·No text on this page.

·THE KI!PPLICWLY SASTRI.
RESEAC!! ISTITUTE,
847 R. H. ROAD, MADRAS. 4.

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
MADRAS,
2564
AHNIKA-PADDHATI
(Daily Routine for Princes)
By
PANDIT NAVYA-CHANDIDASA
Published under the authority of
His Highness Shri Rajarajesh war Maharajarihi raj
Maharaja Shri Harisinghji Bahadur, G. C. I. E.,
etc., of Jammu and Kashmir
By
RAM CHANDRA KAK
Director of Archaeology & Rescarch, J. & K, Government.
And
PANDIT HARABHATTA SHASTRI.
Printed by Mrityunjoy Chatterjee
GOLAP PRINTING WORKS,
12. HURTOKY BAGAN LANE. CALCUTTA.
1929.

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MADRAS. 2564 आदिकपद्धतिः। श्रीमहाराजाधिराज-औरणवीरसिंह-राजसभापण्डितेन मण्डित-नव्यचण्डौदासन संकलिता। सेयं श्रीराजराजेश्वर-महाराजाधिराज-जम्बुकश्मीराबनेकदेशाधिपति- जो, मो, भार, ई, के, मो, वो, भो, इत्यादिमानपदभूषित- श्री १०८ महाराज हरिसिंहजी-बहादुराजया पार्योलाजी-रिसर्च-इत्यादिकार्यालयाध्यक्षेण पण्डित- रामचन्द्र-काक-दूत्यभिधयेन तथा पण्डितहरभट्ट- शास्त्रिगाा संशोध्य संपादिता। वि० संवत् १६८६

·No text on this page.

·पाहिकपडतो शुद्धाशुद्धपाठनिवेदन HE KUPPUSWAMI SAS 2564 RESEARCH INSTITU MADRAS.4. पंक्ति ट २४ कर्पट पृष्ठ तदपोषित सदपेक्षित अव श्रवो का षष्टिरस्तु काः षष्टिरहन्तु माता:पतरौ मातापितरौ दपि । च दपिच कटं २४ 'पचाम्य व चतुर्विधम्' इत्यनन्तरं" इति । ततः प्रभोराजामादाय शतपदानि गच्छेत्” वाक्य योज्यमिति भवधेयम् ३२, भुवियान भवनयान लेखलोकित लेवलो बहुगो वदित्वा विदित्वा दशि दिशि १८ ४. ११ प्रायोः ब्राह्मणः ४८ ५४ विवादि सद्रावित याजयेत् विदव बलिनाष्य कोश विष्ण धादि संदावित योजयेत विद्यदिव অলিলা कोशा 12 40 --- ·पाक्षिकपद्धती प्रामाणिकनामानि | ... १२, २१,२५,० ११ ... १. विणः मसापुराणम् व्यामः ... स्कन्दपुराणाम ... धर्मचिन्तामणिः ... गणावीरसिंहाचारचिन्तामणिः वामनपुरागाम प्रयोगपारिजातम् कात्यायन: ब्रह्मपुराणम् नारदः हहशातातपः वाराहपुराणम् भातातपः धर्मसार: काशीखण्डम ... वेदः ... याज्ञवल्क्यः देवीपुराणम ... ... ... ... २१ ... ... मार्कण्डेयपुराणम् ... २४ २४ ... जाबालिः पुलस्ताः रणवीरसिंह-सदाचारचिन्तामणि: विष्णुपुराणम् धमनुः भगवहीता भारतम ... ... ... ... ... ... ..

·AHNIKA-PADDHATI INTRODUCTION. One of the Pandits belonging to the “ Assembly of Scholars" of the court of Maharaja Ranbir Singhji was Navya Chand! Dasa. He was the son of Pandit Durga Datta of Pundarikapura, a village situated on the Madhyarekha,' middle line' of Kurukshetra. Under the Maharaja's directions and on the lines laid down by him he compiled a treatise on the subject of the daily routine of duties for Hindu Princes according to the Sastras, with special reference to the Princes of his patron's family. The treatise is written in Sanskrit prose and bears the name of Ahnika-paddhati, "Daily Routine”. It purports to describe in some detail what a young prince is expected to do from one morning to another, and how that is to be done in accordance with the behests of the ancient Hindu codes of religious law and polity. About 27 authorities are quoted by name and others are referred to in a general way. The book is divided into ten Vishrantis, 'stages' the first six of which detail the duties of the first quarter of the day from the time of waking after tho night's repose, the 7th, 8th, and gth describe those of the 2nd, 3rd and 4th quarters of the day respectively, while the last pertains to night from bed-time to morning and Pratah-Kritya, 'what is to be done just before the dawn'. The first thirty-eight couplets are Chandi Dasi's own composition and comprise two out of the three Paddhatis, the rest is mainly quoted from Dharma Shastras and other books and deals more prominently with Rajya-angas • Limbs of Government', e.g. the army, the ministers, etc. Two manuscripts of 107 and 108 leaves are now in the Private Library of His Highness the Maharaja Bahadur of Jammu and Kashinir and a third is in the Raghunath Teinple Library. These three have been collated in preparing the present publication. The following is a brief summary of its contents. MORNING ( UP TO ABOUT IO A. M.) I. Time to rise-A Prince should leave his bed at the Brahma- Muhurta, vie., 2 gharis or 48 minutes before sunrise. Sleeping or lying in bed at that time destroys virtue.

·AHNIKA-PADDHATI 2. » and a Bhats. It should be the duty of Bhats or ministrels to awaken the prince gently with soft sweet music played outside the sleeping room. The qualifications of these singers and musicians are given in the book at some length ; but, first and foremost of all, they must have sufficient knowledge of the technique of music to understand what tunes and airs suit particular times and moods. 3. Night-Dress. - It should not be put off immediately, for a sudden 'exposure may bring on an attack of cold. 4. Meditation and Prayer.-Let the prince begin the day by remembering God in one of His forms-- Vishnu, Ganesha, Surya etc. Meditation on the Ishtadeva, the God of one's special devotion, or the tutelary God of the family-.Sri Raghunathji in the case of the Ruling Family of Jammu and Kashmir-is specially recommended. Several Sanskrit verses beginning :--"In the morning I worship. stotra or hymnun adoration of Raghunathji are given for recitation, which are calculated to guide the mind in meditation. He should also recite the slokas quoted in the Paddhati "Treatise on Ritaal,” to propitiate the nine planetary Gods, or the five Elements for light, health, vigour and other blessings and for safety from all evil. He should next think of the seven Dirghayus, persons who by virtue of their good deeds have obtained very long spans of life-have, indeed, become almost immortal. Such remembrance gives longevity to the reciter. Similarly, the mind should be made to moditate on the lives of great kings and heroes who are famous in history-c..., Srikrishna, Yudhishthira, Nala etc. Such thoughts are calculated to bring wisdom and help one to achieve renown. 5. What to see first. The prince on waking from his sleep should first look at his right hand. The Goddesses of Fortune and of Learning and Govinda (Srikrishna or Vishnu) should be imagined as seated on it at the tip, the middle and the root respectively. Th: following are considered auspicious as first objects of sight in the morning: gold, ghee, water, fire, a cow, a Brahmin, a Raja etc. He should bow to Gorochana, Sandal-wood, a mridang musical instrument), a mirror, a diamond, fire, the Sun, and his religious preceptor. The sight of a criminal, a blind man, a person of ugly appearance or disfigured face, a naked person, as first objects of sight in the morning should be avoided.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH AVSTITUTE MADRAS-4 AHNIKA-PADDHATI 3 Next he should go to pay respects to his teacher and his parents. In case the admission to the rooms of the latter is not possible, he should mentally bow to them. 0. The Priny. The prince should now change his night dress, put the "holy thread” on the right ear, cover his head and sº to the privy. Let him not remain there longer than is necessary, hor look at the faeces. The privy should be built in the south-west corner of the residential quarters. It should be concealed from view on all sides. The Aoor within should not be bare ground : it may be covered with grass or leaves etc. When abroad, a prince should go in the same direction ( south-west ) to answer the calls of nature ; but if danger from enemy is apprehended in that direction, a "necessary tent" may be pitched near the camp. an 7. Purification. The excretory organs should be cleaned with water and earth immediately and complete purification of hands and feet with suitable earth and pure water should be made in a different place on a chauki with the face to the east or the north. The left hand should be washed 10 times, both hands 7 times and the feet once, with earth and witer, so that no particle of dirt, nor even the smell of it, clings anywhere. The mouth should be rinsed 12 times and the eyes and the cars, nostrils etc washed once. Water should then be sipped. When urine only is passed, a third of this purification suffices. At night or wlion travelling one half, and one quarter respectively of the Sanchaux described above is enough. "Suitable carth" mentioned above means good dry clay which is not gritty or gummy, or saline, or taken from a public road, a inole-hill or an ant-hill or such as has remained over froin somebody else's purification. If one vomits or sheds tears, the Sastras would have him bathe, but bathing in such casos being against Ayurveda ( Medical Science), only the mouth may be rinsed throc times. 8. Cleaning of teeth-Cleaning the teeth with a dantan (toothstick) is so necessary that no recitation, no worship, can be done without it. On kishiddha days i.e. those on which it is not allowed e.q. Ekadasi (irth day of each fortnight of the lunar month when people have to observe a coinplete fast), Sankranti (the first day of the solar month, and a fast day, however, the mouth only should be rinsed with water 12 timan ·4 AHNIKA-PADDHATI 1 On no account are the teeth to be rubbed with a finger or a cloth. The dantan should be a twig from a tree that is not forbidden for the purpose as palasha is. It should have the thickness of one's little finger .and be about 12 fingers in length. It should not be crooked or knotty or abraded, nor too dry or too moist or even too fresh. It is to be washed, its end to be crushed, and then with the recitation of the proper mantra it is to be applied to clean all the teeth one by one. Towards the evening the dantan is to be used again after purification when the latter is necessary. 9. Rubbing Oil and Massage. The servants should rub oil on the body of the prince in a place not exposed to wind. They should massage gently and from above downwards. Rubbing hard, or in the opposite direction, is harmful. Care should be taken that the pores of the skin absorb a sufficient quantity of oil. 10. Exercise. Between massage and the bath a little exercise, such as drawing the bow, swinging clubs or riding is recomended. The Maharaja, says the author, is very particular about exercise but he (the author) would not recommend hard exercise for a prince who is constitutionally weak. It is positively forbidden in illness and immediately aſter meals. Washing or drinking water soon after exercise is considered unwholesome. Bath. Bathing is very necessary, as, besides doing spiritual good it has so many obvious physical advantages. The regular daily bath may be taken in a stream, facing towards the current or in a tank facing the sun; but ablutions for a special purpose or on a particular occasion or juncture such as an eclipse should be performed at a stream. Snana (bathing) should always be accompanied by Sankalpa (resolution or will) usually taking the form of the formula, "On such an occasion at such a place, with such and such objects, I am going to do this. Yes, do it". By this the performer of the act brings the whole force of his will to bear upon his action. The same is true of Dana ( gifts ) and Vrata (a vow specially to fast for a definitc period). When suffering from an attack of cold, water should not be poured on the head, and in illness no bath need be taken. A towel may be soaked with Ganga-water, then squeezed and rubbed over the body. Aftor the bath the prince should seat himself upon an asana facing north-east, sip water, bind the Sikh ı (sacred tuft of hair on the crown), perform the Sandhya briefly, repeat the Gayatri, and worship his Ishtadeva. ;

·RESEARCH INSTITUTE. MYLAPORE MADRAS-4 AHNIKA-PADDHATI 5 ; 12. Exercise. After this, physical exercise as described above is to be done again for 48 minutes. 13. Study. The Veda, works on religion and polity, histories, etc. should be studied under the guidance of teachers of great learning and high character lessons already read should be revised. 14. Meals. The prince should now go with his companions to his father's apartments for breakfast. When entering he should bow to his father, take a seat when and where cominanded, repeat his lessons if desired to do so, wash his hands and feet and sit for the meal on an asana facing east or south on the right-hand side of the king. When his food is brought before him he should receive it with a bow, beginning with five offerings to the prinas (respiratory, digestive, assimilative and other motor and sensory energies )and cat silently and slowly. Munching audibly, taking big mouthfuls, opening the mouth too wide, putting the hand into it, licking one's fingers, looking off the dishes, scattering food-grains about, is bid etiquette. Eiting too much, even eating the whole of the food, should be avoided. Food should be taken only when. the stomach is empty and one feels hungry. It should generally begin with sweet things, but when the gastric heat is rather weak, thing; pre. pared with salt and ginger inay btaken first. Curds should always form part of the meals and good fruit like grapes, almonds, pistachio nuts etc. should be free'y tiiken. Well cooked meat of a goat of about one year is wiwiese ; partridge or fowl is fatty and nourishing, venison is heating and dry ; fresh fish is cool, rabbit is constipative. Hot and oily things may be freely eaten in winter,cool things in summer, and dry things in the rains. Foods incompatible with cach other, e.g. fish and milk, strained curds and alimonds, meat and grapes and ruish, etc. should not be eaten together. Drinking water should be filtered and kept under Well water and river water should not bc mixed. Even when required, much water should not be taken at once. It is not right to try to satisfy hunger (for food) with water, At the end of the meal, the lives and deeds of Agastya, Bhima cte. (who could digest inmieuse quantities of food) and Chyavana, tho Asvins etc., (who were very healthy, should be called to mind. This will enable him to digest his food and einulate their prowess and acquire their health. After this with his father's perin ission the prince should walk about a 100 paces and rest on a couch for a short time, but he should not go to sleep, for sleeping imine liately after mcals increases phlegm. If he feels Cover.

·6 AHNIKA-PADDHATI drowsy, tet him try to keep awake by talking to his friends. After a short nap, wh...i unavoidable, he should rise and sip water MIDDAY AND AFTERNOON. 15. Exercise and amusement. He should take physical exercise, rum, play with th) ball etc, and have, as his playfellows, the sons of ministers and nobles and other youths of good character attired neatly s) that they may be presentable in appearance. Those who are addicted to drinking or gambling, thus who are ugly or dirty or shabby shjuld be avoided. The best exercises are those which will stand him in good stead when he becomes Ruler. Acting the king is an excellent amusement. The coinpanions become his ministers and oñcers; he gives rewards for you! service and punishes insubordination. He reviews troops, sees them drillel, leads them to battle, employs scouts and spies, rewards dreds of valour, whic! contribute to the achievement of victory. I: hzri's the compositions and discourses of learned men and encourages learning and scholarship etc., etc. 16. Study of Foreign Languages. About 3 hours should be devoted to the acquirement of this accomplishment. Erglish is to be specially studied, and familiarity with technical terms acquired. Conversation with foreigners on foreign affuirs and foreign news, also with one's superiors and equals, should be practised. Teaching others is a good way to laun. 17. Refreshment etc. Let him now have som; refresiunuirts at his mother's palace : grapes, pomegranates, almonds and other fruits and sweets inay be taken. Let him answer calls of nature, if necessary, perform the Shaucha (purification) and clean the teeth with dantan. 18. In the Durbar. He should now attend his father's court, listen to the discussions on Home and Foreign affairs, study Foreign correspond. ence and reflect on it. He should keenly observe and try to understand the reasons for decisions given, orders passed-where and why, for instance, the r'anavira-Vilasa is applied rather than the Smriti,to what extent the laiter may be or has to be modified in Civil and Criminal procedure 30 that it may not go against the traditions of a people or a family (Des :chara and Kulachara). One should never depend too much on rules of thuinb, but should exercise one's judgment and cultivate the habit of independent thinking. Two anecdotes are given to illustrate this advice 1. Two mares laving given birth to two foals about the same time in a highland pasture, far from home, and one of the latter having died both the mares gucklcd the surviving foal with apparently cqual affection, ·AHNIKA PADDHATI 2. so that it became very difficult to decide to which of them the young colt belonged. When the judges of the time could not come to a decision the case came to the king, Raja Sangramadeva of Jammu, a predecessor of Maharaja Ranbir Singhji. He ordered that both the mares should be kept tethered at Dambar on the bank of the Tawi and the foal taken to the middle the stream in a boat, where it should be thrown into the water while the mares were looking 01). When this was done, the real dame snapped the rope and rushed into the water, while the foster mother only neighed on the bank. Of course, tire foal was immediately taken out of the water by the men in the boat, as soon as the pretext to drown it had served its purpose. The second judgment is ascribed to Ranjitdeva of Jammu, a nearer predecessor of the Maharaja. A washerman diod suddenly after he had eaten the food brought by his wife. She was, course, accused of having poisoncd her husband whorn, it was supposed, she wanted to get rid of in order to marry somebody else. Everybody considered her guilt certain and her conviction a foregone conclusion, but not so King Ranjtuleva, who had made thorough enquiries about her character etc. and examined every detail of the evidence. He went to the spot where the food had been kept on a stone for a considerable time before the washerman ate it ; had similar food placed on ihe same stone in the sano way, and observed after some time that a number of red ants gathered on the bread. This brearl was given to a dog to eat and the animal instantly died. The stone was now turned over and it was found that the ants had come out of the mouth of a poisonous cobra lead unuler it. A prince should hold before him the lives of greit kings as itcals to attain to. The tine-table of Srideva Varma, for instance, may be imitat. ed. He had seven Ministers-visc, noble and obedient,--and distributed the management of all affairs among them. Eacı Minister used to wait on the king on one fixed day of the week and explained bis week's work, rendered his accounts and received fresh orders for future guidance. This kirg saw his ministers in the following order : Sunday-Mahatta Dauvarikadhisa or the "Officer in charge of the Deorhi or Zenana about the palaces, the princes etc. Monday--Rajamantri or Home Minister, about matters relating to towns, villages and Home and Revenue affairs. Tuesday-Dalapati or Army Minister, about business connected with troops, horses, mules, artillery and arms, camps etc.

·8 AHNIKA-PADDHATI Wednesday-Mahatta Kichahrika, about general administration et c. Thursday-Vahatta Dhar'narajı, about judicial matters, works of charity, rewards to scholars and discourses on Dharma. Friday~Minister in charge of Rangarasa, music, dramatic performances, games and other public amusements, Saturday – The Purohita and Secret Agents. He also attended to the cases relating to the punishment of criminals etc. 19. Excursions etv. In the evening about 5-30. P. M. he should go out on short excursions about two or three kos from the capital, using a conveyance suitable for the particular roud and the weather, Shooting on horse-back, especially at flying objects, is a pleasint exorcise, but indulging too much in hunting or chase is a luxury which usually ends in the neglect of all other and more important business. The object of making excursions should not be mere sport; the prince should observe different localities, mark them for possible positions of attack and defence etc., inspect his subjects and make note of those that are suitable for employment as soldiers or officers of the army ; visit places of interest and make offerings to shrines or saints if they come in his way. If he goes to the gardens he should learn something about lorticulture and botany and reward the gardeners on occasion. If to the parade ground, he should practise archery, shooting, horse-racing etc., acquire sufficient knowledge of guns, ammunition, etc. (with necessary precautions so that he comes to no harın), review troops, recommend rewards and report the defects noticed to the king. EVENING 20. About seven in the evening he should perform Sandhya Vandana again, meilitate on God as in the morning, review the day's work mentally and do or finish anything omitted or left incomplete. He should then eat a little supper, walk about a hundred paces slowly and go to the retiring room -not alone, nor with a single companion only. The company of men of low birth, of unknowii antec dents of indifferent character, those punished and suspected by the king, those trying to create disaffection, and those ignorant of state-craft should be entirely shunned-even occa -ionally chatting with then is to be scrupulously avoided. Instead, he may listen to the reading of works on literature, books on Polity, selections from the Mahabarata or the Dharmısastra, ·RESEARCH IVSTITUTE MADRA95564 AHNIKA-PADDHATI 9 21. books calculated to excite the sentiment of valour or chivalry,or treatises on archery, elephants, horses etc. or those on physiognomy and folklore or popular wisdom con lensed in pithy phrases. If he goes to a theatre, the object in view should be wisólom, not mere enjoyment. Or again, he may talk with confidential agents whom he has appointed to watch the doings of officials and to note the condition of the people. Bedroom. About 10. p. m. hc should permit superfluous company to retire, drink a littie milk if he likes it and go to sleep with thoughts of God and thc heroes and of Agastya,Muchukunda, Kapila etc which induc: sound sleep. The head should lie towards the cist or the south (never to the north) and the feet should not lie towards the king's bed. Lying for a short time on the right side and then on the left (never the back) is reco:nmended. The watchmen should be directed to awaken the prince at a particular time to enable him to ascertain if they really keep watch. Ho may sometimes pretend sleep and secretly listen to their conversation to test their loyalty and dutifulness, on 22. Dreams. The author devotes some pages to the classification of dreams, In the case of an cvil dream the prince is recommended to recite or listen to Vishnu's "1000 names" etc., give alıns-preferably in the shape of a cow, a picce of land, gold, ghi. etc.--and worship Raghunathji. CONCLUSION On sacred (parva) clays, birth days etc., tula dana (gift of gold or grain or ghi etc. equal to the weight of one's body) and other works of charity are recommended. For instance, lamps may be placed at shrines and un. lighted places on thoroughfares, warm clothes may be given to the poor in winter. gifts of water-wells, tanks, etc., may be made in suinmer, food may be given to orphans and in lonely places and out of-the-way corners shelter and guards for the safety of travellers and wayfarers may be provided. Prajapalana (protecting the subjects) is, in short, the supreme duty of a prince. A warning is added at the conclusion of this section. The prince should obey the king and keep entirely aloof from those on whom the king's displeasure has fallen ; for kings do not love disobedient sonse.g. Sagara was deported for negligence. He should give great heed to public opinion even as Sri Rama did, and not depend too much on the king's favour, ·10 AHNIKA-PADDHATI Tke Ahnikapaddhati,as Time-table proper, finishes here, but a chapter is added from the Niti Sastra (Political Science), describing the qualifications of princes and officers etc, with the intention of making the book a complete, though concise, guide to princely conduct. Speaking about the relatices of the prince with the different officers and the notables of the State, and other matters pertaining to administration, the author remarks as follows: 1. General remarks- A prince should exercise vigilence and frequently look into every Department of the State. A farm, a garden or a house falls into ruin, if not frequently visited. Suspicion gathers in the king's inind like dust in a room not lived in ......A father's command should be considered more binding than the Sastra itself......... Those to whom the king is kind should be kindly treated ; step-mothers should be honoured like one's own mother.........Contempt should never be shown to relatives. Even brothers are estranged by it, as Vibhishana was from his own brother, Ravana. 2. Tke Minister. The qualifications of a good Minister are loyalty, truthfulness, freedom from greed, regularity in attendance, reserve, a detailed knowledge of the topography and local conditions of the kingdom and the neighbouring kingdoms etc. He should not talk of an enemy's greatness before his king. 3. Friends and relatives should be real well-wishers and friends in nced. They should never be treated with disrespect, for they are like two wings without which even a powerful eagle may fall a prey to ants. 4. Foes are not to be trusted, nor to be considered insignificant. A quarrel with a foe who is stronger than oneself should never be sought. are neutral should be gradually converted into fricnds. 6. Tko Treasury. It is essential to try and increase it, but taxes on the people should be moderate. A cow may be milked; but something must be left for the calf, 7. Forts should be built in places which are naturally in. accessable or can be made so by the construction of walls or moats, plantation of forests etc. They should be kept fully equipped with arms and stores and the garrison should consist of picked soldiers of one's own kingdom. 8. The Army. Elephants, horses, chariots and soldiers are the 5. Those who ·AHNIKA-PADDHATI II four angas (limbs) of an army, so none should be lacking or deficient though only some may be actually used. The soldiers should be well. trained under the command of a general who is valiant and loyal and of good moral character. They should be compelled to maintain their strength and fitness by the use of good food, physical exercise and the Ubservance of celibacy. Implicit obedience to their commander must be exacted from them. The General should regularly review the troops in his charge, visit the frontiers, maintain an efficient guard over the borders and post sen. tinels on watch-towers. He should be proficient in finding suitable positions for offence and defence and inaking roads, basars and cantonments. In the field he should try to keep ammunition safe. Gunpowder should be kept in ski.is, which being wetted on the outside are less liable to catch fire. 9. The King. The word "Raja" is derived from the root 'ranj'= 'to plca je', 'to make happy'. This means that a king's dharma is to make his people happy. He should irrigate dry lands, establish police stations and military posts in unsafe places, clear the jungle, establish villages, make roads, and illuminate dark places on the roads. He should not be prone to fine or punish or use harsh language. Let him never indulge excessively in objects of the senses." Sport, gambling, wine, and women are specially to be feared as great temptations. The fates of Dasaratha, Yudhishthira, the Yadavas and Nala show the consequences of indulgence in baneful pastimes. The constant company of woman, cven when she is one's wedded wife, is enervating. Agnivarna's fate should be a warning against this temptation. The king should be self-centred, reserved, sparing in his speech, should walk with the dignity of a lion (Simhavalokan:) sinile on occasion, but never laugh or scein vulgy. Laughing (at the seven rishis) was the ruin of the Yadavas. He should never violate the customs which obtain from the time of his predecessors,......... should patiently listen to the grievances of his people and try to go to the bottom of everything ......He should take no food except that cooked in his own kitchen. 10. Messengers should be swiſt of foot, good riders and not habitually addicted to any amusement or bad habit ( opium smoking etc., for instance) which would detain them on the way.

