·पञ्चपादिका। श्रीपनपादाचार्यविरचिता। MAHAKAR- काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकेन श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधिता । Salla PAD काश्याम्। ई. ने लाजरमझम्पन्यास्यन स्वमुद्रालये मुद्रिता । संयत् १९५८ ·PREFACE. The so called Panchapadiků of Padmapada, the oldest of the commentaries on Sankara's Sarirakabhâshya, is a fragment of a fragment. Its title would imply that the work treated of the first five pâdas of the Bhashya; but, as a matter of fact, all the MSS. hitherto examined of it.and its related glosses* end abruptly with the chatu shtri i. e. Adhy I. påda 1, sů. 1-4. The fragmentary condition of the MSS. has not been satisfactorily explained. Beyond all doubt Padmapada intended a complete treatise. See below, p. 29, 11 3, 4: 'svävasara eva &c.,' which refers to Adhy. II, 2, 32 : and p. 33. 11 12, 13 : 'tathaika &c ,' referring to Ill. 3, 53:and p. 75 l 16, 17, where further general indications are given. But neither in these contexts, nor in the usual lengthy discussion of mangalacharana (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to the incompleteness of their original. Vidyaranya also furnishes no clue in his Vivaranaprameyasangraha. We are thus thrown back on what seems to be the later and doubtful testimony of one Madhava, who in his San- The Panchapadıkâvivarana, Tattvadipana and Bhåvaprakasiha edition of the former work, with extracts from the latter, now appears in this Series. † Will appear shortly As against the identification of this Afadhava with the renowned Vidyaranya, see Burnell's Vamsabrâhmana pref p xx and note KT Telang discusses the historical value of the two Sankaravijayas in Ind Antiq Vol v PP 287 et seg He writes (ibid p 293) - A work on Sankara's victories is ascnbed to another of Sankara's pupils—Chidyläsa-ho, I take it, is iden. tical with Chitsukha. Not having access to the work, I am unable to say whether it was really written by a pupil of Sankara's, or whether the author tiis one of the "ancient poets” to whom Madhava refers Nevertheless, the fact that it is attributed to Chitsukba induces me to express the hope that some body may undertake to edit and publish it' I regret having failed to procure a MS of Chidvilasa's Sankaravijaya. However, I may remark that this Chidvılâsa An 1--- 1 - 1.-A.A Voi V pp. 335, 399, et passim), and must theretore bę later than 991 A D, the date of the Kandall, cf Buhler, Bo RAS Journal, 1877, P 76 ·11 TRCTACC, on They ask karavijaya industriously rccites the story of the Panchapidi. To cnable the reader to judge for himself the outlines are here given. Suresvarachirya, one of Sankara's pupils, sccks and receivos permission to write a varttika on the master's Bhashya. [xiii. sl. 1-3] Other disciples secretly approach the master and express their disapproval of Suresvara's attempt, the ground of his being devoted to karmakânda and, therefore, unfited for the task of commenting on jninakäņda. that anotlier disciple Padmapida, whose sannyisin name is Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21] Permission is granted But Padmapada must not write a vårttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43] Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master to write an original work on Vedanta, he produces the Naishkarmyasiddhi* : not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' [sl. 44-53] Padmapada writes a ţika the former portion of which is known as the Parchapadikt, and the latter portion as the Vritti.' (sl. 70-71] † The master consoles Suresvara. Of Padmapida's work, five padas-in fact, only the portion on the first four sa tras shall be known in time to come. Reappcaring in this world as Váchaspati, I Suresvara shall write a complete and lasting tiki. [sl. 72-73) Padmapada's tika is burnt in his uncle's house. [xiv. si. 160] Sankara recites it from memory, while the delighted Padmapada writes it down. [si. 167-270). We need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sankara. Further, against si 70-71 we must balance the (fact already noticed) that * Suresvara nowlere mentions these circunstances " यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका तळेगा एत्तिरित प्रयोयसी" ॥ I “uraefacaafUR OR TUIE' I ' Vâchaspatitva' may of course imply nothing more than mastery of style or language, but the personal reference to Vachtspatt, the writer of the Bhâmnuti, woult be irresistible to Mladlı213, the self styled parulahdus. (of K T Telang, Ind Antig Yol IP 299) ·PREFACE. an the gloss writers, and Vidyaranya, do not even hint at the work having ever existed in a complete form. Their silence may not be conclusive; but it becomes all the harder to explain on the assumption that the Madhaviyasarkaravijaya furnishes authentic and well known history of the Panchapadiki. Our text is based on 4 MSS. : (a) No 208, Benares Sans. krit College Catalogue, not dated, accurate; (6) No. 195, Ben. Sans. Coll, Cat. not dated, but older than (a), accurate ; (c) lent by Mahimahopadhy Aya Gangadhara Sastri, not dated, but a copy of the Vivaraña in the same land bears date Samvat 1822: both copies have evidently been revised by a pandit ; (d) lent by Pandit Vibhavarâma of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin. The Panchapadika is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the Tika Kar' Eoxúv in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been supplanted by the Bhåmati and the other commentaries on the Bhashya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedanta crux, adhyâsa (see appended notice in Sanskrit), our work has, merits of its own which, together with its historical interest, will, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared.

·॥ भूमिका ॥ अथेयं पञ्चपादिका श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीतब्रह्मसूपभाप्यस्य ध्याख्या तत एव सावादधिगतसकलदान्ततत्त्वेन तच्छिप्यमुख्येन श्रीपद- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चैव पादाः प्रधरेयुस्तचापि आद्या चतुःसच्येव प्रसिध्यदिति भगवता शङ्करभगवत्पादेन रचयिताऽभिदधइति वर्णयन्ति स्म शङ्करदिग्विजये माधवाचायाः । तदादेशानुसारेणेव चिरमन्विप्यमाणापि चतुःसूचीतो नाधिका- सावुपलभ्यते व्याख्या चास्या विधरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूत्रे च- त्वारि वर्णकानि द्वितीये चेकं तृतीयेव चतुर्थे चवे इत्येवं नव वर्णकानि विषयभे- देन ततद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसतानि विहितानि सुखप्रतियतये यन्यकृता। अयं च पनपादाचार्यों विष्णववतारो विमलनामकब्राह्मणपुत्र: शङ्क- रदिग्विजये स.३-श्लो २ अस्यैशरुणावतारत्वमिति ३-६ मतान्तरत्वेन पूर्वोत्या तद्विरोधपरिहारश्च तचैव टीकायाम्। अस्येव भगवता शङ्कराचार्या चतुर्थाश्रमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति ६-१४ अस्याचार्यमुख्य- शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्यान्त्रिपारं भाध्यमपठदिति ६-६८ तस्य- धाचायण गङ्गापारादाहूतस्य गगयाविभीवितेषु पद्नेषु पादविन्यासपूर्वकमागत. स्योपदर्शितप्रभावेण पद्दपादनामलाभ इति ६-०१ अयमेव सुरेश्वराचार्येण ब्रह्ममूचभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छतिः शिष्यरर्थितेन गुरुयोक्तो ब्रह्म- सूत्रभाष्ये टीकां कृतवान् इति १३-५-७३ अयं च तीर्थयामासमये स्वमा- तुलगृहे निहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण सदयं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्वोकां याहित इति १४-१-६६ काश्मीर- मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्सावलम्बं चक्रइति १६-८२ एव. माचार्यप्रत्यासन्नतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अचापलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरवप्रभादो संघादे ऽपि भगवतः पनपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्यातदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृतां प्रथममनेनेवाहिता उपपत्तयो ऽन्यः संगृहीता इत्यच न ·२ भूमिका । कस्यापि यिमतेरयकाशः । नानाशास्त्रीयविषययथनं युक्तिगाठत्वमुपपादनप्रोटि. श्चाप न फस्य सूक्ष्मदृशः श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात् स्वस्वमति- संमानितेषु संगृहीतेप्यपि व्याण्ण्याकृद्धिपियेषु प्रसिद्धेष्यपि सन्ति भूयांसस्ता- दृण विपया ये बिहायाएं प्रवन्धं नान्योपलभ्यन्ते तथा विशदरूपेण यत्प्रका. शनफलकोयं चिरावेदान्तरसिकेरन्यिप्यमाणस्य प्रवन्धरवत्य मुद्रणप्रयास नि- राकुर्यात् पिष्टपेपधियं परीताणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अविरोधात्यवं समन्वयप्रदर्शने 'उपपतिस्तम:प्रकाशयोर्विरोधस्य स्वरूपप्रदर्शन मितिक- स्यापि व्यवहारस्य नेसर्गिकत्योपपादनमध्यासस्य सद्भायात्यार्थक्येन सभष- प्रदर्शने वीनमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमानप्रमोपस्यानु- पपतिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मनः स्वयंप्रकाशत्वेपि तचाविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममात्रविषयकत्वोपपादनमर्थक्रिया- कारित्वरूपसतानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्पृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भाप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा- गताश्च विषयाः । तृतीयपर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपः- कारस्तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावर्थावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का तस्य सविस्तरं निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपधिप्रतिपत्तिनिरूपणावसरे षिप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भाक्तृत्वानुपपत्तो युक्तिः शरीरे भागासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूचोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरणे भाष्यकृतस्तात्पर्यनि- रूपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादया ये व्याख्यान्त- रेषु सूचिता अपि प्रतिपादनशैलीवैलक्षण्येन मुक्तिभेदेश्वेतद्वन्धेकपालाध- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्ध सावधानं विचारयद्भिः शास्त्ररसिकेः । संस्कृतप्रौठप्रबन्धसफलतात्पर्यावगमसामर्थ्यविकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविद्वहितान विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्नार्थावेदनेन नाति- चिरात् काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिबैर्महता परि- श्रमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चिद्भिरन्विष्यमाणः प्रौढतमा ऽयं प्रबन्यः प्रमोदयतु दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·अथ शुद्धिपत्रम् । . " de 6 " " “ १३ सर्वयां " " पृष्ठे पलो अशुद्धम शुद्धम ४९ ५ध्यनय ध्ययन ५९ काय कार्य ५७ ४ वासिद्ध। त्यासिनेः यिधितो २५ उपसरिति उपसदिति ५८ ५ भवति । यदि भयति यदि ८पेक्षिततव्यः ऽपेक्षितघ्यः १८.०० तादयग्रिगमा तादाविगमा- चिये चित्र २४ जिज्ञायाः जिज्ञासाया: વૃદ ३ शब्दापादान शब्दोपादान ६० १प्ठानान्तये प्ठानानन्त सर्वेष 52 १ नियस निम्पस २ स्वसंचियः स्यसंवेटाः सवलक्षण चेन्नक्षयम् ६३ चित्वा चिद्वा १५ प्रतः शब्टो प्रतःशब्दो ६४ २५ टास्ययतः टास्य पर: २० तत्कर्नताजान तत्कर्तृकता ज्ञान ६६ १७ जिज्ञासेति। जिज्ञासेति १३ प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनार्थम् । ५ सितत्वम् । सितध्यमा "क्रिया नियतापि क्रियानियतापि २० कर्तव्यतामीम कर्तव्यता मीम अकस्मात् कस्मात् । तदा तदर्थी १९ पक्षता पचना ७० ३ निदिष्ट निर्दिष्टे २२ सिद्धस्य सिदस्य। २५ स्तीति स्मोति ७४ विषय ७५ विचार्य समुपचक्रम मुपक्रम १५ अनेन कर्त अनेककर्त एप्ठे पकी अगुदम् शुद्ध ९० शीर्षके अन्तस्यैक्तिः अन्तात्योक्तिः निदश निदर्श ११ जाप्यते नेदं जाप्यतो नेदं ११ -४ तस्येन तस्पेन १२ १४ बीजाङ्करा बीजारा २३ रुटस्य कृटस्य ९३ १० लोकिक लाक्रिक २० सम्यकतानं सम्याज्ञानम् १० नघ नय ९७ किं यत्तस्य किंयत्तस्य २ रुपत्ये नात्म रुपत्येनात्म २१ ४ पटापराग पटाराग २३ १६ रस्त्यत्राद रस्ति । श्रवाह २४ २० विषयताफल विप्रयता पल २५ शीर्थ के नालादि नीलादि २६ १७दमन्नतण दसन्नतण ज्ञानाजन ज्ञानजन त्यया ३० अयायि 33 करणारम्भे ३४ सर्यथा ११रुयत्वादा रुशवादी ३ मिथ्यागा मिथ्या गा- 39 २२ श्रात्मकत्व प्रात्मकत्य १३ विपर्यय विपर्य १४ बाध्यते। तत्र बाध्यते तत्र ११ द्वै ४७ मारिता विट्या मारितालिटया १४ रूप रूप ४१ शीर्य निर्ति नियत्ति २० मन्ये कल्प ४३ ११ था था- ४४ शब्दो २४ मर्थन मनर्थ ४६ शेषतासतं शेषता । रुतं ४८ १ किमपरमम क्रिमपरम १६ घेदाथा स्ति वेदाथास्ति ॥जनिना। जमिनिना न्यायान्तर ५ प्रामा प्रमा २७ " २१ त्या ११ अर्थवि १३ करणरम्भ १६ सर्वथा १० भयति भर्मात । “ ६७ " " " ६८ ७१ २२ विषय १७ विचार्य शब्द- . ७८ ८१ ११ लन्य १ टिपा १६ निर्णय घिपया निर्णय- कन्पप्रत्यय " “ ८२ ४ कल्पम् प्रत्यय ·२ शुधम एळे यही अशुधम त्याच्या १६ पस्तुत्य G४ ८५ G " शुद्धिपत्रम् । शुष्म एके परी प्रगुटम त्याच्च। सतज यस्तुन्य "सद धि अयोध १२ नरा सत्यप्त १६ भेटे टोनि ४ दिना। सिद्धार्थ १४ च्यांत मानम् २४ तद द्वाण पपंत स्यान विधीयत १२सधा प्र गसकर्म ९८त्तरमा क्रियातो १५ ५ शूर प्रोति E ३ सटभ नित्यस्ये स्ति क्रिया नापतन्त भयन्तिपर दर्शन "मत मोन २१ दिधनत्र सपदादिरूपेची १६ स्यात्तत् निरूप " १५ ढादिदि पत्यु २००४प्रतः४। २८ चायाध २० इत्येत २० दानि ९ सिद २३ मानम्। . पर्वयव विधायत १० गतम ८क्रिया "स्पीप्ति १६ नित्याय २८न पन्त ४वयन - मोहन २५ संपादादिरूपता १नरुप सज़ सधि निरा भेदो दिना घ्यक्ति सदद्वारंग त्या स्थाप सरम शून्य सभ स्तिक्रिया मंयन्तीपर " CE 4. दर ॥ " मत " ६० " दियनज्ञ घात्तत् दादिद्वि 6 पत्यु प्रति। CGDAYSr ·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्त्रम्। कार्यात्मक एय १1१७ ६.४ १२० . ५.८ - अथातो धर्मजिज्ञासेति न सा घेदार्थो विचारणीययन प्रतिमासा किन्तु एप्ठे पट्टी अध्यातरजतं मामिम पारमार्थिकम १०।५ अध्यासः ६।२४.३० । ३४।२० अध्यासभाष्यप्रतिपाटाम १११२ अध्यासभाध्यमावश्यकम अध्यासलक्षणावाक्यस्य स्थलथ्याख्या अध्यासलक्षणयायार्थविचारः গলানিমানিঃ १०.१३ अध्यासलक्षणात्पृथक तत्स्यरूपसंभवोपन्यासस्थाऽयश्योक्तिः अध्यासध्ययद्वारस्याऽनादिपरम्पपसिद्धत्यम् २४ । ११ अध्याससाधनम् अध्यासम्य स्मृतित्यनिराकरणम् अध्यासस्य स्मृतित्यशक्षा अध्यासस्याहंममरूपतानिरूपणम् अध्यासस्यरूपे मतान्तरोपन्यास: १०।१८ अध्यासापवाकाव्याख्यानम् ६।१७ अध्यासो लोकानुभयसातिकः १३।१० अनिर्धार्यप्रयसी मदानापत्तिः ७५1१८ अनृतम् अविया अविट्यात्मकवानित्तिस्तत्त्वज्ञानात् ४९।१ अघिटाध्यासः । अयिट्यापनयनातिरफेण मोक्षे नान्यदपेक्षणीयम् । अविट्या प्रयुक्तथरीरसंवन्धव्यपगमे निवर्तत एव मुखदुःखानुभवः १८1१८ अविटयासाधकयुत्यर्यापत्त्योः प्रमाणान्तरेणाविरोधोपपादनम् अशरीर अप्रत्ययी प्रदमयस्यात्मन इटमनिदमात्मकत्यादिविचारः १८1९ -श्रमितिमतीतः स्थायियियावाहित्यम् अमितिप्रत्ययो देहादिव्यतिरिक्तभोक्तविषयकः ९५ । १५ प्रात्मनश्चिमात्रमेव पारमार्थिक रूपं भोक्तत्यादि त्वीपाधिकम् पात्मनोऽन्तःकरणोपरागनिमत्तमहंमन्य मिध्यय श्रात्मनोऽधिपयत्येनाध्यासायोग्यताशङ्काया निरामः १७।२ श्रात्मनो देहादितिरिक्तत्येनोपपादनम् • आत्मग्रीक्यमलोपन्यासः श्रात्मविप्रतित्तिमध्ये ईश्वरोपदर्शनस्याचित्योक्तिः आत्मविषये नामाधिविप्रतिपत्तिकारोक्तिः अात्महननम् मात्मा 21१६ ४।१३ ... ३०।७ ३०.५ ६०।७ CE13 . १९१३ २०११ . - ७१।१२ ७५.१ ७४।१८ ७५९ ७५1२३ ·. . वर्णक्रमानुसारिमचीपघम् । पृष्ठे पहा १ মালানবোয়ামঃ "।१० श्रातीकात्यसाशात्कार ध्यासस्य समुनोच्छेचारसंसारविनित्तिः ३६.३५ प्रादायस्य क्रियार्थत्यादिस्यादि कर्मकापडमात्रयिषय न तु निरर्गनम ५.६ दं रजमितिज्ञानस्यालम्यनयिचारः ८.१४ दुन्द्रियात्मवाटोपन्यासः ७२10 ग्यराभिध्यानता मसापगमका २.१७ पानिपद: ४।० ओपनिपटनुरुपस्याऽनन्यरोपता १४।१८ फियापर्यवसाव्येय यामिति मातिपदिफार्थमा प्रयमा सारतः पाणिनिमु. मेनीनुमतम 1919 क्षणिकविज्ञानात्मवाटापन्यासः ७310 जगज्जन्मायुपलहितं प्रक्ष ७६।११ जन्मिथ्या म स्यालीकम् १३।१ जन्मन श्रादित्यापपत्तिः ७४।१६ जन्माधिपदस्य ध्याख्या ०६।१५ जन्मादिपवेन बोता जन्मस्थितिभनाग्रयन्ते न तु अस्ति भयतीत्यादयो नेरुताः ७१।२४ जन्मादिपदेन ग्रोप्तानां ग्रहणे मूत्रस्यार्थयत्तापपाटनम् जन्मादिसूत्रयायाधीपन्यास: ७910 सन्माटिमूत्रविषयवाफ्यम दए । जन्माष्टमूत्रस्य स्थतन्वानुमानपरत्यप्रतिषेधः जन्मादिसूत्रे अस्येतिपदस्वार्थः जन्मादिसूप्रेणेव युक्तिरप्युपर्शिता प्रमाण ७८URE जन्मादिमूने पत.शध्दार्थः जिज्ञासामूत्रे अताशब्दार्थविचारः ६।१५ जिज्ञासामूत्रे अथशब्दार्थविचारः ५२. जिज्ञायणमूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थपूर्यपक्षः जिज्ञासामूने जिमासाशष्टार्थसिद्धान्तः जिज्ञासासूत्रे साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्षमयशस्टेनोच्यते ६२१ प्लीका ३८.२० -जीपस्य ब्रमात्मकत्वमविटयाच्छनप्रकाशम -त्त्वमसीत्यादीनां निरंश धम्तुनि पर्यवसानम् - तस्विरूपततुपयोगनिरूपणम् v दर्पणमुषप्रयिम्वदृष्टान्ततात्पार्टिविचारः दर्शनादिविधिवाक्यानि न विधयः किन्तु प्ररोचनार्था अर्थवादा: दर्शनादिविधीनामर्थवादत्योपणादनम् दर्शनाळेश्यकध्यानविधिनिराठः देवादिष्यतिरिकभाकात्मवाटोपन्यासः नर्थविचार नामादिपु ब्रमष्टिानसी क्रिया न तु ज्ञानम् निविध्यासनम् १३.२४ निधिष्ठानाध्यामबाठापवादः तिनेतीतिनिध प्रात्माधिकः पुरोऽयस्थितापरोक्षयस्तुन्येवाध्याप्त इति नायं नियमः पूर्वमीमांसापा धर्मविचारप्रतिजयव प्रमविचारस्यापि तस्यादपार्वा अक्ष जिज्ञासेत्याक्षेपः ७७.५ ५।२ ५२।१७ १४।२९ ८०५ 0.5 21९८ ४.१ ८७1८४ ₹७।१० ०७.८ १२।८ १५. २८।२ ४. ।

·वर्णक्रमानुमारिमधीपत्र । एट पी पूर्वमीमांमारम्भमाध्यादिपामाधना मभ्यते पपाती धर्मजिजाति मांझा पहमायिधारसिजेति प्रत्यगात्मनः स्वरामिहम्पत्यावधिष्ठानत्यापतिः ४८.४ ... ८८९० १०.१ ... ४४९ ४२॥ ४४।७ ५८.१६ ६०.१ : ५30 BEI0 १००। ... प्रपञ्चातिरिकापायापासनधिधिनियम प्रमागत्यादिध्यपहाग प्रमानास्पागयाधिसत्यारामाणिक १००1१३ प्रपोश पाये कोदगाव यन्तुना भवतः 910 प्राचीनझारिकायां भ्या प्रमाण्दानम् १०..२ याधः मर्यः सायधिक श्य আমবনিয়ে C१२ पियराधिययययविद्यार अधिक्षमापदे ममामविचारः 8819 प्रफाजिनामाया पनारम्भणीयसापपरिधार: ४८ ग्राजियामाया पनारम्भमीपतागका সা ক্ষা অনামেয়ায়ায়া प्रशशिशामाया प्रारम्भशीयसा सकशिमतेन ग्रामशिनामापा प्रारम्भयपयकाममाधयः प्रमशिलामायां न कमाययोधानन्तम प्रशिलामाया विषयप्रयोजनसम्बन्धासंप: ग्रामजिनामागध्दार्यकासमाधपः -हमजानफनविचार ३०० • प्रधानानं गिना नेयाध्यामनिनिः ग्रामजागापात्र विधियिधेपत्याटिप्पयधारः प्रातमानादविवानिश्न्युषणादनम प्रवण मसिनत्याकाम्यायचार्यतामिद्धिः ममयः मधात्मत्यादेिय नामसिद्धि ०१.० • या मामान्यत:मिनत्यापि वियपतोनानाधिप्रतिपत्तियलत्याटम्त्येय मीमां ममीयता । ग्रमणमिद्धस्यरूपत्ये पि शास्यामधिगम्यत्यम प्रमाणः सिद्धार्थपरयायपोटासा प्राणाः स्यम्पनयमृधनम् • प्रमयिनीयाध्यामकारणमिमपणाम अणि युक्तरियानुभयस्याप्ययकाश: , प्राणि पटान्ताना ममन्यपः महागानुभवादयोपि शास्तप्रमाणकत्यम प्रधागा ज्ञानाविषयस्यापि सामन्य ज्ञानोपयोग: नगो पदप्रमाणकत्यम IN मतप्रभवत्यं दानाम् । प्रक्षशब्दव्यत्यसिपानाधनेनेय देशतः फालती यस्तुसश्च निच्छितो; पतीपत .. प्रमदानदारयोपानिरूपणम् " प्रनशब्दापंधिवार तात्मेत्यनानं न संपदाविरुपम - भावानां स्थायित्योपक्रियाकारित्यापर्णतः ७०५ ४.30 ५1१६ ८१.६ प . .. १४।७ ७९३२ ८४.. Co.१५ . 218 ... ७०।३ ००16 901 १०.५ २७.२ महनसहायो भायोर्यतः ·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । एठे पसी मङ्गलाचरणम् महलाननुष्ठानाक्षेपो भाययिषयः /मनप्रात्मयादिमतापदर्शनम् मननम् मनुष्योधमितिप्रतीतेगाणत्यनिरास: २.१८ ७२.५ BIR२ ... ... . मिथ्या ... १६।१२ ४.६ १.१० ८६.१४ ८८।२४ v ०४।१० ८।२० ४९ ५१ ६७ ६ C 3 CG १०० २। ... मिथ्यामागम मोक्षः क्रियाणाध्यश्चैवार्थयानित्यतासिद्धिः मोक्षस्य श्रुतितो न्यायतश्च नित्यत्वसिद्धेन क्रियासाध्यता योगमतसिद्धात्मप्रदर्शनम् रजसाध्याससामप्युपपादनम् रजताध्यासे शुक्त रजताकारपरिणामनिरासः वर्णकम् -१ यर्गाकम् -२ वर्णकम् - वर्णकम् -४ यर्णकम् -५ घर्गाकम् - याकम् - वर्णकम् -८ घर्षकम् - विकारादिचतुष्टयक्रियाफलरहिता मोक्षः यिदिक्रियाकर्मत्येग प्रत न वेदान्तसिद्धम् घिटया विधिनिरपेत्तशास्त्र प्रतिपादाता प्रक्षण: विधियिषयतयैव ब्रत येदान्तः प्रतिपाटात अति राका विधियिषयता मप्रक्षणः विरोधः विप्रयः विपर्यावयिणाः परस्परानात्मतालक्षणो विरोध: विपर्यावगिर्विरोधाका विषयी वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुनिरूपणम् घेदान्तानां स्वप्रामापयसिद्धये न चक्षुरादिसंघादापेक्षणीयः वेदान्तम्राज्ञाने सिद्ध भीमांसायाः क उपयोगः ... घेदान्तनिश्चये नननीये मीमांसायाः महकारित्वम् शादळामातरिक्तज्ञानविधेयतानिराकरणम् शारीरकः ... शास्त्रकद्वारखमात्रान शास्त्रे प्रतिमिद्धिः यास्त्रस्यारम्भणीयतापसंहारः शुक्तिचन्द्रहयौदाहरणतात्पर्यम् प्रवयाम् सत्यम् v संपत १।१० 70. 615 ८८.२० ८७।१९ 31.१४ १७। ३.९४ १७.२० ४०1९९ ८५।१० ECIR६ ६६.६ CCI ८३.३१ CD 19 ९४ । म ४०.१३ ४.१३ 201१५

·वर्णक्रमानुमारिमूचीपत्रम् ।
५
एष्टे
८४।५
समन्यपः
समन्वयम पदापरणपिलगोदावरणदामसात्यम
मयिशसपोरन्योन्यायितत्वनिरास:
सांख्यमगिद्धात्मनिरूपणम् ...
मुत्रम
गोपुप्तापपरामर्शविचार
स्फटिकमाधिविचार:
स्मृतिरूपस्यायपहनमध्याहस्य
स्वस्मिन्पुचाटाध्यासस्य मुप्यायनिरुपम
स्थमार्य प्राभ्यन्तरोन थाप:
स्वाताध्यासलग्यस्य निरयनत्यम
C४९५
१२.११
०४.५
४.।१३
१८.२१
...
-
४४
१०.००
२१।
GEEDOM

·•om. ल पञ्चपादिका SINE अनाद्यानन्दकूटस्यज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ १ ॥ नमः श्रुतिशिरःपट्पगडमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसजाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभागिपरिवारसम्पदं निरस्तभूतिमनुमा विग्रहम् । अनुगमुन्मृदितकाललाञ्छनं बिना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ यद्वक्रमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाप्यारविन्दमकरन्दरसं पिबन्ति । प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनेयभृङ्गास्तान् भाप्यवित्तकगुरून् प्रणमामि मूद्धा ॥४॥ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं विभर्ति यत । भाप्यं प्रसन्नगम्भीरं तद्याथ्यां श्रद्धया ऽऽरभे ॥ ५ ॥ 'युप्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाप्यम् अस्यानर्थहेतोः ग्रहाणायात्मेकत्वविद्यापति- पत्तये सर्व वेदान्ता प्रारभ्यन्त इत्यनेन भायण पर्यवस्थच्छास्त्रस्य विपम: प्रयोजनं चात् प्रथमसूत्रेण * भूचिते इति प्रतिपादयति । एतच्च तस्माद व्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टतरं प्रदर्शयिप्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाप्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मैक- त्वविद्यापतिपतये सर्वे घेदान्ता प्रारभ्यन्त इति तिचानर्थताः प्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देशः प्रात्मकत्वविद्याप्रतिपत्तय इति विषयप्रदर्शनम् किमनेन युष्मदस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिप्वहममेद- मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानिमितत्वप्रदर्शनपरण भाष्यण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूचितमनर्थहेतुनिबर्हणम् । अनर्थश्च प्रमातृ- ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् तद्यदि वस्तुकृतम् न ज्ञानेन निबर्हणीयम् यतो ज्ञान- मृत्रिते इति २ पुः। 1 प्रति पुः। + निमित्तत्येत्युपल्पितमासे २ पुः । * ·२ यन्थारम्भः । मङ्गलसद्भायोक्तिः । मज्ञानस्येव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभातृत्वमचानहेतुकं स्याततो ब्रह्मज्ञान- मनर्थहेतुनिबर्षणमुच्यमानमुपपद्येत । तेन सपकारेणेव ब्रह्मचानमनर्थहेतुनि- वणं सूचयता अविद्याहेतुकं कर्तृत्वभौक्तत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तत्प्रदर्ग- नद्वारेण सूचार्यापपत्त्युपयोगितया संकलतन्त्रोपोद्घातः प्रयोजनमस्य भाप्यस्य । तथा चास्य शास्त्रस्य ऐदम्पर्य सुषेकतानसदात्मककूटस्यचेतन्येकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिक स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति प्रतिपादितम्। तच्चाहं कती सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अवाधितकल्पना- यभासेन विरुद्धाते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते तावज्जरगवादिवाश्यघदन- थेकं प्रतिभाति । अतन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्व ॥ रूपत्वमात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् वक्ष्यति चेतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूत्रकारस्त. गुगसारत्यादित्यादिना । यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मेवम् अर्थविशेषोपपतेः । अर्थविशेषे हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते । अप्र ** दर्शित पुनः समन्वयविशे तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाप्यकारस्तु तत्सिद्धमेवादिसूण सामर्थ्यवलेन सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थं वर्ण- यति इति न दोपः ।। 'ननु च ग्रन्यकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानमस्कारेण बुद्धिसन्निधापिताथवृट्वगादिशब्देर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः । - प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विनोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने ग्रन्थमारभमाणस्य विघ्नवाहुल्यं सम्भाव्यते प्रसिद्धञ्च श्रेयांसि बहुविघ्नानीति । विज्ञायते ॥ च तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुप्या विद्युरिति येषा च यन्न प्रियं ते तद्विवन्तीति प्रसिद्धं लोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पणा विस्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते । • उपपटाते-ति पु.। प्रदर्यते-रति पु.। अतः शब्दो नास्ति २ पुः । || स्यशब्दो नास्ति २ पुः। स्वरूपमिति पु । दा-त्यप्रत्ययानास्ति १ पु.। ++ मूत्रितमिति ३ पु.। ++ प्रवर्तन्ते शिष्टा दति ९ पु.। मोक्षरूपप्रयोजननिमित्तमित्यर्थः । ill तस्मादित्याटियुतितापि विप्रेण जायते न केवत लोकत राय सभाय्यत इति भावः। वित्रमिति -पु.। + कप्रत्ययो नास्ति ५ यु.। .. प्रशब्दो नास्ति २ पु ।

·३ - विरोधनिरूपणम् । अब उच्यते । युप्मदस्मदित्यादि तद्धाणामपि सुतरामितरतरभावानुप- पतिरित्यन्तमेव * भाष्यम् । अस्य चायमर्थः सर्वोपनवरहितो विज्ञान- घनः प्रत्यगर्थ इति तत्कथञ्चन परमार्थत एवम्भते वस्तुनि रूपान्तरवदय- भासा मिथ्येति कयितुं तदन्यपरादेव भाप्यवाक्यान्निरस्तसमस्तोपप्लवं चैत-- न्येकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुतो विनोपलवसम्भवः । तस्मादग्रणी: शिष्टाचारप्रतिपालने भाष्यकारः ॥ विषयविपयिणास्तमःप्रकाशद्विरुद्धस्य- भाषयोरितरेतरभाषानुपपत्ता सिद्धायामिति । कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेता यस्यानुपपत्तेस्तमः- प्रकाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् सहानवस्थानलक्षणो विरोधः ततः प्रकाशभावे तमसा भावानुपपत्तिः । तदसत् । दृश्यते हि मन्दप्रदीपे वेश्म- न्यऽस्पष्टं सूपदर्शनमितरत्र च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते मन्दप्रदीपे वेश्मनि || तमसोऽपीपदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि औपण्यं तारतम्येनोपलभ्य- मानम् आतपस्यापि तवावस्थानं सूचयति । एतेन शीतोष्णयोरपि युगपटुप- लव्धेः सहायस्थानमुक्तं घेदितव्यम् । उच्यते । परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः। न जातिव्यत्योरिव परमार्थतः परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विपाय- गश्चिदेकरसत्वान्न युप्मदंशसम्भवः । अपरिणामित्वान्निरज्जनत्वाच्च न परतः। विषयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्यहानेः । न परतश्चितर- प्रतिसङ्क्रमत्वात् । तद्धर्माणामपि सुतरामिति । सर्व स्थिते स्वाश्रयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवमुक्तेन न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगांचर वियिणि चिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमशश्चिदेकरसः तस्मिंस्तटुलनि सित. तया लक्षणतो युप्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स एव अध्यासः । तद्धर्माणाञ्चेति । यद्यपि विपयाध्यासे तद्धमाणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि विनापि विषयाध्यासेन तद्धाध्यासो बधिरादिषु चादिधर्मेषु मद्नयापयमितिशेषः मद्गलत्यमेयोपपादयति अस्येत्यादिना । + परिपालनइति २ पु । भगवान्भाध्यकार ति पुरुतमस्ति । प्रकाशस्येति २ पुः। घेत्रमनीति ३ पु नास्ति ।

