·* जन्माद्यस्य यतः व्र० स०अ०१पा. १ सू.२] इत्यत्र जगत उत्पत्तिस्थिति [ २ ] गनिवृत्त जगत्सत्यत्वभ्रमनिवृत्त्या सत्यवस्तुज्ञापनार्थ *सत्यासत्यवस्तुविचार एवाऽऽवश्यक इत्यभिसंधाय सत्यासत्यवस्तुविचारशास्त्रं चिकीर्षुह्मसूत्राणि मणिनाय । इमान्येवोत्तरमीमांसेति प्रसिद्धं लोके । अस्यां चोत्तरमीमांसायां चत्वारोऽध्यायाः प्रत्यध्यायं च पादचतुष्ट पादेपु चाधिकरणानीति विभागसराणिः । तत्तदध्यायपादाधिकरणगतविषयाच विषयानुक्रमादत्रैच पृथङ्मुद्रिताज्ज्ञातुं शक्या इति तेऽत्र विस्तरभयात्पुनरुक्ति- भीत्या च न मदर्यन्ते । अस्याश्चोत्तरमीमांसाया अतिसंक्षिप्ततया गम्भी- रार्थतया चानायासेन यथार्थज्ञानं दुर्लभमिति तत्सौलभ्याय श्रीशंकरावतार- श्रीमच्छंकरभगवत्पादैः शारीरकाभिधं भाष्यं व्यरचि । उत्तरमीमांसाया विविधानि भाप्यत्यादिरूपाणि व्याख्यानानि प्रसि. द्धान्येव, परं च तेषु सर्वेषु शंकराचार्यविरचितं शारीरकं भाप्यं यथाश्रुतसूत्रा- भिमायप्रतिपादकतया मौलिभूत, लेखनसरण्या चापूर्वानन्ददायकमिति च विख्यातमेव विदुपाम् । श्रीमतां शंकराचार्याणां जीवितवृत्तान्तस्तु श्रीमद्विद्या- रण्यादिविरचितशंकरविजयादिभ्योऽवगन्तव्यः । विस्तरभयाच नेह लिख्यते । अस्मिथ शारीरमाप्ये श्रीमच्छंकराचार्यकृतचेदान्तग्रन्थेषु व्याख्यानकर- गाय प्रायः स्वीकृतदीक्षेणोऽऽनन्दगिरीतिप्रथितनाना विदुषा न्यायनिर्ण- याख्या टीका रचिता । इयं चातिविस्तृता, सुवोधा, मूलतात्पर्यस्य सौलभ्येन बोधिका, नत्र तत्र मीमांसान्यायानां विस्तरेण लेखनादन्वर्थाभिधा च । सोऽयं ग्रन्थोऽत्पन्तमुपयुक्त इति सकलसंस्कृतग्रन्थानां क्रमेण मुद्रणोद्धारणे स्वीकृतादरैरानन्दाश्रमसंस्थास्थापकैर्महाशयः श्रीयुत--"महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतैर्मुद्रापितः । तस्य च पूर्वभागस्य सार्धाध्यायरूपस्य द्वितीयेयं मुद्रणात्तिः । इयमप्यस्य ग्रन्थस्यात्यन्तोपयुक्ततायाः प्रमाणम् । मुद्रणकर्तृणां प्रमादादान्तेः पुरुपधर्मत्वेन शोधनकर्तृणां च प्रमादात्पूर्व यानि स्खलितान्यभवस्तानि प्रस्तुत मुद्रणाचिसमयेमुसंधानपुरःसरं सूक्ष्मया दृष्ट्या पर्यालोच्य मायोऽपाकृतानि । अयं च शोधनप्रयास कियान्सिद्ध इति विद्वद्भिरेव द्रष्टव्यम् । लयवत्वप्रदर्शनेन ब्रह्मणश्च तत्कारणत्वप्रदर्शनेन स्पष्टीकृत एवैपोऽर्थः । एतत्सूत्रार्थश्व स्पट एक भाष्यकृता च सोपपत्तिकः सविस्तर प्रदर्शित सतत एवागन्तव्यः । अन्यत्रापि तत्र तत्र सूत्र ध्वयमेवार्थ उत्तो द्रष्टच्यः ।

·[ ३ ] अस्मिंश्च पुस्तके पादविपयाधिकरणविषयानुक्रमण्यो प्रमाणतया गृहीता- न्पग्रन्थस्थवाक्यानां स्थलनिर्देशश्चेत्येतेषां संग्रहः कृतोऽस्तीति बोध्यम् । एवमानन्दाश्रमसंस्थायास्तत्स्थापनोद्देशानुसारेण प्रचालकानामानन्दाश्रम- संस्थाधिपतीनां महाशयानां श्रीयुत "हरिनारायण आपटे" इत्येतेषां निदे- शेनात्यल्पमेतल्लिखितं किमधिकलेखनेन महानुभावानां विदुपामित्यत्रैव विरमति विदुपामनुचरः- फडके इत्युपाह्वः वावा शास्त्री। आगाशे इत्युपाह्वः काशीनाथशास्त्री च । द्वितीयमुद्रणात्तिसमये कर्नेलपदधारिभिर्योाडाल्फसज्येकन्भिः कृतेनै- तद्वन्धगतममाणभूतान्यग्रन्थस्थवचनस्थलंनिर्देशादिसाहाय्येन तेपामुपकारं कृत- जतया स्मरति- आनन्दाश्रमसंस्थाव्यवस्थापकः हरि नारायण आपटे.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । . अथैतेपी सटीकशांकरभाष्यसमेतानां ब्रह्मसूत्राणां पुस्तकानि यः परहितैकपरतया संस्करणार्य पदत्तानि नेपां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया मकाश्यन्ते । (क.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, इन्दुरपुरनिवासिनां "किवे" इत्युपाहानां श्री० रा० रा. “भाऊसाहेब वाळासा. हेच" इत्येतेषाम् । पत्राणां संख्या ४३२ । एकपत्रस्थ- पतिसंख्या ३७ । एकपलिस्थानामक्षराणां संख्या ६० लेखनकालस्तु त्रिंशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ख.) इति संजिता-केवला टीका, इन्दूरपुरनिवासिना "किये " इत्युपा- हाना श्री. रा. रा."भाऊसाहेब पाळासाहेव" इत्येतेपाम् । पत्राणि २२१ । पतयः ४२ । अक्षराणि ६२ । लेखनकालः शके १७७६ तथा संवत् १९११ । (ग.) इति संक्षितम्-सटीक सूत्रचतुष्टयस्य भाप्यं, 'गडहिंगलजकर' इत्यु- पादानां वे० ० रा० विठ्ठलभट्ट" इत्येतेपाम् । (घ.) इति संज्ञितम्-केवलभाष्यं, काश्यां मुद्रणालये मुद्रितम्, " एकसंबे- कर" इत्युपादानां वे० शा० रा. रा० नारायण शास्त्री" इत्पेतेपाम् । (6.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्यम्, आनन्दाश्रमग्रन्थसंग्रहालयस्थं व्यकटे- श्वरमुद्रणालये मुद्रितं तन्मुद्रालयाधिकारिणा 'गद्गाविष्णु' इत्याख्येन प्रदत्तम् । (च.) इति संक्षिता-केवला टीका, करवीरपुरनिवासिनां द्रविडोपाहानां वे० शा० रा० रा० नानाशास्त्रिणाम् । (छ.) इति संजिता-प्रथमाध्यायाधपादद्वयस्य केवला टीका, “एकसंवेकर" इत्युपादानां वे० शा० रा० रा. नारायणशास्त्रिणाम् । (ज.) इति संक्षितम्-मूलं सभाष्य, पुण्यपत्तननिवासिनां "जोशी" इत्यु- पाहानां रा०रा० नारायण पावाजी" इत्येतेषाम् । पत्राणि ३०४ । पतयः २२ । अक्षराणि ४२ । लेखन- काला शके १७४०॥

·[ २ ] (झ.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्पं टीकोपेतं च, आनन्दाश्रमस्थं श्री. रा. "महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतेपाम् । पत्राणि १०९० पायः २४ । अक्षराणि २८ । लेखनकाल: शके १८११ । (म.) इति संक्षितम्-मूलं सभाप्प, कलिकातानगरस्थमुद्रणालपे मुद्रितं, कैला- सवासिना “देव" इत्युपाहाना पुण्यपत्तननिवासिना ० शा० रा०रा० वालशास्त्रिणाम् । पत्राणि ११५५ । परयः १४ । अक्षराणि २२ । मुद्रणकालः १७८५ । (2.) इति संक्षितम्-मूलं सभाष्य, कैलासवासिना “देव" इत्युपाहाना पुण्यपत्तननिवासिना वे० शा० रा०रा० बालशास्त्रि- णाम् । पत्राणि ५७७ । परयः १९ । अक्षराणि ४० । लेखनकालः १७४९ । (उ.) इति संज्ञिता-केवला टीका, “ मोडूटर" इत्याख्यपुरस्थानां वेशा. रा०रा० दुर्भकव्यंकटचेलाशास्त्रिणाम् । पत्राणि ६७३। पतयः २० । अक्षराणि ३९ । लेखनकालस्तु पञ्चपञ्चा- शम्मित इत्यनुमीयते। (.) इति संहिता केवला टीका, दक्षिणापथतिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थ 'डॉक्टर' इत्युपपदधारिभिर्भाण्डारकरीपादः “राम- कृष्ण गोपाल " इत्येतैर्दत्तम् । पत्राणि ११६८ । पतयः १६ । अक्षराणि ३३ । लेखनकाल: शके १६७७ । तथा संवत् १८१२॥ (6.) इति संज्ञिता-केवला टीका त्रुटिता, मोहमयी राजधानीनिवासिनां रा० रा० "मनसुकराम सूर्याराम त्रिपाठी " इत्येतेपाम् । पत्राणि २४० । पतयः १८। अक्षराणि ३५ । लेखन- कालः पञ्चसप्तविसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । समाप्नेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

·ब्रह्मसूत्रीयपादगतविषयानुक्रमणी। अध्यायाःपादाङ्काः। पछाशः। १ .... १ + प्रतिपाद्यविषयाः । सुस्पष्टब्रह्मयोधकश्रुतिवाक्यानां समन्वयः .... उपास्यब्रह्मवाचकास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्वयः ज्ञेयव्रह्ममतिपादकास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्वयः अव्यक्तादिसंदिग्धपदमात्राणामेव समन्वयः २ १७२ १ १ सांख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः सांख्यादिप्रयुक्त- तश्च वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहार: सांख्यादिमतानां दुष्टत्वप्रदर्शनम् समाप्तेयं ब्रह्मसूत्रीयपादगतविषयानुक्रमणी। व्यासाधिकरणगतविषयानुक्रमणी। १ १ . .... ४ ४७ समन्वयाख्यप्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे- प्रतिपाद्यविषयाः । मूनाहाः । अधिकरणादाः । प्रवाहाः । ब्रह्मणो विचार्यत्वम् ब्रह्मणो लक्ष्यस्वम् ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वं । १ वर्णकम्, ब्रह्मणो वेदैकमेयता २वर्णकम्, वेदान्तानां ब्रह्मवोधकत्वं । १ वर्णकम, वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् । २ वर्णकम्, प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वं । १ वर्णकम्, .१२-१९ आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुप स्य चेश्वरत्वम् २०.२१ परब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् ब्रह्मण आकाशशब्दवत्माणशब्दवाच्यत्वम् .. १४२ .... .... ८ ·[ २ ] प्रतिपायविषयाः। परब्रह्मणो ज्योतिःशब्दवाच्यत्यम् ब्रह्मणः माणशब्दमसिपायत्वम् .... मनाङ्गाः । मधिकरणाङ्काः । पृष्ठादा .२१.२७ १४७ ....२८.३१ ११ .... - -- .... .... .. .... .... ३ ४ .... .... उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे- मनोमयः माणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्पेन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वम्.... ९.१० २ १८४ चेतनयोजीश्वरयोहगुहागतत्वम् १८६ छायाजीवान्यदेवान्हित्या परब्रह्मण एवोपास्यत्वम्....१३.१७ मधानजीवेतरस्ये परस्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम् ....१८.२० मधानजीची निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनित्वम्.... ....२१.२३ ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् ...२४.३२ २२० उक्ताध्यायस्य तृतीयपादे- सूत्रात्महिरण्यगर्भमधानभोक्तजीवेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्टानभूतत्वम् माणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् .... ८.. २ प्रणवव्रह्मणोर्मध्ये ब्रह्मण एवाक्षरशब्दवाच्यत्वम् १०.१२ २५२ अपरपरब्रह्मणोर्मध्ये परब्रह्मण एवं त्रिमात्रेण प्रणवेन ध्येयत्वम् २५५ दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवब्रह्मणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाश[शब्दवाच्यत्वम् .. ...१४ १८ ५ २५ अक्षिपुरुषत्वनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्वम् ....१९.२१ जगत्मकाशकत्वेनोपलब्धयोः सूर्यादितेज पदार्थचैत- न्ययोथैतन्यस्यैव तत्प्रकाशकत्वम् ....२२-२३ २८२ जीवात्मपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एवाङ्गुष्ठमात्रपु- रुपशब्देन प्रतिपादनम् ...२४.२५ २८६ दयानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् ९ २१० शूद्राणां वेदानधिकारकयनपूर्वकः शोकाकुलल्वेन शूद्रनाममात्रधारिणो जानभुतेर्वेदविद्याधिगमः ....३४-३८ १० . ३ ४ ७ .... ८ 1 ·सूत्राङ्गाः । भधिकरणाझा: पृष्ठाड़ाः । [ ३ ] प्रतिपाद्यविषयाः। माणत्वेनाऽऽन्तरतानां वन्नवायुपरेशानां मध्ये परेशस्यैव ताशप्राणशब्दवाच्यत्वम् ब्रह्मणः परत्वज्योतिष्ट्दै ब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् ब्रह्मणो विज्ञानमयशब्दवाच्यत्वम् .... ११ .... .... .... १३ ....४२.४३ .... ३ .... .... उक्ताध्यायस्य चतुर्थपादे- कारणावस्थापन्नस्य स्थूलशरीरस्यैवाध्यक्तशब्द- वाच्यत्वम् श्रुतिममितप्रकृतिस्मृतिसंमतप्रधानयोर्मध्ये ताह- शप्रकृतेरेवाजाशब्दवाच्यत्वम् माणचक्षुःश्रोत्रमनोनानां पश्चपश्चजनशब्दवा- च्यत्वम् प्रझमतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयानां युक्तियु. क्तत्वम् प्राणजीवपरात्मनां मध्ये परात्मन एव कृत्स्नजग- स्कर्तुत्वेन वालाकिना ब्रह्मत्वेनोक्तानां पोड. शपुरुषाणां कर्तृत्वनिराकरणम् ...१६-१८ संशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एव श्रव. णमननादिविपयत्वम् ...१९.२२ ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम्, ..२३.२७ परमाणुशून्यादीनां श्रुत्युक्तानामपि जगत्कारणत्व. मपहाय ब्रह्मण एन प्रतिनियतजगत्कारणत्वम् इति प्रथमाध्यायस्य विपयानुक्रमणी। .... ५ ३८७ .... .... ४०६ ८ १ अविरोधाख्यद्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे- सांख्यस्मृत्या वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् योगस्मृत्याऽपि वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् पैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानाम: वाध्यत्वम् .... .... २ ४२७ ... ...

·- .... .... .... .... .... .... .... .... [ ४ ] प्रतिपाद्यविषया.. गवाड़ाः । अभिकरणाडा:पृशाः। काणादवौदादीनां स्मृतियुक्तिभ्यामपि चेदवाक्या- नामवाध्यत्वम् १२ भोक्तभोग्यभेदवतोऽपि परब्रह्मणोऽद्वैतत्वस्या- बाध्यत्वम्... ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् १४-२० ६ .४५७ सर्वज्ञत्वेन जीवसंसारमिथ्यात्वं स्वनिर्लेपत्वं च पश्यतः परमेश्वरस्य हिताहितभाक्त्वदोपाभावः ७.४८४ अद्वितीयस्यापि ब्रह्मणः क्रमेण नानाकार्याणां सृष्टि- संभावना. .....२४-२५ ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिझारणत्वव्यवस्थापनम् २६-२९ ९ ४९२ ईश्वरस्याशरीरित्वेऽपि मायावित्वम्.... १० ५०० नित्यतृप्तस्येश्वरस्यापि प्रयोजनं विनाऽशेपजगतु. त्पादकत्वम् कर्मनियवितानां जीवानां सुखदुःखनिमित्तमात्रस्य • जगत्संहरतश्वेश्वरस्य नैपुण्यदोपाभावः .. १२ ५०५ निर्गुणस्यापि ब्रह्मणो विवर्तरूपेण प्रकृतित्वसिद्धिः .... ८ ४८८ .... .... .... .... .... .... .... उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे- सांख्यानुमतमधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् असशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् परमाणूनां संयोगेन जगदुत्पत्युक्तिविरुद्धत्वम् .१२.१७ ईश्वरागिनानां वाह्यावस्त्वस्तित्ववादिवौद्धविशेपसं- मतानां परमाणूनां शब्दस्पर्शादीनां च जगदु- त्पादकत्वमतखण्डनम् ...१८-२७ विज्ञानवादियौदसंमतविज्ञानस्य जगत्कर्तृत्वादि- खण्डनम् ....२८-३२ ५ ५७८ जीवादिसप्तपदार्थवादिनां चौद्धान्तराणां मतखण्डनम् ३३-३६ तटस्थेश्वरवादस्यायुक्तत्वम् 'जीवोत्पत्यादरयुक्तत्वम् ....४२-४५ ६०९ समाप्तेयं व्यासाधिकरणगतविषयानुक्रमणी। ... .... .... .... .... ८ ·ॐ तत्सद्रह्मणे नमः। श्रीमद्वैपायनप्रणीतानि । ब्रह्मसूत्राणि। आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितश्रीमच्छांकरशारीरक- भाष्यसमेतानि । तत्र टीकाकृन्मङ्गलश्लोकाः। अध्यस्तान्ध्यमपूर्वमधिपणेाह्यं पुमर्यास्पद लक्ष्यं लक्षणभेदतः श्रुतिगतं नितमाध्यार्थकम् ।। आम्नायान्तविमातविश्वविमवं सर्वाविरुद्धं परं सत्यं ज्ञानमनर्थसार्थविधुरं ब्रह्म प्रपद्ये सदोम् ॥ १ ॥ यो लोकं सकलं पुनाति निगमा यं प्राहुरेकान्ततो व्याप्तं येन जगजगन्ति सततं यस्मै नमस्कुर्वते ॥ यस्मादाविरभूदशेपममरा यस्य प्रसादाथिनो यस्मिन्पर्यवसास्यति स्फुरदिदं तस्मै नमो विष्णवे ॥ २ ॥ योऽनुग्रानुग्रतेजा जनयति सकलानालयं यं लभन्ते सर्वे निर्वान्ति येन श्रुतिपथपथिका वोपडातन्वते च ॥ यस्मै यस्मादकस्मात्परिभवचकिता यस्य संरोचयन्ते चिन्ता यस्मिन्प्रवृत्ता मृशविशवधियः संश्रयेतं गिरीशम् ॥ ३॥ मिन्दानमेनांसि दुरासदानि प्रत्यहवर्गप्रभवानि तानि ॥ रानानमाघातपरम्पराणामारादुपासे गिरिजामिनातम् ॥ ४ ॥ श्रीमयासपयोनिधिनिधिरसौ सत्सक्तिपतिस्फुर- न्मुक्तानामनवद्यहृद्यविपुलप्रयोतिविद्यामणिः ।। शान्तिः शान्तिधृती दयेतिसरितामेकान्तविश्रान्तिमू- भूयान्नः सततं मुनीन्द्रमकरश्रेणीश्रयः श्रेयसे ॥ ५॥ १ क. रा. सदा । २ क, द्योतविः ।

·- श्रीमद्वपायनमणीतग्रामसूत्राणि- [अ०१पा० १०१] (टीदायारोपोद्घातः) यदायाधुनमातनातमधुरप्रेयोमधुप्रार्थना- सार्थव्यग्रधियः समग्रमरुतः स्वर्गेऽपि निदिनः ॥ यस्मिन्मुक्तिपथो मुमुक्षमुनिभिः संप्रार्थितः संवमी तही मायने नमोऽस्तु भगवत्पादाभिधां विभ्रते ॥ ६ ॥ यत्पादाम्युजनवरीकधिपणा निर्वाणमार्गाधिगा पतिमुक्तनिसर्गदुर्गदुरिता वार्चयमानामियम् ॥ यस्मिन्नित्यमिदं शमादि समभूदोघाङ्करो मे गतः शुद्धानन्दमुनीश्वराय गुरवे तस्मै परस्मै नमः ॥ ७॥ मातनतोऽस्मि भवतीमय नार्थये त्वां चेतः सरस्वति परास्य पराञ्चमर्थम् । शारीरके महदनुग्रहसंप्रसन्नमेकाग्रमस्तु वचता सह सभ्यगर्थे ॥ ८ ॥ श्रद्धाभक्ती पुरोधाय विधायाऽऽगमभावनाम् । श्रीमच्छारीरके भाष्ये करिष्ये न्यायनिर्णयम् ॥ ९ ॥ अथ टीकाकारोपोद्घातः। नित्याध्ययनविध्युपादापितवेदान्तवचोभिरापाततः प्रतिपन्नं शास्त्रारम्भौपयिकमनुबन्ध- जातं न्यायतो निर्गतुं भगवान्यादरायणः सूचितवान् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तत्र प्रमातृत्वांदिवन्धस्याध्यासत्वं धर्ममीमांसया ब्रह्ममीमामाया गतार्थताभावो विशिष्टाधिका- रिसंभवो विषयादिसत्त्वं चेति चत्वारोऽर्थाः सूचिताः । तथा हि-सत्यत्वे बन्धस्य बद्धा. बद्धयोर्जीवब्रह्मणोरक्यानुपपत्तेः सत्यस्य च ज्ञानादनिवृत्तीनस्य चाज्ञानमात्रविरो- पित्वादुत्तरज्ञानस्य च विरोधिगुणतया पूर्वज्ञानादिनिवर्तकत्वाद्विपयप्रयोजनसिद्धिहेतु- तया बन्धस्याध्यासता सूचिता । पूर्वसिद्धत्वे वेदान्तविचारस्य विशिष्टाधिकारिणश्चाभावे तं प्रति तत्कर्तव्यतोक्रयोगादगतार्थत्वं विशिष्टाधिकारिसंभवश्व ध्वनितः । त्वमर्थदृष्ट- बधस्यान्यदीयज्ञानादनिवृत्तेस्तदर्थज्ञानमपि तन्निहिं स्वमर्थविषयमेवेत्यर्थात्तदैक्यं विषयः सूचितः । मुमुक्षोरथशब्दद्योतितस्य ज्ञानाय विचारविधानात्तत्साध्यज्ञानान्मुक्तिः मूचिता । ब्रह्मज्ञानाय च विचारविधानाद्ब्रह्मणः शक्यप्रतिपाद्यतया वेदान्तैः संबन्धोऽपि दर्शितः । तदेतद्भाष्यकृद्यथाक्रम व्युत्पादयिप्यति । अस्य चाधिकरणस्य प्राथम्या- नाधिकरणसंगतिः । उत्तराधिकरणसंगतिस्तु तस्यैवानेनेति नास्योच्यते । विचारवि. ध्यपेक्षितविषयाद्यर्पकश्रुतिभिरस्योत्थानादत्थाप्योत्यापकत्वं श्रुतिसंगतिः । इदं च धर्म- जिज्ञासासूत्रवदुपोद्धाततया 'चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्धात प्रचक्षते' इतिन्यायेन शास्त्रेण संबध्यते । विचारारम्भोपयोगिनीनामधिकार्यादिश्रुतीनां स्वार्थे समन्वयोक्तरस्य विशेषतः समन्वयाध्यायसंगतिः । , १ ख. 'दिमत्व । २ स. सुत्रिता. 13 स मर्थे ।

·३ [अ०१पा० १सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । (टीकाकारोपोद्वातः) स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां विषयाद्यर्पकवाक्याना(गां) स्वार्थे समन्वयोक्त्या विशेपतोऽस्याss. द्यपादेन *संबन्धः । पूर्वपक्षे विचारानारम्भात्तदधीनज्ञानामावादुपायान्तरसाध्या मुक्तिः । सिद्धान्ते तु तदारम्मसंभवात्तदधीनज्ञानसिद्धेस्तेनैव मुक्तिः सिध्यतीति फलभेदः । तेचैदमधीतिविधिवदन्तर्भूतमेव शास्त्रे तदारम्भकार्यतापरम् । तत्र वेदान्तमीमांसाशास्त्र विषयस्तदारभ्यमनारम्यं वेति विपयाद्यसंभव भवाम्यां संशयः । प्रामाणिकत्वेन प्रमातृत्वादिबन्धस्य सत्यतया तत्वज्ञानानपोह्यत्वाद्धाबद्धयो- जीवब्रह्मणोरक्यायोगात्तदभावे च बन्धाध्वस्तेर्वन्धाध्वस्तौ च फलाभावात्प्राच्या च मीमां- सया वेदार्थमात्रोपाधौ प्रवृत्तया गतार्थत्वात्फलेच्छावतोऽधिकारिणोऽपि तुच्छत्वात्तद्वि- शेपणानां च दुर्वचत्वाद्ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वे विषयप्रयोजनयोरनुपपत्तेरप्रसिद्धत्वे संवन्धन- योजनयोरसिद्धेस्तस्य च निःसामान्यविशेषत्वादसंभावितविपयादिकमनारभ्यं शास्त्रमिति पूर्वपक्षः। 'प्रमातृत्वादेयावहारिकमानसिद्धत्वेऽपि तात्तिकमानासिद्वतया तथाविधमानमनित- बोधवाधाविरोधादुक्तविषयादिप्रतिलम्भाद्धर्ममीमांसायाश्च येदार्थंकदेशधर्ममात्रोपहिततया ब्रह्मास्पर्शितया तन्मीमांसया गतार्थतानवकाशादध्यक्षायधिगतमिथ्याभावस्य बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यतया तन्निवृत्तिकामस्याधिकारिणः सुलमत्वाद्विशेषणानां च विवेकादीनाम- तीते वर्तमाने वा जन्मनि कृतसुकृतजनितचित्तप्रसादासादितानामनुमानागमाधीनतया सुवचत्वाद्ब्रह्मणश्च ब्रह्मपदादात्मत्वाच सिद्धावपि विचारं विना मानादसिद्धेरनन्यलभ्य- तया विषयत्वात्तदवगतेश्च फलत्वादत्यन्ताप्तिध्यभावाच्च शक्यप्रतिपाद्यतया संबन्धा- दिसिद्धेरारोपितसामान्यविशेपभावमादाय तदीयविषयत्वस्य प्रतिपाद्यत्वादुक्तविषया दिमदिदं शास्त्रमारभ्यमिति सिद्धान्तः । तदिदं हृदि निवाय वेदान्तमीमांसाशास्त्र व्याख्यातुकामो भगवान्माष्यकारः शास्त्रारम्मार्थमाद्यसूत्रेणार्थतः सूचित विषयादि वदितुं विरोधिनो बन्धस्याध्या- सत्वं लक्षणसंभावनासद्धावप्रमाणैः सिसायिपुरादावध्यासमाक्षिपति-युष्मदस्मत्म- त्ययगोचरयोरित्यादिना मिथ्येति भवितुं युक्तमित्यन्तेन भाष्येण । अर्थाच सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिरित्यन्तेनानुपप्लुतं चिन्मात्रमात्मानमनुसंदधानसत्त्वानुस्मरणं मङ्गलाचरणं विघ्नोपशमनाद्यर्थ संपादयति । चैत्रे मैत्रोऽयमितिभ्रान्तिरन्यत्रैक्यप्र- मित्यपेक्षासंस्कारजन्यत्वात्तत्प्रमितिश्चैत्यकृतेत्यात्मानात्मनोरक्याध्यासेऽपि तत्प्रमित्या- * सगतिः । १ स.टयाम। ३ ख. क. पोयत्या । ३ स. 'यमिदग । ४ क. रा 'वार हि । ५. ख. 'स्य सप्र।

·श्रीमद्वपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०१] श्रीमद्भाध्यकारोपोद्घातारम्भः । युप्मदस्मत्मत्ययगोचरयापियविपयिणोस्तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभाव- देवक्तव्यतां मन्वानस्तयोरक्याभावेऽपि त्रिविधं विरोध हेतुमाह-युप्मदस्मत्मत्य- यगोचरयोरिति । न च ' प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ' इति सूने प्रत्यये चोत्तरपदे च परतो युष्मदस्मदोरेकार्थवाचिनोर्मपर्यन्तस्य त्वमावादेशावित्युक्तत्वात्त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इतिवत्त्वन्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति स्यादिति युक्तम् । ' त्वमावेकवचने' इति सूत्रादेका- भिधायिनोयुष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य स्थाने त्वमावादेशौ भवत इति व्याख्यानादेकवचन इत्यधिकारादन च युप्मदस्मदोरेकार्थवाचित्वस्याविवक्षितत्वाद्युप्मदस्मद्ग्रहणाविरो- धादस्मदर्थे साक्षिणि नभोवदीपाधिकं बहुत्वम् । न चैवं युष्माकमित्यादाविव बहुवच- नमनुसृत्य विगृह्येत विरोधोक्त्यनुगुणतया यथा तथा विग्रहेऽपि निवारकामावात् । युष्मदस्मत्पदयोश्चेतनाचेतनार्थत्वादात्मानात्मवैलक्षण्यार्थमिदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति वक्तव्येऽपि युष्मद्ग्रहणमत्यन्तभेदोपलक्षणार्थम् । न हि त्वंकारवदिदकारस्थाहंकारप्र- तियोगित्वमेते वयमिमे वयमित्यादिप्रयोगात् । न च यूयं वयं वयमेव यूयमितिवदी- पचारिकत्वं तत्र तथात्वाभिमानवत्प्रकृते तदभावात् । मुख्यामुख्ययोरादौ मुख्योपनिपा- तादस्मदर्थस्य च मुख्यत्वात्प्रथममस्मद्ग्रहणप्रसक्तावपि युप्मदर्थादनात्मनो निष्कृप्य शुद्धस्य चिद्धातोरध्यारोपापवादन्यायेन ग्रहणं द्योतयितुमादौ युष्मद्ग्रहणम् । तत्र युप्मदस्मदिति प्रत्यक्पराक्त्वेनाऽऽत्मानात्मनोः स्वभावविरोधः सूच्यते । युष्मच्छब्दे- नाहंकारादिरस्मच्छन्देन तत्साक्षी गृह्यते । तयोरेव प्रत्ययपदेन स्फुरणतया तद्वत्त्वेन प्रतीतितो विरोधो द्योत्यते । तत्रानात्मा प्रतीतिव्याप्यत्वादात्मा च प्रेतीतित्वात्प्रत्ययस्त. योव्र्यवहारतो विरोधो गोचरशब्दार्थः । युष्मदर्यो हि कौटस्थ्यादिस्वभावात्मतिरस्कारेण सक्रियत्वादिनाऽस्मदर्थोऽपि ब्रह्मास्मीत्यहंकारादिविलापेन पूर्णतया व्यवहियते । युष्म- चास्मच्च युप्मदस्मदी ते एव प्रत्ययौ तावेव गोचरौ तयोस्त्रिविधविरोधभाजोरन्यत्रैक्या. योगान्न तत्ममितिरित्यर्थः । ऐक्यासंस्कारादतदध्यासेऽपि तादात्म्यसंस्कारादिदं रजत- मितिवत्तदध्यासः स्यादित्याशङ्कय +तस्यापि तत्प्रमितिपूर्वकत्वात्तस्याश्च तादात्म्यापेक्षा त्वादात्मानात्मनोस्तदभावान्नेति मत्वा तयोस्तादात्म्याभावे हेतुमाह-विषयविपयि- गोरिति । ऐक्याभावेऽपि जात्यादौ तादात्म्यादपौनरुक्त्यम् । नित्यानुभवविपयो युष्म- दर्थों विषयो विषयी स्वस्मदर्थो नित्यानुभवस्तयोदािदाहकवन्मियो विरुद्धयो तिव्य- क्तित्वादेरभावान तादात्म्यमित्यर्थः । उक्ताद्धेतोः सिद्धमभेदासंभव सहएान्तमाह- तमामकाशवदिति । न खल्वनयोरभेदः । न च तयोर्भावाभावत्वेन तदभावस्तमसोऽपि + तादात्म्यस्यापि । १ क. 'विधविरोधहे' । ३ क, प्रकृतिप्रस। ३ क. स. °लापनेन । ४ क. पूर्वतया।

·-- [अ०१पा०१२०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । (भाप्यकारोपोद्घातः) योरितरेतरभावानुपपत्तौ सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिरित्यतोऽस्मत्मत्ययगोचरे विपयिणि चिदात्मक युप्मत्प्रत्ययगोचरस्य गुणवत्त्वादिना भावत्वात्तथाऽऽस्मानात्मनोरपि मिथो विरुद्धयोनीभेदोऽस्तीत्यर्थः । विमतौ नाभिन्नतया प्रमिती मियो विरुद्धत्वात्तम प्रकाशवदिति विरोधफलमाह- इतरेतरेति । इतरस्येतरभावो नामेतरेतरत्वमैक्यमितरस्मिन्नितरभावस्तादात्म्यं तयोरप्रती- तायुक्तन्यायप्राप्तायां तत्संस्कारासिद्धिः। नन्वात्मानात्मनोरितरेतरभावाभावेऽपि तद्ध- माणां चैतन्यजाड्यादीनामितरेतरत्र भावः स्यात् । दृश्यते हि *पुष्पपुटिकादौ पुप्पाभा- वेऽपि तद्धर्मगन्धानुवृत्तिः । तथा नेतरेतरत्रेतरधर्मप्रमित्या तत्संस्कारात्तदध्याप्तः सिध्य- शौति नेत्याह-तद्धर्माणामपीति । तयोरात्मानात्मनोधर्माचैतन्यनाड्यादयस्तेषामितरे- तरत्र न भावो मियो विरुद्धयोधर्मिणोधर्माणामितरेतरत्र मावस्यादृष्टत्वात्तेपां धर्मिता- दात्म्याचोक्तविरोधमाक्त्वाद्धर्मिणमतिक्रम्य च तद्धर्माणामगमनात् । न हि गन्धोऽपि विना धर्मिणं पुष्पपुटिकादी दृश्यते सूक्ष्मेण स्वाश्रयेण सहैवोपलम्मादन्यथा गुणत्वव्या- पातादुत्कान्त्यधिकरणे चैतद्वक्ष्यति । तस्मात्तद्धर्माणामपि नेनरेतरत्र सत्वप्रमेत्यर्थः । तथाऽप्यात्मानात्मनोरन्योन्यात्मकताध्यासस्य च किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह-इत्यत इति । इतिशब्देनामेदामित्यभावो हेतुरुक्तः । तत्फलमभेदसंस्काराभावोऽतःशब्दार्थः । यदात्मनो मुख्यं प्रत्यक्त्वं प्रतीतित्वमहंकारादिविलापनेन ब्रह्मास्मीतिव्यवहार्यत्वं चोक्तं तदयुक्तमहमितिप्रतीयमानत्वादहंकारवदित्याशङ्कय संस्काराभावफलमध्यासाभावं वक्तु- मधिष्ठानस्वरूपमाह-~-अस्मत्प्रत्ययगोचर इति । अहंवृत्तिव्यङ्गयस्फुरणत्वं तद्वत्त्वं वा हेतुः । आये सावनपिकलो दृष्टान्तो द्वितीये स्वसिद्धिरतोऽनुमानायोगादात्मनो युक्तं मुख्य प्रत्यक्त्वादीत्यर्थः । यदात्मनो विपयित्वं तन्न । अनुभवामीतिव्यवहृतत्वा- दहंकारवदित्याशङ्कयाऽऽह-विपयिणीति । अनुभवामीति व्यवहृतत्वं तद्वाच्यत्वं तल्लक्ष्यत्वं वा । नाऽऽद्यः । असिद्धेः । नेतरः। हेतुवैकल्यादतो युक्तं विपयित्वमित्यर्थः । अहंकारस्य देहं जानामीति विषयित्वेऽपि मनुष्योऽहमित्यभेदाध्यासवदिहापि स्यादि. त्याशङ्कयाहंकारदेयोनाड्यादिना तुल्यत्वादभेदाध्यासेऽपि चित्त्वेनाऽऽत्मत्वेन वाs. जडेऽनवच्छिन्ने प्रतीनि तद्विपरीताध्यासो न सिध्यतीत्याह-चिदात्मक इति । दीपादेविपयित्वेऽपि चिदात्मकत्याभावादपुनरुक्तिः । अहमिति प्रथाविशेषादात्मवद. हंकारस्यापि मुख्यप्रत्यक्त्वादियोगादयुक्तं पराक्त्वादीत्याशङ्कयाऽऽह-युप्मदिति । * पुष्पपेटिकादो। १ क. स. 'स्य तद्धांध्यासत्य च ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १० १] (भाष्यकारोपोद्यातः) विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यासस्तद्विपर्ययेण विपपिणस्तद्ध- र्माणां च विपयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम् । तथाऽ- प्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येतरेतरा- अहंकारतत्साक्षिणोरहमित्येकरूपप्रधानङ्गीकारादहंकारादेः प्रानीतिकप्रत्यक्त्वादिमा. वेऽपि पराक्त्वायेव मुख्यमित्यर्थः । अहंकारादेवन्धत्वेनानर्थतया हेयत्वं सूचयति- विषयस्येति । तस्याध्यासो मिथ्येति संवन्धः । मा भूदात्मन्यनात्माध्यासस्तद्धर्माणां तु जाड्यादीनां तस्मिन्नध्यासः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तद्धर्माणां चेति । न हि धर्मा धर्मिणमतिक्रमन्ते नरविपाणादिधीवदात्मनि वैकल्पिकी जाड्यादिधीरित्यर्थः । आत्मनो मुख्यप्रत्यक्त्वादिभाक्त्वादनात्मतद्धर्माध्यासानधिष्ठानत्वेऽपि तद्वैपरीत्यादहका- रादेरात्मतद्धर्माध्यासाधिष्ठानत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तद्विपर्ययेणेति । अहंका. रादौ जडे विपये ततो विपर्ययश्चैतन्यं तेनाऽऽत्मना विषयिणश्चिदात्मनो योऽध्यासः स मिथ्शेत्यन्वयः । नन्वनात्मन्यात्मानध्यासेऽपि तद्धर्माणामनुभवादीनां वुद्धयादाव- ध्यासः स्यात् । नभसो धन्यभेदानध्यासेऽपि तद्भेदानां वर्णाना हस्खो दीर्घो वेति ध्वनिविशेपेऽप्यध्यासदर्शनादित्यत आह-तद्धर्याणां चेति । अनुभवादीनां बुद्धि- वृत्त्युपाधौ तत्तन्त्रतया भानादपचारात्तद्धर्मत्वम् । युक्तो वर्णानां ध्वनिभेदेवध्यासो जाड्यादिना तुल्यत्वादात्मधर्मत्वाभिमतानामनुभवादीनां चिद्रूपात्ततो भेदाभावान्न जडे बुद्धयादावध्यासोऽतुल्यत्वादित्यर्थः । अध्यासो नामान्यस्मिन्नन्यरूपताधीः । स मिथ्ये- त्यविद्यमानतोच्यते । अर्थाध्यासो ज्ञानाध्यासश्चेत्यध्यासयोनास्तित्वं वक्तं द्विरध्यास- वचनम् । आक्षेपमुपसंहरति-इति भवितुमिति । इति युक्तमिति वक्तव्ये भवितुमि. त्याक्षेपस्य संभावनैव मूलं न मानमिति दर्शयितृमृक्तम् । तदेवं मातृत्वादिबन्धस्य वस्तु. तया विषयाद्यभावादनारभ्यमिदं शास्त्रमित्याक्षेप्तर्विवक्षितम् । अध्यासस्य नास्तित्व- मयुक्तत्वादभानाद्वेति विकल्प्याऽऽद्यमझी करोति तथाऽपीति । द्वितीयं प्रत्याह- अयमिति । मनुष्योऽहमिति प्रतीतेरध्यासस्वरूपापलापायोगादस्याश्च देहातिरिक्तात्म- वादे प्रमात्वाभावात्तदनुरूपं कारणं करप्यमिति भावः । अपरोक्षमध्यास द्वेधा विभन- विशेष्यं निर्दिशति-लोकव्यवहार इति । लोक्यते मनुष्योऽहमिति ज्ञायत इति ज्ञानोपसर्जनोऽर्थाध्यासो लोकविषयो व्यवहार इत्यर्थोपतन्नो ज्ञानाध्यासश्चोक्तः । कोऽयमध्यासो यो विषयादिसिद्धिहेतुरित्याशङ्कय तल्लक्षणमाह---अन्योन्यस्मिन्नि त्यादिना धर्मधर्मिणोरित्यन्तेन । तत्रान्यस्मिन्नन्यावभास इत्युक्ते प्रतिमायां देवना- दृष्टिरपि भ्रान्तिः स्यात्ततो विशिनष्टि-अन्योन्यस्मिन्निति । तत्र देवतादृष्टिमात्र- १ ख. हेतुत्वं । २ ख. ध्यमे जा। ३ ख सत्यतया ।

·[अ०१पा० १०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतान । (भाष्यकारोपोद्घातः) विवेकेनात्यन्त विविक्तयोधर्मधार्मिणोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः । मारोप्यं न प्रतिमादृष्टिदृष्टिरुत्कर्षादिति न्यायात् । पंटे तन्तवः स च तन्तुप्विति लोकवादिदृष्ट्या तन्तुपटयोरन्योन्याधारत्वधियोऽध्यासत्वप्राप्तायुक्तमन्योन्यात्मकता. मिति । पटः शुप्तः शुक्ल: पट इतिप्रमाव्यावृत्त्यर्थमितरेतरापिवेकेनेति । इत्थंभावे तृतीया । स्वरूपविवेकतिरस्कारेणाभेदधीरध्यातो नैवं शुलपटादियोरित्यर्थः । स एवाय. मयमेव स इत्यैक्यप्रमा प्रत्याह-विविक्तयोधर्मिणोरिति । औपाधिकभेदाभातति- रस्कारेण प्रत्यभिज्ञायांमैक्यं प्रमीयते विविक्तयोधर्मिणाविवेक तिरस्कृत्यैक्यधीभ्रान्ति- रित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञानेऽपि कालद्वयवैशिष्ट्यादस्ति विविक्ततेति विविक्तपरस्यातव्यावर्त. कत्वमाशययाऽऽह-अत्यन्तेति । आत्मनो बुद्ध्यादेश्च स्वच्छत्वादिना साम्यादत्य. न्तविवेकासिद्धिमाशङ्कय जडत्वानइत्वयोस्तद्धर्मयोरत्यन्तविवेकाद्धर्मिणोरपि तसिद्धि- रित्याह-अत्यन्त विविक्तयोर्धमधर्मिणोरिति । उक्तरूपयोधर्मधामणोरन्योन्यस्मि- नन्योन्यात्मकतारूप इतरेतराविवेकात्मकोऽध्यास इति समुदायार्थः । अन्योन्य- धर्माश्चेति पृथकायनमन्धोऽहमित्यादौ धर्माध्यासे प्राधान्यसूचनार्थम् । नन्वितरेतरावि. वेकार्थ द्वयोः स्वरूपतिरस्कारे कथमन्योन्यस्मिन्निति लक्षणांशसिद्धिस्तत्सिद्धये द्वयोः स्वरूपोपस्थितौ कथमविकोपपत्तिरत आह-सत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यं तस्य संसृष्टरूपेणाध्यस्तत्वेऽपि स्वरूपेणानध्यसत्वादनृतमहंकारादिः स्वरूपतोऽप्यध्यस्त- त्वात्तदुभयमिथुनीकरणरूपोऽध्यास इति यावत् । असत्यसर्पस्य सत्यरज्ज्वां तन्मा- प्रतया निमजनवदसत्याहंकारादेः सत्यचिन्मात्रतया निमजनादेकत्वधीः सत्यासत्ययो- रात्मानात्मनोस्तर्कतो विविन्यमानत्वादन्योन्यस्मिन्निति लक्षणांशश्च संभवतीति भावः । किं पुनरध्यासस्य कारणमित्याशङ्कय निमित्तमात्रमुपादाने वा निमित्तविशेपो वा पृच्छयत इति विकल्प्याऽऽद्यो प्रत्याह-मिथ्येति । मिथ्या च तदज्ञानं च तन्नि- मित्तमुपादानं यस्य सोऽध्यासस्तथा । तत्र मिथ्येत्युक्ते भ्रान्तिज्ञानप्राप्तायज्ञानमित्युक्तं तन्मात्रग्रहे ज्ञानाभावशङ्कायां मिथ्येति तेनानिर्वाच्यत्वेनामावविलक्षणं ज्ञाननिवय॑मना- द्यज्ञानं तदुपादानोऽध्यास इत्यर्थः । एतदेवाज्ञानं संस्कारकालकर्मादिरूपेण परिण. तमध्याप्सनिमित्तमिति वक्तुं निमित्तग्रहणम् । निमित्तविशेषप्रश्नं प्रतिवक्ति-स. गिक इति । प्रत्यक्चैतन्यसत्तामात्रानुबन्धी प्रवाहरूपेणानादिरिति यावत् । न च प्रवाहरूपस्य प्रवाहिव्यतिरेकिणोऽसत्त्वात्प्रवाहिव्यक्तीनां च सादित्वात्कुतो नैसर्गिकत्व. मिति वाच्यम् । प्रवाहिव्यक्तीनामन्यतमव्यक्त्या विना पूर्वकालानवस्थानं कार्येप्वना. दितत्यम्युपगमात् । यद्वा कारणरूपेणास्यानादित्वं कार्यात्मना नैमित्तिकत्वमित्युमयम- क. 'हारवाऽऽह । को 1 २क. दावभा'। क. किंतु । ४ क. यस्यसध्यासः । तपा। ५ क. 'व्यतिरेकेणास।

·- श्रीमद्वैपायनमणीतवमसूत्राणि-- [अ० १पा० १० १] (भाप्यारोपोद्घातः) आह कोऽयमध्यासो नोमेति । उच्यते- स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः । विरुद्धम् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति क्त्वाप्रत्ययो नाध्यासस्य पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादगीकृत्य प्रयुक्तो लोकव्यवहारस्याध्यासतया क्रियान्तरत्वामावादतो वस्तुतोऽपौर्वापर्येऽपि विशेषणभेदेन कल्पितभेदं वस्तुतत्प्रतिपत्तिकमेण पौपियं च । तदालम्बनमनुभवं दयितुमध्यासमभिनयति-अहमिति । तत्राहमिति कार्याध्यासे- प्वाद्योऽध्यातस्तस्याध्यासत्वं चिदचिदात्मत्वात् । इदमिति भोक्तुर्भोगसाधनं कार्यकर- णसंघातो ममेदमित्यहंकी खत्वेन तस्य संबन्धस्तयोश्चेदं ममेदमिति दृष्टयोरध्यस्तत्व- मध्यस्तभोक्तृशेषत्वात्स्वमादावध्यस्तराजोपकरणवत् । तदेवं पूर्वभाप्योक्तरीत्या युक्ति- शून्योऽप्यत्यन्तविविक्तयोरित्यादिना लक्षितः सत्यानृतमिथुनीकरणरूपत्वेन समावितो विशिष्टकारणप्रसूतो नैसर्गिकत्वादागन्तुकदोषानपेशोऽहमिदमित्यादिप्रकारैर्निरूपितप्रति- भासत्वेन प्रत्यक्षत्वाज्ञयाध्यासो ज्ञानाध्यासश्वाशक्योऽपहोतुमित्यासत्यत्वाइन्धस्य विष- यादिसंभवादारभ्यमिदं शास्त्रमित्यभिसंधिः । शास्त्रारम्भहेतु विपयादिसाधकमध्यासमाक्षेपसमाधिम्यां संक्षिप्य तमेव लक्षणसंभाव- नाप्रमाणैः स्फुटीकर्तुं चोदयति-आहेति । शास्त्रस्य तत्त्वनिर्णयार्थतया वादत्वात्तत्र गुरुशिप्ययोरधिकारात्पुरस्थितमिव शिप्यं गृहीत्वा परोक्तिः । इत आरभ्य कथं पुनः प्रत्यगात्मनीत्यतः प्रागध्यासलक्षणपरं भाप्यम् । तस्मादारभ्य तमेतमविद्याख्यमित्यतः प्राक्तनं तत्संभावनाया एतदादि सर्वलोकप्रत्यक्ष इत्यन्तं तन्निर्णयायेति विभागः । समा- धानभाष्येऽध्यासलक्षणनिर्देशेऽपि प्रसिद्धाध्यासलक्षणे निर्णीते प्रागुक्तलक्षणस्य तद्वि- शेषतया सिद्धिरिति मत्वा प्रसिद्धाध्यासं पृच्छति-कोऽयमिति । किंशब्दस्याऽऽक्षे- पेऽपि संभवादन सोऽपि विवक्ष्यते । आत्मन्यध्यस्तोऽनात्मेतिविशेषोक्तेरसदृशयोश्चाधि. ठानाधिष्ठेयत्वायोगादसंभावनया विशेषाक्षेपात्प्रश्नाक्षेपयोभिन्नार्थत्वादुपपत्तिरिति भावः । अध्यासासाधारणस्वरूपीहेतुत्वेन लक्षणस्याभ्यहितत्वादाक्षेपमुपेक्ष्य पृष्टमेवेति मत्वाऽऽह-उच्यत इति । अत्र प्रश्नवाक्यस्थाध्यासपदानुपगान्न साकाङ्क्षत्वम् । पर।त्युक्ते परस्येत्यार्थिक परत्र परावभास इत्येव लक्षणं तदुपपादकं स्मृतिरूपत्वं तत्साधनार्थ पूर्वदृष्टत्वम् । अध्यासद्वयेऽपि परत्रेति सामान्यतो धीयोग्यम- धिष्ठानमुक्तम् । अर्थपक्षेऽवभास्यत इत्यवभासः परश्वासाववभासश्चेति । तथा ज्ञानपक्षेऽवमासनमवभासः परस्यावभासः परावभासः । तावत्युक्त घटात्परस्य पटस्या- वमासः । स धावभासमानोऽध्यासः । स्यात्तन्निवृत्तये परनेति । न चैवमपि खण्डा गौरित्यादावतिव्याप्तिः परत्यारोप्यात्यन्ताभाववतोऽभिधानात्खण्डगवादीनां तादात्म्य- १ क. नाम-उ। २ क. सेषु चाऽऽद्योऽ' । ख. 'सेश्या' । ३ इ. 'सः । सं।

·[अ०१पा०१सू०१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ९ (भाध्यकारोपोद्घातः) तं केचिदन्यत्रान्यधर्माध्यास इति वदन्ति । केचित्तु यत्र यद- ध्यासस्तद्विवेकाग्रहनिवन्धनो भ्रम इति । अन्ये तु यत्र यदध्या- वता,सप्तर्गशून्यत्वाभावात् । दोपसंस्कारसंप्रयोगोत्थत्वादित्यमवभासः संभवतीति वक्तं स्मृतिरूप इत्युक्तम् । स्मर्यत इति स्मृतिः स्मर्यमाणोऽर्थः । भावेऽकर्तरि च कारके संज्ञायामिति सूत्रद्वयमधिकृत्य स्त्रियां क्तिन्निति सूत्रेण भावे कर्तृव्यतिरिक्त च कारके कर्मादौ संज्ञायामसंज्ञायां च क्तिन्विधानादकर्तरि चेति चकारस्य संज्ञाव्यभिचारार्थ- त्वाङ्गीकारात् । स्मर्यमाणस्य रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपों न तु मर्यत एव स्पष्टं पुरोवस्थितत्वेन भानात् । ज्ञानपक्षे स्मरण स्मृतिर्भाव क्तिन्विधानात्स्मृते रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपो न स्मृतिरेव पूर्वानुभूतस्य तथाऽमानात् । स्मृतिरूपतादोपादि. प्रयोत्यत्वात्तादृग्धीविषयत्वाद्वा । अदृष्टरजतस्य रमतभ्रमादृष्टस्तत्संस्काराभावाच संस्कारद्वारा स्मृतिरूपतोपयोगिपूर्वदृष्टत्वम् । तदेवं परत्र परावभास इत्येव लक्षणम् । अन्यद्वक्तरीत्या तच्छेपमिति स्थितम् । अध्यासे वादिविप्रतिपत्तेरुक्तं तल्लक्षणं कथमित्या- शङ्कयाऽऽरोप्यदेशादौ विवादेऽपि लक्षणसंवादाश्यायतश्च तल्लक्ष्येऽनिर्वाच्यतासिद्धेः सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽयमिति विवक्षित्वा वादिविवादानुपन्यस्यन्केषांचिदन्यथाख्यातिवा- दिनामात्मख्यातिवादिना चामिप्रायमाह-तं केचिदिति । अन्यत्र शुक्त्यादावन्यस्य कार्यत्वेन पारतन्न्याद्धर्मस्य रजतादेरध्याप्तस्तादात्म्यधीर्देशान्तरगतं हि रजतादिदोषा- त्पुरोवात्मना मातीत्येवमुक्तमध्यास केचिदन्यथाख्यातिवादिनो वदन्तीत्येकन । अप- रत्र त्वन्यत्र वाद्ये शुक्त्यादावन्यस्य ज्ञानस्य धर्मो रजतादिस्तस्याध्यासो बहिरिव तदभेदेन धीरित्यात्मरूयातिवादिनस्तमध्यासमाहुरिति योजना । पक्षद्वयेऽपि परत्र परावमासे समतिरस्तीति भायः । अख्यातिमतमाह-केचिचिति । वदन्तीत्यनुप- ज्यते । यत्र शुक्त्यादौ यस्य रनतादेरध्यासो लोके प्रसिद्धस्तयोस्तद्धियोश्च दोपवशा. द्विवेकामहे तत्कृतो रजतमिदमित्यादिसंसर्गव्यवहार इत्यख्यातिवादिनस्तैरपि संस- र्गव्यवहाराय तेंद्धीरूपस्यावस्तुग्रहे तदभिन्नविवेकाग्रहायोगात्तस्य तत्कृतत्वासंभवादवि- घेतरदोषस्य भाति वस्तुन्यभानहेतुतानुपलम्मादतः परत्र परावभासे तेपामप्यस्ति संमति- रिति मावः । केपांचिदन्यथाख्यातिवादिनां माध्यमिकानां च मते दर्शयति-अन्ये त्विति । यत्र शुक्त्यादौ यस्य रजतादिरध्यासस्तस्यैव शुक्त्यादेविपरीतधर्मत्वस्य रनतादिरूपत्वस्य भावान्तरत्वेन शून्यत्वेन वा सत्ताहीनस्य कल्पना भासमानतामध्यास भावान्तराभाववादिनः शून्यवादिनश्चाऽऽचक्षते । तथा च तत्रापि परन परावमासे १ स. 'न्तरादिग । २ क. स. 'त्येकेऽग्रापरे त्व। ३ क. 'ख्यातिवादम । स. ख्याति वादिम । ४ झ. लोकप्रसि । ५ क, ख, तद्धीरुपास्या । ६ स. परात्मता' । ७ स. परात्म तावभासे । २ ·१० .. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- भ०११०१२०१] (भाष्यकारोपोपातः) सस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षत इति । सर्वथाऽपि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरति । तथा च लोकेऽनु- भवः-शुक्तिका हि रजतवदवभासते, एकश्चन्द्रः सद्वितीयव- दिति । कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषयेऽध्यासो विषयतद्धर्माणाम् । सर्वो हि पुरोवस्थिते विषये विपयान्तरमध्यस्यति युष्मत्सत्यपा- पेतस्य च प्रत्यगात्मनोऽविपयत्वं वीपि । उच्यते-न तावदयमेकान्तेनाविषयः ।। संवादोऽस्तीत्यर्थः । मतान्तराण्युपन्यस्य स्वमतानुसारित्वं तेषां निगमयति-सर्वयति । सर्वेषु पक्षेषु प्रकारविशेषविवादेऽपि पुरोवर्तिनो रजतादित्वेनैव वेद्यनामध्याप्तो न व्यभिचरतीति युक्तमुक्तलक्षणस्याध्यासस्य सर्वतन्त्रसिद्धान्तत्वम् । न च तस्य सत्त्वं बाध्यत्वादन्यत्र रजतादिसत्त्वस्यामानत्वान्न च तदसत्त्वम्परोक्षत्वान्नापि विरोधादेकस्य सदसत्त्वमतोऽनिर्वाच्यतेति भावः । न केवलं वादिनामेवायमध्यासः संमतोऽपि तु लौकि- कानामपत्याह-~-तथा चेति । अनुपहितेदमंशे रजतादिसंस्कारसहिताविद्यया रम. ताद्यध्यातवत्पूर्वपूर्वाहंकारादिवासितानाद्यविद्यया चिदात्मन्यनुपहिते भवत्यहंकाराद्य- ध्यास इति निरुपाधिकाहंकारायध्यासे दृष्टान्तमाह-शुक्तिकेति । सम्यग्धीसिद्धा- धिष्ठानरूपाभिप्रायेण शुक्तिका ग्रहणं संप्रयुक्तस्य मिथ्यारजतत्वमानधिया वत्करणम् । अनुभवप्रसिद्ध्यर्थो हिशब्दः । विम्वप्रतिबिम्बयोः प्रतिविम्बानां च मिथो भेदधीवजीव. ब्रह्मणोर्जीवानां च भेदधियः सोपाधिकभ्रमस्य दृष्टान्तमाह-एक इति । एकत्वग्रहो वद्हश्च पूर्ववत् । लक्षणप्रकरणमुपसंहर्तुमितिशब्दः । लक्षितरजताध्यासस्य लोकवा- दिसिद्धत्वेऽपि नाऽऽत्मन्यनात्माध्यासः स्यादिति विशेषाक्षेपमुत्थापयतिकथमिति। प्रतीचि पूर्ण स्फुरणत्वेनाननुभाव्ये पराचा परिच्छिन्नानामनुभाव्यानां बुयादीनां तद्ध- माणां च नाध्यातो मिथो विरुद्धानामधिष्ठानाधिष्ठेयत्वासंभवादित्यर्थः । विरुद्धानामै क्यतादात्म्यप्रामत्ययागेऽपि तदध्यासयोग्यतया करप्यतामाधष्ठानाधिष्ठेयत्वामित्याश- कयाऽऽह--सर्वो हीति । औरोप्येण सह तुल्येन्द्रियग्राह्यत्वमधिष्ठानस्य दृष्टमिह तदभावान्नाध्याप्त इत्यर्थः तर्हि प्रत्यगात्मन्यध्याप्तदृष्टेविषयत्वमपीष्टमित्याश- कयाऽऽह-युष्मदिति । प्रत्यक्त्वादात्मत्वाचास्याविषयत्वमन्यधेदप्रत्ययविषयत्वापा- तादपराद्धान्तापाताच । तस्मात्तस्मिन्नध्याप्तो दृष्टोऽपि श्लिष्टो नेस्यर्थः। अनात्मविशेषारोपे तद्विशेषान्तरस्याधिष्ठानत्वेऽपि तन्मानारोपे चिदात्मैवाधिष्ठान. मित्याह-उच्यत इति ! विरुद्धयोर्वस्तुतोऽधिष्ठानाधिष्ठेयत्वायोगेऽपि कल्पनया तसि- द्विरिति भाषः । यत्त्वेकज्ञानाविषयत्वान्नाधिष्ठानाधिष्ठेयतेति तत्राऽऽह- ने तावदिति। १ ज. नुभाव ! २ स. क्षणाध्या ।स, अध्यारोप्येण ।

·- [अ०१पा० १सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलित शांकरभाष्यसमेतानि । ११ (भाष्यकारोपोद्घातः) अस्मत्मत्ययविषयत्वादपरोक्षत्वाच प्रत्यगात्मप्रसिद्धः । न चायमस्ति नियमः पुरोवस्थित एवं विषये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति । अमत्यक्षेऽपि ह्याकाशे वालास्तलमलिनताद्यध्यस्पन्ति । एवमविरुद्ध: प्रत्यगात्मन्यप्यनात्मांध्यासः । तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अवि- एकस्मिन्विज्ञाने तयोर्भानमात्रमारोपेऽपेक्षते न विषयतया भाने केवलव्यतिरेकामावा- दात्मनः स्वप्रकाशत्वादनात्मनस्तद्विषयत्वाद्वयोरपि भासतोर्मनुष्योऽहमित्यादिधीवशाद. न्योन्याध्यासः सिंध्यतीत्यर्थः । नियमेनाविषयत्वासावे कुतः स्वप्रकाशत्वं तत्राऽऽह- अस्मदिति । अस्मदर्थश्चिदात्मा साक्षितया प्रतीयते प्रतिबिम्ब्यतेऽस्मिन्नित्यस्मत्प्रत्य- योऽहंकारस्तत्संबन्धालब्धपरिच्छेदः सन्नात्मस्वरूपस्फुरणेन स्फुरन्नपि तद्विपयो निरुच्यते ततोऽस्य शून्यवदत्यन्ताविषयत्वाभावेऽपि नास्वप्रकाशतेत्यर्थः । अध्याले सत्यस्मत्प्रत्य. यविपयत्वं संति तस्मिनध्यास इत्पन्योन्याश्रयत्वमाशङ्कयानादित्वेन परिहारेऽपि परि- हारान्तरमाह-अपरोक्षत्वाचेति । अस्मत्प्रत्ययाविषयत्वेऽप्यपरोक्षत्वादेकान्तेना- विषयत्वाभावात्तस्मिन्नहंकारांध्याप्त इत्यर्थः । अपरोक्षत्वमपि कैश्चिदात्मनो नेष्टमित्या- शङ्कयाऽऽह-प्रत्यगात्मेति । अस्यार्थ:--अस्ति तावन्ममेदं विदितमिति विशिष्टधीः, न च सा विशेषणदर्शनादृते युक्ता, न च ज्ञानान्तरादस्य स्फुरणं विमतं नैतद्विपय- मेतनिष्ठसाक्षात्कारत्वात्ताहग्वटसाक्षात्कारवदित्यनुमानात् । न च घटादिज्ञानाश्रयत- याऽऽत्मसिद्धिस्तस्य तदधीनप्रकाशत्वे वेद्यत्वापातात्तस्माद्यस्मिन्नात्मनि विशेषणत्वं करिपतं तस्य संविद्पत्वेनैव स्फुरणादपरोक्षत्वं देवदत्तस्वापकालो देवदत्तात्माऽस्तीति व्यवहारहेतुसाक्षात्कारवान्कालवादितरकालवदित्यनुमानात् । न च स्वापेऽहंवृत्तिस्त- व्याघातात् । न च पुरुपान्तरं तत्साक्षात्कर्तुमलमीश्वरास्तित्वे च साक्षात्कारस्यास्मद्वि- शेपणमादेयमिति । अपरोक्षाध्यासो नापरोक्षमात्रे कचिदपि युक्तः संप्रयुक्ततया पुरस्थितापरोक्ष्ये तदृष्टरित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । तत्र हेतुरप्रत्यक्ष इति सातिवेद्य- तया संप्रयोगमन्तरेणापरोसेऽपीति यावत् । न हि नभी द्रव्यत्वे सत्यरूपस्पर्शिवाहा. टेन्द्रियग्राह्यं, नापि मनसोऽसहायस्य बाह्ये वृत्तिः, तेन प्रसिद्धप्रत्यक्षत्वहीनेऽपि नभस्य- विवेकिनस्तलमिन्द्रनीलकटाहकल्पं मलिनतां धूम्रतामन्यच्च पाताद्यध्यस्यन्ति तथा चाधि- छानारोप्ययोरेकेन्द्रियग्राह्यत्वानियतिरिति भावः । दान्तिकं वाणः संभावना निगम- यति-एवमिति।आत्मानात्मनोश्चिदचित्त्वेन वास्तवा(व)मेदासिद्धी सामानाविकरण्या- तद दधीरध्याससंभावनां निगमयतीति मावः । ननु ब्रह्मविद्यापोह्यत्वेन सूत्रितामविद्या हित्वा किमित्यध्यासो वर्ण्यते तत्राऽऽह-तमेतमिति । आक्षिप्तत्वं समाहितत्त्वं लक्षि- १ क. ख. 'ति च त । २ ख. स्वमित्याश। ३ क. 'राध्या' । । स, पुरोवस्थिः । ५ स. 'त्यक्षेऽपीति । ६ ख. कल्पे म । स. प्यासे सं°। ८ क. स. ग. 'नियम।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०१] (भाष्यकारोपोधातः) घेति मन्यन्ते । तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । सत्र सति यत्र यदध्यासस्तस्कृतेन दोपेण गुणेन वाऽणुमात्रे णापि स न संवध्यते । तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतरा- ध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिपघमोक्षपराणि । कथं पुनरविद्यावद्विपयाणि मत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । तत्यं च विशेपणार्थः । अध्यासमित्यनुभवानुसारिण्य नतोक्ता, पण्डिता मन्यन्त इति पृथग्ननागोचरत्वेनैतदविद्यात्वस्य न्युत्पाद्यत्वमुक्तं, प्रतिपन्नोपाधौ निषेध्यस्याविद्यान्वय- व्यतिरेकित्यादविद्यात्यमस्येति वक्तुमविद्याग्रहणमतो न मूत्रिताविद्योपेक्षिता तस्या एव वर्धमानत्वादित्यर्थः । न केवलमन्वयादिनाऽस्याविद्यात्वं विद्यापोह्यत्वेन तद्विरोधित्वा- चेत्याह-तद्विवेकेनेति । तस्याध्यस्तस्य बुद्धयादेविको विलापन तेन रूपेणाऽऽत्म- नोऽसाधारणरूपस्येदमित्थमेवेत्यवधारणं विद्या तेन तद्विरोधित्वादिना सिद्धेऽध्यासस्या- विद्यात्वे सैवोच्यत इत्यर्थः । तथाऽपि कारणाविद्यां त्यक्त्वा कार्याविद्योक्तिरयुक्तेत्या- शङ्कयाऽऽह-तत्रेति । तस्मिन्नध्यात उक्तरीत्याऽविद्यात्मके सत्याच्छादकाविद्यायाः खापादौ स्वतोनर्थत्वादर्शनात्कर्तृत्वाद्यध्याप्तात्मना तस्या जागरादौ तथात्वाकार्याविद्या वर्यते । यत्राऽऽन्मनि बुद्धयादौ यस्य बुद्धयादेरात्मनो वाऽध्यासस्तेन बुद्धयादि- नाऽऽत्मना वा कृतेनाशनायादिदोपेण चैतन्यगुणेन वाऽऽत्माऽनात्मा वा वस्तुतो न स्वल्पेनापि युज्यत इत्यतो विद्यया तन्निवृत्तिरित्यर्थः । लक्षणसंभावने भेदेनोक्त्वा सद्भावं निर्गतुमादौ प्रत्यक्षं दर्शयति-तमिति । आक्षेपसमाधिविषयत्वं तदर्थः । लक्ष्यत्वमेतदर्थः । अविद्याख्यमिति संभावितोक्तिः । पुरस्कृत्येत्यध्यासस्य व्यवहार- हेतुतया स्वानुभवसिद्धत्वमुक्तम् । प्रमाणप्रमेयग्रहणं प्रमात्रादेरुपलक्षणम् । अपौरुपे- यत्वेन विशेपं मत्वा शास्त्राणां पृथग्ग्रहणम् । मोक्षपराणि विधिनिषेधशून्यानि वस्तु- मात्रनिष्ठानीत्यर्थः । त्रिविधव्यवहारस्याऽऽध्यासिकत्वे प्रमाणान्तरजिज्ञासया पृच्छति-कथमिति । यद्यपि प्रत्यक्षादिसर्वमविद्योत्थाहंकारादिविशिष्टात्माश्रयमिति स्वसाक्षिक तथाऽपि केन मानान्तरेण तथा स्यात्पुनः शब्दान्मानान्तरविवक्षाधीः । यद्वा प्रमाता प्रमाणानामाश्रयो नाविद्यावाननुपयोगादित्याक्षेपः । अथवा यद्येतानि प्रमाणानि कथमविद्यावद्विषयाणी- त्यन्वयः । यद्वा यद्येतान्यविद्यावद्विषयाणि कथं प्रमाणान्यविद्यावदाश्रयत्वे कारणदो- पादमामाण्याद्यस्य च दुष्टं करणमित्यादि भाष्यादित्याक्षेपः । १ क. स. 'ध्यत्वस्या' । २ ख. ध्यासे दर्शितनीत्या ३ ख. 'धिप्रति ।