·12 AHNIKA-PADDHATI 11. Secret Agents and spies should be very intelligent, versatile. masters of the art of simulation, but absolutely truthful before the king, They should know as many languages and arts as are necessary to enable them to mix with the local people and strangers. 12. Servants should be loyal and of good character. Care should be taken not to give them cause to go over to the enemy. The saras, the sharika, and the chakor kept in the dining room have been found useful in detecting the presence of poison in the food. 13. A prince should above all try to lead a life of high endeavour, like the tittibha- bird in the story who determined to dry up the ocean, and should not be misled by the sluggard's philosophy of leaving all to Destiny. He should always be on the alert, always up-and-doing, for "a sleeping fox catches no poultry".

·2564 अथ अाहिकपद्धतिः। नव्यचण्डीदासविरचिता। प्रथमा श्रीमत्यादयुगं प्रगाम्य विहितानुष्ठानयोगत्मनः पित्रो: प्रणि निदानयोमम सदाचारप्रचार पुरा । कुर्वे औरणवीरसिंह नृपतेरादेशतोऽशेषत: संक्षिप्ताहिककृत्यमार्जवजुषां राजात्मजानां मुदे ॥१॥ कृपया शृगा यादभीप्सितान् पदपाठानपि मामपाठयन् । उपकुर्वत एव तेऽधुना तदनुस्मृत्य मुहुर्नमामि तान् ॥२॥ सरन्नपद्या अथ श्रीमज्जम्बू काश्मोराद्यनेकोरुदेशाधिपत्य विख्यातयशोमण्डपमण्डिता. खिलमहीमबह नाखण्डल श्रीमन्महाराजाधिराज-रणवीरसिंहवम्प्रभुवर्य निर्दिष्टा- यसरीस्थानादिशयनावधि श्रीमत्प्रतापसिंहयुवराजावश्यकरगोय-काय जाताभि- धानपूर्वक विभक्ततत्तत्प्रकरणाघट्यात्मकसमया सुगम संस्कतपदापि चातिमंक्षिप्ताहिकपडतिर्निबध्यते नव्यचण्डौदासेन मया । यथा, तत्र तावद्यद्यपि "ब्राह्म मुहर्त बुध्येत धर्ममार्थावनुचिन्तयेत्।" इति मवाद्यमिहितसमय उस्थानं योग्यमप्यालपितु तथापि युवराजस्य सुकुमारतया सूर्योदयात् प्रागुत्थानं दन्तधावनमानादिकं चेति साम्पसमिति प्रभूणामाशयः । एवमेवाग्रेऽपि विहिरवधेयम् । तद् यथा । सा ·२ पाहिकपतिः। मतिरस्य विखासिनी बरा विहरन्तौ न यथा सवलेत् कदा । युवराजकृते निबध्यता सरला संस्कृतसारपद्धतिः॥३॥ कुतः सरलैव! सच्यते । सुकुमारधियो नृपात्मजाः सुखसाक्षात्कृतिकवलोद्भवाः । तदपीक्षितमिन्दिरोद्भवं शयितैस्तैरनुभूयतेतराम् ॥ ४ ॥ नियापषिमयामपञ्चषट्पटिकामके काले ब्राह्म मुहस चाम्यत्र वा कस्मिन् समये प्रबोधनीयो राजपुतः । शृणु । विहितावसरे निशाघटी- इयशेषेऽन्तिमयाम एष वा । कथमप्य दयात् पुरा रवे. रुपबोध्यो नृपशासनाच्च सः ॥५॥ याममावावशिष्टायां रात्रौ तदुस्थापने को दोषः । भवत्येव दोषोऽति. दुर्निवार्यः। पपरोऽपि यदीयतेऽवशः अयितो बोधयतेऽफलेषगाः । उपशाम्यत एव कैस्तदा सफलक्रोधशमो हि दुर्घट: ॥६॥ तत् कथं प्रबुध्येत स कथं वा पार्श्वचरास्तं प्रबोधयेरन् ? पत्थम् । इति चेतसि चेततामुना कविना कर्म किमुच्यतेऽधुना ।

·प्रथमा। स मुदो धपि येन जाया- नृपपुत्रो युवराजसंजितः ॥७॥ किमेतादृशं कमाकलनीयं झटिति! कथयाम्यहो। वरवेणु मृदङ्गमर्दल- मुरजोदञ्चितमञ्जनिःम्वनैः । वचनैर्ललितोदितान्वयैः वरवैतालिकभाटवन्दिनाम् ॥८॥ तदा तेषां प्रत्युत सुखसंवर्धकतया कस्यचिद्रागादिश्रवणसमयसंजायमान. निद्रायाः प्रतेवेलक्षण्याच जागरा यदा तदा किं करणीयम् । दम् समयेङ्गितवित्तपावंगाः पदसंवाहनत: शनैः शनैः । अनुजा गरयेयुरन्वहं नहि यावत् प्रकृति: खजागृती ॥६॥ तदोत्थाय किमाचरणीयम् । इयं वक्ष्यमाणा परतिरवाययपीया। दूर सा रणवीरसिंहभू- पतिवोक्तिमुदौरागिणीम् । निशमय्य निबध्यते पुरा पदपक्षीकृतराजपद्धतिः ॥१०॥ मा कोदशो भवति किंवा तत्र तदारोहण साधनोभूतं सोपानादिकं ? पश्येवमेव । क्रमलभ्यनिजागमोखस- विधिसोपानपरम्पराश्चिताम् । सुरसादरगौयसन्मगि- व्यवहारोदयदौपिता(१)न्तराम ॥११॥ १ १ 'का' स-पाठः।

·४ पाहिकपतिः। . तामिमामाश्रित्य कदा किं किं विधेयं स्वावसरे राजपत्याहिकपत्योः नेषेण सम्भाव्यमानं यद् यत् तत् किं किम् ? इह तेस्तैः निष्ट: पदैवर्णनीयत्वेन विधीयमानमेतदेतत् । प्रथमोमनिजेष्टचिन्तना सुभगालम्भन मङ्गलेनगा। कृतवेगविमुक्तिसंशया मुमदम्भोविधिशदिनिश्चया ॥१२॥ प्रहह न जायते निरावरणे सावरग व। प्रदेश अनावतशिरमा प्राकृतशिरमा वा क कोदशेन वेगोत्सर्गः कार्य:, क्व व कति कति मृत्तिका देयाः। अहो किमिति किमिति सन्देहमोपानसंश्रयेण, श्रयताम् । परिसंतशीर्षक श्रव- ऽपि तसूत्राधार विगविच्युतिः । शुभलिङ्गकमूलवामसत्- करपद्भत्रिदशाद्रिभूमिमृत ॥१३॥ वत विज्ञातमनुभावकेन भवता बोधितमपितु किमप्यन्यद्यत: करणीयं यत्तदपि श्रावणीयम्। हन्त हन्त श्रावयामि भवते सुश्रुतये दन्तधावनमिति । खदशाङ्गुलिको तदग्रिमो- परिभागाईितकृचिकावला। विजि(१)तात्मकनिष्ठगौरवा सरलाद्रीयतदन्तधावना ॥१४॥ किं सर्वेषां वृक्षाणामेव तद्ग्राह्य नैव नेव, ततः किमपरं म्रानं हि । परिहयपुर:सरोल्लसद्- हिजसन्धावनमान्यभूमहा। १ 'हि' ख पाठः।

·RESEDE INSTITUTE, प्रथमा 84. R.H MADRAS - 4. विहिताचमना यथावयः मशिखस्नानविधानवापिका ॥१५॥ अत्र सब- प्रथममिष्टदेवेश्वरचिन्तनं मङ्गलावेक्षण-मलमूत्रोत्सर्गशौचदन्तधावनादोनि कम्माणि सूर्योदयात् प्रागेव कर्तव्यानोति श्लोकहयेन गदितम् । प्रमाणवाक्यानि पठनीय(१)पद्यानि च मवाणि संस्कृतपद्धती दर्शयिष्यामः । इयं कदाचिदेवाश्रयणोया प्रतिदिनं वा? प्रतिवासरमेव । प्रतिवासरभास्करोदया- टुपलभ्या हि पुरा घटौहये । घटिकाऽऽशयनं निरन्तरा- तरलाशाप्रतिभार्थितश्रियाम् ॥१६॥ ततः सानोत्तरविधिं विदध्यात् । शुभवस्त्रविभूषगाश्रया तिलकोद्भूतमुगन्धिमन्धिका । स्मृतिपूर्वक दानजीवना निगमाद्यध्ययनाधिक प्रिया ॥१०॥ शुमवस्त्रेत्यारभ्य वितिपाह्वानपुरःसरा(२)शनत्यन्सेन माई श्लोकहयेन मपादयामोपलक्षितः काला लक्ष्यते । लच्यते। “याममध्ये न भोक्तव्यं यामयुग्म न लये दिति वचनात् । कथितेत्यश्लोकेन यामकोड़नकालो लक्षित इति । किंवा तत्रारूढ़ स्यानन्द जनकं वस्तु जातं येन स प्रत्य हमिमामेव सरणिमधिरोह. दन्यस्यापि तदारोहगोच्छा स्यात् । अहो बहनि सन्ति तुरङ्ग परिवर्तन धनुः राकर्षण त्रपुगोलगभैयन्त्र चाल नव्यायामरूपाण्यनेकान्यन्यान्यपि चालोकयता- मन्येषामप्यतिहदयङ्गमानि यानि । हययानधनुर्विकर्षण - वपुगोलान्तरयन्त्र चालनः । 'प्रयोजनानिग पाठः । २। 'स' ख-ग पाठ: ।

·पालिकतिः। विदुषां हृदयङ्गमा समा नियतायासपदैः पदे पदे ॥१८॥ प्रलमलमारोहतां श्रमजनिकयानया नैतदन्यत्र कदावि सम्भावनोयमनुसमय. समुचिताचाराहायाम्। स्थितिपाठपरिश्रमोत्तर- घितिपाद्वानपुरःसराशना । कथितावसरावधिस्खधौ- कुलवभृत्यविहारभाम्वरा ॥ १८ ॥ अस्याः सर्वसाधारणतया कोऽस्माकमत्र विशेषः । प्रस्त्यपरोऽपि चमत्कारः । पपरागमचिन्त नान्यगी:- श्रुतिसम्भावनशैलिसम्मता। शचितोत्तरपिस्तपूर्विका. भ्यवहारान्तरवैश्मसङ्गतिः ॥ २० ॥ अपरागमेत्यनेन इङ्गिलिशाधीशविद्याध्ययनकोलो दर्शितः। एकयामात्मक उत्तराई तदनन्तरं शुचित्वोक्त गोत्सर्गसमयो युक्त एव लोके चतुर्थयामस्य तत्र रूः, ततः किमन्यदपीक्षणीयमत्रास्ति, परमानन्दजनकं जगतामपि जीवनईतुरिदमीच्यताम् ।। नृपदर्शनदन्तिवानिसं- वहना दिमितियन्त्र चालना । बलयुडविभावनेक्षगा क्षितिपाधौविशेषवीक्षणा ॥२१॥ अहह भवतु तथापि किं तेन भावि कार्य। तदप्यस्त्येतत् । विभुबोध्यनिजार्थकारिता- श्रितसायन्तनका कर्मसौष्ठवा ·RESEARCH INSTITUTE, CYLAPORE. MADRASA प्रथमा। समयोचितभोजनप्रिया- नुदितैकान्तखलैक गोष्ठिका ॥२२॥ ततः शयनशालाप्रवेशः। कथं तत्र किं किं विधयम्, इत्यमेतदेतत् । कृतदक्षिणपूर्व शार्षिका- स्तरणासंवृतसूवशय्यिका । शयनीयशिरोवितर्दिक विलसद्वारिसुवर्णकुम्भिका ॥२३॥ ततो नृपानया शयनशालाप्रवेशोत्तर पूर्वराजकथामकनोतिनिबन्धप्रति कादित्रयणपूर्वकमसितसुगन्धिगोदुग्धपानमपि । प्रभुबोधितसंस्तरोल्लम- च्छयना पूर्वनृपोक्तिभावना । नवनौतिनिबन्धविस्तरा ससितोद्भुतसुगन्धिदुग्धिका ॥२४॥ सत: छतमुखादिशुचिः शयनासनं समाश्रयेत् । विमलास्यसमाशितासना सतताबादकवार्तिकक्षगा। अधिकागतसहिसज्जना समयोत्थापनवाक्यसंग्रहा ॥२५॥ पत्र विमलास्येत्यनेन हस्तपादादिशुधिरपि तदोपलक्षिता शयनस्य पादादि. शरिपूर्वकाभिहितत्वात् अस्य वमपि ततः किं कुर्वन् शयोत, एतदिति । रघुनाथपदाजसंस्मृति- प्रथमालम्ब(१)नलब्धनिद्रिका । समपाठः।

·आङ्गिकपतिः। समयोस्थितिवाक्यविप्लवो- अयजाग्रददरवंशयासिका ॥२६॥ शयनावसरे पुनस्तत्समय एवोत्यापनोयोऽहमित्याज्ञा देया, यामिकैव सुकुलोनेर्जागिरेव भाव्यमिति । प्रत्र तेस्तैरेव विधिबोधकैर्विशेषणे राजपति- रवि व्याख्येया॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजजम्बकाश्मीराद्यनेकदेशाधिपति-श्रीरणवीर- सिंहवम्मादिष्ट कुरुक्षेत्रमध्यरेखान्तर्गतपुगडरीकपुरवासि श्रीदुर्गा- दत्सामजानथचण्डोदामकता त्रयोविंशतिश्लोक्या प्रथमालिक- पद्धतिः श्रीसुन्दरीवृत्ते वर्णिता ॥ मथ द्वितीया । अथानुष्टुभा ततोऽतिसुगमाया पञ्चदशश्लोकी च । अत्र षष्टिदण्डात्मक- दिनस्य घटीनां तत्तत्मख्याकघटोसाध्य कार्यविधानबोध्यतया वाचनिकत्वेन सुगमत्वमिति भावः। पूर्वत्र तु कालस्य यावरटोमाध्यविहितकार्यसिया लक्षितत्वमस्यां तु वाचनिकत्वमिति । अथास्या विधानऽन्यदपि निमित्तम, तद्यथा। सरसा सरला पद्या दर्शितापि मया पुरा । परा श्लेषभयादन्यानीयते नृपभौमणा ॥ १ ॥ अथ युवराजप्रबोधावसरो यथा । मुहर्तमात्रशेषायां रात्री राजात्मजः शनैः । प्रबोधनीयो विदुषा सरागैः सुषिरखनैः ॥ २ ॥ कदाचित् तेरत्यन्तमुखसाधकैः प्रवोधो न स्यात्-प्रत पाह। तन्मचनिखनोद्भुतनिट्रचे होध्यतां तदा । तदिङ्गित रथवा पादसंवाहनैः शनैः ॥ ३॥ तत्रोत्थाय खेष्टदेवस्मरणं स्वकरयोमङ्गलवस्तुनश्च वोक्षणं वेगोत्सर्गशौच दम्तधावनमानादीनि कर्तव्यानोत्याह ।

·हितीया। तवेष्ट स्मृतिपूर्वात्महम्तमङ्गलवोक्षणम् । वेगोत्सर्गशुचिदन्तधावनस्नानमाचरेत् ॥ ४ ॥ सूर्योदयाग्रे षष्टिदण्डात्मकदिनस्य विभागायाह । अताऽग्रे घटिका षष्टिरतस्तु तविधेः क्रमात् । विभज्यतेऽत्र संसिद्धैः पद्यैरापुनरुत्थितेः ॥ ५ ॥ तत: पूर्वोपक्रान्त दिननिशोघंटाविभागं दर्शयन्नाह चतन इत्यादिदभिः लोकः। तत्राद्यस्य पूर्वार्धन प्रथमघटीचतुष्टयकत्यमुत्तरार्धन नाडोषट्कस्य च कृत्यमाह चतलो घटिकाः पूर्वाः संध्यापाठाश्वचालनैः । नेया वेदादिशास्त्रस्याभ्यसनेन षड़ग्रिमाः ॥६ ॥ ततो नृपाह्यानपूर्वकभोजनशौचादिना घटोहयं नेयम् । “भुक्ता शतपदं गच्छदिति वाक्य बोधितपदसंचारण कोडनकश्चाग्रिमो यामो नयः इत्याह नृपाह्वान पुरस्कारभुक्ति गौचैघंटोयम् ॥ सशतैः पदसंचारैर्यामं कोड़नकैन येत् ॥ ७ ॥ ततोऽप्य(१)धयाममिङ्गिलिशाधोगानामिङ्गिरैजपदवाच्यानां विद्याभ्यासेनान्तःपुरे माटमनिधी यथेष्ट द्राक्षा-पिम्त बाताम मितादिभक्षण कर्म गा च नयेदित्या यामशङ्गिलिगेति,-उत्तरईन पुन: शौचमहाराजसमाजगमनं तदानामात्यवर्गा- दीक्षघटोहयं च नयेदित्याह। यामश्चङ्गिलिशाधोशविद्ययान्तर्भुवि क्रमैः । पुनः शौचमहाराजदर्शनाज( क्षोई यम् ॥ ८॥ तत: परमामायंकालावधिकं घटोचतुष्टयात्मकं कालं दशसंख्याकवपुगोल- वाजीभाद्याराहणेन च सनाया: मां ग्रामिकव्यूहवीक्षणेन च नयेदित्याह दिक्गोल यन्त्रसंचारवाजीभारोहणैः परम् । सेनासाग्रामिकव्यूहवीक्षयाऽऽसायमुन्नयेत् ॥६॥ ततो वीक्षितावहस्तिशिविकाधारकादिगतिविशेष सेनाव्यूहादीनामसमी- चीनतां समीचीनतां च प्रभवे निवेदयेदित्याह १। ततोऽध ख० पाठः । २। येक्षणंच्यम् ख० ग० पाठः । कयन्त्र चालनेन २ ·१० प्राहिकपद्धतिः। तत्तत्सम्यगसम्यक्त विज्ञप्तिविभवे ततः । सहभोजनमापृच्छा शयनालयमाविशेत् ॥ १० ॥ तत्कीदृशं विधेयं कथं च शय्याशीर्षादिकं कार्यमित्याह पूर्वस्यां दक्षिगास्यां वा कुर्याच्छय्याशिगे दिशि । तच्छिरोवेदिकायां हि सजलं कलशं न्यसेत् ॥ १० ॥ तत्र स्वयमेक एवैकेन पागेन वा बहुभिः सह प्रविशेदित्याकांडायामाह यत्र कुत्रापि रहसि नैकस्त्वं केन संविशेत् । कुलौनर्बहुभिः साई स्थेयमात्महितैः सह ॥११॥ तत्र प्रविश्योपविश्य च सुखासने पूर्वराजवृत्तान्तविदो बडिमतो नयनान् तत्तत्कथायदाज्ञापयेदित्याह आज्ञापयेत्ततः प्राज्ञान् पूर्वभूपकथाविदः । कथायै कथनीयानामुपवैश्यासने सुखम् ॥ १२ ॥ कियन्त कालं तत्तत्कथाश्रवणेन यापयदित्यपेक्षायामाह सदाचारमहावीय पूर्वराजकथानकैः । याममेकं नयेद्यावत् स्यानिट्राभिमुखं मनः ॥१३॥ ततो गूढार्था अपि गाथा: श्रोतव्या: प्रष्टव्याश्च स्वयं तकनीया प्रपोत्यर्था- संसूचयन् शय्योपवेशमाह शृण्वन् गाथा गरीयोर्थाः पृच्छन्नातर्कयन्नपि । समारोहेत् सुखस्पर्श शयनं संस्मरन् हरिम् ॥ १४ ॥ तत: मसितं गोदुग्ध पीत्वा शौचं विधाय तत्समयस्मरगाोयान् संस्मरन् क्षणं तिछेदित्याह ससितं गोपयः पौत्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः । स्मरंस्तत्ममयमर्यानुपतिष्ठेत्ततः क्षणम् ॥ १५ ॥ पुनरुत्थापनौयोऽहमिति यामिकानादिश्य कदाचिज्जाग्रत् तहत्तान्यदलाकरच स्वप्या(२)दित्याह ततः ममये '५' क८ ख. पाठः।