·४ अध्यासापनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नैमितिकात्वेऽपि नैसर्गिकत्वयुक्तिः । विद्यते इति पृथग्धर्मयहणम् । तद्विपर्यायेण घियिणस्राद्धमाणाञ्चेति । चेत- नाम्य तद्धमीणां चेत्यर्थः । ननु विषयिणश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये मध्यस्येरन् । उच्यते । आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वमिति सन्ति धमाः अपृथक्त्वेऽपि चेतन्यात्पृथगिधावभासन्ते इति न दोपः । अध्यासो नाम अतद्रूपे तदूपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्याशब्दो झर्यो ऽपहूयवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अचां श्रयमपहूच. वचन: मिथ्येति भवितुं युक्तम् अभाव रयाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिकः . प्रत्यक्चैतन्यसत्तामागनुवन्धी अयम् युष्मदस्मदोरित. रेतराध्यासात्मको ऽहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहारः । तेन यथास्मद- र्थस्य सद्भायो नोपालम्भमहति एवमध्यासस्यापि इत्यभिप्रायः लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमान: प्राणिनिकाय उच्यते । व्यवहरणं व्यवहारः लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यभिमान इत्यर्थः । सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । “सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपताप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यम्य मिथुनीकृत्येति च वाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादगीकृत्य प्रयुक्तः भुक्ता बजतीलिवक्रिया न्तरानुपादानात् । अध्यस्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमाव- पर्यवमानात । उपसंहारे चैवमनादिरनन्तो नैसर्गिको ध्यास इति नावन्माचौपसंहारात् । अतश्चेतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवट्यपदेशमा द्रष्ट व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित इति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम् । मिध्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति च जडात्मिका ऽविद्याशक्तिः ज्ञानपर्युदासेनाच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । । कथं पुन नैमितिकव्यवहारस्य नैसर्गिकत्यम् । अत्रोच्यते । अवश्य- मेषा अविद्याशक्तिवर्वाह्याध्यात्मिकेषु वस्तुपु तत्स्वरूपसत्तामाचानुबन्धिनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्याविभासानुपपतेः । सा च न जडेषु वस्तुपु तत्स्वरूपावभासं प्रतिवधाति प्रमाणवैकल्यादेव तदग्रहणसिद्धेः । रजतप्रति. * अत्रेति पुस्तकान्तरे नास्ति । * यमपमनादिरिति २ पुः । + इत्यभिप्राय नोक सतीति पु। है नमितिकम्य लोकव्यवहारस्यति २, ३ पुः पाठः।

·५ शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात प्राग च सत्यामपि तस्यां स्वरूपराहणादर्शनात् । अतस्तच * रूपा- न्तरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि तु चितिस्वभावत्वात्स्वयम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य अनन्यनिमितत्वात् तद्गतनिसर्गसिद्धाऽविद्याश- क्तिप्रतिबन्धादेव तस्य अनवभास। अतः सा प्रत्यक्चिति ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिवमाति अहङ्काराद्यतद्रपप्रतिभासनिमितं च भवति सुपुत्यादी चाहड्डा- रादिविक्षेपसंस्कारमात्रशेपं स्थित्वा पुनरुद्भवतीति । अतो नैसर्गिकोप्यहवा. रममकारात्मको मनुप्याद्यभिमानी लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्तुकत्वेन । तेन । नर्गिकत्वं नैमितिकत्वेन न विरुध्यते । * अन्योन्यधर्माश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणे धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्त्यवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणः कथं कुच चाध्यासो धर्ममावस्य वा क्वाध्यास इति भाग्यकारः स्वयमेव यन्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । ननु अहमिति निरंशं चैतन्यमाचं प्रतिभासते नांशान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्तांशान्तीवस्तथा दर्शयिप्यामः ।। निनु इदमित्यहङ्कीगसाधनं || कार्यकरणमडातो ऽवभासते ममेदमिति चाहङ्कना स्वत्येन तस्य सम्बन्धः तत्र न किञ्चिदध्यस्तमिष दृश्यते । उच्यते । यदैवाहकती अध्यासात्मकस्तदेव तदुपकरणस्यापि तदात्मकत्व- सिद्धिः। न हि स्वप्नावाप्नराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रजालनिर्मितस्य वा राचा राज्योपकरणं परमार्थसद्भवति । एयमहङ्कर्तृत्वप्रमुखः क्रियाकारकंफलात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे आत्मनि अतस्तादृब्रह्मा- स्मानुभवपर्यन्ताज्नानादनर्थहेतोरध्यासस्य निवृतिरुपपद्यते इति तदर्थविषय- वेदान्तमीमांसारम्भ उपपद्यते । आह कोऽयमध्यामा नामे त्याद्यारभ्य अध्याससिद्धिपरं भाप्यम् । तपापि कथम्पुनरविद्यावद्विपयाणीत्यतः प्रागध्यासस्वरूपतत्सम्भावनाय स्वरुपेति पुस्तकान्तरे । + नर्गिकमित्तिकत्वे न विरुध्येते इति पुस्तकान्तरपाटः। है अन्योन्य धमांग्चेतीति ३ पु.। || कार्यकारणसंघातति २ पुः । पत्यायध्याति वाध्यास इति पु.। ।

·६ अध्याससंभावनास्यान्वोक्तियुक्तिः । अध्यासस्य स्मृतित्याभावनिरूपणम् । तदादि * तत्सद्भायनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं तत्स्वरूपतत्सम्भावना पन्यासः पृथग्न कर्तव्यः । न हि अनि तरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णायते वेति दुःसम्पादं विशेषताऽध्यक्षानुभवनिर्णये । उच्यते। न देहेन्द्रियादिप्वई- ममाभिमानवत एव प्रमातृत्वप्रदर्शनमाण तस्य अध्यासात्मकता सियति । तत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल. क्षणव्यानस्य सद्भावः कयनीय: ]. नन्वेवमपि तल्लक्षणस्य वस्तुनः सद्भावमाधमिह कयनीयम् । न हि यर यस्य सद्धावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तव तस्य असम्भावनाशका येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेघम् । विपर्यावशेषस्तु प्रयनेन.अन्वि- च्छद्धिरपि अनुपलभ्यमानझारणदोपे विज्ञाने उघभासमानो ऽपि पूर्वप्रकृतेन सकललोकव्यापिना निश्चितेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया अपोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्पातिकः सवितरि शुपियंथाचा माहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादादेनिगरण- मेवमविषये ऽसङ्गे केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क चैतन्यतया अन्यगतस्याप्यध्यासस्यापनादनसमर्थेऽध्यामावगमोऽविभाध्यमा- नकारण || दोपो विभ्रम इत्याशङ्कोत तन्मा शङ्कीति सद्धवावातिरकेण सम्भ- घोपि पृथक् कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं घृतस्य प्रश्ने वा आक्षेपे च प्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रेण वाश्यम्- चरितम्** तचापि प्रथम प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमारल्याय पुनस्तस्यत्र मम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तचेवम्भूते विषये श्रोतृणां मुखप्रबोधार्थ व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तत्स्थमिव समुत्थाप्य तेनाक्षिामनेन पृष्ठमिति मत्वा प्रत्युक्तम् पुनरसा स्वाभिप्राय विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्ववंविधे यन्थसन्निवेशे एप एव व्याख्याप्रकारः । स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाश्यस्थितमध्यासमुद्विश्य लवणमभिधीयते । तच परचेत्युक्तेऽथीत्यरस्य अयभासमानता सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मर्यते इति स्मृति: असञ्ज्ञायामप्यकर्तरि कारके • सदादि सबै तदिति पुस्तकान्तरे । । तति पुः भुपिरिति पुः। ॥ दोपाधीति पुः भी प्रश्ने ईप चेति पुः । tt प्रथममिति पुस्तकान्तरे नास्ति ।" तात्यति २ पु.। नदेवादिप्थिति पु.। * उच्चारितमिलि १पु.!

·. - एतज्जन्माननुभूतविषयकाध्यासोपपादनम् । घजादीनां प्रयोगदर्शनाए । स्मर्यमाणरूपमिय रूपमस्य न पुनः स्मर्यत ग्य स्पष्टं पुरोऽयस्थितत्वावभासनात् । पूर्वदृष्टायभास इत्युपपतिः स्मृतिरू- पत्वे । न हि पूर्वम + दृष्टरजतस्य । शुक्तिसम्प्रयोगे रजतमवभासते । यता त्तिद्विपयस्य अवमासस्यापि इदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । तदु- च्यते । स्मृते सूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणविषयविशेषस्य तथानवभासकत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणद्वारसमुत्यत्वात न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विपयप्रमाणद्वारसमुत्यत्वमन्तरेण समुद्भवः प: सम्भवति । अपर आंह ननु अन्यसम्प्रयुक्त चपि अन्यविषयज्ञानं | स्मृतिरेव । प्रमोपस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां ज्ञानकारणानां केनचिदेव पा देपविशे- पेण कस्यचिदेवार्थविशेषम्य स्मृतिसमुद्बोधः क्रियते सम्प्रयुक्तस्य च दोपेण विशेषप्रतिभासहेतुत्वं करणस्य विहन्यते । तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरोत्य- नयो: ** करणदोपादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्यारनुत्पन्ने एवैकत्विायभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादिततिक्तरसस्यापि बालकस्य : पित्तदोषान्मधुरै तिक्तावभासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेये ऽत्यन्तमसन्नैव कश्चित्सतमा रसः किमि- तिनावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृतो तत्प्रमोये च हेतुः । कार्यगम्यत्वाद्धेतभावस्य । एतेन अन्यसम्प्रयोगेऽन्य विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतित्वतत्प्रमोपी सर्वच व्याख्याता द्रष्टव्यो । उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत जानानविद्धतया ग्रहणम् न हतिवृतस्य ज्ञानस्य ग्रामविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- द्धमेवार्थ स्मृतिरबभासयति न चानानुविद्धम् । तथा च पदात्पदार्थस्मृता न दृष्टा ज्ञानसम्भेदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तिथेष्टभूभागविषया स्मृतिः स सेव्य इति || ग्राह्यमावस्था न-ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च । भूयस्यो • अधभाप्तादिति २ पुः । + पुंस इति शेपः। + शुक्तिति पुः। ६ लक्षमित्युक्तमिति २ पु.। !! अन्यश्रिफ्य विज्ञानमिति २ पु.। कारणेति = पु. + अनुत्पचे एककत्वायभास इति । पुः । # कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । 8s अन्ययिषयज्ञानस्य स्मतितत्पमापापिति १, पुः । ॥॥ प्राधमात्रापस्था न ज्ञानपरामर्शनी प्रति स्वाचित । एयमिति पु..

·अध्यासालम्बनविचारः । चानपरामर्शशून्या गव स्मृतयः । नापि स्वगतो ज्ञानस्य स्मरणाभिमाना * नाम रुपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव । रूप- सम्भिनं गृह्यते । अत एवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम नुमिमीमह इति.। अनाकारामनिरूपिताकारनिशेषामनिर्दिष्टस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरणाभिमानात्मकता । नापि याह्मविशेषनिमितः स्मरणाभिमानः प्रमाण- ग्राह्यस्येव अविकलावधिकस्य गृह्ममाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाणफ- लविषयमाशावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुनः क्वचित्कदा चिदनुभूतचरे स्मरामि इत्यनुवेधः स घाचकशब्द संयोजनानिमितो यथा सानादिमदाकृतो गारि- त्यभिमान: तस्मात्पूर्वप्रमाणसंस्कारसमुत्यतया तद्विषयाघभासित्वमा स्मृतः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थतो वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोपनिमितः प्रमोपः परिकल्प्येत । न चेह पूर्वप्रमाणविययावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविपयज्ञानं ][स्मृतिः किन्त्य- थ्यासः । नन्वेवं सति वैपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते का शुक्तिरालम्बनमिति । नेतत् संविदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तेः स्वरूपेणाप्य ** वभासने । संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सेवेदानी रजतव्यवहारयोग्या प्रतिभासते तच किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तेः पारमार्थिकमुताहा न । यदि पारमार्थिक नेदं रजतमिति बाधा न स्यात् नेयं शुक्तिरिति यथा । भवति च बाथ: । तस्मान्नेप पक्षः प्रमाणवान् । अथ शुक्तरेव दानिमित्तो रजतरूपः परिणाम उच्यते । एतदप्यसारम् । न हि क्षीरपरिणामे दर्शन नेदं दधि इति बाधा दृष्टः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती- तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण चेत्परिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवतिष्ठत । ननु कमलमुकुल ]|| बि- कासमा परिणामहेता: सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- * स्मरणाभिमानात्मको नामति २ पुस + स्वशब्दो साधिकः २ पु.। + अनुमिमीमामः इति उपल्पितमास्ते शब्देति नास्ति २ए। ॥ अन्ययिषमिति ३ पु । शुक्तिकालम्वमिति पाठान्तरम् । * अवभाममान इति १ पुः । tf यित्प्रयुत्तोति नास्ति २३ पु.। # याध इति नास्तिक, पु.। ss इत्युच्यतेति पुः। ॥ कमलमुफुलस्य विका. ति पु. नगर परिणतीति,पु.!

·.६ - शुक्तिरजतादिज्ञानसामय्युपपादनम् । Mकुलीभावदर्शनातथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न वाधप्रतीतिः स्यात् * । अथ पुनर्मुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतात्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कथम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्पादस्तस्यास्तावन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- न्तरस्य पुरुपान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुपान्तरप्रतीतरपि तत्प्रसङ्गो । दुष्टसामग्रीजन्मनो हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्पादनेनैव उपयुक्तत्वात प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात् । तदेवं पारिशेप्यास्मृतिप्रमाप एवावतिष्ठत । ननु स्मृतेः प्रमोपो न सन्भवति इत्युक्तम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः || अनुभूतविषयाऽसम्प्रमापा स्मृतिरिति । का तर्हि वा गति: शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावभासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानात्संस्कारनं स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथमेतत् । उच्यते । कारणदोपः कार्यविशेषे तस्य शक्ति निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमप्युद्धोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोपभक्तेः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितेका सामग्री । सा चेकमेव ज्ञानमेकफलं जनयति । तस्य च दोपा- त्यापितसंस्कारविशेषसहितसामग्रीसमुत्पन्नचानस्याचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- रजतमालम्बनमयभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं न स्वता ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामग्योः मेकत्सानार दनमिति चेन्नप दोपः । दृश्यते हि लिङ्गज्ञाffनसंस्कारयोः सम्भूय लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानात्पादनञ्च अक्षसंस्कारयोरुभय- चापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुवोधे तदभावात् । तस्मा- लिङ्गदर्शनमेष सम्बन्धचानसंस्कारमुबोध्य तत्सहितं लिहिज्ञानं जनयतीति • स्थाटिति नास्ति २, ३ पु.। + तदपीति २ पु । नदिति नास्ति २ पुः । 5 अतिष्ठते-इति २, ३ पु.। | अनुभूतविण्यासमप्रमेापः स्मतिरिति पातजलसूत्रपाठा, एयमनुभूती यो विषयो एत्ति- नदारूळाची तयारसम्प्रमायो ऽस्तेयमनपहरण धर्मधर्मभेदात्तद्वती तदुभविपरिणीति यादिति तद्वार्तिकञ्च । परन्तु त्रिवपि एतत्पुस्तकेपु अनुभूतविषयासम्ममापा-६ति पाठस्तत्रानुभूतधित अयोरसम्ममाया यस्यामिति यहुधीहिरिशेप द्रष्टव्यम् । का रिस्थाने पुनरिति २ पु.। - सामायाः क्रयमेऊजानोत्पादकात्यमिति कपः। tt ज्ञानेति २ पु. नास्ति। कथ- ·१० शुक्तिरजतमायिकन पारमार्थिकम् । अध्यासलक्षणपरीक्षा। स्वानाधान्तस्त्वोक्तिः । वक्तव्यम् । अयमेव च न्याय: प्रत्यभिज्ञाने *ऽपि । न पुन नद्वये प्रमाण- मस्ति । तया भिन्नजातीयज्ञानहेतुभ्यो नीलादिभ्य एकं चित्रज्ञानं निदशनीयम् । तच लेडिकच्चानप्रत्यभिज्ञाचित्रनानानामटुटकारणारख्यत्याद् यथार्थमेवाव- भासः इह तु कारणदोषादतयाभूतार्थावभास इति विशेषः । एवञ्च सति 'नानुभवविरोध: प्रतिभासमानस्य रजतम्यवावलम्बनत्यात् । अतो मायामय रजतम् । अथ पुनः पारमार्थिकं स्यात् सर्वेरेय + गृहोत । यता न हि पारमार्थिक रजतं कारणदोपं स्यज्ञानोत्पत्तावपेक्षते । यद्यपेक्षेत तदा तद- भावे न तच चानोत्पत्तिरालोकाभाय श्व रूपे । मायामाचत्ये तु मन्त्राद्युप- हतचक्षुष इव दोषोपह तिचानकारणा ण्य पश्यन्तीति युक्तम् । किञ्च । नेदं रजतमिति बाधो ऽपि मायामयत्वमेव सूचयति । कथम् । तेन हि सस्य निरुपाख्यतापादनपूर्वकं मिथ्यात्वं ज्ञाप्यते । नेदं रजतं मिथ्येवाभासिष्टेति । नच तत् केनचिद्रूपेण रूपवत्वे ऽयकल्पते सम्पयुक्तशुक्तिवन्नि || रस्यमान- विषयज्ञानवच्छ । ननु न व्यापकमिदं लक्षणम् स्यमशोकादावसम्भघात । न हि स्यनशोकादो केनचित्सम्प्रयोगो ऽस्ति येन परप परावभासः स्यात् । अत एव घासनातिरिक्तकारणाभावात् स्मृतिरेव न स्मृतिरूपता । अचोच्यते । न तायत् स्मृतित्वमस्त्यऽपरोक्षा वा थावभासनात् । ननु स्मृतिरूपत्वमपि नास्ति पूर्वप्रमाणसंस्कारमारजन्यत्वात् । अबाध्यते । उक्तमेतत्पूर्वप्रमाणविषयाव- भासित्यमाचं स्मृते: स्वरूपमिति । तदिह निद्रादिदोपोपप्लुतं मनो ऽदृष्टादिस- मुबोधितमस्कारविशेप ** सहकार्यनुरूपं मिथ्यार्थविपयं ज्ञानमुत्यादयति तस्य च तदवच्छिन्नापरोक्षचैतन्यस्थाविद्याशक्तिरालम्बनतया विधर्तते । नन्येवं सत्यन्तिरेव स्वमार्थप्रतिभासः स्यात् । को वा ब्रूते नान्तरिति । ननु विच्छिन्नदेशो ऽनुभूयते स्वप्नपि जागरणइव न तदन्तरी नुभवानयत्वे स्वप्नार्थ- स्योपपद्यते । ननु देशो ऽपि तादृश एव कुतस्तत्सम्बन्धविच्छेदो ऽषभासते अयमपि सहपरो दोपः । नेपदोयो जागरणे ऽपि प्रमाणज्ञानादन्तरपरोक्षानु- - * प्रत्यभिनाजामापीति पुः। सदा शब्दो नास्तिपु.। ॥ निरस्थमानविषयकेसि १ पुः। ** सहकार्यानुरुप्रमिति २ पुः। # न दोष इति । + तच्छष्टोत्राधिका २॥ ढोयामतेति पुन पार्थ प्रतिभासनादिति २ पुः । ft अनुभावापत्ये-इति १ पुः ।

·नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रियान ज्ञानम् । अध्यासघिययेऽन्यवादिसंबादप्रदर्शनम् । भषान्न विषयस्था उपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्तरपरी- क्षानुभवावगुण्ठित गव जागरणे ऽप्यों उनुभूयते ऽन्यथा जडस्य प्रकाशा. नुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुपिठत्तो घटः प्रदीपप्रभावगुगठनमन्तरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । य: पुनर्विच्छेदावभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भित: सर्वस्य प्रपञ्चजातस्य चेतन्येकानयत्वात्तस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनेव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिघ बहिरिघान्तरिव * प्रका- शते । अथवा दिगाकाशा मनोमागोचरी सर्वसाध्यासाधारी विद्यते इति न परचेति विरुध्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । किम कथम् । न तब कारणदोयो नापि मिथ्यार्थीषभासः । सत्यम् । अत एव चोदनावशादिच्छाता ऽनुष्ठयत्वान्मानसी क्रियेपा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि + दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यायः । न हि ज्ञानमिच्छाता जनयितुं निवर्तयितुं वा शक्यं कारणेकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभागेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्यम् । न स्मृत्युत्पतिनिरोधया- स्सयोापारः फिन्तु कारणव्यापारे तत्प्रतिबन्धे च चक्षुप इवो || न्मीलननि- मीलने न पुनानोत्पत्ती व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽध्य- स्यते चोदनावशात्फलायैव मातृबुद्धिरिव रागनिवृत्तये प परयोपिति तदेघ- मनवद्यमध्यासस्य लक्षण स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति ॥ सं केचिदित्यादिनाऽध्यासस्वरूपे मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यर शुक्तिका ** दावन्यधर्मस्याथान्तरस्य रजतादेजानाकारस्य बहिष्ठस्येव धा ऽध्यास इति वदन्ति । के चितु यत्र यदध्यासम्ताद्विवेका- ग्रहणनिवन्धनो भ्रम इति । यत्र यस्याध्यासस्तयोविवेकस्याग्रहणातन्निवन्धनो ऽयमेकत्वभ्रम इति वदन्तीत्यनुपङ्गः । अन्ये तु. यच यदध्यासस्तस्येय विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यत्र शुक्तिकादो यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्येव शक्तिशफलादेविपरीतधर्मत्वस्य रनतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्येयावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुसारित्वं * अन्तरिय चेति २ पु. ! + हि शब्दो मास्ति २ पु.। या स्थाने घ शब्दः२पु.। ६ स्थकारणेति २ पुः। | उन्मीलने निमीलने इति २ पुः । पा रागधिनियतवे इति पाठान्सरम् । शुक्तिशकनादाविति । पुः।

·૧૨ निरधिमानकभ्रमवादापवादः । सर्वेषां कल्पनाप्रकाराणां दर्शयति अन्यस्यान्यधर्मावभासित्वं नाम लक्षणम् परचे- त्युक्ते यात्परावभासः सिद्ध इति यदवादिप्म तन्न व्यभिचरति । कथम् । पूर्वस्मिन् कल्पे ज्ञानाकारस्य बहिस्थस्य चा शुक्तिधर्मत्वा* वभासनान्न व्यभि- चारः । द्वितीये ऽपि शुक्तिरजतयोः पृथक् सतारपृथगवभासो ऽभिमानात् । तृतीये ऽपि शक्तिशकलस्य रजतरूपप्रतिभासनात् पूर्वदृष्टत्वस्मृतिरूपत्वयोः सर्वचाव्यभिचारान' विवाद इत्यभिप्रायः । तप स्मृतिरूयः पूर्वदृष्टावभास इत्येतावति लक्षणे निरधिष्ठानाध्यासवादिपने ऽपि निस्यपत्तिके लक्षणव्याप्तिः स्यादिति तन्निवृत्तये परचेत्युच्यते । कथं निरुपपतिको ऽयं पक्षः । न हिं निरधिष्ठानो ऽध्यासो दृष्टपूर्वः संभवी वा || । ननु केशोण्डकाद्यवभासो निर- धिष्ठानो दृष्टः । न । तस्यापि तेनोवयवाधिष्ठानत्वात् । ननु रजते संवित संविदि रजतमिति परस्पराधिष्ठानो भविष्यति' बीजाङ्कुरादिवत् । नेतत्सारम् । न त यतो वीजाद्यो ऽङ्करस्तत एव तवी- जमपि त्वङ्कुरान्तरात इह पुनर्यस्यां संविदि यद्जतमयभासते तयोरेवेतरे- तराध्यासस्तता दुर्घटमैतत् । बीजाङ्करादिष्वपिन बीजारान्तरपरम्परामाचेगा- ऽभिमतवस्तुसिद्धिः प्रतीतितो वस्तुतश्चानिवृत्ताकाइत्वात् तथा च कुत इदमे- घमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति मा तत्र च टूरं वा परिधाव्य ** मन्यथा हेतुपरम्परामवावलम्व्य व चिदप्यनवतिठमानो नानवस्थादोषमति- वतेत अपि च । नक्वचितिरघधिको नेत्येव बाधावगमो दृष्टायचाप्यनुमाना- दानवधनाद्वा न सर्प इत्येवावगमस्तत्रापि किं पुनरिदमित्यपेनादर्शनात्युरेर ऽवस्थितं वस्तुमारमवधिर्विद्यते प्रधानादिष्वपि जगत्कारणे चिगुणत्वादिवाधी अधिगता विधिरेव। अथवा सर्वलोकसाक्षिकमेतत् । केशोण्डकादावपि तवाथे तदनुपङ्ग एप बोधे बाध्यते न बोध: । अतस्तदवधिः सर्वस्य बाधस्तेन त- न्माचस्य बाधाभावात्स्वतश्च विशेषानुपलब्धेः कृटस्थापरोवेकरसचैतन्यावधिः सर्वस्य बाधः । नाप्यध्यस्तमप्यसदेव । तथात्वे प्रतिभासायोगात् । * यहित्यस्येवाशुक्तिमाधर्मवेति २ पु.। + अधभासाभिमानादिति पु.। 1 प्रध्यभिचारे नति २ पुः । निरुपतिका लक्षणध्याप्तिरिति २ पूः। || सम्भधी वेति = पु. नास्ति। पातति । • अवस्थातमिति २ पुः। # अवगतार्याधरवति - पु । Es केसोकादामिति पुः। स्थातव्य- + अलिवर्तते दति, ३ पुः।

·१३ अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । ननु सर्वमेवेदमसदिति भवता मतम् । क रावमाह अनिर्वचनीयानाद्य. विद्यात्मकमित्युद्घोपितमस्माभिः । अथ पुर्विद्योदये ऽविद्याया निरूपा- ख्यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं नेदं रजतमिति वि* शिष्टदेशकालसम्बद्धं रजतं विलोपयदेवोदेति न देशान्त- रसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरवर्तिनों + रज्जु सर्प मन्य- मानस्तनिकटवर्तिना ऽऽप्लेन नायं सर्प इत्युक्त सभावमाचं प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्पत्तिपत्तावसामाद्वाक्यस्य । नार्थीपत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्मात्रेणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जवि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तचापि स एव न्यायस्तथा ऽनवगमातदेवं न व चिनिरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात्साधूक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदस्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- रूपत्वाव्यभिचारात् । सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविपयस्याध्यासत्वमित्युक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परच स्मृति- रूपावभास इति । तच परचेत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परायभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्याभावे स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टग्रहणमिति यथान्यासमेय लक्षणमस्तु । तथा च लोके ऽनुभवइत्युदाहरणद्वयेन पलोकिक्रसिद्धमेवेदमध्यासस्य स्वरूपं ललितं किमत्र युतयेति कथयति शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति । मनु न शुक्तिका प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन ** शक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकायहणमुपरितनसम्यज्ञान- 'सिद्ध परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतियहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्व- रूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवाय भासनमगीकृत्य,मिथ्यात्वमपि रनतस्या- गन्तुकदापनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- दूजतादन्यत्वमाश्रित्य, तासंप्रयुक्तत्वाद्रजतस्य नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु विशिष्टठेशसम्यन्धमिति २ पु.। + पिलापर्यदिति २ पु.। + दूरतिनो रज्जुमिति २ पु.। तन्मात्रेणापि तसिद्धिरिति २३ पुः । ॥ सत्यमेयेति । पुः। पालोफिसिद्भमिति ९ पु.। शुक्तिको रजतदितीति- इति पु.। + स्याम्टो नास्ति २ युः 1 अप्रभासमिति पुः।

·९४ अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणोपपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनापि रजतोल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियनज्ञानान्तभावाचेति द्रष्टव्यम् । सत्र शुक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा रजतमिति * दर्शितम् । निरऽननस्य चेतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा सदयभास्यत्वेन युष्मदर्थलविणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति । प्रदर्श- नार्थम् । विचन्द्रोंदाहरणेन जीवेश्वरया वानां पानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु पहिरर्थे कारणदोषोऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रुपलभ्यते तनिमित्तश्चार्थस्य मांगत्वादंशान्तरायग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्धों यज्येत हुन त्विह कारणान्तरायता सिद्धिर्येन तदोपादनयभासो ऽपि स्यानि- रंशस्य चेतन्यस्य || स्वयंज्यसिपस्तदयोगात् । ननु ब्रह्मस्वरूपमनधभास- मानमस्त्येष न तदनवभासनाज्जीवेऽनवभासविपर्यासी भवतः । न हि शुक्रग्रहणात्स्थाणाय पाऽयहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणान्या जीवो ऽनेन जीवेनात्मनेतिश्रुतेरतस्तदयहणमात्मन एव ** सुतरामविद्यायास्तथासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं भाती- ति। तच्चतन्येनेव सर्वस्य भासमानत्वात् । उच्यते । विद्यत एवा- पाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोय: प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । श्रुतेस्स- दर्थापतेश्च । श्रुतिस्तावदनृतेन हि प्रत्यूढा अनीशया शोचति मुह्यमान इत्येव- माद्या । तदर्थापत्तिरपि विद्येव सर्वच श्रुतिपु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवेद्यते । तेनादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म स्वरूपता || नवगमो ऽविद्यात्मको बन्धा निसर्गत एवास्तीति । ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाढम् । अत एवाऽाज्नीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्पते उन्यथापरमार्थतस्तात्स्वरूपत्वे तदवबोधापि यदि नित्यसिद्धः स्यातदा तादात्म्योपदेशो व्यर्थः स्यात् अतो • निदर्शितमिति पुः। + लक्षणापपच इति २ पुः। + प्रशष्टी नास्ति - पु.। पुज्यते इति १ पु. उपकम्पितमास्ते । ॥ चेतन्यस्येति २ पु. नास्ति । १ स्थापचयक्षमिति क्वचित । ** सदिति पुस्तके लिखितमधि विचम् । It विभातीति २ पु.। # भास्यमानत्वादिति पु.। IF स्वेति २ पु. नास्ति। || अननगमावियात्मकति पुः। तत् । एवं सहि ·अविद्यासाधकश्रुत्यर्थापत्योः प्रमाणान्तराविरुद्धत्ययादः । १५ ऽनादिसिवाविद्यावच्छिन्नानन्तनीयनिभासास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति *- न्यायकोविदेरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्यानादी उभावपीतिक क्षेत्रक्षेत्रज्ञत्वनिर्मितामनादिसिद्धामविद्यां प्रकृतिशब्देनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मनो न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुनो यदा जीप: प्रबुद्धझते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदापत्तिा नाविद्यां निवेद- यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोधः । निरंशस्य स्वयंज्यातिपः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तुः कार्यकारणसंघातायावृत्तता ज्योतियो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयं ज्योतिः किं त्वहंप्रत्ययेनाय- भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा वक्ष्यते । कथं पुनीता स्वयंज्योतिः कार्यकारयासंघातायावृत्तो न प्रकाराते मनुष्याहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गौणा ऽयं न मिथ्या । यथा न गोणस्तथा भाप्यकार एव वक्ष्यति नन्वहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तहि तयतिक्त आत्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वातस्य न विरोध इति चेत् कुलस्तर्हि मिथ्यात्वम् आगमादनुमानाद्वा । अन्यथावगमादिति चेत् । मेवम् । अन्यो- न्यानयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्ती तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे तयाः प्रवृत्तिरिति । तस्माद्देहादिव्यतिरिक्तपिपय एवायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा ऽऽत्मसिद्धिर प्रामाणिकी स्यादतो गौणो मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एयायमहङ्कारस्तथापि सया निध्यवसायातद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्यन्तरभेदानध्यवसायात्तत्सम्भेदेनाषभासः । यथेकस्मिन्नप्यकार हस्वादिसम्भेदः । - सध्याति २ मु.. + क्षेत्रेति २ पु. नास्ति । $ स्यराष्टो धिकः २ पु.। || प्रमाणधिरोधे श्रुतीति २३ पुः । । भाष्यस्येति म पुः। ** * निमित्तामिस्यन्यत्र १ पाठः। .. यक्ष्यतेति पु.। t1 अप्रमाणिकोति १, २ च पु.॥

·- मनुष्योऽहमितिप्रतीताणत्वनिरासः । अथ पुनरकान्ततो भिन्न एव देहादेरहङ्कता ऽयभासेत* रसादिव गन्धः । ततस्तत्समवावे न विप्नतिपत्तिरिति तत्सिद्धये जिज्ञासा नावकल्पेत जिज्ञासोत्तरकालं तर्हि गोण एव युक्तः । कयम् ! जिज्ञासा नाम युत्यन- सन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग ज्ञानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यवाहप्रत्ययस्य विषयषिचिनी । तस्माद्विविक्तविषयत्वायतिरिक्तात्मानुभवपर्यन्त एवाह- कारो जिज्ञासोतरकालं युक्तः । न युक्त: अकारइव इस्वत्वाभिमानः । ननु तचापि कथम् । अनुभव एव । सघ महङ्कारेऽपि समानश्वर्चः । नन्वनु- भवस्तर्कबलाद्ययावभासिन्यकारे सम्भवति हस्वादेः पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । एकस्य पृथक्के ऽप्यादितरस्यापि पृथक्वात् । ननु महदेतदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेवावभासमानयारकत्वावगमो न गौण इति । बाढम् । इन्द्रजालमेवैत- दविद्याकृतत्वातथाह्महंप्रत्ययस्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्यैव सतस्तदेकप्रतिष्ठिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविप- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिकृत्वमहंप्रत्ययस्याऽतो युक्त्या विषयविवेचने ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वमाचं कृतं नाधिकमादर्शितम् । स्वविषयप्रति- प्रत्वं च देहादिप्वहं || ममाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थालो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययस्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गौणः । तदेवं स्वयंज्योतिष एव सतो जीवस्य कार्य ** करणसवातव्यतिरिक्ततायास्तथा ++ ऽन वभासदर्शनान्मनुष्योहमिति चाध्यासोपलब्धे ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानभासनं पूर्वकालकोटि- रहितप्रकाशाच्छादितमोनिमितं श्रुतितदापतिसमर्पितं तन्निमित्ताहंकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च || पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथग्भाक्त- विपयानुभवफलाभावासोक्तचेतन्यसंघलितकानुभवफलत्वाच्च परच परावभास- + विधनीति पुः। अहंकारो ऽपि समानवर्ष प्रति १ पु । । अनवभासनादित्युपकल्पितं पु.। + मयं प्रति १ पु. प्रमात्मकत्यति २ पु.। ss अद्धकाराटाध्यासाति २ पु.। ||| सदापूर्वदृष्टमिति पु.१ पुस्तके मु सदाशब्दः सपि विषास्ति । * प्रायभासते-तिपु.। + प्रवकल्पयते-इति । ।। अहंमानेति पु.। कारणव्यतिरिक्ततायाः इति पु। पायदेवमिति पु.।

·१० " आत्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वादध्यासलक्षणव्याप्पिरिहाप्युपपद्यते । घो- ऽयमध्यासा नामेति ।. किं घृतस्य प्रश्ने क्षेपे च समानवर्तिनी विशेषानुप- लव्धेः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनराक्षि मयेत्यभिप्राय विवृणोति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविपये ऽध्यासो विषय * तद्धर्माणामिति । वाढमेवलक्षणो ऽध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सर्वो हि पुरो ऽस्यिते विपये विषयान्तरमध्यस्यति युप्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मना ऽविपयत्वं ब्रवीपि नाविपये ऽध्यासो दृष्टपूर्वः सम्भवी चा । उच्यते । न सायदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । ननु विषयिणश्चिदात्मनः कथं विषयभावः पराग्भावेनेदन्तासमुल्लेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वैपरीत्येन प्रत्ययूपेणानिदंप्रकाशो विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अचोच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित । चेतस्तया निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवत् स्वानुभवमऽप्रच्छादयन्तो वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणो न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदरूप एवाहमित्यनुभवः । कथम् । ममातृप्रमेयप्रमितयस्तावदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षम् नमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाश प्रमाणफलं तद्ध- लेनेतरत्प्रकाशते प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तवाह- मिदं जानामीति प्रमातानव्यापारः फर्मविपयो नात्मविपयः । आत्मा तु विषयानुभवादेय निमित्तादहमिति फले विपये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य एवात्ममार- विपयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निभासरूपत्वादहंप्रत्ययस्य ग्राह्मग्रा- हकरूप आत्मा तस्मादिदममिदंरूप: प्रमेयांशस्येदं पा रूपत्वात, अनिदं- रूपत्वात् प्रमाणेशस्य । नेतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्याच्चात्मनः । * तदिति २ पुः मास्ति । नेतीति पु.। । प्रतिभाति २ पु. कल्पितमासे । + घेतस्कतपेत्यपरत्र १ पाठः। स्यशध्दा नास्ति १, २ पु.। ' पयस्वादिति २ पु..।

·- ૧ अहमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः । प्रमेयस्य चेदरूपतया परायपत्वादनात्मत्वात्तस्मानीलादिज्ञानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमानो ग्राह्यमिदंतया ग्राहक * चानिदन्तया उवभासयति ग्रहणं चानुमापयतीति युक्तम् । अतो नेदमंशा ऽहंकारो युज्यते । उच्यते । तदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चैतन्यप्रकाश ऽनुभवो जडप्रकाश उत सोपि चेतन्य- प्रकाशः अथवा स एव चैतन्यप्रकाश आत्मा जडस्वरूप इति । तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः। जडस्वरूप प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात् । मेवम् । प्रमाता चेतनस्तबलेन प्रदीपनेव विपमिदन्तया डात्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवभासप्रसङ्गः । तन्न । स्वयं चेतन्यस्वभावो ऽपि सन् +विषयप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नेतत्साधु लक्ष्यते । किं घ। प्रमाणफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः । द्वितीये । कल्पे आत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षत । अथ चैतन्यस्वभावत्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । ** विशेषे हेतु- वाच्यः । न हि चेतन्यस्वभावः सन् स्वयंपरोक्षो ऽन्यतो उपरोक्ष इति युज्यते । किं च । समत्वान्नेतरेतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि जन कल्पे निच्छताप्यात्मैव चितिप्रकाश आपद्यते न तदरिक्ततथाषिधफलसद्भाव प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषेण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतं च गोत्ववदनुभवत्वमपरमीश- येत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेपपरामर्शशून्यः स्वगतो विशेपो लक्ष्यते । ननु विनष्टाविनष्टत्वेन विशेष: सिध्यति । सिध्येद्यदि पिनठाधिनता सिध्येत । सा च जन्यत्ये सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्यमिति परस्परा• यत स्थितित्वेनेकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभयभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिवः । न हि चित्प्रकाशस्य स्यगतीभेदो न प्रकायते .शब्दो नास्ति २ पु.। * विषयमाणेनेस्यस्य स्थाने विषप्रयसि फस्पित पु.। म साधु-इति -पु. विषारत १ पाठान्तरम् । " पिरोपटर्पित : विकासति पु. । घिति पु.. ES स्थितिाव मंडणि हियति पु.। स्वागदी मासिपु.. ॥ अपिाटो धाधिकः पु..