·[अ०१पा० १सू०१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १३ (भाष्यकारोपोद्घातः) उच्यते-देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानरहितस्य प्रमातृत्वानुपपत्ती प्रमाणमत्यनुपपत्तेः । न हीन्द्रियाण्यनुपादाय मत्यक्षादिन्यव- हारः संभवति । न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्द्रियाणां व्यवहारः संभवति । • नं चानध्यस्तात्मभावन देहेन कश्चिद्याप्रियते । न चैतस्मि- व्यवहारहेतुमध्यासमनुमानादिना साधयितुमारमते-उच्यत इति । तत्रानुमानं वक्तुं व्यतिरेकव्याप्तिमाह-देहेन्द्रियादिप्विति । सशिरस्कोऽवयवी त्वगिन्द्रियस्यान- पेक्षाधारो देहस्तत्र मनुष्यत्वादिनातिमति देहेऽहमभिमान इन्द्रियेवादिशब्दगृहीत. देहावयवेषु च ममाभिमानस्तेन हीनस्य सुप्तस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ सत्यां मानाप्रवृत्तेर- ध्यासस्तद्धतुरित्यर्थः । यत्र नाध्यातस्तत्र न व्यवहारः, यथा सुषुप्ताविति व्याप्तिः । देवदत्तस्य जागरादिकालस्तस्यैवाध्यासाधीनव्यवहारवांस्तस्यैव सापादिकालादन्य- कालत्वाव्यतिरेके तस्यैव स्वापादिकालवदिति भावः । इन्द्रियादिपु ममत्वाभावेऽपि देहेऽहंभावमात्रान्मानप्रवृत्तिमाशङ्कयाऽऽह-न हीति । इन्द्रियग्रहणं लिङ्गादेरुपलक्षणं प्रत्यक्षादीत्यादिपदप्रयोगाद्व्यवहारस्य व्यवहारं विनाऽयोगादनुपादानस्य व्यवहारस्य च कर्तृसाम्ये तान्यनुपादाय यो व्यवहारः स नेति योजना । यो द्रष्तृत्ववक्तृत्वादि- रसमक्ष प्रति नियतो व्यवहारः, यश्च लिङ्गादिनाऽनुमातृत्वादिव्यवहारो नासौ तानि मम- त्वेनागृहीत्वा युक्तः, देहाध्यासेऽपि चक्षुराधनध्यासेऽन्धादेरदर्शनादित्यर्थः । इन्द्रिया- ध्याते तेनैव व्यवहारादलं देहाध्यासेनेत्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । इन्द्रियाणामधि- ठानत्वेन देहे गृहीतेऽपि तस्मिन्नहंभावस्य न प्रवृत्त्युपयोगो देहात्मनोः संवन्धान्तरादपि प्रवृत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-न चानध्यस्तेति । अस्यार्थ:--अध्यासेतरो देहात्मयोगो देहस्याऽऽत्मसंयोगो वाऽऽत्मेच्छयाऽनुविधीयमानत्वं वा तदनुविधानयोग्यत्वं वा तत्क- मारम्यत्वं वा । नाऽऽद्यः-आत्मसंयुक्तेन परदेहेनापि तत्प्रसङ्गात् । न द्वितीयः- तदभावेऽप्यारदेहे मातृत्वादिदर्शनात् । न तृतीयः- स्वापादावपि तत्प्रसङ्गात्तद्यो- ग्यताया यायव्यभावित्वात् । न च तदा सर्वकर्मलयान्न शरीरमेवेति वाच्यं, स्वदृष्ट्या तदभावेऽपि परदृष्ट्या तद्भावात्तस्य तस्मिन्मातृत्वादिवीधौव्यात् । न चतुर्थः- भृत्या- दिदेहरपि तत्प्रसङ्गात्तेषां स्वामिकार्यारम्यत्वादतो देहस्याऽऽत्मनि संबन्धान्तरासिद्धर- ध्यास इति । नन्वात्मा स्वतश्चेतनत्वान्मातृत्वादिशक्तिमानिन्द्रियाद्यवधाने जागरादौ मातृत्वादिकमश्नुते स्वापादौ चक्षुराद्यभावात्तदमावो नाध्यासाभावादतोऽव्यतिरेकिणि व्यतिरेकः संदिह्यते तत्राऽऽह-न चैतस्मिन्निति । प्रमातृत्वं प्रमा प्रति कर्तृत्वं, तच्च कारकान्तराप्रयोज्यस्य तत्प्रयोक्तृत्वं, न च व्यापारमन्तरेण करणादिप्रयोक्तृत्व, न १ फ. ज, 'नहीनस्य । २ क. 'न्द्रियव्य । ज. 'न्द्रियव्यापारः। ३ क, 'तुरे दें। क. स. सर्वकार्यल'। ५ क. स. 'मिस्मार।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतंब्राह्मसूत्राणि- [म०१पा० १२० १] (भाष्यकारोपोद्घातः) न्सर्वस्मिनसत्यसगस्याऽऽत्ममः ममातृत्वमुपपद्यते । न च ममारत्वमन्तरेण प्रमाणपत्तिरस्ति । तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव प्रत्यक्षादीनि ममाणानि शास्त्राणि च । पचादिभिश्वाविशेषात् । यया हि पश्चादयः शब्दादिभिः श्रोषादीनां संबन्धे सति' शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निवर्तन्ते, अनुकूले च मव. तन्ते । यथा दण्डोधतकरं पुरुपमभिमुखमुपलभ्य मां हन्तुमयमि- च कूटस्थासङ्गात्मनः स्वतो व्यापारः, न चेच्छोतिरेकेण प्रमाकरणप्रयोक्तृत्व, न चाss. मन्यक्रियेऽगुणे क्रियागुणवद्याद्यध्यासादृते सा युक्ता, तस्माद्दद्याद्यभेदाध्यासे तद्धर्माध्यासे चासति स्वतोऽसमस्य मातृत्वायोगादध्यासतद्धतरित्यर्थः । तहि मा भूदसदस्याऽऽत्मनो मातृत्व नेत्याहन चेति । आत्मन्याध्यासिकमातृत्वामावे सर्वव्य. वहारहानिरित्यर्थः । एवं व्यतिरेकिणि व्यतिरेकासदेहात्तस्यादोपत्वादापत्तेरपि तेना- वरोधात्प्रमाणान्तरप्रश्ने समाहितेऽपि कथमाक्षेपसमाधिस्तत्राऽऽह-तस्मादिति । प्रमाणस्य तत्त्वादिति यावत् । अयं भावः-~-मातुरेव मानाश्रयत्वेऽपि तस्याध्यस्तत्त्वाते. पामविद्यावदाश्रयत्वम् । न च कारणदोपादप्रामाण्यं सति प्रमाकरणे पश्चाद्भाविनो दोषस्य दोपत्वादविद्यायासत्कारणनिविष्टत्वायस्य च दुष्टं करणमिति चोक्तेरागन्तु, कदोपविषयत्वादध्यक्षादीनां च तात्त्विकप्रामाण्याभावस्येप्टत्वाव्यवहारे बाधामावाप्याव. हारिकप्रामाण्यसिद्धेः । न च तेषामतात्त्विके प्रामाण्ये तदन्तर्गतश्रुतेरपि तथात्वान्नेष्ट. सिद्धिः । श्रुत्यर्थस्य ब्रह्मणः सत्यं ज्ञानमित्यादिना तात्त्विकत्वदृष्टेस्तस्यास्ताविकप्रामा- ण्यादिति । नवविवेकिव्यवहारस्याऽऽध्यासिकत्वेऽपि नाविद्यावद्विषयाण्येव प्रमाणानि विवेकिनामपि तद्यवहारात्तत्राऽऽह-पश्वादिभिश्चेति । चशब्दः शङ्काच्यावृत्यर्थः । यौक्तिकविवेकस्याध्यक्षभ्रान्त्यविरोधित्वाद्विरोधित्वेऽपि तदननुसंधाने विवकिनामपि व्यवहारे पश्चादिभिरविशेषात्तघ्यवहारोऽप्याध्यासिक एवेत्यर्थः । कथं व्यवहारकाले विवकिनामपि पश्चादिमिरविशेषः, न हि ते निःशेषं पश्चादिव्यवहारमनुवर्तन्ते तत्राऽऽह-यथा हीति । संगृहीतोऽर्यो यथा व्यज्यते तथोच्यत इति यावत् । आदि- शब्देन शकुन्तादिरुक्तः । शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां संबन्धे सतीत्यर्थेन्द्रियसनिकर्षात्मक मध्यक्षमुक्तम् । शब्दादिविज्ञान इति तत्फलम् । प्रतिकूलेऽनुकूल इत्यनुमानम् । ते हि शब्दाद्युपलभ्य तज्जातीयस्य प्रातिकूल्यमानुकूल्यं वाऽनुस्मृत्यास्यापि तज्जातीयत्वात्त. थाल्वमनुमिन्वन्ति । तत्र प्रतिकूलत्वानुमानफलं निवृत्तिः । अनुकूलत्वानुमानफलं प्रवृत्ति शित विवेकः । उक्तमर्थमुदाहरति--ययति । पुरुषविशेष दृष्ट्वा ताजानीयस्य हन्त । स्वमनुस्मृत्यास्यापि तज्नातीयत्वात्तदनुमाय ततो वैमुख्यं मनन्तीत्यर्थः । प्रत्येकं पधा- १ज, 'णि चेति । । १ क.च्छाच्यति । ३ ख. तेन विरो'। ४ अ.'माफ । ।

·. [अ०१पा ० १सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १५ (भाध्यकारोपोद्घातः) च्छतीति पलायितुमारभन्ते, हरिततृणपूर्णपाणिमुपलभ्य तं प्रत्य- भिमुखी भवन्ति । एवं पुरुपा अपि व्युत्पन्नचित्ताः फूरदृष्टीना- क्रोशतः खगोयतकरान्वलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते, तद्वि- परीतान्मात प्रवर्तन्ते । अतः समानः पश्वादिभिः पुरुपाणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः। पश्चादीनां च प्रसिद्धोऽविवेकपुरःसरः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्त. सामान्यदर्शनायुत्पत्तिमतामपि पुरुपाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्त- दीनामाशयं दर्शयितुं मामित्युक्तम् । पुरुपान्तरं तु दृष्ट्वा तज्जातीयस्याऽऽनुमूल्यमनुस्मृ. त्यौस्यापि तन्नातीयत्वात्तदनुमाय तदाभिमुख्यं भगन्तीत्याह-हरितेति । दार्शन्तिक वदन्व्यवहालिनाध्यासमनुमातुं तस्य पक्षधर्मतामाह-एवमिति । पित्रादित्रितय. शिक्षानन्यपदवाक्याभिज्ञता व्युत्पन्नचित्तता । करदृष्ट्यादिविशिष्टा-पुरुपान्दृष्ट्वा तद्वि- धानां प्रातिकूल्यं स्मृत्वा तथात्वेनतेपामपि तदनुमाय पश्चादिवद्विवेकिनोऽपि तेभ्यो विमुखी भवन्ति तेभ्यो विपरीतान्प्रसन्नदृष्टित्वादिविशिष्टान्पुरुषविशेषानालक्ष्य ताहशा- नामानुकूल्यं स्मृत्वा तथात्वादेषामपि तदनुमाय तेष्वभिमुखी भवन्तीत्यर्थः । पक्षधर्मता निगमयति-अत इति । अनुभवार्थोतःशब्दः । नन्वस्माकं प्रवृत्तिरध्यासादिति न पश्चादयो ब्रुवन्ति नापि परेपामेतत्प्रत्यक्षमतो दृष्टा- न्तस्य साध्यवैकल्यं तत्राऽऽह-पश्वादीनां चेति । अधिछानारोप्यज्ञानेऽसत्यध्यक्षा- दिमिः सामानाधिकरण्यविरोधिविवेकामावादध्यासवत्त्वं तेषां करप्यते । विनाऽपि मान- विवेके तदानर्थक्यमतो विना विवेक पश्वादिषु व्यवहारदृष्टेस्तन्मूलाध्याससिद्धिरित्यर्थः । संप्रत्यनुमानमाह-~-तत्सामान्येति । तैः पश्वादिभिः सामान्य व्यवहारवत्त्वं तस्य विवे. केषु भानादिति यावत् । अपरोक्षाध्यासस्य व्यवहारपुष्कलकारणत्वात्तस्याध्यासस्य • काल एव कालो यस्य व्यवहारस्य स तत्कालः समानः पश्वादिभिरिति शेषः। विमतो व्यवहारोऽध्यासकृतो व्यवहारत्वात्संमतवद्विमता वाऽध्यासवन्तो व्यवहारवत्त्वात्पश्वादि वदिति प्रयोगः । मानयुक्तिम्यां विवेकेऽप्यध्यासविरोधिप्रमित्यमावादध्यासवत्त्वमवि- रुद्धमिति मत्वा व्युत्पत्तिमतामपीत्युक्तम् । न च व्यवहारवत्त्वाधप्रयोजकमात्मनो मातृत्वादिशक्तिमत्त्वे शक्तः सनिमित्तशक्षाधीनतया मुक्तानामपि सनिमित्तश- क्यापादकत्वात्तत्रापि मातृत्वादिप्रसक्त्या मुक्त्यभावापातस्य विपक्षे बाधकत्वा. प्रमातृत्वादिलक्षणशक्यामावे च ग्राहकमानाभावेन शक्तिमत्त्वस्यापि दुर्वचनत्वात् । न च सर्वो व्यवहारो रजताध्यासकृतो व्यवहारत्वादित्याभासतुल्यता, बाधादेव तस्या- १ज. 'न्तेऽमिमुखी भवन्ति ।। २ ज 'सिद्ध एवाविवेकपूर्वक. म । ३ क. 'त्यापि । ४ क.स. 'स्वति । ५ क, ख, 'नैषा' । ६ क. स. 'त्या' । .. -- ·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०११०१ (भाष्यकारोपोग्रातः) स्कालः समान इति निश्चीयते । शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वाऽऽत्मनः परलोकसंवन्धमधिक्रियते तथाऽपि न वेदान्तवेद्यमशनायायतीतमपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमसंसा- त्मितत्त्वमधिकारेऽपेक्ष्यते । अनुपयोगादधिकारविरोधाच ॥ माक्च तथाभूतात्मविज्ञानात्मवर्तमानं शास्त्रमविद्यावद्विषयत्वं नातिवर्तते । तथा हि ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्त्राण्यात्मनि वर्णाश्रमवयोवस्थादिविशेषाध्यासमाश्रित्य वर्तन्ते । अध्यासो नामा- तस्मिंस्तबुद्धिरित्ययोचाम । तथा पुत्रभार्यादिषु विकलेपु सक- नुत्थानात् । मनुष्योऽहमित्यध्यासस्य सर्वानुभयसिद्धतया तदमावादिति भावः । विवे- किनां च लौकिकव्यवहारस्याऽऽध्यासिकत्वेऽपि शास्त्रीयव्यवहारस्य विद्वद्विपयत्यान्न तत्पूर्वकतेति भागे याधमाशङ्कय तस्यापि तत्पूर्वकत्वार्य देहेतरात्मधीपूर्वकत्वमझी करोति-शास्त्रीये विति । तस्य तद्विपयत्वे कथमध्यासाधीनतेत्याशङ्कघाऽऽह- तथाऽपीति । किं तद्वेदान्तवेद्यं तदाह-अशनायादीति । कञन्वयाविकारान्वय- मोक्त्रन्वया विशेषणैर्यावर्त्यन्ते । आमुमिकफलकर्मसु देहेतरात्मज्ञानादेव प्रवृत्तावुक्का. त्मज्ञानस्याकिंचित्करत्वादित्याह-अनुपयोगादिति । किंचोक्तात्मज्ञाने सर्वामि- मानभङ्गात्कर्मस्वप्रवृत्तिरेवेति कुतस्तदपेक्षेत्याह-अधिकारेति । तथापि कथं शास्त्री- यप्रवृत्तेराध्यासिकत्वं, न हि देहातिरिक्तात्मज्ञाने वाधके तदध्यासानुवृत्तिरित्याशङ्कय तस्य पारोक्ष्पादपरोक्षाध्यासाविरोधे तत्पूर्षिकैव शास्त्रीयप्रवृत्तिरित्याह-पाक्चेति । यथा यथोक्तान्यध्यक्षादीन्यध्यासं साधयन्ति तथाऽऽगमोऽपि विधेर्योद्धारमधि- कारिणं ब्राह्मणादिशब्दैरनुवदन्देहात्मनोरन्योन्याध्याप्तं साधयतीत्याह-तथा हीति । तत्राष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीतेत्यादिवर्णवयोविशेषस्य न ह वै स्नात्वा भिक्षतेत्यादिरा- श्रमविशेपत्य जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीतेत्यादिरवस्थाविशेषस्याध्यासः । आदि. शब्दाज्जीवजुहुयादिति जविनस्य स्वर्गकामो यनेतेति कामित्वस्य गृहदाहवान्यजेतेति निमित्तविशेषस्य महापातकित्वादेश्चाध्यासो गृह्यते । उक्तप्रमाणैः सिद्धेऽप्यध्यासे कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थे वैपरीत्येन वाऽध्यास इति विशेषबुभुत्सायां तदर्धमध्यास- लक्षणं परामृशति-अध्यासो नामेति । अध्यासस्यानर्थहेतुतां दर्शयितुं तद्विशेषा- नुदाहरति-तद्यथेति । प्रसिद्धातिरेकयोरपि पुत्रादिसाकल्यवैकल्ययोरनुभवेनैव मुख्याध्याससिद्धावप्रसिद्धातिरकाणां कृशत्वादीनां तथा स्यादिति किं वक्तव्यमित्याश- येनाऽऽह-पुन्नेति । बाह्माः वदेहापेक्षया पुत्रादयस्तद्धर्मा वैकल्यादयः स्वस्वाग्य- * 'प्राक्कथा भय पागे रत्नप्रभानुसारेण । १ क. ज. प्रवर्तन्ते । २ ग. शाक्षप्र'1३ क, ख, 'स्य कृ । ४ क.ख.'रेकिा ।

·[भ०१पा० १० १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १७ (माग्यकारोपोत्यातः) लेपु वाऽहमेव विकला सकलो वेति वाघधर्मानात्मन्यध्यस्यति, तथा देहधर्मान्स्थूलोऽहं कशोऽहं गौरोऽहं तिष्ठामि गच्छामि लघ- यामि चेति, तथेन्द्रियधर्मान्मका काणः क्लीवो पधिरोऽन्धोऽह- मिति, तथाऽन्तःकरणधर्मान्कामसंकल्पविचिकित्साध्यवसायादीन् । एवमहंमत्ययिनमशेपस्वमचारसाक्षिणि मत्यगात्मन्यध्यस्य तं च' प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिप्यध्यस्यति । निमित्तमात्मनि स्वदेहे तानारोपयतीत्यर्थः । प्रसिद्धभेदानामपि स्वदेहद्वाराऽऽत्मनि मुख्याध्यासे सत्यप्रसिद्धभेदानां सुतरां तत्र मुख्याध्यासः स्यादित्याह-तथेति । वैक. स्यादीनां स्वदेहद्वाराऽऽत्मन्यध्यासवदिति यावत् । देहश्च तद्धर्माश्च देहतद्धर्मास्ता- नात्मन्यध्यस्यतीति संवन्धः । अत्र चाहंकारद्वाराऽऽत्माऽधिष्ठानम् । उक्ताध्यासाद. प्यन्तरङ्गमध्यासं कथयति-तथेन्द्रियेति । यथा देहं तद्धर्माश्चाऽऽत्मन्यध्यस्पति तये. न्द्रियाणि तद्धर्माश्चाध्यस्यतीत्येतत् । देहस्य चक्षुरादिद्वारा सालिवेद्यत्ववदिन्द्रियाणा. मपि लिहादिद्वारा तद्भावाद्देहयदिह ग्रहणं पृथगध्यासनिर्देशाध ! न चैवं नित्यानुमेय- त्वव्याघातस्तेषां लिङ्गादिव्यवधानेन साक्षिवेद्यत्वादधिष्ठानं तु पूर्ववदिति भावः । यथा देहेन्द्रियधर्मानात्मन्यध्यस्यति तथाऽन्तःकरणधर्मानपि कामादीनात्मनि संवन्धित्वेनाऽऽ. रोपयतीत्याह-तथाऽन्तःकरणेति । धर्माणामेवाध्यातमुक्त्वा देहादिवHध्यासमाह-एवमिति । बुद्धिविशिष्टे तद्ध- मध्यिासवत्तदध्यासे किमधिष्ठानं तदाह-अशेपेति । स्वस्याहंकारस्य प्रचाराः कामादयस्तेषां साधिकरणानां साक्षादेव साधके प्रत्यगात्मनि देहादिषु विवेकाहि- नीतेषु प्रातिलोम्येनान्तरश्चतीवेति प्रत्यगुच्यते स चाऽऽत्मा । निरुपचरितस्वरूपत्वात्त. स्मिन्नज्ञानवतीत्यर्थः । आत्मन्यनात्मतद्धर्माध्यासे सिद्धे तस्याधिष्ठानत्वनियमे तद्विशे- पचैतन्यामानाजगदाध्यमित्याशङ्कय तस्यापि संसृष्टत्वेनाध्यासमाह-तं चेति । तद्विपर्ययस्तेपामन्तःकरणादीनां विपर्ययश्चेतनत्वं तदात्मनेति यावत् । न च तेषामधि. छानत्वमेव तद्विशेपादृष्टया व्यवहारविरहादतो द्वयोविशेषदृष्टेरन्योन्याध्यासधीरध्यासे विशेषदृष्टेरध्यस्यमानताकृतत्वान्न च द्वयोर्विशेपदृष्टौ नाधिष्ठानत्वं स्वनिष्ठत्वेन सदमानान्न घोमयोरध्यासे बाध्यतया शून्यता द्विधाध्यस्तानात्मनः सर्वथा वाधेऽपि संबष्टरूपेणवाध्यस्तात्मनस्तन्मात्राधेऽपि स्वरूपशेषादिति भावः । मात्मनि बुद्ध्यायध्यासोक्त्या कर्तृत्वभोक्तृत्वे तस्योक्ते सोक्त्या बुद्ध्यादिपु चैतन्यमुक्तम् । संप्रत्यध्यासं सप्रमाणं निगमयति- क. न. 'रो वाऽह । २ क. 'न । ३ क. 'गामध्या । तेष्वात्माध्या- ·१८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्राह्ममूत्राणि- [अ०१पा०१०१] (भाष्यकारोपोद्घातः) एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिध्यामत्ययरूप: कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकमत्यक्षः । अस्यानर्थ हेतोः महाणायाऽऽत्मैकत्वविद्यामतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते । यथा चायमर्थः सर्वेपो वेदान्तानां तथा वयमस्या शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः । एवमिति । पूर्वयुद्ध्यायध्यातासंस्कारांद्यध्यासस्ततस्तादृगुत्तरबुद्ध्यायध्यास इति प्रवा- हात्मना प्रवाहमुपादाननाड्यात्मना वाऽनादित्वम् । तत्वधिया विना सर्वात्मना नाश- हानेरानन्त्यम् । उपादानस्य मायाशक्तितया जडस्य प्रत्यक्चैतन्यप्तत्त्वानुवन्धित्वाद- धिष्ठानधीयाध्यत्वं सिद्धवत्कृत्योक्तम्-नैसर्गिक इति । मिथ्याधीहेतुत्वेन तादात्म्य- माह-मिथ्पेति । कारणाध्यासो हि कार्याध्यासस्य हेतुरित्यध्यासस्य मिथ्याप्रत्य- यत्वमित्यर्थः । लक्षणतस्तथा रूप्यते न प्रतीयत इति रूपग्रहणम् । अथवा मिथ्याप्र. त्ययानां रूपमनिर्याच्यत्वं यस्य स तथेत्य निर्वाच्यत्वं वोच्यते । यद्वा मिथ्याभूताखण्ड- जडशक्तिस्तन्मात्रत्वेनाध्यासप्रत्ययो रूप्यते न हि कारणाहते कार्यस्य रूपमस्ति । तस्यानहेतुतामाह-कर्तृत्वेति । प्रमाणं निगमयति-सर्वेति । प्रत्यक्षपदमुक्तप्रमा. णोपलक्षणम् । विपयादिसंभावनाहेतुमध्यासं प्रसाध्य विषयप्रयोजने निर्दिशन्वेदान्तानामादेयत्वा- तदीयविचारशास्त्रस्यापि तथात्वमाह-अस्येति । कर्तृत्वादिरनर्थस्तस्य हेतुरुक्तोऽ. ध्यासस्तस्य प्रकर्पण हानं सोपादानस्य निवृत्तिस्तदर्थमिति यावत् । कुतोऽस्य प्रहाणं तत्राऽऽह-आत्मेति । आत्मनस्त्वमर्थस्य तदर्थेन ब्रह्मणा यदेकत्वं वाक्यार्थस्तद्वि- पया विद्या साक्षात्कारो बुद्धिवृत्तिस्तस्याः प्रतिपत्तिरप्रतिवद्धतया प्राप्तिस्तदर्थमिति यावत् । कुतः पुनरेपा विद्योत्पद्यते तत्राऽऽह-सर्व इति । द्विविधवाक्यसंग्रहार्थः सर्वशब्दः । आरम्मो विचारो विचारितेभ्यो यथोक्तविद्योत्थानमित्यर्थः । वेदान्तेषु प्राणाद्युपास्तीनामपि भानात्कथमात्मैक्यमेवार्थस्तेषामित्याशङ्कयाऽऽह-यथा चेति । शरीरमेव शरीरकं कुत्सितत्वात्तन्निवाप्ती* शारीरको जीवस्तस्य ब्रह्मतावेदिका विचा- रात्मिका मीमांसा तस्यामिति यावत् । प्रथमवर्णके विचारविधे नव्यवधानेन विषयो ब्रह्मात्मैक्यं बन्धध्वस्तिश्च फलमित्य- ध्यासोक्त्या साधितम् । इदानी पूर्वमीमांसया वेदार्थमात्रोपाधौ प्रवृत्तया गतत्वान्नैत. * सोऽस्य निवास इत्यण् । शरीरकं निवासोऽस्य शागिरकः । च. 'राध्या, 'यमे । २ क. स. 'यहेतुत्व । ३ ग. 'क्षकम् । क. 'कारागुद्धि । ५.

·. - [अ०१पा०१०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १९ (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधि. १) वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येदमादिमं सूत्रम्- (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधि. १) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ (१) तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थो ब्रह्मजिज्ञा- द्विचारकर्तव्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-वेदान्तेति । तेषां मीमांसा विचारो मीमांसाशब्दस्य परमपुरुषार्थहेतुसूक्ष्मार्थनिर्णयार्थविचारवाचित्वात्तस्याः शास्त्रं सूत्रसंदर्भः शास्यते शिष्येभ्योऽनेन प्रतिपाद्यते तत्त्वमिति व्युत्पत्तेः । तच्चेदानीमेव व्याख्यातुमिष्टमथातो धर्मजिज्ञासेति वेदार्थंकदेशे धर्मोपाधौ विचारकार्यताप्रतिज्ञानाचोदनासूत्रे च तस्यैव लक्षणप्रमाणयोः श्रुत्यर्थाम्यामुपन्यासादुत्तरत्रापि तस्यैव विचारितत्वाद्वेदान्तविचारशा- स्त्रस्येदमादिमं सूत्रम् । आदिमत्त्वादनेन श्रोतृप्रवृत्तये विषयादि सूच्यते सूत्रत्वाचास्यानेकार्थसूचकत्वम् । उक्तं हि लवूनि सूचितानि स्वल्पाक्षरपदानि च । सर्वतःसारभूतानि मूत्राण्याहुर्मनीपिणः ।। अल्पाक्षरमसंदिग्वं सारवद्विश्वतोमुखम् । भस्तोममनवयं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः" इति । तथा च विशिष्ट विषयादिमदिदं शास्त्रमारभ्यमिति भावः । वर्णकद्वयेन सूत्रता- पर्यमुक्त्वा तत्रावतारितसूत्रस्य सामर्थ्य दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यास्यन्नथश- म्दस्य वृद्धप्रयोगेऽर्थचतुष्टयसाधारणत्वादीष्टमर्थमाह-तत्रेति । तेपु सूत्रपदेषु मध्ये योऽथशब्दः स आनन्तर्यार्थ इति योजना । लोकेऽथशब्दस्यार्थचतुष्टये निवेशेऽपि तदर्थोऽत्राऽऽनन्तर्यमेवार्थान्तरस्य वक्ष्यमाणेरीत्याऽत्रायोगादित्यर्थः । नन्वधशब्दोऽ. धिकारार्थोऽपि लोकवेदयोदृष्टोऽथैप ज्योतिरथ योगानुशासनमिति तहापीत्याश- याऽऽहनाधिकारार्थ इति । तत्र हेतुः-ब्रह्मेति । अस्यार्थ:-किमयमयशब्दो ब्रह्मज्ञानेच्छायाः किंवा तन्निर्णीतविचारस्याथ वेच्छाविशेषणस्य ज्ञानस्याऽऽरम्भाः । नाऽऽद्यः-तस्या मीमांसाप्रवर्तिकायास्तदप्रवर्त्यत्वादनारम्यत्वात्तस्याश्चोत्तरत्र प्रत्यधि- करणमप्रतिपादनात् । न द्वितीयः-अथशब्देनाऽऽनन्तयोक्तिद्वारा विशिष्टाधिकार्य- समर्पणे साधनचतुष्टयसंपन्नानां ब्रह्मधीतद्विचारयोरनयित्वाद्विचारानारम्भान्न च विचार- विधिवशादधिकारी कल्प्यः प्रारम्मस्यापि तुल्यत्वादधिकारिणश्च विध्यपेक्षितोपाधि- त्वात् । न तृतीयः-ब्रह्मज्ञानस्याऽऽनन्दसाक्षात्कारत्वेनाधिकार्यत्वेऽप्यप्राधान्यादथ- १२. 'त्वात्तस्य । २ क. स. वृत्तरङ्गभूत ि। ३ क. 'रण्याई । ४ क. स. टयनि । ५ क. स. पनीयाऽ।६ क. स. 'पज्ञा'।

·२० श्रीमद्वैपायनमणीतरामसूत्राणि- [भ.पा.१०१] (प्रणो विधायखम्, भषि०१) सापा अनधिकार्यत्वात् । मङ्गलस्य च वाक्याथै समन्वयाभा- बादर्घान्तरमयुक्त एव हापशन्दः श्रुत्पा मालप्रयोजनो भवति । पूर्वमकतापेक्षापाथ फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात् । सति चाऽs- नन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापे. क्षत एवं ब्रह्मजिज्ञासाऽपि यत्पूर्ववत्तं नियमेनापेक्षते तदक्त- ध्यम् । स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम् । शब्दासमन्धात्तस्मानाऽऽरम्भापतेति । अस्तु ताई मलार्थत्व नेत्याह-मालस्पति। न तावमनिज्ञासा कर्तव्येति वाक्याथै मालस्य कर्मादिभावेनान्वयन्तस्य तथात्वा- प्रसिद्धः कारकान्तराणां च प्रसिद्धेन च ब्रह्मजिज्ञासा मालमिति सामानाधिकरण्यं प्रेशंसात्वेन सूत्रस्यार्थवादत्वापत्तेस्तन्माङ्गल्पस्य च प्रसिद्धत्वात् । न च तदनूय तत्क- तव्यतापरं सूत्रम् । तस्या मङ्गलत्वे कर्तव्यत्वस्याऽऽथिकवादतो न मङ्गलार्थः । ननु विनोपशान्तये शिष्टाचाररक्षायै च शास्त्रारम्भे मङ्गलमाचरणीयम् । ओंकारश्चापश- ब्दश्च' इत्यादिस्मतेमङ्गलार्पश्चापशब्दस्तत्राऽऽह-अर्थान्तरेति । आनन्तर्यमर्यान्तरं तस्मिन्नेव प्रयुक्तोऽपशब्दः श्रवणमात्रेण वीणीध्वनिवन्मङ्गलहेतुस्तत्फलो भवति । अन्यार्थ नीयमानोदकुम्भोपलम्भवत् । उक्तस्मृतिस्तु मङ्गलफलत्वविषयेत्यर्थः । उक्त- दृष्टान्तार्थो हिशब्दः । अथैतन्मतमितिवत्प्रकृतादर्थादर्थान्तरार्थोऽयशब्दस्तत्राऽऽह- पूर्वेति । यत्किंचित्प्रकृतमपेक्ष्य माविन्या मिनासायामषप्रयोगेऽनुवादादृष्टार्थत्वयोरन्य- तरत्वम् । अवश्यं हि पुमान्किचित्कृत्वा किंचित्करोति फलत्वेनावस्थितजिज्ञासाहेतु- त्वेन प्रकृतापेक्षया भाविन्यामस्यामथशब्दे प्रकृतापेक्षावशायदस्यार्थान्तरं तदानन्तर्या- नातिरिच्यते हेतुफलयोरव्यभिचारणाऽऽनन्तर्यस्यैव मुख्यत्वात्तथा चार्थान्तरं न पृथ. वाच्यम् । अतो हेतुभूतार्थस्याधिकारिविशेपणत्येन फलपर्यन्तच्चाविचारादिप्रवृत्ती प्रतिपत्त्यपेक्षत्वात्प्रवृत्त्यङ्गशास्त्रीयाधिकारिविशेषणसाधनचतुष्टयपुष्कलहेत्वानन्तर्यार्थोs- थशब्द इति मावः । तस्याऽऽनन्तर्यार्थत्वेऽपि कयं ब्रह्मजिज्ञासायाः साधनचतुष्टया- देवाऽऽनन्तर्यमित्याशङ्कयाऽऽह-सति चेति । दृष्टान्ते दार्शन्तिके च नियमेन पूर्व वृत्तमिति संबन्धः । ननु धर्मजिज्ञासास्त्रे पूर्ववृत्तस्योक्तत्वान्नान वक्तव्यं शिप्यते तबाऽऽह-स्वाध्यायेति । विध्यधीनसानाध्ययनलब्धस्वाध्यायादानन्तर्य धर्मब्रह्म- जिज्ञासयोः साधारणमतो नान पृथकथनीयम् । यद्वा समान नात्यन्तमनपेक्षितं नापि, स्वयमेव प्रयोनकमतस्तन्न शास्त्रारम्भे पुष्कलकारणमित्यर्थः । क. 'याध्ययनान । २ ख प्रशस्तत्वेन । ३ स. 'न्यत्वा । ४क, णादिव' । ५ . उदाहतस्मृ । ६ क. 'सामा हे. क. 'भूतस्याः १८ क. पूर्वपः ।

·[अ०१पा० १० १] बानन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसपेतानि । २१ (मणो विचार्यखम्, अधि) नविह कवियोधानन्तर्य विशेषः। न धर्मजिज्ञासायाः प्राग- प्यधीतवेदान्तस्य प्राजिज्ञासोपपतेः । यथा च हृदयाघवदाना- नामानन्तर्यनियमः क्रमस्थ विवक्षितत्वान तथेह क्रमो विव- ननु धर्मनितासायां वेदाध्ययनादेवाऽनन्तर्यम् । यथाऽऽहः-ताशी तु धर्म- जिज्ञासामधिकृत्यापशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । या वेदाध्ययनमन्तरेण न संभवतीति । प्रझनिज्ञासायां तु कवियोधादानन्तर्यमधशब्दार्थः । युक्तं हि विचारयोरन्योन्यमुप- कार्योपकारकत्वादुपकार्यनमावबोधस्योपकारककविनोधादानन्तर्यमतो धर्मनिज्ञासातो ग्रह्मजिज्ञासाया हेतुभेदोऽस्तीति शङ्कते-नन्विति । विचारयोरुपकार्योपकारकत्व. स्पासिद्धर्भवमिति समाधत्ते-नेत्यादिना । यद्यपि वेदान्ताध्ययनं ब्रह्मजिज्ञासायां न पुष्कलो हेतुस्तथाऽपि तेन विना न सा युक्ता । युक्ता त्वधीतवेदान्तस्य विनाऽपि धर्मनिज्ञासया तस्यास्तस्यामनुपयोगादतो न नहानिज्ञासाया धर्मनिज्ञासानन्तर्यमित्य- सरार्थः । अयं भावः-प्राच्यां मामांसायां न्यायसहस्रं तद्गतवाक्याधीक्यिार्थचामि- होत्रादिकर्मेति त्रयं वृत्तम् । तत्र न तावदस्या न्यायसहस्रानन्तर्यम् । तस्य तत्तदर्थ- मेदज्ञानोपयोगिनोऽस्यामनुपयोगात्स्वाध्यायस्यार्थज्ञानोपयोगेऽनपेक्षत्वेन स्वतोमानत्वन घ न्यायद्वयमिहोपयुक्तमपि स्वाध्यायाध्ययनवन्न पुष्कलकारणमिति न तदानन्तर्य- मस्या युक्तम् । नापि वाक्यार्थज्ञानादत्राऽऽनन्तर्यम् । तद्धि नात्र प्रवर्तकमन्यार्थत्वा- नापि प्रत्यायकं धर्मवह्मणोरसंबन्धान्न च ज्ञाताद्वाक्यार्थादत्राऽऽनन्तर्यमज्ञानत्वेन व्यव. हितफलहेतुकर्मसु फलप्रवृत्तिकालज्ञानानपेक्षेषु ब्रह्मज्ञानफलविचाराधिकारोपाधितया पूर्वक्षणे ज्ञातव्याधिकारिविशेषणत्वायोगात्तस्मान्न कर्मतज्ज्ञानविचारानन्तर्यमयशब्दार्थ इति । ननु धर्मनिनासाया ब्रह्मनिज्ञासायां सामनीत्वाभावेऽप्यानन्तयोक्तिद्वारा तत्क- मज्ञानार्योऽथशब्दः " हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यय निहाया अध वक्षः" . [ ते० सं० ६.३-१०-५] इत्यवदानकमज्ञानाधिशब्दवत् । " अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ [ मनु० ६-३६ ] इतिस्मृतेः । न तु पुष्कलहेतुज्ञानार्थताऽस्येति तत्राऽऽह- यथेति । अनुष्ठेयावदानानां बहुत्वादनुष्ठातु वैक्यादयोगपद्यात्नमधोव्यातन्नियममथ- शब्दो व्यात् । इह तु विचारयोरनुष्ठातृभेदान्न क्रमो विवक्षितः । यत्राशादित्व प्रया- जदर्शादिषु यत्र चाधिकृताधिकारो गोदोहनादिषु तत्रैव क.क्यं न प्रस्तुतविचारयो- स्तथात्वे मानमतोऽत्र कर्तृभेदान क्रमविवक्षा । स्मृतिस्त्वविरक्तस्याऽऽश्रमक्रमोक्त्या , क. 'शेष इति चेष ध' । २. 'नान। । ४. १. 'च । । क. तिच स्मृ' ५ स. "तुस्वैश्या' ।

·२२ श्रीमद्वैपायनमणीतयह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०१] (प्राणो विचार्यत्वम् , अधि. १) क्षितः । शेषशेपित्वेऽधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावादमब्रह्मजि. शासयोः फलजिज्ञास्यभेदाच । अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानुः मानापेक्षम् । निःश्रेयसफलं तु ब्रह्मविज्ञानं न चानुष्ठानान्तरा- पेक्षम् । भव्यश्च धर्मों जिज्ञास्पो न ज्ञानकालेऽस्ति पुरुषव्या- पारतत्रत्वात् । इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यत्वान पुरुषव्या- पारतत्रम् । चोदनामतिभेदाच । या हि चोदना धर्मस्य यज्ञाद्यनुछानानन्तरं शुद्धबुद्धेर्मुमुक्षां दर्शयति न ब्रह्मविचारस्य धर्मविचारानन्तर्यम् । तन्न तद्वाविशन्दामावाद्ब्रह्मचर्यादेव संन्यासविधानाच्च । तस्मादनेककर्तृकत्वाद्विचार- योर्न क्रमार्थोऽथशब्द इत्यर्थः । नन्वाग्नेयादीनामेकस्वर्गफलानामध्यायानां च द्वादशा- नामेकधर्मार्थानां क्रमदर्शनादनयोरपि विचारयोरलौकिकसुखफलयोरेकवेदार्थविषययोर- पेक्षिते क्रमे तदर्थोऽथशब्दो भविष्यति नेत्याह-फलेति । नोकरीत्या क्रमा- पेक्षेति शेषः । अलौकिकसुखफलत्वे तुल्ये कथं भिन्नफलतेत्याशङ्कय धर्मजिज्ञासा- फलमाह-अभ्युदयेति । ज्ञानेन जिज्ञासा लक्षिता प्रकृतत्वात् । तस्या धर्मज्ञाना. नुष्ठानद्वारा देहायवच्छिन्नत्वेनाभितो जातः स्वर्गादिसुखविशेषः फलमित्यर्थः । न केवलं स्वरूपतः फलभेदः किंतृत्पादनप्रकारभेदादपीत्याह-तचेति । वैदिकधी- त्वाद्ब्रह्मधीरपि धर्मधीवदभ्युदयफलेत्याशङ्कयाऽऽह-निःश्रेयसेति । अभ्युदयफले. व्यावृत्तये तुशब्दः । पूर्ववज्ज्ञानशब्दो निज्ञासामधिकाराल्लक्षयति । उपास्तिवद्ध- मज्ञानवद्वा स्वगतमर्थगतं वा ब्रह्मधीरप्यनुष्ठानमपेक्षतामित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्त्वमेतीतिश्रुतेमधीरोंकारनिष्ठाव्यतिरिक्तानुष्ठानानपेक्षेत्यर्थः । फलभेद- मुक्त्वा जिज्ञास्यभेदमाह-भव्यश्चेति । भवत्यसाविति भव्यो भविता भव्यगेया- दिशब्दानां विकल्पेन कर्तरि निपातनात् । उक्तं हि-' भन्यादयः शब्दाः कर्तरि निपात्यन्ते । इति । धर्मस्य भव्यत्वं साध्यैकस्वभावत्वं तदुपपादयति-न ज्ञानेति । तत्काले सत्त्वाभावे तुच्छत्वमाशङ्कयाऽऽह-पुरुपेति । असतोऽपि तत्काले क्रियामाध्यत्वादतुच्छतेत्यर्थः । धर्मवद्ब्रह्मणोऽपि वेदार्थतया साध्यत्वमाशङ्कयो- कमिह विति । मूतमित्यतीतत्वं व्यावर्तयति-नित्यत्वादिति । कालत्रयास- पदिशून्यत्वाच धर्मवत्कृति साध्यत्वमाशङ्कय कालादिकल्पनासाक्षित्वानेत्याह- न पुरुषेति । रूपतो जिज्ञास्यभेदमुक्त्वा मानतोऽप्याह-चोदनेति । वैदिकशब्दमानं चोदना विशेषेण सामान्यलक्षणात् । शक्तितात्पर्याभ्यामर्थज्ञापकत्वे तुल्ये कथं तत्प्रवृत्तिभेदस्तत्रांऽऽह-या हीति । वैदिको लिडादि मानम् " चोद- . ग. नित्यनिर्वृत्तत्वान । २ ख. 'न्दोऽपि भी 3 क. लसव्या । ४ क. स. 'शाति ।

·. [अ०१पा०१सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २३ (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधि०१) लक्षणं सा स्वविपये नियुञ्जानैव पुरुपमवबोधयति, ब्रह्मचोदना तु पुरुपमवयोधयत्येव केवलमववोधस्य चोदनाजन्यत्वान पुरु. पोऽवबोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसंनिकणार्थाववीधे तद्वत् । तस्मात्किमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते-नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थभोगविरागः शम- नालक्षणोऽर्थो धर्मः" [जै० म० १-१.२] इत्युक्तत्वात् । से स्वविषये धात्वर्थकर- णकपुरुषार्थमान्यार्थभावनारूपे प्रेरयत्नव पुरुष बोधयति यनेतेत्यादिार्ह शब्दोंऽशत्रय- विशिष्टामर्थभावनां विदधत्तदवबोधे पुरुषाप्रवृत्तेस्तामपि बोधयतीत्यर्थः । ब्रह्मचोद- नाऽपि चोदनात्वादितरवत्प्रवृत्तिनिष्ठेत्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मति । ब्रह्मणि प्रतीचि स्थितमयमात्मा ब्रह्मेत्यादिवाक्यं त्वंपदलक्ष्यं पुरुषं केवलमप्रपञ्चं ब्रह्म बोधयत्येव न प्रवर्तयतीत्यत्र हेतुमाह-अवबोधस्येति । नन्वात्मा ज्ञातव्य इत्यादिवाक्यैर्ब्रह्म बोध्यते तेन ब्रह्मबोधे भाव्ये पुरुष प्रेरयन्तो वेदान्तास्तद्ध्यावृत्तां भावनां बोधयन्ति सत्यादिवाक्यानां भूतं मव्यायोपदिश्यत इति न्यायाद्विधिवाक्यैरेक्यात्तत्राऽऽह-न पुरुप इति । ज्ञानस्येच्छाप्रयत्नानधीनत्वान्मानवस्तुतन्त्रत्वादनिच्छतोऽयतमानस्यापि दुर्गन्धादिज्ञानान्न तस्मिन्विधिः । न च त्रिविधेऽपि ज्ञाने विधिः शक्यो निरूपयि- तुम् । न च चोदना साध्यमेव बोधयति किंतु भूतादावपि चोदना हि भूतमित्या- द्युक्त्या तत्प्रवृत्तेः । न च तस्य विधिशेपित्वेनैव धीः समन्वयमूत्रविरोधादिति भावः । पुंसो बोधे नियोगामावं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । आनन्तर्यवाचिनोऽथशब्दस्याक्रमार्थत्वे पुष्कलहेतुज्ञानार्थत्वमेवेत्युपसंहरति-तस्मा- दिति । अध्ययनादेब्रह्मजिज्ञासायामसामग्रीत्वात्तथाभूतमन्यदेव वाच्यमित्याह-उच्यत इति । शास्त्रीयविधेस्ताहगेवाधिकारनिमित्तमिति मत्वाऽऽह-नित्येति । आत्माति- रिक्तं सर्व कार्यत्वाद्धटवदनित्यमात्मैव नित्योऽकृतकमावत्यादिति निश्चयो नित्यानि- त्यवस्तुविवेकः । वर्तमानदेहस्थितिहेत्वनिषिद्धान्नाद्यतिरिक्तार्थेच्छाविरुद्धा दृढा चेतो. वृत्तिरिहामुत्रार्यभोगविरागः । लौकिकसर्वत्रुद्धिव्यापाररणां स्वाधिकारानुपयुक्ताना- मफलत्वज्ञानपूर्वकस्त्यागः शमः । तथारूपबाह्यकरणव्यापारत्यागो दमः । सत्त्वशुद्धी नित्यानामपि विधित एव त्याग उपरतिः । शीतोष्णादिद्वंद्वानां स्वाधिकारापेक्षितनी. वनविच्छेदकातिरिक्तानां सहिष्णुता तितिक्षा । सर्वास्तिकता. श्रद्धा । विधिसितश्र. * प्रयोजनेच्छाजनितक्रियाविषयव्यापारोऽर्थभावना । १ज.णाक्षार्थी' । २ ज. 'योधस्तद्व । ३ ग. र्यफलभो । ४ क. स. 8. ह. स हि स्व'। ५४.४.'शेषत्वें।

·२४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [भ०१पा. १सू०१] (ब्रह्मणो विचार्यश्वम् , भाषिः ।" दमादिसाधनसंपन्मुमुक्षुत्वं च । तेषु हि सत्सु मागपि धर्मजिज्ञा- साया ऊर्व च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये । तस्मादयशाब्देन यथोक्तसाधनसंपत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते । । अताशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एवामिहोत्रादीनां श्रेयःसाध- नानामनित्यफलतां दर्शयति-"तद्ययेह कर्मचितो लोका क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" [छान्दो०८-१-३] वणादिविरोधिनिद्रादिनिरोधेन चेतसोऽवस्थाने समाधानम् । एतेषां संपत्तिः शमद मादिसंपत् । आत्मनोऽजानतत्कार्यसंबन्धो बन्धः । तद्विच्छेदो मोक्षः । तदिच्छावत्वं मुमुक्षुत्वम् । एतेषां पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुतया मुमुक्षावसानात्तस्या एव ब्रह्मनिज्ञा. साहेतुत्वाद्युक्तममुप्यास्तदानन्तर्यम् । तेषां साक्षात्पारम्पर्याम्यां तद्धतत्यादित्यर्थः । साधनचतुष्टयस्य ब्रह्मविचारादिप्रवृत्तौ दृष्टहेतुत्वमन्वयेनान्वाचष्टे-तेविति । तत्रैव व्यतिरेकमाह-नेति । कथंचित्कुतहलितया ब्रह्मनिज्ञासायां प्रवृत्तस्यापि फलपर्यन्त- ज्ञानानुदयाव्यतिरेकसिद्धिः । भन्वयव्यतिरेकसिद्धमर्थमुपजीव्यापशब्दव्याख्यामुपसं- हरति--तस्मादिति । अपशब्दादानन्तर्यमानं शक्त्या दृष्टोऽर्थः । साधनचतुष्टयस्य ब्रह्मनिज्ञासादिप्रवृत्तौ दृष्टहेतुत्वेन जिज्ञासासामग्रीत्वं तेन द्योत्योऽर्थ इति भेदः । क्रमप्राप्तमतःशब्दं व्याकरोति- अतःशब्द इति । अपशब्देन हेतोरुक्तत्वादतः. शब्देनापि तस्यैषो को पुनरुक्तिरित्याशक्य हेतुरूपमर्थमेवाऽऽह-यस्मादिति । तस्मादित्युत्तरेण संबन्धः । अस्यार्थ:--अपशब्देनाऽऽनन्तर्योतिद्वारा पूर्वनिवृत्तब- अनितासापुष्कलहेतुचतुष्टये विवक्षितेऽपि तदपयादे शकित तनिरासेन तद्धेतुत्वमताश- देनापशब्दोक्तहेतुपाचिना व्यवस्थाप्यते । तथा हि-कृतकत्यादेध्यसादी व्यभिषा. रादसय्यमित्यादिश्रुत्या च विरोधादनित्यत्वासाधकत्वादकृतकत्यस्य प्रागमा व्यभि- चारानित्यवाहेतुत्वाद्भावत्वविशेपणे चापादौ मावादात्ममात्रनित्यत्वासिद्धरपरिच्छिा भत्वस्य प्रतिदेहं भिन्नप्वात्मस्वभावाद्विमुत्वविवक्षायामाकाशादिषु भावादुक्तदोषानि. त्यानित्यविवेकायोगाद्वैराग्यादेरपि तदभावेऽभावाद्विशिष्टाधिकार्यमावादनारम्मः शान- स्येत्याशङ्कम तन्निरासेन हेतुचतुष्टयमुपपाच तद्धतुत्वमतःशब्दः साधयति । नहि ध्वंसादी नित्यत्वं प्रागभावादावतकत्वमात्मनि या परिच्छिन्नत्वं यापद्विकारं तु विभाग इनि न्यापात् । पुण्यस्याक्षयफलश्रुतिस्तु यस्तुरलमत्तानुमानानुगृहीनश्रुति विरोधेन साथै मानमतो विवकद्वारा सम्पादिमागविशिष्टाधिकारिलामादरम्प शामिति । भादिशब्दादतोऽन्यदातमित्यादिवाायं गृह्मने । मुमशावण हेलना १. सादेन । २ ग. 'कायरामाद।

·. । [अ०१पा०१सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २५ (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधि०१) इत्यादिः । तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थ दर्शयति- "ब्रह्मविदामोति परम्" [नैति० २-१] इत्यादिः । तस्मा- द्योतसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या। ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्माघस्य यत्तः' [७० सू०.१-१-२] इति । अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरमाशक्षितव्यम् । ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी न शेपे [ पा० मू० २-३-५० ], माह-तथेति । यथा कर्मणामनित्यफलत्वं वेदो दर्शयति तथेति यावत् । परमपुरु. पार्थ निरस्तसमस्तदुःखं निरतिशयानन्दमित्यर्थः । अत्राप्यादिशब्देन " तरति शोकमा- स्मवित्" इत्याद्युच्यते । हेतुचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासासामग्रीत्वे स्थिते परिपूर्णो हेतुर- वश्यं कार्यमुत्पादयतीति फलितमुपसंहरति-तस्मादिति । अथातःपदे व्याख्याय ब्रह्मजिज्ञासापदस्य वृत्तिकाराभीष्टंचतुर्थीसमासनिरासेन षष्ठीसमासमाह-ब्रह्मण इति । अवयवार्थस्येच्छायाः कर्मप्रयोजनयोरेक्यात्कर्मणः स्वरूपसाधकत्वेन प्राधान्यात्कर्मणि षष्ठीसमासः । तादर्थ्यसमासे प्रकृतिविकृतिग्रहणस्य कर्तव्यत्वात्तथाभूतयूपदार्वादौ तद्दष्टेरश्वघासादौ पष्ठीसमासाङ्गीकारात् । न च धर्माय निज्ञासेतिवदिहापीति वाच्यम् । पष्ठीसमासस्यैव तत्रापीष्टत्वात् । उक्तं हि-सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छेति । न चात्र प्रकृतिविकृतित्वं पठीसमासेऽपि ब्रह्मप्राधान्यमार्थिक, तस्मादवयवार्थे पष्ठीसमासोऽयुक्त इति भावः । किं तद्ब्रह्म यत्कर्मत्वेन फलत्वेन च निज्ञासाया विवक्षितं तदाह-ब्रह्मेति । यतो ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मलक्षणं वक्ष्यत्यतो वृत्तिकारप्रयासो वृथेत्याह-अत एवेति । आदिशब्देन जीवकमलासन. शब्दराशीनां ग्रहणम् । वृत्त्यन्तरे शेपे पष्ठी व्याख्याता तत्राऽऽह-ब्रह्मण इतीति। निज्ञासापदस्याकारप्रत्ययान्तत्वेन कृद्योगात् ' कर्तृकर्मणोः कृति ' [पा० २-३-६५] इति सूत्रात्कर्मण्येषा पष्ठी । न च कर्मणि चेति सूत्रे पष्ठ्याः समासनिषेधाब्रह्मनि. ज्ञासेति समासासिद्धिरुभयप्राप्ती कर्मणीति सूत्राद्या पष्ठी कर्तृकर्मणोरुभयोरपि सामर्थ्या- दुपादानप्राप्ती कर्मण्येवेति नियमिता तस्या एव समाप्सनिषेधायथाऽऽहोभयप्राप्ती कर्मणीत्यस्याः पठ्या इदं ग्रहणमिति प्रकृते नोमयप्राप्तिर्ब्रह्मणः कर्मत्वस्यैवेष्टत्वा- स्कर्तृस्थातिशयस्याविवक्षितत्वात्तस्मात्कर्तृकर्मणोः कृतीत्येवात्र पष्ठीति ब्रह्मजिज्ञासेति- समाससिद्धिरिति भावः । परपक्षनिषेधमुक्त्वा हेतुमाह-नेत्यादिना । कर्मादि- म्योऽन्यः प्रातिपदिकार्यातिरिक्तः स्वस्वामिसंबन्धादिः शेपस्तत्र नैपा पष्ठी किंतु कर्म- १ स. वेदार्थो दं । २ स. पूर्णहे । ३ ग. 'दुभयोरपि प्रा।

·२ ६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०१] (ब्रह्मणो विचार्यत्वम्, अधि०१) जिज्ञास्यापेक्षत्वाजिज्ञासाया जिज्ञास्यान्तरानिर्देशाच । . ननु शेपपष्ठीपरिग्रहेऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते, संवन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात् । एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयासः स्यात् । न व्यर्थों ब्रह्माश्रिताशेपविचारप्रतिज्ञानार्थ- त्वादिति चेत् । न । प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामांक्षिप्तत्वात् । ब्रह्म हि ज्ञानेनाऽऽतुमिष्टतमत्वात्प्रधानम् । तस्मिन्प्रधाने जिज्ञा- साकर्मणि परिगृहीते' यजिज्ञासितविना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्याक्षिप्तान्येवेति न पृथक्सूत्रयितव्यानि । यथा राजाऽसौ गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति तद्वत् । श्रुत्यनुगमाच । " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " ध्येव जिज्ञासाया निज्ञास्यापेक्षत्वान्नान होच्छायाः प्रतिपत्त्यनुवन्धस्तदभावे निज्ञा- सानिरूपणाज्ज्ञानस्य ज्ञेयं ब्रह्म तद्विना ज्ञानायोगादतः प्रतिपत्त्यनुवन्धत्वादादौ निज्ञासा कमवापेक्षते न संवन्धमात्रम् । तेनैपा कर्मण्येव पष्ठीत्यर्थः । जिज्ञासाया भिज्ञास्यापेक्षितत्वेऽपि प्रमाणादि निज्ञास्यमस्तु, ब्रह्म तु शेपितया संवध्यतामित्याश- याऽऽह-जिज्ञास्यान्तरेति । श्रुतकर्मलाभे नाश्चतकल्पनेति भावः । प्रमाणादिप्रतिक्षानां श्रौतत्वमभिप्रेत्य शङ्कते-नन्विति । पष्ठी शेष इति संव- न्धमाने तद्विधानेऽपि व्यवहारस्य विशेषनिष्ठत्वात्सकर्मकक्रियायां कर्मणोऽन्तरगत्वा- ब्रह्मणा कर्मणा जिज्ञासानिरूपणं सिध्यतीत्यर्थः । एकस्यापि प्रधानस्य श्रौतत्वं न बहूनामपि गुणानामिति समाधत्ते-एवमपीति । प्रत्यक्ष शब्दवाच्यं प्रथमापेक्षित था। परोक्षमाथिकं नवन्यं वा । शेपषष्ठीवादी स्वाभिमायमाह-नेत्यादिना। शेषपाठीपक्षे सामान्येन यत्किचिद्रायोगि मानयुक्त्यादि तत्सर्व मिज्ञास्यत्वेनोकं स्याप्रतिज्ञातव्यं धैतत्, अन्यथा विचार्यत्वायोगात् । अतः संबन्धमानमेवानेष्टं सामान्ये विशेषान्तीयादित्यर्थः । सिद्धान्ती स्वाभिसंधिमाह-न प्रधानेति । मानादीनामपि स्वविनारेषु तुल्यं प्राधान्यं नेत्याह-ब्रह्मति । तथाऽपि ब्रह्मोपास्यमित्युक्ते माना. पमितासापत्मकतेऽपत्याशङ्कयाऽऽह-तस्मिन्निति । अप्रधानानां मुख्यत्या शब्दोपादानं प्रधानस्यातिपयोचितोकियो नेति भावः 1 कम दृष्टान्तेन स्टयति-पयति । फर्माण पष्टोत्या युक्त्यन्तरमाह-श्रुतीति । एतासूत्रमूर- भूती वमणः कर्मविरोः सूत्रेऽपि पष्ठमा तरेय प्रायमिति भावः । कथं यूटस्थस्य माणः धृतो फर्मत्वमुकं तबाऽऽह-यत इति । प्रत्यक्षमिनि स्फुटत्योफिरविधाहारा २.नि. . मप्रधानापांना एन. पानापस्मारक पति ·[अ०१पा० १० १] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २७ (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधि. १) इत्यायाः श्रुतयः "तद्विजिज्ञासस्व तब्रह्मेति" [तैत्ति० ३-१] प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति । तच कर्मणि पष्ठी- परिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति । तस्माद्ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्याच्यापा इच्छायाः कर्मफलविपयत्वादिच्छाया ज्ञानेन हि ममाणेनावग- न्तुमिष्टं ब्रह्म । ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । निःशेषसंसारवीजा- विद्यायनर्थनिवर्हणात् । तस्माब्रह्म विजिज्ञासितव्यम् । तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा स्यात् । यदि प्रसिद्धं न जिज्ञासितव्यम् । अथामसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति ।। तत्कर्मत्वश्रुतिरिति मावः । श्रौतेऽपि कर्मत्वे ब्रह्मणः सौत्रं शेपत्वमेव किं न स्यात्त- प्राऽऽह-तच्चेति । न हि श्रुतिसूत्रयोर्मूलमूलिनोविप्रतिपत्तियुक्तेति भावः । षष्ठ्य. र्थमुपसंहरति-तस्मादिति । निज्ञासापदस्यावयवार्थमाह-ज्ञातुमिति । ब्रह्मणि ज्ञाते तज्ज्ञानस्याऽऽतत्वात्त- दिच्छायोगादज्ञातविशेपणाज्ञानात्तज्ज्ञानेच्छासिद्धेर्न जिज्ञासेत्याशङ्कयाऽऽह-अव- गतीति । ज्ञानावगत्यारेक्यात्कथं भेदकथेत्याशक्य हेतुफलमावेनेत्याह-ज्ञानेनेति । ब्रह्मावगतेरपीष्टानिष्टप्राप्तिहानितद्धेतुत्वामावान्नेष्टत्वमित्याशङ्कयोक्तं ब्रह्मति । पुमर्थत्वे तस्या हेतुं हिशब्दसूचितं विशदयति-निःशेपेति । समस्तसंप्सारबीजमनादिरविद्या तस्यास्तामादित्वेनाऽऽदाय प्रवृत्तानर्थस्य च तस्यैव संसारस्योक्तावगत्या ध्वस्तरिति यावत् । सूत्राक्षरव्याख्यामुपसंहरति-तस्मादिति । विशिष्टाधिकारिसत्त्वं तदर्थः । ब्रह्म ज्ञातुकामेन ब्रह्म विचारयितव्यमिदं शास्त्रं श्रोतव्यमित्यर्थः । वन्धमिथ्यात्वेन सिद्धेऽपि. विषयादौ विधान्तरेण तदाक्षिप्य समाधातुं वर्णकान्त- रमवतारयन्नादावाक्षिपति-तदिति । प्रागेव जिज्ञासायास्तद्ब्रह्म कुतश्चिज्ज्ञातमज्ञात वेति विकल्पार्थः । आये शास्त्राप्रतिपाद्यतया नास्य ब्रह्म विपयोऽनन्यलभ्यत्वाभावा- दतोऽनेनानवगमानास्य फलमपि तदवगतिरिति विपयाद्यसिद्धिरित्याह-यदीति । यन्न कदाचिदपि केनचिदाकारेण बुद्धावारोहति तस्य प्रतिपाद्यत्वेऽशक्यप्रतिपाद्य. तया न शास्त्रेण संवन्धोऽप्रतिपाद्यत्वे तदवगतिर्न फलमपीति संबन्धाद्यसिद्धया द्वितीय दूपयति-- अधेत्यादिना । १ ग. ज. जिज्ञासितव्यम् । २ क. स. . ज्ञाते किं । ३ क, ट. हेतुत्वं हिक स. तस्याप्र । ५क. स. ठ. 'चन्धस्तस्याप्र।

·૨૮ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा.१०१] (ब्रह्मणो विचार्यत्वम्, अधि०) उच्यते-अस्ति तावद्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्व- शक्तिसमन्वितम् । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्ध- स्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते, बृहतेर्धातोरानुगमात्सर्वस्याऽऽत्म- त्वाच ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः । सो ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नामस्मीति । यदि हि नाऽऽत्मास्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सवों ब्रह्मणः सामान्यतो ज्ञातस्य विशेषतो विना विचारमज्ञानाद्विचारयोग्यतेति त्रितय. मपि समाधत्ते-उच्यत इति । तत्र प्रसिद्धत्वोक्त्या ब्रह्मण शक्यप्रतिपाद्यतया सबन्ध साधयति-अस्तीति । प्रसिद्धत्वमस्तित्वम् । प्रसिद्धमप्रसिद्ध वेत्यधिकारात्। ब्रह्मणो निरुपाधिक रूपमाह-नित्येति । कार्यक्य यावृत्त्यै नित्यपदम् । तत्तादात्म्य व्यासेद्ध शुद्धेति । अखण्डनाड्यस्वाभाव्य व्यावर्तयति-बुद्धेति । तादृग्जाड्यैक्या- मासेनाध्यस्तचैतन्य व्युदस्यति-मुक्तेति । मोक्षावस्थायामेव नित्यवादीत्याश- याऽऽह-स्वभावमिति । भौनाभानकृता मुक्तिबन्धयोमेंदबुद्धिरिति भाव । सोपा- धिक ब्रह्मरूपमाह-~सर्वज्ञामति । ननु न सामान्येनापि लोके ब्रह्म ज्ञात तस्योक्त- रूपस्याध्यक्षाद्यगम्यत्वान्नापि श्रुत्या तद्धीस्तद्तब्रह्मशब्दस्याज्ञातसगतित्वादत एव न पदमात्रादपि तद्धीस्तत्राऽऽह-ब्रह्मेति । श्रुतिसूनयोझशब्दोऽन्यथानुपपन्नो निग- माद्यनुगृहीतो विशिष्टवाक्यान्वियिपदार्थाकाङ्क्षानुगृहीतश्च नियतपदार्थपोहेतुतया विशिष्टेऽपि ब्रह्मणि सभावनाहेतुरिति युक्ता तस्य प्रसिद्धिरित्यर्थ । बृहतिधात्वालो- चनायामपि तत्प्रसिद्धिरित्याह-वृंहतेरिति । सकोचकप्रकरणोपपदामा वृद्धिकर्मणो वृहतिधातोनिरङ्कुशमहत्त्वबोधित्वादवच्छेदत्रयशून्यत्वसिद्धनित्यपदस्य तत्परत्वाद्दोप- भूयिष्ठत्वाद्यमावेन शुद्धत्वादजडत्वेन बुद्धत्वादविद्याद्यपरतन्त्रतया मुक्तस्वात्कृतश्चिदप्य. व्यावृत्तज्ञानशक्तितया सर्वज्ञतादिसिद्धेर्धात्वर्थानुरोधादेवोक्तब्रह्मसिद्धि । नित्यत्वादि- शून्ये निरङ्कुशमहत्त्वायोगात्तथा च पदशक्तरेव प्रसिद्ध ब्रह्मेत्यर्थ । तत्पदार्थस्य नित्यत्वादिना प्रसिद्धियुक्त्वा वपदार्थात्मनाऽपि प्रसिद्धिमाह-सर्वस्येति । आत्माऽपि प्रत्यक्षाधगोचरस्वात्प्रसिद्धो नेत्याशङ्कचाऽऽह-सा हीति । प्रमाणाप्रमाणसाधा. रणी प्रतीतिमप्रतीतिनिरासेन फोरयति-न नेति । अहमस्मीति न न प्रत्येति किं तु प्रत्येत्येवेति योनना । आत्मन शून्यस्यैव प्रतीते स्तित्वप्रसिद्धिरिति शून्यवादमा शवयाऽऽह-यदीति । आत्मन शून्यस्य प्रतीतावह नास्मीति प्रतीति स्यात्स- पैश्च लोकोऽहमस्मीति प्रत्येत्यतस्तदस्तित्वधरित्यर्थ । आत्मप्रसिद्धावपि .क्य प्रस. ४ १ क स ठ 'वृत्ती नि। २० भावनामावन । ३ क पिाठ तिमत्या, ५ ख "चयी । ६ र 'ति प्रयु । रा ट 'सिद्धतेल। ८रा स्पोटपति ।

·[अ०१पा०१सू०१] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २९ (ब्रह्मणो विचार्यत्वम्, अधि०१) लोको नामस्मीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्म। यदि तर्हि लोके ब्रह्माऽऽत्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमे- वेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम् । न । तदिशेपं प्रति विमतिपत्तेः। देहमानं चैतन्यविशिष्टमा- स्मेति माकृता जना लोकायतिकाच प्रतिपन्नाः। इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे । मन इत्यन्ये । विज्ञानमा क्षणिकमित्येके । रसिद्धिस्तत्राऽऽह-आत्मा चेति । चैतन्याविशेषादयमात्मा ब्रह्मत्यादिश्रुतेश्च ब्रह्मा- मनोरक्यमित्यर्थः। प्रसिद्धत्वोक्त्या संबन्धादौ सिद्धे तत्पक्षोक्तं दोपं स्मारयति पूर्वपक्षी-यदीति । व्यवहारभूमी विना विचारमात्मत्वेन ब्रह्म यदि प्रसिद्धमस्तितर्हि ततो लोकादेव ज्ञातं ब्रह्मेत्यनैन्यालम्यत्वेन शास्त्राविषयत्वात्तदवगतेश्चाफलत्वात्पुनरपि प्राप्तमजिज्ञास्यत्व- मिति योजना। धर्म प्रति विप्रतिपन्ना बहुविद इतिन्यायेन परिहरति-नेत्यादिना । आत्मनोऽ. हमिति प्रत्यात्मं प्रसिद्धत्वेऽपि तद्विशेपे विप्रतिपत्तेस्तस्या वस्तुतो ब्रह्मविषयतया सामान्येन सिद्धमपि तद्विशेपतोऽसिद्धेस्तद्धेतोः शास्त्रस्य भवति विपयः। भवति च तदवगतिस्तत्फलं सामान्यतः सिद्धत्वाञ्च विशेषतः शक्यं प्रतिपादायतुमिति संबन्धति- द्धिरिति युक्ता ब्रमजिज्ञास्यतेति भावः । विप्रतिपत्तोरेव दर्शयन्नादौ स्थूलदृशां मत. माह-देदेति । देहातिरिकं चैतन्यं खतन्त्रमस्वतन्नं वा नास्ति देहाकारपरिणतभूतचतु- एयान्तर्भूतमेव तदिति मात्रचो ग्रहणम् । मृतदेहव्यावृत्त्यर्थं चैतन्यविशिष्टमित्युक्तम् । आत्मेत्यहमालम्बनमुच्यते । प्राकृताः शास्त्रासंस्कृतधियो दृष्टमात्रा विकल्पितप्रवृत्तयो जना जन्ममरणमात्रधर्माणो लोकायतिका मूतचतुष्टयतत्त्ववादिनः । देहस्त्वगिन्द्रियस्या- नपेक्षमधिकरण तत्र मनुष्योऽहमितिबुद्धरात्मतेत्यर्थः । सत्यपि देहे नेत्रादौ चासति स्वापादौ स्वरूपायज्ञानात्तेपामिन्द्रियानुविधानात्तच्चैतन्यदृष्टेस्तेषु चाहंबुद्धेस्तेषामेवाऽऽ- त्मसेति पक्षान्तरमाह-इन्द्रियाणीति । न च तेप्वनेकेषु भोगायोगो वरगोष्ठीवन्मियो गुणप्राधान्यात्क्रमेण तयोगात् । न च नानात्वे प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिरेकदेहाश्रितत्येनोप- पत्तिरिति भावः । स्वप्ने नेत्राद्यभावेऽपि केवले मनसि ज्ञानदृष्टेरहंधियश्च तस्मिन्नवैक- ल्यादिन्द्रियानुविधानस्य च रूपादिधियां तदधर्मत्वेऽपि तत्करणत्वादुपपत्तरेकदेहस्थ- त्वेन प्रत्यभिज्ञायामेकप्रासादस्थानामपि तत्प्रसङ्गान्मन एवाऽऽत्मेति मतान्तरमाह- मन इति । लोकायतमतभेदानुक्त्वा योगाचारमतमाह-विज्ञानेति । आश्रयं व्याव- १०. 'दि लो । २ द. 8. न्ये । इन्द्रियाणि मनो या इति तदेकदेशिनः । वि ।३. 'नन्यल।४ क. स. ठ. 'ह्मणो नि । ५ ख. "रिक्त । ६ स. पाशा ७ क. ठ. 'कायतिकम। .. 4 ·३० १क,रा, "फमारमत्तम । ट.'फत्सम । २फ, स. ठ. मात्वा' । ३. तीरप' श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [भ०१पा० १सू०१] (ब्रह्मणो विचार्यत्वम् , अधिः १) शून्यमित्यपरे । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्ते- त्यपरे । भोक्तव केवलं न कर्तेत्येके । अस्ति तद्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित् । आत्मा स भोक्तरित्यपरे । एवं बहवो विमतिपन्ना युक्तिवास्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः । तत्र विचार्य. यत्किचित्पतिपद्यमानो निःश्रेयसात्मतिहन्येतान) चेयात् । तस्माद्ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा- तयितुं मात्रपदम् । सिद्धान्ताद्विशेषार्थ क्षणिकमिति । देहादेयत्वाटतुल्यत्वान्मन- सोऽनन्तरबुद्धयनतिरेकादाश्रयान्तरस्यादृष्टत्वाक्षणिकज्ञानेष्वपि सादृश्यात्मत्यभिज्ञा- नाइन्धमोक्षयोः संतानाश्रयत्वाद्युक्तं योगाचारमतमित्यर्थः । माध्यमिकमतमाह-- शून्यमिति । स्वापे धियोऽप्यभावादकस्मात्पुनरहमित्युदयादसदालम्बनाऽहंधीरित्यर्थः । ताकिकादिमतमाह-अस्तीति । शून्यातिरिक्तमस्तित्वम् । अहमस्मीत्यनुभवात्तदाल- म्बनस्याऽऽत्मत्वात्तस्य प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वात् । तस्याश्चाभ्रान्तितया सादृश्यानधीन. त्वादविकारस्य क्रियाफलत्वायोगाक्रियावेशात्मत्वात्कर्तृत्वस्यैवमात्मत्वाच्च संसार. स्याऽऽत्मनो युक्तिवरूपतेत्यर्थः । सांख्यमतमाह-भोक्तति । करोमि जानामीति धियोऽहंकारानुगमाकेवलात्मायोगाद्भोगस्य चिदवसानत्वात्तद्रूपात्मनो युक्ता यथोक्त. रूपतेत्यर्थः । त्वमर्थे विवादद्वारा तदर्थे तं सूचयित्वा साक्षादेव तत्र विवादमाह- अस्तीति । देहायतिरिक्ताल्लोक्तरप्यतिरिक्तत्वं तव्यतिरिक्तत्वं तत्समर्थनार्थ सर्वज्ञ इत्यादिविशेषणम् । स्वपक्षमाह-आत्मेति । स हीश्वरो भोक्तः स्वरूपं धुंहत्यर्थान्व- येन स्वतोऽनवच्छिन्नत्वस्योक्तत्वाचैतन्ये भेदायोगादैक्यश्रुतेश्वेश्वरस्यावाटस्च्यादिति भावः । विप्रतिपत्तीरुपसंहरति-एवमिति । मानयुक्ती विना विवादमात्रान पूर्वपक्ष- तेत्याशङ्कयाऽऽह-युक्तीति । अन्त्यपक्षवादिनो युक्तिवाक्याश्रया अन्ये तदामाता- श्रया इत्युत्तराधिकरणेषु व्यक्ती भविष्यति । तथाऽपि यस्य यस्मिन्पक्षे श्रद्धा स तमा- श्रित्य स्वार्थ साधयिष्यति किं विचारेणेति तत्रांऽऽह-तत्रेति । विवादः सप्तम्यर्थः । मियो विरुद्धधीषु कस्याश्चित्तत्त्वधीत्वात्तस्या विचारसाध्यत्वात्तद्धीनस्तत्त्वावैधुर्यान पुमर्यभागीत्यर्थः । किंचाविचारे तत्त्वाज्ञानान्नास्तिकत्वे "ये के चाऽऽत्महनो जनाः इति श्रुतेः श्रुत्यर्थवहिर्मुखोऽनर्भ गच्छेदित्याह-अनय चैयादिति । सूत्रतात्पर्यमुप- संहरति-तस्मादिति । विपयादिसत्त्वं तदर्थः । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुसेन विशिष्टा भीमांतो स्तूयत इति संबन्धः । विशिष्टतानेच्छोक्तिव्यानेन विचारारम्मपरं सूत्रम् । न ४ फ. रा. क. रा. 'भागित्य । ५ क. रा. या प्रस्तू । ट. 'या प्रगय। ।