·हितोया। समये पुनरुत्थानं काममादिश्य यामिकान् । सुष्वप्या(१)दपि तदृत्तं कदाचिज्जाग्रदुद्धरेत् ॥१६ ॥ प्रस्या: करणे स्वप्रयोजनं मूचयन्नाह इयं स्ववर्गसंसिद्धा विधिसोपानपद्दतिः । श्रीमत्प्रतापसिंहाख्ययुवराजमुदेऽस्तु मे ॥ १७ ॥ तन्मदेऽस्या: करणे तव को हेतुरित्यपेचायामाह सा श्रौपट्र गावोरादिसिंह वर्मभृतां मया । नव्यचण्डीसहायन संभृता श्रीमतां गिरा ॥ १८ ॥ पूर्व तु नव्यच गड़ोदाम इत्युक्तमधुना नव्यचण्डोमहाय इति को जानौयात्, केन कृतंति मंशयं वारयन् स्वदेगपुरपित्रादिनामपूर्वकामगर्मज्ञानाय पुनराह पुण्डरोके पुरे श्रीमद्दर्गादत्तात्मजः कविः । कुरुक्षेत्रे ह्ययं नञ्चचण्डोदासोऽपि कीर्त्यते ॥ १६ ॥ तेषां किमन्ये पण्डिता न सन्ति यद्भवानेवाजप्त इत्याशङ्कां परिहरन् प्रभोरभि- जतामाह। सत्म्वप्यन्येषु विडत्सु रचन्त्यागतमादरात् । भवन्ति विभवोऽभित्ता: शरगाागतरक्षिगा: ॥ २० ॥ इति श्री कुरुने वमध्यरेखान्तर्गत-पुण्डरीकपरप्रमिद्ध-शिवालवंशावतंस श्रीदुर्गा दत्तात्मज-नव्यचण्डोदामनिर्मिता द्वितीया पद्धतिः ॥२॥ २। पेक. ख. पाठ:

·अथाहिकपद्धतिः । सराजनीतिः। ॐ अथ प्रातःस्मरणीयादिपद्यपरिष्क ता क्वचित् स्म ति- प्रमाणपूर्वकविधाना सरससरलपेशलमनोहरसंस्कृतपदा जम्बू काश्मौराबनेकदेशाधिप-श्रीमन्महाराजाधिराज-श्रोरगावीर- सिंहवर्मप्रभुवोदितविधिविशेषभाखरा संक्षिप्ताहिकपद्धतिः श्रीमत्प्रतापसिंहयुवराजाद्यनुष्ठानाय मया नव्यचण्डीदासन निबध्यते । अथ सूर्योदयात् प्राक् विघटिकात्मके काले ब्राह्ममुहत- संजके वा प्रातःकाल एव प्रवुध्येत । तव विष्णुः- "रात्रे: पश्चिमयामस्य मुहूर्तो यस्तृतीयकः । स बाह्य इति विजेयो विहित: मंप्रबोधने ।” तन्मात् प्रातः काल एव जागरणोयं तत्ममय निद्रायां दोषोऽपि । तथोक्तम् - "ब्राह्म मुहर्त या निद्रा मा पुण्यनयकारिणी। तां करोतीति यो मोहात्पादकच्छ्रेण शुध्यति ॥" प्रतस्तत्रोत्याय तत्र स्मरणीयान्देववरादीन् संस्मरेत् । तदुक्तं मत्स्यपुगगो-- "ब्राह्म मुहर्ते प्रथमं विबुध्ये • दनुस्मरेहेववरान् मुनीय। प्राभातिक मङ्गलमेव वाय यदुतावान् देवपतिस्त्रिनेत्रः ॥" इति ।

·2564 इति । तृतीया। तत्र पूर्व हरिगेव स्मर्तव्यः, तदुक्तं व्यासेन- ब्राह्ममुहर्त पुरुषस्त्यक्तनिद्रो हरिं म्मरेत् । आलोक्य मङ्गलं द्रव्य कमावश्यकमाचरेत्” । इति । तथा च म्कान्दे- "शयनादुस्थितो यम्त कीर्तयेन्मधुसूदनम् । कीर्तनात्तस्य पापानि नाशमायान्त्यशेषतः" । तत्स्मरगां स्कान्दे-- "प्रात: मारामि भवभीतिमहार्तिशान्त्य नारायणं गरुड़वाहनमानाभिम् । ग्राहाभिभूतवरवारणमुक्ति हेतु चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ॥ १॥ प्रातनमामि मनमा वचमा च मूर्धा पादारविन्दयुगलं परमस्य पुमः । नारायगास्य नरकाणवतारणास्य पारायां प्रवगा चित्तपरायणस्य ॥२॥ प्रातर्भजामि भजनामभयंकरं तं प्राक्मर्वजन्मकतपापभयापहत्ये । यो ग्राहवक्तपतिताङ घ्रिगजेन्द्रघोर- शोकप्रणाशमकरोडुतशङ्खचक्रः ॥ ३ ॥ श्लोकत्रयमिदं पुण्यं प्रातरुत्थाय य: पठेत् । लोकत्रयगुरुस्तम्म दद्यादात्मपदं हरिः ॥ ४ ॥" ततः सर्वदेवादिपूज्यत्वाद् गणेशस्मरणं सद्धर्मचिन्तामणौ "प्रातः स्मरामि गणनाथममाथबन्धु सिन्दूरपूरपरिशोभितगण्डयुग्मम् । उद्दण्ड(१)विघ्नपरिखण्डनचण्डदगड. माखण्डलादिसुरनायकन्दवन्द्यम् ॥ १॥ १। 'होगा क° पाठः ·१४ पातिकपतिः। प्रातर्नमामि चतुगननवन्द्यमान. मिच्छानुकूलमखिलं च वरं ददा(१)नम् । संतुन्दिलं हिरसनाधिपयज्ञसूत्र पुत्र विलासचतुरं शिवयोः शिवाय ॥२॥ प्रातर्नमाम्यभयदं खलु भक्तशोक- दावानलं गणविभु वरकुञ्जरास्यम् । अज्ञानकाननविनाशनहव्यवाह- मुत्साहवर्धनमहं सुतमीश्वरस्य ॥ ३ ॥ श्लोकत्रयमिदं पुण्यं सदा साम्राज्यदायकम् । प्रातरुत्थाय सततं यः पठेत् प्रयत: पुमान् ॥ ४ ॥ सूर्यादीनामपि स्मरणं औरणवीरसिंहाचारचिन्तामणी इष्टव्यं, वाक्यानि विस्तरभयानाब लिखितानोति । प्रथ वेष्टदेवरघुनाथस्मरणम् । "प्रातः स्मरामि रघुनाथमुखारविन्दं मन्दस्मितं मधुरभाषिविशालभालम्। कर्णावलम्बिचलकुण्डल शोभिगण्डु कर्णान्तदीर्घनयनं नयनाभिरामम् ॥ १ ॥ प्रातनमामि रघुनाथ करारविन्दं रक्षोगणाय (२) भयदं वरदं निजेभ्यः ।' यद्राजसंसद विभज्य महेशचापं सौताकरग्रहणमङ्गलमाप सद्यः ॥ २ ॥ प्रातर्भजामि रघुनाथपदारविन्दं पद्माङ्ग शादिशुभलक्ष्मधरं वरेण्यम् । योगीन्ट्रमानसमधुव्रतसेव्यमानं शापापहं सपदि गौतमधर्मपत्नगाः ॥ ३ ॥ प्रातर्वदामि वचसा रघुनाथनाम वाग्दोषहारि सकलं शमलं निहन्ति । यत्यार्वती स्वपतिना सह मोक्ष (३)कामा प्रोत्या सहस्रहरिनाम समं जजाप ॥ ४ ॥ - 'धा' क. ख० पाठः । ५। 'दिभयतो' क० ख० पाठः । ३। भीक ग० पाठः ।

·RESEARCH INSTITUTE
MADRAS-4
तृतीया।
प्रातः श्रये श्रुतिनतां नघुनाथमूर्ति
नीलाम्बुदोत्यलमितेतररत्ननीलाम् ।
प्रामुक्तमौक्ति कविशेषविभूषणाव्यां
ध्येयां समस्तमुनिभिर्जनमुक्ति हेतुम् ॥ ५ ॥
यः श्लोकपञ्चकमिदं प्रपठेनु नित्यं
प्रभातक.ले पुरुषः प्रबद्धः ।
श्रीरामकिंकरजनेषु म एव मुख्यो
भूत्वा प्रयाति हरिलोकमन न्यलभ्यम्" ॥ ६ ॥
वामनपुराणे च -
ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपरान्तकारी
भानः शशी भूमिसतो बधश्च ।
गुरुच शुक्र: शनिराहुकेतवः
कुर्वन्तु मर्वे मम सुप्रभातम् ॥ १ ॥
भूगर्वशिष्ठः क्रतुङ्गिराव
मनुः पुलस्त्यः पुलहश्च गौतमः ।
रेभ्यो मरीचिचावनश्च दक्षः
कुर्वन्तु मर्वे मम सुप्रभातम् ॥ २ ॥
मनत्कुमार: मनकः मनन्दन:
मनातनोऽप्यासुरिपिङ्गलौ च ।
वोढस्तथा पञ्चशिखश्च योगी
कुर्वन्तु मर्वे मम सुप्रभातम ॥ ३ ॥
पृथ्वी सुगन्धा मरमाम्तथाप:
स्पर्श: मवायुर्व्वलनं मतेजः ।
नभ: मगब्द महता सहैव
कुर्वन्तु मर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ४
सप्ताणवाः सप्त कुलाचलाच
सप्तर्षयो हीपवनानि सप्त ।
भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त
कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ५ ॥

·अाहिकपतिः । . इत्थं प्रभाते परमं पवित्र पठेत् स्मरेहा शृणुयाञ्च तहत् । दुःस्वप्ननाशोऽनघ (१) सुप्रभात भवञ्च नित्य भगवत्प्रसादात् ॥ ६ ॥ ततः पुण्यश्लोकान् कोर्तयेत् । पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः । पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको जनार्दनः ॥ १ ॥ धर्मो विवर्धति युधिष्ठिरकोतनेन प्रापं प्रगाश्यति वृकोदरचिन्तनेन । शत्रुविनश्यति धनंजयकीर्तनेन माद्रीसुतौ कथयतां न भवन्ति रोगा: ॥ २ ॥ ततोऽष्टचिरजीविनः स्मरेत् अश्वत्थामा बलिया॑सो हनुमांश्च विभीषणः । कपः परशुराम सप्तते चिरजीविनः ॥ १ ॥ सप्तेतान् मंस्मरेन्नित्य मार्कण्डे यमथाष्टमम् । जीवेवर्षशतं सोऽपि सर्वव्याधिविवजितः ॥ २ ॥ पञ्चकन्यामरगाम "अहल्या द्रुपदी तारा सोता मन्दोदरी तथा । पञ्चकन्या: सावित्य महाहान्या न बाध्यत" ॥ ततो मन्त्रेण स्वकराववलोकयेत् यथा- "कराग्रे वसति लक्ष्मो: करमध्ये मरस्वती। करमूले च गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम् ॥” ततम्तव पादनिक्षेपगाथं पृथिवों प्रार्थयेत् । प्रयोगपारिजाते "समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले। विष्णु पनि नमस्तुभ्यं पादस्पश क्षमस्व मे" ॥ तथाच १ 'मव' क• ग० पाठः ।

·तृतीया। तत उत्तिष्ठन्मङ्गलानि वस्तूनि पश्येत्, कानि मङ्गलानि दूमानि । "लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौहुताशनः । हिरण्यं सपिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥" एतेषु यथासंभवं पश्येत् । तदुक्तं कात्यायनेन "श्रोत्रियं सुभगं गां च अग्निर्माम्नचितं तथा। प्रातरुत्थाय यः पश्येदापद्भिः स प्रमुच्यते ॥ १ ॥ रोचनां चन्दनं गन्धान्मृदङ्ग दर्पणं मणिम् । गुरुमग्निं रविं पश्येन्नमस्येत् प्रातरेव हि ॥ २॥" उत्थानसमये पूर्वमिमे न दर्शनीयाः “पापिष्ठ दुर्भगं चान्धं नग्ननुत्कृत्तनासिकाम् । प्रातरुत्स्याय यः पश्येत्तत्कलेरुपलक्षणम् ॥ १॥" नग्नमत्र वालकादपरं न पश्यत् । तत: प्रथमं मातापित्रो- दर्शनं वन्दनं च कुर्यात् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे "उत्थाय मातापितरौ पूर्व मेवाभिवादयेत् । आचार्यच ततो नित्यमभिवाद्योऽभिजानता ॥ १॥" अनाजप्तश्चेदन्तरागमने राजपुत्लो मनसा तो नमस्येत्, दौ चेन्माता:पतरौ स्वयं राज्याभिषिक्तोऽपि प्रत्यहं प्रातः पुरा तो नमस्कुर्यात् पश्चादन्यविदध्यादिति । अथ राजपुत्रोत्यापन- प्रकारः। मधुरतरैवं निभिललितबममनोहररागैः राजपुत्रं प्रात- वैतालिकाः प्रबोधयेरन् । यद्यप्यु तम् "वाद्यादिविशेषैः राजपुत्रः प्रबोधनौय" इति शास्त्राचारात तथापि प्रभी- रादेशात् व्यसनविशेषभयाञ्च कथमपि प्रबोध्य एवति, अथवा ·प्राधिकपतिः। तदिगितज्ञा निपुगधियो विधानकुशलाः पार्वचराः पाद- संवहनादिभिर्जागरयेयुः ॥ इत्यानिकपत्यां प्रबोधामिका प्रथमा विश्रान्तिः । मथातिसंक्षेपतयाङ्गिकविधिः श्रीमदाजापूर्वकं संस्कृत- पदैरेव प्रदी ते,प्रातरारभ्य यावरसुखशयनोत्थितेः । अथ सूर्यो- दयात्याक् प्रातघंटोहयात्मके काल एवोत्यानं कर्तव्यम् ।(१) ततः प्रात: पठनीयान् पठेत् स्मरेच्च स्मर्तव्यान् खेष्टदेवादौन् । ततः खकराववलोकयेत् मङ्गलवस्तूनि सुवर्ण गोब्राह्मणादौ- न्यथासंभवं पश्येत् । उत्तिष्ठन् झटिति शयनवासांसि नोत्तारयेत् यतो बाद्यवायुः सपदि वसनोत्तारणे स्पष्टो विकृति जनयति। ततोऽन्यास्त्र परिधाय यज्ञोपवीतं दक्षिणे करें कृत्वा शिर आवृत्य पूर्वस्थापितमृत्तिकालोष्टजलपात्रे तत्स्थाने गत्वा तृणमृण्मयादिपा(२)वाच्छादितभूप्रदेशे यथासुखं मुख- नासिकाय दत्तवसनो मौनौ मलमूत्रोत्सर्ग कुर्यात् तत्र चिरं न तिष्ठन मलं वीक्षेत । उत्सृष्टमलो मृत्तिकालोष्टहयेन त्रयेण वा मूलहारं संशोध्य गृहोतशिनः स्थानान्तरे गत्वा शौचं कुर्यात् । देशावलोकनार्थ (३) मार्ग च दूरनै त्यां दिशि गच्छेत् । शत्रुभिः साशङ्कश्वेदे शस्तदा शिविरसमौप वेगो- रसगार्थं तस्यामेव दिशि दूष्यं स्थापनौयमिति । तत्क्रमः। पूर्वमेकवारं लिङ्गे मृत्तिकां दत्त्वा लिङ्गं जलेन क्षालयेत् । ततस्तिमृभिमत्तिकाभिर्गुदं प्रक्षालयेत् । याव- इवलेपौ नावशिष्येतां तावत् । तत आगत्य सास्तरगो तत्र . 'कायम्' क०ख० पाठः। 'प' ख. पाठः। क. ग. पाठः।

·१२.
हितीया ।
चतुष्कासने पूर्वाभिमुखस्तिष्ठन् उत्तराभिमुखी वा निर्मलन
शुद्धस्थानभवेन पूतिगन्धिक्रिम्यादिरहितेन मुस्वादुना नदौनद-
कूपादिभ्य आहृतजलेन शौचं, तव पूर्व दशभिर्मृत्तिकाभि-
मकरं दशवारमुपलिप्य प्रत्युपलेपं जलेन प्रक्षालयेत् । ततः
सप्त मृत्तिकाः क्रमेणोभयोहस्तयोर्दत्त्वा तो प्रक्षालयेत् ।
पादयोरेकैकवारं मृत्तिकां दद्यात् ततः संचालयेत्।
मृत्तिकापि शुद्धप्रदेशात् खनित्वानौता ससिकता नाति-
चिक्कणा न मार्गोषरमूषकखातशीच शेषा गृहलेपभवा स्यात् ।
शङ्का चेदधिकमपि शौच कुर्यात् । ततो हादश गण्डूषान्
कुर्यात् साश मनश्चेदधिकानपि विदध्यात् रावावईमपि
मार्ग चतुर्थांशमपि, तत आचमनं कुर्यात्। अथ केवलमूत्री-
त्सर्ग वारमेक लिङ्गं प्रक्षाल्य त्रिवारं वामकरं च पुनः करडयं
प्रक्षालयेत्। गण्डूषवयं च कुर्यात् । मूत्रोत्सर्जनकाले ताव-
त्तिष्ठेत् यावन्न लिङ्गात् पश्चान्मूत्रबिन्दुः क्षदिति । मन्वा-
दिभिस्तु षोडशश्वासावधि तिष्ठदित्युक्तम् । वमनासुपातादौ
तु गण्डूषान् कृत्वा हस्तादिक्षालनं कृत्वाचमनवयमेव कुर्यात् ।
स्नानऽभिहितेऽप्यायुर्वेद विरुद्धत्वान्न कुर्यात् ।
इत्याङ्गिकपडत्यां सामान्यत: शौचविधी द्वितीया विश्वान्तिः ॥२॥

