्यार्थप्र- यदि न कचित् श्रूयते, किमर्थमुच्चार्यते ? हणात् अन्यथा न क्वचिन्नकारस्य श्रवणं स्यात् ॥ नात्राकृत 'अनेकाशित्सर्वस्य' १११५५ इति सर्वादेशो | इति । अर्थवत संज्ञाविधानात् स्थान्यर्थेनार्थवत्त्वमेष्टव्य- मित्यर्थ.॥ (प्रदीपः) इह केचिदशं पठन्ति, केचिदनम् । तनोत्तर- पाठापेक्षो विचार:-कार्य नकार इति । इत्कार्याभावादि- (उयोतः) यासार्थेति । अनुकरणानामप्यनुवार्य भाम अनुकार्यामावादिति सज्ञायामसत्यां श्रवणेन भाव्यमिति प्रश्नः लोपोऽस्यति। एवार्थ इति भावः । इद नानुकरणम् , नेत्संज्ञाद्वारेण लोपः । किं तर्हि ? सपादितानेकालव्यपदेशस्य तात्पर्यम् ॥ कृतकार्यवाहक्षणान्तरेणेति भावः ॥ (एकदेशिनो नकाराक्षेपमाध्यम्) (उयोता) केचिदिति-वृचिकृतः । अत्र द्वितीयाठ एव नैतदस्ति प्रयोजनम् । अलोऽन्त्यस्य विधयो भव. "भाष्यसम्मते. ॥ नन्दनुबन्धानां सर्वत्राश्रवणेन न्तीति-अकारस्याकारवचने प्रयोजनं नास्तीति किमस्यैव अयणविचारोऽत आइ-इकार्याभावादिति ॥ नन्वि- कृत्वाऽन्तरेण नकारं सर्वादेशो भविप्यति ॥ सामावे कथं लोप.? उच्चारणसामाचत्यत आह-नेत्संज्ञे- (प्रदीपः) अकारस्याफारवचन इति । सदायत स्ादि ॥ लक्षणान्वर-'मलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति ।। कृत्वाऽऽदेशं मन्यते । याम्यबाधक्भावमनपेक्ष्येतदुतम् । तद. (प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) पेक्षायो हि दकारस्य स्थाने सदायन्यस्यास्स चात्वस्य विशेषो क्रियमाणेऽपि वै नकारे सर्वादेशो न प्राप्नोति । नास्तीति वाव्यम् ॥ (उयोत.) याध्ययाधकेति । येन नामासिन्यायेनेति नलोपे कृते पकाल्ल्यात् । भावः ॥ सदपेक्षायां हीति । अवारस्य प्राप्तावसारवचने फल इदमिह संप्रधार्यम्-लोपः क्रियताम्, सर्वाः नास्तीति भाष्य म्याचक्षते परे ॥ (समाधानभाष्यम्) किमत्र कर्तव्यम् । अस्त्यन्यदकारस्याकारवचने प्रयोजनम् । परत्वाप्नलोपः। यसिद्धो नलोपः, तस्यासिद्धत्वात्सर्यादेशो भवति॥ येऽन्येऽकारादेशाः मामुनन्ति तदाधनार्थम् । . यथा स्यात् । । सूचकस्कृत., किं फारणम्। देश इति। किम्? ४६पा.प.

·३६२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३ पा.१आ. सप्तम्यास्त्री सूत्रे P कुतः संदेहः? तद्यथा-'भो राजि समः कौ' ८।३।२५ इति (९५२ विधिसूत्रम् ॥ ५॥३। आ. ४) भकारस्य मकारवचनसामर्थ्यादनुखारादयो न २१६५ पञ्चम्यास्तसिल् ॥५॥३७॥ भवन्ति । (९५३ विधिसूत्रम् ॥ ५ । ३। भा. ५) तसानकारः कर्तव्यः॥ (भवीपः ) येऽन्य इति । एतच्छब्दाकारेण सह पररूपं | २१६८ सप्तम्यास्त्रलं ॥५। ३।१०॥ लिदूसरद वाध्येत॥ (घानसिलोरधिकरणम्) (सिद्धान्तिनो नकारप्रत्यारयानभाष्यम्) (तसिलोः प्रत्ययत्वादेशत्वविचारकभाष्यम् ) न कर्तव्यः। इदं विचार्यते-इमे तसिलादयो विभत्यादेशा क्रियते न्यास एव । प्रश्लिएनिर्देशोऽयम्-अ-अ- वा स्युः परे वेति । अ इति । 'अनेकाशित्सर्वस्य' इति सर्वादेशो कथं च आदेशाः स्युः, कथं वा परे? भविष्यति॥ यदि 'पञ्चम्याः' 'सप्तम्या' इति पष्ठी, तदा- (५८०२ योगविभागे वार्तिकम् ॥ १॥) आदेशाः। ॥ * ॥ एतद इति योगविभागः ॥ * ॥ अथ पञ्चमी, ततः-परे। (भाष्यम् ) एतद् इति योगविभागः कर्तव्यः । समानो निर्देशः। पतदः 'पत''इत्' इत्येताचादेशी भवतो रथोः। कश्चात्र विशेषः? ततः-अन् । अंश्च भवति एतद इति ॥ (५८०४ आदेशपक्षे दोपवार्तिकम् ॥ ॥) (प्रदीपः) योगविभाग इति । अन्धाधनार्थम् । तत्र ॥ * ॥ तसिलादयो विभत्तयादेशाचेत् रेफादिः 'अनद्यतने हिलन्यतरसाम्' इति हिल्प्रत्ययः ।। (पार्तिकावतरणभाष्यम्) सुब्लकखरगुणदीपैंत्त्वौत्त्वमायादि- केन विहिते थकारे एतद मादेश उच्यते ॥ विधिप्रतिषेधः ॥ * ॥ (५८०३ उपसंख्यानयार्तिकम् ॥ २॥) (भाष्यम् ) तसिलादयो विभक्यादेशाश्चेत् सुप्- ॥ * ॥ एतदश्च थम उपसंख्यानम् ॥ * ॥ लुक्सरगुणदीर्घत्वौत्त्वसायादिविधीनां प्रतिषेधो (भाप्यम्) एतदश्च थम उपसंख्यानं कर्तव्यम् । पतत्प्रकारमित्यम् ॥ सुयलर-ततस्त्यः, यतस्त्यः। तमत्यः, यत्रत्यः। तत्तर्हि उपसंण्यानं फर्तव्यम् ? 'सुपो धातुमातिपदिकयोः' २४७१ इति सुप्लुस (उपसंभयानानुपपोगे भाप्यम्) प्राप्नोति । सुम्लुक॥ न फर्तव्यम् । सतनापयति-भवत्यत्र थमुरिति सर-यदा ! तदा । 'अनुदाची सुप्पिती' ३।१४ यदयं धकारादाबादेशं शास्ति । इत्येप स्वर प्रामोति । स्वर। फुतो नु सत्येतत्-शापकादर थमुर्भविप्यति, गुण-फलात्, फुतः। 'धेर्डि ति' ७३१११३ति न पुनर्य एयासायविशेपपिहितस्यफारादिस्तस्मि- गुणः प्राप्नोति । गुण ॥ मादेशः स्यात् । इदमा धकारादि विशेषयिष्यामः। दीर्घ-तसिन्, तर्हि । अतो दीघों यानि 'सुपि च' ७३११०१,१०२ इति दीर्थत्यं नामोति । दीर्थ ॥ दमो यस्थकारादिरिति । पत्य-तेपु, तम । 'पहुवचने झल्येत् ७.३३१०३ (प्रदीपः) अविशेषयिहित इति । 'प्रश्नपचने | इत्येयं मानोति । एत्य ॥ पर भापः॥श्वमेति । एवं च यमुना पाल् साम्पते। औत्य-करिसन् , फुल । 'दुद्भ्यामीत् 'भय. (योता) भा-समो यस्पसारानिरिति । बम घेः ७३२११७४११९ इत्यीत्वं प्रामोति । औत्य। परमपालो समाचारमः ।तभा परमागम्मर '' पनमाया ही भाषः ॥ नन्सी 'रसिटयों सास्सिनी' ७१।१५ इति सायादयः सायादिविधिः--तसात्-ततः, तसिन्-तम । भारत-एपनि मामुपन्ति ॥ (गयोतः) माथे कमिन् कि पारस 'Tirth.....। रस्त्रया योमरिमापासोरि रिमीकी माराम यतव्य:।

·तसिलादेशाधिकरणम् ] प्राग्दिशीयाः। ३६३ सार्थक इत्याहुः॥ ३ R 4 . छान्दसमेव भाष्ये उदाहृतमिति अमितम्यम् , छन्दस्सापावरूपामा वर्तमानस्य तसिला भवितव्यम् । न चात्र पञ्च. वादिति कश्चित् । परे तु धान्दसमेवेदं, छन्दस्यपि न्यायविचारस्य म्यन्तात्परस्तसिः स्वार्थे वर्तते ।। कतुं योग्यत्वात् । मन एवं मादसेषु शासेपु तत्चनुपाधिनिर्देशः (प्रदीपः) स्वार्थे वर्तमानस्येति । पञ्चम्यन्तप्रत्यर्थ इत्यर्थः । इद सार्थिकैः साहचर्यात्तसिलादेशोऽपि सार्थिको (५८०५ प्रत्यपरमपक्षोपपादकवार्तिकम् ॥ २॥) विज्ञायते । यदि च सार्थिकस्य स्थाने मवति, ततः स्वार्थिको ॥ * ॥ पञ्चमीनिर्देशात्सिद्धम् ॥ * ॥ भवति । भय वा 'तसेः' इतीकारो विवक्षितो न तूचारणार्थः ।। (भाष्यम् ) सन्तु परे॥ (उध्योतः) ननु तमुधातुरपि स्वस्यैवाथें वर्ततेऽत आह- पञ्चम्यन्तेति । पञ्चम्यन्तायाः प्रकृतेर इत्यर्थः ॥ ननु 'स्वार्थ (प्रदीपः) पञ्चमीनिर्देशादिति । आदेशपक्षस्य बहु- दोपत्वात् प्रायम्यास्पयन्याश्रयेण प्रत्ययपक्षाश्रयणमित्यर्थः । इति पदाभावात्स्वाय धर्तमानस्येत्सलामोऽन आह-इहेति । वाक्येकदेशन्यायेन तछाभ इति भावः ॥ अथ वेति । 'स्वार्थे वर्व- (उयोतः) पघमीनिर्देशास्निसम्' इत्येतदम्पार्थस्स दूषणाय | मानस्य' इत्यनेनेरो विवक्षित इत्येव भाष्ये वोधितम् , इकारविशि- 'सन्तु परे' इत्यनुवादः॥ एस्य तथात्वादिति भावः। (प्रत्ययस्वाक्षेपे भाष्यम्) यदि परे समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । (९५४ श्रादेशविधिसूत्रम् ॥ ५।३ । । आ. ६) तस्मात्तस्यति । यस्मात्तस्यति । पञ्चम्यन्तात्परस्य २१६६ तसेश्च ॥५॥३॥८॥ तसेस्तसिल्भवतीति तसिल मामोति ॥ (तसिलादेशाधिकरणम्) (मदीपः) तस्मात्तस्पतीति । पचमीनिर्देशे 'तसेच' इत्य- (वार्तिकावतरणभाष्यम्) स्यायमर्थ :-पचम्याः परस्य तसेस्ततिलादेशो भवतीति । तसे- किमर्थ तसेस्तसिलुच्यते ? रिति च निर्देशे इकार उच्चारणार्थः । ततय धातोरपि तस्यतेः परम्याः परस्य तसिलादेशस्तद्धितादेशवत्मसज्येत । तद्विधा- (५८०७ प्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) नसामर्थ्याचाप्रत्ययत्वेऽपि लिनुस्वरप्रसाः । आदेशपक्षे तु |॥ * ॥ तसेस्तसिल्वचनं खरार्थम् ॥ * ॥ नायं दोपः। 'अपादाने चाहीयरहोः' इत्यनाप्यादेशपक्षाश्रय- (माध्यम् ) तसेस्तसिल्वचनं कियते। णात्, ततय पञ्चम्याः स्थाने यस्तसिखस्य तसिल्विधानाद्धातोः किं प्रयोजनम् ? प्रसहामावः॥ सरार्थम् । 'लिति' ६३२१९३ प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं (उयोतः ) ननु इकारोच्चारणसामर्थ्याद्धातोर्न भविष्यतीत्यत | भवतीत्येप खरो यथा स्यात् ।। आइ-इकार इति ॥ प्रेसन इति-कर्मणि घन्, तसिलादेशः (प्रदीपः) स्वरार्थमिति । ननु त्यदायत्वाद्यर्थत्वाद्रूपार्थ- प्रसज्यत इत्यर्थः। प्रसज्येत' इति वा पाठः॥ ननु षष्ठीपक्षेऽपि मपि तसिल्वचनम् । न च विभत्यादेशपक्षाश्रयेण त्यदादिवि- पञ्चमीस्थानिकतसिरप्रसिद्ध इति पञ्चम्या विशेषगासम्भवात् सर्वत्र घिसिद्धिः, आदेशपक्षस्य सदोपत्वात्परित्यागात् । एवं तर्हि स्था- प्रसगस्तदवस इति 'यदि परे' इति भाण्यानुपपत्तिरत आहे. न्यादेशभावः किमर्थ आश्रितः । ततिश्चेति प्रत्यय एव परत्वात्त. आदेशपक्षे स्विति ॥ नायं दोष इति । एतेन मुग्लुक्स्वरादि- सर्वाधिकस्य तसिलो बाधकः कर्तव्यः । तस्य च विभक्तिसंशक- दोषाः सन्सवेति ध्वनितम् ॥ आदेशपक्षाश्रयणादिति । अपादाने स्वात्त्यदादिविधिः सिध्यतीत्याशय खरार्थमित्युकम् ॥ वर्तमानपञ्चम्याः स्याने तसिरित्यर्थ इति भावः। (उद्द्योतः) विभक्त्यादेशपक्षाश्रयेणेति । 'अपादाने -(५८०६ समाधानवार्तिकम् ॥ ३॥) चाहीयरहो.' इत्यत्र-इति शेषः ॥ सदोपवादिति । 'कुत आग. ॥ * ॥ अनादेशे स्वार्थविज्ञानात्समान- छति' इत्यादौ गुणप्रसङ्गो दोषः॥ परत्वात्तसेर्वाधकस तसिलो बाधक इति । परत्वात्तसिलो वाधक इत्यन्वयः । 'अहीयरहोः इति शब्दाप्रतिषेधः॥ * ॥ पर्युदासेन क्रियानिमित्तकत्वायगात्स बहिरङ्ग., मयन्तु अन्तरङ्ग इति (भाष्यम् ) अनादेशे खार्थविज्ञानात्समानशब्दा- | तसेरय बाधक इत्यर्थः । अर्थकृतवहिरङ्गत्वाश्रयणमत्र न-शीद चि. नामप्रतिपेघः। अनर्थका प्रतिपेधोऽप्रतिषेधः। न्त्यम् । अत एव भाष्ये 'तसिल. परत्वात्तसिः' इत्युक्तम् । ससा- तसिल्करमान भवति? पूर्वत्रानुक्त लिवाल वक्तु 'स्वरार्धम्' इत्युक्तम् । तच्च पूर्वोक्त- खार्थविज्ञानात् । पञ्चम्यन्तात्परस्य तसेः स्वार्थे त्यदायत्वादीनामप्युपरक्षणम् ॥ २"क्रियते स्वरार्थम् इति क. पाटा, इदानीतनोपळायमदीपपुसकेषु 'प्रसज्येत' इत्येव पाट, न 'प्रसङ्ग' इति पाठ टपकायते। .

·उड्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ.३पा.१आ. दानी च सूत्रे , (सूत्राक्षेपे समाधानमाप्यम् ) तं दीर्घायुपम्, तत्र दीर्घायुपम्, ततो दीर्घा- ननु चायं तसिल तसिं वाधिप्यते । युपम् ॥ न सिक्ष्यति। स देवानांप्रियः, तत्र देवानांप्रियः, ततो देवानां- प्रियः। परस्वात्तसिः प्राप्नोति। तं देवानांमियम् , तन देवानांप्रियम्, ततो देवा- तसिलोऽवकाशः ततोहीयते, ततोऽवरोहति। नांप्रियम् ॥ तसेरवकाशः-ग्रामत आगच्छति, नगरत स आयुष्मान, तनायुष्मान्, तत आयुष्मान् । आगच्छति। तमायुष्मन्तम्, तत्रायुष्मन्तम्, ततआयुष्मन्तम् ॥ इहोभयं प्रामोति-तत आगच्छति, यत आग- च्छतीति । परत्वात्तसिःप्राप्नोति । (९५७ विधिसूत्रम् ॥५।३।१ भा. ९) तसात्सप्पूच्यते तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थमिति ॥ २१७५ अधुना ॥ ५। ३॥ १७॥ (९५५ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।१ आ.७) (अधुनाऽधिकरणम्) २१६७ पर्यभिभ्यां च ॥५॥३॥९॥ (व्युत्पादकभाष्यम्) अधुनेति किं निपात्यते? (तसिलोऽधिकरणम्) इदमोऽशभावो धुना च प्रत्ययः, (५८०८ उपसंपयानवार्तिकम् ॥ १॥) इदमो वा लोपा, अधुना च प्रत्ययः । असिन् ॥ * ॥ पर्यभिभ्यां च सर्वोभयार्थे ॥ * ॥ काले-अधुना ॥ (भाप्यम्) पर्यभिभ्यां चेति यदुच्यते तत्सर्वो. भयार्थे द्रष्टव्यम् । यावत्सर्वतस्तावत्परितः । याव (९५८ विधिसूत्रम् ॥ ५।३। भा. १०) दुभयतस्तावदभितः॥ २१७६ दानी च ॥ ५।३।१८॥ (उद्योतः) भाष्ये सर्वोभयार्थेति । अभियानस्वमाव- (दानीप्रत्ययाधिकरणम्) मूलकमेतत् । 'ओदन परिपिचति' इत्यादी वावचनानुवृत्तेः पक्ष (प्रदीपः) केचित् इदानीम् इति पठन्ति। तसिलभावो दोध्यः॥ अन्ये तु-दानीं च-इति ॥ (उड्योता) भन्ये रियति । अयमेव पाठो 'न विभको-' (९५६ विधिसूयम् ॥ ५।३। भा.) इति सूक्षस्थमाष्यसंमतः ।। २१७२ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते (अतिव्यात्याराक्षाभाष्यम्) इदानीम् । इमस्तृतीयादिर्विभक्तिरदात्ताभव. ॥५।३।१४॥ तीत्येप स्वरः प्रामोति ॥ (अतिव्यात्याशंकाभाष्यम्) (प्रदीपः)एप स्वर इति । 'अलोऽन्त्यस्य' इति पच. नादन्यस्योदात्तत्वं प्राप्नोति ॥ इए कमान्न भवति-सः, तो, ते॥ (उध्योतः ) ननु तेनाप्याधुदात्तत्वालो भेदोऽत माह- (उपसंख्यानभाष्यम्) भलोऽन्त्यस्पेतीति ।। भवदादिभियोंगे इति वक्तव्यम् । (५८०९ भतिष्याप्तिनिरासवार्तिकम् ॥11) फे पुनर्भयदादयः? ॥ * ॥ दानीमिति निपातना- भयान, दीर्घायुः, देवानांप्रियः, आयुष्मानिति । खरसिद्धिः॥ * ॥ तत्र भयान, ततो भवान् । तं भवन्तम् , ततो भयन्तम्, तत्र भवन्तम् । (माप्यम्) दानीमिति निपातनात्स्वरसिद्धि- सेन भयता, तत्र भयता, ततो भवता । भविष्यति । आशुदात्तनिपातनं करिप्यते स निपा- तसे भयमे, तर भयते, ततो भयते। तनस्सरो विभक्तिखरस्य याधको भविष्यति । तस्लामयतः, तम भयतः, ततो भयतः। (५८१० प्रकारान्तरेण सिद्धिसाधपार्तिकम् ॥२॥) तस्य मयतः, तत्र भपतः, ततो भवतः। ।*|| उक्तं वा ॥ ॥ सलिन् भवति, तत्र भयति, ततो भवति ।। किमुकम् ? स दीर्घायुः, तत्र दीर्घायुः, ततो दीर्घायुः । मादी सिद्धमिति ॥ सभयान, ·निपातनाधिकरणम् ] प्राग्दिशीयाः। ३६५ - । * । (प्रदीपः) आदौ सिद्धमिति । 'आदेः परस्य' इति प्रातिपदिकपरामर्श तु चकारेण यथाप्रात्यभ्यनुज्ञाने न वचनात् ॥ कश्चिद्दोषः ॥ (उद्द्योतः) योगयोः प्रत्यययोवा' इत्यथे दोपं दर्शयति- (९५९ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३१ आ.१५) तन्नेति ॥ हिलधुनाप्रत्यययोरिति । अनद्यतने हिंल: प्राप्तिः ॥ २१७७ तदो दा च ॥ ५।३ । १९ ॥ (दाप्रत्ययाधिकरणम्) (९६१ निपातनसूत्रम् ॥ ५।३।१ भा. १३) (५८११ सूत्रप्रत्याख्यानवार्तिकम् ॥१॥) २१८० सद्यः परुत्परायैपमः परेद्यव्यय ॥ * ॥ तदो दावचनमनर्थक पूर्वेयुरन्येद्युरन्यतरेयुरितरेयुरपरेयुर- विहितत्वात् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) तदो दावचनमनर्थकम् । धरेयुरुभयेधुरुत्तरेयुः ॥५॥३॥२२॥ किं कारणम् ? (निपातनाधिकरणम्) विहितत्वात् । (वार्तिकावतरणभाष्यम्) विहितोऽत्र दाप्रत्ययः-'सर्वकान्यकियत्तदः का. सद्य इति किं निपात्यते? ले दा' ५।३।१५ इति ॥ (५८१३ निपातने प्रकृतिप्रत्ययबोधकवार्तिकम् ॥1) (प्रदीपः) दावचनमिति । सूत्रकारेण तु अदाप्रत्ययः ॥ * ॥ समानस्य सभावोद्यश्चाहनि ॥ * ॥ कृत इत्याहुः । सरे च विशेषः, अदाप्रत्यये तदाशन्द आधु- दात्तो भवति । दाप्रत्यये त्वन्तोदात्त । (माप्यम्) समानस्य सभावो निपात्यते घश्च (उयोवः) इत्याहुरिति । अत्रारुचित्रीज भाष्यविरोधः ।। प्रत्ययोऽहन्यभिधेये । समानेऽहनि सद्यः॥ (वार्तिकावतरणभाप्यम् (९६० विधिसूत्रम् ॥ ५।३।१ भा. १२) परुत्परारीति किं निपात्यते ? २१७८ तयोहिलौ च च्छन्दसि (५८१४ निपातने प्रकृतिप्रत्यययोधकार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ पूर्वपूर्वतरयोः परभाव उदारी ॥५।३। २०॥ च संवत्सरे ॥ *॥ (५८१२ 'तयोः' इत्यस्यार्थनिर्देशवार्तिकम् ॥ ॥) (भाष्यम्) पूर्वपूर्वतरयोः परभावो निपात्यते, ॥*॥ तयोरिति प्रातिपदिकनिर्देशः ॥४॥ उदारी च प्रत्ययो संवत्सरेऽभिधेये। पूर्वस्मिन् संव- (भाप्यम्) तयोरिति प्रातिपदिकनिर्देशो द्रष्टव्यः॥ त्सरे परुत् । पूर्वतरे संवत्सरे परारि ॥ देप्यं विजानीयात्-तयोः-योगयोर्या प्रत्यययो- (यार्तिकावतरणभाष्यम्) ऐपम इति किं निपात्यते? तदाचार्यः सुहृद् भूत्वाऽन्याचष्टे-तयोरिति प्रा. (५४१५ निपातने प्रकृतिप्रत्यपयोधकवार्तिकम् ॥ ३) तिपदिकनिर्देश इति ॥ ॥ *॥ इदमः समसण् ॥ * ॥ (प्रदीपः) योगयोर्वेति । तत्र पूर्वयोर्योगयोर्विषये (भाप्यम्) इदमः समसण्प्रत्ययो निपात्यते सं. दाहिली भवतः । चशब्दाद्योगद्वयविहिती प्रलयाविति सूत्रार्थः । वत्सरेऽभिधेये । अस्मिन् संवत्सरे-पेपमः॥ स्यात् । तम यदि यथासक्यमाधीयते तत इदमश्छन्दरि 'इदा' (यातिकारतरगमाप्यम्) "इदानीम्' इति स्पद्यमेव स्यात्, न तु 'अधुना-एतर्हि' इति, परेघवीति किं निपात्यते? विशेपपिहिताभ्यां छन्दोविपयाभ्यां दा-दानीभ्यो हिल-अधु- (५८१६ निपातने प्रतिप्रत्यययोधस्यार्तिकम् ॥ ४॥) नाप्रत्यययोधिप्रसवात् । तदस्तु तदानी तदा तहाँविरूप- ॥ * ॥ परमादेद्यव्यहनि ॥ * ॥ अयं सिखसेव । अथापि यया स्यानाश्रयणारिदमो हिन्यि. पीयते तपाप्यपुनेति छन्दसि न स्वादेव । अय तयोरिति (भा यम् ) परम्मादेचयिप्रत्ययो नित्यनेऽह- प्रत्यपरामर्श, तयो-पूर्व सूत्रविहितयोपिये दाहिलो भवतः, न्यमिधये। परस्सिमदनि-परपेरि। सानन्तर्यसद एव दाहिलो स्यातामिति इदमः 'इदा' इति (पानिकाय तरगमाप्यम्) यति किं निपात्यते? ति। न सिम्ये।

·। ३६६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.३पा.१.दिक्शब्देभ्यः सप्तमी०सूने (५८१७ निपातने प्रकृतिप्रत्ययबोधकवार्तिकम् ॥ ५॥) गुरवः पूर्वे ब्राह्मणाः-इति । एवं दिगवच्छिन्नत्वाद्देशोऽपि ॥ ॥ इदमोऽशूभावो द्यश्च ॥ * ॥ पूर्वादिः, तत्कथ मुच्यते-दिगनपेक्षेति चेत् ; उच्यते । देशा. वच्छिन्ना दिगेव पूर्वादिरिति विनिगमनाविरहात्सुटुक्तन्देशेऽपि (भाष्यम् ) इदमोऽशभावो निपात्यते यश्च प्रत्य- दिगनपेक्षा-इति' । यद्यपि भिन्नार्थे वृत्तित्वाद्विन्ना एवं पूर्वादयों योऽहन्यभिधेये । अस्मिन्नहनि-अद्य ॥ दिग्देशकालेषु, तथापि तत्त्वव्यपदेशनिबन्धनसादृश्याश्रयो ( वार्तिकावतरणभाष्यम्) दिक्शन्देभ्य इति व्यपदेशः । अनिर्दिष्टार्थत्वाच खार्थेऽयं पूर्वद्युरन्येचुरन्यतरेधुरितरेयुरपरेधुरधरेधुरुभये- प्रत्ययः । एवं स्थिते चोदकः पृच्छति-इह करसान्न धुरुत्तरेधुरिति किं निपात्यते ? भवति पूर्वस्मिन् देशे घसतीति । पूर्वशब्दस्य दिक्छ- (५८१८ निपातने प्रकृतिप्रत्यययोधकवार्तिकम् ॥ ६ ॥) |ब्दत्वाद्देशत्तित्याच प्रसङ्गः ।। ॥ * ॥ पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयो (उद्द्योतः) स्पष्टप्रतिपत्तये उत्तरचोद्यावतारणाय च सूत्रार्थ त्तरेभ्य एधुसुच् ॥ * ॥ निरूपयति-दिशा शब्दा इति । शब्दग्रहणसामर्थ्यलभ्यमाह- ये रूढयेति ॥ दिश उपलक्षणेत्येनेति । अत एव 'दिवदेशकालेषु' (भाप्यम्) पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयोत्तरेभ्य | इति तदिशेषणम्॥ तथा देशेऽपीति । वक्तृसंमुखदेशत्वादेस्तत्प्रवृत्ति- एयुसुन्प्रत्ययो निपात्यतेऽहन्यभिधेये । पूर्वमिन्न- निगित्तत्वात् । न च दिशि पूर्वोदयष्टायन्ताः, देशकालगोस्वदन्ता इति हनि-पूयुः । अन्यस्सिन्नहनि-अन्येयुः । अन्यतर- देशकालवृत्त्योः कथं दिशब्दवेन व्यवहार पति वाच्यम् । थापः सिन्नहनि-अन्यतरेयुः । इतरमिन्नहनि-इतरेाः । स्वाथिकत्वेन घोतकतया वाचकरूपे भेदाभावान दोपः । देशका- अपरस्मिनहनि-अपरेयुः। अधरस्सिन्नहनि-अधरेयुः। | लाम्यां व्यपदेशस्तु न कृतः, गौरवापत्तेः ॥ तत्त्वव्यपदेशेति । उभयोरहोः-उभयेयुः । उत्तरस्मिन्नहानि-उत्तरेधुः ॥ | तत्वव्यपदेशः–प्रत्यभिशाप्रत्ययः, तस्य निबन्धनं यरसादृश्य (५८१९ उपसंख्यानयार्तिकम् ॥ ७ ॥ तदाश्रयः तन्निमित्तक इत्यर्थः ।। ॥ * ॥ धुश्चोभयात् ॥ * ॥ (अतिव्याप्तिनिरासभाष्यम्) (भाष्यम् ) उभयशब्दाद् घुश्च वक्तव्यः । तस्मा नैप देशा, देशविशेषणमेतत् ॥ न्मनुप्येभ्य उभययुः॥ (प्रदीपः) आचार्य आह-नैप देशा, देशविशेषण- (तन्द्रितेषु मागिवीयाः) मेतदिति । अयमर्थः-विशेषणविशेष्ययोः काणखजवत् काम- (९६२ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।१ आ. १४) चाराद्यदा पूर्वायों विशेष्यत्वेन प्रक्रम्पते देशी विशेषणत्वेन तदा प्रत्ययो भवति । वृत्तौ विशेष्यं प्राधान्याद्विशेषणमन्तर्भाव- २१८५ दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमी- यितुं शक्नोति । सत्यपि चान्तर्भावे दिग्देशकालानामविशेषेणा- प्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः न्तर्भावाद्विशेषाभिव्यकये देशादिशब्दप्रयोगो भवति-'परता. दिश भागतो देशात्वालाद्वा' इति । यदा तु देशो विशेष्यत्वेन ॥५।३। २७॥ प्रक्रम्यते,पूर्वार्थो विशेषणत्वेन, तदा प्रत्ययाभावः। दिग्देशकाले- (अस्त्रातिप्रत्ययाधिकरणम्) वित्यनेन हि उपाधिभावो दिगादीनां समर्थितों न तु प्राधान्यं, (अतिव्याख्याशामाष्यम्) नापि वृत्ती गुणः प्रधानमन्तर्भावयितुं शझोति ।। नैप देश इह फलान भवति-पूर्वस्मिन् देशे वसतीति ? | विशेष्यमाणो देशो भवति, ततः प्रत्ययः; न तु विशेषणादित्यर्थः । इति । नेप पूर्वार्थो देशेन विशेष्यत इत्यर्थः । यो हि देशेन (प्रदीपा) दिशा शब्दा:-दियशब्दाः, ये रूट्या दिशो याचा पूर्वादयस्ते गृपन्ते । न स्पैन्यादयो यौगिकाः । वन प्रत्ययेन भवितव्यम् । इह तु पूर्वदेशेऽवधिनिरपेक्ष - एव पूर्व- अन्ये त्याहुः-अवध्यपेक्षार्थाभिधायिभ्यः पूर्वादिभ्यः दिश उपलक्षणत्वेनोपादानादिहापि प्राप्नोति-पूर्वस्मिन् गुरी वस. वीति । मन हि देशराम्बन्धाकालसम्बन्धाता पूर्वान्दो गुरो थागतस्त्वमिति पृष्टः पूर्वदेशादागतोहमिति प्रतिवक्ति । प्रत्साग- शब्दः प्रयुज्यते । तथा हि-पूर्वदेवाक्षिणापथं गच्छन् युत पनते, सदयं विरोपणोपादान-दिग्देशकालेप्विति । विभ-दक्षिणपयादिति । तमनैप देशा' इत्यस्यायमधः- पीनामुपाधीनां च साम्येऽपि ययासंख्याभावः, तदर्थ सरितत्वा. नायमवधिमस्येन देश उपात्तः । कि तर्हि ? अवधिनिरपेशदे- प्रतिमानात् । तत्र यया पूर्वादयः स्वभावाहिशि पर्तन्ते शम्यतद्विशेषणम् । वास्तवी तु व्यपस्था विद्यत इति सर्वनाम- तथा देशकालयोरपि । यपा पाले वनमाना दिशं नापेक्षन्वेशा प्रवर्तत एप ॥ तथा देसोऽपि दिगनपेड़ा-ददि । 'नु दिगदरिछणत्यारपूर्व (उयोतः) समानाधिकरणविशेषगलेन देशाधकायमस्ले. पुष immeरियो मायोरले भन्दा । मेल्पत भार-विशेषणविशेप्पपोरिति । भप्रेचिन्स्यम्-ए- ..

·उक्ष्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (५अ.३पा.१आ.दिक्शब्देभ्यः सप्तमी०सूत्रे - (५८१७ निपातने प्रकृतिप्रत्ययबोधकवार्तिकम् ॥५॥) गुरवः पूर्व ब्राह्मणाः- इति । एवं दिगवच्छिन्नत्वाद्देशोऽपि ॥ * ॥ इदमोऽशभावो यश्च ॥ * ॥ पूर्वादिः, तत्कथ मुच्यते-दिगनपेक्षेति चेत् ; उच्यते । देशा- वच्छिन्ना दिगेव पूर्वादिरिति विनिगमनाविरहात्सुकन्देशेऽपि, (भाष्यम् ) इदमोऽश्भावो निपात्यते यश्च प्रत्य- दिगनपेक्षा-इति' । यद्यपि भिन्नार्थे पृत्तित्वाद्भिना एवं पूर्वादयो योऽहन्यभिधेये । असिन्नहनि-अद्य ॥ दिग्देशसलेषु, तथापि तत्त्वव्यपदेशनियन्धनसादृश्याश्रयो (वार्तिकावतरणभाष्यम्) दिक्शन्देभ्य इति व्यपदेशः । अनिर्दिष्टार्थत्वाच खार्थेऽयं पूर्वेयुरन्येधुरन्यतरेधुरितरेयुरपरेधुरधरेधुरुभये- प्रत्ययः । एवं स्थिते चोदकः पृच्छति-रह करसान' शुरुत्तरेयुरिति किं निपात्यते ? भवति पूर्वस्मिन् देशे वसतीति । पूर्वशब्दस्य दिक्छ. (५८१८ निपातने प्रकृतिप्रत्ययवोधकधार्विकम् ॥ ६॥) | ब्दत्वाद्देशरत्तित्वाच्च प्रसनः ॥ ॥ * ॥ पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयो (उड्योतः) स्पष्टप्रतिपत्तये उत्तरचोधावतारणाय च सूतार्थ त्तरेभ्य एधुसुच् ॥ * ॥ निरूपयति-दिशा शब्दा इति ॥ शन्दमहणसामर्थ्यलभ्यमाह- ये रूज्येति ॥ दिश उपलक्षणेत्वेनेति । अत एव 'दिक्देशकालेषु' (भाप्यम्) पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयोत्तरेभ्य इति तद्विशेपणम् ॥ तथा देशेऽपीति । वत्कृसमुपदेशरवादेस्तत्प्रवृत्ति एयुसुच्प्रत्ययो निपात्यतेऽहन्यभिधेये । पूर्वमिन्न- निमित्तत्वात् । न च दिशि पूर्वादयष्टावन्ताः, देशकालयोरत्वदन्ता इति हनि-पूर्वेद्युः । अन्यस्मिन्नहनि-अन्येषुः । अन्यतर- देशकालवृत्त्योः कव दिवशम्दत्वेन व्यवहार इति वाच्यम् । टापः स्मिन्नहनि-अन्यतरेधुः । इतरस्मिन्नहनि-इतरेयुः । स्वार्थिकत्वेन द्योतकतया वाचकरूपे भेदाभावान दोप: । देशका- अपरस्मिनहनि-अपरेद्युः। अधरस्मिन्नहनि-अधरेयुः। | लाभ्यां व्यपदेशरतु न कृतः, गौरवापत्तेः ॥ तत्वव्यपदेशेति । उभयोरोः-उभयेयुः । उत्तरस्मिन्नहनि-उत्तरेधुः ॥ तत्त्वव्यपदेशः-प्रत्यभिशाप्रत्ययः, तस्य निबन्धनं यत्सादृश्य (५८१९ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ७॥) तदाश्रयः-तनिमित्तक इत्यर्थः॥ ॥ * ॥ शुश्चोभयात् ॥ * ॥ (अतिव्याप्तिनिरासभाष्यम्) (भाष्यम् ) उभयशब्दाद् शुश्च वकव्यः । तस्सा नैप देशः, देशविशेषणमेतत् ॥ न्मनुष्येभ्य उभयाः॥ (प्रदीपः) आचार्य आह-नैष देशः, देशविशेषण- (तद्वितेषु प्रागिवीयाः) मेतदिति । अयमर्थ.-विशेषणविशेष्ययोः काणखावत् काम• (९६२ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३। १ आ. १५) चाराद्यदा पूर्वार्थो विशेष्यत्वेन प्रक्रम्यते देशो विशेषणत्वेन तदा प्रत्ययो भवति । वृत्तौ विशेष्यं प्राधान्याविशेषणमन्तर्भाव. २१८५ दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमी- यितुं शक्नोति । सत्यपि चान्तर्भावे दिग्देशकालानामविशेषेणा- प्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः न्तर्भावाद्विशेषाभिव्यक्तये देशादिशब्दप्रयोगो भवति-'परस्ता- द्दिश आगतो देशात्कालाद्वा' इति । यदा तु देशो विशेष्यत्वेन ॥५।३। २७॥ प्रक्रम्यते, पूर्वार्थो विशेषणत्वेन, तदापत्ययाभावः। दिग्देसकाले- (अस्वातिप्रत्ययाधिकरणम्) वित्यनेन हि उपाधिभावो दिगादीना समर्थितों न तु प्राधान्यं, (अतिव्याझ्याशङ्काभाष्यम्) नापि वृत्तौ गुणः प्रधानमन्तर्भावयितुं शक्नोति ॥ नैप देश इह कस्सान भवति-पूर्वस्मिन् देशे वसतीति ? विशेष्यमाणो देशो भवति, ततः प्रत्ययः; न तु विशेषणादित्यर्थः । इति । नैप पूर्वार्थों देशेन विशेष्यत इत्यर्थः । यो हि देशेन (प्रदीपः ) दिशा शब्दा:-दिक्शब्दा, ये रूझ्या दिशो वाचकाः पूर्वादयस्ते गृह्यन्ते । न स्वैन्यादयो यौगिकाः । तत्र प्रत्ययेन भवितव्यम् । इह तु पूर्वदेशेऽवधिनिरपेक्ष एवं पूर्व अन्ये त्वाहुः--अवध्यपेक्षार्थाभिधायिभ्यः पूर्वादिभ्यः दिश उपलक्षणत्वेनोपादानादिहापि प्राप्नोति-पूर्वस्मिन् गुरौ वस- तीति। अन हि देशसम्बन्धात्कालसम्बन्धाद्वा पूर्वशब्दो गुरौ | आगतस्त्वमिति पृष्ठः पूर्वदेशादागतोहमिति प्रतिवक्ति । प्रत्याग शब्दः प्रयुज्यते । तथा हि-पूर्वदेशाद्दक्षिणापथं गच्छन् कुत वर्तते, तदर्थ विशेषणोपादानं-दिग्देशकालेप्विति । विभ- छंच दक्षिणपधादिति । तत्र 'नैप देशः' इत्यस्यायमर्थः- धीनामुपाधीनां च साम्येऽपि यथासख्याभावः, तदर्थ खरितत्वा- नामवधिमत्त्वेन देश उपात्तः । कि तईि ? अवधिनिरपेक्षदे प्रतिज्ञानात् । तन यथा पूर्वादयः खभावादिशि वर्तन्ते शस्तविशेषणम् । वास्तवी तु व्यवस्था विद्यत इति सर्वनामस- तथा देशकालयोरपि । यया काले वर्तमाना दिशं नापेक्षन्ते तथा देशेऽपि दिगनपेक्षा-इति । 'नेनु दिगवच्छिन्नत्वात्पूर्वे ज्ञा प्रवर्तत एव । (उयोतः) समानाधिकरण विशेषणत्वेन देशाधकत्वमस्ये- .क.पुख..... एतधिहरयो प्रन्योरयते । मन्यत्र न। वेत्यत आइ-विशेषणविशेष्ययोरिति । भने चिन्त्यम्-गुणय. Note- ·अतसुच्प्रत्ययाधिकरणम् ] भागिवीयाः। 19 मानाभावः ॥ दयो. क्रियाशम्दयोविशेषणविशेभ्यमा पानचारेऽपि गुगदम्पश- (प्रत्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) म्दयोस्वत्ने कामचाराभावः, 'पुरनादेशे पद कुवन्त्यादौ देशस्य न सिध्यति । भापितपुंस्कस्य पुंवद्भावः, न चैती विशेषम्यत्वाननुभवाय, बहुमीयादी प्रधानान्तर्भावेणापि वृत्तेद- भापितपुंस्कौ ॥ - नाच । तस्मादयमन भाष्या.-नैप देश-न देशवेन देश- बोधकः, किन्तु देशविशेषणस्य पूर्वाणितत्वतः पूर्वाध्युपितत्ववतो (दक्षिणोत्तराशब्दयो पितपुंस्करवाभावयोधकभाष्यम् ) का बोधकः । इदर्श चा 'पुरस्ताव शम्दस्यासाधुत्वं स्पष्टमेव-इति ॥ ननु च भोः दक्षिणशब्द उत्तरशब्दश्च पुंसि ननु वृत्ौ देशायन्त ये पुरवादिशः' इति प्रयोगो न स्यादत | भाप्यते । आह-सत्यपि चेति ॥ देशो भवतीति । देशवाचको भववी समानायामाकृती यद्भापितपुंस्कमित्युच्यते, त्यर्थः॥ आकृत्यन्तरे चैतौ भापितपुंस्कौ- 'अन्ये तु' इति मतन्तु अक्षरस्वारस्याननुगुणत्वादरविग्रस्तमिति दक्षिणोत्तरेति दिशब्दो, स्पष्टमेव । किन वास्तवव्यवसामादायोपाचव्यवसापदक सर्व नामत्व भवति, अनुपात्तम्यवस्थापदकः प्रत्ययो न प्रवर्वत इत्यत्र दक्षिण उत्तर इति व्यवस्थाशब्दौ ॥ (प्रदीप.) भारुत्यन्तर इति। अन्या दिगाकृति., अन्या व्यवस्थाकृतिरिति भाव.। दिशि वर्तमानाः पूर्वादयो निमित्ता- (९६३ विधिसूत्रम् ॥ ५।३। भा. १५) न्तरनिरपेक्षाः । देशकालयोस्तु व्यवस्थाऽपेक्षा. ॥ (उद्द्योतः) अन्येति । दिशि वाच्यायामन्या आकृतिः, २१८६ दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच् व्यवस्थाविषयदेशादी वाच्येऽन्या आकृतिः प्रवृत्चिनिमित्तमित्यर्धः॥ ॥५।३।२८॥ आकृतिभेदमेव दर्शयति-दिशीत्यादि । अवधिसापेक्षत्वासापेक्ष- त्वाभ्यामाकृतिभेदो गम्यत इत्यर्थः ॥ निमित्तान्तरनिरपेक्षा इति । (अवसुष्प्रत्ययाधिकरणम्) अवधिनिरपेक्षप्रवृत्तिनिमित्तका , प्रवृत्तिनिमिचाभाव एव वेत्यर्थः ।। (न्यासाक्षेपभाष्यम्). व्यवस्थापेक्षा इति । अवधिसापेक्षप्रवृचिनिमित्ता इत्यर्थः । तत्त- किमर्थमतसुच् फ्रियते, न तसुजेव क्रियेत ? दवधिकोदयाचलसन्निहितदेशत्वादिसमनियत पूर्वदेशत्वादि दिग्वाच- तनायमप्यर्थः-स्वरार्थश्चकारोन कर्तव्यो भवति, | फेषु शब्द एव प्रवृत्तिनिमित्तम् , तेदभाव एव वा-'तस्य भाव.-' इति सूत्रोक्तरीत्या खित्यादिशब्देष्विव, अन्यत्र तु अवधिसाकाईधर्म का रूपसिद्धिः-दक्षिणतो ग्रामस्य, उत्तरतो | इति तात्पर्यम् ॥ भाये-दिक्शब्दावित्यस्य दिग्बोधकपूर्वादिशग्द- नामस्य? प्रवृत्तिनिमित्तकावित्यर्थ.॥ दक्षिणोत्तरशब्दावकारान्तौ तसुशब्दः प्रत्ययः॥ (व्यवस्थायाचित्वेऽपि दिग्याचकस्यव्यवस्थाभाष्यम्) (एकदेशिनः प्रयोजनभाष्यम्) यदि पुनर्दिक्शब्दा अपि व्यवस्थाशब्दाः स्युः, भवेत्सिद्धमू-यदा अकारान्तौ॥ कथं यानि दिगपदिष्टानि कार्याणि? दिशो यदा व्यवस्था वक्ष्यन्ति ॥ यदा तु खलु आकारान्तौ तदा न सिद्ध्यति ॥ (उयोतः) भाष्ये-आकारान्ताविति । यदा दिग्वाच- (प्रदीप.) यदि पुनरिति । सर्वत्र व्यवस्थाशब्दाः सन्त्विति भाव । व्यवस्था-मर्यादेति केचिदाहुः। एव तु 'उत्तरा कुरख' इति सज्ञाया मर्यादाऽनपेक्षणात कुस्नुत्तरेणा- (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) प्यासीनानाम् 'उत्तरा. कुरव' इति प्रयोगाद्यवस्थाभावादसा- तदाऽपि सिद्धम् । यामिति प्रतिपेयानर्धक्यप्रसनात्-यावद्रव्यमनपायो कथम्? व्यवस्थेत्यपरे मन्यन्ते । दक्षिणा माथका इति-सत्वेव पुंचद्भावेन । गाथकेषु प्रावीण्यलक्षणस्य दाक्षिण्यस्य कादाचित्कत्वाद् व्यव- कथं पुंवद्भावः? स्थाऽभाव , दिग्देशकालसज्ञासु तु व्यवस्थासद्भाव । मर्यादा- 'तसिलादिप्वाकृत्वसुचः ६२३५ इति ॥ लक्षणव्यवस्थावादिनस्तु-'उत्तरा. पुरव ' इलनापि ३ अन्यत्र-दिगतिरिकरय। . सोचमवधिनिरपेक्षप्रवृत्तिनिमिचकत्व पूर्वादिशम्दानामुपपादयति- सत्तदधिकेत्यादि। * अवधिसागवाधम इति । प्रतिनिमित्रमिति । पप दिगि वान्याया सदा मतिनिनितम्, अन्य धर्म इति तात्पर्यम् । २ मवृत्तिनिमित्ताभाव एवंदा-लर्थमुपपादयति-उदभाव एव येति। रियाविशन्ने प्रवृत्तिनिमित्तस्पामाव.'तस्य भाय.' इति सूत्रे प्रतिपादितः। प्रत्ययखरेणैव सिद्धम् । कावित्यथैः॥ . - ·३६८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३पा.१आ. दक्षिणोत्तराभ्यामत० सूत्रे है तमसयभाज:- मे जम्बुद्वीपं वाऽपेक्ष्योत्तरत्वविज्ञानात् प्रयोगकाले निरूढत्वा (व्यवस्थायाचित्येऽतिप्रसङ्गापादकभाष्यम् ) व्यवहारस्य प्रयोक्तृभिरनपेक्ष्यमाणाऽपि वस्तुतो व्यवस्थाऽस्तीति यदि तर्हि यो यो दिशि वर्तते स स दिकशब्दः। मन्यन्ते॥ रमणीयादिप्यतिप्रसङ्गो भवति रमणीया दिक, अन्ये तु-परस्परापेक्षात्मस्थितिव्यवस्थेत्याहुः ॥ शोभना दिगिति ॥ कथं यानीति । 'दिक्शन्देभ्यः सासगी-' इलादिविहि- (प्रदीपः) एतत्पक्षाश्रयेऽतिप्रसमाह-यदि तहीति । तानि । व्यवस्थाशब्दत्वे हि दिश उपलक्षणत्वं न स्यात्, तस्या रमणीयादयो गुणक्रियानिमित्ता दिशि वर्तमाना दिक्शन्देन निमित्तत्वाभावादिति भावः ।। व्यपदिश्येरनित्यर्थः ॥ दिशो यदेति । निमित्तवतोऽभ्यर्थस्योपलक्षणत्वात् । तथा (भतिप्रसङ्गनिरासभाष्यम्) च संख्याशब्दाः काल मृत्तयः पालशब्दत्वात्कालाधिकारविहि अथ मतमेतत्-दिशि दृष्टो दिग्दृष्टः, दिग्दृष्टः -पष्टिवर्षाणि भूतः पाष्टिक इति भाव शब्दो दिकशब्द इति दिशं यो न व्यभिचरति न (उयोतः) सर्वत्र व्यवस्थेति । देशे इव दिश्यपि पृथ्वी- रमणीयादिप्वतिप्रसङ्गो भवति । मध्यावधिकोदयाचलसन्निहिवल्वादिकमेव प्रवृत्तिनिमित्तभिलभि पुंर्वद्भावस्तु न प्रामोति। मानः ॥ मर्यादा-अवधिः ॥ यावद्न्यमिति । द्रव्योसत्तिक्षणमा एवं तर्हि सर्वनानो वृत्तिमाचे पुंवद्भावो वक- रभ्य नाशपर्यन्तं यत्र पूर्वादिन्यवहारानपाय इति हि तदर्थः ॥ व्यः-दक्षिणोचरपूर्वाणामित्येवमर्थम् ॥ दिग्देशकालसंज्ञासु स्विति । तद्वाचकेष्वित्यर्थः । दमपि 'अधरे ताम्बूलरागः' इत्सादावतिव्याप्त, देशकालयोरव्याप्त च, तनयन्पुनः निमित्तो यो न भवति, खभावत एव यो दिशि वर्तत इत्यर्थः । (प्रदीपः ) दिशं यो न व्यभिचरतीति । व्यवस्था- प्रागुक्तमेव लक्षणमाश्रयति-मर्यादालक्षणेति ॥ मेरं जग्यू: दिशिष्टः' इत्यर्थप्रदर्शन 'दिशं शब्दः' इति तु पष्ठीसमासः । द्वीपं वेति । ये केचन परेण हिमवन्तं जनपदा उत्तरकुरव उत्तर-खरूपव्यतिरिक्तप्रवृत्तिनिमित्तनिरपेक्षो दिशो यो वाचकः पूर्वा- मद्राः' इति श्रुतिविरुद्धमेतत् ॥ नन्वेवं तत्प्रयोगोऽपि स्यादत आह-- दिशब्दः स दिक्शब्द आश्रीयते, शब्दप्रहणात् । अन्यथा निरूढत्वाम्यवहारस्पेति ॥ परस्परेति । यावत्सुमेरुव्यवहारमेव दिग्भ्य इत्येव ब्रूयादित्यर्थः। ययेवं, दिशः पूर्वादीनि नामधे. पूर्वादिष्यवहारः, सुमेरुसितिपर्यन्तमेव 'उत्तराः कुरवः, दक्षिण यानि-इति 'असंज्ञायाम्' इति सर्वनामसंज्ञानिषेधात् 'पूर्वस्या दिक' इत्यादिन्यवहारा इति भावः । भात्मा-व्यवशारः । एवं दिशि वसति' इत्यादि न सिध्यति, पौरुषेयसंशाश्रयणात् । इह यावदिग्व्यवहारमेव सुमेस्व्यवहार इति मन्यन्ते । देशादिवाचकेषु कथमस्सोपपत्तिरिति चिन्त्यम् । श्दमेवाबारुचिधीजम् । च तदभावाददोषः॥ पुंवद्भावस्त्विति । दिशि वर्तमानानां प्रवृत्तिनिमित्तान- व्यवस्थाशब्दरपे हीति । दिवशम्दानामपि भ्यवस्थाऽपेक्षप्र. क्षणात समानायामाकृती भाषितपुंस्करवाभावात् ।। तिनिमिचकल्वे रत्यर्थः । अयं भावः-प्रतिनिमित्तमादाय हि तत्त सर्वनाम्न इति । यद्यपि दिशि वर्तमानानां व्यवस्था न च्छन्दत्वव्यवहारः । यथा-जातिशब्दो गुणशम्द इत्यादौ । एपञ्च | प्रवृत्तिनिमित्तं तथापि वास्तवी व्यवस्था विद्यत इति सर्व 'दिक्शब्दत्वम्' इत्यस्य 'दिगुपलक्षितः शब्दः' इत्ययों वाच्यः, स च नामसज्ञायाः प्रवर्तनात् ॥ तदेवं 'व्यवस्थायाम्' इति विषयो न सम्भवति, तदेवाइ-उपलक्षणत्वं न स्यादिति ॥ तत्र हेतु- निर्दिश्यते न तु प्रवृत्तिनिमितं, 'सर्वनाम्नः' इत्येतावश्य माह-निमित्तत्वाभावादिति । प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावादित्यर्थः । कर्तव्यमित्याह-दक्षिणोत्तरपूर्वाणामिति । अयं समाना- प्रवृत्तिनिमित्तस्य हि शब्दोपलक्षणत्वं दृष्टम् । एवञ्च व्यवस्थाशब्दवे कृतित्वानपेक्षः पुंवदावः । दिग्वाचिनां त्वयं द्वन्द्वः॥ वृत्ति- दिक्शन्दत्वाभावाचानि कार्याणि न स्युरिति भावः ॥ भाष्ये- मात्र इति । तद्धितत्तिः समासवृत्तिथ ॥ दिशो यदा व्यवस्थां वक्ष्यन्तीति । आकाशवदेकस्यैव दिक्पदा- स्य व्यवस्थामौपाधिकं भेद यदा वक्ष्यन्तीत्यर्थः । उपाधिश्च मध्या- (उध्योतः) ननु व्यवस्थाविषयप्रवृत्तिनिमित्तकस्यापि टाग- हार्यसंयोगिदेशावधिकोदयाचलास्ताचलसग्निहितदेशतात्कालिकसूर्य- न्तस्य दिश्येव वृत्तेस्वस्यापि दिग्व्यभिचाराभावात् 'पुंवद्रावस्तु न सम्मुखयादेशतात्कालिकतत्पृष्ठस्थयावदेश इति वदन्ति । मध्या सिध्यति' इलप्रिममाप्यमसङ्गतमत भाइ-ग्यषस्थानिमित्त इति । सूर्यस्पोदभुसत्यात् । एवं च ताऽपि उदयाचलसन्निहितत्वादिकमेव खभावर एवेति । दिगतिरिकप्रवृत्तिनिमित्वभूतार्थानपेक्षयेत्यर्थः। एव च दिशेयोन भ्यभिचरति इति भाष्यस्य-दिगतिरिक्कमर्थ मव- प्रतिनिमिचन्, अवधिः परं पृथिवीमध्यभेकमेवेति समानायामा- कृती भाक्तिपुंस्कत्वमक्षसमेव । एवन विशेष्यतया दिग्बोधक शब्दत्व- | चिनिमित्तत्वेनापि यो नाश्रयत इत्यर्थः । दिशि ए इति भाष्यस्य मेव दिपशम्पसमिति भावः ॥ तदेवाह-निमित्तवतोऽपीति । -दिशि रूच्या दृष्ट इत्यर्थः । तदार--स्वरूपम्यतिरिफेति । विशेष्यभूतसापीसः॥ स्वरूपं-वाचकशब्दसरूपम् । यदा-स्वरूपं-वाच्यदिक्स्वरूपम् । तस्वैव विषयतादयेन भानमिति बोध्यम् ।। पौरपेयेति । दिक्ष मपीति । पाप्यमनपायो व्यवस्पति पद(मालवणमपीस लेश्वरः स त इति भावः । अत एव 'विधेषां देवानान्' इति ·एनप्प्रत्ययाधिकरणम् ] प्रागिनीयाः। भावः। सिद्धम् । एवं च दिग्याचकानों व्यवस्थाऽपेक्षप्रवृत्तिनिमित्तकवाभाव (९६५ निपातनसूत्रम् ॥ ५१३ । १ आ. १७) पति स्थितम् । नन्वेषां व्यवस्थाप्रवृत्तिनिमित्तकत्वेऽपि 'दिशमेव यो विशेष्यतयाऽदस दिक्शम्दः' इत्याश्रयणान्न रमणीयादिष्यतिप्रसङ्गः, २१९० पश्चात् ॥ ५।३।३२॥ पुंवत्वस्य च सिद्धिः, इति चेन्न; अतिरिकार्यरूपप्रवृत्तिनिमित्तप्रकारक- (पार्तिकावतरणभाप्यम्) वोधाननुभवेन तथा वक्तुमशक्यमिति भाष्याशयात् । किञ्च तादृश पश्चादिति किं निपात्यते? प्रवृत्तिनिमित्तमानिस देशकाठयोरपि दोधात्वदुझार्थो वकुमशक्यः । (५८२१ सूत्रार्थप्रत्यायकवार्तिकम् ॥ १॥) मम तु स्वरूपव्यतिरिक्मवृत्तिनिमित्तनिरपेक्षो दिबोधको दिक्शब्दः। ॥ * ॥ अपरस्य पश्वभाव आतिश्च . न हि तथा देशादियोधः, किन्तु प्रवृचिनिमित्तान्तरसापेक्ष एवेति न दोपः ॥ प्रवृत्तिनिमित्तानपेक्षणादिति । दिग्व्यतिरिक्तार्थरूपप्रवृ- प्रत्ययः ॥ * ॥ चिनिमित्तानपेक्षणादित्यर्थः ॥ व्यवस्था नेति । व्यवस्थासापेक्षं न .(भाष्यम् ) अपरस्य पश्चभावो निपात्यते,आतिश्च प्रवृत्चिनिमित्तमित्यर्थः । तथापि वास्तवीति । पृथ्वीमध्यभागादुद- प्रत्ययः। पश्चात् ॥ याचलपर्यन्तदेशरूपोपाध्यायवच्छिन्नायां दिशि रूदिखीकारादित्यर्थः। (उड्योतः) भाष्ये परस्येति । लिङ्गविशिष्टपरिभाष. पादृशोपाधिविशिष्टाया दिशो बोधाचदन्तर्गततया व्यवस्था सेवेति | याऽपराशब्दस्यापि ।। (५८२२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) न तु प्रवृत्तिनिमित्तमिति । व्यवस्थाऽपक्षप्रवृत्तिनिमित्ते सतीति ॥ * ॥ दिक्पूर्वपदस्य च ॥ * ॥ नार्थ इति भावः ॥ ननु भाषितपुंस्करवाभावेऽयमपि पुंवद्भावः कथ- (भाष्यम् ) दिक्पूर्वपदस्य चीपरस्य पश्चभावो व. मत आह-अयमिति ॥ तत्र वीजं दर्शयति-दिग्वाचिनां स्विति ॥ कव्यः, आतिश्च प्रत्ययः । दक्षिणपश्चात् , उत्तर- (न्यासप्रयोजनभाष्यम्) पश्चात् ॥ विशेपणार्थ तर्हि । (उद्द्योतः) दक्षिणपश्चादिति । दक्षिणाया अपरस्याश्चा- क विशेपणार्थनार्थः? न्तराल दिगिति विग्रहः । तस्यामित्यातिप्रत्ययः ।। 'पष्टयतसर्थप्रत्ययेन' २२३३० इति । पष्ठी तसर्थ- (५८२३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३ ॥) प्रत्ययेनेत्युच्यमाने इहापि स्यात्-ततो ग्रामात्, ॥ * ॥ अर्घोत्तरपदस्य च समासे ॥ * ॥ (भाप्यम् ) अर्घोत्तरपदस्य च समासे अपरस्य (प्रदीपः) ततो ग्रामादिति । अन्यादियोगे पचमी | पश्चभावो वकव्यः।दक्षिणपश्चार्धः, उत्तरपश्चार्धः॥ वाधित्वा षष्टी स्यात् । यदा प्रामस्यापादानत्वं तदा 'उपपद (उद्द्योतः) समासे इति । दिग्वाचकैः' इति शेषः ॥ विभक्तः कारकविभकिबलीयसी' इति न्यायादप्रसङ्गः पाठ्याः ।। (५८२४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ४ ॥) (उद्द्योतः) ननु 'ततो ग्रामात्' इत्यस्य 'आगच्छति' इत्यादाव- न्वयेऽपादानत्वात्पञ्चमी सिद्धा। न च तदा पष्ठया: प्रसङ्गः, पञ्चम्याः ॥ * ॥ अर्धे च ॥ * ॥ कारकविभक्तित्वादत आहअन्यादीति ।। (भाष्यम् ) अर्धे च परतोऽपरस्य पश्चभावो वकव्यः । पश्चार्धः॥ (९६४ निपातनसूत्रम् ॥ ५। ३ । १ भा. १६) (उद्दयोवः) अर्धे चेति । 'विनाऽपि दिवाचकपूर्वपदम्' इति शेपः॥ २१८९ उपर्युपरिष्टात् ॥ ५। ३। ३१ ॥ (निपातनाधिकरणम्) (९६६ विधिसूत्रम् ॥ ५ । ३ । १ भा. १८) ( वार्तिकावतरणभाष्यम् ) २१९३ एनवन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः उपर्युपरिष्टादिति किं निपात्यते ? ॥ ५।३। ३५॥ (५८२० सूत्रार्धनिर्देशवार्तिकम् ॥ ॥) ॥ * ॥ अवस्योपभावो रिरिष्टातिलौ (एनप्प्रत्ययाधिकरणम्) (५८२५ अनुवृत्तिनिर्धारकवार्तिकम् ॥ १॥) च ।। *॥ (भाष्यम् ) ऊयस्योपभावो 'रिरिष्टातिलौ च ॥ * ॥ अपञ्चम्या इति प्रागसः॥ * ॥ मृत्ययौ निपात्यते । उपरि, उपरिष्टात् ॥ (भाष्यम्) अपञ्चम्या इति यदुच्यते मार्गसस्तद् द्रष्टव्यम् । यतो ग्रामादिति ॥ . । . 'प्राग' इति क. पाठ इति क. पाठ "दिषपूर्वपदस्यापरस रचरपवाद' इससक. पुखके न पाठ। ४७ पा.च.