·- [भ.१पा० १०२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३१ (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम्, अधि. २) तदविरोधितोपकरणा निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयते ॥१॥ (१) ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तम् । फिलक्षणं पुनस्तोत्यत आह भगवान्सूत्रकार:- (ब्रह्मणो लक्ष्यत्यम् , अभि. २) जन्माद्यस्य यतः ॥ २॥ (२) जन्मोत्पत्तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानो वहुव्रीहिः । हीच्छा ज्ञानं वा साक्षात्कर्तव्यम् । तथो चेप्यमाणज्ञानोपायविचारकार्यतार्थ सूत्रमि- त्यर्थः । किमुपकरणा सेति तत्राऽऽह-तदधिरोधीति । तेपां वेदान्तानामविरोधिन- स्तो मीमाप्तायां न्याये च वेदनामाण्यशुद्धयाद्युपयोगिनो यस्या उपकरणं सा तथा मीमांसायास्तर्कत्वेऽपि तर्कान्तराणामुपकरणतेति भावः । किंप्रयोजना सेत्यत आह- निःश्रेयसेति । ब्रह्मज्ञानद्वारेति शेषः ॥ १॥ (१) प्रथमसूत्रेण शास्त्रारम्भमुपपाद्य तदारभमाणो जन्मादिसूत्रस्य पातनिकामाह- ब्रह्मेति । निज्ञासापदस्यावयवार्थत्यागेनान्तींतविचारार्थत्वमुपेत्य ब्रह्म ज्ञातुकामेनेदं शानं ज्ञातव्यमित्युक्तमित्यर्थः । ब्रह्मणो निज्ञास्यत्वोक्त्याऽर्थात्प्रमाणादिविचाराणा प्रतिज्ञातत्वेऽपि ब्रह्मप्रमाणं 'ब्रह्मयुक्तिरित्यादिविशिष्टविचाराणां विशेषणमित्यपेक्षत्वा- दादी ब्रह्मस्वरूपं वाच्यमित्याह-किंलक्षणमिति । श्रौतस्य वाणः श्रोतलक्षण- द्वयावेदक सूत्रं सूत्रकार पूनयन्नवतारयति-अत इति । यतो वा इमानीत्यादि- वाक्यं ब्रह्म न लक्षयति लक्षयति वेत्येकस्योभयहेतुत्वासंभवसंमवाभ्यां संदेहे श्रुते- रनुमानानुगुण्यादेकस्योभयहेतुत्वे दृष्टान्तामावेनाशक्यानुमानत्वादेकतरहेतुत्वस्य लक्ष- गत्वे वस्तुपरिच्छेदालक्ष्यस्याब्रह्मत्वान्न लक्षयतीति प्राप्ते पुरुपमतिप्रभवत्वेना मानस्य संभावितदोपस्थापौरुषेयत्वेनापास्तदोपागमानुग्राहकतर्कत्वादतीन्द्रियेऽर्थे स्वतोऽप्रामा- ण्यादागमिकोमयहेतुत्वे सुखादिदृष्टान्तेन संभावनामानहेतुत्वाद्वस्तुतोऽपरिच्छेदाल- क्ष्यस्य ब्रह्मत्वसिद्धे गनिमित्तोपादानं सचिदानन्दं ब्रह्मेति लक्षयतीति सिद्धान्तमाह- जन्मादीति । पूर्वाधिकरणेनास्योत्याप्योत्यापकत्वं संगतिरुक्ता । अधीतिविध्युपादा- पितोपनिषद्वाक्यस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य लक्षणद्वयवति ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः श्रुतिशा- नाध्यायपादसंगतयः पूर्वाधिकरणस्थब्रह्मलक्षणपरीक्षणात्तत्फलमेव पूर्वोत्तरपक्षयोरेत्र फलम् । पदच्छेदः पदार्थोक्तिः पदविग्रह इति अयं व्याख्या दर्शयति-जन्मेति । - .. १४. 'क्षणकं पु। २ क. 'या वेध्य । ३ क. स. तथेति । ४ झ. बचाव्यम् । ५ क. स. 'पायांसा ! ६ क. स. न श्रोत । 0ठ 'तुताया । ८ क. 'नुभावस्य ।

·- श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०२] (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम् , अधि० २) जन्मस्थितिभङ्ग समासार्थः। जन्मनश्चाऽऽदित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुबत्तापेक्षं च । श्रुतिनिर्देशस्तावत्-" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " [तैत्ति० ३१] इत्यस्मिन्वाक्ये जन्मस्थिति- प्रलयानां क्रमदर्शनात् । वस्तुवृत्तमपि जन्मना लब्धसत्ताकस्य धर्मिणः स्थितिप्रलयसंभवात् । “अस्य" इति प्रत्यक्षादिसंनि- धापितस्य धर्मिण इदमा निर्देशः । पष्ठी जन्मादिधर्मसंवन्धार्थी। "यतः" इति कारणनिर्देशः । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां जन्मस्थितिमङ्गं पष्ठ्योच्यते । तद्गुणसंविज्ञान इत्यत्र तदा बहुब्रीद्यर्थों गृह्यते तस्य गुगत्वेन संविज्ञानं यत्र समासे स तथा सर्वस्य विशेषणत्वे समासायोगात्तदर्थं. कदेशस्तथा तेन विशेष्यैकदेशं विशेषणं कृत्वा समास इत्यर्थः । तत्र फलमाह--- जन्मस्थितीति । जन्मादिरस्य स्थित्यादेरित्यतद्गुणसं विज्ञाने स्थितिमङ्गमात्रं जन्मादि- शब्दार्थः स्यात् । ततश्चोभयकारणत्वलामानोपलक्षणत्वं सिध्येत् । न च स्थितिलय- मानहेतुत्वं तथा जन्महेतोरन्यत्वे लक्ष्यस्य परिच्छेदादब्रह्मत्वादतो जन्मनोऽपि विशेप्यान्तावाद्धर्मजातस्य संहतिप्रधानस्य हेतुह्येत्युपलक्षणसिद्धिरित्यर्थः । ताह- ग्धर्मनातं गृहीत्वा नपुंसकप्रयोगः । नन्वनादौ संसारे कथमादित्वं जन्मनो गृह्यते तत्राऽऽह-जन्मनश्चेति । एतत्सूत्रलक्षितश्रुतौ जन्मादाच्यते तदपेक्षं सूत्रेऽपि तस्याऽऽदित्वमित्यर्थः । श्रुत्याऽपि कथमयुक्तमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-वस्त्विति । वस्तुनो वृत्तं जनित्वा स्थित्वा लीयत इति खमावो जन्मना लब्धात्मकस्य स्थित्या. दियोगादतो मानादेः संप्तारस्याऽऽदिर्जन्म किंतु प्रतिवस्तु तस्याऽऽदित्वमिति तदपेक्ष श्रुतिसूत्रयोस्तदादित्वमित्यर्थः । श्रुतिनिर्देशं विशदयति-श्रुतीति । अनुकूलो जन्मा- दित्वस्येति शेषः । तत्र हेतुर्यत इति । वस्तुवृत्तं विमनते-वस्त्विति । जन्मादित्वस्या- नगणं वस्तुवृत्तमिति विवक्षित्वा हेतुमाह-जन्मनेति । इदमः संनिहितवाचित्वात्प्र. त्यक्षमात्रपरामर्शित्वमाशङ्कय प्रतीतिमात्र संनिधिरिति गृहीत्या प्रातिपदिकार्यमाह- अस्येति । सर्वस्य जगतो न जन्मास्ति वियदादेरनादित्वादित्याशय प्रियदधिकरण. न्यायेन विमनत्यर्थमाह-पष्ठीति । जगतो जम्मादेवा ब्रमासंवन्धान लक्षणेतेत्याश- कयाऽऽह-~पत इति । न नगजन्मादि या ब्रामलक्षणं किंतु तत्कारणत्यं तथानाते मझाणि संभावितमित्यर्थः । सूत्रपदान्येयं च्यारयाय पूर्वसूत्रापापदानुपझेण तच्छन्दा ध्याहारेण प पायामाह-अस्पेत्यादिना । प्रधानादिहेतुत्यनिरासेन ब्राहे तर समावयितुं कार्यप्रपशं श्रुतितिर वैराश्येन विशिनष्टि-नामेति । तृतीयत्भमा । 1.प. उ. योन्यपदापों २ . 'यस'1३४. जगा. माने ५२. 'जमिसा। समानु।

·[भ०१पा० १०२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ११ (ब्रह्मयो लक्ष्यत्वम् , भथि० २) व्याकृतस्यानेककर्टभोत्कृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्त- क्रियाफलाश्रयस्य मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद्भवति तद्ब्रह्मेति वाक्यशेपः । • अन्येपामपि भावविकाराणां विष्वेवान्तर्भाव इति जन्मस्थिति- नाशानामिह ग्रहणम् । यास्कपरिपठिताना तु 'जायतेऽस्ति' घटादौ स्वनामरूपगर्भविकल्पपूर्वकव्याक्रियादृष्टगतोऽपि तथात्वानुमानादचेतनामाव. कर्तृकत्वमयुक्तम् । विमतं चेतनभावकर्तृकं नामरूपात्मत्वाद्घटादिवदित्यर्थः । तर्हि घेतनाभावाश्च जीवमेदा नामरूपे बुद्धावालिख्य जगन्ननयिष्यन्ति किं ब्रह्मणेत्याश- कयाऽऽह–अनेकेति । न चान्यतरस्याऽऽर्षिकत्वादुमयग्रहणानर्थक्यमूत्विगादीनां कर्तृत्वेऽप्यभोक्तृत्वास्पित्रादीनां च श्राद्धादौ मोतृत्वेऽप्यकर्तृत्वात्तथा च जीवानामपि स्रष्टव्यकोटिनिवेशाज्जगत्कर्तृत्वायोग्यतेत्यर्थः । सेवादिफलवयवहितफलत्वात्कर्मफलस्य- श्वरप्रदातृकत्वानुमानात्तदात्मकं जगदीश्वरकर्तृकमित्याह-प्रतिनियतेति । प्रतिनि- यतानि देशकालनिमित्तानि येषां कियाफलानां तदाश्रयो जगत्तस्येति विग्रहः । प्रति- नियतो देशः स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं ग्रामादेर्भूमण्डलम् । कालोऽपि स्वर्गस्य प्रतिनियतो देहपातादूर्ध्व पुत्रफलस्य वाल्यादूर्ध्वम् । निमित्तमपिप्रतिनियतमुत्तरायणमरणादि स्वर्गादेर्दामादेस्तु रामप्रसादादि । न चेदमीदृशं जगदसर्वज्ञो निर्मातुमर्हतीत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वाच्च जगतो विशिष्टबुद्धिमत्कर्तृकत्वं प्रासादादिवदनुमेयमित्याह-मन- सेति । एतेन कर्तुः सर्वशक्तित्वं समावितम् । कल्पितकारणत्वेन सनातीयप्रधानादेर्वि- भातीयाच कार्याब्रह्मव्यवच्छेदकतया जगद्धेतुत्वे तटस्थलक्षणे स्थिते ब्रह्मणः स्वरूप- लक्षणं विवक्षन्विशिनष्टि-सर्वज्ञादिति । अद्वितीयत्वं सत्यचिदात्मत्वं स्वतन्त्रता निरतिशयसुखत्वं विशेषणाभ्यां विवक्षितम् । नन्वन्येऽपि परिणामादयो विकारा जन्मादीत्यादिग्रहणेन किं न गृह्यन्ते तत्राऽऽह-अन्येपामिति । अनातस्यास्थित- स्यानष्टस्य च परिणामाद्ययोगात्तेषां तदधीनत्वात्तद्ग्रहणेनैव यहाजन्मस्थितिनाशानाम- वात्रोपादानमित्यर्थः । ननु निरुक्तकारस्य " जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यति" इति सूत्रं मूलीकृत्य जन्मादिशब्देन पण्णामपि विकाराणां ग्रहणे मान्त. भवोक्तिलेशस्तत्राऽऽह-यास्केति । जन्मादिसूत्रस्य नैरुक्तोक्तिमूलतयाऽनेन तदु- १ ग. विशेषकल्पनापू । २ क. तनभा'। ३ क.स. ट. 'त्मकत्वा । ४ था, रा. छ. "पि मृज्यों । ५ क."तादीनि । ६ ठ. त्वेन त। " क. स. 'याऽनति । ८ क. स. लव वि।९ रा सूत्रसमज । १. झ. ग्रह ना।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०२) (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम् , अधि० १) [ निरु० १-१-३] इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थिति काले संभाव्यमानत्वान्मूलकारणादुत्पत्तिस्थितिनाशा जगतो न गृहीताः स्युरित्याशङ्कत तन्मा शङ्कीति योत्पत्तिर्ब्रह्मणस्तत्रैव स्थितिः प्रलयश्च त एव गृह्यन्ते । न यथोक्तविशेषणस्य जगतो यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्त्वाऽन्यतः प्रधानादचेतना- - कविकारग्रहे तद्वाक्यस्य पौरुपेयत्वान्मूलमानापेक्षत्वादागमस्य तन्मूलत्वे सूत्रस्यैव तसिद्धौ नैरुतोक्तिमूलतानर्थक्याध्यक्षं तदुक्तिमूलं वाच्यं तच महाभूतसर्गादूध संभावितं भौतिकविकारगोचरं ततो यथोक्ताध्यक्षाधीननैरुतोक्तिमूलत्वे सूत्रस्य जन्मा. दिपटू जगतो यतस्तद्ब्रह्मेत्युक्ते भूतपञ्चकस्य भौतिकविकारहेतुत्वात्तदेव ब्रह्मेति लक्ष्येत । न भूतपञ्चकस्य जन्मादयो मूलकारणाह्मणो गृोरनेतत्सूत्रमूलभूतनरुक्तमू- अस्य तदगोचरत्वात्तस्मान्मूलकारणं ब्रह्म न लक्षितमित्याशङ्का निरसितुं ब्रह्मणः सका. शादुत्पत्तिर्या नगतः श्रुता यौ च तस्मिन्नेव तस्य स्थितिलयौ श्रुतौ से जन्मादिशब्देन गृह्यन्ते तेन तद्विपये यतो वेत्यादिवाक्ये बुद्धिस्थे जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षित भवतीत्यर्थः । न चैवमपि जन्मैव सूज्यतां तन्नान्तरीयकतया स्थितिमङ्ग सेत्स्यतीति युक्तम् । जन्ममात्रस्य निमित्तादपि संभवात्रिभिरस्योपादानतासूचनादन्यत्र स्थितिल- यायोगात् । न च लयाधारत्वादेवोपादानत्वे जन्मस्थितिवचनानर्थक्यं प्रकृतिविकारा- भेदेनाद्वैतसिद्धये त्रयाणामादेयत्वात् । अन्यथा ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे तदुत्पत्तिस्थि- त्योरन्योऽधिष्ठाता कुम्भोद्भवे कुम्भकारवद्वाज्यस्येन्नि राजवच्चत्याशङ्कयेत तन्मा शङ्कीति प्रयाणां ग्रहणमिति मावः । युक्तिं विना लक्षणस्यातिव्याप्त्यप्तमाधेरर्थादनेन साऽपि सूत्रितेति तामुपन्यस्यति-नेत्यादिना । नामरूपाम्यामित्यादिनोक्तविशेणचतुष्टयवि- शिष्टस्येत्याह-यथोक्तेति । सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितमित्युक्तं स्मारयति-यथोक्त- विशेषणमिति । उक्तस्य जगतो नोक्कमीश्वरं मुक्त्वाऽन्यस्मादुत्पत्त्यादि समावयितुं शक्यमिति संबन्धः । ननु सर्वे विकाराः सुखदुःखमोहसामान्यप्रकृतिकास्तदन्वितस्वमा. वत्वाये यदन्वितस्वभावांस्ते तत्प्रकृतिका यथा मृदन्वितस्वभावाः शरावादयो मृत्प्रकृ• तिका इत्यनुमानात्प्रधानाज्जगज्जन्मादि स्यादित्याशङ्कयाऽऽहन प्रधानादिति । सेद्धयचेतनं नगदनभिज्ञं न तस्योत्पत्त्यादि कर्तुमीप्टेऽन्त हिमीवन सुखादीनां पटादीना पाध्यक्षेण मेदग्रहादेकार्थज्ञाने चैकस्यैव ज्ञातुः सुखाद्यात्मत्वेन युगपत्तद्महापातादेव- सिद्धर्न प्रधानकारणता रचनानुपपत्यधिकरणे चैतद्वक्ष्यतीति भावः । सर्व कार्यदन्यं १८. रस्तदेत । २ क. रा. पाने । ३८. सूच्यता । ४ क. रा. ८. वेऽपित। ५. नरा.८. पटासीना।

·. . . [अ०१पा० १० १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५ (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम्, अधि. २) दणुभ्योऽभावात्संसारिणो वा उत्पत्त्यादि संभावयितुं शक्यम् । न च स्वभावतो विशिष्टदेशकालनिमित्तानामिहोपादानात् । एतदेवानुमानं संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं मन्यन्त ईश्वरकारणिनः। नन्विहापि तदेवोपन्यस्तं जन्मादिसूत्रे । स्यपरिमाणादणुतरपरिमाणसंयोगसचिवसमानजातीयानेकद्रव्यारब्धं कार्यद्रव्यत्वाद्धटव- दित्यनुमानादणुभ्यो जगज्जन्मादि संभावितमित्याशङ्कयाऽऽहनाणुभ्य इति । दीर्घ- विस्तीर्णदुकूलारधरज्जुद्रव्यस्य हस्तस्यापि कार्यद्रव्यत्वेनानकान्त्याद्वैशेपिकाधिकरणे चाणुकारणतानिराकरणान्न तेभ्यो जगज्जन्मादीत्यर्थः । शून्यवादिनस्तु सर्व कार्यमभाव. पूर्व योग्यत्वे सत्यदृष्टपूर्वावस्थत्वात्परकीयात्मवदिति व्यतिरेकिणा शून्यस्य जगद्धेतृता- माहुस्तान्प्रत्याह-नाभावादिति । घटस्य पूर्वावस्था मृध्यक्षेति हेत्वसिद्धेर्न शून्यस्य जगद्धेतुतेत्यर्थः । केचित्तु हिरण्यगर्भ संसारिणमेवाऽऽगमाज्जगद्धेतुमाचक्षते तान्प्रत्युक्तं न संसारिणो वेति । आगमस्य वेदविरुद्धत्वे प्रामाण्यायोगान्नासौ जगद्धेतुरित्यर्थः । खभाववादं व्युदस्यति-न चेति । उत्पत्त्यादि जगतः संभावयितुं न शक्यमिति संबन्धः । स्वभावादुत्पद्यत इति स्वयमेव स्वस्य निमित्तमिति वा निमित्तानपेक्षमिति या विवक्षितम् । नाऽऽद्यः-स्वाश्रयत्वात् । न द्वितीयः-भावाभावयोरनिमित्तत्वे योगपद्यापातात् । स्वतःसिद्धसामर्थ्यानां चार्थानामन्योन्योपकार्योपकारकत्वस्याध्यक्ष- स्वादित्यर्थः । उक्तलक्षणव्यतिरेक्यनुमानादेवोक्तयुक्तिसहिताह्मणोऽस्तित्वादिसिद्धेः शास्त्रयोनित्वायधिकरणवैयर्थ्यमित्याशङ्कयाऽऽह-एतदेवेति । युक्तिमवुक्तलक्षण- मेव स्वतन्त्रमनुमानं सद्विशिष्टेश्वरनिश्चायकमिति यद्वैशेपिकादिमतं , तदयुक्तम् । लक्षणं हि युक्तिमदपि सिद्धस्य ब्रह्मणः सजातीयादिव्यावर्तकं न तु तदीदृशमिति तत्स्व- रूपनिश्चायकम् । कार्यलिङ्गकानुमानं च कारणसत्तामात्रे पर्यवस्यत्तदेकत्वादौ तट- स्थम् । न च तदैक्यासिद्धौ तदीयं सर्वज्ञत्वादि ज्ञातुं शक्यं सोऽयं जगद्धेतौ नाना- पैकत्वस्पर्शी संशयो लाधवादुत्कटैककोटितां नीतो मूलकारणे विशिष्टे ब्रह्माण संमा- वनेत्युच्यते संभावित तस्मिन्प्रमाणावकाशादुत्तराधिकरणार्थवत्तेति भावः । अधेदं सूत्रमुक्तब्रह्मनिश्चायकं न वा । न चेदप्रामाण्यात्तदुक्तलक्षणेऽपि विश्वासो न स्यात् । आये व्यतिरेकिणो लक्षणस्य सूत्रोक्तकार्यलिङ्गकानुमानवनानिश्चायकतेति चोदयति-नन्विति । तदेवेत्येवकारेणाऽऽगमो वा तदनुगुणयुक्तिर्वा न सूनितेत्यु- च्यते प्रस्तुतानुमानं तदर्थः। १ ट.भ्यो पाऽभा । २.स. "द्वशिषि। ३ फ. ए. 'तुत्वमा । ४ स. ठ. "विरोधे प्रा। ५८. तुं 1६ ठ. "दुक्तं ल'। ७ क. स. 'स्य तदें। ट."निश्चीयकं । - ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०१] (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम्, अधि०२) न । वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम् । वेदान्तवा- क्यानि हि सूत्रैरुदाहृत्य विचार्यन्ते । वाक्यार्थविचारणाध्यव- साननि!त्ता हि ब्रह्मावगतिर्नानुमानादिप्रमाणान्तरनित्ता ।। सत्सु तु वेदान्तवाक्येपु जगतो जन्मादिकारणवादिषु तदर्थ- ग्रहणदाापानुपानमपि वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवन निवार्यते । श्रुत्यैव चे सहायत्वेन तर्कस्याभ्युपेतत्वात् । तथा हि- 'नावेदविन्मनुते 'नेपा तण' इत्यादिश्रुतेर्वेदिकं ब्रह्मेत्युक्तयुक्त्यनुगृहीतलक्षणारूप- व्यतिरक्यात्मकागमोक्तिपरं सूत्रमिति परिहरति-नेत्यादिना । कार्यानुमानस्य यत इत्यादिश्रुत्युक्तत्वेऽपि नानुमानात्मना निश्चायकत्वम् । तेन संभावनामात्राभिधानादाग- मात्मनों निश्चायकत्वमिति भावः । उत्तरसूत्रेष्वपि तुल्यमागमप्राधान्यमिति वक्तुं सूत्रा- णामित्युतम् । सूत्रेषु कुसुमग्रथनवन्न वाक्यग्रथनं मुख्यमित्याशङ्कयाऽऽह-वेदा- न्तेति । तेपामपौरुषेयत्वेन निर्दोषाणां स्वत एव स्वार्थनिर्णायकत्वाद्विचारानर्थयमित्या. शङ्कयाऽऽह-वाक्यार्थेति । वाक्यत्य तदर्थस्य च तात्पर्यनिश्वयार्थ संभावनाएं च विचारणा तस्याश्चाध्यवसानं तदुभयनिश्चयस्तेन निवृत्तो ब्रह्मसाक्षात्कारस्तस्माद्विः चारोऽर्धवानित्यर्थः । विचारावधारितशक्तितात्पर्याभ्यां प्रमापक शब्द हित्वा शक्ति- मात्रेण प्रमापकं प्रमाणान्तरं ब्रह्मणि लाघवादादेयमित्याशङ्कयाऽऽह-नेति । ब्रह्मण- स्तदगोचरत्वादित्यर्थः । तर्हि शब्दादेव ब्रह्मसिद्धेर्मननविधियुक्तिसूत्रणं च कथमित्या शङ्कयाऽऽह-सरिस्वति । विमतमभिन्नोपादानाधिष्ठातृकं कार्यत्वात्सुखादिवत् । विमतं चेतनप्रकृतिक कार्यत्वात्तद्वदित्याह-अनुमानमपीति । तेषु सत्सु तदपि प्रमाणं भवन निवार्यत इति संबन्धः । विचारसंस्कृतवेदान्तानां स्वाधवोधित्वसिद्धी किं तेनेत्याशङ्कयाऽऽह-तदयति । तेपामर्थो जगतोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वं तस्य अहणं स्वीकारस्तस्य दाढ्यं तदुपयोगिसंभावनात्मा निश्चयस्तदर्थमनुमानमित्यर्थः । विमतं भिन्नोपादानाधिष्ठातृकं कार्यद्रव्यत्वाद्धटवदित्यनुमानबाघ इति चेन्नेत्याहन, वेदान्तेति । जगतश्चेतनोपादानतानिमित्तत्ववादिवेदविरोधान्न तेऽनुमानम् । मन्मने तदविरोधात्तदर्थे संभावनाहेतुरित्यर्थः । नगद्धेतुर्न तर्कगम्यो वैदिकत्वात्परिशुद्धवस्तु वदित्याशङ्कयाऽऽह-श्रुत्येति । तर्कस्य यस्तुनिश्चयाय श्रुत्यैवेष्टतया साध्यविकलने त्यर्थः । काऽसौ श्रुतिरित्युक्त श्रवणातिरेकेण मननं युक्त्यनुसंधानं विदधतीं श्रुति १. ज. 'क्यम' । ३ . ज. न त' ३ ४. 'स्याप्यभ्यु । ४ क. 'भ्युपैयस्ता 'भ्युपगम्यमानत्वा ।५ क. होतं । ६ रा. . काम 10. नातु नि ८.८.१ स्याग'। ९६. स्यामानि 11. निधायक रा.नितीक स्वापारयो ।

·[ . [अ०१पा०स०२] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ३७ (प्राणो लक्ष्यलम् , अधि०२) ॥ श्रोतव्यो मन्तव्यः बृह० २-४.५ ] इति श्रुतिः "पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपद्येतैवमेवेहाऽऽचार्यवान्पुरुपो वेद" [छान्दो०६-१४-२] इति च पुरुपबुद्धिसाहाय्यमा- स्मनो दर्शयति, न धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादय एव ममाणं ब्रह्मजिज्ञासायाम् । किंतु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासंभव- मिह प्रमाणमनुभवाचसानत्वामृतवस्तुविषयत्वाच ब्रह्मज्ञानस्य । माह-श्रोतव्य इति । न केवलं श्रौतस्तर्कोऽत्रोपयुज्यते किंतु प्रतिवन्धनिवर्तकत्वेन लौकिकोऽपात्यत्र श्रुतिमाह-पण्डित इति । उक्तार्थधीसामर्थ्य पाण्डित्यम् । अनुक्तेऽपि प्रयोजकशिक्षयोत्प्रेक्षाशक्तिर्मेधावित्वम् । यथा कश्चिद्गन्धारदेशेभ्यः समानीये चौरररण्ये बद्धचक्षुनिक्षिप्तो देशिकोपदेशस्तदुक्तस्य साकल्येन ज्ञाता पण्डितः स्वयमूहापोहक्षमो मेधावी गन्धारानेव प्राप्नोति । एवं ब्रमणः सकाशादाच्छिद्य विवेकहशं निरुध्याविद्यादिभिः संसारारण्ये निहितो সনিকাহলিাকালয় स्वस्वभावं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । श्रुतिता. पर्यमाह-पुरुषेति । आत्मनः श्रुतेरित्यर्थः । ननु धर्मविदविशेषाद्रमापि श्रुत्याघेवा- पेक्षते तत्कथं तत्र श्रुतिस्तक सहायी करोति तत्राऽऽह-नेत्यादिना । दृष्टान्त निज्ञास्यो धर्मो दार्शन्तिके तादृग्ब्रह्म ग्राह्यम् । श्रुत्यादय इत्यादिशब्देन लिङ्गवाक्य. प्रकरणस्थानसमाख्या गृद्यन्ते । तत्र पदान्तरनिरपेक्षः शब्दः श्रुतिः । श्रुतस्यार्थस्या- र्थान्तरेणाविनामाको लिङ्गम् । अन्योन्याकाङ्क्षासनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यम् । वाक्यद्वयसामर्थ्यमारम्याधीतविषयं प्रकरणम् । क्रमवतिनां पदार्थानां क्रमवर्तिभिरपैं- यथाक्रम संबन्धः स्थानम् । संज्ञासाम्यं समाख्या। गुणोपसंहारे चैपामुदाहरणानि वक्ष्यन्ते । कि तर्हि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि प्रमाणान्तरमितिप्रश्नपूर्वकमाह-किंत्विति । अनुभवो ब्रह्मसाक्षात्कारो विद्वदनुभवः । आदिपदमनुमानादिसंग्रहार्थम् । श्रुत्यादी- नामनुमानादीनां च शब्दशक्तितात्पर्यावधृतिद्वाराऽनुभवमुत्पाद्य ब्रह्मणि प्रामाण्यमनु- भवस्य साक्षादेव तदविद्याध्वंसित्वेनेति मत्वोक्तं यथासंभवामिति । वेदार्थत्वाद्धर्मवद्ग- लण्यपि नानुभवः संभवतीत्याशङ्कय तदयोग्यत्वमुपाधिरित्याह-अनुभवेति । न हि ज्ञानेऽपि ब्रह्मण्यनुमवं विना नैराकाक्ष्यमतस्तज्ज्ञानस्यानुभवान्तत्वात्तस्मिन्नसावस्तीत्यर्थः। साधनव्याप्तिमाशङ्कयाऽऽह--भूतेति । चकारः शङ्कानिरासी । ननु कर्मवाक्या. नारणा)मनुमवानपेक्षफलज्ज्ञानजनकत्वाद्रह्मवाक्याना(णा)मपि वेदप्रमाणत्वात्ताहम्धीन- १ज, 'झविज्ञा। २४ "य चौरें। ३ क स. 'शाद्विच्छि। ४ क. रणनि' । ५ ख. "देशात्स्वस्व । ६ ८. 'न्तेन जि । ७ ८ वर्थहा।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०२] (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम् , अधिः २) कर्तव्ये हि विपये नानुभवापेक्षाऽस्तीति श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यं स्यात्पुरुपापीनात्मलाभत्वाच कर्तव्यस्य । कर्तुमकर्तुमन्ययों वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म यथाऽश्वेन गच्छति पद्थामन्यथा वा न वा गच्छतीति । तथा-"अतिरात्रे पोड- शिनं गृहाति" " नातिराने पोडशिनं गृहाति "" उदिते जुहोति" " अनुदिते जुहोति" । [एत० ब्रा० ५.३१-१] इति विधिप्रतिषेधाचात्रार्थवन्तः स्यर्विकल्पोत्सर्गापवादाश्च । न तु वस्त्वेवं नैवमस्ति नास्तीति वा विकल्प्यते । विकल्पनास्तु पुरु- पबुस्सपेक्षाः । न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुपबुद्ध्यपेक्षम् । किं तहिं वस्तुतघमेव तत् । न हि स्थाणावेकस्मिन्स्थाणुर्वा पुरुपोऽन्यो नकत्वं नेत्याह कर्तव्य इति । धर्मस्यानुभवायोग्यत्वात्तदनुष्ठानस्य च शान्दधीमात्रा- देव सिद्धधर्मवाक्याना(गां) युक्तमुक्तीजनकत्वम् । ब्रह्मणि त्वनुभवयोग्ये तद्वाक्यानां नैवमित्यर्थः । धर्मस्यापि ब्रह्मवदनुभवयोग्यत्वं वेदार्थत्वादित्याशङ्कयाकार्यत्वमुपाधि- रित्याह-पुरुषेति । चकारोऽत्रापि शङ्कानिरासी । कर्तव्येऽपि तुल्यमताध्यत्वमि- त्याशय लौकिके वैदिके च कर्मणि साध्यत्वमाह-कर्नुमिति । तत्र लौकिकमुदा- हरति-यथेति । तेन सह वैदिकं दृष्टान्तं समुचिनोति-तयेति । कर्तुमकर्तुमित्यस्य दृष्टान्तमुक्त्वा कर्तुमन्यथा वा कर्तुमित्यस्य दृष्टान्तमाह-~~-उदित इति । इतोऽपि कर्मणो नानुभवयोग्यतेत्याह-विधीति । यजेतेत्यादयो विधयो न हन्यादित्यादयो निषेधाश्च कर्मणि सावकाशास्तेन साध्यत्वादनुभवयोग्यतेत्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह--- विकल्पेति । उदितानुदितहोमार्थो व्यवस्थितो विकल्पो ग्रहणाग्रहणार्थस्त्वैच्छिकः । न हिंस्यात्सर्वा भूतानीत्युत्सर्गोऽग्नीपोमीयं पशुमालमेतत्यपयादः । ते च कर्मणि सावका- शास्तथा चाव्यवस्थितं कर्मानुभवायोग्यमित्यर्थः । ब्रह्मण्यपि तुल्यत्वादव्यवस्थितत्व स्योक्तोपाध्यप्तिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-न विति । प्रकारविकल्पवत्प्रकारिविकल्लं निरस्यति-अस्तीति । वस्तुन्यपि विकल्पा दृष्टा वादिनामित्याशङ्कयाऽऽह- विकल्पनास्त्विति । सम्यग्ज्ञानाधीनत्वाद्वस्तुनस्तस्य, च पुरुषाधीनत्वाद्वस्त्वपि तथे. त्याशङ्कयाऽऽह-न वस्त्विति । कथं तर्हि तदुत्पत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-कि तहीति । पुरुषतन्त्रत्वं निषेद्भुमेवकारो न मानाधीनत्वं निषिध्यते । विकल्पनानां मन.स्पन्दितमात्रत्वेनासम्यग्धीत्वं सम्यग्धियश्च वस्त्वधीनतेत्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति ! आद्यो वाशब्दोऽवधारणे । पुरोवर्तिनि स्थाणावेकस्मिन्नेव स्थाणुरेवेत्यदुष्टकरणस्य १ज. लाभाच । २ क. 'था श' । ३ स. 'दे धर्म'। R. 'मवायो। ५. 'ल्पो प्रह पार्थ । ६ ख. 'नानामनास्प। क ·. [अ०१पा०१सू०२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवानि ३९ (प्राणो लक्ष्यत्वम् , अधि० २) वेति तत्त्वज्ञानं भवति । तत्र पुरुपोऽन्योवेति मिथ्याज्ञानम् । स्थाणुरेवेति तत्त्वज्ञानं वस्तुतन्त्रत्वात् । एवं भूतवस्तुविषयाणां प्रामाण्यं वस्तुतनम् । तत्रैवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतपस्तुविषयत्वात् । ननु भूतवस्तुत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविपयत्वमेवेति वेदान्त- घाक्यविचारणाऽनाथकैव माता । न । इन्द्रियाविषयत्वेन संवन्धाग्रहणात् । स्वभावतो विषय- विपयाणीन्द्रियाणि न ब्रह्मविपयाणि । सति हीन्द्रियविपयत्वे ब्रह्मण इदं ब्रह्मणा संवद्धं कार्यमिति गृह्येत । कार्यमात्रमेव तु धारितरस्य तत्रैव पुरुषो वा स्थाणुर्वेति संशयः । न हि तदुभयमपि सम्यग्ज्ञानमेक- स्पोमयत्वायोगादित्यर्थः । कथं तर्हि विभागधीस्तत्राऽऽह-तत्रेति । स्थाणुः सप्त- म्यर्थः । उक्तन्याय संचारयति-एवमिति । दान्तिकमाह-तत्रेति । विकल्प. नानां बुद्धिजन्यत्वेनावस्त्वनुप्तारिणीनामसम्यग्धीत्वे सम्यग्धियश्च वस्त्वनुसारित्वे पूर्वो. कन्यायेन स्थिते सतीति यावत् । न पुरुषतन्त्रमित्येवकारार्थः । ततो न धीद्वारा वस्तुनोऽपि तदधीनतेति शेपः । ब्रह्मज्ञानस्य वस्त्वधीनत्वेन सम्यग्धीत्व हेतुमाह- भूतेति । परमार्थवस्त्यवगाहित्वादित्यर्थः । ग्रमणः सिद्धत्वेनासाध्यतया धर्मवैधदिनुपयोग्यत्वात्तत्रानुमयापेक्षा युक्त्यनुप्रवे- शाभेत्युक्तम् । इदानी ब्रह्मणि प्रमाणान्तरप्रवेशे जन्मादिसूत्रमनुमानोपन्यासार्थमित्यनु- मतमिति शङ्कते-नन्विति । सिद्धत्वाद्ब्रह्मणो धर्मवैनात्येऽपि मानान्तरगम्यतेत्यनुमा- नादिविचारं हित्वा वाक्यंमात्रविचारोऽयुक्तो ब्राण्युमयप्रवेशाविशेषादतः सूत्राणां वेदान्तवाक्यप्रथनार्थत्वमसिद्धमित्यर्थः । ब्रह्मणि संभावनाहेतुश्रुत्यनुगुणानुमानादिप्रवेशागुणतया तद्विचारस्यापीष्टत्वात्प्रा- धान्येन वेदान्तवाक्यप्रथनार्थता सूत्राणामिति समाधत्ते-नेत्यादिना । मानान्तरमपि करणमेव ग्रमप्रमिताविति पक्षे प्रत्यक्षमनुमानादि वा तदिति विकल्प्य दूपयति- इन्द्रियेति । ब्रह्मणि करणत्वेन मानान्तराप्रवेशादिति शेपः । पराश्चीत्यादिश्रुत्या प्रत्य- क्षाविपयत्वं ब्रह्मणो विवृणोति-स्वभावत इति । संवन्धाग्रहणादित्युक्तं व्यनक्ति--- सति हीति । ननु ब्रह्मसंबद्धमिदं कार्यमिति धिया किं स्यात्कार्यमेव गृह्यमाणं ब्रह्म ज्ञापयिष्यति नेत्याह-कार्येति । तन्मात्राद्धेतुमानं सिध्यति न सत्यज्ञानादिरूपं ब्रम १ ग. वेलक्षण्याद'। य. 'भयो यथा यु। ३ क. रा. 'खेमा ।

·४० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १२०९) (ब्रह्मणो लक्ष्यत्वम्, भधि०२) यद्यमाणं किं ब्रह्मणा संवद्धं किमन्येन केनचिता संबद्धमिति न शक्यं निचेतुम् । तस्माजन्मादिसूत्रं नानुमानोपन्पासार्थ किं वाई घेदान्तवाक्पप्रदर्शनार्थम् । किं पुनस्तद्वेदान्तवाक्यं यत्सूत्रेणेह लिलक्षयिपितम् । "भृगुर्वे' वारुणिः । वरुणं पितरमुपसार । अधीहि भगवो ब्रह्मति" इत्युपक्रम्याऽऽह-" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्रोति" [तैत्ति०.३.१] । तस्य च निर्णयवाक्यम्- आनन्दाख्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जासानि जीवन्ति । आनन्द प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति"तैतिक ३.६] 1 अन्यान्यप्येवंजातीयकानि वाक्यानि नित्यशुद्धबुद्धमु. तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविपयाण्युदाहर्तव्यानि ॥२॥ (२) जगत्कारणत्वमदर्शनेन सर्व ब्रह्मेत्युपक्षिप्तं तदेव द्रढयन्नाह---- तत्त्वावगमादेव क्षेयमित्यर्थः । श्रीतार्थे सामान्यद्वारा संभावनाहेतुर्मानान्तरमिति युक्ता सूत्राणां वेदान्तप्रथनार्थतेत्युपसंहरति--तस्मादिति । बहुत्वाद्वेदान्तानामेतदधिकरणविषयबुमुत्सया पृच्छति-किं पुनरिति । जिज्ञास्य लक्षितं ब्रह्म सप्तम्यर्थः । विशिष्टाधिकारिणो ब्रह्म ज्ञातुकामस्य जगत्कारणत्वोपलक्षणा- नुवादेन ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यं सोपक्रममाह-भृगुरिति । ननु प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति स्वरूपलक्षणादृते यत्र शाखाग्रं स चन्द्र इत्युपलक्षणमात्राचन्द्रवरूपादृष्टरुपलसि. तस्य स्वरूपलक्षणं वाच्यं तत्राऽऽह-तस्येति । ब्रह्मणो नंगद्धेतुत्वानुवादेन स्वरूप निर्णायकमानन्दवविधायि वाक्यम् । ततः सत्यादिवाक्याच स्वप्रकाशानतिशयानन्द लक्षणं ब्रह्मेति निर्गतुं शक्यमित्यर्थः । तैत्तिरीयश्रुताविव श्रुत्यन्तरेऽपि ब्रह्मणो लक्षण- द्वयवादीनि वाक्यानि 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' 'विज्ञानमानन्दम् ' इत्यादीनि सन्ति तान्यपीहोदाहरणत्वेन द्रष्टव्यानीत्याह-अन्यान्यपीति । एवंजातीयकत्वमेवाऽऽह--- नित्येति । तदेवं सर्वासु शाखासु लक्षणद्वयवादिवेदान्तवाक्यानि निज्ञास्ये ब्रह्मणि समन्वितानीति तद्धिया मुक्तिरयत्नलम्येत्यर्थः ॥ २ ॥ (२) सूत्रान्तरमवतारय-पूर्वमूत्रसंगतिमाह-जगदिति । सर्वकारणत्वं ब्रह्मलक्षणं मूत्र यता प्रधानादावतिव्याप्तिनिरासाय तहललब्धं सर्वज्ञत्वमर्थादुक्तं तदेवात्र साध्यते तथा १४. ति मुरू। २ क. स. 'यदु। ३ स. 'यस्य वा ।

·. - [अ०१पा० १०३] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितांकरभाष्यसमेतानि । ४१ (ब्रह्मणो वेदकतत्वम् , अधि०३) शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३॥ (३) महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीप- वत्सर्वार्थावधोतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म । न हीदृशस्य शास्त्रस्यर्वेदादिलक्षणस्य सर्वशगुणान्वितस्य सर्वज्ञाद- चाऽऽपिकप्रतिज्ञयाऽस्य संगतिरित्यर्थः । वेदानां नित्यत्वात्तदकर्तृत्वे विश्वकर्तृत्वायो- गान तेनास्य सर्वक्षतेत्याशङ्कय श्रीतप्रतिज्ञयैव संगतिमाह-तदेवेति । वेदानां नित्य- त्वेऽपि ब्रह्मणस्तत्कर्तृत्वसंभवोक्त्या तदेव जगद्धेतृत्वकृतं सर्वज्ञत्वमत्र दृढी क्रियते । न हेतुसायनद्वारा तयिताब्यसायनाईकाऽस्य औत्या प्रतिज्ञया संगतिरिति मावः । अस्य महत इत्यादिवाक्यं ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वेन सार्वइयं न साधयत्युत साधयतीति वेदस्य सापेक्षत्वप्रसङ्गाप्रसङ्गाम्यां संदेहे पाणिन्यादिवदर्थं दृष्ट्वा कर्तृत्वे वेदस्य पौरुषे- 'यत्वेन सापेक्षत्वापातान्न साधयतीति प्राप्ते सिद्धान्तमाह-शास्त्रेति । न केवलं जग- योनित्वादस्य सार्वयं किंतु शास्त्रयोनित्वादपीति योजना । अत्र च वेदकर्तृत्वोक्रेत- दुक्तमानमेयाङ्गीकारेण शास्त्रप्रवृत्तेरस्येत्यादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यस्य सर्वज्ञे ब्रह्मणि समन्वयोक्तेश्च श्रुत्यादिसंगतयः । फलं तु पूर्वपक्षे ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वानिर्धारणमुत्तरत्र तन्निर्धारणमिति द्रष्टव्यम् । शास्त्रयोनित्वस्य सर्वज्ञताहेतुत्वं वक्तुं शास्त्रं विशिनष्टि- महत इत्यादिना । चातुर्वर्ण्यचातुराधम्यादिमहाविषयत्वान्मह_गादिशास्त्रम् । न केवलं महाविपयत्वेनास्य महत्त्वं किंत्वनेकाङ्गोपाङ्गोपकरणतयाऽपीत्याह-अनेकेति । पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि व्याकरणादिपडङ्गानि च दर्श विद्यास्थानानि तैस्तत्त- द्वारोपकृतस्येति यावत् । एतेन शिष्टसंग्रहादप्रामाण्यशङ्काऽपि शास्त्रस्यार्थादपास्ता । पुराणादिप्रणेतारो महर्पयस्तथा तथा वेदान्व्याचक्षाणास्तदर्थ चाऽऽदरेणानुतिष्ठन्तो वेदानाहतवन्तस्तत्कथं तदप्रामाण्यमिति भावः । अबोधित्वास्पष्टबोधित्वयोरमावादपि वेदानां प्रामाण्यमित्याह-प्रदीपवदिति । उक्तमुपजीव्य सर्वज्ञत्वोपयुक्तं विशेषणा- न्तरमाह-सर्वज्ञेति । तत्सदृशस्येति यावत् । सादृश्यं च सर्वज्ञज्ञानस्य सर्वविषयत्व- वदुक्केरपि शास्त्रीयायास्तथात्वम् । कल्पप्रत्ययोऽचेतनत्वात् । उक्तविशेषणस्य वेदस्य निःश्वप्सितश्नुत्या विमक्तत्वहेतृपकृतया ब्रह्मकार्यतेत्याह-योनिरिति । व्यतिरेकमुखे. जोकं व्यक्तीकुर्वाणः सर्वज्ञत्वं प्रतिनानीते-न हीति । महत्त्वादिविशेषणवत्त्वमीश- त्वम् । तस्य सर्वज्ञादन्यतोऽसंभवे हेतुं सूचयति-सर्वज्ञति । तस्य गुणः सर्वार्थज्ञ १ क. वेदान्तानां । २ क. ट. 'श्वयोनित्वा' ।३ क. ख. त सार्व। ४ क. 'युश्याऽस्य । ५ क. स. "लिङ्गस्य वा। ६. श्रमादि'। क. स. हग्वेदादि । ८ ठ. शायधस्था'। ९क. स. वारेणोप। १. क. थै साई1११. 'वज्ञत्वाद ६ ·- ॥ हेतुरित्यर्थः । द्वयर्थज्ञानवानिष्टः। । तद्विपयोदविकाशानवा- शङ्कित्वोक्तम्-येति । तस्य ज्ञेयैकदेशविषयत्वं तत्कर्तुरसावादिवसर्वज्ञत्वं तस्मादधिकझानवानित्यर्थः । उक्तानान्न्यूनार्थत्वमिझुक्षीरादिमाधुर्य लाहुत्पद्यते स ४२ श्रीमईपायनप्रणीतब्रह्मसूमाणि [अ०१पा० १०३] (प्राह्मणो दवदन्यम् , अधि०३) न्यतः संभवोऽस्ति । यद्यद्विस्तरार्थ शास्रं यस्मात्पुरुपविशेपासं- भवति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेयकदेशार्थमपि स ततोऽ- प्यधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्धं लोके । किमु वक्तव्यमनेकशासा- -भेदभिन्नस्य देवतिय मनुष्यवर्णाश्रमादिमविभागहेतोग्वेदाया- ख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्याप्रयत्नेनैव लीलान्यायन पुरुपनिःश्वा- नवत्त्वं तेनान्वितमिदं शास्त्रं सर्वार्थत्वादनस्तस्योत्पत्तिः सर्वज्ञादेवेत्यर्थः । उतनुमानी- कतुं व्याप्तिमाह- यदिति । महाविपयत्वादिस्य ब्रह्मज्ञानेन तुल्यार्थत्वभ्र निनिवृ. त्यर्थ विस्तरार्थमित्युक्तम् । यच्छब्दन्नयस्य स ततोऽपीत्युत्तरेण संबन्धः शास्त्रमाणे- निति व्याप्तिभूमिमाह-यथेति । ब्रह्मणः शास्त्रकर्तृत्वेऽपि पाणिन अपिस्तथात्वसंभावनार्थः । यद्यस्मात्पाणिन्यादेः संमवति स तस्मादधिक शब्दस्य ज्ञानान्न्यूनार्थत्वाद्ययेदं तथाऽन्यदपि मानमूतं शास्त्र यस्मादमि' तदाख्यातुं सुशिक्षितोऽपि न शक्ष्यतीति न्यायसिद्धमित्याह-इति व्याप्तिमुक्त्वा विवक्षितमनुमानमाह-किम्विति । शास्त्रस्योतविशेष, हतो भूताद्योनेः संभवस्तस्य सर्वज्ञत्वाद्यनतिशयमिति किमु वक्तव्यमिति वेदार्थादधिकार्थज्ञानवत्तत्कर्तृत्वाद्यो यद्वाक्यप्रमाणकर्ता स तदर्थादधिकार्थई पाणिनिः । यद्वा वेदः स्वार्थादधिकार्थज्ञानवजन्यो वाक्यप्रमाणत्वात्म वाक्यवदित्यर्थः । शास्रोतोर्ब्रह्मणः सर्वज्ञता पक्षमतावलादिति वक्त शार महत्त्वमाह–अनेकेति । महाविषयत्वेनोक्तं महत्त्वं व्यना-देवो शब्देन वर्णाश्रमधर्मा गृह्यन्ते । प्रदीपवत्सर्वार्थावातिन इत्युक्तं प्रकृतोपयाडवा- तोऽनुवदति-सर्वेति । यथोक्तं शास्त्रं ब्रह्मणो जायते चेत्तस्य पौरुषेयत्वेनानपेक्षत्व- प्रामाण्यहानिरित्याशङ्कयाऽऽह-अप्रयत्नेनेति । पौरुषेयत्वं पुरुपनिर्वय॑त्वमात्र या नूतनानुपूर्वारचनं वा मानान्तरदृष्टार्थोक्तिरचनं वा । नाऽऽद्यः । तवापि पदवाक्यादिषु तुल्यत्वात् । द्वितीये नूतनत्वं क्रमान्यत्वमानं वा विसदृशक्रमत्वं वा । नाऽऽद्यः । त्वयाऽपि प्रतिपुरुषमुपाधिभेदादुपहितकमात्यत्वमात्रस्येप्टत्वात् । न द्वितीयः । मयाऽपि क्रमवैसादृश्यस्यानिष्टत्वात् । न तृतीयः । अनङ्गीकारात् । अतो न पौरुषेयतया सापेक्ष ज. 'स्य तत्त्य दें। २ क. 'नाकार' । ३ क. विस्तारा । र क. 'मिदमुक्त । ५ ख.. याधि । ६ अ .. 1 तय। ७२ स. 'धिकाज्ञा । ८ क, ख. 'वि' । লিবি प्रसिद्धमिति । रिरिगतो यस्मान्म- . संबवाना पकानवान्यथा गणिन्यादि देनाय अन्यतो सति।। आदि.

·[अ०१पा० १०३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४१ (ब्रह्मागो वेदैकमयता, अघि० ३) सद्यस्मान्महतो भूताद्योनेः संभवः-' अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदः' [बृह० २-४-१०] इत्यादिश्रुतेस्तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्वं चति । (ब्रह्मणो वेदैकमेयता) अथवा यथोक्तमृग्वेदादिशास्त्रं योनिः कारणं प्रमाणमस्य ब्रह्मणो यथावत्स्वरूपाधिगमे । शाखादेव प्रमाणाजगतो जन्मा. दिकारणं ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिमायः । शास्त्रमुदाहृतं पूर्वसूत्रे- 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि । किमर्थ नहींदं सूत्र यावता पूर्वसूत्र एवैवंजातीयकं शासमुदा- हरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्शितम् । भावः । अयत्नेन ब्रह्मणो वेदोत्पत्तो मानमाह-अस्येति । ब्रह्मणोऽनतिशयं वं तात्तिकं च सर्वक्षतासाधकं तदहिते तदनुपलम्भादिति मत्त्वा महतो भूतस्येति क्तम् । यथा दीपादिभासनशक्तेः स्वहेतुवतिशक्त्यनुमापकत्वं तथा वेदगतसर्वा- सनशक्तेरपि खाश्रयोपादानस्थसर्वार्थाभासनशक्त्यनुमापकतेति समुदायार्थः । शास्त्रं शास्त्रकर्तृत्वे सत्यसर्वज्ञत्यानधिकरणकर्तृ कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानाद्वेदस्य किर्तृकतेत्युक्तम् । इदानी जगद्धेतुत्वेन लक्षिते ब्रह्मणि मानविशेपचिन्तायै वर्ण- रमवतारयति-अथवेति । तं स्वोपनिपदमित्यादि ब्रह्मणः शास्त्रैकगम्यत्वं येन वेति कार्यलिङ्गस्य हेतुविशेषावसानानवसानाम्यां संशये विमतं सकर्तृक त्याबटवदिति निदे. कर्तरि तदेकत्वनानात्वसंदेहे लाघवात्तदैक्यं से च ज्ञात्वैव करोतीति सर्वक्षः सर्वशक्तिश्चेत्यनुमानमेव विचार्यमिति प्राप्ते प्रत्याह-यथोक्त- । नित्यसिद्धस्य ब्रह्मणः शास्त्रं कारणमित्ययुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह--प्रमाण- 1 । अनुमानादपि लाघवानुगृहीताब्रह्मस्वरूपधीसंभवान्न तत्र शानमेव मानमि- -शास्त्रादिति । न तावदप्रत्यक्षं ब्रह्म पतिवद्विशेषतोऽनुमेयं गमकत्वात् । न च लाघवात्तदैत्यधीपिचित्रप्रासादादेरनेककर्तृक- यात् । तथा च कर्तुर्न सर्वज्ञत्वाद्यनुमानलभ्यम् । शास्त्रे तु यत द्धौ सर्वज्ञत्वादिसिद्धेः शास्त्रैकगम्यं ब्रह्मेति भावः । किं तद्र. तदाह-शास्त्रमिति । वे शास्त्रयोनित्वं पृथन वाच्यमिति शङ्कते-किमर्थमिति । स. 'मर्पये । ३८. कावानेकत्व । ४ ग, सर्व ज्ञा।

·५ ४४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [भ०१पा० १०४] (वेदान्तानां ब्रह्मयोधरत्वम् , अधि०१) उच्यते--तत्र पूर्वसूत्रासरेण स्पष्टं शास्त्रस्यानुपादानाजन्मादि केवलमनुमानमुपन्यस्तमित्याशङ्कयेत तामाशङ्का निवर्तयितुमिदं सूत्र प्रववृते 'शास्त्रपोनित्वात् ' इति ॥ ३ ॥ (३) कथं पुनर्बह्मणः शास्त्रममाणकत्वमुच्यते । यावता- आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम् " [ मू० जै० १-२-१] इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । एतत्सूनार्थवत्त्वं प्रतिजानीते-उच्यत इति । तत्र शास्त्रस्योक्तत्वेऽपि सूत्रे तद्वाच- काभावाजन्मादिलिङ्गक स्वतन्त्रमनुमानमुक्तमिति शहां निरसितुमिदं सूत्रमिति तदर्थवत्ता समर्थयते-तत्रेति। न च तीदं पूर्वशेषतया तदन्तर्गमान्न पृथक्करणीयम्। तच्छेपत्वेऽपि सर्वक्षत्वे शास्त्रकर्तृत्वहेतुसमर्थनन्यायभेदादधिकरणान्तरत्वसिद्धेरिति ॥ ३ ॥ (३) वेदान्ता यथोके ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति सिद्धार्थज्ञानात्फलमावामावाम्यां सिद्ध- मर्थ रूपादिहीनं वोधयतो वाक्यस्य सापेक्षत्वानपेक्षत्वाभ्यां वा संशये पूर्वाधिकरण- द्वितीयवर्णकेनाऽऽक्षेपलक्षणां संगति विवक्षन्नुत्तरसूत्रन्यावर्त्यपक्षमाह-कथमिति । सदेवेत्यादितत्तदाम्नायाधीतसर्वोपनिषदां स्फुटब्रह्मलिङ्गानां ब्रह्मणि समन्वयसाधनादत्र श्रुत्यादिसंगतयः । फलं तु पूर्वपक्षे परिशुद्धब्रह्मबुधभावात्तदर्थिनामुपनिपत्स्वप्रवृत्तिः । सिद्धान्ते शुद्धब्रह्मबुद्धिसिद्धौ मुमुक्षूणामुपनिपत्सु यत्नाधिक्यमिति विवेक्तव्यम् । कथमित्याक्षेपे हेतुर्यावतेति । वायु क्षेपिष्ठा देवतेत्यादयोऽर्थवादा विध्युद्देशार्थवादयो- मिथोपेक्षणाद्विध्युदेशेनैकवाक्यतया धर्म प्रमाणं न येति संशये पूर्वपक्षयति-आम्ना- पस्येति । सर्वस्य वेदस्य विधिनिषेधार्थवादमन्त्रनामधेयात्मकस्य कार्यतच्छेपार्थताधौ. व्यायानि वाक्यानि कार्य वा तच्छेपं वा नाऽऽचक्षीरन्किंतु शुद्धं सिद्धमर्थमभिदधीर• नतदर्थानां तेपामानर्थक्यं फलवदभिधेयवैधुर्यमतोऽनित्यमनियतं सापेक्षमेवोच्यते वेदस्य प्रामाण्यमित्युक्तत्वाद्यांश्रुतिगृहीतानामर्थवादानां सन्तमसन्तं वा मूतमर्थ वदतां तदुक्त्यैव नैराकाड्यात्कार्याध्याहारॉसिद्धेः स एवैनं भर्ति गमयतीति विशिष्टावेदनेनैवावसा- नात् 'वायव्यं श्वेतमालभेत ' इत्यनेनैकवाक्यत्वाभावान्मुख्यार्थसंभवे प्राशस्त्यलक्षणायो- गादाख्यायिकात्मनामपि लोके शब्दानां दर्शनातेपो फलवर्थावबोधानियमादध्ययनवि- धेरक्षरावाप्त्या दृष्टार्थत्वाद्विध्युद्देशस्यापि विशिष्टाविधिना चरितार्थत्वान्मियोपेक्षामा- वादर्थदादानर्थक्यात्तत्तुल्यमन्त्रादेरपि तयात्वादेपां धर्माप्रमापकत्वादेतयुक्तचोदनानाम- प्रामाण्यादप्रमाणं सर्वो वेद इति प्राप्ते 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः' इति सूत्रेण सिद्धान्तमाह-क्रियेति । 'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः' इत्येवम- १ ट. 'नाग्जगतो जा २ ज.न्मादीति के। ३ क. ज. प्रवर्तते।४ ८. कापदामा ५ स. ।६. "य. 7 - र , स। T .

·[अ०१पा ०१सू०४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४५ (वेदान्तानां ब्रह्मयोधकत्वम् , अधि. ४) अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । कर्तृदेवतादिम- काशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिशेपत्वमुपासनादिक्रियान्तरविधा- नार्थत्वं वा । न हि परिनिष्ठितवस्तुमतिपादनं संभवति प्रत्यक्षा. दिविषयत्वात्परिनिष्ठितवस्तुनः । तत्मतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावात् । अत एव-" सोऽरोदीव " [तै० सं० न्तेन विध्युद्देशेन सह वायुर्वै क्षोपिठेत्याद्यर्थवादानां क्षिप्रदेवतासाध्यं कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यतीति प्राशस्त्यानकवाक्यत्वात्तत्र प्रकृतविध्यपेक्षितमर्थ बदन्तोऽर्थवादादयोऽर्थ- वन्तः स्युरित्युक्तेरध्ययनविधेदृष्टार्थत्वादक्षरावाप्तेरफलत्वात्फलवदर्थावसायिताया वेद- मात्रस्य वाच्यत्वादर्थवादानां च भूतार्थवेदने फलानवसायादाख्यायिकात्मकलौकिक- शब्दानामफलत्वस्यानिष्टत्वाद्विध्याकाशितप्राशस्त्यलक्षणाया तदेकवाक्यत्वाद्विधेरैव प्रवृत्ती प्राधान्येऽपि तदनुग्राहकतया स्तुत्यपेक्षणात्तदेकवाक्यानामर्थवादानां तथैव प्रामा- ण्यान्मन्त्रादेरपि स्वाध्यायविधिना फलवत्त्वसिद्धेविशिष्टार्थवोधिप्रधानवाक्यार्थे प्रामाण्या- त्तद्युक्तचोदनानामपि तद्भावाद्युक्तं सर्वस्यैवाऽऽन्नायस्य क्रियातच्छेपविपयत्वेन प्रामाण्यं तदेवं पूर्वोत्तरपेक्षाभ्यां शास्त्रमात्रस्य कार्यपरत्वं प्रमाणलक्षणे स्थितमित्यर्थः । तथाऽपि वेदान्तेपु कि जातमित्याशङ्कय यावतेत्यस्यापेक्षितमाह-अत इति । अर्थ- मात्रदृष्टेरानर्थक्यं फलवदभिधेयराहित्यमक्रियार्थत्वात्कार्यतच्छेपवाचित्वाभावादित्यर्थः । अध्ययनविधिविरोधादानर्थस्यमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-कर्षिति । फलसंग्रहार्थमा- दिपदम् । उक्तं हि-क्रत्वकर्तृप्रतिपादनेनोपनिपदां नैराकाक्ष्यमिति । कर्मप्रकरणो- तीर्णोपनिपदां कुतस्तद्विधिशेपतेत्याशङ्कयाऽऽह-उपासनादीति । आदिशब्देन श्रवणादयो गृह्यन्ते । ननु वेदान्तानां न क्रियाविधिशेपत्वमुपक्रमोपसंहारैकरूप्यादि- लिलाग तात्पर्यसिद्धेस्तनाऽऽह-न हति । मानान्तरयोग्ये ब्रह्मणि वेदान्तानां न तात्पर्यम् । तत्संवादेऽनुवादितया तद्विसंवादे च स्पर्शनधीविरोधिचिनिनोन्नतचाक्षु- पीवद्विरोधादेव तेपामतबोधित्वादित्यर्थः । परिनिष्ठितेऽर्थे वेदान्ताप्रामाण्ये हेत्वन्तर- माह-तदिति । न हि भूतार्थप्रतिपादने क्वचिद्धानमुपादानं वा तयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्या- यत्तत्वात्तयोश्च विधिनिषेधाधीनत्वात्तयोरपि कार्यविषययोः सिद्धेऽर्थेऽभिवादतस्तद्वाद- स्याफलत्वात्फलाधीनतात्पर्याभावान वेदान्ता भूते मानम् । न च क्रियानपेक्ष मूतं वस्तु फलं तद्धेतुर्वा सुखदुःसातिहानितद्धतुत्वादृष्टरित्यर्थः । मानान्तरसिद्धसिद्धार्थवाधित्वा योगात्तबोधस्य चाफलत्वात् । न चेद्वेदान्तास्तत्र प्रेमाणं कथं तर्हि तेषामर्थवत्तेत्याश- यार्थवादाधिकरणसिद्धान्तं स्मारयति--अत एवेति । वेदान्तानां मन्त्रवत्गृथगर्थसंम- १ ज.याशे । २ फ. 'स्तुस्वरूपः । ३ ज. ट. 'दीदिखादी'। ४ क. स. 'तार्थावे 1५. 'पदाभ्यां । ६ श.क्यरू । ७४. झाशब्दे ता 16 क. स. 'विशेषविष । ९ क. ठ. मान ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पासू०४) (वेदान्तानां ब्रह्मवोधकत्वम्, अधिः ४) १-५-१.१] इत्येवमादीनामानर्थक्यं मा भूदिति "विधिना त्वेकवाक्यात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्य: [जै० सू० १-२-७] इति स्तावकत्वेनार्थवत्त्वमुक्तम् । मवाणां च " इपे त्वा" [तै० सं० १-१.१] इत्यादीनां क्रियात- साधनाभिधायित्त्वेन कर्मसमवायित्वमुक्तम् । न कचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । वास्किमित्यर्थवाइवद्विधिना पदैकवाक्यतेत्याशङ्कय मन्त्रवदेव तार्ह विधिभिवाक्यैकवाक्य- ता तेषामित्याह-मन्त्राणां चेति। अर्थवादाधिकरणं परिसमाप्य मन्त्रेषु चिन्ताऽवतारिता प्रमाणलक्षणे । " इपे त्वा" इत्यत्र च्छिनीत्यध्याहारेण शाखाच्छेदप्रतीतेरग्निर्धेत्यादी च तद्धतुदेवतादिदृष्टेरिपे स्वेत्यादयो मन्त्राः श्रुत्यादिना कती विनियुक्तविषयास्ते किम- चारणमात्रेणादृष्ट कुर्वन्तस्तत्रोपर्वन्त्याहोस्विदृष्टेनवार्थप्रकाशनेनेति संशये मन्त्राणां दृष्टार्थत्वे स्वाध्यायकालसिद्धतदर्थस्य चिन्तादिना स्मृतिसंभवात्तावन्मात्रार्थवतां तेषां नित्यवदाम्नानानर्थक्यान्मन्त्रैरेवार्थप्रत्यायननियमाददृष्टकल्पने तदुच्चारणादेव पुरुषव्यापा- रगोचरात्तन्नियोगविषयात्तत्कल्पनस्य युक्तत्वादुच्चारणमात्रेणादृष्टं कुर्वन्तोऽमी क्रताप कुर्वन्तीति पूर्वपक्षमाह-तदर्थशास्त्रादिति । इपे त्वेति च्छिन्नत्तीत्यध्याहारा स्कियोक्तिसमर्थो मन्त्रस्तत्रैवैनं मन्त्रमिपे त्वेति शाखामाच्छिनत्तीति शास्त्रं निव- ध्नात्यर्थोक्त्या ऋतूपकारे तदर्थशास्त्रानर्थक्यात्तस्मात्तदुच्चारणमात्रेणैव ऋतावुपका- रिताऽस्येत्यर्थः । मन्त्रैरेव देवतादि स्मर्तव्यमितिनियमस्य दृष्टार्थाभावाददृष्टार्थ- कल्पनेऽपि मन्त्रोचारणस्य तदर्थस्मारकत्वेन दृष्टार्थत्वादर्थस्मृतेश्च प्रयोगार्थत्वा- प्रयोगाच फलोदयादृष्टे सत्यदृष्टकल्पनायोगात्तदर्थशास्त्रस्य च परिसंख्यार्थत्वा. दृष्टेनवार्थप्रकाशनेन मन्त्राणां कतपकारितेति सिद्धान्तमाह-अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इति । लोकवेदयोः शब्दानामर्थाविशेषालोके फलयदुचारणदृष्टवैदेऽपि मन्त्रोचारणस्य तथात्वादनकाशिते यते तदङ्गे च यागासिद्धेस्तदर्थ यज्ञादिप्रका- शनेन कर्मण्युपकारो मन्त्राणामित्यर्थः । तदेवं वेदान्तानामपि मन्त्रक्कमेतद्धेनुवादित्वे. न विधिभिर्वात्यैकवाक्यतया कर्मसमवायित्वं सिद्धवत्कृत्य मन्त्राधिकरणं प्रवृत्तमिति मायाः । कर्मकाण्डीयमन्त्राणां विधिमिक्षिकवास्यत्वेऽपि प्रकरणान्तरस्थवेदान्जाना स्वार्थनिष्ठत्येनप्रामाण्यमित्याशङ्कयाऽऽह-नेति । विधिनिषेधार्थवादमन्त्रनामधेया- विरारान्ग्रही फगिदपीत्युक्तम् । अदृष्टाऽपि युक्तिवादेष्टुं शक्येत्याशय नहि परिनिष्ठिनेत्यादिनो मत्वाऽऽह-उपपन्ना वेति । पूपा प्रपिष्टमाग इत्यत्र योगा- १. म. 'याश्यस्यारस्तु । २५. रा. शिरप। ३८. 'नसीरा। 'दुला 1५. 'नामिति ।

·[अ०१पा० १२०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४७ (वेदान्तानां ब्रह्मयोधकत्वम् , आधि०१) न च परिनिष्ठिते वस्तुस्वरूपे विधिः संभवति क्रियाविपयत्वा- विधेः । तस्मात्कर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रियावि- धिशेपत्वं वेदान्तानाम् । अथ प्रकरणान्तरभयाग्नैतदभ्युपगम्यते तथाऽपि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम् । तस्मान ब्रह्मणः शास्खयोनित्वमिति प्राप्त उच्यते- (वेदान्तानां ब्रह्मयोधकत्वम् , अधि० ४) तत्तु समन्वयात् ॥४॥ (४) तुशब्दः पूर्वपक्षन्यारत्यर्थः । तद्ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्प- त्तिस्थितिलयकारणं वेदान्तशाखांदेवावगम्यते । कथम् । समन्व- यात् । सर्वेप हि वेदान्तेपु वाक्यानि तात्पर्येणेतस्यार्थस्य प्रति- पादकत्वेन समनुगतानि 'सदेव सोम्येदपग्र आसीत् ' छान्दो० विनाभूतद्रव्यदेवताबुद्धया यागविधिकल्पनावद्वेदान्तानामपि स्वार्थे विधि परिकल्प्यार्थ- वत्त्वसंभवे किं कर्मविधिशेषत्वेनेत्याशङ्कयाऽऽह-में चेति । दना जुहोतीत्यादाविव सिद्धेऽप्यर्थे विधिः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-क्रियेति । तत्र भावार्थस्यान्यतो लब्ध- त्वात्तदनुवादेन विवेः संक्रान्तत्वाद्विना भावार्थ शुद्धस्य सिद्धस्य विध्यविषयतेति भावः । वार्तिककारमतमुपसंहरति-तस्मादिति । तत्रारुचिं सूचयित्वा मतान्तरं निगम- यति-अथेत्यादिना । मतद्वयेऽपि संमतमर्थमुपसंहरति--तस्मान्नेति । पूर्वपक्ष- मनूद्य सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-इति प्राप्त इति । तत्र पूर्वपक्षप्रतिक्षेपप्रतिज्ञा व्याचष्टे-तुशब्द इति । तत्पदोपात्तां सिद्धान्तप्रतिज्ञां विभजते-तमेति । पूर्वसूत्र- योरुक्तं मेयभूतं ब्रह्म स्मारयितुं विशेषणानि । ननु वेदान्तवाक्यस्य लौकिकवाक्यव- द्वाक्यत्वादेव संसृष्टार्थत्वादखण्डेकरसे ब्रह्माणि कथ प्रधाहेतुतेति पृच्छति-कथमिति । अपर्यायानेकशब्दानामखण्डार्थत्वस्य प्रकृष्टप्रकाशादियोक्ये दृष्टत्वादस्यापि ब्रह्मस्वरूप. मात्रबोधनप्रवृत्तस्य तद्धीहेतुता युक्तेति हेतुमादत्ते-समन्वयादिति । हेतुं विवृ. जोति-सर्वेष्विति । वेदान्तानामेकान्तिकी ब्रह्मपरतां वक्तुं बहूनि वाक्यान्युदाह- रति-सदेवेत्यादिना । सदित्यस्तितामात्रमेवेत्यवधारणे । किं तदवध्रियते तदाह- इदमिति । यदिदं व्याकृतं जगत्तदने प्रागुत्पाकृतरूपत्यागेन सदेवाऽऽसीद्ध सोम्य प्रियदर्शनेति पित्रा पुत्रः संयोध्यते । स्थूलं पृथिव्यादोदं बुद्धिबोध्यं प्रागुत्पत्तेा भूद. १ क, ज.माझ। २ ज. 'ऐक्यवार्थ' । ट. 'शैव त ! ३ ग. राचयन्मता' ।। क. रा. प्रमेयभूत । ५ स. वाक्य । ६ स. 'स्य तस्य त ।

·१ क. 'पेक्ष्यम।१८. 'मस्मादना.क.स्तीत्ययायमद्विती' । रा.स्तीति बापमा द्विती'।४८, 'मया । ५ ग, स्वार्थ । श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मयोधकत्वम् , अधि..) ६-२-१] 'एकमेवाद्वितीयम् ' [बृह० २-५.१९ ] 'आत्मा का इदमेक एवाग्र आसीद' [ ऐत० २-४-१-१] 'तदेतद्ब्रह्मापूर्व- मनपरमनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः वृह० २.५-१९] 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्' [मुण्ड० २-२-११] इत्यादीनि । न च तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविपये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमा- नेऽर्थान्तरकल्पना युक्ता श्रुतहान्यथुतकल्पनामसङ्गात् । न च तेपी कर्वस्वरूपप्रतिपादनपरताऽवसीयते । 'तत्केन के पश्येत्' [बृह०२-४-१३] इत्यादिक्रियाकारकफलनिराकरणथुतेः । न्यत्तु महदादिसूक्ष्ममासीदेवेति नेत्याह-एकमिति । कार्य सतोऽन्यन्नाऽऽसीदेवे. त्यर्थः । तथाऽपि मृदो घटाकारपरिणामयितृकुलालवजगन्निमित्तं सतोऽन्यदासीदित्या- शङ्कयाऽऽह-अद्वितीयमिति । सतोऽपि चित्त्वं विना प्रधानपन्न हेतुतेत्याशङ्कय श्रुत्यन्तरमाह-आत्मेति । आप्नोतीत्यात्मा मूलकारणं वैशव्देन प्रागवस्था स्मयते । इदमित्याधुक्तार्थम् । तस्य निविशेषत्वार्थ श्रुत्यन्तरं पठति-तदेतदिति । तच्छब्द- नेन्द्रो मायाभिरिति प्रकृतात्मौक्तिः । विधेयं ब्रह्मापेक्ष्य नपुंसकं तदेतदेव यद्ब्रह्म । तद्वा किं लक्षणं तत्राऽऽह-अपूर्वमिति । नास्य पूर्व कारणमित्यपूर्वमकार्यमित्यर्थः । नास्यापर कार्य पास्वयमस्तीत्यनपरमकारणमित्यर्थः । नास्यान्तरं जात्यन्तरमन्तरालेऽ. स्तोत्यनन्तरमेकरसमित्यर्थः । तथाविधमन्यदपि तटस्थमस्तीति नेत्याह-अवाह्यमिति । वाह्यमस्यानात्मभूतं नास्तीत्यद्वितीयमित्यर्थः । तस्यापरोक्षत्वमाह-अयमिति । तत्सिद्धार्थ चित्स्वभावत्वमाह-सर्वेति । ब्रह्माऽऽत्मा सर्वमनुभवति चेदनुभाव्यस्य पृथक्त्वान्नाद्वैतमित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । यत्पुरस्तात्पूर्यस्यां दिश्यहोवाविदुषां माति तत्सर्वमिदममृतं ब्रह्मैव वस्तुत इत्यर्थः । आदिपदेन सत्यज्ञानादिवाक्यानि गृह्यन्ते । नन्वेषां वाक्यानामर्थवादाधिकरणन्यायेन कर्मापेशितकादिप्रकाशनेन क्रिया: विधिशेषतेत्युकं तत्राऽऽहन चेति । वायुर्वै क्षेपिठेत्यादीनामिव क्रियाविधिशेष वेऽपि तेषां न श्रुतहानिरश्रुतकल्पना वेत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । युक्तमर्थवादानां स्वोर्थे पुमर्थहीनानामध्ययनविधेर्विध्यपेक्षितप्राशस्त्यद्वारा तच्छेपत्वम् । यथाऽऽहुः--"स्वाध्यायविधिना वेदः पुरुपार्थाय नीयते । तदशेनार्थवादानां प्राशस्त्येन प्रमाणता" इति । येदान्तानां तु कर्मापतितकीयोधित्वान्न तद्विधिशेपतेत्यर्थः । ननु पर्णताया जुहद्वारा मतुशेषतावदात्मनोऽपि ज्ञानद्वारा कर्मशेषत्वात्तदर्या वेदान्तास्तद्विधिशेषा भविष्यात नेत्याह-तदिति । तत्तत्र विद्यादशायां केन करणेन के विपयं को वा कर्ता पश्ये.