·अथ दन्तधावनविधिः । वकनिष्ठिकाग्रवत् स्थूलं व्रणरहितं सरलं सत्वच नि- ग्रन्थिकं नातिशुष्क नात्या, न सद्य उत्पाटितं अपामार्गादि- विहितहक्षभवं निषि इपलाशादिवर्जितं स्वाङ्गुष्ठ पर्वाई कृत- कूर्च कं हादशाङ्गुलं दन्तधावनं प्रत्यहं प्रातरेव पूर्वाभिमुखः प्रक्षालितं मन्त्रेण परिजप्य शनैःशनैरेकैकदन्तं शोधयन् कुर्यात् । तदुक्तं नारदेन "उत्थाय नेत्रे प्रक्षाल्य शुचिर्भूत्वा समाहितः । परिजप्य च मन्त्रेण भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ दन्नधावनकरण न कदापि सालसो भवेत् । तद करणे पुरुषो. ऽसावधानः स्यात् । तथा च वृद्धशातातपः "मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः । तस्माच्छष्कमथाई वा भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥” न केवलमसावधानतैव पुंसः किंतु सुकृतनाशरूपदोषोऽपि भवति । तथैव वाराहपुराणे भगवहाक्यमपि 'प्रकृत्वा दन्तकाष्ठ तु यो हि मामुपसर्पति । सर्वकालतं कर्म तेन चैकेन नश्यति ॥" अन्यदपि "मुखशुद्धिविहीनस्य निष्फलाः सकला: क्रियाः ॥" इत्यतोऽवश्यमेव तत्करणीयम् । यद्यपि कदाचित् निषिद्ध- दिने जलस्य द्वादशभिगैण्डूषैरेव दन्तधावनं विहितं तथा- प्य गुल्या वस्त्रादिभिश्च नैव कुर्यात् तत्रातोव दोषश्रवणात् । तथाह शातातपः ·हतीया। "दन्तधावनमङ्गल्या प्रत्यक्ष लवणं तथा । मृत्तिकाभक्षणं चापि तुल्यं गोमांसभक्षणः ।" धर्मसारे प्रयोगपारिजातेऽपि च "अङ्गारवालुकापणटणावस्त्रनखादिभिः । न.कुर्याद्दन्तकाष्ठं च श्रीकामो दूषिते दिने ॥" अथ दन्तधावनगृहामन्त्रः काशौखण्डे "पायुर्बलं यशो वर्च: प्रजा: पशुवमूनि(१) च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो धेहि वनस्पते ॥" अथ वैदिकोऽपि मन्त्रः "अनाद्याय व्यूहध्वं सोमो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रमाक्ष्यते यशसा च भगेन च ॥" इति। अस्यार्थः हे वनस्पते व्यूहवं व्यूहखेत्यवगमं कुरु वनस्पतीनां राजा सोमोऽयं वनस्पतिं स्वामागमत् स त्वं चन्द्रसहितो वनस्पतिर्मे मम मुखं प्रमाचर्यते शोधयतु । केन यशसा च भगेन च सौभाग्येन । किमर्थमन्नाधाय नानाभक्षाय अन्नं च आद्यं च तदर्थमित्यर्थः । वनस्पतिशब्दोऽत्राध्याहार्यः । सावधानं भवेति पञ्चवाक्यार्थ:(२)। दिवसस्य चतुर्थयामे पुनः शौच विधाय दत्तधावनं करणीयमिति श्रीमतामाजा। ततो दन्तधावनं प्रक्षाल्य शुचौ देशे प्रक्षिपेत् । गण्डूषानपि पुनः कुर्यात् ॥ इत्याहिकपद्धत्यां दन्तधावनविधौ हतीया विवान्तिः ॥ ३ ॥ ततो द्वादश १२ 'ति' ग० पाठः। २॥ 'पाश्चा' ख० पाठः। SHE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE. CYLAPORE MADRASA ·अथ देशाचारेण स्नेहमई नविधिः । । ततो निर्वातस्थाने दासहारा तैलादिना शनैः प्रत्यङ्गमर्दनं कारयेत् नातिबलेन, यतो राजकुमारः पुरैव कोमलाङ्गो भवति तदतिकोमलतासंपादने(१) स्नेहमर्दने नाडौनां व्यत्ययो न स्थादत इति। अथ मर्दनक्रमः। मर्दकोऽपि मर्दयन् खहस्तमूर्ध्वादधो नयेत् नाधस्तादूचं मिति । तत्फलमपि, शनैःशनैः कृतं तदङ्गानां शुष्कतां दूरीकरोति अन्तर्नाडोनां च दृढ़तां करोति । बलेन कृतं चेन्प्रत्युत क्षामाण्यङ्गानि करोति । कदाचिद्यवच र्ग हरिद्रादिनापि मर्दनं कारयेत् इति, ग्रीन वृतेन कारयेत् परंतु लोकप्रवृत्तेस्तैलेनैवेति । ततः किंचित्काल- मवलम्बा स्नायात् । इच्छा चेवनुराकर्षणमुद्गरप्रचालनाश्व- परिधावनरूपव्यायामम् अन्यद्वा बलसाध्यं कर्मोत्साहजनक कुर्यात् शोभनं कम चेति । स्नात्वा संक्षिप्तसंध्यापाठादिकं कृत्वा व्यायाम कुर्यादयमेव प्रभूणामप्याशय इति। अन्यदपि स्वयं कृशश्चेद्यथाशक्ति वाजिप्रधावनादिव्यायामान् शनैः शनै- रभ्यसेत्, रोगादिना कृशश्चेत् नैव कुर्यात् कुर्यात्, चतुर्थ यामे वा दिनस्य कुर्यात्, इति दर्शयिष्यामः ॥ व्यायामं कृत्वा शोधू जलं न पिबेत् न वा भुञ्जीतेति ॥ इत्याहिकपद्धती नेहादिमर्दनदन्तधावनव्यायामादिविधान चतुर्थी विश्रान्सि: निश्रेणिः ॥ ४ ॥ । भुक्ता सद्यो नैव १। 'क'ख. पाटः ।

·अथ स्नानविधानम् ॥ स्नानस्य दृष्टादृष्ट फलजनकत्वात् तत्मातरेव करणीयम् । तस्य दृष्ट फलं तु मलापनयनपूर्वककर्माहतापादकत्वम्, अदृष्ट तु परमेश्वरभजनहारा पुण्यलोकादि । तव याज- वल्काः "अस्नातस्य क्रियाः सर्वा भवन्तौहाफला यतः । प्रात: समाचरेत् सानं तच्चामितफलप्रदम् ॥" देवीपुराणेऽपि "म्रानस्य कायिकं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । लक्ष्मौद्धिमवाप्रोति देवास्तिष्ठन्ति संमुखाः ॥ विष्णुरपि "अलक्ष्मी: कालकर्णी च दुःस्वप्न दुर्विचिन्तितम् ।(१) अम्मात्रेणाभिषिकास्य नश्यन्तीत्यवधारणा ॥" तस्मात् प्रातरेव स्नानं कर्तव्यम् । अय स्नानप्रकार: "ससंकल्पं सदा कुर्यात् नानदानव्रतादिकम् ॥" दूति मार्कण्डेयोतोः स्नानादौ संकल्पस्यावश्यकत्वात् साना- त्पूर्व संकल्प कुर्यात्, स्वयं नो जानौयात् ब्राह्मणेन कारयेत् स्नानमन्त्रान् पठेत् गङ्गां वा विष्णु वारवयं स्मरेत् । मन्त्रेण शुद्धमृदा मस्तकाद्यङ्गानि संस्पृश्य स्वयं स्नायात् नयां स्नायाच्चेत् प्रवाहाभिमुखः, तत्राप्यतिवेगवति प्रवाहे दूरं नैव १। 'सनम्' क. ग. पाठः ।

·२४
माहिकपतिः ।
गच्छेत् तादृशे जलवेगे स्थातुमशक्यत्वात् प्रवह गाभयादपि ।
च। तड़ागादौ गृहे च सूर्याभिमुखः पूर्वाभिमुखो वा, गृहे
तु ललितचतुष्कासने स्थित्वा परिमार्जितराजमानराजतादि-
कुम्भस्थेन शुचिना पुरुषगाहृतेन जलेन सशिखं स्नायात् ।
यदा प्रतिश्यायादिना शिरःस्नानं सम्यङ न जानीयात् तदा
अलेन शिरसः प्रोक्षणं कुर्यात्, सामयश्चेन्न स्नायात् आर्द्रवाससा
वाङ्गमार्जनं कुर्यात् । तत्र जाबालिः
"आशिरस्क (१) भवेत् सानं नानाशतौ तु कर्मिणाम् ।
आण वासमा वापि मार्जनं देहिक विदुः ॥"
इति । गङ्गाजलयोगेन स्नानेच्छा चेत् (२) तदा गङ्गाजलपाने
स्नानौयं जलं पातयेन जले गङ्गाजलं निक्षेपयेत् । स्नात्वाङ्गानि
कराभ्यां नैव प्रोञ्छयेत् नाट्टैण नापि शकण वाससा च
किंतु निष्पौड़ितधौतकऍटं(३) सूर्यामिमुखं सप्तवारं(४)
प्रतत्याङ्गानि (५)शोधयेत तहस्त्रं शुष्कवद्भवति। तदुक्तम्
*सप्तवाताहतं पर्ण शुष्कवत् परिकौर्त्यते ॥"
इति। काम्यस्नानं तु पुष्ये जन्मर्वे व्यातोपातामावस्यादि-
पर्वसु नद्यादिषु स्नायात् । पुलस्त्यः
"पुष्थे च जन्मनक्षत्रे व्यतीपाते च वैधृतौ ।
अमावास्यां नदीनानं पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥"
१। '' ग. पाठ।
४ 'रान् ग. पाठः।
२। 'ने' ख. पाठः । ३। 'करपुठ' क० ख० ग. पाठः।
५। 'ताप्य' क. स्व. ग. पाठः ।

·तृतीया । इति। विस्तरतस्तु औरणवीरसिंहसदाचारचिन्तामणी अम् । ततः पञ्चकच्छमधगम्बरं हत्वा हितीयं धौतमुत्तरौयं परि- धार्म्य वामांसोपरिस्थितशुद्ध पर्ण आसने चोपविश्य कुश्मादिना तिलकं विधायैशान्याभिमुख आचमेत् । गायत्रया शिखाबन्धनं कृत्वा संक्षेषतः संध्यां कुर्यात् । तदा गायत्रीजपस्तवादिकमपि संक्षिप्तमेव कुर्यात् । पूजन(१)प्रकारं माध्याङ्गिक कविधिं चाये वक्षयामः । अधुना त्वध्ययनादेगवश्यकतया न लिखित इति विज्ञेय विदनिरिति । एतत् पूर्वोत्तमखिलं सूर्योदयात् प्रागे- वानुष्ठे यम् ॥ इत्याङ्गिकपद्धतौ नानविधाननामिका पञ्चमी निःश्रेणिः ॥ ५ ॥ . ततो घटौद्यमश्वपरिवर्तनादिव्यायाम कुर्यात् । तद्विधाय स्नातवे हेदाध्ययनं कुर्यात् पूर्वपठितावृत्तिं च । ततः सुशोल- शान्तचित्तशास्त्रज्ञसदाचारात् स्वाङ्क समाइताहिद्दवरात् प्रकृत. शास्वाध्ययनं विदध्यात् यावत् प्रथमयामसमाप्तिरिति। अवैतदुक्तं भवति । प्रथमटिकाइये हयचालनादिव्यायामः कार्यः, ततः स्थित्वा तदग्रिमषट्सु घटीषु हस्तादिकं प्रक्षाल्य वेदाध्ययन- पूर्वक शासमधीयोत यावद्यामावसानमिति । इत्याङ्गिकपद्धती प्रथमयामविश्रान्ति म षष्ठी निश्रेणिः ॥४॥ .१ 'ना' ख० पाठः।

·३६ पाहिकपतिः । ततः प्रभुणा समाइतः सार्थभोजिभि त्यैः सह भोजनाय सविनयं महाराजसमीपे समागच्छेत् । ततस्तैराजप्तः प्रो. भवन् तदादिष्टासनोपरि तिष्ठेत् । पृष्टः सन् किंचित्पाठादिक ब्रूयात् । ततः प्रक्षालितहस्तपादः कृतगण्डूषश्च भोजनार्थ प्रसारिते स्वासने नम्राननस्तेषां पावं एवोपविशेत् पूर्वाभिमुख- थोत्तरमुखो न विदिङमुखः। तदुक्तम् "प्राङ मुखोऽवानि भुञ्जीत पञ्चाो वाग्यतः शुचिः। पा पादस्तु भुनानः शतं वर्षाणि जीवति ॥" अपरं च "आयुष्य प्रामुखो भुङ तो यशस्य दक्षिणामुखः । श्रियं प्रत्यङ मुखो भुते ऋतं भुङो शुदङ्मुखः ॥" विण रपि "विशश्वदनः प्रीतो भुनीत नो विदिङ्मुखः ॥” पुनरपि स एव "अवं प्रशस्त प्रार्थं च प्रोषितं प्रोक्षणोदकः ॥" इति । पुरा भूमिस्थे पावे पञ्च प्राणाहुतौर्दत्त्वा ततो भूमेरुत्थाप्य यन्त्रादौ संस्थाप्य भुनौत नो पित्रो कर्मणि भूमेरुद्धरेत् । व्यासः "न्यस्वपावस्तु भुजीत पञ्च ग्रासान् महामुने । शेषमुघृत्य भोक्तव्यं पिनर्थ तु नचोरेत् । " ·इति । खतौया। न्यस्तपावो भूमिपात्रः, उहत्य यन्त्रादौ चतुष्कपट्टिकादौ संस्थापोत्यर्थः। ततस्तत्र सुखोपविष्टोऽनेकविधानि सुगन्धि- शालिसुविधिपरिवेषितशाल्योदनप्रभृति-पञ्चविधभोज्यानि राज- मानायतरजतादिपावेषु पुरःस्थान्यपि सानन्दं पश्यन् तूषणों तिष्ठन् तदानं दृष्ट्वा प्रणमेत् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे "पवं दृष्ट्वा प्रणम्यादौ प्रावलिः कथयत्तदा । अस्माकं नित्यमस्त्व तदिति भत्त्याथ वन्दयेत् ॥" न सत्वरं भुञ्जीत यावत् प्रभूणामादेशस्ते स्वयं वा भुञ्जोरन् । पिटभ्यो हेभ्यश्च पूर्व तदाज्ञां विना भोजनं शयनं च न कार्य मिति। ततस्तैरान्त्रप्तो भोजनाय पूर्व स्थाल्या दक्षिगाप्रदेशे जलेन मण्डलं कुर्यात् । तव "१ भों ब्रह्मणे नमः २ ओं रुद्राय नमः ३ ओ इन्द्राय नमः ४ श्री चन्द्राय नमः ५ ओं पर्काय नमः ६ ओ वसुभ्यो नमः” एवं क्रमेण बलौन् दत्त्वामृतोपम्तरगामसौत्याचमनं कुर्यात् । ततो दुदृष्टिदोषविनाशार्थ ब्रह्मादीन् स्मरेदादी भोजनात् । तथाचीतम "प्रबं ब्रह्मा रमो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः । इति संचिन्त्य भुनाना दृष्टिदोषैन बाध्यते ॥" पुनरपि 'पन्चनीगर्भसंभूतं कुमारं ब्रह्मचारिणम् । दृष्टिदोषविनाशाय नूमन्त स्मराम्यहम् ।”

·२८ पातिकपतिः । पात्मनोऽपि कस्यचिद् दुर्दृष्टिर्भवति तन्निवारणार्थ नारदं स्मरेत् 'नारदाय नमः' इति । तथा चोतम् "आत्मदृग्दोषनाशार्थ नारदं संस्मरेग्मुनिम् ।” इति वचनात् । ततः “१ प्राणाय स्वाहा, २ अपानाय खाहा, २ व्यानाय स्वाहा, ४ उदानाय स्वाहा, ५ समानाय खाहा” एतादृशी सूक्ष्माहुति दद्यात् यां जिह्वयैव ग्रसेत् दन्तैम्तां न स्पृशेत् । ततोऽनीयात् तूषणों, नान्नगुगादोषांश कोर्तयेदन्चथा चेत् पश्चात् पाचकं बोधयेदिति । घनश्च चपयेति शब्द न कुर्यादधिकम्, खभावन ग्रासं संचय निगलेत् । ग्रास तथा विदध्यात् यथाङ्गल्य उपरिष्टाहतादिना नोप सृष्टा भवेयुः। ग्रासोऽपि समः शोभनश्च कार्यः,यतो ग्रसना- वसरे तस्मात् क गो नावकिरत् विशेषा(१)न्मुखव्यादानमपि न स्यात् । संहतालिना दक्षिण कोण ग्रसेत् । करायं मुखे चाधिकं न प्रवेशयेत् । अङ्गुष्ठ न वियोजयेत् नाप्य- मुल्यवले हनं कुर्यात् नाप्यधिक भुञ्जोत, तदा इतस्ततो न पश्येत् शनैः शनैश्च भुञ्जोतावश्यकं चेत्सत्वरं भुक्ता सेनादोन्य- ङ्गानि पश्येत् । अशेष नानीयात् "पावशेष न भोक्तव्य"- मिति स्मरगादिति । अथ व्रतादौ पत्रावल्यां भोजनेच्छा चेत् तदा विहितपलाशादिवृक्षपत्रपत्रावल्यां भुञ्जौत न वटाश्वत्या- (१) “घ” क, ख, पाठः । .

·RESEARCH INSTITUTE MADRAS.4 वृतीया। २८ कादौनाम्, द्रोणा अप्युक्त वक्षपलाशानामेव, नात्यधो भवन् नाप्यूचं पश्यन् । जलं वस्त्रपूतमपि दृष्टा चाल्पमल्पमेव पिबेत् पात्रान्तरेण । जलपात्रं नोहाटितमुखं रक्षणीयम् । तथैव भृत्याः साधनौया यथा तदुहाटितमुखं कदापि न स्यादिति । नादेयं कोपं च जलं मेलयित्वा न पिबेदेकमेव नद्या वा कूपस्य । अश्वचालनादिव्यायामोत्तर(१) कालं चन्द्रपर्वादौ च न पिबेत् अतिषितोऽपि चेहहु न पिबेदिति । नैकवारं भुक्तोत्थितः शीघ्रं न पिबेत् । पित्त- प्रकृतिश्चेत् कंचित्कालमवलम्बावाल्पं पिवेत्। मुहुर्मुहुर्वारि पिबेदभूरि इति ॥ अथ भोजन करणविधिः । क्षुधावान् भुञ्जीत नाजीर्णान्नः, अल्पा चेत् क्षुधाल्पमेव कोमलं भुञ्जौत। न(२) भुञ्जीत षितः, जलमपि क्षुधा- काले न पिबेत् । "षितन भुजीत क्षुधितो न जलं पिबेत् ।” अनेकानि विरुद्धच्यञ्जनानि चैकीकृत्य न भक्ष- येत् सलवणेन मधुरमिति । तत्र पूर्व मधुररसं भुञ्जौत ततो लवणाम्नौ, मध्ये कटुतिक्तादौन् ततो द्रवरूपमिक्षुरस- मित्यादि। कठिनं यद्भोज्य तन्मध्य एव भुञ्जीत, भोजनान्ते इति । (१) "चन्द्र" ख, पाठः । (२) "षितश्चेत् न भुनौत धितश्चेत जल न पिवेत्" ख, पाठः ।

·पातिकपद्धतिः। पुनद्रवमनीयात् । मन्दाग्निश्चेत् पूर्व लवगााकं भक्षयेत् ततोऽन्यहिहितम्, दूत्यं भुञानस्य बलं वईते आरोग्य च भवति। तदुक्तं विष्णुपुराणे . "अनीयात् तन्मना भूत्वा भुचीत मधुरं रसम् । लवणाम्नौ तथा मध्ये कट तितादिकांस्ततः ॥" पुनश्च "प्राग् द्रवं पुरुषोऽश्रीयान्मध्ये च कठिनाशनः । अन्त पुनद्रवाशी तु बलारोग्य ने मुच्यते ॥" दध्यादि विना भोजनं निःशेष न कुर्यात् । दध्या- ज्यादिकं तु सर्वमेव भक्षणीयमिति । तत्र वृहमनुः "भोजनं तु न निःशेषं कुर्यात् प्राज्ञः कथंचन । दधिसत्वाज्यपललक्षीरमधुपयांसि च ॥" यद्यपि दध्यादिकमशेष भुञ्जौतेत्युक्तं तथापि महोदारमनसां गतां राजकुमारागां चाग्रे सर्वमधिकमेव प्रतिपात्वं परिवेष्यतेऽतो यावदीप्सितं पात्रान्तरे कारयित्वा पिबेदिति । पललमत्र तिल मुद्गमिश्रित ओदनः । प्रातर्यामे सति भोक्तव्य सायं संध्योत्तरं चैति ।युवराजस्येच्छा चेत् चतुर्थ- यामे द्राक्षावातामसितापिस्तादि भोक्तव्यमेव, अन्येषामपि फलानां भक्षणे न दोषः, एतच्चतुर्थयामकृत्ये वक्ष्यामः ॥ अथ विरूहानि। इति । (३) “शिखरणं" क, ख, ग, पाठः । (१) “घ” क, ख, पाठः ।

·३१ वस्थ 2564 वृतीया । मल्यान् भुक्ता दुग्ध न पिबेत् । वस्त्र निष्पीड़ित दधि भुक्ता वातामानपि भक्षयेत् । मांसौदनं भुक्ता न द्राक्षाः पृथक् झटिति भुञ्जीत । दधा मूलिकां न भक्षयेत् । एवमन्ये- ऽपान्योन्यविरोधिनो न भक्ष्याः, आयुर्वेदात् ते विजेयाः । पतो यत्कोमलं पथ्य हितमविदाहि तण्डुलगोधूममुगाद्यन्न- मजमेषादिमांसं (१) सुपक्कं भुञ्जीत 'टुम्बा' इति प्रसिदो- ऽपाजभेद एव । तस्यैकवर्षमावस्य मांसं ग्राह्यं तत् स्निग्धोष्णं भवति शोघ्र पचति पुष्टिं च करोति । चिरेगा पाकः ॥ अथ मांसानां प्रकृतिगुणदोषाः । पार्वतीयस्याजस्य मांसं तु रूक्षमतो वपुषः शुष्कता- कृनवति । शशकस्य शीतं बन्धकरं च। सूकरस्योषा पुष्टि. कर बल्य सद्यः पचति । मृगस्याप्युष्ण शरीरशुष्कतापादक च। तित्तिरिलावकबटेरादेस्तु मांस स्निग्ध हृद्य च । अन्यत् सद्योहृतं मत्सामांसं शोतं यातयामादिकं तृष्ण तत्म वितं प्रत्युत वपुःशोषणं करोति । तस्मादत्रापि यत् खानुकूलं तक्षयेत् । परन्तु शीतकाले स्निग्धोष्ण सेव्य ग्रीष्म शोतं हृद्य स्निग्ध च। वर्षायां तु रूक्षाण्यपि सेवेत, साज्यानि शाकानि वानि नव्यानि तु सुतराम् । सूर्योदये चास्तसमये नैव भुञ्जीत नापि मध्याह्ने पर्वादो च। शौघ (१) “नामासादि" क, ख, ग, पाठः ! .