·RE श्रात्मनश्चिन्माषमेव यासायं स्यरूपं भोक्तृत्यादि स्योपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन सदप्रकाशनात्सादृश्यनिवन्धनो विभ्रमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्ययंज्योतिषोऽपि स्यरूपमेघ सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाराते सद्वत्स्यादिति युक्तम् । अभिदितं तपाप्रकाराने प्रमाणम् इद तनास्ति । नहि सामान्यतादृष्टमनुभयविरोधे युक्तिपिरोधे च समुतिष्ठति दर्गिते चानुभव- युक्ती । तस्मात चित्स्यभाय ययात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपधीयमानोऽनु, भवाभिधानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्मादिशब्दरभिधीयते ऽयधारिस- * घनाभिधाननिमितेशदेशावस्याना इव वृक्षा घृक्षादिशब्दरित्यभ्युपगन्तव्यम् । बाठम् । अत एव विषयानुभयनिमितोऽनिदमात्मको शिक्षारो पर्यते। सत्यमे. धम्। किन्तु तथा सति सुपुगे ऽप्यघिमित्युल्लेख: स्यात् । कथम् । नीलानुपगा यश्वेतन्यस्य स नीलाभोगी नासायहमुल्लेखाईः अदमित्यात्मावभासते तर यदि नाम सुपुग्ने विषयानुपङ्गाभावादिदं नानामीति विषयतदनुभवपरामों नास्ति मा भूत अहमित्यात्ममापपरामर्श: किमिति न भवेत् । नन्यहमिति भोक्तृत्वं प्रतिभासते तदभावे कर्य तथा प्रतिभासः । नेसत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेयं चेतन्यमाघमस्मदर्थस्सतः सर्वदा ऽद- मिति स्यान्नतच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चेतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम् । तत्परामणे हि तसिद्धिनिमितो न स्वरूपसिद्धिहेतुः स्यमाहात्म्यनेय तु स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभयात्मत्य शून्य: स्यरूपतो ऽहमिति सुपुमे ऽप्ययभासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मर्यंत हस्सन इयाहड्वारः । अविनाशिनः संस्कारस्याभाधान स्मयते इति चेत् । ह्य- स्सना ऽपि न स्मर्येत । नवस्त्येय सुषुप्ते ऽदमुल्लेयः सुखमहमस्याप्समिति सुषुप्नोत्थितस्य स्यापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् नात्मनो ऽन्यस्य तथानुभवः सम्भयति । सत्यमस्ति । न तत्स्यापे सुखानुभवसंस्कारज स्मरणं किं तदि सुखायमण दुःखाभावनिमितः । कथम् । स्वप्ने तावदस्त्येव दुःखानुभषः । सुपुन तु तद- भायात्सुखध्यपदेशः । तदभावश्च करणव्यापारोपरमात् । यदि पुनः सुपुरः सुख- * चनाभिधेयनिमिसति पु.। + अमुल्नेयमसि२पु.। + सनीलभाग इति पु.। मास्तीसि पु. नास्ति । स्यमाहात्म्येनेति ११ः। . त्यष्ठो नास्ति २ पुः । ॥ परामर्श चेतन्यमिति - पु..

·२० साघुमानुभषविचारः । मिति च सद्विषयं स्मरणं स्यात्तदा विशेषतः स्मर्येत न च तदस्ति । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुना न किंचिन्मया चेलितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुप्नोत्थि- तस्याङ्गलाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवानयनमिति । तदसत् । अनुभूत वेत्सुखं स्मयत न तत्र लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुमोत्थितस्य कथं कस्य- चिदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उध्यते । जागरणे कार्यकरणानि श्राम्यन्ति तदपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वाप: तत्र यदि सम्यग व्यापारोपरमस्तिदाङ्गानि लघुनीतरया गुरुणीति । तदेवं नाय नीलादिप्रत्ययादन्य गगत्मविपयो ऽहं- प्रत्ययो नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकपुण्डरीकस्य लोकानुग्रहेकरसतया सम्यग्ज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यकारस्य मतमागमयितध्यम् । तटुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु नामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरयहणमव्यक्तं तमः कारणं लय: शक्तिर्महासुमिर्निद्रा क्षरमाका- शमिति च तच तच बहुधा गोयते चैतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरूपलावभासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका ऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- मितिः सुपुले प्रकाशाच्छादनविक्षेप संस्कारमाचरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेखराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेपो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाग्नयः कर्तृत्व- भक्तृित्वकाधारः कूटस्थचेतन्यसंवलनसंजातज्योतिः स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थ चैतन्यो ऽनिदमंश आत्मधातुरपि मिध्येव भौति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुपु समुत्खातनिखिलपरिणामायाम. विद्यायां फुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम् आग्नितपरिणतिभेदतयैवाहकारस्य निभीसे ऽनन्तभृतेव तन्निमित्तमिति तथा सत्यापाकृताहंकृतिसंसो भक्ति त्वादिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयैवावभासेत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिदञ्चिदात्मनो बुवा निष्कृष्य वेदान्तघादिभिरन्तःकरणं मनो बुद्धिरहम्प्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते परि- स्पन्दशत्या ध प्राण इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमितं मिथ्येयाहंकनृत्यमा- स्मनः स्फटिकमरियो || पधाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके • + समीति १ पु., सदा सधुनीति २ पु.। - सति पुः। प्रययता मास्ति १.२पु.। ॥ वपाधिनिमित्त तिपु.। स्यदो'मास्ति .पु.।

·। स्फटिकलोहित्यमिथ्यात्वविचारः । लाहितिम्नो मिथ्यात्वम् । उच्यते । यदि स्फटिक * प्रतिस्फालिता नायनरश्मयों जपाकुसुममुपसर्पयुस्तदा विशिष्टसंनिवेशं तदेव लोहितं याहयेयुः । न हिंरूप- माचनिपश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृष्यपूर्वः नापि स्वाअयमनाकपटूपमा प्रतिविम्बितं क्वचिदुपलब्धपूर्वम् । नन्यभिजातस्येव पद्मपरागादिमोर्जपाकुसुमादेरपि प्रभा विद्यते तया व्यानत्वात् स्फटिका ऽपि लोहित इवायभासते । तथापि स्वयम- लोहितो मिथ्येव लोहित इत्यापद्यत । अथ प्रभेव लोहिता ऽवभासते न स्फटिक इति । शौम्यमपि तर्हि स्फटिके प्रकाशेत । अथ प्रभया ऽपसारितं तदिति चेत् । स तर्हि नीरूपः कथं चानुपः स्यात् । न च रूपिद्रव्य - संयोगात् । वायोरपि तथात्वासङ्गात् । न प्रभानिमितं लोहित्यं तत्पन्नम् उत्तरफालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पद्गरागादि- प्रभा निरामया ऽप्युन्मुखापलभ्यते न पा तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकम- णायुपधानोपराग इव चिदात्मन्य ** प्यहङ्कारोपरागस्तत: सम्भिन्नाभयरूपत्वा- इथिरिय भवतीत्यहड्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तच जडरूपत्वाटुपरक्तस्य न तबलाटुपरागस्य सानादायश्चिद्रूपस्य पुनरुपरागस्तद्विषयव्यापारविरहिणी ऽपि तबलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंशः कथ्यते न व्यवहारतः । व्यव- हारतः पुनर्यटुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या तदात्मनस्तापा- रेण व्याप्रियमाणस्येव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स एवेदमात्मको विप- योऽत एवाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको ऽव भास इति विभ्रमः केयांचित । दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराहापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो घृक्षविकारों मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्पन्नो ऽपि घटव ल्मीकवन्न मृन्मय- व्यवहारमनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तयवहारमपि नातीवाल्यणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिधीक्ष्य रूपकपरीतकवदहकारं निरूपयतां सम्भिन्नेद- रूपः स इत्यभिहितम् । यत्पुनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि || प्रतिविम्बो- दाहरणं तदहकर्नानिदमंगे विम्यादिघ प्रतिधिम्वं न ब्रह्मणो यस्त्वन्तरं . प्रतिफलिता इति पु." + नायना एमय इति पु.. 1 अथेति २३ पु. नास्ति । शब्दो नास्ति १ पुः। 11 ट्रव्येति २२ पु. नास्ति। मदीनास्ति ३ पु.। • अपिशध्दो नास्ति १ पु. +1 अयभासत ति पु.। # दृष्ठ त्यधिर्फ पुः । 8 बल्मीकाद्विदिति २ पुः। प्रतीति २ पु. मास्ति ।

·२२ दर्पणमुखप्रतिविम्यादिदृष्टान्ततात्पर्योक्तितद्विचारी । किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामा मिथ्येति दर्शयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक स्विलतणतावगमात् । तथाच यथा वहि:स्थितो देवदत्ता यत्स्वलक्षणः प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण गव वेश्मान्तःप्रविष्टोऽपि प्रतीयते तथा दर्पणतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच । अर्थाद्वस्त्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श एव विम्बसन्निधाय तदाकारगर्भितः परिणत इति वाच्यम् विरुद्धपरिमाणत्वात्संश्लेषाभाषाच्च प्रतिमुद्रेव विम्बलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावति त । न खलु संवेगित: कटो निमित्तलब्धप्रसारणपरिणतिनिमित्तापगमे तत्वयमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तर पुन: संवेष्टनिमितम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमिता- नुवृत्ती पुनः संवेष्टनोपजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति पारादर्शस्तथैव तुदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठत न ** च तथोप- लभ्यते । यः पुनः कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेता: सावित्रस्य । तेजसो दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमे तत्समकालं पुनर्मुफुलीभाषः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिमित्तस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलव्थेनीदर्श पुनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यवाह भवतु न वस्त्वन्तरम् सदेव तदिति तु नक्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- वभासित्वदर्शनात् । मैवम् । तर हि बाधदर्शनान् मिथ्याभावो नेह स बाधो दृश्यते । यत्पुनर्दर्पणापगमे तदपगमो न स बाधी दर्पणे ऽपि तत्प्रस- जात् । ननु तत्त्वमसिवाक्याद घाधो दृश्यते । मेवम् । तर तत्वमिति विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरूपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य- था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । किं च । शास्त्रीयो ऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बेकरूपत्वं * स्वैलि नास्ति पु.। * तथंति २ पु. नास्ति । ॥ चिरकालमिति २ पुः । .. घेति पु. नास्ति । 1 मुकुनभायेति पुः। + सलक्षणत्वाघगमादिति २ पुः। संवेष्टने-इति २ पुः। का तदपाये प्यादर्शस्तव याबदायुरिति २ पु.। t1 सावित्रतेजस इति २ः। 8 स्वेप्तिशब्दो मास्ति २पु.। , ·चिम्यप्रतिविम्बधिपयफविचारः 1 दर्शयति "नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न धारिस्थं न मध्यं नभसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृतनायनरश्मिभि- विम्वमेव भिन्नदेशस्यं गृह्यते किन्तु दर्पणप्र* तिस्फालितेः परावृत्त्य प्रत्यड्मुखेः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति तमनुभव एव निराकरोतीति न पराक्रम्यते । कथं पुनः + परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना ऽवभास- मानमुभयर पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं पारमार्थिकं ब्रमः कि त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिविम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- भासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्येव प्रतिविम्बत्वात्सचेतनांशस्यव वा प्रतिविम्बत्वे प्रतिबिम्बहेतोः श्यामादिधर्मेणेय जाडोनाप्यास्कन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्बं विम्बेकरूपतामात्मतो जानात्यचेतनत्वात् । तथा चानुभवो न विम्बचेटया ॥ विना प्रतिविम्बं चेटते । यस्य हि भ्रान्तिरात्मनि परच वा समु- त्पन्ना तद्गतेनेव सम्यगचानेन सा निवर्तते यस्तु जानीते देवदत्तः प्रतिविम्ब- स्यात्मनो ऽभिनत्वं न स तद्गतेन दोषण संस्पृश्यते नाऽपि ज्ञानमाचात्पति- विम्बस्य निवृत्तिस्तद्धतार्दर्पणादेः परमार्थिकत्वात् । जीवः पुनः प्रतिविम्बकल्पः सर्वेषां नः प्रत्यक्षश्चिद्रूपो नान्तःकरणजाडोनास्कन्दितः । स चाहंक मर्तृत्व- मात्मनो रूपं मन्यते न विम्बकल्पब्रह्मकरूपतामता युक्तस्तदूपावगमे मि **. थ्यात्वापगमः । ननु तप विभ्राम्यता विभ्रमहेतुर्दर्पणालक्तकादिपरमार्थवस्तु संनिहितमस्ति न तथेह किञ्चित्सर्वचैव चिद्विलक्षणे विभ्रमविलासाभिमानिन इति मा भूदाशङ्केति रज्जुसर्पमुदाहरन्ति । ननु तचापि यदि नामेदानीमसन्निहितः सर्पस्तथापि पूर्वनिर्वृत्तसदनु- भवसंस्कारः समस्त्येव । वाढम् । इहाप्यहङ्कर्तृतातत्संस्कारयोर्वाजाश्रयोरि- यानादेः कार्यकारणभावस्य वक्ष्यमाणत्वात्संस्कारो विभ्रमहेतुर्विद्यते । तत्र • प्रतिस्फलितरिति २ पु., प्रतिफलितरिति ३ पुः। + परिच्छिवदेशमिति २ पुः । * प्रतिविम्बितत्यादिति : पुः। ६ प्रतिविम्बितत्ये प्रति पु.। न निम्बचेष्टां विनेति ३ पुः। बा कर्तृत्वमेयात्मन इति २ पुः । .. मिथ्यापगम मृत्युपल्पितं २ पुः। 1 ·२४ अध्यासव्यवहारानादित्वम् । याप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्य- स्याप्यसम्भेदा* घमास: सिद्धस्सयापि तदासङ्गीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्यान्तेना ऽसङ्गो नहि सज्जते + असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता ऽसङ्गता ऽऽत्मने। न स्पष्टं दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तच हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्वमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्याथं च न वस्तुन एव साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चेतन्येकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कार व्यवहारयोग्या भवतीति गोण्या वृत्या ऽस्मत्प्रत्ययविपयतीच्यते प्रमेयस्य । व्यवहारयोग्यत्वाभिचारात । ननु व्यवहारयोग्यत्वेऽध्यासोऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलाझ्यवहा- रयोग्यत्वमिति प्राप्तमितरतरानयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तत्रैवम्भ- तस्याहङ्क रिदमंशस्य ज्ञानसंश्यन्दिता व्यापारविशेषः सकर्मत्वात्कर्मकारका- भिमुवं स्वाश्रये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वाभयविकारहेतुत्वात्निया- स व प्रामातिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्बन्धो ज्ञातुय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बटुमेवान्तःकरणं चैतन्यस्याव- च्छेदकं कर्मकारकमपि प्रधाननियासिद्धो स्वव्यापाराविष्टं चेतन्यविवर्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितप्रमावस्थाविशेपावच्छिन्नापरोक्षतकरूपामपरोक्षतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणा पावस्थाविशेषोपाधिजनिता विशेषो विषयानु- भवसंशब्दिता विषयस्थापरोक्षरसः फलमिति क्रियकविषयताफलस्य युज्यते । सवं चाहकती स्वांशचेतन्यबलेन व्यापारावियतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुपश्चेतयत इत्युच्यते । तत्र च प्रमातुः स्वयंज्योतिपो विषयसम्बन्धसजात- विशेषो ऽनुभवो ऽपरोततया सर्वान् प्रत्यऽविशिष्ठोऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तनिष्ठ सव नान्यत्र कर्मकारकाप येन सह साधनं तस्यैवापरोक्षम गन्तसम्बन्ध इव ग्रामस्य । • अवगम इति २ पु.। + सज्यत इति पयचित। । उपत्यधिकं दुः। १ अन्तःकरणस्यायस्याधिशेष प्रति पुस्तकानसरे । या: घराख्दा त्राधिकामु.. । सम्बन्धाठिति पु.।

·अहमितिप्रतीते लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववाहित्यविचारः । ननु नीलादिविषयोपि चेदपरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं स्यात् । अतः स एव * माहायानिकपक्षः समधितः । मेषम् । परस्परव्यावृत्तो नीलपीतावरभासेते अपरोक्षतातुन तथा एकरूपावगमाद्विच्छेदावभासे ऽप्यतो म तत्स्वभावा । यदि स्यातद्वदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽप्यवभासेत । न तथा । किंच तैरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराव्यावृतो उपरोक्षः प्रत्य- गयभासः स्वरूपमाचे पर्यवसितो विकल्प उपेयते प्रतीयतेच नीलसंवित । प्रत्य- ख्यावृत्तदन्तया याह्यरूपा ततश्च वस्तुद्वयं याझ्याहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नेतत् । द्वयोरपि स्वरूपमारनिष्ठयोः कुतो विषयविषयिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तयोगाह्मयाहकतावभासः । नायं तदवभासः किन्त्व- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्पा यते । कथं पुन- स्तेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः । तद्वासनासमेतसम- नन्तरप्रत्ययसमुत्थं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेतन्नेह सम्बन्धावगमः । किं पुन- रेवमनुभवानारूढामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् । क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तेः। स्थायित्वे हि सत्याहमुल्लेख्यस्य स्थायिनैव नीलादिना क्रियानिमित्तः सम्बन्ध- स्ततश्व क्रियानिमित्व नीलादेरप्यपरोक्षता स्यात् न च स्थायित्वमस्ति। यद्येव- महमिति संविदा प्रतिक्षणं स्वलक्षणभेदेन भाव्यम् । स किं विद्यते नर्वेति स्यसंधि- दममूहमा मा रेवाभिधीयताम् । अथात्यन्तसादृश्यान्न ** भेदोऽवभासत इति संविदो ऽपि चेत् स्वरूपं नावभासते आयातमान्ध्यम + शेषजगतः । अपि च । तदूपप्रतिभासे सादृश्यकल्पना प्रमाणविरुवा निप्पमायिका घ । तद्रूपप्रतीतेक्माहत्यान्न प्रमाणविरुद्धता 6 नाप्यप्रामाणिकता निर्बोज- भ्रान्त्ययोगादिति चेत् नेतरतराप्रयत्वात् । सिद्धे व्यामोहे सादृश्यसिद्धिः * महायानिति १ पु., अतस्त्वयेय महायानिति ३ पु.। + अत्र तुशध्दाधिकः २ पु.। + पाह्यकरूपेति पु.। ६ व्यापत्येति पु. || अन्योन्यमीक्षमाणेष्यिति १ पु., अन्योन्यमनिरीक्षमार्णयिति : पु. । सयकारी मास्ति १,२ पु.। न भेदोऽयभासत इति संयोऽपि स्यम्पं नायभामेत धायातमिति पु.। ++ शेषस्योत २.३ पु.। * नि:प्रमाणकी चेति प पु., निप्पामाणिकी चेति ३ पुः । s नाप्य प्रमाणिकायं चेति । पु., नाप्रामाणिकतेति २ पु.। || मिद्धे व्यामोहत्ये-इत्युपकल्पितं ३ पुः । . ४ ·२६ अहमितिप्रतीसेर्नालादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणसद्धवावाच । सिद्धे च सादृश्य * तन्निमिता + व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामाहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प- नाया अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तद्रूपप्रतीतैरव्यामोहत्वम् अव्यामा- हत्वे चास्याः सादृश्यकल्पनायाः निष्प्रमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नेतत् । स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतेरनपेतम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना निग्रामाणिकी प्रमाणविरुद्धा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्यमावहेदप्रामाण्यपूर्विकैव सा । अथान्ते जयदर्शनादादो क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदी सत्तादर्शनादन्तपि सा कि नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिति चेत् इहापि तद्रूपस ॥ त्वानुभवविरोधः । न झुभयोरनुभवयोः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसौ स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लेखः स किं काचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसलक्षणामाग्लेन परमार्थवस्तु । अथ कुर्यात् न हि स्थायी । स्थायिनो ऽयक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण पा कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालयो. स्तस्य विशेषाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्वहमुल्लेखेषु तद्बुद्धिः सादृश्यनिवन्धनेति । उच्यते । अथ केयमर्यक्रिया यदभावादसल्लनण 'त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राग्नं तहिं सर्वासामेष संविदा स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसलवणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तनननम् अनेन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभाषा- सार्वन्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंघिदेकरूपत्यप्रसङ्गात प्रतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ पणान्तरोत्यादी क्रिया । घरम. क्षणस्यासलवणत्वप्रसङ्गः । न च सर्वज्ञचानजननेनार्थयत्त्यम् । चरमत्यानुपपतेः * चिमिनध्यामति पु.। 1 प्यामागत्युपन्धित । , भामागाकत्ये-सि-पु.। ॥ मत्तानुभति = पु.। : फ्रमेण था पुदिति २' । tt न गार्यपि सादादिति पु.,न मातापि माने जाति पु.। ** निःप्रमापिकलियुः। .. म्यादीनास्ति पु.।

·स्थायित्वे ऽप्यर्थनियाजनकत्वस्योपपादनम् । मुत्यभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदो विषय: संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिप्पन्नस्य कार्यजननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या। तब तस्या * अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सत्तावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्यान्नानवस्था। न तीर्थक्रियात: सतारगमः । म हि स्वरूपमेय स्वस्याक्रिया । यत्पुनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य + विशेषाभा- वादिति । नेप दोषः । स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेक्षस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययुक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता अकार- णत्याऽपि नतरामित्यसहकारि विखं स्यात् । अथाकारणं कारणोत्पत्तयेऽपे- क्षत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणम कारणं वा । कारगां चेन्नापेक्षि- तुमर्हति अकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति याद- र्शनेन बाध्येत । दृष्टं हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैय हेतोहे- तुत्वं सति कार्ये केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतमहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विज्ञेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषा हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणा पेक्षायोगादिति । स वक्तव्या विशेषस्य स हेतुरहेतुा । अहेतुश्चेद्वि- शेपोत्पत्तो ना पक्ष्यत तत्र केघला एव सहकारिणी विशेषमुत्पादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अय हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद् विशेपस्य वा जननेऽनघस्था । अय मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेतु- जन्यम् समयेपु हेतुपु तावत्येवाभयदडरादि तथा किञ्चि || त्सन्निहितसह- कारितुजन्यं यया ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तवाद्यो विशेषः सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानदिति नानवस्था । अनुपकुर्वनपि तहि सहकार्यमा क्ष्येत न हि तर हेतोः सहकारिभ्य प्रात्मभेदः । भानुप- * अपिशब्दाधिक. २ पुः । * अधाकारणार्मात पु.। ! तुरळी धिक पुः। + विशेषस्थाभावादिति २ यु। 8 अपेक्षेति पु.। अपेक्ष्यते-इत्युपकल्पितं २ पुः।

·स्थायित्वेऽप्यक्रियाजनकत्यस्योपपादनम् । कुर्व * नपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात् स्वरूपे तु नोपकारोति किन्तु कार्य तत्सिद्धेस्त- नान्तरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तानाधेयातिशयो भाषः कार्यसिद्धये क्षणिक श्व सहकारिणमपेक्षत इति किन्नाभ्युपेयते । ययेव क्षणिको भाषः सहकारिस- मयधान एव कार्य जनयति सामग्रीसाध्यत्वात्तथा निस्यो ऽपि स्वरूपानुपयो- गित्वे ऽपि सहकारिसमवधानं कार्योपयोगादपेक्षेत । अथ मतं वणिकोऽपि नेवापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपयत्तेः । कार्य तु यदन्यसनिधी भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा बननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकन्तु यो जनको भावः सन पुरस्तान पश्चादिति न पूर्वोत्तरकालयोः कार्योत्यादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमचायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष- त्वम् । तथाहि । यः कश्चित् कस्यचित क्वचिनियमः स ॥ तदपेक्षाप्रभाषितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभाषसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तप यदि न क्षणिकं कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्कार्य कथं पा नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतुः स्यरूपे सहकारिणमपेक्षते न कार्ये स्वयंजननशक्तः । नापि कार्यम् एकस्यापि शक्तिमत्त्वेन प्रसाजननात्तर सहकारिसन्निधिनियमा निर्थकः स्यात् । काक- सालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहासः सर्व ण्वोत्सीदेयुः । तस्मात क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वरूपानुपयोगिन्यपि सहकारिणि कार्य- सिद्धये ऽपेक्षा याच्या कार्यस्येव या सामग्रीसाध्यत्वातष नियमाल तथा नित्येपोति न विशेयं पश्यामः । तदेवमहंकः ** सदेकरूपागमात्स्यायित्ये ऽप्यक्रियासम्भधान्न नीलस्य स्यगतापरोक्षस्य माण + माहायानिकपध: समयते। किन्तु थाहकस्याङ्कतुरात्मनः स्थायिनो ऽभाये । स चेकरूपो ऽनुभवायुक्तियलाच प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिप्यपरोता दृश्यते । उच्यते । नानुमेयादिया + आननप्रमारत का ति पु. सपेर भागिरापनियत ३ पुः । पपेक्षत-ति पु.। मा-सि : पु.. पपिशमी मासिपु.। म मचिमिपम ति पु.. 11 यरी मास्तिपु.। संदेनवाशामाथिति पुः। : मामिमति पु.।

·द प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्यादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोक्षत्वं स्यज्ञानात्यतावव्यापृतत्यात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टेकार्थनानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे प्रमाणा- भावात् । अलं प्रसङ्गागतप्रपञ्चेन स्वावसर एवैतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुग्ण- सरमा म्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेयमहड्वारयन्थिरस्मच्छ *ब्दसंशब्दितः प्रत्ययश्चासावादर्श इव प्रतिविम्वस्यानिञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विष- यघट्वतीत्युपचारेणानिदञ्चिदात्मधातुरस्मत्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरे- घम्भूतो जायत्स्वायोरहमुल्लेखिरूपेण सुषुने तत्संस्काररजिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघना विक्षा- नात्मा प्राक्षः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा का भोक्ता क्षेचन इति च श्रुतिस्मृतिप्रवादेषु गीयते । क्रिञ्च । न केवलमस्म- त्प्रत्ययविषयत्वादध्यासाहः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म- प्रसिद्धेरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्धे स्वपरसंवेद्ययाविशेषः । न च संवेद्यज्ञा- नेनेय तत्सिद्धिरकर्मकारकत्वादतिप्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानवगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ोककालं विरुद्ध- विषयद्वय पाहिज्ञानद्वयोत्पादः । न हि देवदत्तस्याग्रपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाद्वयावेशी युगपदृश्यते । आह । माभच्चलनात्मक क्रियाद्वयं युग- पत् परिणामात्मकं तु भवत्येव । मैवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्यऽविरुद्ध यथा गायन् गच्छत्तीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यया यौवनस्थाविरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानोपादाना- अधिः स्ययमहेयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नवापरोक्षत्वादध्यासयोग्य: ॥ ननु न चिदपरोक्षमाध्यासा दृष्टपूर्व: सर्वचालिसम्प्रयोगितया पुरोधस्थितापरोक्ष एघ दृश्यते इत्याशमाह न चायमस्ति नियम इति । अप्रत्यक्षे ऽपि झाकाय इति परोक्ष इत्यर्थः । अथवा अक्षव्यापारमन्तरेणाप्य- * प्रयध्याम इति ३ पुः । + विषयमाहीति १पुः। या प्रमेयस्य चैति २ पुः । तुशब्दोऽत्राधिका ३ पुः। पूर्वशब्दो नास्ति २ पुः। अशष्टेति वास्ति पु.।

·1 नानाऽल्पविषयाः । परोत आकाशे वाला अयथार्थदर्शिन* स्तलमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृश मलिनताञ्च धमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवताद्यऽध्यस्यन्ति एवम- विरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्यातव्यापारमन्तराप्य- परोक्षता तथा दर्शयिप्यामः । ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु निबर्हणों प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूधि- ता। ततः सैव कर्तृत्वायनर्थबीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपञ्च्यते इत्या- शाह तमेतमेलनगमध्यासं पण्डिता: प्रमाणकुशला अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातदूपसर्पविलयन कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जुरेवेत्यवधारयट् विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धमेव लोके ब्रह्मविदो वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यनगी- रपाद्वरमविद्येत्येवोपक्रमः कृतः । नैतत्सारम् अविद्येत्येवोच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यातम्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यानातदूपावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतटूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपक्षिप्य पुनस्स- स्याविद्याशब्दतया विद्यामाचा पनादनाहत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यर यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोपेण गुणेन वा ऽणुमात्रणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति। वास्तवत्वे हि न ज्ञानमाातद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युष्मदस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमितः सत्यानृते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भायेगा सिद्धवटुपन्यस्तमात्मानात्मनारितरतरविषयविद्याश्यमध्यासं सिपाधयिपु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तव सदावनि- श्चयमुपपतित उपपादयितुमिच्छन्नाह समेतमविद्याध्यमात्मनात्मनारितरे- तराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा: लोकिकाः पवेदिकाश्च प्रधृताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणीति । मोक्षपरत्वं च शास्त्रस्य तलमिन्द्रनीलमतपत्रमा मलिता घ मादि प्रन्या नीलोत्पलसमानधनामध्य. स्यन्तीति पु.. + निहियोमिति पु.। + अन्तरेणेति पु.॥ है अपनादायमिति १.२ पु । मेगिमा योमति पु.। पुनम्नत्सद्भायनिग्ममिति २ पुः । धिकाति नास्ति पु.।