·. . स्यात् ॥ - उदोतपरिगृतप्रदीपप्रकाशित्तमहाभाष्पम् । [५.३ पा.१आ. संख्याया० सूत्रे देयं विजानीयात् अविशेषेण इत उत्तरमपम्या एवं तहिं- इति। तदाचा मुद्भूत्वाऽन्याचऐ-भपञ्चम्या (प्रदीपः) विधाया भयं इति-आचारसीययर- इति प्रागसा इति॥. नम् ॥ गोविधेति । भ-विधा-उच्यते ॥ (५८२६ विधायनिधारकचातिकम् ॥ १॥) (१६७ विधिपम् ॥५॥३. मा. १९) ||*॥ धाविधानं धात्वर्थपृथग्माये ॥ * ॥ २१९४ दक्षिणादाच ॥ ५। ३ । ३६ ॥ (भाष्यम्) धाविधानं धात्यर्थयग्भाव इति यक (लान्प्रत्ययाधिकरणम्) व्यम्। (चकारमयोजनभाष्यम्) (पारययग्भापतिशासामापन) किमर्थशफारस का पुनधीत्वपृथग्भावा? पराध, कि यचदेवदतः फंसपायो पागिना मोदनं भुल चितोऽन्त उदातो भवतीति अन्तोदातत्वं यथा इति । नेत्याह। '(प्रयोजनाक्षेपभाष्यम्) फारकपृथक्त्वमेतत् ॥ नेतदस्ति प्रयोजनम् । एकाजयं, तब नाधः सरा. यत्तहिं तत्-कल्ये भुक्त, सापं भुइति । नेत्याह। थेन चकारेणानुबन्धेन । प्रत्ययस्वरेणैव सिचम् ॥ (सिवान्तिना समाधानभाप्यम्) फालपृथफ्त्वमेतत् ॥ विशेपणास्तहि । यत्तहि शीतं भु, उष्णं भुझे इति । क विशेषणार्थनार्थः? नेत्याचा 'अन्यारादितरतैदिक्शदाम्चूचरपदाजाहियुक्के' गुणपृथक्त्वमेतत् ॥ (प्रदीपः) का पुनरिति । कि धानुकृतोऽयों धात्पर्य २IRIR९॥ (प्रदीपः) विशेपणार्थ इति । वाक्यसरणयोर्य | पिवक्षितत HA॥ फल्य इति । झल्यमहर्मुसमुच्यते । इति कार विवक्षितम्, अथ या धातोरों धात्वर्थ:-किया आकारोऽननुबन्धकस्तद्वयात्तय इत्यर्थः ॥ (उद्दयोता) वाक्येत्यादि । यद्यपि स आकारो न प्रत्ययस्त- फालपृथग्भावात् पृथग्भावं मन्यते ।। थाप्यन्यादिसाइचर्यादप्रत्ययस्य तस्यैव ग्रहणापचिरिति भावः ।। (रक्ष्योतः) धानुकृत इति । पाककृत रत्लभैः। तेन कारक कर्मादिभ्यपदेशक कियत इति तद्धालकृधमिति भावः । भत्र कारककालगुणेषु सतो भवः, क्रियायां तु स्वतोऽसम्भवात्प्रकार- (९६८ विधिसूत्रम् ॥५।३। भा. २०) क्रियाया धातुना निवृत्तभदाया एवोचरिति बोध्यम् ॥ पृथ- २२०० संख्याया विधार्थे धा ग्भाव मन्यत इति । 'क्रियायाः' इत्यादिः । उत्तर तु कायस्सैव पृथक्रव-भेदो गम्यते, न तु तस्कृतः क्रियाया इति ॥ ॥५।३।४२॥ (धास्वर्थपृथग्भावनिरिकभाष्यम्) (धाप्रत्ययाधिकरणम्) कस्तहि धात्वर्थपृथग्भावः? (प्रदीपः) यदा विधारान्दः स्त्रीलिङ्ग उपादीयते तदा कारकाणां प्रवृत्तिविशेष:-क्रिया ॥ तस्यानेकार्थवादनिष्टेऽपि विपये प्रसरः । यदा तु विधानं यद्येवं क्रियाप्रकारेऽयं भवति । विधयुक्तगताच विध इति 'पवर्थे कविधानम्' इति के कृवे पुल्लिानिर्देशस्तदा प्रकारे भवन्ति । एवंविधम्, एवंयुक्तम्, एवंग- तस्यैकार्थत्वान्नानिष्टप्रसङ्ग । तम्-एवंप्रकारमिति॥ • (उद्द्योतः) विधशम्दाधः प्रकार भव प्रसिद्ध इति सश (प्रदीपः) कारकाणामिति । पूर्वपदार्थविषये एवं यानुपपत्तेराद-यदेति ॥ एकार्थत्वादिति । प्रकाररूपपृथग्भा- | प्रश्नप्रतिवचने, पृथग्भावस्य सुज्ञानत्वात्तद्विषयप्रश्नायोगात् । वमात्रार्थकत्वादित्यर्धः ॥ पृथग्भावः-भेदः । तन पञ्चधा गच्छंतीसेकस्या गमनक्रियायाः शब्देन निवृत्तभे- (विधार्थ जिज्ञासाभाष्यम् ) . दायाः प्रकारलक्षणपृथग्भावप्रतिपत्तिः ॥ विधार्थ इत्युच्यते, को विधार्थो नाम ? यद्येवमिति । सूत्रन्यासेनैव सिद्धे वार्तिक नारम्भणीय. विधाया अर्थो विधार्थः॥ मित्यर्थः । तथा हि-सामान्यस्य भेदको विशेष प्रकार यद्येवम्-एका गोविधा, एका हस्तिविधा- उच्यते। न च गुणकालकारकपृथक्त्वे किचिसामान्यमुपातं, सत्रापि मानोति। रुतः . यस्य प्रकार: स्यात्।।

·- आह- धमुनोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३७१ ननु सूचन्यासे 'पचधा टोकाः' इत्यादावपि प्रत्ययेन | देशभावामयणम् , प्रत्ययान्तरेऽम्येतदोपात् । अनन्तरत्वात् 'मधिकरण- भाव्यम्, वार्तिकन्यासे तु न भाव्यम् । एकधा भुढे' इति च | निचाले' इत्यस्यैव सम्बन्धात् ॥ पृथग्भावाभावात्प्रत्ययस्य न प्ररात इति भितं फलं सूनपाति (५८२७ पूर्वपक्षिवार्तिकम् ॥ १॥) कयोः । नैप दोपः । 'पराधा श्लोकाः' इत्यादी क्रियापदाप्रयो ॥ * ॥ सहभावे ध्यमुञ् ॥ * ॥ गेऽपि 'अस्ति' इति क्रियापदानुषकादखि क्रियापृथग्भावः । 'एकधा भुके' इलादावनेकप्रकारभुजिकियापेक्ष एकप्रकारस्य राशि कुरु । (भाप्यम्) सहभावे यमुनू वकव्यः। ऐकध्यं भुजेरस्त्येव पृथग्भावः । “एकः पाकः' इत्यादी प्रकारस्पाविव- स तर्हि वक्तव्यः? क्षितत्वात् प्रलयाभावः । प्रकारविवक्षायां तु भवत्लेव 'एकधा (प्रदीपः) सहभाव इति । अनेकस्यार्थस्यैकीकरणं पाकः' इति । 'पच पाकाः' इत्यादी भिषा एव पाकाः, न त्वेकस प्रकारवत्त्वं विवक्षितमिति प्रत्ययो न भवति । पवधा सहभावः । इहाधिकरणविचालः एकस्य द्रव्यस विभागेनाव- स्थापनम् । यथा-एकं राशि पञ्चधा कुरु इति। ऐकध्यं राशि कुरु' पाकः' इत्यादौ तु भवत्येव ॥ (उयोतः) ननु विशिष्टप्रश्ने विशेषाशमात्रप्रत्युत्तरमयुक्त मन्यते । वचनं तु विधार्थमेव स्यात् । धामहणं तूतरार्थमेव इलन त्वेकस्य विभागावस्थापनाभावानास्त्यधिकरणविचाल इति मत आइ-पूर्वपदायेति ॥ भाष्ये प्रवृत्तिविशेष इत्यस विव- स्यात्, द्वयोरर्थयोर्धमुनम्-द्वधं भुत, एक राशि द्वधं रण-क्रियेति ॥ शब्देनेति । 'आल्यातशब्देनोपस्थितायाः' इति । विति । शेपः। अनेन क्रियाया एकत्वं समर्थितम् ।। प्रकारलक्षणेति । (उद्द्योतः) ननु तत्रापि 'अधिकरणविचाले इत्येव सिद्धमत पञ्चशब्देनेति भावः। एतेन पञ्चशम्दस्य क्रियापूधग्भाववृतित्वमु- -इहेति ॥ नास्त्यधिकरणेति । पवन 'अधिकरणविचाले' कम् । चैत्रमैत्रदेवदचाः पचन्ति'स्त्यादी विधेति न, शम्मत एकावे- त्यस्थासम्भवादत्रासम्बन्ध एवेति भावः 1 तदाह-वचनं नोपस्थिताया यत्र सायया भेदप्रतिपादन तत्रैव धाप्रत्ययोत्पत्तरिति स्विति ॥ नन्वेव 'धः' इति न्यर्थमत आह-धामहणं स्विति । योध्यम् । तदुक्तं-निवृत्तभेदाया इत्यादि । भेदको विशेष द्वियोश्च धमुम्'इत्यादौ । तत्रादयेऽपि ५: सम्भवादिति भावः ॥ इति । पञ्चसायारूपभेदकधर्मवन्दमनमिति बोधः । नन्वेवं कारका. (समाधानभाष्यम्) दिपृथक्वेऽपि दिया चतुर्था मुझे इत्यापापतिरत आह-नच न वक्तव्यः । 'अधिकरणविचाले' इत्युच्यते, न गुणेति । उक्लेष्विति भावः ।। चावश्यं स एवाधिकरणविचालः-यदेकमनेक पञ्चधा श्लोक इति । अस्य पञ्चप्रकारः लोक इत्यर्थः । अत्र क्रियते, यदप्यनेकमेकं क्रियते सोऽप्यधिकरण- भेदकः विशेष:-छन्दआदिः ॥ क्रियापदानुपादिति । एवञ्च | विचालः ॥ सत्तायाः पञ्चप्रकारत्वं कर्तुः पञ्चप्रयारत्वादेव-इति श्लोकस्यापि तत्व- (प्रदीपः)न चावश्यमिति । अधिकरणं-द्रव्यमु- मर्थसिद्धमिति भावः ॥ अस्त्रीति-योग्यक्रियोपरक्षणम् । एवञ्च | च्यते । तस्य विचाल:-अन्यथाकरणम् । तथैकस्यानेकीकरण- सुरेऽप्यभिधानस्वाभान्याक्रियाविषय एव प्रकारो गृह्यत इति भावः । | मनेकस्य वा एकीकरणमिति सूर्णवेष्टसिद्धिरित्यर्थः । अनेकस्य 'विधा गच्छति' इत्यादाकस्या एवं क्रियाया भवान्तरप्रकारः प्रती- यदेकीकरणं तन प्रकाराभावात्तदर्थमेव 'अधिकरणविचाले च' यत इति बोध्यम् ॥ प्रकारस्याविवक्षितत्वादिति । पाकव्यक्तरेक- | इति सूत्रम्' एकस्यानेकीकरणे प्रकारस्यापि सम्भवात् पूर्वेणैव त्वमेव विवक्षितम्, न त्ववान्तरप्रकारभेदाभावेनैकप्रकारकत्वमि- | सिद्धत्वादित्याहुः ॥ त्यः ॥ इत्यादी स्विति । एकस्यैवानेकप्रकारवत्त्वविवक्षणा- (उध्योतः) इत्याहुरिति । अत्रारुचिबीज वनेकस्यैकीक- दिति भावः ॥ रणेऽपि प्रकारसम्भवः, अत एव 'एकथा' इति सिद्धिरित्यन्ये । (९६९ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३ । १ भा. २१) (९७० विधिसूत्रम् ॥ ५।३। भा. २२) २२०२ एकाद्धो ध्यमुजन्यतरस्याम् २२०३ द्वित्र्योश्च धमुञ् ॥ ५॥३॥४५॥ ॥ ५।३।४४॥ (धमुनोऽधिकरणम्) (ध्यमुमोऽधिकरणम्) (५८२८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) (प्रदीपः) धाग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनर्धाग्रहणं धामानस्सा- ॥॥ धमुमन्तात् स्वार्थे डदर्शनम् ॥१॥ देशार्थम् । अन्यथाऽऽनन्तर्यादधिकरणविचाल एव ध्यमुन् (भाष्यम्) धमुत्रन्तात्वार्थे डो दृश्यते, सच विज्ञायेत । ततश्च विधार्थ न स्यात्-ऐकध्यं भुक्त इति ।। विधेयः। पथि द्वैधानि । संशये द्वैधानि । (उड्योत.) धाग्रहण इति । अनुवर्वमानस्य च पूर्वमेव (प्रदीपः) पथिद्वैधानीति । खार्धिकत्वेऽपि खभावा- विहितस्य पुनर्विधानासम्भवात्स्यानित्वमेव विशास्यत इति भावः ॥ | सत्सवाचित्वात् लिङ्गसख्यायोगः, वनकशेषेण बहुवचनम् । धामात्रस्येति । विधार्थे विहितसापीत्यर्थः । एतदर्थमेव सान्या- क्वचित्तु 'मतिद्वैधानि' इति पाठः ॥

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.३पा.१आ. एकादाकि० सूने प्यति। (उध्योत.) ननु धमन्तस्याव्ययत्वात्तत. स्वाथै डे तदन्त (९७२ विधिसूत्रम् ॥ ५।३। आ. २४) स्याप्यसवधर्मतया 'वैधानि' इत्ययुक्तमत आह-स्वार्थिकत्येऽ- २२०६ पूरणाद्भागे तीयादन् पीति ॥ साववाचिरवादित्यस्य-प्रकारवदाचित्वादित्यर्थ. ॥ वहु- वचन कथमत आह~एकशेपेणेति। पथि द्वैधानीत्यस्य-तदिपये ॥५.३ । ४८॥ दिप्रकाराणि शानानि, यद्वा पथि राशीन्देध कुवित्यर्थ. । संशये (भन्प्रत्ययाधिकरणम्) द्विप्रकाराणि शानानीसन्त्याथ ॥ (पूरणमहणप्रयोजनभाष्यम्) पूरणग्रहणं शक्यमकर्तुम् , नहापूरणस्तीयशब्दो- (९७१ विधिसूनम् ॥५।३।१ भा. २३) ऽस्ति यत्र दोपः स्यात् । २२०५ याप्ये पाशप् ॥ ५। ३।४७॥ ननु चायमस्ति-मुखतीयः, पार्श्वतीय इति । (पाशपोऽधिकरणम्) अर्थवग्रहणे नानर्थकस्य-इत्येवमस्य न भवि. (५८२९ याप्यार्थबोधकवार्तिकम् ॥ १॥) उत्तरार्थ तर्हि पूरणग्रहणं कर्तव्यम्-'प्रागेका. ॥ * ॥ पाशपि कुत्सितग्रहणम् ॥ * ॥ | दशभ्योऽच्छन्दसि' (४९) इति पूरणाद्यथा स्यात् ॥ (भाष्यम्) पाशपि कुत्सितग्रहणं कर्तव्यम् । वैयाकरणपाशी। याज्ञिकपाशः। (९७३ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।१ आ. २५) यो हि 'यापयितव्यो याप्यः' तत्र मा भूदिति ॥ २२१० एकादाकिनिन्चासहाये (प्रदीप.). याप्यशब्दोऽयमस्त्यपादानसाधनो यापिता ॥ ५। ३ । ५२॥ असाद् गुण इति याप्य =कुत्सित । अस्ति कर्मसाधनो याप- यितव्यो याप्य , देशान्तर प्रापयितव्यं इत्यर्थः । तत्र विशेषा- (आकि निचोऽधिकरणम्) नुपादानादतिप्रसङ्ग मत्वाऽऽह-~-पाशपीति ॥ (५८३० पूर्वपक्षिण उपसख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) (अतिप्रसक्तिनिवारकभाष्यम्) ॥ * ॥ एकादाकिनिचि द्विवढर्थे अथ वैयाकरणः शरीरेण कृशो व्याकरणेन च शोभना, कर्तव्यो वैयाकरणपाश इति । प्रत्ययविधानम् ॥ * ॥ न कर्तव्यः। (भाष्यम्) एकादाकिनिचि द्वियर्थे प्रत्ययो विधेयः। एकाकिनौ । एकाकिन इति । कि पुनः कारणं न सिध्यति ? यस्य भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने-तद्- गुणे वक्तव्ये प्रत्ययेन भवितव्यम् । न च कार्यस्य मर्थः॥ एकशब्दोऽयं संख्यापदम् , संख्यायाश्च संख्येय- भावात् द्रव्ये वैयाकरणशब्दः ॥ (प्रदीप.) तहण इति । कुत्सितत्वेन प्रतिपाद्य वाच्येवेति मन्यते । असहायग्रहण च तदर्थस्य विशेषणत्वाना- (प्रदीप.) एकादाफिनिचीति । एकशब्द सख्या- इत्यर्थः । एतच्चान्तरङ्गत्वाल्लभ्यते, प्रतिनिमित्तस्य प्रत्यासन- त्वात् कुत्साश्रयणस्य न्याय्यत्वात् । यत्र तु प्रवृत्तिनिमित्तस्य प्रलयो यथा स्यात्, एकमाकाशमित्यादौ मा भूदिति ॥ भिधेयनिर्देश , अविद्यमानतुल्यजातीयैककार्यसहायार्थवाचिन, फुरसा न सभवति-अश्वको देवदत्तक , सक -इत्यादौ, तत्र सहचरितगुणक्रियाकुत्साश्रयेण प्रत्ययो भवत्येव । एव च देवदः | रपि सिध्यत्येवेत्यत आह-एकशब्द इति । प्रसिद्धतरत्वात्स एवात्र (उचोत.) नन्वसहायार्थकैकशन्दा प्रत्ययविधानेन द्विबहो- तपाश इत्यायपि भवति, यद्यभिधानमस्ति ॥ गृहत इतिमन्यत इत्यर्थ. । एवञ्च शास्त्रे सवन एकशब्दानु- (उयोत.) भाष्ये-तदभिधानेत्यस्य व्याख्या- -तणे वादे तस्यैव ग्रहण न्याय्यम्, अन्यथा 'एकेऽल्पप्राणा', 'तेने. वृतम्ये इति ॥ ननु न वैयाकरणत्वरूपे गुणेऽय प्रत्यय , प्रकृलैवे- | कदिक्' इति भाष्यसूत्राधानमपि पूर्वपक्षिण कल्प्य स्यात् ।। नन्वे. तरनिरपेथशयोक्तवादत आद-कुत्सिवत्वेनेति ॥ प्रत्यासब- वमसहायग्रहण किमर्थंमत आह-असहायग्रहणमिति ॥ तद- स्वादिति । शम्दवाच्यत्वेनेति भाव । कुश्साश्रयणस्पेत्यस्य-तत्र' स्य विशेषणस्यादिति । एकशब्दार्थविशेषणत्वादित्यर्थ. ।। इत्यादि ॥ यत्र विति । जातौ कुत्सायसम्भवादिति भाव ।देव- | नाभिधेय निर्देश इति । नैकशब्दार्थनिर्देश इत्यर्थ. । अस दत्तक इत्यादौ 'कुत्सिते' इति कन् । 'मा भूत्' इत्यनेनान्वय ॥ अर्थविशेषणत्वमुपपादयति-अविद्य. मानेति । अविद्यमानस्तुत्यजातीय एककायें सहायो यस्यास्य, 'एघकी । एकाकिनी । एशपिन' इत्येव पाठः क पुखके। कत्वम्, र दिगिया प सदस्य समानार्यस्वम् । मनोभपवापि भाप्यसूत्राज्ञानमपीति । एफे पमाणा रस्यत्र एकशब्दस्य मधमार्थ अनुवादाभावात्सल्यावाचकवाभावेऽपि न दोष इति भावः। कथम् ? .

·तमपोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। A मित्यर्थः ।। + वारणार्थवाचिन इत्यर्थः । एव च संप्रयोगवभिप्रयोगस्वापि विशेषा- | गेऽपि वर्तवे-'देवदत्तयज्ञदत्तयोरेका माता' इति ॥ एकाग्मय वानि हेतुत्वार एफमारास इलादिम्यात्तिरिति बोध्यम् ।। इति । अनाकिनिचः कनो वा लरिवहेयः ।। (५८३1 समाधानयाविकम् ॥ २॥) इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकेय्यटकृते भाष्यप्रदीपे पञ्चम- ॥ * ॥ सिद्धं तु संख्यादेशवचनात् ॥ * ॥ स्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । (उयोतः) नन्वेकामय इति कथ। कनाकिनिचोः प्राप्तेरत कधम्। मार-भनेति। आकिनिच' इति चेन'मानपश्चन्यो:-'इत्यतो लुग. द्विवपर्यायाः संख्याया एफशन आदेशो व. प्यनुकम्यते, स च वनाकिनिचोरेव । विधानसामर्थ्यात्पक्षे श्रवण, कव्यः॥ तच भाष्यप्रयोगादभिधानाथ म्यवसितमित्याहुः भाष्ये-तयोऽ. (प्रदीपः) कथं पुनर्दियार्थ प्रत्ययो विधीयते ! न खेक- सहायेति । पर 'असहाय' इत्यभिधेयनिर्देश इति भाव. ।। शब्दो द्विवह वर्तत इलाह- ह-सिद्ध त्विति । सत्यवादेशः इति श्रीशिवमहसुनसतीगर्भजनागोजीभहरवे भाप्यप्रदीपो- सख्यादेशः, स च द्विवन्दयोरसहायस्य येवधः । द्विवहु- योते पवमाभ्यायल तृतीयपादे प्रथममाह्निकम् ॥ शन्दयोरप्यसहायग्रहणं विशेषणमाश्रयणीयमैव ॥ (उयोतः) इत्यादेति । पूर्ववार्तिकम सातमित्सत आहे. ॥अथ द्वितीयमाह्निकम् ॥ त्ययः॥ भाप्रयणीयमेवेति । 'मी कालाराची इत्यादी म्यावस्या (९७४ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३ । २.भा. २६) (५८३२ प्रकारान्तरेण समाधानवार्तिकम् ॥३॥ २२१३ अतिशायने तमविष्ठनौ ॥ * ॥ असहायस्य वा ॥ * ॥ ॥५।३। ५५॥ (भाप्यम् ) असहायस्य वा एकशब्द आदेशो (मपोऽधिकरणम्) वक्तव्यः । असहाय:-एकाकी । असहायो-एका. (अतिशयनार्थवोधकभाष्यम्) किनौं। असहायाः-एकाकिनः । अतिशायन इत्युच्यते-किमिदमतिशायन इति? सिद्धयति। देश्याः सूत्रनिवन्धाः क्रियन्ते । यावद् ब्रूयात्मक सूनं तर्हि भिद्यते ॥ अतिशय इति तावदतिशायन इति ॥ (सिद्धान्तभाप्यम्) यथान्यासमेवास्तु। (प्रदीपः) किमिदमिति । किमय ण्यन्तस्य निर्देश ननु चोकमेकादाकिनिचि द्विवदर्थे प्रत्ययविधा- आहोखिदण्यन्तस्य, कश्वेद शेयर्थ इति सन्दिहान. पृच्छति देश्या इति।देप्टैव्या =देश्या. साधुत्वेन प्रतिपाद्या., एते सूत्रे निवध्यन्ते प्रसङ्गेन साधुत्वप्रतिपादनार्थम् , ततो निपातना- दीर्घत्वमित्युक्तं भवति ॥ यावदिति । यावत्तावच्छन्दौ परि- अयमेकशब्दोऽस्त्येव संरयापदम् । तद्यथा- माणोपाधिकावपि परिच्छेदसाधादन्यनापि प्रयुज्यते ॥ एका, दौ, वहव इति । प्रकर्ष इति। अनेकार्थत्वाद्धातूना शेतिरभिभवे, अतिशब्दस्तु अस्त्यन्याथै वर्तते । तद्यथा-'सधमादो युनए- योतकस्तस्यैवार्थस्य । यथा-तिष्ठतिर्गतिनिवृत्तौ वर्तते, स एवं कास्ता:। अन्या इत्यर्थः। अस्त्यसहायवाची । तद्यथा -ऐकाग्नयः, एक गतावपि, प्रशन्दस्तु तद्गतस्य प्रारम्भस्य द्योतक.-प्रतिष्ठत इति ॥ हलानि, एकाकिभिः क्षुद्वैर्जितमिति । (उयोतः) यद्यपि वृथा ण्यन्तनिर्देशनिश्चयस्ताऽपि तत्रा- तद्योऽसहायवाची तस्यैप प्रयोगः ॥ सइतिरित्याशयेन सन्देह इत्याइ-किमयमिति । ण्यन्वेऽर्था- इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण सङ्गतिर्भाष्ये स्फुटीभविष्यति ॥ अर्थानुसारान्निर्णय इत्याशयेनोचर- महाभाप्ये पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीये देश्या इति ॥ यत्तदेवेभ्य. परिमाणे वतुपो विधानादाह-याव- पादे प्रथममाह्निकम् ॥ दिति । यावचावच्छन्दाविमौ निपातावखण्डावित्यन्ये । कैर्वरि (प्रदीपः) अयमेकशब्द इति । उपलक्षणं चैतदर्ध- | स्युडिति भाव ! 'अतिशये' इत्यत्र कर्वर्यच् ॥ ननु चेते. कथ प्रदर्शनम् । प्राधम्येऽपि हि वर्तते-'एके अल्पप्राणाः' ‘एको | प्रकर्षोऽथोऽत आह-अभिभवे इति । स्वापेक्षयेतरस्य न्यूनी- गोने' इति । समानार्थेऽपि वर्तते-'तेनैकदिक्' इति । साधार- करणरूपे इत्यर्थः । अत एव 'शुझमतिशेते' इति सकर्मकत्वमुपप- असतमिति सूत्रशैव सिद्धेम्यावान्तर ते वृत्यसकतत्वमिति भावः। पपद्यते, ग्यन्तामितेः । भण्यन्तस्य नु नैतर समजतीति पन्तत्वाभावेऽपि २ कर्वरीति । 'अतिशायनशब्द इत्यादि। 'अतिशायने इत्येतद्रूप निपात्यत इत्या। १ देयम्या देश्या इति । अतिशायने' इत्यय ण्यन्तस्य निर्देश इत्येतहो नामिति । नेप दोपः।

·. ३७४ उयोतपरिवृतनदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ. ३ पा. २ आ. अतिशायने० सूत्रे - बम् ॥ तवैवार्थस्येति । तद्गताऽऽत्यन्तिकत्वरूपार्थस्यैत्यर्थः, दृष्टा- | द्रव्यप्रकर्षप्रयोजकताया वक्तु शक्यत्वेऽपि शब्दगतस्य तस्य तत्प्रकर्ष न्तोपपादनवलेन तयैव लाभात् । प्रति अप्रयोजकत्वादिति भावः । गुणप्रकश्रिय इति । द्रव्यप्रकपहे. (प्रकर्षान्वयबोधकभाष्यम्) तुत्वेन तदाश्रयण युक्तमित्यर्थः । तत्प्रकर्ष प्रतिद्रव्यप्रकर्ष प्रति, कस्य पुनः प्रकर्षे प्रत्यय उत्पद्यते ? मनपेक्ष एव-तदनुपपादक एवेत्यर्थः । यद्यपि शब्दार्थयोरपि 'ह्याप्यातिपदिकात्' (१९३१) इति वर्तते, ज्या- | तादात्म्याध्यासः 'तस्य भावः' इति सूते कैयटेनोक्तः, पातञ्जलसूत्र-. प्प्रातिपदिकस्य प्रकएँ। तद्भाष्यादौ च स्पष्टः, शन्दालिङ्गितैव चाप्रतीतिहर्यादिभिरनेत्यस्त्येव ड्याप्प्रातिपदिकं चै शब्दः, न च शब्दस्य प्रक- | तस्याप्यभिधेयसमवायः, तथापि स्वरूपत उच्चत्वादिरूपेण तद्गतप्रक- पापको स्तः। घेण द्रव्यस्य प्रकों न प्रतीयत इति तात्पर्यन् । न च शब्दस्य शब्देऽसंभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते ॥ -प्रकर्षाप्रकर्षाभ्यां तदर्थस्य प्रकाप्रकों स्त-प्रतीति विषयो भवत (प्रदीपः ) कस्य पुनरिति । द्रव्यवाचिनीह प्रकृतिः, इति भाष्याक्षरार्थः ।। न च द्रव्यस्य प्रकर्पोऽस्तीति मत्वा प्रश्नः ॥ (प्रातिपदिकार्थप्रदर्शकभाष्यम्) उयाप्रातिपदिकादिति वर्तत इति । ननु सुबन्त का पुर्नङयाप्रातिपदिकार्थः? समानाधिकरणवृतिभिरेतस्तद्धितर्भवितव्यम् । यदुक्तं-प्रियकु द्रव्यम् । न वै द्रव्यस्य प्रकर्ष इप्यते । त्सनादिपु पुनः प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्तः' इति । 'धकालतनेषु एवं तर्हि-गुणः॥ कालनाम्नः' इत्यलुम्विधानालिङ्गाच । नैप दोषः । प्रकृतेरिदमु (प्रदीपः) द्रव्यमिति । यत्किंचिदिदं तदिति सर्वनाम- पलक्षणम् । सा च प्रकृतिः सुबन्ता वा भवतु, त्या प्रातिपदिकं । परामर्शयोग्य वस्तु तद्रव्यत्वेन विवक्षितम् । तेन जातिगुण- वेति विशेपे तात्पर्याभावः ।। क्रिया अपि गृह्यन्ते ॥ न वै द्रव्यस्येति । यद्वस्तु खातश्ये- नच शब्दस्येति । शब्दस्याभिधानत्वादभिधानस्य चाभि- णाभिधीयते तस्य प्रकर्षों नास्तीत्यर्थः । तथा हि-'शुक्लतर धेये गुणभावाद् गुणस्य च खोपकार प्रत्यनपेक्षत्वादिति भावः। रूपम्' इत्यन गुणस्यापि प्राधान्येनाश्रयणाद् द्रव्ययाश्रितादेव यदा तु तस्य गुणभावो नास्ति तदा भवत्येव प्रकर्पयोग:-उच्च- निमित्तान्तरात् प्रकर्षः ॥ तरः शब्दः, नीचतरः शब्द इति । ननु च यथा शुक्लतरः पट एवं तहीति । आश्रितोऽभिधेयधर्मो गुणः, स कश्चि- इति गुणस्यापि प्रकर्ष आधीयते द्रव्यप्रकर्पहेतुत्वेन, तथा शब्द च्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं, शुक्लतरः पट इति यथा । पटस्य खतो न स्याप्याश्रीयताम् । नैतदस्ति । शुलादयो द्रव्यसमवेताः स्वयं शुक्लस्य नाप्यशुक्लस्य शुक्लो गुणो व्यपदेशे हेतुः, एवं खगतप्रक- प्रकृष्टा ,व्यप्रकपहेतवो भवन्तीति युक्तस्तन गुणप्रकर्षाश्रयः, पद्वारेण द्रव्यस्य खतोऽप्रकृष्टस्य प्रकृष्टव्यपदेशहेतुर्भवति । शम्दस्तु वाचकत्यादभिधेयारामवायात् खगतेन प्रकर्पणाभिधेयं तदुक्तं हरिणा- प्रकर्पयुकं न शकोऽवगमयितु मिति तत्कर्ष प्रसनपेक्ष एव ॥ द्रव्यस्याव्यपदेश्यस्य य उपादीयते गुपाः । (उद्योतः) ननूपस्थितत्वात्प्रत्यर्थप्रकर्षे प्रत्यय उत्पत्स्यत इति भेदको व्यपदेशाय तत्प्रकर्पोऽभिधीयते ॥ "कस पुनरपति प्रश्नोऽनुपपन्नोऽत आह-दन्यवाचिनीति।दन्यस्य अरूपं पररूपेण द्रव्यमाख्यायते यथा । स्वतः प्रकर्षांभावमग्रे स्वयमेव वदिष्यति ॥ अप्रकर्ष प्रकर्षण गुणस्यापीप्यते तथा || इति ॥ ननु सुबन्तेति । सुबन्तेन समानाधिकरणा वृत्तियेषां तेरि- त्यर्थः । अनेन 'भतिशायने' इत्यस्य प्रकृत्यविशेषणत्व सूचयति । प्रवृत्तिनिमित्तगुणप्रकर्षाश्रयः प्रत्ययः । क्रियाशब्देभ्यः पाचका- यद्यपि द्रव्ये तन बहवो गुणाः सन्ति, तथाऽप्यन्तरमत्वा. एवैस्वद्धिरित्यनेनात्यन्तस्वाधिकानामन्येपा चोकानां समानाधि- दिभ्यः क्रियायाः प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तत्पक प्रत्ययः । जाति- परमवृत्तित्वाभाव ध्वनयति ।। ननु शम्दस्यापि तारतारतरत्वादिप्रकोऽरलेवेत्यत आह-शन्दः प्रकर्ष प्रत्ययः । उपाधिससर्गेण तु विना द्रव्यस न प्रकः दान्देभ्यस्तु जातेः प्रकर्षाभावात्तत्राहचरितप्रसिद्धवाहदोहादि. खेति ॥ अभिधानस्वादिति । अभिधायक्रवादित्यर्थः । मभिधेये नापि शब्दवाच्यत्वमस्ति । तदुकम्- गुणभाषादिति । अभिधेयप्रतिपादने व्यग्रत्वारस्वगतप्रकर्षप्रतिपादने वस्व तात्पर्याभावादिति भावः ॥ उच्चतर इति । अस्य हिन्द सत्वस्यैव प्रधानस्य न विना मेदहेतुना। एव वाच्य शी न तस्स गुणत्वमिति भावः । वस्तुतरत्पयामि तन-प्रकर्पो विद्यते नापि शब्दस्योपैति वाच्यताम् ॥ इति ॥ तगुगस्योचरवादरेय प्रकर्षः, न तु सरूपतः सम् इति बोध्यम् ॥ तम वास्तवः प्रकों द्रव्ये भवतु मा वा, आश्रितधर्मद्वार- गनु गुणस्तगुगादिपक या प्रलयस्तधा गुणभूतशम्दप्रकऽन्य वस्तु तत्प्रकर्षः शन्दैनाभिधीयते, न तु तमिरपेक्षः स्वगतः । खुशी शो-जनु च यधेति ॥ शब्दस्यापीति । वाचकस्या- 'अदेव्यप्रका' इति निषेध उपचरितगुणक्रियागतप्रकर्पद्रव्यविषयो पीसः ।। मुकादय इति । देपा हि भ्यालितत्वेन तमसंसदएव्यः॥ मितिकरिषदे' इति सूत्र भाभे हवा । प.स. पुसकोः 'रवि पाठा। . 'प्रियायनारित कायो' ति .... पाठः। ५ अदम्पकर्षति विमतिरम्पयपाविति सूत्र। अनेन-हरिसम्पमिनिमदोरम. । .

·तमपोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३७५ . (उयोतः')-ननु रूपादिशमाना गुगोऽप्यति 'प्रातिप (उयोतः) महचादेरिति । 'आराश परममहए' पर- दिकाओं द्रव्यम्' इत्यनुपपन्नलत भाइ-यविशिदिदामिति । मातुः' इलादिप्रयोगादिति भावः ।। कारणकृत इति । सनदन्य- - विशेष्यभूतनिलयः ॥ स्वातध्येणेति । प्राधान्येन, विशेष्यत्वेनेसः प्रकाशन इत्यर्थः ।। ननु 'शुष्टतर रूपन्लम प्रधानस सर: प्रोऽरलेवेसत आह (एकदेशिनः समानोपसंख्यानभाष्यम्) गुणस्थापीति । प्रायान्यनामयगाव-म्परूपस गुणसापि मामि. क्रियमाणे चापि गुणग्रहणे समानगुणग्रहणं सात रूपाभितास्मान्तरादेव प्रकरः । कि पुनस्ताप्रिकमम्मतन्यखे. फर्तव्यम्, शुक्लात्कृपणे मा भूदिति ॥ सधः ॥ निमित्तान्तरादिति । गुणगतगुष्ठत्वादिजातिसमानाधिक (प्रदीपः) समानगुणग्रहणमिति । द्वयोः परिपूर्ण- रणनैर्मस्यादेरिलः । न तु सत एवेति भावः । 'एव ताहिं गुनः' योभिनजातीययोर्गुणयोरेग्स परिपूर्णतरत्वे सति प्रकसदा- रति भाष्यस्य-'दयाप्रातिपदिशः' इति शेषः ।। वात् कृष्णाच्छुलतर इति मा भूदिखेवमर्थमित्यर्थः ॥ ननु गुगम माथीयमाणे पाचकवरः' शी न सादत (उद्योतः) ननु भिन्नजावीययोः कथ सत्यत आह- आह-आश्रित इति ॥ स्वतः-विशेभ्यभूवेन स्वरूपेण ॥ न द्वयोरिति ॥ भाभ्ये-गुलाकृष्णे इति । कृष्णावधिकाको गुरुस्स-न शुउपहार विषयस्य ।। नाप्यशुलव-नापि तय शुशम्दान्मा भूदित्यर्थः ।। वहारविपयस ॥ एलो गुण इति । प्रतिनिमित्तभूत इत्यर्थः ।। (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) ग्यपदेशहेतु:-'' इत्यादिन्यवहारहेतुः । स्वगतप्रकर्पद्वारे. णेति । सामिनाभितत्वसम्मन्यनेन्यर्थः ॥ प्रकृष्टस्यपदेशहेतु:- न तहींदानीमिदं भवति-अध्वर्यु श्रेयान, । प्रकृष्टम्यवहारहेतुरिलथः ॥ पापीयान् प्रतिप्रस्थाता, अन्धानां काणतम इति ? अग्यपदेश्यस्य-धर्मयोगमन्नरा स्वरूपेगाव्यवहार्यस्य ॥ व्यपद (प्रदीपः) अध्वर्युर्व श्रेयानिति । अध्वयोः परिपूर्ण शाय-व्यवहाराय यो भेदको गुण उपादीयवे तत्प्रवर्यस्तरबादि- | प्रशस्यत्वं, प्रतिप्रस्थातुरपि पापत्वं, तयोः परस्परापेक्षः प्रकर्ष भिरभिधीयत इत्यर्थः ॥ भरूपम्-सतस्तद्रूपाभावक्र, स्फटिरादि इति मन्यते ॥ अन्धानां फाणतम इति । अन्धा नेनं- अपादिरूपेण रकरवादिगुणमाख्यायत इत्यर्थः । यदाऽतिमते नदेव | द्वयेन न पश्यन्ति । काणस्त्वेकेनेति तदपेक्षं काणस प्रकर्ष दम्य पररूपेण मायाकार्यरूपादिसम्बन्धेन तत्तद्रूपादिमरवेन व्यवसि- | मन्यते ॥ यत इत्यर्थः॥ "(उयोतः) नन्वध्वयोरन्येभ्यः प्रशस्पेभ्यः प्रशस्यतरत्वम. क्रियायाः प्रवृचिनिमित्तरवादिति । प्रवृत्तिनिमित्तसम्बन्धप्रति- सेवेत्यत आह-अध्वयोरिति ॥ वदपेक्षमिति । वैजायेऽपि योगिरवादित्यर्थः । सम्मन्धेऽपि स्वतः प्रपोसम्भवाच प्रतियोगिगत- प्रकर्ष मन्यत इति भावः ॥ प्रकर्षाश्रयणमिति तात्पर्यम् ।। वाहदोहादीति । यथा गोतर इत्यादौ॥ (प्रत्याक्षेपपरिहारभाज्यम्) ननु गुम्यस्य स्वत एव प्रकर्षः किं नाङ्गीक्रियतेऽत आइ-उपा समानगुणे एपा स्पर्धा भवति-अध्वर्युः श्रेयान धीति स्वभावादिति भावः ।। अन्येभ्यः प्रशस्येभ्यः। पापीयान् प्रतिमस्थाता अ- सन्देनेति । तरबादिनेत्ययः । शम्दशक्तिभावादिति भावः ॥ न्येभ्यः पापेभ्यः । अन्धानां काणतम इति कणि- नन्वेवम् 'अद्रव्यप्रक' इत्यसङ्गत स्यादत आह-अद्रव्यप्रकर्ष | रयं सौक्ष्म्ये वर्तते । सर्व इमे किंचित्पश्यन्ति, इति। उपचरितो गुगक्रियागतप्रकण प्रकर्षा या तादृशम्येत्यर्थ । अयमेपां काणतम इति ॥ 'उच्चस्तरस्तरः' इत्युदाहरणम् । अत्र उच्चै शब्द उच्चत्वादिविशिष्ट (प्रदीपः) समानगुण इति । समानगुणे भिन्ना- द्रव्यपरः । 'उच्चस्तमान्' इत्यत्र त्वधिकरणशकिपर इति । अत्र ! श्रयवर्तिनि विवक्षिते तदाश्रया स्पर्धेत्यर्थ ॥ कणिरयमिति । उच्चत्वप्रकण तदाश्रयस्य प्रक्षेऽपि तस्य न द्रव्यत्वम् , अधि ततश्चान्धानामपि वास्तव काणत्वं विद्यते, न तु. लोकप्रसि- करणशक्तिप्रधानतया शक्तिविशेषणत्वेनैव तस्य भानेनाप्रधानतया | धम् । तत्र दर्शनप्रकर्षाश्रयः प्रत्ययः । तथा च लोके प्रसिद्धि- सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वात् । एव 'पूर्वाहतमाम्' इत्यादावपीति रन्धाना काणो राजेति ।। बोध्यम् अत्रापि विभस्यर्थसम्बन्धनिरूपिता विशेषणतैव तत्म (उद्द्योतः) वास्तवं काणत्वमिति । दृष्टिसौम्यमित्यर्थः, कृत्यर्थस्येति वदन्ति ।। 'अन्ध दृष्टयुपधावे' 'कण निमीलने' इति धात्वनुसारादिति भावः ।। (एकदेशिन गुणोपसंख्यानभाष्यम्) नतु लोकेति । तेहिं एकचक्षुर्नाशवानेव काणत्वेन व्यवडियते। तन एवमपि गुणग्रहणं कर्तव्यम् । द्रव्यमपि डयाप्पा. अन्धा अल्पद्रष्टारः, कामोऽपि भरपद्रष्टा, तत्राय किश्चिदधिकमल्पद्रष्टेति तिपदिकार्थों गुणोऽपि । तन कुत एतत्-गुणस्य काणतम उच्यत इति भावः । अन्धकाणशब्दौ पर्यायाविरूपाऽपि प्रकर्षे भविष्यति, न पुन व्यस्य प्रकर्ष इति ॥ समानगुण एव स्पर्धेति तात्पर्यम् ॥ दर्शनप्रकर्षति । अल्पदर्शनप्रक- (प्रदीपः) एवमपीति । यथा गुणस्य नित्यस्य नित्य- | घेत्यर्थः । मदर्शनप्रकर्ष' इति पाठे-अदशनशब्देनाप्यत्तदर्शनमेव ।। द्रव्यसमवेतस्य कस्यचिन्महत्त्वादे. स्वत. प्रकर्षः, अनित्यस्य तु (एकदेशिन उपसंरयानभाष्यम्) कारणकृतः, तथा द्रव्यस्यापीति मन्यते ॥ अदूरविप्रकर्प इति वक्तव्यम् । । .

·उझोतपरिवृतप्रदीपमकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.३पा-२आ.अतिशायने० सूत्रे मन्यते ॥ L गुणस्य । इह मा भूत्-महान् सर्पपः, महान् हिमवा. (प्रदीपः) सांधनप्रकर्षे मा भूदिति । ननु च निति॥ साधनस गुणभावात् प्रधानस्य च क्रियायाः प्रकर्षसंभवात्त- (प्रदीपः) महान् हिमवानिति । सर्पपान्महीयान् | प्रकप एव प्रलयो भविष्यति । एवं मन्यते-प्रधानानि खग- हिमवानिति मा भूदित्यर्थः ॥ तेनापि धर्मेण तद्वत्त्वेन व्युपदिश्यन्ते । गुणगतेनापि तत्र साध- (एकदेशिन उपसंख्यानभाष्यम्) नप्रकर्षाधये क्रियाप्रकर्षे प्रलयो मा भूत् , खगते यथा स्यादि- जातेनेति वकव्यम् । येवमर्थ क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् ॥ इह मा भू-वृक्षोऽयम्, लक्षोऽयमिति ॥ (उद्दयोतः) एवं मन्यत इति । स्वैगतप्रकर्षसंभवे गुणप्र. (प्रदीपः) जातेरिति । आश्रयप्रकर्षाजातेः प्रकर्ष । कण तद्वत्त्वव्यवहारे न मानमित्यत एवमुक्तिः ॥ स्वगते इति । स्वगत एवं यथा स्यादित्यर्थः ।। (उयोतः) भाष्ये-जातेनेति । जातेः प्रकरें प्रत्ययो (एकदेशिमतानां समाधानभाष्यम्) नेत्सर्वः ॥ ननु जाती कथं प्रकोऽत आइ-आश्रयेति । यथा नेप दोषः। आश्रितगुणप्रकाद्रव्यप्रकपः, तथा लम्धप्रकद्रव्यगतत्वेन जाते: यत्तावदुच्यते-गुणग्रहणं कर्तव्यम्' इति । प्रकर्ष मन्यत इति भावः ॥ न कर्तव्यम् । यस्य प्रकर्पोऽस्ति तस्य प्रकर्षे भवि- (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) प्यति । गुणस्य चैव प्रकर्पो न द्रव्यस्य । कथं ज्ञायते? नतहीदानीमिदंभवति-गोतर:, गोतरा, अश्य- एवं हि दृश्यते लोके-इह समाने आयामे वि. तरः, अभ्यतरा-इति। स्तारे पटस्यान्योऽर्यो भवति काशिकस्य, अन्यो (प्रत्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) नेप जातेःप्रकर्पः। माथुरस्य। गुणान्तरं च खल्वपि शिल्पिन उत्पादयमाना कस्य तहि? द्रव्यान्तरेण प्रक्षालयन्ति । अन्येन शुद्धं धौतकं गौरयं यः शकटं वहति, गोतरोऽयं यः शकट | कुर्वन्ति, अन्येनशैफालिकम् ,अन्येन माध्यमिकम्॥ वहति सीरं च। (प्रदीपः) नैप दोप इति । बहूनामपि दोषाणा गौरियं या समां समां विजायसे, गोतरेयं या प्रझमे सामान्यस्य विवक्षितत्वादेकवचननिर्देशः ॥ यस्य समां समां विजायते स्त्रीवत्सा च। प्रकर्पोऽस्तीति । संभवव्यभिचारापेक्षत्याउपाधिनिर्देशसेति सभ्योऽयं यश्चत्वारि योजनानि गच्छति, अभ्यः | तरः प्रत्ययः । गुणान्तरमिति । पूर्व मूल्यान्तरदर्शनागुण भावः ॥ काशिकस्येति । काशिपु भव इति ठभूमिठयोरेक. तरोऽयं योऽधी योजनानि गच्छति ॥ प्रकर्षः प्रतिपादितः, अन तु प्रयनभेददर्शनादिति पिशेषः॥ (मदीपः) फस्य तहाँति-प्रश्नः ॥ गुणस्येति- (उदयोना) ननु द्रम्पस सतः प्रोडरस्मत आर- परिहारः । अनिषेयसहयरितलोकप्रतिमगुणप्रकर्यायो द्रव्यय | संभवेति । यदि तेस्य सतः प्रास्वहि सर्वसापीति म्यभिचारा. प्रकप इलः केचित्तु गुणसमुदाये शब्दप्राप्ति मन्यमानाः भारः, अन्यथासम्भव इति भावः ॥ पूर्व मूल्यान्तरेति । यदि पदार्थान्तभूतपेयायं गुणस प्रकर्ष इलाहुः॥ सत पप द्रध्ये प्रकरः साचदा देशभेदमाग भूपात न साव, (उपोता) अभिधेयसहचरितेति । मंसिनिमिएनावि- | तों यत्नभेदयन सामिति भावः । तस्माभिरहतगुग्मक तमेर Arvinda ॥ फेपिपिति । पावरटा इत्यर्थः । नियाम्' | मुस्यान्तर, गुरुप्रसपाय च यतभेद पति समेव प्रकवि तासम् ।। (10) भारि रष्टिमेनर ।। गुणसमुदाप इति । गुगप्रकर्ष इति । देशभरका स्पर्षः । पीवकोका- पारसनगरे सा सादयः प्रशासनरेनासमता पखस गुनरिशेषाः ॥ (परदेशिन उपसंपानमाम्यम्) (एस्पेश्याक्षेपस समाधानभाष्यम्) तथा " तिच"५३३५६ इत्या क्रियामहर्ण पर्व यदप्युच्यते-क्रियमाणे चापि गुणमहणे समा. व्यम्, साधनप्रफरें मा भूत् ॥ नगुणप्रहणं फर्तव्यम्, गुलाहणे मा भूत्' इति । in a widesi setani AR भगतिमासीturE य .asle-पास ERA परि वामनरायो hts RRRRHEtivatRAINERS Ratna. VRivulu FMR Estone .im Hankitarir INRELuitannial पोwt-asianttfee ·तमपोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३७७ न कर्तव्यम् । दखि प्रकोपकपयोगः, जावेस्त्वाश्रयभेदेऽपि भेदाभावात्प्रकर्षा- समानगुण एव स्पर्धा भवति, न हान्याभिरूपो पायोगः । स्पर्धते। (उध्योतः) नित्यगतजावेर्जननेनाप्राप्यत्वादाह-भयनेति। वाचकेन खल्वप्युत्पत्तव्यम्, न च शुक्लात्कृप्णे | परमानादीनामिति । सास्यादिमते प्रधानावयवसत्त्वादिपर. प्रत्यय उत्पद्यमानो वाचक: स्यात् ॥ माणवो बोध्याः ॥ प्रेकपकपभाक्' इति पाठः । व्यक्तिमाया- (प्रदीपः) शुक्लादिति । कृष्णे प्रतियोगिनि विवक्षिते न्तीति । तत्रामिव्यक्षा भवन्तीत्यर्थः ॥ अवनलभ्यस्वमिति । शुकशब्दाप्रलयो मा भूदित्यर्थः॥न ह्याढ्याभिरूपाविति। ब्याक इति भावः ॥ वधापीति । बनने प्राप्यत्वोचया एकावं तथा च वाचकादिष्टस्तरप न स्यादिति भावः । ईश्वरयलस्तु सर्वत्रा. साहेतोगुणस्य शब्देनानाश्रयणात् । शब्दानितस्पर्धाहेतु- प्रकर्षे तु भवत्येव प्रत्ययः- -आध्याभिरूपयोरायः श्रेयानिति । नित्यत्वमनेकवृत्चित्वं च सूचितमिति भावः ॥ आध्यभेदादिति । एवं शुमकृष्णयोरपि तदा भवति प्रलयः-उज्वलतरोऽयं कृष्णाच्छुल्ल च शुगुणत्वावच्छिन्नस्यायतलम्यत्वाभावेन कचियजेनापकप जावे इति ॥ न च शुक्लादिति । शुझतर इत्युफे शब्दप्रतिनि- । तदपेक्षः प्रकों बटाकाशैक्ल्ये इति तात्पर्यन् ।। भेदाभावादिति । आययभेदकृतारोपविषयभेदस्याप्यमावादित्यर्थ. । केचित्तु-'जन- मित्तप्रत्यासनशुलगुणान्तरापेक्षः प्रकर्पः, शुक्लगुणनिमित्तद्रव्यप्र. कविगमादिति भावः ॥ नेन प्राप्यते' इति लक्षणमदेतिमते, वेषां प्रक्षातिरिक्त सर्व चन्य. मेव । ब्रह्मास्तु निर्धर्मकत्वाचत्र जातिरेव नास्ति । जीवानामप्युपा- (उद्योतः) नन्नाट्याभिरूपयोरपि प्रशसले स्पर्धा भव- पिजन्यत्वेन विशिष्टाना जन्यत्वमेवेत्साहुः ।। सेवेत्सत आह-स्पर्धाहेतोरिति । तत्पशस्यत्वस्य प्रकप हि तदा (एकदेश्याक्षेपस्य समाधानभाग्यम् ) प्रत्ययः । न च तदुपात्तमस्ति । आढ्यादभिरूपतर इति तु न भव- सवेत्यर्थः ॥ शब्दप्रवृत्ति निमिचेति । न तु कृष्णावधिकप्रकण यदप्युच्यते-"तिडश्च" इत्यन क्रियाग्रहणं कर्त. दन्यप्रकर्षावगम इत्यर्थः । शम्दप्रवृत्तिनिमित्तभूत अत एव प्रत्यासन्न | व्यम्, साधनप्रकर्षे मा भूत-इति । न कर्तव्यम् । यच्छगुणान्तर-द्रभ्यान्तरीयशुनगुणस्तदपेक्षः प्रकों यस तादृशो साधनं वै द्रव्यं, नच द्रव्यस्य प्रकोपको स्तः ॥ यः शुहगुणस्तनिमित्तेत्यक्षराधः ।। (एकदेश्याक्षेपस्य समाधानभाष्यम् ) (प्रदीपः) साधनं वै द्रव्यमिति । ननु च शक्तिः यदप्युच्यते-'अदूरविप्रकइति वकव्यम् इति। साधनम् , अस्ति च तत्यकपः, यदाह-'साधकतम करणम्' इति । नैष दोषः । 'पचति देवदत्त.' इति सामानाधिकरम्य न वतव्यम् । दर्शनाच्छक्दिव्ययोस्तिग्न्वेन भेदस्यानवगमादभेदमाधिल अदूरविप्रकर्षे एव स्पर्धा भवति, न हि निष्क- निर्देशः । न च प्रधानस्य क्रियायाः सवः प्रयसभरे गुणभूत घनः शतनिफधनेन स्पर्धते ॥ साधनप्रर्यापेक्षाऽस्ति । पचवितरामिति चोके क्रियाप्रकर्षों (प्रदीपः) न हि निष्कधन इति । अदूरत रयोरेव | गम्यते न तु साधनप्रकर्षः, प्रकपयुकेऽपि साधने कदाचित संनधारणविपयत्वादिति भावः ॥ क्रियाप्रकर्षाभावात् । क्रियाप्रकर्षे तु कार्यस कारणाव्यभिचारा- (उदयोगः ) भदूरान्तरयोरिति । अल्पविशेषयोरित्यर्थः ॥ नियमेन साधनप्रकर्षानुमानाद कियाप्रकर्ष एव प्रलयः । एको दोनय इत्यादिकायाः सख्यायाः सर्वन परिच्छेदकत्वाविशेषा (एकदेश्याक्षेपस्य समाधानमाप्यन्) प्रकर्षानावः । बहुलासापास्त्वनियवसंख्येयत्वादपति पर- यदप्युच्यते-जातेर्नेति वक्तव्यम्' इति । पः-बहुतरा इति । एवमुन्मानप्रमाणपरिमाणानामपि प्रकर्या- न वकव्यम्। भावो विलेयः । भाग्यकारेण तु जाविप्र भावोपन्यासानु जननेन या प्राप्यते सा जातिः, न चैतस्वार्थस्य | सारेण गम्यमानत्वानोकः ॥ मकापका स्तः॥ (उदयोगः) भेदस्वानवगमादिति । इम्पेगानमार (भदीपा) जननेनेति । भयनलम्पत्यप्रतिपादनपर- शरिसिमाभिधीयत र भारः । नगरेमी प्रसादापी नेवत् । निलानां परमावारीना जननाभावात् वदताया जावे. | प्रभावो रा रस्सा, उपशाम्पे मो यायला जननेनाप्राप्यस्याद् भवनलभ्ययायमर्थ.-सत्तादिन प्री- | पिनिगलयमाव र पेश किरन या न पर्पभाक् । पटारिक पदम्बे यनोत्सयमाने बलागार्तिगतल साति:, र सगरम्मः प्रसार का पुरपयन दिना निला जातो महिमापान्ति । सपनिमासं, मुरा व्यारा न हिसार चौलपादेरपारभ्य तथाप्पाधयभेदार गुणस भेदारगना- स उन्नरमाद- प प्रधानसेति परसपुरीति । प्रव... भरावासोपा ANTAR । ४८.९.

·३७८ उदयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.३पा.रा. अतिशायने सूत्रे भवति। साधनप्रकण क्रियाप्रकों न नियत इति न तत्प्रकर्मव्यवहारेण | 'असादय शुक्फतरः' इत्यस्यैतद्वृत्तिशुद्धगुणप्रतियोगिकातिशयवाछुछु- क्रियाप्रकर्षव्यवहार इति भावः ॥ उक्तन्यायेति । एकत्वरूपेत्यर्थः । गुणवानयमिति बोध इति भावः ॥ ननु भिन्नयोः कथं प्रकर्षः । 'वाचकेन खल्वप्युत्पत्तव्यमिति न्यायः' इति वक्तु युक्तम् । तत्त- अन्यथा आढ्याभिरूपयोरपि स सादत आह-तुल्ये भेदे इति ॥ समूहरूपद्वित्वस्य भेदो नास्तीति न वक्तु शक्यमित्यन्ये ॥ प्रकों नोपपद्यत इति। एकत्वं स्ववाचकात्तरयुत्पत्तिनियामकप्र- (शौकगुणस्यैकत्व प्रस्थापकभाष्यम्) कर्षविरोधीति भावः । तदेव दृष्टान्तेनोपपादयति-यथेति । जात्य. किं पुनरेकं शौक्लयमाहोखिन्नाना? न्तरापेक्षयेति । जातिवाचकात्तरबुत्पत्तिनियामकस्तदर्थगतः प्रकों ? किंचातः? नास्तीत्यर्थः । एतेन 'माह्मणत्वाच्छूदत्वं प्रशस्ततरमिति प्रकोऽरत्ये- यचेक, प्रको नोपपद्यतेन हि तेनैव तस्यप्रको| व'इत्यपास्तम् ॥ सर्वति । सजातीये विजातीये चेत्यर्थः । विशेपाश्रयत्वादिति । स च प्रकर्षः सजातीयापेक्ष एव, न तु अथ नाना, समानगुणग्रहणं कर्तव्यम्-शुक्लात् विजातीयकृष्णायपेक्ष इति भावः । 'रूपादि साययवम्' इति साक्षयानुसारेणेदम् । अत एव 'अल्पत्वमहत्त्वकृतः' इत्युक्तिः कृष्णे मा भूदिति। सङ्गच्छते । अमे-निर्विशेपमित्सस्य-निरक्यवमित्यर्थः ॥ अस्त्वेकं शोलपं, तत्तु विशेपवत् ॥ (गुणे विशेषप्रतिपादकभाष्यम्) (प्रदीपः) किं पुनरेकमिति । ननु समानधर्मोपल- किं कृतो विशेपः? म्भाद्विशेषाग्रहणाच संशयः, न चैकानेकयोविंशेषाग्रहणम् । अल्पत्वमहत्त्वकृतः। नेप दोषः । एकस्यापि भेदव्यवहारो दृश्यते, यथा-परुद्वान् पदरासीत्, पटुतरक्षेपमः-अन्य एवायं सरत्त इति । तथाऽने. अथवा पुनरस्त्वेकं निर्विशेषं च । कम्मिन्नप्येकव्यवहारो दृश्यते, यथा-भिक्षाऽपि क्रिया निवृत्त. ननु चोकं 'प्रकर्पो नोपपद्यते न हि तेनैव तस्य भेदाऽऽख्यावेनाभिधीयते इत्येकोच्यते । तत्त्वतो हि भवद्भि- प्रकर्पो भवति' इति । रास्यते' 'भवन्त भासते' इत्यादी भिन्नः कर्तृभिः साध्यानि गुणान्तरेण प्रच्छादनात् प्रकर्पो भविष्यति ॥ खसमवेतानि भिनान्येवासनानि । एकत्वं चाश्रिलोकं-'न तिट (प्रदीपः) अल्पत्वमहत्त्वकृत इति । कचिदाधयेऽल्प तान्येकशेपारम्भ प्रयोजयन्ति क्रियाया एकत्वात्' इति । एवं शौक्लयं कचित्तु महदित्यर्थः ॥ गुणान्तरेण प्रच्छादना- च किमेकं शोलधमाश्रयभेदात्तूपूचरितभेदम् , उतानेकमेव । दिति । समेदात् , मिश्रीकरणादित्यर्थः । यथा जात्युत्पलादि- इति सशयात् प्रश्न उपपनः ॥ वासिताया मल्लिकायाः ॥ यद्यकमिति । एकत्वे जातिवद् गुणस्य प्रकर्षानुपपत्तिः॥ (उयोतः) संभेदादिति । गुणान्तरेण कृष्णादिना प्रच्छा. समानगुणग्रहणमिति । तुल्ये भेदे यथा शौक्लपस दितत्वादपकपः । आज्वल्यादिगुणान्तराच्छादितस्य च प्रकर्ष हति शोलपान्तरापेक्षः प्रकपः, एवं कृष्णाद्यपेक्षोऽपीति तदपेक्षे| भावः । 'न हि आध्याभिरूपी' इति माप्य स्वभावमूलकानया प्रकर्षे प्रलयनित्त्यर्थ समानगुणप्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । ननु प्राग्व्याख्यातम् । एव च भेदेऽपि खभावादेव सजातीयभिन्नापेक्षयैव यस्याप्येक शीलयं तेनापि भिनगुणापेक्षेप्रकर्षे प्रत्ययस्य निगृत्ति- | प्रकर्षः, न तु भिन्न जातीयापेक्षः प्रकर्षः शुमादिभ्यस्तरयुत्पचिनिमि- विधेया । नेप दोषः । एकत्यवादिनो यथा शौफ्लपस्यात्मापेक्ष- चमिति भावः । भव भगवता शुलादिगुणेष्वनेकपक्षकथनेन व्यवहा. प्रकर्षानुपपत्तिः, एवं गुणान्तरापेक्षोऽपि प्रकर्पो नोपपद्यते । यथा रोपपादकपदार्थानामवास्तवत्व सचितम् ।। गोत्वं नारमापेक्षया, नापि जासन्तरापेक्षया प्रकृप्यते, गुणभेद (नानारयेऽपि दोपाभावप्रतिपादकभाष्यम्) मारी तु भेदनियन्धन प्ररूप सर्वच्छतीति तेनैव समानगुण अथवा पुनरस्तु नाना । ननु चोकं-'समान- प्रहणं कर्तव्यम् ॥ गुणग्रहणं कर्तव्यम्, शुक्लात् कृष्णे मा भूत्' इति । विशेपवदिति । ततो विशेषाभयत्यादन्यत्वादुपपाः न कर्तव्यम् । समानगुण एव स्पर्धा भवति । न हाट्याभिरूपी स्पर्धते ॥ (उदयोवा) समानधर्मः-साधारणधर्मः । विशेपः चाचकेन पल्यप्युत्पञ्चव्यम्, न च शुक्लागणे पर्मम् । संशयीन पात्र नासोसार-न कानेकयो- उत्पधमानो याचकः स्यात् ॥ रिति । एमावानेसवरूपपयंस सष्टावारिवि नारः ॥ एस. (भतिशायनाथस्य प्रत्ययायावं प्रकृतिविशेषणस्पं सानेनयोरपाववाभाव सरयनि-एकसापीति । पेविविचारभाप्यम्) एकापे इति । मामयसापेनिनस प्रसंयोजक इलरि किनन्तात्पुनयत्पत्या भवितव्यम् । मानः। मामे-- दिनयेति । तमतयोगिनोखः । (प्रदीपः) किमन्तादिति । 'अविद्यायने' इति कि .ta भार व मागे आपापमामा- पीपमामशापित एप, मायाम सापति प्रकपः ॥

·तमपोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३७९ , प्रत्ययार्थनिर्देशः,माहोखित्प्रकृत्यर्थस्य विशेषणमिति समविभ- गर्गतर इति प्राप्नोतीति । वृत्तावपि लुमिधानात्संख्या- तिप्रश्नद्वारेण विचारः॥ विशेपसंप्रत्ययाहुवचनान्तात्प्रलयोत्पत्तिरविरुद्धा ॥ (उद्द्योतः) किंप्रत्ययार्थेति । आधे द्वितीयान्ताद, बन्ले (उध्योतः) ननु वृत्तावभेदैवत्वसाधाऽवगमात्कथं बहुवच. प्रथमान्तादिति बोध्यम् ॥ नान्तात्प्रत्ययोऽत माह-वृत्तावपीति ॥ लुग्विधानाविति । यनो (अतिशायनार्थस प्रत्ययार्थत्वमस्थापकभाष्यम् ) तुग्दर्शनादित्यर्थः। वस्तुनः साहयाविशेपानवगमेऽपि गर्गापत्यत्वेन द्वितीयाऽन्तात् अतिशय्यमानात् । शुक्लमति- | वर्तुत्वप्रतीविरिति बोध्यम् ॥ शेते-शुक्लतरः । कृष्णमतिशेते-कृष्णतरः॥ (अतिशायनार्थस्य प्रकृत्याविशेषणत्वाभिमायकभाष्यम्) (प्रदीपः) द्वितीयान्तादिति । यदा तिबन्तेन विस्प एवं तर्हि प्रथमान्तात्स्वार्थिको भविष्यति-का- धार्थ विग्रहवाक्यं प्रदाते, तदा द्वितीयान्तादुत्पत्तिः। कृदन्तेन | लोऽतिशेते -कालतरः। काली अतिशेते-कालि. तु वाक्यप्रदर्शने पष्ठ्या भाव्यम्-'शुझस्यातिशायनः' इति । तरा। गार्योऽतिशेते-गार्ग्यतरः । गर्गा अति- तदा पठ्यादौ सदेहो भवति-कर्तरि पष्ठी वा स्यात्, कर्मणि शेरते-गर्गतराः॥ वा; करणे ल्युट् स्यात् , कर्तरि वेति । अथवा द्वितीयाग्रहण (उद्द्योतः) भाष्ये-प्रथमान्तादिति । 'अतिशायने पति मुपलक्षणार्थम् इति पथ्यपि गृह्यते । प्रत्ययाधसामर्थ्यलभ्या च | कर्तल्युडन्तं प्रकृत्यविशेषणमिति भावः । 'काली अतिशेते' इत्या. समर्थ विभक्तिः ॥ देदीव्यत्यादिवद्विशेष्यविशेषणमावव्यत्यासात-अतिशयकत्री काली- (उध्योतः) नन्वतिशायनशम्दस्य कृदन्तत्वात्तयोगे पष्ठया । इत्यादिक्रमेणार्थः ॥ भाव्यमिति 'द्वितीयान्तात्' इत्यसङ्गतमत आह-यदा विडन्तेनेति ॥ (प्रकृत्यर्थविदोपणस्ये दोपदर्शकमाप्यम् ) कृदन्तेन विग्रहे यथाऽस्पष्टावं तथा दर्शयति-तवा पथ्यादा यदि प्रथमान्तात्स्वार्थिका-कुमारितरा, कि- विति । आदिना ल्युत् । पध्यादिविषये इत्यर्थः । तत्र यद्यपि 'कर्तरि | शोरितरा-अव्यतिरिकं वय इति कृत्वा "वयसि पणी, करणे व्युर' इति परे शुलकर्तृकामिभवकरणमित्यर्थः स्साद, प्रथमे" १२० इति डीप प्राप्नोति । स च शुउतरशम्दानावर्गम्यते, तथापि लक्षणशरणस सन्देहः तरपोक्तत्वात् स्त्रीत्वस्य प्रत्ययो न भविष्यति । सादेवेति भावः ।। कतरि वेति । कर्वरि त्युत्, कर्मणि पपीत्यधः । टायपि तर्हि न प्राप्नोति । अत एव 'आध्यतमो देवदतः' इति सामानाधिकरण्योपपत्तिः ।। उक्केऽपि हि भवन्त्येते टावादयः। उक्तमेतत्- भय चेति । अत्र पक्षे 'कर्मणि पठी, कर्तरि युट्' इति निर्णयो स्वार्थकाटावादय इति । म्यास्यानादिति भावः । तदाह-प्रत्ययार्थेति ।। ङीयपि तर्हि प्राप्नोति ॥ (प्रत्ययार्थरवे दोपदर्शकभाष्यम्) (प्रदीपः) अव्यतिरिकं वय इति । प्रत्यार्थपक्षे यदि द्वितीयान्तादतिशय्यमानात्-- तु आधी वयःप्रतिपत्तिः, वयाप्रकर्षेणैवासी कुमारीमतिशेवे न तु कालोऽतिशेते कालीम्-कालितर इति प्रामोति, | गुणान्तरेण, तस्य विप्रकर्यात् । ही तु वय प्रतिपत्तिर्नास्तीति फालतर इति चेप्यते। छीपोऽप्रसनः । खार्थिकत्वे तु शान्दयेव वयःप्रतिपत्तिरिति तथा काली अतिशेते कालम्- प्राप्तिः ॥ तरपोकत्वादिति । तरपः खार्थिकत्वाद फालतरा इति प्रामोति, कालितरेति चेप्यते । सर्वः प्रकलखेन योल्य इति भावः ॥ डीवपीति । टाव- तथा गायोऽतिशेने गईन्- पवादत्वात् गैप इति भावः ॥ अन्ये त्याहु:-कुमारशन्दा. गर्गतर इति प्राप्नोति, गार्ग्यतर इति चेप्यते । दुत्पनेन पा प्रथमवयोविशिष्टयपंगतस स्त्रीत्यस्याभिव्यरुत्या- तथा गर्गा अतिशेरते गाये-गार्ग्यतरा इति सरवन्तात् श्रीत्वमाप्रमभिव्यकम्यमिति अवेय भविष्यति । मामोति, गर्गतरा इति चेप्यते ॥ यथा 'यत्र-तत्र' इलादी प्रलाऽधिकरणस्याभिव्यकत्वात्तखिता- (भदीप.) कालितर इति । 'घस्पकल्प-' इति दखः॥ न्तात्सामयिकी प्रथमैवोत्सयते, न सप्तमी । चली इसाशमविशम्ममानावाडीशदादीपावाला सार . भापे-अतिशय इति मलयानिदेशे दितीयान्दामात्योपरि।। शम्पादिया। भन्न-विजयने इति कृत्यस्य विशेषमठि पोच प्रबनातादिल्लया। गुरपप्रवीतिरिति । पन्नानि मानिशम्यमानानि नोति गुल. नापगम्यत इति वचन शिनहे पापा देह प्रदर्मिता सच प्रीतिरिति मा. सन्देश पर नति, पारडी, करले मुरिति पयोda ५ अम्यतिरिक्तीति ।माटर मलको भी सरदाभ प्रीत पिपा सम्बहस नोरमते, कदमाह- हभपसरमस्य सन्देह इति ।म्पनरों भरा मास मग सारामारोशदाग बाबमानधार यो लिपोपमानं तदेहात मा नाराम अग्निध्यमानादिति । दिदिबाचा महिमाम्यहमति शामी रियलि। मतपय हिमोगामापा म पद मलयो परिमोदा प्रोऽतिशेटे से मोलाएनसममा -- .