·पाहिकपतिः।
भुक्तो (१) चेद् भीतपक्तिमवलोक्याचमनं कुर्यात् । कदा-
चित् कश्चिदपि भुञ्जीत चेत् तदाचमनमपि न कुर्यात् । तत्र
सर्वेषु भुक्ता तिष्ठरसु स्वयमाचमनं कुर्यात् पश्चादासनान्तरे
स्थित्वा हस्तपादौ प्रक्षालयेत् जलान्तरेण गण्डूषानपि कृत्वा-
(२)गस्त्यादिस्मरणं कुर्यात् ययात्यादेश्च । तदुत्तम्
"अगस्ता कुम्भकर्ण च शनिं च वडवानलम् ।
भुक्तास्य परिपाका) मारगोमं च पञ्चमम् । १
प्रातापिक्षितो येन वातापिश्च महाबलः ।
समुद्रः शोषितो येन तमगतंत्र स्मगम्यहम् ॥ २
ययातिं च सुकन्यां च च्यवनं शक्रमश्विनौ।
भोजनान्ते स्मरेद्यस्तु चक्षुस्तस्य न होयते ॥" ३
अथवा भगवडाक्यं स्मरेत्
"अहं वैश्वानरो
भूत्वा
प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापान(३) ममायुक्त: पचाम्यनं चतुविधम् ॥"
अथवा शयनीयोपरि तिष्ठेन्न शयोत । यद्यपि शयनं सुखकरं
पाचकं च भवति तथापि भुक्ता सद्यःशयनं कफादिवधि-
द्वारा प्रकृतिविपर्ययं जनयति। "नैव कुर्याहिया स्वाप"-
मिति धर्मशास्त्रविरोधादपि। स्वप्नवभावयेत् तदा कंचित्-
कालं सहाध्यायिभिः सह प्रश्न न स्वयंपठनेन चावलम्बा
शयोत। तदप्यल्पमेव कुर्यात् । ततश्चाचमनादि कृत्वा
(१) "क"ख, पाठ: ।
(२) “विदयात् ततोऽग" ख, पाठः। (२) “नो समासाद्य” ख, ग, पाठः ।

·INEMui. RESEARCH INSTITUTE, anaf 4. RH ROAD. MADRAS. 4 तथा खभाक- सावधानो भवेदिति। राजपुत्रेण तु शयनं त्याज्य मेव यतो- 'उनेककार्यपर्यालोचनस्यापि स एव समयः । बश्वेत्तदा तेन न किमपि कर्तुं शक्य त । श्रवणं पाह- पर्यालोचनं वा कुर्यादित्येतहटौहयं नयेझोजनेन, षडग्रिमाः क्रौडया । यदि तु बालत्वात् कार्यालोचनेऽनाज्ञप्तस्तदा याममेकं क्रौडया(१) नयेदित्यनुपदमेव वक्ष्यामः । इयं प्रभू पामाजा(२) क्रीडयेदिति ॥ इत्याक्रिकपाती भोजनविधाननामिका षष्ठी मिाणि: ॥६॥ अय भोजने विहितघटोहयोत्तरं षट्वटिका तु क्रीडन विदध्यात् । अथ प्रथमसपादयामोत्तरं याः षट् घटिकास्ता: सपादमंचारैः क्रीडनकैर्नयाः । अथ क्रोडनमपि तथा विधेयं यथा बुद्दी गजव्यवहारे वत । क्रोडासहायिनोऽपि च श्रीमन्महारांजैरादिष्टाः स्युर्मन्त्रिपुवा अन्ये वा सुकुलौनाः सुगौलाः सहाध्यायिनः। सुवेशैस्तैः सह राजकार्यकारिगां तत्तव्यतिरूपकैरेव क्रीडयेत् महाराजवदेवाज्ञां तेभ्यो दद्यात् कालिकपारितोषिकं च। तथा तत्कार्यकारितां दृष्ट्वा प्रकृत- कायर्यास्तानालोक्य क्रुध्येदपि दानैः कृविमक्रोधक्रूरदृष्टया दर्शनेन च तादृशस्य कृतकार्यस्याश्वासनेन तथैवाहतकार्यस्य (१) “माया" ख, ग, पाठः । यम्" क, पाठः। ५ ·पाहिकपतिः। संघर्षणेन च क्रोडयेदिति, कदाचित् कृत्रिमसांगामिकन्यूह- रचनया चारप्रेषणेन च तत्तइत्तपरिज्ञानाय, कदाचित् तु गूढचारचालनेन खजयोत्तरं तत्तत्कार्यकारिणे तादृशधनादि- दामेन, अथवा यावहाने श्रीमतामाज्ञा चेत् तावहानेनापि भक्ष्य- भोज्यादिभिरपि संतोषयन् क्रीडयेत् । कदाचित् दूरागत- पण्डिससत्कारकारयितव्यर या कवीनां नूतननौतिभव्यनन्य- काय अवणपूर्वकतत्तत्ममयोचितस्य तेभ्यो वितरणेन च दुर्गन्ध- दुर्मतनदुराग्रहय तदुर्व्यापारदुःखभावदुर्वषर्बुधिभिः कुरूपैः सह न क्रौडनं कदापि विदध्यात्। तदवसरे मूत्राद्य त्सर्ग- शका चेत् तदैव तदुत्सर्ग कुर्यात् । क्रोडनकासको नावरोधयेत् कृत्वा हस्तादि प्रक्षाल्याचमनं कुर्यात् । ततो दन तरं श्रीमदुताग्रिमयामेनेङ्गिलिशाधोशानामगरेजोनामिका विद्यामभ्यसै दिति तत्र यामे वक्षाामः ॥ इति श्रीमन्महाराजामजानुष्ठे याझिकपड़ती क्रीडाविधानमाम द्वितीय विश्रान्तो सप्तमी नि:एः ॥ ७॥ यामहया- पथ तृतीयप्रहरवल्यम् । अथ मध्याशानन्तरमिनिलिशाधौशानामगरेजपदवाच्या- नामोजौति-विद्यां याममेकमभ्यसेत् । पथ तत्पदानि घोष.

·खतौया।
माणः स्थगितं च देशान्तरोयभाषाः शृणुयात् तत्तहे शहत्तं
च। अन्यत्सर्वमवलम्बा पुनःपुनर्घटघोषणतया तत्पदार्थादि-
विमर्शनेनेमामङ्गरेजोमदवाच्यामेव दृढौकुर्यात्, यथा कदा-
चित् तेषां संमेलने स्वयमेव तदुक्तितात्पर्य जानीयात् ।
ते च वविद्याप्रचाराधिक्यमवेक्षा प्रसन्ना भवेयुस्तथाभ्यसनोया
सा, पन्योऽपि तत्पठनकुशलाः खपार्वे रक्षणौयास्तैः साकं तयेव
भाषया वतीव्यम्। केचित् खयममि पाठनीयाः । षट
घटिकास्त्वं वमेवावश्यं यापनीयाः ।
ततो घटौद्दये बुभुक्षा
दन्तःपुरे माटभवने गत्वा ससितपिस्तवातामद्राचा दभक्षणं
कुर्यात्, अन्यत्संसेवनाहं पक्वान्नं वा, पथवा यथावसर दाडि-
मादौन् भक्षयेत् । पठितं मनसा संस्मरन् पाहारगमना-
गमनेघंटीयं नयेत् । तत्र जिगमिषा नो यदि सत्यां बुभुनाया-
मात्मनिलय एवानीय भक्षयेत् । भक्षणं कृत्वा हस्तमुखादौन्
प्रतालयेत् । दाडिमादिफलस्यान्यस्य वा कस्यचित् स्निग्ध-
वस्तुनो भक्षणं कृत्वा तदैव न जलं पिबेत् । एवं तौयं याम
नयेत् ॥
इति श्रीमहाराजात्मजानुष्ठे यात्रिकपातौ परदेशीय प्रसिघनृपविद्याध्ययन-
पूर्वकान्तावादिसमीपभुवि यामवर्णना वतीययामविवान्ति-
माष्टमी नि:श्रेणिः ॥८॥

·अथ चतुर्थयामकृत्यम् । पाये घटौदये पुनर्वगोत्सर्गशीचवर्गीक्तशौचाचमनपूर्वक प्रत्यहं चतुर्थयामेऽपि दन्तधावनं च कुर्यादिति श्रीमतामाजा। भोजनानन्तरमपि तत्कर्तव्यतामाह विष्णुः "प्रातर्भुवा च यतवाग्भक्षयेहन्तधावनम् ।” इति। एतहास्यव्यवस्था च विशेषतः सदाचारचिन्ता- मणौ द्रष्टव्येति, एवमाचरन् अद्यघटौवयं नयेत् । ततो महाराजदर्शनार्य राजसभां गच्छेत् । तत्र गत्वा सविनयो निर्दिष्टासनस्थितो व्यवहारं पश्येत् । तत्र किंचित् स्वयं प्रष्टवं चेत् स्वयं श्रीमन्तं पृच्छेदन्ययोग्य चेद् अन्यारा निश्चिनुयात्। तत्तद्दे शागतपत्वं पठतो मन्त्रि गोऽपि वाक्य- मूहेत, यद्यहर्मशास्त्रानुसारेण वा रगावीरविलासोदितविधिना दौयमानमाज्ञादिकं च शृणुयात् । एत शर्मशासपूर्वकमेतत् महाराजेः खद्या पर्यालोच्य सम्यक् कृतम् । यद्यपि धर्म- शास्त्रे व्यवहारमात्र निरूपितं तथापि गजकार्यवशात् सर्वशास्त्रावलोकनावसरालब्धेर्देशाचारकुलाचारैर्व्यवहारस्यापि थैलनण्याच्च स्वयं बुद्ध्या समालोच्यापि कियते एव व्यवहारः । श्रूयते हि श्रीमहाराजजम्बूपतेः संग्रामदेववर्मणः पुराहत्तम् ।

·वतीया। . सा मृत- यत् । एकदा कयोश्चित् पुरुषयोवने निःशङ्क चान्यो है. बडवे साईमेव प्रसूते अभूताम् । तकस्यास्तु शावस्तत्क्षगा एव मृतोऽपरस्या एव सार्थजन्मतया शिष्टस्तथाभूतां तामपि स्वमा- तरं मन्यमानो यथेष्टमुभयोः स्तनपानमकरोत् । वत्सापि दुग्धातिशयसंवर्डमानापोनभरोहिग्नतया खभाव- वैलक्षण्येन च जानन्त्यपि पगत्मजं स्वयं प्रतिदिनं दुग्धमपाय- तत्स्वामिनी कदाचित् कदाचिनिलीयोभयो: स्तनपानं कुर्वन्तं तं दृष्ट्राप्यन्योन्यं किंचिन्नोचतुः पन्तभूतलोभ- लोहशृङ्खलानिसहरसनी तस्मिन् समर्थ सति जातरूप- त्वात् तस्य मदीयोऽयं मदीयोऽयमिति परस्परं तयोर्वादोऽ- भूत् । तत एवं विवदन्ती तो श्रीमहाराजविराजमानसमाज- माजग्मतुः । तौ तवागत्य सर्व म्ववृत्तान्तं प्रभवे निवेदितवन्ती। श्रुत्वा श्रीमनिरुक्तम् । हे अपि बडवे तं शावमपि गृहीत्वो- भाभ्यामेव डम्ब (१)रत्वेन प्रसिद्दे तापौतट प्रातरागन्तव्यम् । ततम्तयोरागमनात् पूर्व कारिततन्निमज्जनरक्षासाधने तत्यार(२)कवाहकनाविकसमूहसङ्कले स्वयं तस्थिवान् सहामात्यः । ततस्तथैवागतयोस्तयोस्ते वडवे तं शावं च ग्राहयित्वोतम्। अयं शावोऽस्मिन् गम्भौरे तापोजलाशये सपदि निक्षिप्यताम् । तच्छ वा तदैवात्मभटैः स तवैव (१) "सर" ख, पाठः । (१) “रवा” ग, पाठः ।

·पाहिकपतिः। निषिप्तो मुतो च ते वडवे। ततोऽतिगम्भौरेऽपि तस्मिंस्तं पतन्तमेवालोका पशुरपि दुस्त्यजेनात्मजस्नेहेन(१) रज्जुना लार्पितयेव(२)पाकृष्टा कृतातिदोघेहेषिका खयमपि तस्मिन्नेवोत्पपात सा। पपरा तु प्रत्युत विमुक्ता सतौ मुखेन हरितगारान् भादातुमधोमुखौ चचाल । तत्क्षणादेव पूर्वा- सप्तनाविकैस्तो मारपुत्रौ हावपि बहिरानीय पुरः स्थापितो। ततः प्रभुणा प्रोतं यस्येयं वडवा जलेऽपतत्, तस्यैवायं शावः, (७) इति वचनं श्रुत्वा तहोटिकास्वामी समुतां (४) तां अग्राह। द्वितीय प्रत्युक्त राजा-यदि त्वया ज्ञात्वैव विवादः कृप्त दूति प्रत्यक्षोभविष्यति कस्याप्यन्यस्यापि च महान् दण्डो भविष्यतीति गन्तव्यमुभाभ्यामिति ॥ एवं खपूर्वै रगजीतदेववर्मभिरपि कस्याश्चित् रजकवनि- तायास्त हे वरादिगृहीतं तहस्तुजातं स्वबुधव सर्व तत्कार्याकार्य निश्चित्य तस्यै दापितं प्रवेशिता निष्कासिता च पुनः खनिलये। तद्यथा कदाचित् कश्चिदेको रजकस्तापौसरिहरातटे वस्त्र- प्रक्षालणमकरोत् । तस्य पनी तङ्गोजनार्थ वृतातपोलिका - (१) “तेनेव" ख, पाठः । (१) “वमः" ग, पाठः । (१) “ता" ख, पाठः। (.) “तमयां" ग, पाठः ।

·सताया। विधाय भोजनावसरं ज्ञात्वा तां गृहीत्वा तत्पाद प्रसन्नागमत् 'एशि भुङ्ग' इति जगाद । ततः सा तेन रजनोता। भोजनपावमेकान्ते शिलायां संस्थाप्य सत्वर- मिहागत्य च भूमौ वस्त्राणि प्रसारयेति । 'पागतो(१)म्मी- त्युक्ता तथा कारयामास । ततः स रजकोऽपि वसनानि प्रसार्य तां तत्र संस्थाप्य कृतकृत्यो भोलु शिलापार्वs- तिष्ठत् । (२) खवस्त्रेषु दत्तदृष्टिः सन् भोजनमकुरुत । दैवाहु- खान एव तदैव स मृतोऽभूत् । तथा बोधितेतहन्धुभिः स मृतो दृष्टः। ततस्तात्कालिक विधिं विधाय ती महाराजाय विज्ञापितम्, अनय व भोजने विषं संयोज्य मारितोऽसाजनः पतिरप्यस्याः। तेषां वचः श्रुत्वैवाखिलैः सभासदेरुक्तम्- प्रसंशय पतिरनयैव इतो नान्यत्कारणं प्रतीयते। तदा तहचनं निशम्यैव श्रीमहाराजैरुतमेष व्यवहारः श्वो भविष्यति, गम्यतामेभिः परंतु इयं पूर्ववद्रक्षोया नैव ताडनीयेति । तत: श्रीमग्निः स्वदूतं प्रत्युक्त -तत्र गत्वा तामेवं वद, यथा पूर्वदिने पोलिकाः पाचितास्तथैवाद्यापि संपाद्य ताः प्रात- स्तापौतौर गत्वा तवैव तथा स्थापनोयाः, तया रजकवध्वा ततस्तावत्येव काले गते श्रीमतिः कुलौना: सत्यवादिनः स्वजनास्तव प्रेषिताः। तत्र गत्वा तमोजनमव- तथैव कृतम् । १) "ना* ग, पान (२) पाह:

·प्राधिकपतिः। लोकनीयमित्यान्नापि - तत् स्थानमपि निरोक्ष गोयं चाध- स्तादुपरिष्टाच कौहशम् । तत् तत्र गत्वा सेखलो- कितम्, यत्र शिलायां स्थापित तंशोजनं तदधस्ता- बहुशा स्वाः पिपीलिकाः समायान्त्यस्तेष्टाः। बाधः प्रदेश किंचिद्यतः पिपीलिकाप्रादुर्भाव इति संशय्य तां शिलां दूगेचक्रः। ततस्तैस्तत्र स्थाने एको महानतिविष- जातिको मृतसर्पः स्थितो मिरौषितः, ताः पिपीलिकाम्तन्मुखा- निःसरन्त्यश्व दृष्टाः । तत: श्रोमस्तिव गत्वा सर्वेभ्यः सभ्येभ्यो दर्शितमेवं मृतो नानया मारितः सा शुद्ध ति। पुनस्तन्निश्च यार्थ तनोजनं वाग्रे निक्षेपितं, तमुक्ता स वापि मृतः ॥ एवमेवैताहरघुवंशोयपूर्वतमानां जम्बूभूमिभृतां वहून्यत्र बुद्धिसाधितानि कार्याणि । तथापि तेषां शैलीप्रदर्शनार्थमिमे है दर्शिते, यतो विलोकाामलकौतयः शुद्धाचाराः शास्त्री दिलव्यवहाराः श्रीमन्महाराजाधिराजादिपदसंभावितोपपदाः शौर्योदायंदयादाक्षिण्यदेदीप्यमानहृदया इमेऽपि श्रीमहो- मण्डलाखण्डला पपि शास्त्रमा निश्चित्यापि व्यवहारं पुन: परं स्वबुधा पर्यालोच्येव निदेशं ददते नेव सहसेति ॥ अथान्यदपि यथा तेषां व्यवहारोऽभूत् तथैव वर्तित- व्यमिति। यथा दिनस्य घटिकास्तु कतिपया अत्यल्याः, राजकृत्यानि तु बहूनि, इति वदित्वा श्रीदेववर्मभिः सपूर्व- ·तृतीया। महाराजैरेकोऽर्कादिवारेषु संकेतः कृतः स लिख्यते। कार्य- बाहुल्यं पश्यता तेन सूर्यादिसप्तवारेषु पृथक पृथक् कार्याणि कारयितु प्रतिवारमेकैकाधिकारिणः कृताः,सत्यसंधाः स्तेयादि- पराङ्मुखा भर्तुगज्ञापालकाः कुलीना ये। तब सूर्यवारे तु युवराजस्य चान्तःपुरस्य च यानि वस्तूनि भूषणयानादोनि कार्याणि वक्तव्यानि च यानि, तेषां संपादने तु महतापदवाच्यो दौवारिकाधीशोऽधिकृतोऽभूत् । स तस्मिन्न व वारे युव- राजाद्युपयुक्तानि श्रावयेत् कर्तव्यानि च पृच्छेत्, कारयित्वा तानि वस्त्रभूषणादौनि विहितावसरे समर्पयेदिति । एवं सोमदिने राजमन्त्रोति प्रसिद्धोऽभूत्, स तस्मिन्न व दिने पुरग्रामजनपदादिदेशविशेषाणां सर्व कार्य मकरोदिति । एवं भौमवासरे सेनाया यावन्ति अश्वशस्त्रादिसंग्रहगा- पाद्य कट गाक्रयदानसेनानिवेश-वेशव्यूहादिकलानिरीक्षगाप्रेषणा- ह्वानादौनि यानि कार्याणि तानि महतापदाभिधेयो दल- पतिरिति प्रसिद्धोऽकरोत्कारयामासति । एवं बुधे यावन्ति पत्रलेखकलेखनीयसंभावनाले खिता- गतपत्रावेक्षणसंश्रावयप्रेषणादौनि यानि कार्याणि तानि महताकचेहरीक इति प्रसिद्धः सकललेखकाधीशः कृत- वांचाकारयदिति। गुरुदिने यावन्ति धर्मकार्याणि पागतकविपण्डितादि- ६ ·४२ प्राधिकपतिः। सत्कार-धर्मशास्त्रपूर्वकव्यवहारादोनि तानि सर्वाणि धर्म- राना यो महतापदवाच्यो व्यधादिति । शक्रदिवसे महततिपदोपपदको रङ्गरसाभिधी कालं नर्तकीनर्तकारागवाद्यविदादीनां नृत्यादिकार्यादीनि यथा- कारयामास। शनिवासरे तु महतोपपदकः पुरोहितचारप्रेषणमागत- विज्ञापनं दुष्टानां शूलादिरोपणं कारागारप्रवेशनमोचनादौनि कर्माण्य कारदिति। एवमन्येऽपि पुरुषाः प्रतिकार्य पृथक् पृथगधिकृता बभूव- स्तेषामिति। एषापि प्राक्तनानां मर्यादा शोभना चेद- नुष्ठे या (१) परन्तु प्रत्यावश्यकं विधेयं विचार्थति। पत्र तु पूर्वमेवेर रौतः, यथाधिकारं खखकार्यं कुर्वन्त्ये वेति, अतस्त- बखनं केषांचित् पूर्वेषां वृत्तान्तनिवेदनार्थमेवेति भावः। एवं अवधारान् पश्यन् घटौइयं नयेत्। इत्थं चतुर्थयामस्य चतस्रो घट्यो यापिता भवन्तीति । तदनन्तरं श्रीमतामाज्ञामादाय मृगयामारामादिकं गच्छेत् । यद्यपि मृगयावादिचालमेन चल- लक्ष्यनि वातनेन च राजपुत्राणामानन्दजनिका.भवति तथापि प्रत्यहं न विधेया, यतो मृगयाविहारिणां मनोऽन्येभ्यो राज- कार्यभ्या विपर्यय भजति। दृश्यते च केषांचित् तथा व्यव- १ 'येति भाव:' ख-पाठः।