·*. लौकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तरविद्यावत्युरुषाग्नितत्वोपपादनम् । ३० विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमाघनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्य पृयक क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विपयाणि प्रत्यवादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । बाटमुक्तलक्षणविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नतावता तत्स म्भवः सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमाश्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामाश्रयो नाविद्यावान् अनुपयोगादित्यभिप्रायः । अथवा । कथ- मविद्यावद्विपयाणि प्रत्यवादीनि शास्त्राणि च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽअयदोपानुगमादप्रमाणान्येव स्युरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्ती प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति भाध्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चो नहीन्द्रियाण्यनुपादाय त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिप्वहंममाभिमानहीनस्य सुपुनस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यता देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमान: आदिशब्देन वाहाद्यवयवग्रह- रणम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्नो ऽवयव्यभिमता न शरीरमाचम देहो ऽहमिति प्रतीत्यऽभावात्सर्वा हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषकाधिकरणे || चैतन्ये एव पा प्रवर्तते इति स्वसाक्षिकमतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यूतेन वा चक्षुरादिना प्रमादिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुप्यावयविनापि प्रसङ्गात् । अपर आह । आत्मेच्छानुविधायित्वं कार्ये ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टपिनियोजकत्वं तेन सम्वन्धस्तत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्वः क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चोतिष्ठामीति इच्छयोति- ठत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तत्र प्रमादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नैतत् संचिदि बहुमानवता युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका सबित् न मे मनुष्य इति । गोणोति चेनवानेवाच प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामधिशेपः स कथमपरिणामिन आत्मनः स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्बलिताऽहङ्कर्तृ- सत्सद्भाव इति २ पुः। + च शब्टी नास्ति ३ पु.। * इत्यादि-ति १, ३ पु.। त्यप्रत्ययो नास्ति १, २ पु । | समासा- युः। प्रवृत्त इति ३ पु.। tt भवानेय प्रमाणमिति २ पुस्तके 11 श्रपि चैदिच्छापीति १ पुः। . - करणति २पु.।

·लोकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्पुरुषानितत्वोपपादनम् । त्वमन्तरेण । तथा चानुभवो ऽहमुत्तिष्ठामोति इच्छयोतिमृत्युपविशति च । तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याविकारिणोऽविद्याध्यासमन्सरण न प्रमातृत्वम् * पपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृत्वशक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- वृत्तो निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- याना + मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनाथूसिद्धि विदधतां बाथानुपलब्धेः प्रामाण्यमविद्यावद्विषयत्वं च विधिमुखोपदर्शितं न नेति शस्य- मपहातुम् । दोषस्त्वागन्तुक एव मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तधोपलब्धः। न च सर्वसाधारणे नेसर्गिके दोपबुद्धिस्तथाहि क्षुत्पिपासोपजनिते सन्तापे शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविकारे ऽन्नपाननिष्पन्दे वान रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- माघपरिवर्तिनि मन्दे ज्वरे प्रतिश्याये चाऽल्पकफनमूतावपिरोगबुद्धिरनेसर्गिक- त्वात अनैसर्गिकं च दोपमभिप्रत्याक्तं यस्य च दुप्ठं करणं यर च मिथ्येति प्रत्यय: स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति । इतश्चैतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेषात् । तथाच पश्वादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्यौदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं कुर्वन्तीति प्रसिद्ध लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुष्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवेकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामी अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || कार्यकारणसंघातेऽप्यात्माभिमानः समाना मुक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य ग कारणसंघातेऽहङ्कारानु ** बन्ध इति कुता ऽवसीयते प्रसिद्धवदभिधीयते । उच्यते । प्राठमतिभ्य एव प्रत्यवादिकृत- कुशलेरात्मा व्युत्पाद्यते ऽन्यथा तदनर्यक्रत्वप्रसङ्गात यवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्वःसंप्रतिपद्यत । ननु गोपालाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेय वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भाक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभित्रव्यवहारमाचप्रमाणकए स्यात् । तथाच ते पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीतिन विद्वो विशेषतः प्रसिद्धी लोके उपलभ्यत इति पुः। + प्रमाणानामित्युमास इति । ६ मतिसमी अाति पु.। । कार्यकारण पीति दुः। 1 प्रत्यय रति नास्ति - पु । .. अनुसम्यन्धत पु.. * प्रतिपाते रतिः। दा फरणति पु.. it प्रगटोाधिक पु.. 55 कपासपो मारित २t ·लोकिकपैदिकसर्वव्यपाहाराणाविद्यायद्विपयत्यम् । इति प्रतियन्ति । तस्माद्युक्तमुक्तम् । पश्यादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकयू- र्धकः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाट् व्युत्पत्तिमतामयि पुरुषाणां प्रत्यनादिव्यवहारस्तत्काल: समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनि प्रमा- खानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठान च देह। न तेनानध्यस्तात्ममावेनासङ्गस्यायिकारिणश्चैतन्यकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यत इत्यनुभवास्लमविद्यावद्विपयत्वं प्रत्यक्षादीनामुपदिश्य यस्यादिव्यवहारसाम्येन कार्यता ऽध्यायाध शास्तं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेव तेन न समाध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेपमाराय तस्याप्यविद्यायविषय- स्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहार यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नापिदित्या ऽऽत्मनः परलोकसम्बन्धमधिक्रियते इति । ननु फलनैयमिकनैमित्तिकग्रायश्चित्तचोदना वर्तमानशरीरयातादूर्ध्व- फालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुपत एव । यथा चैतदेवं तथे- क आत्मानः शरीरे मायादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि सकलशास्त्र * पालोचनापरिनिप्यन्ने प्रामाशिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाष्यकारः । तयाच विधिवृतमीमांसाभाप्यकारो ऽप्युत्सबमेया त्मसिद्धी पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हेतोः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्यविचार प्रतिज्ञाय तदवगमस्य ग्रामाण्ये उनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूत्रकारेण विशेपाभावात्स्वरूपनिठानामपि वाश्यानां प्रामाण्यमनुसृतं मन्यते तथा चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमर्थ शनात्यवगमयितुमिति वदंश्चादनाशे- पत्यनापि स्वरूपावगमे ऽनपेक्षत्वमविशिष्टमवगच्छतीत्यवगम्यते । स च स्वस्- पावगमः कस्मिन् कथं पवेति धर्ममाचविधारं प्रतिक्षाय तव प्रयतमानेन भगवता नेमिना न मीमांसितमुपयोगाभावाङ्गवास्तु पुनर्बादरायणः पृथग् विचार प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तप च देहान्तरोपभाग्यः स्वर्गः स्थास्यति। तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन मोका विना न सिध्यति । तसिद्धिश्च नागममावायत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे ततिरोधे या ** * पालोचनया परिनिध्यमिति : पुः। 1 भगयानित्यधिक पुः। ॥ अनुस्मृतमिति २ पु.। चेतीति २ दु। + समालो व २ पुः। हु प्रात्मसिद्धी-ति । पु.। * पयकृतद्विवारमिति पु.।

·लाफिकवेदिकसर्वव्ययहाराणामविद्यावद्विषयस्यम् । शिलालयनवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्सिद्दो पराक्रान्तवान् । तेन सत्यं पिनापि तेन सिध्येत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु ततस्मिन् विद्यमाने न तेन बिना प्रामाण्यं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा ऽऽह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मन: परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यमिति । किं तदित्यत आह असंसार्यात्मतत्त्वं न तदधिकारपेत्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायाद्यतीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अश- नायाद्युपमुतो हि* सर्यो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयं वा पश्यति ! अपेतब्रह्मतत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात्मवर्तमानं शास्त्रमविद्या- घद्विपयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवाक्याधीवगमादा गाविद्याकृत। संसारमहमुल्लेखमाश्रित्य प्रवर्तमानं शास्त्रं नाऽविद्यावद् विषयत्वमतिवर्तते । तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्त्रा- ण्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयोध्यासः अष्टव ब्राह्मणमुपन- यीतेत्यादिः । आप्रमाध्यास न ह वै स्वात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयावी स्यात्स एतामिष्टिं निर्वपेदिति । आदिशब्देन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यास: । एवमध्याससद्धावं प्रसाध्य स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वथापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोपम् अध्यासेो नामातस्मिंस्तबुद्धिरित्यवोचामेति परा मृति । कस्य युप्मदर्थस्य कस्मिनस्मदर्थ तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुप्मदर्थेऽनिदंचिति तढिर्युप्मदर्थावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्रभार्यादियित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि युवादीनां वैकल्यं साफल्य या ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्यो शतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । म * सर्व पति - पुस्तके नास्ति । * ममुप प्रत्ययो नाम्ति १ पुः । अविवारुतं रसासरमिलिपु पाटा। मादिशब्दो नास्ति ।

·स्वर्मिकपूचादिसाकल्ययेकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । एव* निदर्श्यते । कथम् । तद्यथा वालके पातिवेश्यमारसंवन्धिना केनचिद- स्वालङ्कारादिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता । पूज- यितापि पितरमेवा । पुजमिति मन्यते । यतो न बालकस्य पूजित त्वा- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुकामो ऽनन्तरी विजिगीषुस्त. दाष्ट्र याममाश्मप्युपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सेो ऽय्युपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुश्श्य स्वाध्यासा दृष्टः किम वक्तव्यं कृयस्थूलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्रादिप पूजादेधर्म- मावस्येव युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्धश्चाहंप्रत्ययिसम्भिन्न एवानिदचिदंशा विषयो न पुनः शुद्ध ण्याहंप्रत्यायन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मिणा ऽपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन एवाध्यासो न देहोऽहमिति कथयितुं तन्निमित्तश्च शास्त्रेणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मक्रत्वादीनिति धर्ममा तथान्तःकरणधर्मान् कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्तःकरणमित्यहप्रत्ययिना विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धाः कामादयः । एवमहंप्रत्यायनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्येति प्रत्ययी अहं चासो प्रत्ययी चेत्यहंप्रत्ययी तमशेपस्यप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहङ्कारयन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामो यन्निमितं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेयु प्रदीपशिरा इव परवंशो जन्तुर्वम्भ्रमीति । तं प्रचारमशेपमसङ्गितया ऽविकारित्वेन च हानोपादानशून्यः साक्षाः दव्यबधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया वहिभावमाप- द्यमानेषु ! प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो मा पलक्ष्यते इति प्रत्यगुप्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तबाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युप्मदर्थस्यत्र प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्यासे शक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह चेतन्यमहङ्कारादी तथा यदि चेतन्यस्येवाहवा- * निर्दिश्यते इति २ पुः । अपुपूजमिति २ पु.। । पूजिताभिमान इति पु. ! चिनातुरिति २ पु.। || प्रतिलोम्येनेति २ पु ।। उपलभ्यते-दति २ पुः।

·लाफिकवेदिफसर्वव्यवहाराणामयिद्यावद्विषयस्यम् । थिलामयनवाश्य यदप्रामाण्यममजात । अतम्तत्मिवा पराक्रान्तवान् । तेन सत्य यिनापि तेन सिध्ये प्रामाण्यम् । अस्ति तु तत्तस्मिन् यिरामाने न तेन विना प्रामाण्यं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा ाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपर्वकारी नाचिदित्यात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यमिति । किंतदित्यत आह असंसात्मतत्त्वं न तदधिकारपेक्ष्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । प्रशनायाद्यतीतमित्य संसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अथ- नायाद्युपमुता हिं* सों जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयं वा पश्यति । अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्रा च तथाभूतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमानं शास्त्रमविद्या- घतिपयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवाक्यार्थावगमादागऽविद्याकृतं । संसारमहमुल्लेखमाश्रित्य प्रवर्तमान शास्त्र नाऽविद्यावद् । विषयत्वमतिवर्तते । सस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विपयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यतेत्यादीनि शास्त्रा- ग्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयोध्यासः अवर्ष ब्राह्मणमुपन- यीतेत्यादिः । आश्रमाध्यासो न ह चै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्यागामयावी स्यात्स एताििष्टं निर्वपेदिति । प्रादिशब्देन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्भाव प्रसाध्य स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वापि त्वन्यस्यान्यधावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतटारोपम् अध्यासो नामाप्तस्मिंस्तबुद्धिरित्यवोचामेति परा मृति । कस्य युप्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थे तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे. कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुप्मदर्थेऽनिदंचिति तद्बुद्धिर्युप्मदर्थावभाष इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्रमार्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव गव विस्वरो नहि पुचादीनां धैकल्यं साकल्यं वा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यपति मुख्या शतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स * सर्व इति २ पुस्तको नास्ति । * मनु प्रत्ययो नास्ति । पुः । + अविट्याइतं रसानारमिति २ पु. पाठ: । ६ श्रादिशब्दो नास्ति पुः।

·स्वर्मिकपूधादिसाकल्यधैकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । ३५ एय* निदर्श्यते । कथम् । तद्यया वालके प्रतिवेश्यमानसंबन्धिना केनचिद- स्वालङ्कारादिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता । पूज- यितापि पितरमेवा । पुजमिति मन्यते । यता न बालकस्य पूजित त्वा- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुकामो ऽनन्तरो विजिगीपुस्त. द्राष्ट्र याममाचमप्युपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सो ऽप्युपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एयाध्यासो दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्यूलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अहमेव विकल: सकलो वेति बाह्मधानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्रादिपु पूजादेधर्म- मावस्येय युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्यश्चाहंप्रत्ययिसम्मिन्न एवानिदंचिदंशो विपयो न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्ययिन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मिणो ऽपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्यादिधर्मसमवायिन ण्वाध्यासे न देहोऽहमिति कथयितुं तनिमित्तश्च शास्त्रेणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममा तथान्त:करणधर्मान् कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्त:करणमित्यहंप्रत्यायना विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धमाः कामादयः । गवमहंप्रत्यायनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्येति प्रत्ययी अहं चासा प्रत्ययी चेत्यहंप्रत्ययी तमशेपस्वप्रचारसातिणि प्रत्यगात्म- 'न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहकारग्रन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामो यन्निमित्तं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीपगिरा इव परवंशो जन्तुर्वमभ्रमीति । तं प्रचारमशेयंमसङ्गितया ऽविकारित्वेन. च हानापादानशून्यः साक्षा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स गव देहादिष्विदन्तया वहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो गा पलत्यते इति प्रत्यगुव्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तथाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युष्मदर्थस्येव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्या शुक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह चेतन्यमहङ्कारादौ तथा यदि घेतन्यस्यैषाहका- * निर्दिश्यते इति २ पु.। + अपुषजमिति २ पुः। पूजिताभिमान दलि २ पुः । चिद्वारिति २ पु.। । प्रतिलोम्यति २ पुः। उपलभ्यते-पति २ पु ।

·३६ प्रात्मान्तःकरणयोरन्योन्याथ्यासः । ब्रह्मज्ञानं बिनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादावध्यास भवेत्तदा नाहङ्कारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरनाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाविणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि- प्पथ्यस्यतीति । नाच विवदितव्यमितरतराध्यासे पृथगषभासनान मिथ्यागो- योऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासेो ऽन्यत्र पुनश्चेतन्या- ध्यास । परिनिय्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तदविपर्ययेण विप- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासी मिथ्येति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चेतन्यमाचेकरमस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्वरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- पान्तःकरणं सचित्कमेवाध्यस्यमानं याऽध्यस्यते तस्यधात्मनः कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिति चिद्रूपमेव सर्वचाध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- णान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुगदिष्वेव चिद्रूपमनुस्यूतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्रायोन्द्रियशरीरेष्ये केकस्मॅिश्चेतनत्वेनाहर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । सबमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको ध्यास इति निगमयति । ननूपन्यासकाले नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नैस- गिक उक्तः कमिहाथ्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अशेच्यते । तचापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारामा ध्यास एव नैसर्गिको लोकव्यवहारो ऽभिप्रेतः । स च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नेसर्गिफस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकाघापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्प्रहाणाय कयं वेदान्ता प्रारभ्यन्त 1 अन्तवत्वपि ताहि कथं ** स्वतो ऽन्यता था तत्सिद्देस्तस्माद- नन्तस्य प्रदाणाय + वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तेऽर्थादेष एव प्रहाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते। मिथ्याप्रत्यय रूपइति रूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रूप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभक्तृित्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं • अभिमानादिति ३ पुः। कार्यकरणयमिति क्वचित । नर्गिको सोकव्यवहार इति ३ पुः। ** स्वतो था परतो सि २ पु.। # रूपमितीति । ॥ । परिनिप्पचापरोक्षमिति १, २ पुः । एयशब्दोत्राधिका पु.। प्रादिशब्दोमाधिकः पु.। कमित्यधिकमत्र .पु."

·ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्युपपादनम् । दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्नुभाक्तश्च सतो * मिथ्यानानं दोपप्रवर्तनमिति येषां मतं तन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिप्यममा- भिमानहीनस्येत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभयो मिथ्या- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सूत्रेणार्थ पातयाविषयप्रयोजनयोः सिद्धये जीवस्या उन्न- लस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- ति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिकी यतः । नन्वनर्थहेतु. रध्यासो ऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमात्राध्या- सस्ततो विविक्ते ऽपि न्यायतोऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्पूर्ववद ऽविकलो वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्यावह्या || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्परिण- त्वात् । तद्धि ब्रह्मणो ऽवच्छिद्येव चेतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वाच्छादनेन जीवरू- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवोत्पद्यते । ततः कारणनिवृत्ता तत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व **रूपता सपरिकरा निवर्तते इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनैव कार्य करणमाचेण सहभाषादविरोधान्न स्वरूपविवेकमाचण निवर्तते । नापिक ज्ञानान्तरसमुत्पन्न मिति विशेषः । ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म श्रूयते ब्रह्मावापिसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वे तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वापये इति वक्तव्यम् । किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं श्रूयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान मेति वीतशोक इति च उभयं तर्हि घक्तव्यं श्रूयमाणत्वात पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । आत्मैकत्व विद्यापतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य || ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पग ब्रह्मस्व **रूपताप्रापिर्जीवस्य विषयतयैव संवृता न च सा * जीयस्येत्यधिकं ३ पु.। + श्रादुणतयोरिति २ पु.। मनुष्यत्यादीति २, ३ पुः । अयिचनइति २ पुः । ॥ ब्रह्मरूपताघमाहीति २ पु. । । विशब्दोत्राधिकः २ पुः । * स्वप्रत्ययो नास्ति २ पु.It कारणेति ३ पुः। 11 जानान्तरमुत्पमिति २ पुः । 5 एतिस्थाने प्रतिशब्दः २, ३ पु.। || अदास्मेकर्तेति ३ पुः। ** स्वराळो नास्ति २ पुः। 11 प्रत्ययों नास्ति २ पुः ।

·ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयावहिर्यन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनर्थहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- षयाद् ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुप्रहाणामपि तर्हि न पृथनिर्देष्ट- व्यम् । यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलोकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादन पूर्वक्रमेव जीवस्य तदूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव सोम्यदमन आसीदित्युपक्रम्य- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स आत्मेत्यवसानं निरस्त समस्तप्रपञ्च घस्तु तत्पदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदार्थन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्यैव निर्लेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथाग्रहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमनर्थहेतोरविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तच व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चेतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्त्वतो निर्गतुं शक्यम् । तस्मात् पूर्वावसितमतद्धर्म निरस्यदेव तत्त्वावद्योतिवाक्यं तत्वमवसाययति । ननु च नजादेर्निरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याप्रवणात्कथ तन्निरस्यदेवेति । उच्यते । नेदं रजतमिति यच विपर्ययासमा निरस्यते न वस्तुतत्त्वमक्वाध्यते । तत्र तथा भवतु । इह पुनर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्न यद्विरोधिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ सायितुमलम तुलानमनव्यापार || इवा- नमननान्तरीयकः । तथाानमनव्यापारः स्वविषयस्य ना तुलाद्रव्यस्यायदे- शसम्बन्ध न साधयितुमलं तत्कालमेय तस्याधादेशसम्बन्धमनापाद्य । न चान्नमनकारकस्य हस्तप्रयवादेरामनने ऽपि फारकत्वम् । प्रसिद्दामावादनुः भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीले यस्तुनि तत्त्यापोलिशब्दनिमित आत्मना ज्ञानय्यापारी नाहं कता ब्रह्माहमिति ग्राहयति । नेदं रजतं शुक्ति- फेयमिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकाड्वं घाश्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत गयाख्यातपदस्य वाक्यस्ये झियाज्ञानादेव तत्माधनमाचे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुयादाय वेति न्यायपिदः । तथाचा" येनतिचोदना द्रव्यदेयसाक्रियासमुदाये कृतार्थत्यादिति । - ग्रहतात्मप्तास्यम्पादिप्ति पु.। + मसति पु.. ममस्तति नाति १. पु.! इ निरम्पद्रुष्यत-सति । ॥ स्यायनमति पुः । हति पु. न दुग्यो । * सिपोदना ये देवताक्रियासमा पु..

·तर्कस्वरूपतटुपयोगनिरूपणम् । अपरेतु यजं व्याख्यास्यामा द्रव्यं देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- पवाचिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमितत्वं विहाय प्रत्य- क्षबाधस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वाद्वाधस्य । तदेवमशाब्दमविद्यावि- लय मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदो भगवान् भाप्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्य- स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्याप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न सदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुस्पाकाड्या एवास्तु । न हि विद्या गवादिव- तटस्था सिध्यति येनाप्तिः पृथगुपादीयेत । सा हि * दिवाश्रया वेद्यं तस्मे प्रकाशयन्त्येवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतविपयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि तत्क- थंचिद्ववषशाटुपलभ्येत तदा स्वयमीक्षमाणो ऽपि तावन्नाथ्यवस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यग्ज्ञानमपि स्वविपये प्रतिष्ठितमनवानमिष भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठाये तक सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुग्राहकस्तर्क इति तर्कविदः । अथ कार्य तो नाम । युक्तिः । ननु पर्याय । स्वरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते । प्रमाणशक्तिविपयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानेरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नेव विषयाध्ययसायहेतुत्वात् । क्व तर्हि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभषफलानुत्पत्तो तत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिवन्ध- विगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये त्वंपदार्थो जीवस्तत्पदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च रूपं मन्वानः समुत्पन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- ध्यवस्यति यावतःण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति । ततः प्राग विद्यादितापि वाक्यादनवाप्नेव भवति । अवाप्तिप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । सादादनुभवफलोद्देशेन तेनाच्यते विद्यापतिपत्तये इति । नन्यात्मकत्वविद्याप्रतिपत्ति नर्थहेतुप्रहाणाय प्रभवति । तथाहि । एप: * येटिना गुस्येति १.२ पुः । टिति भास्ति ३ युः। || शयेति २ पुः। + विपरीतसंभावनेति क्यचित । तेन स्वप्रतिष्ठाये-ति ३ युः। प्रक्षाणाय भवतीति २ पु ।

·४० वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुनिरूपणम् । जीवस्य कार्य* कारणसंधातादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरूपताप्रतिपतिनं विशि- प्यते उभयचाप्यहङ्कारयन्येर्मनुष्याभिमानपर्यन्तस्याबिकलमनुवर्तमानत्वात् । उच्यते । भवतु तचाविद्याया अनिवर्तितत्वातदिह पुनरपसारिता ऽविद्यादोषं ब्रह्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कयं तन्निमितं भोकादियन्यिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य ब्रह्मात्मावगमस्तविषयानवगममऽवाधमान उदेति ॥ ननु ब्रह्मज्ञानादयहणापाये तन्निमित्तस्याहवारग्रन्येस्तत्कालमेवाभावः प्रसज्येत । न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तेः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । सम्यगज्ञानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारानुवर्तते कम्पादिनिमितं च भवति । सथा ऽग्रहणमपि स्वसंस्कारादनुवर्ततेऽहङ्कारयन्येश्च निमितं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफ़ला- येश्वर्यायाभ्यदयाथ फर्मसमृद्धये चोपासनानि विविधान्युपदिशन्नुपलभ्यते । सत्यम् उपासनाकर्म तु ब्रह्म तच्चापावृताशेषप्रपञ्चं जीवस्य निजं रूपमिति निरूपपयितुमषिलप्रपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वनं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्यैव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्चे- नापधीयमानं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायो पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा. थाम्प्रणयनमिव गोदोहनोपरक्तं पशुभ्यस्तस्मातदर्थोपर्जीवित्वादितरस्यात्मे- .कत्वविद्याप्रतिपतये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति न विरुध्यते । नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम तान्यपि कार्यब्रह्मावामिक्रमेण मुक्तिफलान्येव । यक्ष्यत्येतत्सूत्रकारः कार्या- त्यये तदध्यरेण सहात: परमभिधानादिति । यया चायमर्थः सर्वेषां घेदा- न्तानाम् तथा ययमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिप्याम इति प्रतिज्ञा वेदान्तानां तात्पर्यमुपदर्शयितुं समन्वयमाप्रमुखेः मूषयाश्येवितो न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरक शरीरके भवः शारीरको सीप: । सम• धिकृत्य कृतो सन्यः शारीरकः । तदिह घेदान्तानां नीयम्य मत्यमधिकृत्य प्रयतानां ब्रहाइपलायां पर्यवसानमिति कथयितुं प्रणीतानां शारीरक जीय. सत्यमधिकृत्य कृसत्यमस्तीति शारीरकाभिधानम् मुमुल्ये मत्यनारं ग्राल- 1 उपायमानाति । rarey. - ·अषिद्यात्मकबन्धनिवृतिस्तात्वचानावतीत्ययमर्थः प्रथममण मूच्यते । ४१ मानं कर्तव्यमिति यद्यप्येताचान्सूघस्य गीतो ऽर्थस्तथा ऽप्या * धीद ब्रह्मज्ञा- नस्य मोवः प्रयोजनं निर्दिष्टं भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकामनानन्तर यत्र प्रवृतिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यानिर्दिष्टं प्रतीयते । तथा सति कुतस्सन्मोतसाधनं ब्रह्मच्चानं भवतीत्यपेक्षायामादस्माधास्वायतीति शास्त्रस्य ब्रह्मज्ञानं विषयो निर्दिष्टः । तदेवं मुमुक्षुत्वानन्तरं ब्रह्मज्ञान- कर्तव्यतोपदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशेऽप्यार्थ सूत्रस्य व्यापार दर्शयित्वा तदपेक्षितमप्यात सचितमविद्यात्मकवन्धमुपयर्य प्रतिचाता- थसिद्धये हेत्याकाडाया मस्मिन्नेव तं प्रदर्शयिय्याम इति व्याख्येयत्व || मुप- क्षिप्य व्याख्यातुकामः प्रथम तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने निमितमाह वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येद पामादिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मजि- जासति । अयमस्यार्थः । शास्त्रस्यादिरयम् । प्रादौ च प्रवृत्त्यगतया प्रयोजनं विपयश्च ** दर्शनीयः । सूचं चेतत् प्रती यः कश्चिदर्थः शब्द- सामर्थ्यनार्यबलाद्वान उत्प्रेतितः स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापः तन्महिमाधिगत: । एवं सूचस्यादित्वेन कारणेन सूपतया च विषय- प्रयोजन तसिद्धिकरं चा विद्यास्यं घन्ध सत्सामविगतमापाद्य तप सूत्रसामर्थ्य दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते । ॥ इति प्रथमवर्णम् ॥ * अदिति क्यचित् । + अर्थात् मूत्रस्पति १, यु. । । चिमिति र पु.। 8 अस्मिग्रेव शास्त्रे इप्ति २, ३ पु.। || उत्तियेति १, ३ पुः। श्रादिम सूत्रमिति युः। .. प्रदर्शनीय इति : पुः। ++ उत्प्रेक्ष्यत इति । # मशष्टोत्र पुस्तकत्रयेऽपि नोपनभ्यते । 8 अविनात्मक यन्धमिति ३ पु.। E ·४२ . जिज्ञासामधावतारणम् । सिद्धेव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचार- स्यादितत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य च चादनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । अतः सिद्धव ब्रमजिवासापि अभ्यधिकागवाभावादिति । अत्र केचिदभ्यधिकाशङ्का दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासा पृथगारभन्ते । केयमाभ्यधिका शङ्का।चोदनालक्षणार्थी धर्म इति ब्रुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अब केचिद्वाकोषु विधिरेव न श्रूयते सदेव * सोम्येदमम आसीदित्येवमादिषु । यचापि विधिः श्रूयते आत्मा घा अरे दप्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाय विजिज्ञासितव्यमिति । तच यद्यपि कृत्या अविशेपेण विधी स्मर्यन्ते तथापि यो भावाभिधायी सिव्य- प्रत्ययः स क्रियाप्रधानत्वात् क्रियायां पुरुष नियोतुं शक्नोति । यच पुनः कर्म प्राधान्येनाच्यते तच द्रव्ये गुणभूतां नियां कार्यान्तरसम्बन्धित्येन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्पाद्यवादविकार्यत्वादनाप्यत्वादसंस्कार्य- त्वात् संस्कृतस्य च कार्यान्तरे उपयोगाभावादसम्कार्यत्वम् । अत आत्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न सम्भवति । अथ पुनर्विपरीतो गुणप्रधान. भाषः सक्तुन्यायेन कल्प्येत । तत्रापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना सत्कियत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् आत्मा च विषयभावेन त || नि- वर्तयतीति । एवं तर्हि नदेवायातं ज्ञानेनात्माप्यत इति । सच्च कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्यत्वे चोपयोगाभाष उक्तः । अतो विध्यभावादविवक्षिताथी वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नाने प्राप्त इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नात. व्यमित्यभिप्राय: । क्रमाभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययान्न नियो- क्तृत्वं निराकर्तुं शक्यते फटस्त्वया कर्तव्या ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिषत् । यत. क्तम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादानर्थक्यं नियोगस्येति । सदसत् । अधि. द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारदेनुभूता । अपर पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभयात्य- रिनिप्पन्ने वस्तुनि प्रतिपतिहेतुतया सम्भावित सामानामप्यानायस्य पुनः * साम्येमित्ययं सर्वत्र पाटसत्यापि सौम्मति पासः पाठः। + सोत नास्ति । पु. शियों नेत्येयमपिमा नकारः पूर्यमस्ति पुसम्पति १.२ । ॥ नियनयतीति पुः। मारमा प्राप्यन्त तिर पु.॥ . नय्यमत्यादिति पुः । प्रत्यायोति पु. नासि।

·॥ जिज्ञासामूचावतारणम् । ४३ कार्यविषयतया सुतरामसंभयं मन्यानस्य भवति संक्रर्यपर्यन्ते वेदार्थविचारायसा. नमिति बुद्धिस्तन्निरासायं पुन: प्रतिज्ञातमिहापि सर्वेष्येवात्मज्ञानविधानेषु कार्यनिष्ठतां वर्णयन्ति समाम् । तत्त्वाववोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविषय- सयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्त्रमारब्धव्यमिति । अवाच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्यात् । कथम् । यस्तावत्प्रथम पार- म्भप्रकारः कर्मणि + कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्यं दर्शितम् प्रसिद्ध चैतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । +नचाशङ्काकारणं किञ्चित् । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उक्तः । यद्येवं सन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्येव पुनरभ्यासो विधिनिमित उपासनाख्यो भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । ननु न विधानता ऽप्यात्मविपय- ज्ञानसन्तानः कर्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जायतः सिद्धः । एवं तह थी विरुद्धेषु कालेप्वात्मन्येय घेतःसमाधानं भविष्यति । यत्युनरात्मज्ञानादवि- द्योच्छेदस्तटुच्छेदात्संसारनितिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत् । अहमि. त्यात्मानं नित्यमेव जानाति सा लोकः न च संसारो निवृत्तः । अथ पुनरह- प्रत्ययावसेयादन्यदेवात्मरू पराकृतभोक्तृभाक्तव्यभोगयन्यि ज्ञेयत्वेनात्मजा- नविधिना ज्ञाप्यत इति । तदसत् । विधिहि सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धो प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसद्भावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोके का सिद्धं तथापि निरस्सप्रपञ्चात्म ** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहननयन्न विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मवानं सिद्धं कि विधिना। यदपि मतान्तरं प्रत्य- क्षादेरगोचरत्वाच्छास्त्रस्य च कार्थत्वात्संक्रर्यपर्यन्त एव विचार वेदार्थपरि- समालो प्राणायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना । ब्रह्मतत्त्वावबोधश्च कार्यम् अधिकारिनियोगविषयतया ऽयगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । तदप्युक्तेन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- कार्याधिकारीति । पु.। + सत्प्रत्ययेनेति १ पु., सत्यप्रत्ययेन न नियोगेति पु. शोधितमस्ति । * नात्र साकारणमिति २ पुः। प्रात्मन्यविषय ज्ञानस्यति १पुर श्रात्मविषयस्य ज्ञानस्येति । पुः । अर्यायिवर्धािप्यति ३ पु. लोकप्रसिमिति - पु. लोके प्रसिद्धमिति ३ पुः । ** पारविषयक्रमिति ३ पु.।

·४४ - क्तम् । अपरं - जिज्ञासामपायतारणम् । मतम् । सत्यं कार्यविषयो वेदोन तु तावन्मारे। तस्मिन् मतियोयो ऽ ऽवगम्यते सस वेदार्थः यथा रूपे सति चतुपः प्रवृत्तिः न वरूपमाचं चक्षु यो विषयः किंतु तस्मिन्मति द्रव्यमपि । गमिहापि धस्तुतत्वमपि * विषयः । + कथम् । तदुच्यते । इदं सर्वं यदयमात्मेति न तावत्सधात्मरूपतात्मन उपदिश्यते यदि सर्वरूपता ऽऽस्मन उपदिश्यत ततः सर्वस्याचेतनत्वात सटूपत्वे बोट्टत्वहानो बोधकत्वं शब्दस्य हीयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽनात्मस्वभावविलयेन हि वस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टा । नन्वत्र विधिर्न श्रूयते । सर्व तर्हि कल्प्यतां विधिः । किं प्रतीते विध्यर्थे विधिः कल्प्यते उता. प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते फल्पनावेयर्थम् । अर्थप्रतीत्यर्थं हि शब्दो मृग्यते प्रतीते ऽथै शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । अथाप्रतीत यव विध्यर्थे विधि कल्पयित्वा ततो ऽर्थः प्रतिपतव्य इत्यपूर्व प्रमाणकोशलम् । नन्वयन माणविधि + ध्वपि तस्मात्यपा प्रपिष्टभागो उदन्तको हीत्यादिषु विधि: कल्पितः । सत्यम् । युक्तं तप पूष्णः पिष्टद्रव्यसम्बन्धः समासाभिहितो न सिद्धो न घर्तते नापि कुतश्चिदविष्यतीति प्रमाणाभावात् । नाऽपि विधिना केनचित्यदेकवाक्यता येन वपोत्खननादिवत्कथंचिदालम्बनं कल्प्येत । अतो निरालम्बनत्वपरिहाराय कार्यपरता कल्यत इति । न || न्वचाप्यात्मपदं चेतनस्य भक्तिर्वाचक्रम् सच नियोज्यत्वान्नियोग- मातिपति । नेतत्सारम् । नियोगो हि पुरुषविशेषमनावित्यानुपलब्धो ले।के समाक्षिप्त विश्वजिदादिषु । पुरुषः । पुनः किं नियोगमन्तरण नापलब्यो लोके येन विधिकल्पना भवेत् । अथापि भवतु नाम विधिः नासो धातुना बिना केवला लभ्यते । धातुनेव सह ** कल्प्यते । कोसी धातु: । यदि तावर कर्तव्यमिति तवानात्मस्वभावता न निवृत्ता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्तामिति पिष्टस्वभावतान निवृत्ता । इतिकर्तव्यता चानि- दिया तत्र साकाङ्क्ष वचनमर्थनकं स्यात् । अथ ज्ञातव्य इत्यध्याट्रियेत । एव' मपि स एष दोषः अनात्मस्वभावता न निवृत्तेति अशक्या चाोपदेशश्च । • तस्वमपि यदस्य विषय इति पाठो २ पुस्तके । + कधं तत् उच्यते इति १. पु.। + पिधिकेप्वपोति ३ पुः। कार्यता कल्प्यत इति २, ३ पु.. ॥ नन्विज्ञापोति पु.। मा पुरिति नास्ति : पुः ! ** अल्प्यतामिति ३ पु. I + न निषति पुनास्ति । पुः ।