·३८० उझौतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.३पा. आ.२ अतिशायने० सूत्रे । (उझ्योतः) ननु प्रत्ययापक्षऽपि प्रतिनिमित्तगुणप्रकरें एव थाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । गुणवचनानां प्रत्ययोत्पन्चेस्तत्रापि वयोवाचकत्वं दुर्वारमत आह~-प्रत्ययाति । हि शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । तम अतिशयितुर्विशेष्यत्वेन घयसस्तमिशेषणत्वामावान प्रवृत्तिनिमि- तद्यथा-गुहं वस्त्रं, शुक्ला शाटी, शुमा कम्बला, तत्वमिति भावः ॥ विप्रकदिति । गुणान्तरस्य शम्दतोऽनुप- शुलो कम्पली, शुक्लाः कम्बला इति । सित्या विप्रकर्ष इति भावः ॥ भाष्ये-अन्यतिरिकं वय इति । यदसी द्रव्यं धितो भवति गुणस्तस्य यल्लिङ्गं वयः-प्रकृट पयः फेवलवयसोऽव्यतिरिक्तम्-अनतिरिक्तमि- त्यः । तरप इति । वस्तुतखरपा–तत्प्रकृतिभूतेन तदन्तपटकेन । वचनं च तहणस्यापि भविष्यति ॥ फुमारीशम्दादिनेसर्थः । तेन क्योविशियाधगतस्त्रीत्वस्योचावेन त. (प्रदीपः) एवमपीति । पटीप्रसास्तु द्रव्यवचनाम पोतको डीए पुनर्नेति भावः ॥ स्त्रीस्वस्थ । वयोरूपप्रवृत्तिनिमित्त- चोदितः, सोऽयमित्यभेदस्य गुणगुणिनोः सर्वदाऽन विवक्षित. विशिष्टाधंगतस्त्रीत्वसेसभः । तरयन्तस्य तु प्रकर्षः प्रवृत्तिनिमिचन्, स्वात् । सत्यामपि त्वभेदविवक्षायां मयादिवत् स्वलिमसंख्याऽप- अतस्तविशिष्टार्थगवे खोये न 'क्यसि-'इति डीविति भावः । अत एव | रित्यागप्रसनः ॥ आश्रयत इति । "विशेषणानां चाजावे.' 'गोतरा इत्यादी न डीप् , तदाह-स्त्रीत्वमाप्रमिति । न तु वयो- | इति वचनात् । तत्र हि विशेषणशब्देन परोपकारायोपात्ताः मानविशिष्टाधंगतं, तदेव हि वयसि प्रथमे' इत्यस्य प्रवृत्ती निमित्त- शेपभूताः शुमादयो गुणा गृह्यन्ते। मिति भावः ॥ यथेति । सा हि प्रातिपदिकेनोकेऽप्य भवतीति (उयोतः) पटीप्रसङ्गस्थिति । 'न चोदितः' इत्यनान्वयः । भायः । इममाशयमजानान आह-माये-टायपीति । उक्त व्यवचनात्-पयादिशम्दान, परस्य शुरुतर इत्येवमित्यर्थः । नेवाशयेनोत्तरम् ॥ पुनस्तमजानान आह---ठीबपीति ॥ तत्र हेतुमाह-सोऽयमिति ॥ ननु सबंधाऽभेदविवक्षायां कथं (अतिशायनान्देन प्रकृत्यर्थगतगुणाभिधानप्रस्त्रायभाप्यम्) लिङ्गवचनासिद्धिरत आह-सत्यामपि स्विति ॥ मयादिव- एवं तर्हि गुणोऽभिधीयते ॥ दिति । मबस्सस्त्रीणां मतपदेन मन्त्राभेदेन योधनादिति भावः । (प्रदीपः) भाप्यकारस्तु-निमित्तस्य सन्निधानाद | गङ्गायां घोपः' इतिवयेत्यपि बोध्यम् ॥ भाष्ये-आनयत इति । पवादेनेवात्र ठोपा भाव्यं न तु टापेति पक्षान्तरमाश्रयति- भेदसंबन्धमूलकेन तत्वारोपेण लक्षणायामेव स्खलिलापत्यागः । एवं तर्हि गुण इति । अतिशेतेऽनेनेति अतिशायनो गुणो- | अभेदेनैव तत्प्रतीतौ तु तत्याग इति भावः । तदुक्तन्-'अभेदस्य ऽभिधीयते । करणे व्युट् । आश्रयद्रव्यवाचिनः खसमवेते गुणे | सर्वदाऽत्र विवक्षितत्वात्' इति ॥ विशेषणानां चेति । विदोपणानां- प्रत्ययविधिः । ततो व्यतिरिकार्याभिधानात् घान्ताद्वयोलक्षण-1 गुणानां, युक्तवत्--स्वयुक्ताश्रयवल्लिङ्गवचनानीति वदर्भः । ओवभावः । गुणाभिधाने कालितर इति सामानाधिकरण्याभा- तदाह-तत्र होति ॥ परोपकाराय-परस्य-द्रव्यस्थेतरेभ्यो वात् घादिष्विति हखो न प्राप्नोतीति चेत्, वचनाद्वैयधिकरण्ये- / व्यवच्छेदाय । तस्यैव व्याख्यान-शेपभूवा इति ।। ऽपि भविष्यति ॥ ( अतिशायनशब्देन प्रकृत्यर्थगतक्रियाऽभिधान- (उद्योतः) भाग्यकारस्विति । भाष्यकारैकादेशी वि- प्रस्तावभाष्यम्) लथः । गुणोऽभिधीयत इति । प्रकृष्टकालस्वादिगुण इति भावः । अथवा क्रियाऽभिधीयते॥ करणे व्युदिति । अति शायने गुणे प्रत्यय इत्यर्थः । शुकस्याति. (प्रदीपः) अथवा क्रियेति । अतिशयः-अतिशायनमिति शायनो गुण इति पिग्रहः । शुष्ठनिमः स्वेतराभिभवकरण शुष्ठो | भावे ल्युविधानात् ॥ गुण इत्यर्थः । एवं च न प्रागुक्ता दोषा इति तात्पर्यम् ।। (उयोतः) भावे ल्युडिति । शुश्वृत्तिरितराभिमव लीवभाव इति । वयोविशिष्टद्रव्यवाचकाद्धि डीप, न चायं इति बोधः ।। तथा, किन्तु वयोमानवाचक इति भावः ॥ वचनादिति । 'घरूप-' (कियाऽभिधाने दोपदर्शनपूर्वकं सनिराकरणभाष्यम्) पति सूत्रे '' इति वचनादित्यर्थः ।। एवमपि लिङ्गवचनानि न सिध्यन्ति । (गुणाभिधाने दोपदर्शनपूर्वकं तनिराकरणभाष्यम् ) आश्रयतो लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । एवमपि लिङ्गवचनानि न सिध्यन्ति-शुक्लतरम्। एवमपि द्विवचनं प्राप्नोति-यश्च हि अतिशेते शुलतरा । शुक्लतरः। शुक्लतरौ । शुक्लतरा इति। यश्चातिशय्यते उभौ तौ तस्याश्रयो भवतः। ननु माथिकानथाना प्रकुस्वर्थयोधफारवे चोषस्यायप्तिमसमा स्यादत करणस्यासभधार घवचनसामर्थ्यमिति भाव आई-वस्तुतस्वरपेति। ५ मचादिवदिति । यथा मधस्यत्रीणा मधेन पहाभेदेऽपि मधगतं साहि-प्रथमेला पुरत्वं न परियन्यते तत्रापि गुणगुणिनोरमेवेऽपि नियननस्यापरित्याग म्यतिरिक्षार्थाभिधानादिति रमल्य पस्स गुणमाषवाचकत्वे वयो। स्यादित्यर्थः। विशिष्टद्रव्यमानशामकारकुमारीशम्दाद्भिनार्थकरवं तस्य स्यादिति दृष्यवान । सरसाश्रयाविधि 1तरप्तमपो क्रियामाविषे मामयतो शिवपनानि करयामावाद 'पयखि प्रथमे लस्य न मातिरिति भाव। मयिष्यन्तीति चेत् क्रियाया मामय यतकर्मणी, तयोदिपेन सरपन्तादियचन- प इति पचनादिति । परप्तमोगुणमाश्वाचकसे पस पमानाधि प्रएनलाशया ·तमपोऽधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३८१ and - . नैष दोपः। इह यो यत्र भवति शेतेऽसौ तन गुणाश्च कथं? गुणिनि शेरते ॥ शेतिरकर्मकः। शेत्यर्थः कारितार्थो वा निर्देशोऽयं समीक्षितः। अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मका शेत्यर्थे नास्ति वक्तव्यं कारितार्थ ब्रवीमि ते ॥ भवन्ति । गुणी वा गुणसंयोगाद् गुणो या गुणिना यदि । कर्मापदिष्टा विधयः कर्मस्थभावकानां कर्म अभिव्यज्येत संयोगात्कारितार्थो भविष्यति ॥ स्थक्रियाणां वा भवन्ति, कर्तस्थभावकश्च शेतिः ॥ (प्रदीपः) ल्युट भविष्यतीति । वर्तृसाधनः ॥ का (प्रदीपः) आश्रयौ भवत इति । उभयोनिर्वतकत्वा- प्रयोज्यार्थ इति । अचेतनत्वाद् गुणानां प्रयोजकत्वानुप दिति भावः ॥ अकर्मका अपीति । अर्थान्तरवृत्तित्वात् ॥ | पत्तिं मन्यते ॥ गुणा गुणिनमिति । अस्माभिः प्रष्टैस्त्व कर्मापदिष्या इति । अतिशयक्रिया कर्तर्येव समवेता, न तु मतिशेष्वेति तत्समर्थाचरणलक्षणश्चाचेतनानामपि प्रयोजक- कर्मणि-इति कर्माश्रयलिशसंख्याभाव इत्युक्तं भवति-कर्मा व्यापार इति कारकप्रकरणे प्रतिपादितम् ॥ पदिप्या इति-द्विवचनमिह कर्मापदिष्टो विधिः, कर्माश्रित्य कः पुनरिति । शेवेरनेकार्थत्वात्प्रश्नः ॥ यो यति । तस्य चोदितत्वात् ॥ आश्रयतो लिङ्गवचनानि-इत्यत्र | स्थानार्थः शेतिः, यथा “जलाशयः' इलनेति भावः ॥ गुणा समवाय्याश्रयो गृह्यते न तु निर्वर्तक इत्यर्थः ।। गुणिनीति । अवविष्ठन्त इत्यर्थः । तान् गुणान् गुणी अवि- (उद्द्योतः) निर्वतकत्वादिति । तत्त्वमेव चाश्रयत्वमित्य- | शाययति, अतिशयेनावस्थापयतीत्यर्थः । पूर्व गुणाना प्रयोज. भिमानः ॥ अर्थान्तरेति । अभिमवार्थत्वादिति भावः ॥ तरवा- | कत्वमुकं पश्चाद्गुणिनः ।। दिविधैः कर्मापदिष्टत्वाभावादाह-अतिशयक्रियेत्यादि । एवञ्च शेत्यर्थ इति । प्रकृत्यों प्यर्थोऽपि चान गृह्यत इत्यर्थः । पटामिन्नः शुष्ठवृत्तिरितराभिभव इति बोधाचगतलिङ्गसद्धये । करें- शेत्यर्थे नास्तीति । तस्य प्रसिद्धत्वात् ॥ गुणी वेति । याभेदविवक्षा न तु कर्मणा, स्वभावादिति तात्पर्यन् ॥ गुणसंपन्धात् गुणवानतिशेते, गुणिसवन्धान गुणो वा ॥ अमि- भाष्याक्षराणि योजयितुमाह-द्विवचनमिहेति। तच्च यत्र व्यज्येतेति । प्रकृष्टत्वेनेति भावः ॥ कारितार्थ इति । गुणो कर्मण्यपि मुख्यव्यापाराश्रयत्वविवक्षा तत्र भवति, यथा-देवदचत- | गुणिनमविशाययति, गुप्यपि गुणमिति-अस्ति ग्यर्थोपपत्तिः।। ण्डुली पचत इति, न चैव प्रकृते इति तात्पर्यम् ।। (उड्योतः) भाष्ये-यदा गुण इति । करणे तदा ल्युत् ॥ यदा क्रियेति । भावे तदा ल्युत् । तत्र कर्वरि स्युटि प्राप्ताप्राप्तविवे- (एकेनैव न्यासेन पक्षद्वयस्थाप्युपपादनपर भाष्यम्) केनाभिमवकर्तृत्व स्यैव चोत्सत्वाचस्य च विशेषणत्वाद. प्रत्यविशे- अथ यद्येव द्वितीयान्तादुत्पत्तिः, प्रथमान्ताद्वा पणत्वोक्तिः ॥ “गुणोऽभिधीयते' इति पक्ष 'प्रथमान्दादा स्वार्थिकः' खार्थिकः, अथापि गुणोऽभिधीयते, अथापि क्रिया, इति पक्षं च प्रकारान्तरेण साधयति-भाष्ये-अथ येति ॥ गुणोऽमि- मि गतमेतदियता सूत्रेण आहो खिदन्यतरसिन धीयते' इति पक्षे प्रयोज्या दर्शयति-गुणा गुणिनमिति । प्रयो. पक्षे भूयः सूत्रं कर्तव्यम् ? ज्या इत्यस्स-प्रयोज्यत्वविशिष्टोऽधः-प्रयोजनं यस्य सः, प्रयोजका गतमित्याह । इत्यर्थः । गुणानी प्रयोजकत्वेऽभिभवप्रेरणाकर्तरि गुणे प्रत्ययः ।। वरसमर्थाचरणलक्षणश्रेति । अचेतनवाचविरुदानाचरणरूपमे- कथम्? वाम तत्समाचरण वोध्यन् ॥ अन्ये उपपत्तिमाह-गुणी वेति। यदा तावद् द्वितीयान्तादुत्पत्तिः प्रथमान्ताद्वा गुणिनः प्रयोजकत्वेऽभिमवप्रेरणाकरि वर्तमानात्प्रत्यय रति दो- स्वार्थिका, तदा "कृत्यल्युटो बहुलम्" ३।३।११३ ध्यम् ॥ कः पुनरिहेति । 'गुणी वा' इति पक्ष इत्यर्थः । अभिभवा. इत्येवमन ल्युट भविष्यति ॥ योऽत्र न सम्भवति, गुणविशिष्टो दि गुगी स्ववृत्तिगुणसमावीयगुण. यदा गुणोऽभिधीयते तदा न्यायसिद्धमेव । विशिटमितरमभिभवति न गुणा पनि प्रभः ॥ अतिशयेनावस्था- यदाऽपि किया तदाऽपि न्यायसिद्धमेव ॥ पयवीति । अतिशयवैशिष्ट्ये नावस्थापयवीलः । माशयशिध्येन अथवाऽतिशाययतीत्यतिशायनम् । गुणावसापनकरि गुणिनि वर्तमानात्मातिपदिवासत्सया सायें इत्यर्थः । तथाला-अतिशयविशिष्टतया गुगलोय एक-इति शम्मा फः प्रयोज्यार्थः? गुणा गुणिनं प्रयोजयन्ति, गुणी वा गुणान् प्रयो- / चनतीविरुपपरा ॥ कारितेति । ऐनमण्यन्वस प्राचा सश भाभ्ये-गुणी गुणेन संयोगान-सम्मन्नाव, गुगिना संयोगा- जयति। द-सम्मभानुणो वा रानिभरकटलेनाभिम्यज्येव-दीपके. फः पुनरिद शेत्यर्थः? लयः, सदाह-प्रकृष्ट वेनेति ।लरामिमवतन प्रटीय इति या प्रेरणास सटेरेलाश्यः । नन पझे निपाउनानासपणन ॥ भयो. कर्मियो, निसार-पानिमादित " . .

·३८२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५६.३पा.आ.२अतिशायने० सूत्रे ( वार्तिकावतरणभाष्यम्) विज्ञायते । शुक्लतरशन्दे शुक्लशब्दोऽस्ति तस्मादु- इहास्यापि सूक्ष्माणि वस्त्राणि, अस्यापि सूक्ष्माणि त्पत्तिर्भविष्यति । वस्त्राणीति परत्वादातिशायिकः प्राप्नोति ॥ नैतद्विवदामहे शुक्लतरशब्दे शुक्लशब्दोऽस्ति (प्रदीपः) परत्वादिति । 'सूक्ष्मतरवस्त्र.' इति प्राप्नो नास्तीति । ति । सूक्ष्मवत्रतर इति चेभ्यते । प्रकर्षस्य-अन्यपदार्थ प्रति कि तहि ? विशेषणत्वस्य च युगपद्विवक्षाया विप्रतिषेधोपपत्तिः ॥ शुक्लतरशब्दोऽप्यस्ति तत उत्पत्तिः प्राप्नोति ॥ (उध्योतः) परत्वादिति । 'बहुव्रीसपेक्षया' इति शेषः ।। (प्रदीपः) शुक्लतरस्येति । न्यूनमध्यमोत्कुष्टाना (५८३३ अतिग्यातिप्रत्याक्षेपे वार्तिकम् ॥ १॥) सर्वेषा शौलघसम्भवाच्छुलव्यपदेशाच्छुक्लशब्दादेव तरखुत्पत्स्यत ॥ * ॥ अतिशायने बहुव्रीहावुक्तम् ॥ * ॥ इत्यर्थः ॥ शुक्लतरशब्द इति । शुक्लतरशब्दो वाचको (भाष्यम् ) किमुकम्? यस्यार्थस्य तस्मिन्नर्थे शुक्लशब्दो वाचकत्वेनास्तीवर्थ. ॥ उत्प. पूर्वपदातिशये आतिशायिकाबहुव्रीहिःसूक्ष्म-त्तिः प्राप्नोतीति । अनिष्टमपि प्राप्नोति सलामपीटासिद्धा. वस्त्रतराद्यर्थ: उत्तरपदातिशये आतिशायिको वित्यर्थः ।। वहुव्रीहेर्घद्वाट्यतराद्यर्थः इति ॥ (उद्योतः) ननु शुचतरशन्दे विद्यमानशुलशब्दस्सैकार्थीभा. (प्रदीप.) आतिशयिकादिति । पूर्वविप्रतिषेधेनेति | वापन्नत्वात्कथ तत उत्पत्तिप्रसङ्ग ? अत आह-शुक्छतरशब्द इति ॥ भाव ॥उत्तरपदातिशय इति । परविप्रतिषेधेन। तन खरे (५८३५ अतिव्याप्तिनिरासवार्तिकम् ॥ ३ ॥) विशेप-तरवन्वेन समासे 'वहोर्नवदुत्तरपदभूनि' इति वह्वा ॥ * ॥ तदन्ताच खार्थे छन्दसि दर्शनं व्यतरशब्दोऽन्तोदात्तो भवति, बहुव्रीहेस्तरपि सति तरप. श्रेष्ठतमायेति ॥ * ॥ पित्त्वादनुदात्तत्वान्मध्योदात्तत्वप्रसङ्गः । तथा कपि विशेष - (भाष्यम्) तदन्तादातिशायिकान्तात्स्वार्थ छ. वह्वाट्यतरक इति तरवन्तेन समासे भवति, बहुव्रीहेस्वरपि न्दसि आतिशायिको दृश्यते-'देवो वः सविता बहायकतर इति स्यात् । यदा त्वनैव पूर्वपदार्थाविशयस्वदा प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे' ॥ बहुप्रीही कृते तरम् वेदितव्य ॥ (उद्योतः) ननु पूर्व तरपि बहुमीही वा न रूपे विशेष (प्रदीपः) श्रेष्ठतमायेति । धेष्ठायेत्यर्थः ।। इत्यत आइ-तन स्वरे इति ॥ (उध्योतः) नन 'श्रेष्ठतमाय इत्यादावातिशायनिकार दुइ एव स इति कथ तस्यानिष्टता ? इत्यतो भाष्ये-तदन्ताय स्वार्थे (बार्तिकाववरणभाष्यम्) इति । एवञ्च लोकेऽन्यत्र च तरवाचन्तादतिशये तरबादि अनिष्टमेवेति इह त्रीणि शुक्लानि वस्राणि प्रकर्षापकर्पयुक्तानि । तन पूर्वमपेक्ष्य उत्तरे द्धे तरवन्ते । तत्र द्वयोस्त- रवन्तयोरेकसात्मकर्पयुक्ताच्छुक्लतरशब्दादुत्पत्तिः (अतिव्याप्तिनिरासभाष्यम्) प्रामोति, शुक्लशब्दादेवेप्यते ॥ एवं तर्हि-मध्यमात् शुक्लशब्दात्पूर्वपरापेक्षादु- (प्रदीपः) प्रकर्षापकर्पयुक्तानीति । अवयवधर्मेण त्पत्तिर्वक्तव्या । मध्यमश्च शुक्लशब्दः पूर्वमपेक्ष्य समुदायस्य व्यपदेश । तत्र प्रथममपकर्षयुक्त, मध्यम पूर्वापेक्षया प्रकृष्टः, परमपेक्ष्य न्यूनः। न च न्यूनः प्रवर्तते ॥ प्रकर्पयुफमन्त्यापेक्षयाऽपकर्पयुक्तम् , अन्त्यन्तु प्रकर्पयुक्तमेवेति अथ वा उत्पद्यताम्, लुग्भविष्यति ॥ योज्यम् ॥ तति । पूर्वापेक्षया द्वयोरपि प्रकृष्टत्वाच्छुल्लतर वाचकेन खत्यप्युत्पत्चव्यम्, त्वम्, तयोस्त्वेकतरस्यान्यतरापेक्षया प्रकर्षविवक्षायो तरवन्ता. न च शुक्लतरशब्दादुत्पद्यमानो वाचक: स्यात् ।। तरयुत्पत्तिमसा ॥ (उयोता) प्रयाणामपि प्रकर्षापकोंमययोगः कथमत न खल्यपि यहूनां प्रकर्षे तरपा भवितव्यम् । आर--भवयवधर्मणेति । कचिदवयवे प्रर्पयोगः, चिदपर्प- केन तहि? मेष, यचिदुममोरिति ग्यारमकसमुदाये तदुपपसि. ॥ भाष्ये-प्रक- तमपा। पंयुक्तादिति । प्रवक्तवाचकादित्यधः । शम्दाभयोरभेदाघ भग पूर्वेण स्पर्धमानोऽयं मध्यमो लभते सितः। 4. प्रायेगेहयो म्यवार प्रति बोध्यम् ।। परसिन न्यूनतामेति न च न्यूनः प्रवर्तते ।। (५०३४ अतिव्याप्तिनिरासवार्विकम् ॥ २ ॥) अपेक्ष्य मध्यमः पूर्वमाधिक्यं लभते सितः। ॥ * ॥ शुलतरस्य शुलभावात्मकृतेः परसिश्यूनतामेति यथाऽमात्यः स्थिते नृपे । प्रत्ययविज्ञानम् ।।* अस्तु वाऽपि तरस्तसाम्नापशब्दो भविष्यति। (नाप्यम्) शुरुतरस्य शुरूभायात्प्रकृतेःप्रत्ययो चाचकत्रयोक्तव्यो धायकश्चेत्प्रयुज्यताम् ।। भावः॥

·तरम्मत्ययाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३८३ । 400 . (प्रदीपः) मध्यमादिति । मध्यमवाचिनः शुलादन्ये- मानोऽपि पूर्वापेक्षः प्रकोंऽकिचित्करः, यथा राजसजिधावमात्यस्येति ऽभिधेये प्रलयो वक्तव्यः-शुक्लमतिशेते शुल्लतर इति । अनेन भावः । ननु न्यून:-अतिशय्यमानवाचक एव प्रवर्तते-वृचि लम- घ पकव्येन तक्रकौण्डिन्यन्यायेन तृतीय शुक्लवाचिनः शुल्तर- तेऽत आद-सगतेति । पूर्वाभिभवकर्तृत्वेन विवक्षायां मध्यमेऽथे शब्दानुत्पत्तिर्वाध्यते । मध्यमश्च शुलः पूर्वापेक्षया शुरुतरो प्रथमवाचकात्प्रत्ययो नेत्यर्थः ॥ भवति, तृतीयापेक्षया तु न्यूनत्वाच्छुक्ल एव भवति न 'प्रकृत्यर्थविशेषणम्' इति पक्षे आह-माप्ये-अथवेति । शुलतर इति शुलशब्दादेव मध्यम शुलवाचिनः प्रत्ययो वक्तव्य | तद्याचष्टे-एकेनैवेति । तृतीयादुत्पन्नेनेत्यर्थः । मध्यमातु न, इत्यर्थः ॥ न च न्यूनः प्रवर्तत इति । स्वगतप्रकर्षा- | विद्यमानस्यापि प्रदर्यस्योकरीत्याऽविञ्चित्करत्वादिति भावः ।। पेक्षाया तद्धितोत्पत्ताविसर्थः । ततथ पूर्वमतद्धितान्त एव ननु युगपदुपस्थिनी तृतीयापेक्षापकगायापेक्षोत्कर्षस्य तिरोधा- गुमशब्दस्तृतीये शुक्लेऽभिधेये प्रलयमुत्पादयति ॥ नेऽपि क्रमेण प्रर्प विवक्षाया ततस्तरपि तदन्तात्पुनः स दुवारः, मतः लुग्भविष्यतीति । गतार्थत्वादप्रयोग एव लुक् । एके-/ पक्षानरमाह-माप्ये-वाचकेन खत्वपीति । वश्यमानेऽपीयमा. नैव तरसा आद्यमध्यमशहापेक्षतृतीयप्रकर्षस्य प्रतिपादनात् ॥ पkिोरेत्ययमेव समाधिर्मुख्यः । अत एवाये सङ्ग्रहालोकेषु तद- न चेति । शुलतरतरशब्दस्य प्रयोगाभावादवाचकत्वम् ॥ नुक्तिः। एतदन्तेन समाप्तिश्चेति ध्येयन् । 'मेष्ठनमाय' इति तु न खल्वपीति । यदि तावत् त्रयाणामन्यतमस्य प्रको च्छान्दसम्, लोके त्वसाधुरेवेति निष्कर्षः ॥ विवक्ष्यते तदा शुलतममिति भाव्यम्, न तु शुलतरमिति । अपेक्ष्य-' इति लोकस्य पौनरुक्यमाशङ्कयाह-पूर्वणेति ॥ अय पूर्वमनपेक्ष्य द्वयोरन्यतरस्य प्रकर्षविवक्षा तदा पूर्वान- 'अस्तु वा-' इति भाष्यस्य-प्राप्नोतु इत्यर्थः । कमेण प्रकर्षवि पे.लाया मध्यमं शुक्रमेव भवति, न तु शुक्लतरमिति शुक्लशन्दा- क्षाया प्राप्तिः । वाचका-लोके बोधकश्चरप्रयोक्तव्य इत्यस्त सिद्धान्त.' इति शेषः । अतो यदि वोधक: शिष्टसमतस्तदा प्रयुज्य. देवोत्पत्तिः सिद्धा-शुक्लतर इति न कश्चिद्दोपः ।। पूर्वोक्कासनहश्लोकाः-पूर्वेणेति । सितः-शुरुः ॥ दोऽपि लोकायुक्तोऽसाधुरिति वोधितन् ।। ताम्, न तु तादृश इति न प्रयुज्यत इत्पधः । अनेन शाखसि- पूर्वण स्पर्धमानः तदपेक्षयोत्तरः प्रकर्ष लभते । तृतीयापेक्षया न्यून एवेलयः ॥ अपेक्ष्येति । पूर्वेण समा- (९७५ विधिसूनम् ॥ ५। ३ । २ भा. २७) नार्थः, दृष्टान्तोपादानाय तु पुनरुक. ॥ नापशब्द इति । गतार्थत्वात् लग्भावात् । बीचकवेतप्रयोक्तव्य इति त्वं मन्यसे, २२१५ द्विवचनविभज्योपपदे तरवीय- तदा शुमतरतरमिति यदि वाचकततः प्रयुज्यताम्, न तु सुनौ ॥ ५।३। ५७॥ वाचकः, तस्मान्न प्रयोकव्य इत्यर्थः ॥ (उयोतः) शुक्छादन्त्येऽभिधेये इति । अतिशग्यमानाद. (वरस्प्रत्ययाधिकरणम्) विशयकर्वरि प्रत्यय इति पक्षे इदम् । तदेवाह-शुकुमतिशेते (प्रदीपः) द्विवचनं च विभज्यं च द्विवचनविभज्यम् । इति ॥ नन्वेवमपि वरवन्तादुत्पत्तिः कथ वारितेलत आह–अनेन निपातनाद्भजेर्विपूर्वाद् यत्प्रत्ययः, द्विवचनविभज्यं च तदुपपदं चेति ॥ तृतीयशुक्लवाचिन:-तृतीयेनातिशय्यमानशुल्वाचिन | चेति कर्मधारयः । तलिन् सति तिग्न्तात्सुरन्ताचातिशायने इत्यर्थः। वस्तुत उभाभ्यामप्युत्पत्तिसिद्धाविद वचन नियमार्थ- वरवीयमुनौ भवतः। तचोपपद विप्रहवाक्य एव प्रयुज्यते। वृत्ती शुकशम्दादेव न शुतरादिति वक्तु युक्तम् । न्यायस्तु नानुवाय- | तु गतार्थत्वान्नावश्यं प्रयुज्यते । एवं चोपपदग्रहणं विस्पष्टार्थम् ॥ विषय इत्यसकदावेदितम् ॥ ननु मध्यमस्यापि पूर्वापेक्षया प्रकृष्ट (उयोतः) निपावनादिति । एव च लोके विभाज्यशम्दस्स त्वाचरपा भाम्यमिति मध्यमः शुलशन्द एव दुर्लभोऽत भाइ- | साधुत्व चिन्त्यम्, प्यत्लपि विभाग्यमित्यस्तापः ॥ वृत्ती स्थिति। भाष्ये-मध्यमश्चेति ॥ तृतीयापेक्षया तु न्यूनत्वादिति । विध- यर्थादेवुद्धिस्सत्व एव तरवृत्पत्प्रेरिति भावः ।। तदपेभयोचर-मध्यन इत्यर्थः । ८ तदन्द्रा-उरबन्दाय, तरपन्नात्पुनखरपलस्वारगाय बारसेन २३ पुलके 'लुगभागर' इति पाटो दृश्यते स पापुछ इति सट खलु यदि माम्योग समाधानमेवाम गोयम् । वरदान । पक्ष्यमापेऽसीति । समागध- सत्वरि रहना प्रकवरण पापकोयोचप्यो-' इत्यादिकारिका विवृणोति-पाककि भवितव्यम्' इति मायोका समाधि। भित्र प समाधो पूरिया TIC मम्पमद रवि तमन्नादतिशपमानातिशय ठरतनर या मात्र- .इति परे इति। दिनीयानाइविशायने प्रत्याठि पोली। हस्सा याचर पत्तासम्पमिलन समाधान पाम्ममिति माया तृतीयेनेति । ततायेन नातिश्प्यमान उरस, परमम्पम १. तनुचिमा रहना महो इसापुका । पीय निय उशदावरपि तदन्तायध्यम मुशचिन इला। रूदा समद साकेतस्याभप्युपादाननायक दिन। ममी. सपनमिति । दमयमा शाय' इलादिनचम्यून बिनमध एक माया साचार मल विशद। प्र-रत्यच माध्यमिल नतासान सिद्धम्, मल "मगधिरा-सिपादित सनसपिपमासाभ्यमिति मा। विभागनिलम्सापरिविजय सिमा • ग्रीसेविमायम विपदा मरि समयिका म्यूनतं पा पावमासस्ववियेलेना। मादि। . मा.

·३८४ उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.३पा.रा. द्विवचनविभज्यो० सूत्रे (न्यासापभापम् ) रत्वा च बहुत्यागनाए कई योपादत्वमन आरशिद्ध- 'द्विवचन' इत्युच्यते, तदंन सिध्यति-'दन्तो- येति ॥ समुदाय इति । उतारययभेद इत्यर्थः । अत एवं टम्य दन्ताः स्निग्धतरा:' 'पाणिपादस्य पादौ सुकु- बहुवचनन् । वस्तुतो रासोदित्याचारवाचिः। वलाखतो राशि- भारतरी' 'असाच देवदत्तस्य च देवदत्तोऽभि- सादित्यमामिल न वरनिति निमज्योपपदे इत्तपस्यकामयनिति रूपतः' इति । तात्पर्यम् ॥ फगन्तरमपि तत्साह-भाग्य-भव सवपीति । तमायटे-बहूनामिति ॥ (प्रदीपः) तदं न सिध्यतीति । पारिभापिद्विवच- (न्यासान्वरनिराकरणभाष्पम् ) माधयः पूर्यः पक्षः । अर्थाश्रयस्तूत्तरः पक्षः अस्माकं चेति । अलदो योध' खेलिन् यापापः ॥ स वकव्यम् । नेदं पारिभापिकस्य द्विवचनस्य (उदयोगः) ननु 'अलाम्' बहावार्थकावारकथं ग्रहणम् । बिजी राजा-असर इति ।। किं तहि? (न्यासारोपपादकभाष्यम् ) अन्वर्थग्रहणम्-उच्यते इति पचनम्, योर- योवेचन द्विवचनामिति । यदि पुनर अर्थोपपदे' इत्युच्येत, तवायम पवमपि-~ प्पधः-विभज्योपपदग्रहण न कर्तव्यं भवति । (मदीपः) भाचार्य आह-न वक्तव्य मिति इसमा. पदापि-'सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुरका अभि- चार्यस अर्धताऽभिमता-इह पन्तोस' 'पानिपारस' इति रूपवराः' इति 'पापपदे' इत्येव सिंचम् ॥ विरोहितावययभेदः सम्हः समासाधः । ततस्या सावभेदै- (मीरा) यदि पुनरिति । फिदाहरणेषु पचिदा. शिसपेयस अघिदस्यापेश्य सस विद्यमानत्यारप्रत्ययः । त्वदन्तोटलक्षणादयामया अपयंताऽस्ति । यदा तितरे. कररयस्योपादारिलादतिपरस परिलफभेदारतामेला- जशी भाप ॥ इदापीति । यो सत्यपाटलिपुत्र करा- तरयोगलरावयासबाराव लता मानीत सरन्न शिमगार भाति-न्यमोधान उRE निपतनाः' इति । असाच (एलोवा) पिरिति । दोस'ला। परिर- NATUR'लासा सस्प-असमस ॥ देशदतसच समाप्पश्ययावादवि सरपम् । मास .

·नियमाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। - - वर्तिपदस-दन्तपद-ओष्ठपदल्पस, अभेदैकत्वसख्योपादायि- | गुणिन एकत्वे गुणस्याप्येकत्वात्स्वगतगुणस्य स्वगतातिशये प्रतियो- स्वात्तदनिधायकत्वाद्विद्यमानस्यापि दन्तादिगतबहुत्वादेरप्रत्ययाद | गिलासम्भव इत्यपि दोध्यम् ॥ वर्धतेत्सन्वयः ॥ बहुत्याप्रत्यायकत्वमेवोपपादयति-परित्यकेति । (५८३७ सिद्धान्तवार्विकम् ॥ ५॥) परित्यज्ये व्यतिगतो नेदो येन, अङ्गीकृतो धर्नकृतामेदो येन तछा ॥ * ॥ सिद्धं तु गुणप्रधानत्वात् ॥ * ॥ गैकत्वेलधः । व्यक्तीनामभेदेन भानादेकत्वेन भानमिति व्यवहारः, न तु तत्र सङ्ख्यारूपैकत्वभानन्-रत्सनेन सूचयति ॥ बर्यता- (भाप्यम्) सिद्धमेतत् । ऽस्तीति । वास्तवी वर्धताऽस्ति, नतु दन्तोष्ठयोद्वित्ववैशिष्टयेन भान- कथम् ? मिति भ्रमितव्यन् , सङ्ख्याविशेषाणा सर्वथा भानाभावाद । पदद्वयो- गुणप्रधानत्वात्। गुणप्रधानोऽयं निर्देशः क्रियते, पस्याप्यत्वेनार्थस्य द्वित्वन्यवहार इति तत्त्वम् ॥ यदा विति । यत्र | गुणान्तरयोगाचान्यत्वं भवति । तद्यथा-तमेव वित्यर्थः ॥ वदा-तवेत्यर्थः ॥ अवयवार्धभेदसद्भावादिति । | गुणान्तरयुकं पकाये भवन्ति-अन्यो भवान् तस्कृतबहुलसलयामानादित्यर्थः ॥ तनोदाहरण दर्शयति-लक्षन्यः | संवृत्त इति ।। ग्रोधानामिति ॥ भपरित्यकभेदाः समूहिनः' इति पाठः । (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । यद्यपि शब्देन गुणी प्राधा- समूहिन:-अवयवाः । उद्भूतावयवभेदः समूह इति यावत् ॥ समु. न्येनोच्यते तथापि गुणाश्रयप्रकर्षनिमित्तत्वात्प्रत्ययोत्सत्तेत्ता प्रति दायशब्दप्रयोगे स्विति । तदोधकशब्दप्रयोगे वित्यर्थः ।। गवा गुणस्य प्राधान्यमानिस गुणप्रधानत्वादित्युच्यते । तन गुण- कृष्णेत्या-गोशब्दः समुदायबोधकः ॥ प्रसङ्गादाह-यसानिर्धा- | भेदेन गुणिनो भेदारोपादुपपन्नोभेदाभयप्रनिमित्तःप्रलयः ।। यंत इति तत्रैव पष्ठीत्यादि । तत्रैव पष्ठीसमासप्रतिपेयश्चेलयः, (उद्योतः) प्राधान्येनेति । विशेष्यत्वेनेत्यर्थ. ॥ गुणस्स विनापि च तात्पर्यवशात्समुच्चयप्रवीतेः । समासश्च पष्ठीसमास एव, प्राधान्यमिति । भार्थमित्यर्थः । वस्तुतः पाटवातिशयेन प्रत्यासत्तेः, निर्धारणे षष्ठीसमासनिषेधस्यैवोक्तेश्च । तद्धनयन्नाह-द्रव्यस्यातिझये प्रतिपाचे प्रत्यय इति स्पष्ट पूर्वमुकमिति यथाचवमेव इह विति। ध्वनित चेद 'इलादिः शेषः' इति सूत्रे भाम्ये॥ भाध्यमित्यन्ये ॥ 'साकाश्यपानाम्' इति प्रकृतोदाहरणे यथा षष्ठी तदाह-साङ्का- श्यकानामिति ॥शब्देन समुदायस्येति । चशन्देनेत्यर्थः। चश- (९७६ नियमसूत्रम् ॥ ५। ३।२ आ. २८) भ्देन समुदायस्य' इति पाठान्तरम् ॥ द्विरुपादानादिवि । विभ- ज्यमानस्य-निर्धार्यमाणस निर्धारणावधिरोटावप्युपादानात्समु २२१६ अजादी गुणवचनादेव दायरूपेणाविभागस्य, प्रत्येकरूपेण च विभागस्य सद्भाव इत्यर्थः । ॥५।३। ५८॥ 'प्रतियोग्यपेक्षत्वात्प्रकर्षस विमागे आक्षिप्ते' इति पाठः । 'विक इति पाठे विभागप्रयोजकीभूते धमें इसः, सर्वं वाक्यं सावधा- (नियमाधिकरणम्) रणमिति न्यायेन व्याख्यानादिति भावः ॥ विभज्यग्रहणादिति । (एवकारप्रयोजनमाप्यम) विभागे इत्येव वाऽर्थः । विभज्य चात्र विभागावधिभूतमेव गृहात एवकारः किमर्थः? नियमार्थः। (५८३६ एकदेशिन उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ४ ॥) नैतदस्ति प्रयोजनम् , ॥॥ तरवीयमुनोरेकद्रव्यस्योत्कर्पा सिद्धे विधिरारभ्यमाणोऽन्तरेणैवकारं नियमाधों भविष्यति ॥ पकर्पयोरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ इष्टतोऽयधारणास्तहिं । यथैवं विद्यायेत-अ. (भाष्यम्) तरवीयसुनोरेकद्रव्यस्योत्कर्पापकर्ष-जादी गुणवचनादेवेति । योरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । 'परुद्भवान् पटुरासीत्, मैवं विशायि-अजादी एच गुणवचनादिति । पटुतरश्चैपमः' इति ॥ कंच स्यात् । (प्रदीपः) परुद्भवानिति । पाटवसातिशयेऽपि प्रति- न व्यजनादी गुणयचनात्स्याताम् ।। योग्यपेक्षत्वात् प्रकर्षस, स एवायमिति प्रलभिज्ञानात् गुनिन एस्त्यात्तस्यैव प्रतियोगित्वायोगात् प्रकर्षप्रलयाप्रसा.॥ (प्रदीपः) नियमार्थ इति । अन्यथा प्राऽजायो- (नयोता) ननु पाटवाविशये प्रत्ययः, वच मित्रनेति | विधानादप्रक विधि. सात् ।। सिद्धे विधिरिति । सर- म्यमुपसम्मानमत नार-पाटयस्पेति । सव स्वगतधर्माति- तत्वादविवायनस्यानुपर्तनात्तत्रव पुनावधान नियनानिलयः ।। उपे प्रतियोगितासम्भव हसार-स एवायमितीत्यादि । सानोमा पाउनाम्य रनडे। मान-विपि प. पु विभागेको लस, भन use I मास . इति बोध्यम् ॥ ४९ पा..

·३८६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.३पा.२आ.प्रशस्यस्य श्रः सूत्रे (९७७ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३१२ आ. २९) ननु चैत इति । 'अतिशायन इष्ठन्' 'द्विवचन विभज्योपपदे २२१८ प्रशस्यस्य श्रः॥५।३।६०॥ ईयसुन्' इत्यनुवर्तिष्यत इत्यर्थः ॥ व्यसनादी तहीति । यदि च तरप्तमपावनुवर्तेयातां तदा (धादेशाधिकरणम्) तयोरपि श्रादय आदेशाः स्युः । तस्मात्तौ नानुवर्यो । ततथ (सूत्रार्थोपपादकभाष्यम्) विशेषविहिताभ्यां तयोधिप्रसज्ञ एव ॥ इदमयुकं वर्तते। आचार्यप्रवृत्तिरिति । नियमाप्रतिज्ञापनद्वारेण अजा- किमत्रायुक्तम्? दिभावो ज्ञाप्यते न तु साक्षात्, अन्यथा पुनरपि व्यानाद्यो- "अजादी गुणवचनादेव" ५८ इत्युक्त्वा अगुण- | धिः स्यात् ॥ पचनानामपि अजाद्योरादेशा उच्यन्ते । क प्रकृतमिति । अजायोरिति सप्तम्यन्तं न प्रकृतं, यत्तु नैप दोपः। एतदेव ज्ञापयति-भवत एतेभ्योऽगु- प्रकृतं-अजादी इति न तदेवान सम्पध्यत इति प्रश्नः ॥ णवचनेभ्योऽपि अजादी इति, यदयमजाद्योः परत अर्थादिति । सामादित्यर्थः । ननु च 'अजादी' इति यादेशान् शास्ति। यथाश्रुतविभक्तिसम्बन्धे अनादिविधानार्थ सम्भवति कथं पवमपि 'तयोः' इति वक्तव्यं स्यात्, तयोः परत | विभकिविपरिणामः शक्य आश्रयितुम् ? नेप दोपः। 'प्रशस्यस्य' इति ॥ इति षष्ठीश्रवणात् स्थान्यादेशभावावगमादादेशस्य विधीयमान- यदि पुनरयं विधियेत । त्वात् प्राधान्यं प्रतीयते । तत्र 'अजादी' इत्यनुवर्तनादादेश- नैवं शक्यम्, व्यसनादी हि न स्याताम् , उपा- | विधौ प्रत्यययोर्मुगभावः । ततः सामाद्विभक्तिविपरिणामः । धीनां च संफर: स्यात् पुनर्चिधानादजाद्यो । निभचिशब्देन विभयन्तार्थ उच्यते । तस्य पूर्वशत्तित्यागेन ननु चैते विशेपा अनुवर्तेरन् । शक्यन्तरोपजनेन विपरिणामव्यवहारः । प्रातिपदिकार्थ एव हि यद्यप्येते अनुवर्तेरन् व्यञ्जनादी तर्हि न स्याताम्॥ नानाशक्तियोगात् कर्मादिशब्दवाच्य इति स एव विशिष्टशकि- एवं तर्हि आचार्यप्रवृत्तिपियति-भवत पते- युको विभज्यन्तरवाच्यः । अथवा तात्त्विकेऽपि भेदे शब्दस्य भ्योऽगुणयचनेभ्योऽप्यजादी' इति-यदयमजाद्यो- सारूण्यात्तत्वाघ्यवसायाश्रयेण विभक्तिप्रत्ययत्यागोपादानाभ्यां रादेशं शास्ति। प्रातिपदिकस्य विपरिणामव्यवहारोऽवसीयते । विभकेस्तूपचरितो ननु चोकं तयोरिति वक्तव्यमिति । विपरिणामव्यवहारः । न हि प्रथमायाः सप्तमीरूपेण विपरि- न वक्तव्यम् । प्ररुतमजादिग्रहणमनुवर्तते । फप्रकृतम् ? (उद्दयोता) भाष्ये-मगुणवचनानामिति । प्रशस्यश. दस गुणकता रसुत्तिः प्रतिनिमित्तं, न गुणा ति भावः ॥ भगादी गुणवयनादेवेति । मन्वयमादेशस्य विधिरिति विधायेवेत्ययुक, सिमान्तेऽपि तदि. तो प्रथमानिर्दिष्टम् , सप्तमीनिर्दिष्टेन चेहार्थः। मित्वस्येप्टत्वादत आह-अजादी इतीति ॥ अविभकिविपरिणामो भविप्यति । तद्यथा ननु सापकेनाम्यजादिविधानेन सरममपी न स्यातामत माह- उयानि देवदत्तस्य गृहाणि, आमन्त्रयस्वैनम्। देव- | नियमाप्रवृत्तीति ॥ उपाधिसंकरो नेति । अनापि नियमा- पचमिति गम्यते। | प्रशिहापनादिसेन हेतुः॥ पेषदत्तस्य गायोऽभ्या हिरण्यम् , आयो चैध. नवदेवान सम्बध्यत इति । अयोग्यावादिति भावः ॥ पेयः, देयदत्त प्रति गम्यते। गुणभाव इति । 'उचित:' इति शेपः ॥व: सामयादिति । पुरस्तात्पपीनिर्दिएं सदात्ययमानिर्दिष्टं द्विती- गुणभावौचित्यरूपारसामादित्यर्थः ॥ ननु प्रथमाया: समीरूपेण यानिदिएं च भवति । विपरिणामासम्भयार रूपं विभचिविपरिणामोऽस आर-विमधि- एपमिहापि-पुरस्तात्प्रथमानिर्दिष्ट सदर्थात्सप्त- सम्यनेति ॥ नन्वजादी इवि प्रथमान्तस्य प्रातिपरिमार्थ पवाया, न मीनिर्दिष्टं भविष्यति । किपिशिष्ट इति रार्थ पूर्वसरित्सागपूर्व करायन्तरोपजननस्तो विपरिणामन्यवहारोऽत आह-मातिपदिकार्य एवेति । पत्र (प्रदीपः) पयमपीति । अन्यथा तरसमपोरादेशविधान | सरूपेग प्रातिपदिकास फर्माश्म्पियहारविषयमानान १५.सशक्ति- सानिधन साप सादजारिभाषस । उक: प्रातिपरियोग्रवारमातिमरिया। उसयानुन सर्वदा यदिपुनरिति । 'अनादी' इति अत्रानुसतं प्रास. ध्याः, साला भाषादिति ना ॥ स एपेति। एष परिवर. पदावनभिपता, भादधप-दले व्याख्यानाद ।। मरमपिपरसागपूपके परिधिनिसियन विमापत्र- प्यानादी इति । पिपरिवान्यामनाहिन्या पाय- पाया-प्रपनातिरपिमध्य-पाय इत्यर्थः । यही माए । नियमातिना पावागाव-ओपिपिपस्मिनोfitपार भाप । भानाद अपनायोपसारा: मिनभिग्योपरगाव:पि में इति । प्रथमाRET: AII । तान, मान-दानुपापिणे न भई । रिमधीलाई EिFTANAसः। प्रथमारिस णामराम्भवः॥ 7 .

·रूपप्पत्ययाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। प्रातिपदिकस्य सप्तमीविभक्तिवैशिष्टयेन विपरिणाम इति भावः ॥ इति न्यायादिति भावः। यद्यपि 'भावे तस्यापत्यन्-इत्यादी लिजर- उपचरित इति । प्रातिपदिकगतविपरिणामारोपाश्रय इत्यर्थः ।। चनसाविवक्षितत्वात इयुक्तरीत्यावापि समाधान कतुं शक्यम् , तथापि वास्तवं समाधानानर वक्तु पुनरनोपन्यासः ॥ (९७८ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।२ आ. ३०) अभेदविवक्षायामिति । ईदृशलक्षणाया च सलिङ्गादिपरित्या- गोऽपीति पटुरूप इत्यादिसिद्धिरिति भावः । तद्धनवन्नाइ-भेदवि. २२२४ प्रशंसायां रूपप् ॥ ५।३।६६ ॥ यक्षा स्थिति । वक्ष्यमाग 'अन्ये तु' इत्यादि त्वचनस्तनिति (रूपप्पत्ययाधिकरणम्) वोध्यन् ॥ भाष्ये-स्त्रीलिङ्गादेवेत्यादि पचनी-हेतौ । फल चेह हेतुः। स्त्रीलिङ्गफलिकोत्पत्तिः प्राप्नोतीत्यर्थ । एरवचनान्तादिपदानि (प्रशंसायामित्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणवोधकं भाष्यम्) स्त्रीलिङ्गेनायं निर्देशः क्रियते, एकवचनान्तेन च। क्षणप्रयोगाभावात्' इति पाठे-भेदशापक्प्रयोगामायादित्यर्थः ।। धर्नपराणि ॥ 'तथालक्ष्यप्रयोगाभावात्' इति पाठः । 'चाल- तेन स्त्रीलिङ्गादेवोत्पत्तिः स्यादेकवचनान्ताच । अतिशायनप्रत्ययान्वयदिति । गुणोऽभिधीयते किया वाऽमि- पुनपुंसकलिङ्गात् द्विवचनबहुवचनान्ताच न स्यात् । धीयत इति पश्योरित्यर्थः ॥ दोपाभाव इति । 'पटुरूपेति प्राप्नो- नैप दोपः। नायं प्रत्ययार्थः । ति' इति दोपाभाव इत्यर्थः । उभयानुग्रहादिति । प्रकृतिप्रत्यययो. किं तर्हि ? रुभयोरप्यर्थानुग्रहणादित्यर्थः । अनेन प्रत्यर्थविशेषणवे बीज प्रकृत्यर्थ विशेषणमेतत्-प्रशंसायां यत्मातिप- | कथितन् । न्यथा गुणत्वात्तेनासम्बन्धः स्यादिति बोध्यम् । दिकं वर्तते तस्माद्रूपम्भवति । अम्ये रियति । इदमरुचिमस्तमित्युकमेव ॥ स्त्रीत्वमानमिति । कस्मिन्नर्थे? प्राशस्त्पविशिरागत खीत्वन, न तु वयोमानविशिष्टार्थगतं खील- स्वार्थ इति । स्वार्थिकाश्च प्रतितो लिङ्गवचना-मित्यर्थः । अत एव गोरूपा'इत्यादौ न डीम् ॥ उभिव्यमिति । वयोविशिष्टार्थगने तस्मिन्नभिन्यके उक स्त्रीत्वमायमप्यमिन्यकमेवे. न्यनुवर्तन्ते ॥ त्यभिमानः॥ (प्रदीपः) इह प्रलयस्य विधीयमानतया प्राधान्यात्तदन- त्याच प्रकृतेः प्रधानेन प्रशंसायाः सम्बन्धस्य न्याय्यत्वात्तस्याः लिङ्गान्वरमिति । न च तादृशप्रतीतिरनुभवसिद्धा-ति टान- प्रत्ययार्थत्वं मत्वाऽऽह- स्त्रीलिङ्गेनायमिति । ततथ पटोः | वश्यमुत्पाप इलभिमानः । मदुळव्याख्यानरीत्या तुझेच नेति ध्येयम् ॥ प्रशंसा-पटुरूपेवि प्राप्नोति। अथ पटुरूपो देवदत्त इति सामानाधिकरण्याप्रसङ्गः करमान (५८३८ पूर्वपक्षिण उपसंस्थानवार्विकम् ॥ ॥) चोदितः । तत्र केचिदाहुः-दोपोपलक्षणायैतदुक्तम् । ॥ * ॥ प्रकृतेर्लिङ्गवचनाभावात् तिहू- अन्ये त्वाः-सोऽयमिलभेदविवक्षाया सामानाधिकरण्यं प्रकृतरम्भाववचनम् ॥ * ॥ भविष्यति । भेदविवक्षा तु वथालक्षणप्रयोगाभावान क्रियते। (भाष्यम् ) प्रकृतेर्लिङ्गवचनाभावाचिङ्मकते रू- ययेवं गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीसतिशाय-1 पपोऽम्भावो वक्तव्यः । पचतिरूपम्, पचतोरूपम्, नप्रत्ययान्तवदभिमतलिशवचनयोगाद्दोपाभावः। अनाहु:- पचन्तिरूपमिति ॥ प्रलयविशेषणपक्षस्योभयानुप्रहात न्याय्यत्वादयं परिहारो (प्रदीपः) तिड्मरतेरिति । विङ् प्रवियस रूपपा, भाष्यकारेण नाधितः। ततः परस्या विभकेरम्भावो वफयः॥ अन्ये त्याहुः-प्रशंसामाने प्रत्ययविधानादन्तरगत्वाद (५८३९ सिदान्त्रवार्तिकम् ॥ २॥) स्त्रीप्रत्ययेन भाव्यम् । पयासोऽयमिलमिसंबन्धात्तदभि- धानेऽप्यन्तरतः स्त्रीप्रत्ययो न निवर्तेत । प्रत्यार्थविशेषणपक्षे ॥ * ॥ सिद्धं तु क्रियामधानत्वात् ।। * ॥ 'कुनारिरूपा' इत्सव्यतिरिक्तं वय इति गए कलान भवति ? (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । उमारशदादुत्पनेन पा वयोविशिष्टार्यगतस्स ब्रीत्वस्य योति कथम्? उत्पादपरन्ताद नीत्वमानमभिव्यक्तु टावेव क्रियते। क्रियाप्रधानत्वात् । ननु गैपेय तदभिव्यमिति टान प्रानोति। नेतदखित कुमा क्रियामधानमाख्यातं भवति, एका च किया। रिस्प.' इत्युच्यमाने फुटीरादिवलिशान्तरं प्रतीयेत । तस्माद- द्रव्यप्रधानं नाम । पश्यमभिव्यफव्य नीत्वमिति टापुत्पयवे। अयमेव च परिहार (प्रदीपः)पफा च क्रियेति । बाल्यातग्रन्दात् आविधायिकालमाना साधिकत्यपक्षे 'उन्नारितराइलादापनि- किसाभदसाननगमात् कियारा एकत्यमुरते, 'नपनिासते' लादो नु केरलकियाररनं दिवचनरहुवचनानाए । (उदयोसा) ननु सापिसारादेपा प्रात्यविशेषणलारस-पचत. पचन्ति' इलादी लकारवाचनमयतनित्यमदुत्ला- मतदवार-हेति । 'गुजानां परवाइसर ५. समस्यार' | धरो यरनमेर पनि न तदः किसानदारि । एसयाम Kutariपपुष 'सपासोमाभागर पार । अम्पयन्VASNA पागराRAGAUR जीमति। मामला भानीय ॥ भरपर.

·३८८ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३मा.आ.२ प्रशंसायां रूप सूत्रे । क्रियाया रूपप्प्रत्ययान्ताद्विवचनवहुवचनाभावः ॥ द्रव्यप्रधानं (उड्योतः) भाष्ये द्रव्यप्रधानं नामेति । नामशब्देत नामेति-प्रसझेनोक्तम् , न त्वस्य कश्चित्प्रकृतोपयोगः ॥ सुबन्तम् , तस्य सत्तालिगसङ्ख्याकारकद्रव्यार्थकत्वेन तदपेक्षया द्रव्यस्य (उयोतः) ननु साधनभेदारिक्रयाया भेदेन कथमेका क्रिया, प्राधान्यम् । तस्य विभक्त्यर्थसम्बन्ध प्रति विशेषणत्वेन 'काण्डे' किञ्च तस्यां सङ्ख्याया अभावात् एका-इत्यप्ययुक्तमत आह- इत्यादी विभक्त्यर्थप्रधानत्वोक्तिरविरुद्धा ॥ ननु 'देवदत्तः किं करोति' आख्यातशब्दादिति । आख्यातशब्दस्तिङन्ते शक्तः, लोकव्यवहा- | इति कर्मविषयप्रश्ने कथं क्रियामानवाचकेनोत्तरन् ? । किं च कुन रात् । तेन तदन्तशब्दादित्यर्थः । स्वतस्तस्यां भेदानवगमेन द्वित्वा- | उत्पत्त्यनुकूलव्यापारवाचित्वेन तद्विषयप्रश्न कथ पचति' इत्युत्तरमत घभावः, एकत्वसत्ता च आकाश इवेति भावः । तत्र दित्वाद्यभावे | आह-करोतिरनेत्यादि । द्वितीयान्तमिति । प्रथमान्तमिति वक्तु एकत्वसत्त्वे च युक्तिमाह-भवद्भिरित्यादि । वचनादर्शना- युक्तम् , फलविशेषणत्वाभावेन मुख्यव्यापारविशेषणत्वेन च कर्मत्वा- दिति । एकवचनदर्शनाचेत्यपि बोध्यम् ॥ कर्तृसमवेतद्वित्वेति । प्राप्तः । प्रश्नावगतिरिति । जिज्ञासाविषया देवदत्तकर्तृका क्रियेति तदारोपाश्रय इत्यर्थः । तस्यैवारोपः शब्दशक्तिस्वभावात् , न काला- बोधः॥प्रकरणादिवशाचेत्यस्य कृत्यं दर्शयति-गुणद्रव्येत्यादि । दिगतस्य, नामि तवाच्यकारकगतस्य । अत एप 'दश दिनानि देव- अभूतेति । अभूततद्भावः-उत्पत्तिः, तदनुकूलो ब्यापारो धा. दत्ता पचति' भवद्भिरास्यते' 'तण्डुलान् पचति' इत्यैकवचनमेव, त्वयः ॥ कां क्रियामिति । किपद च कर्मपरम् । तच्च प्रकरणा- तत्कृतं रूपायन्तात् द्विवचनादि तु न, तस्य तिडैवोक्तत्वादिति | दित एव क्रियारूपकर्मपरमिति भावः ॥ उपग्रहः-परस्मैपदात्म- भावः । एतेन 'डया प्रातिपदिकात्' इति सूत्रस्थया हरिभाष्यसंमत- नेपदनिमित्तविशेषः । अत एव 'भावकालकारकसङ्ख्याश्चत्वारोऽर्था खोक्त्या विरुद्धोऽयं ग्रन्य-इति परास्तम् । क्रियाया असत्त्वलिडैकत्वे- आख्यातस्य' इति निरुक्तभाष्य उक्तम् । आख्यातेनोत्तरोपादाने तरसङ्ख्याराहित्यमेवेति बोध्यम् ।। हेतुः-कियाप्रश्नावगमः। तत्र हेतु:-प्रकरणादि । तन क्रियाप्रश्ना- (आख्यातस्य क्रियामाधान्यसाधकं भाप्यम्) कर्थ पुनयिते क्रियाप्रधानमाख्यातं भवति, द्र- पश्य मृगो धावति' इत्यादौ धावनापर्थस्य दर्शि प्रति विशेष वगमेन प्रश्ने क्रियाप्रधानत्वावगमः, तत एवोत्तरेऽपि तस्वावगमः ।। व्यप्रधानं नामेति? यत्कियां पृष्ठस्तिकाऽऽचटे-किं देवदत्तः क- | प्राधान्यमित्यर्थः । तत्फलमन्यदप्याह-नीहीति । तथा च भिन्नप- णत्वादाह-~-एकपदोपात्तार्थापेक्षं चेति । तदुपात्तकारकापेक्ष रोति ? पचतीति। दोपात्तबीयपेक्षयाऽप्राधान्येऽपि न क्षतिः ॥ नन्वेवं 'पच्यते' इत्यादी द्रव्यं पृष्टः कृताऽऽचष्टे-कतरो देवदत्तः? यः स्वपदोपात्तकर्मकारकापेक्षयाऽपीदृशमप्राधान्य दुरिमत आइ-अथ कारको हारक इति ॥ (प्रदीपः) किं देवदत्तः करोतीति । करोतिरत किया-वेति । 'क्रियाप्रधानम्' इत्यत्र शब्दमेव प्राधान्य विवक्षितमित्यर्थः । यः कर्तेति । यत्कर्तृका पाकक्रिया स इत्यधः। परामृश्येत्यस्य- सामान्यवचनः । तत्र विशेषपरिज्ञानाय किंशब्दः क्रियाविशे- पण प्रवर्तते, क्रियाविशेषणत्वाञ्च ‘किम्' इत्येतद्वितीयान्तं नपुं- धानात्-कथनादित्यर्थः ॥ स इत्यनेन पाकक्रियाकर्तृत्वविशिष्टस बुद्धिस्वीकृत्सेत्यर्थः । इत्यभिधानादिति । रत्यर्धकस्योत्तरस्याभि- सचाप्रकरणादिवशाच कियाप्रश्नावगतिः,गुणद्रव्यविषयस्यापि बोधार कियायाः, प्राधान्यानुपपत्तिमाशङ्कयाह-पदान्तरेणेति । प्रश्नस्य सभवात्-'वायकः किं शुलं वनं करोति? अथ कृष्ण ? | आख्यातपदे एव स नियम इति भावः ।। तथा कि शाटकं करोति ? अथ प्रावारकम् ?' इति । (क्रियाप्राधान्येऽपि द्विवचनबहुपचनसाधकभाप्यम्) केचितु-क्रियाप्रश्नेऽप्यभूततद्भाववचनं करोति मन्यन्ते, किं करोति-कां क्रिया निवर्तयतीत्यर्थः। तनाख्यातवति यदि ताँका क्रिया द्विवचनवहुवचनानि न सि. प्रश्नवाक्ये प्रकरणादिवशात् क्रियाप्रश्नावगमादाख्यातेनेवोत्त- यन्ति-पचतः, पचन्तीति । रोपादानात्कालसख्यासाधनोपमहाभिधानेऽप्याख्यातस्य क्रिया- नैतानि क्रियाऽपेक्षाणि, प्रधानत्वावगमः । एकपदोपात्तार्थापेक्षं च कियाप्रधानत्वमभि किं तर्हि ? धीयते । 'मीहीनवहन्ति' इत्यादी मोहिद्रव्यसस्कारार्थत्वादव. साधनापेक्षाणि । पातस्याप्राधान्यम् । अथ वा यद्यप्याथ वोहीणां प्राधान्य इहापि तर्हि प्रामुचन्ति-पचतिरूपम्, पचतो. तथापि साम्यत्वात् क्रियायाः शाब्दं प्राधान्यं, न तु बीहीणा, | रूपम् , पचन्तिरूपमिति । सापनत्यात् ॥ तिङोक्तत्वाचस्याभिसंयन्धस्य न भविष्यति । द्रव्यं पृष्ट इति । यद्यपि 'य: पचति' इति विढन्तेनापि एकवचनमपि तर्हि न प्राप्नोति? उत्तरं भवति तथापि सर्वनामा परामश्य पाकक्रियाया यः कर्ता समयात् भविष्यति। रादेपदरा इसभिधानात् केवटेनाख्यातेनोतरस्य अदानादा. द्विवचनवहुवचनान्यपि तर्हि समयात्यामुवन्ति । ख्यातप साधनत्यानराः। पदान्तरेण हि द्रव्योपलक्षणाय एवं तदि-एफपचनमुत्सर्गतः फरिप्यते, तस्य गुगमावं रिया नीयते ॥ द्वियहोरर्थयोर्दिवचनवदुयचने अपवादोभविष्यतः। घिसमोरयो HNIPRINNAIपेरत ।मादिनियंत्रोलादी | Mभमुमो-भास्यास शिपायानस्यागन मापाह- एकपदो. Kru भारति पेश, साइप्यममा खिाया मापापा । पाति मयस्टोमा मोरीदा स्वासापाय मानायाबासापाय। ३'गपनभानामाप्रण'इनि. पा.