·IME NUPPUSWAMY SASTRI R GYLAPORE MADRAS-4 बताया। हारः, प्रतः कदाचित् तां कुर्यात् । नहि शास्त्रे केवलमृग. जननार्थमेव मृगयोक्ता, किंतु तद्याजेन स्वजनचित्तपौरुष- देशावलोकनतदिगिताकारसमूहनादौनि कर्माण्य पदिश्यन्ते इति । तब तब गच्छन् चतुरमनुष्यान्वेषणमपि कुर्यात् यथा स्वपिता करोति च पितामहश्चकार । अथवा यन्वचालनादि कर्म कुर्यादासायमिति। ततस्तैराजप्तो मृगयां वन्यप्रदेश रमणीय वा यायात्। ततो मनोऽनुकूलमदुष्टमावं हस्तिनं वा शिविका चारुह्य धृतरम्यवसनभूषणोऽसिचर्मवादियुक्तश्चि- तोत्साहवर्धकेषु प्रदेशेषु गव्य तिमितेषु क्रोशत्रयावधि केषु वा गच्छेत्, अहरहो गच्छन्नपि प्रतिदिनं नवं नवमे। विषय गच्छत्पश्येच्च। यदि कदाचित् गच्छतो मार्गे देवालयो वा कश्चन महात्मा विरतो वा तं प्रणमेत्, तत्र गत्वा च यथा विभवं यथायोग्य च सत्कारं कुर्यात् । ये केचिदन्ये तत्पाख- घरास्तेषामपि प्रगतिदानादिना संतोषं जनयेत् । विहारार्थ गच्छन्नपि स्वमार्थयायिनं भाण्डागारिकमुपरितनव्ययाय रक्षित वस्तुजातमुपदि दिदम् । त्वया रजतसुवर्गामुद्रास्तत्तदृहिचतुर धीशमिता वस्त्रादयोऽपि खपा रचणीयाः,किममिति चेत् मार्गागतदेवहिजयाचकादिदानाय । यदि त्वारामादौ गच्छेत् तदा तद्रक्षकानुत्साहयेत् पुष्पवाटिकाम्बुप्रस(१)वणादीनि १. 'प्रत्युव' ख, ग, पाठः ·४४ पाहिकपतिः। प्रत्यहं नवोनान्येव कर्तव्यानौति, तथा कृतानि दृष्ट्वा किमपि तेभ्यो दद्यात् यथा ते तदधिकं कुर्युरिति। अथवा त्रपुगाल- कगर्भयन्त्राणि मञ्चदशाद्याहत्त्या चालयेत् यन्त्र चालनावसरे- ऽधिकान्यपि जलसाधनानि पार्व रक्षेत् । धनुराकर्षणं वा कुर्यादश्वपरिवर्तनं वा। ततः सेनासाग्रामिकज्यूहरचनां पश्येत् । कदाचित् तां समोचौनामालोका तत्कट भ्यः कारयिटभ्यश्च पारितोषिकं दद्यात्(१)यथा ते तत्र शिथिला न भवेयुरिति । तत पागत्य तेषां तेषां समीचीनतां प्रभवे निवेदयेत्, किंचिहत्तं चेत् तदपि च । ततः सायंतनं कर्म कुर्यात् ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजात्मजानुष्ठानातिकपचतो चतुर्थयामवर्णना चतुर्थ यामवित्रान्तिनवमी निवेणिः ॥ ८ ॥ पथ सायंकालादारभ्य यावत् सुखशयनं रात्रिकृत्यम् । ततः सूर्यमस्ताचलचुम्बिनमालोक्य प्रक्षालितहस्तपाद आसने उपविशत्, सायंतनं संध्यादिकं च कुर्यात्, यथावसरमौपवरं ध्यायंस्तिष्ठेदासने। ततो व्यवहारावलोकनेऽधिकृतो यदि यथावकाशं किंचित् कृत्वा तत्कर्म समाप्य व्यवहारस्थाने गत्वा दिनशेषकृत्यानि कुर्यात् खय कारयेच्चाधिकृतेभ्यः। ततो १ 'ध्यात्' ख, ग, पाठः ।

·४५ हतीया। भोजनार्थ समाइतो गच्छेत्, प्रभूणां पार्वे, तैः साई परिमितं भोजनं कृत्वा शतपदानि गच्छेत्, अथवा यथाखभावं विहरीत् परंतु शौधन चलेत् न वा प्रयासं कुर्यादिति। ततस्तैरादिष्टः शयनशालायां प्रविशत् नैकाको नाप्ये केन सह किंतु बहुभिः मुमतिभि: सुशौलेरिति । यत्र कुवापि नैकाको सहकेन विशेत् । यत्र कुवापि रहसि नैको नैकेन संविशेत्, इति । पन्यदपि ये विरुद्धाचारा ये केऽपि प्रभुभिनिष्कासिता भर्सिता वा पिशुना अविश्वस्ता अज्ञातकुलशीला पपरि- चितास्तैः सह वार्तालापमपि न विदध्यात् दूरं तैः साकमेकान्त- विहरणं विति। ये पिशुना महाराजयुवराजयोरन्सरकार- कास्ते हेयाः। ये तु पौरमन्त्रिवर्गवार्ताबोधका ये तत्तद्- व्यवहारावलोकनार्थदत्ताजास्तैः सह संविशेत, तहाक्य निशम्य कुर्यादिचार्यैवेति। तत्र गत्वा सुखासने तिष्ठन् कथा- प्रबन्धनौतिशास्त्राणि प्राचीनानां राजां कथाश्च तत्कृतानि शोभन(१)कर्माणि भारतादौतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि च यानि बुद्धिहये राज्यद्धये च योग्यानि तेष्वेकं यथारुचि शृणुयात्। कदाचित् शौर्यसंपादिका वीररसप्रधाना रघु- दिग्विजयपूर्विका धनुर्वेदगाथाश्च शृणुयात् । कदाचित् तु गज- तुरगादिलक्षणसंरक्षणविधिप्रतिपादकानि शास्त्राण्याकलयेत् । १ 'मानि' ग, पाठः।

·पाहिकपतिः। कदाचित् प्रभुममतं नाट्यममि पश्येत्, नाट्यदर्शनमपि तथा तथा तत्कार्यकरकौशलार्थमेव नतु व्यसनायेति। कदाचित कविगोष्ठीषु परीङ्गिताकारोहनप्रकारप्रहेलिकाप्रबन्धादौनप्या- कलयेत् । कदाचित् स्वाधीतं नवं वा कंचिद् ग्रन्थमवलोकये- दिति। एव गवेः प्रथमयामं नयेत् । अथवा यावनिद्राभि- मुखं मनः स्यात् तावत् शृणुयादिति । तत्तत्कथासु स्वयमपि तर्क येत् पृच्छेच्च। ततोऽधिकान् विसर्जयेत् (१) । ततो- ऽतिकोमलविचिवास्तरणसंधीतसत्य शलगेन्दुकोपधानशयनीय- मारोह (२)। दुग्धपानेच्छा चेत् तत्रस्थ एव ससित सुगन्धि गोपयः पौत्वा शुचिर्भूत्वा सावधानमनास्तत्समयम्मरणीयान् स्मृत्वा शय्यारोहणं कुर्यात् । शयानः पूर्वस्यां दशि वा दक्षिणस्यां शिरः कुर्यात् नोत्तरपश्चिमयोः। यदि देवस्थान गुरुशश्या च पश्चिमोत्तरयोः स्यात् तदा पश्चिमदिश्यपि शिरः कुर्यात् उत्तरस्यां तु तदापि नैव । तत उत्थायान्यव प्रसारयेत् । चिरप्रसारितं चेत् निगूढ़बडास्तरणोपरितनं पुनरास्तरणं प्रसारयेत्, चिरप्रसारिते दुर्जन्त्वादिप्रवेशसंशयात्। तत्समय मरणीयान् श्रीरघुनाथपादारविन्दं च रात्रिसूक्तं “शूलेन पाहि नो देवी"ति शूलिनीमन्त्र चतुष्टय रक्षाकरं १ 'सन्य' क, ख, ग, पाठः । २ 'हयेत्' ख, ग, पाठः ।

·वृतीया । मुखनिट्रासंपादकमन्त्रांच सुखशायिनश्च नर्मदां च मरेत् ॥ सुखशायिनस्तु । "प्रगस्तिर्माधव व मुचुकुन्दो महामुनिः । कपिलो मुनिरास्तोकः पञ्चैते सुखशायिनः ।" "नर्मदायै नमः प्रातन मंदायै नमो निशि। नमोऽस्तु नर्मदे तुभ्यं पाहि मां विषमर्पतः ॥" अन्यदपि भारते "सोपसर्प भद्रं ते दूरं गच्छ भुजङ्गम । जम्मेजयस्य यशान्त पास्तीकवचनं स्मर ॥ प्रास्तोकवचनं श्रुत्वा यः सर्पो.न निवसते । शतधा भिद्यते मूर्धा शिंशपायाः फलं यथा ॥" पन्यदपि "मुख सर्व त्वदायत्त योगनिद्रे यतो नृणाम् । अतस्त देहि म निद्रां यथाकालं यथाचि ॥ नेत्रास्यनामिकाबाहुहृदयोरसि तिष्ठ मे। अयनावमरे भूयो मामुत्थापय कमणे ॥ श्लोकहयमिदं नित्य शयने यः पठेत् पुमान् । सुखेन निद्रां लभते दुःस्वप्न नेव पश्यति ॥" अथवा शयनसदनमपि तु एतादृशं कर्तव्यम, शयनीयशीर्षप्रदेशे स्थापितपयःपूरितरजतादिकुम्भममलतर- काचकोमलसूक्ष्मतरवासासमन्तात्सवीतविशदयम्बान्तरदेदीप्य- मानपाक्षिकशिक्यादिनिहित (१) मुगन्धिद्रव्यचूर्णपूर्ण-प्रज्वल- इति । १ डिस' ख, पाठः ।

·४८ आफ्रिकपचतिः । हशोज्जलप्रकाशभासितान्तरम,अथवा शुद्धस्फाटिकयन्त्रनिहित- सुरभितैलपूरपूरितदीपप्रभाभासमानमध्यमिति ॥ अथ शयन- विधिः ॥ शय्यामधिगद्य प्रथमं कियत्क्षणमुत्तानमुखः शयौत, ततो दक्षिण पार्श्वनाप्यल्पमेव, ततो वामपार्श्वन मुखं शयौत। यद्यपि सविधे पर्यास्तरणसंस्मष्टपृष्ठभागेन शयनं नेमकित् तथापि भुक्तानसमतासंपादकतया तस्य तथा विधानमपि । परं क्षुधातॊऽतिपिपासितस्तु न खपाात् (१)इति । तत्कालेऽपि खेष्टदेवं संस्म त्य विहितसमय एव प्रातमत्यापनीयोऽहमिति यामिकानादिश्य च शयौत। अन्यदपि कदाचित् जाग्रत् मनसा सावधानः शयालुरिव प्रतीयमानस्तद्यामिकनिद्रा- जागरणान्योन्यालापादौन्यपि सम्यगालोचयेत् । कदाचित् बोधयेदपि तत् तेभ्यः, स्वावसरे वया तु एतत् कृतमनेनेत- दुक्तम् पयं शयितो नामिति । तच्छ त्वा ते कदापि स्वकर्मणि शिथिला पविहितविधानकारका न भवन्तीति। कदाचित् मिनिमोलिताक्षो जाग्रदेवायमिति संशयाना: नुचितं कर्तुं नोत्महन्त इति ॥ अथ सुरवस्वप्नादिविचारः । श्रीमन्महाराजानां राजपुत्राणां शुद्धान्तःकरणानां च खप्र. मपि भाविकार्यसिडेः सूचकं भवति यतोऽतः कस्यचिदये न कययेत्। शत्रोरनाप्तस्य च पुरस्तात् कदापि कौशमपि कमप्य. १, खपेत्' ख, न, पाठः ।

·हतीया। ४६ दिति । स्वप्न नैव कथयेत् । अथवा स्वप्रविचारजस्य ब्राह्मणस्यान्यस्य वात्मशुभचिन्तकस्याग्रे ब्रूयात्, तेभ्यश्च तत्फलं शृणुयात् सूर्योदयात्प्राक् सूयास्तसमये च, मध्याझे तु कस्यचिदग्यो नोदोरयेत्। वसन्ते स्वप्न श्रेष्ठ मेव कदाचिदेवान्यथा, ग्रीष्म- वर्षांहेमन्तेषु यथाकथमपि धर्मादिना चित्तवृत्तेरुपल तत्वा- प्रथमयामगतस्य फलं वर्षे णु हितोये षडभिर्मासैः, तृतीये तेन्निभिः सप्तदिनैरपि, प्रातश्चेत् परदिन एव फलदं भवति । यदि दुःस्वप्न पश्येत् ताई विष्णुसहस्रनामगजेन्द्र- मोक्षचण्डौस्तवादीन् पठेत् पाठयेहा ब्राह्मणैः, तान् स्वयं शृगवन् स्नानं कृत्वा यथाविभवं गोभूहिरगमतान्नादिदान- माज्यावेक्षणं च कुर्यादिति, प्रत्यहं प्रात: प्रातमत्यायेत्यमेव कुर्यादिति। एषा पद्धतिरग्रऽपि तत्तद्राजात्मजैर्यावमिवा- रिधयः सर्वेरेव समाश्रयणीया भविष्यतीति । अथ राजां राजपुत्राणां च परमेश्वर पूजनं यथासमयदानं चावश्यकमपि तदिधिरध्ययनादेरत्यावश्यकतया प्रभु- भिरनुपदिष्टत्वात् सर्व नोपदर्शितः सोऽधुना प्रदर्श्यते, यतो- ऽधौतविद्य न स तेनाप्यनुष्ठेयतम इति । अथ सुनातो राजपुत्रः सुप्रसारितखासने भगवदाराधनार्थमुपतिष्ठेत् । नारायणं(१) चतुष्कासने(२) स्वाभिमुखमेव स्थापयेत् । स्वयं : (२) 'ग' ख, पाठः। (२) '' ख, ग, पाठः ।

·पाहिकपतिः । पूर्वाभिमुख उत्तराभिमुखो वा तिष्ठेत् । ततोऽन्ये तत्समय- प्रवेशोचिता ब्राह्मणाः पविया वा तांस्तान् तत्तत्पूजनपात्रा- दीन्य यास्थानं स्थापयेयुः। पूजाजुलं ब्राह्मण क्षत्रियाहृतमेव ग्राह्यम्। तत्म वस्तजातं नारायणदक्षिणभाग एव रक्षणीयम् । पूजाविधिजो ब्राह्मणोऽपि भगवतो नारायणस्य वामे(१)स्वस्य च दक्षिणभाग एवोपविशेत् । अन्येऽपि शुभ- विसका ब्राह्मणा: पण्डिताः कश्यश्चाशौर्वादार्थमागता यथा- स्थानमुपतिष्ठे युः। वृद्धाश्चेत् मन्त्रिगोऽपि तत्समययोग्या एव तत्र प्रविशेयुर्वा निर्दिष्ट तत्समयकार्यबोधनपृच्छका पावश्य क. कार्य बोधका अपि नापरे कुचैलदुर्गन्धिवहा दुराशया होन- जातयोऽपौति। ततः कृतसंध्यो विश्वादिपूजनं कुर्यात् । यद्यपि पूजनं कायेन मनसा वाचा च विविधं भवति तथापि यथासंभवं कुर्यात् । तत्र कायिकं प्राणायामपरमेश्वर- प्रदक्षिणा व्रतोपवासश्रवणदेवस्नपन नमनादि। वाचिक गौता- सहसनामादिपठनोचितवाग्विसर्जनापरुषोत्यादि । च सर्वजस्य सर्वशक्तः सर्वाधारस्य सर्वकारणस्य सवरूपस्य सर्वान्तर्यामिनः सजलजलदश्यामलरुचिवपुषः सुचिराभ्यस्त- समसकलाकौशलसमुद्भूतनिजाहोपुरुषिकाचिरविवदमानविधि- विश्वकर्माकलितातिविमलेन्द्रशिलासालभञ्जिकाचरणनिर्मिति. म.नप्तं (१) 'ग'ख, पाठः।

·तृतीया । जात-नव्याभिमानतर्जनचर्पटिकायितालौकिकानिर्वचनीय- स्वच्छन्दसमुच्छलमौष्ठवच्छटागाराणि युगस्य अङ्गुष्ठवयनख- निजस्वाभाविकाकारकान्त्यधरौकृतार्डन्दुमण्डलस्य, उभय- पापूर्वानुलिनख केतवकारागृहातितरांनिबहायितोदयरागरम- गौयतादर्पनाभसेन्द्रगोपराजिकचः, न्युजीकृतमहानोलघटित्त- शक्तिकाहारिगुलफजानुयुगस्य कनककाचौवि(१)गृहिताति- तपतपनौयनिभाधरांशुकोपाधिनिगडायितसचञ्चलाम्मीदनभ- सो निराकृतकलिन्दकन्यावर्तनाभः समुन्नतायतांसोरस्कस्य शङ्खचक्रगदापद्मालंकृतमहाचतुर्भुजस्य श्रीवत्सल मालमोललामा ललितकौस्तुभवनमालाधि(२)राजमानस्य चतु!इविशेषविभू- षितस्य पाश्र्व प्रदेशलसच्छत्रचामरचामवेशस्य, पीताम्बर- स्याधिष्ठितानय मगिमण्डलमण्डितमहाकमनीयतरकात स्वर - सिंहासनस्य मन्दस्मितशोभिमुखारविन्दस्य, विद्रुमशलाकासौ- न्दर्यापांनिधिव्ययसंपादकाधरकान्तः, दन्ता तिटूरोकृतकुन्द- परिपक्वदाडिम्बोजरचनारुचेः चञ्चन्मकराकृतिकुण्डलमिष- मुद्रितमकरध्वजमकररोचिषोऽत्यायतनयनयुगलल नौकताम्बुल- बन्धुजात(सिधु ? मधु)द्रवप्रस्पन्दमानमधुकरबन्दुपातमन्निषत्- पुण्डरीकयुगलस्य, परमकारुणिकमतानुग्रहानुभावकभाव- कत्वेन श्रीविष्णोर्मनसा ध्यानमिति ॥ (१) 'मि" ख, पाठः। (1) कि, पाठः। .

·प्राधिकपतिः। अथ मनसोऽतिचञ्चलत्वात् ध्यानं दुष्करं राजपुत्राणां सुकुमारत्वात् कार्यबाहुल्याच्चेति। व्रतोपवासादयोऽपि राज्ञां कादाचित्का एव । यद्यपि विहिता अपि व्रतादयः सर्वषां तथापि रानः शरीरसा सर्वधर्मरक्षकत्वात् सर्वथा रक्षणीयत्वेन तेऽपि ब्राह्मणहारा कारयितव्याः कदाचिदावश्यक स्वयमपि कुर्यादिति। अतो राजती काञ्चनों वा पित्तलादिभवां स्वेष्टदेवमूर्ति यथामचि कारयित्वा विभुजां चतुर्भुजां वा पाड़शोपचारैः पूजयेत्। यहा स्वयंभूशालिग्रामनर्मदेश्वगदीन् पूजयेत् । पूजनार्थं जलमपि ब्राह्मणक्षत्रियाहृतमेव ग्राह्यम् । नारायगास्नानाद्यवसरेऽपि ब्राह्मणेन पूजां कारयित्रा दक्षिण- हस्तेनैव जलपान देयमन्यदपि पूजा वस्तु जातं पुष्पादि। एवं पाद्यादिनीराजनान्तं नित्यं देवाराधनं विधेयं यथा- स्वड्डाचारम् । विष्णोः पूजनमपि वैदिकतान्त्रिकमन्त्र भेदन विविधं भवति, तवापि सहस्रशोबत्या दिनूतमन् देवपूजन कर्तचन तान्त्रिकैरिति । इदमेव स्वचेतसो ढोकरणोपायः स्वसा सर्वत्र कल्याण- हेतुरिति नान्यत् । मूर्तेः स्नानतिलकादिकं विधाय स्वपुरः- स्थापिते सविचित्रास्तरण राजतादिचतुष्कासने तां परमेश्वर- प्रतिमा कृतशृङ्गारां स्थापयेत् । ततो मध्याह्नसंध्यामपि तत्रस्थ एव कुर्वीत। अष्टोत्तरशतसंख्याकगायत्रौजपं कुर्यात् ।