·[अ०१पा० १०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४९ (वेदान्तानां ब्रह्मयोधकत्वम् , अधिक ४) न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वेऽपि प्रत्यक्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः । 'तत्त्वमसि' छान्दो०६.८-७] इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्र. मन्तरेणानवगम्यमानत्वात् । यत्तु हेयोपादेयरहितत्यादुपदेशानर्थक्यमिति । नेप दोपः। हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावगमादेव सर्वक्लेशनहरणात्पुरुषार्थ- सिद्धेः । देवतादिप्रतिपादनस्य तु स्त्रवाक्यगतोपासनार्थत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधः । न तु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिशेपत्वं संभ- वति । एकत्वे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोप. मर्दोपपत्तेः । न ह्येकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः दित्यादिवाक्येनाऽऽत्मविद्यया क्रियादिनिराप्तश्रुते ती कर्माङ्गम् । ततो धीद्वाराऽऽत्म- नस्तद्विध्यशेपत्वात्तदर्थवेदान्तानां न तच्छेपतेत्यर्थः । यत्तु न परिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनं तस्याध्यक्षादियोग्यत्वादिति तत्राऽऽह न चेति । तत्त्वमसीति शास्त्रमन्तरेणेति संबन्धः । वेदान्तवेद्यस्य सिद्धत्वेऽपि मानान्तरायोग्यत्वात्तसंवादविसंवादाभावाद्युक्त तत्रानपेक्षं तत्प्रामाण्यमित्यर्थः । तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुपार्थाभावादित्यत्रोक्तमनुवदति-यविति । पुरस्तात्पञ्चम्या वस्तुन इत्यध्याहार्यम् । आनर्थक्यं हेयादिहीनार्थत्वं वा विफलत्वं पा तत्राऽऽद्यमुपेत्य द्वितीयं दूपयति-नेति । यत्तु स्ववाक्यगतोपासनादिपरत्वं वेदान्तानां तकि कतिपयानामुत सर्वेषाम् । आद्यमङ्गी करोति-देवतादीति । आदिशब्देन देवतासुरसग्रामो गुणनातं फलविशेषश्चोच्यते । तस्य तत्प्रकरणस्थोपास्तिशेषत्वं प्रकर- णादिष्टमेवेत्यर्थः । नेतरः । सर्वेषां वेदान्तानां तच्छेपत्वे मानाभावात् । तदर्थस्य च ब्रह्मणस्तच्छेपत्वं ज्ञानात्प्रागूल वा । आयेऽध्येस्तगुणवतस्तस्य तच्छेपत्वेऽपि न द्वितीय इत्याह-न वित्ति । देवतादिप्रतिपादनं दृष्टान्तयितुं तथेत्युक्तम् । तत्र हेतुरेकत्व इति । ज्ञाते सतीति शेषः । हेयोपादेयशून्यतयेत्यत्र ब्रह्मणो ज्ञातस्याद्वितीयस्येत्यध्या. हार्यम् । उपास्योपासकादिभेदबुद्धयभावानुपास्तिविध्ययोगान ब्रह्मणो ज्ञातस्य तच्छेप- तेत्यर्थः । संस्कारात्पुनद्वैतज्ञानोदये विध्यादिसर्वमविरुद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । संस्कारोत्थस्याऽऽमासत्वाद्विध्यनिमित्तत्त्वान्न ब्रह्मणस्तच्छेपतेत्यर्थः । वेदान्ताः स्वार्थे न मानं विधिशून्यवाक्यत्वात्संमतवदित्यनुमानात्तेषां विधिशेषतत्याशय स्वार्थे फलराहि- १ क. ज. 'वं तत्व । २ क. ज. मात्मा । ३ द. 'प्रहाणा'। ४ क. स. उ. देवासु । ५ क. २. ध्यस्ते में। ७ ·६० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] (वेदान्तानो ब्रह्मवोधकत्वम् , अधि०४) संभवोऽस्ति, येनोपासनाविधिशेषत्वं ब्रह्मणः प्रतिपद्येत । यद्य- प्यन्यत्र वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं तथाऽप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वान्न तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम् । न चानुमानगम्यं शास्त्रमामाण्यं येनान्यत्र दृष्टं निदर्शनमपेक्षेत । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रप- माणकत्वम् । अर्थ- त्यमुपाधिरित्याह-यद्यपीति । अन्यत्रेति कर्मकाण्डोक्तिः । वेदवाक्यानां सोऽरोदी- दित्यादीनामिति यावत् । तथाऽपि स्वार्थे वैफल्यं तेषां विधिस्पर्शमन्तरेणाप्रामाण्ये हेतु. रिति शेषः । साधनव्याप्तिं प्रत्याह-आत्मेति । तद्विपयस्येत्यात्मज्ञानं तच्छब्दार्थः । शास्त्रस्य स्वार्थे फलवत्त्वात्तत्रैवेति शेषः । एतेन न कचिदपोत्यादि व्याख्यातम् । वादाधिकरणस्य विषयभेदं वक्ष्यति । न च मन्त्रवद्वेदान्तानां विधिभिवाक्यैकवाक्यत्वं तेषां एद्वारा ऋतूपकारित्ववदेषां तदयोगादेतदुत्थात्मज्ञानस्य कर्माधिकारविरोधित्वा. दिति द्रष्टव्यम् । ननु वेदान्ता विधिबोधिनो मानत्वे सति वेदवाक्यत्वात्संमतवन्नेत्याह-न चेति । वक्ष्यमाणन्यायेन निषेधवाक्ये व्यभिचारादबाधितानधिगतासदिग्धबोधित्वाद्युक्तं विधिस्पर्श विना स्वार्थे वेदान्तप्रामाण्यमित्यर्थः । विध्यसंस्पशिनो वेदवाक्यस्य स्वार्थे प्रामाण्यमन्यत्रादृष्टं निषेधवाक्येऽपि विप्रतिपत्तरित्याशङ्कयाऽऽह-येनेति । शास्त्रप्रा- माण्यस्यानुमानगम्यत्वेनेति यावत् । अपेक्षेत शास्त्रप्रामाण्यमिति शेषः । न तथा तद. नुमानगम्यं स्वारसिकत्वादुत्पन्नायां हि प्रमाया शास्त्रस्य तल्लिङ्गेन तजनकत्वमनुमेयम् । ततस्तदुत्पत्तिरिति स्वीकारे परस्पराश्रयत्वं तस्मादनुमानेन ज्ञेयमपि शास्त्रप्रामाण्यं न तद्गम्यत्वेन भवतीति नास्ति दृष्टान्तापक्षेत्यर्थः । वर्णकार्यमुपसंहरति- तस्मादिति । घेदान्तानां प्रामाण्ये विचितुल्यत्वं तच्छदार्थः। लौकिकोक्तीनां मानान्तरायत्तानां सिद्धेऽर्थे प्रामाण्यमुपेत्य वेदान्तेषु विना कार्यार्थ- तामनपेक्षत्वं वा फलवत्तं वा न लभ्यमिति मतं ब्रह्मात्मनो मानान्तरायोग्यत्वेन तद्धीमा- प्रारफललाभेन च पराम्तम् । संप्रति कार्यान्विते शब्दशक्तिनियमान्न सिद्धं वस्तु शाब्द. मिति वदतामुपास्तिविधिनिष्ठावेदान्तानिच्छनां मतं निरसितुं वर्णकान्तरमारभ्यते । यदा- आरोपितब्रह्मत्वस्य जीवस्योपान्तिपरा वेदान्ता न ब्रह्मात्मत्वे मानमिति पक्ष प्रतिक्षिप्य तेषां वस्तुनि मानत्वेऽपि विधिद्वारैति विशेपमाशङ्कय वर्णकान्तरम् । तत्र सदेवेत्यादि वेदान्ता विधेयधोविषयत्वेन ब्रह्मार्पयन्युत साक्षादिति सिद्धेऽप्युत्पत्त्यमावभावाम्या १. रोक ये' । २ क. रा. 'चिन. स्वाय मा' । ३८. 'रभते ।

·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५१ (धेसन्तानां प्राण्यवसितत्वम् ) अत्रापरे मत्यवतिष्ठन्ते-यद्यपि शाखममाणकं ब्रह्म तथाऽपि प्रतिपत्तिविधिविपयतयैव शास्त्रेण ब्रह्म समर्प्यते । यथा यूपाहव- मीयादीन्यलौकिकान्यपि विधिशेपतया शास्त्रेण समर्यन्ते तद्वत् । कुत एतत् । प्रवृत्तिनिरत्तिमयोजनवाच्छात्रस्य । तथा हि शाखतात्पर्यविद आहुः-टो हि तस्यार्थः कर्माववोधनम्' संशये पूर्वपक्षयति-अति । बम कार्यस्पृष्टमेव शास्त्रगम्यं केवलमपीत्युभयत्र फल- भेदः । सप्तम्या ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणकत्वमुक्तम् । तदेव पदन्नक्तमजीकृत्यानिटं प्रप्त- जयति-यद्यपीति । प्रतिपत्तिविधिविषयतया तद्विषयप्रतिपत्तिविषयतयेति यावत् । वस्तुमात्रनिष्ठत्वे ब्रह्मधियो हानाधर्थत्वाभावादानर्थस्यमेवेत्यर्थः । कथं कार्यपरवेदा- न्तेभ्यो वस्तुधीक्यिभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । "यूपे पशुं पनाति " इति पशुबन्धनाय विनियुक्त यूपे तस्यालौकिकत्वात्कोऽसावित्याकाक्षिते खादिरो यूपी भवति । "यूपं तक्षति " " यूपमष्टाश्री करोति " इत्यादिभिस्तक्षणादिविधिपरैरपि वाक्यविशिष्टसंस्कारसंस्थानं दारु यूप इति गम्यते । यदाहवनाये जुहोतीति होमाधा- रत्वेनोक्ताहनीयस्यालौकिकत्वात्कोऽसाविति वीक्षायां "वसन्ते बामणोऽग्नीनादधीत" इत्यादितद्विधिपरैरेव वाक्यैः संस्कृतोऽशिरसाविति भाति । तथा देवतास्वर्गायपि विधिपरेणैव शास्त्रेणोच्यते । तथाऽन्यपरेणापि तेन विध्याक्षेपादुपादानाविशिष्ट व सुबोधमित्यर्थः । ननु फलिनो द्रुमा भूभागो निधिमानित्यादिषु विनाऽपि विधि प्रयो. गधीदृष्टेः शास्त्रेणापि विध्यनपेक्षेण ब्रह्माणोऽर्पणमिति शकते-कुत इति । दृष्टान्तेऽपि कार्याध्याहाराथभिप्रेत्याऽऽह-प्रवृत्तीति । "प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिा नित्येन कृतकेन वा । पुंसा येनोपदिश्यते तच्छास्त्रमभिधीयते " इति न्यायाद्वेदान्तानामपि शास्त्रत्वादन्यतरनिगमाद्विपिनियताघौगमित्यर्षः । प्रवृ- त्यादिपरस्यैन शास्त्रत्वं शब्दशक्तिश्न कार्यान्वयिन्येवेत्यत्र वृद्धसंमतिमाह-तथा हीति । “वेदमधीत्य स्मायात् " इत्यध्ययनमानयोरव्यवधानाधिगमादधीत्य स्नानम• कृत्वा धर्म निज्ञासमानो वेदमिममतिकामेदनतिक्रमितव्यश्चासाविति चोदित भाष्यकृतो- तम्-अतिकामिप्याम इममाम्नायमनतिजामन्तो वेदमवन्तं सन्तमनर्भकमयकल्पये. मेति । कस्तहिं वेदस्यार्यस्तत्राऽऽह-छो हीति । तस्य वेदस्य कर्माक्योधनं नियो- गज्ञानं दृष्टोऽर्थो दृष्टं फलम् । नियोगध साध्यत्वात्प्रवृत्त्याद्यपेक्षस्तस्मात्प्रवृत्त्यादिपरं शास्त्रमित्यर्थः । धर्मनिज्ञासासूत्रस्य माप्यमुक्त्वा तत्रैव चोदनास्वरूप भाप्यमाह- १८. 'ी कार्यभे । २. पो य' । ३ ८. विधिप्रयोग धी' । उ. शास्त्र प्रवर्तकमि ।

·५२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४) (वेदान्तानां ब्रह्माण्यवसितत्वम्, अधि०४) [जै० सू० भा० १.१.१] इति ।"चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम्" [जै० सू० भा० १.१.२] " तस्य ज्ञान- मुपदेशः" [जै० सू० १-१-५]" तद्भूतानां क्रियायन चोदनेति । चोदनासूत्रे हि चोदनेत्यनेन शब्देन क्रियाया नियोगस्य प्रवर्तकमनुष्ठा- पकं वचनमार्वेदविदस्तेन शास्त्र प्रवर्तकमित्यर्थः । प्रवृत्त्यादिपरं शास्त्रमित्यत्रैव सूत्र- कारं संवादयन्नोत्पत्तिकसूत्रावयवमादत्ते-तस्येति । अध्यक्षाद्यभावान्मानागम्यस्य धर्मस्य कथं चोरिति वीक्षायामुक्तम् " औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं, बादरायणस्यानपेक्षत्वात् " [जै. सू० १-१.५ ] इति । उत्पत्तिर्भावः शब्दस्य वाचकस्यार्थेन वाच्येन शक्ति- संबन्धस्तयोविनावियुक्तो नित्यो न तूत्पन्नयोरुत्तरभाषी तथाऽपि धर्म कि मानं चोदनैवेत्याह-तस्येति । अग्निहोत्रादिधर्मस्याध्यक्षाथसिद्धस्य ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञान तनिमित्तं मानमुपदेश उपदिश्यतेऽनेनेति विधिवाक्यमव्यतिरेकच शब्दोत्यस्य ज्ञानस्यार्थे व्यभिचाराभावो न ह्यपौरुषेयोक्तिजन्यं ज्ञानं जातु विपर्येति तदस्मा- दन्यतोऽनुपलब्धेऽर्थे धर्माख्ये तदेवोपदेशशब्दितं विधिवाक्यं .मानं ज्ञानान्तरे पुरुषान्तरे वा तस्यानपेक्षत्वाहादरायणस्यापि भगवतः संमतमेतदित्याचार्य पुनयितुं बादरायणोक्तिरित्यक्षरार्थः । तत्र लोके शब्दस्य मानान्तरवेद्यत्वोपहितस्वार्थे शक्तिनियमाद्देवदत्तादिपदे च संकेतादर्थधादृष्टेः सर्वशब्दानां तथैवार्थबोधित्वादवेद्ये संकेतायोगान्नास्य वेदार्थतेत्यभावो वेदार्थस्येत्याशङ्कय कार्ययोधाधीनव्यवहारकृत- शक्ती मानान्तरानिवेशात्कार्यान्वितस्वार्थमात्रे शक्तेरवधृतत्वामृद्धव्यवहारानिश्चितशक्त- गवादिशब्दार्थधीदृष्टदेवदत्तादिपदे दृष्टसंकेतानुमानायोगात्मसिद्धार्थपदसमभिव्याहारा- द्वयुत्पत्त्युपायादपूर्वकार्यार्थता लिङ्गादेः शब्दान्तराणां तदन्वितस्वार्थव्युत्पत्तेर्मानान्तरा. , मपेक्षार्थत्वं स्वाभाविकसंबन्धादपौरुपैयवच सामिति चिन्तितम् । तथा चौत्पत्तिकसूत्रादपि शास्त्रं प्रवृत्यादिपरमेवेत्यर्थः । कार्यान्विते पदशक्तिरित्यत्रैव सूत्रं पठति-तद्भूताना- मिति । समानायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वादिति सूत्रशेषः । वेदवाक्यानि मानान्तरसापे. क्षाणि तनिरपेक्षाणि वेवि संशये वृद्धव्यवहारे वाक्यात्तदर्थज्ञानेऽपि वेदवा- क्यस्य समुदायान्तरस्वादनानातसंबन्धत्वात्तत्कल्पने संकेतापाताद्वेदवाक्यानां सापे. सत्त्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ते लोकवेदयोः शब्दार्थाभेदावैदिकवाक्याधियो लोक- व्युत्पत्तिमूलत्वात्कार्यान्विते ज्ञातशर शक्तीनामेव शब्दानां विशिष्टावच्छेदकानां वाक्य- स्वादिकयाक्यानां संकेतानपेक्षाणां स्वार्थधीहेतृत्वादपौरुषेयाणां तेपामनपसं प्रामाण्य- ३८. 'स्य । २ क. स. 'दाद । ३ ठ. 'त्युपगमाद।

·[अ०१पा०१सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५३ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि० ४) समानायः" [जै० सू० १-१-२५ ] " आन्नायस्य क्रिया- र्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम् " [जै० सू०१-२-१] इति च । अतः पुरुषं कचिद्विपयविशेपे मवर्तयत्कृतश्चिद्विपयविशेपानिव- तयच्चार्थवच्छास्त्रम् । तच्छेपतया चान्यदुपयुक्तम् । तत्सामान्या- वेदान्तानामपि तथैवार्थवत्वं स्यात् । सति च विधिपरत्वे यथा स्वर्गादिकामस्याग्निहोत्रादिसाधन विधीयत एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञान विधीयत इति युक्तम् । नन्विह जिज्ञास्यलक्षण्यमुक्तं कर्मकाण्डे भन्यो धर्मो जिज्ञास्य इह तु भूतं नित्यनिवृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति । तत्र धर्मज्ञानफलादनुष्ठानापेक्षाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमर्हति । नाईत्येवं भवितुम् । कार्यविधिप्रयुक्तस्यैव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमा- मिति राद्धान्तितम् । तेषु पदार्थेषु भूतानां वर्तमानानां पदानां कार्येण वाक्यार्थेन तत्प्रतिपत्त्यर्थत्वेन समाम्नायः संभूय वाक्यत्वेनोच्चारणमेकैकपदस्मृतार्थस्य मिलितार्थस्य वाक्याधीनिमित्तत्वात्पदार्थप्रतिपत्त्यवान्तरव्यापाराणि हि पदानि वाक्यार्थ बोधय- न्तीति सूत्रार्थः । भूतार्थपरस्य न शास्त्रतेत्यत्रापि सूत्रकारानुमतिमाह-आम्नायस्येति । अभियुक्तोक्त्या फलिनमाह-अत इति । इष्टोपायो यागादिपियशेपोऽनिष्टो- पायो हननादिद्वितीयो विषयविशेषः । विधिनिषेधकाण्डस्यैवमर्थवत्त्वेऽपि कथमर्थवादा- दिपु तथेत्याशङ्कयाऽऽह-तच्छेपतयेति । तथाऽपि वेदान्ताना किमायातं तदाह- तत्सामान्यादिति । कर्मशास्त्रेण सामान्यं शास्त्रत्वं तथैव प्रवर्तकत्वेन निवर्तकत्वेन तच्छेपत्वेन वेत्यर्थः । ननु वेदान्तेषु 'प्रतिष्ठाकामो रात्रिसत्रेण यनेत' इत्यादिवद्विधे- यामावान्नियोज्याभावाच्च विध्ययोगान्न प्रवृत्त्यादिपरत्वं तत्राऽऽह-सतीति । शास्त्र- स्वात्तेपामपि विविपरत्वध्रौव्ये रात्रिसत्रन्यायेन नियोज्यविशेषलाभादात्मधियश्चाग्नि- होत्रादिवद्विधेयत्वाद्विधिद्वारा वेदान्तानां प्रवृत्त्यादिपरतेत्यर्थः । उक्तं स्मारयन्ब्रह्मधियो विधेयत्वमाक्षिपति--नन्विति । इहेति काण्डद्वयस्याss. घसूत्रस्य चोक्तिः । भूतशब्दस्यान्तरं निरसितुं विशिनाष्टि-नित्येति । धीकर्मणो- विषयवैषम्येऽपि विधेयत्वे किं जातं तत्राऽऽह-तत्रेति । ब्रह्मधियोऽसाध्यफलत्वान कर्मवद्विधेयतेत्येतदृपयति-नेति । कृतियोग्यभावार्थविषयो नियोगोऽत्र कार्यविधि- स्तदपेक्षितस्यैव ब्रह्मणो वेदान्तेषु प्रतिपादनात्तस्य स्वतोऽसाध्यत्वेऽपि विधेयक्रियाद्वारा साध्यत्वात्कर्मफलबद्धीफलस्यापि नैयोगिकत्वात्फलाद्वैलक्षण्यानुभयोविधेयता तुल्ये- ·५४ । श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] . (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि०४) नत्वात् । “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" [बृह० २-४-५ ] इति, “य आत्माऽपढ़तपाप्मा-सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" [छान्दो० ८-७-१] "आत्मेत्येवोपासीत" [वृ० १-४-७], "आत्मानमेव लोकमुपासीत" [बृ० १.४-१५], "ब्रह्म चेद ब्रह्मैव भवति" [मुण्ड० ३-२-९] इत्यादिविधानेपु सत्सु कोऽसावात्मा किं तहह्म- इत्याकाक्षायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ताः, नित्यः सर्वज्ञः सर्वगतो नित्यतृप्तो नित्यशुद्धयुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमानन्दं ब्रह्म-इत्येवमादयः । तदुपासनाच शास्त्रदृष्टोऽदृष्टो मोक्षः फलं भविष्यतीति । कर्तव्य- विध्यननुप्रवेशे वस्तुमात्रकथने हानोपादानासंभवात् 'सप्तद्वीप वसुमती' 'राजाऽसौ गच्छति' इत्यादिवाक्यवद्वेदान्तवाक्या- नामानर्थक्यमेव स्यात् । त्यर्थः । वेदान्तेषु विध्यश्रवणान्न तच्छेपतया ब्रह्मोक्तिरित्याशइयाऽऽह-आत्मेति । ब्रह्म वदेत्यत्र रात्रिसत्रवद्विधिः । आदिपदाहह्मविदामोतीत्यादि गृह्यते । तथाऽपि सत्यादिवाक्यानि वाक्यभेदेन विध्यस्पृष्टब्रह्माभिदधीरन्नित्याशङ्कय वाक्यैक्ययोगेन वझेदकल्पनेत्याह-कोऽसाविति । तानेव वेदान्तानाह-नित्य इत्यादिना । क्षणिकबुद्धेर्देहाच्चाऽऽत्मानं व्यावर्तयितुं नित्यपदम् । “पश्यंश्चक्षुः" इत्यादिश्रुतेश्चक्षुरादि- मानावच्छिन्नं रूपादिज्ञानवत्त्वं व्यावलं सर्वत्राप्रतिबद्धज्ञानवत्त्वमाह-सर्वज्ञ इति । दिगम्बरेष्टं सर्वज्ञ पराचष्टे-सर्वेति । सांख्यं प्रत्याह-नित्यति । जडविशेपैरेक्य. तादात्म्ये व्यासेद्धं नित्यशुद्धति । अखण्डनायव्यावृत्त्यर्थ बुद्धति । विवर्तहीनाखण्ड- जडशक्त्यैयाध्यस्तशवलचैतन्यं निपेढे मुक्तेत्यादि । एतानि विशेपणानि तत्तद्वाक्य. स्थान्यत्र तत्तद्वाक्योपलक्षणत्वेनोक्तानि । अपरोक्षत्वमाह-विज्ञानमिति । परम. पुरुषार्थत्वमाह-आनन्दमिति । आदिशब्दः सत्यं ज्ञानमित्यादिसंग्रहार्थः । ननू. तविधिफलं दृष्टमदृष्टं वा । नाऽऽयः ! विव्यानर्थक्यात् । न चावघातादिवत्तदर्थत्वम् । दृष्टमात्रफलवत्वविरोधात्तेपु नियमादृष्टस्येष्टत्वात् । न द्वितीयः । मानाभावात् । तत्राऽऽह-तदुपासनाचेति । प्रत्यम्बमा तच्छदार्थः । शास्त्रं ब्रह्म वेदेत्यादि । अन्वयव्यतिरेकासिद्धत्वमदृष्टत्यम् । ब्रह्मणो विध्यनुप्रवेशमुस्त्वा विपक्षं प्रत्याह- कर्तव्येति । ब्रमणो विधेयधीविषयत्वाभावे विध्यपृष्टस्यैवोचौ तत्र हानाययोगालो. किलोक्तिवदानपत्यमेव वेदान्तानामित्यर्थः । म. म. दिए हि। ३ज. ग. र. 'शेतु । ३ ग, पास्यामः । कपन ·[अ०१पा० १०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५५ (वेदान्तानो प्रमण्यवसितत्यम् , अधि) ननु वस्तुमात्रकथनेऽपि " रज्जुरियं नायं सर्पः" इत्यादी भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्तनेनार्थवखं दृष्टम् । तथेहाप्यसंसार्यात्म- वस्तुकथनेन संसारित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं स्यात् । स्यादेतदेवं, यदि रज्जुस्वरूपश्रवण इव सर्पभ्रान्तिः संसारि- स्वभ्रान्तिब्रह्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत । न तु निवर्तते ।थुत- ब्रह्मणोऽपि यथापूर्व सुखदुःखादिसंसारिधर्मदर्शनात् । "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" बृद्द०२-४-५] इति श्रवणोत्तर- कालयोर्मनननिदिध्यासनयोविधिदर्शनात् । तस्मात्मतिपत्ति- विधिविपयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यमिति । अत्राभिधीयते-न । कर्मब्रहावियाफलयो लक्षण्यात् । शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म श्रुतिस्मृतिसिद्धं धर्माख्यं यद्वि. पया जिज्ञासा 'अथातो धर्मजिज्ञासा' जै० सू० १-१.१] इति वस्तुमात्रोक्तावपि नाऽऽनर्थक्यमिति दृष्टान्तेन शङ्कते–नन्विति । वैपम्योक्त्या प्रत्याह-स्यादिति । वाक्योत्यज्ञानादेवाकृतकृत्यत्वे हेत्वन्तर- माह-श्रोतव्य इति । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धेऽर्थे शब्दा- नामज्ञातशक्तित्वं वेदान्तानां शास्त्रत्वमर्थवत्त्वं श्रवणादूर्ध्व मननादिविधिश्च तच्छ- व्दार्थः । प्रतिपत्तीत्यादि प्रतिपत्तेविधिनियोगस्तस्य विषयभूतां प्रतिपत्ति प्रत्यवच्छे- दकत्वेन विपयतयेत्यर्थः। प्राप्तं पसभनूय सिद्धान्तयात-अनोति। परमानिस प्रतिजमाते-मोति कर्मवद्विधेया धीरित्युक्तनिषेधे हेतुमाह-कर्मेति । तदेव वक्तुं कर्म भिनत्ति-शारी- रमिति । तत्तत्कर्मभेदे देहादेः सर्वस्योपयोगेऽपि क्वचित्कस्यचित्प्राधान्यात्रैविध्यम् । तत्र प्रमाणमाह-श्रुतीति । 'अग्निहोत्रं जुहुयात्' 'ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः' 'संध्या मनप्ता ध्यायेत्' इत्याद्या श्रुतिः । 'शरीरवाइमनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः' इत्याद्या स्मृतिः । लोकेऽपि तत्प्रसिद्धं मत्वोक्तं धर्माख्यमिति । न्यायसिद्धं चैतदित्याह-यद्विप- येति । स्वाध्यायाध्ययनानन्तरं तस्य धर्ममिक्षासौंफलहेतुत्वात्तनिर्णयार्थ वेदवाक्यानि विचारयितव्यानीति वदता धर्मस्यैव विचारितत्वात्तस्य न्यायसिद्धत्वेऽपि कथमधर्मस्य ज, 'न्तिरपि ब्रह्म । २ ठ. "सापुष्कलहें।

·५६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि०४) सूत्रिता । अधर्मोऽपि हिंसादिः प्रतिपेधचोदनालक्षणत्वाजि- ज्ञास्यः परिहाराय । तयोचोदनालक्षणयोरर्थानर्थयोधर्माधर्मयोः फले मत्यक्षे सुखदुःखे शरीरवाइमनोभिरेवोपभुज्यमाने विपये- न्द्रियसंयोगजन्ये ब्रह्मादिपु स्थावरान्तेपु प्रसिद्धे । मनुष्यत्वा. ' दारभ्य ब्रह्मान्तेपु देहवत्सु सुखतारतम्यमनुश्रूयते । ततश्च तद्धे. तोर्धर्मस्य तारतम्यं गम्यते । धर्मतारतम्यादधिकारितारतम्यम् । प्रसिद्धं चाथित्वसामर्थ्यादिकृतमधिकारितारतम्यम् । तथा च योगायनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषादुत्तरेण पथा गमनं तद्विषयतेत्याशङ्कय धर्मशब्दस्योपलक्षणत्वमाह-अधर्मोऽपीति । हिंसादिरित्यादि- पदमभक्ष्यभक्षणादिसंग्रहार्थम् । चोदनालक्षणत्वाद्धर्मस्य जिज्ञास्यत्वेऽपि कुतोऽधर्मस्य तेथेत्याशङ्कयाऽऽह-प्रतिपेधेति । धर्मो हि पुरुपं निःश्रेयसेन संयुनक्तीति तजि. ज्ञासा स्यादधर्मजिज्ञासा तु विफलेत्याशङ्कयाऽऽह-परिहारायेति । उक्तं कर्मरूप- मनूद्य तत्फलरूपमाह-तयोरिति । सर्वलोकप्रसिद्धत्वेन विद्वन्मात्रसिद्धविद्याफला- द्भेदं सूचयति-प्रत्यक्षे इति । सुखमात्रं विद्याफलमिदं दुःखमपीति भेदान्तरमाह-- सुखेत्यादिना । अकार्यकरणस्य विद्याफलं लभ्यं कर्मफलं त्वन्यथेति विशेषान्तर- माह-शरीरेति । नित्यसिद्धं विद्याफलमविद्यापिधानभनमात्रापेक्षं कर्मफलमन्यथेत्य- पर विशेषमाह-विपयेति । अक्षेप्वपि सत्त्वाच कर्मफलं विद्याफलविलक्षणमित्याह- ब्रह्मादिग्विति । तारतम्यभाक्त्यादपि कर्मफलस्य विद्याफलादनतिशयाद्भिन्नतेत्याह- मनुष्यत्वादिति । थुतेरुक्तार्थानुसारित्वमनुशब्दार्थः । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः” इत्याद्या श्रुतिः । फलवैलक्षण्यमुप- लक्षणं कृत्वा साधनलक्षण्यमाह-ततश्चेति । फले तारतम्यस्य श्रुतत्वादिति यावत् । हेतुवैचित्र्यं विना कार्यवैचित्र्यस्याऽऽकस्मिकत्वापत्तेमोक्ष विद्यारूपं साधनमेकरूप- मिति व्यक्तं विद्याकर्मणोः स्वरूपवैचित्र्यम् । किंच विद्यायामेकरूपः साधनचतुष्टय- विशिष्टोऽधिकारी नानारूपस्तु कर्मणीत्यधिकारभेदमाह-धर्मेति । कर्माधिकारितार- तम्ये हेत्वन्तरमाह-प्रसिद्धं चेति । आदिपदमपर्युदाससंग्रहार्थम् । न केवलं प्रसि- दत्वादधिकारितारतम्यं किंतु दक्षिणोत्तरगतिश्रुतेरपीत्यधिकारितारतम्ये भ्रतार्थापत्ति- माह-तथा चेति । विद्येत्युपासनोक्ता समाधिरुपास्येऽर्थे मन स्पिरीभावस्तयो- विशेपो नाम प्रकर्पः । समुच्चयानुष्ठायिनामनिराद्युपलक्षितं देवयानं पन्यानमुक्त्वा कर्म १२. स्वापार' । ३ म. सभापमिसा' 1 1 6. 'लमेव दु ... 'ति । धर्मा ।

·अ०१पा०१सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५७ वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि. ४) केवलैरिष्टापूर्तदत्तसाधनधूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनं तत्रापि सुखतारतम्यं तत्साधनतारतम्यं च शास्त्रात्-"यावत्सं- पातमुपित्वा" [छान्दो० ५-१०-५] इत्यस्माद्गम्यते । तथा मनु- प्यादिपु नारकस्थावरान्तेपु सुखलवचोदनालक्षणधर्मसाध्य एवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः। तथोर्ध्वगतेष्वधोगतेपु च देहवत्सु दुःखतारतम्यदर्शनात तोरधर्मस्य प्रतिपेधचोदनालक्ष- णस्य तदनुष्ठायिनां च तारतम्यं गम्यते । एवमविद्यादिदोपवतां धर्माधर्मतारम्पनिमित्तं शरीरोपादानपूर्वकं सुखदुःखतारतम्पम- नित्यं संसाररूपं श्रुतिस्मृतिन्यायमसिद्धम् । तथा च श्रुतिः- "न ह वै सशरीरस्य सतः मियामिययोरपहतिरस्ति" [छान्दो मात्रनिष्ठानां पथ्यन्तरमाह-केवलैरिति । इष्टमग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपाल- नमातिथ्यं वैश्वदेवमित्येवंविधं कर्म । पूर्त वापीकूपतडागादिदेवतायतनान्नप्रदानारामादि- रूपं स्मात कर्म । दत्तं शरणागतंत्राणमहिंसा बहिर्वेदिदानं च। धूमाग्रुपलक्षितेन दक्षिणेन पथा चन्द्रलोक गतेषु सुखैकरूप्यात्तद्धेतोरपि तयात्वादन्यत्रापि तत्तारतम्या- सिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रापीति । संपतति येनास्माल्लोकादमुं लोकमिति कर्मा- शयः संपातः । तत्र यावद्भोक्तव्यं स्थित्वाऽधैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्त इतीयत्ताकर- णात्सातिशयत्वं सुखतद्धत्वोर्मातीत्यर्थः । मनुष्यत्वादारभ्योर्ध्वगतेषु सुखतद्धत्वोत्कर्ष- मुक्त्वा तदृष्टान्तेन तस्मादारभ्याधोगतेषु तयोरपकर्पतारतम्यमाह-तथेति । सुखतद्धेतुतदनुष्ठायिनामुत्कर्षापकर्षतारतम्यवद्दुःखतद्धेतृतदनुष्ठायिनामपि तदुभयमस्ती- त्याह-तथोर्चेति । मनुष्यत्वार्ध्वगतेषु दुःखापकर्पतारतम्यं तस्मादधोगतेषु च तदुत्कर्पतारतम्यमिति भेदः । कर्मफलं विद्याफलानेत्तुं प्रपञ्चितमुपसंहरति-एवमिति । अविद्यादीत्यादिपदेनास्मितारागद्वेपाभिनिवेशा गृह्यन्ते । सुखदुःखपरिणामद्वारं दर्श- यति-शरीरेति । तस्योपादानं तस्मिन्द्विविधोऽमिमानस्तस्यानर्थतया हेयत्वमाह- संसारेति । अनित्यमित्यपि तदर्थमेव । मेयमुपसंहृत्य मानमुपसंहरति-श्रुतीति । " शरीरनैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः। वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्य नातिताम् । इत्याद्या स्मृतिः । दृष्टहेतुसाम्येऽपि दृष्टं सुखादिवैषिव्यं तथाभूतमेवालौकिकं हेतुं कल्पयतीति न्यायः । श्रुतिमाह-तथा चेति । निपाताववधारणे । श्रुतस्तात्पर्यमाह- १ क. च. ज. 'योग'। २ स. दार्थपा । ३ छ. "तपालनमः । ४ क. स. ठ. "तत्यनेना। ५ स. तस्य । ६ क. रा. ठ, सायप । ७ क. ख. तत्तदु। ८ ·५८ ८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितस्वम्, अधि०४) ८.१२.१] इति यथावर्णितं संसाररूपमनुवदति । "अश- रीरं वाव सन्तं न मियापिये स्पृशतः" [छान्दो०८-१२-१] इति प्रियाभियस्पर्शनपतिपेधाचोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्या- शरीरत्वस्य प्रतिपिध्यत इति गम्यते । धर्मकार्यत्वे हि प्रिया- प्रियस्पर्शनप्रतिषेधो नोपपद्यते । अशरीरत्वमेव धर्मकार्यमिति चेत् । न, तस्य स्वाभाविकत्वात् । “अशरीर शरीरेप्वनवस्थेव- वस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति " काठ० २-२२] "अभाणो ह्यमनाः शुभ्रः" [मुण्ड० २-१.२] "असतो ह्ययं पुरुषः" [वृह० ४-३-१५ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः । यथेति । नास्पाः संसाररूपावेदने तात्पर्य तदनुवादेन मुक्तिपरत्वादित्याह-अनु. वदतीति । विद्याफलमाह-अशरीरमिति । तत्त्वतो विदेहं सन्तमात्मानं वैषयिक सुखदुःखे नैव स्पृशतो वावेत्यवधारणादित्यर्थः । श्रुतितात्पर्यमाह-चोदनेति । तत्र गमकमाह-मियेति । गमकत्वमस्य व्यतिरेकेण स्फोरयति-धर्मेति । तत्कार्ये तदु- रित्ययः । धर्मस्य विचित्रफलत्वाददेहत्वमपि तत्कार्यमेवेति शङ्कते--अशरीरत्व. मिति । वस्तुतो देहासंवन्धोऽशरीरत्वं तस्य नित्यत्वात्तद्यवधेश्चाज्ञानस्य ज्ञानमात्रा- पोस्त्वान्न धर्मकार्यतेत्याह-नेति । तत्र मानमाह-अशरीरमिति । शरीरं स्थूलं वस्तुतो नास्यास्तीति यावत् । तत्र हेतुः--शरीरेप्विति । अनवस्थेप्वनित्येप्ववस्थित नित्यमित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-महान्तमिति । अपेक्षिकत्वं वारयति--- विभूमिति । मन्तृमन्तव्यमेदं प्रत्याह-आत्मानमिति । ईदृशमात्मानं मत्वा धीरो भवति । न हि तन्मति विना धीरत्वं संभवति । स च धीरः शोकोपलक्षितं संसार नानुमवतीत्यर्थः । सूक्ष्मदेहाभावे मानान्तरमाह-अप्राण इति । क्रियाशक्तिमान्प्रा. णोऽस्य वस्तुतो नास्तीति तनिषेधात्तत्प्रधानानि सार्थानि कर्मेन्द्रियाणि निपिद्धानि तदभिप्रायेण हिशब्दः । ज्ञानशक्तिमन्मनोऽस्य वस्तुतो नेति तन्निषेधात्तत्प्रधानज्ञाने- न्द्रियाणि सार्थानि निपिद्धान्यत एव शुभः शुद्ध इत्यर्थः । देहद्वयामावे श्रुत्यन्तरमाह- असहो हीति । स यत्तनेत्यादी स्वमादिकृतकर्मस्त्रकर्ताऽऽत्मेत्युक्तेऽर्थे हेतुरनेनोच्यते । मूत मूर्तान्तरेण युज्यमानं स्पन्दत आत्मा तु पूर्णत्वादमूर्तो न केनचियुज्यते तेनाकर्ते- * सर्वेष्वपि पुस्तकेषु पोयरया इति वर्तते । 1 ११. 1११.ट. 'कार्ये भरविति । ३ १. 'त्वातिरोधायकाश' । . . . यापेक्षिपर।

·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५९ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि०४) अत एवानुष्ठेयकर्मफलविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं नित्यमिति सिद्धम् । तत्र किंचित्परिणामिनित्यं यस्मिन्विक्रियमाणेऽपि तदेवेद- मिति बुद्धिर्न विहन्यते । यथा पृथिव्यादि जगन्नित्यत्ववादि- नाम् । यथा च सांख्यानां गुणाः । इदं तु पारमार्थिक कूटस्थं नित्यं व्योमवत्सर्वव्यापि सर्वविक्रियारहितं नित्यतृप्तं निरवयवं स्वयंज्योतिःस्वभावम् । यत्र धर्माधौं सह कार्येण कालत्रयं च नोपावर्तेते तदेतदशरीरत्वं मोक्षाख्यम् । “ अन्यत्र धर्मादन्य- वाधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच त्यर्थः । अकायमवणमित्यादिमंग्रहार्थमादिपदम् । अशरीरत्वस्य स्वाभाविकत्वे फलि- तमाह--अत इति । तद्वैलक्षण्ये किं स्यात्तदाह-नित्यमिति । तथाऽपि परिणामित्वाद्विवैयक्रियानुप्रवेशमाशङ्कयापरिणामिनित्यतां वक्तुं परिणामि- नित्यं पृथक्करोति-तत्रेति । प्रकृतं नित्यं सप्तम्यर्थः । परिणामित्वनित्यत्वयोर्विरोध प्रत्यभिज्ञया प्रत्याह-यस्मिन्निति । तत्र मीमांसकादिसंमतं दृष्टान्तमाह-यथेति । तथाऽन्यदपि विक्रियमाणं प्रत्यभिज्ञातो नित्यं स्यादिति शेपः । सांख्यीयदृष्टान्त- माह-यथा चेति । तन्मते सत्वरजस्तमासि गुणा विक्रियमाणा एव प्रत्यभिक्षया नित्यास्तथाऽन्यदपि परिणामिनित्यमित्यर्थः । ताड्नित्याददेहत्वे मोक्षे विशेपमाह- इदं विति । तत्सत्यतात्विकं परिणामस्य कात्स्न्यैकदेशाम्यां भेदाभेदाभ्यां च दुर्व- धनत्वात् । मोक्षाख्य मदेहत् स्वाभाविकमकस्पितमिति विशेपमाह-पारमार्थिक- मिति । तत्र हेतुमाह-फूटस्थमिति । तदर्थ सर्वगतत्वेन परिस्पन्दपरिणामराहित्य- माह-व्योमवदिति । फलार्थाऽपि क्रिया तत्र न करप्या तृप्तेः सदातन- त्वादित्याह-नित्येति । परिणामाभावे हेत्वन्तरम्-निरवयवमिति । प्रकाशार्थी विक्रिया न तत्रेत्याह-स्वयमिति । उक्तविशेपणवान्न सा कर्म- कार्येत्युक्तमिदानी धर्माधर्मयोः सकार्ययोर्बमसंबन्धनिषेधादपि तत्प्राप्तिर्मुक्तिन कर्म- कार्येत्याह---योति । कालानवच्छिन्नत्वाच्च मुकिरकर्मसाध्येत्याह-कालेति । ब्रह्मणो धर्मायनवच्छेदत्वे मानमाह-अन्यत्रेति । धर्मात्तत्फलाच सुखादधर्मा- तत्फलाच दुःखात्कृतात्कार्यादकृताच्च कारणाभूतादिकालत्रयाच पृथग्भूतं तेनान- ११. "मि स्यास्मि । २ . स स्यादस्मि'। 3 क. . ज. 'टस्थनि ! ४८.४, 'चत्वा । ५४. ४, कल्पा । ६ क, स, ट. ह. 'शान्मुको क्रियाननुप्रवेशान ।

·६० . श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०१] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि० ४) [ कठ० २.१४ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतस्तद्ब्रह्म यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता। तद्यदि कर्तव्यशेपत्वेनोपदिश्येत तेन च कर्तव्यत्वेन साध्यश्चे- मोक्षोऽभ्युपगम्येतानित्य एव स्यात् । तत्रैवं सति यथोक्तकर्म- फलेप्वेव तारतम्यावस्थितेप्वनित्येपु कश्चिदतिशयो मोक्ष इति प्रसज्येत । नित्यश्च मोक्षः सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यतेऽतो न कर्तव्य शेपत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः । अपि च--" ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" [मुण्ड० ३-२-९]"क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि- न्दृष्टे परावरे" [मुण्ड० २-२-८] " आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न [तैत्ति० २-९] अभयं वै जनक विभति कुतश्चन " वच्छेद्यं यत्पश्यति तद्वदेति मृत्यु प्रति नचिकेतसो वचनम् । आदिशब्देन नैनं सेतुमित्याद्या श्रुतिगृह्यते । पृथग्निज्ञासाविषयत्वाच्च धर्माद्यस्पृष्टत्वं ब्रह्मणो युक्तमित्याह-तदिति । अतःशब्दपाठे धर्माद्यस्पर्श कर्मफलवलक्षण्यं हेतूकृतम् । कर्तव्यधीशेपत्वेन ब्रह्मोपदेशात्तत्प्राप्तेर्मुक्तेधधीफलत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-तय- दीति । अनित्यत्वेऽपि स्वर्गादिवत्पुमर्थतेत्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । तस्मिन्मोक्षे विधे- यक्रियामाध्यत्वेनानित्ये सतीत्यर्थः । यथोक्तेति । तयोश्चोदनालक्षणयोरित्यादाविति शेषः । स्वर्गादिदृष्टान्तादिश्यर्थः । इष्टापत्तिं प्रत्याह-नित्यश्चेति । ब्रह्माप्तेर्मुक्तेरवैधफलत्वे फलितमाह--अन इति । मुक्तेरवैधफलत्वे हेत्वन्तरमाह-अपि चेति । यो ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन साक्षा- स्करोति स तदेव वेद्यं ब्रह्म भवति तत्क्रतुन्यायात् । तस्मिन्परात्मनि परं कारणमवरं कार्य तद्रूपे तदधिष्ठाने प्रत्यक्त्वेन साक्षात्कृते सत्यस्य विदुपोऽनारव्यानि कर्माणि क्षीणानि भवन्ति । ब्रह्मणो रूपमानन्दं विद्वान्भयहेत्वभावान्निभयो भवति । श्रुतावि. तिशब्दः श्लोकसमाप्त्यर्थः । हे जनक त्वममयं ब्रह्म प्राप्तोऽसि तत्साक्षात्कारवत्वायु 'दस्मिन्देहे जलसूर्यवत्प्रविष्टं ब्रह्म जीवाख्यं तदाचायण बोधितमात्मानमेव सर्वकल्पनाती- तमवेद्विदितवत्कथमहं ब्रह्माद्वितीयमस्मीति तस्मादेव ज्ञानादज्ञान कृतासर्वत्तनिवृत्या तद्ब्रह्म पूर्णात्मना स्थितमासीत् । “ यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मवादिनानतः " इति यः सर्वात्मभावो विद्याव्यङ्गयत्वेनोक्तस्तत्राऽऽत्मनि तद्धीकाले तदात्मय- 18. यत्ताप' । २८, २. 'जो मुफेरित्या इ. 'तीतं विदि।

·[अ०१पा०१०४] आनन्द गिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ६१ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि..) प्राप्तोऽसि" [बृह० ४.२-४ ] " तदात्मानमेवावेदई ब्रह्मा- स्मीति" [वृह० १-४-१०]" तस्मात्तत्सर्वमभवत्" [बृह. ४-२.४] "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः [ईशा०७] इति, एवमाद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्ष दर्शयन्स्पो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति। तथा-" तदैतत्पश्यन्न- पिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्च" [बृह. १-४-१०] इति । ब्रह्मदर्शनसर्वात्मभावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायो- दाहार्यम् । यथा तिष्ठन्गायत्तीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये तत्कर्तृक कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते । " त्वं हि नः पिता योऽस्मा. मुपदेशेन पश्यतः शोकायुपललितः संप्तारो नेतीति श्रुतीनामर्थः । आदिशब्देन "ब्रह्मविदाप्नोति" इत्याया गृह्यन्ते । तासां तात्पर्यमाह-ब्रह्मोति । विद्यावालयोरेक- कालत्वश्रुतंवैधज्ञानापूर्वमन्यत्वे मुक्तेस्तदयोगाद्वैधफलस्य कालान्तरभावित्वाधान विधेया तत्फलं च दृष्टमेवेति भावः । इतश्च मोक्षो वैधो नेत्याह-तथेति । तत्पदलक्ष्यं ब्रह्मैतदात्मत्वेन स्थितमस्मोति पश्यन्नस्मादेव दर्शनापिमिदेवनामा परं ब्रह्माविद्याध्वस्त्या प्रतिपन्नवानिकलेति हशब्दो व्यवधानेन संवध्यते । त चास्मिन्दर्शने स्थितः सर्वात्मप्रकाशकान्मन्त्रानहमित्यादीन्दृष्टवानिति श्रुत्यर्थः । तस्पास्तापर्यमाह--ब्रह्मेति । लक्षणहेत्वोः क्रियाया इत्यत्र येने लक्ष्यते तलक्षणं जनको हेतुस्तौ लक्षणहेतू क्रियाविपयो चेद्भवतस्तदा क्रियात्मके तस्या लक्षणे तस्या हेतौ चार्थे वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचापादेशौ भवत इत्युक्तम् । यथा तिष्ठन्मूत्रयति शयानो भुङ्क्तेऽधीयानो वसतीति । तथाऽत्रापि प्रतिपत्तिक्रिया. हेतौ क्रियायां दर्शने पश्यनिति शदर्शनादव्यवहिते च हेतुमति क्रियाया हेतुत्वा- देष शतप्रत्ययः सर्वात्मत्वस्य कालान्तरत्वं वारयति । अतोऽस्य न वैधतेत्यर्थः । यद्यपि न स्थितिक्रियासामर्थ्याद्वीतिक्रिया किंतु यत्नान्तरात्तथाऽपि तयोर्मध्ये किया- न्तरं शब्दतो न मातीत्येतावतोदाहरति यथेति । इतश्च ब्रह्मधार्न विधेया तत्फलं च न वैधमित्याह-त्वं होति । भरद्वानादयः पड़पयः परविद्यापदं पिप्पलादं गुरुं विद्यानिष्क्रयार्थमन्यदनुरूपमपश्यन्तः पादयोः प्रणम्योचिरे । त्वं खल्वस्माकं पिता ब्रह्मदेहस्याजरामरस्य विद्यया जनयितृत्वात् । इतरौ पितरौ देह- १४."ध्ये तरकर्तृक वाट. ध्ये तत्कृत का' । २ अ, कर्तव्यान्तरं । ३ छ. 'मोति पर- मिया । ४ ठ. स. "त्मत्व । ५०. ड.न तलक्ष्य।

·- श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधिक ४) कमविद्यायाः परं पारं तारयसि" [प्र०६.८] "श्रुतं होव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु" [छान्दो० ७- ५.३ ] "तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवा सनात्कुमारः" [ छान्दो० ७-२६-२] इति चैवमाद्याः धुतयो मोक्षप्रतिवन्धनिवृत्तिमात्रमेवाऽऽत्मज्ञानस्य फलं दर्श- यन्ति । तथा चाऽऽचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रम्-“दुःख- मेव जनयतः । जनयितृत्वमपि सिद्धस्यैवाविद्यानिरासादित्याह । यस्त्वमस्मानविद्या- महोदधेः परमपुनरावृत्तिरूपं पारं तारयसि प्रापयप्ति विद्याप्लवेनेति । प्रश्नोपनिषद- मुक्त्वा सनत्कुमारनारदसंवादात्मिकां छान्दोग्योपनिषदं पठति-श्रुतं हीति । तत्र तारयत्तित्यन्तमुपक्रमस्थं शेषमुपसंहारस्थमिति भेदैः । मम भगवत्तुल्यम्यः श्रुतमेवेदं यत्तरति शोकं मनस्तापमकृतार्थबुद्धिमात्मविदिति । सोऽहमनात्मवित्त्वाच्छोचाम्यतस्तं मा शोचन्तं शोकसागरस्य पारमन्तं तारयतु भगवानात्मज्ञानोडुपेनेति नारदेन प्रेरितः सनत्कुमारस्तस्मै वैराग्यादिना निरस्तसमस्तदोपाय योग्याय तमसोऽविद्याख्यस्य पार परमार्थतत्त्वं दर्शितवानित्यर्थः । आदिशब्देन “यो वेद निहितं गुहायाम्" इत्याद्याः श्रुतयो गृहीतास्तासां तात्पर्यमाह-मोक्षेति । विद्याफलमविद्याध्वस्तिः श्रुता न चामानात्तद्धस्तिस्तथा चोपास्तेरॅन्या मानमेव ब्रह्मधीन विधेया तत्फलं च मुक्तिर्न वैधी- त्यर्थः । श्रुत्यनुसारेणाविद्याध्वस्तिफलत्वाद्ब्रह्मधीस्तत्त्वधीरित्युक्तम् । इदानी तर्क. शास्त्रानुसारेणापि तथैवेत्याह-तथा चेति । दुःखं प्रतिकूलवेदनीयं बाधा पीडा ताप इत्यनेकविधम् । जन्म देहेन्द्रियबुद्धीनां निकायविशिष्टः प्रादुर्भावः । हिंसास्तेयादिरूपों पापिका प्रवृत्तिरधर्म प्रसूते दानत्राणादिरूपा प्रवृत्तिधर्म जनयति । तावेतौ धर्माधर्मों पर तिसाध्यौ तच्छन्दौ । रागद्वेषासूर्यामानलीमादयो दोपः मिथ्याज्ञानमतस्मिता ज्ज्ञानमात्मा नास्तीत्यादि । तेषां पाठक्रमादुत्तरोत्तरस्यापाये तदनन्तरस्य पूर्वपूर्वस्यापा- यादपवर्गो निःश्रेयसम् । मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता धर्मा विच्छेदहते वर्तमानाः संसारः । तथा च यदा तत्त्वज्ञानानिमय्याज्ञानमपैति तदा हेत्वमा फलाभावाद्दोपापा- यस्तदपाये च प्रवृत्तिसाध्यधर्माधर्मापायाज्जन्मापायद्वारा दुःखमपगच्छति ततश्चाss- त्यन्तिकं निःश्रेयस सिध्यति । तदेवं तत्त्वज्ञानामियाज्ञानध्वस्त्या मोक्ष इत्यक्षपाद- . १ इ. स. 'न्सनतु । २ क. रा. द. 1 मे म । ४. ह. 'दः । स मै भ। ३६. स.'त्ये. भ्यो भगवत्सदृशेभ्यः श्रृं। ४ क. स. रन्यमा १५ क. रा. 'पा प्रापि' । ६. स. 'याभिमा । छ. 'स्तमान 1८स, 'दादेते।

·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ६३ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्यम, अधि०४) जन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायाद- पवर्ग:"[न्या. सू० १.१.२] इति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्भवति । • न चेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं संपदपम् । यथा-"अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति" [वृह० ३-१.९ ] इति । न चाध्यासरूपम् । यथा-"मनो ब्रह्मेत्यु- पासीत" [छान्दो०३ - १८-१] "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेश" [छान्दो० ३ - १९ - १] इति च मनादित्यादिपु ब्रह्म- ट्यध्यासः । नापि विशिष्टक्रियायोगनिमित्तं "वायुवि संवर्ग:' स्यापि विवक्षितमित्यर्थः । ननु भेदधोरेव मिथ्याधीविरुद्धा तत्वधीस्तर्कशास्त्रे त्वभीष्टा । तत्त्वज्ञानं तु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यातमित्युपक्रम्याऽऽत्मनि तावदस्तीत्यनात्म- न्यात्मेति दुःखेऽनित्येऽत्राणे समये जुगुप्सिते हातव्ये यथाविषयं वेदितव्यमित्यादि- न्यायभाप्यदर्शनात्तत्कथं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानान्मिथ्याधीध्वस्तिरित्यत्र न्यायशानानुगुण्यं तत्राऽऽह-मिथ्येति । मेददृष्टेरज्ञानविलासत्वान्मिथ्याज्ञानाप्रतिपक्षत्वादद्वयब्रह्मा- मधीरेव तन्निवर्तिकेत्यावश्यकमित्यर्थः । अवैक्यज्ञानमपि संपदादिरूपत्वाद्भेदधीतुल्यं न मिथ्याधीविरुद्धं नेत्याह-न चेति । संपन्नामाल्पे वस्तुन्यालम्बने सामान्येन केनचिन्महतो वस्तुनः संपादनम् । तत्रोदाहरणम्-यथेति । मनस्यनन्तवृत्त्यालम्बनेऽल्पपरिमाणे विश्वेषां देवानाम- नन्तानां महतामनन्तत्वसामान्येन संपादनं तेनानन्तफलाप्तिर्यथा श्रुता तथा जीवस्यापि चैतन्यसामान्याद्ब्रह्मतासंपादनममृतफलं विधेयमित्ययुक्तमित्यर्थः । अध्यासपक्षं निपे- पति-न चेति । अध्याप्तः शास्त्रतोऽतस्मिस्तद्धीः । संपदि संपाद्यमानस्य प्राधान्ये- नानुध्यानमध्यासे त्वालम्बनस्येति विशेपं मत्वा दृष्टान्तमाह-यथेति । आदिश. ब्दादाकाशायुक्तम् । आदित्यादौ यथा ब्रह्मधोरारोप्यते तथा जीवे तद्धीरारोप्येत्य- ध्यासरूपमिदमक्यज्ञानमित्यपि नेत्यर्थः । पक्षान्तरं दूषयति-नापीति । संवर्गवि- थायां श्रुतं "वायुवि संवर्गो यदो वा अग्निरुद्वायत्युपशाम्यति वायुमेवाप्येति विलीयते यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदाssप उच्छुप्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्देवैतानसर्वान्संत इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म प्राणो वाव संवर्गो यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः" इति । तत्र यथा संहरणक्रियायोगाद्वायोः प्राणस्य च संवर्गव १. ह. 'स्तीत्यात्मन्या । २ ठ. इ. वृत्तिमसाल' । ३ . नेऽतुल्यप। ४ क. स. ठ. 1.५ ट, ट. 'दामि । ६ छ. संवर'। १. तत्त्व ·" श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि० ४) [छान्दो० ४.३.१ "प्राणो वाव संवर्ग:" [छान्दो० ४. ३-३] इतिवत् । नाप्याज्यावेक्षणादिकर्मवत्कर्माद्गसंस्काररूपम् । संपदादिरूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेऽभ्युपगम्यमाने "तत्त्वमसि" [छान्दो० ६.८.७] "अहं ब्रह्मास्मि" [बृह० १.४.१०] "अयमात्मा ब्रह्म" बृह० २५.१९] इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीब्येत । तथा जीवब्रह्मणोर्च्हणक्रियायोगादैक्यज्ञानमित्यपि नेत्यर्थः । आदिशब्दात्प्राणो वा उक्थमित्यादि गृहीतम् । मतान्तरं प्रत्याह-नापीति । यथा दर्शपूर्णमासाधि- कारे पत्न्यवेक्षितमाज्यं भवतीत्याग्नातमेवेक्षणमुपांशुयाजाइभूताज्यसंस्कारो गुणकर्म विधीयते तथा कर्तृत्वेना कतावात्मनि द्रष्टव्यादिवाक्येन दृऐर्गुणकर्मणो विधाना- कौशात्मसंस्काररूपमैक्यज्ञानमित्यपि नेत्यर्थः । आदिशब्देन प्रोक्षणादि गृह्यते । संप- दध्यास क्रियायोगसंस्काराणां न प्रतिज्ञामात्रादयोगोऽतिप्रसङ्गादित्याशवाय वेदान्तानां स्वार्थे मानान्तरविरोधाद्वा तात्पर्याभावाद्वा संपदादिपरतेति विकल्प्य जीवब्रह्मणोर्माना- न्तरागोचरत्वातद्भेदस्यापि तथात्वा ददृष्टेश्च बिम्बप्रतिविम्बवदविरोधादायो नेति मत्वा द्वितीयं प्रत्याह-संपदादीति-। “सदेव सोम्येदम्" "एकमेव " इत्युपक्रमात् "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा" इत्युपसंहारात् “तत्त्वमसि" इत्यभ्यासाला स्मनो मानान्तरावेद्यत्वेनापूर्वत्वात्तज्ज्ञानस्य “ आचार्यवान् ।" इत्यादिना फलश्रुतेः " अनेन जीवन " इत्यर्थवादात् “अथ येऽन्यथा" इत्यादिभेददर्शननिन्दनादुपपत्तेश्च मृदादिदृष्टान्तस्य दृष्टत्वात् । वृहदारण्यकेऽपि-" ब्रह्म वा इदम् " इत्युपक्रमात " अयमात्मा ब्रह्म" इति परामर्शात् " पूर्णमदः पूर्णमिदम् " इत्युपसंहारात " स एप नेति नेत्यात्मा" इत्यम्यासादप्रपञ्चब्रह्मात्मनोऽपूर्वत्वात् ॥ तस्मात्तत्सर्व मभवत् " इत्यादिफलश्रुतेः स एप इह प्रविष्टोऽथ योऽन्यां देवताम् " वादादुन्दुभ्यादिदृष्टान्तोपपत्तेः । ऐतरेयके च-" आत्मा वा इदमेक एवं इत्युपक्रम्य स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् " इति परामृश्य प्रज्ञानं ब्रह्मे त्युपसंहारात् । आथर्वणे -" कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम्" इत्युः पक्रम्य " ब्रह्मैवेदम् " इति निगमनात् । तैत्तिरीयके च..." ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायाम्" इत्युपगम्य “स यश्चायं पुरुपे यश्वासावा दित्ये स एकः " इति परामृश्य "आनन्दो प्रति व्यजानात्" इत्यादिनोपसंहारात्तस्यैव ब्रह्मात्मनोऽम्पासात्तदपूर्वना स्यात् । “सोऽनुते सर्वान्कामानानन्दं नसणो विद्वान विमति" इत्यादिना फलामिनापात् " तदात्मानं स्वयमरुन " इत्यर्पवादात् “ को १८.२. 'विक'। २ क. रा.८.६.दलापुर' । ३ रा. 'सापात् । " इत्यावर्ष " ·[अ०१पा०१सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ६५ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि० ४) "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः"[मुण्ड० २-२- ८] इति चैवमादीन्यविद्यानितिफलश्रवणान्युपरुध्येरन् । "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" [मुण्ड० ३-२.९] इति चैवमा. दीनि तनावापत्तिवचनानि संपदादिपक्षे न सामञ्जस्येनोपपये- रन् । तस्मान्न संपदादिरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानम् । अतो न पुरुषव्यापारतवा ब्रह्मविद्या, किं तईि प्रत्यक्षादिप्रमाणविषय- पस्तुज्ञानवद्वस्तुतना । एवंभूतस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य च न कया- चियुक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेश: कल्पयितुम् । न च विदिक्रि- याकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः। “अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि" [केन० १-३] इति विदिक्रियाकर्मत्वमति- पेधात् । "येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् " [वृह० होवान्यात्" इत्याधुपपत्तेः । एकत्वे वेदान्तानामेकान्तेन तात्पर्यमवधार्यते । तथा चायुक्ता तेषां स्वार्थे तात्पर्याभावकृता संपदादिपरतेति मावः । किंच ज्ञानस्याज्ञानध्वस्तिफलत्वश्रुतेर्न संपदादिरूपमैक्यज्ञानमित्याह-भिद्यत इति । हृदयमन्तःकरणं तस्य ग्रन्थी रागादिः स तस्मिन्दृष्टे भिद्यते विदीर्यते सर्वे च संशयाः संसारहेतवश्छिन्ना भवन्तीत्यर्थः । आदिशब्दात् 'तरति शोकमात्मवित्' इत्यादि गृह्यते। तेषां तात्पर्यमाह-अविद्येति । संपदादिज्ञानस्याप्रमात्वादज्ञानानिवर्तकत्वादित्यर्थः । ब्रह्मविद्याया ब्रह्मभावफलश्रुतेरपि न संपदादिरूपतेत्याह-ब्रह्मेति । आदिपदं 'ब्रह्म- विदाप्नोति' इत्यादि ग्रहीतुम् । तेपां तात्पर्यमाह-तद्भावेति । आत्मनो वस्तुतो भिन्न- स्याब्रह्मत्वादन्यस्य स्थितस्य नष्टस्य वाऽन्यत्वासिद्धेः संपदादिपक्षे तद्भाववाक्यानां न मुख्यार्थतेत्यर्थः । उक्तहेतुभ्यः सिद्धं निगमयति-तस्मादिति। प्रमितित्वं तमोध्वस्ति- तद्भावापत्तिफलत्वं च तच्छन्दार्थः । संपदादिरूपत्वामावेऽपि कथमविधेयत्वं तदाह- अत इति । तदतन्त्रत्वे नित्यत्वमाशङ्कयाऽऽह-किं तहिित । तस्या वस्तुतन्त्रत्वे फलितमाह-एवमिति । एवंभूतस्याद्वयप्रत्यमावतया स्थितस्येत्यर्थः। कृतिसाध्यस्यैव नियोगविषयत्वाद्ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य वा तदसाध्यत्वादित्यर्थः । कथमवैधं ब्रह्म, वैफल्याद- कारकत्वाद्वा । नाऽऽद्यः । मुक्तिश्रुतेः। नेतरः । ब्रह्मणः कर्मत्वादित्याशङ्कय विदिक्रिया- यामुपास्तिक्रियायां वा तस्य कर्मतेति विकल्प्याऽऽद्यं दूपयति-न चेति । तद्ब्रह्म विदितात्कार्यादन्यदेवायो कारणादप्यविदितादध्यपरिष्टादन्यदित्यर्थः । येन प्रमात्रेद १४. या । २४, ढ, 'त्वादित्यर्थः । ३ छ, न द्वितीयः । ९ ·- 0 . - व्याप्तारं दृश्यया तया दृष्ट्या न पश्यर्षिज्ञातयुद्धिधर्मस्य निश्चयस्य विज्ञातारं साक्षिगं श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि०१) २-४-१३ ] इति च । तथोपास्ति क्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति-"यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते" [ केन० १-४] इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उपन्यस्य " तदेवं ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" [ केन० १-४] इति । अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेत् । न । अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्य न हि शास्त्रमिदंतया विपयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिपति। किं तहि प्रत्यगात्मत्वेना- विषयतया मतिपादयदविद्याकल्पितं वेद्यवेदिवेदनादिभेदमप. नयति । तथा च शास्त्रम्--"यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञात विजानतां विज्ञातमविजानताम्" [ केन सर्व वस्तु लोको जानाति तं केन करणेन जानीयात्करणस्य ज्ञेयविपयत्वाज्ज्ञातर्यप्रवृ. तस्तन्न ज्ञाता ज्ञेयः किंतु साक्षीत्यर्थः । द्वितीय प्रत्याह-तथेति । 'यद्वाचाऽनम्यु- दितं येन वागम्युयते ' इत्यविषयत्वमुक्त्वा तदेवेति मातृत्यादिकल्पनामपोह्याऽऽत्मभूतं ब्रह्म महत्तममिति त्वं विद्धि यदुपाधिविशिष्टं देवतादीदमित्युपासते जना नेदं त्वं ब्रह्म विद्धीत्यर्थः । शास्त्रोत्थज्ञानाविषयत्वे ब्रह्मणि तत्प्रामाण्यप्रतिज्ञाहानिरिति चोदयति-अवि. पयत्व इति । शास्त्रीयज्ञानाधीनस्फुरणवत्त्वरूपकर्मत्वामावेऽप्यविद्याध्वस्त्यतिशय वत्वाद्ब्रह्मणः शास्त्रीयत्वान्न प्रतिज्ञाहानिरित्याह-नेति । शास्त्रीयीकृताविद्याव- स्तिमत्त्वेन तत्कृतस्फुरणवत्त्वमपि घटादिवदित्वाशय तथैवेदधीविषयत्वायत्त#वमि- त्याह -न हीति । तहीदप्रत्ययाविषत्वादविद्याध्वस्तिमत्त्वमपि शून्यवन्नास्तीति नास्य शास्त्रीयतेत्याशङ्कयाहमादिप्ताक्षिमात्रत्वेन ब्रह्मास्मीति बुद्धावाविर्भावयदविद्यामपनयति शास्त्रमिति तत्प्रामाण्यमित्याह -कि तहीति । तथाऽपि कथमद्वयं ब्रह्म प्रतिपाद्य वेद्यादिभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-वेद्येति । तत्र श्रुतीरुदाहरति-तथा चेति । यस्य ब्रह्मामतमविषय इति निश्चयत्तस्य तन्मतं सम्यग्ज्ञातं यस्य तु मतं विषयतया ज्ञान ब्रह्मेति धीन सौ तद्वेद भेदधीमत्त्वादेवमेवेतिनियमार्थमुक्तौ विद्वदविद्वत्पक्षावनुवदति- अविज्ञातमिति । विषयत्वेनाक्षातमेव ब्रह्म सम्यग्नानतां ज्ञातमेव विषयतया यथा- वदनानतामित्यर्थः । दृष्टेश्चक्षुर्नन्यायाः कर्मभूताया द्रष्टारं मतया नित्यदृष्टया म. इलाधवि । २ ८. 'तेस्तस्मान । ३ ८. डकिमु । ४ ८. ज'न्यवं नारती ।