·* जिज्ञासामूपावतारणम् । नहि घस्सु घस्स्वन्तरात्मना ज्ञातुं शक्यते । एवं ताई जातध्य इत्य हियेत । स धात्वानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्राप्नरनुवादः अभिधानत इति ब्रूमः । एवं तर्हि विधानमनर्थकं स्वाध्यायकाल एघ नि- प्पन्नत्याज्ञानस्य पुनः कर्तव्यतया चौद्यते यथा मन्त्रेषु प्रयोगवचनस्सा विधायक इतीहापि प्रयोगवचनो विधायकः । मनु मन्त्रेषु स्वार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते इह तु स्याविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं पिरुध्यते । नेप दोषः । अन्यार्थ. मपि कृतमन्याय भवति । तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयते उपस्पृश्यते च । एवमिहापि। यथा पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि ॥ विधायकः । एवं स्वार्थस्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विधा. यको भविष्यति । सदेतदनिरूपितमिष दृश्यते । कथम् । मन्त्राः ** स्वाध्यायविधिनापादापिताश्चार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात् तं प्रमातुमनुवन्तः प्रमाणत्वात् प्रच्युता: व्रीयादिवत्प्रमेयतामापन्नाः श्रुत्यादिप्रमाणेर्युक्तम् यद्वि- नियुज्येरन् । विनियुक्ताश्चाऽनुष्यस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षस्य स्मारकतया गृह्येरनिति । इह त्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्पदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- स्मस्वभावताग्राहिविज्ञानं तत्स्वविषयस्यान्यतो ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरत्वा- न विधेर्विषय; । अथ विधेर्विषयो न प्रमेयमवगयितु मलम् । नच युग- पटुभयं सम्भवति वेरूप्यप्रसङ्गात् । नन्वेवं मुलि गुणफर्मयां सर्वच विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । यष प्रमायान्तरसिद्ध गुणकर्मणः कर्मकारकं तप तस्योत्पत्या- धन्यतमफलं तद्विधीयते । यच पुनः प्रमाणान्तरादसिद्धो ज्ञानस्य कर्म- भूतो विषय: स तेनेव प्रमीयमाणो न सिद्धपदेश्यः येन तदेशेन तश- तिशयाधानाय ज्ञान विधीयते । तस्मादप युगपटुभयासम्भवाद्भवत्येव बेरू- प्यप्रसङ्गः । न च स एव समन्वयः स्वावयवाद्विविभक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- * अध्याष्ट्रियते-दति ३ पुः। + धात्यानुवाद इति ३ पुः । + दतिस्थाने रायशब्दः १.२ पु.। 5 अत्र 'या' शब्दाधिकः । पु.। jjविधायकति पुनर्गस्ति । पुः । 1 विधायकइति २, ३ पु. नास्ति । .. स्वाध्यायाध्ययनविधीति , पु.। ## प्रमेयपर म विधिविषय इति २, ३ पु.। अलस्थाने क्षममस्ति । छो नास्ति । पु.। II अन्यतमत फमिति । पु. पाठम् न युक्तः । रा प्रयाणान्तरासिद्ध इति ३ पु.।

·सण्य जितासासूधायतारणम् । घायस्य प्रमाणत्यायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परतः कञ्चिदर्थमयबोध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । तदसत् । युक्तमर्थषा- दपदानि स्वार्थफलरहितानि तत्र पर्यवसानाभावात्फलवदङ्गतामश्नुवीरनिति । इह पुनरपरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयन्निरस्तनिखिलप्रपञ्चावय- हमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवेकरसं शिवमद्वैतमात्मतत्वमवगमयेतत्र कुता विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं पापणीयम् । प्रात्मलाभान्न परं । विधी- यत इति स्मृतेः । अथ पुनः शाब्दज्ञानान तथा अनुभवः । तेन साक्षात्क- रणाय विधिरिति । किं तन्ज्ञानमनुभवाय विधीयते प्रत्यक्षदीनां तावद गोचरः न चतुषा गृह्यत इत्यादिमन्तवात् । शाब्दं नेप्यते भवता । सत्यम् । न शब्दज्ञानं विधिविकलमनुभवायालम् विहितं त्वनुभवहेतु. रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधिग्राहितात्पदसमन्वया- त्स्वभावतःसमुत्पन्नं ततापन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु- पपरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव जान सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्याचानसन्तानवाचिनोरन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नापि ज्ञानेनेव स्वसन्तानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभावात् । नाप्यभ्यासात् साक्षादाव: सिद्धः । नापि भूयते येन तदुद्देशेन ज्ञानसन्ताना विधीयेत । ननु किमच श्रवणेन स्वयमेव साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च ज्ञानाभ्यासः शास्त्रप्रवणदो साक्षात्करणे ॥ हेतुः । यद्येवं कि विधिना । स्वयमेव पुरुषार्थे निर्माते हेतेप्रवर्तते । यत पुनर्नि- दर्शनम् शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तर प्रत्यक्षत उभयार्थताया उपलभ्यमानत्वात् । इह पुनायत: प्रतियत्तव्यम् । स च न्याया मा युग पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधियिषयमपि ज्ञापयिप्यतीति । तदप्यपेशलम् । यत्तावत्प्रत्येक प्रयानादिविधयस्सेः पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेयाः । प्रयोगवचनो ऽपि श्रानन्दानन्यानुभति ३ पुः। + घिटाते इति = I. I शाब्दं ज्ञानमिति ३ पुः ।। ६ सातावरणाति ३ पु.। || सानाकारणे अति पु ! न युगपदिति पु.. -* अायद्याशदोधिक कतास्ति । पु.।

·जिज्ञासासूशयतारणम् । ४० प्रयुजानस्तानेव प्रयते ते* न क्रम इत्युक्तम् । नच क्रमो नामेकान्ततो नास्त्येव । तद्बुद्धिशब्दयोर्निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । तप क्रमो नाम घस्तु- भूतो धर्मी विद्यत एघ त ण्व केनचिटुपाधिना धनवत्क्रमबुद्धिशब्दालम्बनं भवेयुः । स्मृति विज्ञानमेव वा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान् परामशेत सर्वथास्ति ताघदेकेकपदार्थालम्बनचानातिरिक्तं ज्ञानान्तरम् । सच्चकत्वात् कर्तृरनेकत्वाच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहितं च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदे- कात्म्ये विधिविपयत्वे च यर्तेत । तस्मादिह विधेयाभावाद्विधानाप्रवणा- दध्याहारे च प्रमाणाभायान्न प्रयोगवचनास्ति यो मन्त्राणामिव ज्ञानस्यापि' पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदो वस्तुतत्त्व- मयबोधयतीति । यत् पुनर्निदर्शनं चतू रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येचं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयतीति । युक्तं तत्र यादववोधयति चस्तर स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यच तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्प्र- तीयते तस्य तस्येति वैषम्यम् । आह । मा भूज्ज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिषिपय एव भवतु तस्मिन् विहितेऽर्थात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य एवमप्यऽविवतितो ऽर्थः शब्दाद्विवक्षितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगत: प्रतिपत्तिविधिवास्तवं संमग गमयति भवन्ति हि परिकल्पितविपया अपि प्रतिपतयश्चादनालक्षणाः फलवत्यो घाचं धेनुमुपासीतेत्येवमाद्याः । एत- देधात्र युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तयाध्यवसायहेतुत्वायो. गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे यस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनारथ एव । अतो ऽहंप्रत्य- याघसेय एवात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रुपान्तरमस्ति शब्दस्य. तम सामाभावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म सप त आत्मान्तयाम्यमृत इति ब्रह्मान्तयाम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेन स आत्मा तत्त्वमसीति विद्यमानैरारोपितैश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सा- 1 वियो नास्ति पु.। पम्मिपदं ३ पु. "चिति । वयस्टोधिमा पु. तथायिधाध्ययसातिमधास्तमपु.। मते मइति ३ पुः। + तस्य येति । अयशध्दी नास्ति । पुः। 'भवतीति पुन ·४८ जिज्ञासामावतारणम् । स्मना विचारितात्वात् किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुजीत । उच्यते । स्यादेतदेवम् यदि सर्व एव घेदार्थो विचार्यत्वेनाथातो धर्मजिज्ञासेति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात् यावता कार्यनिष्ठ एव वेद- भागो विचारितो न वस्तुतत्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभिः रेवं निरूपितः । कथम् । धो नाम कश्चित्यायित: कालान्तरे श्रेयासाधनो लोकाख्यप्रमाणाभासोत्येन ज्ञानेन सामान्यता, विषयीकृतः तद्विशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीचकाः । केचिदग्निहोत्रादिकं धर्ममाचक्षते केचिच्चत्यबन्दना- दिकम् । तप अग्निहोत्रादिलक्षण व धाभिप्रेता न तत्प्रतिपादकानां वेद- घाक्यानां विचारावसरो नापि विक्षितार्थत्वम् । अतश्चैत्यवन्दनादीनामेवान्य- समाधर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धादिवाक्यानामेवा * न्यतमविचार्य न वा तदपि । नहि पौरुषेये वाक्ये शब्दशतयनुसारेणार्थोऽपि तु तेन विवक्षित इत्येवमाश• किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारयिध्यस्तदर्थविषक्षाविचारायसरप्रदर्शनार्थ- मथाताधर्मजिज्ञासेति सूश्यामास जेमिनिः । वेदमधीत्यानन्तर धर्मजिज्ञासा कर्सव्या न स्नानं गुरुकुलनिवृत्तिरूपमिति दर्शयितुमिति । सर्व स्थिते शास्त्रा- रम्भे न सर्ववेदार्थविपर्य शास्त्रमिलि प्रतीतिः किन्तु धातिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपो चेदार्थो ऽस्ति स च पर्युदस्सो मनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यतावदिदम् उच्यते धर्मा नाम लोकमवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्षिप्रतिपत्तावग्निहोचादिरपि वेदार्थो धर्मतया विचारपदवीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचारावसरो विद्यते तन विदितो ऽसौ न चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तर न गुरुकुलानिर्तितव्यम् किन्तु + वेदार्थो धर्मः किं धान्य गति जिज्ञासा- महतीति बदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासेति न वेदार्थजि. जाति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियत्युनर्धर्मस्य स्वरूपप्रमाण- कथनाय द्वितीयं सूर्य तवेदप्रामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण इति तनूनन सा वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति कश्चि- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुतत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमहिनामिति विश्वपि पुस्तकेयस्ति अन्यतम विधार्यमिति त न्यायम् । नगदोष नासित यु। ॥ गृन्य स्त्र प्रस्तुनि-पति पु.। + तद धर्म ति ३ पु.। धर्मन्नाने सि पवारसा पु..

·४३ जिज्ञासासूधावतारणम् । ननु चादनायहणस्यान्यदेय प्रयोजनम चुद प्रेरण रति * प्रेरणकर्मण- श्चोदनेतिरूपम् । ततः प्रेरणात्मको विधिरपुरुषार्थ प्रेरयितुमकुधन पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिकं भावनाक्रर्मतामापादयति एकपदोपादानात्संनिहि- सतरं धात्वर्थ बिहायेति कथयितु + मिति । नेतत्मारम् । अध्ययन- विधिरध्ययने मायकं प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थरूपार्थावबोधकत्वमना- पाद्य न शक्नोति प्रेरयितुम् पारम्पर्येणाप्य ऽपुरुषार्थे विधेरपर्यवसानात् । अतस्सदयं न चोदनाग्रहणम् वेदयहणेनापि तत्सिद्धेः । अपि च घेदयहण- मेव युक्तम् असन्टेहाच्छादनाग्रहणे हि सन्देहः स्यात् लोकेऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरणे दौश्चके सन्निकर्पमिति विशेषाभिधानाद वेदिकत्वसिद्धिरिति । सेोऽयमाऽऽभाणको लोके पिण्डमुत्सृजन कर लेठीति सूच- कारस्याप्यकोशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चादनायणादाचोदनात्मकोऽपि वैदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येन वेदार्थमावस्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार एव स्वशास्तविषयातिरिक्तं घेदभागमविचा- रितमसूसुचत् । ननु दृष्टो हि तम्यार्थः फर्मावबोधन** सटूतानां ++ क्रियार्थेन समाम्नाय: आम्नायस्य कियार्थत्वादिति च सर्वस्य कार्यार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्प्रामबलात्तनिष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वत्र । अपिच । # दृष्ट्वा हि तस्यार्थः फर्माववोधनमिति न सर्वस्य फर्माषधोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमाम्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्यकरत्व प्राङ्कित अतिक्रमिप्याम इममामाया अनलिकामतो दमर्थरन्तं सन्ता- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टो हि तस्याः कावबोधनमित्यर्थसद्धापः प्रदर्शिता नान्तरासदावः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्सदवबोधप्रवृत्तो येदस्यार्थयत्त्वं मृगयते किं वेदस्यार्थी विद्यते न या स च धर्मत्येनायगन्तुं शक्यते || न वेति । तस्मान्न कमायबोधनमेव पापा वेदार्थाभिप्रेताभाष्यकृतः । यत्पनराम्ना-. - . प्रेरणाकर्मणा ति पुः। सिरपः स्थाने समप पु.।।रतिशब्दो नास्ति ३ पुः । ६ अपिशब्दो धिकः ९, -पु.। || बेटारके इति १ पुः। पा प्रशदो नास्ति पु.। " नामति पश्चात्यूरितम ३ पु I ff क्रिया-दति ९ए। 2 दृटो हिरति १ पुः । S पशब्दोऽत्राधिक. ३ पु । || नसि नास्ति ३ पु वेदस्याभिप्रेतमिति ३ प.!

·५० जिज्ञासासूायतारणम् । यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थीनामिति । तत्र यद्यानर्थयमयीभावः सिद- सत् । यत एव * मेयम्भूता थैमनुषदन्तीतिक दर्शिता ऽर्थः । अथ निष्प्रयो- जनत्वम् । स्वाध्यायाध्ययनविधिनिष्प्रयोजनमक्षरमाचमपि न शाहयतीति भवतु मारोदीदित्यादीनामपुस्पार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात् पृथक्कार्यक- ल्पनानुपपतेः प्रकल्पयितुं चाशक्यत्वात् । यानि युनरयास्ताशेषाशिवमात्मानमनु- भवपर्यन्तमववोधयन्ति वाक्यानि तान्यानवद्याप्रयोजनवादन्ति ** तरामेव “प्रयाननयन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वातदर्थोपकारितया कथञ्चित । पुरुषा- थेस्सायकत्वेन प्रयोजनवत्वमुक्तम् न सर्वस्येवानियार्थत्वेनानर्थक्यमा चमाशङ्का क्रियार्थत्वेनार्थवत्वमुक्तम् । तथा च तद्विधान्येव तत्र वाक्यान्युदाहृतानि । यदपि केचिच्छास्त्रप्रस्थानमन्यथा धर्यायन्ति । न हि क्लेिवं शास्त्र प्रस्थितम् किं वेदलक्षणो धर्म उत्त बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तबधीत- वेदस्य यो ज्वगतस्तव विप्रतिपतयः सन्ति किमयममाबुतामिति सह निराकरणाः शास्त्रारम्भ इति। तचापिन निखिलवेदार्थविचारप्रतीति:। • !!! नत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थजिज्ञासेति स्यात् । यता न धर्म इति कृत्वा विचार: किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां पुरुषार्थसिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पशु कथनार्थ धर्मग्रहणमिति । एवम् तहि धर्म इत्येव कृत्वा विचारों भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध त्वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूत्रमनुगुणं भवति चोदनालनणार्थो धर्म इति धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्तो तनिरासार्थ चादनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यतो न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतिपतिः शक्या निराकर्तुम् । कथम् । यतावच्चोदनाललयो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थो नान्य इति न लभ्यते । अथ पुनः ‘स धर्म इति नामनामिसम्बन्धी विधीयते । तदाक्रान्तम् निष्प्रयोजनम् अति- मयस्थाने श्वशब्दः ३ पुः। + भूतममिति पु.॥ प्रदर्शित इति ३ पुः। नियाजनावं घ्याख्यायेति पुन । नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र पु.। कल्पयिमययस्यादिति १,२ पु.। " अतितरामिमि ३ पुः । पुरुपति नास्ति : यु. याम मि) ६ चिरामार्थ दति ३ पु.। सदिति नास्ति । पुर। " पाति अधिक्रम ३.। *** तद्वाति क्वचित् ।

·जिज्ञासासूगवतारणम् । प्रसङ्गश्चा * उपद्यत । अथापि कचिद्धर्मशब्दैन वेदार्थ एवोच्यत इति कल्प्येत । तथा मति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति+ सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात् उत्तरलवणंवत् । तानन्तरं प्रामाण्यपति- पादनं न युज्येत । वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति च मन्त्रार्थवादेषु । कार्यार्थत्वे विप्रतिपतिनं स्यात्सा चोत्तरव निरस्यते । अतः पूक्तेिन न्यायेन काय- निष्ठ एव वेदभागी विचार्यतया प्रशान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यता वस्तुतत्त्वनिष्ठ वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥ ॥ रति द्वितीयवर्याकं समाप्तम् ।। * चशब्दो नास्ति । + सिद्धप्रमायावेटेति प । + शब्द पुन'३ पु । इति पश्वपाटिवाया द्वितीपत्रकम-ति । यु ।

·५२ जिज्ञासामघटकपदार्थविचारः । सपाथशब्द प्रानन्तयार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्यादित्यादिभाष्यम् तज्जिज्ञासाशब्दस्याषयवार्थनार्थवत्त्वे : युज्य- से । अधिक्रियायोग्यस्य, ब्रह्मणस्तज्ञानस्य * का प्राधान्येनानिर्देशात प्रधान- स्य चे+च्छाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु विज्ञासाशब्दो विचारवचनो मीमां. सापरपयायः प्रयुक्तो ऽभियुक्तः इदमा जिज्ञासन्ते किं क्रतुगुगाकमुपासनं स्वामिकर्म उतविकर्मेति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विमो || तप्यताप- काधकस्यात्मना भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारो ऽपि संघातमेव प्रयुते धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति ! संघातवाच्यत्वादिचारस्य अन्यथैवमवत्यत् धर्म ज्ञातुमिच्छेदिति। अत एव धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञा- सेति संघातस्यार्थयत्यमङ्गीकृत्य चतुर्थोसमासो दर्शितः मतदनुसारेण चेतानि भाष्याणि एवं**वेदवाक्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कथं घेदवाक्यानि विचारयेदिति च । पुनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयार्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहापि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितोपकरणा निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्तूयत इति। अतः संघातस्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । गास्तवचनो हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते। नायं जिज्ञासाशब्दः परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमांसापर्याय: प्रयुज्यमाना दृश्यते । नापि स्मरणमस्ति। न चावयवार्थनार्थवत्त्वे सम्भवति समु. दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननु नवयं कल्पयामः दर्शित: शिष्टप्रयोगः । न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्ततिविचारार्थ- त्वान्जिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचमाध्यज्ञानविषया । गवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात तेन जिज्ञासाशब्दस्यावयघार्थनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । . * वाराष्टी नास्ति १२ पुः। 1 चराष्दो नास्ति १ २ पु.। जिज्ञास्पत इति ३ युः। ६ नुशब्दो नास्ति १. पु । ॥ सप्यतपकाविति प.पु । समामा नाम्ति १,२ पु... ** पायाधिशार्पन्ते इति = पु. I tt प्रभूपत इमि पु.!: मम्मो नास्ति ।

·जिज्ञासामघटकपदार्थविचारः । नन्वेवमपि कुत गतत् । अन्तर्णोतं विचारमाश्रित्य शब्दता गुणस्वेऽप्य- र्थलक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतजचानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमायात्वमडी- कृत्याधिकारार्थत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दलक्षणेन प्राधान्येनेच्छाया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- म्भप्रसङ्गादाधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे झप्रयोजनं शास्तं काफ- दन्सपरीवावदनारभ्यं स्यात् । तत्र कस्याधिकार * उच्यत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्त्रारम्भः ।न। ब्रह्मज्ञाने ऽर्थित्यानु- पपत्तेः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो ऽपि वियोगानिखिलविषयानुपङ्गनितिः श्रूयते । सा च सार्वभौमोपनमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं भूयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानाद्विजते लोकः कुत+स्तत्र प्रवृत्तिः । नन्वानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते अतस्तदर्थो प्रवर्तते तप । मेवम् । न हि ग्रह्मानन्दो ऽननुभूतपूर्वो ऽनुभतभोग्यसुखाभिलापं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन + तटुमित्वा ब्रह्मचाने प्रवर्तेत । ननु परितृत रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृतः किं कामयते अतृप्तिनिमित्तकत्वात्कामस्य । तथा च श्रुतिः | आनकामः आत्मकामः । स्मृतिरपि आत्मलाभानपर विद्यते एतद्रुष्ट्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । न । तृप्ने- रेवोद्वेगदर्शनाद्विपयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्टं किमिति सृष्टिरेवं न बभूव यत् सर्वदेव भातुं सामर्थ्यमातृप्ति- भाग्यानां चातय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति ** अपि वृन्दा. धने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोवं कदाचिदपि गोतमेति । मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थीयबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्यर्थावबोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा यधीयमानाऽवाप्निफलत्वादक्षरग्रहणान्ता । अथाक्षरग्रहणं उच्यते इति पु.. + तति २ पु• नास्ति । तद्रिस्येति १, २ पु.। रूपशब्दो नास्ति ३ पुः। || श्रात्मकाम प्राप्तकाम रतीति । पुः। ** वरं पृन्दावनेरयये गालत्यं प्रजाम्याम् न तु वैशेषिकी मुक्ति कदाचिणि गोत मैति अन्यान्तरपूपलभ्यते पाटः । t+ प्रधाचरययान्तति १ पुः, पुनर्भवति । पान शब्दः १,२ पु.। - ·५४ जिज्ञासामघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न तत्र पर्यवसानं विधः । भवतु तर्हि सक्तूनां गतिः । तदपि ना अक्षरेभ्यः प्रयोजनवदर्थावबोधदर्शनात् । नतर्हि निष्प्रयोजनान्यक्षराणि । अतस्तत्पर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽतरयहणादेव नियोगसिद्धः फलप्रयुक्त सवाधानबोधः । अपिच । अक्षरयणान्तो विधि प्रयोजन इति नसर्वच प्रयोजनवदर्थावबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते । तावश्यं कल्प- नीया ऽक्षरग्रहणान्तता । तद्यथा राजन्यस्य सत्त्वेश्यस्तोमवृहस्पतिसवाना- माम्नानं वेश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसवाणां पाठः । न च तेषामनध्यय. नमेव । स्वाध्यायशब्दन सकलवेदवाचिना ध्ययनस्य विहितत्वात । ननु चाश्रयमाणाधिकारो ऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोधः स कल्पनामधिकारस्य निरुन्धन स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्टाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तदुपलब्धावधिकारसिद्धिः । अतो ऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्यविधारः । अवाच्यते । भवेदध्ययनविधेरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुता अध्ययनात्यागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारज्ञानेन प्रयोजनम् । अता न विधे- दृष्याधिकारत्वेनावबोधसिद्धिः । यद्येवमधिकारायणादर्थावबोधे च पति- पक्षाल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृतिरेवाध्ययने प्रया। अर केचिदाहुः । आचार्यकरविधिप्रयुक्तस्याध्ययनस्यानुष्ठानमाधान स्येव कामभुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्यपरे । कथम् । अष्टव ब्राह्मणमुपन- योतेति यद्ययमाचार्यस्य नियोगः । माणयको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृतिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यकरणविधिर- नित्या ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा इतिवृत्त्यो ऽधिकारः। अतः स्वेच्छातः प्रवृतिः। उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः। प्रकरणे दोषश्रवणात् श्रत जय पयो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृता: । साविधीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विगार्हताः । नेतेरपूर्विधिषदापद्यपि हि कहिचित् । मायान यौनांश्व संबन्धानाघरेट् ब्राह्मण: कचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थ: गई । स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दायषणा भयोरिया अननुवाक्या नग्नयः शुद्रसधाको भवन्तीति । धेत कथं नित्यमनित्येन । .

·जिज्ञासामूचघटकपदार्थविचारः । प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावमा घृत्त्या हिसः । नहि कश्चिद्धिना धनेन जीविष्यति । तथाचोक्तम् । जीवियति विना धनेनेत्यनुपनमिति। अत: सर्वेषां सर्वदा समीहितफलः सन् कथमनित्यः स्यात। भवेदेवं नित्यता फलवशेनन शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमीहितत्या- दवश्यकर्तव्यता यास्तवी। तचासति शब्दव्यापार इच्छात: कर्तव्यताप्रतिपतिः स्यान कर्तव्यताप्रतिपत्तरिच्छा । थावद्यां हि नित्यकर्तव्यताप्रतियतो शब्दस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात् । चित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित् क्वचित कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्तावन्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगघि- रोधः । फलयशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तो यद्यपि नित्याभिलपितं फलम् तथाप्यु. पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्णुतया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुत्रोत्पादनविधिरनुशासनपर्यन्तः श्रूयते तस्मात्यत्तमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति । अतः पुत्रोत्पादनस्य नित्यत्वात्तस्य चा- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिमत्वान्चोपनयनाथ्ययनयाः कथमाचार्यकरणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वाध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत् । उच्यते । नानेन पुत्वानुशासनं विधीयते पुत्रोत्पादनविधिशेपत्वेन स्वतन्तमेव वा । किन्तु सम्प. तिकमंघिधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनेकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्रापमनुशासनमा नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं या तत्प्रामवदनूद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुलोत्पादनविधेः प्रयोजनं यत् पितॄणां लपपिण्डोदकक्रियाणां नरकपातश्रव- णात् पितृपिगडोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातचाणम् । न च शास्त्रीयेण परिज्ञानेन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पित्रा नित्यमात्मनः पुत्रोत्पाद- नाधिकारं परिसमापयितुं पुत्रस्यावश्यकर्तव्याविषयं गर्भाटवर्पण ब्राह्मणेन त्ययापनयनास्यः संस्कारः कारयितव्या यः स्याध्याध्ययनार्थो विहित इति यदनुशासनम् तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । श्वे- सकेतुही ऽऽरुणेय आस तं ह पितोषाच खेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न घे * सो- + सायति , पु, तस्तु सोम्येत्येव पाठः ।

·जिज्ञासासूत्रघटकपदार्थविधारः । म्यास्मत्कुलीनो ऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवमनित्येनाचार्यक- रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम् । किंच । आचार्य प्रेते आचाया- न्तरकरणं न प्रामाति। नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकारसिद्धार्थ साधनान्तर * भ्रषे साधनान्तरं प्रतिनिधाय स्वाधिकार निवर्तयतीति युक्तम् । सवमेषा वहुदोषा कल्पना दृश्यते । तस्मान्माणवकस्येष नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थो भवति । यथेतया यामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्राप्त ऽनूद्यते तस्य याजनस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृव्यापारो वृत्यर्थ. त्वेन प्रानो नद्यते । अचेके प्रत्यवतिष्ठन्ते । युक्त याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिनो यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिमाणवकस्य व्यापार बयादाचार्यस्य वा । न तावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः कथं | नियुज्यत । न हि परव्यापारे परो नियोतु शक्यते स्वव्यापार हि पुरुषस्य नियोगः। तस्मानप माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधियुक्तत्वादध्ययनस्य नाधिकारचिन्तया मनः खेदयि- तव्यमिति। उच्यते। माणवकम्ये गयं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कयं यावत्ताटुपनयीतेत्यस्याभिधानता न्यायतश्च निरूप्यमाणाऽर्थ एताधान प्रतीयते आत्मानमाचार्य कतुं कञ्चिदात्मसमीपमानीयाध्यापयेदिति । एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्येन ब्राह्मणस्यान्या एव प्रामम् नाच विधातव्यम् । तप कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकालायां ब्राह्मणमष्टयर्पमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तम् च प्राने व्यापारे ऽर्थद्वयबिधानमेकस्मिन्याश्ये न शक्यते पकुम याक्य भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिद्विधेमिहास्ति । ननु माणयकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्सीति द्रूमः । कथम् । यदेवोपनयीतेति ग- ब्दतो न्यायतश्चात्मानमाचार्य कामपनयनेन संस्कृत्य कंचिदध्याप. • भेशरसि पु.॥ + प्रतिनिधीति पु० । : महारो मामि । fefafzfr ago 1 मिपुज्यत: पु०॥

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । येदिति प्रतीयते तदेय यागश्रुतो द्रव्यदेवतामाचप्रतीतिवदऽध्ययनायो. पनयनेन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षायतो निप्पयोजने प्रवर्नयितुमशक्यत्वात विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽथावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ. तिहेतुत्यासिद्धः । विधितो ऽवश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना. वर्ष ब्राह्मणमुपनयीतेति अपवर्षी ब्राह्मण * उपसर्वेदाचार्यमित्यर्थः ग्राम- कामं याजयेद्वामकामो यजेतेति यया । नन्वेषमप्यधिकारी न लभ्यते । अस्त्यवाधिकारहेतुर्नित्यं निमितम् पयोविशिष्टा जाति: जातिविशिष्टं बयो घा । ननु जातिवयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषणमधिकारहेतुरिति स्थितिः । सत्यमस्तीय स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिता न्याय- विदः । किंच । इह न माणवको जातिययोविशिष्ट उपादेय उपनयने किं तूपनयनमेव तदर्थ विधीयते संस्कारस्य संस्कायोद्देशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं वयोनात्यवच्छिन्नं सद्भवति नित्यनिमितं माणवकम्य संस्कार्यत्य इति । तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिकारत्वाईते- नचाधिकारेण साधिकारो ऽध्ययनविधिः । अक्षरयहणमात्रेण चाधिकारसिद्धिः अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु चेवमधीतो वेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतुज्ञातः अनन्तरं धमी जि. जासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्यनिरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति वदन्ति । सत्यम् । तथैव तत् को वा ऽन्यथा वदति अधीतवेदो शव- श्यकरणीयानि नित्यनैमित्तिकान्य करणे प्रत्यवायजनकानि कर्माणि प्रतिप- द्यते । तान्यनन्तरमेवावश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनुष्ठयानीत्यतः प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तेरयोग्यत्यादधीतवेदत्वमेवान्यनिरपेक्षमायवोधहेतुरिति गी- यते । न तथा ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति । तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा नेवं ब्रह्मजिज्ञासा। तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहल्यादहयोश्च कब्रिह्मतन्नानयोरनीमान- * उपसरिति पाठः सर्वपुस्तकेयु लभ्यते । + मदिति नास्ति ३ पुः। ॥ धर्मस्य जिन्नासाथा इति २ पुः। * प्रमज्ञानेशाया ति पु.। + तादयन विधीयत इति पु.। तेनेयाधिकारणाधिकार प्रति ९ पु.। का प्रत्यवानिमित्तानीति २ पुः । ++ धरादो नास्ति २ पुः ।

·- 'जिज्ञासामबघटकपदार्थविच्चारः । 'त्वात * जिज्ञासा ऽनुपपन्ना । मङ्गलस्यापि वाक्याथै समन्वयाभावात् श्रुतिमा चोपयोगाच साधूक्तम् अथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थ इति । ननु प्रक्रियमाणात्पर्वप्रकृतमपि झिञ्चिनियमेन प्रतीयते ऽथशब्दात् ततस्त- त्पतिपत्यर्थ किमिति न गृह्यते । उच्यते । नैतदानन्तायतिरिच्यते । कथम् ! स्वम् । तत्प्रक्रियमाणस्य नियमेन पूर्ववृत्तं भवति । यदि तस्यान- न्तरं तन्मात्राक्षं तत्प्रक्रियेत गवं मति प्रक्रियमाणस्य हेतुभूतो ऽर्थः पूर्व निर्वृतो भवति । अन्यथा यस्मिन् कस्मिंश्चित् पूर्ववृत्तापेक्षायामनुयादा- दृष्टार्थत्वयोरन्यतरत्वप्रसङ्गात । अतो हेतुभूतार्थो ऽपेक्षिततव्यः तदिदमाह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तयाव्यतिरेकादिति । सति चानन्तार्यत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाध्यायानन्तर्यन्तु ममानमिति । येन विना नियमेनानन्तरस्य न प्रक्रिया स तादृशो हेतुः पूर्वनिर्वता वक्तव्यो यस्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा प्रक्रियते । स्वाध्यायाध्ययनन्तु समानं साधारणों हेतुर्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । अतश्चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पुनरथशब्देन त- न्मारापेक्षण व्यथै स्यात् । अथवा । समानं नात्यन्तमपेचितम् न स्वयमेव सामध्ये जनयितुं प्रयोतुं च शक्तम् । अतः समाना हेतुनावश्यं निष्पा- दक इत्यर्थः । नन्विह कर्मविधिवाधानन्तर्य विशेषः । तथा च घृत्यन्तरे वर्णितम् । कर्मणामधिकारपरम्परया शब्दता वा संस्कारतया वा यथाविभागन्तादी- विगमानियसप्रयोननत्वाचानन्तर्यवचनो ज्यशब्दो ऽधिगतानन्तरमिति अन्यरपि स्यवृत्ती धर्णितम् तबाथातःशब्दो प्रथम एवाध्याये प्रथमसूत्रे वार्यतो। अथेति पूर्वप्रकृतां धर्मजिज्ञासामपेक्ष्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासाप्रारम्भार्थः । प्रत इति पूर्वनिर्दियस्येवार्थस्य हेतुतामाचष्टे ब्रह्मजिज्ञासां प्रतीति । प्रवाह न धर्मजिचाया: प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । वेदान्ता- ध्ययनं यद्यपि केवलं नपुष्कलं कारणम् तथापि न तेन विनोत्पद्यते ब्रह्म- जिज्ञासा उपपद्यते तु धमाधोधनं बिनापीत्यभिप्राय: । कयम् । तर ताबद्ध- - * जितासानुपपत्तेः। फावधानतः प्रिय पति पु.॥ + नाधिकारार्थ इति नास्ति २ः। पुष्टं कारणमिति २ पुः।