·रूपप्पत्ययाधिकरणम् प्रागिवीयाः। एवमपि नपुंसकत्वं वक्तव्यम् । वोध्यन् ॥ अभेदैकत्ववतीति । यथा 'राजपुरुषः' इत्यादिवृत्तेरथ. न वक्तव्यम्। बोधनाय प्रयुक्त राशः पुरुषः' इत्यादौ । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य । नन्वेवं द्विशन्दादावयुत्सर्गेणैकवचनेनैव समयपालनाद्विवचना- (प्रदीपः) यदि तहीति । क्रियागतसंख्याऽपेक्षं वचन- धनापत्तिः, अनुवादयविभवेन्याय्यत्वे तु प्रकृतेऽपि तुल्यमिति चेन्न, भेदं मन्यते । नैतानीति । लकारादिवाच्यकर्तृकर्मगतसंख्या- | 'द्वयोः 'एकस्य' 'बहुषु' 'निजां त्रयाणाम्' इत्यादिनिर्देशैरुत्सर्गेणैव ऽपेक्षो वचनभेद इत्यर्थः ॥ नियमपालनमिति नियमस्य सङ्ख्याशन्देऽनहीकारेण तातो ब्यक- तिङोकत्वादिति । उकार्यानामप्रयोग इति न्यायात् ॥ | स्वयैव 'अनभिहित-' सूत्रोक्तया समयपालनाङ्गीकारेणादोषाद । एकवचनमपीति । पचतिरूपमिसन, तिडोकत्वादिति | तदाह -एकवचनेनैवान समय इति ॥ भावः ॥ समयादिति । 'परश्च' इति नियमात् 'न केवला (५८४० पूर्वपक्षिण उपसंख्यानवार्तिकम् ॥३॥) प्रकृतिः प्रयोकव्या' इत्येवं रूपात् ।। ॥ * ॥ वृषलादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ द्विवचनवहुवचनान्यपीति । तैरपि समयस्य परिपाल- (भाप्यम्) वृपलादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । नात् । यद्यपि प्राथम्यादेकवचनेनैव समयः पाल्यत इति परि- | वृपलरूपः, दस्युरूपः, चोररूप इति ॥ हारसभवः, तथापि परिहारान्तरमाह-एकवचन मिति । (प्रदीपः) वृपलादिभ्य इति । वृषलादीनां निकृष्ट- 'धेकयोद्विवचनैकवचने' इत्यत्रैकवचनग्रहणं न कर्तव्यम् । त्वादुत्कृष्टविषयत्वाच्च प्रशंसायावत्राभावं मन्यते । 'द्वयोर्द्विवचनम्' इत्येव कर्तव्यम् । तत्र व्याप्प्रातिपदिकात् (उयोतः) ननु वृपलत्वस्य पूर्णवे प्रशंसा भवत्सेवेति सूत्रे खादयो भवन्तीति सख्यानिरपेक्षमेकवचनमुत्सर्गो भवति । | णैव सिद्धमत आह-वृपलादीनां निकृष्टत्वादिति । न च वृषल. तस्य द्वित्वबहुत्वयोर्द्विचनबहुवचनयोरपवादयोर्विधानादेकत्वव त्वस्य जातित्वारकप निकृष्टत्वमिति वाच्य, सहचरितधर्मनिकृष्टरवेन त्यर्थे-अभेदकत्ववति च सख्यारहितेऽव्ययाद्यर्थ चावस्थितमे- तथा व्यवहाराव ॥ कवचनम्। तस्मादेकवचनेनैवान समयः पाल्यते न तु द्विव. (५८४१ समाधानवार्तिकम् ॥ ५॥) चनबहुवचनाभ्या तिठोकार्थाभ्यामित्यर्थः ।। ॥ * ॥ सिद्धं तु प्रकृत्यर्थवैस्पष्टय- लिङ्गमशिष्यमिति । शास्रोपदेशेन विनाऽपि सिद्धि- लिशस्य लोकव्यवहारगम्या ॥ वचनात् ॥ॐ॥ (उद्द्योतः) क्रियागतेति । 'अनारोपित' इत्यादिः ॥ स. (भाष्यम्) सिद्धमेतत् । यापेक्ष इति । साधनगतसमारोपापेक्ष इत्यर्थः। यत्त्विद भाष्य कथम्? माख्यातासङ्ख्यायाः कारकेऽन्वय इत्येव परतया न्याख्येयमिति, प्रकृत्यर्थस्य वैस्पष्टय इति वकव्यम् । वृपलरूपो. तन, प्रागुक्तेन 'एका क्रिया' इत्यनेन एक्त्वस्य प्रकृत्यर्थेऽन्वयलाभेन | ऽयम्, अप्ययं पलाण्डुना सुरां पिवेत् । चोररूपो- द्वित्वादीनां कारकेऽन्वये वैरूप्यापतेः । तसादारोपपरमेव भाष्य | ऽयम् , अप्ययमक्ष्णोरञ्जनं हरेत् । दस्युरूपोऽयम्, न्याख्यातुमुचितम् । अत एव भाष्ये दिवचनापसिद्भिरेव शङ्किता, | अप्ययं धावतो लोहितं पिबेत् ॥ न नु वचनमात्रासिद्धिरिति दिक्। तत्र 'गौणी मुख्या चोत्तरा सङ्ख्या (मदीपः)न्यासान्तरेण सिद्धिमत्वाऽऽह-सिद्धं त्विति। पूर्वसङ्ख्या बाधते' इत्यइउम्सूत्रभाष्योकेनं 'पचत' इत्यादौ स्वगतक- | ननु प्रशंसायामित्येव सिद्धः प्रलयः, सर्वस्य हि वस्तुनः खव्या- स्वप्रयुक्त कार्यमिति बोध्यम् । पारेऽतिशयात प्रशंसा कियवे, वृषलादीनामप्यसावति । एवं ननु क्रियाया एकस्वामयरवे 'तद्धितश्च' इति सूत्रसेन-'किंचि- तर्हि यदा निन्दाप्रतिपादनाय चोररूप इत्युच्यते तदा प्रत्यया- दम्यय विभज्यधप्रधान, किश्चिक्रियाप्रधानं, न चैतयोरर्थयोटिंगस- | प्रसमान्यापकं वैसध्यप्रहणमेव कर्तव्यम् । सत्लेव पाटवादे. सयाभ्यां योगोऽस्ति' इत्यनेन विरोधः । भव्ययवाच्ययोरेतयोरर्थयोन | स्पष्टये प्रशंसासद्भावाद् विवक्षावशाय येषामेव प्रशंसावाचित्वं वाभ्यां योग इति तदर्थेनाविरोधात ॥ उकार्यानामिति । आरोपित नेपामेव निन्दावचनवं दश्यते, यथा 'राक्षसः' इति पुरुषाविधन- सायाया उकरवान तदायय वचन रूपान्ताव, फिन्तु स्वगतेक | प्रतिपादने प्रशंसा गम्यते, निपुणत्वप्रतिपादने तु निन्दा। स्वामयमेवेति भावः॥ न केवलेति। प्रातिपदिकत्वेनास्यापि तय अथ तमवादीनां रूपपथ को विपविभागः! यापता प्रकृतिवादिति भावः । तेरपीति । अनुवादरविमान्यांम्पत्वाचे- | अविशयनमपि पूजानिन्दारिपयं-पटुतमः, पापीयानिति । प- त्सपि वोध्यन् । एव चे 'वपरि-' स्यादि चिन्त्यम् ॥ प्रलयोऽप्युभयविषय.-पदरूपः, चोररूप इति । उच्यते- न कन्यमिति ॥ तदितच' इति राक्षे तु परमहण न करें- अविशायनं समानप्रतियोग्यपेक्षं, सध्यं तु वनिरपेयमिति न्यम्, 'एकपचनन्' इलेवासमापणार्य गुण पनि चन् । सट एप विषयविभागः । 'अप्ययं पलाग्दना इलादी गदी- "परविरूपम् लास सरवचन वनभिधानासरसोय हर रवि | यानपिन्दः कर्मप्रवचनीयससः ।। - 'छम्म्म.. .एरंपति।भगमम्माम्य पर सनसनपसिना भाभयपपि-लादिम्मिमितिमासा ·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । (५३.३पा.आ.२ ईपदसमाप्तौ० सूत्रे । कथम्? (उद्द्योतः) वैस्पष्टयग्रहणास्य व्यापकत्वमुपपादस्तुि वैस्पष्टये | 'एकवचनम्' इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि ॥ पटीप्रसङ्गमिति । 'देवदत्तस्य सत्येव प्रशसेत्साह---सत्येवेत्यादि ॥ सूत्रेणैवामुमर्थ साधयितुमाह- पटुकल्प' इति स्यादिति भावः ॥ विवक्षावशाच येपामेवेति । एवं च प्रकृत्यतावच्छेदकस्य तत्स द्राक्षाश्रयत्वमिति। गुडस्येपदसमाप्तिरिति विग्रहः । गुडाशयले हचरितगुणाना वा पूर्णवनेवान प्रशसा, तस्य परिपूर्णत्वेन कचि- वृत्तिव सम्बन्धः षष्ठ्यर्थः । द्राक्षाश्रयत्वे प्रतियोगित्व सम्बन्धः ।। निन्दाप्रवीतिस्तु प्रकरणादिवशागम्येति न दोषः । प्रशसापराणामपि गुडकल्पेति न सिध्यतीति । गुडाश्रयत्वेऽनुभवविरोधोऽपि निन्दावचनत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति ॥ बोध्यः ॥ का पुनरिति । न्यस्येपदसमास्यसम्भवादिति भावः ।। उदाहरणे-पलाण्डुना-इति सहयोगे तृतीया । पलाण्डु- येन माधुर्येणेति । गुडशब्दप्रयोगप्रयोजकमाधुर्यगुणप्रतियोगिकत्व भोजनेऽपि वृपलल, तासहितसुरापाने तु तदपिकमिति बोध्यम् । सम्बन्धः पाठ्य) इति भावः ।। अपिः-गायाम् । सर्वत्र सम्भावनाया लिए । दस्युः-हिंसकः (५८४३ सिद्धान्तधार्विकम् ॥ २॥) सन् परखापहर्ता ॥ स्पष्टयमिति । प्रशसाया अप्युपलक्षणमेतत् ॥ ॥ॐ॥प्रकृत्यर्थविशेषणत्वात्सिद्धम् ॥ * ॥ (९७९ विधिसूत्रम् ॥ ५॥३१२ आ.३१) (भाष्यम् ) सिद्धमेतत् । २२२५ ईपदसमातौ कल्पन्देश्यदेशी- नाये प्रत्ययार्थः। यरः ॥५।३। ६७ ।। किं ताई? प्रकृत्यर्थविशेपणमेतत्-ईपदसमाप्ती यत्माति- (कल्पप्पत्ययाधिकरणम्) पदिकं वर्तते तस्मात्कल्पवादयो भवन्ति । (५०५२ एफदेशिवार्विकम् ॥१॥) कस्मिन्नथे? ॥ * ॥ ईपदसमाप्तौ क्रियाप्रधानत्वा स्वार्थ इति । स्वार्थिकाश्च प्रकृतितो लिङ्गवचना. ल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः॥ * ॥ न्यनुवर्तन्ते ॥ (प्रदीपः) प्रकृत्यर्थविशेपणत्वादिति । उभयानु. (भाप्यम्) ईपदसमाप्ती क्रियाप्रधानत्वाल्लिङ्ग- | महादेव हि प्रकृतिरप्यनुगृहीताभपति, प्रत्ययोऽपि, योतकत्वा- वचनयोरगुपपत्तिः । पटुकल्पः, पटुकल्पो, पटुः | तस्य । एवं च खार्थिकत्वात्प्रकृतितो लिङ्गवचनानि सिध्यन्ति । कल्पा इति। यन तु नेष्यवे तन 'गचः नियामन्' इति तापकेन तदति- एकोऽयमर्थ ईपदसमाप्तिनाम, तस्यैकत्यादेक- | पृत्तिरिति वक्ष्यते ॥ वचनं प्रामोति॥ (उध्योतः) उभयानुमहादिति । पदसमाप्तिपद दि. (प्रदीपः) प्रत्ययाना विधेयतया प्राधान्यात्तदर्धत्वमीपद- / शिष्ट औपचारिकर । एक पूर्व प्रशसापद बोध्यम् ॥ यम स्विति । समालमत्याऽऽह-ईपदसामाताविति । ईपदसमाप्ती यथेटं । 'गुप्फल्पा द्राक्षा' इत्यादौ । अभेदपियक्षायामिति । तादृशविय- जियचनासिसिरित्वधः ॥ एकवचन मिति । एकत्यादीपद-शाया शुखादी गलिङ्गादिपरित्यागदर्शनादिति गावः ।। समाः पष्टीप्रसार तु न चोदयति, गुणगुपिनोरिह सर्वदा (५८४४ प्रकृत्या क्षेपयाविकम् ॥३॥) योऽयमित्यभेदसम्बन्धस्स पियक्षितत्वात् भेदनियन्धनायाः ॥ प्रकृत्यर्थे चेल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः॥४॥ पमा अप्रपात। (भाष्यम् ) प्रत्यर्थे चेलिङ्गवचनयोरनुपपत्तिः। ययेव गुरुपचनानामाधयतो विश्वचनानीति लिङ्गवचन- गुडफल्या द्राक्षा । तैलफल्पा प्रसन्ना । पयस्कल्पा दोषोऽपि नासिने शक्यम् । इह गुडकल्पा द्राक्षा-बहुः | यवागूरिति ॥ गुदालेति यति पदयमा धाश्रयत्वं तदा यगुड इति (प्रदीपः) प्रत्यर्थं चेदिति । ननु 'गुड कल्पा दाक्षा' न विध्यति। इलादी 'गुड वंशामा सभेदवियशाया गुदगदयो द्राक्षादिए पम गुगलचं ततो गुडबल्लेति न शिष्यति । का पुन• ! वर्तमानाः प्रलयभनुत्सादयन्तीति दाक्षादिगतविजयचनोपपती यो गुस्म्पदनमामि: येन माधुर्वन गुगेन दाक्षायामास्तव्याप्तिदोष नितदलि। गुादयः शब्दाचार्यान्यन्तरी- एसम्वरूपदसनाला गुरुस्वैपानामिः ॥ करगन सोऽपामसभेदराबन्धन द्राक्षादिगु वर्तमाना अपरि- (पोसा) 1-किपामभानरयादिति । मदिर- लफसलियया एप वर्तन्ते, जम बहुगुमो प्राधा' खार EिRaintinct. ॥ पदसमाfs.-भारोग.vifa. या । गुन्य पदार- Engोपाभार, भारे wि-th I (14)-पोपम, पति । यादमा कपाणि मिलिमयाजालानपान : बनानोinatiलन sikash.-पादालादो दोपः ॥ 'AIRSu... 'समुपोCिas. Avaमार..

·कल्पप्पत्ययाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। (उद्द्योतः) इयार्थाभ्यन्तरीकरणेनेति । अभ्यन्तरीक- दिति । ईपत्सादृश्ये इपदसमाप्तिसम्बद्धत्वाभावादित्यर्थः ॥ अध रणं-मूलत्वेनाश्रयणम् , इवार्यस्याभ्यन्तरीकरण यत्रेति 'अभेदसम्ब- | वेति । 'तु ग्रहणप्रत्याख्यानपरम् ॥ धेन' इलस्य विशेषणम् । तन्मूलकाभेदसम्बन्धेनेति यावत् । सादृश्य (यथान्यासे समीहितार्थसाधकभाष्यम्) मूल कातिरिकाभेदसम्बन्धेन वृत्तौ हि तत्त्यागः । तन्मूलकाभेदस ननु चोक्तम् ' ईपदसमाप्तौ क्रियाप्रधानत्वा- म्बन्धनान्या वृत्तौ तु न स्वलिङ्गादित्याग इति भावः । गुणश- | ल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः' इति । परिहृतमेतत्-.प्र. ब्देभ्यः पदादिभ्यश्चेति । तेषां निलिजावेनापरित्यतालिजादीना- कृत्यर्थविशेषणत्वात्सिद्धम्' इति । मेव प्रवृत्तरिति भाव. । इपन्न्यूनी पटू पटुकल्पाविति द्विवचनादेरपि ननु चोकं-*प्रत्यर्थे चेल्लिङ्गवचनानुप- सिद्धिः । जातिशब्देभ्यस्त्विति । प्रायेण ते नियतलिङ्गा.। ईप- | पत्ति' इति । न्यूनो गुड इत्यर्थेऽपि 'गुडक्ल्पे द्राक्षे इतीप्यत इति भावः।। नैप दोपः । आचार्यप्रवृत्तिापयति-वार्थिका दोप इति । प्रकृतिलिङ्गातिक्रमो दोषः ।। अतिवर्तन्ते अपि लिङ्गवचनानीति ययं "णचः (५८४५ समाधानवार्विकम् ॥ ४॥) स्त्रियामञ्” (५।४।१४) इति स्त्रीग्रहणं करोति । ॥ * ॥ सिद्धं तु तत्संवन्ध उत्तरपदार्थे वहुपयो ययारिति, अत्रापि प्राप्नोति । यद्यतज्ज्ञाप्यते-बहुगुडोद्राक्षा, बहुतैलं प्रसन्ना, प्रत्ययवचनात् ॥ * ॥ नाप्यतिवर्तन्ते ॥ (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । (प्रदीप) स्त्रीग्रहणमिति । 'कर्मव्यतिहारेणच् वियाम्' कथम्? इति स्त्रीलिङ्गे भावेणचो विधानात्तदन्तादप्रत्ययः खार्षिकत्वात् तत्संवन्धे ईपदसमाप्तिसंवन्धे उत्तरपदार्थे प्रत्य- स्त्रियामेव भविष्यतीति नीग्रहणं न कर्तव्यम् । तत् क्रियमाण यो भवतीति बकव्यम् । लिङ्गवचनावित्तिं ज्ञापयति ॥ सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । नापीति । उत्तरसूने तुमहणावश्यमाणनियमार्थात्प्रकृतेर्ये लिङ्गवचने ते एव पहुव्युत्पन्ने भवतः । अथ वा खीग्रहणेना- यथान्यासमेवास्तु ॥ नुवृत्तिनियमाभावो ज्ञाप्यत इलनुवृत्त्यतिवृत्ती यथाप्रयोग (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । यद्यप्युत्तरपदशब्दः समासा- भवत । अथ वा 'कासूगोणीच्या टरच्' इति पित्करणेन पयवे रूढस्तथापीह प्रकृत्यर्थस्य पश्चात्प्रलयार्थस्य भावात् | स्त्रिया कोपर्थेनानुवृत्तिरपि ज्ञाप्यत इत्युभयसिद्धिः ॥ प्रत्ययाविशेपवाचिनि द्राक्षादिपदे यौगिको वर्तते । वेन गुडा- (नोदाहरणसंपादकभाप्यम् ) दिभ्य उपमानवाचिभ्य उपमेये द्राक्षादौ प्रलय इत्युक भवति- गुड इवेय द्राक्षेपदसमाप्ता गुडकल्पेति । यद्यप्युपमानग्रहण किं पुनरिहोदाहरणम्! नोपात्त तथापि सामर्थ्यादनोपमानोपमेयभाव आश्रीयते । पट् पटुकल्पो मृदुकल्प इति । वादिभ्योऽपि तव प्रत्ययोत्पत्तिर्यस्य परिपूर्ण पाटव स लोके नेतदस्ति । निर्मातस्यार्थस्य समाप्तिा भवति, पटुरिति प्रसिद्धः । तेन तुल्य ईपदसमाप्त. पटुकल्यो देवदत्त | विसमाप्तिर्या, गुणश्चानिर्यातः। इति तत्सम्बन्ध इति वचनादीपत्सादृश्ये प्रत्ययाभाव. ॥ इदं तर्हि-गुडकल्पा द्राक्षा, तैलकल्पा प्रसन्ना, सिध्यतीति । यद्यप्यस्मिन् पक्षे 'बहुगुडो द्राक्षा' इत्यादि पयस्कल्पा यवागूरिति । म सिध्यति, द्राक्षादिगतलिङ्गवचनप्रसन्माद, तथाप्युकदोपपरि द्रव्यमप्यनिर्मातम्। हाराद सिध्यति-इत्युसम् ॥ इदं तर्हि-कृतकल्पम्, भुक्तकल्पम्, पीतक- (उद्दयोगः) कार्तिके-वरसम्बन्ध प्रति बहुवहिरिति धन- | ल्पम्-इति ॥ यथ्याचष्टे भाप्ये-तासम्बन्धे इति ॥ पश्चाम्प्रत्ययार्थस्येति । (प्रदीप.) किं पुनरिति । गुणशन्दानामनरूपरिमाण- मत्ययार्थस्य विशेष्यत्वमेवेति सूचयति ॥ प्रत्ययाधस्य द्रव्याभेदेनेव विषयत्वाद् गुणसम्बन्धमानेग मन्दमध्यमोत्कृष्टगुणे संवत्र पवीतेराह-प्रत्ययाविशेषवाचिनीति ॥ नन्वीपसमाप्तिसम्म | वनारीपदसमाप्रभावं मत्वा प्रश्नः ॥ निर्मातस्येति । धैवरपदा प्रातिपदिकाप्रत्ययसोपमानवाचकातिरिकाकर्तुमशक्य- | 'अयमेव' इलेव निषितस्येलयं. ॥ विसमाप्तिश्चेतिनम विनाद-तेनेत्यादि । गुड इवेयं द्राक्षेपदसमाप्तैति । सद- | विशन्दः ॥ गुणश्यानिव इति समादेत्युक्तिनसाहरबोधनायातदनयन् वक्ष्यति-'इपत्साये मवीचत्तया न मायते गुणः । द्रयमिदानीमुपन्यस्यति-इदं तहीति । नन्वन न गुडा- प्रत्ययाभाय इति ॥ सामादिति । अन्यपरसा अन्यादा. दव इपरसमाता | हि तहि ! दाक्षाय -रवि द्वादशादिन्न पचपस साहस्वमगमालान्वयनोपनेऽसामप्योरित्ययः । पचा- मोरपाना'ठासम्पर'. भाषे 'वरसम्मम् दर पाड शीतनपुर । म इन्देव पाटप- ·३९२ उक्ष्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३पा.रा. ईपवसमाप्तौ० सूने । एव प्रत्ययेन भाव्यम् । नेप दोषः। यदपेक्षया परस्येपदसमाप्ति (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । भविष्यत्वालाया ईपदसमा- भवति तद्वाचिनः प्रत्ययेन भाव्यम् । तत्रैवार्थमभ्यन्तरीकृत्या- सायाः क्रियाया आशंस्य मानवादित्यर्थः । 'योतः कः' 'मति- भेदोपचाराद् गुड इव गुडो द्राक्षेति माधुर्याद् द्राक्षाया गुड- बुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इति वर्तमानकालविषयकान्तादपि प्रत्ययै- बस्यारोपादारोपनिमित्तस्य माधुर्यस्येपदसमाप्तत्वाद् गुडादिभ्यः व्यं-ज्ञातकल्पं, पूजितकल्पमिति । तथा तिन्न्तादपि-पच- प्रत्योत्पत्तिरविरुद्धा ॥ द्रव्यमपीति । इयता माधुर्येण द्राक्षा गुड उच्यते इत्येवमपरिज्ञानात् देशभेदेन च गुडस्य भेदात् के विकल्पमिति । यदाऽपि कियैकदेशापवर्गाश्रयेण भूते को विधी- गुडमपेक्ष्य द्राक्षा गुड ईषदसमाता उच्यत इत्येवमपरिज्ञानम् ॥ | यवे तदाऽपि कल्पादयो भवन्ति-कृतकल्पं वस्त्रमिति । एक्य कृतकल्पमिति । आशंसाया भूतवद्भविष्यति प्रत्ययविधा- | कृताकृतादय एकदेशकरणाकरणाश्रयाः प्रयोगा उपपनाः । नादस्तिक्रियाया ईपदसमाप्तिकपाधिरिति भावः॥ सकलक्रियाऽपवर्गाश्रयभूतकालविषयकप्रत्ययापेक्षे तु चोयम- (उद्दयोतः) ननु शुक्लादीनामल्पत्वमहत्त्ववत् पाटवादीनामपि विसमाधाने । एवञ्च कालनयविषयेभ्यस्तिइन्वेभ्यः कल्पादयो तत्त्वसम्भवादीषदल्पत्वमेवेपदसमाप्तिरत आह-गुणशब्दाना- भवन्ति-पचतिकल्पं, पक्ष्यतिकल्पम् , अपाक्षीत्कल्पमिति । मिति ॥ भाष्ये-नितिस्पेति । एतावानेव' इति नितिस्पे- त्यर्थः । तदाह-अयमेवेति । श्यानेपेत्यर्थः । कचित्तु तथैव पाठः। (उद्द्योतः) खयमुदाहरणान्तराण्याह-जीत के इति ॥ आ एवाने इयत्तया न शायते गुणः' इति वक्ष्यति ॥ अन-'गुड- | यदाऽपीति । यथा 'प्रकृतः कटम्' इत्यादी । एकदेशापवर्गेण भूवे कल्पा' इत्यादौ ॥ ईपइसमासा:-माधुर्येषदसमास्याश्रयाः ॥ | प्रत्यये मानमाह-कृताकृतेति ॥ नन्वेव भाष्योक्तशद्वासमाधाने किन्तहीति । द्राक्षादिगतमाधुयेंपदसमासेरेव प्रवीतेरीषदसमाप्त- निर्दले अत आह-सकलेति ॥ स्वोक्तेऽर्थे युक्त्यन्तरमाह- माधुर्यवती द्राक्षेति बोधादिति भावः ॥ यदपेक्षयेति । यनिरूपित- । एवञ्चेति ॥ सादृश्यप्रयोजकधर्मस्येपदसमाप्तिस्तदाचिन इत्यर्थः । शम्दशक्ति (उदाहरणसंपादकं भाष्यम्) स्वभावादिवि भावः । एवश्च सूत्रवार्तिकयोः समफलता भवति । इदं चाप्युदाहरणं-पटुकल्पः, मृदुकल्प इति । ईपदसमाप्तमाधुर्यवद्गुडाभिन्ना द्राक्षेति बोध इति द्राक्षामाधुर्यस्यापी- पदसमाप्तत्वमधलन्धमिति तयोः समपलतेति दिक् ॥ ननु द्रव्यमक्त- ननु चोक्तं 'निर्यातस्यार्थस्य समाप्ति भवति परिमाणमिति कथ द्रभ्यमनितिमत आह -इयतेति ॥ विसमाप्तिर्वा गुणश्वानितिः' इति । (५८३६ कृवकल्पस्योदाहरणत्वाभाववोधकं वार्तिकम् ॥५॥) लोकतो व्यवहारं दृष्ट्वा गुणस्य निर्धानम् । ॥ * ॥क्तान्तात्प्रत्ययविधानानुपपत्तिः, तद्यथा-पटुरयं ब्राह्मण इत्युच्यते-यो लघुनोपा- क्तस्य भूतकाललक्षणत्वात्कल्पादीनां | येनार्थान साधयति । पटुकल्पोऽयमित्युच्यते यो चासमाप्तिवचनात् ॥ * ॥ न तथा साधयति । (भाप्यम् ) कान्तात्मत्ययविघेरनुपपत्तिः। इदं चाप्युदाहरणम्-गुडकल्पा द्राक्षा, किं कारणम् ? कल्पा प्रसन्ना, पयस्कल्पा यवागूरिति । 'कस्य भूतफाललक्षणत्वात्' भूतकाललक्षणः ननु चोकं 'द्रव्यमप्यनितिम्' इति । का। 'कल्पादीनां चासमाप्तिवचनात् विसमाप्ति- लोकतो द्रव्यमपि नितम् ।। घचनाच कल्पादयः । न चास्तिसंभवो यद्भूत- (प्रदीप:) लोकत इति । यायता माधुर्येण लोके फालश्च स्यादसमाप्तिश्चेति ॥ द्राक्षायां गुडव्यवहारस्वापदाश्रय ईपदसमाप्तिसम्भवः । अथवा (प्रदीपः) इतरी यथोफमभिप्रायमप्रतिपद्याह-कान्ता | गुडगतमाधुर्याश्रयेण द्राक्षाया गुडत्वारोपात गुडजात्यभावाचे. दिति । क्रियाफलनिर्वृत्ती कियाऽपवर्गा भवति, सवि च क्रिया- | पदसमाप्तं गुडत्वं द्राक्षायाम्, गुड इयं द्राक्षा-गुडकल्पा द्राक्षेति उपवर्गे कुतः क्रियाया ईपदसमाप्तिरियर्थ.।। (५८४७ पृवकल्पसोदाहरणस्वसपादकवार्तिकम् ॥ ६ ॥) ॥ * ॥ सिद्धं तु आशंसायां भूतव- (उयोतः) वारदाश्रये इति । तावन्माधुर्याभये प्रत्यर्थः ।। इंपदसमाधीति । माधुर्यपदसमाप्तीत्यर्थः ॥ अथ घेति । पत्र प वचनात् ॥ * ॥ (भाष्यम्) सिद्धमेतत् । इषदसमागहरवववी द्राक्षेति योप. । सादृश्य तु पर्यवरसति, पक्षा- न्मानसोपविषय इति तत्त्वम् ॥ गुटरयारोपादिति । भारोपविषय "आरासायां भूतपत्र" (२३३१३२) इत्येवमत्र | स्वमेवेपदसमासत्वमिति भागः । आपमेव तु उतम् ।। को भविष्यति ॥ प्रयोग. ॥

·बहुजधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। ३९३ (९८० विधिसूनम् ॥ ५।३।३ मा. ३२) इदंतर्हि प्रयोजनम्-सुबन्तादुत्पत्चिर्यथा स्यात्, २२२६ विभाषा सुपो बहुच्पुरस्तात्तु तिटन्तान्मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। "डयाप्प्रातिपदि. ॥ ५।३।६८॥ कात्"(४|११) इति वर्तते । (बहुजधिकरणम्) अत उत्तरं पठति- (विभाषापदप्रयोजनमाप्यम्) (प्रदीप.) अथ सुग्रहणमिति । सुवन्तस्य प्रिय- विभापाग्रहणं किमर्थम्? कुत्सनादिपु पर्वनादधलभ्यं सुवन्तत्वमिति प्रश्नः ॥ माति- विभापा बहुज्यधा स्याद्, पहुचा मुक्त वाक्यमपि पदिकान्मा भूदिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रकृतिप्रत्ययाना- यथा स्यात् । मिह शास्त्रेऽर्थवत्तापरिकल्पनात् प्रातिपदिकमपि खार्थादिपञ्चक नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभापा, तया प्रवर्वमानं प्रियकुत्सनादिपु प्रवर्तत इति ततोऽपि प्रलयप्रसन्न वास्यमपि भविष्यति ॥ इति भावः ॥ नास्त्यन विशेप इति । ननु सुबन्तादुत्पत्तौ इदं तर्हि प्रयोजनम् –'कल्पादयोऽपि यथा सला 'बहुसेच ' इलादौ 'सात्सदायो' इति पत्वप्रतिषेधः विध्यति । प्रातिपदिकात्तूत्पत्ती पत्वप्रसङ्ग । नैष दोप. । सुव- स्युः' इति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम्, बहुजप्युच्यते कल्पा- | तव्य । बहुचपूर्वस्व लुमता लुप्ते पदादिविधौ प्रलयलक्षणमिति न्तादुत्पत्तावपश्यं पदसज्ञानिबन्धनकुत्वादिनिषेधार्थो यन. क दयोऽपि, तदुभयं वचनाद्भविष्यति । तलियमार्य-पदादिविधावेव, न पदान्तविधाविति । एव च नैवं शक्यम् । अक्रियमाणे हि विभापाग्रहणेऽन- प्राविपदिकादप्युत्पत्तौ यन्न करिष्यते-सात्पदायोर्वहुचश्चेति । वकाशो बहुच् कल्पादीन् वाघेत । अत एव तुत्वन्यायतया 'सुप आत्मन. क्यच्' इत्यस्य सुब्- कल्पादयोऽप्यनवकाशाः, ते वचनाद्भविप्यन्ति। प्रहणस्वाक्षेप ॥ सावकाशाः कल्पादयः। (उड्योवः) सुबन्तस्येति । इद च 'कुत्सि।' इत्यत्र भाष्ये कोऽवकाशः? स्पष्टम् ॥ ननु सुबन्तस्यैवेषदसमाप्ल्यादौ वृत्ति , न प्रातिपदिकस्येत्यत तिङन्तान्यवकाशः॥ आइ-अन्वयेति । शास्त्रकल्पितावन्वयव्यतिरेको, तत्कल्पितार्थवत्ता (सुपपदप्रयोजनखण्डनमाप्यम्) च शालन्यवहारोपयोगिन्येवेति बोध्यम् ॥ इति भाव इति । इत्य- अथ सुग्रहणं किमर्थम्? भिमान इत्यर्थः ।। नियममेव दशयति-पदादीति ॥ अत एवं सुवन्तादुत्पत्चिर्यथा स्यात्, प्रातिपादिकान्मा | तुल्यन्यायेति । तत्रत्येनास्य तुल्यन्यायता बोधनिमित्यर्थः । भूदिति । भाक्षेपः-वत्सारणम् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेषः सुवन्ता (५८४८ सुस्प्रयोजनवार्विकम् ॥1॥) दुत्पची सत्यां प्रातिपदिकाद्वा ॥ ॥ * ॥ बहुचि सुग्रहणात्पूर्वत्र तिको यद्येवम्-इहापि नार्थः सुग्रहणेन-"सुप विधानम् ॥ * ॥ आत्मनः क्यज्" ३१४८ इति । इहापि नास्ति (भाप्यम् ) वहुचि सुग्रहणं क्रियते, पूर्पन विशेषः सुयन्तादुत्पचौ सत्यां प्रातिपदिकाद्वा । तिडो विधिर्यथा विज्ञायेत । अयमस्ति विशेषः-सुवन्तादुत्पत्तौ सत्यां पद- नैतदस्ति प्रयोजनम्। प्रकृतं तिग्रहणमनुवर्तते। संशा सिद्धा भवति । प्रातिपदिकादुस्पचौ सत्यां कप्रकृतम् ? पदसंज्ञान प्रामोति। "अतिशायने वमपिष्ठनौ" ५।३।५५ "तिच" ननु च प्रातिपदिकादुत्पत्तौ सत्यां पदसंशा ५६ इति॥ (प्रदीप.) पूर्वन तिको विधिरिति । अस्यैवार्थस्य कथम्? ज्ञापनार्थमिह सुप्रहण । वेन पूर्वन प्रातिपदिकात्तिङन्ताप आरभ्यते "नः क्ये” १।४।१५ इति । कल्पादय सिध्यन्तीत्यर्थ ॥ तदस्तीति । ज्ञापनमन्तरे- तचावश्यं वक्तव्यम्-सुबन्तादुत्पची सत्यां नि- णापि विडोऽनुवृत्ति विध्यतीत्यर्थ ॥ यमार्थम्, तदेव प्रातिपदिकादुत्पत्तौ सत्यां विध्यर्थे (वार्तिक न्यासान्वरबोधकमाध्यम्) भविष्यति ॥ एवं तर्हि-बहुचि सुग्रहणं पूर्वत्र तिको वि. धानात्' बहुचि सुग्रहणं क्रियते। 'ननु च बहुउपयुम्यते करपादयोशयुध्यन्ते' इति क. पाठः। सिद्धा। ५.पा.च.

·३९४ उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.३ पा.२आ. विभाषा सुपो० सूने किं कारणम् ? नैतदस्ति प्रयोजनम् । न विभाषाग्रहणेन पूर्वम- पूर्वत्र तिको विधानात् । पूर्वत्र तिडश्चेत्यनुव- भिसंवध्यते । तते, तदिहापि प्रामोति। किं तर्हि ? ननु च तिङ्ग्रहणं निवर्तते। बहुजभिसंवध्यते-विभापायहुज्भवतीति । यदा अवश्यमुत्तरार्थमनुवर्त्यन्ते-"अव्ययसर्वनाम्नाम- च भवति तदा नित्यं पूर्यो भवतीति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-प्रागुत्पत्तेर्यल्लिङ्गं वचनं च कच्या टेः" ५।३७१ इति । पचतकि, जल्पतकी- तदुत्पनेऽपि प्रत्यये यथा स्यात् । वहुगुडो द्राक्षा, त्येवमर्थम् ॥ वहुतैलं प्रसन्ना, बहुपयो यवागूरिति । यदि सुग्रहणं क्रियते, स्वरो न सिध्यति । 'वहु- एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पटवः' एवं खरः प्रसज्येत, यहुपटव इति चेप्यते। स्वार्थिकोऽयम्, स्वार्थिकाच प्रकृतितो लिङ्गव- पठिप्यति ह्याचार्य:-चितः समकतेर्यदक- चनान्यनुवर्तन्ते ॥ अर्थम्' इति खरः कथम् ? एवं तर्हि सिद्धे सति यत्तुग्रहणं करोति तज्ज्ञाप- (प्रदीपः) एवं स्वर इति । जस उदात्तत्वं स्यात्, | यत्याचार्य:-स्वार्थिका अतिवर्तन्ते अपि लिङ्गवच. पटुपन्दोकारस चेप्यत इत्यर्थः ॥ नानीति। (उयोवः) ननु चितोऽन्तोदात्तत्वविधानात्कथं जसः, कर्थ किमेतस्य सापने प्रयोजनम् ? या पटोरकारसरोऽत आह-माम्ये-पटिप्यति हीति ॥ इति गुडकल्पा द्राक्षा, तैलकल्पा प्रसन्ना, पयस्कल्पा स्वरः कथमिति । हि-यत इति पठिप्यति-अतो हेतोः मुनाणे यवागूरित्येतत्सिद्धं भवति ॥ छने पटोरनारस कथं स्वर इत्यर्थः ॥ (प्रदीपः ) नित्यपूर्वार्थमिति। पुरस्त्रादेव-इत्येवमय- धारणार्थ तुग्रहणमित्यर्थः । अन्यथा प्रत्यवत् पूर्वत्वस्यापि (५८४९ स्वरसाधयार्विकम् ॥ २॥) विधेयतथा प्राधान्याद्विभाषामहणेन संपन्धः स्यादिति भावः ।। ॥ * ॥ स्वरःप्रातिपदिकत्वात् ।। *।। किं तर्हि बहुजिति । बहुजेव विधेयत्वात् प्रधान विभाया- (भाप्यम्) सुय्लुकि कृते प्रातिपदिकत्वात्सरो ग्रहणेन संवध्यते । तस्य तु परदेशव्याहत्तरे पुरखादित्यनेन भविष्यति॥ विशेषणेन देशविशेपो निर्दिश्यते । ततष विभापामहणेन पुर- (मवीपा) सरप्रातिपदिकत्वादिति । यपि स्वादित्यस्य संपन्धाभावः, गुणानां च परार्धत्वादसंबन्धः सम- झठे प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यार्धवत्त्वात्समुदायाच जसोऽविधाना- | त्वात्स्यादिति न्यायाद ॥ प्रागुत्पतेरिति । तुचन्दो निय- तस्याप्रलयान्तत्वात्प्रातिपदिकसमाया सलो पूर्वोत्पनाया | माधः-पुरस्वादेव सर्व भवतीति । वेन लिमासंस्मे प्रकृतिगते विभपे कि वे पदशन्दस्सोकारस्योदासत्वं भवति । या तु भवतः। प्रयोगय प्रार प्रातः-पटुकल्पतर इति ॥ ननु अन्या विभफिरुपयवे न सा प्रत्यययय इति तस्या उदात्त-परत्वात्कल्पयादिभिर्याधितत्वात्तरप्तमभ्यो न भाव्यम् । नेप त्याप्रस:1 दोपः । फल्परादिभिः प्रकपसायोतनात्पुनः प्रयाविशानाव ननु समासप्रणव नियमार्थत्यात्मकविप्रसयरामुदापस | करपयाचन्तात् प्रकचोदनाय तरतमपो भवतः ।। माउिपदिकसंधा न प्रानोति । नेप दोषः। 'अप्रत्ययः इति (उदयोगा) ननु 'तु'माणेन पूर्वरपस्स निलर का वोपरित प्रतिषेधो पापयति-प्रतिप्रलयसमुदायस रामासपहन रयन् , अापकारवादिसत आह-पुरलादेयेवि ॥ पिरोप प्रातिपरिफरशा न निपलत इति । भन्वमा 'भप्रलमा' इति इति । देशरिष रत्सः॥ ननु देशरिशिध्यसपस पिपलाप. निपेभोऊन सार॥ सानि विषयवाट प्रापा-ममरलॉसत भार-गवधि । (उवोस:) ननु सरिता-बापामाराय मातिपदिकारमय | गुणसेवि। पिपेपारे विशेषगरकापरस्तः ॥ पुरयापंप सर्प- भार-fa ॥ भमत्पर इति प्रतिपेप प्रति। स प मिति। परसाद मत्सपोरपणे पुरखा र सनर- RTAINER, न प्रपरिषय कि भारः। पर और दीवधराः॥ प्रयोग। मुरसारमारत भाषः ॥ विरम् माय-मानमिति पनि पूर्व गोष्टीला सीमामा. (मुपधारोपभाप्पम्) मा पापनाको तापम् ॥ नप गुपदणं सिमर्थम् ॥ (५८५४ विप्रतिषेधोपापानयाविरम् ॥४॥) (५५. ममपाचनपातिकम् ॥३५) ॥॥तमादिन्यः कल्पादयो ॥ ॥ तुग्रहणं नित्यपूर्वार्धम् ।। ॥ विमतिपधेन ।। (भाषा) नुमणं शिपये-नि गर्यो यथा (भाप्पा)तमारिया फरपाययो भवति पिन. साद, दिमागमा भूपिति। शिधन।

·अकाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। तमादीनामवफाश:-प्रकर्षय वचनम्, पद- अथ प्रातिपदिफस्य-त्ययका, मयफा, त्वयकि, समाप्तेरवचनम् । पटुतरः, पटुतमः। मयकि-दत्यनापि मामोति । फल्पादीनामवकाश: इंपदसमातेवेचनं, प्रक- मस्तु सुचन्तस्य। पसावचनम् । पटुकल्पः, मृदुकल्पः । कध-युप्मकाभिः, अलकाभिः,युष्मकासु, अस्स- उभयवचने उभयं प्राप्नोति-पटुकल्पतरः, | कातु, युवकयोः, आवकयोरिति ? मृदुफल्पतरः । फल्पादयो भवन्ति विप्रतिपेपेन ॥ अनोकारसकारभकारा- (उध्योतः) उभयं प्रामोतीति । 'पहारफलः' इलनि कदाचिरसारिति भावः।। दाविति वक्तव्यम् ॥ (वार्विकोकपिप्रतिपेघालेपभाष्यम्) (प्रदीपः) अन्यतरदिति । प्रातिपदिकस्य प्राक् टेरक ययमीपद्समातेः प्रकर्षे तमादिः प्रत्ययः भवति, सुधन्तस्य वा प्राकटे.-इत्येवं प्राक् टेरेिसनेनान्यतर- प्राप्नोति, प्रकृतेरेव च प्रर्प इप्यते ॥ उक्यते विशेषेऽवस्थापयितुमिलर्थः ।। (५८५२ समाधानवार्तिकम् ॥ ५॥) (उद्द्योतः) भाग्ये-उभयं प्रकृतमिति । एकमधिकारात, ॥ * ॥ तमादिरीपत्मधानत्वात् ॥॥ मुबन्तं तु सामर्यादिवि बोध्यम् । ननु 'प्रास्टः' इत्यस्य सुदन्त प्राति. (भाप्यम् ) तमादिरीपत्प्रधानादपि भवन् यस्य | पदिक वा विशेषणम्, न तु 'प्राक्टे.' इलेतचस्य-इति ‘अन्यतर- प्रापोऽस्ति तस्य प्रक भविष्यति । च्य विशेषयितुन्' इत्लसनतन् , 'अन्यतरेप शक्य विशेषयितुम्' फस्य च प्रकोऽस्ति? पत्युचितमत आह-विशेपेऽवस्थापयितुमिति । तत्र सुबन्तस्यैति प्रयतेरेव ॥ सुप्मदलदिपयकमेव, अन्यन तु प्रातिपदिकस्यैव टेरिति बोध्यम्, उदाहरणपरभाध्यप्रामाण्याद। (प्रदीपः) महतेरेवेति । कल्पनादीनां या प्रकृतिः पदादि., तदर्थस्यैव मापं. सभवति न त्वीषदसमाप्तेः असमाप्ति. (५८५३ उपसंख्यानपार्विकम् ॥१॥) प्रकर्षे समाप्तावीपदर्थाभावामाबीपदसमाप्तेः प्रकपः ।। ॥ * ॥ अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम् ॥*॥ (उयोवः) भाष्ये-तमादिरीपमधानस्वादिति । कल्पा- (भाष्यम् ) अकच्यफरणे तूप्णीमः काम्वक्तव्यः। खसेपदसमाप्तिमसायकत्वादित्यर्थः । प्रधानत्वं तु फरपमयोगस्य तन्मात्रवोधकाफलकत्वादिति बोध्यम् । तमच प्रकर्षासम्भवात् तरप्र आसितव्यं किल तूष्णीका- मृत्यधप्रक एवं समादिः प्रत्यय इत्यर्थः । न स्वीपदसमातेरिति । मेतत्पश्यत चिन्तितम् ॥ न हीपदयस्वासमातेर्वा प्रकप ईपदसमाप्तिर्भवतीति भावः॥ (प्रदीपः) तूप्णीमः कामिति । मित्त्वादचोऽन्लात्परः काम् भवति । अगतार्थाविवक्षाया तूष्णीम्-इत्येव भवति । (९८१ विधिनम् ॥ ५। ३।२ आ. ३३) (५८५४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) • २२२९ अव्ययसर्वनाम्नामकच्चाक् ॥ * ॥ शीले को मलोपश्च ॥ * ॥ टेः॥५।३।७१॥ (भाष्यम् ) शीले को मलोपश्च धकव्यः । तूणी शीलः-तूष्णीकः॥ (९८२ विधिसूनम् ॥ ५।३।२ आ. ३५) (प्रदीप.) शीले क इति । शीलं खभावो नियमश्च । २२३० कस्य च दुः॥५।३ । ७२ ॥ अज्ञाताद्यपवादः शीलं, शब्दशक्तिखभावाच तवास्तूष्णीक (अकजधिकरणम्) (अकप्रकृतिनिर्धारकभाष्यम्) (उद्द्योतः) अज्ञाताद्यपवादः शीलमिति । तक्रकौण्डि. किमयं सुबन्तस्य प्राक् टेर्भवति, आहोखित् न्यन्यायादिति भाव. । विधेयविषयत्वात्तस्स न्यायस्येदं चिन्त्यम् । व्यापातिपदिकस्य? यदि नेष्यते तत्र कः, तदाऽनभिधानान ॥ तद्वानिति । 'शीले। इत्यर्थ आयजन्त बोध्यम् ॥ तूष्णीक इति । 'केऽण.' इति इखा- उभयं प्रकृतम्, अन्यतरच्छक्यं विशेपयितुम् । भाव., अणन्तादिहिते के एव इखविधानात् ।। किचातः? (नानादेशप्रत्ययानां वाध्यवाधकभावबोधकभाष्यम्) यदि सुवन्तस्य-युप्मकाभिः, अस्सकामिः, यु. इह-भिनति,च्छिनत्तीतिश्नमिक्ते शप्पामोति। प्मकासु, अलकासु, युवकयोः, आवकयोरिति न वहुक्तम्, बहुभुकं, बहुपीतं-वहुचि कृते सिध्यति। कल्पादयः प्रामुवन्ति। परसपाना' विष छ.श. पाठ। उशः,नीचकैः-अकचिकते कादयःप्रामुवन्ति। उच्यते॥ कुतः संदेहः? , ·३९६ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम्। [५३.३पा.२आ. कुत्सिते सूत्रे पेपेन। ननु च नम्बहुजकचोऽपवादास्ते वाधका भवि (प्रदीपः) अर्धपिप्पलिकेति । कुत्सितमपिप्पत्या प्यन्ति । इलायर्थविवक्षाया समासे कृते ततः कालयः॥ (प्रदीपः) इह भिनचीति । भिनदेशत्वाद्विरोधा. (उयोतः) कुत्सिवमर्धमिति । अन्यया 'अर्धकपिपली' भावादनेफेनापि प्रलयेन प्रदीपेनेव घटादेार्यायभ्यां फगे- इति स्यादिति भावः ॥ पभ्यां नीत्वस्येवासातादेरेकस्यार्यस्य द्योतनमविरुद्ध मन्यमानो (५८७९ पूर्वविप्रतिषेधयोधकवार्विकम् ॥ ७॥) वार्तिककार उत्सर्गप्रतिषेधं शास्ति । भाप्यकारस्तु विरोध. ॥* ॥ उत्तरपदार्थप्रधानश्च संज्ञायां मन्तरेणापि सामान्यविधेर्वाधकं विशेषविधिमन्यनादीशत् ॥ कन्विध्यर्थम् ॥॥ (उयोता) भाष्यकाररिस्वति । 'सत्यपि सम्मवे वाधनं भवति' इत्यादिना ॥ (भाप्यम् ) उत्तरपदार्थप्रधानश्च समासो भवति (५८५५ नानादेशानां याधकस्ययोधकयार्तिकम् ॥ ३॥) पूर्व विप्रतिषेधेन । ॥ * ॥नम्बहुजकक्षु नानादेशत्वादु- किं प्रयोजनम्? त्सर्गप्रतिपेधः ॥ * ॥ संज्ञायां कन्विध्यर्थम् । संशायां कन् यथा स्यात् । नवग्रामकम् , नवराष्ट्रकं, नवनगरकम् ॥ (भाप्यम् ) सम्बहुजकक्षु नानादेशत्वादुत्सर्गस्य (प्रदीपः) नवग्रामकमिति । समासात् 'यज्ञायां प्रतिषेधो यकव्यः । समानदेशैरपवादैरुत्सर्गाणां याधनं भवति, नानादेशत्यान प्रामोति ॥ फन्' इति फुत्साया इखत्ये या कनि सत्याधुदात्तत्वं भपति । पूर्व तु कनि सति पद्यात्समासे क्रियमाणे अन्तोदात्तत्वासमः। (५८५६ पूर्यविमतिपेधरोधकार्तिकम् ॥ ५॥) अन सज्ञा फुत्सनादिहेतुका विषयभावेनास्ति, सामानाधिकरण्यं ॥ * ॥ कविधेस्तमादयः पूर्वविप्रति- च पदयोरिति युगपत्कार्ययप्रसादस्ति विप्रतिषेधः ।। पिद्धम् ।। * ॥ (उद्योवा) पूर्व समासे स्वरे विशेष दर्शपति-समासा- (भाप्यम्) कविघेस्तमादयो भवन्ति पूर्व विप्रति- दिति । 'दिवस पे संशयान्' इति समासः । यदा नमवासी मामश्चेति समासः । 'संज्ञाया यान्' इति रावस्यम् , एक 'रिस' फयिरवकाशः कुत्सादीनां वचनं प्रकर्पस्या उतरन्, अपरं 'हसे' इत्युपरन् । करसाया इस च फन्मपति यचनम्-पटुका, दुका। उरन्ठेन परसा गम्यत रवि तमोरमः ।। उपयोगपरमारिउपपार- तमादीनामयकारा:-प्रकर्पस्य वचनं कुरसादी- पति-अग्र संज्ञेति ॥ नामयचनम्-पटुतरः, पटुतमः । उभयवचने उभयं (५८८० पूर्वधिप्रतिधियोधकार्यिकम् ॥ ८॥) मामोति-पटुतरफा, पटुतमफर। ॥ * ॥ कदाचिद्वन्द्वः ।।।। कमाइयो भवन्ति पूर्पविप्रतिषेधेन । (भाष्यम्) फदाचिदन्तः फविधेर्भवति पूर्व- (प्रदीपः) फयिधेरिति । मसातः-Tण: पद्धरिलय- | विप्रतिपेधेन । सक्षफन्यग्रोधको, सक्षन्यग्रोधका. इसरियाया पद्धतम पधि भात ।। पिति या॥ (५८५० रिमविध गोधरयाधिकम् ॥ ५॥) ॥७॥ कदाचित् छिनकतरादयः ॥ * ॥ (९८३रिधिएमम् ॥ ५२ आ. ३५) (भापम् ) फराचिर छिपफतरादयो भयन्ति २२३२ कुत्सिते ॥ ५।३।७४ ॥ विप्रतिषेधेन । जिफतरं, जिसकतमम् ॥ (प्रत्ययानुपपतिप्रतिपारुभाष्यम्) (ii) फिशतरमिनिस्वगती था' पह-गुत्सिवफा, मनुफम्पियफ ति साधनो. au पत्वापरयास प्रत्ययो नमामोति । (१८५८ थियोभमापिम्म् .) (HR)साम्देनोयत्यादिति । भनिरिरिसे- ॥०॥ एकदेशिप्रधान समासः॥ ॥ स पिनार writer (भापर) एफशिमपान समासः फपिरिमापर्व पदापि एक facia मंगति पूरित्रतिपंथेन । अपिप्पठिपण, मध सभा सन्सारमन Hamal पानगरप्रसारमा । fruitmuthunt 58 - wu 15 1 1 14:41 ·अफजधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। , । इत्यर्थः ॥ (उमोतः) नन्पो साकिरन प्रस्तुत स्वाय एवे तान् विशेपानिति-लिमारीनामेव परामर्शः लिङ्ग- मलयात किमुध्यते 'सानोचवार' ला आर-अनिधी: सीत्वादि, वचनं-सख्या, विभक्तिः–कारकं कर्मादि । रिता ॥ विशेपा:-कुरसादयः । भवादयम्य पासिविशिष्टमेवाएं | फचिलिमसख्याकारकाम्येव खार्थ , यथा-श्री पुमानपुसकम्, पापरहिताः मतेपालन्तीति भावः । स नरसाविधिकोधक / एको द्वा यहवः, कर्म करणं सप्रदानमिति । प्रतिनिमित्तालिम वापोवक. प्राय उचित., न प्रको प्रत्यय पिनाऽपि तनिशिष्टयो- | सख्याव्यतिरिक्तलिनसख्याऽभिधानं यम, यथा-उ नपुसकोऽभ. पच्चादिवि तारपर्यन् ॥ परिवाधरयादिति । उत्पत्वादिति वत्, गावो पिंशति.-इति तनायमेव ममः । यन तु प्रवृत्ति- भारः ॥ भनयस्येति । पुनः पुनः कमलयातिरिति भाम.॥ निमित्तव्यतिरिकलिङ्गसख्याऽसभव -'घी पुनानेको द्वौ बहव.' (प्रत्ययोपपादकं भाप्यम्) इति तन पुनर्लिनसख्ययोरभिधानाभाव. । यद्यपि लोके नेप दोपः। पदादुचरितायुगपत्पयार्याः प्रतीयन्ते, शब्दस्य विरम्य व्यापारा- भावात् । तथाप्यन्वयव्य तिरेकाभ्या चाचे सव्यवहाराय कल्पि- कुत्सितस्थानुकम्पायां भवि- ताभ्यो प्रातिपदिकस्याप्रयोगाईस्य कल्पितामर्थवत्ता कल्पित- प्यत्यनुकम्पितस्य कुत्सायाम् ।। न्यायवद्यात् क्रमावीमाधिवेदमुच्यते। तथा हि-नाग्रहीत- (प्रदीप) फुत्सितस्येति । अर्थान्तराधयः प्रत्यय | विशेषणा विशेष्ये बुद्धि.' इति न्यायात् पूर्व खार्थाभिधानेन भाव्यम् । पचात्तद्विशिष्टस्य लिमाद्याश्रयस्य द्रव्यस्याभिधानेन । (प्रकारान्वरेणापि प्रत्ययोपपादक माध्यम्) ततो भेदापेक्षवहिरङ्गसंख्याऽपेक्षया लिङ्गमन्तरममिति तदभि- अथवा- धीयते । तत. सस्या, सा हि विजातीयनियापेक्षसाधनापेक्षया तुस्वजातीयक्रियाऽपेक्षाऽन्तरजा । सख्याऽभिधानानन्तरं तु स्वार्थमभिधाय शब्दो निर- फार काभिधानम् । एतान् विशेपानभिधाय खादिपञ्चकत्त पेक्षो द्रव्यमाह समवेतम् । कृत्स्नमात्मानमपेक्षमाणः शन्दः त्रिय कुत्सनादिपु विभच्यन्तः समवेतस्य च वचने पुन प्रवर्तते । पुनःशब्दस्तुशब्दस्याथै वर्तते, विभक्त्यन्तस्तु इत्यर्थः । वन कुत्सितशन्दप्रवृत्तिनिमित्तव्यतिरिकायां कुत्सित- लिङ्गं वचनं विभक्तिं च ॥ त्वस्य कुत्तायो कप्रत्यय उपपनो भवति । यथा-प्रकृष्टतम इति अभिधाय तान् विशेपान प्रकृष्टस्य प्रकर्ष तमप्प्रत्ययः । तथा कुत्सितत्वं यदा कुत्स्यवे नास्य सम्यक् कुत्सितत्वमिति तदा प्रत्ययः। पेक्षमाणश्च कृत्स्नमात्मानम् । अन्ये त्याहुः-अनिर्धारितविशेषधर्मनियन्धना फुत्सा प्रियकुत्सनादिपु पुनः पुत्सितशन्दप्रवृत्तिनिमित्तम्, ब्रह्महत्लादिविशेषनिवन्धना कुत्सा प्रवर्ततेऽसौ विभत्त्यन्तः॥ तु प्रत्ययनिवन्धनम् । अनुकम्पितक इत्यनापि प्रयोक्तृधर्मे अनु- (प्रदीपः) अथ वेति । कुत्सितकुत्सायामपि पुत्सितक | कम्पाया प्रतिनिमित्तव्यतिरिक्ताया कप्रलय. । केचित्तु-निरपेक्षत्वं शब्दस्य खार्थादिपञ्चकाभिधाने इवि भवतीत्यर्थः । खशब्दोऽनात्मीयवचन., अर्थशब्दोऽभिधे- यवचनः । खोऽयः-खार्थः, स चानेकप्रकारो जातिगुणक्रिया- | मुख्यसत्तानपेक्षणाद् बुपारूदोपचरितार्थसत्तामात्रापेक्षणा सबन्धखरूपलक्षण-गौ, शुरू, पाचक., राजपुरुष , डित्य द्वयाचक्षते । तत्र परिसमाप्तखार्थादिपञ्चकस्य पदस्य कुत्सादिषु इति । त स्वार्थमभिधाय तेन खान समवेत सद प्रत्तिर्यमा खार्यादय कुत्सादिहेतवः। तथा हि कश्चित द्रव्यमाह शब्दो निरपेक्ष इत्यनेनैतदर्शयति यया द्रव्ये- खार्थकुत्यया फुत्स्यते-पटुक , पण्डितक इति । कश्चिाशन, ऽभिधातव्ये खार्थोऽपेक्ष्यते न तथा खार्थेऽभिधातन्येऽर्थगत निमित्तान्तरमपेक्षते । 'द्रव्यम्'शब्देन व इद तदिति परामर्श- प्राप्य गाण्डीवधन्यानं विद्धि कौरवकाः स्त्रियः-इति। कदाचित् सख्यया, यथा-इदमेककमेव शतमिति । योग्य वस्त्वभिधीयते। तत्र जाविशन्दो यदा जातौ वर्तते तदारोपितस्वरूपां खरूपे- शतभरणे यत् दु ख तदेकस्य भरण इति शतत्वारोपण कुत्सा। या प्रवृत्तिनिमित्तकुत्या नसभवति-देवदत्तक ,डित्थक इति, गैकीकृत जातिमाहेति तदा वेषाखरूप स्वार्थ , जातिस्तु द्रव्यम्। | तनाभिधेयसहचरितधर्मान्तराश्रयकुत्साश्रय प्रत्यय ॥ यदा तु जातिविशिष्ट द्रव्यमाह तदा जाति खार्य । (उड्योतः) कुत्सितकुत्सायामपीति । अपिनाऽनुकम्पा- शुक्लादयो यदा गुणजातो वर्तन्ते तदा वेपा खरूप याम् ॥ जातीति । 'नागृहीतविशेषण-'न्यायेन तस्यैव पदशक्यत्वा- जातिव्यम्। दिति भाव ॥ क्रियासम्बन्धेति । यद्यपि पाचशब्देऽपि क्रिया- यदा तु गुणे धर्तन्ते तदा गुणसामान्य स्वार्थः, गुणो द्रव्यम् । सम्बन्ध एव प्रवृचिनिमिचमिति 'तस नाव.-' इति सूत्रे उक्तन्, यदा द्रव्ये वर्तन्ते तदा गुण स्वार्थ । समवेतस्य द्रव्य- | तथापि वसिष्ट्याह्मणन्यायेन क्रियासम्बन्ध' इत्युक्ति ॥ स्वरूपेति । स्याभिवाने सति लिङ्गं ववनं विभकि चाहेति सवन्ध.॥ स्वरूपपदेन पदखरूप व्यक्तिस्वरूप चेति बोध्यम् ।। 'यत्स्वाभांदय' इति क. पाटा। 'ध्ये स्वार्थोऽपेबते' इति फ. पाठा, यथा- स्वार्थ , 'स्वार्धमभिधानेन स्वाधेन' इति क पाठ.