·[अ०१पा.१०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ६७ (घेदान्तानां प्राण्यवसितत्वम् , अधि० ) २-३] " न दृष्टेष्टारं पश्येर्न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः" [वृह ३-४-२] इति चैत्रमादि । अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्व- निवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान मोक्षस्यानित्यत्वदोपः। यस्य तूत्पाद्यो मोक्षस्तस्य मानसं वाचिकं कायिक वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम् । तथा विकार्यत्वे च । तयोः पक्षयोर्मों- क्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम् । न हि दध्यादि विकार्यमुत्पाय चा घयदि नित्यं दृष्ट लोके । न चाऽऽप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्वरू- पत्वे सत्यनाप्यत्वात्स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाऽऽप्य- त्वम् । सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्सर्वेण ब्रह्मण आका- शस्येव । तयैव वेद्यया विज्ञासा न विजानीया इति श्रुत्यन्तरमाह-न दृष्टेरिति । आदिपदेन 'अदृश्येऽनात्म्ये यत्तदद्रेश्यम्' इत्यादि गृहीतम् । ननु यवैक्यधीः शास्त्रोत्था स्फूर्तिम- नुत्पाद्या विद्यावाधया तज्जं ज्ञावाद्यपि बाधित्वा ब्रह्मात्मन्यमेये स्वाभाविकापरोक्षव्य- अनेन निवर्तकतया स्थितेति ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणं तर्हि ध्वस्ताविद्यातजब्रह्मरूप. स्याऽऽगन्तुकत्वान्न तदाप्त केनित्यतेत्याशङ्कयाऽऽह--अत इति । शास्त्रोत्यज्ञा- नादिति यावत् । स्वपक्षे ब्रह्मणः शास्त्रीयत्वं मोक्षस्य नित्यत्वं चोक्त्वा परपक्षे तदनित्यत्वं वक्तुं तस्योत्पाद्यत्वं विकार्यत्वं प्राप्यत्वं संस्कार्यत्वं वेति विकल्प्य कल्पद्वये कार्यानुप्रवेश- मनी करोति-यस्येति । तथेति मुक्तेर्विकार्यत्वे सत्युत्पाद्यत्ववत्कार्यापेक्षा युक्ते त्यर्थः । तर्हि कार्यानुप्रवेशायान्यतरपरिग्रहः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तयोरिति । तदेव व्यतिरेकेण व्यनक्ति-न हीति । अनित्यत्वनिवृत्तये पूर्वसिद्धस्यैव ब्रह्मणो ग्रामा. दिवदाप्यतेति तृतीयमाशङ्कयाऽऽह न चेति । ब्रह्म प्रत्यगन्यद्वा प्रथमं प्रत्याह- स्वात्मेति । द्वितीयेऽपि ब्रह्म सर्वगतं परिच्छिन्नं वा सर्वगतत्वेऽपि तत्प्राप्तिः संयोगस्ता- दात्म्यं वा । तबाऽऽधं दूपयति--स्वरूपेति । तादात्म्यपक्षस्तु स्थितस्य नष्टस्य वाऽन्य. स्यान्यत्वायोगादुपेक्षितः । अविकृतदेशतया परिच्छिन्नत्वेऽपि ब्रह्मणः संयोगाल्या तत्प्राप्तिरनित्यत्वादयुक्ता । तादात्म्यं तूक्तन्यायनिरस्तम् । १ ज. म. ने श्रुते. श्रोतार शृणुया न पिं। २ क. स. तयैव । ३ स. शास्त्रोक्ला । ४ ठ... वाम यु। ५ठ, ड, 'निरपेक्षम् ।

·६८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि० ४) नापि संस्कार्यो मोक्षो येन व्यापारमपेक्षेत । संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्यादोपापनयनेन वा । न तावगुणाधानेन संभवत्यनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । नापि दोपापनेयेन नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । खात्मधर्म एव संस्तिरोभूतो मोक्षः क्रिययाऽऽत्मनि संस्क्रि. यमाणेऽभिव्यज्यते । यथाऽऽदर्श निघर्पणक्रियया संस्क्रियमाणे भास्वरत्वं धर्म इति चेत् । न । क्रियाश्रयत्वानुषपत्तेरा- स्मनः । यदाश्रया क्रिया तमविकुर्वती नेवाऽऽत्मानं लभते । यद्यात्मा क्रियया विक्रियेतानित्यत्वमात्मनः प्रस. ज्येत । "अविकार्योऽयमुच्यते" [ गीता २-२५ ] इति चैवमादीनि पाक्यानि वाध्येरन् । तच्चानिष्टम् । तस्मान स्वाश्रया क्रियाऽऽत्मनः संभवति । अन्याश्रयायास्तु क्रियाया अविपयत्वान्न तयाऽऽत्मा संस्क्रियते । . - पक्षान्तरं निराह-नापीति । तदभावं वक्तुं संस्कारद्वैविध्यमाह-संस्कारो हीति । प्रकारप्रकारिप्रसिद्धयर्षी निपाती । गुणाधानेन मुक्तर्न संस्कार्यतेत्याह- नेति । दोपनिरासेनापि न तस्याः संस्कार्यतेत्याह-नापीति । आगन्तुकगुणदोपयोरभावेऽपि नैसर्गिकाविद्यादोपात्तन्निवृत्त्या मुक्तः संस्कार्यतेति शङ्कते-स्वात्मेति । वस्तुतः स्वात्मैव प्रतीत्या धर्मः सन्निति यावत् । स्वाभाविकस्यापि तिरस्कृतस्य क्रियातोऽभिव्यक्तौ दृष्टान्तमाह-यथेति । किमात्मा स्वाश्रयक्रियया दोषापनुत्त्या संस्क्रियते किं वाऽन्याश्रयक्रिययेति विकल्प्याऽऽद्यं निरस्यति-नेति । आत्मनोऽसत्वान्न क्रियाश्रयत्वयोग्यतत्ययुक्त क्रियावत्त्वमिच्छतां तद्योग्यत्वादित्या. शङ्कयाऽऽह-यदाश्रयेति । आत्मनोऽपि विकारित्वमाशङ्कयाऽऽह-यदीति । न केवलमात्मनो विकारित्वे युक्तिविरोधोऽपि वागमविरोधोऽपीत्याह-अधिकार्य इति । 'निष्कलं निष्क्रियम्' इत्यादिश्रुतिसमुच्चयार्थश्चकारः। न जायते म्रियते वा' इत्यादिश्रुति स्मृतिसंग्रहार्थमादिपदम् । सचेत्यागमवाघनमनिष्टं वैदिकानामिति शेषः । आद्यपक्षायोगं निगमयति-तस्मान्नेति । द्वितीयं निराह-अन्येति । क्रियायाः स्वाश्रये तयुक्ते वाऽतिशयहेतुत्वादसमस्याऽऽत्मनस्तदाश्रययुद्धाद्यसंयन्धान्न तनिष्ठा क्रिया संस्कार- मात्मन्याधातुमलमित्यर्थः। ११.ट. पनयन । २ ज. 'नयनेन । ३८. इसे न कि ।

·[भ०१पा० १०४] भानन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ६९ (घेदानसानो ब्राण्यवसितत्वम्, अधि० ) ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः। न । देहादिसंहतस्यैवाविद्यागृहीतस्याऽऽत्मनः संस्क्रियमाण- स्वात् । प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनादेर्देहसमवायित्वम् । तया देहा- श्रयया तत्संहत एव कश्चिदविद्ययाऽऽत्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रि- यत इति युक्तम् । यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलमहमरोग इति यत्र घुद्धि- रुत्पद्यते, एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिनाऽहं शुद्धः संस्कृत इति यत्र वुद्धिरुत्पद्यते स संस्क्रियते । स च देहेन संहत एव । सेनैव हाईकोऽहंमत्ययविपयेण प्रत्यायिना सर्वाः क्रिया निर्व- य॑न्ते । तत्फलं स एवाभाति । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद- नान्याश्रया क्रियाऽन्यं संस्करोतीत्यत्र व्यभिचारं शङ्कते-नन्विति । आदिपदं संध्यावन्दनादिसंग्रहार्थम् । आत्मनो देहायतिरिक्तस्यापि देहादिप्वविद्याध्यासात्तदभिन्नस्यैव तक्रियया संस्का- थत्वान्न व्यभिचार इत्याह-न देहेति । अविद्यागृहीतस्येत्यविद्यया मनुष्योऽह- मिति मिथ्याज्ञानदृष्टस्येत्यर्थः । देहाश्रयक्रियया देहसंहतस्य तदभिन्नस्याऽऽत्मनः संस्क्रियमाणत्वमुक्त्या मानाचमनादि क्रियाया देहानयत्वे मानमाह-मत्यक्ष हीति। असंहतात्मस्थक्रियया तस्यैव संस्कार्यत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाध्यक्षविरोधमाह- तयेति । कश्चिदित्यनिर्धारितविशेपमामुमिकफनोपभोगशक्तमस्तीत्येवं प्रतिपन्नं निर्दि- शति । दृष्टान्तेनोक्तं स्पष्टयति-यथेत्यादिना । देहसंहतिफलं तदभिमानिन इत्युक्त. मारोग्यमपि कस्मादसंहतात्मगतं न स्यादित्याशङ्कयानुभवविरोधादित्याह-अहमिति। संस्कारफलं शुद्ध इत्युक्तम् । आत्मनो यथोक्तबुद्धिमतोऽसंहतत्वमनुभवेन वारयति- स चेति । कथं तर्हि स्नानादीना कर्तृसंस्कारत्वप्रसिद्धिरित्याशङ्कय संहतस्यैव कर्तृ- वादित्याह-तेनेति 1 प्रयतेऽहमिति कर्तृत्वमनुभवितुरपि तुल्यमित्याशङ्कयाऽऽह- अहंमत्ययोति । अनुभवितुनित्यप्रकाशस्य न तद्विपयतेत्यर्थः । न केवलमस्या- हंधीमात्रे कर्तृत्वं किं तु धीमात्र इत्याह-प्रत्ययिनेति । आत्मनो भोक्तुरेव कर्तृत्व. मकर्तु गाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-तत्फलं चेति । संहतस्य भोक्तृत्वे मानमाह- तयोरिति । जीवपरयोर्मध्ये भीवो नानारसं कर्मफलं मुझे। असंहतत्याभोक्तृत्वे मान- - ११. 'ल च स । २ ठ, ड, "विद्ययाऽध्या । ३. ४. 'गमकम । ४ छ, मानमाह । अंआ ।

·. श्रीमद्वैपायनप्रणीतव्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि..) त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" [मुण्ड० ३.१.१] इति मञ्चवर्णात्, “आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" [काठ०१-३-४] इति च । ती च-"एको देवः सर्व- भूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" [श्वेता० ६-११] इति । " स पर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणमस्ताविरं शुद्ध- मपापविद्धम्" [ईशो०८] इति च । एतौ मन्त्रावनाधेयाति- शयतां नित्यशुद्धता च ब्रह्मणो दर्शयतः । ब्रह्मभावश्च मोक्षः। - हरिब्रह्मा मनभनिति । परमात्मा स्वयमभुञ्जान एव पश्यन्वर्तते । संहतस्य भोक्तृत्वे वाक्यान्तर- माह-आत्मेति । आत्मीयं शरीरमात्मा । देहादिसंयुक्तमात्मानमित्यर्थः । यद्वाऽऽत्मा भोक्तेत्याहुरिति संवन्धः । इन्द्रियेत्यादि क्रियाविशेषणम् । निर्गुणत्वानिर्दोषत्वाच्च ब्रह्मात्मनि द्विधाऽपि संस्कारो नेत्युक्तम् । इदानी तस्मिन्गुणदोपयोरभावे मानमाह- तथा चेति । मूर्तित्रयात्मना भेदं प्रत्याह--एक इति । यथाऽऽहु:- पिनाकीति बहुधैकोऽपि गीयते " इति । अखण्डजाड्यं व्यावर्तयति-देव इति । आदित्यादिवैपन्यमाह--सर्वेति । तर्हि किमिति सर्वेषां न माति तत्राऽऽह-गूढ इति । तार्ह तत्ततावच्छिन्नत्वेन परिच्छिन्नत्वं नेत्याह--सर्वव्यापीति । नभोवत्ता- टस्थ्यं वारयति-सर्वभूतेति । सर्वेषु भूनेष्वन्तःस्थितस्य . तत्तक्रियाकर्तृत्वं शङ्कि: त्वोक्तं कर्मेति । सर्वभूतेवित्यादिना भूताना पृथगुक्तेः सद्वितीयत्वं सत्राऽऽह-सर्वति। सर्वेषां भूतानामधिवासोऽधिष्ठानम् । न च कल्पितमधिष्ठानादर्थान्तरमित्यर्थः । न पर कर्मणामेवाध्यक्षः । अपि तु तद्वतामपोत्याह-साक्षीति । तत्र चैतन्यस्वाभाव्य हेतु- माह-चेतेति । केवलो दृश्यवनितोऽद्वितीयः । निर्गुणो ज्ञानादिगुणरहितः । चकारो दोपामावसमुच्चयार्थः । ब्रह्मात्मनि गुणदोपाभावे मन्त्रान्तरमाह-स इति । स प्रकृतो 'यस्तु सर्वाणि भूतानि' इत्यादावात्मा परितः समन्तादगात्सर्वगतः । शुक्रमित्यादिशब्दाः लिङ्गत्वेन नेयाः । स इत्युपक्रमाकविर्मनीपीत्यादिना च पुंलिङ्गत्वेनोपसंहारात् ! शुको दौसिमानकायो लिङदेहहीनः । अत्रणोऽसतोऽस्लाविरः शिरारहितस्ताभ्यां स्थूलदेहासत्त्वमुक्तम् । शुद्धो रागादिशून्यः । अपापविद्धो धर्माधर्मविधुरः । मन्त्रयो. तात्पर्यमाह-एताविति । तयाऽपि मोक्षस्य किमायातं तदाह-ब्रोति । मुक्ति ५ -- म. गोदावाने । २१.ट. 'या २ ३ रा. 'सामा । ४.१. तदद्वितीयम । ५२... 'गुगज्ञानादिशानर' ।। ६. यस्य ।

·. [भ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमतानि । ७१ (वेदान्तानो प्रह्मण्यवासितत्यम् , अधि० ४) तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्षः । अतोऽन्यन्मोक्ष प्रति क्रियानुमवे. शद्वारं न शक्यं केनचिद्दर्शयितुम् । तस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते । ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया । न । लक्षण्यात् । क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोधते पुरुपचित्तव्यापा- राधीना च । यथा-"यस्यै देवतायै हविहीतं स्यात्ता मनसा ध्यायेद्वपटूरिष्यम्" [पै० ब्रा० ३-८-१] इति । "संध्या मनसा ध्यायेत्" इति चैवमादिपु ।ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथापि पुरुपेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं 'पुरुपतत्र- त्वात् । ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् । प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषय- ब्रह्मणोरेक्यात्तत्र दोपायमावाल तस्याः संस्कार्यतेत्युपसंहरति--तस्मादिति । उत्पा- धादिदृष्टान्तार्थोऽपिशब्दः । मुक्तरुत्पत्त्यादिचतुष्टयं क्रियानुप्रवेशद्वारं मा भूत्पश्चर्म तु किंचिद्भविष्यति नियमामावान्नेत्याह-~अत इति । उत्पत्त्यादिचतुष्टयमतःशब्दार्थः । तस्या लोकवेदप्रसिद्धत्वादित्यर्थः । मोक्षे कियाया अननुप्रवेशे तदर्थप्रवृत्त्यानर्थक्य- मित्याशय ज्ञानार्थत्वान्मैवमित्याह-तस्मादिति । क्रियानुप्रवेशद्वारामावस्तच्छ- ब्दार्थः । उपास्तेरपि मोक्षे साक्षात्प्रवेशो नेति वक्तुं गन्धमात्रस्येत्युक्तम् । बाह्यकि- यापास्तवाप्रवेशे कैमुतिकन्यायार्थोऽपिशब्दः । मोक्षे ज्ञानप्रवेशे तस्य क्रियात्वादस्त्येव तत्प्रवेशस्तत्रेति शङ्कते-नन्विति । तस्य मानसव्यापारलेऽपि न वैधक्रियात्वम् । ततो जन्यफलादजन्यफलत्वेन विशेषादि. त्याह-नेति । वैधक्रिया यत्नेच्छासाध्या ज्ञानं न तयेत्यपरं विशेषमाह-क्रिया हीति । यत्र विषये या वस्त्वनपेक्षा चोद्यते तत्र सा क्रिया नामेति योजना | क्रिया- तद्धर्मप्रसिद्धार्थी निपातौ । वस्तु चेन्न कारणं किं तर्हि तथा तदाह-पुरुपेति । वस्त्वनपेक्षा पुंस्तन्त्रा च क्रियेत्यत्र दृष्टान्तद्वयमाह-यति । गृहीतमध्वर्युणेति शेषः । वपकरिष्यन्निति होतोक्तः। संध्यां तदभिमानिनी देवतामित्यर्थः । नाम ब्रह्मेत्युपासीते- त्यादि ग्रहीतुमादिपदम् । एवमादिषु वाक्येषु वस्त्वनपेक्षं पुंस्तन्त्रं च ध्यान विधीयते तथा नियान्तरमपीत्यर्थः । ननु मानसत्वाविशेषाध्यानमपि ज्ञानगेवेति नास्य किया. सातत्वं तत्राऽऽह-ध्यानमिति । ज्ञानस्यापि तुल्यं पुंस्तन्त्रत्वं तदाश्रयत्वात्त. प्राऽऽह-ज्ञानं विति । प्रमाणद्वारा तस्य पुस्तन्त्रत्वमाशङ्कयाऽऽह-प्रमाणं चेति । १ क. ग. स्यानु । २ स. क्रियार्थत्व' । ३ क. स, न तु न । र स. 'रमित्य ।

·७२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०४] (वेदान्तानो ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि० ४) मतो ज्ञानं कर्तुमकर्तुमन्यथा चा कर्तुमशक्यं केवलं वस्तुतनमेव तत् । न चोदनातन्त्रम् । नापि पुरुपतत्रम् । तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् । यथा च-"पुरुषो वाव गौतमाग्नि" [छान्दो० ५-७-१] "योपा वाव गौतमानि" [छान्दो.. ५.८.१] इत्यत्र योपित्पुरुपयोरग्मिबुद्धिर्मानसी भवति । केव- लचोदनाजन्यत्वात्तियैव सा पुरुपतन्ना च । या तु प्रसिद्धेऽ- मावग्निवुद्धिर्न सा चोदनातवा । नापि पुरुपतन्त्रा । किं तर्हि प्रत्यक्षविषयवस्तुतत्रैवेति ज्ञानमेवैतन्न क्रिया । एवं सर्वप्रमाणवि. पयवस्तुपु वेदितव्यम् । तत्रैवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविपयमपि ज्ञानं न चोदनात- चमै । तद्विपये लिङादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविपयत्वा- ज्ञानस्यापुंस्तन्त्रत्वे फलितमाह-अत इति । तहिं ज्ञानस्य नित्यत्वं नेत्याह-केवल- मिति । विशेषणकृत्यमाह-नेति । एवकारव्यावर्त्यमाह-नापीति । ज्ञानध्यानयो- निसक्रियात्वेऽपि गोबलीवर्दवैद्भेदं मत्वा वैशेष्यं निगमयति-तस्मादिति । तच्छ- व्दार्थोऽपुंस्तन्त्रत्वम् । ध्यानस्य वस्त्वनपेक्षत्वे दृष्टान्तावुक्त्वा तस्य तद्विरोधित्वे दृष्टान्ता- वाचष्टे-यथा चेति । साऽपि धीर्मानसत्वाज्ज्ञानमेवेत्याशङ्कयाऽऽह-केवलेति । न ज्ञानमिति तुशब्दार्थः । यस्त्वनधीनत्वं कैवल्यम् । एवकारोऽयोगन्यवच्छेदकः । उक्त- बुद्धेरुक्कक्रियात्वनियमे हेत्वन्तरमाह-पुरुषेति । यथैतौ दृष्टान्तौ तथा क्रियान्तर- मपीति यथाशब्दो नेयः । ज्ञानमपि योपिदादावनिधीतुल्यमिति नेत्याह-या स्विति । तस्यास्तहि कि कारणं तदाह-किं तीति । प्रकृतदृष्टान्तमपेक्ष्य प्रत्यक्ष विषयपदम् । तेन युक्तमेव वैषम्यं वैधकियाधियोरित्याह-इति ज्ञानमिति । अध्य. क्षेधियोऽर्थजन्यतया तत्तन्त्रत्वेऽपि शब्दाद्यर्थधियस्तदभावाचोदनादिनन्यतेत्याश• याऽऽह-एवमिति । अनुमानादावर्थाजन्यत्वेऽपि लिङ्गादिजन्यत्वान्न चोदनाद्यपे- क्षेति भावः । लौकिकधियश्चोदनाद्यनपेक्षत्वेऽपि ब्रह्मधारलौकिकत्वात्तदपेक्षत इत्याशङ्कम दार्टी न्तिकं निगमयति-तत्रेति । पूर्वोक्तरीत्या सम्यग्ज्ञाने वस्तुमात्रतत्रे सतीति यावत् । यथामूतत्वं सदैकरूप्यम् । वैधकियातो वैशेप्योक्त्या ज्ञानस्याविधेयत्यमुक्तम् । तत्र जाने विद्याविभुत्या दृष्टविधेस्तर्कानिरस्यत्वादित्याशवयाऽऽह-तद्विपय इति । ११. ट. 'मेव त । २ घ. त्मववि ' । ३१. 'म् । अतस्तद्विषया ति। D. पदि. शेरे म।५ठ...'क्षविषयोऽयं'।

·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ७३ (वेदान्ताना प्राण्यवसितरवम् , अधि. ४) स्कुण्ठी भवन्त्युपलादिपु प्रयुक्त रतैष्ण्यादिवत् । अहेयानुपादेय- वस्तुविपयत्वात् । किमर्थानि हि-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्या" 'इत्यादीनि विधिच्छायानि वचनानि । स्वाभाविकमवृत्तिविपयविमुखीकरणार्यानीति घूमः । यो हि पहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः 'इष्टं मे भूयादनिष्टं मा भूत्' इति । न च तत्राऽऽत्यन्तिकं पुरुपार्थ लभते तमात्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविककार्यकरणसंघांतमवृत्तिगोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्यगात्म- स्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ' इत्यादीनि । तदेव ज्ञान विषयः । तत्र यद्यपि लिडादयः श्रुतास्तथाऽपि स्तुत्यर्थवादतया विष्णुरु- पांशु यष्टव्य इत्यादिवदवतिष्ठन्ते । अनियोज्यमपुंस्तत्रतया नियोगानह नियोग्येन या हानं ज्ञानं तद्विषयत्वात्तेपामविधायकत्वादित्यर्थः । कुण्ठीभावे दृष्टान्तमाह-उपला. दिग्विति । विधेयज्ञानस्य कर्मणि ब्रह्मण्यतिशयाननकत्वाच न विधेयतेत्याह- अहेयेति । अनुष्ठेयानुष्ठात्रोरभावाद्विध्यभावे श्रुतेरपि तदपेक्षत्वेनासंभवाद्विधिशब्देवैयर्यमिति शङ्कते-किमर्थानीति । यो द्रष्टव्यः स भात्मैवेति तत्वप्रतिपादकानि तानीत्याश- क्याऽऽह-विधीति । तेषामर्थवत्वं ब्रुवाणः समाधत्ते-स्वाभाविकेति । संगृहीतं विभजते-यो हीति चाहिर्मुख्यं शब्दादिप्रवणत्वम् । (मर्थमुद्दिश्य प्रवृत्तेः श्रुत्या किमिति परावर्त्यते श्रुते- रनकरत्वापातात्तत्राऽऽह -न चेति । बायोऽर्थः सप्तम्यर्थः । किर्मिति तहिं श्रुतिः सर्वानपि पुरुपान्नानुसरति तत्राऽऽह-तमिति । अमेहिप्रवृत्तिवदात्मनो विषयम- तिरपि निरोद्धमशक्येत्याशङ्कयाऽऽह-कार्येति । आत्मधियोऽनात्मदर्शने सत्यपि संभवात्किमिति ततो विमुखीकरणं तमाऽऽह-प्रत्यगिति । तत्र चेतप्तः स्रोतस्तदाभि- मुख्यं तद्भावेनेति यावत् । सत्यनात्मदर्शने तत्प्रवणस्य चेतसो न प्रत्यगाभिमुख्यमित्या नात्मधानिरासेन फलभूतात्मदृष्टिस्तावकतया तदाभिमुख्यायान्वयव्यतिरेकसिद्धा एवं श्रवणादयो विधिसरूपैर्वात्यैरनूयन्ते । तेन विधिकार्यलेशलामाद्विपिच्छायान्येतानि न विधय इत्यर्थः । अस्तु या मुमुक्षप्रवृत्तःधत्वाद्वाक्यभेदेन श्रवणादिविधिस्तथाऽपि ह, ज. "पिकात्कार्य । २ ज. पातामा । ३ क स "पि श्रुत्य । स्तुतेर । ५ ४. ४. 'न्दस्य । ६ . . पुमर्थलम'। ७ क. स. ८. स्वाय याय'।

·७४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा १०४]] (वेदान्तानो ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि०४) तस्याऽऽत्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चाऽऽत्मतत्त्वमुपदि- श्यते "इदं सर्व यदयमात्मा" [वृह० २-४-६] “यत्र त्वस्य सर्व- मात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्केन के विजानीयात्" [बृह० ४.५. १५]"विज्ञातारमरे केन विजानीयादयमात्मा ब्रह्म" [बृह २.५-१९] इत्यादिभिः । यदप्यकर्तव्यमधानमात्मज्ञानं हानायो- पादानाय वा न भवतीति तत्तथैवेत्यभ्युपगम्यते । अलंकारो ह्ययमस्माकं यद्ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतक- त्सता चेति । तथा च श्रुतिः- आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुपः। किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत्" इति । [वृह०४४-१२] एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमानस्यात्कृतकृत्यश्च भारत - वस्तुनो विध्ययोग्यत्वान्न तन्ज्ञाने विधिरित्याह-तस्येति । यदिदं ब्रह्मक्षत्रादि तत्स: मात्मैवेति बाधायां सामानाधिकरण्याद्वैताभावोक्त्याऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वेन पूर्णत्वोक्तेन तत्र हेयत्वमादेयत्व चेत्याह-इदमिति । अविद्यादशायामात्मनः सद्वितीयतया हेयत्वा. दिसिद्धिमाशङ्कयागीकुर्वन्विद्यावस्थायामात्मातिरिक्तक्रियाद्यभावान हेयत्वादीत्याह- यत्रेति । न केवलं विद्यावस्थायामेवाऽऽत्मनि ज्ञात्रादिविभागाभावः किंत्ववस्थान्तरेऽपी. त्याह-विज्ञातारमिति । आत्मनः स्वविषये ज्ञेयत्वामावेऽपि ब्रह्मणि तद्भावादादे. यता तत्र स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अयमिति । आदिशब्द आत्मतत्त्ववादिसवाक्य- संग्रहार्यः । प्रतिपत्तिविधिशेषतयैव ब्रह्म शास्त्रीयमित्येतन्निराकृत्य तत्रैव सूचितं पूर्वप. क्षमनुवदति-यदपीति । आत्मधियो हानाद्य पायत्वं विफलत्वं वा तत्राऽऽद्यमही करोति-तथेति । द्वितीय पयति-अलंकारो हीति । ब्रह्मात्मायगतरुक्तफल मानं हिशब्दचितमाह-तथा चेति । अयं परमात्माऽहमस्मीत्यपरोक्षतया यदि कश्चित्पुरुषो जानीयादात्मताक्षात्कारदौलम्यद्योती च्छब्दः । स स्वातिरिक्तमात्मनः किं फलमिच्छन्कस्य वा पुत्रादेः फलाय तदलाभेन शरीरं तप्यमानमनु तदुपाधि. संग्व रेत्तप्येत निरुपाध्यात्मविदो नान्यदस्ति फलं नाप्यन्यः पुत्रादिरित्याक्षेपः। तत्रैव स्मृति- माह-एतदिति । गुह्यतमं शास्त्रमतत्तस्य बुद्धिरर्थतो विधिविशेपत्वेन ब्रह्मणो न .क. स. यादवाया । २ ४. विषयतये । १. विशेषत'.३ ४. १. 'नुपेतत्व ·जि.पा.१०.४) आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ७५ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि) [भ० गी० १५-२०] इति स्मृतिः। तस्मान्न प्रतिपतिवि. घिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम् । यदपि केचिदाहु:-मत्तिनितिविधितच्छेपव्यतिरेकेण केवलवस्तुवादी वेदभागी नास्तीति । तन्न । औपनिपदस्य पुरुप- स्यानन्यशेपत्वायोऽसावुपनिषत्स्येवाधिगतः पुरुषोऽसंसारी ब्रह्मोत्पाधादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वमकरणस्थोऽनन्यशेपो नासौ नास्ति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम् । “स एप नेति नेत्यात्मा" [ बृह० ३.९-२६ ] इत्यात्मशब्दादात्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । य एव निराकर्ता तस्यैवाऽऽत्मत्वात् । नन्वात्माऽहंप्रत्ययविपयत्वादुपनिपत्स्वेव विज्ञायत इत्य- शास्त्रगम्यतेत्युक्तमुपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञानत्य विधेयत्वाभावस्तथाविधफलत्वं च तच्छदार्थः । प्रमाप्रमारूपधीमात्रविषयः प्रतिपत्तिशब्दः । तद्विधिविषयतयेति पूर्ववत् । यूपादिदृष्टान्ते विधिशेषतया ब्रह्मणः शानगम्यत्वमुक्तं निरस्य प्रवृत्तिनिवृत्तीत्यादा- युक्तमनुभापते-पदपीति । किं वस्त्वेव नास्ति वेदान्तवेद्यं तस्याप्रसिद्धत्वात्तदुद्दिश्य प्रतिपादनायोगादाहोखित्तस्य क्रियाशेपतेति विकल्प्याऽऽद्यं दूषयति-तन्नेति । औपनिषदस्य पुरुषस्येत्यायनिरासं सूचितं प्रपञ्चयति-योऽसाविति । तस्यापि चैत- न्यात्कर्तृत्वेन क्रियाशेपत्यमाशङ्कयानन्यशेषत्वादिति द्वितीय निरासमुक्तं विवृणोति- असंसारीति । तत्र पूर्णत्वं हेतुमाह-ब्रह्मेति । कर्तृत्वेनानन्वयेऽपि क्रियायामात्मा कर्मत्वेनान्वेप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-उत्पाद्यादीति । विनियोजकमानामावादपि नान्द. यसद्धि प्रकरण वाक्यं वा नाऽऽद्य इत्याह-स्वपकरणस्थ इति । पर्णतावद्वाक्यं विनियोनकमिति द्वितीयं दूषयति-~-अनन्येति। आत्मनो जुह्वादिवदव्यभिचरितक्रतुसं. बन्धामावादित्यर्थः । पक्षद्वयनिरासं निगमयति-नासाविति । तस्य न क्रियाशेषत्व. मपीति विवक्षितम् । वेदान्तवेद्यवस्तुनो निरासायोगे हेत्वन्तरमाहस एप इति । यः खल्वात्माऽथात आदेशो नेति नेतीति विश्वदृश्यनिषेधेनोक्तः स एष पञ्चमेऽपि निरूप्यत इत्यत्र वस्तुन्यात्मशब्दात्तस्य चाऽऽत्मत्वादेवानिराकार्यत्वात्तत्कर्तुरेवाऽऽ- त्मत्वात्तत एव तस्योद्दिश्य प्रतिपाद्यत्वमपि सिध्यतीत्यर्थः । औपनिपदत्वं पुरुषस्यामृप्यन्नाशङ्कते-नन्विति । अहंधीविषयत्वं दूषयन्विशेषणं १ज. स्मृतेः । २ ट 'दविभा । ३ क. ज. स. स्यानस्यारा ।। . मत्वप्रसङ्गात् । ५४. 'भावात्तयाऽपि फ। इ. 'भावस्तथाऽपि । ६४.४ ४. कल्प्य दूं। ७. रद. 'तीयनि । ८ १. तत्रापूर्वद है । ९ ख. पूर्णत्वे । 3. पूर्ववरण । - ·७६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधिः ४) नुपपन्नम् । न । तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । न ह्यइंप्रत्ययविष- यकर्तव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः सर्व.. स्याऽऽत्माऽतः स न केनचित्मत्याख्यातुं शक्यो विधि- शेपत्वं वा नेतुम् । आत्मत्वादेव च सर्वेषां न इयो नाप्यु- पादेयः । सर्वे हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति । पुरुषो विनाशहेत्वभावादविनाशी विक्रियाहेत्वभावाच फूटस्थ. नित्योऽत एव नित्यशुद्धमुक्तस्वभावः । तस्मात् " पुरुषान परं समर्थयते--नेत्यादिना । संस्कार्यत्वनिरासे साक्षी चेतेतिमन्त्रेणाऽऽत्मनः सर्वसाक्षि- त्वमुक्तं तेनाहंधीविषयत्वस्य प्रयु(त्यु)क्तत्वादविरुद्धमौपनिपदत्वमित्यर्थः । तथाऽपि कर्म- काण्डे तर्कशास्त्रे च सिद्धत्वान्न तस्यौपनिपदत्वं तत्राऽऽह-न हीति । तत्साक्षीति विधिकाण्डागम्यत्वोक्तिः । बौद्धसिद्धान्तेऽनधिगतिमाह-सर्वेति । सर्वेषु नश्यत्सु भूतेषु स्थितो न नश्यतीत्यर्थः । नैयायिकादिमते तदनधिगतिमाह-सम इति । निर्विशेष इत्यर्थः । सांख्यसमयसिद्धत्वं निरस्यति-एक इति । चैतन्यान्तरशून्यत्व मैक्यम् । भर्तृप्रपञ्चादिमते प्रसिद्धि प्रत्याह-कूटस्थेति । कौटस्थ्ये कथं कारणत्वं तत्राऽऽह-सर्वस्येति । सोधिष्ठानरज्जोरिव ब्रह्मणोऽपि द्वैताधिष्ठानत्वात्कारणत्वमा विद्यकमिति भावः । अन्यतोऽनधिगतौ फलितमाह-अत इति । ज्ञाते हि बाधा नान्यथेत्यर्थः । विधिकाण्डानधिगतिफलमाह-विधीति । तत्र हेत्वन्तरमाह--आ. त्मत्वादिति । आत्मा सर्वशेषित्वान्नान्यशेपः स कथं विधिशेषः स्यादित्यर्थः । विधि- काण्डाज्ञातत्वमुक्तं समुच्चेतुं चशब्दः। किं च हेयोपादेयविषयौ विधिनिषेधौ नाऽऽत्मनि विपरीते स्यातामित्याह-नेति । तस्यापि संसारिणोऽनाशितया हेयत्वमाशङ्कयोक्त सर्व हीति । निरवधिकनाशासिद्धरित्यर्थः । संसारस्यैव नाशो न पुरुषस्येति वक्तुं विकारमातमित्युक्तम् । घटादे दादौ नाशात्कथं पुरुषायधिः सर्वस्य नाशस्तनाउंह--- पुरुष इति । कल्पितस्यानधिष्ठानत्वात्पुरुषो नित्यसत्स्वभावस्तदधिष्ठानत्वेन विश्वोदय- व्ययहेतुरित्यर्थः । पुरुषस्य परिणामिनित्यत्वात्परिणामोदयव्ययाम्या हानादाने स्याता मित्याशङ्कयाऽऽह-विक्रियेति । सावयवत्वादिस्तद्धतः । अशुद्धत्वादित्यागेन शुद्ध त्वादेरादेयत्वं शङ्कित्वाऽऽह-अत इति । आत्मनि स्वतो धर्मतश्चानन्ययात्वमतः शब्दार्थः । पुरुषावविनाशः सर्वस्येत्यन्त्र श्रुतिमाह-तस्मादिति । कल्पितस्याकल्पि तमधिष्ठानमित्युक्तयुक्तिपरामशी तच्छन्दः । यथेन्द्रियादिभ्यो नै पुरुपादस्ति किंचि. 14. र. ज. 'युद्धम' । १ क. रा. ४. स. ८. "ति । चेतनान्त'ट...हेमादेय ४ रा. विपरीती।५ फ. स. हेयोपादेयं । ६ उ. १८. 'लस्वभा'।

·[अ०१पा.१०४] आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ७७ (वेदान्तानां ब्रहाण्यवसितत्यम् , अधि० ४) किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः [ काठ० १.३.११] 'तं त्वौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि' [ वृह० ३.९२६] इति चौप- निपदत्वविशेपणं पुरुपस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्व उपपद्यते । अतो भूतवस्तुपरो वेदभागो नास्तीति वचनं साह- समानम् । यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणं "दृष्टो हि तस्यार्यः कर्मा- वबोधनम्," इत्येवमादि, तद्धर्मजिज्ञासाविषयत्वादिधिमतिपे- धशास्त्राभिमायं द्रष्टव्यम् । अपि च-"आम्नायस्य क्रियार्थ- स्वादानर्थक्यमतदानाम् " [जै० सू० १.२-१ ] इत्येतदेका- त्परं सा पुरुषाख्या काठा सूक्ष्मत्वमहत्त्वादेरवधिः सैव परा गतिः परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । निरतिशयस्वतन्त्रतया विध्यशेपत्वे श्रुतिरुक्ता मानान्तरागम्य- तया वेदान्तकवेद्यत्वे श्रतिमाह-तं त्विति । यस्त्वदुक्तसविशेषब्रोणां पृपि- व्येव यस्याऽऽयतनमित्यूपकम्योक्तमधिष्ठानं तमोपनिषदमुपनिषद्भिरेव ज्ञेयं पुरुषं त्वा त्वां पृच्छामि हे शाकल्येति याज्ञवल्क्यस्य प्रश्नः । विशेषणाभिप्राय विवृ- जोति-औपनिपदत्वेति । औपनिषदत्वेऽनन्यशेषत्वे चाऽऽत्मनः सिद्धे परस्य प्रतिक्षा निर्मूलेत्याह-अत इति । तथा होत्यादौ वेदान्तानामर्थवत्त्वमभियुक्तोक्तिविरुद्धमित्युक्तमनुवदति-पदपीति । तस्यान्यविषयत्वं वदप्रकृताविरोधित्वमाह-तद्धर्मेति । दृष्टो हि तस्यार्थः फलवद- योधनमिति वक्तव्ये धर्मनिज्ञासाप्रक्रमाद्धर्मकर्मणोक्याघदुक्तं कर्मावबोधनं तद्विधि- निषेधविवक्षयोक्तम् । यत्तु चोदनासूत्रे चोदनापदव्याख्यानं तदप्रतिकूलं पदार्पमात्र- कथनात् । पैरीटिसूत्रप्रमुखमपि सूत्रनातं पूर्वसूत्राम्यां तत्तद्भाव्यैश्च सह प्रक्रमवशात्क- मकाण्यर्थमेवातो ब्रह्मबोधनमिति वैदेकदेशस्य फलमित्युपनिषदर्थवत्तेत्यर्थः । अर्ध- वादाधिकरणविरोधं विधान्तरेण निरस्यति-आप चेति । तत्र खल्वक्रियार्थत्वे सत्यानस्यं भूतोपदेशविशेषस्य वा तन्मात्रस्य वा । तत्राऽऽद्यमुपेत्य द्वितीय प्रत्याह--आम्नायस्योत । वषट्कर्तुः प्रथममक्षो देवदत्तो भुक्त्वा निर्गत इत्यादिमतो. पदेशस्य संबन्धयोग्यतावाचिविभक्तियुक्तस्य द्रव्यादिवाचिनः साक्षात्कार्यात्वामावा. कलयदर्थराहित्यम् । अतोऽविशेषात्कार्योपदेशस्यापि तत्प्रसक्किरित्यर्थः । उक्तभूतो- पदेशेऽपि कर्तव्यादिपदाध्याहारात्कार्यशेपद्रव्योधर्यतया फलवदर्थसिद्धिरिति शइते- 'पत्स्वेव प्रा' । २८. द. द. 'झण, 1 ३ ४. परिनिष्ठितस्। 8. र. र. वेदस्यैक १५ ठ... 'च्या।

·७८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधिक ४) तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः । भत्तिनिवृत्ति- विधितच्छेपन्यतिरेकेण भूतं चेद्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन, कूट- स्थनित्यं भूतं नोपदिशतीति को हेतुः। न हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति । अक्रियात्वेऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्वाक्रियार्थ एव भूतो- पदेश इति चेत् । नप दोपः। क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिर्वर्तनश- क्तिमदस्तूपदिष्टमेव । क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य । न चैतावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति । . प्रवृत्तीति । तत्साध्यातिरेकेण भूतमपि द्रव्यादिवस्तु वपट्कर्तरित्यादिवाक्यमध्याहृत- कार्यशेषत्वेनामिदधाति भूतभव्यन्यायादतो भूतोपदेशस्यार्थवत्त्वान्नातिप्रसक्तिरित्यर्थः कार्यान्वितस्वार्थाभिधानेऽपि योग्यान्विताभिधानात्तेनैव कार्यास्पृटवस्तूपदेशोऽपि स्यादि. त्याह--कूटस्थेति । ननु न तादृगस्ति वस्तु सर्वस्योपदिश्यमानभूतस्य कार्यस्पर्शितया कार्यत्वात्तत्राऽऽह-न हीति । क्रिया कार्यम् । भूतस्य तसंसर्गस्तादात्म्य फलफलि. भावो षा । नाऽऽद्यः । क्रियाद्वारा हेतुहेतुमद्भावाभ्युपगमात् । द्वितीयेऽपि न तयो. क्यं फलफलित्वस्य भेदकत्वादित्यर्थः । भूतस्याकार्यत्वेऽपि तद्धेतृत्वात्तच्छेपत्वात्तदुपदेशोऽपि तच्छेप एव । गामानयेत्यादा- वाद्यव्युत्पत्तेः कार्यान्वितविषयत्वादतो न कूटस्थोपदेशोऽस्तीति चोदयति-अक्रिया त्वेऽपीति । कार्यायाकार्यान्तरत्वात्कार्यपदस्य तदन्वितार्थायाचित्यायोग्येतरान्वयस्यैव सर्वपदशक्तिविषयत्वात्पुत्रजन्मादिवाये चाऽऽद्यव्युत्पत्तेरकार्यार्थेऽपि दृष्टभूतोक्तेरका र्थित्वात्कूटस्थोक्तिः स्यादित्याह-नैप इति । उक्तरीत्या भूतोक्तेर्न कार्यार्थत्वम् । अस्तु वा तत्सापेक्षत्वाद्रव्यादेस्तदक्तेस्तादर्थ्य तथाऽपि यत्कार्यनिर्वर्तनशक्तिमद्भूतं तदुः कमेव । न च तत्कार्य तद्धेतृत्वात् । तस्य कार्यान्वयेऽपि न तदन्वयित्वं वाच्यत्वनि.. मित्तम् । कार्यस्य तदभावेऽपि वाच्यत्वादतो योग्यान्वितद्रव्यादेस्तच्छन्देवाच्यत्वक स्कार्यानन्वितस्यापि वस्तुनो वेदान्तार्थतेत्यर्थः । तथाऽपि कार्यशेषत्वेनैवान्यत्र मतो. के खतन्त्रमतोकिरित्याशङ्कयाऽऽह-क्रियार्थत्वमिति । मृतोपदेशस्य कार्यशेषत्वं फलवत्वायष्टं न च कार्यस्य वाच्यकोटिनिवेशोऽस्तीत्यर्थः । कार्यात्वेन भूतोक्को कार्याशेपेऽपि कई सिद्धे शब्दप्रामाण्यं तत्राऽऽहन चेति । भूतोपदेशस्य कार्य- १क. प. ज. ट. 'त्तिव्य 15. 'तिविधिन्यति । २४. ढ. 'सर्गातादा। ३.. ८. कार्यस्याकार्यान्तरात्कार्य ।। 1. . ८. 'क्ये वाऽऽय'। ५. ४. सनीसा । ६.५ ४.पि सद।७क. 'बार्यशे1स.'।

·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि । ७९ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि०४) यदि नामोपदिष्ट किं तव तेन स्यादिति । उच्यते-अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवितुमर्हति । तदव- गत्या मिथ्याशानस्य संसारहेतोर्नित्तिः प्रयोजनं क्रियत इत्य- विशिष्टमर्थवत्त्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन । अपि च-"बाह्मणो न हन्तव्यः' इति चैवमाद्या निवृत्तिरुपदिश्यते । न च सा क्रिया । नापि क्रियासाधनम् । अक्रियार्थानामुपदेशोऽनर्थकश्वे. ड्राह्मणो न इन्तव्य इत्यादिनिवृत्त्युपदेशानामानर्थक्यं प्राप्तम् । तचानिष्टम् । न च स्वभावप्राप्तइन्त्यानुरागेण नमः शक्य- शेपत्वमात्रेण तदशेषमूतं भूतं नैवानुपदिष्टं तदुपदेशस्याज्ञातार्थगन्तृत्वेनाध्यक्षादिवन्मा- नत्वादित्यर्थः । . भज्ञातार्योपदेशित्वेऽपि वेदान्तानामकार्यशेषत्वेन वैफल्यान प्रामाण्यं वाक्यमामा- ण्यस्य फलाधीनत्वादिति शङ्कते-यदीति । भूतं यद्युपदिष्टमुपदिश्यतां नाम तथाऽपि किं तेनोपदिप्टेन तव श्रोतुर्वक्तुर्वा स्पादिति योजना । कार्योपदेशवदज्ञातात्मोपदेशात्मकं वेदान्तवाक्यमनन्यशेपत्वेऽपि फलवत्त्वेन मान- मिन्याह-उच्यत इति । कार्यशेपोपदेशस्य कार्यफलेन फलवत्त्वात्प्रामाण्येऽपि कथमात्मोपदेशस्य फलवत्त्वेन तथास्वमित्याशङ्कयाऽऽह-तदवगत्येति । मिथ्या च तदज्ञानं चेति विग्रहः । तस्य भ्रान्तित्वं व्यवच्छिनत्ति--संसारेति । वेदान्तप्रामाण्यं फलवत्त्वेन सदृष्टान्तमुक्तं निगमयति इत्यविशिष्टमिति । विधि- वाक्यस्थद्रव्यादिशब्दानां शुद्धसिद्धार्थतामित्थमापाद्य तथैव ब्रह्म शाब्दमित्युक्तम् । इदानी निषेधवाक्यवद्वेदान्तानां सिद्धार्थतेत्याह-अपि चेति । कृनेर्भावार्थविषयत्वा- निषेयेषु भावार्थाभावात्कृतिनिवृत्तौ तदविनाभूनं कार्यमपि निवर्तत इति मत्वाऽऽह- ब्राह्मण इति । निवृत्तिरेव कार्य तद्धेतुर्वेति कुतो निषेधानामकार्यार्थतेत्याशङ्कयाऽऽह- न चेति । प्राप्त क्रियानिवृत्तित्वात्तस्या नोभयथात्वम् । विमतं न कार्य तद्धतुर्वा निवृत्ति- त्वाद्घटनिवृत्तिवदित्यर्थः । निवृत्तेरुभयमावाभावेऽपि किमायातं तदुपदेशाना तदाह- अक्रियेति । अकार्यार्थानामिति यावत् । ननु न हन्तव्य इत्यत्र हननं न कुर्यादिति न वाक्यार्थः किं त्वहननं कुर्यादिति । ततो हननविरोधिनी संकल्पक्रिया हननं न कुर्यामित्येवंरूपा कार्यतया विधीयते तेन निषेधवाक्यमपि नियोगनिष्ठमेव नेत्याह-- न चेति । स्वभावतः शास्त्रादृते रागादेव प्राप्तो यो हन्तेर्धातोरों हनन तेन ,क, यदुप' । २ क. ८. इद. भयार्थत्व । ३ ठ. १, इ. 'यादित्य । ४ क. स. ह. इ. द. रागादेव। . रागत.. ३ ·. श्रीमईपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१०४] (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, अधि०४) मप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्पयितुं इननक्रियानिवृत्यौदासीन्यव्यतिरे- केण। नमश्चैप स्वभावो यत्स्वसंवन्धिनोऽभावं बोधयतीति । अभावबुद्धिचौदासीन्ये कारणम् । सा च दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमे वोपशाम्यति । तस्मात्मसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव 'ब्राह्मणों नमोऽनुरागः संबन्धो यदा तदा भवेत्यहननमिति तत्कार्यमित्युक्ते हननविरो- धिनी संकल्पक्रिया हननप्रवृत्तेर्विधारको यस्नो वा कार्यत्वेन विधीयते विना विधिमप्राप्तत्वात् । तथा च तथाविधक्रियाविधिनिष्ठं निषेधवाक्यमिति कल्पयितुं नैव शक्यमित्यर्थः । के तहीद वाक्यं त्वन्मते पर्यवसितं तदाह-हननेति । औदासीन्य स्वास्थ्यादप्रच्युतिः स्वतोऽपि स्यादिति प्रसक्तक्रियानिवृत्त्योपडदयं विशि- नटि-इननेत्यादिना । तस्मिन्पर्यवसितमस्मन्मते निषेधवाक्यं तव्यतिरेकेणार्थी- न्तरं तस्याशक्यं वक्तुमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-ननश्चेति । चकारोऽवधारणे । एप एवं च नञः स्वभावो यत्प्रतियोगिनोऽभावबोधनम् । न च तदन्यतद्विरोधिनोरपि तदर्थत्वमभावार्थस्यैव तस्य स्वार्थसंबन्धिन्यन्तरे लाक्षणिकत्वे तत्रापि शक्तिकल्प- नायां गौरवात् । " नामधात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिषेधकः । वदत्यत्राह्मणाधर्मावन्य- मात्रविरोधिनौ " इत्यपि लक्षणयैवार्थान्तरे ननः प्रवृत्तिरुक्तेति भावः । तर्हि नजर्षे हननाभावे नियोगात्तनिष्ठं वाक्यमित्याशङ्कयाऽऽह-अभावेति । भावार्थों दध्या. दिर्वा नियोगविषयतया तनिष्पत्तिहेतुर्नामावस्तस्यानादित्वात्तद्विषयत्वे नियोगस्यान- नुष्ठेयत्वापातात् । न चैतत्प्रागभावपालनं कार्य स्वास्थ्यादप्रच्युतिरूपौदासी. न्यादेव तत्तिद्धः । नमोऽर्थों दृष्टः सन्नौदासीन्यं पुंसः स्थापयत्यतोऽनुष्ठेयाभावान नियोगनिष्ठं वाक्यमित्यर्थः । यद्वा न निषेधवाक्ये प्रकृत्यर्थेन नञः संबन्धोऽपि तु प्रत्ययार्थेन तस्य प्राधान्यात्प्रकृत्यर्थस्यान्योपसर्जनत्वादतो हननस्य यदिष्टोपायत्वं प्रव तकं तदेव प्रत्ययेनान्द्य नना निषिध्यते ब्रह्महननमिष्टोपायो नेति तथा चौदासीन्ये पुरुषः स्थास्यति तदाह अभावेति । प्रत्ययार्थेन ननः संबन्धे कथं प्रकृत्यर्थस्य हननक्रियाया निवृत्तिस्तत्राऽऽह-सा चेति । प्रत्ययाष्टोपायतानिषेधे प्रकृत्यर्थः स्वयमेव निवर्तत आपाततो हितोपायत्वबुद्धया प्रवृत्तस्य ततोऽधिकतरानहेतुत्वबुद्धौ प्रवृत्त्ययोगादित्यर्थः । निषेधवाक्यानामित्यमर्थमुक्त्वा सिद्धार्थत्वमुपसंहरति--तस्मा दिति । भावार्थामावे कृत्यमावात्तदविनाभूतकार्याभावस्तच्छब्दार्थः । प्रकृत्यर्थस्य हनः ११. यत्सं। २ क. ज. ट. योधयति । ३ क. ज. ट. सीन्यका । .... "वस्यह' ५ स. कय । ६ स. 'मस्मिन्न'। ५ क. स.७.४.१.१. '' । ८ फ... 'पस्येष। ९ रा. सोन्ये । १.क. यया । १४.८.८. पुरुषाः स्थास्यन्ति ।

·[अ०१पा० १०४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ८१ (वेदान्तानां प्रेमण्यवसितत्सम् , अधिः ४) न हन्तव्यः' इत्यादिषु प्रतिषेधार्थ मन्यामहे । अन्यत्र प्रजापति- व्रतादिभ्यः । तस्मात्पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादवि. पयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् । यदप्युक्तं कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमन- थकं स्यात् 'सप्तदीपा वमुमती' इत्यादिवदिति तत्परिहतं 'रज्जुरियं नायं सर्पः' इति वस्तुमात्रकथनेऽपि भयोजनस्य दृष्टत्वात् । नादेरिष्टोपायत्वं भ्रान्तिप्राप्तं प्रत्ययेनानूद्य नना तनिषेधे तस्यानर्थहेतुत्ववोधिनिषेध. वाक्यं तन्निवृत्त्युपलक्षितौदासीन्ये पर्यवस्यतत्यिर्थः । ननु " नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम् " [मनुः ४-३७] इत्यादावीक्षणविरुद्धा संकल्पक्रिया नेक्ष इत्येवंलक्षणा विधीयते तथाs- त्रापि हननविरुद्धा न हन्यामिति संकल्पक्रिया विधीयतां तत्कथं निपेधवाक्यस्योक्ता- र्थत्वं तत्राऽऽह-अन्यत्रेति । तत्र हि तस्य ब्रह्मचारिणो व्रतमित्यनुष्ठेयवाचिव्रतश. ब्दोपक्रमादेकस्मिन्वाक्ये प्रक्रमाधीनत्वादुपसंहारस्याऽऽख्यातान्वितेन नत्रा दृष्टोऽपि निषेधोऽननुष्ठेयत्वादुपेक्ष्यते । धात्वर्थयोगेन च पर्युदासो लक्ष्यते । तथा चेक्षणविरुद्धा क्रिया सामान्येन प्राप्ता तद्विशेषबुभुत्सायां सर्वक्रियाप्रत्यासन्नः संकल्प इत्यवगतमोत इति तु संकल्पो नाऽऽद्रियते तत्पर्युदासविरोधात् । अतोऽनीक्षणसंकल्पलक्षणया तद्वि- धिपरत्वं युक्तम् । नैव निषेधेष्वपवादकमस्तीति विरोधिक्रियालक्षणया नानुष्ठाननिष्ठते- त्यर्थः। आदिपदं समस्तपर्युदासविषयसंग्रहार्थम् । हननादावुद्यकपरश्वादिपरावर्तनस्य तनिवृत्तित्वात्सद्भावे हननादिप्रागभावपालनसमवाढुक्तनिवृत्तेश्च नमधीफलत्वात्तदर्थो हननादिगतेप्टोपायत्वामाव एवेति द्रष्टव्यम् । ननु निषेधवाक्यवदकार्यार्थत्वेऽपि वेदान्ता. नामर्यवत्वं चेदर्थवादाधिकरणं कथमित्याशङ्कय क्रियासंनिहितार्थवादादिविषयं तदि- त्याह-तस्मादिति । उपनिषदामुक्तरीत्याऽर्थवत्वं तच्छन्दार्थः। उपाख्यानशब्दः सामान्यार्थः । आदिशब्दस्तद्विशेषार्थः । आम्नायस्य क्रियार्थत्वादितिहेतोस्त बलेनाक्रि- यार्थानामप्रामाण्यपूर्वपक्षस्य विध्येकवाक्यत्वेन प्रामाण्यसिद्धान्तस्य चोपलक्षणार्थमानर्थ- क्याभिधानमित्युक्तम् । सर्वेपामेपामुक्तविषयत्वविशेपादुपनिपदामपि पुरुषार्थानवसायित्वादर्थवादाधिकरण- विपयतेत्याशङ्कय पूर्वपक्षोक्तमनुवदति-यदपीति । तत्रोक्तं परिहारं स्मारयति-- तदिति । १ ठ.. द. 'धिवा । २ क. स. रुस । ३८, ड. द. "वेन है।४ क. स.ट, ४, द, कनीया।

·जीवतोऽशरीरत्वं मम माता वन्ध्येतिवद्विरुद्धमिति शङ्कते-शरीर इति। आत्मनो स्वतस्त्वादपि जीवतस्तदविरुद्धमित्याह-नित्यमिति । आत्मनः सशरीरत्वमज्ञानादि ८२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१०४) (चेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम्, मधि० ४) ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व संसारित्वदर्शनान रन्जुस्वरूप- कथनवदर्थवत्चमित्युक्तम् । अत्रोच्यते-नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभा- वविरोधात् । न हि शरीराद्यात्माभिमानिनो दुःखभयादिमत्त्व दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मावगमे तदभिमाननिवृत्ती तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् । न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनाः पहारनिमिचं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रबजितस्य धनाभिमानर- हितस्य तदेव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति । न च कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियु. क्तस्य कुण्डलित्वाभिमानरहितस्य तदेव कुण्डलित्वाभिमाननि- मित्तं सुखं भवति । तदुक्तं श्रुत्या अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः " [छान्दो० ८-१२-१] इति । शरीरे पतितेऽशरीरत्वं स्यान्न जीवत इति चेत् । न । सश- रीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वान्न ह्यात्मनः शरीरात्माभिमानल- क्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वाऽन्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम् । नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम । तत्कृतधर्माधर्मनि- उक्तं वैषम्यं शङ्कते-नन्विति । ज्ञानमात्रादूर्व वा संसारित्वं तत्त्वसाक्षात्कार राद्वा । तत्राऽऽद्यमशीकुर्वन्नाह-अत्रेति । द्वितीयं निरस्यति-नेत्यादिना । तत्रः पञ्चयतिन हीति । शाब्दज्ञानाम्याससंस्कृतं चेतो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारहेतुरिति पर्स प्रतिक्षेप्नु वेदेत्यादिपदम् । तत्त्वसाक्षात्कारवतो दुःखानुदये दृष्टान्तमाह-न होति । तस्यैव सांसारिकसुखानुत्पादे दृष्टान्तमाह-न चेति । तत्त्वविदो देहाभिमानहीनस्य सांसारिकसर्वधर्मास्पर्श मानमाह-तदुक्तमिति । देहसंगतेराविद्यकत्वात्तत्त्वज्ञानेन तद्धस्तेनीवतोऽपि युक्तमशरीरत्वमित्याह-नेत्या दिना । तस्याऽऽविद्यकत्वमन्वयव्यतिरेकाम्यां साधयति-न हीति । अशरीरत्यय त्युक्तममृप्यन्नाशङ्कते-तत्कृतेति । न ह्यात्मन इत्यत्र प्रकृतात्मा तच्छन्दार्थः १. तन। २ फ.'णन।३६.ज.ट. 'झारमाद ।।..'मानो। ५.नही- नस्य । ६ प. ज. स. 'सिन्वनि । घ... 'गरीसभि ८ ज. दिति भावों ९८.८.८. 'ने दो ·[अ०१पा० १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ८३ (पेदान्ताना ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि०४) मित्तं सशरीरत्वमिति चेत् । न । शरीरसंवन्धस्यासिद्धत्वाद्धर्माध. मयोरात्मकृतत्वासिद्धेः। शरीरसंवन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वमसगादन्धपरम्परैपाऽनादित्वकल्पना । क्रियास- मवायाभावाचाऽऽत्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः । संनिधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कश्त्वमिति चेत् । न । धनदानाथुपार्जितभृत्यसंवन्धित्वात्तेपां कर्तृत्वोपपत्तेः । न त्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामिसंबन्धनिमित्तं किंचिच्छक्यं कल्पयितुम् । मिथ्याभिमानस्तु प्रत्यक्षः संबन्धहेतुः। एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम् । आत्मनो देहसंबन्धाद्धर्मादिकर्तृत्वं स्वतो वा । आये तस्य तद्योगः स्वतोऽन्यतो वा । नाऽऽद्यः । तत्कृतधर्मादिनिमिनं सशरीरत्वमित्युक्तिविरोधात् । न द्वितीयः । तस्या- विद्यामनिच्छेता वस्तुत्वोपगमाद्धर्मादिकर्तृत्वाहते तस्यातन्निमित्तत्वादेहे धर्मादिकार्यह- टेस्तदसिद्धौ तद्वारा धर्मादेरात्मकृतत्वासिद्धरित्याह-नेत्यादिना । स्यादात्मकृतध- थिपेक्षया तस्य देहयोगे तद्वारा तयोरात्मकृतत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-शरीरेति । ननु प्राक्तनकर्मनिमित्तं संप्रतितनं शरीरं तच कर्म प्राक्तनदेहयोगाधीनं सोऽपि प्राचीनकर्म- णेति नेतरेतराश्रयत्वम् । न चानवस्था वीजामुरवत्कर्मदेहयोगयोरनादित्वात्त- चाऽऽह--अन्धेति । आत्मनि कर्मयोगस्य देहयोगस्य वाऽविद्यमानत्वादित्यर्थः । आत्मनः स्वतो धर्माद्यकर्तृतेतिपक्षं प्रत्याह-क्रियेति । कूटस्थानन्तचिद्धातोरक्रिय- स्वात्तस्य स्वतो धर्मादिकर्तृत्वान्न तस्कृतकर्मकृतमात्मनः सशरीरत्वमित्यर्थः । स्वगतक्रियाभावेऽपि कारकेपु. संनिधिमात्रेणास्य कर्तृतेति दृष्टान्तेन शकते- संनिधीति । वैषम्योक्त्या प्रत्याह-नेति । उपार्जनं स्वीकरणम् । अस्तु प्रस्तुतेऽपि किंचिद्धनदानादितुल्यं संबन्धनिमित्तमित्याशङ्कयासङ्गत्वादात्मनो वस्तुतस्तस्यायोगादव- स्तुत्वे तन्मतहानिरिति मत्वाऽऽह-नत्विति । स्वकृतधर्मादिकृताऽऽत्मनः सदेहते- त्येतदप्रामाणिकमित्युक्त्वा स्वपक्षे मानमाह-मिथ्येति । ननु ममेतिधीसक्तमधिका- रिणं कर्तारं चोद्दिश्य यागादिविधेश्चेतनस्यैव कर्तृत्वम् । यथाऽऽहु:-" यजमानत्वम- प्यात्मा सक्रियत्वात्प्रपद्यते । न परिस्पन्द ऎकैका क्रिया नः कणमोनिवत् ।" इति तत्राऽऽह-एतेनेति । क्रियाधारत्वनिरासेनेत्यर्थः । १४.म. रवैपाई । २ क. स. च्छतो व। ३ क. स. उ. इ. द. द्धना' । ४ ठ. ड. द. 'पद्वनि। ५ क. ज. एवैक: कि ।

·. श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१०४] (वेदान्ताना ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि) अत्राऽऽहु:-देहादिव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मन आत्मीये देहा- दावभिमानो गौणो न मिथ्येति चेत् । न । प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धः । यस्य हि मसिद्धो वस्तुभेदो यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्यय- भाङ्मुख्योऽन्यः प्रसिद्धस्ततथान्यः पुरुपः मायिकैः क्रौर्य- शौर्यादिभिः सिंहगुणैः संपन्नः सिद्धस्तस्य पुरुपे सिंहशब्द- प्रत्ययौ गौणौ नामसिद्धवस्तुभेदस्य । तस्य त्वन्यत्रा- न्यशब्दप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणौ । यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्यमाणविशेपे पुरुपशब्दमत्ययौ स्थाणुविषयौ । यथा वा शक्तिकायामकस्मादजमिति निवितो भवता, देहादावात्मधीमिथ्येत्यत्र मीमांसकश्वोदयति-अत्रेति । आत्मनः स्वकीये देहा- दावारमधी राज्ञो मृत्यादाविव गौणी ततः स्वीयदेहादिनिमित्तं तस्य कर्तृत्वादि वास्तव- मित्यर्थः । नाऽऽत्मनो देहादावात्मधीhणी तध्यापकामावादित्याह-नेति । प्रसिद्धो वस्तुभेदो यस्य पुंसस्तस्येति यावत् । उक्तमेव व्यनक्ति-यस्यति । तस्यान्यत्रान्यश• ब्दप्रत्ययौ गौणाविति संवन्धः । तत्रोदाहरणम्-यथेति । तत्रैव सिंहशब्दस्तद्धीच नान्यत्रेत्यन्वयव्यतिरेकावन्यः पुरुषादिति शेषः । ततश्च सिंहादित्येतत् । यः सिंहपुरुष योरुक्तरीत्या भेदं वेत्ति तस्येति षष्ठी नया । यथा सिंहः पुमानित्युदाहरणं तथाऽग्निर्मा- णवक इत्यादि ग्राह्यमिति यथाशब्दो योज्यः । शब्दधियोरगौणत्वविषयमाह-नेति । न प्रसिद्धो भेदो यस्य तस्य पृप्तोऽन्यत्रान्यशब्दप्रत्ययौ न गौणौ चेत्कयं तहि तस्यान्यत्रान्यशब्दप्रत्ययावित्याशङ्कयाऽऽह-तस्य विति । तत्र संशये समा. रोपितांशगतौ शब्दप्रत्ययावुदाहरति-ययेति । पुरोवर्तिनः स्थाणुत्वेऽपि स्थाणुः रयमित्यगृह्यमाणविशेपत्वे हेतुमाह-मन्देति । तत्र पुरुषशब्दप्रत्ययौ पाति- काविति शेषः । वस्तुतः स्थाणुविषयत्वं न प्रतीतितः प्रतीतितस्त्वारोपित विषयत्वम् । संशये समारोपितगतौ पालिको शब्दप्रत्ययायुदाहृत्य विपर्यये तथाविधौ निश्चिताव्दाहरति-यथा चेति । शुक्तिकायामिति वस्तुप्रवृत्त्यो- क्तम् । संशये विपर्यये च दृष्टहेतुसाधारणधर्मदर्शनादेः समत्वाद्विपर्ययस्यै- योत्पत्ती को हेतुरित्याशङ्कयाऽऽह-अकस्मादिति । दृष्ट हेत्वविशेषेऽप्यह. १ क. ज. म.ट. ति न । २ ज.म. 'तमिदमि । ३ ज.या। क. गवं 1ि. 'पिपपरवमा । ५ ठ. म. द. 'हत्याविप'।

·[अ०१पा १सू०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ८५ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधिः ४) शब्दप्रत्ययौ । तदेहादिसंघातेऽहमिति निरुपचारेण शब्दम- त्ययावात्मानात्माविवेकनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदि. तुम् । आत्मानात्मविवेकिनामपि पण्डितानामजाविपालाना- 'मिवाविविक्तौ शब्दमत्ययौ भवतः तस्माद्दहादिव्यतिरिक्तात्मा- स्तित्ववादिनां देहादावहंमत्ययो मिथ्यैव । न गौणः । तस्मान्मि- थ्यामत्ययनिमित्तत्वात्सशरीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुपोऽ- शरीरत्वम् । तथा च ब्रह्मविद्विषया श्रुति:-" तद्यथाऽहिनिव- यनी वल्मीके सृता प्रत्यस्ता शयीत्वमेवेदर शरीर शेते अथा- यमशरीरोऽमृतः माणो ब्रह्मैव तेज एव"बृह० ४-४-७] इति । "सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव समाणोऽमाण इव" इति च।स्मृतिरपि च-"स्थितमनस्य का भापा" [भगी०२-५४ ] इत्याद्या स्थितमज्ञलक्षणान्याच- प्टवशादित्यर्थः । दृष्टान्तमिथुनस्य दार्टान्तिकमाह-तद्वदिति । अविवेकिनां देहा- दावहंधीशब्दयोमिथ्यात्वेऽपि विवकिनां त तो गौणावित्याशङ्कयाऽऽह--आत्मेति । अविविक्तावविवेकोत्यभ्रान्तिकृताविति यावत् । आत्मीयेऽपि देहादावात्मबुद्धावात्मी- यत्वं तिरोहितं सर्पबुद्धाविव रज्जत्वमिति मत्वा परमतनिरासमुपसंहरति-तस्मा- दिति । तत्राहंधियो मिथ्यात्वेऽपि किं सिध्यति तदाह-तस्मान्मिध्येति । न केवलं विदुषो जीवतोऽप्यशरीरत्वं यौक्तिकं किंतु श्रोत चेत्याह-तथा चेति । अत्र ब्रह्म समश्नुत इति पूर्ववाक्ये जीवन्मुक्तिरुक्का स जीवन्मुक्तो देहस्थोऽपि पूर्ववन्न संसारीत्यत्र दृष्टान्तमाह-तद्यथेति । तत्तत्र जीवन्मुक्तदेहे जीवन्मुक्ते च दृष्टान्तः । यथा लोकेऽहिनिलयनी सपनिमॊकस्तदीया देहत्वम्बल्मीकादौ प्रत्यस्ता प्रक्षिप्ता मृता पूर्वमिवाहिनाऽऽत्मत्वेनानिष्टा वर्तेत तथैवेदं विदुपः शरीरं मुक्तेन प्रागिवाऽऽस्मत्वेना- निष्टं तिष्ठतीत्यर्थः । सर्पदृष्टान्तस्य दान्तिकमाह--अथेति । तथार्थोऽथशब्दः । यथा प्रत्यस्तया त्वचा मुक्तोऽपि तामहमिति नाहिरभिमन्यते तथाऽयं जीवन्मुक्तो देहस्थोऽपि न तत्राधियमादधाति । अत एवामृतो देहाभिमानवतो हि मृतिनिरु- पाधिः सन्प्राणिति जीवतीति प्राणः साक्षी स च ब्रह्मैव तच तेमो विज्ञान ज्योतिरेवे- त्यर्थः । तत्रैव श्रुत्यन्तरमाह-सचक्षुरिति । वस्तुतोऽचक्षुरपि बाधितानुवृत्त्या सचक्षुरिवेत्यादि योऽयम् । श्रौतेऽर्थे स्मृतिमपि संवादयति-स्मृतिरपीति । विदुषो . ज. वेकिन उत्स। १ घ. "पिस्यि'! ३ ज. णानि च्याच'। ठ. र..' गी'। ५ रा. कोदयभ्रा ६ छ. "तोऽश" । ७४. द. द. 'मोकः स्वकीया स्वग्यामी । .