·हतीया। ततस्तचा- एकादशशतसंख्या विधानं तु तत्पराणामेवावश्यकं, गना वनेकविधकारकारितया यथासंभवं सहस्रशतदशान्यतम- संख्याकजपो विधेयस्तैरिति। ततोऽधिकारी चेत् देवर्षिपिट- तर्पणं कुर्यात् ततो वैश्वदेवबलिं ततो हवनं, ततो दान- मन्नादौनां छायापावं च, तदैवागन्तुकाधिकृतकविपण्डित- विरागामन्योन्यशास्त्रार्थमपि शृणुयात् पृच्छदपि सानन्दम् । ततश्चातिथिपूजनं च राज्ञां तु प्रतिक्षेत्र प्रत्यहं प्रतिपथिक- मन्नदानं संभवत्येव स्वयमपि प्रत्यहं कुर्यात् । गतान् पण्डितादीन् विसर्जयेत् ॥ अथ काल विशेषे पावविशेष च दानं, पूर्णिमामावास्या- संक्रान्तिव्यतोपातवैधतियहराशि परिवर्तनादौ चन्द्रसूर्यपर्वादी विमेषतो दानं कुर्यादेव यथाविभवं तीर्थादावपि । प्रतिसंक्रान्ति वृतादितुलामवश्यं कुर्यात्। ववर्षप्रवेशऽपि काञ्चनरजतरसान्नादितुलामवश्यं कुर्यात्, चिरंजीव्यादीनां यथाविधि पूजनं च, अन्यान्यपि विशेषदानानि, सुवर्ण- राजतादिदेवप्रतिमा-कनकाचल कातखरकल्पवृक्षगोभूहिरण्य- शश्याम्बरबलयनवरत्नगल न्तिकाप्रभृत्य नेकभूषणादीनि। अन्यच्च देवालयेषु दीपावलौदानमन्धकारवति पथि प्रचलित- दीपनिधापन, हेमन्तेऽनुदिनमू मयचौमदुकूलसतूलविविध- वसनानि लोहाङ्गौष्टिकादीनि च ग्रोभेऽनुपथं प्रपाप्रस्रवण- ·५४ प्राधिकपर्धतः। लम्जमाना चालनभर्जितचणकानादौनि पात्रेभ्यो देयानि, प्रतिरक्षाविध- वामपग्वादिन्यो यथाप्राणसंरक्षणभोजनादिकं , दद्यात् । अन्ये ये कऽपि संतोषिणः कुलौनाः दरिद्रा अपि याजासु गृहस्थाः कुटम्बिनस्तेभ्यो दानं सुमहाफलकम् । प्रतिमार्गदेवमन्दिरधर्मशालादि निर्मलप्रदेश निर्भरतड़ाग- वापोकूपतरङ्गिणीकूलविधानादौनि निर्जनाटव्यां क्रोशडयो- परि चतुष्कोशोपरि च वजनस्थानं कारयेत् । तव भटान् स्थापयेच्च यथाध्वगानां भयं न स्यात् । अथ कस्यापि महात्मनो दर्शनार्थमपि गच्छेदेतदपि पुण्यजनकं भवति । एवं बहन्यपि दानादीनि एकैकाधिकफलानि लोकशास्त्र- संमतान्यपि सन्ति । परन्तु दानादौनि कुर्वन्नपि राजा प्रजारक्षणं तहर्धनं च प्रत्यहं श्रेयो मन्येत, यतो दानादौन्यपि तन्म लान्येवेति। एवमुक्तप्रकारेण पूजनं कृत्वा संशुद्धसद्राविततं छाया- पात्रमवलोक्य पूजाप्रकल्पितं देयद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो दापयित्वा स्वयं दत्त्वा वाज्ञाप्यावश्यकं कुर्यात् । मन्यदपि पावश्यक कार्ये प्रामणेनैव कारयित्वा पूजावखाण्युत्तार्य वसनान्त- राणि संधार्य प्रथमप्रबोधितखागमनस्य पितुरादेशाद्राज- सभायां तत्पाखें गच्छेत् । कृतप्रणामः सविनयस्तेनादिष्टे चासने न्यु पविभेत्। प्रश्न विना किमपि न ब्रूयात्, नान्ये न ·RESEARCH INSTITUTE, 84RH. ROAD. MADRAS.4 हतीया। साकं यहा तका तत्वावस्थो न वदेत् । न निजीवत्य- मनालोचनशीलत्वं च प्रकटयेत् । अवश्यं वक्तव्यं चेत् सविनयं प्रभून् महाराजादिपदेः संवोध्य सत् कथयेत् । तदा किंचिदन्मिषितने वस्तबदनावलोकनपरस्तदाज्ञां शृणुयात् मनो नान्यत्र यामयेदिति। तदुक्तार्थं मनसावधारयस्तिष्ठेत्, तदा तेषां तात्कालिकों तदासनस्थिति वचनव्यवस्था चान्यदाचरण तात्कालिकममात्याचारादिकं सर्वमवधारयेत् । यदुच्यते () पिबा निर्वि म्बमेव तत्कर्तुं सांप्रतमिति वदेत् । विचारणीयमपि चेत् तदा तदङ्गोकृत्य कालागर बथात् तत्तात्पर्यम् । यदि च कालविलम्बासहिष्णु कासविहेतु- परिणाम तत्कायं स्वबुद्ध्यारूढ़ स्यात् तत्तुतदेव सपरिपाकं वदेत् । रहस्यं चेत् तद्रहसाव व यात् तदा। यस्योपरि श्रीमतामल्या दृष्टिस्तं तदा नैव पश्येत्, पुर्वविशेषात् तमपि बहु न पश्येत्, स्वगाभौर्याल्पत्वप्रतौतिस्तेन प्रभोमनसि किमिदमिति संशयश्च स्यात् । ये प्रभुणा तर्जिता निष्का- सिताश्च समाजात् तान् खपावं न प्रवेशयेत्, स्वकोपमपि तेषामुपरि न प्रकटयेदुदासीनतया तेषु वर्तेत । कदापि पितुः प्रेमातिशयत्वेन राजपुत्रोऽहमिति किम कार्यकरणमिति प्रमादो न संपादनीयः । प्रभूणां प्रेमापि विलचगामेव, (१) 'ईस' ग. पाठः।

·प्राधिकपतिः। यतोऽन्यथाचारिण' पुत्रमण्यवमन्यन्ते राजानो मैव स्मरन्त्यपि कास्ति स इति ॥ श्रूयते हि पुरा रामायणेरघुवंशीयसगरेण राजा स्वस्योर- स्योऽपि पुत्रो निष्कासित: प्रमादित्वात्, अप्रमाद्यपि सकलगुण - गगाागार: कदाप्यस्पष्टसतूलकोमलास्तर गाानावृतभूमिपृष्ठसदा- चारमखोजनेकखेलासंदृष्टमानस (१) दृष्टानव(२)रतगगागार- खभावारुगातरारुणतरगकिरण संभिन्नसरोजराजिरुचिसंस्पईि- मनु लचरणयुगलराजपुत्रौसौतासमन्वितः सानुजः श्रीराम- चन्द्रोऽपि दशरथेन राजा वनाय निर्दिष्टश्च । आधुनिकेनापि बुन्द्रप्रस्थाधिपेन जाहागीरनामा स्वपुत्रः कारागार एव मारितः। अन्यदपि नादिरोपनामकवनायुदेशाधिपतिना काबुलत्वेन प्रसिद्ध पत्तने निजात्मजसााक्षिणौ निष्कासिते, इति वधिभूतलोकापवादभयसदाचारवद्भिर्मवितव्य राजपुत्रः पसदाचारेण वर्तमानमा मम लोकाः किं करिष्यतीति कदा यात्मनि न मंभावनौयमिति । यतः सर्वजैरपि श्रीराम- चन्द्रः सैव सकलसतोधैर्य धोरयमाणा जनकराजपुती निझर- गर्भग्वेदग्विन()हृदया दरमप्यसत्यदूरीकरणाय यदर्थव्यर्थीकृत- ताम्यन्नक्रचक्रकच्छपचक्रवालकारुण्यपदविलचितवारिधिभिः खपतिप्रत्यहप्रवईमानान्तरनवनवोदयदकृत्रिमप्रेमपरम्परा- (१) 'सा' ख, ग, पाठः । (२) 'रतरतराग ख, ग, पाठः । (३) 'ल' गः पाठः।

·५७ द्वतीया। प्रत्यचीभूतेकमूर्तिरिव सौता केवललोकापवादादेव बने प्रेषितेति । यतः राजपुवादौनामपौयं व्यवस्था, राजा- मन्यैस्तु सर्वदेव साश सदाचारेण वर्तितव्यमिति । भयावन्तु लोका धर्मिष्ठा वयं तु राजपुत्राः सुखानुभवैकार्थ- जन्मानः किमाचारगोति कदापि न चिन्तनीयम्, यतोऽखिलस्य पुत्र एवैहिकपारलौकिकमुखसाधनमिति। नहि सुखं सदा- चारण विना भवति कुत्र कस्यापि, अतस्तेषां सदाचारेण सर्व तुष्यन्ति जनाः किमुत राजानः ॥ । अथान्यदपि राजनीतिसूत्राणि, तब खामिपतिः । यदि क्षेत्ररक्षणार्थमभितो निष्पादितोऽपि सकण्टक- शाविशाखासमूहो यदि न खयं दृष्टोऽधिकसमुच्चाचारश्च सदा पशवोऽपि तत् नेवं समोहन्ते कवलयितु किमुत सर्व- कलाकौशलाश्रया मनुष्याः ॥ १ ॥ उत्सादयन्ति च तत्परदेशि- नोऽप्यध्वगा: ॥ २॥ अनुमीयतेऽनुदिनमासन्नसौमभिरधिकैर- हरहः खगमागमाही च तत्र पदवी ॥ ३ ॥ खोयैरपि तदरक्षित- मित्युपेक्ष्य तेऽन्तरा रक्षकम् ॥ ४॥ भवति च तत्कतिपयरहोभि- निर्बीजम् ॥ ५॥ पनालोचितनि:जतानिदानमूषरोभूतमना- १ 'तत्रोंख, पारः। ८ ·५८ पातिकपश्चतः। कृष्टमात्मनाप्युपेक्षितमासादयन्ति शनकैरुपकृष्टिमादधतोऽ- प्यरयः ॥ । कथम(पिऽप्य)नवरुडारिसृष्टा कृष्टिसततपरावृत्ता- माधिकृतात्मदृष्टे : (१) तत् पश्यन्तोऽपि उदासीनानि भवन्ति मिवाणि ॥ ७॥ ये पुरापाभयतोऽपादासौना विजा- नम्तोऽपि खतत्त्व समीक्षमाणा अपि (२) ततो जहति चात्मनो वृत्तिम् ॥ ८॥ सूचयन्ति चानुदिवसकृषीवलविदीयं- माणविषयं यदबलिने पिशनाः ॥ ८॥ अपश्यतः समन्तादति- बलिनोऽपि तस्य तथा भवन्त्यपि स्वननाः ॥ १० ॥ भसमीक्षित किं किं नचाभ्युपैति वैरस्यम् ॥ ११ ॥ जडान्यपि नागवल्ली- दलानि पदृष्टान्यचिरेण भवन्ति विरसानि ॥ १२ ॥ निरुत- मपि पयोऽसमौचितं प्रयाति परवे ॥ १३ ॥असमीक्ष्य गच्छतो- ऽमि राजपथे कदाचिद्भवति पादस्वलनम् ॥ १४ ॥ विध्यति च कण्ठकमकरसात् पादतलम् ॥ १५॥ पनवेक्षितो महानपि पन्था भ्रमयति चित्तं परप्राप्ती ॥ १६ ॥ असमौक्षितः खात्माऽपि चैतन्यं जनयति इदये जडाध्यासं किमुतान्यत्परकीयम् ॥ १७ ॥ स्वाङ्गान्यप्यनवलोकितानि कलुषोभवन्ति मलयोगात् ॥ १८ ॥ खसुखा प्रयोऽपि पितानवेक्षितपदो मदात्(३)प्रभवति ॥ १८ ॥ मोध इव सरजस्कोऽनुपदमावति चान्तर्जालमालिन्यम् ॥ २० ॥ ॥ १ टिप' क, ग, पाठः। ९ 'पपिवती 'ग, पाठः। २ 'त्युभ' ख, ग, पाठः।

·५८ - ॥ बतीया। बहिरपि भवति तस्य चान्यथाननादिरुचिवचिवाम् ॥ ११ ॥ पुनरीक्षितोऽपि न तथा हृदये विनोदमाधते ॥ २२ ॥ स्थाप- यति च तमेकदेशे महमिवात्मसंमोहात् ॥ २३॥ पतस्त- निदेशवतिना भाव्यं राजपुत्रेण ॥ २४ ॥ वेदनिदेशादपि बली- यान् पितुरादेशः । २५५ श्रूयते हि पिवादिष्टो लोकवेदाति- विरूहे मारहनने प्रवृत्तो जामदग्न्यः ॥ २६॥ निहत्तोऽपि तत- स्तनिदेशात समौक्ष्य चिरकारोति ॥ २७॥ तस्मात् पिटमान्येषु पिवदाचरेत् किं पुनस्तत्पूज्येषु तथाचरणम् ॥ २८॥ कदा- प्युभयोस्तयोन भावयेदन्यथा चेतोऽपि ॥ २८ ॥ तदुक्तमपि चान्तरा- विनयं कापि ॥३०॥ मातरमपि तथैव मन्वानस्तत्मपत्नी- रपि स तथा मन्येत ॥ ३१॥ कनोयःस्वपि सोदरेषूपजोन्या- दिभ्योऽन्वहमकृत्रिम सौभावं दर्शयेच्च ॥ ३२ ॥ यथा न स्युस्तेऽ- न्यथा त्तयः ॥ ३३ ॥ तथा वसनामग्णादिभी रञ्जयेत् । ३४ ॥ नावमन्येत बन्धुमेकमपि ॥ ३५ ॥ स रुष्टो(१)ऽपान्तरवमानितः प्रकाशयत्यात्मानं विद्य दिव ॥ ३६॥ पुनः स सान्त्वनैरपि न याति शान्ति सहजोऽपि यथाम्बुभिस्तडित् ॥ ३७॥ प्रयाति परं स सान्तरः पुनः वापि विभौषण वत् ॥१८ । दर्शयति च परम पन्थानं गूढमपि स्वीयम् ॥ ३८॥ तमासादयति परो बलिनमपि तद्योगात् ॥ ४० ॥ यथानलो महदपि वनं सुसमौर- - ॥ ॥ ॥ १ 'डी' ख, ग, पाठः ।

·पाहिकपतिः। संयुतः (१) । ४१ ॥ तक्षात् सहजैर्नान्तरं कुर्यात् कमपि विना- देशम् ॥ ४२ ॥ तैरपि तस्याज्ञानुवर्तिभिर्भाव्यम् ॥ ४३॥ लभन्ते च ते तथा वर्तमाना महछि प्रतिष्ठां च ॥ ४॥ चिरमधि- तिष्ठति राज्यमपि तेषाम् ॥ ४५ ॥ प्राण वन्ति च तेऽन्योन्य- संहर्तरुच्चतां शिलोच्च यवत् ॥ ४६॥ अनम्या भवन्ति परवाते- स्तस्मात् ॥ ४७ ॥ अभेद्या भवन्ति भूयिष्ठम् ॥४८॥ दूरादपि दृश्यन्तेऽरिभिमच्चत्वात् ॥ ४ ॥ तमाशाज्यं तेन सर्वतोऽवे- क्षकेगा च । ५० ॥ इति खामिपतिः ॥१॥ अथामात्यपद्धतिः। पुग स पारितोषिकनिबन्धनेरमात्यमण्डलं वईयेत् ॥१॥ स्वामिसंवदिषावोऽमात्याः ॥ २॥ यथार्थवादिनश्च ॥ ३ ॥ तह- ईनं राष्ट्रवधिः ॥ ४ ॥ सर्वत्र सर्वदा तदाधिक्यवर्णनं च ॥ ५ ॥ कोशादिवृदिरपि ॥६॥ तत्कृपाधिक्य ऽपि खानुयायित्वदर्शनं च ॥ ७॥ ततोऽतिभोतिथानुदिनम् ॥८॥ तत्मत्वान्मृत्योरिव जुगुप्स रन् ॥ ८ ॥ अन्योन्यभिन्ना अपि तत्कायें संहताः स्युः खानानोव ॥१. । सहन्ते च ते पराशगोहगं वृक्षा इव ॥ ११ ॥ पाक्रमन्ते क्रमेण परविषयम् । १२॥ भवन्ति च ते प्रभोः स, पाठः।

·१ 2614 हतीया। प्रेमपाचाणि ॥१॥ ततो लभन्ते तेऽभिमतार्थम् ॥ १४ ॥ प्रयान्ति च विश्वासपदवीम् । १५॥ तेऽपि सुशीलाः सत्यवादिनः सदा- चाराः खधर्मनिष्ठाश्च ॥ १५॥ सवि(१)द्याश्च भवेयुः ॥ १७ ॥ देश- कालविभागवत्तार: । १८॥ निर्लोभा (२) ब्राह्मण्याध ॥ १८॥ प्रधिगतसंपदोऽपि गम्भीराः समुद्रा इव ॥२०॥ पगाधादयाः कूपा दूध ॥ २१॥ परीङ्गितताश्च ॥ २२ ॥ ये परवाधिनो न ते- ऽमात्याः ॥ २३॥ भवन्ति हि ते ऽमात्ययञ्जनाः ॥ २४ ॥ न तेषु विश्वासः ॥ २५ ॥ इत्यमात्यपहतिः ॥ २ ॥ अथ मित्रपहतिः। समसङ्गतश्व मित्रकुलमपि संवईनीयम् ॥१॥ समानव्यसनानन्दी मित्रम् ॥ २॥ विपदि सहायश्च ॥ ३॥ महत्त्ववहिष्णुः ॥ ४ ॥ ॥ ५ ॥ परस्परानुमोदकश्च ॥ ६ ॥ हितप्रवक्ता ॥ ७ ॥ अहितनिवर्तकश्च ॥८॥ पक्षा भवन्ति मित्राणि ॥८॥ पक्षानुपवई येट्राना ॥ १० ॥ पक्षौ च सम्बन्धिसुहदी ॥११॥ सपनोऽभ्युपैति दूरमपि देशं पदीव ॥ १२ ॥ भवति सपनो विजयाय ॥ १३॥ स्वयं च जेतुमशक्योऽरिभिः ॥ १४ ॥ नैकमपि १ 'ख, पाठः। २ 'मिनी' ख, पाठ: ।

·॥ . पातिकपातिः। पचमत्स्नेत् ॥ १५ ॥ एकपक्षव्यागादपि स्यात् सवलद्गतिः ॥ १५॥ नोः पदं प्रयाति निष्पक्षः ॥ १७ ॥ भवति स नियम्यो महा- नपि पिपौखिकाभिः पतत्रौव(१) ॥१८॥ पसहायो बलवानपि नि (२) लीयते सिंह व ॥ १८ ॥ ससहायो बलिनाष्य पेचाते रिपुणा ॥ २० ॥ परिगण्यते च खलु तैरनियम्यः ॥ २१॥ नातोऽ- वमन्येत कदापि मित्रम् ॥ २२ ॥ अवमानितमपि दैवादनुनये- दनिशम् ॥ २३॥ मुहुरवमानितो भवति हृदयस्फोट इव ॥ २४ ॥ सुदापि तत्प्रोतिमापादयेदात्मनि ॥ २५ ॥ खप्रेमापि तदात्मन्यारोपयेत् ॥ २६ ॥ वर्हे तां तावप्यन्योन्यसाहाय्यात् वृक्षा- विव ॥ २७ ॥ इति मित्रपतिः ॥ ३ ॥ ॥ अथ प्रसङ्गात् शबूदासौनयोरपि, तत्र शत्रुपइतिः । पनिष्टचिन्तको रिपुः ॥ १॥ वृछरसहिष्णु च नातस्तं विश्वसेत् ॥ ३ ॥ तहिवासावत्यात्मनो शनिः ॥ ४॥ बिडालौविश्वासान्मूषकाणामिव ॥ ५ ॥ भवत्यतो- रिवधः श्रेयान् ।। स एकोऽप्य नेकान् किनाति राहुरिव सोमार्कों ॥ ७॥ नोपेक्षताल्पमपि तम् ॥ ८॥ स १ ''मालीप्रभेद इत्यर्थः । २ 'न' ग, पाठः।

·THE KUPPUSWAMI SASTA RESEARCH INSTITUTE MADRAS- १२ हतीया। महानसावधामय दूध ॥ ८ ॥ न विरुध्या(१)दलिना ॥१॥ ततः सर्वदा साशङ्कः स्यात् काक इव ॥ ११ ॥ चक्रवर्तिनो निदेश वहेछिरसा ॥ १२॥ इति शत्रुपद्धतिः ॥४॥ पथोदासौनपइतिः। उभाभ्यामन्यचोदासौनः ॥ १। कथमपि तमात्मनः कुर्यात् ॥ २॥ तत्पराभिलाषमव(२)बुध्येत ॥ ३॥ वसनादिदानस्तमा- नयेत् स्ववशे ॥ ४ ॥ स यथा नान्यरुचिमपि विदध्यात् ॥ ५ ॥ इत्युदासौनपद्धतिः ॥ ५ ॥ अथ कोशपद्धतिः । धनादिसंग्रहः कोशः ॥ १॥ तमेव विवईयेत् सः ॥ २ ॥ कोशद्धिः सर्वधेर्मूलं स्वामीव ॥ १॥ निष्कोशस्य भृत्या मप्याश्रयन्ति परान् ॥ ४ ॥ विद्विषन्ति च परुषवाचो भवन्ति ॥ । अतः प्रजाभ्यो गृलोयात् करं तहां ॥ ७॥ नातिपोडयेत् ताः ॥ ८ ॥ दोहनौया गोरिव भूः ॥ ८ ॥ रचयेच लोकं वत्ममित्र ॥ १०॥ इति कोशपद्धतिः ॥ ६ ॥ तमन्वतम् ॥ ५॥ अथ दुर्गपद्धतिः । कोशद्यर्थमावन्धयेद् दुर्गम् ॥ १॥ दुःखेनापि गन्तुमणक्यो दुर्ग: : ॥ २॥ जलाटवोगिरिनरभेदात् स चतुर्धा ॥ ३॥ तत्राभितो ॥ १ क, म्बु, म, पाठः । 'मध्ये ख, ग, पाठः।

·पाशिकपतिः । ॥ च धनसाध्याश्च ॥ बलातभूभागो जलदुर्गम् ॥ ४ ॥ महाटव्या च वनदुर्ग: परितो गिरिभिश्च (१) गिरिदुर्गः ॥५॥ अतिविकट गिरेरधित्य- कापि सः ॥ ७॥ समन्तात् सेनयावतो नरदुर्ग: ॥ ८ ॥ अन्येऽपि तव नरदुर्गमाश्रयेद्राजा ॥ १०॥ विनि- गोषुश्चेत् सः ॥ ११॥ तत्र रक्षेत् कुलौनान् युद्ध विदः ॥ १२ ॥ न बुद्रान् ॥ १३ ॥ नाप्यरिदेशग्रहान् ॥ १४ ॥ कुर्याच्च सर्वान् सर्व- धान्यादिवस्तुविशिष्टान् ॥ १५ ॥ अधिकाश्मयन्तादियुक्तांश्च॥ १५ ॥ इति दुर्गपद्धतिः ॥ ७ ॥ ॥ ॥ अथ बलपद्धतिः । रक्षेबलं राजा ॥ १ ॥ तद्दिविधं शारौरं सेनात्मकं च ॥ २ ॥ नवेन्द्रियपाटवहेतुः शारीरम् । ३॥ तहईयेत् तावत् ॥ ४ ॥ ताईनबोज चावसरे स्त्रादिसेवनम् ॥ ५ ॥ स्निग्धोचितभोजन- मपि ॥ ६॥ वेश्यावरूचिः ॥ ७ ॥ परकीया-दूषितासु च ॥ ८ ॥ उत्साहसद्धिश्च ॥ ८ ॥ तम्माइधयेदुत्साहमपि ॥ १० ॥ सेना चतु- रङ्गिणी ॥ ११ ॥ गजाश्वरथपदातयस्तदङ्गानि ॥ १२ ॥ तेभ्यः स्वदेशाहमूहेत ॥ १३ ॥ सर्शण्यपि रक्षेदुत्मवाय ॥ १४ ॥ पदातयो- ऽश्वाचावश्यकाः ॥ १५॥ बलान्यपि शूराणि स्यः ॥१॥ १ 'रिस' ख, ग, पाठः । .