·उद्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५ अ. ३ पा. २ आ. कुरिसते सूत्रे 'सम्बद्ध' श्यर्थकस नियमेन प्रतियोगिसावाहत्वादाह-तेन परिसमाप्तेत्यादि ॥ कुत्सादिहेतव इति । 'भाप्रयतया' इति स्वार्थनेति ॥ समवे-समवायेन सम्वद्धमित्यर्थः । यथा द्रव्ये | शेपः ॥ स्वार्थ:-प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥ यथा गाण्डीवेति । तत्र हि इति । शब्दानिष्प्रकारकोपस्सिवेरभावादित्यर्थः ॥ 'अर्जुनसनिधौ किमेते पुमासः' इति प्रतीयत इति भावः ॥ यत्र स्वार्थेऽभिधातव्ये इति । विशेषणतयेत्यर्थः । केचित्तु एवं प्रवृत्तिनिमित्तेति । इद लिङ्गादीनामुपलक्षणम् । एवं प्रकृतेऽपि व्याख्याने क्त्वोऽनुपपत्तिः, न हि प्रातिपदिकमानात्प्रक्रियादशायामपि कुत्सितशब्दार्थनिष्ठकुत्सान्तरविवक्षायां प्रत्ययः सुलभ इति भावः ॥ प्रवृत्तिनिमित्तवदाश्रययोः क्रमेण बोधो भवति, तसात्स्वार्थ-जात्या (कुत्सितस्य प्रकृतिप्रत्ययविशेषणत्वाक्षेपभाष्यम्) दिक, शब्द:-तद्विपयकाभिधाग्रहविषयो भूत्वा निरपेक्षः-तच्छक्ति कथं पुनरिदं विज्ञायते-कुत्सितादीनामर्थ इति, ग्रहेतरानपेक्षः सम्बद्ध द्रव्यमाहेत्यर्थः । तस्यैव शक्तिप्रहविषयत्वेन | आहोस्वित् कुत्सितादिसमानाधिकरणात्मातिपदि- तव खात्वम्यवहारः' इलाहुः ॥ स्वरूपेण-शब्दस्वरूपेण ॥ | कादिति । एकीकृवामिति । मिश्रीकृता, तादात्म्येन विशिष्टामित्यधैः । जाति. कश्चान विशेपः? प्राधान्येऽपि यथा भावप्रत्ययानुत्पत्तिस्तथोकन् । 'घटसम्बन्धी धर्म:' (प्रदीपः) कथं पुनरिति । यदा कुत्सितशब्दो भाव- इत्येवं बोधाननुभवाच न तदुत्पत्तिः ॥ गुणसामान्य-गुणगता | साधनः, कुत्सा-कुत्सितमिति तदा प्रत्ययार्थपक्षः। यदा तु जातिरित्यर्थः । समवेवस्येति । सवद्धस्य समयाचिन इत्यर्थः । | कर्मसाधनः, कुत्स्थत इति-कुत्सिवं 'मति-' आदिसूत्रेचकारस्या- सदनिधाने सति तत्तत्प्रत्ययसापेक्षो लिङ्गाघाइसन्पयः ।। नुक्कसमुच्चयार्थत्वात् वर्तमाने कः, क्रियाऽवयवव्यपवर्गाश्रयो भूवे लिङ्गादीनामेवेति । स्वाथ्ययोविंशेपरवाभावादिति भावः । या तदा कुत्सितार्धवाचिनः कः प्रत्ययो भवतीति सामानाधि- पर यथेति । नपुसकपदस्य प्रवृत्तिनिमित्त नपुसकत्व, तव्यतिरिक्ष प | करण्यपक्षोपपत्तिः। का पुनर्वक्ष्यमाणस्य प्रकलयविशेषण- पुरत्वम् । एव विंशतिरित्यत्रैकत्वन् । 'यन प्रतिनिमित्तातिरिक्षलि- | समानाधिकरणपक्षस्य च विशेषः उच्यते । समानाधिकरणपक्ष मानिधान यथा नपुसका-इत्यादि तत्रायमेव प्रमः' इत्यन्वयः ।। पक्षस्य उपात्तकुत्सोऽनुपात्तकुत्सो वा कुत्सितत्वोपलक्षितार्थवृत्तिः तर पुनर्लिनेत्यादि । तत्र तु प्रवृत्तिनिमित्तातिरेकेण लिहायभिधाना- प्रत्लयमुत्पादयति । प्रत्यर्थविशेषणपक्षे तु अशोकृतकुत्सादेव भाव इत्यर्थः ॥ करिपतन्याययशादिति । 'अर्धवत् प्रातिपदिक, प्रत्ययेन भाव्यम् । तत्र प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे अनुगृहीतकुत्सापद- प्रातिपदिकान्लीप् , उपन्तास्वादयः' इत्येव कल्पितन्यायलम्पाने- | सामानाधिकरण्येऽव्ययसर्वनामशब्देभ्यः प्रत्ययेन भाव्यम्- स. । यद्वा प्रत्यक्षसले किचिदशे दृष्टक्रमस्यापारोपेण क्रमवत्वा पटुको नीचैरवं देवदत्त इति । यदा तु अजीकृतत्यपदान्तरा- भिमान इति भावः ॥ नागृहीतेति । 'नागृहीतविशेषणा बुदिविशेष्ये । प्रयोगः, तदा तेभ्य एवाश्रितकुत्सेभ्यः प्रत्ययो भवति-नीचकै- उपजायते' इति न्यायादिति भावः ॥ तद्विशिष्टस्पेति-अत्यनेन | रसपी देवदत्तक इति । उक्के न्यस्य लिहादितः प्रथममभिधाने वीजकपनम् ॥ लिगाया. (उदयोवः) पक्षम्योपपत्तिारेण संशय वीजमार--पदेति ॥ अयस्येति । न पचन्यायेन निस्सापि प्रथमतो बोधापतिः । ननु कुत्सितम्' इति भूते के भवीतकृत्सा प्रवीयते, अपपादिशदेश्य 'रमा' इरादो जिस प्रत्यय पिना योधाभावेन तस्य प्रथमतो बोषस्य | विषमानकुरसस प्रवीतिरिति विरोधोऽत आए-वर्तमाने क मामसपरममिति भागाए । 'मुल्यजादीयापेक्षान्तरम-' इति | इति ॥ क्रियाऽवययेति । यस्य यस्यचिदवयवस्य भूतावेन समुशये पाठः। एकत्नमपि दित्वारिश्मयच्छेदइरिजननासदपेशमिति गोयन्। भूतत्पमारोप्य फः । तयारोपितभूवत्वेऽपि फेपाविदययपाना बाल- गादिपरके -वन सयंस्पेसर्थः । रूपनव शमस्या पर्वमानायेन न क्षतिरिति भारः ॥ उपात्तरस इति । पाय- मेति तराने उस्मारमलाम इति भावः । 'प्रियकुत्सनादिवोधनाय | स्वेनाहीतकुरस रस्त्यर्थः ।। भङ्गीकृतेति । पायरयेन' स्यादि। समारमान यो पेहमानो नयत्यतस्वान्विशेपानभिधाय तक- | प्रकृत्यति । वस्तुगला कुत्सापिशिष्टो योऽसत्प्रतिपादफेम्मत रसनास्तिोपनाय विभासन्तरतु प्रवे' इलन्वयः । जमेन पाक | वस्पो सूसार्थः । अनुगदीवा-याच्यररेन सीरता पुरसा येन पापरिका:' गान् ॥ विभमपन्तरियति । सत्ताप्राकमाय- द्वारपदसामानाधिकरण्ये स्यर्थः । नेय उरसाया उचत्याला मान्तरहरापूर भाषः । वाय-पाटवनेषु' | उत्सालिपिष्टिपायापाभावारम्पयादिभ्यो न भवति प्रत्यय रति धम् ।। प्रापिनिमितकुरसातिरिझायामिति । यमा सोहर | भारः। नयन 'म अपनानाम्-लसययनत मारल्यवा TRE सारियो सागरिमा सामनिपातु प्रलप हमठे, स्वदीपवेति ॥ आधिवकुरसेभ्यः पान्यारेनाभिरामुखेभ्यः । ANS. ॥ नास सम्यमुस्सितरपमिति । इसाप्रपोजर- (५८८१ प्रत्ययाविशेषणगोपपातिकम् ॥1॥) समानामा भार ॥ * ॥ कुत्सितादीनामर्थ चेल्लिा- अन्ये रगति गाविसोपसरसतिराना वचनानुपपत्तिः ॥ * ॥ पिरिति । सो 'नाम' इत्यस रदससामन- Symet: I TERAI 'अपेमय रन-नुपपत्तिः । पटकम्, पटुका, पट्टफा, पटुयो, पटुः (भाप्पम्) फुत्सितादीनामर्थ चेलिमरचनयोर- मन' ने भायो मालिपिन् । मारिफा-इति । एकोऽयमयः पत्सितं नाम वफत्या. मनियन ओरोग Eara-प्रदकवचनमय मामोति । - - ·प्रकृतिविकाराधिकरणम् ] मागिवीयाः । (प्रदीपः) लिगवचनानुपपत्तिरिति यथेष्ट लिङ्ग कस्सिन्नथे? वचनानुपपत्तिरित्यर्थ । एतच्चोपलक्षणम् , कुत्सनमानस्य प्रत्यये. स्वार्थ इति । खार्थिकाश्च प्रतितो लिङ्गवचना- नाभिधाने षष्ट्यपि द्रव्यवाचिन. प्राप्नोति । यद्यपि गुणगुणिनोरन | न्यनुवर्तन्ते ॥ सर्वदा सोऽयमित्लभेदसबन्धेन पट्या अप्रसङ्गः-गुणवचनाना (प्रदीपः) सिद्धं त्विति । येन धर्मेण कुत्सादयस्वद्धर्म- चाश्रयतो लिङ्गवचनानि-इति दोपपरिहारोऽस्ति, तथापि | युक्तार्थाभिधायिन खार्थे प्रत्ययविधानमित्यर्थः ।। निर्दोषप्रकृत्यर्थविशेषणपक्षसभवात् प्रत्ययार्थपक्षो भाष्यकारेण (उद्द्योतः) येन धर्मेणेति । यथाऽश्यक इत्यादी अश्वसाध्य. नाश्रितः ॥ धावनादे. सम्यगननुष्ठानादिनेत्यर्थ. । घृतादिशब्दसन्निधाने द. (उद्योत ) यथेष्टं लिनेति । कुत्सितशब्दाभिधेयस्य | शब्दः प्रत्यक्षविषयत्वेनैव तद्वोधको न तु कटु तत्वादिनेति भाव.॥ नपुसकत्वात्स्त्रीपुंबिमानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ पाठ्यपीति । 'देवदत्तस्य पटुक ' इत्यादौ । (९८४ विधिसूत्रम् ॥ ५। ३ । २ आ. ३६) (पार्तिकायतरणभाष्यम्) २२४१ ठाजादावूर्ध्व द्वितीयादचः अस्तु तर्हि कुत्सितादिसमानाधिकरणात् प्राति- पदिकादिति ॥ ॥५।३।८३ ॥ (५८८२ प्रकृतिविशेषणस्वाक्षेपवार्तिकम् ॥ २॥) (प्रकृतिविकाराधिकरणम्) (पूर्वाचार्याणा कारिकाम्याल्यानमाध्यम्) ॥ * ॥ कुत्सितादिसमानाधिकरणादिति चेदतिप्रसङ्गो यथा टावादिषु ॥ * ॥ चतुर्थात्- (भाप्यम्) कुत्सितादिसमानाधिकरणादिति चतुर्थालोपो वक्तव्यः बृहस्पतिदत्तकः, वृह- चेदतिप्रसङ्गो भवति, यथा-टावादिपु । स्पतिकः । प्रजापतिद्त्तका, प्रजापतिकः । कथं च टावादिपु? अनजादौ च उक्कं तत्र-स्त्रीसमानाधिकरणादिति चेद् अनजादीच लोपो वक्तव्यः । देवदत्तका, देवकः। भूतादिप्वतिप्रसङ्गः इति । एवमिहापि कुत्सिता- यज्ञदत्तकः, यसकः । दिसमानाधिकरणादिति चेदतिप्रसङ्गो भवति-इदं लोपः पूर्वपदत्य च। घृतकम् , इद तैलकम्-इदंशब्दादपि प्रामोति ॥ पूर्वपदस्य च लोपोचकव्यः।देवदचका, दत्तकः। (प्रदीप.) इदंशब्दादिति । कुत्सितत्वयुक्तात्ति- यशदचकः, दत्तकः । अप्रत्यये तथैवेष्टः (५८८३ सिदान्तवार्तिकम् ॥ ३॥) देवदत्तः, दत्तः । यज्ञदत्तः, दत्तः। ॥ * ॥ सिद्धं तु येन कुत्सितादिवचनं उवाल्ल इलस्य च ॥ तद्युक्ताखार्थे प्रत्ययविधानात् ॥ * ॥ उवर्णादिलस्य च लोपो यकव्यः । भानुदचका, (भाग्यम् ) सिद्धमेतत् । भानुलःवसुदत्तका, वसुलः। (प्रदीप.) अप्रत्यय इति । प्रत्ययाभावेऽपि पूर्वोत्तर- येन कुत्सितादयोऽर्था गम्यन्ते तयुक्तात्सार्थे पदयोरन्यतरस्य वा रोप इत्यथ । भाप्ये तु पूर्वपदलोप प्रत्ययो भवतीति चकव्यम् । उदाहरणमानम् ॥ सिद्ध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ उवर्णादिति । रोपस 'ल' इति पूर्वाचार्य सज्ञा, तन यथान्यासमेयास्तु। 'आदे परत्य' इवीकारलरोप.॥ ननु चोक्तं-कुत्सितादीनामधे चेल्लिङ्गवचनानुप (उझोत ) लोप पूर्वपदस घेति-प्रजापनगदिशाभा- पत्तिरिति। रणम् । चनोचरपदसद्गर ॥ पूर्वोचरपदयोरिति । टयानुमारण नेप दोपः । नायं प्रत्ययार्थः । न्पवया ॥ भाष्ये-इलस्य पातलोचरपरस्यापि ॥ कि तर्हि? (पदकृत्यमाप्यम्) प्रत्यर्थ विशेपणमेतत् । उत्सितादिपु यत्प्राति अथ ठग्रहणं किमर्थम्, नईके हो अजादा- पदिकं वर्तते तलात्कादयो भवन्ति । वित्येव सिद्धम् ? मारपरस'लना।। स्यासनेन स्वात्तस्य।

·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५४.३पा.रा.शेवलसुपरि० सूत्रे । (५७८४ ठग्रहणप्रयोजनवार्तिकम् ॥ १॥) स चाकृतसंधीनां वक्तव्यः। संपर्याशीर्दत्तः सुप- ॥ * ॥ उग्रहणमुको द्वितीयत्वे कवि रिका, सुपरिया, सुपरिलः ॥ धानार्थम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) वरुणादीनामिति । आदिशन्दः प्रकारे । (भाप्यम्) ठग्रहणं क्रियते, उको द्वितीयत्वे एकसूत्रोपात्तत्वं च सादृश्यं निमित्तम् ॥ सुपरिक इति । कविधिर्यथा स्यात् । वायुदत्तका, वायुकः । पितृद संहितागर्थे तु कृवे लोपे सति सुपयिक इति स्यात् ।। (उद्द्योतः) कृतसन्धिकार्यादित्यकमथमादिलधिकारादाह त्तका, पितृकः॥ (माध्ये) अकृतसन्धीनामिति ।। सुपर्थिक इति । मुपर्याशी. (५८८५ ठग्रहणाभाचे दोपवार्तिकम् ॥३॥) दत्तशम्दाप्रत्यये इत्यर्थः ॥ ॥* ॥ अजादिलक्षणे हि माथितिकादि- (आक्षेपभाष्यम्) वत् प्रसङ्गः॥ * ॥ इह पडङ्गुलि पडिक इत्यजादिलोपे कृते पदसंज्ञा (भाष्यम् ) अजादिलक्षणे हि माथितिकादिव | नमामोति । प्रसज्येत । तद्यथा-मथितं पण्यमस्य माथितिक तत्र को दोपः? इति अकारलोपे कृतेतान्तादिति कादेशोन भवति। जश्त्वं न स्यात् ॥ एवमिहापि न स्यात् ॥ (प्रदीपः) जश्त्वन्न स्यादिति । भसंज्ञया पदसंज्ञाया अन्तर्वतिविभक्याश्रयायाः-तद्धिताश्रयायाश्च द्विविधाया अ. (मदीपः) कादेशो न भवतीति । संनिपातलक्षण- प्येकसंज्ञाधिकाराद्वाधितत्वात् ॥ परिंभापाया आश्रयणात् । यदा च देवभान्वादिभ्यष्ठविधीयते तदेकादेशाभावादजादिलक्षणलोपाप्रसमात्तदर्थमपि उग्रहणम् ॥ (उद्दयोवः) भाष्ये-अजादिलोपे कृत इति । 'एकाक्षर- (उड्योतः ) सन्निपातेति । ठग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्यादि- | अपीति । समानाश्रयत्वादिति भावः ।। पूर्वपदानाम्' इति वक्ष्यमाणवचनेनेति भावः ॥ द्विविधाया कादेशात्पूर्वमेव लोप इति भावः। एतेन 'यश्चित्त्वस्य सामान्या- (५८८८ समाधानवार्विकम् ॥ ५॥) पेक्षशापकत्वेनेकस्य सर्वतः पूर्व वृत्तिः, अत एव शौवस्तिकादिसिद्धिः' ॥ * ॥ पडिके जश्त्वे उक्तम् ॥ * ॥ इति परास्त्रम् । शापकसिद्धस्यासार्वत्रिकरवाच । एवं च फलान्तर- मपि संभवतीत्याह-यदेति ॥ (भाष्यम् ) किमुक्तम् ? (५८८६ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३ ॥) *सिद्धमचः स्थानियत्त्वात् इति । यद्येवं, ॥ * ॥ द्वितीयादचो लोपे सन्ध्यक्षर- (प्रदीपः) सिद्धमच इति । पडङ्गुलिशब्देऽलिशब्द- स्यानेन लोपे कृते 'यस्येति च' इत्यकारलोपः क्रियते । तस्य द्वितीयत्वे तदादेर्लोपवचनम् ॥ * ॥ स्थानिवत्त्वात् भसंज्ञां प्रत्यकारान्तमेतद्भवति । अन्ततिवि- (भाष्यम् ) द्वितीयादयो लोपेसंध्यक्षरद्वितीयत्वे | भक्त्याश्रया तु पकारान्तस्य पदसंज्ञा, ततो भिनावधिकत्वाद्ध- तदादेर्लोपो वक्तव्यः । लहोडः, लहिकः । कहोडा, संज्ञया पदसज्ञा न वाध्यत इति तनिवन्धनजश्त्वप्रत्तिः । या फहिकः॥ तु स्वादौ पदमिति पदसशा सैपैकावधिकत्वाद्भसंशया पाध्यते । (प्रदीपः) तदादेरिति । सन्ध्यक्षरात्परस्य लोपे प्राप्ते | न च पदान्तविधि प्रति न स्थानिवदिति स्थानिवत्यनिषेधोड- तदादेर्लोपवचनम् ॥ नावतरति । विधिशब्दस्य भावसाधनस्य तनाश्रयणात् । इह पदान्तस्य कस्यचिदविधेयत्वात् ॥ (९८५ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।२ आ. ३७ (उयोतः) अङ्गुलिशब्दस्यानेनेति । 'अजिनान्तस्योत्त- २२४२ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमा- रपदलोपश्च' इति सूत्रे रकदेशे स्वरितात्पप्रतिज्ञानादुत्तरपदांशमपहाय लोपपदमानमनुरर्वते । न च सवितृशब्दाद ठे ''शब्दस लोपा- दीनां तृतीयात् ॥ ५।३।८४॥ पत्तिः, उपेन्द्रदचे 'चतुर्थादच' इति लोपात्तिः । अनभिधानेना- (५८८७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ४॥) तिप्रसङ्गनिरासादिति भावः ॥ इह पदान्तखेति । जश्त्वस्य पूर्व- मेव निष्पनत्वेनेदानी विधेयत्वाभावादिति भावः । वस्तुतोऽत्रैकादे- ॥ * ॥ वरुणादीनां च तृतीयात् स उपर्यन्तं सत्तत्सपादसमाध्यायीसकार्यप्रवृत्तियोग्यतया न पूर्व जश्त्व- चाकृतसंधीनाम् ॥ * ॥ मितीदं चिन्त्यम् । तस्माद्वितीयादच ऊर्ध्व लोपविधायकसामन्ये. (भाप्यम्) वरुणादीनां च तृतीयाल्लोप उच्यते, | नात्र भावेन सानिवत्वप्रतिषेध इति तात्पर्यम् ।। मधितशदात 'तदस पण्यम्' इति प्रत्यये उसका इतीकादशे | स्पादिया। यति प' इसकारो परे 'मुगुकान्वारफ' इसनेन कादेशन २'मुपयांशी. इसेव पाटा क. पुखके। ।

·स्प्रत्ययाधिकरणम् ] प्रागिवीयाः। 955] ४०१ वीचिकः॥ . (५८८९ प्रत्याक्षेपवार्तिकम् ॥ ६॥) देवदत्त इति सचा कृता स देवशम्दार' इत्यादिः पचिपाठः ।। ॥॥ वाचिकादिपु पदवृत्तप्रतिषेधः ॥४॥ अनुमीयत इति । सर्यत इत्यर्थः । परोक्षत्वसाव्यादनुमितिरेव स्मृतिरुक्ताऽत्रेसाहुः ।। उच्चार्यमाणस प्रत्यायकत्वादिति । एतच (भाष्यम्) वाचिकादिपु पदवृत्तस्य प्रतिपेधो 'अणुदित-' सूत्र उपपादितम् ॥ देयसो इति । देवस्थाच 'दे। वक्तव्यः । वागाशीर्दत्तः, चाचिक इति ॥ (प्रदीपः) पदवृत्तप्रतिपेध इति । पदस्य यदृचं- दत्तादिवत्-तेष्विव शास्त्रे स्मृतिः-अन्वाख्यायक वचनम् । इति, यशदत्तस्य 'य' इति, सोमस्य 'सो' इति । तेपु-वणेपु कार्य तत्प्रतिषेध इत्यर्थः ॥ अन्वाख्यायते-क्रियत इत्यर्थः ॥ वदेकदेश इति । देवदतः' (५८९० प्रत्याक्षेपनिरासवातिकम् ॥ ७ ॥) 'दत्तः' इत्यादी ॥ * ॥ सिद्धमेकाक्षरपूर्वपदानामुत्तर- पदलोपवचनात् ।।*॥ (९८६ विधिसूत्रम् ॥ ५१३।२ भा. ३०) (भाप्यम् ) सिद्धमेतत् । २२४३ अल्पे ॥५।३। ८५ ॥ कथम्? (९८७ विधिसूत्रम् ॥ ५।३।२ आ. ३९) एकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदस्य लोपो वक्तव्यः । २२४४ हखे ॥ ५।३।८६॥ (आक्षेपभाष्यम्) (कनोऽधिकरणम्) इहापि तर्हि प्राप्नोति-पडङ्गुलिः, पडिक इति ॥ (आक्षेपमाप्यम्) किमर्थ मिमावुभावाँ निर्दिश्येते, न यदल्पं हस्ख. (५८९१ समाधानवार्विकम् ॥ ८॥) पपि तद्भवति, यच्च हखमल्पमपि तद्भवति? ॥ॐ॥ पपष्ठाजादिवचनात् सिद्धम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) किमर्थमिति । वंशादिप्वल्पत्वहसत्वयोः (भाष्यम्) पपप्ठाजादिवचनासिद्धमेतत् ॥ समावेशदर्शनादन्यतरोपादानेन सिध्यवीति प्रश्नः॥ (प्रदीपः) सिद्धमिति । उत्तरपदस्याज्झल्समुदाय- (समाधानभाष्यम्) स्वात्ताल्योपस्यानजादेशन्वादस्थानिवत्त्वात्तुल्यावधिकया भसज्ञया नैतयोरावश्यकः समावेशः । अल्पं घृतम्, अल्प द्विविधाऽपि पदसज्ञा याप्यत इति पदनियन्धनकार्याप्रसङ्गः ॥ | तैलमित्युच्यते । न कश्चिदाह-इखं घृतम्, हसं अत्रेद चोद्यते-सज्ञाशब्दैकदेशे लुप्ते सज्ञाखरूपानुपल- तैलमिति। म्भात्कथं सशिनोऽवगमः? न हि यस्य 'देवदत्त' इति सज्ञा तथा ह्रस्वः पटः, हवः शाटक उच्यते, न कृता स देवशब्दाद्दत्तशब्दाद्वा प्रतीयते। न वैकदेशेन समुदायो- / कश्चिदाह-अल्पः पटः, अल्पः शाटक इति ॥ अनुमीयते । समुदायस्त्वर्थवाचक इति युकं कल्पयितुम् , उचा. (प्रदीपः) न कश्चिदाहाल्पः पट इति । ननु चोच्यत र्यमाणस्य प्रसायकत्वात् । एवं तर्खनुनिष्पन्नत्वादवयवानामपि एव लोके 'अल्प. पट.' इति ? यद्यप्युच्यते, तयाप्यायामवि- सज्ञात्वम् । तर वर्णानामनुनिष्पादिना शास्त्रेणानन्वख्यानाद-खारहीनोऽरूप उच्यते । यस्त्वायामहीनो विस्तीर्णश्च सहस साधुत्वम् । पदानामेव तु सतैकदेशाना साधुत्वमिष्यत इति उच्चवे, न त्वल्प , अपि तु महान् ॥ लोपविधानद्वारेण तद्भ्यनुज्ञायते । यदुक्तम्- (उयोतः ) नैतयोरिति ॥ दीर्घत्वप्रतिद्धन्दि सत्यम् , महत्वप्रतिद्वन्दि अल्पस्वमिति मेद इति भावः ॥ तुल्यायामनुनिप्पत्ती 'दे-य-सो' इत्यसाधवः । नहान्याख्यायते शास्त्रेतेपुदत्तादिवत्स्मृतिः॥ इति ॥ (९८८ विधिसूत्रम् ॥५।३।२ भा. ४०) हएश्चायं लोके व्यवहार:-यत्समुदायस्व सज्ञात्वे तदे. फदेशः प्रयुज्यते तन समुदायस नुख्यं सज्ञात्वम् , अवयवानो २२४६ कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः स्वनुनिष्पनम् ॥ ॥ ५।३।८८॥. (उद्योतः) पपटेति-(भाष्ये) अत एव सूक्षे ' (रमत्यपाधिकरणम्) दितीपादचः' इति चरितार्थन् । अन्यथा 'च' इत्येव उत्तरपरलो- (५८९१ एकदेशिन उपसंस्थानपार्टिकम् ॥24) पग्रहणानुसत्या सिदे देयभ्यं सरनेव । अन्यत्र वनमियानास्व. ॥ * ॥ कुटीशमीशुण्डाभ्यः प्रत्ययसंनि- पाऽपि नेम्यत एवेलाहः॥ योगेन पुंवद्वचनम् ॥ *॥ न हि यस्येति । सा देवरामाच्यम्दादोबारिताम प्रती. पते-- मोशेन्द्रियमन्पशानविपया भवतील. । 'न यस (भाप्पन) फुटीरामीगुण्टाभ्यः प्रत्ययसंनि. १६सानपावर 'गरिम्'तर..पुनसरो।

·४०२ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितैमहाभाष्यम् । [५अ.३पा.२आ. वा बहूनां० सूत्रे योगेन पुंवदायो वक्तव्यः । कुटी-फुटीरः । शमी (९९० विधिसूत्रम् ॥ ५१३ । २ आ. ४२) शमीरः । शुण्डा-शुण्डार इति॥ २२५० किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य (प्रदीप.) पुंवद्वचन मिति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्पाय पुंवद्भावो न तु प्रकृतेरिति श्रीप्रत्ययो न निवर्तते । उत्तरच ॥ ५॥३१ ९२ ॥ (उद्द्योतः) ननु पुवदचने स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिरपि स्वादत (९९९ विधिसूत्रम् ।। ५। ३।२ भा. ५३) आर-प्रकृतीति । कुटीशमीशुण्डाभ्यो यः प्रत्ययस्तरसलियो- गेन- तत्सम्बन्धेन विशिष्टस्य शब्दस्य पुवदिति वातिकार्थ. । गम- २२५१ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने कत्वात्सापेक्षत्वेऽपि वृत्तिः ॥ (वार्तिकप्रयोजनभाष्यम्) डतमच् ॥ ५।३। ९३ ॥ कि पुनः कारणं न सिध्यति? (डतरपद्धतमचोरधिकरणम्) स्वार्थिकोऽयं, स्वार्थिकाच प्रकृतितो लिङ्गवचना (५८९५ सूनाशाक्षेपवार्तिकम् ॥ ५ ॥) न्यनुवर्तन्ते । ॥ * ॥ किमादीनां द्विवदर्थे प्रत्यय- (५४९३ उपसंख्यानानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ * ॥ उक्तं वा ॥ * ॥ विधानादुपाध्यानर्थक्यम् ॥ * ॥ (भाष्यम्) किमुक्तम् ? (भाप्यम् ) किमादीनां द्विवद्वथै प्रत्ययविधाना- स्वार्थिका अतिवर्तन्तेऽपि लिङ्गवचनानीति ॥ तुपाधिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? (९८९ विधिसूनम् ॥५॥३१२ आ. ४१) यहिर्धारणं निर्धारणमिति यावता द्वयोरेकस्यैव २२४९ वत्सोक्षावर्षभेभ्यश्च बहिर्धारणं भवति ॥ (प्रदीपः) उपाध्यानर्थस्यमिति । अयं भाव:- तनुत्वे ॥ ५।३।९१॥ द्वयोरित्यनर्थकम् , बहूनामपि निर्धारणे उतरच इष्टत्वात, (टरच्प्रत्ययाधिकरणम्) अजातिपरिप्रश्नेऽपि कतमशब्ददर्शनात् 'वा बहूना' इत्यन (५८९४ पूर्वपक्षिवार्तिकम् ॥७॥) | जातिपरिप्रश्नग्रहण न कर्तव्यम् । अथ वा द्वयोरित्यस्य निर्धार. णषट्यन्तत्वादेकस्येति न वकव्यम् ॥ ॥ * ॥ वत्सादिभ्यस्तनुत्वे कार्ये प्रतिषेधः ॥ * ॥ (उयोत.) इष्टरवादिति । 'बहुप्यासीनेषु कश्चित्कञ्चित्पू- (भाप्यम् ) वत्सादिभ्यस्तनुत्वे कार्य प्रतिपेयो च्छति-कतरो देवदत्त ' इति प्रत्यय ' इति सूत्रे भाष्यप्रयोगादिति भाव. ॥ अजातिपरिप्रश्नेऽपीति । 'कतमा क्तमा एपामादयता' वक्तव्यः । कृशो वत्सो वत्सर इति मा भूदिति ॥ इति 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति भाष्ये प्रयोगादिति भाव । वार्तिक (मदीप.) कार्ये प्रतिपेध इति । 'तनुत्वे' इति | द्वियर्थे इत्युपलक्षणमिति तात्पर्यम् । ननु 'दयो.' इत्यस वैयर्थ- सामान्येनोपादानादतिप्रसस इति भाव ॥ (उयोतः) शरीरकायें प्राप्नोतीति प्रतिषेधारम्भः । प्रवृत्ति- प्यासहति , न हि तेन ग्रन्थेन 'दयो ' इत्यस्य प्रत्याख्यान लभ्यते परतया भाष्यव्याख्याने कि कारणम्, 'बहिरिणम्' इत्यादिभा. निमिचकाइयें एवेष्यत इत्युत्तरम् ॥ (पार्तिकाभ्यथासिद्धिप्रदर्शकभाष्यम्) किन्वेकमणस्य-इति चेन, तस्य भाष्यपाठस्याऽसाम्प्रदायिकत्वमि- स तहि प्रतिषेधो चकव्यः । स्याशयेनैव व्याख्यानात् ॥ त पाठमभ्युपगम्याऽग्याइ-अथ चेति । न यत्ताव्यः । यस गुणस्य हि भावात् दव्ये इद चिन्त्य, 'प्रत्यय सूत्रस्यभाष्यप्रयोगविरोधात , प्रकृतवार्तिके शवनिवेशस्तदभिधाने तस्मिन् गुणे वकन्ये प्रत्य. 'विवाहये प्रत्ययविधानात्' इति हेतूपादानस्यासमत्यापत्तश्च ॥ येन भवितव्यम् । न च कार्यस्य भावात् इव्ये (वा बहूनामिति सूनाशाक्षेपभाष्यम् ) यत्सशब्दः॥ अपर आह–'यहूनां जातिपरिमने उतमच्' (मदीपः) यस्य गुणस्येति । अन्वरनत्वात् प्रवृत्ति- इत्यन यनुग्रहणमनर्धकम् । निमित्तस्यैव तानचे प्रत्यय इति भाव । कि कारणम् ? किमित्येतत्परिप्रश्ने चर्तते, परिप्रश्नधानिर्यात, किरन्द्रयोहून! प मध्ये निधारणविषयीभूतऽमें मलयविधानादु | कारण-इलोदरपपाठकल्पनाशयानयोर्माम्यमयोगादेव सा पुरस्कारपणे पायव पारसमहल महगमनकम् । मलयापकतर इति 'प्रपरे गुपर- मिति भाप्पार्थमाटुः । मनविसवमा 'पामामतमा-वि भाम्यप्रयोगावरोधेन कि ·फनो लुबधिकरणम् ] स्वार्थिकाः। ४०३ अनितिं च बहुषु । द्वयेकयोः पुनर्निर्मातम् । निर्मा (प्रदीपः) क एतयोरर्थयोपिशेप इति । यद्यपि तत्वात् ोकयोः परिप्रश्नो न, परिमन्नाभावात् कानोः खरभेदस्वथाप्यसत्यर्थभेदे 'कुत्सिते कंश्च' इत्येव वक- किमेव नास्ति कुतः प्रत्ययः॥ व्यम् । न तु पृथग्योगद्वयम् । पृथग्योगकरणात्तु नूनमनयोरर्थ- (प्रदीपः) बहुग्रहणमिति । उतमच उत्सर्गस्य इयो- योर्भेदः स तु न निश्चीयते इति प्रश्नः ॥ अवक्षेपणमिति । रेकस्य निर्धारणे उतरचोऽपवादस्य विधानात् बहूनामेव निर्धा- येनावक्षिप्यते-निन्यते तद्वाचिनः कन्प्रत्ययः, यस्तु संयं रणे उतमच् भविष्यतीत्यर्थः । 'किं कारणं किमेतत्' इत्यादि- | कुत्स्यते ततः के इति विषयविभागः ॥ अवक्षेपणं वे रिहाग्रन्थः । 'किमः सख्यापरिमाणे उति च' इत्यत्रय एवायं | कुत्सितमिति । न हि खयमपुत्सितमवक्षेपणं भवतीत्सवक्षे. अन्य इत्याहुः । न हीह संख्याग्रहणमति येनास्य अन्धस्योप-/ पणस्यापि कुत्सितत्वमस्तीलर्थः । योगः स्यात् । असन्तासंबद्धश्चेहायं ग्रन्थः, एकद्विविषयस्यापि (प्रयोजनभाष्यम्) प्रश्नस्य सभवात्-'को भवान्' 'कतरो भवतोः कठः' इति । एवं तर्हि यत्परस्य कुत्सार्धमुपादीयते तदिहो- (उद्द्योतः) 'अपर आह' इति भाम्य पूर्वसूत्रस्थोपाधिसत्त्वमा-दाहरणम् । व्याकरणकेन नामायं गर्वितः । याशि- श्रित्येतत्सूत्रस्थोपाधिप्रत्याख्यानपरतया व्याचष्टे-डतमच इति । क्यकेन नामायं गर्वितः। केचित्तु-'द्विवहथे। इत्यस्य 'द्वयोविहितस्य बहथेऽपि विधानदर्शना यत्स्वकुत्सार्थमुपादीयते तत्तत्रोदाहरणम् । देव. दल विहितस्य यऽपि विधानदर्शनाद' इत्यर्थेन बहुग्रहणप्रत्याख्या- दत्तका, यज्ञदत्तकः॥ नपरमपीदं वार्तिकम् । तद्धनयन्नाह भाग्ये-अपर आहेति- (प्रदीपः) यत्परस्य कुत्सार्थमिति । व्याकरणादिक इत्याहः। स्वयमकुत्सितमप्याथयविशेपे मदमुपाहरदयक्षेपणं परस्य भव. तीति तद्वाचिनः कन्प्रलयः ॥ (९९२ निधिसूरम् ॥ ५। ३।२ भा.५४) (उद्दयोतः) परस्येति । मात्रयस्थेत्यर्थः ।। २२५२ एकाच प्राचाम् ॥ ५।३।९४॥ (९९५ विधिसूमम् ॥ ५। ३ । २ आ. ४६) (प्राग्महणाक्षेपभाग्यम्) माग्वचनं किमर्थम् ? २२५६ लुम्मनुष्ये ॥५॥३॥९॥ विभापा यथा स्यात् । (कनो लुवधिकरणम्) (५८९६ प्राग्ग्रहणानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥१॥) (आक्षेपभाप्यम्) ।* ॥ प्राग्वचनानर्थक्यं च विभापा किमर्थं मनुष्ये लुबुच्यते, न लुगेयोच्येत? (५८९७ समाधानवार्तिकम् ॥१॥) प्रकरणात् ॥ *॥ (भाप्यम्) प्राग्यचनमनर्थकम् । ।। * ॥ लिङ्गसिद्ध्यर्थम् लुम्मनुष्ये ।। * ॥ किं कारणम् । (भाग्यम् ) लिङ्गसिद्ध्यर्थे मनुप्ये लुयुच्यते । विभापाप्रकरणात् । प्रकृता महाविभापा तयैव चञ्चेव चञ्चा। वधिकेव वधिका । सरकुटीव खर- सिद्धम् ॥ कुटी॥ (प्रदीपः) लिगसिध्यमिति । वचनं त्यभिधेयवदेव ..(९९३ विधिस्यम् ॥ ५। ३।२ भा. ४५) भवति-चधे मनुष्याविति । तदुकम्-'हरीतस्यादिए व्यक्तिः' इति । लकि तु मनुष्यमिप्रसाः ॥ २२५३ अवक्षेपणे कन्॥ ५।३।९५॥ (उद्द्योतः) ननु युक्तवद्धापन लिपचनयोरुभयोकिंधानाडि- (कनोऽधिकरणम्) हमात्रमणमाकनव मार-वचनं चिति । रीतस्यारिपस (सूयाक्षेपभाप्यम्) पाठादिति भावः । 'मनुम्पदापि प्रविषेपः' इति निक्षेपविषयमिति अपक्षेपणे कन विधीयते, फुत्सिते का, क पत· | बोध्यम् ॥ योरपयोर्विशेषः? अयक्षेपणं फरणम्, कुत्सितं कर्म । (९९५ विधिसूयम् । ५।३।र मा. ७) अवक्षेपणं वै फुत्सितं फरणं तेन यत्कृत्स्यते २२५७ जीविकार्थे चापण्ये ॥५॥३९९॥ तदपि कुत्सितं भवति । तप फुत्सितमित्येव सिद्ध (योदाहरगमद कमाप्यम्) भवति ॥ 'भपण्ये' इत्युच्यते, तमेदं न सिभ्यति-विषा, 'परिसत इले...यो। स्कन्दः, विशारदति।

·४०४ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.३पा.आ.अभिजि० सूत्रे । किं कारणम् ? परामर्शः। छे च विधीयमानेऽसादेव ज्ञापकादिवाथै समासः, मौर्यर्हिरण्यार्थिभिरर्चाः प्रकल्पिताः। सुम्सुपेति वा ॥ समासेनोकत्वादिति । वचनसामर्थ्या- भवेत्तासु न स्यात् । रस्यादिति चेत् शस्त्रीश्यामादिभ्योऽतिप्रसङ्गः । एवं तहीति । यास्त्वेताः संप्रतिपूजार्थास्तासु भविष्यति ॥ शस्त्रीश्यामादीना त्वन्तर्भूतेवार्थानामुपमेयप्रधानानामुपमेयान्त- (प्रदीपः) यास्त्वेता इति । याः परिगृह्य गृहाद गृह- रेण सवन्धाभावाच्छस्याप्रस: ॥ मदन्ति तास्वित्यर्थः । यास्तु विमीयन्ते तासु न भवति फाकागमनमिवेति । त्तिविपये काक्तालशब्दो काक्- "शिवकान् विकीणीते' इति ॥ तालसमवेतक्रियावाचिनी। तर काकागमनं देवदत्तागमनस्यो. (उड्योतः) मौर्या विक्रेतु प्रतिमाशिल्पवन्तः, तैरचाः प्रक-पमानम् , तालपतनं दस्यूपनिपातस्य । तालेन तु यः काकस्य लिपता.-'विक्रतुम्' इति शेप.। मतस्तासां पण्यत्वात्तत्र प्रत्यय- वधः स देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमानमिति वधादिः काक- तालीयादिशब्दवाच्यः सपद्यते ॥ श्रवणप्रसङ्ग इति भाव. । तर प्रत्ययश्रवणमिष्टमेवेति वदन् सूत्रस्यो- (उड्योतः) छविपस्येति । समासवेत्सर्वः ॥ दास्त्रीश्यामा- दाहरण दर्शयति भाष्ये-भवेदित्यादि । यास्वेता इति । दीना वक्ष्यमाणरीत्योदाहरणत्वासम्भवादाह-छे च विधीयमाने. सम्प्रति पूजार्थाः-सम्प्रति-स्वनिर्माणसमकालमेव फलजनिवा ऽसादेवेति । छात्सयविषय एव शापकसिमः समासः, सनियोग- या पूजा-जीविकाप्रदत्वेन तदर्था इत्यर्थः । तदाह-या: परिगृह्येति। यास्तु गृहे पूज्यन्ते शिष्टस्तासु शिवाभेदयुद्धे. सत्वेन | शिष्टत्वात् । 'सुप्सुपा' इत्यय चाभिधानस्वाभाय्यादित्यर्थः ।। सुप्सु- पेति पेति । अत्रापि पक्षे श्वार्थान्तभावेण वृत्तौ शापकमेनाथयणीयम् , सादृश्ययुमभावेन प्रत्ययस्यैवाभावः । एव चिनेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ पूर्ववोभ योपिकसिद्धत्वाश्रयणमिति विशेष. ॥ अतिप्रसङ्ग इति । (९९६ विधिसूत्रम् ॥५॥३।२ आ. ४८) यद्यत्यन्तस्वार्थिक इति भाव. ॥ नन्वेवमपि शस्त्रीश्यामादी दोपोऽत आइ-शस्वीति । यद्यपि शरुयुपमितदेवदत्तस्सान्यत्रोपमानत्व २२६४ समासाच्च तद्विषयात् वक्तु शक्य, तथापि तन यदि श्यामत्वेनैव सादृश्य तहिं शस्त्रीश्या- ॥५।३।१०६॥ मपदप्रयोगेणैव सिद्धावितरवैयर्यम् , धर्मान्तरेण तु सादृश्य न प्रती- यत इति भावः । किञ्च तद्विषयादित्यस्येवाविषयसर्वावयवकादि- (छप्रत्ययाधिकरणम्) त्यर्थः। शस्त्रीश्यामेत्यादौ पूर्वपदमेव इवाविषयमिति न दोपः ।। (तत्पदार्थप्रतिपादकभाष्यम्) वृत्तिविषय इति । तनायोपमाया उपमेय गम्यम्, तब कुद्धाच्य- तदित्यनेन कि प्रतिनिर्दिश्यते ? क्रियारूपमेव, झियोपमेयत्वस्य क्रियायामेव सम्भवात । तदाह- (प्रदीपः) तदित्यनेनेति । इवार्थश्छश्च प्रकृत इति । क्वेति । अत्र पूर्वोचरपदयो. काकागमनसदृशतालपतनसशयोल. क्षणा, सामानाधिकरण्येन च तदर्थयोरन्वय. । एवेन 'पूर्वोत्तरपद- कस्य सर्वनाम्ना परामर्श इति प्रश्नः। आचार्यदेशीय आह- योरनन्वयेनासामर्थ्यात्समासो दुर्लभ.' इत्यपास्तम् । उपमेयवाचक- छ इति॥ तचापदसमभिन्याहारेण कदाचित्काकमरणे पदाचित्तरकृतोपभोगे (उध्योतः) आचार्यदेशीय इति । छस्य विधेयतया प्राधा. लक्षणा, उपमानमात्रवाचकामावाञ्चदृशे विषये उपमानलोपव्यवहार न्येन तस्येव परामों युक्त इत्यभिमानः॥ आलङ्कारिकाणाम् । तदाह-तालेन विति । अनक्निोपनतत्व च (सूमार्थोपपादकभाप्यम्) साधारणधर्म पति बोध्यम् ॥ फथं पुनः समासो नाम छविपयः स्यात् । एवं तीवार्थः। (९९७ विधिसूनम् ॥ ५।३।२ मा. ४९) यदि तर्हि समासोऽपीवार्थे, प्रत्ययोऽपि, समा- | २२७६ अभिजिद्विदभृच्छालावच्छिखा- सेनोकत्वात्प्रत्ययो न प्राप्नोति । एवं तर्हि द्वाविवार्थी। वच्छमीवदूर्णावच्छुमदणो यञ् कथम्? काकागमन मिय तालपतनमिय काकतालम्, ॥ ५।३।११०॥ काकतालमिव काकतालीयम् ॥ (यमोऽधिकरणम्) (प्रदीपः) कथं पुनरिति । अनेनैव छस्य विधानाच्छ- (५८९८ उपसंख्यानवार्विकम् ॥३॥) विषयस्यानपादानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ एवं तहीवार्थ इति । ॥ * ॥ अणो गोत्राद्गोत्रवचनम् ॥ * ॥ प्रधानस्यापि उस परामर्शस्यायुफत्वाद् गुणभूतस्यैवेवार्थस्य (भाष्यम्) अणो गोत्रात् गोरग्रहणं कर्तव्यम् । मामध्यपि मुसपेवि प्रवृध सापद्यमयमघ, पनसामादादिकार्क । सामानाधिकरण्येनेति रामानाधिकरमेनान्वयम्य समायो. मापस मृप्तरपार । समाविम्यमापनातासम्म पधे योध्यम् । जल्याप्रसेरिद विस्यम् । एकदेशविदेवत्रयोगोंधेछापामि देव. २'बापोपमाया' विग पाउ.. दस इसपि स्सार, समादधामध्यपि सापकासमान रमेव पाया।

·यमोऽधिकरणम् ] स्वार्थिकाः। ४०५ गोनादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-आमिजितो गोत्रादयमिति । 'गोनचरणादुन्' इसन गोत्रमहणेनार्या मुहर्तः, आभिजितः स्थालीपाक इति । गृह्यते। तेन तद्वाचिनः प्रत्ययो विधीयमानोऽस्मादपि यनो गोत्रमिति च वक्तव्यम्। भवति । गोनाधिकारविहितप्रत्ययग्रहणे त्वौपगव इत्यादावणा- किं प्रयोजनम् ? यन्तादुञ्न स्यात् ।। आभिजितकः। गोत्राश्रयो बुबु यथा स्यात् । इत्युपाध्यायजैय्यटपुनकैय्यटकते भाप्यप्रदीपे पञ्चम गोनमिति शक्यमकर्तुम् । स्वाध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाहिक्म् ।। कधमाभिजितका? पादश्च समाप्तः। गोत्रादयं स्वार्थिको गोत्रमेव भवति ।। इति श्रीमद्भगवत्पतजलिविरचिते व्याकरण- (उड्योतः) अगन्तप्रकृतिकगोत्रप्रन्ययान्तादित्यर्थंभ्रम बार- यति-गोणेति । अत्र गोत्रमपस्यमानम् , अपत्याधिकारादन्य- महाभाप्ये पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीये खात् ॥ ननु स्वायिकत्वादेवास्य गोत्रत्व सिद्धमत माह-एनं पादे द्वितीयमासिकम् ॥ मन्यत इति । गोत्रमिति वक्तव्यम्' इति पाठ., गोत्रवदिति ॥ पादश्च समाप्तः॥ तदर्थ । गोत्र इति वकन्यम्' इति पाठे गोने यः प्रत्ययस्तइदिति (प्रदीपः) अणो गोनादिति । गोत्रेणाविशेष्यते। वक्तव्यमित्यर्थः ॥ भाष्ये-बुल्यथा स्यादिति । ननु 'जातिलक्षणी गोने यो विहितोऽण् तदन्तेभ्योऽभिजिदादिभ्यो यन् यथा | डीप्, आपत्यत्वप्रयुक्त. यिनश्च' इति श्रीप् यथा स्यात्' इत्यपि स्यात् ॥ आभिजित इति । एकन 'नक्षत्रेण युक्त. काल.' वक्त युक्तमिति चेन्न, मण्डूकश्त्याऽस्त्रियानित्यस्यानुवृत्तेः खियामेतद- इलम् । अपरन 'साऽस्य देवता' इति ॥ गोत्रमिति च प्रवचरित्याशयात् । स्पष्ट चेद वृत्तौ । वक्तव्यमिति । एवं मन्यवे-'गोनचरणाद्वञ्' इलन गोत्र इति श्रीशिवभट्टमुतसवीगर्भजनागोजीमहकते माध्यप्रदीपो- ग्रहणस्य खरितत्वात् 'गोत्रे कुलादिभ्य. फन्' इति गोत्राधि- कारविहितप्रत्ययस्य प्रहणे सति अस्य यनो ग्रहणं न स्यात् । ध्योते पञ्चमाध्यायत्स तदीये पादे द्वितीयमादिकम् ।। गोनत्वातिदेशात्तु भवति ॥ आभिजितक इति । आभिजि- त्यस्पायमिति युम् । 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' इति यलोप. ।। । पादश्व समाप्त ॥ अस्मिन् पादे सूरवार्तिकस्या। आदिके | आशिक | आलिकमडल- पाचनयोग. १ २ योग. सर्वयोगः व्याख्यातसूनागि ९४८ २६ १२१० २८ अन्याख्यातसूनानि ४२ १२८० समुदितसूत्राणि २१५८ २२७७ वातिकानि ५७९५ १०३ ५८१८ ·उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५३.४पा.१आ. अनत्यन्त० सूत्रे (९९८ विधिसूत्रम् ॥ ५।४। भा. १) (१००० विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ आ. ३) २२७८ पादशतस्य संख्यादेर्वीप्सायां | २२८१ अनत्यन्तगतौ तात् ॥५॥४॥ वुन लोपश्च ॥ ५।४।१॥ (५९०१ पूर्वविमतिपेधयोधकवार्तिकम् ॥३॥) ॥ * ॥ अनत्यन्तगतौ क्तान्तात्तमादय: (युनोऽधिकरणम्) (५८९९ सूत्रैकदेशानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥३॥) पूर्व विप्रतिपिद्धम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ पादशतग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि (भाष्यम्) अनत्यन्तगतौ , कान्तात्तमादयो दर्शनात् ॥ * ॥ भवन्ति पूर्वविप्रतिपेन। अत्यन्तगतो कान्तात्कन् भवतीत्यस्यावकाशः- (भाष्यम्) पादशतग्रहणमनर्थकम् । अनत्यन्तगतेवेचनं प्रकर्पस्यावचनम्-भिन्नकम् किं कारणम् ? छिन्नकम् । अन्यत्रापि दर्शनात् । अन्यत्रापि हि युन दृश्यते- तमादीनामवकाश:-प्रकर्पस्य वचनमनत्यन्तगते. द्विमोदकिकां ददाति ॥ रवचनम्-पद्धतरः, पटुतमः। (पदीपः) पादशतग्रहणमिति । द्वौ द्वौ मापौ ददाती उभयवचने उभयं प्राप्नोति-मित्रतरकम्, छिन्न- लादापतिप्रसङ्गो न भवति, अनभिधानात् । 'यस्य-' इतिलोपेन | तरकम् । सिद्ध पुनर्लपिविधानमपरनिमित्तकस्वार्थम् । वेन लोपस्यास्थानि. तमाद्यो भवन्ति पूर्व विप्रतिषेधेन ॥ यत्त्वात द्विपदिकेत्यादी 'पादः पत्' इति पद्भावः सिध्यति ॥ (प्रदीपः) भिन्नतरकमिति । भेदस्य प्रकर्षानत्यन्त. (उयोतः) अपरनिमित्तात्यार्थमिति । सदविधाने हि तत्व न, | गयोयुगपद्विवक्षायां पूर्वीपेप्रतिषेधात्तरपि कृवे कान्तत्वाभाषा- नियमतः पूर्ववतिइसिविषयस्यैव निमित्तरवादिवि विविकृण्व्यो:-' स्कन प्रामोतीलाह-तदन्ताश्चेति । खार्थः पुनरनत्यन्त- इति सूरे भाष्ये पारम् ॥ गतियुज एव, न तु शुद्धः। शुद्ध हि खार्थे फनि सत्यनत्यन्त. गतिर्न द्योतिता स्यात् ॥ नन्वेप स्वार्थमाने फन् प्रतिपादितः, (९९९ विधिसूयम् ॥५॥४. भा.२) दृश्यते चासो; यथैवं सूत्रमभिन्नतरकं भवति, यहुतरर्फ व्याप्यते, सुझरतरकं मन्यत इति । एवं तहिं 'न सामिपचने' इति प्रति- २२८० स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने. धेन स्मार्थिकः कनस्त्रीति ज्ञाप्यते। न हि सामिकृतादिभ्यः 'अनलन्तगती फात्' इत्यस्य कनः प्रसमः, असमासे सागिय. कन् ॥ ५।४।३॥ चनेनैवानलन्तगवेयोतनात् । समासेभ्यस्तु कान्तत्वाभावाप (कनोऽधिकरणम्) कृद्महणे गतिकारकपूर्वस्यापि प्रहणमिति वचनात्सामिशन्दस्य (५९०० उपसंख्यानयार्विकम् ॥ ॥) गतिकारकत्याभावात् । तस्मात्स्यार्थिकस्यैवासी कनो निषेधः ॥ ॥ कनप्रकरणे चञ्चबृहतोरुप साधिकं फनं शापयति ॥ संख्यानम् ॥ * ॥ (उदयोवः) भेदस्य प्रकति । मेदगतप्रलापः ॥ (भाष्यम्) फनप्रकरणे चञ्चहतोरपसंख्यानं | इत्यादति । अत आहेलः ॥ नन्येप इति । तदन्ताय इति फर्तव्यम् । चञ्चत्का, वृहत्कः ।। पचनपिहितः ॥ स्वार्थमा इति। न सनसन्तगतियुके इलः ॥ श्पते घेति । वदयुरोऽपि साधमा इत्यर्थः । समासेभ्य इति । (प्रदीपः) चचक इति । सास्यस योतका फन् | समासरूपेभ्यः सानिकादिम्य इत्यर्थः । कान्तरयाभापायेति । प्रायः अपि यसपनिर लक्ष्यते स यस्का, यथा- प्रलयमइगपरिभापयेवि भारः । नासमासोकदेतोः सदरः ।। मनिः म्यन्दमानप्रभ पार । अन्नपि यहमिय प्रसवप्रभत्वायो | गतिकारागभावादिति । पर ति न्यागारिन समासे ध्यतामिति भावः। स कि.पाविशेषणवाद कारस्पन. (पोसः) से मन सारसं गृपये, बार सी पिन्टाम् । शापपीति । ननु न पानि-धि पस सापति पिपेखि रिरि धडपमानमा सर्भः॥ प्रहाल्पालमानसाफपमेयन्सारमनी पंप, वस भाष्यस 'पूर्व. सम्मान पालिः॥ मस ना नि:सनामामारा मं. सनिसार मापस विरात्परितसानिशमेनाnिearn. RATRINAR...। 'रिदिन..५०. स्सयमकः ॥

·खप्रत्ययाधिकरणम् ] खार्थिकाः। ४०७ दित्यर्थः । 'मुकरतरक' इत्यादी यावादेराकृतिगगवान कन. सिद्धया | (५९०५ न्यासान्तरेण प्रत्ययोपपादकवातिकम् ॥२॥) शापकस्य नोपयोग इत्यन्ये ॥ ॥ * ॥ तस्मात्तत्रेदमिति सधीनर ॥ * ॥ (५९०२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥ 1) (भाष्यम्) तस्मात्तत्रेदमिति सधीनप्रत्ययो ॥* ॥ तदन्ताच खार्थे कन्वचनम् ॥ * ॥ | वक्तव्यः। राजनीदम्, राजाधीनम् । (भाव्यम्) तदन्ताच स्वार्थे कन्वक्तव्यः। भिन्न: (प्रदीपः) सूनमुपालभ्य न्यासान्तर पठति-तसा. तरफम्, छिन्नतरकम् ॥ चनेदमिति । तन महाविभाषाधिकारात्पक्षे वाक्यं भवति- राजनीदमायत्तमिति । पक्षे प्रत्ययः-राजाधीनमिति ॥ (न्यासान्तराक्षेपभाष्यम्) (१००१ निषेधसूत्रम् ॥५।। आ. ४) यदि सधीनर क्रियते सकारस्येत्संज्ञानमाप्नोति। २२८२ न सामिवचने॥५।४।५॥ इह च श्यधीनः, श्वधीन इत्यङ्गस्येति इयडुचडी (५९०३ सूनानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ॥1॥) स्याताम् । ॥*||सामिवचने प्रतिषेधानार्थक्यं सूनं च भिद्यते ॥ (प्रदीपः) भाष्यकारो न्यासान्तर दूपयति-यदीति । प्रकृत्यभिहितत्वात् ॥ * ॥ पदसज्ञा च नलोपाद्यर्थमवश्यमभ्युपेया । (भाष्यम् ) सामिवचने प्रतिपेधोऽनर्थकः । (उयोवः)नन्यधीनप्रत्यय एवारस्वत आह-पदसंज्ञा किं कारणम् ? चेति । सा च सित्त्व विना दुर्लभेति भावः । अभ्युपेया' इति पाठे प्रत्यभिहितत्वात् । प्रकृत्याऽभिहितः सोऽर्थ इडो देवादिकादचो यति रूपम् ॥ नन्वीनर सिञ्चति न्यास. कार्य इत्यभिप्रायेण भाष्ये दोपान्तरमाह-इह चेति । 'तमादयः प्राकन.' इति कृत्वा कन्न भविष्यति ॥ इति प्रायिकन् , 'विभाषा सुप-इति सूते महाविभापया वाक्ये सिद्ध 'विमापेति कल्पावधम्' इति भाग्येण, 'एकाच प्राचाम्' इति सूत्रे (१००२ विधिसूनम् ॥ ५। ४ । १ आ. ५) 'महाविभाषयैव सिद्ध प्राचाग्रहण न कर्वव्यम्' इति भाष्येण च तथा २२८४ अषडक्षाशितङ्ग्वलंकर्माले- बोधनात् ॥ (अनुपपत्तिनिरासमाप्यम्) पुरुषाध्युत्तरपदात्खः ॥ ५॥४॥७॥ यथान्यासमेवास्तु । (खप्रत्ययाधिकरणम्) ननु चोकम् अध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधानानुप- (५९०४ प्रत्ययानुपपत्तिप्रदर्शकयार्तिकम् ॥ १॥) पत्तिर्विग्रहाभावात् इति । ।।* ॥ अध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधानानुप- नैप दोपः । अस्ति कारणं येनान विग्रहो न पत्तिर्विग्रहाभावात् ॥ * ॥ भवति । कि कारणम् ? (भाप्यम्) अध्युचरपदात्प्रत्ययविधेरनुपपतिः। नित्यप्रत्ययोऽयम्। कि कारणम् ? (नित्यप्रत्ययप्रतिपादकभाष्यम्) विग्रहाभावात् । विग्रहपूर्विका तद्धितोत्पत्तिा, के पुनर्नित्यप्रत्ययाः। तमादयः प्राकना, ज्यादयः न चाप्युत्तरपदेन विग्रहो दृश्यते ॥ प्राग्वुना, आमादयः प्राड्मयटः, वृहतीजात्यन्ताः, (प्रदीप.) विग्रहाभावादिति । अन्यत्र विप्रहपूर्विका | समासान्ताश्चेति । शृत्तिदृश्यते, यथा-यावो यावक इति । यन तु विग्रहो नेप्यते (प्रदीपः ) तमादय इति । 'भवक्षेपणे कन्' इससा- तत्र नियमहणं क्रियते, यया-' -नर्मनित्यम्' इति । इह तु स्कनः प्रागिल. । 'शुक्ल' इत्युके सामान्यशन्दत्यात प्रर्य- महाविभाषाधिकारस्य न किंचिन्निवर्तकमस्त्रीति विग्रहः प्राप्नोति, स्वानवगमात्प्रकर्षाद्युपाधिद्योतनयावश्यप्रयोज्यासमादय पति सामर्थ्याते निला " आमादय इति । 'किमेतिव्ययपात्-' न चासो दृश्यत इति प्रत्यविधानं नोपपद्यत इत्यर्थ. ॥ इत्यारभ्य 'तत्प्रकृतवचने नयद इलसात् प्रानित्यः । (उद्दयोवा) ननु वृत्त्यभावो न विमहामावनियत , नित्य- समासादीना दर्शनाद-अत मार-अन्योति ॥ नोपन गृहतीजात्यन्ता इति । बहुवचननिर्देशादेतत्स्यपिहितत्य इति । निरूपदाभावान नित्य प्रस्पय., रिकत्सख नेभ्यत इत्यनुप- पतिरिति भावः॥ भयमेव पाठा साम्मसकारणेवि 3. पुस्के। . खस्य प्रहणम्॥

·उध्योतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [ ५३.४पा.१आ. विभाषाऽञ्चर० सूत्रे बोध्यम् ॥ (उझ्योतः) शुक्ल इत्युक्त इति । सामान्यशब्दात्-सामा- परनिपाताभावः ॥ अधिः शौण्डादिग्विति । 'अधिरीश्वरे' न्ययोधकादमाच्छन्दात् प्रकर्षानवगमादित्यर्थः । सामान्यशब्दत्वात्' इलधेः कर्मप्रवचनीयत्वात् 'यस्य चेवरवचनम्' इति सप्तम्यन्ता इति कचित्पाठः । सामर्थ्यात्ते नित्या इति तु चिन्त्यमेव, प्रकरणादि- | राजादयोऽधिना समस्यन्ते । एवं च वाक्यमपि भवति । सत्वे तन्मात्रादपि ताहग्दोधस्य वक्तु शक्यत्वाद, तुल्यन्यायापाशादी- | यथाऽधिव्रह्मदत्ते पश्चाला इति, एवं राजन्यधि राजाधीनमिति । नामपि नित्यलापत्तेश्च । तसादाप्योक्त्या वाचनिकमेषा नियत्व । वृत्तिविषये चाधिशब्द इंशितव्ये वर्तते । अथ वाऽधिकरण एव सप्तमी, वृत्तिविषये च ससाधनक्रियावचनोऽधिर्न तु वाक्ये इत्य- (अध्युत्तरपदादिति वार्तिकस्य प्रकृत्यनुपपत्ति खपदेन विग्रह:-राजन्यधिकृतं राजाधीनं, राजायत्तमित्यर्थः । प्रदर्शकपरं भाष्यम्) (उद्द्योतः) नन्वधिशब्दस्याधिकरणशक्तिप्रधानत्वात्सामाना- धिकरण्यायभावेन कथं बहुव्रीहिरत आह-वृत्तिविषये इति ॥ एवं ताई नायं प्रत्ययविधिरुपालभ्यते । ससाधनेति । कियाविशिष्टसाधनवचनादित्यर्थः ॥ विशेपणत्व- कि तर्हि ? विवक्षयेति । 'राबदन्तादित्वात्' इति वक्तु युक्तम् ।। तमिश प्रकृतिरुपालभ्यते, अध्युत्तरपदा प्रकृतिर्नास्ति। सत्यध्युत्तरपदत्याभावाविति । समासावयवत्वे कस्य तवरमाक्य- किं कारणम् ? वत्वेनास्तचरमावयवत्वाभाव इति भावः ॥ साहचर्यादिति । विग्रहाभावात् । विग्रहपूर्विका समासप्रवृत्तिः, | अधिकरणत्वशक्तेराधेयाविनाभावेन सा तत्सहचरितेति तयाऽऽधेय नचाधिना विग्रहो दृश्यते ॥ लक्ष्यमिति भावः ॥ ननु लक्षणयाऽऽधेयप्रधानत्वेऽपि स्वगतलिङ्गात्या. (प्रदीपः ) किं तर्हि ? प्रकृतिरिति । प्रकृत्यभावात् । गाच्छक्तिप्रधाने सामान्ये नपुसकत्वस्यैव सत्वेन सान्तमपि नपुंसक- प्रलयोऽपि न प्राप्नोति । एतच शौण्डादिप्वधिशब्दस्य पाठमन- | परनिपातापत्तिरत आह-राजदन्तादिपु चेति ॥ मेव स्थावत आइ-कुटीरादिवदिति ॥ नन्वेवमपिस्त्रीत्यादावप्यषेः पेक्ष्योच्यते॥ नन्दपियोगे कथ सप्तमीत्यत आह-अधिरिति ॥ 'राजाधीनो (अनुपपत्तिनिरासभाष्यम्) देवदतः' इति सामानाधिकरण्यसिद्धये आह--वृत्तिविपये चेति । एवं तर्हि वहुव्रीहिर्भविष्यति। अथ वा अधिकरण एवेति । 'कर्तृकर्मणो:-' इति सूत्रस्थभाष्यरी. किं कृतं भवति? त्याऽधिकृतास्वेऽप्यस्तदर्थस्य कारकविभक्त्यर्थान्वयप्रयोजकक्रिया. भवति चै फश्चिदस्वपदविग्रहोऽपि वहुवीहिः । स्वाभावाश्चिन्त्यमिदम् । तस्मात्समासालीकिफे सप्तम्यन्तेन समासयि- धानात्सप्तमीसितिरिति वोध्यम् ।। तद्यथा-शोभनं मुखमस्याः सुमुखीति । (१००३ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ आ. ६) इह हि महदधीनमित्यात्वकपो प्रसज्येयाताम् । एयं तव्ययीभावो भविष्यति । २२८५ विभाषाऽञ्चेरदिक् स्त्रियाम् एवमप्यधेः पूर्वनिपातः प्राप्नोति । ॥ ५।४।८॥ राजदन्तादिपु पाठः करिष्यते । (प्रदीपः) इह विभापाग्रहणं पूर्वस्व विधेनित्यत्वज्ञाप- अथवा सप्तमीसमासोऽयम् । अधिः शौण्डादिपु ) नार्थम् । 'योर्विभाषयोमध्ये नित्या विधयः' इति न्यायात् ॥ पठ्यते॥ (उदयोतः) द्वयोरिति । पादशतस्य- इत्यादौ महावि. (प्रदीपा) एवं तर्हि यदुवीहिरिति ! वृत्तिविषये नापाऽधिकारादिति भावः ॥ समापनक्रियावारित्वादधिशन्दस्स राजाऽधिकृतों यसिखदा. (पदकृत्यभाप्यम्) जाऽधानमिति बहुमीहिः करिष्यते। विशेषणत्वविवक्षया च दिग्ग्रहणं किमर्थम्? राजादीना पूर्वनिपातः। यदि त्वतिसदादिवदाजानमधिगत इति तत्पुरुषः फियते तदाऽथेः पूर्वनिपातः स्यात् ॥ कपूचेति । 'भवाचीना शिखा' इत्यत्रापि प्रसज्येत । दिग्ग्रहणे अस्नियामितीयत्युच्यमाने 'प्राचीना ब्राह्मणी' 'शेपादिभाषा' इत्यनेन । तलिप सलध्युत्तरपदत्वाभावात् खे पुनः क्रियमाणेन दोपो भवति । न सार ॥ एवमप्यरिति । चया-अषिनीति ॥ राज. दन्तादिप्यिति । ननु विभन्यतेरधेरव्ययीभावो विधीय- (प्रदीपः ) दिग्ग्रहणमिति । असन्तः नियां पर्व- मानोऽधिरजप्रधानः स्यार, नायप्रधानः। नेप दोषः । मानो दिश्येव ववंत इति प्रशः॥प्राचीना ब्रामणीति । साहचर्यादाप्रधानो मविप्पति । राप्रपये च सवे फुटीरादि- कियानिमित्तको दिग्देशालनिमित्तको पा मामयादो सियो पायथेष्टं विजयल्यं भविष्यति । राजदन्तादियभाये | यत इति रास प्रतिषेधाभावः ।। इस विशिषपठितम्भ, वेनापियोलारावधिकरपप्रधानरवेऽ: 'रामापीम इ.पुट पाये. नैवं शक्यम्।

·सुचोऽधिकरणम् ] स्वार्थिकाः। ४०९ स्त्रीविपय एव । (उध्योतः) नन्वञ्चत्यन्तस्य दिग्देशकालबोधकस्य कय बा- च्यते तदा तदनुसृत्तावीह दोपाभावः । अलिन् पक्षे धात्वर्थ- हाण्या वृचिरत आह-क्रियानिमित्तक इति । प्रकणाञ्चतीति | स्यानुवादक आङ् । यथा-'अधिपरी अनर्थको' इति ॥ किं क्रियानिमित्तक इत्ययः ॥ दिग्देशेत्यादि । तत्तदिगादि लक्षणेति प्रयोजनमिति । अभिमुखी प्रतिरभ्यावृत्तिरित्यर्थे न दोष भावः ॥ स्त्रीत्वाभाव इति । एवञ्च नाय स्त्रीविषय इति भावः ॥ | इति प्रश्नः ॥ न चैकस्येति । ननु चैकस्यैव पुन पुनरावृत्तिः, (पदकृत्यभाष्यम्) यथा-पञ्चकृत्वो भुत इति। एकैवान भुजिक्रिया निवृत्तभे- अथ स्त्रीग्रहणं किमर्थम् , न यावता दिक्शब्दः | दाऽऽख्यावेनाभिधीयते । तस्याः पञ्चायत्तयः पञ्चसख्यया गण्यन्ते । सत्यमेतत् । अयं त्वनार्थ:-- चैकस्य पुनः पुन- भवति वै कश्चिद्दिक्शब्दोऽस्त्रीविपयोऽपि । रावृत्तिर्भवतीति । इह सकृद् भुत इति भोजनमेककालं विवक्षितं तस्यैकशब्दवाच्यस्य कालभेदादप्यलब्धभेदस्य पुनरावृत्त्यभा- तद्यथा,-प्राक, प्राचीनम् । प्रत्यक, प्रतीची. वादभ्यावृश्यभावः, तर यथा-साधु पचतीति भयति, एवमेकं नम् । उदक, उदीची ॥ भुत इति प्राप्ते सकृच्छब्दप्रयोगार्थमिदं सूनम् ॥ (प्रदीपः) प्रागिति । प्राचीशब्दाद् दिग्वाचिनः (उड्योतः) नन्वभ्यावृत्तिः जन्म, तगणने सकुच्छन्दस्यापि 'दिवशब्देभ्यः- इलस्तावेरुत्पन्नस्य 'अञ्चलक' इति लुक् । | वृश्चिमम्भवादाह-पुनः पुनरिति ॥ अभिमुखीति । व्यवहारा. ततोऽव्ययत्वात् स्त्रीत्वाभावः। खे तु कृते शब्दान्तरत्वान्न-भिमुखी वृत्चिर्जन्मेत्यर्थः । नन्वनाथै आमादान व्यर्थमत आइ-- पुंसकत्वम् ॥ असिन पक्ष इति ॥ एकैवारेति । एकत्वरिशिष्टवाख्यावेना. निधीयत इत्यर्थः, शम्दशक्तिखभावादिति भावः ॥ पजावृत्तय (१००४ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ आ. ७) इति । कृत्वसुजादिसमभिन्याहारे सङ्ख्याशब्दाना तत्सत्यजन्मप. २२९१ णचः स्त्रियामञ् ॥ ५।४।१४ ॥ च्छन्देनेत्यर्थः । वस्पेकस्पेति । निवृतभेदस्यैवाख्यान प्रत्यायना रता, वत्सङ्ख्यावृतिपरता वेत्यर्थः ॥ इति भोजनमिति । सक. (अनोऽधिकरणम्) दिति भावः । एककालखेत्यस प्रयोजन-कालभेदादप्यलन्ध. (स्त्रीग्रहणस्य ज्ञापकत्वोपपादकभाष्यम्) भेदस्येति । अत एव–पुनरावृत्यभावादिति ॥ इदं सूत्र• स्त्रीग्रहणं किमर्थम् , न स्वार्थिकोऽयम् ? मिति । तर चाभ्यादृत्यसम्भवानिवृचिरावश्यकीति भावः ।। एकस्येति भाग्यस्य-एककालस्य एकशब्दबोध्यस्स चेत्यर्थ इति खार्थिकाच प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनुवर्तन्ते । एवं तर्हि सिद्धे सति यत् स्त्रीग्रहणं करोति । तात्पर्यम् ॥ (एकदेशिनः क्रियामहणानुवृत्ती फलभाप्यम्) तज्ज्ञापयत्याचार्यः-स्वार्थिका अतिवर्तन्तेऽपि लिङ्ग- अथ क्रियाग्रहणमनुवर्तत उताहो न? पचनानीति। किं चार्थोऽनुवृत्या? किमेतस्य शापने प्रयोजनम् ? चाढमर्थः । इह मा भूत्-एको भुङ्ग इति । गुडकल्पा द्राक्षा, तैलकल्पा प्रसन्ना, पयस्कल्पा (प्रदीपः) अध कियाग्रहणमिति । प्रधाने निवते. यवागूरित्येतत्सिद्धं भवति ॥ माने गुणस्यापि निवृत्त्या भाव्यमिति मत्वा प्रश्नः॥किंचार्य इति । यदि प्रयोजनमति ततः खारेतत्वात् क्रियामहणं निव- (१००५ विधिस्यम् ॥ ५।४।१ आ..) तैमानेऽप्यभ्यात्तिग्रहणेऽनुवर्तिष्यत इति भावः ॥एको भुक्त २२९६ एकस्य सकृच्च ॥५।४।१९॥ इति । अनेकोऽपि भुख इति तमियत्यय एम्यन्दप्रयोगः ।। (उयोतः) प्रधाने-अन्यावृति ॥ सरिवरवादिति । (सुचोऽधिकरणम्) प्रदेशे सारतत्वप्रविमानादिलः ॥ ननु नित्येकापनेनैव (अभ्यावृत्तिपदार्थयोधकभाष्यम्) मकरयातीतः एकः' इति म्यमत भार भनेकोऽपीति । सझदादेशेऽभ्यावृत्तिग्रहणं निवर्सम् । ताराप्रपोगस्यापि दर्शनादिति भाष. । कि प्रयोजनम् ? (क्रियामहणानुचायापभाप्पन) पुनः पुनरावृत्रिभ्यावृत्तिः, न चैकस पुनः अथानुवर्तमानेऽपि क्रियाग्रहण इद कलान पुनरावृचिर्भवति । भवति-पफः पाक रति । (प्रदीपः) सरुदादेश इति । अभ्यात्तिगणने सक्त (प्रदीपः) अयानुवर्तमानेऽपीति । यथा-'उन्- छन्दस्यासामा पुनः पुनरापतिः मियायाः क्रियाभ्यातिः, बुलो क्रियामा किनार्यावाम्' इलादिषु कियादेशेषु पाद- तगणने यतमानात सल्लागन्दाद फूलमुचिले पूर्वस्त्रार्थ- प्रहां मोठं पाऊ.' इलादितिसर्थ हापि न भAR माधिलेदमुच्यते। मदा त्वभिमुखी रिभ्यात्तिर्जन्मभनो मला प्रश्न + ५२पा..

·उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.४पा.१आ. एकस्य सकृञ्च सूत्रे . (उद्द्योतः) ननु घनन्तवाच्यस्य द्रव्यरूपत्वेन क्रियात्वाभा-त्पत्तिः, नाऽप्यावृत्तिः, पुनः पुनर्जन्मयोग्यस्य जन्मैव चाभ्यावृत्तिप- वारकथ तर कृत्वसुचः प्राप्तिरत आइ-यथा तुमुन्ण्वुलाविति ॥ | देनोच्यते, अभिमुखीत्यर्धकाभिपदस्वारस्यादिति भावः । तदाह- (प्रतिवन्द्युत्तरभाष्यम्) न हीति ॥ स्वभावसिद्धयोः शब्देनेति । सिद्धतया शब्देन प्रति- पूर्वयोश्चापि योगयोःकसानभवति-द्वौपाको, पाद्यमानयोरित्यर्थः । तस्यापि श्वेतत इत्यादेः शब्दात्साध्यत्वेन प्रतीती त्रयः पाकाः, चत्वारः पाकाः, पञ्च पाका, दश सम्भवत्येवाभ्यायचिरित्सेवमुक्तन् । केचित्तु-साध्यत्वविशिष्ट पाका इति? धातुना, सिद्धत्वविशिष्टा घनोच्यत इति वदन्ति, तन्मवे शङ्कते- नैतत् क्रियागणनम् । यद्यपीति ॥ किं तर्हि ? साध्यस्वभावेति । सैवेत्यर्थः ॥ साध्यत्वं-तविशिष्टा द्रव्यगणनमेतत् । क्रिया गुणभूतमित्यत्र हेतुः ॥ प्रत्ययार्थप्राधान्यादिति । सिद्ध- कथम्? स्वसाध्यत्वधर्मभेदेन तसिन् विशेष्यताविशेषणतयोः स्वीकारादिति कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति ॥ भावः ॥ कियाग्रहणादिहेति । प्रधानतया भासमानसाध्यक्रिया- इहापि तहि द्रव्यगणनान प्राप्नोति-सद्भु- ग्रहणादित्यर्थः ॥ क्त्वा सद्भोक्तमिति । (पुनः पुनरावृत्तावित्यर्थे दोषभाष्यम्) पूर्वयोश्चापि योगयोः-द्विभुक्त्वा-द्वि क्तुम् , यदि खल्वपि पुनः पुनरावृत्तिरभ्यावृत्तिचिरा. निर्भुक्त्वा-निर्भोक्तम्, पञ्चकृत्यो भुक्त्वा पञ्च वृत्ते सदिति स्यात्, निरावृत्ते द्विरिति । कृत्वोभोक्तुम् , दशकृत्वोभुक्त्वा-दशकृत्वोभोक्तु (प्रदीपः) दोषान्तरं चाह-यदि खल्वपीति । मिति द्रव्यगणनान प्राप्नोति ॥ आधा हि क्रियाप्रवृत्तिरभ्यात्तिन भवति । किं तर्हि ? अभि- (प्रदीपः) द्वौ पाकाविति । यदैकमेव पाक्यं द्विष्पक्कं | मुखीति । एतच्चाभिग्रहणालंभ्यते । अन्यथा हि क्रियात्तिगणन सदैतदुदाहरणम्-सुवर्णस्य द्वौ पाकाविति । एवं ह्यभ्यावृत्तिर्भ- इति ब्रूयात् ॥ वति, तद्भेदाच पास्यस्य भेदः । यदा तु पाक्यद्रव्यभेदात्पाक (उद्योतः) आद्या होति । आवृत्तिशम्दस्य द्वितीयादिप्रवृ- भेदस्तदाऽभ्याटस्यभावादेव पूर्वयोगाभ्यां प्रत्ययाप्रसन्मः ॥ | त्तावेव रुदत्वादिति भावः॥ नैतत् क्रियागणनमिति । अभ्यावृत्तिग्रहणादेव कियासं (अभ्यावृत्तिपदार्थबोधकभाष्यम्) प्रत्ययः सिद्धः । न हि द्रव्यगुणयोः स्वभावासद्धयोः शब्देन प्रतिपायमानयोरभ्यात्तिः संभवति, साध्यार्थविषयत्वात्तस्याः। पुनरावृत्तिरभ्यावृत्तिः। एवं तनुवर्तते-अभ्यावृत्तिग्रहणम् । नतु पुनः तस्मात् क्रियाविशेषप्रतिपत्त्यर्थ क्रियाग्रहणं कृतं, वेन साध्यख. भाव किया गृह्यते । पाकादिभिस्तु शब्दैः सिद्धखभावाऽभि- किं तर्हि ? धीयते, सिद्धतायां पगादिविधानात् । यद्यपि धातुनाऽत्र भिमुखी, परे च पूर्वां प्रत्यभिमुग्यो । अभिमुखी प्रवृत्तिरभ्यावृत्तिः। पूर्वा च परे प्रत्य. सायखभावा कियाऽभिधीयवे तथापि प्रसयार्थस्य प्राधान्या- साध्यलं गुणभूतमिति क्रियाप्रहणादिह सिद्धताधर्मयुक्तपाका- (प्रदीपः) पूर्वा चेति । अस्ति हि तासा प्रवृत्तीनामेक- घप्रहः । अन्यत्र तु धातुवाच्यक्रियाश्रयं पाकादिप्वपि कार्य | साधनाना परस्परापेक्षा-एतावत्स एताः प्रवृत्तय इति । भवति । यारशी च पूर्वसूत्रे क्रिया गृहीता तादृश्येदेहानुवर्तत | सद्भुक्त इत्यादी त्वेकस्या अपि वृत्तः वरूपलाभ प्रत्याभि- इलेकः पाक इखन्नाप्ययं परिहार उपपनः । यथोकं न्यायम. मुख्यमस्ति । प्रतिपय 'फदभिहितः- इति सामान्येनाभिधानाद् घमादी- (उयोतः) एतावत्य एताः प्रवृत्तय इति । 'प्रयचयो नामव्ययकृता च विशेषमयुद्धा पृच्छति-इहापि तहीति ॥ | जन्मानीवि व्यवहारे' इति शेपः । एकसाधनानामित्यनेन-भिन्न- (उयोतः) ननु पाक्यदयस्य पाकदयेऽभ्यास्पभावात्प्रत्यय- कर्मकर्दयस्ने भावृत्तिम्यवहाराभाव इस सूचितन् ।। प्रातिरेष नेसत आह-पदैकमेति । 'यदेकमेव पाक्यं मिपाकम्' नन्वेवमसि वृत्यन्तरापेक्षवादाभिमुख्यसैक्प्रचावभावात्कपम- पनि पाविपासमितिबहुमीहिः । दिमाकान्' इति पप- प्रानुवर्वत रत्यक्किरत आह-सफूडस इत्यादी स्थिति ॥ स्वरू- पाठः । दिपक इति मनिपाठः ॥ नन्वेकस्य पाकर व्यर्थमन पलाभामिति । स्वरूपमात्रप्रयुवेदशम्यवहारलाभ प्रतीत्यर्पः भार-नेवायेति । पाळमेदाप पास्यभेदः, यकृतः पास्यस्य | जन्मार्थकाभ्यावृत्तिग्रहणादेकः पायो दो पातापित्यायपि सिमिति ॥ विशेष इत्यः। नन्वेकपाक्यस्य वारंवार पाके क्रियागमनस सम्भ (फियाग्रहणानुवृत्तायपि दोपाभावोपपादकभाष्यम्) पाइ-अभ्यातिपदणादेवेति । द्रम्पगुपयोनं गगनायोग्य यदप्युच्यते-अनुवर्तमानेऽपि फ्रियाग्रहण इह पुनः पुनर्जन्म, एव तेषानुवतिः, कियायालु धातुवो निय- | फरमान भवति-एफः पाक पति, पूर्वयोवापि . चमेवादास प्रलयेन मा पुनः पुनस्पति प्रदीति:, बापू | योगयो:-चो पाको, प्रयः पाका, चत्त्यारसपाका, सिस म्पस सनिपभेदोष सम्देनोपानात्र पुनः पुनर | पञ्च पाका, दश पाका इति। - ·यतोऽधिकरणम् ] स्वार्थिकाः।. तीति। परिहतमेतत्-तत् क्रियागणनम् । क्रियाले झियावत्' इति कतिरनुपपनोऽत आह--- ह-अधिप्रतिपत्तीति। किंतहि? द्रव्यवदिति-पतिरप्येवन् ॥ ननु गणने वृत्तिः सन्याशन्दाना- द्रव्यगणनमेतत् । कृदभिहितो भावो द्रव्यपद्य- | मेवेति पूर्वत्र सत्याग्रएण व्यर्थमत आह -पूर्वसूने इति । अनि यतविदोपवाचीति । अनियतसायाविशेषवाचीत्यर्थः ॥ निपिद्ध- ननु चोकमिहापि तहिं द्रव्यगणनान प्राप्नोति- ग्रहगा इति । वस्तुतस्तेषा सहयात्वमेव नेल्लुक बहुगणेति ॥ अभ्यात्तिग्रहण किमर्थमिति । समयायाः क्रियागणन इत्युका- सद्भुफ्त्या, सहभोमिति-पूर्वयोश्चापि वपि निवृत्तभेदायाः क्रियायाः स्वरूपेण गणनासम्भवादभ्यावृत्तिदारक- योगयोः-विर्भुक्त्वा-द्विभॊक्तम् , निर्भुक्त्वा-निर्भो- गगन एव भविष्यतीति किं तेनेति प्रश्नः ॥ क्रियाविशेप इति । कम्, पञ्चरुत्यो भुक्त्वा-पञ्चरात्यो भोक्तम्, दश- | स चोकरूपः ॥ यदेकपा एयेति । एतेन पञ्चकृत्वः पच्यः' रुत्वोभुक्त्वा-दशरत्योभोक्तमिति-द्रव्यगणनान | इत्यादी जन्मभेदेन कियाभेदाबहुवचन स्यादित्यपास्तम्, जन्मभे- प्रामोतीति। देऽपि रियाया एकत्वेनैव प्रतीतेः, शम्दशक्तिस्वभावेन जन्मगतसं- नेप दोपः। ख्यायास्वनानारोपाव ॥ कचिदिति । वेन 'सिद्धान्याख्यानमेव' इति क्रियागणनाझविष्यति । सूचितन् । एतेन 'साध्यस्वभावेव यत्र किया' इत्यादिमन्थस्य प्रागुक्त- कथम्? स्वायुचत्वं सूचित स्वयमेवेति दिछ । ननु गणनग्रहण व्यर्थ, यावता रुदभिहितो भायो द्रव्ययदपि क्रियावदपि | सध्या गणनामिव । न च 'शत वारान् मुझे' इत्यादी प्रत्यय- यद्यपि ॥ न्यारत्यर्थ वारशदेनाभ्यावृत्तेरुकत्वेन सझ्याशब्दस्य तद्वृत्तित्वा- (प्रदीपः) द्रव्यपदपीति । यथा द्रव्यं लिङ्गसख्यासा- | भावादत आइ-गणनग्रहणमिति ॥ सप्तदश प्राजापत्यानिति । धनैः संचध्यवे तथा पयाद्यनिहितो भाव इत्यर्थः । अव्ययकृद- | अभिमुखी प्रवृत्ति --जन्म ।। साधनभेदेति । तद्भदेन सामादधतो न तु शम्दतः प्रतिपन्नो भेदो यया तादृशी या-आलम्भनक्रिया तद- भिहितस्तु भावो लिमसख्यासाधनसपन्धाभावात् साध्यखभाव एव प्रदीयते न तु सिद्धखभाय इति कियावदेवासो भवति न भ्यावृत्तिविपये इत्यर्थः । शम्दतस्तदम्यावृत्त्यप्रवीतावप्यर्थतस्तत्प्रती- तु द्रव्यवदिति तत्र क्रियाभ्यात्तिसद्भावाद्भवलेव प्रत्ययः । तिरस्त्येवेति तत्रापि कृत्वमुजादिप्रसङ्ग इति भावः । न चालम्भन- अविप्रतिपत्तिविषयाख्यातवाच्यक्रियापेक्षध 'कियावत्' इत्यति- | क्रियायाः प्रविपशु घरगुतोऽभ्यावृत्तिसत्वेऽपि सप्तदशपदस्य न तद्वृत्ति- तदभावेऽभ्यावृचिविषये सङ्ख्यावाचकात्प्रत्यय देशः । पूर्वसूते सक्ष्याप्रहणमनियतविशेषवाचिभूर्यादिनिवृत्त्य- | स्वमिति वाच्यम् , यम् । ते हि बहुगणशन्दाभ्या नियमाभ्या सख्याप्रदेशेषु इत्येवार्थ: स्यादिति तद्भावात् । एवञ्च 'शत वारान् भुते' इत्यपि निपिद्धग्रहणाः॥ प्रत्युदाहरण बोध्यम् । केचित्तु न्याख्यानतः 'अभ्यावृत्तिरूपसद्धपये अभ्यात्तिग्रहणं किमर्थम् ? पञ्चपाका इलन क्रियामात्रगणने | वर्तमानात्समयावाचकात्प्रत्ययः' इत्यर्थेन न प्रागुका दोपाः । तस्मा. मा भूत् । अभ्यात्तिग्रहणे च क्रियमाणे क्रियाग्रहणात् क्रियाया | गणनाया ये प्रसिद्धाः सङ्ख्यावाचकास्वद्गणार्थम् । तेन उभशब्दात विशेषो गृह्यवे नान्यथा । तदेवं यदैकस्या एव क्रियाया जन्म- युग्मशब्दाच न कृत्वमुच्, न धेक उभी त्रय इति लोके गण्यत लक्षणाः प्रत्तयो गण्यन्ते तदा कृत्वमुजादयो भवन्ति नान्यदा। इत्याहुः ।। यदि तर्हि घनाद्यन्तप्रयोगे कृत्वसुजादयो न भवन्ति कयं द्विरा शापकस्य सुविषयत्वादाह-इह पञ्चेति ॥ पटो रक्त इति । वृत्तिः' 'द्विः प्रयोगो द्विवचनम्' इत्यादयः प्रयोगाः? "द्विवचने-क्रियत इति शेषः ।। ऽचि' इति ज्ञापकात् कचित् घमायन्तप्रयोगेऽपि कृत्वोऽर्थप्रत्ययो भवतीलदोपः । गणनग्रहणं यन साक्षाद यात्तिगणनं तन (१००६ विधिसूनम् ॥ ५।४।५ आ. ९) प्रत्ययार्थम् , अन्यथा क्रियाभ्यावृत्तावित्युच्यमाने सप्तदश २३०१ देवतान्तात्तादर्थं यत् प्राजापत्यानजास्तूपरानेकवर्णानालभेवेत्यनाप्यालम्भनक्रियाया आभिमुख्येन प्रवृत्तिसभवात् साधनभेदसामर्थ्यप्रतिपन्नभेदा- ॥ ५।४।२४॥ लम्भनक्रियाभ्यारत्तिविषये साधनगणनवाचिनोऽपि सप्तदश- (यतोऽधिकरणम्) शब्दात् प्रत्ययः स्यात् । इह 'पञ्चकृत्यः पाक.' इत्यादी करो (देवताशब्दस्य जातिवाचित्वे दोपभाप्यम्) त्यादिक्रियापेक्षः प्रत्ययः । यथा 'पञ्चकृत्वः पटो रक.' इति ।। देवतान्तादित्युच्यते तत्रेदं न सिद्ध्यति-पित- (उध्योतः) एतदजानान एकदेश्याह-यदपीत्यादिना | देवत्यमिति । क्रियावदिसन्तेन ! 'दो पाको' इत्यादी न जन्मगणने यादीनां किं कारणम् वृत्तिः, तथा सति 'पाको' इत्यादौ द्विवचनापनापत्तिरिति तत्वम् ।। न हि पितरो देवता॥ 'ट्रव्यवदपि क्रियावदपि' इति भाष्य-लक्ष्यभेदेन व्यवस्थितमित्याह (प्रदीपः) न हि पितर इति । देवताशब्दस्य जाति- यथेति ॥ साधनैरिति । साधनपदेन शक्तिः ॥ ननु तस्यापि | विशेपवाचित्वानिवजातीयाभिधायिना सामानाधिकरम्याभावात .

·५१२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५७.४पा.१जा. लोहितान्मणौ सूत्रे समावाभावात्मातिरेव नास्ति कुतः प्रत्यय इत्यर्थः ॥ दिवे. या वचनामापकादलन्तस्त्राधिकानां मुसुत्पतेः प्राक् प्रातिपरिका- रिति रिवाशन्दो देवताशदोन तु जातिवाचीखथैः ।। देवोत्पत्पनीकारेण परत्वादन्तरजालाय कना निलं सोपलयापन (उपोवः) मनु रिमामपि यानादी देवतावमस्लेवेत्सत | प्राप्तामेति विकल्पेन तापबोधनार्थ पचनमावश्यमगिति वापर्यम् । भाइ-देवतासन्दस्पेति । क्रियाशब्द इति । तेन लन्यमान• | एतनापकादेव चाम ज्यामदसासम्बन्धः । तेन 'पतिका रति दपिसापनसुलावर तात्वनिति भारः। प्राशि व्यावसाभिः ।। (देवयानन्दस्स मियायाचिरवमाधिस्य (५९०९ एकदेशिन उपसंख्यानपातिकम् ॥२॥) दोपभाषचोधकभाष्यम्) नेप दोषः। दिवेश्ययकर्मणो देवः, तसात्स्वार्थ ॥ * ॥ अक्षरसमूहे छन्दस.उप. तल् । एवं च त्या देवदेवत्यमपि सिद्धं भवति । संख्यानम् ॥ * ॥ (प्रदीपः) देवदेयत्यमिति । जातिशब्दत्वे तु देवता. (भाप्यम्) अक्षरसमूहे उन्दस उपसंख्यानं पस्योः पर्यापत्यागपत्प्रयोगो न स्वात् ॥ फर्तव्यम् । ओ थापयेति चतुरक्षरम् । अस्तु धौ- (उत्पीयः) पो: देवदेवमाशम्दयोः ।। पडिति चतुरक्षरम् । ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् । यजेति यक्षरम् । यक्षरो यपट्कारः । एप ये (१०. विधिसूमम् ॥ ५।३।१ मा. १०) सप्तदशाक्षरउन्तस्यः प्रजापतिर्यत्रमनुविहितः॥ २३०४ देवात्तल ॥ ५।४।२७॥ (५९१० एकदेशिन उपसंस्पानवार्विकम् ॥३॥) (गटोऽधिकरणम्) ॥ * ॥ छन्दसि यहुभिर्वसव्यरुप. (५९०६ परदेशिन उपसंम्यानपातिकम् ॥१५) संख्यानम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ तलि स्त्रीलिङ्गवचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम्), छन्दसि पहुभिपसव्वैयपसंण्यानं (भाप्यम्) तलि नीलिवक्तच्यम् । देवता। फर्तव्यम् । हस्ती पृणस यमुभिसय्यः । पुन: कारणं न सिखति? (उत्योः) (भाये/-पानिपंसम्यरिति । सपनाममामलपातोपानम् ॥ देयशवोऽयं पुंलि साफियायम्, साधि- फाय प्रतितो लिजपचनान्यनुपर्तन्ते । (५९१ एम्पेशिन उपसंप्यानवाधिरम् ॥ ४॥) (५९.७ मिरान्पाधिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ अग्निरीशे वसव्यस्येति ॥ ॥ ॥४॥ उतं या।।।। (भाष्यम्) भगिरीशे पसव्यस्त्युपसंख्यानं (भाषा) फिमुकम्? फर्तव्यम् ॥ (गोवा) नपुगनि-से घसम्पति साधिका अतिपतंन्देऽपि लिापचनानाति । (५९२ एम्पेतिमपायपाने पिराम्पाणि ५) ॥।॥ उक्तं या।।।। (1..भिधम् । ५.भा..) (भापग) किमुकम्। २३०७ लोहितान्मणो ॥५॥४॥३०॥ #frifrastarfinu stopi UTTATI I ·अणोऽधिकरणम् ] स्वार्थिकाः। त्वं ह ययविष्टय । यविष्ठ ॥ समावदसति समा वागेवायदेववाचा व्याहियते तत्कर्मणा क्रियते ॥ चद्वाति । समं वसति समं गृलाति ॥ समा (प्रदीपः) यदेव वाचेति । 'इदं त्वया कर्तव्यम्' इति यदेवयझे हस्तौ । समम् ॥ समावदीर्यावहानि । | संदेशवाचं श्रुत्वा यत् कर्म क्रियते तत्कामगमित्यर्थः ॥ समानि ॥ समावीर्याणि फरोति । समानि ॥ य (उद्द्योतः) इदं व्वयेति । 'यदेव वाचा व्याहियते' इति इंवत उ लोकम् । य ईचते ब्रह्मणे । य ईयते ॥ भाम्यस्य-सन्देशद्वारा प्राप्यत इत्यक्षरार्थः । एवं च व्याहृतार्थी (प्रदीपः) स्वार्थ विज्ञानात् सिद्धमिति । 'यसोः , वाक् तच्छन्देन परागृश्यत इति भावः । परन्विद बागेवेति भाष्य- सनढे च' इलनोकम् ॥ अपस्यो बसाना इति। अपशब्दाद् / सैवकारविरुद्धम् । व्याहियन इत्यस्य कथ्यत इत्येवार्थ उचितः, द्वितीयावहुवचनान्तात् यत् प्रत्ययो विभफेचालक ॥ अन्यथा 'वाचो व्याहृतार्थायाम्' इत्यस्यैव प्रान्तत्वात्प्रश्नस्योचरस्मैव- (उद्दयोवः) तदेतःचनदयम्-'भक्षरसमूहे च्छन्दसः' इति | कारस्य चासहवेरित्यन्ये । वाति सानाय्यग्रहणमन्तोदाचार्थम् , 'छन्दसि बहुभिर्दसन्यः' इति च प्रत्याचष्टे-उर्फ वेति ॥ फोक्त रूप तु 'पाय्यसानाय्य-' इत्येव सिद्धन् ॥ वाह-वसो समूहे चेति । अस्याः यथा छन्दसन्यत्रापि (५९९५ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) स्वाथिकाः प्रत्ययाः यत्' '' 'मा' 'व' आदयो दृश्यन्ने, पथा वा ॥ * ॥ अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिपाद- 'वतः' इत्यादो दीर्घः, तथाऽनापि स्वार्थिकस्तत एव सिद्ध इवीद वचन भ्यनिति । तदेव ध्वनयन् प्रयोगान्दर्शयति-अपस्यो वसाना चण्डालामिनेभ्यच्छन्दसि ॥ * ॥ इति । यत् कै.यटेग चतुर्थशेपे स्वार्थ विज्ञानात्' इत्यस्य 'वसोरिति (भाप्यम्) अणप्रकरणे कुलालवरुड निपादच- योगविभागास्वाथै भविष्यति' इति व्याख्यान कृत; तच्चिन्त्यम् , ताव. | ण्डालामित्रेभ्यश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । कौ. ताऽपि 'अपस्स' इत्यादसिद्धः ॥ विभक्तेश्यालुगिति । छन्दसत्वा- | लालः । वारुडः । नेपादः । चाण्डालः। आमिनः॥ दिति भावः । अत एव यदन्तात्प्रथमैकवचन पुलिङ्गता च ॥ (५९१६ उपसंख्यानवार्विकम् ॥२॥) केचित्तु-चसोः' इति योगविभागेन स्वार्थिकयता 'वसन्यैः' इति ॥ * ॥ भागरूपनामभ्यो धेयः॥ * ॥ 'वसव्यस्स' इति च सिद्धन् , याति के 'बहुभिर्वसम्यैः' इति वसुशब्दस्यै. वोपलक्षणम् । स्वाधविज्ञानादित्यस्य कैयटोकैव व्याख्या । अपस्य (भाष्यम् ) भागरूपनामभ्यो धेयो चकव्यः । इत्यायथं च पार्तिकान्यारभ्याण्येव' इति व्याचख्युः । तन्मवे गौरवं भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् ।। स्पष्टमेव, भाप्ये तत्साधकवचनानुक्केरुदाहरणमात्रोपन्यासाच्च । (५९१७ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ३॥) 'आमुष्याणस्यामुष्यपुत्रस्य क्षेम्यस्पेशे' इति वाक्ये 'शेम्यस्य' इत्युदा- ॥ * ॥ मित्राच्छन्दसि ॥ * ॥ हरणम् । आमुष्यायणाऽमुष्यपुत्रयोरला 'आमुध्यायण-' इत्यादि- वाविकात, मनोशादिपाठाच । अन क्षेम्ये यप्रत्ययः, अन्तोदात्तस्यैष्ट- (भाप्यम् ) मिनाच्छन्दसि धेयो वक्तव्यः । मित्र- त्वात् । अन्यथा यतोऽनावः' इत्यादातत्व स्यात् ।। समावदिति। धेये यतख ॥ समशम्दाखाथै वतुप्, छान्दसरवादीर्घः । तदपि छन्दस्यन्यत्रा (५९१८ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ४॥) वश्यकमित्याह-य ईवत इति ॥ ॥ * ॥ अणमित्राच ॥ * ॥ (५९१३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥६॥) (भाप्यम् ) अणमित्राचेति वक्तव्यम् । मैनः। ॥ * ॥ नवस्य नू नप्तनखाश्च ॥ * ॥ आमित्रः॥ (भाप्यम्) नवस्य नू इत्ययमादेशो वक्तव्यः, (सादारयादीनां निपातनभाष्यम् ) तप्तनखाश्च प्रत्यया वकव्याः । नूतं, नूतनं, नवी- सानाय्यानुजावरानुपूकचातुप्पाश्यराक्षोमवै- यातवैकृतवारिवस्कृतामायणाग्रहायणसान्तपनानि (५९१४ उपसंख्यानवाविकम् ॥७॥) निपात्यन्ते । सानाय्यम् । आनुजावरः । आनुपूकः। ॥ * ॥ नश्च पुराणे प्रात् ।। * ।। चातुप्पाश्यः । राक्षोप्नः । चैयातः। वैकृतः।वारिव. (भाप्यम्) नश्च पुराणे प्राद्वकव्यः। तप्तनखाश्च स्कृतः। आरायणः । आग्रहायणः। सान्तपनः ॥ प्रत्यया वक्तव्याः प्रणम्, प्रलम्, प्रतनम्, प्रीणम् ॥ (उद्द्योतः) अनुजावर इति । अत एव निपातना. समासः॥ चातुष्प्राश्यम्-आषाने ब्रह्मोदनस नाम ।। मामायणं- (१००९ विधिसूत्रम् ॥ ५॥ ४ भा. १२) कर्मविशेषः ।। २३१२ तद्युक्तात्कर्मणोऽए ॥५४॥३६॥ (५९.९ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ५॥) (भणोऽधिकरणम्) ॥* ॥ आग्नीधसाधारणादञ् ॥ * ॥ (तत्पदार्थप्रकाशकभाष्यम्) (भाष्यम्) आनीधसाधारणादबू बकव्यः । तदित्यनेन किं प्रतिनिर्दिश्यते? माग्नीधम्, साधारणम् ॥ नम् ॥

·११४ उधोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.पा.१आ.कुम्वस्तियोगे० सूत्रे । (५९२० उपसंख्यानवाविकम् ॥ ६॥) (१०१२ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ आ. १५) ॥ * ॥ अयवसमरुद्भ्यां छन्दसि ॥४॥ २३२७ कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि (भाष्यम् ) अयवसमरुद्भयां छन्दस्य वक्तव्यः । चिः॥५।४।५०॥ आयवसे वर्धन्ते । मारुतं शर्धः॥ (५९२१ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ७॥) (च्चिप्रत्ययाधिकरणम्) ॥ * ॥ नवसूरमर्तयविछेभ्यो यत् ॥ * ॥ (५९२५ सूत्रपूरकबार्तिकम् ॥ १॥) (भाप्यम्) नवसूरमर्तयविष्ठेभ्यो यहाव्यः । ॥ विविधावभूततद्भावग्रहणम् ॥४॥ नव्यः । सूर्यः । मर्त्यः । यविष्टयः॥ (भाष्यम्) विविधावभूततद्भावग्रहणं कर्त. (५९२२ उपसंख्यानवार्विकम् ॥ ८॥) व्यम् । इह मा भूत्-संपद्यन्ते यवाः, संपद्यन्ते ||*॥ क्षेमायः ॥ * ॥ शालय इति॥ (भाष्यम् ) क्षेमाद्यो वक्तव्यः । क्षेम्यस्तिष्ठन् (प्रदीपः)च्चिविधाविति । अभूततद्भावग्रहणं वार्तिके प्रतरणः सुवीरः॥ दृष्ट्वाऽन्यैः सूने प्रक्षिप्तम् ॥ (वार्विकावतरणभाष्यम्) (१०१० विधिसूत्रम् ॥५।७. १३) • अथ क्रियमाणेऽपि वै अभूततद्भावग्रहण इह क. २३१९ वह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतर- सानभवति-संपद्यन्तेऽस्मिन् क्षेत्रे शालय इति? (प्रदीपः) संपद्यन्ते अस्सिनिति । अभूत्वा भवन्ति स्याम् ॥ ५।४। ४२॥ सपद्यकरिश्चेति विप्रसा. । एतच्चोपलक्षणम्, कृभ्वस्ति- (शसोऽधिकरणम्) योगाभावादन च्वेरप्रसद्वात् । तस्मादिदमुदाहरणम् भवन्य- (५९२३ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥१॥) स्मिन् क्षेत्रे शालय इति ॥ ॥ * ॥ बह्वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गल. (उद्योवः) पुतचोपलक्षणमिति । सपयन्ते यवा इत्यप्ये- वम् । भवन्ति यवा इत्युदाहरण बोध्यम् । 'सपद्यकर्तरि' इत्यत्रासा- वचनम् ॥ * ॥ (भाष्यम् ) वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गलवचनं कर्तः । देव निपातनात्कर्वरि पानादित्याभावेऽपि शः । दिवादित्वाच्छयन् ।। संपद्यमाने-भ्वाद्यर्धकतरीत्यर्थः । कर्मधारयः समासः ।। व्यम् । बहुशो देहि । अनिप्पु श्राद्धादिपु मा भूत्, इप्पु प्राशिनादिपु यथा स्यात् । अल्पशो देहि । (५९२६ सूत्रांशपूरकयार्तिकम् ॥ २॥) इऐपु प्राशिवादिपु मा भूत्, अनि षु श्राद्धादिपु ॥ * ॥ प्रकृतिविवक्षाग्रहणं च ॥ * ॥ यथा स्यात्॥ (भाप्यम् ) प्रकृतिविवक्षाग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ उध्योतः) अनिष्टेविति । अनिष्टश्राद्धादिदानेषु विषये (प्रदीपः) प्रकृति विवक्षाग्रहणं चेति । तेनान बहूनि श्राद्धादिदानानि देहीत्यर्थे 'बहुशो देहि' इति मा भूत् ॥ प्रकृतेरविवक्षितत्वात् पेरभावः । यदा तु प्रकृतिरेय निकारात्म- प्राशिवम्-पुरोटाशादीनि, तत्साध्यकर्मविषयदानानि बहूनि देहीसथें | तामापद्यमाना विकारभेदेन भवनक्रियाया की विवक्ष्यते तदा यथा स्यादित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । च्चिप्रत्ययः–'अङ्कुरीभवन्ति ययाः' इति । अनाभूतताव एवं प्रकृतिविवक्षाग्रहणेन व्याख्यात इत्याहुः । येन रूपेण प्रागभूतं (२०११ विधिसूत्रम् ॥५।४।१ आ. १४) कारणं तेन रूपेण तस्य भावोऽभूततद्भाव इत्याश्रयणादविप्रसजा. २३२१ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः भावः । सपद्यकर्तृत्वादेवाभूततद्भावे लब्धे पुनस्तदुपादानाद्य- थोकविशेषलाभः, अथ वा जन्मग्रहणे कर्तव्येऽभूततापमहणा- ॥५॥४॥४४॥ यथोकार्थपरिग्रहः । विकारशब्दाच प्रकृतिविकारभेदविवक्षायां (वसिप्रत्ययाधिकरणम्) प्रकृती विकारावस्था प्रामुवत्या वर्तमानात् खायें विप्रत्ययः ।। (५९२४ उपसंल्यानयार्तिकम् ॥१॥) (उद्द्योतः) प्रकृतिविवक्षेति । प्रकृतेरुपादानकारणसान्य- ॥ * ॥ तसिप्रकरण आद्यादिभ्य रूपेण विवक्षेत्यर्थः ॥ प्रकृतेरविवक्षितत्वादिति । प्रकृतेरन्यरूपेणा- उपसंख्यानम् ॥ *॥ विवक्षितत्वादित्यर्थः । तदाह—यदा विति । 'विकाराभेदेन इति पाठ उचितो 'विकारात्मना सपथमान-श्त्यस्य व्याख्यारूपत्वात् । (भाप्यम्) तसिमकरण याद्यादिभ्य उपसंप्यानं | विकारभेदेन' इति पाठेतु-भेदघटितसादृशेनेत्यर्थः । अनेन विकार- कर्तव्यम् । आदितः । अध्यतः । अन्ततः ॥ 'विकारात्मना सम्पपमाना' इति प पाटा. - ·अधिकाराधिकरणम् ] समासान्ताः। ४१५ धम् । --04- सम्पर ससमपर गया पति मचिगन् । मन पर यत उत्तरं पठति- 'ओस्' सूक्षे, 'माग्महत: -सी से च गोऽभवम् महतः' (५९२८ चिरकरणप्रयोजनपातिकम् ॥ १॥) इत्या प्रसंगा-आरएम गोगनुस्यन्दायेन पारितन् । भाषे- ॥॥ डाचि चित्करणं विशेपणार्थम् ।। अभेदेनेति । साहरपन्यारेने पाल्पेयन् ॥ तेन रूपेण (भाप्यम् ) डाचि चित्करणं क्रियते विशेपणा- वस्य भाप इति । भन एरविल्यारकादेव प्रत्यय इलाः। नन्यजावस धन भाव इलेव शम्दानतीय इति तश्य- फ विशेपणार्थनार्थः? दर्भलामोन भाद-संपति ॥ नन्याधिश्परूपेऽऽरि संपति- 'लोहितादिडाभ्यः क्य' ३।०१३ इति । 'डा' रित्सादी पदेः प्रयोगदर्शनाम निपमेनोयटामततोऽत्र माह- इति शुच्यमान इडा अतोऽपि प्रसज्येत । अप या चन्मेति । प्रकृतिविकारभेदपियक्षापामिति । तसटिव- अर्थचन्द्रहणे नानकस्येतीत्येवमेतस्य न भवि- सारस्परिहापाविसः । मेर' पनि पाठे-सादृश्यमूलकाभेद-प्यति। वियधायामिलपः । रिकारावसो प्राप्नुवत्ता प्रायो पर्वमानादित्य इदं तर्हि ग्रामोति-नाभा पृथिव्या निहितो दधि- न्वयः । गौम्या वृत्पति भारः। सम्पन्चे प्ररेव कतय. द्युतत् । तस्साचकारः कर्तव्यः ॥ मियक भवरे। 'मीभूतः' इलास्नुि पठान्दसन् । 'कारणीभूतः' (उद्योतः) भाप्पे-इत्येवमेवस्येति । 'प्ले ग्रहणम्' इत्यादि सापेशियोध्यम् ॥ इति शेषः ॥ इदं वर्हि नामा पृषिच्या इति । अत्र डे देखें (५९२७ उपसंपानवातिन् ॥ ३ ॥) 'नामा' पति, वरनुकरगे पटपटापटीलादापित नामा वि भवतीत्य ॥*॥ समीपादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ फ्यपो वारणायेति भावः । (भाप्यम् ) समीपादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम्। समीपीभवति । अभ्याशीभवति । अन्तिकीभवति॥ (1०1४ विधिस्यम् ॥ ५ । ४ । १ आ. १७) (भदीपः) समीपादिभ्य इति । प्रकृतिविकारभावा- २३४४ मद्रात् परिवापणे ॥ ५४४६७ ॥ भावान प्रामोतीति वचनम् ।। (उपसंख्यानभाप्यम्) ('समीपादिभ्यः' इति पातिकमत्याख्यानभाष्यम्) भद्राचेति वकव्यम् । भद्राकरोति ॥ किं पुनः कारणं न सिष्यति? न घसमीपं समीपं भवति । (१०५ अधिकारसूत्रम् ॥ ५।४।१भा. १८) किंतहि असमीपस्थं समीपस्थं भवति । २३४५ समासान्ताः॥५।४।६८॥ तत्तर्हि वकव्यम्। (भधिकाराधिकरणम्) न पकव्यम् । तात्स्थ्याचाच्छन्द्यं भविष्यति ॥ (अन्तग्रहणप्रयोजनभाग्यम्) (प्रदीपः) तात्स्थ्यादिति । असमीपस्थस्य तस्स समो. अन्तग्रहणं किमर्थम्? पस्थत्वमावारिसद्धः सूत्रेण प्रत्यय इत्यर्थः ।। (उयोतः) समीपस्थत्वभावादिति । समीपसत्यसादृश्य- नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रत्ययपरत्वेनाप्येतत्सि- मावादिसर्थः । मुख्यसमीपस्थत्वे तु नेम्यते प्रत्यय इति भावः ।। इदं तर्हि प्रयोजनम्-तद्हणेन ग्रहणं या (10१३ विधिसूनम् ॥ ५।४।१ आ. १६) २३३४ अव्यक्तानुकरणायजवरार्धा कानि पुनस्तद्रहणस्य प्रयोजनानि ? (प्रदीया) अन्तग्रहणमिति । समीपवचनमन्तशब्द दनितो डाच् ॥ ५। ४ । ५७ ॥ मत्वा प्रश्नः ॥ अक्यववचनाश्रयेणोत्तरमाह--अन्ता यथा (डाचोऽधिकरणम्) स्यादिति ॥ इतरोऽगृहीताभिप्राय पाह-नैतदस्तीति। (चिस्करणप्रयोजनभाष्यम्) इतरोऽभिप्रायं प्रकाशयवाह-इदं तहीति । किमर्थश्चकार:१ (५९२९ वदहणप्रयोजनवार्तिकम् ॥ ॥) खरार्थः चितोऽन्त उदाचोभवतीत्यन्तोदात्तत्वं ॥ * ॥ प्रयोजनमव्ययीभावदिगुद्धन्दू- यथा स्यात् ॥ तत्पुरुपबहुव्रीहिसंज्ञाः॥*॥ (चिकरणस्य निष्फलस्वद्योतकभाष्यम्) (भाप्यम्) अव्ययीभावः प्रयोजनम् । प्रति- नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकाजयं तत्र नार्थः स्वरा. धेन चकारेणानुबन्धेन । प्रत्ययसरेणैव सिद्धम् ।। 'इह वहि' इति छ. पाठन। अन्तो यथा स्यात् । दम् ॥ स्यात्।

·४१६ उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५५.४पा.१.न पूजनात् सूत्रे राजम् , उपराजम् । अव्ययीभावश्च समासो नपुं (उयोतः) भाग्ये-पुरताब्दोऽयमकारान्त इति । सकलिङ्गो भवतीति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् । 'ऋवपूर-' इति ने पूर्वहण च न वार्यम् । तेन च न समासः, नैतदस्ति प्रयोजनम् । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- अनभिधानादिति भावः ॥ द्विधुरी निधुरीति । न चाकारान्तो. ल्लिङ्गस्य। तरपदत्वाभावात् कथ स्त्रीत्वन् । लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वेनादोपात् । इदं तर्हि प्रयोजनम्--"नाव्ययीभावादतोऽस्त्व- लिङ्गप्रकरण उदाहरणमात्र, न नियम इति बोध्यम् । अत एव 'द्विनावमर्धवारम् इत्यादौ परवलिङ्गशास्त्रसवेऽपि नपुसकत्व दृश्यते । पञ्चम्या:" (२४८३) इत्येप विधिर्यथा स्यात् । यत्तु द्विधुरीत्यादी वाचनिकत्रीत्वाभावेऽपि धू.शम्दस्स खाभाविक- अव्ययीभाव ॥ स्त्रीत्वात्परपछिमाताभिप्रायमिद भाग्यमिति तन, वस्य 'स नपुसवम्' द्विगु । द्विगुसंज्ञा च प्रयोजनम् । पञ्चगवम्, इत्यनेन वाधादित्याहु ॥ द्वन्द्वति । अत्र च 'अतः' इति वर्वत इति दशगयम् । द्विगुश्च समासो नपुंसकलिङ्गो भव- भावः ॥ भाष्ये-निर्धर इति । न चान समासावयवत्वेऽपि परत्वा. तीति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् । पूर्व पूर्वपदप्रकृतिस्वरे ततः समासान्ते सति शिष्टत्वासमासान्तस्वर- नैतदस्ति प्रयोजनम् । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- | स्काकास्थितिरिति वाच्छ, समासान्ताना समासामागलौक्कियाक्ये- ल्लिङ्गस्य। प्रवृत्याऽन्तरगत्वाद । तत्र समासानवयवत्वे पूर्वपदप्रकृतिस्वरप्रयुक्त- इदं तर्हि प्रयोजनम् द्विपुरी, त्रिपुरी-द्विगोर- | निपातस्योत्तरपद एव प्रवृत्तिः स्यात्, न तु समासान्ताकारस्यापीति कारान्तादिति ईकारो यथा स्यात् । स्वरदयश्रवणप्राप्तिदोपः ॥ इत्येप इत्यस्य-एप एवेत्यर्थः । ननु एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। 'यावत पदत्व भावि तावति सन्निहिताज्मात्रस्य निघात.' इति सिद्धा- पुरशब्दोऽयमकारान्तस्तेन समासो भविष्यति। तात्तस्याऽपि निघातः सूपपाद इति वाच्य, 'तत्पुरुष' इत्यादि श्रुत्या आतश्चाकारान्तः। तत्सप्रकृतिकसुबन्तपदस्यैव ग्रहणात् । यद्यपि प्रकृते न तस्य पदल पचे हाह- कदाचिदपि, तथापि पदत्वयोग्यमित्यों भविष्यति । न चैवमपि क्षेमे मुभिक्षे कृतसञ्चयानि समासान्ते तत्प्रयुक्तनिघाते च पूर्वपदस्योदातस्वरितयोगित्वाभावाद कथ पूर्वपदप्रकृतिस्वरप्राप्तिरिति वाच्य, उचश्चित्वेन समासान्तविधी पुराणि राज्ञां विनयन्ति कोपम् । इति । 'आद्युदात्तश्च' इत्यस्यासबन्धशापनेनादोषात् । अस्वरकस्यैवाकारस्य इदं तर्हि प्रयोजनम्-द्विधुरी, विधुरी-द्विगोर- श्रवण स्यादिति च दोष इति दिक् ॥ कारान्तादिति ठीय् यथा स्यात् । द्विगु ॥ छन्द । द्वन्द्वसंशा च प्रयोजनम् । वाक्त्वचम् , (१.१६ निषेधसूत्रम् ॥ ५। ४ । १ भा. १९) सकत्वचम् । इन्द्रश्च समासो नपुंसकलिङ्गो भव -२३४६ न पूजनात् ॥ ५। ४ । ६९ ॥ तीति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् । (निषेधाधिकरणम्) नैतदस्ति प्रयोजनम् । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- (सूत्रार्थोपपादकभाष्यम्) ल्लिङ्गस्य॥ इदं विप्रतिषिद्धम् । इदं तर्हि प्रयोजनम् -कोशश्च निपञ्च कोशनिप- को विप्रतिषेधः? दम्-कोशनिपदिनी "द्वन्द्वोपतापगत् प्राणि- परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तो विधी- स्थादिनिः" (५।२।१२८) इतीनिर्यथा स्यात् । द्वन्द्ध ॥ यते,न चतन काचित् पूजनान्ता प्रकृतिनिर्दिश्यते ॥ तत्पुरुष । तत्पुरुषसंज्ञा च प्रयोजनम् । पर- नैतद्विप्रतिपिद्धम् । नैवं विज्ञायते याभ्यः प्रकृ. मधुरा, उत्तमधुरा-"परयल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुपयोः" तिभ्यः समासान्तो विधीयते न वेत्ता पूजनान्ता (राधा२६) इति परवल्लिङ्गता यथा स्यात् । भवन्तीति । नेतदस्ति प्रयोजनम्।उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः॥ कथं तर्हि ? इद तर्हि प्रयोजनम्-अर्धधुरा । न चेताः पूजनात्परा भवन्तीति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । लिगमशिप्यं लोका- श्रयत्वाल्हिनस्य ॥ (उड्योतः) न घेत्ता. पूजनात्परा इति । पूजनात्परो य दं ताई-निर्धरः । अध्ययं तत्पुरुपे प्रकृतिसरं भवतीयेप खरो यथा स्यात् । तत्पुरुप ॥ (५९३० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ १॥) याबीहि । पहुचीहिसंशाच प्रयोजनम् । उच्च- ॥ * ॥ पूजायां खतिग्रहणम् ।। * ॥ धुरः, नीचधुरः । यड्डवीही प्रकृत्या पूर्वपदं भवती (भाप्यम्) पूजायां सतिग्रहणं कर्तव्यम् । सुरा• त्येप स्वरो यथा स्यात् ॥ जा, अतियजा। 700 शम्दस्तदन्ता इत्यध, ॥

·समासान्ताधिकरणम् ] समासान्ताः। ११७ . कमा भूत (उपसंस्थानमाप्यम्) परमगवा, उत्तमगवः ॥ अव्ययादेरिति च पकव्यम् । (५९३१ उपसंप्यानवार्विकम् ॥ २॥) इह मा भूत्-गोनिशत्, गोचत्वारिंशदिति । ।। * ॥ प्राग्यहुव्रीहिग्रहणं च ॥ * ॥ तर्हि वकव्यम्। (भाप्यम् ) भार वहुवीहिग्रहणं च कर्तव्यम् । यद्यप्येतदुच्यते, अथ वै तर्हि अन्य नाधिकलो- इह मा भूत-वक्षः, अत्यक्ष इति ॥ पादित्येतन क्रियते ॥ (उद्योतः) प्राग्यहुमीहिग्रहणमिति । बहुमीही संख्येये-' (उध्वोतः) माये-वत्तीति । 'अन्ययादे. इसेतदित्यर्थः ।। त्यतः प्राक् समासान्तविरमावार पहनीही समभ्ययो: 'रस्तः भय वै वहीति-एव तहीत्यर्धक, तथापीत्यर्थक या । अत्र अन्य- प्रागिलयः॥ ग्राधिकलोपादित्येतदेवविंशतिरिसादौ तत्पुरुपतीकर्डवार्तिकनये । तत्र 'इन्द्र एवं'इति भान्धमते तु तदनावश्यक्मेवत्याः ।। (०१७ निषेधसूत्रम् ॥ ५। ५११ आ. १९) (१०१९ विधिसूत्रम् ॥ ५। । १ आ. २१) २३४७ किमः क्षेपे ॥५।४।७०॥ (सेपेग्रहणानर्धक्ययोधकभाप्यम् ) २३५१ ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे क्षेप इति किमर्थम् ? ॥५।४।७४ ॥ कस्य राजा फिराजः॥ ('मनसे' इत्यत्र पक्षद्वयेऽपि दोपोपपादकभाष्यम्) क्षेप इति शाक्यमकर्तुम् । अनक्ष इति कथमिदं विज्ञायते-न चेदक्षधूरन्तः कसान भवति- :-कस्य राजा फिराज इति? समास इति, आहोखिन्न चेदक्षः समासार्थ इति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैवेति ॥ किं चांतः? यदि विज्ञायते-न चेक्षधूरन्तः समास इति । (१०१८ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।। भा. २०) सिद्धमक्षस्य धूः-अक्षधूरिति ।। २३५० बहुव्रीहौ संख्येये इदं तु न सिध्यति-दृढधूरयमक्षः। डचबहुगणात् अस्तु तर्हिन चेदक्षः समासार्थ इति । ॥ ५।४।७३॥ सिद्धं दृढधूरक्ष इति। (समासान्ताधिकरणम्) इदं तु न सिध्यति-अक्षस्य धूः-अक्षधूरिति । (५९३२ उपसंख्यानयार्तिकम् ॥ १॥) (प्रदीपः) कथमिदमिति । यद्यक्ष इति खरूपग्रहण- ॥ * ॥ उच्प्रकरणे संख्यायास्तत्पुरुष म्-अक्षे पूर्वपदे धूरन्तात्समासान्तो न भवति-इति तदा 'न स्योपसंख्यानं निस्त्रिंशद्यार्थम् ॥ * ॥ चेदक्षधूरन्तः समास.' इत्ययं पक्षो भवति, यदा त्वक्ष इत्यर्ध- (भाष्यम् ) उपकरणे संख्यायास्तत्पुरुपस्योप- ग्रहणं तदा 'न चेदक्षः समासार्थ.' इत्ययं पक्षः । उभयया च संख्यानं कर्तव्यम्। दोपप्रसन्न इति प्रश्नः । 'भक्षधूरन्त.' इत्यस्यायमर्थ. अक्ष- किं प्रयोजनम् ? शब्दस्य यः समीपे धू.शब्दखदन्तः समास इति ॥ निस्त्रिंशाद्यर्थम् । निस्त्रिंशानि वर्षाणि, निश्चत्वा (उध्योतः) सन्देहोपपत्ये पक्षदयवीज दर्शयति---यद्यक्ष रिंशानि वर्षाणि ॥ इति । 'अक्षरन्त.' इति भाष्यस्यार्थमाइ-लक्षशब्दस्य समीपे (उयोसः) संख्यायास्तत्पुरुषस्येति । सङ्क्षयान्तस्य तत्पुरुइदिइदमर्थकथनम्, न तु विग्रहः, समीपपदार्थान्वयेऽसामर्थ्यात्स- पस्स समासान्तो नित्ययः ॥ निशिंशाद्यमित्यादिशन्दः प्रकारे, / मासाप्राप्त. । तस्मात्समीपेऽवयवत्वारोपण समास. ॥ समीपे इति । देन यत्र हिरवफलसंभावना तत्रैवेदम् । तेन 'अतिदिः' इत्यत्र न । आरोपवीजवथनम् । अक्षपूर्वपदको भूरन्त इति मध्यमपदलोपी (५९३३ सूत्रपर्युदासवार्तिकम् ॥ २॥) ॥ॐ ॥ अन्यत्राधिकलोपात् ॥ * ॥ ('अमक्षे' पदार्थबोधकभाप्यम् ) (भाष्यम्) अन्यनाधिकलोपादिति वक्तव्यम् । एवं तर्हि नैवं विज्ञायतेन चेदक्षधरन्तः इह मा भूत्--एकाधिका विशतिरेकविंशतिः। समास इति, नापि -नचेदक्षः समासार्थ इति । यधिका विशतिद्वाविंशतिः। कथं तहि ? समासो चा॥ ५३पा.च.

·:-जात , उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५५.४पा.१आ. अहःसर्वैकदेश० सूत्रे न चैदक्षस्य धूरिति । एवं च कृत्वा नापि न | विद्रष्टा चतुर्णा विचतुरः, सुद्रष्टा चतुर्णा सुचतुरः॥ चेक्षधूरन्तःसमास इति विज्ञायते, नापि न चेदक्षः ततः परे एकादश द्वन्द्वाः-स्त्रीपुंस, धेन्वनडुह, समासार्थ इति-अथ चोभयो भवति ॥ ऋक्साम, वाङ्मनस, अक्षिभुव, दारगव,वैष्ठीव, (प्रदीपः) न चेदक्षस्य धूरिति । अक्षस्य धूरपेक्षया- पदष्ठीव, नन्दिव, रात्रिन्दिव, अदर्दिव ।। ऽधिकरणत्वादनक्ष इत्यधिकरणसप्तमी । चक्रसबद्धः का विशेषः ततोऽव्ययीभावः-सह रजसा सरजसम् ।। शकटावयवोऽक्षः ॥ ततस्तत्पुरुषः-निश्चितं श्यो निःश्रेयसम् ॥ (उद्द्योतः) भाष्ये-न चेदक्षस्येति । अधिकरणत्वाविवक्षाया ततः पष्ठीसमासः-पुरुपस्यायुः पुरुपायुपम् ॥ तन्नूलकावयवावयविभावसबन्धविवक्षया पष्ठी ।। ततो द्विगू-रे आयुपी व्यायुषम्, त्रीण्याऍपि (१०२० विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ मा. २२) न्यायुपम् ॥ ततो द्वन्द्वः-ऋक् च यजुश्च ऋग्यजुपम् ।। २३५३ अक्ष्णोऽदर्शनात् ॥ ५॥४७६ ॥ जातादय उक्षान्ताः समानाधिकरणा:- ('अदर्शनात्' इत्यस्य निष्फलस्वयोधकभाष्यम्) उक्षा जातोक्षा, महानुक्षा महोक्षः, वृद्ध उक्षा अदर्शनादित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति-कैव- वृद्धोक्षः॥ राक्षम्। ततोऽव्ययीभावः-शूनः समीपमुपशुनम् ॥ अदर्शनादिति शस्यमकर्तुम् । ततः सप्तमीसमासः-गोष्ठे श्या गोष्टश्वः । कथं-ब्राह्मणाक्षि, क्षत्रियाक्षि? (प्रदीपः ) अद्रष्टा चतुर्णामिति । अर्थप्रदर्शनमेतत् , अप्राण्यङ्गादिति वक्तव्यम् ॥ अदृश्यानि चत्वार्यस्येति अन्यपदार्थवहुबीहय आशास्त्रयः (प्रदीपः) अदर्शनात्' इति वचनादक्षीवाक्षात्यक्षिसदृशार्थः | कर्तव्याः ॥ वृत्तिरिहाक्षिशब्द उपातः । लवणाक्षमिलायुदाहरणम् । दर्शन (उझ्योतः) अद्रष्टा चतुर्णामित्यर्थ बहुप्रीयसभवादाह-अर्थ. वाचित्वे तु ब्राह्मणाक्षीत्यादौ समासान्ताभावः ॥ कयराक्ष. ] प्रदर्शन मिति । अहर्दिवेत्यत्राऽस्मादेव निपातनाहन्दः ॥ त्रिचतुरा मिति । अश्वाना बहुच्छिद्रकं मुखावरणमुच्यते । तेनायाः | इत्यत्र 'साययाऽव्यया-'इति बहुवीही दजपवादोऽच् ॥ पश्यन्तीति दर्शनत्वात्समासान्ताप्रसङ्गः । एवं गवाक्षेऽपि ॥ (५९३४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥1॥) थमाण्यङ्गादिति । तेन गवाक्षकवराक्षे सिध्यतः ॥ ॥ * ॥ चतुरोऽप्रकरणे त्र्युपाभ्या- (उध्योतः) नन्वक्षिशब्दस्य दर्शनवोधकलाद 'अक्ष्णोऽदर्शनात्' प्रत्ययुक्तमत आह-अदर्शनादिति वरनादिति ॥ लवणाक्षमिति । मुपसंख्यानम् ॥ * ॥ लवणमधीवेति विग्रहः ॥ अप्राण्यनादिशीदि । सूनामदर्शनशब्दो (भाप्यम्) चतुरोऽप्रकरणे ज्युपाभ्यामुपसं- ख्यानं कर्तव्यम् । निचतुराः, उपचतुराः ॥ “यार यानेन च .पर्याय पति भार ॥ (२०२१ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।३ भा. २३) (१०२२ विधिसूचम् ॥ ५॥ ४ । १ आ. २५) २३५४ अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंस २३५५ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः धेन्वनडुहर्सामवामनसाक्षिध्रुवदार ॥५।४।७८॥ गवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्कन्दिवरात्रि- (उपसंख्यानभाप्यम्) पल्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम् । पल्यवर्चसम्, न्दिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरु राजवर्चसम्॥ पायुपद्यायुपत्र्यायुपर्यजुपजातो- (१०२३ विधिसूयम् ॥ ५।४। आ, २५) क्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः २३६४ अहःसर्वेकदेशसंख्यातपुण्याच ॥५।४।७७॥ रानेः ॥ ५।४।८७॥ (स्थपरकपदोपपादकभाष्यम्) मायालयो यामीहयः-अद्रष्टा चतुर्णामचतुरः, (५९३५ भहमंहगे विदोपार्थयोधककयार्विकम् ॥14) ॥ * ॥ अहर्ग्रहणं दन्दार्थम् ॥ * ॥ : '... (भाप्यम् ) धर्महणं यन्मार्थे द्रष्टव्यम् ।। - ·समासान्ताधिकरणम् ] समासान्ताः। ४१९ 0000- पोऽस्ति॥ भावः॥ किमुच्यते इन्वार्थमिति, न पुनस्तत्पुरुषार्धमपि ब्रह्मसामम् , ब्रह्मसाम। देवच्छन्दसम् , देवच्छन्दः॥ स्यात् तत्पुरुषाभावात् । न हि राज्यन्तोऽहरादिस्तरपुर- (१०२६ विधिसूत्रम् ॥ ५।४।१ आ. २८) (उयोतः) भाग्ये -नहीति । अन्यतरस गीजरलेन प्रका. २३९० वहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाहा. रान्तरेण या संभवेऽपि न तथा प्रयोगोऽस्त्रीति भावः॥ त्पच ॥५।४।११३ ॥ (१०२५ विधिसूनम् ॥ ५।४।१ आ. २६) (पचाक्षेपभाष्यम्) २३६५ अहोऽह एतेभ्यः॥ ५४॥८॥ किमर्थ पच् प्रत्ययान्तरं विधीयते, न टप्रकृतः सोऽनुवर्तिप्यते ॥ (५९३६ सूनानक्ययोधकयार्तिकम् ॥ १॥) ॥ * ॥ अहोऽहवचनानर्थक्यं चाहष्ट- अत उत्तरं पठति- (उड्योतः) भाम्ये-न टप्रकृत इति । रचि चित्सा- खोनियमवचनात् ।। * ॥ दन्तोदाचसे प्यशुदाचनिवृत्तिवरेणान्नोदात्तत्व भविष्यतीति (भाष्यम् ) अह्रोऽद्ववचनमनर्थकम् । किं कारणम् ? (५९३७ पपकरणस्य सार्धक्ययोधकवार्तिकम् ॥७॥) अद्वष्टसोर्नियमवचनात् । “अहटखोरेव" (६४। १४५) इत्येतन्नियमार्थे भविष्यति ॥ ॥ * ॥ पचि प्रत्ययान्तरकरणमनन्तो. (प्रदीप.) अहोऽह्नवचनानर्थस्यमिति । 'अब एवेभ्यः' दात्तार्थम् ॥ * ॥ इत्येतावत् सूतमग्विधानार्थ कर्त्तव्यम्, टजचोरन विशेषाभा- (भाष्यम्) पचि प्रत्ययान्तरं क्रियते । वात् । 'रानालाहाः पुंति' इति पचनात् त्रिया वृत्त्यभावात् तनाहटखोरेवेति नियमाहिलोपाभावादलोपेन पू हादयः सिद्धा कि प्रयोजनम् ? इति नार्थोऽहादेशविधानेनेत्यर्थः ॥ अनन्तोदात्तार्थम् । अनन्तोदात्ताः प्रयोज- (उयोतः) स्त्रियां पृत्यभावादिति ।अय भाव.-यद्यपि 'दयो- | यन्ति-चक्रसक्थम्, चक्रसक्थी । रहोर्भवा.' इत्यर्थे सायापूर्वस्य स्त्रीत्वसभव. । 'रागाहाहा.-' इत्यस्य (भदीप) अनन्तोदाचार्थमिति । 'सक्थं चाकान्तात्' राप्रादशम्दघटितसमासमात्राधनिमिचलिङ्गस्यान्तरङ्गस्य सावत्रिकस्य | इति विभापाऽन्तोदात्तत्वं विधीयते । तत्रान्तोदातान् बीडी- च वाधेनोपपत्ती बहिर्भूततद्धितार्थनिमित्तलिङ्गवाधकरवे मानामावाद, | पोर्नास्ति विशेषः, छीप उदात्तनियतिखरेणान्तोदात्तत्वात् । तथाऽपि तत्र डीवभाव एव, उपसजनत्वात्। 'पुण्याइन् त्यत्र 'उत्त यदा तु पूर्वपदप्रकृतिखरेणानुदात्तत्वं तदा बीपि सतीकारस्यो- मैकाभ्याञ्च'इति निषेधाद्विशेषाऽभाव एव, पुण्यसुदिनाभ्यामह. ष्टीद- दासत्वं भवति, डीपि तु सलनुदात्त ईकारः स्यादित्यर्थः ।। त्वस्य सत्वाच । सबैकदेशसङ्ख्यानाऽव्ययपूर्वपदस तु 'रानाहाहा.'-चकसक्थीति । अयुत्तोऽय पाठः, अन ह्यकान्तादिति. इति वचनात्स्त्रीत्वमेव नास्तीति केचित् । अन्ये वेव सत्युपस्थित- | विकल्पनिषेधाञ्चित्वानियेनान्तोदात्तत्वेन भाव्यम् । तस्मात् राबाहाहशम्दापविशेष्यत्वप्रासलिङ्गस्यैव बाध. स्यान्न तु बहिर्भूतसमा- | 'गौरसक्थी' इत्यन्तोदात्तत्वाभावपक्ष उदाहार्यः ।। हारविशेष्यत्वप्राप्तस्य-इति, अत्रान्तरङ्गन्यायाप्राप्तिरेव-इति, तद्धिता- दिगुरपि न स्त्रीलिङ्ग इति कैयटाशयमाहुः । परे तु सूत्रमतेऽप्यस्स (उद्द्योतः) ननु टजन्तो नित्यान्तोदात्त इत्यनन्तोदात्तार्थ इत्ययुक्तमत आह-सक्थञ्चेति । कृतममासान्त. सवयशम्दोऽन्तो- रजपवादाइजहादेशोभयविधायकत्वमेव, 'समासान्ता.' इत्यनुवृत्तस्य विभक्तिविपरिणामे मानाऽभावात् , नियमासरणमूलक सूतमित्युभयो- | दातो वा भवति चक्रशम्दान्तात्परश्चेन्न भववीत्यर्थः ॥ गौरस. रावश्यकम् । अच्प्रकरणासरणमूलकत्वञ्चाधिक बया कल्प्यम् । क्थीति । 'चक्रसक्थी' इति भाष्ये पाठः । वधु प्रलम्भने' इत्यस्य 'जचो.'इत्यादि कैयटस्तु स्वरूपनिरूपणपर इत्याहुः ॥ निष्ठाया रूपमित्यन्ये॥ (१०२५ विधिसूत्रम् ॥ ५।४। आ. २७) (१०२७ विधिसूत्रम् ॥ ५।४। भा. २९) २३८० अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि २३९२ द्वित्रिभ्यां पमूर्भः॥ ५॥४।११५॥ ॥५।४।१०३॥ (पप्रत्ययाक्षेपभाष्यम्) (विकल्पोपसख्यानभाष्यम्) किमर्थ मूर्भःपा प्रत्ययान्तरं क्रियते न पच्मकृतः अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि वेति यकव्यम् ।। सोऽनुवर्तिप्यते ॥

·४२० उक्षीतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५अ.पा.१आ. उपसर्गाच सूत्रे " (५९३८ पप्रत्ययस्य फलवोधकं वार्तिकम् ॥ १॥) (५९४० उपसंख्यानवार्तिकम् ॥२॥) ॥ * ॥ मूर्भश्च पवचनम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ नेतुनक्षत्रे उपसंख्यानम् ॥ * ॥ (भाप्यम् ) किम् ? (भाप्यम्) नेतुनक्षत्रे उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अनन्तोदात्तार्थमित्येव । द्विमूर्धः, त्रिमूर्धः॥ पुप्यनेत्राः, मृगनेत्राः॥ (प्रदीपः) द्विभूध इति । यद्यन पच् स्यात् तदा चित्या. (५९४१ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥३॥) नित्यमन्तोदात्तत्वं स्यात् । 'द्विनिभ्या पाइन्मूर्द्धसु बहुव्रीही' ॥ * ॥ छन्दसि च ॥ * ॥ इति तु विभापाऽन्तोदात्तत्व यदा समासान्तविधेरनित्यत्वाद् (भाष्यम् ) छन्दसि च नेतुरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । द्विमूर्द्धति समासान्ताभावस्तदा सावकाशम् । पे तु सति समा- सान्तपक्षेऽपि पोऽन्तोदात्तत्वम्, पक्षे पूर्वपदप्रकृतिवरेणाद्यु- बृहस्पतिनेत्राः, सोमनेत्राः ॥ दात्तत्वमिति स्वरदयसिद्धिः ।। (५९४२ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ ४॥) (उध्योतः) तदा चित्वादिति । चित्त्वसामयन चित्खरस्य ।। * ॥ मासात् भृतिप्रत्ययपूर्वपदा- पूर्वपदप्रकृतिस्वरवाधकत्वादिति भावः ॥ ननु 'द्वित्रिभ्या पाइन्'इति द्वज्विधिः॥ * ॥ विकल्पः सामाचिरस्वरस्य वाधकः स्यादत आह-द्वित्रिभ्या- (भाष्यम् ) मासात् भृतिप्रत्ययपूर्वपदात् उच् मिति ॥ अनित्यत्वादिति । अन चेद व पविधान शापकमिति भावः ॥ पे तु सतीति । न च तदा मूर्ध-शब्दोत्तरपदबहुनौहेर. | विधेयः, पञ्चकमासिकः, पट्कमासिकः, दशक मासिकः॥ भायः, समासान्ताना समासावयवत्वेन तदक्षतेः ॥ (प्रदीपः) पञ्चकमासिक इति । पञ्च भृतिरस्य मासस्य पञ्चको मास. । 'सोऽस्याशवस्नमृतयः' इति सख्यायाः कन् । (१०२८ विधिसूनम् ॥ ५।४।१ आ. ३०) पञ्चको मासोऽस्येति बहुव्रीही कृते सार्थे ठच् ॥ २३९३ अप्पूरणीप्रमाण्योः॥५॥४।११६॥ (५९३९ उपसंख्यानपार्तिकम् ॥ 2 ॥) (१०२९ विधिसूत्रम् ॥ ५। ४ । १ आ. ३३) ॥ * ॥ अपि प्रधानपूरणीग्रह ॥ॐ॥ २३९५ अञ्नासिकायाः संज्ञायां नसं (भाष्यम् ) अपि प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यम् । चास्थूलात् ॥ ५।४। ११८॥ प्रधानं या पूरणीति वक्तव्यम् । इह मा भूत्- (उपसंख्यानभाष्यम्) कल्याणी पञ्चमी अस्य पक्षसं कल्याणपञ्चमीका सरखुराभ्यां च नस् वक्तव्यः । खरणा, खुरणाः। अथेह कथं भवितव्यम्-कल्याणी पञ्चमी यासां शितिना अर्चना अहिना इति नेगमाः। शिति. राघीणामिति? नाः, अर्चनाः, अहिनाः ॥ कल्याणीपञ्चमा रानय इति भवितव्यम् । रानयो- (प्रदीपः) खरखुराभ्यामिति । आदेशप्रत्यययोः उन प्रधानम् ॥ प्रसने केवलादेश विधानाचे वचनम् ।। (प्रदीपः) कल्याणपञ्चमीका पक्ष इति । अत्र पासपदार्थ एव पूरणी न खन्यपदार्थ, पक्षस्व तिरोहितावयव (१०३० पिधिसूनम् ॥ ५।४।आ. ३२) भेदस्यान्यपदार्थत्वाद । यथा दक्ष इसस शब्दस्यापयव्यभि- २३९६ उपसर्गाच्च ॥५।४।११९ ॥ यो न तु शारारादयोऽवयवाः, अनुमीयमानस्याशब्दार्थत्वादि. खप्राधान्य पूरयाः॥ (उपसंख्यानभाष्यम्) कल्याणीपसमाइति । अप्राययवेन विग्रहः समुदाय वेगों वकव्यः । विनः। उद्भतापरपभेदः समासाय इति रानिपु परम्या अन्तर्भावा. (प्रदीप.) विन इति । विगता नासिका यस स विप्र.।। पन्मपदार्थलात् प्राधान्यं परम्पाः ।। (उपसंपयानभाष्यम्) (उत्योहा) ननु पक्षस पसरावस्यामान पूरपरि (ण्यश्च वकव्यः । विख्यः ॥) मारत मारपक्षति ॥ भयरवन-मोधरेन । निमा-inोरनन् । HINनसं विमरफरया ॥ 10. पक्षः॥ .