·८६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०४] (वेदान्ताना ब्राह्मण्यवसितत्वम् , अधिः ।) क्षाणा विदुपः सर्वपत्त्यसंवन्धं दर्शयति । तस्मानावगतब्रह्मा- त्मभावस्य यथापूर्व संसारित्वम् । यस्य तु यथापूर्व संसारित्वं नासाववगतब्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम् । यत्तु पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्श- नाद्विधिशेपत्वं ब्रह्मणो न स्वरूपपर्यवसायित्वमिति । न । अवगत्यर्थत्वान्मनननिदिध्यासनयोः । यदि दवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत भवेत्तदा विधिशेषत्वम् । नतु तदस्ति । मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगत्यर्थत्वात् । तस्मान प्रति- पत्तिविधिविपयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवतीत्यत: स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । जीवन्मुक्ती प्रमितायां फलितमाह-तस्मान्नेति । प्रमितं जीवन्मुक्तिसत्त्वं तच्छब्दार्थः । प्रतीतिमात्रशरीरं संसारित्वमनुजानाति-यथेति । ननु ब्रह्मविदामेवास्माकं संसारित्व- मबाधितमनुभूयते नेत्याह-यस्येति । साक्षात्कृतसतत्त्वस्य पूर्वमिव संसारित्वायो. गाद्युक्ता वस्तुमात्रोक्ते रज्नुस्वरूपोक्तिवदर्थवत्तेत्युपसंहरति-अनवद्यमिति । वेदान्तेषु नास्ति वस्तुमात्रोक्तिर्मननादिविधिशेषत्वेन ब्रह्मोक्तरित्याशङ्कयोक्तमनुव. दति-यत्तु पुनरिति । श्रुतमात्रस्य मननादियोगो नावगतस्येत्याह-नेत्यादिना । वेदान्तानामेकरसे ब्रह्मणि शक्तितात्पर्यनिश्चयः श्रवणम् । तस्मिन्नेव श्रुत्यनुसारिण्या युक्त्या संभावनाधान मननम् । श्रुते मते च बुद्धेः स्थैर्य निदिध्यासनम् । तेषामैक्यापरोक्षप्रतीतिव्यञ्जकत्वे तच्छेपत्वान्नावगतमन्यत्र विनियुक्तमित्यर्थः । अवगतस्यान्यत्राविनियोगेऽपि ब्रह्मणो विधिशेपत्वं किं न स्यात्तत्राऽऽह-पदीति । ब्रह्मणि मितेऽमिते या तद्धियो विध्य- सिद्धरापातदृष्टेः साक्षात्कारार्थे श्रवणादिषु विहितेषु तेभ्यस्तद्धावान्न तस्य विधिशेषते. स्युपसंहरति-तस्मान्नेति । न च वस्तुप्रकरणे श्रवणादिविध्ययोगो वाक्यभेदोपग- मात् । न च तद्विषये लिडादय इत्यादिभाप्यविरोधस्तस्य ज्ञानविधिनिरासार्थत्वात् । अत एवान प्रतिपत्तिशब्दः । न चैवं वेदान्तानां श्रवणादिविधिपरत्वं वाक्यमेदस्योक्त- त्वात् । न चान्वयादिसिद्धहेतुमावेप, तेषु न विधिरवयातेऽपि तदमावापातात् । नियः मादृष्टस्योभ्यत्र तुल्यत्वात्सर्वापेक्षाधिकरणातस्य ज्ञानोत्पत्त्युपयोगादिति भावः । उक्त सूत्रं संयोनयति-अत इति । विधिशेषत्वेन शास्त्रप्रमाणकत्वासिद्धिरित्यत शब्दार्थः। 1. ज. यत्पुन । र क. रा. 'मा।३ के. छ. ट ... 'रातत्व।

·[अ०१पा० १०४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ८७ (वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वम् , अधि०४) एवं च सत्यथातो ब्रह्मजिज्ञासेति तद्विपयः पृथक्शास्त्रारम्भ उपपद्यते । प्रतिपत्ति विधिपरत्वे हि " अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्येवाऽऽरब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत । आरभ्यमाणं चैवमार- 'भ्येत-"अथात: परिशिष्टधर्मजिज्ञासा" इति “अधातः क्रत्व. थपुरुषार्थयोजिज्ञासा" [पू० मी० ४-१-१ ] इतिवत् । ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः " अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति । तस्मात् " अहं ब्रह्मास्मि" [वृह० १-४-१०] इत्येतदवसाना एव सर्वे विषयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि । न ह्यहेयानु- पादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विपयाण्यममातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति । अपि चाऽऽहुः- - वेदान्तानां विध्यनपेक्षसिद्धबोधित्वे शास्त्रारम्भभेदं प्रमाणयति-एवं चेति । विधि. शेपत्वेन ब्रह्मार्पणेऽपि शास्त्रं पृथगारभ्येतत्याशङ्कयाऽऽह-प्रतिपत्तीति । नन्वाये काण्डे बाह्यक्रियाविधिरधिगतो मानसज्ञानविधिविचाराय काण्डान्तरमारम्यते नेत्याह- मारभ्यमाणं चेति । देहादिसाध्यकर्मविचारानन्तर्यमत्युक्तम् । तस्यैव चित्तशुद्धि- द्वारा ज्ञानविधिविचारोपयोगिताऽतःशब्दार्थः । तत्र चातुधिंकमुदाहरणमाह- अथात इति । तृतीये श्रुत्यादिभिः शेषशेपित्वे सिद्ध सत्यनन्तरं शेपिणैव शेषस्य प्रयुक्तिसंभवारको नाम फतवे प्रैकुरुते को वा पुरुषार्थायेति मत्वर्थपुरुषार्थयोजिज्ञासा ज्ञातुमिच्छा प्रवृत्तेति चतुर्थादी प्रतिज्ञामूत्रवदिदमपि चूयात् । न चैवं ब्रवीति । तस्मा- लोकविभागधीरित्यर्थः । वन्मत्तेऽपि कषं पृथगारम्भः शास्त्रस्येत्याशङ्कट मेयफलभे. दादित्याह-ब्रहोति। स्वातव्येण ब्रह्मात्मैक्यनिष्ठत्वे वेदान्तानां तदेव तात्त्विकमिति कथं द्वैतालम्बनस्य विधिकाण्डस्याध्यक्षादेव मानतेत्याशङ्कयोपसंहरपरिहरति-तस्मादिति । अद्वैत- धियो भेदाधिष्ठानमानविरोधित्वं तच्छन्दार्थः । इतिना ज्ञान परामृष्टम् । तस्मादि. त्युक्तं हेतुं व्यनकि-न हीति । तत्त्वप्ताक्षात्कारे तंदज्ञानध्वस्तौ तदुत्थमात्रादिसर्व. भेदध्वस्त्रेर विद्यावस्थायामेवाशेपो व्यवहार इत्यर्थः । कार्यास्पृष्टे सिद्ध ब्रह्मण्यद्वये सिद्धा वेदान्तमानतेत्युपसंहर्तुमितिशब्दः । न केवलमस्माभिरयमर्थोऽभ्युपगतः किं त्वन्यैरपि ब्रह्मविद्भिरित्याह-अपि चेति । सत्पारमार्थिकमवाधितं ब्रह्माहमित्येवं १ क. ज. ग. 2. 'ति शा। २ झ. तिस्तु । ३ क. स. उपकुरुते ।

·श्रीमदैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा. ११०५] (प्रधानस्य जगकर्तत्वाभावकपनम् , अधि०५) "गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिवाधनात् । सहह्मात्माऽहमित्येवं पोधे कार्य कथं भवेत् ॥ अन्वेष्टन्यात्मविज्ञानात्माममातृत्वमात्मनः । अन्विष्टः स्यात्ममातैव पाप्मदोपादिवर्जितः ।। देहात्ममत्ययो यद्वत्ममाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात्" इति ॥४॥ (४) इति चतु:सूत्री समाप्ता। एवं तावद्वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनानां ब्रह्मा- स्मनि तात्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुप्रवेशं ब्रह्मणि पर्यवसानमुक्तम् । ब्रह्म च सर्वज्ञ सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थिति- बोधे जाते पुत्रदेहादेः सत्ताबाधनान्मायामात्रत्वावगमादयमहमेवेति पुत्रादावः हमभिमानस्य गौणात्मनो मनुष्योऽहमिति देहादावहमभिमानस्य च मिथ्यात्मनोऽसत्ते कार्य कथं भवेत्तन्निमित्तामावाद्विधिविधेयादिव्यवहारो न कथंचिदित्यर्थः । यद्यात्मा सीव कस्तहि प्रमाता यद्ययमेव कयं तर्हि ब्रह्मताऽस्येत्याशङ्कयाऽऽह-अन्वेष्ट: व्येति । “य आत्माऽपहतपाप्मा" इत्यादिश्रुतिसिद्ध आत्माऽन्वेष्टव्यः "सोऽन्वेष्टव्यः" इति श्रुतेः । तद्विज्ञानात्पूर्वमात्मनो मातृत्वं प्रमातैवान्विष्टः सन्निर्दोपः परमात्मा स्याद- सोऽन्वयव्यतिरेकाम्यामात्मनो मातृत्वमाविद्यमित्यर्थः । तस्याऽऽविद्यत्वे कपमध्यक्षा दी श्रुतेश्च मानता कारणदोषादित्याशङ्कयाऽऽह-देदेति । यथा देहातिरिकात्मवादे कल्पिताऽपि देहात्मत्वधीपवहारातया मानमिप्यते तया तत्तसाक्षात्कारपर्यन्तं व्यवहारात्यायवहारे याघामावाचाध्यसाधतत्वावेदकमपि व्यावहारिक मान सुते वर्गणीदिवदात्मधीहतोलात्तिाव माननेत्यर्थः ॥ ४ ॥ (४) इति चतुःसूत्री समाप्ता। शामा पनि पूर्वः संक्षिप्य यापमाणाधिकरणानामपुनररामर्ष गएं गृतं संकीर्तयनि-एवमिति । तेषां तकलत्ये ऐनुस्तात्पर्येणेति । पालिने प्राणि नारपणं से पामित्याशङ्कपा-मन्तोणेति । समन्वयम्प्रार्थमनूपातीनाप्रपाम नापति-प्रा पति । उप सक्षणे तदनिम्गाप्तिशझापा निरामम्प HATRI मगो निशाम्यम्य मणमपि गानोगम्योम मिन्यः । गरिमणि समन ....... मा'।१६.... 'कानि ।

·[अ०१पा० १०५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ८९ (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधिः ५) नाशकारणमित्युक्तम् । सांख्यादयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमा- णान्तरगम्यमेवेति मन्यमानाः प्रधानादीनि कारणान्तराण्यनु- मिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति । सर्वेप्वेव वेदान्तवाक्येपु सृष्टिविपयेप्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्ष- पिपितम् । प्रधानपुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति सांख्या मन्यन्ते । काणादास्त्वेतेभ्य एव वाक्पेभ्य ईश्वरं निमित्तकार- णमनुमिमते, अणूंश्च समवायिकारणम् । एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुक्त्याभासावष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोत्तिष्ठन्ते । समन्वयाध्यायसमातेरुत्तरसंदर्भानर्थक्यमित्याशङ्कयाऽऽह - सांख्यादयस्त्विति । सिद्धेऽर्थे मानत्वविरोधिकार्यानुप्रवेशे प्रत्युक्तेऽपि ब्रह्मण्येव समन्वयो नान्यत्रेत्यनिर्धा- रणामकारणताविरोधिप्रधानादिवाद निरासायोत्तरसंदर्भ इत्यर्थः । परिनिष्ठितस्य मानान्तरंगम्यत्वे तत्संवादादिना तत्र वेदान्ताप्रामाण्यान्न ततो जगद्धेतुर्वम सिध्यतीति चेत्तर्हि केन मानेन तद्धेतुधोरित्याशङ्कयोक्तम्-प्रधानादीनीति ! का तर्हि वेदा- न्तानां गतिः परार्थानुमाननेत्याह-तत्परतयेति । हेत्वाद्यनुतेस्तेपा न परार्थानुमानते- स्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेविति। "तेनसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ” इत्यादिष्वनुमा- नता मातीत्यर्थः । कार्यलिङ्गकमनुमान ब्रह्मैव गमयिप्यतीत्याशङ्कय सुखदुःखमोहात्मक कार्य तादृगेव कारणमनुमापयतीत्याह-प्रधानति । तस्याचेतनस्य स्वार्थीभावात्पुमर्थ- प्रवृत्तौ पुंमि मानं याच्यमिति मत्वाऽऽह-पुरुपेति । बुद्धौ यः प्रतिबिम्बः स ताह- शचिम्बपूर्वकः प्रतिविम्बत्वादपणे मुखामासवदित्यर्थः । संबन्धाभावे तादर्थ्यायोगात्त. त्रापि मानाकाक्षायां विमतं चेतनसंयुक्तमचेतनत्वाद्रव्यादिवदिति बुद्ध्या संयोगग्रह- णम् । मतान्तरमाह-काणादास्त्विति । यतो वा इमानीत्यादिवाक्येभ्यो यच्छन्दो. पअन्धेन सिद्धवजगहेतुपरामर्शायत्कार्य तद्बुद्धिमत्कर्तृ कमिति सामान्यतो दृष्टादीश्वरं कल्पयन्तीत्यर्थः । स्वपरिमाणादल्पपरिमाणारब्धं पटादि दृष्ट्वाऽऽद्यमपि कार्य तथेति समवायित्वेन चतुर्विधानणूकल्पयन्तीत्याह-अणूंश्चेति । असद्वा इदमग्र आसीदि. त्यादिवाक्याभासाद्दीपादेनिरन्वयनाशदृष्ट्या पृथिव्यादेरपि तथा नष्टस्यासत एवोत्पत्तिरि- त्यादियुक्त्यामासाचाद्वैतवादे माध्यमिकाइयो विरोविनो भवन्तीत्याह-एवमिति । , ज. लिलक्षयिषन्ति । २ ठ. इ. द. वादे नि' । ३८. इ. १, रसाम्यत्वे । ४ क रा. 3, द. ट. 'स्वादर्थव । ५ स. णादार'।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०१) (प्रधानस्य जगरकतत्वाभावकथनम् , अधि०५) तत्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेनाऽऽचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मावग- तिपरत्वदर्शनाय वाक्याभासयुक्त्याभासप्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते। तत्र सांख्याः प्रधानं त्रिगुणपचेतनं जगतः कारणमिति मन्य- मानो आहुः । यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तत्र- ह्मणो जगत्कारणत्वं दर्शयन्तीत्यवोचस्तानि प्रधानकारणपक्षेऽपि योजयितुं शक्पन्ते । सर्वशक्तित्वं तावत्मधानस्यापि स्वविकार विषयमुपपद्यते । एवं सर्वज्ञत्वमप्युपपद्यते । कथम् । यतु ज्ञानं पन्यसे स सत्तधर्मः " सत्त्वात्संजायते ज्ञानम् [भ० गी० १४-१७ ] इति स्मृतेः । तेन च सत्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकर- वादिविप्रतिपत्तीरुक्त्वा तन्निरासायोत्तरमन्यमवतारयति-तत्रोति । तत्र वादिषु मिन- प्रस्थानेषु सत्स्विति यावत् । वाक्यामासेषु युक्त्यामासेषु च प्रतिपत्तियां ते तथा । उत्तरग्रन्यतात्पर्यमुक्त्वा सदेवत्यादौ सच्छन्दितमीक्षित सर्वज्ञ जगदुपादानं प्रधान नहीवेति वादिविवादाक्षातृत्वज्ञानाम्यां संशय्यानन्तराधिकरणपूर्वपक्षमाह-तत्रेति । स्थितं समुदायतात्पर्य सप्तम्यर्थः । सर्वज्ञे जगद्धती समन्वयोक्त्या तचैतन्यमाक्षिप्य समर्थ्यत इत्यधिकरणसंगतिः । नानाशाखास्पस्फुटब्रह्मलिङ्गवाक्यानां ब्रह्मण्येव समन्ः योक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । तत्त्वमसीति तच्छव्दितप्रधानन्यसंपत्तिः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते चिदात्मनो बक्यं फलम् । प्रकर्षेण धीयते सर्व जगदस्मिन्निति ब्रह्मापि प्रधान को विशिनष्टि-त्रिगुणमिति । परिणामयोग्यत्वमाह-अचेतनमिति । तस्यिीयमत श्रुतिविरोधात्यायमित्याशङ्कयाऽऽह-यानीति । जीयाख्यचित्प्रतिबिम्बाना स्वतो विमनननियमेनकीकरणशक्तयो न प्रधानस्याचेतनस्येत्यन्यदेव सर्वशक्तिमदेष्टव्यमित्या शङ्कय चित्प्रतिविम्वानामनुत्पाद्यत्वादुत्पावार्थशक्तिरस्यापि स्यादित्याह-सनि । तपाऽपि कुतोऽस्याचेतनत्वे सर्वज्ञता तत्राऽऽह-एचमिति । यस्प न सत्यमेव जय कुनः सर्वज्ञतेत्याह- कयमिति । प्रधाने ज्ञानकर्तृत्वं संभावपितुं ज्ञानसरूपमा पदिति । ननूतक्षानेन घेतनानामेव योगिनां सर्वज्ञत्वारादतनं प्रधान कर म सर्वमुच्यते तदाऽऽह-तेनेति । कार्यकरणवन्त इत्यनेनन्यमुक्तम् । तत्रापि ना. तस्यैव सर्वज्ञात्वं सत्त्वस्य सहायतया तदुकानयन्यतिरेकपोरन्यपासिद्धरित्याश- १६. वर १३ घ... 'नाथाsxg: । ३. तिला ... परेका मया५८. स. शामान्य।.रा. हलमु.स.e.at ·[अ०१पा०१सू०५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ९१ (प्रधानस्य जगरकर्वत्वाभावकयनम् , अधि०५) णवन्तः पुरुपाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः। सत्त्वस्य हि निरति- शयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । न केवलस्याकार्यकरणस्य पुरुष- स्योपलब्धिमात्रस्य सर्वशत्वं किंचिज्जत्वं वा कल्पयितुं शक्यम् । 'त्रिगुणत्वात्तु मधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्वं प्रधानावस्था- यामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वशत्वमुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु । अवश्यं च त्वयाऽपि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमञ्चेनैव सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्यम् । नहि सर्ववि- पयं ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते । तथा हिंज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञान• कियां मति स्वातश्यं ब्रह्मणो हीयेत । अथानित्यं तदिति ज्ञान- क्रियाया उपरमेतापि ब्रह्म । तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्व- ज्ञत्वमापतति । अपि च प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मप्यते त्वया । न च ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानो- त्पत्तिः कस्यचिदुपपना । अपि च प्रधानस्यानेकात्मकस्य परि- णामसंभवात्कारणत्वोपपत्तिर्मुदादिवत् । नासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मण इत्येवं माप्त इदं सूत्रमारभ्यते- याऽऽह-सत्त्वस्येति । केवलव्यतिरेकामावान्न चेतनांशस्यैव सर्वज्ञतेत्यर्थः । किंच तस्य सर्वज्ञत्वं दुनिं चिन्मात्रस्य ज्ञानकर्तस्वायोगादित्याह-नेति । कार्यकरणविर- हितत्वाच नास्य ज्ञानकर्तृतेत्याह-अकार्येति । पूर्णत्वाञ्च तथेत्याह-पुरुपस्येति । प्रधानावस्थायां गुणसाम्ये सत्त्वोत्कर्षायोगान्न तस्य तस्कृतं साश्यमित्याशङ्कयाऽऽह---- त्रिगुणत्वादिति । न च ज्ञानप्रतिबन्धकरजस्तमसोरपि तन भावान्न सार्वश्यम् । वस्तुतस्तद्भावेऽपि माणवकस्यामित्वयत्तदुपचारात्तदाह-उपचर्यत इति । गौणमू- ख्ययोर्मुख्ये संप्रत्ययान्मुख्यग्रहणमाशङ्कयाऽऽह-अवश्यमिति । तत्र हेतुमाह- नहीति । तथात्वे काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कय तज्ज्ञानं नित्यमनित्यं वेति विकल्पयति- तथा हीति । तत्राऽऽयं दूषयति-ज्ञानेति । द्वितीयमनूद्य स्वमतसिद्धान्तमाह- अथेसादिना । अनित्यतानपक्षे ब्रह्मणः सर्वज्ञानशक्तिमत्वेनैव सर्वततेत्यत्र हेवन्त- रमाह-अपि चेति । तथाऽपि तस्य सर्वविषयं ज्ञानं किमिति नोत्पद्यते तत्राऽऽह- न चेति । आदिपदेन ज्ञेयज्ञात्रादिसंग्रहः । उभयत्राप्यनुपपत्तिसाम्ये कथं पक्षविशेष. पसपात इत्याशङ्कय प्रधानपक्षे विशेपमाह-अपि चेति । एकस्यापि ब्रह्मणः साम- श्रीसंनिधानात्कारणत्वमाशङ्कय तस्यासङ्गत्वादद्वयत्वाच्च नैवमित्याह-नेति । जगदु- पादानवादिवेदान्तानां प्रधानपरतेति पूर्वपक्षमन्य स्त्रेण सिद्धान्तयति एवमिति । १६. हि सर्वदा स । २ ज. 'रम उपरमे । ३४. द. ढ. 'हित्वा' । . ड.८, बार्नु ।

·. “ ९२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १२०९] (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधेि० ५) ईक्षते शब्दम् ॥ ५॥ न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्य वेदान्तेप्वाश्रयितुम् । अशब्दं हि तत्कथमशब्दत्वमीक्षतेरीक्षित- त्वश्रवणात्कारणस्य । कथम् । एवं हि श्रूयते ~ "सदेव सोम्ये- दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् " [छान्दो० ६-२-१ ] इत्युप- तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति ततेजोऽसृजत [छान्दो० ६-२-३ ] इति । तदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत्मागुत्पत्तेः सदात्मनाऽवधार्य तस्यैव प्रकृतस्य सच्छन्दवा- च्यस्वेक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृतेः स्रष्टत्वं दर्शयति । तथाऽन्यत्र आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । नान्यत्किंचन मिषत् । स ईक्षत लोकानु सृजा इति । स इमाल्लोकानसृजत" [ऐत. १-१] इतीक्षापूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टे । कचिच्च पोडशकलं पुरुष प्रस्तुत्याह-" स ईक्षांचक्रे स प्राणपसजत" प्रश्न सूत्रस्यं नपदं ब्याचष्टेनेति । तत्र सौत्रमेव हेतुमाह-अशब्द हीति । सदेवेत्यन्न सच्छब्दस्य तच्छन्दत्वानाशब्दसमित्याह कयमिति । सौत्रं पदमनः तार्य व्याकरोति-ईक्षतेरिति । अनुमेयं प्रधान हित्वा तदनुवादिश्चतिसिद्धस्य कर्ष कारणत्यमित्याह--कथमिति । कार्येण कारणमात्रमनुमातुं शक्यं न तद्विशेषस्तत्र श्रुतिरेव मानमिति मत्वाऽऽहएवं हीति । श्रुतोपादानस्य चेतनार्थत्वमाह-तदै क्षतेति । केचिदीसितारमीश्वरं सद्वितीय संगिरन्ते तान्प्रत्याह-एकमेवेति । तस्यो- पादानार्थत्वमाह-बहु स्यामिति । ईक्षणफलमाह-तदिति । तदाकाशं वायु सृष्ट्वा तेजः सृष्टवदित्यर्थः । श्रुतेरमिता नुवादित्वव्युदासामर्थमाह-तप्रेत्यादिना । उक्तश्रुतिः सप्तम्यर्थः । छन्दोगश्रुतिवदैतरेयश्चतिरपि प्रधानवादविरोधिनीत्याह- तथेति । मिपञ्चलसत्त्वाकान्नमिति यावत् । प्रनश्रुतिरपि प्रधान कारणतां वारयनी त्याह-कचिचेति । स प्राणममृजत प्राणाच्छूद्धां खं वायुयोतिरापः पृथिवीन्द्रिय मनोऽन्नमन्नाद्वीयं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु नाम चैत्युक्ताः *पोडश कलाः । * ताद प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचीलेकर प्रशाशयापायिन्तरिक्ष यो: साल द्वितीयः । अभिः सूर्यचन्द्रमा विद्युदिति उत्तीय: । पापाः धौर्य वागिति चतुर्थः । एवं क्ला: पोस। १८. द. दानत्वा । ३ क. रा. उमा भु।

·[अ०१पा० १०५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ९३ (प्रधानस्य जगकरीत्वाभावस्थनम् , अधि० ५) ६-३] इति । ईक्षतेरिति च धात्वर्यनिर्देशोऽभिमेतो यजतेरि- तिवन्न धातुनिर्देशः । तेन " यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमनं च जायते " [मुण्ड. १.१-९] इत्येवमादीन्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यान्यु. दाहर्तच्यानि । यतूक्तं सत्वधर्षेण झानेन सर्व प्रधानं भविष्यतीति । तन्नो- पपद्यते । न हि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात्सत्त्वधर्मों ज्ञानं संभवति । ननूक्तं सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भविष्यतीति । तदपि नोपपद्यते । यदि गुणसाम्ये सति सत्त्यव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमा- श्रित्य ज्ञानशक्तिमत्वेन सर्वशं प्रधानमुच्येत काम रजस्तमोव्य- इश्तिपौ धातुनिर्देश इति स्मरणादीक्षतेरिति रितपा धातुस्वरूपकथनान्न तस्य चेत- नोपादानत्वसाधनतेत्याशङ्कयाऽऽह-ईक्षतोरतीति । विषयिणा विषयस्य लक्षणादि- त्यर्थः । प्रसिद्धा चेयं लक्षणेत्याह--यजतेरितिवादति । सप्तमे स्थितम्-इतिकर्त- व्यताविधेर्यनतेः पूर्ववत्त्वम् । इतिकर्तव्यतायाः सौर्यादिपु विकृतिप्वविधानादनितिकर्त. व्यताकत्वे प्राप्ते प्रत्युच्यते । यथा लोके शाकादिपु सिद्धेषु वदन्त्योदनं पचेति तथेह सिद्धवत्कृत्य सामान्येनेतिकर्तव्यताकरणं विहितं तस्याश्च विकृतिप्वविधेः सौर्यादीनां विकृतियागानां दर्शादिप्रकृतिविहितपूर्वेतिकर्तव्यतावत्त्वमिति । तत्र यथा यनतेरिति यागो गृहीतस्तथेहापीक्षतेरितीक्षणमित्यर्थः । ईक्षतेरित्त्युक्तरर्थपरत्वे वाक्यान्तराण्यपि प्रधानपक्षप्रतिक्षेपायान संचितानि भवन्तीत्याह-तेनेति । सामान्यतः सर्वज्ञो विशे- पतः सर्वविदिति भेदः । ज्ञानमयं ज्ञानात्मकं तपो न त्वायासरूपमेतद्ब्रह्म जायमानं हिरण्यगर्माख्य कार्यम् । नाम देवदत्तादि । रूपं नीलपीतादि । अन्नं ब्रीहियवादि । आदिपदेन ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः स कारणमित्यादि गृहीतम् । सिद्धान्तमुपपाद्य परोक्तमनुवदति-यचिति । प्रधाने गुणानां तुल्यतया सत्वका- यस्य ज्ञानस्यैवासंभवे सर्ववत्वं दूरनिरस्तमित्याह-तन्नेति । औपचारिकं सर्वज्ञत्वमुक्तं स्मारयति-नन्विति । सत्त्वस्य सूक्ष्मरूपेण ज्ञानहेतु- त्ववदितरयोरपि तेनाऽऽत्मना तत्प्रतिबन्धकत्वान्न सर्वज्ञतेत्याह-तदपीति । केवल. सत्त्ववृत्तेनित्वमुपेत्य सत्त्वधर्मेण तेन न सर्वज्ञतेत्युक्तम् । इदानी न केवला सत्त्ववृ. १ के. ज. प ट. 'त्य स । २ इ. व्यतां क' । ३ क. स. स. ह. ६. समितानि ।

·सेश्वरसांख्यमतमाह-अथेति । यस्य खतो नेक्षितृत्वं तस्य कथं तदन्यकृतमपि श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०९] (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधि०५) पाश्रयामपि ज्ञानप्रतिवन्धशक्तिमाश्रित्य किंचिज्जमुच्येत । अपि च नासाक्षिका सत्ववृत्तिर्जानातिनाभिधीयते । न *चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्ति । तस्मादनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्वम् । योगिनां तु चेतनत्वात्सत्त्वोत्कर्षनिमित्तं सर्वज्ञत्वमुपपन्नमि' त्यनुदाहरणम् । अथ +पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य कल्येत यथाs. मिनिमित्तमयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् । तथा सति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य तदेव सर्वज्ञं मुख्यं ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम् । यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते नित्यज्ञा- नक्रियत्वे ज्ञान क्रिया प्रति स्वातव्यासंभवादिति । अत्रोच्यते-इदं तावद्भवान्मष्टव्यः । कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति । यस्य हि सर्व विषयावभासनक्षम ज्ञानं नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विमतिपिद्धम् ।. अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य कदाचिज्जानाति कदाचिन्न जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यान्नासौ ज्ञाननित्यत्वे दोषोऽस्ति । ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः त्तिानं किंतु तदभिव्यक्तश्चित्प्रकाशस्तथाविधज्ञानवत्त्वं च न प्रधानस्येत्याह-अपि. चेति। तहिं प्रधानमेव चिदात्मना परिणतमवच्छेदकवृत्यात्मना विपरिणस्यते नेत्याह- न चेति । हेतुरचेतनस्येत्युक्तः । प्रधानस्यासर्वज्ञत्वमुक्तं निगमयति-तमादिति । अचेतनस्याज्ञातृत्वं तच्छब्दार्थः । परोक्तं दृष्टान्तं विघटयति-योगिनां स्विति । सत्त्वोत्कर्षोऽपि चेतनस्योपकरोति नाचेतनस्य प्रधानस्यान्धस्येवाऽऽदर्शोत्कर्ष इत्यर्थः । स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । लाघवेन सिद्धान्तयति-तथेति । सिद्धान्त परोक्कामनुपपत्तिमनुभापते-यत्पुनरिति । तस्य मुख्यं सर्वज्ञत्वं प्रतिनानीते-अति । ता परोक्त्यनुपपत्ति निरसित पृच्छति-इदमिति । प्रकृत्पर्याभावात्प्रत्ययार्थाभावाद्वा ब्राह्मणोऽसर्वज्ञतेति प्रश्नमय प्रकटयति-यमिति । प्रथमं प्रत्याह-पस्येति । उक्त व्यतिरेकद्वारा विशृणोनि- अनित्यत्वे हीति । द्वितीयं शङ्कते-ज्ञानेति । स्वतो नित्यस्यापि ज्ञानस्य : * अन्धस्येव ।। हरण्यगर्भमतम् । १८.८.द.शरवे नि' । २८. स. स. 'रोक्षानु।

·[अ०१पा० १सू०५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ९५ (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्याभाषकपनम् , अधि०५) स्वातच्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । न ।मततीप्ण्यमकाशेऽपि सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातम्यव्यपदेशदर्शनात् । ननु सवितुर्दाद्यप्रकाश्यसंयोगे सति दहति प्रकाशयतीति व्यपदेशः स्यान्न तु ब्रह्मणः मागुत्पत्तेर्ज्ञानकर्मसंयोगोऽस्तीति विपमो दृष्टान्तः । नासत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इति कर्तृत्वव्य- पदेशदर्शनात् । एवमसत्यपि ज्ञानकर्मणि ब्रह्मणस्तदैवतेति कर्तृ- खव्यपदेशोपपत्तेन वैपम्यम् । कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणीक्षितृत्वथु- तयः सुतरामुपपन्नाः । किं पुनस्तत्कर्म यत्मागुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्प विषयो भवतीति । तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्या- कृते व्याचिकीपिते इति धूमः। यत्मसादाद्धि योगिनामप्य- विच्छिन्नस्य कार्यत्वात्तत्र स्वातन्त्र्यं प्रत्ययार्थो चक्षणः सिध्यतीत्याह-नेत्यादिना। वैषम्यं शकते-नन्विति । ब्रह्मणोऽपि विषयसंबन्धे जानातीति स्यादित्याश- क्याऽऽह-न विति । यत्र स्वातन्त्र्यं तत्र क्रियाश्रयत्वमेवाव्यभिचारादिति दूप- यति-नासत्यपीति । प्रकाशतरकर्मकत्वात्तथाव्यपदेशेऽपि जानातेः सकर्मकत्वात्क- समावे तथा व्यपदेशो न स्पादित्याशङ्कयाऽऽह-कर्मेति । प्रकृत्यर्थवत्प्रत्ययार्थस्यापि माधाभावात्सुतरामित्युक्तम् । यथा कुम्भकारस्य व्याचिकीर्पिताकारस्य स्खोपाध्यन्तःक- रणपरिणतिरीक्षणं तथा ब्रह्मणोऽप्यविद्यायाः स्त्रोपाधेरनादिप्रवृत्तसर्गसंस्कारायाः प्रलय- हेतुकर्मक्षयोत्यापितसंस्कारादिनिमित्तवशेन सर्गोन्मुखा परिणतिरीक्षणम् । ततोऽन्यस्य मुख्यशासादिदरेश मुख्यम् । लन याऽऽदिक गस्ति भर्ततेति भावः । नन्द- क्षितं कर्म ब्रह्मणो मिन्नमभिन्न वाऽऽये तदद्वैतहानिद्वितीये सर्वज्ञत्वासिद्धिरित्याह-- किमिति । सन्नामरूपाम्यामेवेत्यादिश्रुतेः सर्वस्य कार्यप्रपञ्चस्य नामरूपात्मकत्वात्तयोश्च ब्रह्मणो मेदाभेदाभ्यां दुर्भणत्वाने रमित्याह-तत्वेति । प्रागेव तयोः सत्त्वे सर्गासि- दिमाशङ्कयाऽऽह-अव्याकृते इति । तयोस्तथाखामाव्ये कुतः सृष्टिरित्याशङ्कयोक्तं व्याचिकीपिते इति । निरीश्वरवादिनं प्रति ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वमुक्त्वा सेश्वरवादिनं प्रत्याह-यत्मसादादिति । ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽन्तरायामावश्चेति योगसूत्रस्य - १८. शेऽसलपि । २ ५. ज. 'ह्मण इक्षि'1३ य, ट. 'पयी भ'। ४ उ. द. प्रमापि। ५४. र. द. 'तीसा।। ६ क. 'रस्यो । रा. रस्योपा । ७०. द. "दिषु स । "स्वान्मय।

·९ ६ विकत्वं ज्ञानमेव वलं तेन क्रिया जगतः सर्गाद्या सा च स्वाभाविकीति । अा. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०५) (प्रधानत्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधि०५) तीतानागतविपयं मत्यक्ष ज्ञानमिच्छन्ति योगशास्त्रविदः किम वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सृष्टिस्थितिसंहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवतीति । यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तेब्रह्मणः शरीरादि- संवन्धमन्तरेणेक्षितृत्वमनुपपन्नमिति । न तच्चोधमवतरति । सवि- तृप्रकाशबह्मणो ज्ञानस्वरूपनित्यत्वे ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः । अपि चाविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यान्न ज्ञानप्रतिवन्धकारणरहितस्येश्वरस्य । मन्त्री चेमावीच. रस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानतां च दर्शयतः-" न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" [श्वेता० ६-८] इति । “अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरश्य पुरुपं महान्तम्" [ श्वेता. ३-१९] इति च । भक्तिविशेषादावनित ईश्वरस्तमनुगृह्णाति ज्ञानवैराग्यादिनेति तद्भाप्यस्य च दृष्टयोंग- शास्त्रविद इत्युक्तम् । अपिना सूचितं फैमुतिकं न्यायमाह-किम्विति । तथा च सेश्व- रवादे ब्रह्मणः सार्वश्यमनायासलम्पमिति शेषः । जीवस्येवेश्वरस्यापि ज्ञानानुगुणहेत. पेक्षामनुवदति-यदपीति । वस्तुतो नित्यस्य स्वतो हेत्वनपेक्षत्वावमित्याहन तदिति । तदेव व्यतिरेकेण साधयति-अपि चेति । अविद्या मिध्याज्ञानम् । आदिशब्देनास्मितादिरुक्तः । ननु संसारिणोऽपि ज्ञानस्य नित्यत्वात्तत्र हेत्वपेक्षा स्याचे- दीश्वरस्यापि स्यादभेदादित्याशवयाऽऽवियं भेदमादाय विशेपमाह-न ज्ञानेति । सोऽपि ज्ञानप्रतिवन्धकारणवानितरवञ्चेतनत्यादतस्तस्यापि देहायपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिरि: त्याशङ्कय कालात्ययापदिष्टत्वमाह-मत्रों चेति । चकारः शहानिरासार्थः । कार्य शरीरं करणमिन्द्रियनातं समः समानजातीयोऽभ्यधिको विजातीयो दृश्यत इति नाऽन्वितं द्वयं मानाभावपरम् । सत्त्वासत्त्वादिनाऽनवगायत्वं परत्वम् । शक्ति लकारणं माया तस्या विविधत्वमाकाशावशेषाकारत्वम् । ऐतिखमात्रमिद्धा सा न प्रामाणिकीति वक्तुं धूयत इत्युक्तम् । उक्तमायानुमारितं स्वामी गिरपि ग्रहोताऽपादोऽपि जवनी वेगवद्विहरणवाननारपि पश्यत्यकोऽपि शृणोति क. प. ज. निलश २ म तस्य १३ क. रा. ट...:. काम है।

·" [वृह० [अ०१पा० १०५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ९७ (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकसनम् , अधि० ५) ननु नास्ति तव ज्ञानप्रतिवन्धकारणवानीश्वरादन्यः संसारी नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ३-७२३] इति श्रुतेः। तत्र किमिदमुच्यते संसारिणः शरी- रायपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिर्नेश्वरस्येति । अत्रोच्यते-सत्यं नेवरादन्यः संसारी तथाऽपि देहा- दिसंघातोपाधिसंवन्ध इप्यत एव घटकरकगिरिगुहाद्युपाधि- संवन्ध इव व्योन्नस्तत्कृतश्च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टो घटच्छिद्रं करकादिच्छिद्रमित्यादिराकाशाव्यतिरेकेऽपि । तत्कृता चाऽऽकाशे घटाकाशादिभेदमिथ्याबुद्धिष्टा । तथेडापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्धाविवेककृतेश्वरसंसारिभे- दमिथ्यावद्धिः । दृश्यते चाऽऽत्मन एव सतो देहा- बहुना सर्वमपि वेदनयोग्यं कार्यकरणानपेक्षो वेत्ति पर्यवसितं तस्मिन्वेदितृत्वमतो न तस्यान्यो वेदिताऽस्ति नित्यस्फुरणत्वाच्च तं चाऽऽदिकर्तारं महान्तमाचक्षते ब्रह्मविदो न च तन्महत्त्वमापेक्षिकमिति पुरुपपदम् । अविद्यादिमतः संप्तारिणो देहाद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिर्नेश्वरस्येत्यत्रापसिद्धान्तं शङ्कते- नन्विति । न केवलमपराद्धान्तादीश्वरादन्यो न संसारी किंतु श्रुतिविरोधादपी- त्याह-नेति । व्यतिरिक्त संसारिण्यसति विभागोक्तिरयुक्तति फलितमाह- तत्रेति । स्वाभाविकमोपाधिकं वाऽन्यत्वं नासीनि विकल्पयति-अति । तत्राss- धमगी करोति-सत्यमिति । द्वितीयं प्रत्याह-तथाऽपीति । तत्कृत. मन्यत्वं चेष्टमेवेति शेषः । अपरिच्छिन्नस्य परिच्छिन्नोपाधिसंवन्धे दृष्टान्त- माह-घटेति । विमती तत्वतो भिन्नावपुनरुक्तशब्दधीगम्यत्वाद्धटादिवदि. त्याशङ्कय व्यभिचारमाह-तत्कृतश्चेति । उपाधिसंबन्धस्तच्छदार्थः । हेतुमदा- फाशे साध्य व्यावर्तयति-आकाशेति । तस्य तत्वतो भेदाभावेऽपीति यावत् । परा- परयोस्तात्विकभेदाभावे कथं तत्प्रत्याशङ्कयाऽऽह-तत्कृतेति । पूर्ववत्तच्छन्दः । दृष्टान्तस्थमर्थ दान्तिके योजयति-तथेति । चिदात्मा सप्तम्यर्थः। विशिष्टोपाधि- योगादविवेकलेन कृतेत्येतत् । व्योमादावनात्मनि भ्रान्तिसंभवेऽपि कथमात्मनि स्वप्र. काशे स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-दृश्यते चेति । तत्त्वतोऽतिरिक्तस्यैव सत आत्मन इति १ स. "तुमादायाऽऽका। १३ ·९८. अत्रेति । उक्तमनूद्य व्यभिचार स्फोटयति-यदुक्तमिति । हेतुश्रवणं तदा परामुष्टम कथं प्रधाने तदैवतेति व्यपदेशस्तत्राऽऽह-तद्वदिति । उपचारे निमित्तं प्रत्यासो त्यादि । तथाविधेऽपि प्रधाने सिसृक्षतीति स्यात्कयमसनेति तत्र चेतनवदिति । विरुई श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा० १०६] (प्रधानस्य जगत्कटत्वाभावकथनम् , अधि० ५) दिसंघातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्यावृद्धिमात्रणे । सति चैवं संसारित्वे देहायपेक्षमीक्षितृत्वमुपपन्नं संसारिणः । यद- प्युक्तं प्रधानस्यानेकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वोपपत्ति संह; तस्य ब्रह्मण इति । तत्पधानस्याशब्दत्वेनैव प्रत्युक्तम् । यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोढुं शक्यते न प्रधाना- दीनां तथा प्रपञ्चयिष्यति'न विलक्षणत्वादस्य' [5. सू० अ० २-१.४] इत्येवमादिना ॥५॥ अत्राऽऽह-यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणमीक्षितृत्वश्र- वणादिति । तदन्यथाऽप्युपपद्यतेऽचेतनेऽपि चेतनवदुपचारदर्श. नात् । यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्याः कूलस्याऽऽलक्ष्य कूलं पिपतिपतीत्यचेतनेऽपि कूले चेतनवदुपचारो दृष्टः, तद्वदचेतनेऽपि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेतनवदुपचारो भविष्यति तदेक्षतेति । यथा लोके कश्चिचेतनः स्वात्वा भुक्त्वा चापराहे ग्रामं रथेन योजना । तत्र कारणमाह-मिथ्येति । पूर्वभ्रान्तेरेव संस्कारद्वारोत्तरभ्रान्तिकारणव मवधारयितुं तन्मात्रग्रहण न किंतु तद्धतीविचारासहत्वं वैक्तमतो हेत्वन्तरमविरुद्धम् । उपाधिद्वारा चिदात्मनि संसारित्वेऽपि प्रकृते किं जातं तदाह-सति चेति ! ईश्वर स्यासंसारिणो महाकाशस्थानीयस्य तदनपेक्षमीक्षितृत्वमिति शेषः । प्रधानस्य परोठे सर्वज्ञत्वं निरस्य ब्रह्मणस्तदुपपत्तिरुक्ता संप्रति प्रधानस्यैव कारणत्वयोग्यतेत्युक्तमनुः वदति-यदपीति । तस्य कारणत्वं शब्दतस्तर्कनो वा नाऽऽद्य इत्याह-तदिति । द्वितीयं निरस्यतिन्यथा विति ॥५॥ प्रधानस्य ने कारणतेत्युक्ते सतीसितृत्वस्य चेतनकारणत्वहतोमेभिचारं चोदयनि- न्यथाऽपि जगत्कारणस्याचेतनत्येऽपीत्यर्थः । कथमुपपत्तिनहि तत्र मुरूपमीक्षित तत्राऽऽह-अचेतनेऽपीति । तदेव दृष्टान्तेन व्याचष्टे-सासनेति । तपार दृष्टान्तं व्याकुर्वाणो लौकिकेक्षितृप्ता यान्निगतक्रियाकारित्वादित्यमुक्तिरित्याह यथेति । तस्मादिति नियतप्रवृत्तिमत्त्व हेतूकृतम् । मुख्यगौणयोर्मुख्यग्रहण न्या ११. घ.' पूर्वपूर्वेण । स' । प. पूर्वग । रा । २ प. " तिमस्य । ३. पुतो । ४ क. प्राऽ६॥ ५८. स. इ. ' हिए। ६४.८.. all ·[अ०१पा० १०६] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ९९ (प्रधानस्य जगकतत्वाभावकथनम् , अधि०५) गमिष्यामीतीक्षित्वाऽनन्तरं तथैव नियमेन प्रवर्तते तथा प्रधा. नमपि महदायाकारेण नियमेन मवर्तते । तस्माचेतनवदुपचर्यते । कस्मात्पुनः कारणाद्विहाय मुख्यमीक्षितृत्वमौपचारिकं कल्प्यते । तत्तेज ऐक्षत" [छान्दो० ६ . २ - ३] "ता आप ऐक्षन्त "[छान्दो०६ - २.४] इति चाचेतनयोरप्यतेज- सोश्चेतनवदुपचारदर्शनात् । तस्मात्सत्कर्तृकमपीक्षणमौपचारिक- मिति गम्यते, उपचारमाये वचनादित्येवं प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते- गौणश्चेन्नाऽऽत्मशब्दात् ॥ ६॥ यदुक्तं मधानमचेतनं सच्छन्दवाच्यं तस्मिन्नौपचारिक ईक्षति- रजसोरिवेति तदसत् । कस्मात् । आत्मशब्दात् । “ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " [छान्दो० ६२-१] इत्युपरम्य " तदेक्षत" [छान्दो० ६.२.३] " तत्तेजोऽसृजत " [छान्दो० ६.२.३ ] इति च तेजोवन्नानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षित तानि च तेजोवन्नानि देवताशब्देन परा- मृश्याऽऽह-" सेयं देवतैक्षत दन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" [छान्दो० भेति सिद्धान्ती शङ्कते-कस्मादिति । गौणेक्षणतनिधिना समाधत्ते-तत्तेज इति । दर्शनादौपचारिक सतोऽपातितृत्वमिति संबन्धः । संनिधिफलमाह-तस्मादिति । [च्छन्दार्थ व्याकरोति-उपचारेति । तत्माये तत्प्रकरणे । इतिशब्दः शङ्कोपक्रम- यक्रियापदसंबन्धी । व्यभिचारशङ्कामनूद्य सूत्रमुत्तरत्वेनावतारयति-एवामिति । अनुवादमागं विभनते-यदुक्तमिति । परिहारमागं व्याकर्तुं नजर्थमुक्त्वा प्रश्नद्वारा तुमाह-तदसदिति । परमतं निरसितुं प्रकरणमनुसंदधानो हेतुं ब्याचष्टे---सदे- ति । सेति प्रकृतसदात्मोकिरियमिति संनिहितेक्षितृत्वनिर्देशो देवतेत्यलौकिकत्वमु- कम् । ईक्षणमभिनयति- हन्तेति । सूक्ष्मभूतसर्गानन्तरं तावता व्यवहारायोगात्तदपे- मायामित्यर्थः । सृष्टिवाक्येनोक्तानि तेजोवन्नानि निर्दिशति--इमा इति । सूक्ष्मभूतानां यवहाराङ्गत्वेनाप्रात्यक्ष्यातेषु देवताशब्दोऽनेन पूर्वसृष्टयनुमूतेन जीवेन प्राणधृतिहेतु- IISऽत्मना सद्रूपेण यथोक्ता देवताः सर्गानन्तरं प्रविश्य नाम रूपं चेति विस्पष्टमासमा तात्करवाणीति परा देवतेक्षितवतीत्यर्थः । ननु सा जीवमात्मशब्देनाभिधत्ताम् । तथाऽपि १ भ. परीक्ष। २ रा. नाप्रत्यक्षत्वाते।

·वधारणस्यात्रापि संबन्धाद्यत्सत्यं स सर्वस्याऽऽत्मा निरुपचरितं रूपं है तो श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०६] (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधि०५) ६-३-२] इति । तत्र यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्येत तदेव प्रकृतत्वात्सेयं देवतेति परामृश्येत । न तदा देवता जीवमात्मश- ब्देनाभिदध्यात् । जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्षः माणानां धारयिता तत्मसिद्धेनिर्वचनाच । स कथमचेतनस्य प्रधानस्याऽऽ: स्मा भवेत् । आत्मा हि नाम स्वरूप, नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुमर्हति । अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षित परिगृह्यते तस्य जीवविषय आत्मशब्दप्रयोग उपपद्यते। तथा- "स य एपोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्व मसि श्वेतकेतो" [ छान्दो० ६-८-७] इत्यत्र स आत्मेति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमारमशब्देनोपदिश्य "तत्वमसि श्वेत- प्रधानस्य गौणमीक्षितृत्वं किं न स्यात्तमाऽऽह-तत्रति । ईक्षणवाक्यं सप्तम्यर्थः । जीवस्य चेतनत्वादचेतनप्रधानस्य तदात्मत्वायोगादित्यर्थः । तस्यापि प्राणात्मना प्रधानकार्यत्वात्तस्य तस्मिन्नात्मशब्दः स्यादित्याशक्य जीवस्वरूपमाह-जीवो हीति। तस्य तदीयचैतन्यस्य च प्रसिद्ध्यर्थों निपातौ । चेतनत्वे हेतुः शरीरेति । तत्र जीव. शब्दप्रवृत्ती निमित्तमाह-प्राणानामिति । उक्तचेतनस्य जीवत्वे मानमाह-- प्रसिद्धरिति । प्राणविषयत्वेनापि लौकिको प्रसिद्धिः स्यादित्याशङ्कय " नीव प्राणधा रणे" इति धात्वर्थानुरोधादुक्तश्चेतनो जीव इत्याह-निर्वचनाचेति । सिद्धे जीक्स चैतन्ये फलितमाह-स कथमिति । आत्मशब्दार्थ वदन्नसंभवं साधयति--आत्मा हीति । पूर्ववन्निपाती । संसार्यसंसारिणीविरोधात्त्वमतेऽपि ब्रह्मणो जीवे कथमाम- पदं प्रयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-अथ विति । तत्त्वतोऽविरोधादृष्टितो विरोधम्य विम्वप्रतिबिम्बयोभिचाराज्जीवब्रोक्यावाणो जीवे युक्तमात्मपदमित्यर्थः । जीवे मत आत्मशब्दान्न तत्प्रधानमित्युक्त्वा विधान्तरेण हेतुं व्याचप्टे-तयेति । यः सदाल से एपोऽणिमाऽणो यो भावमवियोरभेदादणुरित्येतदेतदात्म्यमेतदात्मनो भाव ऐत दात्म्यम् । अयमपि प्रयोगो मवितृपरः सर्वमिदं जगदेतदात्मकमिति यावत् । पर मूक्ष्मं सर्वात्मकं सदेव सत्यं पारमार्थिकं तत्त्वं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति दृष्टान्नमा त्वं च नाप्ति सप्तारी किंतु तदेव ब्रह्मेत्यक्षरयोजना । तत्रापेक्षित प्रतीकमाइश विवक्षितमाह-इत्यत्रेति । तपा च चेतनस्याऽऽत्मशब्दाल तस्य प्रमा १७. 'गृत ।। २ . तिनि । ३८.८.१ सपए।

·[अ०१पा०१सू०७] आनन्दगिरिकृवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।१०१ (प्रधानस्य जगकर्तृत्वाभावकथनम् , अधि० ५) केतो" इति चेतनस्य श्वेतकेतोरात्मत्वेनोपदिशति । अप्सेजसोस्तु विषयत्वादचेतनत्वं नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेनैव निर्देशात् । न चाऽऽत्मशब्दवत्किचिन्मुख्यत्वे कारणमस्तीति 'युक्तं कूलवद्गौणत्वमीक्षितृत्वस्य । तयोरपि च सदधिष्ठितत्वापे- समेवेक्षितृत्वम् । सतस्त्वात्मशब्दान्न गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम् ॥६॥ अयोच्येताचेतनेऽपि मधाने भवत्यात्मशब्द आत्मनः सर्वा- र्थकारित्वाद्यथा राज्ञः. सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दो ममाऽऽत्मा भद्रसेन इति । प्रधानं हि पुरुपस्याऽऽत्मनो भोगा- पवर्गों कुर्वदुपकरोति राज्ञ इव भृत्यः संधिविग्रहादिपु वर्तमानः। अथवैक एवाऽऽस्मशब्दश्चेतनाचेतनविषयो भविष्यति । त्यर्थः । यत्पुनरुपचारप्रायपाठादीक्षितृत्व सतोऽपि गौणमिति तत्राऽऽह-असेजसो- स्त्विति । युक्तमीक्षितृत्वस्य गौणत्वमिति संबन्धस्तत्र हेतुरितिशब्दः स च प्रत्येक संबध्यते । यतश्चेतनव्यापार प्रति विषयत्वेन निर्देशात्तयोरचेतनत्वम् । आदिपदेन प्रवेशनियमनांदिसंग्रहः । यतश्च तत्र तत्र प्रयोज्यत्वेनैव तयोरुक्तिर्यस्माच सदीक्षितृत्वस्य मुख्यत्वहेत्वात्मशब्दवत्तयोरीक्षितृत्वस्य मुख्यत्वे हेतुर्न दृष्टस्तस्मारकून लस्य गुणवृत्त्या पिपतिपावद्युक्तमतेनसोर्गौणमीक्षितृत्वमित्यर्थः । तर्हि प्रायपाठस्य का गतिरित्याशङ्कय मुख्यत्वस्यौत्सर्गिकत्वाद्गौणेनातुल्यत्वाद्विशयानुदये प्रायवचनम- किंचित्करमित्यभिप्रेत्याप्तेजसोरपि मुख्यमेवेक्षणमाश्रयणीयं न गौणमित्याह-तयो. रपीति । कारणेक्षणं कार्ये लक्षणयोच्यते चेत्तत्रापि कथं मुख्यतेत्याशङ्कयाऽऽह- सतस्त्विति ॥ ६॥ आत्मशब्दोऽपि प्रधाने गौणः स्यादिति चोदयति-अथेति । गौणे प्रयोगे गुणयोगं दर्शयति-आत्मन इति । स्वर्गास्यापि कर्मणः स्वर्गशब्दानहत्ववदात्मार्थ- मपि प्रधान नाऽऽत्मशब्दाहमित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । प्रधानस्य भृत्यवचैतन्या- मायादात्मार्थप्रवृत्त्ययोगानाऽऽत्मार्थकारितेत्याशङ्कयाऽऽह-प्रधानं हीति । भृत्यस्य राज्ञि विवेकाविवेकाम्यामभ्युदयायहेतुत्वान्न दृष्टान्ततेत्याशङ्कयोपकारित्वमात्र तुल्य- मित्याह-राज्ञ इति । गौणत्वं निरसितमुक्तात्मशब्दस्य न गौणतेत्यपरितुप्यन्नाह-अथवेति । प्रधा- नेऽपि शक्तिकल्पने गौरवमाशङ्कय वृद्धप्रयोगादनेकत्र शक्तिसिद्धेनैवमित्याह-भूता. 144 १ क. ततोऽपि । ३ स. उ. १. ढ. 'द्विपया।

·'तनोऽतीति वच्छात्रं विपरीतयादि भूत्वा पुंसोऽनयेति कृत्वा स्यादप्रमाणमिति श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०७] ( प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधि०५) भूतात्मेन्द्रियात्मेति च प्रयोगदर्शनाद । यथैक एव ज्योतिःशब्दः क्रतुज्वलनविषयः। तत्र कुत एतदात्मशब्दादीक्षतेरगौणत्वमित्यत उत्तरं पठति- तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ न प्रधानमचेतनमात्मशब्दालम्बनं भवितुमर्हति "स आत्मा" इति मकृतं सदणिमानपादाय "तत्त्वमसि श्वेतकेतो" [छान्दो० ६-८-७] इति चेतनस्य श्वेतकेतोपक्षियितव्यस्य तनिष्ठामुप- दिश्य "आचार्यवान्पुरुपो वेद" "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति मोक्षोपदेशात् । यदि ह्यचेतन प्रधानं सच्छन्दवाच्यं तदसीति ग्राहयेन्मुमटुं चेतनं सन्तमचेतनोऽसीति तदा विपरीतवादि शास्त्रं पुरुषस्थानीयेत्यप्रमाणं स्यात् । न तु निर्दोपं शास्त्रमममाणं कल्पयितुं युक्तम् । यदि चाशस्य सतो स्मेति । प्रधानात्मा परमात्मा चेति चकारार्थः । तत्राऽऽत्मशब्दस्याऽऽत्मन्येव मुख्या वृत्तिः प्रधानादौ गौणीत्याशङ्कय भिननातीययोरेकशब्दप्रयोगे शक्तिद्वयमेव करप्य- मित्याह-यथेति । आत्मशब्दसाधारण्ये फलितमाह-तत्रेति । शलोत्तरत्वेन सूत्र पातयति-अत इति । हेतुमात्रस्य मूत्रे मानारपूर्वस्वस्थननमाकृष्य प्रतिमानीते-नेति । तत्र हेतुं सूत्र व्याचप्टे--स इत्यादिना । साक्षित्वेनाहंकाराद्यध्यातनिरासयोग्यतां वक्तुं चेतनस्ये. त्युक्तम् । ऐक्यापारोक्ष्यप्रमितिप्रतिबन्धनिवर्तकं सूचयति-आचार्यवानिति । उक- प्रमित्या सर्वबन्धननिवृत्त्या देहादिदृष्टेरपि निवृत्तिप्राप्तौ प्रारब्धकर्मणा तदृध्यनगृत्ति- माचष्टे--तस्येति । कथं तर्हि प्रारब्धकर्मनिवृत्तिरित्याशक्य भोगादिति मन्वानो नूते-यावदिति । आरब्धकर्मध्वस्तावपि कथं देहादिधीध्वस्तिरित्याशङ्कयामत- यन्धादित्याह-अथेति । उत्तमपुरुषस्तूमयत्र प्रथमपुरुषे छान्दसत्वात् । सांस्या- क्षेऽपि मोक्षोपदेशोपपत्तिमाशङ्कयाऽऽह-यदीति। तदा चेतनं सन्तं मुमुभुमरे योजना । अस्तु शास्त्राप्रामाण्यं नेत्याहन चिति । आत्मनो जयमपि सत्याय- क्यवदनवच्छितनया शासप्रमेयमित्याशवयाऽऽह-यदि चेति । शास्त्रोक्त विश्व- र 'स्य मो"12t'देशनात। मिला।

·[अ०१पा० १सू०७]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि । १०३ (प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वाभावकथनम् , अधि०५) मुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत्रमाणभूतं शास्त्रं स श्रद्द- धानतयाऽन्धगोलाङ्गलन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत्तब्बति- रिक्तं चाऽऽत्मानं न प्रतिपद्यत । तथा सति पुरुषार्थाद्विहन्ये- तानर्थ च छेत् । तस्माद्यथा स्वर्गाधनोऽमिहोत्रादिसा- धनं यथाभूतमुपदिशति तथा मुमुक्षोरपि "स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" [छान्दो०६-१६-३] इति यथाभूतमेवाऽऽत्मान- मुपदिशतीति युक्तम् । सबुद्धौ हेतुमाह-श्रद्दधानतयेति । अनात्मन्यात्मदृष्टिं नासौ त्योदित्यत्र लौकिकं दृष्टान्तमाह---अन्धेति । कश्चिस्किल पश्चिमचेता गहनविपिनसमीपसंचारिपथि पति- तमतिदुःखितं विनष्टदृष्टिद्वयमपि पुरुषापसदमवलोक्य तदन्तिकमुपसृप्य विपलव्धु. मिच्छैन्पृच्छति किमिति भवताऽतिबहुतरगोगवयादिसंचारसकोणे दुर्गे मार्गे प्रचुरस- रिणततरसुरोपणादिपरिवृतकान्तारपरिसरे परिहाय सहायसंपदमास्यते । स च विवेक- परिचयविधुरो मधुरां गिरमुपश्रुत्य सहर्ष समभापत । देवोपहतः पिहितनयनयुगुलो वताहं कयाऽपि विधया पन्थानमेनमासाद्य नानाविधबन्धुनिकरपरिपूरितमतिसविधमपि नगरं निगमिपुरिहैवासमर्थो बहुतिथमत्यवाहयम् । संप्रति तु भवतो दिष्टा दृष्टस्य दृष्टिपथमवतीर्ण समासादितमनोरथं शोकसागरादुत्तीर्णमात्मानमालक्ष्य लब्धलक्ष्यो निवृतोऽस्मि । स च विप्रलिप्सुः शिक्षाविपक्षमुक्षाणमभ्याशदेशनिवासिनमुलपादि चरन्तमाकलय्यास्य तु पुच्छं गृहीत्वा गच्छतु भवानेप त्वाऽभिमतं नगरं नेप्यतीत्या- भाष्य तदनुमोदनपुरःसरं पुरुपं पशुमानीय तदीयलाशूलं ग्राहयामास । स च गृहीत- तदीयवालधिविविधा बेदनास्तदाहिता इतस्ततो नीयमानोऽनुभवन्नपि नगरनिगमिपया तदाप्त्यादेष्टुराप्ततादृष्ट्या च स्वयमुपात्तं प्रबलबलीवर्दयूनश्वरममङ्गं परित्यक्तु नैव धियं दधार । स च भूयो भूयो भूयसीयतनाः प्रतिलभ्य प्रेसितमप्रतिपद्यैव महति मोह- सागरे निपतितः । तेनैव न्यायेनायमपि श्रद्धालुत्वादनात्मनि शास्त्राहितामात्मदृष्टिम- त्यजन्ननर्धमागी भवेदित्यर्थः । आत्मा जडादर्थान्तरं तत्साक्षित्वाद्धटसाक्षिवदित्यतिरि- तात्मधिया पुरुषार्थभागी स्यादित्याशङ्कयाऽऽगमविरोधान्भवमित्याह-तद्यतिरिक्तं चेति । आत्मज्ञानामावे दोपमाह-तथेति । विहतिर्मुक्तिभाक्त्वामावः । अनात्म- । निष्ठत्वे दोपमाह-अनर्थ चेति । " तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः" इति श्रुतेरित्यर्थः । परमते तनिष्ठानुपपत्तेः सदात्मत्वोपदेशमिच्छता सतश्चेत. नत्वमेष्टव्यमित्युपसंहरति--तस्मादिति । १ ज. चेयान् । २ छ. 'द्वयं । ३ क. 'च्छमपृच्छत्किमि ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०७] (प्रधानस्य जगत्कर्तत्वाभावकथनम् , अधि०५) एवं च सति तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसंघस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते । अन्यथा ह्यपुख्ये सदात्मतचोपदेशे " अहमुक्थपस्मीति विद्यात्"[ऐ० आर० २.१-२-६] इति- चत्संपन्मात्रमिदमनित्यफलं स्यात् । तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत ।' तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम् । भृत्ये तु स्वामिभृ. सभेदस्य प्रत्यक्षवादुपपनो गौण आत्मशब्दो ममाऽऽत्मा भद्र- सेन इति । अपि च कचिद्गीणः शब्दो दृष्ट इति नैतावता शब्दममाणकेऽर्थे गौणी कल्पना न्याय्या सर्वत्रानाश्वासमसगात् । यत्तूक्तं चेतनाचेतनयोः साधारण आत्मशब्दः ऋतुज्वलन- योरिव ज्योतिःशब्द इति । तन । अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वाद । तस्माचेतनविपय एव मुख्य आत्मशब्दश्चेतनत्वोपचाराभूता- नन्वारोपेणापि शास्त्रे ध्यानोपदेशात्कथं तद्यथाभूतमेवोपदिशतीति नियम्यतेऽत्राss. ह-एवं चेति । कस्यचिदारोपितचोरत्वस्य सत्येन तप्तं परशं गृह्णतो मोक्षो दृष्टस्तेन दृष्टान्तेन सत्ये ब्रह्मण्यमिसंधिमतो मोक्षस्तद्यथा परशं तप्तं प्रतिगृह्णातीत्यत्रोक्तः स च तत्त्वतो वस्तूपदेशे संभवतीत्यर्थः । सदात्मत्वोक्तेरारोपितार्थत्वेऽपि सत्यामिसंधिसिद्धि यस्य स्यादढत्यादिध्यानवाक्ये तदृष्टरित्याशङ्कयाऽऽह-अन्यथेति । उक्थं प्राणः । महावाक्योत्यं ज्ञानमिदमुच्यते । तस्य संपन्मात्रत्वेनानित्यफलत्वे फलितमाह- तत्रेति । मोक्षस्य तद्वादिमिनित्यत्वोपगमादित्यर्थः । मोक्षोपदेशस्य परपक्षेऽप्यनुपप. त्तिमुक्त्वोपसंहरति--तस्मादिति । दृष्टान्ते गौणत्वमङ्गी करोति-भृत्येति । इत- श्वाऽऽत्मशब्दस्य दृष्टान्तेन प्रधानविपयतया न गौणतेत्याह-अपि चेति । मुख्या योगी गुणयोगश्च गौणत्वे हेतुः । तदभावेऽपि तत्कल्पनाऽतिप्रसगिनीति हेत्वन्त. रमेव स्फोटयति-कचिदिति । अग्न्यादिशब्दानां माणवकादिषु गौणत्वदृष्ट्या दह' नादिप्यपि तत्प्रसक्तेरित्याह-सर्वत्रेति । गौणत्वं निरस्य साधारण्यं निरसितुमनुवदति-यत्चिति । एकत्र मुख्यशब्दस्य तद्योगादन्यत्रै वृत्तिसंभवे तत्रापि शक्तिकल्पने गौरवान्नैवमित्याह-तन्नेति । त्वगत्याऽनेकार्थतेत्यर्थः । प्रधानमात्मशब्दस्य मुख्योऽर्थस्तदविवेकादन्यत्र तच्छन्दते- त्याशङ्कयाऽऽप्त्यादिनिमित्तस्य चेतने मुख्यत्वात्तत्रैवाऽऽत्मशब्दस्य मुख्यतेत्याह- तस्मादिति । कथं तर्हि भूतात्मेत्यादिवाक्यमित्याशवाय जीवैक्याध्यासापञ्चकोशात्म भूतानामिन्द्रियाणां चाऽऽत्मशब्दत्वं परमात्मैक्यारोपात्प्रधानस्य प्रकृतरित्याह-चेत- नत्वेति । आप्त्याापाधेरात्मशब्दस्य चेतने मुख्यत्वे प्रधानेऽपि तथैव तन्मुरूपता १८, "मिनि भृ'। २ क. स. स्फोरयति । ३ छ.' तवृत्ति । क्वचि- ·[अ०१पा.१सू०७] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।१०५ (प्रधानस्य जगत्कर्तत्वाभावकथनम् , अधि०५) दिपु प्रयुज्यते भूतात्मेन्द्रियात्मेति च । साधारणत्वेऽप्यात्मश- ब्दस्य न प्रकरणमुपपदं वा किंचिनिश्वायकमन्तरेणान्यतरह- तिता निर्धारयितुं शक्यते । न चानाचेतनस्य निधायकं किंचि. कारणमस्ति । प्रकृतं तु सदीक्षित संनिहितचेतनः श्वेतकेतुः। न हि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा संभवत्तीत्यवोचाम । तस्माचेतनविपय इहाऽऽत्मशब्द इति निश्चीयते । ज्योतिःश- ब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रुढोऽर्थवादकल्पि- तेन तु ज्वलनसादृश्येन कृतौ प्रवृत्त इत्यदृष्टान्तः । अथवा पूर्व- सूत्र एवाऽऽत्मशब्दं निरस्तसमस्तगौणसाधारणत्वशङ्कतया व्याख्याय ततः स्वतन्त्र एवं प्रधानकारणनिराकरणहेतुा- ख्येयः " तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्" इति । तस्मानाचेतनं मधानं सच्छब्दवाच्यम् ॥ ७॥ सेद्धः साधारण्यमित्याशङ्कयाऽऽह-साधारणत्वेऽपीति । परमसूक्ष्मशक्त्यात्मक- पकृत्यर्थाणिमशब्दात्तज्जाज्यसिद्धेस्तद्विषयत्वमात्मशब्दस्य शक्यं निश्चेतुमित्याशङ्कय शक्तेरप्यन्तस्यचिदात्मनि निरङ्कुशमणीयस्त्वमित्याह-न चेति । अत्रेति प्रकर• गोक्तिः । किंचित्प्रकरणमुपपदं वेत्यर्थः । कथं तर्हि चेतनविषयतेत्याशङ्कय क्रमेण रकरणोपपदे दर्शयति-प्रकृतं त्विति । चेतनसंनिधानेऽपि तस्य तत्वमप्तीत्यचेतन. जधानतादात्म्योक्तेरहेतुः संनिधिरित्याशङ्कयाऽऽह न हीति । चेतने प्रकरणादिभावे फलितमाह-तस्मादिति । जोवेनाऽऽत्मना स आत्मेति च वाक्यमिहेत्युक्तम् । आत्मशब्दसाधारण्ये दृष्टान्तितं ज्योतिःशब्दं विघटयति-ज्योतिःशब्दोऽपीति । कथं हि वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यतेत्यत्र कालविधौ प्रकृतज्योतिष्टोमे ज्योतिःशब्दस्त- प्राऽऽह-अर्थवादेति । कतमानि ज्योतीषीत्युक्त्वैतानि वाव तानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमा इत्यर्थवादेन कल्पितं ज्वलनेन सादृश्यं त्रिवृदादिस्तोमानां फलप्रकाश- कत्वम् । ततो ज्योतिष्ट्वेन निरूपितत्रिवृदादिस्तुतिसमुदायत्वाज्ज्योतिष्टोमे ज्योतिः- शब्दः । तस्मादेकस्याऽऽत्मशब्दस्याने कसाधारण्येनेदमुद्दाहरणमित्यर्थः । आत्मशब्दा- दिति पूर्वसूत्रोक्तहेतुप्साधकतया तच्छेपत्वेन सूत्रं व्याख्यायाधुना स्वतन्त्रहेतुपरतया व्याकरोति-अथवेति । निरस्ता गौणत्वस्य साधारणत्वस्य च शङ्का यस्मात्स तथा तस्य भावस्तत्ता तयाऽऽत्मशब्दं व्याख्यायेति संवन्धः । सतश्चेतनस्य च तादात्म्यव- चनं पूर्वसूत्रोक्तो हेतुः । सदर्थनिष्ठस्य मुक्तिरूपपरानन्देक्योक्तेश्च चितो न प्रधानक्य. मिति हेत्वन्तरमिहोच्यत इत्याह-तत इति । चेतनाचेतनयोरक्यायोगादचेतननिष्ठ तया चेतनस्य मोक्षोपदेशासिद्धेः सिद्धमुपसंहरति-तस्मान्नेति ॥ ७ ॥ १ ह. भ. तश्च चैत । २ स. न्ते ज्यो' । ३ क. 'न ज्वलितब!