·हतीया ।। शुद्धापूर्ववेशानि च ॥ १७ ॥ उल्लसद्वमंशस्त्राणि ॥ १८॥ संग्राम- कलाकुशलान्यपि ॥ १८ ॥ तन्नेता सेनानीः ॥ २० ॥ स च शूरो मतिमान् दृढ़ाङ्गो युद्धकलाकोविदो निर्भीकश्च ॥ २१॥ अस्यो यशस्वो स्वमिभक्तश्च ॥ २२ ॥ अव्यसनी व्यवसायी च ॥ २३ ॥ पर- ॥ ॥ तच बलभेदकः ॥ २४ ॥ स्वबलानुकूलने दक्षः ॥ २५ ॥ नित्योत्माहवान् ॥ २६ ॥ प्रत्यहं बलकलावेली ॥ २७॥ कलाशिना कुशलः ॥ २८ ।। स्वनि यस्ययूथ पनिदेशकः ॥ २८॥ सायंप्रातर्बलवृत्तं शृगा यात् ॥ ३० ॥ पाजापयेच्च यामिकान् समये तन्नायकेन ॥ ३१ ॥ व्यूह ता ॥ ३२ ॥ तदर्थपर्यटनभूमिवित् ॥ ३३ ॥ जनस्थाननिरीक्षकः ॥ ३४ ॥ स्वसेनानियतस्थितिप्रदेश: ॥ ३५ ॥ मुलभाम्बुममित्तृगां समं च ॥ २६ ॥ तदरिपुराभिमुखं विधेयम् ॥ ३७ ॥ णौयसीमासमोप वा ॥ ३८॥ तत्राभितो भटम्थानम् ॥ २८ ॥ तदन्तरे विपगिरचना ॥ 8 ॥ पूर्वापरदारं च तुहारं वा कुर्यात् ॥ ४१॥ उपहारमग्मयन्त्राणि म्थापयेत् ॥ ४२ ॥ पुरः पृष्ठे यामिकोच्च स्थानमारात् ॥ ४३॥ तवानुरावि सशब्दजाग- रूकभ्रमगाम् ॥ ४४ ॥ ॥ ४४ ॥ सौवर्चलगन्धकेङ्गालचूर्णगरौयस्तज्जल ( प्रान्ते ॥ ४५ ॥ तदभितो निस्तृणकाष्ठनिलयं प्रदेशं कुर्यात् । ७६ ॥ आक्रम- ॥ २ 'लं' ख, ग, पाठः ।

·पाहिकपतिः । तत्क टनपेषणादि मृत्काष्ठयन्नंच लोहपाषामामयैः ॥ ४७ ॥ तत्यावाणि चर्मणाच्छादयेत् ॥ ४८॥ युद्धे त्वाद्रचर्मणा । ४८ ॥ प्रति बलपहतिः ॥८॥ अम राष्ट्रपवतिः ॥ राष्ट्र वर्धयेद्राजा ॥१॥ रक्षेदौरसपुत्रवत् ॥२॥ येन राजा तद्राष्टम् राष्ट मूला हि राज्यव्यवहृतिः सर्वा ॥४॥ तस्मात् नातिदण्डयेत् ॥५॥ स्थापयेच्च स्वम्वधर्मे ॥६॥ निर्जलं कूपादिना सजलं कार्यम् ॥७॥ भयस्थाने जनस्थानम् ॥८॥ तत्र क्रोश- इयोपरि रक्षाभटाः स्थापााः ॥८॥ चतुष्कोशोपरि वा ॥ १० ॥ तत्र देवस्थानम् ॥ ११॥ रक्ष्याटवी रक्षगीया ॥ १२ ॥ यथा निर्दस्युस्तथा विधेया ॥ १३ ॥ दण्डयेच्च तच्छेत्तारम् ॥ १४ ॥ अन(१)तिगह्वरं चेत् तत्र वसतिः कार्या ॥ १५ ॥ निर्दुष्ट शिष्टं सुभग च ॥ १६॥ इति राष्ट्रपतिः ॥८॥ अथ स्वामिपञ्चतिः प्रदर्शितापि युवराजबोधने पुनः प्रदय ते दााय । खामिमूलं हि राष्ट म् ॥१॥ स्वामी च राजा युव. १ 'मि' ख, ग, पाठः।

·तृतीया। राजश्व ॥२॥ ॥२॥परा- ॥ ॥ तक्षात् तावेव रक्षेतां प्रजाः जकं राष्ट्र निश्यति दस्यु भिः ॥४॥ प्रवर्तते च तव मात्सो न्यायः ॥५॥ राजापि राष्ट्र रञ्जयेत् ॥६॥ रञ्जितं न तत् समो- हतेऽन्यं राजानम् ॥७॥ प्राप्नोति सोऽतितरां वृद्धि तस्मात् ॥८॥ वृई च तदर्धयेत् तम युपायशतैः ॥८॥ अन्योन्य वड्या धर्म- वृद्धिः ॥ १० ॥ धर्म एवोभयोर्मूलम् ॥ ११ ॥ तस्माद् धर्मिष्ठ एव राजा युवराजश्च स्यात् ॥ १२ ॥ न विषयासक्तः ॥ १३ ॥ विषयाश्च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा: ॥ १४ ॥ यथोचितमुपसेवेत तान् ॥ १५ ॥ नच तवासञ्जत ॥ १६ ॥ तत्रातिसतो विनश्यत्यचिरात् ॥ १७ ॥ यथा वोणाशब्द न मृगः ॥ १८ ॥ कूटकरिणीस्पर्शन करी ॥ १८ ॥ दोपर पगा पतङ्गश्च ॥ २० ॥ रसेन मत्साः ॥ २१ ॥ गन्धेन भृङ्गारियालि कादिः ॥ २२ ॥ अतस्तानातिसेवेत ॥ २३ ॥ अति- सविताव ते भवन्ति व्यसनानि ॥ २४ ॥ वाग्दण्डपारुष्यार्थ- दूषणं चेति त्रीणि ॥ २५ ॥ य तमद्यमृगयाम्ब्रियश्चापि तानि ॥ २६ ॥ एकमपि व्यसनं विपत्तिहेतुः किमुत संहतिः ॥ १७ ॥ यथातिय तं नलस्य राज्ञः ॥ १८ ॥ यथा मद्य मधुकुलस्य ॥ १८ ॥ मृगय। दशरथस्य च पाण्डोः ॥ ३० ॥ स्त्रीः मुन्दोपमुन्दयोश्च खोयापि सो तथा ॥ ३१ ॥ यथाग्निवर्गस्य ॥ ३३ ॥ THE KUPPUSWAMY SASTR RESEARCH INSTITUTE. AYLAPORE MADRA ·प्राधिकपतिः । किमुत परकीया वेश्या च ॥ ३४ ॥ परकीयेच्छरोव नष्टो रावण: # ३५ ॥ अपहरति प्राणानपि वेश्या ॥ ३६॥ यथोवश्यैलस्य ॥ २७ ॥ तव नायासति बन्नौयात् ॥ ३८ ॥ भवन्ति रोगास्तस्मादपि तयोर्दुर्नामाद्याः ॥ ३८॥ भजतस्तो सोपदंशतामपि ॥ ४० ॥ स्वीयायामरिमतिरप्यमुनाशहेतुः ॥ ४१ ॥ यथेन्दुमत्यामजस्य ॥ ४२ ॥ नियंसनो चिरमधिराज्यमश्न ते ॥ ४३ ॥ अता भवेदव्य- सनी राजा युवराजश्च ॥ ४४ ॥ अतिपरिहासोऽपि व्यसनमेवेति नौतिज्ञाः ॥ ४५ ॥ तस्मान्न तच्छौलो भवेहिना हेतुम् ॥ ४ ॥ महेतुकोऽपि म वापि ॥ ४७॥ न स कदापि महात्मसु विहत्म च विधेयः ॥ ४८॥ भवति स विनाश हेतुरात्मनः ॥ ४८ ॥ साम्बा- दोनां स दुर्वाससि यथा यदुकुलस्य ॥ ५० ॥ बन्धुपरिहासोऽपि तथा यथा कौरवपाण्डवानां ॥५१॥ विदुषो(१)ऽप्य पहासाद् यथा माथुरागणां यवनावध्यत्वं गाय स्य ॥ ५२ ॥ न विदध्यान्मनागपि राजा गजपुत्रो वा ॥ ५३ ॥ पथि सिंहावलोको स्यात् ॥ ५४ ॥ तब स ताम्बूनादौनपि न भक्षयेत् ॥ ५५॥ गछन् किमपि नानौयात् ॥ ५६ ॥ तस्मात्म परिहासं वर्जयेत् ॥ ५७ ॥ भवेद्गम्भी- राशयः समुद्र वत् ॥ ५८ ॥ शृणुयात् परवृत्तान्तं गच्छन्नपि ॥ ५८ ॥ ॥ १ 'हा' ग. पातः ।

·हतोया।
न ब्रूयात् किमपि चेद् ब्रयान्मनाक । ६० ॥ महीयांसः प्रकृत्या
मितभाषिणो भवन्ति ॥ ६१॥ किमपि शृगुन्नान्यत्र मनो यो-
जयेहिना प्रयोजकालापम् ॥ ६२ ॥ गृहौयाच ततः सारं भृङ्ग-
वत् ॥ ३३॥ शिष्टेषु मधुरभाषी स्यात् कोकिलवत् ॥ ६४ ॥
दुष्टेषु सिंहभाषौ च ॥६५॥ न लक्षयेन्महतां मर्यादाम् ॥ ३५ ॥
सार्थक
श्रुत्वा
साविति
ब्रूयात्
॥ ६७ ॥ इति स्वामिपतिः॥१०॥
दृतः ॥ २ ॥
अथ दूतचारोभयवेतनभृत्यपद्धतिः ॥
चित्तयेद्राजा राष्ट वृत्तं द्रूतेन ॥ १॥ प्रत्यहं पत्रव्यूहवाहको
स च दृढ़ाङ्गोऽतिबलवान् शोघ्र गतिश्च ॥ ३ ॥
निगलसो भताचाव्यसनौ ॥ ५ ॥
अश्वादिवाहकानपि तान्
कुर्यात् ॥ ५॥ त्वरया दूरवृत्तज्ञानाय ॥ ६ ॥ स्थापयेच्च तान् यथा
प्रदेशमध्वन्यपि ॥ ७ ॥ यथागति शोधगामी च तम्मित् ॥ ८॥
ते च परितोषगौया भोज्याद्यः ॥ ८ ॥
तुष्टा भवन्ति शोधगमाः
॥ १० ॥ इति दूतपतिः ॥११॥
॥
अथ चारस्य पद्धतिः ॥
तदधिकमानश्चारः ॥ १ ॥ उभाभ्यां विदितश्च ॥ २॥ स
गूढ़ागूढ़भेदेन विविधः ॥ ३ ॥ पटुः प्रवेशकुशलश्चान्त्यः ॥ ४ ॥

·. प्राधिकपतिः। विज्ञासगजसभ्यश्च विषिष्टपवहारकः ॥ ५॥ गूढ़स्त्वविदिता- ममखामौ च ॥ ॥ सर्वदेशभाषालिपिवित् ॥७॥ ज्ञातौषधिश्च ॥ ॥ धनुर्वेदवार्ताजः ॥ ८॥ अश्वादिजातिजश्च ॥ १० ॥ नाना- नाव्यकथाभितः ११॥ प्रहेलिकामाववित्॥ १२ ॥ सौभैषज्यजः॥१३॥ फलादिभिर्बालरकादिरोचकश्च ॥ १४ ॥ स्वन्मिन् रसायनकृद- भ्रमावेदकश्च ॥ १५॥ दासकर्मदक्षः ॥ १५ ॥ दीनत्तिदर्शका- - ऽपि खस्य ॥ १७॥ तत्तनमन्त्रिसभागमनशीलश्च ॥ १८ ॥ अन्तःपुरयायिनौविदितवशोकरणादिमन्त्रज्ञः ॥ १८ ॥ जापको विरक्तश्च ॥ २० ॥ पुत्रोत्पाद क्रसिहौषधबोधकश्च ॥ २१ ॥ ओष- ध्यापणकहा ॥ २२ ॥ तत्तच्चेटोपरिचारिकाभ्योऽपूर्ववस्तुप्रदः ॥२३॥ धरान्तरनिधिदर्शकश्च॥ २४ ॥बोधकथ केभ्यश्चन तस्य वृक्षमूलादौ ॥ २५॥ मालाकारतोषकश्च ।। २५॥ रजकरञ्जनश्च ॥ २७॥ मालाकारिणीप्रियः ॥ २८॥ वेण्याविदूषकश्च ॥ २८ ॥ शैलूबैन्द्र- जालिकवेशश्च ।। ३० ॥ बहुरूपधारकश्च ।। ३१॥ उमयवेतन- (१) उभाभ्यां वेतनग्राधः ॥ ३२॥ करामलको कृताखिलविद्यः ॥ ३३ ॥ सुशौलो नि भश्च ।। ३४ ॥ स्वामिभक्तः ॥ ३५. ।। भेदने दक्षः ॥ ३५॥ विदिताकारङ्गितश्च ॥ ३७ ।। पर- परभाव- १ ख, ग, पाठः।

·मद्या- हतीया। व्यक्तिवेत्ता ॥ ३८॥ बोधनपटुः ॥ ३८ ॥ अनर्गलवाक ॥ ४० ॥ जहापोहवान् ।। ४१ ॥ विमलवेशश्चोदारः ॥ ४१॥ नवरचना- निपुणः ।। ४३ ।। विज्ञप्तिसमयज्ञो निरालसश्च ॥ ४४ ॥ निर्भयो मानौ च ॥ ४५ ॥ स्वस्खाम्याधिक्यवर्णनकरः ॥ ४६ ॥ मौयन्यूनतां कदापि दर्शयेत् परम्मै ।। ४७ ॥ अनुसमयं स्व- प्रभोगत्कर्ष बोधयेत् ॥ ४८ ॥ महोत्माहं च ॥४८॥ भहि वि- तथजल्पकः प्रभवे ॥ ५० ॥ तथापि स्यात् समये ॥ ११ ॥ महि सर्वदा वित्तथभाषो च ॥ ५२ ॥ सर्व बोधयेत् पत्रण प्रभवे ॥ ४२ ॥ इति दूतपद्धतिः ॥१२॥ अथ भृत्यानां पद्धतिः ॥ सुशोलकुलवृत्तान्(१)रक्षयेत्यान् ॥१॥ शुश्रूषकाश्च भृस्याः ॥२॥ स्वामिभावज्ञाश्च ॥३॥ भोजनवसनादिभिर्भरणाहस्तेि पुवा- द्यतिरिक्ताः ॥४॥ ते च मौलवैतनिकभेदेन विविधाः ॥५॥ तव ते परम्परामता मौलाः ॥६॥ कार्यैकार्थवेतनाश्चान्ये ॥७॥ तदा- भासास्तु यावत्स्वाभीष्टसिद्धिसेविन: ॥८॥ निःस्तेया विश्वास- १ 'न' क्षिपेत् ग, पाठः ।

·प्राधिकपतिः। वन्तश्च । रहस्याजल्पकाः ॥ १०॥ शुचयश्च ॥ ११ ॥ शान्ता दान्ताच ॥ १२ ॥ प्रसन्नवदना धौराश्च ॥ १३ ॥ सरसानुकूलवाच: ॥ १४॥ ॐसत्यमितिवादिनः ॥१५॥ प्रबोधन पटवः ॥१६॥ सार्थ- गामिनः ॥१६॥ व्यतिरेकासहिष्णावश्च ॥१०॥ यथोक्त कार्य- कारिणः ॥१६॥ मतिमन्तः ॥२०॥ जहावन्तश्च ॥२१॥ कृतजा: ॥२२॥ कृतिमन्तश्च ॥२३॥ कलाभिजाः ॥२४॥ अनन्यावेक्षका: ॥२५॥ दत्तपरितुष्टाः ॥२६॥ प्रयाचनशीलाश्च ॥२७॥ स्वकर्मगि सावधानाः ॥२८॥ परोपकारिणः ॥२६॥ दयालयः ॥३०॥ पपिशुनाः ॥३१॥ उत्साहकारकाः ॥३२॥ शूराश्च ॥३३॥ से तथा पोषणौया यथा न विमनस्का भवेयुः ॥३४॥ विमनस्का ते परैरन्तरमेलनं विदधते ॥३५॥ मिलितास्ते तान्(१)सूचयन्ति रहस्यमपि ॥३६॥ लवरहस्यास्ते यतन्ते तमाक्रमितुम् ॥३॥ पतस्तान् दृढ़ान् कुर्यात् ॥३८॥ विचालिता अपि परेन विचले युः ॥३६॥ पाचकानपि स कुलौनान् रक्षेत् ॥४०॥ तान् सर्व भोजयित्वा भुञ्जीत ॥४१॥ सार्थं वा सहाशिनाम् ॥४२॥ सारसशारिकाचकोरान् वा दर्शयेत् तत् ॥४३॥ दूत्यं परिचरन् चिरं सुखमेधते राजा ॥४४॥ प्राप्नोति चाधिकश्रियम् ॥४५॥ १ ''ब, पाठः।

·THE KUPPUSWAMI SASTRY
RESEARCH INSTITUTE
MADRAS
हप्तौया।
रिव ॥५३॥
भवति स सर्वसंमतच॥४६॥ यथोक्ताङ्गवान् अपि खयमाश्रयेत्
पौरुषं पृथिवीशः ॥४०॥ पौरुषेण सर्व प्राप्यतेऽप्राप्यमपि ॥४८॥
बभूबुरिन्दुपुत्रो दशापि दश ब्रह्माणस्ततस्तहपुषैव ॥४६॥
टिट्टिभोऽपि लब्धवांस्तनाब्धेः स्वागडानि ॥५०॥ स्वस्थापि राच्य-
संपत् समुल्लसति तेन व्यजनपवनवत् ॥५१॥ भवति तमन्तरा
सर्वत्रोपेक्षा ॥५२॥
तहतश्चिरसिहापि सा हियते परैश्चौरै-
लभते सोऽर्थसिद्धि विक्रमात् सिंह इव ॥५४॥
हस्तलभ्या अपि ता: प्रयान्ति परमविक्रमतः ॥५५॥ प्रसुप्तस्य
सिंहस्येव मृगः ॥५६॥ दैवमेवोपास्यं धीमता किं तेन १५७।।
यतो लभ्यतेऽकस्मादपि कनकखनिः ॥५८॥ खनतापि पर्वता-
दोल्लभ्यन्ते क्वचिन्न तुषकेशादयः ।।५६॥ निखातमपि धनं
लीयते तवैवापकृष्यते वा कैश्चित् ।६० । तस्माद् दैवं बलवत्
॥६१॥ भवतु नाम तत्तथाऽविपश्चिताम् ।।६२॥ विदुषां
तत्तदेव प्राक्तनं तत् ॥६३।।
अतो राजा न कदापि तदा-
श्रणीयम् ॥६४॥ युक्तियुक्तं पुनरपि तमेवाश्येत् ॥६५॥
भवन्ति धर्मार्थकाममोक्षा अपि पौरुषवताम् ॥६६॥
सर्वत्रानपायिनी तेषामेव
इति भृत्यानां
श्रीः ।।६।।
पद्धतिः ॥१३॥

·पामितिः। सदाचारारम्बा खितिविधिविशषेर्दिमनियो: समोचा भूमिर्जे रविरुडुपतिपदुदधिः । सुपुवाद्यासावजगति रणवोरादिकारे श्रयन्तु श्रीमतोऽनुपदसरला पद्धतिमिमाम् ॥१॥ इति श्रीसकलगुणगणागार-सहमरचोकविलसविचार- संभावित-वेदाध्ययनप्रकार-नानालंकारसंभार-संभासितकवि- पण्डितमहोदार-श्रीजम्ब काश्मीराद्यनेकायत्तदेशाधिपतिश्रीमन्महा राजाधिराज-धोरणवीरसिंहप्रभुवर्यादिष्ट-श्रीकुरुक्षेत्रमध्यरेखासगं. तपुण्डरीकपुरप्रसिहसवालवंशावतंसश्रीदुर्गादत्तात्मजनव्यचण्डोदास- कृता श्रीमन्महाराजपुत्रपौत्रप्रपौवाद्य राकल्पमाश्रयणाऱ्या सनया हिकपतिस्तृतीया समाप्ता ॥३॥ THE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MYLAPORE. MADRAS-4

·No text on this page.

·No text on this page.

·2564
THE KI!PPUSW.Y SASTRI
RESE
irit''TE,
AA. RH RO20. MADRAS. 4
ar