·समासान्ताधिकरणम् ] समासान्ताः। ४२१ (१०३. विधिसूत्रम् ॥ ५१ आ. ३३) याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तो न विधीयते स २४०८ ऊधसोऽनङ् ॥ ५।४। १३१ ॥ (प्रदीपः) का शेप इति । अनेकस्योपयुक्तत्वालिम- (५९५३ उपसंख्यानवार्विकम् ॥ ॥) पेक्षः शेप माथीगत इति प्रश्नः॥ इतरः सामान्येनाह-याभ्य ॥ ॥जधसोऽनङि स्त्रीग्रहणम् ॥ * ॥ | इति । समासान्तविशेषस्तु न प्रदर्शित. ॥ (भाप्यम् ) ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहणं कर्तव्यम् । समासान्तमायापेक्षः, उतानन्तरबहुव्रीमधिकारापेक्ष रत्यर्थः । (उयोतः) किमपेक्ष इति । कि करपेक्ष , उत इह मा भूत्-महोधाः पर्जन्य इति॥ सामान्येनेति । समासान्तमात्रापेक्षत्वेनेसधः ॥ न प्रदर्शित इति । अग्रे तु वक्ष्यति ।। (१०३३ नियमसूयम् ॥ ५।४।। भा. ३४) (शेपपदस्य फलयोधकभाष्यम्) २४१२ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः किमर्थं पुनः शेषग्रहणं क्रियते? याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तो विधीयते ताभ्यः ॥५।४।१३५॥ फम्मा भूदिति। नैतदस्ति प्रयोजनम् । (५९५४ उपसंख्यानवार्तिकम् ॥ २॥) ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते तत्र वाधका भवि- ॥*॥ गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् ।।*॥ प्यन्ति। (भाप्यम् ) गन्धस्यत्वे तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यम् । अमवकाशा हि विधयो वाधका भवन्ति साव. इह मा भूत्-शोभना गन्धा अस्य सुगन्ध काशाश्व समासान्ताः। आपणिक इति॥ कोऽयकाशः? अथानुलिप्ते कथं भवितव्यम् ? विभाषा का यदा न कप सोऽवकाशः । कपः यदि तावद्यदनुगतं तदभिसमीक्षितम् 'सुगन्धिः | प्रसने उभयं मामोति । परत्वात्क प्राप्नोति । तस्मा च्छेपग्रहणं कर्तव्यम् ॥ इति भवितव्यम् । अथ यत्प्रविशीर्णम् 'सुगन्धः' (प्रदीपः) किमर्थमिति । सामान्येन विभाषा कवि. इति भवितव्यम् ।। धीयताम् । तस्य विशेष समासान्ता बाधका भविष्यन्तीति (प्रदीपः ) गन्धशब्दोऽखि द्रव्यवाची-गन्धान पिन- प्रश्नः॥ परत्वात्कप्पामोतीति । उपदशा उपविंश इत्या- टीति । अखि च गुणवाची-चन्दमगन्ध इति । तन गुणवाचि- | दिषु निलं डजादय इश्यन्ते ॥ ग्रहणार्थमाह-गन्धस्येत्त्व इति । रूपादिसमुदायात्मकस्य (उयोत.) ननु शेषपदार्थप्रदर्शने नैव फलमप्युक्तमायमिति द्रव्यस्य गन्धलक्षणो गुण एकान्तो भवति । रूपादिव्यतिरिका- 'किमर्थन्' इति प्रश्नोऽनुपपन्नोऽत आह-सामान्येनेति ॥ उपदशा वयविद्रव्यवादिपक्षे त्वेकान्त इवैकान्तः, तत्स्थस्योपलम्भादित्या- | इत्यादि । इद चिन्त्यम् । अस्य बहुवीहेः शेषाधिकारस्थत्वामा- श्रीयते ॥ यदनुगतमिति । अनुगतं निलीनमविभागा- | वात् । रपष्टचेदमुक्त बहुव्रीहिप्रकरणे भाष्ये । स्वयञ्च 'स्वक्ष इत्यादौ पप्नं कुखमादिर्यदा देवदत्तादेर्भवति तदा तत्स्थत्वाद्गन्धस्यै- | नित्य पजिष्यते' इति वक्तुमुचितम् ॥ कान्तत्वादिलं भवति ॥ प्रविशीर्णमिति । विभागेनावस्थित (शेषग्रहणे पक्षद्वयोपपादकभाप्यम्) देवदत्तादेः पृथगुपलभ्यमित्यर्थः ।। कि पुनरिदं शेषग्रहणं करपेक्षम्-यसाद्वहु- (रयोगः ) नन्वेकान्तशब्देनावयव उच्यते, गुणश्च कथम-बीहेः कम्न विहित इति, आहोवित्समासान्ता- वयवोऽत आह-रूपादीति । 'भयुतसिद्धावयवानुगतस्तत्समूहो | पेक्षम्-यसाद् यहुदीहेः समासान्तो न विहित द्रव्यम्' इति पतञ्जलेर्मतम्॥ न्यायनये आह:-रूपादिव्यतिरिकेति ।। इति ? चत्स्यस्येति । ततो भेदेनागृधमागस्पेसथः । फिचातः? भेदेनागृह्यमाणत्वात् ॥ (प्रदीप.) किं पुनरिति । पूर्व 'याभ्यः प्रकृतिभ्य.' इति सामान्येनोकं ततो विशेषज्ञापनाय प्रश्नः। यद्यपि करपेक्षे (१०३३ विधिसूत्रम् ॥ ५। । आ.३५) शेषत्वे शेषग्रहणमनर्थकमन्तरेणापि शेषप्रहणमशेयानिलं कब्धि. धानसामर्थ्याद्विभाषितकप्प्रसमाभावाच्छेपादेव कन्विकल्प विज्ञा- २४३१ शेषाद्विभाषा ॥ ५॥१५४ ॥ तथापि विचारमानं क्रियते। (शेषपदार्थबोधकमाण्यम्) (उध्योतः) विशेषज्ञापनायेति । गुरुणा विशेष शापयितु- शेषादिस्युज्यते का शेपो नाम? तत्स्थत्वाचतो मात्, मित्ययः॥

·४२२ उझोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् । [५.पा.१आ.ईयसश्च सूत्रे (प्रथमपक्षे दोपोपपादकभाष्यम्) (प्रदीपः) नैव करपेक्षमिति । शेषग्रहणानर्थक्य- यदि विज्ञायते-करपेक्षम्, प्रसङ्गात् । यस्मादि नित्यः कविहितस्तमाद्विभाषा न प्राप्नोति, अनृचा-बढच इत्यत्रापि प्राप्नोति ॥ विरोधात्-इति पूर्वोक्तन्यायात् समासान्तापेक्षमपि न भवति, (प्रदीपः) अनच इति । ऋगन्तात्कन्न विहित इति | अनुकं वहृकमिलन कपोऽप्रसङ्गात् ॥ अनन्तरे वहुव्रीहधि- शेषत्वात्पक्षे परत्वात्क प्रसाः । कवभावपक्षेऽस्त्वकारस्याव- कार इति । एवं च 'जधसोऽन' इत्यनन्तरे बहुव्रीह्यधि. कारेऽनको विधानात्कुण्डोनीत्यादौ स्त्रियां कन्न भवति ॥ कथ- काशः, समासान्तरं च ॥ (द्वितीयपक्षे दोपोपपादकभाष्यम् ) मनृच इति । बहुव्रीह्यधिशरात्मागकारविधानाच्छेपत्वासक्षे अथ समासान्तापेक्षम्, कप्प्रसङ्गः ॥ वक्तव्यमेवैतदिति । यद्येवं समासान्तापेक्षेऽपि भक्कं साम-चढक्कं सूक्तमिति न सिद्ध्यति ॥ शेषत्वेऽनृचवहृचयोर्विशेषवचनादन्यत्रानुकवदृकयोः पक्षे कपः (उझ्योतः) भाष्ये-अथ समासान्ताऽपेक्षमनुकमिति । सिद्धत्वात्कस्यचिद्दोषस्याप्रसज्ञास्किमर्थमनन्तरवहुव्रीह्यधिकारा- प्रियपथिकादेरुपलक्षणमिदम् ॥ पेक्षः शेष आश्रीयते । वहुवीयधिकाराच्च तत्पुरुषादिभ्य कपो- (प्रथमपक्षे दोपान्तरोपपादकभाष्यम्) प्रसाः । कि चोपदशा इत्यादौ पक्षे कप्प्राप्नोति, अनन्तरे बहुव्रीह्यधिकारे डचो विधानात् । तथा प्रियपथः प्रियधुर इत्य- अस्तु कवपेक्षम् । त्रापि प्राप्नोति । तस्मात्समासान्तापेक्षमेव शेषत्वमाश्रयणीय- कथमन्चो वढच इति? मिति चिन्त्यमेतद्भाष्यम् ॥ विशेप एतद् वक्तव्यम्-'अनुचो, माणवे वहृच. श्वरणाख्यायाम् इति । (उयोतः) आनर्थक्यप्रसनादिति । प्रागुक्तदोषाचत्यपि इदं तर्हि ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहणं चोदितं | बोध्यम् ॥ अनन्तरे इति । उपदशा इत्यादिवमीहेतु शेषाधिकार- तस्मिन् क्रियमाणेऽपि प्रामोति ॥ स्थत्वाभावास ततः कम् , अत एव 'दक्षिणपूर्वा' 'सपुत्रः' इत्यादी न कविति भावः ॥ चिन्त्यमेतद्भाध्यमिति । वस्तुतस्तु पूर्वोक्त. (प्रदीपः) विशेष एतदिति । तत एव विशेष विषया- पक्षोपमदनैवास्य भाष्यस्य प्रवृत्तेरनन्तरबगुबीनपेक्षया शेषग्रहण- वचनादन कन्न भविष्यतीत्यर्थः ॥ तस्मिन् क्रियमाणे- मेवोचितम् । 'प्रियः पन्था यस्य' इत्यर्थेऽपि प्रियपथिक इत्यादेः पो पीति । अक्रियमाणे स्त्रीग्रहणे कुण्डोनीत्यत्र पक्षे परत्वात्क | सिद्धिरेव च प्रयोजनम् , भाष्यादिष्टत्वस्यैव लामात् । 'समासान्ताः' प्राति । क्रियमाणेऽपि स्त्रीग्रहणे तस्य नपुंसकनिवृत्यर्थत्वात् । इतिसूत्रस्य 'उच्चधुरः' इति प्रयोगरतु कवभावपझे बोध्यः । न च पक्षे परत्वात्कपः प्रसङ्ग एव । एतचोदाहरणमात्रम् । उपदशा- समाससामान्यापेक्षवेन सिक्पू:-' इत्यादेरन्तरगत्वात्कप बाधित्वा दिपु पक्षे कप्पसनात् ॥ तस्यैव प्रवृत्त्यापत्ती कथं 'प्रियपथिकः' इट इति वाच्यं, तस्यापि (उयोता ) ननु विशेपवचनसत्वेऽपि पक्षे ककुतो नेसत प्रकृतिविशेषापेक्षत्वेन समत्वात् । सामान्यापेक्षत्वेनान्तरजत्वस भाष्ये आह-तत एवेति । विनिगमनाविरहेण-अनुचो माणने एव' फाप्यनाश्रयणाय । न च 'बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णो:-' इत्यतः पूर्वमेव माणोऽनच एप इत्युभयविधनियमाश्रयणादिति भावः । ऊधसोऽनलि | काप्रकरणपाठेन विशेषविधिभिः परत्वामानव सिद्धी तदर्भकशेप- दोष इत्युके श्रीमहणेन पुनविधानाधेन कपो बाध इति कश्चिनाम्यः ग्रहणं व्यमिति वाच्यम् , 'विभाषा श्याया-' इत्यादिविपये परे दतो भामे-रहीमहर्ष चोदितम् ॥ तसिन्क्रियमाणेऽपि' पयुक्त, तत्र | तापः, गग स्वनुकसमासानापानीहित्वाभावाम दोष इति मुपियो अपिशम्दामाद-अफ्रियमाणे इति । क्रियमाणे प्रागुफानुपपत्ति- | विचारयन्तु ॥ परिहारायाह-तस्य नपुंसकेति । एवन पुनर्विधाने मानाभार रति भावः । उपदशा इत्पन्न दोपश्चिन्या, शेषाधिकारस्थस्वाभावेन (१०३५ विधिस्थम् ॥ ५। ५। भा. १६) वा सोऽमाः॥ (ोपमहणस्यापेक्ष्यनिर्धारकमाप्यम्) २४३३ ईयसश्च ॥ ५।४।१५६ ॥ एवं तर्हि नैव फपपेक्ष शेपमहणम्, नापि समा. (५९४५ पूर्वपक्षिवार्तिकम् ॥१५) सान्तापेक्षम्। ॥ * ॥ ईयस उपसर्जनदीर्घत्वं च ॥ * ॥ फिन्तर्दि? अनन्तरो यो पापीयधिकारः सोऽपेक्ष्यते । (भाप्यम्) यस उपसर्जनदीर्घत्वं चेति धक- अनन्तरे यामीधिफारे यसाद् यापीहेः समा- | व्यम् । यमपः थेयस्योऽस्य पश्रेयसी, विद्यमान सान्तोन विदित इति । कथमन्च:-चार ति (प्रदीपा) उपसर्जमदीयंत्यमिति । इसापपादो पकच्यमेवैतत्-'भनुचो माणवे, याहयचरणा-पत्वं विधेयम् ।। स्थायाम्' इति॥ (गयोग) इसापवाद इति । गोसियो: सबसे। धेयसी॥ .

·समासान्ताधिकरणम् ] समासान्ताः। ४२३ - त्यर्थः । अत एव बार्तिके उपसर्जनपद चरितार्थम् । तेन हि उप- | तदादिनियमाभावादनोपसर्जनत्वान्दीपस्तदादिनियमाद्धल्ल्या- सर्जनत्वप्रयुक्त दीर्घविधानमिति लभ्यते । न चैव वचनेन वचनप्र- | दिलोपस्य प्रसङ्गाभावात् । अन्ये त्याहुः-दीर्घप्रहणं तर हख- त्याख्यानमयुक्त, नपुसकहस्वप्रतिबन्धाय तदावश्यकमित्याशयात् । नित्यधं कृतम्-अविखन इलन लोपो मा भूदिति । यदि अत एव तर पुवत्' इत्युक्तम् । अन्यथा 'न' इत्येव वदेदित्याहुः ॥ चोपसर्जने तदादिनियमः स्यात्तदा हखालोपस्य प्रसङ्गाभावात्त- (५९४६ पूर्वपक्षिवार्तिकम् ॥ १॥) द्यावृत्तये दीर्घग्रहणं न कुर्यात् , कृतं तु यथेष्टमुपसर्जनादपि ॥* ॥ पुंवद्वचनात्सिद्धम् ॥ * ॥ दीर्घालोपं ज्ञापयतीति वहुप्रेयसीति सिद्धमिष्टम् ।। (भाष्यम् ) पुंवद्वचनारिसमेतत् । पुंवद्भावोऽत्र इत्युपाध्यायजैय्यटपुत्रकैय्यटकते भाष्यप्रदीपे पञ्चम- भवति-ईयसो बहुव्रीहौ पुंवद्वचन मिति । स्वाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते' व्याकरण (उद्दयोतः) केचिदाहुरिति । अनारचिबीजन्तु डयाव- महाभाप्ये पञ्चमस्याध्यायस्य चतुर्थे न्तान्तात्परत्वसत्वेन लोपप्रवृत्तरक्षतत्वात् । अत एव दीर्घग्रहण चरितार्थमित्याशयेनाइ-अन्ये स्वाहुरिति । लोपं ज्ञापयतीति । पादे प्रथममादिकम् ॥ खादीना प्रत्ययत्वेन ड्यापोश्च प्रत्ययत्वेन देथा यस्माद्विहितस्तदादेरु- ॥ पादश्च समाप्तः॥ पस्थित्या तदन्तविधिदयेन पूर्वाकाथानापनदारेति भावः ।। पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ इति श्रीशिवमसुतसतीगर्भजनागोजीमहकते भाप्यपदीपो- (प्रदीपः) पुंवद्वचनादिति । 'गोत्रियोरुपसर्जनस्य' इति हवः प्राप्त पुंबद्भावेन विनिवळते । यथा पुंविषयस्येवारस्य हखो योते पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ न भवति, एवमीयतः परस्य-इति श्रवणं भवति । बहुश्रेयसी. पादोऽध्यायश्च समातः॥ सन हल्ल्यादिलोपे विवदन्ते । केचिदाहुः-हल्टवादिलोपेन हरिदीक्षितपादालसेवनावाहबुद्धिना। न भाव्यम्, त्यापोः स्त्रीप्रलययोर्ग्रहणात स्त्रीप्रलये बानुपसर्जने भट्टनागेशविदुपा कृतोऽयं संग्रहो मुदा ।। अस्मिन् पादे सूत्रवार्तिकसंख्या। प्राकनयोगः आहिके १ सर्वयोगः व्याख्यातसूनाणि १०३४ अव्याख्यातसूत्राणि १२८० १४०३ समुदितसूत्राणि २४३७ वार्तिकानि ५८९८

·४२१
उयोतपरिवृतप्रदीपप्रकाशितमहाभाष्यम् ।
पञ्चमाध्यायस्थसूत्रवार्तिकसंख्या।
प्रथमपादे
द्वितीयपादे
तृतीयपादे
चतुर्थपादे समग्रेऽध्याये
आदिकानि
२
२
२
१
७
व्याख्यातसूत्राणि
४९
२०८
अव्याख्यातसूत्राणि
१२३
३४७
समुदितसूत्राणि
१४०
११९
५५५
वार्तिकानि
११२
१०३
४८

·चतुर्थपञ्चमाध्यायस्थसूत्रवार्तिकपाठः। अथ चतुर्थोऽध्यायः। गुणवचनस्स चाश्यतो लिङ्गवचनभावान् ॥६॥ *भावस्य च भावयुक्तवाद ॥७॥ प्रथमः पादः। स्त्रीविषये ड्यापोरप्रसिद्धिरकारान्तादर्शनात् ॥ ८॥ १ ड्याप्रातिपदिकात् । सर्वेषां तु स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्ध उपदेशः ॥९॥ व्यापातिपदिकग्रहणमङ्गभपदसंज्ञार्थम् ॥1॥ तस्मारिसद्धम् ॥१०॥ *यच्छयोश्च लुगर्थम् ॥ २॥ ४ अजाधतष्टाप् । -वृद्धावृद्धावर्णस्वराज्लक्षणे च प्रत्ययविधो *शूद्रा चामहत्पूर्वा ॥१॥ तत्सम्प्रत्ययार्थम् ॥ ३ ॥ जातिः॥२॥ "हयाग्रहणमनर्धकं प्रातिपदिकमहणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणात् ॥ ४॥ ५ऋन्नेभ्यो ङी । “सर्वनामस्वरसमासतद्धितविधिलुगलुगर्थम् ॥ ५ ॥ ६ उगितश्च । 'मानिनि च विधिप्रतिषेधार्धम् ॥ ६ ॥ धानोरगितः प्रतिषेधः॥१॥ “प्रत्ययग्रहणोपचारेपु च ॥ ७ ॥ अञ्चतेश्रोपसंख्यानम् ॥ २॥ - मतिप्रसङ्ग उपपदविधौ ॥८॥ यमियोः फकि ॥९॥ उगित्यवतिग्रहणात्सिद्धमधातोः ॥ ३ ॥ *समासान्तेषु च ॥१०॥ ७ वनो र च। महदाचे प्रियादिपु ॥११॥ *वनोन हशः॥1॥ निरस्वरे ॥ १२॥ -रविधाने बहुव्रीहेरुपसंख्यानं प्रतिपिदयात् ॥ २॥ "राज्ञः खरे ब्राह्मणकुमारयोः ॥ १३ ॥ भनो बहुव्रीहिप्रतिषेधे वोपधालोपिनो समाससंघातग्रहणेषु च ॥१४॥ पावचनम् ॥ ३॥ विभको चोकम् ॥ १५ ॥ ८ पादोऽन्यतरस्याम् । तद्विविधानार्थं तु ॥ १६ ॥ ९ टाचि । “विप्रतिपेधादि तद्धिवबलीयस्यम् ॥ १७ ॥ *वर समासान्तेषु दोपः ॥ १८ ॥ १० न पट्खसादिभ्यः। स्यूटोच महणम् ॥ १९॥ ११ मनः। *तदन्तस्य च प्रत्ययार्थेनायोगाचद्धिवानुत्पतिः ॥२०॥ १२ अनो बहुव्रीहेः। उकंवा ॥२१॥ १३ डावुभाभ्यामन्यतरसाम् । २ सौजसमौट्छष्पाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्डसि. भ्याम्भ्यस्ड सोसाम्योस्सुए। १४ अनुपसर्जनात् । *अनुपसर्जनग्रहणमनक प्रातिपदिकेन ३ खियाम् । उदन्यविधिप्रतिरोधात् ॥१॥ खियामिति स्याभिधाने चेहापादयो दिवचन- भशापकंतु पूर्वन उदन्वाप्रतिपेधस्स ॥२॥ पहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः ॥१॥ पूर्वसूनिदेखो वाऽऽपिशलमधीव इति ॥३॥ *स्पधेस प प्रातिपदिकार्थवाव सिपामिति *नाविशन्देभ्यस्स्यतिप्रसः॥५॥ लिमानुपपचिः ॥२॥ सिवन जावेरनुपसनस्वाद ॥५॥ सीसमानाधिकरणादिति पेद् भूवादिष्यतिप्रसार *अनुपसर्वनारिकारे जावे विधाने मुपयों पदसम्या प्रतिपेयः । उपसम्पानम् ॥६॥ भसि तु सिपाः प्रातिपदिारियोपगरयात् स्वाय नया समासस्थानुपसर्यनस्यानातियापार पदस सामान्येन कीपिधानम् 04 राबादका ५॥

·४२६ पातञ्जलमहाभाष्यपरिशिष्टे- [४१ . १५ टिड्ढाणभृयसज्दनमात्रच्तयप्ठक्ठ- कञ्छरपः। ढग्रहणे सानुबन्धकस्योपसंख्यानम् ॥ ३॥ --अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य ॥ २ ॥ अन्ग्रहणमनर्थक तदन्ताद्धि डीन्विधानम् ॥ ३॥ न वा जात्यधिकारात् ॥ ४ ॥ अनधिकारे हि पुंयोगादाख्यायां डीन्प्रसङ्गः ॥५॥ *ख्युन उपसंख्यानम् ॥६॥ १६ यजश्च । आपत्यप्रहणं द्वीपाद्यनः प्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ १७ प्राचां प्फ तद्धितः। तद्धितवचनं पितः प्रातिपदिकादीकारार्थम् ॥ १ ॥ १८ सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः । लोहितादियु शाकल्यस्योपसंख्यानम् ॥ १ ॥ १९ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च । *कौरव्यमापकयोरासुरेरुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ छश्च ॥२॥ २० वयसि प्रथमे। वयस्यचरमे ॥१॥ २१ द्विगोः। २२ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि। २३ काण्डान्तात् क्षेत्र। २४ पुरुषात् प्रमाणेऽन्यतरस्याम् । २५ बहुधीहेरूधसो डीप् । ऊधसो नकारो लिङ्गाधिकारे ॥१॥ न पा समासान्ताधिकारे स्वीग्रहणात् ॥२॥ इतरथा हि कविधिप्रसमः॥३॥ २६ संख्याऽव्ययादेड प्। २७ दामहायनान्ताच। *दामहायनान्तारसंख्याऽऽदेः ॥१॥ *पशुपविज्ञानादा सिरम् ॥२॥ २८ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् । २९ निसं संगाछन्दसोः। ३० फेलमामाभागधेयपापापरसमानार्य- कतममगलमेपजाच । ३१ रायाजसी । ३२ अन्तर्वत्पविरवोर्नुरु। कानापतिपदिति गर्मभन्संयोगे॥1॥ ३३ पत्युनों यज्ञसंयोगे। ३४ विभापा सपूर्वस्य । पत्युः सपूर्वादुपसर्जनसमास उपसंख्यानम् ॥ ३ ॥ सिद्धं तु पत्युः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् ॥ २॥ ३५ नित्यं सपत्यादिपु। ३६ पूतक्रतोरै च। पूतमत्वादीनां पुंयोगप्रकरणे वचनम् ॥ ।।। लिङ्गसंनियोगेन सर्वनागमादेशानां वचने लिङ्गलुकि तत्कृतप्रसङ्गः ॥२॥ सिद्धं वागमादेशानामहतः स्त्रीप्रकरणे वचनात् ॥३ 'लिङ्गलुकि वा प्रकृत्तिप्रत्यापत्तिवचनम् ॥४॥ ३७ वृपाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः। ३८ मनोरोचा। ३९ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः । असितपलितयोः प्रतिषेधः ॥१॥ छन्दसि कमेके ॥२॥ -वर्णान्डीविधाने पिशङ्गादुपसंख्यानम् ॥३॥ ४० अन्यतो ङीप्। ४१ पिद्गौरादिभ्यश्च । ४२ जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकाल- नीलकुशकामुककवराद् वृत्यमत्रावपना- कृत्रिमााणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायो- विकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु । नीलादोपधी ॥ १॥ प्राणिनि ध॥२॥ *वा संज्ञायाम् ॥ ३॥ ४३ शोणात् प्राचाम् । ४४ चोतो गुणवचनात् । गुणवचनान्टीवायुदाताम् ॥ ३ ॥ *सहसंयोगपधप्रतिपेयश्च ॥२॥ ४५ वदादिभ्यश्च । ४६ नित्यं छन्दसि। ४७ भुवधा ४८ पुयोगादाख्यायाम् । गोपालिकादीनां प्रतिपेधः॥।॥ योगादास्पायर्या वहिरालग्नचनम् ॥२॥ मुमन्वसमासयमनायाफारान्यानुपपशिः॥३॥ सिदं सुरियाः पुंसदेनाभिधानात् ॥४॥ गतिकारकोपपदानां निःसह समासपपनम् ॥५॥ प्रयोजनं ध्यदल्पाण्यापाम् ॥६॥ जातीविधाने ॥७॥ * ·१] चतुर्थपञ्चमाध्यायस्थसूत्रवार्तिकपाठः । ४२७ ग रेश्च ॥३॥ समासान्तस्य णत्वे ॥८॥ ६३ जातेरखीविषयादयोपधात् । * कृदन्तात्तद्धिते वृद्धिस्वरौ च ॥ ९ ॥ *योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमरस्यानाम- अवदातायां तु डीप्यसनः ॥ १० ॥ प्रतिषेधः॥१॥ ४९ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवन ६४ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच । मातुलाचार्याणामानुक् । सदकाण्डपान्तरातेकेभ्यः पुष्पात् प्रतिषेधः ॥ १॥ -हिमारण्ययोर्महाचे ॥१॥ सम्भखाजिनशणपिण्डेभ्यः फलात् प्रतिषेधः ॥२॥ न्यवाहोपे ॥२॥ यवनाल्लिप्याम् ॥ ३॥ -मूलाबजः ॥ ४॥ उपाध्यायमातुलाभ्यां वा ॥ ४ ॥ ६५ इतो मनुष्यजातेः। *मुद्गलाच्छन्दसि लिच ॥ ५॥ -इतो मनुष्यजातेरिल उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ ६॥ भर्यक्षत्रियाभ्यां वा ॥ ७॥ ६६ ऊन्तः। ५० क्रीतात् करणपूर्वात् । अझकरणेऽप्राणिजातेश्चवारवादीनाम् ॥१॥ ५१ कादल्पाख्यायाम् । ६७ वान्तात्संज्ञायाम् । ६८ पदोश्च । ५२ वहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् । ६९ अरूत्तरपदादौपम्ये । *अन्तोदात्ते जातप्रतिषेधः॥१॥ ७० संहितशफलक्षणयामादेश्व। * पाणिगृहीत्यादीनां विशेपे ॥ २ ॥ *बहुलं तणि ॥३॥ ७१ कद्रुकमण्डल्योश्छन्दसि । *प्रवद्ध विलन्याद्यर्थम् ।। ७२ संज्ञायाम् । अन्तोदात्तादबहुनसुकालसुखादिपूर्वात् ॥ ५ ॥ ७३ शाईरवाद्यसो डीन् । *जातिपूर्वाद्वा ॥६॥ ७४ यङश्वा । ५३ अस्वाङ्गपूर्वपदावा। -पाच यजवा ॥१॥ ५४ वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपधात् । ७५ आचट्याच्च। उपसर्जनग्रहणमनर्थकं बहुधीह्यधिकारात् ॥१॥ -अन उपधालोपिन उधसो डीप् पूर्व विप्रतिपितम् । *नह्वजमिति चेत्स्वानग्रहणारिसद्धम् ॥२॥ आवव्याधमः ८फश्वापः॥२॥ +अनन्तोदात्तार्थमिति चेत् सहादिकृतवारिसद्धम् ॥३ ७६ तद्धिताः। -स्वाङ्गसमुदायप्रतिपेधार्थ तु ॥ ४ ॥ ५५ नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाच । ७७ यूनस्तिः। ७८ अणिजोरनार्पयोर्गुरूपोचमयोः प्यङ् गोत्रे । *नासिकादीनां विभापायां पुच्छाच ॥५॥ - कयरमणिविपशरेभ्यो नित्यम् ॥२॥ प्यड्यनादेशे यलोपवचनम् ॥1॥ -द्विरविधिः ॥२॥ +उपमानास्पक्षाच पुच्छाच ॥ ३॥ नासिकादिभ्यो विभाषायाः सहनविद्यमान- -आदेशेऽन्लोपवचनम् ॥ ३॥ पूर्वेभ्यः प्रतिपेधो विप्रतिषेधेन ॥ ४ ॥ *न या प्यहो लोपनिमिचयात् ॥ ४॥ ५६न कोडादिवद्वचः। ७९ गोत्रावयवात् । ५७ सहनविद्यमानपूर्वाय । -गोगावयवादगोत्रार्थमिति चेत्तदनिष्टम् ॥ १॥ ५८ नखमुसात् संशायाम् । -गोग्रादिति पदचनानधक्यम् ॥ २॥ ५९ दीर्घजिद्धी च च्छन्दसि। मगुरूपोचमार्थमिति चेत् सर्वपामययवरया- ६० दिक्पूर्वपदान्डी। स्सर्वप्रसनः ॥ ३॥ *दिकपूर्वपदान्छीपोऽनुदायत्वम् ॥ 1 *सिदं न रोमादिएपसंण्यानात् ॥ ४ ॥ होम्बिधाने अन्यत्रापिटीविपपान्दीपसमः॥२॥ ८० प्रौदयादिभ्यब्ध। ६१ वाइः। ८१ देवयनियोचिक्षिसात्यमुनिकाण्ठे. ६२ सत्यशिचीति भापायाम् । विदिभ्योऽन्यतरस्याम्।

·४२८ पातञ्जलमहामाप्यपरिशिष्टे- [E ॥ ८२ समर्थानां प्रथमाद्वा। प्रयोजन सौषीरगोत्रेभ्यो ठक्छाः ॥ ३ ॥ •समर्थवचनमनर्थकम्, न झसमर्थनार्थाभिधानम् १ इन्ण्यो सर्वत्र ॥ ४ ॥ प्रथमवचनमनर्थकं न ह्यप्रथमेनार्थाभिधानम् ॥२॥ प्राग्दीप्यतोऽधिकारे यूनो वृद्धवदतिदेशः ॥ ५ ॥ वावचने चोक्तम् ॥३॥ ९१ फक्फिनोरन्यतरस्याम् । ८३ प्राग्दीव्यतोऽण् । ९२ तस्यापत्यम् । तद्वितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनमप्रमाणं तस्याविव- प्राग्वचनं सकृद्विधानार्थम् ॥ १ ॥ क्षिवस्वात् ॥ १॥ अधिकारासिद्धमिति चेदपवादविषयेऽण्प्रसङ्गः ॥२॥ *सर्वनामनिर्देशे विशेषाऽसंप्रत्ययः सामान्य- वसात् प्राग्वचनम् ॥३॥ निर्देशात् ॥ २॥ , न वाक चिद्वावचनात् ॥४॥ *सामान्यचोदनास्तु विशेषेषु ॥ ३॥ ८४ अश्वपत्यादिभ्यश्च । अपत्याभिधाने स्त्रीपुंल्लिमस्याप्रसिदिनपुंसकरवात् ॥ ८५ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः । सिद्धं तु प्रजनस विवक्षितत्वात् ॥ ५ ॥ (ण्यप्रकरणे) वाध्यतिपितृमतां छन्दस्युप- एकार्थे शब्दान्यत्वाद् दृष्टं लिनान्यत्वम् ॥ ६ ॥ संख्यानम् ॥१॥ अवयवान्यत्वाच । +पृथिव्या जागी ॥२॥ ९३ एको गोने। देवस्य यमौ ॥३॥ +यहिपटिलोपश्च यम् च ॥ ४ ॥ • उत्पादयितारं प्रत्यपत्ययोगात् तस्य च विव- ईकक्च ॥ ५॥ क्षितस्यादेकवचनं गोने ॥१॥ ईकम् छन्दसि ॥ ६॥ तन प्रत्ययान्तागोत्रे प्रतिषेधो गोत्रे नियवत्वात् ॥२॥ स्थानोऽकारः ॥७॥ *परमप्रकृतेश्वोत्पत्तिः ॥ ३ ॥ स्त्रियां चानियमः ॥ ४॥ लोग्नोऽपत्ये यहुपु ॥ ८॥ -सर्वन गोरजादिमसते यत् ॥ १॥ न्यूनि चान्तहितेऽप्राप्तिः ॥ ५॥ .ज्यादयोऽर्थविशेपलक्षणादणपवादात्पूर्व- सर्वेपामपत्ययोगात् प्रत्ययान्ताद् गोत्रे प्रति- पेधार्थमेको गोने ॥६॥ विप्रतिपिदम् ॥१०॥ नियमानुपपत्तिश्च ॥ ७॥ ८६ उत्सादिभ्योऽञ् । न होकमित्रपत्येऽनेकप्रत्ययप्राप्तिः॥८॥ अप्रकरणे प्रीप्मादच्छन्दसि ॥१॥ अपत्यान्तरे शब्दान्तरायपत्ययान्तरमाप्तिः॥ ९ ॥ ८७ स्त्रीपुंसाभ्यां नन्नौ भवनात् । वसारप्रतिषेधः ॥१०॥ भनन्सनी भयनादिति चेद्वत्य प्रतिषेधः ॥1॥ *संज्ञाकारिभ्यो पा प्रत्ययोत्पत्तिः ॥११॥ न्यतेमागिति चेद् भाप उपसंफ्यानम् ॥२॥ *गोमाघूनीति च ॥१२॥ ८८ द्विगोर्खगनपत्ये । वच जात्लादिनित्यर्थम् ॥ १३ ॥ कविगोलकि निमित्तग्रहणम् ॥७॥ ९४ गोत्रायून्यस्त्रियाम् । म विदोपासंप्रत्ययेऽतनिमित्तादपि ॥२॥ ९५ अत इञ् । ८९ गोत्रेलुगचि। "इनो वृदावृद्धाभ्यां फिफिनो विप्रतिषेधेन ॥१॥ गोग्रेऽनुगपीति दिवरेवराधयावादप्रसिदिः॥१॥ तनानध।। २॥ *पिप्रतिषेधातु लुकराविधानम् ॥ २॥ ९६ पाहादिम्पश्च । *गोयस ना टोपिनो यदुवचनान्तस्य प्राची माहाविभूतिपु येपो दर्शन गोत्रभागे लोकिक होम्योरलुरु ॥३॥ सोन्यत्र तेषां प्रतिषेधः ॥७॥ *एसपनदियचनान्तस प्रवृत्ती यापु लोपो यूनि । गर्गमार्गविकामहणं या नियमाधम् ॥ ५॥ -सम्पन्धिाधमत्पपाना पपरसनाप्रतिपेथा ॥२॥ उऊं या ॥१॥ ९७ सुधातुरफझ्च । ९० नि रु मुधातम्यासयोः ॥३॥ पून गपीति चेत् प्रवपापपेष्टयसः ॥ ९८ गोरे कुजादिम्यश्फन। * सिविपेग नम्र बल पनविरेप: ॥२॥ ९९ नदादिभ्या फ।

·११]
चतुर्थपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः ।
४२
१०० हरितादिभ्योऽमः।
१३० आरगुदीचाम् ।
१०१ यनिमोश्च।
-आरम्पयनमनर्धकं रका सिदस्यात् ॥
१०२ शरदच्छुनाव गुयत्सामायणेपु ।
१३१ क्षुद्राम्यो वा।
१०३ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ।
१३२ पितृप्यमुदछ।
१०४ अनृप्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽम् ।
१३३ दकि लोपः।
मनुष्यानन्तवचन मनर्थक संज्ञागोगाधिकारात् ॥"
१३४ मातृप्यसुधा
१०५ गर्गादिभ्यो यम्।
१३५ चतुप्पाद्भयो ढन् ।
१०६ मधुपथ्योलणकौशिकयोः।
१३६ गृष्टवादिभ्यश्च ।
१०७ फपियोधादागिरसे।
१३७ राजश्वशुरायत् ।
१०८ वतण्डाचा
राक्षोऽपत्ये जातिग्रहणम् ॥३॥
१०९ लुरु नियाम्।
१३८ क्षमाद्धः।
११० अभ्यादिभ्यः फन् ।
१३९ कुलात् सः।
१११ भर्गात घेगते।
१४० अपूर्वपदादन्यतरस्यां यढिकनौ ।
११२ शिवादिभ्योऽण ।
१४१ महाकुलादपत्रौ।
११३ अवृद्धाभ्यो नदीमानुपीभ्यस्तनामिकाभ्यः ।
१४२ दुष्कुलाहा।
१४३ ससुस्छः।
११४ प्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।
१४४ भ्रातुर्व्यञ्च ।
*मपिम्पको उग्लूको विप्रतिषेधेन ॥ ॥ १४५ व्यन्सपने।
“यचो को दूग्दनी ॥२॥
ज्यन्वचनमनर्थकं प्रत्ययार्थाभावात् ॥१॥
•न पणा पुनर्वचनमन्य निवृत्यर्धम् ॥३॥ १४६ रेवत्यादिभ्यष्ठक।
-तमारपिभ्योऽग्यिधानेन्याविप्रतिपेधः ॥ ५॥
१४७ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ।
स्टक एनर्यचनमन्यनियुष्यर्थम् ॥५॥
गोखियाः प्रत्ययस्य णिकरणानर्धक्य वृद्धरना-
तमाचप्रामिकाण्यवचः ॥६॥
प्रातिपदिकस्य ॥१॥
मप्यन्धवृष्णिकुणः सेनान्ताण्ण्यः॥७॥
लुगमिति घेन लुक्मतिपेधात् ॥ २ ॥
११५ मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः।
व्यवहितत्वादप्रतिपेध इति चेत्र पुंपदावात् ॥ ३ ॥
११६ कन्यायाः कनीन च।
-फिनर्थ नु ॥४॥
-वभावप्रतिषेधाधं च ॥५॥
११७ पिफर्णशुगच्छगलावत्सभरवाजात्रिपु ।
~गोत्रायन्यस्त्रियामिति वचनादप्रयोजनम् ॥ ६॥
११८ पीलाया वा।
११९ ढाच मण्डूकात् ।
अवंश्यत्वाहा स्त्रियाः प्रयोजनम् ॥७॥
१२० स्त्रीभ्यो ढक ।
१४८ वृद्धाहक् सौवीरेषु बहुलम् ।
१४९ फेरछच।
१२१ वचः।
१२२ इतश्यानित्रः।
१५० फाण्टाहतिमिमताभ्यां णफिजी ।
१२३ शुभ्रादिभ्यश्च ।
*फाण्टाहतेः प्रत्ययस्य गित्करणानर्थक्यं वृदया-
१२४ विकर्णकुपीतकात् काश्यपे ।
प्रातिपदिकस्य ॥1॥
१२५ भ्रुवो घुक् च ।
-पुंवद्भावप्रतिपेधार्थ नु ॥३॥
१२६ कल्याण्यादीनामिनङ् ।
उक्तं वा ॥३॥
१२७ कुलटाया वा।
१५१ कुर्यादिभ्यो ण्यः।
१२८ चटकाया ऐरक् ।
*वामरथस्य कग्वादिवत्स्वरवर्जन ॥ १॥
*चटकायाः पुंलिङ्गनिर्देशः ॥१॥
१५२ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ।
खियामपये लुग्वतायः ॥ २॥
१५३ उदीचामिञ् ।
१२९ गोधाया दूक।
उदीचामिनविधी तक्ष्णोऽवचनम् ॥७॥

·पातञ्जलमहाभाप्यपरिशिष्टे- [R शिवादिरिति चेपण्यविधिः ॥२॥ १७१ वृद्धकोसलाजादाज्यङ् । सिद्धं तूदीचां वा ग्यवचनात् ॥३॥ १७२ कुरुनादिभ्यो पयः। १५४ तिकादिभ्यः फिञ्। १७३ साल्यावयव प्रत्यग्रथकल कूटाइमकादि। १५५ कौसल्यकाार्याभ्यां च । १७४ ते तद्राजाः। फिप्रकरणे दगुकोसलकारच्छागपाणां १७५ कम्बोजाल्लुक । युच॥१॥ कम्मोजादिभ्यो लुग्वचनं चोदायर्थम् ॥ १॥ १५६अणो द्वयचः। १७६ स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च । १५७ उदीचां वृद्धादगोत्रात् । १७७ अतश्च । १५८ चाकिनादीनां कुक् च । -अत इति वदन्तामहणमवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनात् १ कुटि प्रत्ययादेरादेशानुपपत्तिरनादित्वात् ॥ ॥ स्यौधेयादिप्रतिषेधो ज्ञापकः पर्धादिलुकः ॥ २॥ पूर्वान्ते नलोपवचनम् ॥२॥ १७८ न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः। -सिद्धं त्वादिष्टस्य कुवचनात् ॥ ३ ॥ कारिभ्य इनोऽगोजास्फिन् विप्रतिरोधेन ॥ ४ ॥ अथ चतुर्थाsध्याये १५९ पुत्रान्तादन्यतरस्याम् । द्वितीयः पादः। १६० प्राचामवृद्धात् फिन वहुलम् । १ तेन रक्तं रागात् । १६१ मनोर्जातावञ्यतो पुक् च । रक्तादीनामभिधाने प्रत्ययविधानादुपाभ्या. १६२ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् । नर्थक्यम् ॥ १॥ पौनप्रभृतेर्गोत्रसंज्ञाया यस्यापसं तस्य पौन-, २ लाक्षारोचनाद्वक् । प्रतिसज्ञाकरणम् ॥ १॥ उपकरणे शकलकर्दमाभ्यामुपसख्यामम् ॥ ७ ॥ जीवद्वश्यञ्च कुत्सितम् ॥२॥ नील्या अन् ॥ २ ॥ १६३ जीवति तु वंश्ये युवा । -पीतात्कन् ॥ ३॥ जीवति तु वश्ये युवेति पोनप्रभृत्यपेक्षं च ॥३॥ -हरिद्रामहारजनाभ्यामम् ॥ ४ ॥ तय देवदत्त्यर्थम् ॥ २ ॥ ३ नक्षत्रेण युक्तः कालः। वृद्धस्य च पूजायाम् ॥३॥ नक्षत्रेण चन्द्रमसो योगात्तद्युक्तारकाले प्रत्यय- आपत्यो वा गोत्रम् ॥ ४ ॥ विधानम् ॥१॥ --परमप्रकृतेश्वापत्य ॥५॥ , तत्रोत्तरपदलोपः ॥२॥ +आपत्याजीवद्वश्यास्वार्थ द्वितीयो युवसंज्ञः ॥६॥ लिङ्गवचनानुपपतिश्च ॥ ३ ॥ स चास्त्रियाम् ॥ ७ ॥ कालयोगासिन्द्वम् ॥ ४॥ । --एकोगोत्रग्रहणानर्थक्य च ॥ ८॥ *तथा च संप्रत्ययः॥५॥ बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् ॥ ९ ॥ ४ लुव विशेपे । १६४ श्रातरिच ज्यायसि । १६५ वाऽन्यसिन सपिण्डे स्थविरतरे जीवति । ५ संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाम्याम् । १६६ वृद्धस्य च पूजायाम् । ६द्वन्द्वाच्छः। १६७ यूनश्च कुत्सायाम् । ७ दृष्टं साम । १६८ जनपदशब्दात् क्षत्रियादन् । • दृष्ट साम कलेक् ॥१॥ सर्वत्राग्निकलिभ्या ढकू ॥२॥ क्षत्रियादेकराजात्सप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ +क्षत्रियग्रहणानर्थक्ये चोक्तम् ॥२॥ ८ कलेढक्। *क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् ॥३॥ ९ वामदेवाइब्यदयौ। १६९ साल्वेयगान्धारिभ्यां च । १० परिवृतो रथः। १७० व्यन्मगधकलिङ्गसुरमसादण् । -परिवृतो रथ इति वदेकान्तग्रहणम् ॥ ५ ॥ अणो न्यदण्येमो विप्रतिषेधेन ॥१॥ ११ पाण्डुकम्बलादिनिः। -न्यका कुरुनादिभ्यो पपः ॥२॥ १२ दैपवैयाबाद।

·४२]
चतुर्थपञ्चमाध्यायस्थसूत्रवार्तिकपाठः ।
अहः खः॥२॥
१३ कौमारापूर्ववचने।
अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचः ॥५॥
-कौमारापूर्ववचन इत्युभयतः खिया अपूर्वत्वे ॥ ३॥
तिलानिष्कलापिञ्जपेजो ॥ ६॥
*पुंयोगात् त्यभिधानम् ॥ २ ॥
पिनश्छन्दसि डिच्च ॥ ७ ॥
१४ तबोद्धृतममत्रेभ्यः।
३७ तस्य समूहः।
१५ स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते।
३८ भिक्षादिभ्योऽण् ।
१६ संस्कृतं भक्षाः।
भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्रावस्य
१७ शुलोखाद्यत् ।
सिद्धत्वात् ॥ १॥
१८ दनष्ठा।
३९ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्स-
१९ उश्चितोऽन्यतरस्याम् ।
मनुष्याजादुञ्।
२०क्षीराइट।
वृद्धाच॥१॥
२१ सास्सिन् पौर्णमासीति ।
अजो युपूर्व विप्रतिपिदम् ॥ २ ॥
सास्सिन् पौर्णमासीति संज्ञाप्रहणम् ॥ १ ॥
ठक्त विप्रतिपेधात् ॥ ३॥
असंज्ञायां हि गरीयानुपसंयोगः ॥ २॥ ४० केदारायश्च ।
२२ आग्रहायण्यश्वत्थाट्टक।
गणिकायाश्च ॥ ॥
२३ विभाया फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रोभ्यः। ४१ ठन्कवचिनश्च ।
२४ सास्य देवता।
४२ ब्राह्मणमाणववाडवाद्यन् ।
२५ कखेत् ।
- यन्त्रकरणे पृपादुपसंख्यानम् ॥ १ ॥
२६ शुक्राद्धन् ।
४३ ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् ।
२७ अपोनप्पांनप्तृभ्यां घः।
*गजसहायाभ्यां च ॥३॥
२८ छच।
छप्रकरणे पैनाक्षीपुत्रादिभ्य उपसंख्यानम् ॥१॥
पर्धाः सण् ॥ ४॥
शतरुद्राद्ध च ॥२॥
२९ महेन्द्राद्घाणौ च।
४४ अनुदाचादेरन्।
३० सोमाय ।
४५ खण्डिकादिभ्यश्च ।
३१ वाय्वृतुपित्रुपसो यत् ।
"अप्रकरणे क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् ॥ १॥
३२ द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीपोमवास्तो ४६ चरणेभ्यो धर्मवत् ।
प्पतिगृहमेधाच्छ च।
४७ अचिहस्तिधेनोप्टक।
३३ अमेढक् ।
४८ केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम् ।
३४ कालेभ्यो भववत् ।
४९ पाशादिभ्यो यः।
"कालेभ्यो भये प्रत्ययमानप्रसङ्गः ॥ ॥
--पृथग्वातादर्शनादसमूहः ॥1॥
न्य: कालेभ्यो भवे तस्य विधाने प्रातिपदिकमात्रा-
-शीघ्रत्ये तु ॥२॥
५० खलगोरथात् ।
*सिद्धं भयनिर्देशात् ॥ ३॥
५१ इनित्रकव्यचश्च ।
३५ महाराजगोष्ठपदाट्ठन् ।
:खलादिम्य इनिः॥१॥
उन्प्रकरणे तदसिन् वर्तत इति नवयज्ञादिभ्य
५२ विषयो देशे।
उपसंख्यानम् ॥ ३॥
अविपयाभिधाने जनपदे लुब् बहुवचनविपयात् ॥३॥
• पूर्णमासादण् ॥२॥
गान्धार्यादिभ्यो वा ॥२॥
३६ पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः।
राजन्यादिभ्यो वा वुन् ।॥ ३॥
*पितृमातृभ्यां भ्रातरि व्यगुलचौ ॥ ॥
चयवनादिभ्यो नित्यम् ॥ ४ ॥
*मातृपितृभ्यां पितरि दामहम् ॥ २॥
*न वाऽभिधेयस्य निवासविषयस्वा निवास.
*मातरि पिच ॥३॥
विवक्षायां लुचिपयविवक्षायां प्रत्ययः ॥५॥
*महो वा उन्दुस्थानहोऽवमहदर्शनाद ॥४॥ ५३ राजन्यादिभ्यो वुन्।
क्रती ॥३॥
प्रसङ्गः॥२॥

·५३२ पातञ्जलमहाभाष्यपरिशिष्टे- [१२ ५४ भौरिफ्याटुपुकार्यादिभ्यो विधाभकलौ। ५५ सोऽस्यादिरिति च्छन्दसःप्रगाथेषु । छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसकारस्वार्थ उप- संख्यानम् ॥१॥ ५६ संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः । ५७ तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः। ५८ धनः सास्यां कियेति मः। ५९ तदधीते तद्वेद । . ६० ऋतूक्थादिसूत्रान्ताक् । तस्येदम्मत्ययालुक् ॥१॥ ६१ क्रमादिभ्यो वुन् । ६२ अनुब्राह्मणादिनिः। ६३ वसन्तादिभ्यष्ठक् । ६४ प्रोक्ताल्लुक् । ६५ सूत्राच कोपधात् । ६६ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि । अन्यत्राभिधेयस्यानित्यत्वात् छन्दोमाह्मणानां तद्विपयवचनम् ॥ १॥ तत्र यथाधिकारं तद्विपयप्रसङ्गः ॥२॥ सिद्धं तु प्रोक्ताधिकारे तद्विपयवचनात् ॥ ३॥ याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः ॥४॥ इनिर्वा प्रोक्त तद्विपयः ॥ ५ ॥ काश्यपकौशिकग्रहणं च कल्पे नियमार्थम् ॥ ६॥ ६७ तदसिनस्तीति देशे तन्नानि । ६८ तेन निवृत्तम् । ६९ तस्य निवासः। ७० अदूरभवश्च । ७१ ओरञ् । ओरपिधेर्नयां मतुब्धिप्रविपिद्धम् ॥३॥ ७२ मतोश्च बह्वजगात् । ७३ वह्वचः कूपेषु। ७४ उदयच विपाशः। ७५ संकलादिभ्यश्च । ७६ स्त्रीपु सौवीरसाल्वप्राक्षु । ७७ सुवास्त्वादिभ्योऽण् । ७८ रोणी। ७१ कोपधाच्च। ८० वुञ्छण्कजिलसे निरढण्ययफक्फिजिञ्- ऽयकाठकोऽरीहणशाश्वर्यकुमुदकाश तृणप्रेक्षाश्मसखिसंकाशवलपक्षकर्णसुतं. गमप्रगदिन्बराहकुमुदादिभ्यः । ८१ जनपदे लुप् । ८२ घरणादिभ्यश्च । ८३ शर्कराया था। ८४ ठक्छौ च । ८५ नयां मतुए। नद्यां मनुलचनं मत्वर्थेऽण्विधानात् ॥४॥ निर्वृत्ताय च ॥ २॥ ८६ मध्वादिभ्यश्च। ८७ कुमुदनडवेतसेभ्यो अतुम् । ८८ नडशादावलच् । ८९ शिसाया चलच्। ९. ऊत्करादिभ्यदछ। ९१ नडादीनां कुक्च । कुटि प्रत्ययादेरादेशानुपपत्तिरनादिस्वान् ॥ १॥ "पूर्वान्ते हस्वत्वम् ॥ २॥ सिद्धं त्वादिष्टस्य कुवचनात् ॥ ३ ।। “संनियोगारिसद्धम् ॥ ४॥ ९२ शेपे । शेपवचनं घादीनामपत्यादिप्वप्रसङ्गार्थम् ॥ १ ॥ तस्पेदवचनात्प्रसङ्गः ॥२॥ विप्रतिपेधात्सिद्धम् ॥ ३ ॥ .न वा परस्वादादीनाम् ॥५॥ अणपवादत्वाचाण्विपये धादिप्रसङ्गः ॥५॥ ९३ राष्ट्रावारपाराद्धसौ। • भवारपाराद्विगृहीतादपि ॥३॥ विपरीताय ॥२॥ ९४ ग्रामाद्यखौ। ९५ कञ्यादिभ्यो ढकन् । ९६ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वाऽस्यलद्वारेषु । ९७ नद्यादिभ्यो ढक् । ९८ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक । ९९ कापिश्याः प्फक् । १०० रङ्कोरमनुष्येऽण्च । रङ्कोरमनुष्यग्रहणानर्धक्यं मनुष्यतरस्थयोt. विधानात् ॥१॥ *अमनुप्ये मनुष्यस्थे प्फगणोपिकमिति चेवानिष्टत्वात् ॥ २॥ अग्रहणं च कच्छादिभ्योऽण्वचनात् ॥ ३ ॥ १०१ युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् । १०२ कन्यायाएका १०३ वर्णी वुद।

·RJ चतुर्थपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः । ४३३ १०४ अव्ययात्त्यप् । ११५ भवतष्टक्सो। अध्ययास्यप्याविष्टयस्योपसंरयानं छन्दसि ॥ १॥ ११६ काश्यादिभ्यष्ठनिठौ। *अव्ययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधे- ११७ वाहीकग्रामेभ्यश्च । बूंदाच्छो विप्रतिषेधेन ॥२॥ ११८ विभापोशीनरेपु। तेभ्यष्ठन्मिठो ।। ३॥ ११९ ओदेशे ठञ्। *न वा उमादीनां छापवादत्वातद्विपये चाभावादि. १२० वृद्धात् प्राचाम् । तरेपाम् ॥ ४॥ १२१ धन्वयोपधालुञ्। *कोपधादणः पुनर्वचनमन्यनिवृत्यर्थम् ॥ ५ ॥ १२२ प्रस्थपुरवहान्ताच । तसादन्तोदाते कोपधप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ १२३ रोपधेतोःप्राचाम् । "द्वादोर्देशे कालाहम् ॥ ७ ॥ १२४ जनपदतदवध्योश्च । नक्षनादण ॥८॥ जनपदतवध्योवुविधानेऽवयवमात्राप्रसङ्गः ॥१॥ *भव्ययायुट्युलौ ॥९॥ जनपदादिति चेद्वचनानर्थक्यम् ॥ २॥ *शरीराक्यवाद्यत् ॥१०॥ १२५ अवृद्धादपि बहुवचनविपयात् । *वर्गान्ताधाशब्दे यत्खी ॥ ११॥ १२६ कच्छाग्निवस्नवर्तोत्तरपदात् । स्वदचोऽन्तोदात्ताहम् ॥ १२ ॥ भायस्थानेभ्यटक ॥ १३॥ १२७ धूमादिभ्यश्च । *विद्यायोनिसयन्धेभ्यो वुज ॥ १६ ॥ १२८ नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः। १२९ अरण्यान्मनुष्ये। ऋतप्टञ्॥१५॥ -रूप्यमयदो ॥ १६॥ १३० विभापा कुरुयुगन्धराभ्याम् । *अचित्ताट्टक् ॥ १७ ॥ "कुरुयुगन्धरेभ्यो वावचनान्मनुष्यवस्थयो- गोरक्षत्रियाख्येभ्यो बहुल वुञ् ॥ १०॥ धुंबिधानम् ॥७॥ +गि निरन्तेवासिबाह्मणेभ्यः ॥ १९ ॥ १३१ मद्रवृज्योः कन्। *पत्रपूर्वाद ॥ २० ॥ १३२ कोपधादण् । *न्दाद् वुन् वेरमैथुनिकयोः ॥२१॥ १३३ कच्छादिभ्यश्च । गोरचरणाद् चुन ॥२२॥ -साल्वाना कच्छादिपु पाठोऽण् विधानार्थ. ॥१॥ *कण्वादीनोऽपिवधे ॥ २३ ॥ *न वाऽपदातिगोयवागूप्रहगमवधारणार्थम् ॥२॥ *जिठाभ्यामोर्देशे ठन् ॥ २४ ॥ १३४ मनुप्यतत्स्थयोवुन् । क्ने वा उनोऽनवकाशत्वात् ॥ २५ ॥ १३५ अपदातो साल्वात् । -योपधप्रस्थादीना यु ॥ २६ ॥ १३६ गोयवाग्वोश्च। ओठज ॥२७॥ “जनपदानामकाणौ ॥ २८॥ १३७ गतॊत्तरपदाच्छः। गर्वोत्तरपदाच्चविधेर्जनपदाद् दुन् *न वा बुझपवादवादणः ॥ २९॥ विप्रतिपिचम् ॥ १॥ *कोपधादणोऽकेकान्ताच्छ. ॥ ३०॥ “धन्ववुजश्च ॥३॥ १३८ गहादिभ्यश्च । *न वा छस्य पुनर्वचन छापवादनिवृत्त्यर्थम् ॥ ३२ ॥ *गहादिपु पृथिवीमध्यस्थ मध्यमभावः ॥ १ ॥ १०५ ऐपमोहाश्वसोऽन्यतरस्याम् । *चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणोऽण् ॥२॥ १०६ तीररूप्योत्तरपदादन्नौ। १३९ प्राचां कटादेः। १०७ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः। १४० राश्वः कच। १०८ मद्रेभ्योऽञ्। १४१ वृद्धादकेकान्तखोपधात् । १०९ उदीच्यनामाच यहचोऽन्तोदात्तात् । अकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं सोसुकाधम् ॥ १ ॥ ११० प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् । १४२ कन्यापलदनगरग्रामहदोत्तरपदात् । १११ कण्वादिभ्यो गोने। १४३ पर्वताच। ११२ इनश्च। १०४ विमापा मनुष्ये। ११३ न यचः प्राच्यभरतेषु। १४५ कृकणपर्णाद्वारद्धाजे। ११४ वृद्धाच्छः। ५५पाच-

·पातजलमहाभाप्यपरिशिष्टे-
[४१३
अथ चतुर्थोऽध्यायः।
-पूर्वान्ते विसर्जनीयः ॥ ४ ॥
तृतीयः पादः।
सिद्धं त्वादिष्टस्य नुवचनात् ॥ ५ ॥
-संनियोगाद्वा ॥ ६॥
१ युष्मदस्मदोरन्यतरयां खञ्च ।
२४ विभापा पूर्वाहापरालाभ्याम् ।
क्युप्मदस्मद्भया प्रत्ययविधाने योगविभागः ॥ १॥
समसंख्याप्रतिपेधार्थः ॥२॥
-पूर्वाहापरालाभ्यां सुवन्तवचनं सप्तमीश्नवणार्थम् १
अलुग्वचनं ज्ञापकमिति चेदव्ययात्सप्तमीप्रसङ्गः ॥२॥
२ तसिन्नणि च युप्माकासाको ।
२५ तत्र जातः।
आदेशवचने च ॥१॥
तन जातादिपु वचनं नियमार्थम् ॥ १॥
तन्त्र पुनः खग्रहणम् ॥ २ ॥
३ तवकममकावेकवचने।
२६ प्रावृपष्ठम् ।
२७ संज्ञायां शरदो घुञ्।
*एकार्थग्रहणं च ॥१॥
२८ पूर्यालापराला मूलपदोपावस्करावुन् ।
४ अर्धाद्यत् ।
२९ पथः पन्धच।
अर्धाधविधाने सपूर्वाट्ठम् ॥१॥
३० अमावास्यायावा।
दिक्पूर्वपदायच ॥२॥
३१ अच।
५परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च ।
३२ सिन्ध्वपकराभ्यां कन् ।
६ दिक्पूर्वपदाट्ठञ् च।
३३ अणौ च।
७ ग्रामजनपदैकदेशादछौ ।
३४ श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधाखातितिष्यपुन-
८मध्यान्म:।
सुहस्तविशाखापाढावहुलाछु ।
९ असांप्रतिके।
लुकप्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः खियामुप-
१० द्वीपादनुसमुद्रं यञ्।
संख्यानम् ॥ ५ ॥
११ कालाटूठ ।
१२ श्राद्धे शरदः।
*फल्गुन्यपाढाभ्या टानो ॥२॥
धविठापाढाझ्या छण् ॥ ३॥
१३ विभापा रोगातपयो ।
*न वा नक्षत्रेभ्यो बहुलं लुग्वचनात् ॥ ४ ॥
१४ निशानदोपाभ्यां च।
३५ स्थानान्तगोशालखरशालाच ।
१५ श्वसस्तुद् च ।
३६ वत्सशालाभिजिदश्ययुक्शतभिपजो वा।
सस्तुव्यादेशानुपपत्तिरनादित्वात् ॥३॥
३७ नक्षनेभ्यो बहुलम्।
*पूर्वान्ते कप्रतिषेधः ॥ २॥
३८ कृतलब्धक्रीतकुशलाः ।
*सिर स्वादिष्टस्य वचनात् ॥ ३ ॥
३९ प्रायभवः।
सनियोगावा ॥५॥
*प्रायभवग्रहणमनर्यकं तत्र भरेन कृतत्वात् ॥ १॥
१६ संधियेलातुनक्षत्रेभ्योऽण् ।
अनित्यभवः प्रायभव इति चेन्मुसंशयेन तुक्यम् २
१७मावृप एण्यः।
२८वाभ्यष्टम्।
४० उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक।
१९ उन्दसि ठनू।
४१ सम्भूते।
२० घसन्ताचा
४२ कोशाहुन् ।
२१ हेमन्ता।
विकारे कोशागुन ॥१॥
२२ सर्वत्राण्च तलोपश्च।
सभूते लानुपपतिः ॥ २॥
-हमन्तवाणि लोपवचनानधक्यं नः ४३ कालात्साधुपुप्प्यत्पच्यमानेषु।
प्रत्यन्तरवास् ॥१॥
४४ उत्तेच।
*अलोपदर्शनार ॥२॥
४५ माश्ययुज्या युनू।
२३ सायचिरंपामगेऽव्ययेभ्ययुट्युला तुद् च। ४६ ग्रीष्मयसन्तादन्यतरस्याम् ।
सायचिरपोर्मपरान्त प्रत्यपसलियुक्तम् ॥1॥
४७ देयमृणे।
*प्राइसगारेरगारम् ॥ २ ॥
४८ कलाप्यश्वत्थयवघुमार बुन् ।
४९ ग्रीमापरसमायुन् ।
युधम् ॥३॥

·१३]
चतुर्थपञ्चमाध्यायस्यसूत्रवार्तिकपाठः ।
४३५
१
५० संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च ।
७२ अजुद्राह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामा-
५१ व्याहरति मृगः।
५२ तदस्य सोढम् ।
ख्याताट्टक् ।
'नामास्यावग्रहणं संघातरिगृहीतार्थम् ॥१॥
५३ तत्र भवः।
७३ अगयनादिभ्यः।
तनप्रकरणे पुनस्तनपचनं कालनिवृत्यर्थम् ॥ १॥
७४तत आगतः।
५४ दिगादिभ्यो यत् ।
७५ ठगायस्थानेभ्यः।
५५ शरीरावयवाचा
७६ शुण्डिकादिभ्योऽण् ।
५६ दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेढन् ।
७७ विद्यायोनिसंवन्धेभ्यो बुन् ।
५७ ग्रीवाभ्योऽण च।
७८ रुतष्ठ।
५८ गम्भीरायः।
७९ पितुर्यञ्च ।
५९ अव्ययीभावाच ।
८० गोनादयत्।
व्यप्रकरणे परिमुखादिभ्य उपसंख्यानम् ॥१॥ ८१ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूपयः ।
*अव्ययीभागविधाने उपमूलादिभ्यः प्रतिषेधः ॥२॥ ८२ मयटू च ।
६० अन्तःपूर्वपदाह ।
८३ प्रभवति।
समानस्य पदादेश्च अध्यात्मादिपु चेप्यते ॥ ३ ॥ ८४ विदूराभ्यः।
ऊचंदमाच देहाच ॥ २ ॥
८५ तद्गच्छति पथिदूतयोः।
लोकोत्तरपदस्य च ॥३॥
८६ अभिनिष्कामति द्वारम् ।
*मुखपार्वतसोरीयः ॥४॥
" कुजनस्व परस्य च ॥५॥
८७ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ।
*ईयः कार्योऽध मध्यस्य ॥ ६ ॥
*अधिकृत्य कृते ग्रन्थे लुयाख्यायिकाभ्यो बहुलम् ॥३॥
मण्मीयो चापि प्रत्ययौ ॥ ७ ॥
८८ शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ।
मध्यो मध्यं दिनण् चासात् ॥ ८॥
--स्थानो लुगजिनात्तथा ॥ ९॥
द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः ॥ १॥
वाझोदेव्यः पाञ्चजन्यो गाम्भीर्य चन्य इप्यते॥१०॥
८९ सोऽस्य निवासः।
६१ ग्रामात् पर्यनुपूर्वात्।
९० अभिजनश्च।
३२ जिह्वामूलागुलेश्छः।
६३ वर्गान्ताच्च ।
९१ आयुधजीविभ्यश्छः पर्वते ।
९२ शण्डिकादिभ्यो ज्यः ।
६४ अशब्दे यत्सावन्यतरस्याम् ।
६५ कर्णललाटात्कनलंकारे।
९३ सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणी।
९४ तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराडक्छण्डश्यकः ।
६६ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्य-
९५ भकिः।
नाम्नः।
९६ अचित्ताददेशकाला ।
--भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकारोऽपवादविधानार्थः ।
९७ महाराजा।
"कृतनिर्देशो हि तो ॥२॥
९८ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ।
तर व्याख्यातन्यनानो ग्रहण भवार्थम् ॥३॥ ९९ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुञ् ।
व्याख्याने पचनासिद्धम् ॥४॥
१०० जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन
"भचे मळेपु लुग्वचनम् ॥ ५॥
कल्पे च व्याख्याने ॥ ६ ॥
समानशब्दानां वहुवचने ।
न वा वादाताच्छन्नम् ॥ ७॥
*सर्ववचनं प्रकृतिनिहर्हासार्थम् ॥१॥
६७ ववचोऽन्तोदात्तात् ।
तच मवृश्यर्थम् ॥ २॥
६८ ऋतुयक्षेभ्यश्च ।
१०१ तेन प्रोक्तम् ।
६९ अध्यायेप्वेवः।
*प्रोक्तग्रहणमनर्धक तत्रादर्शनात् ॥ १॥
७० पौरोडाशपुरोडाशात् छन् ।
मन्ये च दर्शनात् ॥ २॥
७१ छन्दसो यदणौ।
*छन्दोऽयमिति घेत्तुल्यम् ॥ ३ ॥