·कयाऽऽह--चशब्द इति । हेयत्वावचनादेव प्रधानस्य निरासे किं प्रतिज्ञाविरोशे क्यत्याशङ्कय हेयत्वोक्तिमुपेत्य चकारार्थ स्फुटयति-सत्यपीति । प्रसङ्गं प्रकटयितुं मपि श्रुतं भवति । येन मतेन तर्कतोऽन्यदमतमपि मतम् । येन विज्ञातेनान्यदविज्ञात- मपि विज्ञातम् । न तु श्रोतव्यादि शिष्टमिति पितृवाक्यस्यार्थः । अन्यज्ञानादन्या श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-~- [अ०१पा० १०८] (प्रधानस्य जगरकर्तृत्वाभावकथनम् , अधि० ५) कुतश्च न प्रधानं सच्छन्दवाच्यम्- हेयत्वावचनाच॥८॥ यद्यनात्मैप प्रधान सच्छब्दवाच्यम् "स आत्मा तत्त्वमसि". इतीहोपदिष्टं स्यात्स तदुपदेशश्रवणादनात्मशतया तनिष्ठो मा भूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षुस्तस्य हेयत्वं ब्रूयात् । यथा- रुन्धती दिदर्शयिपुस्तत्समीपस्थां स्थूला ताराममुख्यां प्रथमम- रुन्धतीति ग्राहयित्वा तो प्रत्याख्याय पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति तन्नायमात्मेति यूयात् । न चैवमवोचत् । सन्मात्रात्मावगतिनि- वैव हि पठनपाठकपरिसमाप्तिदृश्यते । चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्यु- चयमदर्शनार्थः। सत्यपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत । कारणविज्ञानादि सर्व विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम् “ उत तमादेश- मप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् [छान्दो०६-१.२] इति । "कथं नु भगवः स आदेशो भवति" इति " यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मुन्मयं विज्ञातं यथा कश्चिदरुन्धर्ती दर्शयितुं निकटस्था स्थूला तारामियं सेति दर्शयत्येवं दुनें यत्वादात्मतत्त्वस्याऽऽदौ प्रधानात्मत्ववचनात्तदेव सच्छब्दमिति शङ्कते-कुतश्चेति । सूत्रमुत्तरम्-हेपत्वेति । तयाख्यातुं हेयत्वोक्तिं प्रतियोगिनी प्रसञ्जयति-- यदीति । ऐक्यमुक्त्वा तन्निराकरणं पङ्कप्रशालनमनुसरतीत्याशङ्कय परोक्तं दृष्टान्नेन प्रत्याह-यथेति । प्रतियोगिप्राप्तिमुक्त्वा तन्निषेधसूत्रार्थमाहन चेति । तत्र हेतु सन्मात्रेति । अनृतजडशक्तिशवलेति तत्सत्यमिति सत्यस्वविधानादसत्याकार स आत्मेति चिद्रूपत्वविधानाजडाकारं च बाधित्वा सत्यैकरसचिदात्माकारा याउपरोता- मितिस्तन्निनुत्वेनैव छान्दोग्ये पष्टसमाप्तिदर्शनात्प्रकृतादात्मत्वाप्रत्याख्यानात्तत्त्वमसी- त्यमुख्यात्मस्वोक्तिरयुक्तेत्यर्थः । पूर्वोत्तरहेत्वोः संभूयाप्रमापकत्वे कृतं चकारेणेत्याश- प्रतिज्ञास्वरूपमाह-कारणेति । हे श्वेतकेतो तमप्यादेशमादिश्यत इत्यादेश शास्त्रा चार्योक्तिगम्यं वत्त्वप्रायः पृष्टवानसि त्वमाचार्यम् । येन श्रुतेन शास्त्रतोऽन्यः - क्षेयमिति पुत्रो भूते-कथं न्विति । नान्यत्वं कार्यस्य कारणादित्याह-यति । १ झ. अमृत । २ छ, 'योपदेशग।

·. [अ०१पा०१९०९] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १०७ (प्रधानस्य जगत्कर्तृवाभावक्थनम् , अधि० ५) स्थाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् छान्दो. ६-१.२] "एवं सोम्य स आदेशो भवति" छान्दो० ६.१६] इति वाक्योपक्रमे श्रवणात् । न च सच्छब्दवाच्ये प्रधाने 'भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्याभोवृवर्गस्य । तस्मान्न प्रधानं सच्छ. ब्दवाच्यम् ॥८॥ कुतश्च न प्रधानं सच्छन्दवाच्यम्- स्वाप्ययात् ॥९॥ तदेव सच्छन्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रूयते-" यत्रतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्पाचक्षते स्वं ह्यपीतो भवति" [छान्दो० ६८.१] इति । एपा श्रुतिः स्वपितीत्येतत्पुरु- पस्य लोकमसिद्धं नाम निक्ति । स्वशब्देनेहाऽऽत्मोच्यते । या प्रकृतः सच्छब्दवाच्यस्तमपीतो भवत्यपिगतो भवती- ज्ञाते मृत्पिण्डे कुतस्तद्विकारधीरित्याशङ्कयाऽऽह-वाचेति । यो विकारः स वागा- लम्बनमुच्यते परं न वस्तुतोऽस्तीत्यर्थः । तत्र हेतु मधेपमिति । नाममात्रं नार्थोऽस्ति चेतहि घटादिवदसत्यत्वसंमवात्कारणस्यापि कथं सत्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-मृत्ति- केति । उक्तदृष्टान्तादाकाशादेरपि मृपात्वात्कारणस्य सन्मात्रस्यैव सत्यत्वात्त- ज्ज्ञाने ज्ञातव्यशेपो नेति दान्तिकमाह-एवमिति। कार्यस्य कारणमात्रत्वोप- गमात्परस्यापि प्रतिज्ञासिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । प्रतिज्ञाविरोधफलमाह- तस्मादिति || <0 तत्रैव प्रश्नपूर्वक हेत्वन्तरमाह-कुतश्चेति । प्रधान न सच्छन्दवाच्यमित्यत्र चित्प्रतिबिम्बानां चिदात्मनि बिम्ये लया. शिति व्यधिकरणो हेतुरित्याशङ्कय प्रकरणानुसंधानपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे- तदेवेति । यत्र सुप्तौ पुसः स्वपितीत्येतन्नाम भवति तदा पुरुपः संपन्नतेनैकीभूत इति योजना । प्रकरणेनैक्यप्रमितेः सच्छन्दलक्ष्यस्थैव विद्धि- म्नत्यान्न व्यधिकरणतेति सतश्चित्वं सूचयति-स्वमिति । तत्र लौकिकप्रसि- द्विमाह-तस्मादिति । तच्छब्दार्थ स्फुटयति-वं हीति । उक्तश्रुते- लात्पर्यमाह-एपेति । नामनिरुक्तिश्रुत्यक्षराणि व्याचप्ले-स्वशब्देनेति । कथं १ क. स. तेऽपि । सता ·नयन्ते। १०८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा०१०९ (प्रधानस्य जगत्कवाभावकथनम् , अधि०५) त्पर्यः । अपिपूर्वस्यैतेर्लयार्थत्वं प्रसिद्धम् । मभवाप्ययावित्यु- त्पत्तिमलययोः प्रयोगदर्शनात । मनःमचारोपाधिविशेषसंव- धादिन्द्रियार्थान्गृहस्तविशेपापन्नो जीवो जागति तद्वासनावि- शिष्टः स्वमान्पश्यन्मनःशब्दवाच्यो भवति स उपाधिद्वयोपरमें मुलायस्थायामुपाधिकृतविशेषाभावात्स्वात्मनि मलीन इवेति स्वं हापीतो भवतीत्युच्यते । यथा हृदयशब्दनिर्वचनं श्रुत्या दर्शितम् “स एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माददयम् "[छान्दो० ८.३.३ ] इति । यथा वाऽशना- योदन्याशब्दप्रवृत्तिमूलं दर्शपति श्रुति:-" आप एव तदशितं तेज एव तत्पीतं नयते" [छान्दो० ६.८. ३.५ ] इति च । एवं स्वमात्मानं सच्छन्दवाच्यमपीतो भवति, भिन्नविपया गतिरात्मानमेव विषयी कुर्यादित्याशङ्कयोपसर्गाल्लयधीरित्याह-अपिपूर्व- स्येति । प्रसिद्धिमेव प्रकटयति-प्रभवेति । एते_तोर्गत्ययस्यापिपूर्वस्य ख्या- र्थत्वेऽपि कथमनाद्यनन्तस्य लयः स्यादित्याशङ्कय तदीयलयस्योपाधिकत्वं वक्तुं आग रितमनुवदति-मन इति । बुद्धिपरिणामा एवोपाधयस्तरस्यार्थविशेषयोगाचक्षुरादी- न्द्रियस्तानेव स्थज्ञानर्थान्पश्यञ्जीवस्तद्विशेपेण स्थूलदेहेनैक्यारोपमापनो जागताति व्यव- हियत इत्यर्थः । खप्नमुपन्यस्यति-तदासनेति । नागद्वासनाभिर्विचित्राभिर्विशिष्टो मनोमात्रोपाधिवः स्वप्नानुच्चावचान्वासनामावदेहाननुभवन्नेवमेव खलु सोन्यैतन्मन इति मनःशब्दवाच्य इति मनोद्वारा लक्ष्यो भवतीत्यर्थः । तथाऽपि कुतोऽस्य लयोक्ति रित्याशङ्कयाऽऽह-स इति । स्थूल सूक्ष्म चोपाविद्वयं तत्कृतो विशेषो गन्तृत्व स्वादिः । स्वपितिनामनिरुत्तरर्थवादत्वान्न श्रुतार्थतेत्याशङ्कय तद्याथार्यार्थ दृष्टान्त यमाह-पथेत्यादिना । तस्य हृदयशब्दस्यैतदेव निरुक्तं निर्वचनम् । अशना- यापिपासे सोन्य विजानीहीत्युपक्रम्याशितस्यान्नस्य दवीकरणेन नयनाजरणादापोऽ शनाया छान्दसमेकवचनम् । एवमशनायाशब्दस्याप्सु प्रवृत्तौ मूलं दर्शयति- आप एव तदशितं नयन्ते ' इति श्रुतिः । द्रावकोदकपाननयनात्तस्य शोपणादुदन्यं तेजः। आकारश्चान्दसः । एवमुदन्यशब्दस्य तेजसि प्रवृत्तौ निमित्तं तेन एव तत्पीतं नयत इति श्रुतिर्दर्शयतीति योजना । दृष्टान्तयोरर्थ दाटन्तिके योजयति-एवमिति । प्रधानस्य व्यापित्वादव्यापिनीवलयस्थानत्वयोगादुक्तहेतोरन्ययासिद्धिमाशय निसी १६. स. उ. पुप्त्यय । १ प. ज. अ. ट. "द्यय' । ३ ४. . द. "द्रष्टव्याति ।। "नस्यापि व्या।

·है [भ०१पा०१सू०१०] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।१०९ (प्रधानस्य जगकर्तृत्वाभाषकथनम् , अधि०५) इतीममर्थ स्वपितिनामनिर्वचनेन दर्शयति। न च चेतन आत्माऽ- चेतनं प्रधान स्वरूपत्वेन प्रतिपद्येत । यदि पुनः प्रधानमेवाss- स्मीयत्वात्स्वशब्देनैवोच्येत, एवमपि चेतनोऽचेतनमप्येतीति विरुद्धमापद्येत । श्रुत्यन्तरं च-" माझेनाऽऽत्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नाऽऽन्तरम् [बृह० ४-३-२१] इति सुषुप्तावस्थायां चेतनेऽप्ययं दर्शयत्यतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छन्दवाच्यं जगतः कारणं न प्रधानम् ।।९।। कुतश्च न प्रधानं जगतः कारणम्- गतिसामान्यात् ॥ १०॥ यदि ताकिंकसमय इव वेदान्तेष्वपि भिन्ना कारणापगतिर- भविष्यत्कचिचेतनं ब्रह्म जगतः कारणं कचिदचेतनं प्रधानं कचिदन्यदेवेति ततः कदाचित्मधानकारणवादानुरोधेनापीक्ष- त्यादिश्रवणमकल्पयिष्यत् । न त्वेतदस्ति । समानैव हि सर्वेषु चित्त्वापत्तिरयुक्तत्याह-न चेति । स्वशब्दस्याऽऽत्मीयेऽपि शक्तत्वात्मधाने प्रवृत्तेर- न्यथाप्तिद्धितादवस्थ्यमाशङ्कयोक्तं स्फोरयति-यदीति | स्वशब्दस्याऽऽत्मा मुख्योऽ. धस्तत्संबन्धादात्मीयो लक्ष्य इति तद्वहस्यानौचित्यमेवमपीत्युक्तम् । मृदात्मनो घटस्य मृद्येव लयादात्मीये जलादावदृष्टरित्यर्थः । स्वपितिनामनिरुक्तिश्रुत्यनुग्राहकत्येन बृह- दारण्यकश्रुति पठति-श्रुत्यन्तरं चेति । तस्य तात्पर्यमाह-सुपुप्सेति । हेतोरन्य- थासिद्धयभावे फलितमाह-अत इति ॥९॥ उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मण्येकवाक्यत्वं तात्पर्यलिङ्गमुक्त्वाऽभ्यास लिङ्गान्तरं वक्तुं सूत्रान्तरं निक्षिपति-कुतश्चेति । श्रुतिप्रामाण्यैक्यात्प्रत्युपनिषदमभ्यासेन चेतनकारणतावगतिरेकरूपेत्ययुक्तमनेकरू- पत्वाप्रसादित्याशवाय कारणविषयत्वोत्तजन्यधीवदतुल्यत्वप्रसक्ति वक्ति- यदीति । वस्तुतश्चिदचिदात्मकमन्यदित्युक्तं विरुद्धार्थत्वात्तर्हि त्यागो वेदान्ता- नामित्याशङ्कय तेपामेकार्थतया नयनादत्यागमाह-तत इति । अस्तु तर्हि तेष्वपि कारणावगतेरनेकरूपत्वं नेत्याह-नविति । तहिं नडानडार्थवचसोः सालम्बनत्वाय यात्मके ब्रह्मण्येव गतिसामान्यमित्याशङ्कय चिदेकरसे तस्याः सामान्यमाह-समानेति । विस्फुलिङ्गप्रसङ्गार्थ ज्वलत इत्युक्तम् । विप्रतिष्ठेरन्नाना- १ज. 'मभविष्य । २ ८. इ. उ. वारकर्मतर्कधीच । ३ ३. ४. ठ. 'स्युक्तमनेकरूपत्वप्र. सहाद्विरु'।

·णम् ॥ १०॥ न्तानामुक्कैः सहास्मिन्नर्थे तात्पर्य सूचयति-आत्मन इति । जडाजडात्मकाखण्डल गतिसामान्यं दृष्टम् । रसनादीनामपि रसादिषु । तथा वेदान्तानामपि चेतनकारणले श्रुत्या स्फुटार्थतया ब्रह्मकारणत्वं वाच्यम् । तथा सत्यन्यासां तदैकार्थ्यनिर्णयादि. त्युत्तरसूत्राकाङ्क्षामाह-कुतश्चेति । तदेक्षतेत्यवेक्षणमानं कारणस्य श्रुतं न सर्वज्ञत तस्य सर्वार्थत्वादाथिको तद्धीः । श्वेताश्वतरे तु सर्वज्ञो जगद्धेतुरिति साक्षादुकम् । आः ११० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १५०११ (प्रधानस्य जगवतत्वाभावकथनम् , अधिः १) वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः । " यथाऽग्नेचलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे पाणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः" [को० ३.३] इति । " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" [वैति २.१] इति । आत्मन एवेदं सर्वम् " [छान्दो०७.२६. १] इति । " आत्मन एप प्राणो जायते" [प्रश्न०३.३] इति चाऽऽत्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः। आत्मश- ब्दश्च चेतनवचन इत्यवोचाम । महच्च प्रामाण्यकारणमेतद्यद्वेदा- न्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वं चक्षुरादीनामिव रूपादिपु । अतो गतिसामान्यात्सर्यक्षं ब्रह्म जगतः कार- कुतश्व सर्वहं ब्रह्म जगतः कारणम् - श्रुतत्वाच ॥ ११॥ (५) गतित्वेन दिशो दशापि प्रसृताः स्युरित्यर्थः । प्राणाश्चक्षुरादयो यथायतनं यथागोलक विप्रतिष्ठन्ते विविधमुद्गच्छन्तीति यावत् । प्राणेभ्योऽनन्तरमादित्यादयस्तदनुसाह (हि)का देवतास्ताभ्योऽनन्तरं लोक्यन्त इति लोका विपया भवन्तीत्यर्थः । अनुक्तानामपि वेदाः पमात्मशब्दमिति कुतो विवक्षितरित्याशय नस्य स्वरूपाभासत्यादखण्डाजड न्यमेवाऽऽत्मेत्याह-आत्मेति । स्वतः प्रामाण्यादेकस्यापि वाक्यस्य स्वार्थी हेतु त्वात्तत्रानुग्राहकवाक्यान्तरोक्तिरीकेत्याशङ्कयाऽऽह-महचेति । एकार्थत्वोक्त्या ज्ञानदाढाय वाक्यान्तरमित्यर्थः । वेदान्तानां चेतनकारणे तुल्यगतित्वे दृष्टान्तमाह चक्षुरादीनामिति । सर्वेषां चा रूपमेव ग्राहयति न रसादि कस्यचिदिति रूपे चने तुल्यगतित्वमित्यर्थः । सूत्रार्थ निगमयति-अत इति ॥ १० ॥ सर्वोपनिषदां तदेकवाक्यत्वधीरित्याह-श्रुतत्वाचेति । १८. द.ट. देवास्तेभ्योऽन । २ क, तदपयार्य, ·“ [अ०१पा० १सू.१२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १११ (आनन्दमयकोशत्य परमात्मत्यम् , अधिः) स्वशब्देनैव च सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते श्वेता- चतराणां मन्नोपनिपदि सर्वशमीश्वरं प्रकृत्य-"स कारणं कर णाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः" [श्वेता० ६.९] इति । तस्मात्सर्वहं ब्रह्म जगतः कारणं नाचेतनं प्रधा- नमन्यद्वति सिद्धम् ।। ११ ।। (५) जन्माधस्य यतः इत्यारभ्य "श्रुतत्वाच " इत्येवमन्तः सूत्रैर्यान्युदाहृतानि वेदान्तवाक्यानि तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्ति- रीश्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपाद- कत्वं न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम् । गतिसामान्योपन्यासेन च सर्ये वेदान्ताश्चेतनकारणवादिन इति व्याख्यातम् । अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति । उच्यते-द्विरूपं हि ब्रह्माव- गम्यते नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोपाधि- विवर्जितम् । “यत्र हि द्वैतमित्र भवति तदितर इतरं पश्यति [बृह० ४.५-१५] यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के तव्याचप्टे-स्वशब्देनेति । सर्वज्ञस्य वाचकेन शब्देनेति यावत् । सर्वश्चाप्तौ ज्ञव्येति । सर्वचाधशकां वारयति-ईश्वर इति । वक्ष्यमाणमन्त्रस्थप्तशब्दार्थमाह- सर्वज्ञमिति । ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्य इति प्रकृत्य स कारणमिति परामर्शाभगद्धेतोः सर्वक्षतेत्यर्थः । तस्य सर्वेश्वरत्वमाह- करणेति । तेषाम- धिपाः स्वामिनो जीवास्तेपामधिपः परमेश्वरस्तस्य सर्वहेतुत्वार्थ विशेषणम्-न चेति । जीवान्प्रतश्विरत्वं हिरण्यगर्भादेरपीत्याशङ्कय नियन्त्रन्तरं निरस्यतिन चोति । महाप्रभेषभुपाहिराति--तसादिति । अन्यानिशा । १९॥ वृत्तमोत्तरसंदर्भमाक्षिपति-जन्मादीति । ब्रह्मजिज्ञासा प्रतिज्ञायेति वक्त- व्यम् । तेषामेतदर्थप्रतिपादनोपयुक्तन्यायप्रथनार्थमुत्तरः संदर्भोऽर्थवानित्याशङ्कयाऽऽह- न्यायेति । अनुक्तवाक्यानां तत्परत्वं वक्तमुत्तरो ग्रन्थ इत्याशङ्कयाऽऽह-गतीति । अनुक्तसमन्वयाभावानोत्तरस्योत्थानमित्याह-~-अत इति । उत्तरसूत्राणामगतार्थत्वं वक्तुमारभते-उच्यत इति । तदर्थ वेदान्तेपु भासमानमर्थ संक्षिपति--विरूपं हीति । तत्र सोपाधिकविषयं वाक्यमुदाहरति-पत्रेति । यस्यां खल्वविद्यावस्थाया. मामासमूतं द्वैत सदिव भाति तनेतरः सन्नितरं पश्यतीति दृष्ट्यादिगोचरमुपाधिमद्वस्तु वदतीत्यर्थः । निरुपाधिकविपयं वाक्यं पठति-यत्र विति । यस्यां विद्यावस्था. ११.ट. 'स--" न तस्य कश्चित्पतिरस्ति टोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् " स । २ . स । ३ क. स. "कार्यम् ।

·. विद्यादित्यर्थः । इतिम्यां विश्वं दृश्यमादाय नभ्यां तन्निपेधादपि श्रुत्यन्तरं निरुपाधि. मिति । रूपये श्रुत्यन्तरमाह-न्यूनमिति । निष्प्रपञ्चादन्यदुपास्यं समरसतान श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि--- [अ०१पा० १सू०१२] (आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि०६) पश्येत् " [वृह० ४-५-१५] " यत्र नान्यत्पश्यति नान्यंत्र णोति नान्यद्विजानाति स भूमाऽध यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणो- त्यन्यद्विजानाति तदल्प यो वै भूमा तदमृतमथ यदरपं तन्म- पम्"[छान्दो०७-२४-१] “ सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते" [तैत्ति. आ०३-१२- ७] "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम् । अमू- सस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् [श्वेता० ६.१९] "नेति नेति " [ बृह० २-३.६ ] इति " अस्थूलमनणु [ वृह० ३.८-८] " न्यूनमन्पत्स्थानं संपूर्णमन्यत् " इति चैत्र यामस्य विदुपः सर्व कीयात्मातिरेकेणासदेवाऽऽसीत्तत्र केन करणेन के विषयं को या कर्ता पश्येदित्याक्षेपाव्यवहार्यमनौपाधिकं तत्वमित्यर्थः । निरुपाधिके श्रुत्यन्तर माह-योति । यस्मिन्भूम्नि स्थितो विद्वानन्यद्रष्टव्यं चक्षुपा न पश्यत्यन्यच श्रोतव्यं श्रोत्रेण न शृणोति न चान्यन्मन्तव्यं ज्ञातव्यं वा मनसा बुद्धा वा मनुते जानाति वा स भूमा दृष्ट्याद्यगोचरो निरतिशयमहत्त्वसंपन्नः परमात्मेत्यर्थः । तत्रैवावा. न्तरवाक्ये सोपाधिकमपि स्वरूपमुक्तमित्याह-अथेति । निरुपाधिकभूमोक्त्यनन्तरं सोपाधिकमपि रूपमुच्यते । यस्मिन्परिच्छिन्ने वस्तुनि निष्ठो योऽविद्वानन्यदृष्टव्यादि चक्षुरादिनाऽनुसंधत्ते तदरूपं परिच्छिन्नमुपहितमित्यर्थः । भून्नोऽस्पस्य च पिशेपान्तर- माह-यो वा इति । अथेति द्योतितो विशेषो वाक्येन प्रकटितः । सोपाधिकऽन्त- मिणि श्रुत्यन्तरमाह-सर्वाणीति । सर्वज्ञो हीश्वरो नामरूपादिकं विश्वं निर्माण तत्र प्रविश्याभिवदनादि कुर्वन्योऽवतिष्ठते तं विद्वानिहैवामृतो भवतीत्यर्थः । निरुषा- धिके श्रुत्यन्तरमाह-निष्कल मिति । निष्कङ निरंशं निरंशत्वादेव सर्वक्रियाशून्यं निष्क्रिय तस्मादेव शान्तमपरिणामि रागादिरहितं निरवयं धर्माधर्माद्यसंबद्धं निरञ्ज- नम् । नमसोऽस्य विशेषमाह-अमृतस्येति । यथा मृद्दारुमयः सेतुर्नदीकुल्यादिपर- कूलप्राप्तेरुपायस्तथा संसारसागरस्य परं पारं परं ब्रह्म तद्भावस्थामृतस्य यायोत्थर्नु ध्यभिव्यक्तं तदेव साधनं सेतुवदवस्थितम् । तस्योपशान्तत्वे दृष्टान्तमाह-दाधेति । यथा दग्धेन्धनोऽग्निः शाम्यति तथाऽज्ञानं तदुत्थं च दग्ध्वा स्थित प्रशान्तं प्रसन कार्थमाह-नेतीति । द्रव्यगुणादिसद्वितनिषेधादपि याक्पं तथेत्याह-अस्थल, २ १. पुद्धिवृत्याभि । ३ क. स. 'यमित्याह ।

·[अ०१पा०१सू०१२] आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि। ११३ (आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि०६) सहस्रशो विद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपता दर्शयन्ति वाक्यानि । तत्राविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिल. क्षणः सर्वो व्यवहारः । तत्र कानिचिह्मण उपासनान्यभ्यु. दयार्थानि कानिचित्क्रममुक्त्यर्थानि कानिचित्कर्मसमृद्ध्यर्थानि तेपा गुणविशेषोपाधिभेदेन भेदः । एक एव तु परमात्मेश्वर- स्तैस्तैर्गुणविशेपैविशिष्ट उपास्यो यद्यपि भवति तथाऽपि यथा. गुणोपासनमेव फलानि भिद्यन्ते । “तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति श्रुतेः । “ यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुपो भवति ततः प्रेत्य भवति" [छान्दो०३-१४-१ ] इति च । स्मृतेश्व-“यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित:"। [भ० गी० ८.६] इति । यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु न्यून परिच्छिन्नं ततोऽन्यनिष्प्रपञ्च मुक्तोपमृप्पं विधापरिच्छित्तिशून्यं सच्चिदानन्दा- स्मकमित्यर्थः । उक्तवाक्यानामुपलक्षणत्वं विवक्षित्वोक्कमेवमिति । ननु ब्रह्मणो न द्वैविध्यं युगपदेकस्य तद्विरोधात्तत्राऽऽह-विद्येति । अद्वैतमेव वास्तवं चेदुपास्योपा. सकादिभेदस्योवस्तुत्वादुपास्तिविध्यानर्थक्यमित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । उपास्तीना- मपि मुक्त्यर्थत्वाद्विद्यावद्वस्तुगामितेत्याशङ्कय साक्षान्न मोक्षार्थतेत्याह-तत्रेति । अभ्युदयार्यानि प्रतीकोपाप्तनानि । क्रममुक्त्यर्थानि दहरायुपासनानि । कर्मप्तमृद्धय. र्थान्यद्गीथादिध्यानानि । यद्यपि विधेयत्वादेतानि कर्मकाण्डे युक्तानि तथाऽपि मानस- वेन विद्यासाम्यादिहोक्तानीत्यर्थः । उपास्यैक्यात्तत्प्राप्तेरुपास्तिफलत्वानुपास्तितत्फल. मेदासिद्धिमाशङ्कयाऽऽह-तैपामिति । परस्य गुणभेदादुपास्तिभेदाच्च मेदेऽपि वरूपामेदादुपास्त्यादिभेदायोगतादवस्थ्यमाशङ्कय स्वरूपाभेदेऽप्युपहितमेदमाह-एक इति । उपास्तिप्रचयसंस्कारादुपास्यतद्गुणप्राप्तिरित्यत्र श्रुत्यन्तरमाह-यथेति । क्रतुः संकल्पो ध्यानम् । ध्यानसंस्कारप्रचयाद्धयेयात्मतां ध्याता देहपाते प्रतिपद्यते किंवा तदाऽपि पूर्ववयातृत्वमेवेति संशये संस्कारप्रकर्षाद्देवतात्मत्वमेवाऽऽमोतीति निर्गतु. जाह-स्मृतेश्चेति । सत्राऽऽत्मैक्यात्तस्य कौटस्थ्यात्तस्यैवोपास्यत्वात्कृतस्तत्तारतम्य. तिरित्याशङ्कय नीहाराद्यावरणमेदादादित्यवद्वियातारतम्यादात्मा वस्तुता निरतिश- शोऽपि सातिशयो भातीत्याह-यद्यपीति । यथोक्तस्याप्यात्मनः स्थावरादारभ्य १ ज. सनादि । २ ह. अ. क एवाऽऽत्मा । ३ क. स. प. उ. ढ. 'परिच्छेदर। छ. स्यावास्तवत्वा । ५ क. रा. "पि ध्येय । ६ ठ द, ढ. "चत्रात्सस्का' । ७ स. सर्वात्मे । ८ ठ. ढ. तोऽनति। १५ ·न्तरसंवारम्भ समावपति-पवामिति । अपेक्षितोपाधिसंवन्धमुपास्पत्वेन निरस्तोत्र कोपदेशवन्निरुपाधिकोपदेशं दर्शयति--एवमित्यादिना । आत्मज्ञानं निणेतक- मिति संबन्धः । निर्णयप्रसङ्गमाह-परेति । अन्नमयाधुपाधिद्वारोक्तस्य कथं परति पयत्वं तत्राऽऽह--उपाधीति । निर्णयक्रममाह-~-वाक्येति । उक्तार्थमधिकरण कास्तीत्याशयोक्तम्-यधेति । अस्मिन्नेवाधिकरणे यथा निरुपाधिकं ब्रह्मैवोच्यते तथा धुम्वाद्यायतनमित्यादिध्वपीत्यर्थः । श्रुतिस्मृतिसूत्रेषु दृष्टं ब्रह्मद्वैरूप्यं शिवान श्रीमद्वैपायनप्रणीतश्रमसूत्राणि- [भ०१पा-१०११ (मानन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् । अधि) स्थावरजङ्गमेषु तस्तथाऽपि चिनोपाधिषिशेषतारतम्यादात्मनः कूटस्थनित्यस्पैकरूपस्याप्युसरोचरमाविष्कृतस्य सारसम्यवैश्वर्य- शक्तिविशेषैः श्रूयते-" तस्य य आत्मानपाविस्तरों वेद" [ऐ० ० २.३.२-१] इत्यत्र । स्मृतावपि-" पद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूजितमेव वा । तत्तदेवावगरछ त्वं मम तेजोशसंभवम् " [भ० मी० १०-४१] इति । यत्र यत्र विभूत्याचतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोद्यते । एचमिहाप्पादित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिगात्पर एवेति वक्ष्यति । एवम् " आकाशास्तल्लिमात्" इत्पादिपु द्रष्टव्यम् । एवं सधोमुक्ति- कारणमप्यात्मज्ञानमुपाधिवियोपद्वारेणोपदिश्यमानमप्यविवक्षितो- पाधिसंवन्धविशेष परापरविपयत्वेन संदिह्यमानं वाक्यगतिपर्या लोचनया निर्णतव्यं भवति । ययेदेव तावद "आनन्दमयोऽभ्या- साद" इति । एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसंबन्धं निर. ब्रह्मान्तेषु प्राणिपूत्तरोत्तरमाविष्टस्य बुद्धधुपाधिशुद्धयुत्कर्पतारतम्यात्मज्ञाधीनैश्वर्यशक्ति- विशेषैस्तारतम्यं तस्योक्तोपाधिकस्य प्रकृतस्याऽऽन्मनो यो ध्याता स्वरूपमाविस्तराम- तिशयेन प्रकटमुपास्तितशाचुध्यते सोऽनुने ह्याविर्भूयेत्यैतरेयके श्रुतम् । तथा चोप स्यतारतम्य श्रीतमौपाधिक युक्तमित्यर्थः । उपास्येश्वरतारतम्यं भगवद्गीतास्वपि सिद्धः मित्याह--स्मृताविति । श्रुतिस्मृतितात्पर्यमाह-योति । न केवल द्वैविध्यं ब्रह्मा श्रुतिस्मृत्योरेव सिद्ध किंतु सूत्रकृतोऽपि मतमित्याह-एमिति । श्रुतिस्मृत्योतिष प्रकृतेऽपि शास्त्रे द्वैरूप्यं ब्रह्मणो भाति तत्र सोपाधिकवह्मविषयमन्तस्तद्धर्माधिकरण दाहरति--आदित्येति । उक्तन्याय तुल्यदेशेषु प्रसारयति एवमिति । सोपानि • उ ततार' । २ क. "पिसन्धवि' । ३ अ. 'धिविछ युद्धपायुपा' ·"प्राणप्रयं" [अ०१पा० १सू०१२]आनन्दगिरिकृतठीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ११५ (भानन्दमयकोशस्य परमारमरवम्, अधि०६) स्तोपाधिसंवन्धं चोपास्यत्वेन क्षेयत्वेन च घेदान्तेषुपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते । यच्च “गतिसामान्या" इत्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तं तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविष- याणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन मपञ्चयते- (आनन्दमयकोशस्त्य परमारमत्यम् , अधि० ६) आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२॥ तैत्तिरीपके-" अन्नमय मनोमयं "विज्ञानमयं" [सं० २-१-५] चानुक्रम्याऽऽन्नायते-"तस्माद्वा एतस्माद्विशानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इति। तत्र संशय:-किमिहाऽऽनन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्म. कृतं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इति किंवाऽन्नमयादिवब्रह्म- णोर्थान्तरमिति । किं तावत्माप्तम् । ब्रह्मणोऽर्थान्तरममुख्य घिसंवन्धं च ज्ञेयत्वेनेति संबन्धः । तस्याद्याप्यविवेकात्कुत्रोपाधिरिष्टः कुत्र वा नेति निरूपयितुमुत्तरग्रन्थ इत्यर्थः । सिद्धवदुक्तगतिसामान्यस्यापि साधनायेत्युत्तरस्योप- योगान्तरमाह--यचेति । वाक्यान्तराणि व्याख्यातातिरिकानीति यावत् । घेदान्ता- नामविशेषेण निर्विशेपे ब्रह्मणि समन्वये सिद्ध कचित्तस्य हिरण्मयषाक्यादावपवादः कचिदानन्दमयवाक्यादौ तदामासे तदसत्त्वमुच्यत इत्यध्यायशेषारम्भे स्थिते निर्गुण. विषयमेव तावदधिकरणं प्रस्तौति-आनन्दमय इति । तस्य वृत्तिकारमतेन विषय- माह-तैत्तिरीयक इति । भन्नरसविकारो देहोऽन्नमयः प्राणोपाधिरात्मा प्राणवि- कारः प्राणमयो मनोमयस्तदुपाधिरास्मा तद्विकारो विज्ञानमयो विज्ञानोपाधिरामा विज्ञानविकारः । यद्वा भृगुवल्युक्ताधिदैविकान्नादीन्प्रत्याध्यात्मिकान्नादिकोशा विका- रास्तदेतच्चतुष्टयं स. वा एप इत्यादिना क्रमेणोक्वाऽऽनन्दमय उक्तस्तस्मादन्योऽन्तर भात्मा विज्ञानमय इति सूत्रितादित्येतत् । तस्यैव स्मृत्यों पैशब्दः । एतस्मात्तस्य श्रद्धव शिर इत्यादिना व्याख्यातात् । ततोऽन्यत्वं मनोमयस्थापीत्यत उक्तमन्तर इति । तस्मा. दानन्दमयशब्दे मयटो विकारप्राचुर्यसाधारण्याद्विचारवीं में संशयमाह-तत्रेति । ईक्ष- स्यधिकरणे मुख्यसंपवे गौणत्यानयकाशत्वाविशयानुइये प्रायपाठस्याकिंचित्करत्वाद- मुस्वेक्षणप्रवाहपातेऽपि भगस्कारणे मुख्य तदित्युक्तम् । इह तु मपटो विकारमाधुर्प- योर्मुल्यस्वे सति विशयोदये प्राचुर्यात्प्रायदृष्टेावर्तकत्वात्पूर्वाधिकरणसिद्धान्तामा. वेन पूर्वपक्षोन्मेपारप्रत्युदाहरणास्मिका संगति विवक्षमाकाक्षाद्वारा पूर्वपक्षयति- किमिति । श्रुत्यादिसंगतिचतुष्टयं फलं च पक्ष्यते । मयटः साधारण्येऽपि विशे- १ ख. मुख्यास' । १ स. 'विपया।

·पाठेऽपि प्रकरणाल्लिङ्गं वलवदित्याह-अथापीति । सावयवत्वशारीरत्वलिङ्गाम्या मयदश्रुत्या चानुगृहीतं प्रकरणमेव प्रबलमित्याह-न स्यादिति । सावयवत्वस्यान्य थासिद्धिं प्रत्याह-मुख्यश्चेदिति । तस्य निकलत्वश्रुत्या निरंशत्वादित्यर्थः । आन- । कुतः सावयवत्वं तत्राऽऽह-इह विति । लिङ्गान्तरं विभजते-भारी रत्वं चेति । व्यवहितान्वयेनामीप्टार्थदृष्टौ व्याचष्टे-तस्येति । शारीरत्वेऽपि परमा साह-तस्मादिति । उक्तं प्रकरणादि तच्छदार्थः । आनन्दमये संसारिण्युपाति सिद्धान्तयति–एवमिति । सौत्री प्रतिज्ञां विमनते-पर एवेति । प्रकरणादिन द्वारा दुःखरहितप्रियादियुक्तस्वरूपावस्थानं फलं वक्तुमितिशब्दः । पूर्वपक्षमछ तस्य संसारित्वे प्रतिज्ञानुपपत्तिरित्याह-कुत इति । हेतुमादाय व्याकरोति- प्रयुक्तपूर्वस्य तस्य प्रकरणादानन्दमये प्रयोगाज्ज्योतिष्टोमाधिकारे ज्योतिःशब्दाम्याम अभ्यासादिति । आनन्दंशब्दाम्यासे कथमानन्दमयस्य ब्रह्मतेत्याशङ्कय बकि *"चतुष्फोशान्तरत्वेन न सर्वांन्तरतोच्यते । प्रियादिभागी शारीरो जीवो न ब्रह्म युज्यते" श्रीमहपायनप्रणीतग्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा. १०१५ (आनन्दमय कोशस्य परमात्मत्वम्, अधिक। आत्माऽऽनन्दमयः स्यात् । कस्मात् । अनमयाधमुख्यात्मवा- हपतितत्वात् । अयापि स्यात्सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्य एवाऽऽत्मेति । न स्यात्मिपाद्यवयवयोगाच्छारीरत्वश्रवणाच । मुख्यश्वेदात्माऽऽनन्दमयः स्थान मियादिसंस्पर्शः स्यात् । इह तु "तस्य प्रियमेव शिरः" [तै० २.५] इत्यादि श्रूयते । शारीरत्वं च धूयते-"तस्यैप एवं शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" [तैत्ति० २६] इति । तस्य पूर्वस्य विज्ञा. नमयस्यैप एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमय इत्यर्थः । न च सशरीरस्य सतः मियामियसंस्पर्शो वार- यितुं शक्यः। * तस्मात्संसार्यवाऽऽनन्दमय आत्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते-'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' पर एवाऽऽत्माऽऽनन्द मयो भवितुमर्हति । कुतः । अभ्यासात् । परस्मिन्नेव ह्यात्मन्या नन्दशब्दो बहुकृत्योऽभ्यस्यते । आनन्दमयं प्रस्तुत्य-"रसो पमहे हेतुर्नास्तीत्याह-कस्मादिति । विकारप्रायपाठं हेतुमाह-~-अन्नेति । प्राय न्दमयेऽपि स्मत्वं किं न स्यात्तत्राऽऽह-न चेति । प्रियादिस्पर्शित्वे च का तहि सर्वान्तरत्वस्य गतिरित्याशङ्कय चतुष्कोशान्तरत्वमेव न वदानन्दमयाधिकारे तत्पदाम्याप्तस्य तद्विषयत्वादित्याह-आनन्दययमिति इस्पाक्षेपाशयः। १२. प्रयणाच्च । २ क. ज. म. ट, 'स्मा स्या' । ३ ख. पाठे है। - - संसारिवमित्यर्थ । न सर्वान्तरत्वान ·विभेति कुतश्चन ०१पा०१सू०१२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ११७ निन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम्, अधि०६) वै सः" [तैत्ति० २-७ ] इति तस्यैव रसत्त्वमुक्त्वोच्यते रसर ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" इति । “को घेवा. न्यात्का माण्यात् । य एप आकाश आनन्दो न स्यात् । एप स्वाऽऽनन्दयाति " [तैत्ति० २-७] " संपाऽऽनन्दस्य मीमारसा भवति" [ तैत्ति० २-४] एतमानन्दमयमात्मा. नमुपसंक्रामति" [ तैत्ति० २.८] " आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न [तैत्ति० २.९ ] इति । “आनन्दी ब्रह्मति व्यजानात् " [तैत्ति० ३-६] इति च।थुत्यन्तरे च- “ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" [बृह० ३-९-२८] इति ब्रह्मण्ये- वाऽऽनन्दशब्दो दृष्टः । एवमानन्दशब्दस्य पहुकृत्वो ब्रह्मण्य- भ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते । यत्तुक्तमन्नमयायमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वादानन्दमयस्याप्य - ख्यत्वमिति । नासौदोपः । आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात् । मुख्यमेव ह्यात्मानमुपदिदिक्षु शास्त्रं लोकवुद्धिमनुसरदन्नमयं शरीरमना- गारोऽन्नमयादिकोशचतुष्टयान्तरत्वादानन्दमयोऽयं लब्ध्वा ध्यात्वा पूर्णश्चेदानन्दः सर्व- साक्षी सर्वप्रेरको न स्यात्तदा प्राणादेरचेतनस्य चेष्टा न युक्तेत्याह-को हीति । सर्वानन्दयितृत्वादपि परानन्दत्वमस्येत्याह-एप हीति । युवा स्यादित्यादिना सार्व- भीममारभ्य ब्रह्मान्तमुत्तरोत्तरमुत्कृष्टानन्दस्य ब्रह्मणि समाप्तिफला मीमांसा सैपेत्युक्ता । 'मयडन्तस्याभ्यासमाह-एतमिति । उपसंक्रमणं प्राप्सिर्बह्मणः स्वरूपमिति शेषः । 'गतिसामान्यार्थ ब्रह्मण्यानन्दशब्दस्यान्यत्रापि प्रयुक्तत्वमाह--श्रुत्यन्तरे चेति । तथाऽपि कथमानन्दमयस्य व्रात्वमित्याशङ्कय हेत्वर्धमुपसंहरति-एवमिति । 'अभ्यासात्तस्य चाधिकारादानन्दमयार्थत्वादिति शेषः । लिङ्गात्तस्य ब्रह्मत्वमुक्त्वा तदवीत्वहेतुं प्रायपाठमनुवदति-यत्त्विति । लिङ्गवाध्यः संनिधिरित्याह-नासाविति । तस्य चतुष्कोशान्तरत्वमेव न सर्वान्तरत्यमित्युक्तमाशङ्कय तात्पर्यमाह-मुख्यमिति । किमिति तह प्रथम- मन्नमयादिचतुष्टयमादिष्टं तत्राऽऽह-लोकेति । कथं तर्हि देहे मनुष्योऽह- मित्यात्मत्वीरित्याशङ्कयाविवेकादित्याह-अत्यन्तेति । अन्नमयात्प्राणमयस्य ततो १ क. ज भ. 'त् । यदेप । २ दृ.अ मुरयारमत्वमिति । ३ ज. 'य शारी' । क. ख. साले हैं।

·११८ न श्रीमद्वैपायनमणीतप्रेमसूत्राणि- [अ०१पा ०१०१० (आनन्दमयकोशस्य परमारमरवम् , अधि०६) स्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमन्य पानिपक्तबुतता प्रादिपतिमावततोऽन्तरं ततोऽन्तरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण समा- नमुत्तरमुत्तरमनास्मानमात्मेति प्राहयत्मतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदेशति लिटतरम् । यथाऽरुन्धतीनिदर्शने यहीष्वपि तारास्वमुख्यास्वरुन्धतीपु दर्शितामु पोऽन्त्या प्रयते सा पुख्यैवारुन्धती भवत्ये. पमिहाप्पानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वान्मुख्यमात्मत्वम् । यत्तु ग्रूपे मिपादीनां शिरस्त्वादिकल्पनाऽनुपपना. मुख्यस्याऽऽत्मन इति । अतीतानन्तरोपाधिजनिता सा स्वाभा. विकीत्पदोपः । शारीरत्वमप्यानन्दमयस्यानमयादिशरीरपरम्प- रया मैदर्यमानत्वान्न पुनः साक्षादेव शारीरत्वं संसारिवत् । तस्मादानन्दमय: पर एवाऽऽत्मा ॥ १२ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन प्राचुर्याद ॥ १३ ॥ अत्राऽऽह-नाऽऽनन्दमयः पैर आत्मा भवितुमर्हति । कस्माद । मनोमयस्य तस्मादपि विज्ञानमयस्य ततश्चाऽऽनन्दमयस्याऽऽन्तरत्वे दृष्टान्तो सूपेति । तहिं प्राणमयादरेवान्यतमस्याऽऽत्मत्वसंभवे किमानन्दमयेनेत्याशङ्कयाऽऽह--पूर्व- णेति । अनात्मत्वेन साम्ये तत्तज्ज्ञापनमकिंचित्करमित्याशय लोकबुद्धिमनुसर- दित्युक्तं स्मारयति-प्रतिपत्तीति । आनन्दमयादन्यस्याऽऽन्तरस्यानुक्तेरस्य निर: स्कुशमान्तरत्वमित्याह--सर्वेति । अमुख्यप्रवाहपातेऽपि मुख्यत्वे दृष्टान्तमाह यथेति । इहापीत्यमुरूपप्रवाहे पतितस्यापीति यावत् । लिङ्गेन संनिधिबा- धेऽपि सावयवत्वलिकानगहीत; म बलवानित्याशयोक्तमनुवादति-पत्चिति । तस्य पिज्ञानमयकोशोपाध्यधानतेनान्ययासिद्धर्न संनिधिसहायतेत्याह-अतीतेति । लिङ्गा- न्तरं संनिधिसहायत्वेनोक्तमनुवदति-शारीरत्वमिति । लिप्तयोरन्यथासिद्धत्वे लिखन केवलसनिधिवाधे फलितमाह-तस्मादिति ॥ १२ ॥ मयदशब्दश्रुतिः संनिध्यनुमाहिकेत्युक्तमनूय निरस्यति-विकारेति । त्रानुवाद व्याख्याति-अत्राऽऽइति । अम्पासादिना तस्य परत्वे स्थिते कुतश्वोद्यमित्याह । कस्मादिति । बलवत्या श्रुत्योत्तरमाह-विकारेति । पथा विकारे च प्रकृति शब्द इत्यत्र शालिविकारं भुङ्क्ते मुद्गविकारेणेत्यस्मिन्नर्थे शालीन्भुङ्क्ते मुफ्रेरिति प्रकृति ११. प. ट. निपिक्क । २ ह. याऽन्ते । ३ १. प्रदृश्यमा क, ज.म, घ, परमारमा । ५ छ. ततो । ६ स. तदनु।

·[अ०१पा० १०१४]आनन्दगिरिकवटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ११९ (आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि०६) "विकारशदाद" । प्रतिवचनादयमन्पः शब्दो विकारवचनः समधिगत आनन्दमय इति मयटो विकारार्थत्वात् [पा० सू० ४-३-१४३] । तस्मादनमयादिशब्दवद्विकारविषय एवाऽऽन- न्दमपशब्द इति चेत् । न प्राचुर्याउँऽपि मपटा स्मरणात् । “तत्म- कृतवचने मयद" [पाणि० मू० ५-४-२१] इति हि प्रचुर- सायामपि मयदस्मर्यते । पथा-' अन्नमयो पशः' इत्यन्नम- चुर उध्यते । एवमानन्दमय उच्यते । आनन्दप्रचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्योत्तरस्मिनुत्तरस्मिन्स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात् [तैत्ति०२-८] । वस्मात्माचार्थे मयट् ॥ १३ ।। तहेतुव्यपदेशाच ॥ १४॥ इतश्च प्राचुर्याउँ मपट् । यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदि- शति थुति:--"पप वाऽऽनन्दयाति" [तैत्ति० २-७] इति । शब्दो विकारे प्रयुक्तस्तथा विकारशब्दोऽपि प्रकृती स्यादित्याशतय व्याचष्टे-पक. तीति । कः पुनरैत्र विकारशक्त इत्युक्ते मयङ्वा " इति सूत्रान्मयटशब्दस्य विकारवामित्वान्नाऽऽनन्दमयस्य मुख्यात्मतेत्याह-आनन्दति । श्रुतेविकारार्थत्वे तद्युक्तः संनिधिः संसारिणमेव गोचरयतीत्याह~-तस्मादिति । मयटो विकारार्थत्वा- नियमान श्रुत्यनुमहः संनिधेरित्याह-नेति । सदेव स्फुटयति-तत्प्रकृतेति । प्राचु- यण प्रस्तुत प्रकृतं तदुच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनमन्नादि तदितिः प्रथमासमर्थायधो- क्तेऽभिधेये मयट्प्रत्ययो भवतीति प्रचुरतायुक्तेऽपि वस्तुनि विकारवन्मयट्स्मरणान्न विकारार्थता नियतेत्यर्थत्वं मयटो दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । आनन्दमयशब्द- स्याऽऽनन्दप्राचुर्यार्थत्वं तद्विपरीतदुःखस्यापि लेशतो ब्रमणि प्राप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- आनन्देति । ब्रह्मानन्दस्य मनुष्यत्वावधिषु पूर्वस्थानेषु सुखापत्वापेक्षं प्राचुर्य न स्यग- सदुःखलेशापेक्षम् । अतो ब्रह्मण्यानन्दैकरस्य॑ युक्तमित्यर्थः । श्रुतेर्न संनिधिसहायते- स्युपसंहरति--तस्मादिति ।। १३ ।। सूत्रस्थं चकारं व्याकरोति-इत्तश्चेति । अअशिष्टं व्याकुर्वरितःशब्दार्थ स्फुट- यति-पस्मादिति । ब्रह्मणो नानाऽऽनन्दहेतुत्वं भातीत्याशङ्कयाऽऽह-भानन्द- यतीत्यर्थ इति । ब्रह्मणो लौकिकानन्दहेतुत्वेऽपि कथं प्राचुर्यार्थता मयटः स्यादित्या." १६. प्र. पायमान'। २ क. ६. २. 2. 'न्दप्रचर प्रभाऽऽनन्दमय । ३ क. क. 2. है. इ. 'रशद । ४ क.स से तस्मि ।

·स्वाभा. १५.ट. नियिक ।२ ह. याऽन्ते । ३६. माश्यमा।। क.ज.म.ट, पामात्मा। ५७. ततो। ६ स. सदनु । ११८ श्रीमदैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०१० (भानन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अषि. स्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूध मूपानिपतनुतता. म्रादिमतिमावत्ततोऽन्तरं ततोऽन्तरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण सा- नमुत्तरमुत्तरमनास्मानमात्मेति ग्राहयत्मतिपचिसोकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदेशेति श्लिष्टतरम् । यथाऽरुन्धतीनिदर्शने घडीप्वपि सारास्वमुख्यास्वरुन्धतीपु दर्शितासु पोऽन्त्या प्रदर्श्यते सा मुख्पैवारुन्धती भवत्ये. पमिहाप्यानन्दमयस्य सन्तिरत्वान्मुख्यमात्मत्वम् । यत्तु धूपे मिपादीनां शिरस्त्वादिकल्पनाऽनुपपन्ना- मुख्पस्याऽऽत्मन इति । अतीतानन्तरोपाधिजनिता सा विकीत्यदोपः । शारीरत्वमप्यानन्दमयस्यानमयादिशरीरपरम्प- रया मैदश्यमानत्वान पुन: साक्षादेव शारीरत्वं संसारिवत् । तस्मादानन्दमया पर एवाऽऽत्मा ॥ १२ ॥ विकारशब्दानेति चेन प्राचुर्याद ॥ १३ ॥ अत्राऽऽहनाऽऽनन्दमयः पैर आत्मा भवितुमर्हति। कस्मात् । मनोमयस्य तस्मादपि विज्ञानमयस्य ततश्चाऽऽनन्दमयस्याऽऽन्तरत्वे दृष्टान्तो पेति । तहिं प्राणमयादरेवान्यतमस्याऽऽत्मत्वसंभवे किमानन्दमयेनेत्याशङ्कयाऽऽह- णेति । अनात्मत्वेन साम्ये तत्तज्ञापनमकिंचित्करमित्याशय लोकबुद्धिमनुसर- दित्युक्तं स्मारयति-प्रतिपत्तीति । आनन्दमयादन्यस्याऽऽन्तरस्यानुक्तेरस्य निर कुशमान्तरत्वमित्याह-सर्वेति । अमुख्यप्रवाहपातेऽपि मुख्यत्वे दृष्टान्तमाह-- पथेति । इहापीत्यमुख्यप्रवाहे पतितस्यापीति यावत् । लिङ्गेन संनिधित्रा- धेऽपि सावयवत्वलिङ्गानुगृहीतः स वलवानित्याशङ्कयोक्तमनुवदति-यविति । तस्य विज्ञानमयकोशोपाध्यधीनत्वेनान्यपासिद्धेने संनिधिसहायतेत्याह-अतीतेति । लिका- न्तरं संनिधिसहायत्वेनोक्तमनुवदति-शारीरत्वमिति । लिङ्गयोरन्यथासिद्धत्वे लिझेन केपलसंनिधिवाधे फलितमाह-तस्मादिति ॥ १२॥ मयदशब्दश्रुतिः संनिध्यनुपाहिकेत्युक्तमन्ध निरस्थति-विकारेति । तत्रानुवाई व्याख्याति-अत्राऽऽहेति । अभ्यासादिना तस्य परत्वे स्थिते कुतश्चोघमित्याही फस्मादिति । बलवत्या श्रुत्योत्तरमाह-विकारेति । पया विकारे च प्रकृति शब्द इत्यत्र शालिविकार मुक्ते मुद्गविकारेणेत्यस्मिन्नर्थे शालीमुळे मुद्गरिति प्रकृति ·[अ०१पासू०१४]आनन्दगिरिकतटीकासयलितशीकरमाप्यसमेतानि । ११९ ( आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि०६) "विकारसवात्" । महतिवचनादयमन्पः शब्दो विकारवचनः समधिगत आनन्दमय इति मयटो विकारार्थत्वात् [पा० सू० ४-३-१४३] । तस्मादमपयादिशब्दवद्विकारविपप एवाssi- न्दमपशब्द इति चेत् । न माचुर्याऽपि मपटा स्मरणात् । “तत्म- कृतवचने मयट "पाणि सू०५-४-२१] इति हि प्रचुर- तायामपि पयस्मर्पते । यथा-- अन्नपयो यमः' इत्यन्नम- चुर उच्यते । एवमानन्दमय उच्यते । आनन्दमचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्योचरस्मिनुवरस्मिन्स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणा [तैचि०२-८] । तस्मात्माचुर्याय मयट् ॥ १३ ॥ तहेतुव्यपदेशाच्च ॥ १४॥ इतश्च माचुर्याय मयत् । यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदि- शति श्रुति:--"एप टेवाऽऽनन्दयाति" [तैत्ति० २-७] इति । शब्दो विकारे प्रयुक्तस्तथा विकारशब्दोऽपि प्रकृतौ स्यादित्याशङ्कय व्याचष्टे-प्रक- तीति । कः पुनरैत्र विकारशक्त इत्युक्ते " मयड्वा " इति सूत्रान्मयशब्दस्य विकारवाचित्वानाऽऽनन्दमयस्य मुख्यात्मतेत्याह-~आनन्देति । श्रुतेर्विकारार्थस्खे तयुक्तः संनिधिः संसारिणमेव गोचरयतीत्याह-तस्मादिति । मयटो विकारार्थत्वा. नियमान श्रुत्यनुग्रहः संनिधेरित्याह-नेति । तदेव स्फुटयति-तत्मकृतेति । प्राचु- पैग प्रस्तुतं प्रकृतं तदुच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनमन्नादि तदिति- प्रथमासमर्थायथो- केऽभिधेये मयट्प्रत्ययो भवतीति प्रचुरतायुक्तेऽपि वस्तुनि विकारवन्मयट्स्मरणान विकारार्थता नियतेत्यर्थत्वं मयटो दृष्टान्तेन स्पष्टयति-पथेति । आनन्दमयशब्द- स्याऽऽनन्दप्राचुर्यार्थत्वं तद्विपरीतदुःखत्यापि लेशतो ब्रह्मणि प्राप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- आनन्देति । ब्रह्मानन्दस्य मनुष्यत्वावधिपु पूर्वस्थानेषु सुखाल्पत्यापेक्षं प्राचुर्य न स्वग. तदुःखलेशापेक्षम् । अतो ब्रह्मण्यानन्दैकरस्य युक्तमित्यर्थः । श्रुतेर्न सनिधिसहायते. स्युपसंहरति-तस्मादिति ।। १३ ।। सूत्रस्थं चकार व्याकरोति-इतवेति । अवशिष्टं व्याकुर्वनितःशब्दार्य स्फुट- यति-पस्मादिति । ब्रह्मणो नानाऽऽनन्दहेतृत्वं भातीत्याशङ्कयाऽऽह-आनन्द- यतीत्यर्थ इति । ब्रह्मणो लौकिकानन्दहेतुत्वेऽपि कथं प्राचुर्यार्थता मयरः स्यादित्या-- ह.अ.यायमान । २ क.६ अट. 'न्दप्रचुर ब्रह्माऽऽनन्दमय । ३ क, क.ट, इ. र.रशद ई। ४ क, ख से तस्मि'।

·२ज.म.न्तर आत्मेति । ३ क. स. स्फोटयति। ४, १२० श्रीमईपापनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०१५] (भानन्दमयकोशस्य परमारमत्वम् , अधि०१) आनन्दयतीत्यर्थः । यो बन्पानानन्दयति स प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति । यथा लोके योऽन्येपा धनिकत्वमापादयति स मचुरधन इति गम्यते तद्वत् । तस्मात्याचुर्यार्थेऽपि मयटः संभ. वादानन्दमयः पर एवाऽऽत्मा ॥ १४ ॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५॥ इतथाऽऽनन्दमयः पर एवाऽऽत्मा। यस्पात् "ब्रह्मविदामोति परम्" तैत्ति० २-१] इत्युपक्रम्य "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यस्मिन्मने यत्मकृतं ब्रह्म सत्यज्ञानानन्तविशेषणनिर्धारितं यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतान्यजायन्त यच्च भूतानि सृष्ट्वा तान्पनुमविश्य गुहायामवस्थितं सर्वान्तरं यस्य विज्ञानायान्योऽन्तर आत्माऽन्योऽन्तर आत्मेति प्रक्रान्तं तन्मात्रवर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते " अन्योऽन्तर आत्माऽs- नन्दमयः" इति । मनब्राह्मणयोथैकार्थत्वं युक्तमविरोधात् । अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतमक्रिये स्याताम् । न चान्नमया- दिभ्य इवाऽऽनन्दमयादन्योऽन्तर आत्माऽभिधीयते । एतन्नि- छैच च सैपा भार्गवी चारुणी विद्या [तैत्ति० ३-६] । तस्मादानन्दमयः पर एवाऽऽत्मा ।। १५ ॥ शङ्कयाऽऽह-यो हीति । तदेव दृष्टान्तेन स्फोरयति-यथेति । प्राचुर्यार्थत्वे मयटः स्थिते फलितमाह-तस्मादिति ॥ १४ ॥ चशब्दार्थमाह --इतश्चेति । तदेव हेत्वन्तरमाह-पस्मादिति । तस्मादिति व्यवहितेन संबन्धः । यनिर्धारितं तदेवेह गीयत इति योजना । प्रकरणाविच्छेदार्थ तदनुसंधत्ते-यस्मादिति । भूतयोनेरेव सर्वाप्रत्यक्तमत्वेन सर्वान्तरत्वमाह-यञ्चेति । तस्यैव ज्ञेयत्वेन प्रकृतत्वमाह-यस्येति । तदेवात्रोच्यमानमिति कुतो गम्यते तत्राऽऽह-मवेति । अविरोधादित्येकार्थत्वे सत्युपायोपेयत्वयोगादित्यर्थः । तयोरने कार्थत्वे दोपमाह-अन्यथेति । अन्नमयादीनामनात्मत्वेऽप्यविरोधवदिहापि स्यादित्या. शङ्कयाऽऽह-न चेति । ब्रह्मणस्तदान्तरत्वं पुच्छध्रुतिहतमिति मावः । किंच मुगु वल्ल्यां पञ्चमपर्यायेणोपसंहारात्तस्य ब्रह्मार्थत्ववदत्रापि तस्य स्थानात्तदर्थतेत्याह-एत निष्ठेति । प्रकरणादिसिद्धमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ११ ॥ १८, 'तानि जायन्ते य। 'तोऽवग' । ५ क. स. श्रसभिह । - ·[१०१पा० १सू०१६-१७] मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १२१ (भानन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि० ६) नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ इतथाऽऽनन्दमयः पर एवाऽऽत्मा नेतरः । इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः । न जीव आनन्दमयशब्दे- नाभिधीयते । कस्मात् " अनुपपत्तेः" । आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते--" सोऽकामयत । वहु स्यां मजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद सर्वमसृजत । यदिदं किंच" [तै० २-६] इति । तंत्र माक्शरीरायुत्पत्तेरभिध्यानं सृज्यमा- नानां च विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः सर्वचिंकारसृष्टिश्च न पर- स्मादात्मनोऽन्यत्रोपपद्यते ।। १६ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७॥ इतश्च नाऽऽनन्दमयः संसारी । यस्मादानन्दमयाधिकारे- "रसो चै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" [ते. २-७] इति जीवानन्दमयौ भेदेन व्यपदिशति । न हि लब्धैव लब्धव्यो भवति । कथं तईि “ आत्माऽन्वेष्टव्यः" [छा०८. ७-१] " आत्मलाभान्न परं विद्यते " इति श्रुतिस्मृती यावता न लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम् । वाढम् । तथाऽप्यात्मनोऽप्र- पूर्वसूत्रस्थं चकारमाकृप्य सूत्रस्य हेत्वन्तरपरत्वमाह-इतथेति । जीवस्य प्रति- पाद्यत्वाप्राप्त्या किं निपेध्यमित्याशङ्कयाऽऽनन्दमयशव्दवाच्यतेत्याह-नेति । तस्यापि वैषयिकविविधानन्दमाक्त्वात्तच्छन्दतं किं न स्यादित्याह-कस्मादिति । हेतुमादाय व्याकर्तु भूमिका करोति-अनुपपत्तेरिति । आलोचनं तपो नाऽऽयास- मयम् । अस्त्वेवं काऽनुपपत्तिस्तत्राऽऽह-तत्रोत ॥ १६॥ जीवस्याऽऽनन्दमयत्वनिषेधे हेत्वन्तरमाह-भेदेति । चकारार्थ प्रतिज्ञाय प्रकट. पन्मेदव्यपदेशं विशदयति-इतश्चेत्यादिना । स इत्यानन्दमयपरामर्श इति वक्तुमा- नन्दमयाधिकार इत्युक्तम् । श्रुतेरर्थमाह--जीवेति । कयाऽनुपपत्त्या मेदोशिस्त. प्राऽऽह-न हीति । लन्यैव लब्यव्यो न चेत्तर्हि श्रुतिस्मृत्योरनुपपत्तिरिति शङ्कते- कयामिति । का तयोरनुपपत्तिस्तत्राऽऽह-यावतेति । किमेकत्र वस्तुतो न लब्धृल. व्धव्यत्वं किंवा कल्पनयाऽपि तनाऽऽद्यमङ्गी करोति वाढमिति । श्रुत्याद्युपपत्तये द्वितीय प्रत्याह--तथाऽपीति । अप्रच्युतात्ममावोऽखण्डैकरस्यम् । लौकिको लोका- १८. इतर इतीश्च । २ ज. ती भवता । या । ३ ठ. ६. द, पेयपदामि। 3 ·स्यादिति माव । किमिति कल्पितभेदेन लब्लव्धव्यत्वाधुच्यते श्रुत्यादिवशाहा स्तवो भेदोऽस्त्वित्याशङ्कयाऽऽह-प्रतिपिध्यत इति । जीवश्चेन्नेश्वरादन्यवाह सोऽपि ततोऽन्यो नेति तस्यापि कल्पितत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-परमेश्वरस्त्विति । नन्वौपचारिकस्य कामयितृत्वस्य प्रधानेऽपि सभवात्तदेवाऽऽनन्दमयत्वेन कारणले वाऽपेक्ष्यता न परमात्मेत्याशङ्कयाऽऽह-~कामाचेति । तयाख्याति--आनन्देति । १२२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०१२०१८] (आनन्दमयरोशस्य परमात्मत्वम् , अधि० ६) च्युतात्मभावस्पैव सतस्तत्त्वानवबोधनिमित्ती देहादिप्वनात्म स्वात्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः। तेन देहादिभुतस्याऽऽत्म- नोऽप्यात्माऽनन्विष्टोऽऽन्वेष्टन्योऽलब्धो लब्धव्योऽश्रुतः श्रोत- व्योऽमतो मन्तव्योऽविज्ञातो विज्ञातव्य इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते । प्रतिपिध्यत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा-" नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" [५० ३७-२३] इत्यादिना । परमेश्वरस्त्वविद्याकल्पिताच्छारीरात्क तुर्वि- ज्ञानात्माख्यादन्यः । यथा मायाविनश्चर्मखड्गधरात्सूत्रेणाऽs- काशमधिरोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः । यथा वा घटाकाशादुपाधिपरिच्छिन्नादनुपाधिपरिच्छिन्न आका- शोऽन्यः। ईदृशं च विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य "नेतरोऽनुप- पत्तैः ॥ "मेदव्यपदेशाच" इत्युक्तम् ॥ १७॥ कामाच नानुमानापेक्षा ॥ १८॥ आनन्दमयाधिकारे च-'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति' [तैति० २६] [इति] कामयितृत्वनिर्देशोच नाऽऽनुमानिकमापि दनपेतोऽप्रामाणिक । तस्य फलवत्त्वमाह-तेनेति । अन्वेषण विचारारम्भमात्र तत्फलाप्तिलाभ श्रवण शक्तितात्पर्यधीरिति भेद । द्रष्टदष्टव्यत्वादिसग्रहार्थमादिष दम् । जीवत्वनाऽऽनन्दमयस्य जीवस्थाविद्ययाऽपि जीवादाभावान्न भेदव्यपदेश कल्पितस्याधिष्ठानाइते सत्त्वाद्ययोगा देनासत्त्वेऽपि ततोऽन्यदेवाधिष्ठान सत्तास्फूर्यो खातन्त्र्यादिति मत्वा दृष्टान्तमाह-ययेति । स्त्रारूढ खतोऽपि मिथ्या जीवे ने मात्र तथा न स्वरूपमित्यपरितोपादुक्त यथा वैति । तथापि सूत्रद्वयसामर्श पारमार्थिक भेदमाशङ्कयाऽऽह-ईदृशं चेति । अन्यथा भाव ॥ १७॥ १६ तो मिध्येव द । २८ म 'शानाऽऽनु। ३ क छ ८ ड द वे त्यान। श्रुतिसूनविरोध इति ·[अ०१पा० १९०१९]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १२३ (आनन्दमयकोशस्य परमात्मत्वम् , अधि०६) सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानमानन्दमयत्वेन कारणत्वेन वाऽपेक्षितव्यम् । "ईक्षते शब्दम्" इति निराकृतमपि प्रधान पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्रुतिमाश्रित्य प्रसङ्गात्पुननिराक्रियते "गतिसामान्यमपञ्चनाय ॥१८॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९॥ (६) इतश्च न प्रधाने जीवे वाऽऽनन्दमयशब्दः। यस्मात् "अस्मिन्" आनन्दमये प्रकृत आत्मनि प्रतिवुद्धस्य अस्य "जीवस्य " तद्योग शास्ति" तदात्मना योगस्तयोगस्तद्भावापत्तिर्मुक्ति- रित्यर्थः । तद्योग शास्ति शास्त्रम्--" यदा ह्येवैप 'एतस्मिन्नड श्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलपनेऽभयं मतिष्ठां विन्दते । अथ सोs- भयं गतो भवति । यदा होवैप एतस्मिनुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति" [तैत्ति० २.७] इति । एतदुक्तं भवति- यदैतस्मिन्नानन्दमयेऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूयं पश्यति तदा संसारभयान्न निर्वते । यदा त्वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं ईक्षत्यधिकरणे प्रधानस्य निरस्तत्वादिहापि तन्निरासे पुनरुक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- ईक्षतेरिति । प्रासङ्गिकनिरासस्य प्रकृतोपयोगमाह-~~-गतीतिः॥ १८ ॥ आनन्दमयस्य प्रधाननीवयोरन्यतरत्वाभावे हेत्वन्तर कामयितृत्वस्यागौणत्वं, सूच. यन्नाह-अस्मिन्निति । चशब्दार्थमाह-इतश्चेति । अस्मिन्नित्यादि व्याकुर्वन्नितः- शब्दार्थ स्पष्टयति-यस्मादिति । प्रधानपक्षेऽपि तद्योगः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- तदात्मनेति । स्वतो भिन्नयोस्तादात्म्यसंवन्धं व्यावर्तयति-तद्भावेति । उक्तार्थ पदमन्द्य क्रियापदापेक्षितं पूरयति-तद्योगमिति । यस्यामैक्यज्ञानावस्थायां विद्वाने. तस्मिन्ब्रह्मणि पञ्चीकृतभूतपञ्चकेन तत्कार्येण च समष्टिस्थूउदेहेन विराजा दृश्यशब्दि- तेनैक्यतादात्म्यशून्ये स्वसंवन्धितयाऽध्यस्तेन्द्रियनातेनापञ्चीकृतमतकार्येणाऽऽत्म्येन तादात्म्यादिहीने निकृप्योच्यन्त इति निरुक्तानि मूतपूक्ष्माणि तैश्चामेदवमिते निःशेष- लयस्थानं निलयनमिति मूलप्रकृतेरुकेखत्तादात्म्यादिरहिते प्रेकर्पण स्थिति पुनरावृत्ति- रहितां लमते । अभयं यथा स्यादित्युक्तं व्यक्ति-अथेति । ज्ञाने फलमुक्त्वा ज्ञानामावे दोपमाह-~यदा हीति । मेदस्यानादित्वात्तत्कारणाधीनदोपोक्तिरयुक्तत्या. शङ्कयाऽऽह-एतदिति । अपयं प्रतिष्ठामित्युक्त्वा पुनरमयं गतो मवतीत्युक्ते पुन. रुक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-यदा विति । शास्त्रस्या यथासिद्धिं प्रत्याह-तच्चेति । १ क, स्फुटयात । २ क. निकृष्यों' । ३ झ. 'त्युक्त पु। - ·१६.म.ति सिद्धम्। २ज.वं घा निश्चीय'। य. व घाऽऽश्री 1.2 ra प्रकरणं दर्शयति–स वा इति । मयड्वेति सूत्रान्मयटूशब्दो विकारे श्रुतिरिति इति वक्तु विकारार्थे मयडित्युक्तम् । विकारप्रकरण प्रकटायतुं प्रवाहपदम् । प्रियाद्यवयवत्वस्म एकस्यैव मयटोऽर्थद्वयं नेत्यत्र दृष्टान्तमाह-अति । श्रुतिलिङ्गप्रकरणविरोधेन कमंशब्दस्य प्रश्नार्थतामुपेत्य प्रकरणेन शङ्कते--मात्रेति । न प्रकरणमा निया *अयमुत्सर्ग.-"ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात्प्रतीयते । विशुद्ध ब्रह्म विकृत वानन्दम १२१ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०१२०१९) (ब्रह्मण आनन्दमयजीवापारलम्, अधि०१) तादात्म्येन प्रतितिष्ठति तदा संसारभयानिवर्तत इति । तच परमात्मपरिग्रहे घटते न मधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा । तस्मा- दानन्दमयः परमात्मेति स्थितम् । (ग्रहाण थानन्दमयजीवांधारत्वम् , अधि०६) इदं विह वक्तव्यम्- स वा एष पुरुषोऽनरसमयः [तत्ति० २.१] तस्मादा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा भाणमयः" [ तैत्ति० २-२ ] " तस्मादन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः" [ तैत्ति० २.३ ] " तस्मादन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः" तैत्ति० २-४] इति च विकारार्थे मयसवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्यायेन कथमित्र मयट प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाऽऽश्रीयत इति । मात्रचणिकब्रह्माधिकारादिति चेत् । न । अन्नमयादीनामपि तहिं ब्रह्मत्वप्रसङ्गः। वृत्तिकृतां मतमुपसंहरति--तस्मादिति। परस्य ज्ञेयत्वे कैवल्यं फलतीति मत्वाऽऽह--- इति स्थितमिति । अत्र चाऽऽनन्दमय परस्मिन्नात्मनि स्पष्टब्रह्मालिङ्गानां तैत्तिरीयकश्रुतीनां समन्वयाः दारी संगतिचतुष्टयमिति स्वमतसंग्रहार्थं वयूथ्यमा दूपति-इदं त्विति । इहेति परस्य व्याख्योक्तिः । पर्यायचतुष्टये मयटो विकारार्थत्वात्पच पर्याये तादर्थमिति विकारार्थे लिङ्गत्वात्प्रार्थित्वे च हेत्वभावान्मयो न तदर्थतत्याह-आनन्दति । प्राचुर्यार्थत्वे मयटो दृष्टान्तोऽपि नास्तीत्याह-कथामति । विकारार्थत्वे निश्चित ता. क्यस्य न ब्रह्मार्थतेत्याह-ब्रह्मति । मकमतिप्रसक्तरित्याह--अन्नेति । यशन्दतः" इति। 'चेदन।