·जिज्ञासासूश्घटकपदार्थविचारः । एE मंजिज्ञासायां चयं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदनुग्रहोपजातश्च वाश्चार्यनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोत्रादिकं कर्म । तच य; प्रथमसूत्रे ऽथशब्दापादानचितो न्यायः स्वाध्यायस्याधीववोधोपयोगप्रतिपतिहेतुः यद- प्योत्पत्तिकसूचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापीरुपयत्वेन कारयेनानपेवत्वं नाम प्रामाण्यकारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यताम- वितत्वात् । इतरस्य युनन्यायकलापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगो ऽस्ति । यतो निरस्ताशेपप्रपञ्चं ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिज्ञातम् तब न तत्प्रतिपादने तत्प्र. तिपादनसामर्थ्य वा शब्दानां क्रश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्पुनः प्रथमत- न्त्रसिद्धन्यायोपजीवनम् अस्मिन्नपि तन्त्र तत्सगुणविद्याविषयम् । तच घ मानसी क्रियोपासना विधेया'ऽनित्यफला धर्मविशेष एव । तदेवं न्यायक- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अतो न तदपेनेो ऽथशब्दः । यत्युनः स्याध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे उनपेतत्वेन स्वतःप्रामाण्यसिद्धा च न्यायद्वयम् तदपेक्षितमपि न केवलं ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् * स्वाध्यायवदेव तेन न तद- पेक्षो ऽथशब्द: । य: पुनर्वाफ्यार्थनिर्णयः स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते । न ह्यन्यविषयं ज्ञानमन्यव प्रवृत्ती हेतुः । प्रतिपतौ कदाचित स्या- दपि यथा ऽनुमानादौ । तदपीह नास्ति । धर्मब्रह्मणः सम्बन्धानिरूप- णात् । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तेरप्युक्तम् । कर्मणाम- धिकारपरम्परया शब्दता वा संस्कारतया वा यथाविभागं तादावगमा- दति । अचेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा तादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुरुक्षोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारी- यहेतुर्न तयेह ब्रह्मजिज्ञासां चिकीर्योः कर्माणि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि तक्रियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अथ कामोपहतमानसस्तदभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभिस्तु कामावाप्तौ तदुपरामाद् ब्रह्मा- निवासायामबतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युतरोत्तरशतगुणोत्कर्षावस्थि. तान् ब्रह्मलोकायाप्तिपर्यन्तान कामानयापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्परं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपत्तेः दग्धेन्व- • स्वाध्यायदेयेति न न सदेपनोपयशब्द: पु.। + कामोयरतमना:-ति पु." । अन्नपो लोकायाप्तीति । पुः ।

·६० जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नाग्निवत्कामोपशमे ब्रह्मजिज्ञासां करोति । कर्मानुष्ठानान्तयं तर्हि वक्तव्यम् न *धर्माववाथानन्तर्यम् । कथं वा कामाप्तिः कामोपशमहेतुः। दृष्टान्तसामर्थ्यात् । यथा हविया कृष्णवमा वर्द्धमानापि सर्वहविःप्रक्षेपे सर्व दग्ध्वा स्वयं शाम्य- ति । एवं विषयेन्धनः कामो यावद्विषयं वर्द्धमानो ऽपि तत्तये क्षीणे- न्धनाग्निवत्स्वयं शाम्यतीति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगौपभोगा नक्षीयेत । दीयते तु कृतकत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्क्षये पूर्वव||दन. घामो ऽवाप्रव्य इति कामः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोपदर्शना. मात्कामोपशमा हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चोक्तम् ज्ञानमप्रतिघ यस्य घेराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वयं चेव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् इति । तस्मा. त्सर्वच कामस्य विषयदोपदर्शनमेवोच्छेदकारणं नित्यबस्तुदर्शनं च रसव रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतः । न चैवलक्षण प्रागमो ऽस्ति **हि. रण्यगर्भनिखिलविषयावाला कामाच्छेदो भवतीति । ननु कामावाप्तो स्वस्थ ह. दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वषां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिका- पशमात् । तदुत्कलिकोपशमश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति च सामर्थ्य स्वच्छ न्दोपभागसम्भवात् । यदि पुनरकान्ततो निवृत्तकामो भवेत् न तं विषय पुनः सङ्गोपायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिवर्हणद्वारेण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनम् अतो न कर्मावयोधापेक्षो ऽप्यथशब्दः । भवतु तर्हि संस्कारद्वारेण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्यते ऽष्टाचत्वारिं- शत्संस्कारा + अष्टौ चात्मगुणा: स ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छतीति महायज्ञेश्च यश्च ब्राह्मीयं नियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः । यथा दर्शतलप्रश्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृते: विविदिपन्ति यचेन दानेन तपसा ऽनाशकेभेति येन केनचन यजेतापि ||| दर्विहोमेनानुप- हतमना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूचकारः पाग अत सवानमकी- - * काययेति पुः। + कामायाप्तिर्गित ३ पुः । वर्तमानापति १ पुः । हरर्यात ३ पुः। ॥ अनाप्त इति । पु.। कामापगम इति । * हिरयपगापभोगादिखिनेति पु.। " स्यछन्दोपगमसम्भयादिति २ पुः । "अष्टाया त १ युः। Is श्रादर्शतले प्रण्ये पश्यत्यास्मानम् इति पु.। ।।दर्यिशामति ३ पु । इन नत सयात्र कर्मति चित् ।

·६१ जिज्ञासामपघटकपदार्थविचारः । पेक्षा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्यवदिति च । सत्यमेवम् यदि समानजन्मानु- ठितमेव कर्म * संस्कुर्व ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नेयोगिक फले कालनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासा तदनुष्ठानं चाप्रतिपद्यमान एव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रवर्तत इति न नियमेन तदपेक्षो ऽथशब्द। गुज्यते । एतेन ऋणापाकरणद्वारेणापि नियमेन पूर्वयु- तत्वं । प्रत्युक्तम् । तथा च श्रुतिस्मृती। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेय प्रव. जेत् तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधूक्तम् धर्मनिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य व्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । प्रथापि स्यान हेतुत्वेनानन्तरवृतकाववोधापेक्षमथशब्दं ब्रूमः अपि तु क्रमप्रतिपत्त्यर्थम् यथा हृदयस्याग्रे ऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षस इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूचे ऽपि चेककर्तृकाणां बहूनां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाधिनि क्रमे ब्रूयादपि तन्नियममयशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेपोषियोः शेपाणां च धर्नामेकणेपिसम्बवानामधिकारान्तरप्रयुत्युपनी- विनां च भवति नेतरथा ! न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरतेपामन्यतमत्वे प्रमा- णमस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यपदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवतितत्वान तथेह क्रमो विवक्षितः शेपशेपित्वे ऽधिकृताधिकार चा प्रमाणाभावाद्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरिति । अथापि स्याद्यथा ऽग्नेयादीनां पाणों यागानामेकं फलं स्वर्गविशेपः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्येकं फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां तनियमार्यो ऽथशब्द इति । यथा घा द्वादशभिरपि लक्षणैर्धर्म एको जिज्ञास्यः प्रतिलक्षणमंशान्तरपरिशोधनया । यथा वा ऽस्मिन्नपि तन्ने चतुभिरपि लक्षणैरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तच चांशान्तरपरिशो- धनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्तट्वयेनेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तब क्रम- नियमार्था ऽथशब्द इत्यारावयाह फलजिच्चास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास. योरिति सम्बन्धः । तमेघ भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानु- धानापेतम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न कस्यचिद्विसं- घादः । तदपि न ज्ञानस्य फलमपि तु ज्ञेयस्य । तस्यापि न ज्ञेयत्वादेव फलम् संस्कुर्यादिति पुः। + प्रयुक्तमिति ९ पुः। अनन्तापूर्वएतेति ३ पुः। || करितहिगंवाद इति २ पुः । + योगिक-दृति पु.। .

·६२ । जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । किं त्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्प्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति ब- झज्ञानस्य फलमपवर्गः । स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतो ऽवि- द्या संसारहेतुः । नचाविद्यामनिवर्तयन्ती विद्यादेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वात्प्रस्थानभेदाच्च न फिलद्वारेणाप्यकोपनिपातः । तेन न क्रमाकाड्ढा तन्वद्वयस्य । जिज्ञास्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यो धर्मः पुरुपव्यापार- तन्त्रः स्वज्ञानकाले ऽसिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्ने जिज्ञास्यः । इह तु नित्यनि- वृत्तं पुरुपव्यापारानपेक्षं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च । इदमपरं प्रमाणोपाधिप्रमेयवेलक्षण्य धर्मचोदना हि प्रेरयन्ती पुरुषमसति विपये प्रेरयितुमसमा सती विषयमप्यययोधयति । ब्रह्म प्रमाणं पुनर्वाधय- त्येव केवलं नावबोधे पुरुपः प्रेर्यते । अवबोधो हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुपस्यच्छाईमप्यनुवर्तते तत्र कुत: यत यथा ऽक्षार्थयाः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्षणाक्षावगम्यार्थज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत अनिच्छता ऽपि स्ययमुत्पत्तेब्रह्मणि तु नित्यसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचाद- नेति चोदनाशब्दो भाष्ये प्रमाणविवक्षाप्रयुक्तो न प्रेरणाविवक्षया तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये विनियुज्जानैव पुरुपमवा- धति ब्रह्मचोदना "पुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चादनाज- न्यत्त्वान्न पुरुषो ऽववोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्पणार्थावबोधे तद्वत । तदेवं जिज्ञास्यैक्यनिधन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्तद्वयस्य । येन तदपेचा ऽथशन्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुार्य ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसपन्मुमुक्षुत्वं चोक्तम् पुरस्सात् अधिकारार्थत्वे अथश- ब्दस्य शास्त्रारम्भषेयथ्यं प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यभावे च कारणमुक्तम् । अपिलमुखभोगाद्धिरण्यगर्भावाग्निपर्यन्तानिवर्तयति ब्रह्मनिज्ञासा क्रियमाणा सेन तत उद्वेगो लोकस्य कुतस्तत्र प्रवृत्तिरिति । तस्माद्यावदस्य महि- • अमज्ञानमिति ३ पुः । 1 नकारो नास्ति १ पु. + अपिशदानास्ति १ पु.. प्रेणा-पति पु.. || विशब्दो नास्ति ३ पुः पुनःस्याने मुशष्टः । पुः । " फप्ति नास्तिपु.11 तत्रादगे पुः। हिरपपगायाप्तिरिति पु.।

·- जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । ६३ रण्यगर्भावामिपर्यन्तस्य भोगस्योत्पादपरिच्छेदाभ्यां विनाशित्वादनित्यत्वं नावेति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निरु- पादानस्य पुनरुत्पत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्भवादभावो ऽभविष्य- दिति निरूपणात् । नित्यानित्ययस्तुधिषको यावन्न जायते ताद्विरता न जायत *इत्यध्याहारः । यायचाभिमुखं विनाशदर्शनासुजानस्यापि भोगान् स्रक्चन्दनयस्वालङ्कारभौगानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- वाच तन्निमिला नि तिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्ततो मुमुक्षत्वं तत्सा- धनशमदमोपरमतितिक्षासमाधानसम्पन्नो भूत्वा यावन्नालम्बते तावद् ब्रह्म- जिज्ञासाहः प्रतिपद्येत कथंचित वा देववशात्कुतूहलाद्वा बहुश्रुतत्वधु- या या प्रवृतो ऽपि न निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनाधगन्तुं शक्नोति यथोक्त- राधनसम्पतिविरहात अनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तवानाचार्य: । तदाह भाष्यकार- स्तेषु हि सत्सु प्रागयि धर्मजिज्ञासाया उर्ल्ड च शश्चते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च नविपर्यये तस्मादयशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अत: शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतकत्वपरिच्छेद। ने. कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयत: परमाणुयु पाकालाहितस्य कृतकस्य तेयां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽप्यक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभूमेत्यादिपुण्यफलस्याक्षयत्वप्रवणात् । अता न विषयभागान्नियमेन विरागो विकिनामपि । नापि कूटस्थनित्यवस्त्व- वटम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरियहः । यतोन तादात्म्यं भोक्तः सम्भाव्यते। नापि तदवाप्तिः दुःखाभावे ऽपि सुखभागाभावान्नानवद्यः पुरुषार्थः । अतोऽजीर्णभयानाहारपरित्यागो || भिक्षुभयान्न स्थाल्या अनधियणम् दोषेषु प्रतिविधातव्यमिति न्याय: । अतो न तस्य ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुत्वमित्य- तस्तस्य हेतुत्वप्रदर्शनार्थ इत:शब्दः । कथम् । यस्माद्वेद एवाग्निहोगादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति तद्यथेह कर्मजितो लोकः तीयते एवमेवामुच पुण्यनितो लोकः क्षीयत इत्यादिना । • इत्यध्याचार इति २, ३ पु. नास्ति । + नितिक्षित ३ युः। * लाहित्यस्येति २, ३ पु स्वशब्दो नास्ति ९, २ पुः। ॥ भिक्षुकमयादिति ३ पु.। कमवित इति प्राणे घात्र भगति तथापि कर्मजित इति योती न्याय्यः पाठः ।

·६४ जिज्ञासासूरघटकपदार्यविचारः । ननु * पुण्यस्याप्यक्षयफलत्वं वेद गवाहेत्युक्तम् । न । तस्य वस्तुबल- प्रवृत्तानुमानविरोधे ऽर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामात् । परमानां पाकजस्य च तद्गुणस्यानित्यत्वात्। अतो भवत्य नित्यत्वदर्शनं विषयभागानां मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्युनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमित्तमुक्तम् तबाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि परं पुरुषार्थ दर्शयति ब्रह्मविदामोति परमित्यादि । अत उपसंहरति तस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यतः परि- पूर्णी हेतुरनन्तरमवश्यं कार्यमारभते अत: कर्तव्येत्यावश्यकतामाह भाप्य- कारः । यतो देतानुपङ्गादतितरामुद्विजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तप्राप्तमिव मन्यमानेम प्रवर्तितव्यमेव व्रह्मजिज्ञासायां प्रदीपशिरमेय नलरायो स्पृशतेव च सुस्वादु फलमहुन्यग्रेणायपादस्थेन । एवं सत्यथादर्मजित्तासाया नियमेन पूर्ववृत्तावमयशब्देन पूर्वोत्तम न्यायेन निराक्रियते |ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म- जिज्ञासेति । अन्तर्योतविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेय इत्यवयवार्थमङ्गीकृत्य पष्ठीसमासे! दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यार्थनिर्देशावसरे प्राप्ने सूचकार एव निर्देक्ष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- द्यस्ययत इति । तच यदन्यैर्वृत्तिकारः ब्रह्मशब्दस्यान्तरमाशय निर- स्यते न सलु ब्राह्मण जातिरिह गृह्यते प्रत्यनसिद्धत्वाजिन्नास्यत्वाभावात् । नापि तत्कर्तृका जिज्ञासा चर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरिग्रहस्तत्कर्तृ- त्वे विशेपणानर्थयात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्पत्तिकसूभ्यामर्थवत्त्वप्रमाणत्वयोर्निरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवाप्नेरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकताजा- नवैराग्ययाः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न कर्तव्यमित्याह अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यान्तरमाङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी । वृत्त्यन्तरे तु शेपलक्षणा व्याख्याता तां निरस्यति न शेप इति । तत्र हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या इति । अथापि स्यादन्यज्जिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- * पुण्यस्याक्षयरोतुमिति • पुः। * प्रत इति । || प्राणो जितानि नास्ति २, ३ पु । + अनित्यदर्शनार्मात २ पु. । $ स्पृशते न च मुख्याद्विति ३ । ग प्रानणत्यादीति २, ३ पुः ।

·- जिज्ञासामूचघटकपदार्थविधारः । निर्देगाच्चेति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽऽह ननु शेषपष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मयो। जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यम्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेपे पष्ठीति सम्बन्धमाचे पष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते । बहयश्च सम्बन्धविशेपास्तचापश्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तत्र प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वोरभावादीद्विशेषक्रियोपादानात कारकत्वेनेव सम्बन्ध तशपि सर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यहितमिति कर्मत्वं ब्रह्मगा न विरुध्यते । ग्वमपि साधारणे शब्द ऽभिप्रेतमर्थ विहायान्तरं परिगृह्य पुनस्सद्वारेणाभिप्रेतमय * प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् । तदाह गवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: म्यादिति ।' ननु किमिति व्यर्थः शेषपष्ठीपरिग्रहे सामान्येन यत् किञ्चिद ब्रह्म सम्बन्धि येनयेन जिजासितेन बिना ब्रह्म जिज्ञामितं न भवति सत्सव जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतोन विशिष्ठसम्बन्धी विवक्ष्यते सामान्ये तस्याप्यन्तभावादिति याच्यते तदाह न व्यर्थो ब्रह्माश्रिताशेषविचार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेष परोक्तमाशयोत्तरमाह न प्रधान- परियहे तदपेक्षितानामतिपत्वादिति संक्षेपतो वस्तुसड्यहवाक्यम् । यतदेय प्रपञ्चति ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्नुमिततमत्वात् प्रधानम् तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाक- मणि परिगृहीते यौनजासितेर्षिना ब्रह्म जिज्ञासित न भवति तान्याक्षिणा- न्येवेति न पृथक् मूयितव्यानि यथा राजासौ गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राजो गमनमुक्त भवति तद्वदिति । यम्माद् ब्रह्माघातिः पुरुषार्थः तेन तज्ज्ञाने. नामुमिष्टतमम् अतस्तदर्थत्वात्प्रवृतेः प्रधान तत् तस्मिन् प्रधाने जिज्ञास्यमाने येन जिज्ञासितेन विना न सम्पूर्णा जिज्ञासा तत्सामादेव तादर्सेन जिज्ञा. म्यते न पृथभिधानेन कृत्यमस्ति । यथा राजासो गच्छतीत्युक्ते यावता परिवारण विना रातो गमन न सम्पद्यते तारतो गमनमाविममिति न पृथ- गभिधीयते लोके तद्वदिहापि स्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधनप्रयोजनानि ब्रह्मज्ञान- परिपूर्णतार्थमादेव जिज्ञास्यत्वान्न पृथक् सूचयितव्यानि । किंच । शास्त्रप्र- * प्रतिपाटामानस्यति ५ पु । + ग्रेनेति सरुदेव पु.। + विशिष्टएति , ३ पु । $ सत्यमल्लीत्यस्य स्थाने रामासीति । पु.। - ·६६ जिज्ञासामघटकपदार्थविचारः । घृत्तिरेव कर्मणि षष्ठीं गमयति । कथम् । गवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुगचिता लोकः क्षीयत इत्यादिश्रुतेन्यायतश्च पुण्यस्य चयदर्शनाद्विरक्तम्य ब्रह्मविदा- ऽऽप्रोति परमित्यादिश्रुतेब्रह्मज्ञानात्पुरुषार्थसिद्धिः परति । अतस्तज्ज्ञातुमि- च्छतः श्रुत्या यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्येवमाद्यया तत्प्रतिपादन- पूर्वकं तद्विजिचासस्येति साबादेव कर्मतया नेयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम- थातो ब्रह्मजिचामेति मूषितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायमूचनपर मूचं तदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्यटुं स्यात् । तदाह श्रुत्यनुगमा- चेति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । * सत्प्रपञ्चः सता या इमानि भूतानि जायन्त इत्याश्च श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्य सट् ब्रह्मेति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाक- मत्यं दर्शयन्ति तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी ॥ चातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवाथ कथयति इच्छा- प्रदर्शनार्थ ततश्चेच्छायाः + फलविषयत्वातज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्तता भूचिता भवति तदाह अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सन्याच्याया इच्छायाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति साक्षादनुभव उच्यते ज्ञानन्तु परोक्ष उनुभवानारूढेपि सम्भवति संनिहितेप्यसम्भावितविषयेऽनवसितरूपमित्युक्तं पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतामाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूत्रम् अनेन च प्रयोज्य- सम्बन्धियोर्जिज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेफस्याः कारणान्तरसिद्धवाया: वृत्तत या हेतुत्वमाटुपात्तमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्याऽमि. हिता तब जानात्येवासी मयैतत्कर्तव्यमिति उपायन्तु न वेद ततः तस्यो- पायः कथनीय: शास्तस्य च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि इतरथा प्रेक्षारहितमिव सर्वमापोत । अतो || ऽनेनैव सूत्रेणेदमपि सर्व सूचित- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णीतविचारार्थवि. धेयत्वाङ्गीकारेण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतटुक्तं भवति मा ब्रह्मज्ञानकामेनेदं अस्येव प्रपञ्च दति ३ पुः । + फविषयत्वा ज्ञानस्यास्यतिफलपर्यन्तप्ता सूचितति ३ पु.। 1 अयतिपर्यन्ाित २ पुः एवमेय भायोप्युपलभ्यते । ६ भवतीत्येव ११:! || तत्रानेनेय मुत्रेणेति , ३ पु. । अम नासुकामेति ३ पु. । - ·ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः । शास्तं श्रोतव्यम् * यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रेण निरूप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतोपाय: शास्वमित्याच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथित भवति। ॥ इति वृतीयवर्णकं समाप्तम् ॥ तत्पुनब्रह्म प्रसिद्धमनसिद्धं वा स्यात् । यदि प्रसिद्धम् न जिज्ञासिसत्य- म्। प्रथाप्रसिद्धम् नेव शक्यं विज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानाक्षिपत्ति । कथम् । प्रसिद्धशब्देन प्रतिपन्नमुच्यते तद्यदि प्रतिपन्नमन्येन केनचित् तदाऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात् प्रतिपाद्यत्येन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषय: स्यात् । ततश्चानेनानवगमानास्य प्रयो- जन ब्रह्मावतिः स्यात् । अतः प्रयोजनमप्याक्षिणम् । अथाप्रसिद्धं न शश्य जिज्ञासितुम् । कथम् । यन्न कदाचिदपि बुद्धो समासूठविशेषम् कथं तत्प्रपाद्येत । अतः प्रतिपादनाशक्तर्न तत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्धं पुनर्यदि नामानेन प्रति- पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि नतेनार्थेन निरालम्बनम् । अप्रसिद्धं पुनराल. म्बनमपि नस्यात्। अतोन केनचिदर्थेन सम्बद्धं शास्त्रमिति सम्बन्ध आतिप्रः । अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधत्ते श्रोतृप्रवृत्यर्थम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृशा निष्प्रयोजनं नि. विषय । मसंबद्धं चारभत इति तद्गोरबादेव प्रवर्तन्ते श्रोतारः किमनेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त्वाप्रतीतिः प्रणेतृगौरवात् न तु तावन्माण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत [ प्रयोजनाय हि प्रवर्तन्ते न तन्निर्देशादृते शत्रय- ऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशेष गव निर्दिश्यताम् । न च विषयभावमना- पन्नमशश्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवति छिदिक्रियाविषय एव वृतरिकन्नः प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृतिपयस्य मृदेव घटावस्था प्रयोजनम् । सत्यम् तथापि यथा चिकित्साबाने चरकसुश्रुताचेयप्रभृतीनि बहूनि यथा घा तण्डुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अवघालनपनि ददलनक्रिया बहुव्यः । तत्र * पद प्रति पु.। दिति पश्चपाटयां मतीपवणं समाप्तमिति ३ पु.। मेध प्राधमिति २ पु.। असम्बन्धमिति १ः। प्रयोजन इति २ पु.. नयोजनावधासति वपुः ।

·- E ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः । * नावश्यमेकय प्रवृत्तिः तयेहाप्यन्यस्मादपि कचिद्ब्रह्मावगतिसिद्धी नावश्यमय प्रवृत्तिः । अतो ऽनन्यसाधारण विषयो वक्तव्य: यथा ऽर्जुन- स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते। तेनानन्यसाधारणत्याय विषयों निर्देश्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनैव । यथा साधुशब्द- परिज्ञानं व्याकरणारम्भात्याड् न केनचित्साध्यते तेन न केनचित् सम्बद्धम् अतस्तदर्थो न क्वचित् प्रवर्तते । यथा बोदननिष्पत्तिरेकक्रिया नियतापि न गमनादोकक्रियासाध्या तेन न तया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्यरूपता ऽनन्यसिद्धता तत्प्रतिपाद्यता घेति भिद्यन्तेविषयसम्बन्धप्रयोजनानितानि च वीण्यपि प्रवृत्यङ्गम् । नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां + तुपकगडने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थ चिकि साधाने सुमुतादिसिद्धे चरके नियमेन प्रवर्तते। नापि तण्डुलेषु दलनसिद्धे- प्ववधाते । नाप्यनन्यसिद्धे ऽपि साधुशब्दपरिक्षाने पुरुषार्थ अतत्साधने वेद्य. कादो कश्चित्प्रवर्तते गमने वाऽनादनसाधने । तब विप्रतिपत्यकान्तत:प्रसिद्ध तामाप्रसिद्धता च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन् वि- एयसम्बन्धी सार्थतवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्तं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर- योपायन्यायविषयम् तत्कथं शास्तस्य विषयसम्बन्धो भवत: । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रणाड्या धर्मार्थेविषययोरिव शास्त्रया: कामावाप्तिः । नन्वा- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यताववेदान्तानामप्यर्थमवबोध. यता ॥ मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनार्थायबोथे वेदान्तानामुपकारकत्वादपति शास्त्रमपिं तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याड्डुरं जनयत: सहकारिणो जलादेर- न कार्यम् । तेन यद्यपि बेदान्ता एष ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा चेति- कर्तव्यतामागं पूरयति तथापि ब्रह्मविपयेव । न हि च्छेतुरुदामननिपातनलक्षण व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात् करणस्य च द्वारत्वात् । अन्यथा ऽन्यत्र फर्तृव्यापारो ऽन्यत्र फलमिति वैयधिकरण्यं स्यात् । • नावश्यक्रमकतिपु.। । यथा चोदनिम्पत्तिरिति पुः । + तुषखयडने-इत्युपकन्यितं २ पुः। || इतिकर्तव्यमीमामेति । करणस्य तदवारस्यादिति चकारो नास्ति पु.।

·00 1 - बिययाद्याक्षेपपरिहारः। दृते । तस्मात्तन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनतां मन्वानी चिहत्तद्धत्वान्न प्रवर्ततेति माध्यो निर्देश्यः । क्यातिपादनप्रतिपत्तावप्य- न्यतःसिद्धथै निर्दिष्टः नेव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्त्रयमेकर समवेतं विभक्त चापलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति ताबद् ब्रह्मत्यादिना प्रमिदत्यनदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुवे- ज्यप्रतिपाद्यतया सम्बन्धं समर्थितवान् । कयम् । ब्रह्मशब्दस्तावज्जाति- जीवकमलासनशब्दाशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सूत्र प्रयुक्तः अनुपपत्तरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । तेन स्वापूर्वदेवताद्यर्थवत्यदप्रयोगादेव कश्चिदो ऽस्तीत्यवसीयते । नेतत्सारम् । नहि पदं चतुरादियदप्रतीतपूर्व स्वाथै झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यता ऽसिद्धमय पदप्रोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्यों ऽपि नेव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अत्राच्यते । यस्मिन् वाञ्चे एकं पदं मुकेनरेगा पदानामय: सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- थप्रसिद्धिबलेना उप्रसिदोपि कथंचिदवगम्यतेति । तत्र निगमनिरुक्तव्या- करणानामेबंरूपपदार्थानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तगुलेनार्थमनुगम्य वाक्या- थोवगतिमुक्ता न पुनरेकाप्रसिद्धा प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यतुं युक्तः । न हि प्रसि- द्धिरप्रसिद्धग त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्प्यत इसिन्यायात् । मनु निगमादिवशेना नुगमे सर्ववेव कथंचिदान्वयस्यावगन्तुं श- क्यत्वाव्यवस्थितः पदार्थः स्यात् ततश्च वाक्याय नावधार्येत न तर्हि निगमादीनामर्थवत्ता भवत्यर्यवत्तायषस्वाधीदन्यपि विनियोगात्प्रयोगःतच कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्गतस्येवाषयवार्थान्ययलेशस्यानुगमात् । एवं तर्हि एकार्थनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिट्टोपः । तदच ब्रह्मथन्दे व्यु- न्पद्यमाने हतेधाताईद्धिकर्मणोऽर्थानुगमात् प्रयोगानुगमेवा ऽसति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतोनिरवग्रहमहत्त्वसम्पन्न वस्तु बास्या- थीन्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते । ततश्च कालकृतावच्छेदनिमितस्याल्पत्वस्या. - * विमादि व्याप्रिपले इतीति २।

·०१ विषयाद्याक्षेपपरिहारः। भावात् सदासत्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्तीयते । तया रूपान्तरस- दावे तद्रूपधिकलत्यातदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात तच्च ब्रह्मपदादेवा ऽपास्यते। तस्मादेकरसमद्रुतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । सतेन देशकृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्वन्तरसदावे हि तदपेक्षयेतावति सनायो नात: परमस्तीति स्यादेतस्मायावृत इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च वृहत्यान्वयादेव। कथम् । अयोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्ता शति शेषत्वानिकृष्टस् । चेतनः पुनर्न कस्यचिन्नुणभावमेति। तेनोत्कृष्टं सर्वस्मात बुद्धस्वरूपं किंचिदिति बृहत्त्यर्यान्वयमेषानुसृत्य गम्यते । मुक्तमिति चाविद्या- कामकर्मपरतन्त्रस्तरितश्चामुतश्च पशुवनीयमानो निकृष्टो भवति ब्रह्माश- ब्दस्तु स्यार्थप्रक्षेपेण वाच्यं किंचिद्गमयन् सदैवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्योत्कृष्टमहत्यमावेदयति । सर्वच सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्मा- शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिद्वा कार्याझ्या. वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्ष: स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतोऽसिद्धस्य वस्तुन: पदप्रयोगादेव प्रतिपत्ता सिद्धे हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिद्धमेव महत्त्वं * निरुच्यते शब्दादेव तदर्थान्वयनतीतो निरङ्कुश एवार्थो ऽभ्युपेतव्यः । एवं च धुंहतरर्थः परिपूर्णी भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गाचरे वशे च वर्तेत तदेतदाह अस्तिताषद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वचं सर्व- शक्तिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयार्थाः प्रती- यन्ते बृहतेधातारीनुगमादिति । नन्येवमपि व्युत्पत्त्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतावता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेवम् अत एव जिज्ञा. सा धर्मस्येव लोकाश्यप्रमाणाभाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धो कारणमुच्यते साध्यत्यसिद्वार्थम् सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सर्यो यात्मास्सित्वं प्रत्येति न नाहमस्मीति । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सो लोको नाहमस्तीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्मेति । कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि ब्रह्मशब्दप्रयोगादात्मानमेव च * निरुच्चीत-दतिः। + शुद्धत्यादय इति २ पु... + लोकाटिप्रमाणेति २ पुः।

·.१२ 1 विषयाद्यापपरिहारः । लोकाहमिति , व्यपदिशति तदेवमहंप्रत्यय सव ब्रह्मणः * प्रसिद्धत्वाना- प्रसिद्धशङ्का । यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्य- जिक्षास्यत्वं पुनरापन्नमिति विषयमातिपति असिद्धं हि वस्तु साध्यमानं विषयः सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तरिति विषयसम्बन्धी समर्थ्यते। सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्ययः आत्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नव विप्रतिपत्तयोऽयमसावयमसाविति । ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्टस्य । ततः सामा- न्यतःमिलमपि विशेषतो ऽसिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यत: सिटुत्वाच्छश्यते विशेषतः प्रतिपादयितुमिति भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि समर्थितः । विप्रतिपतिं दर्शयति देहमा- पमित्यादि । तद्यथा गोशब्दस्य व्यस्याकृतिजातिक्रियागुणसास्नाद्यनेकार्थस- निधी प्रयुज्यमानम्य कैश्चिज्जातिरन्यैर्व्यक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम् एवं सचेत. न्य कार्यकारणसंघातसन्निधावहंप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कश्चित् किचिदालम्बन प्रतिपनम् तदाह देहमाचं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि। मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमानो गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमानी देहविषयत्व उपपद्यते । टेहमात्रमिति मगिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मावशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्तं चेतन्य. मनाविशेषण चा किन्तु देहाकारपरिणतभूतचतुष्टयान्तर्भूतमेवेति दर्शय- ति। आत्मेति अहंप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति। शास्त्रापदेशासंस्कृत- मतयो दृष्टमागविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- चतुष्टयतत्त्ववादिन: प्रसिद्धा । समिन्द्रियाण्येव वेतनानि आत्मत्यपरे । इन्ट्रियाणा चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकैस्मिन्न सत्यपि शरीरे रूपादिजा- नानामभावात् तेपामेव व्यम्ताना चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्ते क्रमेण च वरगोष्ठीवदितरेतरगुणभाव च । तथालेन्द्रियधर्मसामानाधिकर- ण्यमहंप्रत्ययस्य दृश्यते काणोऽहं मूकोऽहमित्यादि । मन एव चेतनमहंप्रत्य- यस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हिम्यन इन्द्रियदशकोपरमे ऽपि मनसण्या- • सिद्धत्वादिति पुर। + मामान्यत प्रमिदमपि इति २ पु.। + कार्यानिधायिति २ पु । अति सत्यपोतिपु.।