·पातजलमहाभाप्यपरिशिष्टे-
[ કાર
J
१०२ तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोपाच्छण् ।
१०३ काश्यपकौशिकाभ्यामृपिभ्यां णिनिः ।
१०४ कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च ।
प्रत्यक्षकारिग्रहणम् ॥१॥
कलापिखाढायनग्रहणं ज्ञापकं वैशम्पायनान्ते.
चासिपु प्रत्यक्षकारिग्रहणस्य ॥२॥
छन्दोमहणं घेवरवा रातिमसमः॥३॥
१०५ पुराणग्रोक्तेपु ब्राह्मणकल्पेषु ।
-पुराणप्रोक्त बाह्मणकल्पेषु याज्ञवल्लयादिभ्यः
प्रतिषेधस्तुल्यकालत्वात् ॥1॥
१०६ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ।
२०७ कठचरकालुक।
१०८ कलापिनोऽण् ।
१०९ छगलिनो दिनुका
११० पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूनयोः।
१११ कर्मन्दकशाश्यादिनिः ।
११२ तेनैकदिक् ।
११३ तसिश्च।
१२४ उरलो यच।
११५ उपशाते।
११६ कृते ग्रन्थे।
कृते मन्ये मक्षिकादिभ्योऽणू ॥१॥
तद्विशेपेभ्यश्च ॥२॥
*योगविभागात्सिवम् ॥ ३ ॥
११७ संशायाम् ।
११८ कुलालादिभ्यो बुञ्।
१२९ क्षुद्राभ्रमरवटरपादपाद।
१२० तसेदम् ।
*तस्पेदमित्यसंनिहितेऽमाहिरिदमा प्रत्यक्ष-
वाचित्वात् ॥१॥
सिद्धं तु यद्योगा पछी तर ॥२॥
*अनन्तरादिपु च प्रतिषेधः ॥३॥
*सिद्धं सु परिगणनात् ।। 2 ।
*स्वे ग्रामजनपदमनुष्येभ्यः ॥५॥
*पनाद्वाी ॥६॥
स्थाथाङ्गे ॥७॥
*चहेस्तुरणिद च ॥८॥
अग्नीधः शरणे रम्भं च ॥९॥
समिधामाधाने पेण्यम् ॥ १०॥
“चरणातुर्मानापयोः ॥११॥
१२१ रथाद्यत् ।
१२२ पत्रपूर्वादन् ।
१२३ पगाध्वर्युपरिपदश्च।
१२४ हलसीराहरू।
१२५ द्वन्द्वाहुन् वैरमैधुनिकयोः।
पर देयामुरादिभ्यः प्रतिषेधः ॥ १ ॥
१२६ गोनचरणाहुन् ।
१२७ साइलक्षणेप्वन्यजिजामण् ।
सहादिपु घोषग्रहणम् ॥१॥
*सहाविपु प्रत्ययस्य गिरकरणानर्थक्यं वृदरवा-
स्मातिपदिकस्य ॥२॥
*
लिबद्धावप्रतिषेधार्थ तु ॥ ३ ॥
१२८ शाकलादा।
१२९ छन्दोगौस्थिफयाशिफयहचनटान्न्यः।
१३० न दण्डमाणवान्तेवासिपु।
१३१ रेवतिकादिभ्यश्छः।
चौपिझलहास्तिपदादण् ॥ १॥
१३२ आथर्वणिकस्सेकलोपश्च ।
१३३ तस्य विकारः।
*तस्यप्रकरणे तस्यपुनर्वचनं शैपिकनिवृत्यर्थम् ॥ १॥
*वस्येदवचनात् प्रसङ्गः ॥२॥
न चा संप्रत्ययः ॥३॥
*अवयवे चाप्राण्योपधिवृक्षेभ्योऽनिवृत्तिः ॥ ॥
अपमयटोश्च विप्रतिषेधानुपपतिर्मपदुसर्गात् ॥५॥
*अनुवृत्तौ हि छोत्सर्गापवादविप्रतिषेधान्मयदः ॥ ६ ॥
१३४ अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः।
*विकाराययययोरकम् ॥३॥
१३५ पिल्वादिभ्योऽण् ।
विल्वादिपु गवीधुकामहणं मयप्रतिपेधार्थम् ॥१॥
१३६ कोपघाच।
१३७ वपुजतुनोः पुक।
१३८ ओरन् ।
१३९ अनुदात्तादेश्च ।
*अनुदाचादेरलो विधाने भाादास्तानडीप उप-
सख्यानम् ॥१॥
*पदस्य हनुदात्तादित्यम् ॥ २॥
न का समर्थस्यानुदात्तादित्वात् ॥ ३॥
पदग्रहणं परिमाणार्धम् ॥ ४ ॥
१४० पलाशादिभ्यो वा।
१४१ शम्या: प्लयू।
१४२ मयबैतयोर्भापायामभक्षाच्छादनयोः ।
भ्मयझैवयोर्वचनमपवादविपयेऽनिवृत्यर्थम् ॥१॥
*एक्योरित्यर्थनिर्देशः ॥ २॥

·४४] चतुर्भपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः । १६६ हरीतक्यादिभ्यश्च । १६७ कंसीयपरशव्ययोर्यजनौलुक च । १४३ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः। १४४ गोश्च पुरीपे। २४५ पिटाच। १४६ संज्ञायां कन् । १४७ बीहे पुरोडाशे। १४८ असंशायां तिलयवाभ्याम् । १४९ यचरछन्दसि। १५० नोवर्धपिल्यात् । १५१ तालादिभ्योऽण् । १५२ जातरूपेभ्यः परिमाणे। १५३ प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । १५४ जितश्च तत्प्रत्ययात् । *विकारावयवयोर्विकारावयवयुक्तस्वान्मयदप्रति- पेधार्थ मितश्च तत्प्रत्ययादमो विधानम् ॥ १॥ *न वा दृष्टो सवयचे समुदायशन्दो विकारे च प्रकृतिशब्दस्तस्मान्मयडभावः ॥२॥ *विकारावयपशब्दात्प्रसङ्ग इति चेन तेनानभि- धानात्॥३॥ *अभिधाने खन्यतोऽपि मयप्रसङ्गः ॥ ४ ॥ वसाचरप्रत्ययान्वाल्लुग्वचनम् ॥ ५॥ १५५ क्रीववत्परिमाणात् । क्रीतवत्परिमाणादन च ॥१॥ *अणो वृद्धान्मयट् ॥ २॥ *ओरनोऽनुदात्तादेरजश्च ॥ ३ ॥ *मयटः प्राण्यन्विप्रतिषेधेन ॥ ४ ॥ *न वाऽनवकाशत्वादपवादो मयद ॥५॥ पाण्यजश्व ॥६॥ +तसान्मयविधाने प्राणिप्रतिषेध ॥७॥ - अनुदात्तादेरन. प्राण्यधिप्रतिषेधेन ॥ ८॥ १५६ उष्ट्रादुञ्। १५७ उमोर्णयो। १५८ एण्या ढ १५९ गोपयसोर्यत् । १६० द्रोश्च । १६१ माने वयः। १६२ फले लुक् । ले लुग्वचनानर्धक्य प्रकृत्यन्तरत्वात् ॥ ॥ *एकान्वदर्शनाप्रसङ्ग इति चेय॒क्षे लुग्वचनम् ॥ २ ॥ १६३ लक्षादिभ्योऽण् । १६४ जाम्ग्वा वा। १६५ लुप् च । लुप्पकरणे फलपाकशुपामुपसख्यानम् ॥१॥ --पुष्पमूलेपु च बहुलम् ॥२॥ अथ चतुर्थाऽध्याये चतुर्थः पादः। प्राग्वहतेष्टक । टप्रकरणे उदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम् । *आहौ प्रभूतादिभ्यः ॥२॥ *पृच्छती सुखातादिभ्यः ॥ ३ ॥ *गच्छतो परदारादिभ्यः ॥ ४ ॥ २ तेन दीव्यति खनति जयति जितम् । ३ संस्कृतम्। ४ कुलत्थकोपधादण् । ५ तरति । ६ गोपुच्छादृञ् । ७ नोद्यचष्ठन् । ८चरति। ९ आकर्पात् ठल् । आकर्पाल्पादेर्भस्वादिभ्यः कुसीदसूनाच । आवसथाकिसरादेः पितः पडेते ठगधिकारे ॥१॥ १० पर्पादिभ्यः छन् । १२ श्वगणाट्ठञ् च। १२ वेतनादिभ्यो जीवति । १३ वन्नकयविक्रयाट्ठन् । १४ आयुधाच्छ च। १५ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः । १६ भस्त्रादिभ्यः छन् । १७ विमापा विवधात् । *वीवधाचेति वक्तव्यम् ॥ १ ॥ १८ अण् कुटिलिकायाः। १९ निर्वृत्तेऽक्षयूतादिभ्यः। २० वेर्मनित्यम् । *मंन्नित्यवचन विपयार्थम् ॥१॥ *तर यथाधिकार तद्विपयप्रसङ्गः ॥२॥ २१ अपमित्ययाचिताभ्यां कस्कनो । २२ संसप्टे। २३ चूर्णादिनिः। २४ लग्णाल्लुरू। लवणालुवचनानर्धक्य रसवाचिस्वात् ॥ ॥ अससृष्टे च दर्शनात् ।।२।। *ससृष्टे चादर्शनात् ॥ ३ ॥ ।

·४३८ पातञ्जलमहाभाष्यपरिशिष्टे- [४४ २५ मुद्ाद्ण् । २६ व्यञ्जनैरुपसिके। २७ ओजः सहोऽम्भसा वर्तते । २८ तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् । २९ परिमुसं च। ३० प्रयच्छति गर्यम् । प्रयच्छति गाय ॥१॥ मेस्सालोपो वा ॥२॥ *वृद्धधुधिभावः ॥ ३ ॥ ३१ कुसीदशेकादशात् ठन्छचो। ३२ उज्छति। ३३ रक्षति । ३४ शब्दद१रं करोति। ३५ पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति । ३६ परिपन्थं च तिष्ठति । ३७ माथोत्तरपदपद्व्यनुपदं धावति । ३८ जाक्रन्दा?ञ्च। ३९ पदोत्तरपदं गृह्णाति । ४० प्रतिकण्ठार्थललामं च। ४१ धर्म चरति । *अधर्माच ॥१॥ ४२ प्रतिपथमेति ठंश्च । ४३ समवायान् समवैति । ४४ परिपदो प्यः। ४५ सेनाया था। ४६ संशायां ललाटकुक्कुटयौ पश्यति । ४७ तस्य धर्म्यम् । ४८ अण महिप्यादिभ्यः। ४९ ऋतो । नृनराभ्यामम्वचनम् ॥ ॥ *विशसिरिइटोपश्च ॥२॥ *विभाजयितुर्णिलोपश्च ॥ ३॥ ५० अवक्रयः। ५१ तदस्य पण्यम्। ५२ लवणाह। ५३ किसरादिभ्यः पन् । ५४ शलालुनोऽन्यतरस्याम् । ५५ शिल्पम् । ५६ मकासरादणन्यतरस्याम् । ५७प्रहरणम्। ५८परश्वधाहन च। ५९ शक्तियटयोरीका। ६० अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः । ६१ शीलम् । ६२ छत्रादिभ्यो णः। ६३ कर्माध्ययने वृत्तम् । ६४ वह्वच्पूर्वपदा । ६५ हितं भक्षाः। हिच भक्षा इति चतुनिदशः ॥ १ ॥ भइवरथा ह्यनिर्देशः ॥२॥ ६६ तदसे दीयते नियुक्तम् । ६७ धाणामांसौदनाहिठन् । ६८ भक्कादणन्यतरस्याम्। ६९ वन नियुक्त ७०जगारान्ताट्ठन् । ७१ अध्यायिन्यदेशकालात् । ७२ कठिनान्तमस्तारसंस्थानेपु व्यवहरति । ७३ निकटे वसति। ७४ आवसथात् ष्टल। ७५ प्राग्घितायत्। ७६ तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् । वहत्यभिधाने स्थशकटहलसीरेभ्यः प्रत्यय- विधानानर्थक्यं विहितत्वात् ॥१॥ शब्दभेदाद विधानमिति चेदर्थाश्रयत्वात् प्रत्यय- विधानस्यार्थसामान्यासिद्धम् ॥ २॥ ७७ धुरो यहुको। ७८ खः सर्वधुरात्। ७२एकधुराल्लुकच। ८० शकटादण् । ८१ हलसीराहरू । ८२ संज्ञायां जन्याः। • जन्या इति निपातनानर्धक्य पञ्चमी निर्देशात् ॥१॥ ८३ विध्यत्यधनुपा। विध्यत्यकरणेन ॥१॥ *इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥२॥ ८४ धनगणं लब्धा। ८५ अनाण्णः। ८६चशं गतः। ८७ पदमस्सिन्दश्यम् । ८८ मूलमस्यायहि । ८९ संसायां धेनुप्या। ९० गृहपतिना संयुक्त व्यः । ९१ नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्य- तुल्यमाप्यवध्यानाम्यसमसमितसंमिनेषु। ९२ धर्मपच्यर्थन्यायादनपते।

·५.१]
चतुर्थपञ्चमाध्यायससूत्रवार्तिकपाठः ।
४३९
१३४ अद्भिः संस्कृतम् ।
१३५ सहस्रेण संमिती घः।
१३६ मतो च।
१३७ सोममईति यः।
१३८ मयेच।
१३९ मधोः।
१४. यसोः समुहे च ।
*अक्षरसमूहे उन्दस उपसंख्यानम् ॥ ५॥
*छन्दसि बहुभिर्यसन्यरुपसंख्यानम् ॥ २॥
अगिरीशे वसव्यय ॥३॥
-स्वार्धविज्ञानारिसद्धम् ॥ ४ ॥
२४१ नक्षत्राद्धः।
१४२ सर्वदेवाचातिल ।
१४३ शिवशमरिष्टस्य करे।
१४४ भावे च।
९३ उन्दसो निर्मिते।
९४ उरसोऽण च ।
९५ हृदयस्य प्रियः।
९६ वन्धने चाँ।
९७ मतजनहलात्करणजल्पकपु।
९८ तप साधुः।
९९ प्रतिजनादिभ्यः सन् ।
१०० भक्ताण्णः।
१०१ परिपदो ण्यः।
१०२ कथादिभ्यष्ठक।
१०३ डादिभ्यप्ठम्।
१०४ पथ्यतिधिवसतिस्पते ।
१०५ सभाया यः।
१०६ दश्छन्दसि ।
१०७ समानतीर्थवासी।
१०८ समानोदरे शयिते ओ चोदात्तः ।
१०९ सोदरायः।
११० भवे उन्दसि।
१११ पाथोनदीभ्यां ड्यण् ।
११२ वेशन्तहिमवद्यामण् ।
११३ चोतसो विमापा ज्यड्यो ।
११४ सगर्भसयुथसनुताद्यन् ।
११५ तुग्राद्धन् ।
११६ अग्राद्यत् ।
११७ घच्छो च।
११८ समुद्राभ्राद्धः।
११९ वर्हिपि दत्तम् ।
१२० दूतस्य भागकर्मणी।
१२१ रक्षोयातूनां हननी।
१२२ रेवतीजगतीहविप्याभ्यः प्रशस्थे।
१२३ असुरस्य खम् ।
१२४ मायायामः ।
१२५ तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीप्टकासु लुक
च मतो।
१२६ अश्विमानण् ।
१२७ क्यस्यासु मूओं मतुप् ।
१२८ मत्वर्थे मासतन्योः।
“मासतम्बोरनन्तरार्थे वा ॥३॥
लुगकारेकाररेफाश्च ॥२॥
१२९ मधोत्रं च।
१३० ओजसोऽहनि यत्खौ।
१३१ वेशोयशआदेर्भगाद्यल् ।
१३२ ख च।
१३३ पूर्वैः कृतमिनियो च।
अथ पञ्चमोऽध्यायः।
प्रथमः पादः।
१ प्राक् क्रीताच्छः।
माग्वचन उक्तम् ॥१॥
२ उगवादिभ्यो यत् ।
न्ययावनः पूर्यविप्रतिषिदं सनपानही
प्रयोजनम् १॥
*दच॥२॥
*हविरपूपादिभ्यो विभापाया यत् ॥ ३॥
*अन्नविकारेभ्यश्च ॥ ४ ॥
*नाभेनभभावे प्रत्ययानुपपत्तिः प्रकृयभायात् ॥५॥
*सिद्धं तु शाखादिषु वचनात् हखत्वं च ॥ ६ ॥
*नभ्यात्तु लुग्वचनम् ॥ ७॥
३ कम्बलाच संज्ञायाम् ।
४ विभाषा हविरपूपादिभ्यः।
*हविरपूपादिभ्योऽप्राप्ते ॥१॥
५ तस्मै हितम् ।
६ शरीरावयवायत् ।
*यप्रकरणे रथाच ॥ १॥
७ खलयवमापतिलवृपब्रह्मणश्च ।
८ अजाविभ्यां थ्यन् ।
९ आत्मविश्वजनभोगोचरपदात्यः।
भोगोत्तरपदात्सविधानेऽनिदेशः पूर्वपदाथ-
हितत्वात् ॥ ३ ॥
*भोगीनरिति चेद्वावचनम् ॥ २॥

·१४० पातञ्जलमहाभाष्यपरिशिष्टे- [५१ राजाचार्याभ्यां नित्यम् ॥ ३ ॥ संज्ञाप्रतिषेधानर्थक्यं च तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य ॥२॥ सविधाने पजनादुपसंख्यानम् ॥ ४ ॥ +उक्क संरयान्ये प्रयोजनं तसादिहाध्यर्धग्रहणा- *सर्वजनाहर ॥ ५॥ नर्धक्यम् ॥ ३॥ -महाजनाचित्यम् ॥ ६॥ २९ विभापा कापणसहस्राभ्याम् । १० सर्वपुरुषाभ्यां पढनौ। *कापणसहस्राभ्यां सुवर्णशतमानयोरुपसंख्यानम् । *सर्वाण्णव वावचनम् ॥१॥ ३० द्वित्रिपूर्वानिष्कात् । *पुरुपादधे ॥२॥ ३१ विस्ताच । ११ माणवचरकाभ्यां सन्। १२ तदर्थ विकृतेः प्रकृती। द्विनिभ्यां योग्यम् ॥ १ ॥ +तत्र च बहुग्रहणम् ॥ २ ॥ वदमिति कृत्यनामभ्यटन ॥१॥ ३२ विंशतिकात् सः। नया प्रयोजनेन कृतरपात् ॥२॥ १३ छदिरुपधिवलेर्डम् । ३३ खार्या ईकन् । उपध्यमिति प्रत्ययानुपपचिम्पध्यभायात् ।। ।। *सार्या इंकन केवलायाश्च ॥ १ ॥ +सिद्धं तु दन्तस्य स्वार्धेऽम्वचनात् ॥२॥ *काकिण्याश्योपसंख्यानम् ॥ २ ॥ केवलायाश्च ॥ ३॥ १४ फपभोपानहोय। १५ चर्मणोऽञ्। ३४ पणपादमापशतायत् । १६ तदस तदसिन्सादिति । ३५ शाणाद्वा। १७ परिखाया दम्। शतशाणाभ्यां धा॥ ॥ १८ माग्यतेछन्। विधिपूर्वादपच ॥२॥ १९ आहदिगोपुच्छसंख्यापरिमाणाहक् । ३६ विधिपूर्वादण च। ३७ तेन क्रीतम् । टगादयः प्रायविद विधिः ॥ पपपनासमितिमांसदनिकादिश्यप्राप्तिः२ प्रतेन कीतमिति करणार ॥१॥ -भारांपोजनादिप्पतिप्रसाः॥३॥ *भयकान्तात् ॥२॥ संस्पैकवचनाद् द्विगोश्रोपसंम्यानम् ॥ ३ ॥ उक्या॥४॥ २० असमासे निष्कादिभ्यः । शनिमारिप्यसमासप्रण शाप पूर्यन पदन्या. ३८ तस्स निमित्तं संयोगोत्पाती। प्रतिपंधर ॥1॥ तस्पनिमियमकरणे यातपिपलेप्मभ्यः शमन. मापसे सम्पापूर्वपदानां यन्त्रमहामकि ॥२॥ कोपनयोरुपसंपपानम् ॥१॥ *संनिपावाच ॥२॥ २१ शवाय ठन्यतापगते । भावपेम्परावाप्रतिषेधः॥१॥ ३९ गोदाचोऽसंख्यापरिमाणाधार्यत् । २२ ल्याया अतिशदन्तायाः कन् । पप्पारणे मह्मपर्मसार ॥1॥ मिसिपातिममिति कारणागिरम् । ४० पुषाच्छा २३ यतोरिहा। ४१ सर्पभूमिपृथिवीभ्यामनना। ४२ तम्येभ्यरत २४ यितिपिंधन नसंगपाम् । ४३ तप पिरित रति च। २५ पंगाहिटन् । ४८ लोफसलोफाहम्। -rviiduu ना॥ ४६ पानात् एन्। २६ शुभमन्यारा ४७ वदामिन् पसायलामोपदा दीपने । २. मkिमरानपरागार। मरा: पाप २८ मध्यदिगौड़गांडापाम् । ४८ पूरगायटिन् । -MA... • Paw-यानम् । म ४५ तर पापः। .

·५/१]
चतुर्थपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः ।
४११
.
४९ भागाद्यचा
*इड्यज्योश्च दर्शनात् ॥ २॥
५० वरति वहत्यावहति भारावंशादिभ्यः। ७३ संशयमापनः।
५१ वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनो।
७४ योजनं गच्छति।
५२ सम्भवत्यवहरति पचति ।
योजन गच्छवीति कोशशवयोजनसवयोरुप.
तत्पचवीति दोणादपच ॥१॥
सरयानम् ॥1॥
५३ आढकाचितपानात् खोऽन्यतरस्याम् ।
वोऽभिगमनमहंतीति च ॥२॥
५४ द्विगोठंश्च।
७५ पथः फन्।
५५ कुलिजालुक्सौ च ।
७६ पन्यो ण नित्यम् ।
*कुलिजाचेति सिद्ध लुक्समहणानस्य पूर्यलिन्
७७ उत्तरपथेनाहृतं च।
निकभावात् ॥१॥
५६ सोऽस्यांशवनभृतयः।
*आहृतप्रकरणे यारिजालस्थलकान्वारपूर्वपदा-
५७ तदस्य परिमाणम् ।
दुपसरयानम् ॥१॥
*अजपथशङ्कपथाभ्यां च ॥२॥
५८ संख्यायाः संज्ञासंघसूनाध्ययनेषु ।
*मधुकमरिचयोरण स्थलात् ॥३॥
सज्ञाया स्वार्थे ॥१॥
७८ कालात् ।
*वत: परिमाणिनि ॥२॥
जीवितपरिमाणे चोपसख्यानम् ॥३॥
७९ तेन निर्वृतम् ।
जीवितपरिमाणे चेत्यनर्थक पचन कालादिति ८० तमधीष्टो भृतो भूतो भावी ।
सिल्वात् ॥४॥
*अधीष्टभृतयोद्वितीयानिर्देशोऽनर्थकखन्नादर्शनात् ।
*इह वचने हि लुक्मसनः ॥ ५ ॥
*सिद्धं तु चतुर्थीनिर्देशात् ॥ २ ॥
*अन्येभ्योऽपि दृश्यते सारावाद्यर्थम् ॥ ६ ॥
८१ मासाद्वयसि यत्खनौ ।
उकवा ॥७॥
*स्तोमे दविधिः पञ्चदशाद्यर्थः ॥ ८॥
८२ द्विगोर्यप् ।
८३ पण्मासाण्ण्यञ्च।
५९ पतिविंशतित्रिंशचत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टि-
सप्तत्यशीतिनवतिशतम्।
८४ अवयसि ठंश्च।
*विंशत्यादयो दशदर्थे चेत्समासवचनानुपपत्तिा ॥१॥ *अवयसि उश्वेत्यनन्तरस्थानुकर्प. ॥१॥
परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थ प्रत्ययविधानम् ॥२॥ ८५ समायाःखः।
पष्ठीवचन विधिश्च ॥३॥
८६ द्विगोर्वा ।
अनारम्भो वा प्रातिपदिकविज्ञानायथा सहनादिपु ४ | ८७ राज्यहःसंवत्सराच ।
६० पञ्चशती वर्गे वा।
८८ वर्षाल्लुक् च।
६१ सप्तनोऽन्छन्दसि।
८९ चित्तवति नित्यम्।
६२ त्रिशचत्वारिंशतोळह्मणे संज्ञायां डण् ।
६३ तदहति ।
९० पष्टिकाः पटिरात्रेण पच्यन्ते ।
६४ छेदादिभ्यो नित्यम् ।
*पष्टिके सज्ञामहणम् ॥१॥
*छेदादिपधिभ्यो विग्रहदर्शनानित्यग्रहणानर्थक्यम् ।
विकारार्थमिति चेदकडादिभिस्तुल्यम् ॥ २ ॥
९१ वत्सरान्ताच्छश्छन्दसि ।
६५ शीर्पच्छेदाद्यच्च।
९२ संपरिपूर्वाद ख च ।
६६ दण्डादिभ्यो यः।
९३ तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् ।
६७ छन्दसि च।
९४ तदस ब्रह्मचर्यम् ।
६८पानादंश्च ।
*वदस्य ब्रह्मचर्यमिति महानाध्यादिभ्य उपसंख्यानम्।
६९ कड़करदक्षिणाच्छ च ।
*वचरतीति च ॥२॥
७० स्थालीबिलात्।
*अवान्तरदीक्षाभ्यो दिनिः ॥ ३ ॥
७१ यज्ञविंग्भ्यां घखना।
*अष्टाचत्वारिंशवो दुश्च ॥ ४ ॥
यज्ञविभ्या तत्कर्माहतीत्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ *चातुर्मास्याना यलोपश्च ॥ ५॥
७२ पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति ।
*चतुर्मासापण्यो यज्ञे च भवे ॥ ६ ॥
ततयतीत्यनिदेशखनादर्शनात् ॥ ३॥
संज्ञायामम् ॥ ७॥
५६पा०च.
*उक्त वा ॥२॥

·४४२
पातञ्जलमहाभाष्यपरिशिष्टे-
[१२
९५ तस्य दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः ।
९६ तत्र च दीयते कार्य भववत् ।
कार्यग्रहणमनर्थकं तत्रभवेन कृतत्वात् ॥ १॥
९७ व्युष्टादिभ्योऽण् ।
भणप्रकरणेऽमिपदादिभ्य उपसंख्यानम् ॥१॥
९८ तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ।
९९ संपादिनि।
१०० कर्मवेपाद्यत् ।
१०१ तसै प्रभवति संतापादिभ्यः।
१०२ योगाधुन्च ।
१०३ कर्मण उकञ्।
१०४ समयस्तदस्य प्राप्तम् ।
१०५ कातोरण।
१०६ छन्दसि घस् ।
१०७ कालाद्यत् ।
१०८ प्रकृष्टे ठन् ।
१०९ प्रयोजनम् ।
११० विशाखापाढादण्मन्थदण्डयोः।
१११ अनुप्रवचनादिभ्यश्छः।
*प्रकरणे विशिपूरिपदिहिप्रकृतेरनासपूर्वपदा-
दुपसंख्यानम् ॥१॥
*स्वर्गादिभ्यो यत् ॥२॥
*पुण्याहवाचनादिभ्यो लुक् ॥३॥
११२ समापनात् सपूर्वपदात् ।
११३ ऐकागारिकद चौरे।
*एकागाराधिपातनानर्थक्यं उमप्रकरणात् ॥१॥
११४ आकालिकडाद्यन्तवचने ।
*आकालाविपावनानस्यं ठन प्रकरणात् ॥ १॥
आकालाटुंश्च ॥२॥
११५ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ।।
११६ तत्र तस्येव ।
११७ तदहम् ।
११८ उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ।
स्त्रीपुंसाभ्यां वस्युपसंख्यानम् ॥ १॥
११९ वस्य भावस्त्वतलौ।
*ग्रीपुंसाभ्यां यवलोरएसंख्यानम् ॥ १ ॥
चावपनं ॥२॥
*अपवादसमावेशादा सितम् ॥३॥
*वस्थ भाय इत्यभिप्रायादिच्यातिप्रसन्नः ।।४॥
सिरंतु पस्स गुणस भाषा म्ये शम्द-
निपेशसदभिधाने रपवकी ॥५॥
*पदा स भागः सेन भापेन भवन्ति नेपा
मापखामियाने ॥६॥
+उक्तं वा ॥७॥
*स्वतल्भ्यां नम्समासः पूर्वविप्रतिपिद्धं त्वतलोः
खरसियर्थम् ॥ ८॥
*वा छन्दसि ॥९॥
*नन्समासादन्यो भाववचनः खरोत्तरपद.
सर्थम् ॥१०॥
१२० आ च त्वात् ।
*आ चत्वादिति चकारकरणमपवादसमावेशार्थम्॥३॥
१२१ न नपूर्वात्तत्पुरुपादचतुरसंगतलवणवट-
युधकतरसलसेभ्यः।
न नम्पूर्वादित्युत्तरस्य प्रतिषेधः॥१॥
१२२ पृथ्वादिभ्य इमनिज्या ।
+पृथ्वादिभ्यो वावचनमण्समावेशार्थम् ॥ १ ॥
१२३ वर्णदृढादिभ्यः प्यञ् च ।
१२४ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ।
माह्मणादिषु चातुर्वर्यादीनामुपसंख्यानम् ॥१॥
अहंतो नुम्च ॥२॥
१२५ स्तनाद्यनलोपश्च।
१२६ सख्युर्यः।
१२७ कपिज्ञात्योर्दक।
१२८ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ।
१२९ माणभृजातिवयोवचनोगात्रादिभ्योऽन् ।
१३० हायनान्तयुवादिभ्योऽण् ।
*भणप्रकरणे श्रोत्रियस्य घलोपश्च ॥१॥
१३१ इगन्ताच लघुपूर्यात् ।
१३२ योपधाहुरूपोचमाहु।
१३३ द्वन्द्वमनोशादिभ्यश्च ।
१३४ गोत्रचरणाच्छलाघात्याकारतदवेतेपु ।
१३५ होनाभ्यश्छ।
१३६ ब्रह्मणस्त्वः।
अथ पञ्चमेऽध्याये
द्वितीयः पादः।
१धान्यानां भवने क्षेने सन्।
२ ब्रीहिशाल्यो।
३ यययवफपष्टिकाद्यत् ।
४ विमापा तिलमापोमामशाणुभ्यः ।
*विलादिभ्या सच ॥३॥
*उमाभन्योरधान्यस्यात् ॥ २ ॥
५सपैचर्मणः रातः ससनी।
६ ययामुससंमुसस दर्शनः सः ।
*संमुखेति समसाबलोपः॥1॥

·५।२]
चतुर्थपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः।
१४२
॥
.
७ तत्सर्वादः पथ्यङ्गकर्मपत्रपानं व्याप्नोति । ३३ इनपिटचिकचि च।
८ आमपदं मानोति।
*इनस्पिटकाः चिकचिचिकादेशाश्च ॥ १ ॥
९ अनुपदसर्वान्नायानयं वद्धाभक्षयतिनेयेषु । +विवस चिल्पिलश्वास चक्षुषी ॥२॥
१० परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनुभवति । ३४ उपाधिभ्यां त्यकन्नासनारूढयोः ।
-परोवरे परस्योत्ववचनम् ॥३॥
३५ कर्मणि घटोऽठच् ।
*परपरवराणां परम्परभावः ॥
३६ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतन् ।
११ अवारपारात्यन्तानुकामं गामी।
३७ प्रमाणे द्वयसज्दतमात्रचः ।
१२ समां समां विजायते ।
*वत्वन्तास्वार्थे द्वयसजमानचौ बहुलम् ॥ १॥
समां समां विज्ञायते इति यलोपवचनाद ३८ पुरुपहस्तिभ्यामण् च ।
लुग्विज्ञानम् ॥ १॥
३९ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे चतुम् ।
समां समां विजायत इति यलोपवचनाद-
लुग्विज्ञानमिति चेदुत्तरपदस्य लुग्वचनम् ॥२॥
वितुष्पकरणे युष्मदसद्भां छन्दसि सादृश्य
सिद्धं तु पूर्वपदस्य यलोपवचनात् ॥ ३ ॥
उपसंख्यानम् ॥1॥
४० किमिदंभ्यां वो घः।
•अनुत्पत्ताबुत्तरपदस वावचनम् ॥ ४॥
१३ अद्यश्वीनावष्टब्धे।
४१ किमः संख्यापरिमाणे उति च ।
१४ आगवीनः।
४२ संख्याया अवयवे तयप् ।
+गोराहपूर्वादा वस्य गोः प्रतिदानाकारिणि खः ॥१॥ *अवयव विधानेऽययविनि प्रत्ययः ॥१॥
१५ अनुग्वलंगामी।
४३ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ।
१६ अध्वनो यत्सी।
४४ उभादुदाचो नित्यम् ।
१७ अभ्यमित्राच्छ च।
१८ गोष्ठात् खन् भूतपूर्वे ।
४५ वदसिन्नधिकमिति दशान्ताइडः।
१९ अभ्यस्यैकादगमः।
विधाने परिमागशन्दानामाधिक्यस्याधि-
२० शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः ।
करणाभावादनिर्देशः ॥१॥
*सिदं तु पञ्चमीनिर्देशात् ॥ २ ॥
२१ बातेन जीवति ।
२२ साप्तपदीनं सस्यम् ।
४६ शदन्तविंशतेश्व।
सदहणेऽन्तग्रहणं प्रत्ययमहणे यसास सदा-
२३ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ।
देरधिकार्थम् ॥1॥
*सोगोदोहस्य हियग्यादेशः संज्ञायां तस्य
*संख्याग्रहणं च ॥ २॥
विकारे ॥१॥
*विशतेश्च ॥३॥
२४ तस्य पारुमुले पील्यादिकर्णादिभ्यः
४७ संख्याया गुणस निमाने मयत् ।
कुणलाहची।
२५ पक्षात्तिः।
*निमाने गुणिनि ॥1॥
भूयसः॥२॥
२६ तेन विचधुचप्रचणपो।
*एकोऽन्यतरः ॥ ३ ॥
२७ विनभ्यां नानाजी न सह ।
*समानानाम्॥४॥
२८ वेः शालच्छफ्टची।
निमेये चापि श्यते ॥५॥
२९ संप्रोदय कटच् ।
४८ तस्स पूरणे उद्।
कटमारणे भला तिलोमाभ्यो रजस्युप.
+वस पूरग इत्यविप्रस
सल्यानम्॥u
-सिनुसण्याएन इदि पपात् ॥३॥
*यस या भावादन्यसंम्परयंत्र
*गोसादयः स्थानादिपु पशुनामादिभ्यः ॥३॥
४९ नान्तादसंख्यादेमंद ।
उपमानामा सिदम् ॥
३० भयास् फुटार।
*मरादिपु पलादिसति
३१नते नासिकायाः संबायां टीटम्नाटग्भ्रटचः। सत्यपाचरे हितीसरे दोष: २५
३२ नर्यिमग्रीिसची।
५० घट्च न्यास।
4
भदायाध ॥२॥

·४४४ पातजंलमहाभाप्यपरिशिष्टे- [पार ५१ पदकतिकतिपयचतुरां थुक् । *चतुरश्छयवावायक्षरलोपश्च ॥१॥ -घदधुकोः पृथकरणं पदान्तविधिप्रतिपेधार्थम् ॥२॥ ५२ वहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक् । *पहुकतिपयवतूनां लिङ्गविशिष्टादुत्पत्तिः ॥ १ ॥ -पुंवद्वचनं च ॥२॥ ५३ वतोरिथुक। ५४ द्वेस्तीयः। ५५ प्रेः संप्रसारणं च। ५६ विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् । ५७ नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सराच । ५८ पट्यादेचासंख्यादेः। ५९ मती छः सूक्तसाम्नः। छप्रकरणे अनेकपदादपि ॥१॥ *सिदंतु प्रातिपदिकविज्ञानात् ॥२॥ *खं रूपं शन्दस्याशब्दसंशति वचनात् ॥ ३ ॥ *भासायशब्दानामान्यभाव्यं स्वरवर्णानुपूर्वी. देशकालनियतस्यात् ॥४॥ पदैकदेशमुबलोपदर्शनाच ॥ ५॥ ६० अध्यायानुवाफयोलक। अभ्यायानुवाकाभ्यां या लुक् ॥५॥ ६१ विमुकादिभ्योऽण् । ६२ गोपदादिभ्यो वुन् । ६३ तम कुशल: पथः। ६४ आकर्पादिभ्यः फन् । ६५ धनहिरण्याकामे। भनहिरण्याकामाभिधाने ॥1॥ *पम्पय पनिप्रसरः ॥२॥ ६६ सालेभ्यः प्रसिते। ६७ उद्गढगाचूने । ६८ सस्पेन परिजातः। ६९ मशं हारी। ७० तम्पादचिरापहते। ७१ प्रासपकोप्पिके संयाम् । ७२ शीतोष्णाम्पा फारिणि । ७३ अधिकम् । ७४ मनुफाभिफामीफा फमिता। ७५ पार्थेनान्विन्टदि। ७६ अपाशूलदण्डाजिनाम्यां टटनी। ७७ तापति ग्रहणामिति उपा। जाम नगरपनामा शिभामगार.. तावतिथेन गृहातीति लुक् च ॥ २ ।। ७८ स एपांग्रामणीः। ७९ शृङ्खलमस वन्धनं करभे। *गृङ्खलमस्य वन्धनं करम इत्य निर्देशः ॥ १ ॥ *सिद्धं तु तद्वनिर्देशाल्लुक् च ॥ २ ॥ ८० उत्क उन्मना। ८१ कालप्रयोजनाद्रोगे। ८२ तदसिन्नन्नं प्राये संज्ञायाम् । *पाये संज्ञायां वटकेभ्य इनिः ॥ १ ॥ ८३ कुलमाषा। ८४ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते । *श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीव इति वाफ्यार्थे पदवचनम् ॥१॥ -छन्दसो वा श्रोत्रभावः, ववधीत इति घंश्च ॥२॥ ८५ श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ। +इनिठनोः समानकालग्रहणम् ॥ १॥ उकंवा ॥२॥ ८६ पूर्वादिनिः। ८७ सपूर्वाय। ८८ रादिभ्यश्च । ८९ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणो पर्यवस्थातरि । ९० अनुपद्यन्वेष्टा। ९१ साक्षाद् द्रप्टरि संज्ञायाम् । ९२ क्षेत्रियच्परक्षेने चिकित्सः । अनियः धोनियवत् ॥ ॥ +परक्षेत्रामा उत्र चिकित्स्य इति परलोपो पच ॥२॥ ९३ इन्द्रियमिन्द्रलिमिन्द्रएमिन्दएटमिन्द्र- जुएमिन्द्रदचमिति वा। ९४ तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुम् । भ्मनुप्पभूवयः सन्माये इति चेदतिप्रसन॥ उकंवा ॥३॥ “गुगपरनेभ्यो मगुपो लुरु ॥ ३॥ *भन्यतिरेकारिसरमिति पद टोम्पविरकः ॥४॥ ५पा प टिस्पषनसिरिः ॥५॥ ९५ रसादिम्यथ । बरसारिम्पा पुनयंपनमन्पनियापम् ॥1॥ ९६ प्राणिसादातो लजन्यवरस्साम् । ९७ सिघ्मादिभ्यथा उम्पतरसामिति सगुपयः॥1॥ • पिहिम्मरमाना मानापोगर्म सामसागर .एस पुन विमापाo10 ·५/२] चतुर्थपञ्चमाध्यायस्वसूत्रवार्तिकपाठः । ४४५ ९८ वत्सांसाभ्यां कामवले। *सर्वत्रामयस ॥२॥ ९९ फेनादिलच्च । -शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् ॥३॥ १०० लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः। -फलवर्हाभ्यामिनच् ।। ४ ।। हृदयाचालुरन्यतरसाम् ॥ ५॥ *नप्रकरणे दट्वा हस्खत्व च ॥ १॥ *शीतोषणतृप्रेभ्यस्खन्न सहते ॥ ६॥ भविष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः ॥ २॥ -हिमाचेल. ॥ ७॥ १०१ प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः । *बलाचोलः ॥८॥ +वृत्तेश्च ॥३॥ -वातासमूहे च ॥९॥ १०२ तपःसहस्राभ्यां विनीनी। --पर्वमरुदया तप् ॥१०॥ -ददातिवृत्त वा ॥११॥ १०३ अण्च । १२३ ऊर्णाया युस्। तपसो विन्वचनमणविधानात् ॥ ३ ॥ १२४ वाचो ग्मिनिः। *अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उपसख्यानम् ॥ २ ॥ १२५ आलजाटजौ बहुभापिणि । १०४ सिकताशर्कराभ्यां च । १०५ देशे लुपिलचौ च । १२६ स्वामिनश्चयें। १०६ दन्त उन्नत उरच् । १२७ अर्शआदिभ्योऽन् । १०७ ऊपसुपिमुप्फमधो । १२८ द्वन्द्वोपतापगात्प्राणिस्थादिनिः। करप्रकरणे खमुसकुओभ्य उपसंरयानम् ॥ १ ॥ १२९ वातातीसाराभ्यां कुक्च । नगाय ॥२॥ १३० वयसि पूरणात् । १०८ युद्रुभ्यां मः। १३१ सुसादिभ्यश्च । १०९ केशाद्वोऽन्यतरसाम् । १३२ धर्मशीलवर्णान्ताच । *वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्यामुपसख्यानम् ॥३॥ १३३ हस्ताजाती। +छन्दसीवनिपी च ॥ २॥ १३४ वर्णाद्रह्मचारिणि । मेधारथाभ्यामिरनिरचौ ॥ ३ ॥ १३५ पुष्करादिभ्यो देशे। ११० गाण्ड्यजगात् संज्ञायाम् । *इनि प्रकरणे वलादाहरुपूर्वपदादुपसण्यानम् ॥३॥ सादेव ॥२॥ १११ काण्डाण्डादीरनीरचौ । अर्थाचासनिहिते ॥३॥ ११२ रजःकृष्यासुतिपरिपदो वलच् । तदन्ताच ॥४॥ *वलपकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥३॥ १३६ पलादिभ्यो मतुवन्यतरस्याम् । ११३ दन्तशिखात् संज्ञायाम् । १३७ संशाया मन्माभ्याम् । ११४ ज्योत्स्नातमिस्रागिणोर्जखिनूर्जस्खल- १३८ कंशम्भ्या वभयुस्तितुतयसः। गोमिन्मलिनमलीमसाः। १३९ तुन्दिवलिपटेर्भः। ११५ अत इनिठनौ । १४० अहंशुभयोर्युस्। *इनिठनोरेकाक्षराप्रतिपेध. ॥१॥ ११६ जीबादिभ्यश्च । अथ पञ्चमेऽध्याये *शिखायवखदादिभ्यो नियमस्यावचन निवर्तकत्वात् । तृतीयः पादः। ११७ तुन्दादिभ्य इलच । १ प्राग्दिशो विभक्तिः। ११८ एकगोपूर्वाद्वञ् नित्यम् । विभक्तिरवे प्रयोजनमियतिधाम ११९ शतसहस्रान्ताच निष्कात् । *दी चोचम् ॥ २॥ १२० रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् । -इदमो विभक्तिस्वरध ३॥ “याप्रकरणेऽन्येभ्योऽपि श्यते ॥३॥ अत्यदादिविधयक्ष ॥४॥ १२१ असायामेधास्रजो विनिः। २फिसर्वनामबहुम्योऽव्यादिभ्यः। १२२ बहुलं छन्दसि । *यहुप्रहणे सख्यामहणम् ॥1॥ *छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाइयोनपस्ना- मादिविधारिफम उपसम्पानम् ॥ २॥ हरयानां दीर्घanan ३६दमा - ·पातञ्जलमहाभाप्यपरिशिष्टे- [५३ १ पतेती रयो। २५ किमश्च। ५ एतदोऽन् । २६ था हेतौ च च्छन्दसि। एतद इति योगविभागः ॥ १॥ २७ दिक्शन्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो एतदश्च थम उपसंख्यानम् ॥ २॥ दिग्देशकालेष्वस्तातिः। ६ सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि। २८ दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच् । ७ पञ्चम्यास्तसिल। २९ विमापा परावराभ्याम् । १० सप्सम्यानल ३० अञ्चलछ। *सिलादयो विभायादेशाश्वेत् सुब्लुक्सर ३१ उपर्युपरिष्टात् । गुणदीर्घत्वौत्यमायादिविधिप्रतिषेधः ॥ १॥ मऊर्ध्वस्योपभावो रिवरिष्टातिलौ च ॥३॥ “पञ्चमीनिर्देशारिसद्धम् ॥२॥ ३२ पश्चात् । *अनादेशे स्वार्थविज्ञानात्समानशब्दाप्रतिषेधः ॥३॥ *अपरश्च पश्चभाव आतिश्च प्रत्ययः ॥१॥ ८ तसेश्च । दिक्पूर्यपदस्य च ॥२॥ तसेखसिलवचनं स्वरार्थम् ॥१॥ अधोत्तरपदस्य च समासे ॥३॥ ९ पर्यभिभ्यां च। *अर्धे च ॥ ४॥ -पर्यभिभ्यां च सर्वोभयार्थे ॥ १॥ ३३ पश्च पश्चा च च्छन्दसि । १ इदमोह। ३४ उत्तराधरदक्षिणादातिः। १२ किमोऽत् । ३५ एनवन्यतरस्यामरेऽपञ्चम्याः। १३ वा ह च च्छन्दसि । *अपञ्चम्या ति प्रागसः॥१॥ १४ इतराम्योऽपि दृश्यन्ते । ३६ दक्षिणादाच । १५ सर्वकान्यकियत्तदः काले दा। ३७ आहि च दूरे। १६ इदमो हिल। ३८ उत्तराच्च। १७ अधुना। ३९ पूर्वाधरावराणामसि पुरधवधेपाम् । १८ दानीं च। ४० अस्तातिचा ४१ विभाषाऽवरस्य। *दानीमिति निपावनारस्वरसिदिः ॥ १ ॥ उपा॥२॥ ४२ संख्यामा विधार्थ धा। १९ तदो दा च। धाविधानं धात्यर्थपृथग्भावे ॥१॥ *वदो दावचनमनर्थकं विहितत्वात् ॥१॥ ४३ अधिकरणविचाले च। २० तयोहिली च च्छन्दसि । ४४ एकाद्धो ध्यमुजन्यतरस्याम् । *सहभाचे ध्यमुम् ॥१॥ वयोरिति प्रातिपदिकनिर्देशः ॥ १॥ २१ भनयतने हिलन्यतरस्याम् । ४५ द्विव्योश्च धमुन् । २२ सयापरुत्परापमापरेद्यव्यद्यपूर्वेधु- +धमुषन्तात् साथै ददर्शनम् ।। ४६ पधाचा रन्येारन्यतरेधुरितरेथुरपरेयुरधरेग्रु ४७ याप्ये पाशप् । रुमयेधुरुत्तरेयुः। *पारापि पुसितमहणम् ॥ ॥ *समानस्य सभापो प्रधाहानि ॥1॥ ४८ पूरणादागे वीयादन् ।। पूर्वपूर्ववरयोः परमाप उदारी प संपरसरे ॥१॥ ४९ प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि । *पदमा समस॥३॥ -परमादेयायहनि ॥ ५॥ ५० पठाएमाभ्यांच। इदमोगमायो प्रा ॥५॥ ५१ मानपभ्यायो कन्टुको च। कान्यान्यवरेतरापराधरोभयोत्तोम्य पासूप ॥५॥५२ एकादाकिनिवासहाये । +शुभोमपार ॥७॥ एकादाकिनिपि हिप प्रत्ययविधानम् ॥ २३ प्रफारवचने थार। शिवं संपादेशवपना॥३॥ २४ दमस्त्रमुः। भसदायस मा ॥३॥ .

·५३] चतुर्थपञ्चमाध्यायससूत्रवार्तिकपाठः । ४४७ ५३ भूतपूर्व चरः। *कदाचित् छिन्नकतरादयः ॥ ५॥ ५४ पट्या रूप्य च। एकदेशिप्रधानश्च समासः ॥६॥ ५५ अतिशायने तमविष्ठनौ । *उत्तरपदार्थप्रधानश्च संज्ञायां कन्विध्यर्थम् ॥ ७॥ कदाचिद्वन्द्वः ॥ ८॥ अतिशायने बहुबीहायुक्तम् ॥१॥ शुक्लतरस्य शुक्लभावात्प्रकृतेः प्रत्ययविज्ञानम् ॥२॥७३ अज्ञाते । *तदन्ताच स्वार्थे छन्दसि दर्शनं श्रेष्ठतमायेति ॥३॥७४ कुत्सिते । ५६ तिउच। कुरिसतादीनामथै चेल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः ॥१॥ ५७ द्विवचनविभज्योपपदे तरखीयसुनौ । *कुत्सिवादिसमानाधिकरणादिति चेदविप्रसनो तरवीयसुनोरेकद्रव्यस्योत्कर्पापकर्पयोरुपसंरयानम् १ यथा याबादिपु ॥२॥ *सिद्धं तु गुणप्रधानत्वात् ॥ २ ॥ *सिद्धं तु येन कुत्सिवादिवचनं तद्युत्तात्स्वार्थे ५८ अजादी गुणवचनादेव । प्रत्ययविधानात् ॥३॥ ५९ तुश्छन्दसि । ७५ संज्ञायां कन् । ६० प्रशस्यस्य श्र: ७६ अनुकम्पायाम्। ७७ नीती च तद्युकात् । ६१ज्य च। ६२ वृद्धस्य च। ७८ ववचो मनुप्यनाम्नष्टज्या। ६३ अन्तिकबाढयोर्नेदसाधो । ७९ घनिलचौ च। ६४ युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् । ८० प्राचामुपादेरडज्युचौ च । ६५ विन्मतोला। ८१ जातिनाम्नः कन् । ६६ प्रशंसायां रूपप् । ८२ अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च । प्रकृतेर्लिङ्गवचनाभावात् तिछप्रकृतेरम्भाववचनम् । ८३ ठाजादावूर्ध्व द्वितीयादचः । *सिद्ध तु क्रियाप्रधानत्वात् ॥२॥ ग्रहणमुको द्वितीयस्वे कविधानार्थम् ॥१॥ *वृपलादिभ्य उपसख्यानम् ॥ ३ ॥ *अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत् प्रसङ्गः ॥२॥ *सिद तु प्रकृत्यर्थवेस्पष्टयवचनात् ॥ ४॥ *द्वितीयादचो लोपे सन्ध्यक्षरद्विवीयत्वे ६७ ईपदसमाप्तौ कल्पन्देश्यदेशीयरः । सदादेर्लोपवचनम् ॥ ३॥ *ईपदसमाप्ती क्रियाप्रधानत्वालिङ्गवचनानुपपत्तिः । ८४ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां प्रकृत्यर्थविशेषणटवासिद्धम् ॥२॥ *प्रकृत्यर्थे चेल्लिङ्गवचनानुपपत्तिः ॥३॥ तृतीयात् । *सिद्ध तु तत्सयन्ध उत्तरपदार्थे प्रत्ययवचनात् ॥४॥ वरुणादीनां च तृतीयात् स धाकृवसंधीनाम् ॥३॥ कान्ता प्रत्ययविधानानुपपत्तिः, तस्य भूतकाल- *पडिके जश्त्ये उत्कम् ॥ २॥ लक्षणस्वारकल्पादीना चासमाप्तिवचनात् ॥ ५॥ *वाचिकादिषु पदवृत्तप्रतिपेधः ॥३॥ सिद्ध तु आशसाया भूतवद्वचनात् ॥ ६ ॥ सिद्धमेकाक्षरपूर्वपदानामुचरपदलोपवचनात् ॥४॥ ६८ विभापा सुपो बहुच्पुरस्तात्तु । *पपधाजादिवचनात् सिद्धम् ॥५॥ त्यहुचि सुग्रहणात्पूर्वन तिहो विधानम् ॥३॥ ८५ अल्पे। *स्वर. प्रातिपदिकरवात् ॥२॥ *तुग्रहण नित्यपूर्वाधम् ॥ ३॥ ८६ हखे। *वमादिभ्यः कल्पादयो विमतिषेधेन ॥४॥ ८७ संवायां कन् । *वमादिरीपत्प्रधानावात् ॥ ५॥ ८८ कुटीशमीशुण्डाम्यो । ६९ प्रकारवचने जातीयर । *कुटीशमीशुण्डाभ्यः प्रत्ययसंनियोगेन पुंपदचनम् । ७० प्रागियात् कः। *उक्तं वा ॥२॥ ७१ अव्ययसर्वनाम्नामकच्या टेः। ८९ कुत्या डुपच। ७२ कस्य च दः। ९० कासूगोणीभ्यां एरच् । *भकभकरणे तुप्पीम. काम् ॥1॥ ९१ वत्सोक्षावर्षभेम्पश्च तनुत्ये। *शीले को मलोपथ ॥२॥ *वरसादिभ्यस्खनुस्ये कार्य प्रतिषेधः ॥1॥ +सम्पहुनमधु नानादेशस्यादुत्सर्गप्रतिपेपः ॥३॥ *कविधेखमादयः पूषविमतिपिदम् ॥ ४ ॥ ९२ कियचदो निर्धारणे दूयोरेकस डवरच ।

·पातालमहाभाप्यपरिशिष्टे-
[५४
९३ वा बहूनां जातिपरिनने डतमच् । ४ अनत्यन्तगती तात्।
किमादीनां द्विवहये प्रत्ययविधानादुपाध्यानर्थ अनत्यन्तगती सान्तासमादयः पूर्वविमतिपिदम् ।
क्यम् ॥१॥
*वदन्ताच सार्थ कन्वचनम् ॥२॥
९४ एकाच प्राचाम् ।
५न सामिवचने।
प्राग्वचनानधक्यं च विभापाप्रकरणात् ॥ १॥
सामिपचने प्रतिपधानार्थक्यं प्रात्यभिहितत्वात् ।
९५ अवक्षेपणे कन् ।
६गृहत्या आच्छादने।
९६ श्वे प्रतिकृती।
७ अपडक्षाशितग्वलंकर्मालंपुरुषा-
९७ संज्ञायां च।
ध्युत्तरपदात्खः।
९८ लुब्मनुष्ये।
मध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधानानुपपत्तिविग्रहा.
लिङ्गसिद्ध्यर्थम् लुम्मनुष्ये ॥ १ ॥
भावात्॥१॥
९९ जीविकाथै चापण्ये ।
*वसाचनेदमिति सधीनर ॥ २ ॥
१०० देवपथादिभ्यश्च ।
८ विभापाऽश्चेरदिक् स्त्रियाम् ।
१०१ वस्तेढञ्।
९जात्यन्ताच्छ चन्धुनि।
१०२ शिलाया ढ।
१० स्थानान्ताद्विभापा सस्थानेनेति चेत् ।
१०३ शाखादिभ्यो यः।
११ किमेत्तिव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकः ।
१०४ द्रव्यं च भव्ये।
१२ अमु च च्छन्दसि।
१०५ कुशानाच्छः।
१३ अनुगादिनष्टक।
१०६ समासाच तद्विपयात् ।
१४ णचा स्त्रियाम ।
*अणो गोत्रागोत्रवचनात् ॥ १॥
१५अणिनुणः।
१०७ शर्करादिभ्योऽण् ।
१६ विसारिणो मत्स्ये।
१०८ अगुल्यादिभ्यष्ठक् ।
१७ संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने रुत्वसुच् ।
१०९पकशालायाष्ठजन्यतरस्याम्।
१८ द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच् ।
११० कर्कलोहितादीका।
१९ एकस्य सकृच।
१११ प्रत्नपूर्वविश्वेमात्थाल्छन्दसि ।
२० विभापा वहोर्धाऽविप्रकएकाले ।
११२ पूगाभ्योऽग्रामणीपूर्वात् ।
२१ तत्प्रकृतवचने मयः ।
११३ भ्रातच्फोरस्त्रियाम् ।
२२ समूहवञ्च वहुपु।
११४ आयुधजीविसंघाच्यझ्वाहीकेष्व.. २३ अनन्तावसथेतिहभेपजायः।
ब्राह्मणराजन्यात् ।
२४ देवतान्ताचादयें यत् ।
११५ वृकाट्टेण्यण।
२५ पादाभ्यां च।
११६ दामन्यादित्रिगर्तपाठाच्छः।
२६ अतिथेयः।
११७ पादियौधेयादिभ्योऽणी।
२७ देवात्तल् ।
११८ अभिजिद्विदच्छालावच्छिखावच्छमीव *तलि स्त्रीलिङ्गवचनम् ॥ १ ॥
दूर्गावच्ङ्मदणो यम् ।
+उकंवा ॥२॥
११९ ज्यादयस्तद्राजाः।
२८ अवेका।
२९ यावादिभ्यः कन्।
अथ पञ्चमेऽध्याये
३० लोहितान्मणौ।
चतुर्थः पादः।
*लोहिताविङ्गवाधनं वा ॥१॥
१ पादशतस्य संख्यादेर्वीप्सायां बुन् लोपश्च ।
*अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानम् ॥२॥
*पादशवग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनातू ॥१॥
*छन्दसि बहुभिर्वसभ्यरूपसंख्यानम् ॥ ३॥
*अग्निरीशे वसव्यस्येति ॥५॥
२ दण्डव्यवसर्गयोश्च।
३ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ।
*नवस्य नूनमनखाच॥६॥
कन्मकरणे चाहतोलसल्यानम् ॥ १॥ निश्च पुराणे मार ॥७॥
*उक्तवा ॥ ५॥

·418 ] चतुर्थपञ्चमाध्यायस्थसूत्रवार्तिकपाठः । ४४९ ३१ वर्ण चानिये। ५८ कृत्रो द्वितीयतृतीयशम्बवीजात् कृषौ। ३२ रके। ५९ संख्यायाश्च गुणान्तायाः। ३३कालाच। ६० समयाञ्च यापनायाम् । ३४ विनयादिभ्यष्ठ। ६१ सपत्र निष्पत्रादतिव्यथने । ३५ वाचो व्याहृतार्थायाम् । ६२ निष्कुलानिकोपणे। ३६ वद्युक्तात्कर्मणोऽण् । ६३ सुखप्रियादानुलोम्ये। *अण्प्रकरणे कुलालवरुद्धनिपादचपडालामित्रेभ्य. ६४ दुःखात् प्रातिलोम्ये। च्छन्दसि ॥१॥ ६५शूलात् पाके। +भागरूपनामभ्यो धेयः ॥२॥ ६६ सत्यादशपथे। *मित्राच्छन्दसि ॥३॥ ६७ मद्रात् परिवापणे। *अणमित्राच ॥ ४॥ ६८ समासान्ताः। *आनीधसाधारणादम् ॥५॥ *प्रयोजनमव्ययीभावद्विगुद्वन्द्ववत्पुरुषबहुव्रीहि- *अयवसमदयां छन्दसि ॥ ६॥ संज्ञाः॥१॥ *नवसूरमर्वयविष्ठेभ्यो यत् ॥ ७ ॥ ६९ न पूजनात् । +क्षेमाद्यः ॥ ८॥ +पूजायां खतिग्रहणम् ॥ ३॥ ३७ ओपधेरजाती। +पाग्बहुव्रीहिग्रहणं च ॥२॥ ३८ प्रज्ञादिभ्यश्च । ७० किमः क्षेपे। ३९ मृदस्तिकन् । ४० सनी प्रशंसायाम् । ७१ नजस्तत्पुरुपात् । ७२ पथो विभापा। ४१ वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च च्छन्दसि । ४२ वह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् । ७३ बहुव्रीहौ संख्येये उजबहुगणात् । *बदल्पार्थान्मालामालवचनम् ॥ ॥ *उपकरणे संख्यायास्तत्पुरुपस्योपसंख्यानं ४३ संख्यैकवचनाच वीप्सायाम् । निस्त्रिंशधार्थम् ॥५॥ →अन्यत्राधिकलोपात् ॥२॥ ४४ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः। *सिप्रकरण आधादिभ्य उपसंख्यानम् ॥१॥ ७४ ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे। ४५ अपादाने चाहीयरहो। ७५ अच्यत्यन्यवपूर्वाद सामलोन्नः। ४६ अतिग्रहाव्यथनक्षेपेप्यकर्तरि तृतीयायाः। ७६ अक्ष्णोऽदर्शनात् । ४७ हीयमानपापयोगाच। ७७ अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनदुहसा- ४८ पष्ठया व्याश्रये। मवामनसाक्षिध्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्त- ४९ रोगाचापनयने । ५० कृम्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि चिः । न्दिवरात्रिन्दिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषा- *च्चिविधावभूतवद्रावग्रहणम् ॥१॥ युपयायुपत्र्यायुपर्यजुपजावोक्षमहोवृद्धो- *प्रकृतिविवक्षामहणं वा ॥२॥ क्षोपशुनगोष्ठश्वाः। *समीपादिम्य उपसंख्यानम् ॥३॥ *चनुरोऽसकरणे त्र्युपाभ्यामुपसंख्यानम् ॥1॥ ५१ भरमनश्वभुश्चेतोरहोरजसा लोपश्च । ७८ ब्रह्माहस्तिभ्यां वर्चसः। ५२ विभाषा साति कालय ! ७९ अवसमन्धेभ्यस्तमसः। ५३ अभिविधी संपदा च। ८० श्यसोऽवसीयः थेयसः। ५४ तदधीनवचने। ८१ अन्वयतप्ताददसा। ५५ देयेवाच। ८२ प्रतेकरस: सप्तमीसात् । ५६ देवमनुष्यपुरुपपुरमर्येभ्यो द्वितीया. ८३ अनुगवमायामे। सप्तम्योरंदुलम् । ८४ द्विस्तापा विस्तापा पेदिः! ५७ अव्यक्तानुकरणाद्व्यजारादिनितौ डान् । ५ उपसर्गादान शाचि शिकरणं विदोपणार्यम् ॥1॥ ८६ तत्पुरुषस्याले संययाव्ययादेः।

·पातालमहाभाप्यपरिशिष्टे- ४५० [५४ ८७ अहःसवैकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रे। १२१ नन्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् । महर्महण द्वन्द्वार्थम् ॥1॥ १२२ नित्यमसिच् प्रजामेघयोः । १२३ बहुमजारछन्दसि। ८८ अहोऽह एतेभ्यः। *अहोऽद्ववचनानर्थक्यं चाहटसोर्नियमपचनात् ॥१॥ १२४ धर्मादनिच केवलात् । १२५ जम्भा सुहरितणसोमेभ्यः । ८९ न संख्यादेः समाहारे। ९० उत्तमैकाभ्यां च। १२६ दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे। ९१ राजाहःसखिभ्यटच् । १२७ इच् कर्मव्यतिहारे। ९२ गोरतद्धितलुकि। १२८ द्विदण्ड्यादिभ्यश्च । ९३ अग्राख्यायामुरसः। १२९ प्रसम्भ्यां जानुनोर्जुः। ९४ अनोश्मायःसरसां जातिसंशयोः। १३० ऊर्ध्वाद्विभापा। ९५ ग्रामकोटाभ्यां च तक्ष्णः। १३१ ऊधसोऽन। ९६ अतेः शुनः। *ऊधसोऽनहि स्त्रीग्रहणम् ॥ १ ॥ ९७ उपमानादप्राणिपु। १३२ धनुपश्चा ९८ उत्तरमृगपूर्वाञ्च सक्नः । १३३ वा संशायाम्। ९९ नावो दिगो। १३४ जायाया निङ् । १०० अर्धाच। १३५ गन्धस्सेदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः । १०१ खार्याः प्राचाम् । गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् ॥ १॥ १०२ द्वित्रिभ्यामसले । १३६ अल्पाख्यायाम् । १०३ अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि । १३७ उपमानाच। १०४ ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम् । १३८ पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः। १०५ कुमहद्भयामन्यतरस्याम् । १३९ कुम्भपदीपु च । १०६ द्वन्द्वाञ्चुदपहान्तात् समाहारे। १४० संख्यासुपूर्वस्य । १०७ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः । १४१ वयसि दन्तस्य दत् । १०८ अनश्च। १४२ छन्दसि च। १०९ नपुंसकादन्यतरस्याम् । १४३ स्त्रियां संशायाम्। ११० नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः। १४४ विभापा श्यावारोकाभ्याम् । १११ झयः। १४५ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृपवराहेभ्यश्च । १९२ गिरेश्च सेनकस्य। १४६ फकुदस्यावस्थायां लोपः । ११३ वहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः साङ्गात्पन् । १४७ त्रिककुत् पर्वते। १४८ उद्विभ्यां काकुदस्य । *पचि प्रत्ययान्तरकरणमनन्तोदात्तार्थम् ॥ १॥ १४९ पूर्णाद्विभापा। ११४ अङ्गुलेर्दारुणि १५० सुहृदुईदो मित्रामित्रयोः ११५ द्वित्रिभ्यां प मूर्भः। १५१ उरम्प्रभृतिभ्यः कप् । *मूर्तश्च पवचनम् ॥१॥ १५२ इनः स्त्रियाम् । ११६ अपूरणीप्रमाण्योः। १५३ नघृतश्च । *अपि प्रधानपूरणीग्रहणम् ॥१॥ १५४ शेषाद्विभाया। *नेतुनक्षत्रे उपसंख्यानम् ॥२॥ १५५ न संज्ञायाम् । *उन्दसि च ॥३॥ १५६ ईयसश्च । *मासात् भृतिमत्यपपूर्वपदाढविधिः ॥ ५ ॥ १९७ अन्तर्वहिन्यों च लोन्नः। ईयस उपसर्जनदीर्घत्यं च ॥३॥ *पुवद्वचनासिद्धम् ॥२॥ ११८ अनासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् ।। १५७ वन्दिते भ्रातुः । ११९ उपसर्गाच । १५८ जातश्छन्दसि। १२० सुप्रातसुभ्वसुदिवशारिफुक्षचतुरभैणी. १५९ नाडीतन्योः वाले। पदाजपदप्रोष्ठपदाः। १६० निष्प्रवाणिश्य। चतुर्यपञ्चमाध्यायगतसूधवार्तिकपाठः समाप्तः ॥ . -