·विषयाद्याक्षेपपरिवारः। हमिति सर्वव्यवहारास्पदत्यमिति घदन्तः । विज्ञानमा क्षणिकमित्येस इति । मात्रमहोन नाहमित्यकारादिषर्णयातिरिक्त किंचिदयभायते यदहंप्रत्ययस्य विषयः कल्प्येत । तेन विज्ञानमेघ स्यर स्यरसभरमपिरतोदयमपिललोकया- गानिलयमनुभषमानपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शून्यमि- त्यपर रति । सुयुत विज्ञानलेशम्याप्यभायादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- फारणस्य कादाचित्कस्य परमार्थवस्सुत्याभाघादसदायभास स्याहार इत्य- परे सङ्गिरन्ते । अस्ति देवादिव्यतिरिक्तः संसारी फती भाक्तत्यपर इति । अहमुलेपगन्यस्य भक्तृित्वस्यादर्शनातस्य च प्रत्यभिचानात स्थिरत्वसिद्धेः स्थिरस्य चावधिहेत्यनुपलब्धे नित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भोगासम्भयाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात क्रियावेगात्मकत्याच कर्तृत्वस्येषमात्मकत्याच संसारित्यस्य देहादेश्च युद्धिपर्यन्तस्य भोक्तृत्यानुपपतस्रायतिरिक्त: संसारी फा भोक्ताहंप्रत्ययविषय इत्यपरे प्रतिजानते । कथं पुनस्तातिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेरित्युतम् । तस्य भोक्तृत्यानुपपत्तिरिति । उच्यते । ॥ भूतसंघातस्सायच्छरीरम् । तप व्यस्सानां समस्तानां या युगपत्क्रमेण या भागः परिकल्प्येत । सर्वथा- प्यसम्भवः । यदि तापास्तानां युगपत्परिकल्प्येत तत: स्वार्थप्रयुक्तत्वात प्रवृत्तरङ्गानिभायो र नायकल्पेत । न चाङ्गाङ्गिभायमन्तरेण संघात** उपपद्यते। तस्मान्न व्यस्तेषु युगपभोगः । अस्तु तर्हि क्रमेण घिरोधाद्वरगोष्ठीवदिति। नेत- देवं युक्तम् । तप योग्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं च प्रतिपुसपनियमात् । इह पुनर्विपरीलम् बहूनां मनिधी साधारणे च भाग्ये प्रतिनियतभोगव्यवस्था- हेत्यासम्भवात् । अस्तु सहि समूहस्य तिलञ्चालायचेतनासमन्वयोपप- नेः। मा भूत् प्रत्येक युगपत्क्रमेण वा । नेतदेयम् । भोगेषु समूहासम्भवात् । कथमसम्भवः । भोक्तुमाँग प्रति प्राधान्यात् । ननु भोगेपि समूहा दृष्टो यथा स्त्रीपुंसयोः । नेतत्सारम् । संदिग्धत्वात समूहस्योत तहतिरिक्तस्यति । सिलच्चालायान्तु विपरीतम् समूहकार्ये समहिनां गुणभावोपपत्तेः । अस्त्वेफस्य जतिगब्दो नास्ति १,२ पुः। • मन ग्यामिति सर्वय्यदास्पदमिति २ पुः। । पधिदितत्यानुपलिित सुविध्यपि पुस्तकेषु भवति । नित्यत्वादिति पुन । मतचतुष्टयं मायच्छमिति पुलभूतसंघाला शरीरमिति र पुः। "नायकल्पतति १,३१ उत्तरोतति १,२.पु. तुत्वासंभवाठिति १५.। कथे २० ·8. विषयाद्याक्षेपपरिहारः । त्तर्हि नियतो भागः । न । तचापि कस्यकस्येत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन विवक्षितार्थापपत्तेः । यद्येवं समेयु केषांचिद् गुणभावानुपपते * र युक्तः कार्यात्मकेषु । एवं कारणात्मकेष्यपि समानश्चर्चः भूतस्वाभाव्याविशे. पात् । तथाभयात्मके समूह । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तव केवलं न कर्वेत्येक इति । पूर्वोक्तस्यैव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ- त्यमतत्स्वभावं मन्वाना भोक्तव केवलो ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुने चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुपङ्गः । तेन नार्य तद्विषयः। यदि स्यात् न तदुल्लेखविकल + उदियात् । ननु भोक्तापि तर्हि नासो । तदुल्ले. खाभावात् । नेतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्यकमेव भाक्तृत्वमिति भक्तिव केचलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तयतिरिक्त ईश्वरः सर्वचः सर्वशक्तिरिति केचिदिति । तस्मा- दपि देहादिव्यतिरिक्तादहप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चेशितव्यस्य सर्वात्मना वेत्ता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणां मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपात्तनु. मुषनविरचनकार्यात्प्रेक्षावत् । फर्नुकत्यमन्तरेणासम्भाव्यमानात कुलालादिरिव घदादिकार्यात्प्रतिपन्नः सातिशयानां काठाप्राप्तिः ॥ परिणामानामुपलब्धा । साति- यं च ज्ञानम् अत: क्वचित्काष्ठां प्राप्नं सर्वविषयमितिमा सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वरः प्रतिपन्ना ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्प्रतिपेदिरें । नन्वहमिति सर्वो लोक आत्मानं प्रत्येति आत्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन तद्विप्रतिपत्ता ब्रह्मविप्रतिपतिं दर्शयितुं प्रक्रान्तम मनहंप्रत्ययविषये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वधिप्रतिपत्तिः। प्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रकान्तत्वादहप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाया ब्रह्मविप्रतिपत्ति रेव निर्दिश्यते । यता नाहं विषयविप्रतिप- तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्वेतत् । • ग्युक्तमिति ३ मु. + एव कारणात्मकपु तेपि समानदी भूतभायाधिशेषादिति १ पुः। उदीयादिति १ पु.। ६ कर्तवमिति १ पु.। परिमाणानार्माित ३ पुः। धाराष्टोत्राधिक ३ पु.। अनदप्रत्यधिपर्याव-इति ३ पु । निर्दिश्यत इति । पुः। प्राधिपतित्तिरित्यति । SS अप्रत्ययविषये वितिपतीति पु.। तत्कथ ** ·विपयाद्याक्षेपपरिहारः। प्रात्मा स भोतुरित्यपर इति । योयमहमित्युल्लिण्यमानश्चेतना भोक्ता म ब्रह्मेति कश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो मोक्तृत्वायभासः स मिथ्येधानिर्वचनीयानाद्यविद्यापिलसितः। परमार्थतस्तु य: सर्वज्ञ ईश्वरो ऽहं. प्रत्यये ऽनन्तर्भूत: प्रमाणान्तरानसितः मोस्यात्मा स्वरूपम् । एवमसो हत्य- थीन्यपाद * ब्रह्मशब्दाभिधानीयतां लभते इतरथा तटूपविकलस्य न निरङ्कुशं बृहत्त्वमिति न ब्रिह्मशब्दाभिधेयः स्यात् । पयं वहयो विप्रतिपत्राः युक्तिया- क्यतदामाससमाश्रयाः सन्त इत्युपसंहरति । गयमुक्तेन प्रकारेण केचित किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मना- रथमात्रेण नेत्याह युक्ति प्रमाणानां स्वविषयनिश्चयेनुपाहिका तर्कशब्दपर्णयां धाक्यं च प्रतिवेदान्तं यथावद्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरमालाचयन्तः । प्रात्मा स भाकुरिति युक्तिवाक्याभ्यामन्त्य पर्ने निश्चितवन्तः सम्यग्दर्शिनः । इतरेतु युक्तय इवावभासन्त इति युत्यामासाः न परमार्थता युक्तयः ताः समा- नित्य वाक्यानीषावमासन्तेन तानि वाक्यान्यातत्परत्वात् तानि वाक्याभा- सानि परिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः। युत्याभासत्वलेशता दर्शितमेव देहादि- व्यतिरिक्तात्मपदं दर्शयद्धिः । इतरेषां च युत्याभाससिद्धत्वं स्वावसरे दर्श. यिष्यामः । दर्शितं च लेशत उत्तरोत्तरपक्षयहणकारणप्रदर्शनेन । वाश्यामा- सतो तु तच तत्राधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिष्यामः । ताऽविचार्य- यत् किञ्चित्प्रतिपद्यमानी निश्प्रेयसात् प्रतिहन्येता] नर्थ चेयादिति । तवं स्थिते मुमुक्षुब्रह्मचानेन पर निश्श्श्रेयसमामूकामा ऽविचार्यतच्छास्त्रमणत्या प्रव- समानोपान्त्यपक्षादाचीनं कञ्चित्यक्ष परिगृहीयात् तदा मोक्षस्य सम्यगचा- नफलत्वातस्य चालथाभावानिश्प्रेयसात्प्रतिहन्येत मोक्षफलं न प्रामुया**दनयं घ प्रतिपदोत! अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये खचात्महना जना इतिश्रुतेः । अनात्म- दर्शनेनात्मना सत्किल्पत्वापादनमात्महननम् । एवंरूपस्यात्महननस्य कृतत्वात् अन्यथाऽऽत्मनो हननासम्भवात प्राणत्यागस्य प्रकृतानुपयोगादिति। • प्रक्षयाभिधानीपर्क सभत इति पु.। अक्षराब्दाभिधेपत्वं म्यादिति । अक्तियाक्याभ्यामिति नास्ति पु.। यत्किञ्चित्यतिपाटामाने-इति पु.। अनय पदिति कुत्रविद्भति, अन पादिति २ पु.। अत्यनपठादायीनं किञ्चित्पमिति ५ पु.। * अन या प्रतिपद्यतेति ।। 1 कम्पापादनमिति पु.। - ·०६ जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । तस्माद ब्रह्मजिज्ञासेपिन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- सापकरणा निश्श्श्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासध्यानेन जिज्ञासापदेना * न्ततिमीमांसा वेदान्तवाक्यानामारभ्यते । अथवा ब्रह्मज्ञाने फर्तव्यतयोपदिष्टे तज्ज्ञानाय प्रवृत्तेभ्योऽथादेव तत्प्रतिपादन प्रतिक्षातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते । सदविरोधितोपकरणा निशप्रेयसप्रयोजना चेति । तेर्वेदान्तरविरोधी तको युक्तिरूपकरणमितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्तरविरुद्धम् तदर्थप्रतीतरेव दृढत्वहेतुतयोपकरणमस्या इत्यर्थः । ॥ इति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् । ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् ॥ ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्त्रं श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदेवेदमित्युक्तम् तदेव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाणं युक्तिः साधन प्रयोजनमिति सर्व व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञातम् । तत्र स्वरूपस्याहि- स्वात्तत्प्रथम निर्देष्टव्यं किंलक्षणं पुनस्राद् ब्रह्मत्यत आह भगवान् सूधकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् सूचितेव । जन्मोत्या तिरादिरस्ऐति तद्गुणसंविज्ञाना बहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- वियह इत्येतत् चितयमपि व्याख्यानाङ्गं सम्पादयति । तद्गुणसंविज्ञाने प्रया- जनमाह जन्मस्थितिभई समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशा संहतिप्रधान समासार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा. दिरित्याशवाह जन्मनश्चादित्यं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुवृत्तापेक्षं चेति । यद- नेन भूपेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तवादी जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं यस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिति स्थित्वा वा जायते नापि जनित्वव || प्रलीयते क्षणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्य- * अन्तर्घातर मीमाप्ति । पु.। प्रति पञ्चपादिका प्रथम समानमित्येतारादेवाहित ३ पुः। 1 बाल कामेति ३ पुः। ६ संप्तिप्रधानं धर्मशात समासार्य दति पु.। ॥ मातीति २, ३ पु..

·CO जगज्जन्मायुपलचितं ब्रह्म । दमः प्रातिपदिकमावस्यार्थनिर्देशः । तथाहि । मर्यच सर्वनाम प्रक्रमादिकारणा- न्तरबलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमाणविषयमाषाभिधाय- कम् तेनाह प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देश इति । पठी जन्मा- दिधर्मसम्बन्धार्थति सर्व एवेह सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेष आदरणीय इति कथयति। यत इति कारणनिर्देश इति । प्रकृतित्वनिबन्धना * हि पञ्चमी नान्यनिबन्धनेति दर्शयति । अस्य जगत इत्यादिना भाष्येण लक्ष्यस्य ब्रह्मणा: स्वरूपलक्षणं कथ- यितुमुपचक्रमते । विविध हि लक्षणमुपलक्षणं विशेषलक्षणं च । तदं लक्षणं प्रपञ्चधमत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्षयति न विशेषणत्वेन अतः पृथकस्य- लक्षणकथनम् । नामस्यरूपाभ्यां व्याकृतस्येति । कार्यप्रपञ्चं केचित्कचित्स्व- प्रक्रियानुसारेण विभजन्ति तव्युदासाय प्रसिद्वार्थानुवादश्रुतिबलेन वैराश्यं कृत्वा ऽऽह नामरूपाभ्यामिति । इत्यंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हिं घस्त्यभिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन कर्तृभातृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभातृत्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायीति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमितक्रियाफलाश्रय- स्येति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियता देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं यामादिफलस्य भूमगडलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूर्य पुत्रफलस्य बालभावा- निमित्तमपि । उत्तरायणादिमा मरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति। न होगदर्शो ** क्वचिदहिलोकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रतिनियतार्थक्रियास- मषियवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुर्माप समर्थः किं पुनावि रचयितुम् । जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद् भवति तद् ब्रह्मति वाक्यशेष इति साकाइस्य सूत्रवाक्यस्याकातिपदपूरणमुपलषितम्रह्मस्वरूयं लक्षणं च दर्शयति । नन्यन्ये ऽपि परिणामादयो भाषविकाराः सन्ति ते किमिति न संगृ. पन्त इत्याशगाह अन्येयामपीति । न वधिदस्सुनो व्यवस्थाविशेषा + नामस्माभ्यामिति पुः। 5 बालभायादृद्ममिति पु.। Tमरणमित्येव तु त्रिभ्यपि पुस्तकेयस्ति। " किं पुर्विधारपितुमिति पु.। .हियो नास्ति १,२।। अभिधेयरूपमिति पु.. ॥ प्रोति पुनास्ति। K* अधिदिति नास्सि पु।

·। जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म । विनागरहितो नाप्यनित्तजन्मनो ऽस्थितस्वभावस्य विनाश: । अस्ति- म्वेवान्तावान्न पृथगुपन्यासस्तेपाम् । ननु * पह भावविकारा इति नेहताः तेषां ग्रहणे ऽन्तभावक्तिप्रयासो ऽपि परिहतः स्यादित्याशङ्कयाह यास्कपरिप- ठिताना तु जायतेऽस्ती त्यादि । पृथिव्याजासु अगदपनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावानां सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित- त्वाशड्डा स्यात् न च ताकम् । अतः मूत्रार्थवत्वाय अतिनिर्दिष्टा गवोत्य- त्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्मणाम् । अतो यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मेति सूत्रार्थः । ननु अतिनिर्दिग्रहणे सूत्रमर्थशून्यं स्यात् । न हीमा पृथिवी जायमाना पश्यामः नाऽपो न तेजः कथं सिद्धबल्लक्षणत्वेनोपादीयत इति । उच्यते। तेन- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्मे इन्धनदये विनाशः । अपामपि चन्द्र- कान्सादिषु अन्य क्रमेण च शोपः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्श- नात् तन्निमितो जन्मविनाशावनुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यबयषसंयोगविभा- गतो पृथिव्येकदेशस्य जन्मविनाश । पावाकाशकालदिणमपि यावद्विकार तु विभागो लोकदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन त एव जन्मविनाश । न ययो- क्तविशेषगास्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनेव सूत्रेण तन्त्रेणावृत्त्या घा जन्माद्यस्य यतः सम्भवति इति भूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याभिहितविशेषणचतुष्टयस्य यथा- क्तविशेषणमीरखरं मोति सर्वत्रं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनाञ्चेतमादपि परिछिन्नज्ञानक्रियाशक्तेः संसारिणे हिरण्यगी. दुत्पत्यादि सम्भायितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तापदचेतनात्वादेवानुपपन्नम् । चेतनादपि परिच्छिन्नधानक्रियाक्तित्वात् । अभावात्युनाचेतनत्वादेव केवलादनुपतिरपि तु निरुपायत्वादतीतकल्पसंस्काराभायात् पूर्वकल्प- करूपो वर्तमानो ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न कचिस्किश्चिनियमो ऽभधिध्यत् । न च स्वभावतः विशिष्ट- देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापेक्षेषानुपपन्ना *पहभाविकारा नेता प्रति १ पु., पहभाविकारात का इमि तु करिवत् । स्थादीनामितीति कवित। + कश्चिदिति नास्ति ।

·GE जगज्नन्माशुपलक्षितं ब्रह्म । कुतो नियमसम्भवः । अतो युक्त्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरणेन पारिशेध्यात्पूर्वोक्तविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । यतदेवानुमानमिति । येय युक्तिरभिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुशा नान्यतो जगतो जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमानमीश्वर- सिवा सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धा च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यरितीश्वरकार- णिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसूधलक्षितान्यपि वाक्यानि यता या इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि पराधीनुमानवाक्यसमानि दृश्यन्त इति चदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चसन्निवेशविशेषस्य सर्वचत्वादिगुणकारणत्वमिति । न वेदान्तया- क्यार्थयथनार्थत्वात् सूञ्चाणामिति । सत्यम् तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न तध तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाश्यययने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानोति । समन्वयसूचप्रमुखोपाते. शब्दशत्यनुसारिभि न्यायैाक्यानां ब्रह्मणि तात्य- योध्ययसाननिवृता ब्रह्मावतिनानुमानादिप्रमाणान्तरनिर्वृता । सत्सु तु वेदा- न्तवाक्येषु तदविरोध्यनुमानमपि भवन निवार्यते मुत्येव सहायत्वेन तर्कस्या- प्यभ्युपेयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति युत्या यथा श्रवर्ण ब्रह्माव- गतिहेतुरनूद्यते तथा मननस्यापि मिटुवदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपरा श्रुतिः पण्डितो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुषबुद्धिमाहाय्यमात्मनो दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्यनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा. बापादनं तदा ऽऽचार्यवान् पुरुषो वेदत्यनूद्यते । न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह इत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । श्रादिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । तव हेतुमाह अनु- भवावमानत्वाद् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्योत्त । सिट्टे वस्तुनि सम्भ- घत्यनुभवस्तदवसाना आकाड्ढानिवृतिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां बिना उम्य- नुभवेन शब्दशस्यनुसरणमात्रेणेव निराकाङ्क्ष फलपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यते तथेहापि स्यात् प्रमाणत्वाविशेषाद्वेदान्तवाक्यानामित्याशङ्का + घेदान्तवाक्यसि २ पु.। अधिकारनिवः पुन + न्यायरिति नास्ति १ पु.। स्वरूपमित्यति पु.।

·- जगज्जन्मायुपलवितं ब्रह्म । विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतब स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिद्धस्वभावं नानुभवितुं * शक्यमिति न तदाकासा । इह तु सिद्धस्य साक्षाद्रूपेण विपर्यास- गृहीतस्य सम्यगज्ञानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृतिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद- वबोधनप्रकारेऽपि साम्यम् । यदि स्यात् । पुरुषेच्छावनिप्याद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादवाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् निःस्वभावत्वप्रसङ्गात् । तथा चैकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति विकल्पो न वैकल्पिकद्रव्य. त्यागज्ञानवत्सम्यगजानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितेकार्थतापरमार्थे यता बस्सुस्वभावपरतन्त्रं सिद्धवस्तुज्ञानं न ज्ञानपरतन्त्रं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर. जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा वाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेघ भूतबस्सुः विषयत्वात् । अता युक्तो युक्त || रनुप्रवेश: अनुभवापेक्षा च नेतरत्र । मा अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुविषयत्व इत्यादिना । अयम- भिप्रायः । भूतत्वाद्युक्तरपि चेदनुप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यर्बिचारितः यथाहुरीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूत्रेण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च** है- त्वभिधानमित्युत्तरमाई नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धायहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमात्र गृहन्ति न सत्कारणम् । यदि तयणमपि स्थानानुमानापन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतादृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माज्जन्मादिमूत्र नानुमानोपन्यामार्थ ।। किं सहि बेदवास्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि सदुपकरणान्तदयानुभवप्रयोजना ## सूघयतीत्युक्तम् । • शक्यप्त पति पु.. + अयिमो नन्नवास्तिपु.। + पुरुषापेछाधमाचिरिति पुन कम्पिकद्रश्यजन्ययागतानदिति २ पु., घेल्पिक द्रध्यणगनानदिति ।। ॥ अपिगम्दोत्राधि पुर। अपर ति पु. । "तुस्माभिधानमिसि । पुः। It झित्यिति । पु. पाटो भाष्यशेतीविरुद्धः। * मृषपसोति पु.

·१ -- जगज्जन्माापलक्षितं ब्राय। नन्वेषं सति कथं युक्तिरवाहादिषग * सती तद्विपयाणां वाक्यानामु- पकरणं भवति । उच्यते । ब्रह्मपरेषु घाश्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तय उपन्यम्यन्ते साश्व विधिप्रतिषेधवाश्ययोः प्रवर्तकत्वनिधर्तकत्वाकासितस्तुतिनिन्दार्थवाद- वत् म्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तावितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपदामानामात्र * तिमाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते । किं पुनस्त वेदवाक्यं सूघेणेह लिला. पिपिसमिति ।। सर्वस्मिनेय वेदान्तवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्यान्न स्थाथ विशे- ध्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्याथै समर्पयितुमलमित्यातिपति येषां वेदान्त- वाश्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वय: स्वाध्यायपाठे स्थितस्- लवणार्थ सूत्रद्वयमिति तथेवादाहरणमाह.भृगुर्वे वाणिरिति। अयरब्दोपात- न्यायेन प्रथममूरस्योदाहरणं यतो वा इमानि भूतानीति जन्मादिमवस्य कथम् । पूर्वक्तिन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनातत्कारण सकत्वनानात्वयोर- न्यतरायगमे प्रमाणाभावाद् बुद्धिमत्कारणपूर्व ा तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा इमानीति कारणस्येकवचननिर्देशातदर्थमावस्येव विधित्सितत्वादात्सर्वच सर्वशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेष वाक्यादवगम्यते । पुनस्तद्विजिज्ञास- स्वेत्यनूद्य सद् ब्रह्मेति तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगाद् ** बृहत्ययान्वयेन भर्वतो- उनवछिन्नस्यमा जगत्कारणं ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते । तम्य च निर्गये वाक्यमप्यानन्दाहोव खल्विति प्रसिद्धाषद्योतकेन हिशब्देन संयुक्तमानन्दा- वद्योतकमुपपद्यते । अनानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द प्रयोगो न युज्यते । न हितस्योपेवखोये विषये स्वार्थप्रक्षेपेण यत्तिः समजला । तस्माद ब्रह्मपर वाञ्चे जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसस्पीभावात्सर्वत्रं मर्वगति 6 समन्वितं परमानन्द ब्रह्मेति जन्मादिमण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- मिति सिद्धम्। | | दति पञ्चाविकायां पञ्चमं वसेकम् द्वितीयमूत्रञ्च समाप्तम् । * सतीति नास्ति। + वास्यस्यापि फलपतितो पैतिस सि । पुः । अतीत नास्ति। वेदान्त विपमिति २ पु.। || भार्थ्याति प्रमाधि पुन पासला नास्ति ३ पु.। + समय निशपमानन्दादिति भिटाति ।। प्रयोगतान युज्यत इति । पु। F% मस्विमिति नास्ति । रति पवादिकाया पल्यम ममाप्सम दति द्वितीय समितिः । ** त्यति ..... ११ ·८२ ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेदप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्तयानित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वे हेतुः । अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपहितस्य वेदास्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्त:- पातित्वात्तत सब जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य समाचे प्रमाणमति । अत: सर्वविघयत्वात्सर्वत्वं तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगा भाष्ये बौद्धृत्वाभावादी- पदापरिसमाश्या । ततश्च कारणं तद्विपयादप्यधिकतरग्रहणसमर्थ गम्यते । दृश्यते ह्यद्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्येवं सति बुद्धिपूर्वत्वात्सापेक्ष स्यात्। न स्यात् ब्रह्मवदानादित्वात् । कूटस्थनित्यत्याच्च कथं पुनस्ततो जन्म । तत्परतन्तत्वाद्रज्जुसर्पवत । तथाच श्रुति: निश्वसितमेतदिति । यथा ऽपेक्षारहितेव लोके * निश्वासप्रतिस्तथा ऽस्यापीति न सापेक्षता दोपः । मन्वेवं सति कथं सर्वनुता। तस्यैव ज्ञानशक्तिविवतात्मकत्वात् । नाम | विकल्पप्रपञ्चस्य रूपमपञ्जुस्यापि तदाश्रित्य विवर्तनातजन्मता नासत: प्रादुर्भावात् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां पष्ठ वर्णकम् ॥ अथवा यथोक्तमग्वेदादीत्यादिना मूत्रस्य प्रमाणप्रतिज्ञामान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूचस्यार्थद्वयम् । सूत्रत्यादेव । तथा पौराणिका: अल्याक्षरमसंदिग्धं मारवद्विश्वतोमुखम् । अभिमनवद्य च मचं मूत्रविदो विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह ! अतोऽलङ्कार ग्य भूशणां यदनेकार्थता नाम । ननु पूर्वसूत्रे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मापगमे गस्तं प्रमाणं प्रतिज्ञात- मेव । सत्यमेतत्मचवलेन तदादाहृतम् । अन्यथा मूचे शास्त्रोपादानाभा- पादनुमानारामायां यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तः कारणा, जगता जन्मादि भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यरोप इत्यस्या ना पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र. पञ्चं पृथक्कारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वचत्व* सर्वक्तित्वासिद्धेलेकि छ । + नियामम्य परिनि ३ पु" + विकन्येति नासि पुः। रति पटर्माित १. पु.! पूर्वमूधे इति पु.। || नाता नातिमु । उपफारति । ' सति पुनीम्ति ३ पु..

·घेदान्तानां ब्रह्मणि समन्यय: । जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रप्रमाण- कमित्येतादिदं सूर्य मदासंदिग्धमनुमानशवानिवृत्तः पृथक्करण * प्रपञ्चा- न्तःपासिनः गस्वस्यापि हेतुत्वेन सर्वशत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण कथयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णक्रम तृतीयमत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त प्रमाणकत्वमुच्यते यावला sऽम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थयमतदानामिति क्रियापरत्यं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि चाक्यानि सर्वज्ञत्या- दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृतिसम्भवातिरसंवादे न प्रामाण्यं प्रतिलभन्ते । नन्वपौरुषेयत्वात्तजन्यं स्वार्धपरिच्छेदे ऽनपेवं कथमप्रमाणम् । सत्यम् । तथापि यथा चातुपं । स्पर्शनगोचरचिनिन्नाचतज्ञानं तेनासंघा. दादममाणम् तथेहापि स्यात् । किंचा पुरुषार्थशून्यत्वादप्यप्रामाण्यम् । पुरुषार्थो हिं नाम सुखावाप्निईःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्वानोपादानविषयों ने सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशे सम्भवत: । ततो न क्वचिद्वेदवाक्यानां घिधिस्पर्श मन्तरेणार्थवता दृष्टेपपन्ना था। किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमारस्य प्रामाण्यम् शास्त्रस्येप स्वभावो यदनवगतायाबोधकत्वम् । शब्दमावस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन गव सामर्थ्य दृपम् मानवगतार्यप्रकाशने । त- स्मादनर्थका वेदान्ता न तेषां ब्रह्माणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोपरा वेदान्ता इति केषांचिटुगारः । यत्युनीप्यकारेण कर्तृ । देवता का स्वरूपप्रकाश- नेन क्रियाशिधशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्यवाक्यगता- पापनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनावि ** धिशेषत्वेऽपि संघादा- भाषाज्जगत्कारणे न सर्वचत्वादिसिद्धिः। सत्यम् अनुमानतो ऽनिर्दिविशेये * शब्दोमाधिक ३ पु.। + कवितुमितीति ३ पुः । ग्रीति , पु.नास्ति । 11 यतागोत्राधिका पुः । प्रमाणत्वमिति । सागौचरीति पु.। पायरुपादीति पु.। विधीतिनारिस ·घेदान्तानां ब्रह्मति समन्वय। सस्मिनवगते ममारोपित रुपासनानियोग: सेत्स्यति । गवं चाध्ययनविधि- गाहितानां वेदान्तानामेकान्ततो नानर्थय* भविष्यतीत्यभिप्राय: । तनु समन्वयात् । तद ब्रस सर्वचत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीत हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । स तात्पर्येण वेदान्तवा- क्यानां समन्ययादित्यर्थः । सम्यगन्वयः समन्ययः । अथ केयं सम्यता ऽन्वयम्य । पदानां परम्परानवछिन्नायानामनन्याकाहाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमाघान्वयः । सायमित्यादियाश्यस्यपदानामिव प्रकृष्ट प्रकारास- ब्दयोरिय चन्द्रपदाभिधेया र्यक्रथनेन । सयाच व्यक्तिविशेषः कश्चिन्चन्द- प्रातिपदिकाभिधेयः केनचित पृष्ट। ऽस्मिञ् व्यातिमण्डले कश्चन्द्रो नामति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेयं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्ता तथा ऽऽभ्यामपि पदाभ्यामुध्येत । एवं च सति नीलोत्प- लवदऽयुतसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावनाप्यन्वया दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षण: सम्बन्धः । तथाविधान्युदाहरति सदेय । सोम्येदमय इत्यादीनि ॥ ननु जन्मादिसूबोदाहरणोष्येव प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरेण। बाढम् अस्त्यचाभिप्रायो भाध्यकारस्य । तव ब्रह्मणा लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्यैव ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्वमसीति जीवस्य बलात्मताव्रगतिपर्यन्तानि वेदान्तपात्यानि न तटस्थमेव नगत्कारणं प्रति. पाद्य पर्यवयसीत्यतस्तथाभूतान्येष वाल्यान्युदाहृतानि सदेव साम्येद- मग आसीदित्येवमादीनि । यत्युनः सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवातदः भावे मिथ्यात्वाशङ्कायामप्रामाण्यमिति । तदूपाद्यभावानेन्द्रयगोचर इति प्रत्युः तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यवाद्यविषयत्वान्न शब्दमानस्य तत्र प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमावस्य प्रत्यवादिविषय एव प्रयोगो दृष्टः । व्युत्पना तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मूलं बालानां व्युत्पतेः । स च श्रोतु नान्तरानिमिततापरिशुद्धः शब्दसामान- भयिति मलं घ तर रात्रिसन्नवाक्यानामिवार्थवादसमर्पित भविष्यतीत्यभिप्राय +यंकयने नति ३ पु. मयं चोति ३ पु.। । साम्ोमित्यादीनीति पुः । इति शु..

·वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । गमहेतुः । अतो न प्रसिपतुजानान्तरा* सिद्धाययोधकत्यं सामाधगमकाले ऽवगतम् । सेनानषगम्येष तद्विषयं ज्ञानं सामधिगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पत्तिः । यदा पुनव्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुक्षते । परप्रतिपत्तये तदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसाविकं वियतन सामायगमकाले ऽपि तयाः सतां पति- पद्यते केलं न ज्ञानास्पत्ता सयो रुपयोगम् । तस्मात्र राब्दस्य प्रमाणान्त. रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति | काले ऽवगतम किन्तु धदुरादियदन्यः मनिरपेक्षा यथावत**सामध्येच शब्दो विज्ञानं जनयति । तस्मान प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिविषयत्वं गब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते। अपि चा अपारपेये शब्दे चपीव विज्ञानोत्पत्तापनपेक्षे कथममामाययमाशोत । ननूक्तमाशङ्काकारण स्पर्शनगोचरचिरनिम्नान्नतश्यियस्य चाचुपस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभाया दप्रमाणत्यम् । न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपारुपयत्वाददुष्टः । प्रमेयस्य || पुनानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्येव तदेकनिष्ठत्वेन तन्नियमात् । विषस्य सु चातुपक्षाने सामय्यन्तःपातिनः श्यामादिरखासन्निवेशविशेषो दोषः । तदभावे तिमिराभाव इव सम्यग्दर्शनोत्पत्तेः । अतः प्रवर्तमानमपि प्रमाणं संवादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संघादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि तु बोधलक्षणमिति प्रमाणविदा स्थितिः । अतो यथेष विधिवाक्यानां स्वार्थमा प्रामागयम् सवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद गामा सामान्यात् । ननु विधियाश्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । नियार्थत्वादाम्नायस्य । न इतरेतराशयत्यात् । विधिवाक्यानामेव हि प्रामाण्ये सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्येत् क्रियार्थत्वे च सिद्ध तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**प्रयत्वं स्यात न येफमप्यन्यतः सिद्धम् । प्रतो यदवगमयत्यानायस्तदर्थः सः । तस्माद्यथाका- र्यमवगमयंस्तदर्थः एवमेकात्म्यमप्यधगमयस्सदयों भवितुमर्हति । प्रतीतिक- * सिमानाति पु.। १ उपयोग:-ति पु.। * हामर्यचति पु। अपामारपमिति ३ ॥ Jy मादिति:पु .. + परस्मैपर्ट : पुः। परस्य प्रतीति पु.. | मालागतामिति ३ दुः। निरपेटामिति २, ३ पुः। विजानतेताविति २, ३ पुः । । स्पर्शगोचरति पु.। | अपिमा मात्रास्ति ३ । # प्रायः स्यादितिः ।

·६ घेदान्तानां ब्रह्मगि समन्वयः। तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्यकात्यायोम्सुल्या । प्रत्यवादिष्वाणेतदेव प्रमाणवृतम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेशान्तराभावात् । श्राना- यस्य त्वध्ययनविधिनापादापितस्य न *पुन: पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवसानं लभ्यते विधानानर्थक्यप्रसङ्गात् । तस्मादेकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाननिष्ठतान युक्ता । उच्यते । पुरुषो ह्येतायदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भूदिति न वित्यमन्यथा वेति । न चास्य स्ययमीष्टे । द्विविधं चेष्टं प्रेमति । किंधि- त्प्राप्यं यथा ग्रामादि। किञ्चित्याप्तमपि । भ्रान्त्या यया हसागसमेघ विम्म. तमुवादि । अनिष्टमपि द्विविधं परिजिहीपति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि संपादिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनचानायतत्वात्पुरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ । इतरया- स्सावत् भ्रान्तिमात्रव्यवहितत्यान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वेनापेक्षते ।। तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्वयति नान्यथा। रायमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां चाभिनन्दति । साधनायता ह्यायासाल्लभ्येत ज्ञानायते न्यायासापि परिष्ट्रियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिवात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य सर्वानर्थशून्यात्मतत्त्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाश्यानां स्वार्थमाचनिठत्वे ऽपि न घिध्यानर्थश्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिर्ट ब्रह्मणः शास्त्राप्रमाणत्वम् । n.दति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णक्रम् ॥ अचापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तया• ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तदहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा शब्दप्रयोगानुप- पत्तेः । पुरुषेच्छासमुत्यापितो हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहार्वि- पया । न च पारम्पयेणापि सुखदुःखे विहायष्टानिष्ट सम्भवतः । न च विस्मृ तसुधारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शस्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपतो सुखायाग्निःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलब्धः । प्रतीत्यु- * पुनरिति नास्ति । पु.। + यया भान्त्येति पु.। इतरयोस्तु भान्तीति २, ३ पु. + ससदेकात्म्यति प्रायः पाठः। || सपनपनमिति ३ पुः । प्रमाणकत्वमिति पु.॥ * इति श्रीपश्नपादाचार्यविरखितापां पञ्चपादिकायामष्टमं धर्णामिति ·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्ययः । सरकालं च ध्यानोपदेणत् । तस्मात्सन्तु नाम लेोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्तानि वाक्यानि । वेदे तु न तद्रहिताना तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिज्ञास्यलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यघिपयत्येन। तथापि सो इन्वे- पृयः स विनिज्ञासितव्य इत्यादि * विधिपु को ऽसावात्मेत्याकाहायां सर्व गव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्तः न स्थतन्त्रमेघ ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानजानकर्मकारकत्येनेव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । य: पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयेव शास्त्रप्रमागाकं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यमिति भाष्ये पूर्वपचोपसंहारः तर प्रतिपनियन्दः सर्व एव मनो. व्यापारः प्रमाणात्मक इसरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कश्चित् कथंचित कल्पितः तस्य सर्वस्य संग्रहार्थो ट्राव्यः । अशेच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मकं विधीयते । न तावच्छब्दन न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तसिद्धेः । अथ शब्दजन्यस्येध ज्ञानस्याभ्या विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्ष्टिविषयस्य ज्ञानसन्तान सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते। यद्येवम् तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ पुन साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नेतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिका विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति । न हि लैङ्गिको ऽथ लिङ्गजन्मनेव जाने सहस्रो ऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात् मियते मा भूत् || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य मानात्साक्षादावः । तज्जन्मना ज्ञानान्तराष्ट्रवियति । नेत्यंभावे प्रमाणम म्ति । अस्तु तर्हि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापार विधीयत इति । किमर्थ तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न त संभवः । न हि परोक्ष ध्यायमानं सावादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दू परोवमपि ध्यायमानं साक्षाद्भावमापनं कामाद्युपनवे । मैवम् । न तयार मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधा न भवेत् । ननु दृष्टव्य इति दर्शनमनद्य निदिध्यासितव्य इति ध्यानं दर्शनफर विधीयते। उक्तमेतत् न दृष्वाधिकारो विधिरसंभावित न दृष्टफलो भयतीति + सर्यस्योपमहादति । • विधिपु हस्विति - पु.। सदेयोत युः मास्ति । || भादज्ञानादिति ३ पु.। १ दृष्टफने भवतीति। ! राष्टजन्यस्य ज्ञानस्पति पु..

·वेदान्तानां ब्रह्मगि समन्ययः । न हि ध्यानं ध्येयसाबादायहेतुः क्वचिद् दृष्टम् । श्रथापि * भवतु नाम ध्यानाोयसावालाः ध्येयस्य तथात्ये किं प्रमाणम् । शब्दस्सारत्मामा- त्करणोपायोपासनविधाने पर्ययवसितो न तत्सदाये । सत्यम् । तथापि तन्वं सिध्यति यक्ष्यमाणेन देवताविपदधत्त्वन्यायेन । विषम उपन्यासः । स हि न तथात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणस्तथा ऽभ्युपेयते । न तथेह सर्व. स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात। पारोपितरूपेणापि ध्यानापपत्तेः । पूक्तिप्यपि ज्ञानविधिपक्षष्य + नयेय दिश घम्सुतथात्वसिद्धिनिराकार्या । यत्युनः कश्चिदुच्यते शाब्दज्ञानादन्यदेय ज्ञानान्तरमलाकिकं वेदा- न्तेषु कर्तव्यत्वेन विधायत. प्रति 1.रात्र वदामः । तत्पुनः किसाधनं किंक- म घेति वक्तव्यम् । न ह्यनघगतर्मकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन धिना साकाद्धं घच- नमनर्थकं भवेत् । समेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्तीत्यादिना बचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तहि प्रमाण शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नेतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न घिधिगम्यम् । तदु- तम् । गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्र हेतुत्वादिति । तदेवमयुक्त मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परे। || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तनलाभ्युपगमे देव. साविग्रहवत्त्वन्यायसंभवान्मोतकामस्य ब्रह्मोपासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदारोहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्वम् । शब्दगम्यत्वादना वृत्तेनं च पुनरावर्तत इति । न ह्येय तर्कगम्यो येन तणास्य तत्त्व व्यव. स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु श्ब्दादेव तत्त्वव्यवस्थति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयोवलक्षण्यादिति । वस्तुमझहवाक्यमेतत् । अस्यय प्रपञ्चो ऽतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तंभाप्यम् । अस्यायमर्थः । सोपतः श्रुतितो न्यायतश्च मातस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेने क्रियासाध्या मोत इति । कथम् । यदि सन्थ्योपासनयन्मानसं मा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम ध। मोक्षफल: स्वर्ग:दिफलयागवद्विधीयते। तथा भवतु ध्यामादध्यानादिति पुः। सर्यति ३ पु. कर्मकारीमतिपुर ॥ दियो ज्योतिरिति ओत. पाट.। किकर्मक चेति पु। कति अधिकमतपु.।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्ययः । सति शरीरयतेव तत्फलं भक्तिव्यमित्यशरीरं घाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यगरीरमोक्षा * नुयादो योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनो स्याताम् । न चाथरीरत्वमेय धर्मकार्यम् स्वाभाविकत्वातस्य । तेनानुष्ठेयफे- लविक्षणं मोवाध्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तथापि कथं चित्पिरिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रान्तम् यत्स्वरूपावगमो जीवस्य मोनो ऽभिप्रे- यते । तत्र यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमाषव्यवहितं मोक्षं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषययागादिव प्रीतिविशया भाग्यो मोक्ष कल्प्येत । ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेषु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्य- यमपि तथाभूतः स्यात् । ततस्तद्यथैह कर्म । जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुच पुण्य नितो लोकः घीयत इतिलिङ्गदर्शनोपहित || न्यायावतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । न च तथाभ्युपगमा मोक्षवादिनाम् । अतो न कर्तव्यशेपत्येन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहारः । यत्पनन च पुनरावर्तत इति शास्त्राधगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तमिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति। परमाणू ना पाकजो गुणो नित्यत्व नादाहरणम् प्रक्रिया ** मात्रसिद्धत्वात् । किंच! तपामिह न पुनरावृत्तिः इमं मानवमावत न.वर्तन्त इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् फल्पे ऽनावृतिं दर्शयति नान- घधिकामनावृतिम् । । अपि च । अभ्युपेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मावस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेश धमते वेदान्तयाश्यगतः पदसमन्वयः । तयाच ब्रह्म वेद ब्रह्मेत्र भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मक्षिदर्श- यन्त्या मध्ये कार्यान्ता वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयारेककालत्वनिर्देशात् । श्रतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा सतित्पश्यनृषिामदेवः प्रलिपेद इति ब्रमदशनसर्यात्मभावयो रेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तर अनुवादभाग्यप्रियास्मिनाभावानुवादाविति हुन्टोस्ति । न्यापाधगतो नित्यो मोज ति पु.। माति नास्ति १,२।' ॥ शककालत्वनिर्देशाविति , ३ पु. नास्ति। . ग्रीतीतिभोग्य अति. 1 + परिणतिनित्यमिति:पु Sचित इति । नितति पु. प्रविति।

·घेदान्तानां ब्रह्मणि समन्ययः । घारयति पश्यनिति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति क्रियाया हेतु- भूताद्धाता: शतृप्रत्ययस्मरणात् क्रियायाश्चान्यव्ययहिते हेतुमति हेतुत्यात् । यथा तिष्ठन् गायतीति तिष्ठतिगायत्यामध्ये क्रियान्तराभाय: * प्रतीयते तद्वत् । अप न स्थितिक्रियामामादेव गीतिक्रियानितिः अपि तु प्रयनान्स- रात् रब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतायतादाहरणम् । इह पुनर्न सात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयवान्तरापेक्षा विद्यते । किंच । तस्मै मृदितफपायाय तमसः पारदर्शयतीत्याद्या: गुलय. स्तमसो मिथ्याचानस्य मोक्षव्यवधायिनो उपनयनमा दर्शन्ति मासन क्रियासोध्यम् । इतश्चेतदेयम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मेकत्यधि- ज्ञानाद्भवति न क्रियातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत रति मिथ्येय भेदायभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदायभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यानेकत्वविक्षानं + यथास्थितवम्सुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदायभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तामति । संपन्नामाऽल्पमपि वस्त्वालम्वनीकृत्य केनचित्सामान्येन दर्शनमाषान्मह- द्वस्सुसम्पादनम् । ततश्च तत्फलायाप्तिः । फलस्येय या संपादनम् यया मनसो वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलाकजयः । एवं जीवस्य चिदूपसामान्येन ब्रह्मरूपसंगदनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वनलणि मनादित्याटो ब्रह्मदृष्ट्यो || पासनं जीवम्यापि ब्रह्मदृष्टयोपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वाला संपाद्यमानस्येव प्राधा- न्येन मनसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगो बायोरगन्यादीनां संहरणात्संवर्गगुणत्वेनाासनम् । एवं जीवस्य स्वगतेन हत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनं कार्यन्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः आज्यस्येवावेक्षणम् । अचोत्तरं संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवास्यानां • प्रमीयते इति १पुः। 1 समानत्व त ३ पु.1 ॥ उपासनमेय जीवेति पु.। + ययाति १ २ पु. नास्ति। ६ चिटूपत्व सामान्येति २ पु.। ५ मंण्टामानस्यति १पु.।

·वेदान्तानां बल्लणि समन्ययः । नरुपचरितत्रह्मात्मकत्यायगमपरः पदसमन्ययो बिना कारणेन स्वेच्छामाण संपदादिपरः परिकल्प्येत । तदयगमनिमितं च मिथ्याज्ञानापायपूर्घिका विस्मृतहस्तगत्तमुवीधानियहह्मायाग्निः फलमनुभवाठमपहयेत । नेह नाना- स्ति किंचनेति च भेदाभाषश्रुतिरुपोत । तस्मान संपदादिवत्पुरुषव्यापा- रपरतनशा ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितचानयदपरामृष्टहानीपादानय- सुस्वरूपमाघनिष्ठत्यभ्युपगन्तव्यम् । तवं सति प्रथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकता नीयेत। ततज्ज्ञानं या सद धिगमफलपर्यन्तं सद् विधिषियो भवेत् । अतो मिथ्येव भेदायभासः तस्य प्रतिपादभेदायभासादऽपनयः । तस्मान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तिमा मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ॥ ननु विदिक्रियाकर्म तावद्धपति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभावित भवति विधेरवसर इत्याशङ्खगह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । आह सायं शान्तिकर्मणि वेतालेादयो ब्रह्मण: क्रियानुप्रवेशं निराकतुं धानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयोनित्वमपि न निराकृतमेव तदाह विष- यत्ये ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्त्वानुपपत्तिरिति चेदिति । अवोत्तरम् नाविद्याकल्पित- स्वादित्यादि । शास्त्र हिसायमित्यादिलोकिकवाक्यषट् ब्रह्मणि प्रमाणम् । तथा- हि । सायमिति देशकालमैदे पाधिपधिलयेनाभेदो ऽधगम्यते तथा त्वंपदार्थोs- प्यात्मानमहस्प मन्यमानस्तत्वमसिवाक्यात्तत्पदार्यक्रतामुपगच्छन् सोमिति- घदाहमात्मफेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितवेदनात्मकप्रपञ्चेनात्मलीयमानेना- विच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाश: प्रमाणफल || दर्शितः । तदप्यवच्छेदक- विनाशे तदेव शिनहनिर्विशेषतामापद्यते । तेन मा प्रमावादिचतुष्प्रयस्य युगप- ** तालये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनियन्धनम् । अतो वेदैकगाचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे। तथाविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशमा मन्धब्राह्मणवादाभाध्ये दर्शिताः । एवं ध नित्यमुक्तात्मस्यायसमर्पयान मोक्ष- स्यानित्यत्वदोषः । यस्य तत्याद्यो मोक्ष इत्यादिना । तस्माज ज्ञानमे मुका क्रियागन्धमारस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन माध्यणा ऽविद्यानिवर्त- + निराकृतमेलदाहेति प.पु.। • सदयगमपमिति:पुः। । उपाधिस्तभेदप्रधिनये इति पुः । ६ प्रळियमानानिदंप्रकाश इति ३ पुः । । दर्शित इति : पु. मास्ति। " प्रमाणाद्रीति = पु. 1 ** प्रथिनये पोतिर । - - ·१२ - येदान्तानां ब्रह्मणि समन्ययः । नेन नित्यमुक्तात्मम्वरूपसमर्पणं माई विहाय क्रियानुप्रगं कल्पयतो ऽपि न तस्य तब संभव इति दर्शितम् । कयम् । यदि तायटुत्पाद्या विकार्यो धा मोक्षः तदा यद्यपि क्रियानुप्रयेशी युक्तः तयापि मोक्षस्य ध्रुयमनित्यत्व मित्युक्तम् न कमब्रह्मविद्याफलयोलतण्यादित्यादिभाष्येण । प्रथानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्यैवाऽप्यत्व मुच्यते । तदपि न । प्रात्मस्यरूपम्य किया। पूर्वकाऽऽप्यत्यानुपपत्तेः । व्यतिरेफेपि सर्वगतत्येन नित्यप्राप्रत्यादाकाशेनेध न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारायतितोऽप्यथ यदतः परो दियो ज्योसिदीप्यत इति श्रूयमाणस्य प्राप्तये क्रियापेक्षेति । न । विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसस्य- शाभावादधिशेषात् । अथ विकारावत्येय नानाधिकारदेणेऽस्मितेन तत्प्राप्तये क्रियापति । सा सहि तत्प्रापिरान्मनस्तादात्म्यापतिस्तस्येनेन रूपेण तथा घस्थानम् । यदि पूर्वकल्पः तदास्यरूपनाय: । अव द्वितीयः । संयोगस्य विप्रय:- गायमानत्वात्पुनरावृत्तिः । न धापुनरायतितिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोपयोराधेयापनेययोस्तासम्भवात् । श्रथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शेस्येव निघणेना तच्च न आत्मनः क्रियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्ययपत्वात् । नन्वीश्वराभिध्यानान्मलापगमा भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठ- नेनमा तमोपनयः । उच्यते । किमसी मल: ** परमायः सबुताविद्यात्मकः । यदि **परमार्थः सन्।नितहि स्वाप्रयविकारमन्तरेणापसायितुं शक्यः । न हि विकार आत्मनः संभवतिक अधिकारित्वश्रुतेः । अथाविद्यात्मकः । न तह ऽविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विनातस्यापनयः लोक तथादृष्टत्यात् अन्यथा चादृयत्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः । अहंकर्तुरिंदमयस्येव तत्र संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कार्यापि मोक्ष इत्युपसंहरति । अयापि स्वऽन्यदपि क्रियाफलमस्ति तद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याराकाह अतोन्यन्मोक्ष प्रतीत्यादि । न हि दृष्टमदृष्टं था क्रियाफलमुत्पत्यादिचतुष्ट- *शेयतीति ३ पुः। + उदोलि पु + अपिध्दी नास्ति : पु.। ६ अघसानादिति २ पुः । || प्रमाणमिति । पुः। पातमागम द्रति पुः । परमार्थसनिति ३ पु: । ti हिस्याप्रति दु.1+ अधिकारपुर्तरिति ।

·३३ घेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । यातिरिक्तं शक्यं केनचिद्दर्शयितुम् । तस्मान्नानस्येव माशों गोचरो न क्रियायाः । - चोदनायास्सचानुप्रवेशः ननु * च ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मेत्युक्तम् न विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मण इति पदता । सत्यम् । कर्मत्यं ज्ञान प्रति निषिद्धम् न पुनरनुपयोग ग्वेकान्ततो ज्ञानस्याभिक्षितः । तथा च तवोपयोगप्रकारों दर्शितः अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृति परत्वादित्यादिना भाष्येण । मा तहि बोचः क्रियाया गन्धमावस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञानं मानसी क्रिया न वेलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं घेलदण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कार टीकायाम् । इदमपरं बेलक्षण्यम् ज्ञानं नं चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्मागेव स्वरूपे व्यवस्थि- तम् । अतस्तत्तन्वं ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्ष वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तापि लिङ्गादिपरतन्तम न । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्तता वस्तुपरि- च्छेदकम् योगादिष्यग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुविषयस्य धानस्य क्रियात्ये ऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्वत्यम् एवं सम्यगज्ञानत्योपपत्तेः अग्नावियाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- त्मकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अता न विधेरचायकाशः । अतः श्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्रे ज्ञाने किंचित्कात्यात कुण्ठीभवन्ति । अतो ऽर्थवादतया आत्मज्ञानस्तावकत्वेन तन्मुखीकरणात सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच विधिकार्यलेशस्य विद्यमा. नत्याद्विधय इव लक्ष्यन्ते। तथा च अघणं नाम आत्माघगतये वेदान्तवाक्य- विचारः शारीरकप्रवणं च । मननम् वस्तुनिावाश्यापेक्षितटुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज. न्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुक्त्यर्थवादानुसंधानं वाक्याऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च। निदिध्यासन मननोपबृंहितवाचार्यवियये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। दर्शनम् ततो पायाथै स्थैर्यानिरस्तसमस्त- • चेति नासि पु.। * टोकायमित्युक्तमः इटममिति ३ पु. }] दर्शन यता प्रायास्यति । + एरल्याठिमाणेति पु.) ६ स्यवडपणेति ।

·६४ घेदान्तानां प्रमाण समन्ययः । प्रपञ्चायभासविज्ञानघनेकतानुभव: । कः पुनरार्थवादः । इदमत्र प्रस्तुम नि याकारकफलात्मकासंसाराद्विरक्ताये मेषेय्ये मुमुक्षये मोसमाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिपन्न या अरे पत्यु: फामाय पतिः प्रिया भयतीति पत्यादेरीसि- तत्वं प्रतिपिध्यात्मन ईप्मित * तमत्वमाह । ननु नेयात्मन ईप्सित तम- त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेयात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते प्रात्मनस्तु का- माय पतिः प्रियो भवतीति । मेयम् । नहि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्यमिष्टं भवति । तस्मादनेनोपायनात्मन गसितत्वमुक्तम् । इप्सितश्चेद दृष्टव्यः श्रोतव्य इत्येयो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूणेय भूषितं घिवृतं च भाष्ये । अपि च । नेवायं विधी कृत्यः । किं तहि । अ कृत्यतृचश्चेत्यई कृत्यः । ॥ गते- नात्मेत्येवोपासीत आत्मानमेय लोकमुपासीतेत्येवमादीनि विधिच्छायानि चाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अता दानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां ध तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान प्रतिपतिविधिधिषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरेण वा ज्ञानव्यापारेण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्गी ब्रह्मण इति। ॥ यदपि केचिदाहुरित्यादि । अभ्यायमर्थः । यदि स्वरूपमात्रनिष्ठा ऽपि घेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एघ स्यादिति। अस्यातरम् । तन्न पनिषदस्य पुरुषस्यानन्य. शेपत्यादिति घस्तुसंग्रहवाक्यम् । अस्यय प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः। अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मनो ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकतुरपि सातिभूतो न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेपतां नीयेत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धि- तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतिपाद- कोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. पयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नेष प्रतीयमाना ऽपि * तमम् नास्ति पु.। सेति पुः। || परवपि कैचिदिति ३ पुः। + किञ्च नधेति पु.। ३ संमी प्राण इति पुगे भातस्यति पु..

·६५ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । शुक्तिरजलयन्मियेति शक्यं यतुम् बाधाभावात् । इसश्च न शक्यते मि- योति विदितुम् सस्मिनोपनिषदे पुरुपे स एप नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् । आत्मनश्चानिराकार्यत्यात् य यव निराकता तस्येवात्मत्यप्रसङ्गात् । न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति प्रभाषहेतूनामधिपयत्वात् । न च निर्हेतुको विनाश: चितरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽयच्छेदपागू. तस्मि- न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुपाधिविनाशः सा काठा सा परा गतिः । तदेवमसंमार्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचर वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत् कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत । नन्वाबायस्य क्रियार्यत्वादानर्थयमतदानामित्यक्रियार्थानां पदा- भामर्थशून्यत्वं शास्त्रातात्पर्यविद पाहुः । तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्ताध- पादिनां * निरालम्बनत्वात् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतादृष्टनिबन्धनो भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अतएव लन्मि- ध्येति शक्यते यतुम् ! प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुनः प्रवृत्तिनिधृत्यनुपयोगि वस्तुन शब्दादवगम्यते । शब्दम्य तच सामर्थ्य यहणात् । नवागृहीतसामर्थ्य सय शब्दश्चक्षुरादिद्विज्ञानं जनयति । सामर्थ्ययहणं घ धानकार्यानेयम् । ज्ञान र विशिष्ठाविषयं तद्विषयप्रवृत्या ] ऽवगम्यते। तद- भावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अकृप्रसामर्थ्यश्व शब्दो मा क्रियाशेरे ये कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नेव समकारभाष्यकारयोरनिपायो लोकिको वा न्यायः सम्य- गवगता भवता पश्यतु भवान् । देवदत गामभ्याज शुक्रो दण्डेनेति प्रवर्तकाभ्यालेतिपदातिरकिणों देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तझानामपि प्रय. नकादेव वाक्यातयविषयमपि सामध्ये प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि. प्रयोजनत्यमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच आना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना माध्यण । प्रयोजनं चानन्तर पारम्पर्येण वा सुखा- पारि** दुःखरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुषयोग्यर्थवाधिनां सो रो- दिति २ यु. तास्ति । - * निरासम्बनत्य दति ३ पु.। तत सर्पति पुन , सद्विपपे संभवादिति पुः। ॥ प्रति नास्ति । पु.। अक्रिय इति । घुः। सुप्यावाप्तिःपपरिहारी इति २ पुः। '.

·वेदान्तानां प्रात्यणि ममन्ययः । दीदित्यादिपदानां भयत्यानयस्यम् प्रमात्मत्यायगतिममन्त्रितानां तु परमपुः स्पार्थफलाना फयं निष्प्रयोजनत्यम् । स्याटेतत् । यद्यपि प्रपनकादेव घाया. तार्यविषयमपि सामथ्र्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपनभतार्थापगते: संभवः । * क्रियायतयेय संसायगमात् । न हि गोपदातदर्थः सानादिमपिगडधर्मत्वे. नायगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरप्यासिमित: केसरादिमत्पिण्डधर्मत्वेन पा प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदम्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसाम- मुपलव्यम् । अतो युक्तकरूपेय प्रतीतिः । शब्दान्तराधान्यये पुनः प्रतिदि. भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोग भेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धपहणकाल ण्याऽऽवापो द्वापनिबन्धनः समन्ययो दृश्यते । तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदेः सम्बन्धयोग्यताभिधायियिभक्तिसंयुक्तेः प्रयोगदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्धो व्युत्पतिकाले निरूपितः । तथा च वषट्कर्तुः प्रथमभवः तस्मात्यषा प्रपिष्टभाग इत्येघमादी क्रियाशून्यानां समन्ययो दृश्यते । यस्तु कर्तव्य प्रति क्रियासम्बन्धः स समन्वयनिमितो न सनिमित्तः समन्यय: । यत्तु तद्ध तानां क्रियार्थन समानाय इति श्यामास जेमिनिः । तदपि सिद्धेष रूपादिष्य ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वया विशेषविशेष्यत्वेनापि || क्रियार्थनेति तु धर्ममजि. ज्ञासापक्रमात्प्रकृतोपयोगितया ** भूषितम् । तथा च भाष्यकारोपि दृष्टा हित- स्यार्थ: काववोधनमित्यर्थसद्भावमाचे कथनीये कमायबोधनमिति प्रकृतोपयो. गित्वेनेवोक्तवान् । तदेतदाह भाप्यकारः यदपि शास्त्रतात्पर्यषिदामनुक्रमण- मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तच हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूप व विज्ञानोत्पत्तो शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियाथैन ममाम्नाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्तत्तु समन्वयादिति विशेषणविशेप्यात्मकमपि गौण मपि सामानाधिकरण्यं विहायकस्मिन्निरंशे ऽधिकरणे तत्त्वमसीति समन्वया क्रियापति ३ पु.. * उद्धारनिबन्धन सति ३ पुः। ॥ कियाथल्येनेति ३ पु. ** मूविमिति ११। f भेदेनान्यथा चान्यचा चेति । पु.। इस इति नास्ति १,२ पु.। पा जिज्ञासा प्रकाटिति २ पु.. th शिष्टः पुनास्ति पु•३ 1 + ·दुमा राक्षा- वेदान्तानां ब्रोणि समन्वयः । मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्थमा प्रथमां स्मरति नाऽस्ति क्रियाकत- वासिरितेऽर्थे । तेन च कात्यायनस्या- स्तिर्भयन्तिपर इति मतं नानुमन्यते । दृश्यते च फलिता अमी ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः । नाचापि ये फलिता द्रुमास्ते सन्ति यो राजः पुरुषः सो ऽस्तीति विक्षितम् । अपित्वेते द्रुमाः फलिता: अयं पुरुषों राज्ञ इति सम्बन्धमाघावसितं वाक्यम् । सयं सामान्यतःसिद्धस्य जग- कारणस्य सर्वज्ञत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वया वेदान्तवाक्यानां सिद्धः न तचास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूपान्तर्वतिन्या अप्यनुप्रवेश दूरत एव वाहायाः । किञ्च । ब्राह्मणो न हन्तव्य इतिप्रतिषेधवाक्यसमन्वये न किया क्रियार्थो वा ऽवगम्यते किन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते । ब्रतशब्द- समन्वयात्तु प्रजापतिव्रतादिषु नेताद्यन्तमादित्यमित्यादिण्वनीक्षणं || मानसी संकल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात् पा नेवे ऽहमिति संकल्पयेदिति। न नाः समन्वयमाचात तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्यात् । न च स्वभाव मानहन्त्यानुरागेोत्यादिभाष्यस्यायमर्थः । स्वभावत एय रागादिनिमित्ता- च्छास्त्रमन्तरेणेव हननक्रिया प्रामा यदि नजानुरज्यते विशेष्यते तदा भवत्यहननमिति । ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात् न हननं न कुर्या- दिति हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यम् । अतो न हन्यामिति मानसी संकल्पक्रिया अपूर्वा ऽभिहिता स्यात! न घेतद्युक्तम् नञः सम्बन्ध्युपमर्द **रूपत्वात् । अनी- पणे तु व्रत शब्दबलात्तथासमन्वयो न नञः सामादित्युक्तम् । ननु नजथै नियोगः प्रतिषेधेषु । तेन यागाद्यनुष्ठानादिवनजानुष्ठा- नानियोगः साध्य: किमुच्यते क्रियानिवृत्त्योदासीन्यं प्रतीयत इति । वार्तमे- सत् । नजा हि नाम न क्रिया । नापि साधनम् अपि तु येन संसृज्यते तस्याभावो न तसिद्धिहेतुः । एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति । अन्यथा • शामिणदिसमान दृप्ति पु.।। एव बसिरितार्य इति । किन्स्यते इति" "ता एथ अन्याया: माहापा:-ति : पु.। । मामेत्यत्राधिकं पुः। ने इतीति । पु.. ** पत्यादयोदस्विति पुः। 11 शब्दसमन्ययातति । पु.। 1. साधनमिति पु..

·रज्जुस्यब्यकथनयदर्थवत्यमस्य समन्वयस्य ततो न तन्मात्र तस्य पर्यवसान रसम्बन्धातस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिषता कथं प्रवेषस्य faina वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्यय: । विधिरेप * संघ म्यात् । सम्मात् संसामानाभायमा प्रांतधधाश्य पोष, तिवन्य प्रयन भास्येय। स च यद्यपि साध्यः सथायन्समध्यतिरेकमा न दार्थः तत्प्रतिपादकपदाभाया गवाक्ये संसष्टपदार्थध्यतिरकेवाय शून्यमेधारितम् न साध्यं किञ्चितन विषयोकृतम् आदासीन्यमात्रावलि वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमानक्रियानिवृत्यास सिध्यति क्रियोपादाने तत्फलप्रार्थनेव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रपत्रास्थानान्नियोगसिद्धिः समान्यव्यतिरेकापसेयमिति पूर्वोक्तान्मागान्न विशिष्यते । तदेवं घद्धार दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणमामान्य सिद्धे द्विशेषावगमायय यितानि यता धाइमानि भूतानि मायन्तरत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि घाश्यार्थत्वाभायान्च । अतो यश्चायोदया न स चोदनार्थ: । वाश्यन्तु स्वातस्य। श्रय पुनर्नअर्थविषयो नियोग ग्य प्रतिषेधे ऽपि वाक्यार्थ म्यात तिघन विधिगन्धा विविद्यते । सह मंसृज्यमानं विधिनिमार যালযizসহনমনাসামায়ালমিয: সলিসিয়ান या फलं प्रार्थनाप्रतिषेधयाय लिहादाः । तेन तदभावः प्रतिषेधावः । च प्रागमायः स्यभापसिद्धः । तस्मात्मकारोयोधनिमितसन्निधापित रानुसारेयोध समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न . यत्व पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्थापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शना मित्यवोत्तरम् नायगतब्रयात्मभावस्येत्यादि । SATH: न कर्मनिमित्त শাজী; পুনৰনগরীয়কিয়াহিরিমা বানায়ে अनादित्वे ऽध्यन्धपरम्परावदप्रतिकृत्वात् । तन्निमित्तत्वे च অন্যান্য মজুমদার সহ্রিন্মেরক্ষাখা যাত্রিয়ী रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसवात् । पारिशेप्यादविद्यानिमितः शरी | যাভিয়ংক্রি . सर्य: स्यादिति पु। ६ फलप्रार्थनेति ३ पु.

·याचापि बोधकत्वातिरकेया प्रवर्तकत्यमपि चेत अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- ध्यत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाप्यपहिःसाधनत्वात्ततः परिशेपितमिति । तथाप्ययातः परिशिधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात् प्रवर्तकविशेपजिज्ञास- वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । मुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रत्यधिदः सर्वसंसारमपृत्यभायं दर्शयन्त उदाहता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम् सदभिमानविरोधात् । वैयिकस्तु सावादनुभवाभिमानः संसारधिपय प्रारब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रयह । मनननिदिध्यासनयोर्न ब्रह्मावग- त्युतरकालीनता किन्तु अवणवदधगत्युणायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् । तदेवं सिद्धस्य वन्तुन: स्वरूपसत्तामाषणाति स्य प्रमाणविपयतया प्रमेयत्वाद्विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धापेक्षत्वान्ततः सिद्धानुपपत्तेबाबयभेदप्रसडात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिडेपी- स्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तथासम्भवातत कर्मकोपासनादे॒वताकर्मयागादिवत्स्वर्गापमो मोक्षः फलं कल्प्येत । तस्य लवदेवानित्यत्वासनाट् ब्रह्म वेद ब्रहीष भवती * त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन- मोक्षफलयोनिरन्तरत्वप्रतिणदकेभ्यो वाक्येभ्यो दसराले क्रियानुप्रवेशनिरा. करणात तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनितिमावस्येवा- मतानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्येक्याधिकरणस्य संपदादिविकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिक्रि- यायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वादि- दिक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचैतन्यस्य ब्रह्म- स्वरूपतासमर्पणावाश्यविपयत्वोपपतेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य व विध्यनायत्तत्याद्विधिछायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात्संसारनिवृतेश्व चानफलस्य दृष्टत्वात्। মন মিথিলিটের শ্রমমন্ত ভদ্র সমাগম वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । गवं च मति + वेदान्तानां परस्परसमन्वयनितविज्ञानातिरेकेण चक्षुरादिषत्प्रवर्तकत्वस्याभावा तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- + पदानां परस्पति पुः। दितिभ्यो प्रति पु.. २ उपटात इति । पु..

·१०० * का T 7 वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नात् । तदेवं व्रल्लावगमात प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्समाव इति । अपि चाहुरिति । मेतद् ब्रह्मविदामिति पूर्वोक्त न्यायं संक्षेपत: श्लोकः संगृह्णाति मुख्यात्मन इति । गोणेहमानो ममत्वेन सम्बन्धात्युचदारादी। अत: स गोण आत्मा मिथ्या टेहादारभ्याहर्तरिंदमंशपर्यन्तो ऽहमानो त्माभिमानात् अतः 'यात्मा। तस्योभयस्याप्यात्मना त्मावगमेन तदाधा आदिवाधनाद सत्वे तनिमित्तं शास्त्रीय शिरीरं च भोक्तृत्वं मताभावान्न कथंचिदुट्सवेदित्यर्थः । तदेतद् यन्नाह अन्वेहव्यात्मेति । सोऽन्वेहव्य रूपब्रह्मात्मावगमात्यागेघ प्रातृत्वाभिमानः प्रत्यचितर्यदा || पुनस्तदू विस्मृतसुवर्णवदवानम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः संपन्न: कुतस्तस्य कर्तृत्वभक्तृित्वे भवतः । यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखप्रमातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः कथमिदानीमस प्रामाण्यमित्याशमाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे विशिष्टजातीये तह तिरिक्तस्याहङ्कतु रहमानसम्बन्ध: कल्पितो ऽपि स्वनिबन्धने नोकर स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतितत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पिता ऽप्यलोकिकात्मस्वर पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनावाधानुपलब्धेश्चेति ॥ दति नवमं धर्णकम् । ** इति श्रीपद्वपादादाविचितायां पञ्चपादिकायां चतुःसूत्री समाप्ता परिसमाप्तश्चायमुपलभ्या 4 * गाणमिच्यास्मन ति पुन + सांसारिकश्यतिर पु., मा 1 टाईति पुन प्रत्यगात्मात इति २ स्यामिति पु.. मानबन्ध इति १ पुः। पऽपाटिकाया नयमो वर्णकः समाप इति चतुम्मत्री-पति: पुस्तके पाटो