·[अ०१पा० १सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालतशांकरभाष्यसमेतानि । १२५ (प्राण मानन्दमयजीवाधारत्वम्, भीष०६) अत्राऽऽह-युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वं तस्मात्तस्मादान्तर- स्याऽऽन्तरस्यान्यस्पान्यस्याऽऽत्मन उच्यमानत्वात् । आनन्द मयातु न कश्चिदन्य आन्तर आत्मोच्यते । तेनाऽऽनन्दमयस्स बृह्मत्वम् । अन्यथा प्रकृतहानामकृतप्रक्रियामसङ्गादिति । अत्रोच्यते-यद्यप्यनमयादिभ्य इवाऽऽनन्दमयादन्योऽन्तर आत्मेति न भूयते तथाऽपि नाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं यत आनन्दमयं भवत्य श्रूयते-" तस्य भियमेव शिरः, मोदी दक्षिणः पक्षः, प्रमोद उत्तरः पक्षा, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" [ तै० २.५] इति । तत्र या मषवणे मक- तम् ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति तदिह ब्रह्म पुच्छं प्रति. छेत्युच्यते । तद्विजिज्ञापयिपयैवाऽन्नपयादय आनन्दमयप- र्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते । तत्र कुत्ता मकतहानामकतमक्रि- यामसङ्गः। नन्वानन्दमयस्यावयवत्वेन "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युच्यतेऽ- तेषामब्रह्मत्वं लिट्नादिति शङ्कते-अत्रेति । आनन्दमयादपि पुच्छे ब्रह्मान्यदा. न्तरमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-आनन्देति । ब्रह्मण्यान्तरत्वमश्रुतं पुच्छत्वं तु श्रुतमि- त्यर्थः । तस्मादान्तरस्यानुक्ती प्राकरणिकमर्थमाह-तेनेति । तस्याब्रह्मत्वे दोष- माह--अन्यथेति । किमानन्दमयादान्तरत्वेनान्यस्यानुक्तेस्तस्य ब्रह्मत्वं किंवाऽन्यस्यैवानुक्तेरिति विक- पति-अत्रेति । तत्राऽऽनन्दमयादान्तरस्याश्रुतिमुपेत्य ब्रह्मत्वं प्रत्याह-यय- पीति । अन्यस्य पुच्छब्रह्मणोऽभिधानादिति हेतुं ब्रुवन्द्वितीयं निराहयत इति । इष्टार्थदृष्टौ व्यक्तं हर्षमात्रं प्रियमिष्टस्मृतौ हर्पो मोदः स चाम्यासात्प्रकृष्टः प्रमोदः सुखमात्रमानन्दः । मन्त्रवर्णोक्त ब्रह्म पुच्छवाक्ये ब्रह्मशब्दात्प्रत्यभिज्ञातम् । ब्रह्मत्वे स्वानन्दमयस्य ब्रह्मशब्दस्यान्यन वृत्तिरानन्दमयशव्दस्य ब्रह्मण्यप्रयुक्तस्य तस्मिन्प्र- युक्तिश्चेत्ययुक्तं स्यादिति श्रुतितात्पर्ममाह-तत्रेति । आनन्दमयस्याब्रह्मत्वे तदुक्तिवै. यर्यमाशङ्कयान्नमयादिवत्पुच्छब्रह्मज्ञापनार्थी तदुक्तिरित्याह-तदिति । यदुक्तमान- न्दमयस्याब्रह्मत्वे प्रकृतहानमप्रकृतप्रक्रिया चेति तनाऽऽह-तत्रेति । पुच्नक्षवाक्यस्य सप्रधानब्रह्मार्थत्वे सतीति यावत् । पुच्छश्श्रुतिविरोधान्न तस्य स्वप्रधानार्थतेति शङ्कते-नन्विति । पुच्छशब्दस्यात्रावयवार्थत्वाभावे प्रकरणविरोध- १४,५, 3. 'दन्योऽन्त' । २ज, प, होइ म'1३ अ. 'मयान्ता. १४ क. स.८.४, ढ, 'उवा।

·अन्यथाऽपि प्रकृतत्वं स्यादित्याहनन्विति । किं प्रकृतं ब्रह्माऽऽनन्दमयवाक्ये श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राण-[ अ०१५।० १३०१९ (प्राण आनन्दमयजीवाधारत्वम् , अधि०६) अमयादीनामिवेदं पुच्छं मतिष्ठेत्यादि । तत्र कथं ब्रह्मणः स्वा- धानत्वं शक्यं विज्ञातुम् । प्रकृतत्वादिति घूमः । नन्वानन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्त्वं हीयत आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति । अत्रोच्यते-तथा सति तदेव ब्रह्माऽऽनन्दमय आत्माऽव- यवी तदेव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽवयव इत्यसामञ्जस्यं स्यात् । अन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुं ब्रह्मशब्दसंयोगात् । नाऽऽनन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्द संयोगाभावादिति । अपि च-" ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यु- क्त्वेदमुच्यते-" तदप्येप श्लोको भवति । असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेट्वेद । सन्तमेनं ततो विदुः" [ तै० २.६] इति । अस्मिंश्व लोकेऽननुकृप्याऽऽन- न्दमयं ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोपाभिधानाद्गम्यते ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्र ब्रह्मण एवं स्वप्रधानत्वमिति । न चाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मनो भावाभावाशङ्का युक्ता प्रियमोदा- दिविशेपस्याऽऽनन्दमयस्य सर्वलोकमसिद्धत्वात् । माह-अमेति । पुच्छश्रुतेरवयवार्थत्वे फलितमाह-तत्रेति । स्वप्रधानब्रह्माधिकारा- द्ब्रह्मशब्दात्तथैव तत्प्रत्यभिज्ञाने पुच्छशब्दविरोधे सत्येकस्मिन्वाक्ये प्रथमचरमश्रुतशः ब्दयोराद्यस्यानुपसंभातविरोधिनो बलीयस्त्वात्पुच्छत्वेन गुणत्यवाया स्वप्रधानअधी- रित्याह-प्रकृतत्वादिति । " पुच्छवाक्ये चोच्यते किंवैकत्रेति विकल्पयति-अति । प्रथम प्रत्याह-तथेति । अवयवावयवित्वस्य कल्पितत्वेऽप्यन्नमयादिष्विवैकत्र गुणप्रधानत्वायोगात् । यदि द्वितीयस्तत्राऽऽह-अन्यतरेति । भन्यतरस्मिन्वाक्ये ब्रह्मोक्तिस्वीकारे सतीत्यर्थः । वाक्यशेषादपि पुच्छवाक्य एवोच्यते स्वप्रधान नझेत्याह-अपि चेति । श्लोक स्याऽऽनन्दमयार्थत्वमाशङ्कय तात्पर्यमाह-अस्मिथेति । प्रतिष्ठेत्यत्रैवेति संबन्ध । आनन्दमयस्यैव ब्रह्मणो मावामावधियोर्गुणदोपोक्तिरित्याशयाऽऽहन चेति । पुच्छवाक्ये ब्रह्मशब्देन स्वप्रधानोक्तौ पुच्छशब्दस्य का गतिरिति पृच्छति- ११. भ. ट.भावश । २ इ. ज. विशिष्टस्याऽऽ। छ, 'धाननमोक्तो ।

·[अ०१पा० १सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्पसमेतानि।१२७ (ब्राण आनन्दमयजीवाधारत्वम् , अधि०६) कथं पुनः स्वमधानं सब्रह्माऽऽनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दि- श्यते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति । नैप दोपः । पुच्छवत्पुच्छ प्रतिष्ठा परायणमेकनीहं लौकिकस्याऽऽनन्दजातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते नावयवत्वम् । “एतस्पैचाऽऽनन्दस्पान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" [बृह० ४-३-३२] इति श्रुत्यन्तराद। अपि चाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेपं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यम् । निर्विशेष तु ब्रह्म वाक्यशेपे श्रूयते वानस- योरगोचरत्वाभिधानात् " यतो घाचो निवर्तन्ते । अमाप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्चन [तै० २.९] इति । अपि चाऽऽनन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखास्तित्व- मपि गम्यते माचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्यापेक्षत्वात् । तथा च सति यत्र नान्यत्पश्यति, नान्यच्छृणोति, नान्यद्विजानाति, स भूमा" [ छा० ७-२४-१ ] इति भन्नि ब्रह्मणि तब्यतिरि- ताभावथुतिरुपरुध्येत । प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदादानन्दम. यस्य भिन्नत्वं, ब्रह्म तु न भतिशरीरं भियते "सत्यं ज्ञानमनन्तं कथामिति । तस्य ब्रह्मणि वृत्तिमानं वाऽन्विप्यते कि मुख्या वा वृत्तिराये पूर्वोक्तY- थिव्यादिपुच्छेप्वाधारत्वदृष्ट्या ब्रह्मण्यपि सर्वाधारे लक्षणया पुच्छपदमित्याह-ति । न द्वितीयः प्रतिष्ठाशब्दविरोधादित्याह-प्रतिष्ठेति । पुच्छत्वेऽपि परायणत्वं वारयति--एकेति । नीडत्वमाश्रितापेक्षं तदाह-लौकिकस्येति । पूर्वस्यो- त्तरेण निर्णयान्नावयवार्थतेति फलितमाह-अनेनेति । उक्तेऽर्थे बृहदारण्यक संवादयति- एतस्येति । ननु वृत्तिकारैरपि तैत्तिरीयकवाक्यं ब्रह्मण्येव समन्वितमिष्टं तत्र किमुदाहरणभेदेनेत्याशङ्कयाऽऽह-अपि चेति । नन्विह सविशेपमेव ब्रह्मेष्टं वाक्यशेपे रागादिमतोमिनसयोरगोचरो ब्रह्म शुद्धधियोस्तु गोचर इत्यभ्युपगमादि- त्याशङ्कय सविशेषस्य मृपात्वादप्राप्त निषेधापाताच मैवमित्याह-निर्विशेपं त्विति । अतोऽभीष्टनिर्विशेषब्रह्मसिद्धये पुच्छवाक्यमेवोदाहर्तव्यमिति भावः । मयटो विकारार्थ- त्वोक्त्या प्रानुर्थित्वं निरस्यता पुच्छवाक्ये स्वप्रधानब्रह्मोक्तिरुता । सप्रति प्राचुर्या- थले दोपान्तरमाह-अपि चेति । स्वप्रकृत्यर्थप्रतियोग्यल्पतामत्रैवानपेक्ष्य स्थानान्त. रस्थतत्सजातीयासत्वापेक्षामात्रेण मयटोऽप्रयोगादित्यर्थः । मतिमधुरे रुच्यर्थ रसान्त- रानवेधवदानन्दे प्रीत्युत्कार्थमीपटु.खानुषक्तिरिष्टेत्याशङ्कयाऽऽह-तथा चेति । मानुताभावान्मयटो नाऽऽनन्दमयो ब्रह्मत्यत्रैव हेत्वन्तरमाह-प्रतिशरीरं चेति । १८. 'साल्प' । २ . ग. 'यस्यापि मि' । ३ क. शेपः। 7 छ, प्रीत्यर्थमी।

·है २८. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-[भ०१पा० १०१९] (ब्रह्मण आनन्दमयजीवाधारत्वम्, भाध०६) ब्रह्म" इत्यानन्त्यश्रुतेः। "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" [श्वे०६-११] इति च श्रुत्यन्तरात् । न चाऽऽनन्दमयाभ्यासः धूयते । प्रातिपदिकार्थमात्रमेव हि सर्व- त्राभ्यस्यते । " रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्याकः प्राण्पात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्पा"[तै०२-७] "सैपाऽऽनन्दस्य मीमासा भवति" [ते०२-८] “ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुनश्चन" [तै० २.९]" आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना" [ते० ३-६] इति च। यदि चाऽऽनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविपयत्वं निश्चितं भवे- तत उत्तरेवानन्दमात्रप्रयोगेष्वप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत, न स्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति मियशिरस्त्वादिभिहेंतुभिरित्यवों- चाम । तस्माच्छूत्यन्तरे " विज्ञानमानन्दं ब्रह्म " [वृ० ३.९- २८] इत्यानन्दमातिपदिकस्य ब्रह्मणि भयोगदर्शनात् । “यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् " इत्यादि ब्रह्मविषयः प्रयोगो न सानन्दमयाभ्यास इत्यवगन्तव्यम् । यस्त्वयं मयडन्त- स्यैवाऽऽनन्दशब्दस्याभ्यासः एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- कामति" [तै० २.८] इति न तस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति विकारात्मनामेवान्नमयादीनामनामनामुपसंक्रमितव्यानां प्रवाहे पठितत्वात् । “ प्रतिदेहं सातिशयत्वेन भिन्नादानन्दमयाब्रह्म सर्वानुगतमन्यदेवेत्यर्थः । यत्वम्यासादा- नन्दमयो ब्रह्मेति तत्र किमानन्दमयशब्दस्याभ्यासः किंवाऽऽनन्दशब्दस्येति विक- हप्याऽऽयेऽसिद्धिमाह-न चेति । आनन्दमयं कृत्य ब्रह्मणि प्रेयुक्तपूर्वानन्दशब्द- स्याभ्यासो हेतुरिति द्वितीयं निरस्यति-यदि चेति । आनन्दमयस्य ब्रह्मत्त्वे प्राति- पदिकमात्राभ्यासोऽपि प्रकृतानन्दमयार्थः । ततस्तस्य ब्रह्मताधीरित्यन्योन्याश्रयतेति मावः । मानन्दपदाम्यासस्तहि किंविषयः पुच्छवाक्योक्तब्रह्मविषय इत्याह-तस्मा. दिति । आनन्दाम्यासस्याऽऽनन्दमयार्थत्वायोगस्तच्छब्दार्थः । मयडन्तस्याप्यभ्या- सात्कयं तदाससिद्धिस्तत्राऽऽह-पस्त्विति । उपसंक्रमितव्यानां विवकेन त्याज्यानामित्यर्थः । 16. मयस्याभ्या । २ इ. धनेति । ।३ . 'रेऽपि वि । ४ रु. 8. ४. . प्रस्तुस । ५ च. प्रत्युफ।स. ठ ... 'भ्यासासि ।

·'रसो वै सः . [अ०१पा० १सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १२९ (ब्रह्मण आनन्दमयजीवाधारत्वम् , अधि०६) नन्वानन्दमयस्योपसंक्रमितव्यस्यान्नमयादिवदब्रह्मत्वे सति नैव विदुपो ब्रह्ममाप्तिफलं निर्दिष्टं भवेत् । नैप दोपः। आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशेनैव पुच्छप्रतिष्ठाभूत- ब्रह्मप्राप्तेः फलस्य निर्दिष्टत्वात् । " तदप्येप श्लोको भवति । यतो वाचो निवर्तन्ते " इत्यादिना च प्रपश्यमानत्वात् । या त्वानन्दमयसंनिधाने-“सोऽकामयत बहु स्यां मजायेयेति" इयं श्रुतिरुदाहृता सा “ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यनेन संनि- हिततरेण ब्रह्मणा संवध्यमाना नाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मतां पति- वोधयति । तदपेक्षत्वाचोत्तरस्य ग्रन्थस्य इत्यादेर्नाऽऽनन्दमयविपयता। ननु "सोऽकामयत" इति ब्रह्माणि पुंलिङ्गनिर्देशो नोप- पद्यते । नायं दोपः । " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" [तै० २-१] इत्यत्र पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् । या तु भार्गवी वारुणी विद्या-" आनन्दो ब्रह्मेति व्यजा- नाद" इति तस्यां मयडश्रवणात्मियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच युक्त- मानन्दस्य ब्रह्मत्वम् । तस्मादणुमात्रमपि विशेपमनाश्रित्य न अन्नमयादापसंक्रमस्य विद्वत्फलाप्त्यर्थत्वादानन्दमयस्याब्रह्मत्वे ब्रह्माप्तेरनुक्तेः प्रक्रममङ्ग इति शङ्कते-नन्विति । किमिहोपसंक्रमणं प्राप्तिरतिक्रमो वा । आधेऽवयविप्राप्त्याऽवयवप्राप्तेरार्षिकत्वात्पु. च्छब्रह्माप्तिस्तैव । द्वितीये न ह्यतिक्रमस्य परतीराप्तिवत्कोशातिक्रमस्य ब्रह्माप्तित्वात्त- प्राप्तिरदक्तेत्याह-नैप इति । ब्रह्माप्तेमन्त्रेण वक्ष्यमाणत्वाच तदनुक्तिरसिद्धत्याह- तदपीति । यत्तु सोऽकामयतेत्याद्यानन्दमयार्थ सत्तह्मत्वबोधीति तत्राऽऽह-या विति । रसो वै स इत्यादेरुत्तरस्याऽऽनन्दमयार्थत्वमुक्तं प्रत्याह-तदपेक्षत्वादिति । सोऽकामयतेत्यादि ब्रह्मण्ययुक्तं नपुंसके पुंलिहायोगादिति शङ्कते-नन्विति । प्रक्रमेण समाधत्ते-नायमिति । यत्तु भृगुवल्लयां पञ्चमपर्यायस्य ब्रह्मार्थत्वा- दिहापि तादथ्यं स्थानादिति तत्राऽऽह-या विति । इह मयटो विकारार्थस्य प्रियशिरस्त्वादेश्च श्रुतेरानन्दमयस्याब्रह्मतेति शेपः । ब्रह्मणो निर्विशेषस्य नाऽऽनन्द- मयतेत्युपसंहरति-तस्मादिति । इष्टदृटेस्तल्लाभात्तत्स्मृतेश्चाभिव्यक्ताः सुखविशेषा- १६. प. च विदुपः। २ क. स. "प्तित्वव । ३ ठ. ट...' लक्ष्य 18. ड.द. 'ति । उपर्क। १ - १७ ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतव्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा.१०१९] (ग्रह्मण आनन्दमयजीवाधारत्वम् , अधि०६) स्वत एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपद्यते । न चेह सविशेष ब्रह्म प्रतिपिपादयिपितम् । वाध्मनसगोचरातिकमश्रुतेः । तस्मा. दन्नमयादिप्विवाऽऽनन्दमयेऽपि विकारार्थ एव मयदिशेयो न प्राचुर्यार्थः। सूत्राणि त्वेवं व्याख्पेयानि-"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यत उत स्वमधानत्वेनेति । पुच्छशब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते-" आनन्दमयोऽभ्या- सात् " आनन्दमय आत्मेत्यत्र । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोपदिश्यतेऽभ्यासात् । " असन्नेव स भवति" [तै० २.६] इत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्य- स्यमानत्वात् । “ विकारशब्दानेति चेन्न प्राचुर्यात" [. सू० १.१-१३] विकारशब्दोऽवयवशब्दोऽभिमेतः । स्तन्मात्रं च प्रियादिशब्दार्थ इत्युक्तम् । सत्त्वोपसर्जनात्तमसस्तदुपसर्जनादजसो द्वयो. रुपसर्जनात्सत्त्वाकेवलाच्चाभिव्यक्तं सुखं तत्तच्छन्दवाच्यमित्याचार्याः । तेन विपय- संबन्धं सत्त्वादिसंबन्धं वा विशेषमापन्मात्रमप्यनाश्रित्य ब्रह्मणः स्वतो न प्रियशिर- स्त्वादि युक्तम् । तस्मादानन्दमयस्य सविशेषत्वात्प्रतिपाद्यौ ब्रह्मणोऽन्यतेत्यर्थः । इहापि सविशेषमेव प्रतिपाद्यमित्याशङ्कयोक्तं स्मारयति-न चेति । परमनिरासमु. पसंहरति-तस्मादिति । स्वमते सूत्राणामननुगुणत्वमाशङ्कय तानि योजयितुमुपक्रमते-सूत्राणीति । व्याख्यामेवाऽऽख्यातुं विषयमुक्त्वा पुच्छब्रह्मशब्दाभ्यां संशयमाह-ब्रह्मति । स्वप्रधानत्वेनेति संशये सतीति शेपः । पूर्वाधिकरणे मुख्येक्षणाद्ब्रह्मनिर्णये गौणः प्रायपाठो बाधित इह त्वाधारमात्रत्वेऽ. वयवमानत्वे च पुच्छशब्दस्य लाक्षणिकत्वसाम्येऽवयवप्रायदृष्टेरवयवार्थतेति संगत्या पूर्वपक्षयति-पुच्छेति । तैत्तिरीयोपनिषदः स्पष्टब्रह्मलिझाया निर्गुणब्रह्मान्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । परपक्षे पूर्वोत्तरपक्षयोरुपास्तिरेव फलम् । इह पूर्वपक्षे . तथा सिद्धान्ते प्रमितिः । पूर्वपक्षमनूय सिद्धान्तयति-इति प्राप्त इति । स्वयूथ्यव्याख्या व्यावृत्य स्वाभिमतां व्याख्यामाह-आनन्दमय इति । आनन्दमयशब्देन पञ्चमः पर्यायस्थपुच्छवाक्यस्थं ब्रह्मपदमुपलक्ष्य तेन स्वप्रधानमेव ब्रह्मोच्यत इति प्रतिज्ञायां हेतुं व्याख्याति-असन्नेवेति । पूर्वपक्षबीजमनुमाप्य दूपयति-विकारेति । वाचः १६. म. द. मयस्याव' । ३ . 'शब्देनाव। ३ क. ख. छ. ठ. ड, ढ, 'चाह्म। ४०, इ. द. यो गौणप्रायपाठे या । ५ठ. ड. द. 'ति । तच्छब्देनाऽऽन'।

·. [अ०१पा०१सू०१९] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १३१ (ब्राण आनन्दमयजीवाधारत्वम् , अधि०६) पुच्छमित्यवयवशब्दान स्वप्रधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तं तस्य परिहारो वक्तव्यः । अत्रोच्यते । नायं दोषः । प्राचुर्याद- प्यवयवशब्दोपपत्तेः। प्राचुर्य मायापत्तिरवयवांये वचनमि- त्यर्थः । अन्नमयादीनां हि शिरआदिपु पुच्छान्तेष्ववयवे- पूक्तेप्वानन्दमयस्यापि शिरआदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वाऽव. यवमायापत्त्या ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्साह नावयवविवक्षया । यत्कारणमभ्यासादिति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् । " तद्धेतुव्यपदेशाच" सर्वस्य विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते इदर सर्वमसूजत । यदिदं किंच" [तै० २.६] इति । न च कारणं सद्ब्रह्म स्वविका- कत्वामावादभिप्रेत इत्युक्तम् । परिहारभागमवतार्य व्याकरोति-अत्रेत्यादिना। ब्रह्माधिकरणमिति वाच्ये पूर्वत्रावयवप्रधानप्रयोगात्तस्य बुद्धिस्थत्वात्तेनाप्यधिकरणलक्ष- णात्पुच्छोक्तिरिति तात्पर्यमाह-अवयवेति । तदेव प्रपञ्चयति-अन्नेति । तत्र गमकमाह-पदिति । इतश्च पुच्छवाक्ये पुच्छशब्देनावयवो नोच्यते किंवाधारो लक्ष्यत इत्याह-तदेविति। तद्व्याचष्टे-सर्वस्येति । तथाऽपि कस्मादानन्दमयावय- वत्वं ब्रह्मणो नेप्यते तत्राऽऽहन चेति । इतेश्च नाऽऽनन्दमयः परमात्मा । यतः सत्य- मित्यादिमन्त्रवर्णेन यद्ब्रह्मोक्तं तदेवाऽऽनन्दमयशब्देन विशिष्टद्वारा लक्ष्यमाणजीवचैत. न्यस्य स्वरूपमिति पुच्छवाक्येन तत्त्वमसीतिवद्गीयते । ब्रह्मविदामोतीति ब्रह्मविदस्त- प्राप्त्यभिधानेन ब्रह्मात्मनोरक्योपक्रमात् । “म यश्चायं पुरुषे यश्वासावादित्ये स एकः" इत्यैक्योपसंहारात् । मध्येऽपि विशिष्टद्वारा स्वरूपैक्ये तात्पर्यस्य युक्तवादित्याह- मानवर्णिकामिति । इतश्च पुच्छवाक्यस्थं ब्रह्मैव स्वप्रधान प्रतिपाद्यमितरस्त्वानन्दमयो न प्रतिपाद्यो वैषयिकप्रियादिमत्त्वेन तत्र मुख्यस्रष्मृत्वाद्यनुपपत्तेरित्याह-नेतर इति । इतश्च नाऽऽनन्दमयोऽत्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मानन्दप्रतिबिम्बितं रसशब्दितं लब्ध्वाऽय. मानन्दमयः स्वयमानन्दी भवतीति ब्रह्मणो. भेदेन तस्योक्तब्रह्मत्वायोगादित्याह- भेदेनेति । ननु मृगुवल्लयामानन्दस्य ब्रह्मत्वादानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं पञ्चमपर्यायस्य- त्वादनुमीयते सत्राऽऽह-कामाचेति । काम्यत इति काम आनन्दस्तस्य ब्रह्मत्वहष्टे- र्नानुमानेनाऽऽनन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वमपेक्षितव्यम् । विकारार्थमयविरोधादित्यर्थः । इतोऽपि नाऽऽनन्दमयोऽत्र प्रतिपाद्यते । पुच्छवाक्योक्ते ब्रह्मणि प्रतिबुद्धस्याऽऽनन्द. मयस्य यदा होत्यादिना तत्प्राप्तिमोसाभिधानात्तस्मादानन्दमयशब्दवाच्यस्याप्रतिपाद्य. १ ह. भ. प्रायव । २ म. 'दिध्वव 1३ इ. 'स्य च वि। ग. द. तश्वाऽऽन।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०२०] . (आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरत्वम् , अधि०७) रस्याऽऽनन्दमयस्य मुख्यया वृत्याऽवयव उपपद्यते । अपरा. ण्यपि सूत्राणि यथासंभव पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपा. दकानि द्रष्टव्यानि ॥ १९॥ (६) (आदिसान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुषस्य चैश्वरत्वम् , अधि० ७) अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २०॥ इदमानायते-" अथ य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मथुहिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव सुवर्णः" [छान्दो०१-६-६]" तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवम- क्षिणी तस्योदिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति है वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद "[छा० १.६-७ ] इत्य- धिदैवतम् । अयाध्यात्मम्-" अथ य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो त्वात्तलक्ष्यस्य ब्रह्मणोऽव्यतिरेकात्पुच्छवाक्यस्मं ब्रीवात्र स्वप्रधान प्रतिपाद्यमिति तत्प्रमित्या कैवल्यं फलतीत्याह-अस्मिन्निति । तदेतदाह-अपराण्यपीति ॥ १९ ॥ (६) समन्वयस्य सविशेषपरत्वमपोपोत्सर्गः स्थापितः। अधुनाऽपवादार्थत्वेनाधिकरण- मवतारयति-अन्तरिति । छान्दोग्यस्थं वाक्यमुदाहरति-इदमिति । अक्सामयोः पृथिव्यग्न्याधात्मत्वोक्त्यनन्तरमुपास्तिप्रस्तावार्थोऽशब्दः । ये एप इति शास्त्रप्रसिद्धिः संनिधिश्चोक्ता । तस्योपास्त्यर्थमाधिदैविकं स्थानमाह-अन्तरिति । आदित्यमण्ड- लस्य मध्ये स्थित इति यावत् । ध्यानार्थमेव रूपविशेषमाह-हिरण्मय इति । ज्योति- भय इत्यर्थः । स्थानकृतं परिच्छेदं व्यवच्छिनत्ति-पुरुष इति । तत्राव हितधियामनुभवं प्रमाणयति-दृश्यत इति । तर्हि पुरुषत्वात्पूर्णस्य कथमुपास्तिस्त- त्राऽऽह-हिरण्येति । तद्वज्योतिर्मयान्येवास्य श्मश्रूणि केशाश्चेति तथोक्तः । कि बहुनाऽऽप्रणखात्प्रणखो नखाग्रं तेन सह सर्व एव सुवर्णो ज्योतिर्मयः । चक्षुपोर्विशे. पमाह-तस्यति । कर्मर्कटस्याऽऽसः पृष्ठभागोऽत्यन्ततेजस्वी तत्तुल्यम् । पुण्डरीके यथाऽत्यन्तदीप्तिमत्तथाऽस्य देवस्याक्षिणी प्रकृष्टदीप्तिमती । ध्यानार्थमेव नाम करोति- तस्यैति । कथं तस्योदितिनामत्वं तदाह-स इति । उदित उद्गतः सकार्यसर्वपा- पास्पृष्ट इत्यर्थः । ध्यानफलमुदेतीति । आदिशब्दात्तस्य च साम च गेष्णावि त्याद्युक्तमधिदैवतं देवतामधिकृत्योपास्तिवाक्यमित्यर्थः । आधिदैवध्यानोक्त्यनन्तरमा- रमार्म देहमधिकृत्यापि तदुक्तिरित्याह-अथेति । ऋक्सामयोर्वाक्प्राणायात्मत्वो. १८. ते।। १ छ. रणान्तरम । ३८. इ. द. स । ४ ठ. . ढ. "दित. स्वा ।

·१ - [अ०१पा०१सू०२०]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवानि । १३३ (आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याश्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरत्वम्, अधि..) दृश्यते" [छा० १-७.५ ] इत्यादि । तत्र, संशयः । किं विद्याकर्मातिशयवशात्माप्तोत्कर्पः कश्चित्संसारी. सूर्यमण्डले चापि चोपास्यत्वेन श्रूयते किंवा नित्यसिद्धः परमेश्वर इति । कि तावत्माप्त, संसारीति । कुतः । रूपवत्व श्रवणाद । आदि- त्यपुरुपे तावद्धिरण्यश्मश्रुरित्यादि रूपमुदाहृतमक्षिपुरुपेऽपि तदेवातिदेशेन प्राप्यते--" तस्यैतस्य तदेव रूपं यद- मुष्य रूपम् [ छा० १-७.५ ] इति । न च परमेश्व. रस्य रूपवत्त्वं युक्तम्--" अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् कौ० १-३-१५ ] इति श्रुतेः । आधारश्रवणाच- य एपोऽन्तरादित्ये य एपोऽन्तरक्षिणि" इति । न ह्यनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्याऽऽधार उपदिश्येत । स भगवः कस्मिन्मतिष्ठित इति स्वे महिन्नि [ छा० ७.२४-१ ] इति " आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः इति च श्रुती भवतः । ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्व-"स एप ये चामु- प्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च" इत्यादित्यपुरु- क्त्यानन्तर्यमथेत्युक्तम् । मादिशब्दात्सवत्सामेत्यायुक्तम् । स्थानद्वपस्थं पुरुष - विषयीकृत्य रूपयत्त्वश्रुत्या सर्वमापास्पर्शश्रुत्या च संशयमाह-तत्रेति । कश्चिदित्या- दित्यक्षेत्रज्ञ उक्तः । पूर्वसूत्रे ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदार्थाभ्यासश्चेति मुख्यत्रया- र्थबहुप्रमाणवशानिर्विशेषनिर्णयवद्रूपवत्वादिबहुप्रमाणात्संसारी हिरण्मयः पुरुष इति संगत्या पूर्वपसमाकाक्षापूर्वकमाह-किं तावदिति । स्फुटब्रह्मलिङ्गोक्तश्रुतेः सगुणे मह्मण्यन्वयात श्रुत्यादिसगंतयः। पूर्वोत्तरपक्षधारेपरस्य परस्य' पोपास्तिरपे फलम् । सर्वैरुपास्यत्वाय पर एव कस्मान्नेति पृष्ट्वा हेतुमाह--कुत इति । चाक्षुषे पुरुषे यथोक्तं रूपं न श्रुतमित्याशङ्कयाऽऽह-अहीति। परस्यैष स्थानभेदाद्रूपवत्त्वगुपदेशाति- देशाम्यामिति चेन्नेत्याह-न चेति । परापरिग्रहे हेत्वन्तरमाह-आधारेति । अन- न्तशक्तित्वात्तस्याप्याधारश्रुतिरित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । परस्यानाधारत्वे स्वम- हिमप्रतिष्ठत्वं हेतुस्तत्र मानं स भगर इति । तत्रैव हेत्वन्तरं सर्वव्यापित्वं तत्रापि मानमाह--आकाशवदिति । ईश्वराग्रहे हेत्वन्तरमाह-ऐश्वर्येति । स एप इत्या- धिदैविकपुरुषोक्तिः। अमुष्मादादित्यादूर्ध्वगा ये लोकालेपामोशिता ये च देवानां कामा १८. 'दित्ये पु । २ ठ. इ. द. वैन । ३ ट. १, ढ, "ति मुख्यं न यथार्थव । ४ ठ, ड, ढ, 'स्यमप।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१.२०] (आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याश्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरस्वम् , अषि ) पस्यैश्चर्यमर्यादा । “स एप ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेपां चेष्टे मनुष्यकामानां च " इत्यक्षिपुरुषस्य । न च परमेश्वरस्य मर्या- दावदैश्वर्य युक्तम् "एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय" [० ४-४-२२] इत्यविशेपश्रुतेः । तस्मानाक्ष्यादित्यपोरन्तः परमेश्वर इत्येवं प्राप्ते अब्रूम:--" अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" । “य एपोऽन्तरादित्ये य एपोऽन्तरक्षिणि" इति च भूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव न संसारी । कुतः--" तदर्मोपदेशात् " तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इहोपदिष्टाः। तद्यथा-'तस्यादिति नाम' इति थावयित्वा, अस्याऽऽदित्यपुरुपस्य नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य भोगास्तेपां चेत्यर्थः । स एष इत्याध्यात्मिकपुरुषोक्तिरेतस्माचक्षुपः सकाशादर्वागता ये लोकास्तेषामीशिता ये च मनुष्याणां कामा भोगास्तेषां चेत्येतस्य मर्यादाक्दैश्वर्यमुक्तमि- त्यर्थः । परस्यापि ध्यानाथ ताहगैश्वर्य स्यानेत्याहन चेति । एप सर्वेश्वर इत्यवि- शेपश्रुतेरिति संबन्धः । कथमेतस्य सर्वेश्वरत्वं यतो भूतानां नियन्तों यमोऽस्ति नेत्याह-एप इति । कथं पुरो भूतानामधिष्ठाय पालयिता पालयितुरिन्द्रादेः सत्त्वात त्राऽऽह-एप भूतेति । तथाऽपि ब्रह्मा मर्यादास्थापकोऽस्ति कुतोऽस्य सर्वेश्वरत्वं तत्राऽऽह-एप इति । यथा मृदारुमयः सेतुर्नलव्यूहस्य क्षेत्रसंपदामसभेदाय धार- पिता तथैषोऽपि सर्वेषां वर्णादीनामसंकराय धारयिता स्यादित्यर्थः । मर्यादाधाररूपच तेरादित्यक्षेत्रज्ञ एवात्रोपास्य इत्युपसंहरति-तस्मादिति । तस्य कर्मानधिकारात्सर्व- पाप्मविगमः । सर्वात्मत्वमुपासनीय स्तुत्यर्थमन्यत इति भावः । पूर्वमक्षमनूध सूत्रमवतार्थ प्रतिज्ञा व्याकरोति-एवमित्यादिना । प्रथमश्नुतरूपवत्त्वादिना चरमश्रुतसर्वपाप्मविग- मदिर्नेयत्वान्न परस्य प्राप्तिरित्याह-कुत इति । फलवत्पाप्मविगमादिलितस्य चरमस्यापि तच्छ्न्यत्वेनाविवक्षितालिकादायादपि वलीयस्त्वात्तद्वशेनेतरन्नेयमित्याह-तद्धर्मेति । इहेति स्थानद्वयस्थपुरुपोक्तिः । आदित्यक्षेत्रज्ञस्यापि कौनधिकारात्पाप्मस्पर्शी युक्तः न ह वै देवान्पापम् ” इति श्रुतेरित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । देवादिषु पश्चादि- वकर्मानधिकारेऽपि प्राचि भवे संचितपापयोगात्तदल्पत्वान्न ह वै देवानित्युक्तेन जीवः * “ मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु । तस्मादुपात्यः संसारी कर्मानाधिकृतो रविः" । १०. २.८. य । १ ठ. इ. द. भेकस्य । ३ ठ. है. ट. 'न्ता निय। क. ख, . ... ' परो। ५ क. स. 'नाया स्तु' । ६ छ. 'मादेनयनान । छ. 'त्य प्रतीतिरि। ८ ठ... द. 'हारपि । ९ का ख. 'प्मासस्प।

·- [अ०१पा० १०२०]आनन्दगिरिकृतटीकोसंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १३५ (आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरत्वम् , अधि०७) उदितः" इति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति । तदेव च कृतनिर्व- चनं नामाक्षिपुरुपस्याप्यतिदिशति “यनाम तन्नाम" [छा० १.७.५ ] इति । सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते- आत्माऽपहतपाप्मा [छा० ८-७-१] इत्यादौ । तथा चा. क्षुपे पुरुपे-"सैव ऋतत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तहम" इत्यू. क्सामाधात्मकता निर्धारयति । सा च परमेश्वरस्योपपद्यते सर्व- कारणत्वात्सर्वात्मकत्वोपपत्तेः । पृथिव्यग्न्याधात्मके चाधि- दैवतमृक्सामे वाक्माणायात्मके चाध्यात्ममनुक्रम्याऽऽह- "तस्यसमि च गेष्णौ"[छा०८-७-१] इत्यधिदैवतम् । तयाऽध्यात्ममपि-" यावपुष्य गेष्णी तो गेष्णी" इति । तच सर्वात्मन एवोपपद्यते। तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः" इति च लौकिकेवपि गानेष्व- - सर्वपापास्पृष्टः प्रदेशान्तरे च तस्य परस्मिन्नेय श्रुतेरापि तदृष्टया तत्प्रत्यभिज्ञाना- तस्यैवोपास्यतेति भावः । सार्वात्म्यमपि श्रुतं न संसारिणि युक्तमित्याह-तथेति । तत्र तच्छन्दैश्चाक्षुपनरोक्तिः । अगादिविधेयापेक्षया विलक्षणलिङ्गोक्तिः। उक्थं शस्त्र. विशेषः । तत्साहचर्यात्तत्सामस्तोत्रमुत्यादन्यच्छन्नमृगुच्यते । ब्रह्म त्रयो वेदाः । भगायात्मना चाक्षुषस्य संसारित्वेऽपि स्तुतिरुपास्त्यर्थमित्याशय मुख्यसंभवे नाम- ख्यकल्पनेत्याह-सा चेति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-पृथिवीति । ऋगधिदैवतं पृथि- व्यन्तरिक्षानक्षत्रादित्यगतशुक्लमारूपा । साम चाग्निवाय्वादित्यचन्द्रादित्यर्गतपरः कृष्णाख्यातिकृष्णरूपैमियमेवर्गग्निः सामेत्यादिनोक्तम् । अध्यात्मं च वाक्चक्षुःश्रोत्रा- विगतशुक्लभालक्षणा तावदृगुक्ता । साम च प्राणच्छायात्ममनोक्षिस्थकृष्णमारूपं वागेव प्रमाणः सामेत्यादिनोक्तमेवमुभयत्रोक्तरूपे ऋक्सामे क्रमेणोक्त्वा पुरुषस्योक्तप्रका- र भिहितप्रकार साम चेत्येते द्वे गेणी पादपर्वणी इति देवतायामुक्त्वाऽऽत्मन्यपि तयोभक्तामयोरतिदेशेन गेष्णत्वमुक्तमित्यर्थः । तदपि संसारिविषयं किं न स्याने. त्याह--तचेति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-तय इति । व्यवहारभूमिस्तच्छब्दार्थः । धनसनयो धनस्य लयारो विभूतिमन्त इत्यर्थः । रानादीनामपि श्रीमतां गीयमानत्व- १. "त्मत्वों । २ घ. मत्वे सत्येवों। . 'मझत्वे सत्येवो'।३१.न्त्येत वेव गा। ४८. द. द. रिणमुक । ५४. र. द. तत्तच्छ । ६ ठ, ड, ढ, 'रूपम् । सा। ७ क. स. पमिय सव' । ८ ठ. ह. द. को पार क. स. 'स्यात्तनाऽऽह ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०२०) ( आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरत्वम् , अधि०७) स्यैव गीयमानत्वं दर्शयति । तच्च परमेश्वरपरिग्रहे घटते । " यद्यविभूतिमत्सत्वं श्रीमदूजितमेव वा । तचदेवावगच्छ वं मम तेजोशसंभवम् " [भागी १०.४१] इति भगवद्गीतादर्शनात् । लोककामेशितृत्वमपि निरङ्का श्रूयमाणं परमेश्वरं गमपति । यत्तूक्तं हिरण्पश्मश्रुत्वादिरूप- श्रवणं परमेश्वरे नोपपद्यत इति । अत्र बम:-~स्यात्परमे श्वरस्यापीच्छावशान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम् । माया ोपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मी ज्ञातुमर्हसि [महाभा० १२-३४१-४५] इति स्मरणात् । अपि च पत्रं तु निरस्तसर्व विशेपं पारमेश्वरं रूपमुपदिश्यते भवति तत्र शास्त्रम्--" अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् "कौ० १-३-१५] इत्यादि । सर्वकारणत्वात्तु विकारधमैरपि कैश्चिद्विशिष्टः परमे- श्वर उपास्यत्वेन निर्दिश्यते-"सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः " [छान्दो० ३.१४-२] इत्यादिना । तथा हिरण्य- इमथुत्वादिनिर्देशोऽपि भविष्यति । दृष्टेरन्यथासिद्धिमाशङ्कयाऽऽह-तचेति । उक्तेऽर्थे स्मृतिमनुकूळयति-यद्यदिति । धनादिसमृद्धिमत्त्वं विभूतिमत्त्वम् । कान्तिमत्वं श्रीमत्त्वम् । बलवत्त्वमौनित्यम् । रपक्षे हेत्वन्तरमाह-लोकेति । निरङ्कुशमनन्याधीनं सर्वपाप्मविरहादिना तस्यैवो. पास्यतेत्युक्त्वा परोक्तमनुवदति-यत्तिति। रूपवत्त्वं नावश्यं संसारिलिङ्गमित्याह-- अत्रेति । मायामयस्यापि रूपस्य हिरण्यश्मश्रुत्वादिनियमे हेतुमाह-इच्छेति । तथाविधरूपोपयोगमाह-सायकेति । तस्येच्छाऽपि मायामयीति मत्वाऽऽह-. मायेति । यथादृष्टि देहादिवैशियमीश्वरस्य तात्त्विकमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । भरूपश्रुतिविरुद्ध रूपवत्त्वमित्युक्तमाशङ्कय विपयभेदमाह-अपि चेति । तात्विक मैश्वरं रूपमाश्रित्याशब्दादिशास्त्रे कथं तस्य रूपादिमत्त्वोक्तिस्तत्राऽऽह-सर्वेति । निर्विशेपमेव ब्रह्मात्र प्रतिपाद्य तज्ज्ञानादेव मुक्तिरित्याशङ्कयोपास्तिवाक्यत्वात्सविशे. पोक्तिरित्याह-तथेति । १६.अ. धुरित्यादि । २५ पवत्त्व । ३ इ. इ. य. मा द्रष्टुम । ४ क. ज. अ. ट.

·[अ०१पा०१सू०२१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १३७ (आदित्यान्तर्गवहिरण्मयपुरुषस्याक्ष्यन्तर्गतपुरुषस्य चेश्वरत्वम् , अधि. ७) यदप्याधारश्रवणान्न परमेश्वर इति । अत्रोच्यते--स्वमहिमप्रतिष्ठस्याप्याचारविरोपोपदेश उपा- सनार्थो भविष्यति । सर्वगतत्वाद्ब्रह्मणो व्योमवत्सन्तिरत्वो- पपत्तेः । ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणमप्यध्यात्माधिदैवतविभागापेक्षमुपा- सनार्थमेव । तस्मात्परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदि- श्यते ॥ २० ॥ भेदव्यपदेशाचान्यः ॥२१॥ (७) अस्ति चाऽऽदित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्व- रोऽन्तर्यामी “य आदित्ये तिष्ठन्नादित्पादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्याऽऽदित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः " [वृ० ३-७-९] इति श्रुत्यन्तरे भेद- व्यपदेशात् । तत्र ह्यादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेदेति वेदि- तुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽन्तर्यामी स्पष्ट निर्दिश्यते । स्वमहिमप्रतिष्ठस्याऽऽधारायोगादत्र चाऽऽधारश्रुतेरीश्वरादर्थान्तरतेत्युक्तमनुवदति- यदपीति । आधारानपेक्षस्यापि फलवशात्तदुक्तेन नीश्वरतेत्याह-अवेति । किमि त्युपासनाय तदुक्तिः साक्षादेव किं न स्यात्तत्राऽऽह-सर्वगतत्वादिति । मर्यादाव- दैश्वर्यमीश्वरस्य नेत्युक्तं प्रत्याह-ऐश्वर्येति । एकस्यैवेश्वरस्य स्थानभेदावच्छेदादैश्व. र्यमर्यादाकरणं पृथगनुध्यानार्थ न परिच्छेदप्राप्त्यर्थमित्यर्थः । परोक्तलिङ्गानामन्यथात्वे फलितमाह-तस्मादिति ॥ २०॥ उपास्योदेशनापास्तिविविधयक्रियाकर्मणो ह्यादिवदन्यतः सिद्धिर्वाच्येत्याश- कयाऽऽह-भेदेति । आदित्यक्षेत्रज्ञादन्तर्यामिणः श्रुत्यन्तरे भेदोकेस्ततोऽन्य ईश्वरः सिद्ध इत्यक्षरार्थमाह-अस्तीति । आदित्यमण्डले स्थितरश्मिपुञ्जस्यापि स्यादित्यत उक्तमादित्यादिति । तेग्नीवं व्युदस्यति-यमिति । तस्य देहित्वे जीवत्वमदेहित्के न नियन्तृतेत्याशङ्कयाऽऽह-यस्येति । इतश्चाऽऽदित्यनीवादन्योऽसावित्याह- य इति । तस्य ताटस्थ्यं वारयति-एप इति । श्रुत्यन्तरस्याप्यनीश्वरविपयत्वमाश- कयाऽऽह-तत्रेति । तथाऽपि प्रत्यभिज्ञापकामावान्नेह तदुपास्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- 3 १८. हिनि प्र' । २ अ. त्मिान्त' १३ ठ.. , तिष्ठितत्या' । ४ क. धारवायो। ५झ.तजीच्य।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०११०२२ ] (परब्रह्मण आकाराशन्दवाच्यत्वम्, अधि० ) स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुपो भवितुमर्हति श्रुतिसामान्पात् । तस्मात्परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ (७) (परब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् , अधि०८) आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२॥ (८). . इदमामनन्ति- अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पयन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायानाकाशः पराय- पणम्" [छान्दो० १-९.१] इति । तत्र संशयः-किमाकाश- शब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति । कुतः संशयः । उभयत्र प्रयोगदर्शनात् । भूतविशेपे तावत्सुमसिद्धो लोकवेदयो- राकाशशब्दो ब्रह्मण्यपि कचित्पयुज्यमानो दृश्यते । पत्र वाक्यशेपवशादसाधारणगुणश्रवणारा निर्धारितं ब्रह्म भवति । यथा--" यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् " [२० २.७ ] इति । आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा स एवेति । आदित्यान्तस्थत्वश्रुतिसाम्यात्प्रत्यभिज्ञया पर एवोद्गीथे ध्येयत्वेनोपदि- श्यत इत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ २१ ॥ (७) पूर्वत्राव्यभिचारिलिङ्गेन रूपवत्त्वायन्यथा नीतमिह तु लिशान श्रुतिरन्यथयित. व्येति प्राप्ते प्रत्याह-आकाश इति छान्दोग्यवाक्यमेवोदाहरति-इदमिति हन्ताहमेतद्भगवत्तो वेदानीत्युपसन्नः शालावत्यो विद्धीति जैवलिनोक्त पृच्छति- अस्येति । सर्वस्यैव प्रपञ्चत्य प्रतिष्ठाप्रश्ने प्रवाहणस्योत्तरमाह-आकाश इति । कथं मूताकाशः सर्वजगत्प्रतिष्ठा तत्राऽऽह-सर्वाणीति । उपनिषदां तदभिज्ञानां च प्रसिद्धमेतदिति द्योतको निपातौ । निमित्तमात्रत्वं निराकर्तुं विशिष्टि-आकाश- मिति । भूताकाशव्यावृत्तये हेत्वन्तरमाह-आकाशो हीति । तत्रैव हेत्वन्तरं सूच यति-आकाश इति । विचारबीजं संशयमाह-तत्रति । अनतिप्रसङ्गार्थ प्रश्न द्वारा निमित्तमाह-कुत इति । कचिदित्युक्तं स्पष्टयति-पत्रेति । असाधारणगुण- श्रुतेराकाशशब्दस्य ब्रह्मार्थत्वे दृष्टान्तो यथेति । असाधारणेनाऽऽनन्देनान्यत्रासंभावित तेन सामानाधिकरण्यादाकाशो ब्रह्मेत्यर्थः । वाक्यशेषादाकाशस्य ब्रह्मत्वे दृष्टान्तमाह आकाश इति । निपातावाकाशस्य नामरूपोपलक्षितसर्वप्रपञ्चनिर्वाहकत्वप्रसिद्धयौँ । सात्म्यिसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते । ब्रह्मैवाव्यभिचारिभ्या सर्वहेतुर्विकारवत् । १२. हमिद भग । २ क. स. 'यतो । ३ छ. 'नोक्तः । * ·[अ०१पा०१सू०२२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १३९ (परब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् , अधि० ८) तब्रह्म" [छा० ८.१४ ] इति चैत्रमादौ । अतः संशयः। किं पुनरत्र युक्तम् । भूताकाशमिति । कुतस्तद्धि प्रसि. द्धतरेण प्रयोगेण शीघ्र बुद्धिमारोहति । न चायमाकाशशब्द 'उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुमनेकार्थत्वमसगात् । तस्माइ- ह्मणि गौण आकाशशब्दो भवितुमर्हति । विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्धः सदृशमाकाशेन ब्रह्म भवति । न च मुख्यसंभवे गौणोऽर्थों ग्रहणमहति । संभवति चेह मुख्यस्यैवाऽऽकाशस्य ग्रहणम् । ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्पशेपो नोपपद्यते " सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इत्यादिः। नैप दोपः। भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपत्तेः। ते नामरूपे यदन्तरा यस्मादन्ये यस्य वा मध्ये स्तस्तन्नामरूपास्पृष्टं ब्रह्मेति वाक्यशेपादत्राऽऽकाशो ब्रह्मेत्यर्थः । य एपोऽन्तर्हदय आकाशस्तस्मिञ्शेत इत्यादि. वाक्यसंग्रहार्थमादिपदम् । यथैवमादावाकाशो ब्रह्म तथाऽत्रापोति योजना । रूढिनि- रूढिम्यां संशयमुपसंहरति-अत इति । विमृश्य पूर्वपक्षयति-किं पुनरिति । स्फुटब्रह्मलिहोकश्रुतेरुद्गीथे संपाद्योपास्ये ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः संगतयः । पूर्वपक्षे भूताकाशदृष्योद्गीथोपास्तिः सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्ट्येति फलम् । वैदिकप्रयोगस्य तादृक्प्रयो- गाब्रह्मार्थले सिद्धे कुतो भूताकाशार्थतेति शङ्कित्वा हेतुमाह-कुत इति । प्रथमच. ताकाशश्रुत्या मूतार्थे रूढ्या चरमश्रुतब्रह्मलिङ्गबाधान्न श्रुत्यन्तरेण ब्रह्मार्थतेत्यर्थः । ब्रह्मण्यपि साधारणत्वान्नाऽऽकाशश्रुतिर्ब्रह्मलिङ्गवाधिकेत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । एकस्यापि गौशब्दस्यानेकार्थत्वमगत्याऽभीष्टं ब्रह्मणि त्वाकाशशब्दो गौणत्वेनापि गच्छतीत्याह-तस्मादिति । गौणत्वार्थ गुणयोगमाह-विभुत्वेति । गुणवृत्तेरपि शब्दवृत्तित्वात्तया किं न ब्रह्म गृह्यते तंत्राऽऽहन चेति । ननु नेह मुख्यं संभ- वति तत्र सर्वकारणत्वयोगादतो मुख्यगौणयोर्मुख्ये संप्रत्ययन्यायस्यानवकाशत्वं तत्राऽऽह-संभवतीति। तदेव साधयितुं शङ्कयति-नन्विति । आकाशस्य प्रथमश्रुतत्वेनाप्तंजातविरोधित्वात्तबुद्धौ तदेकवाक्यस्यमुपस्थितं सर्वमुप- जातविरोधित्वात्तदानुगुण्येन नेयमित्याह-नेति । तत्रैव तैत्तिरीयकश्रुतिसंवादमाह- - १ म. गोणार्थन।२ क, तदाह ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतग्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०१सू०२२] (परग्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् , अधि०८) विज्ञायते हि--" तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत आकाशाद्वायु योरनिः" (ते० २.१ ) इत्यादि । ज्यायस्त्व- परायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्यते भूताकाशस्यापि तस्मा- दाकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहणमित्येवं माहे मा. "आकाशस्तल्लिझौत्" । आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् कुतः । तल्लिङ्गात् । परस्य हि ब्रह्मण इदं लिङ्गम्-"सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इति । परस्मादि ब्रह्मणो भूतानामुत्पचिरिति वेदान्तेषु मर्यादा । ननु भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम् । सत्यं दर्शितम् । तथाऽपि मूलकारणस्य ब्रह्मणोऽपरिग्रहादाका- शादेवेत्यवधारणं सर्वाणीति च भूतविशेषणं नानुकूलं स्यात् । तथा "आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति" इति ब्रह्मलिङ्गम् "आकाशो होवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् इति च ज्यायस्त्वपरायणत्वे । ज्यायस्त्वं ह्यनापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मिन्नान्नातम्--"ज्याया- पृथिव्या पायानन्तरिक्षाज्यायान्दिचो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः" [छा० ३.१४-३ ] इति । तथा परायणत्वमपि परमकार- णत्वात्परमात्मन्येवोपपन्नतरम् । श्रुतिय भवति--" विज्ञान- विज्ञायते हीति । तथाऽपि कथं वाक्यशेपो भूताकाशे स्यात्तत्राऽऽह-ज्यायस्त्वेति । मूताकाशेऽपि शेपोपपत्ती फलितमाह-तस्मादिति । भूताकाशदृष्टोद्गीथोपास्तिरिति प्राप्तमनूध सिद्धान्तयति-एवमिति । रूढ्या प्रयोगबाहुल्याञ्च सिद्धभूताकाशत्यागे न हेतुरिति शङ्कित्वा हेतुमादाय व्याचष्टे-कुत इति । ननु वादिनः सर्वयोनित्वं ब्रह्मणो नेच्छन्ति सत्राऽऽह-परस्माद्धीति । तस्यान्यथासिद्धि स्मारयति-नन्विति । उक्तमुपेत्य प्रत्याह-सत्यमिति । तत्र तत्र तेज प्रमृतिषु वाय्वादेरपि कारणत्वावधारणासिद्धिमूलकारणापेक्षाया ब्रम- ण्येव तयुक्तम् । सर्वाणीति भूतविशेषण च भूताकाशपक्षे वाबादौ संकुचितं स्यात्त- स्मानान्यथासिद्धिरित्यर्थः । सर्वभूतोत्पादकत्ववत्तल्लयाधारत्वमपि ब्रह्मलिङ्गमित्याह- तयेति । ब्रह्मणो लिङ्गद्वयमाह-आकाशो हीति । भूताकाशस्यापि ज्याय. स्त्वादि सापेक्षमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह--ज्यायस्त्वमिति । नरपेक्ष्यधिया तरपो वच. नम् । न केवलं युक्त्याऽस्य परायणत्वं श्रुतेरपीत्याह-श्रुतिरिति । रातेर्धनस्य * "प्रयमत्वारप्रधानस्वादाकाश मुख्यमेव न. । तदानुगुण्येनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चय " १५ "हादिति ! आ।

·[अ०१पा०१सू०२२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।१४१ (परब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम् , आधि० ८) मानन्दं ब्रह्म रातेतुः परायणम्" [वृ० ३.९.२८] इति । अपि चान्तवत्वदोपेण शालावत्यस्य . पक्षं निन्दित्वाऽनन्तं किंचिहतुकामेन जैवलिनाऽऽकाशः परिगृहीतस्तं चाऽऽकाशमु- द्रीये संपाधोपसंहरति-"स एप परोवरीयानुद्गीथः स एपोऽ- नन्तः" [छा० १-९.२] इति । तच्चाऽऽनन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम् । यत्पुनरुक्तं भूताकाशं प्रसिद्धिवलेन मथमतरं प्रतीयत इति । अन मः। मधमतरं मतीतमपि सद्वाक्यपगतान्ब्रह्मगुणा- न्दृष्ट्वान परिगृह्यते। दर्शितश्व ब्रह्मण्यप्याकाशशब्द:-"आकाशो चै नाम नामरूपयोनिर्वहिता" इत्यादौ । तथाऽऽकाशपर्याय- वाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते-“चो असरे परमे दातुर्यजमानस्येति । रातिरितिपाठे बन्धुरित्यर्थः । आकाशो ब्रह्मत्यत्र लिङ्गान्त. रमाह-अपि चेति । शालावत्यो दाल्भ्यो जैवलिरित्युद्गीथविद्याकुशलानां किं परायणमुद्गीथस्येति विचारे स्वर्गलोक एवेति दालभ्योक्तं निरस्यायं लोक इति शालावत्योकावन्तवद्वै किल ते शालावत्य सामेति पृथिवीलोकस्यान्तवत्त्वात्प्रतिष्ठत्वं निन्दित्ला जैवलिना साम प्रतिष्ठारूपमनन्तमेव विवक्षता गृहीतमाकाशं नान्तवद्युक्त. मतो ब्रह्मवाऽऽकाशमित्यर्थः । नन्वनन्तमाकाशमिह नोपसंहियते किंतूद्वीपस्तत्कथमा- नन्त्यादाकाशो ब्रह्म तत्राऽऽह-तं चेति । स एप इत्याकाशात्मत्वोक्तिः । देशतोऽ. नन्तत्वं परत्वम् । गुणत उत्कृष्टत्वं वरीयस्त्वम् । कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नत्वमान- न्त्यम् । परेभ्यः स्वरादिभ्योऽतिशयेन श्रेष्ठयं वा परोवरीयस्त्वम् । तथाऽपि कथमा- काशो ब्रह्म तत्राऽऽह-तचेति । नाब्रह्मणस्त्रिधाऽऽनन्त्यं तेनोपक्रमोपसंहारप्रति- पाद्यतात्पर्यवदानन्त्यमाकाशस्य ब्रह्मत्वबोधीत्यर्थः । श्रुतिबाधो लिङ्गान्न दृष्ट इत्युक्त- मनुवदति-यदिति । "त्यनेदेकं कुलस्यायें" इतिन्यायायसीनां ब्रह्मलिङ्गश्रुतीनामनुग्रहायाऽऽकाशश्रुतेरे- कस्या बाध इत्याह-अत्रेति । किंचाऽऽकाशशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यादयन्ता- भ्यासेन गौणादपि तस्मादाद्या धीः स्यादित्याह--दर्शितश्चेति । नाऽऽकाशशब्द- स्यैव ब्रह्मणि बहुकृत्वः प्रयोगस्तत्पर्यायाणां चेत्याह-तथेति । व्योमन्व्योन्नि परमे प्रकृप्टेऽसरे कूटस्थे ब्रमणि ऋगुपलक्षिताः सर्वे वेदा ज्ञापकाः सन्ति यस्मिन्नक्षरे विश्वे देवा अधि निषेदुरधिष्ठिताः स्वरूपत्वेन प्रविष्टा इत्यर्थः । भार्गवी भृगुणा प्राप्ता वारुणी वरुणेनोक्ता सैषा विद्याऽऽनन्दो ब्रह्मेति व्यमानादिति प्रकृता परस्मिन्ब्रह्मणि १ न."पि तद्वा । २ क. 'तिष्टितत्व ।

·प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति । स भीतः सन्पप्रच्छ कतमेत्यादिना । प्रतिवचनं ११२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा० १सू०२३] (ब्रह्मण आकाशशब्दवत्याणशब्दयाच्यत्वम् , अधि०१) व्योमन्यस्पिन्देवा अधि विश्वे निपेदुः" [ऋ०सं० १.१६४. ३९] "सैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्मतिष्ठिता" [तै० ३.६] "ॐ के ब्रह्म खं ब्रह्म" [छान्दो०४-१०.५] "खं पुराणम्" [वृह० ५-१] इति चयमादौ । वाक्योप- क्रमेऽपि वर्तमानस्याऽऽकाशशब्दस्य वाक्यशेपवशायुक्ता ब्रह्म- विपयत्वावधारणा | " अग्निरधीतेऽनुवाकम् " इति हि वाक्यो- पक्रमगतोऽप्यग्निशब्दो माणवकविपयो दृश्यते । तस्मादाकाश- शब्दं ब्रह्मेति सिद्धम् ।। २२ ।। (८) (ब्रह्मण आकाशशब्दवत्प्राणशब्दवाच्यत्वम् , अधि०९) अत एव प्राणः॥ २३ ॥ (९) उद्गीथे-"मस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता"[छा०१ १०-९] इत्युपक्रम्य श्रूयते-"कतमा सा देवतेति "[छान्दो १.११-४] " प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणमेवाभिसंविशन्ति पाणमभ्युजिहते सैपा देवता +प्रस्ताव- व्योम्नि स्थितेत्यर्थः । ओंकारस्य प्रतीकत्वेन वाचकत्वेन लक्षकत्वेन वा ब्रह्मत्वमुक्त: मोमिति । के सुखं तस्यार्थेन्दिययोगनत्वं वारथितं, खमिति । तस्य व्यासेद्धं पुराणमित्युक्तम् । किंच तत्रैव प्रथमानुगुण्येनोत्तर नीयते यत्र तन्नेतुं शक्य यत्र त्वशक्यं तत्रोत्तरानुगुण्येनेतरत्नेयमित्याह-वाक्येति । तत्र दृष्टान्तोऽग्निरिति । आकाशश्रुतेर्गौणत्वे फलितमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ २२ ॥ (८) आकाशवाक्योक्तमनन्तरवाक्येऽतिदिशति-अत एवेति । तत्रोदाहरणमुद्गीय इति । परोवरीयांसमुद्गीथमुपास्त इत्युक्तत्वात् । अयातः शीव उद्गीथ इति च वक्ष्य माणत्वादुद्गीथाधिकार प्रासद्भिकं प्रस्तावध्यानमिति वक्तुमुद्गीथ इत्युक्तम् । कश्चिदृषि- श्वाक्रायणो नाम धनार्थ राज्ञो यज्ञं गत्वा ज्ञानवैभवं स्वस्य प्रकटयन्प्रस्तोतारमुवाच । हे प्रस्तातर्या देवता प्रस्ताव भक्तिविशेषमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्मम विदुषः संनिधौ . সুনাকাল प्राण इति । मुख्यप्राणं व्यावर्तयति-सर्वाणीति। प्राणमभिलक्ष्य लयकाले संविशन्ति जन्मकाले तमेवामिलयोजिहत उद्गच्छन्ति सैपा परा देवता प्रस्ताव भक्तिविशेषमनु * सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्प्रतिवाझ्ययोः । पौर्वापर्यपरामर्शात्प्रधानत्वेऽपि गौणता । + सानो भक्तिविशेषमनुगतेस्यर्थः । १८. 'काश । २ ज. 'र्या या ३।३ ख. व सामभ' । क. ख. भीतस्त पन।

·[अ०१पा०१सू०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १४३ (ब्रह्मण आकाशशब्दवामाणशब्दवाच्यत्वम् , अधि०९) मन्वायत्ता" [छा० १.११.५:] इति । तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ । “पाणवन्धन हि सोम्प मनः" [छा. ६.८-२] "माणस्य माणम्" [वृ० ४-४ १८] इति चैव- मादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते । वायुविकारे तु प्रसिद्ध- तरो लोकवेदयोरत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्तमिति भवति संशयः । किं पुनरत्र युक्तम् । वायुविकारस्प पश्चटत्तेः माणस्योपादानं युक्तम् । तत्र हि प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम। ननु पूर्ववदिहापि तल्लिद्गाह्मण एव ग्रहणं युक्तम् । इहापि चाक्यशेपे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते । न । मुख्येऽपि माणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् । एवं ह्याम्नायते-" यदा वै पुरुपः स्वपिति पाणं तर्हि वागप्येति गतेत्यर्थः । अतिदेशकृतमर्थमाह-तत्रेति । आकाशशब्दस्योभयत्र प्रयुक्तेः संशयेऽपि प्राणशब्दस्य नैवमिति कुतः संशयादिस्तत्राऽऽह-प्राणेति । मनःशब्दलक्ष्यं तत्सा- सिचैतन्यं प्राणे परस्मिन्नैक्येन स्थितमित्यर्थः । ये प्राणस्य पञ्चवृत्तेर्वायुविकारस्य प्राण सत्तास्फूर्तिदमात्मानं विदुस्ते ब्रह्म जानन्तीत्याह-माणस्येति । अमृतः प्राणो ब्री- वेत्यादिसंग्रहार्थमादिपदम् । तथाऽपि कुतः संशयस्तत्राऽऽह-वाविति । हेतुमु. क्त्वा फलमाह-अत इति । इहेति प्रस्ताववाक्योक्तिः। अनन्तार्थपरोपक्रमोपसंहा- राम्यामाकाशस्य ब्रह्मत्वेऽप्यत्र ब्रह्मासाधारणधर्मोपक्रमाद्यदृष्टेन ब्रह्मतेति धिया विमृश्य पूर्वपक्षयति-किमिति । प्रस्तावश्रुतेः स्पष्टब्रह्मलिङ्गतया ब्रह्मणि प्रस्तावेऽ. ध्यस्य ध्येये समन्वयोक्तेः संगतयः। पूर्वपक्षे प्राणदृष्ट्या प्रस्तावोपास्तिः सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्टोति फलम् । वैदिकप्राणशब्दस्य तादृक्प्रयुक्तिसिद्ध ब्रह्मणि वाचकत्वमाश- याऽऽह-तत्रेति । तात्पर्यरहितलौकिकवैदिकप्रयोगत्यागात्तात्पर्यवदनेकलिङ्गात्पूर्वन्यायेन ब्रह्म प्राय मिति शङ्कते-नन्विति । ज्यायस्त्वादि लिङ्गमत्र नास्तीत्याशयाऽऽह-इहेति । अन्यथासिद्धेनं श्रुतिबाधकतेत्याह-नेति । तदेवं वैदिक दर्शनमाह-एवं हीति । तर्हि तस्यामवस्थायामिति यावत् । वागनुक्तकर्मेन्द्रियोपलक्षणम् । चक्षुःश्रोने ताम्बुद्धीन्द्रियाणाम् । बुद्धिरपि मनप्ता लक्ष्यते । प्राणस्यापि स्वापे बुद्ध्यादिवल्लयान्न । १ज. प पु । २ क. 'क्तिः । आनन्यार्थ' । ३ क. स. 'लिझाया ।

·१४४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा० १० २३] (ब्राह्मण आकाशशब्दपत्प्राणसन्दवाच्यत्वम् , अधि०१) पाणं चक्षुः पाणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा मयुध्यते पाणादेवाधि पुनर्जायन्ते" [श० ५० प्रा० १०-३.३.६] इति । प्रत्यक्ष चैतत्स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानायामिन्द्रियत्तयः परि- लुप्यन्ते भवोधकाले च प्रादुर्भवन्तीति । इन्द्रियसारत्वाच भूता- नामविरुद्धो मुख्य माणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेपः । अपि चाऽऽदित्योऽन्नं चोद्गीथमतिहारयोर्दैवते प्रस्तावदेवतायाः माणस्पानन्तरं निदिश्यते । न च तपोब्रह्मत्वमस्ति तत्सामा- न्याच्च प्राणस्यापि न ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्त सूत्रकार आह-*अत एव माणः' इति । "तल्लिङ्गाद" इति पूर्वसूत्रे निर्दिष्टम् । अत एव तल्लिङ्गात्माणशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमर्हति । प्राण- स्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसंवन्धः श्रूयते-" सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणमेवाभिसंविशन्ति माणमभ्युजिहते " [छान्दो० १-११-५] इति । माणनिमित्तौ सर्वेषां भूतानामुत्पत्तिमलया- बुच्यमानौ माणस्य ब्रह्मतां गमयतः । ननूक्तं मुख्यमाणपरिग्रहेऽपि संवेशनोदमनदर्शनमविरुद्धं स्वापभयोधयोर्दर्शनादिति । लयस्थानतेत्याशङ्कयाऽऽह-प्रत्यक्ष चेति । ननु मूतानामुत्पत्त्यादि वाक्यशेषे श्रुतं भूतशब्दश्च प्राणिसमूहस्य महाभूतानां च वाचको नेन्द्रियमात्रस्य तन प्राण वाक्य शेपः सिद्धस्तत्राऽऽह---इन्द्रियेति । भूतेविन्द्रियाणि सूक्ष्मत्वान्द्रोक्तृसामीप्याच साराण्यतस्तेषां लयोदयोक्त्येतरेपामपि तत्सिद्धेः शेषघटनेत्यर्थः । अब्रह्मसाहचर्याच प्राणो न ब्रह्मेत्याह---अपि चेति । उद्गाना कतमा सा देवतोद्गीयमन्वायत्तेति पृष्टः श्वाक्रायणः प्रत्युवाचाऽऽदित्य इति । प्रतिही च कतमा सा देवता प्रतिहारमन्वाय तेति पृष्ठोऽन्नमित्युवाचेत्यादिना भक्तिदेवते कार्यकरणवत्यावादित्याने उक्त । तयोर- ब्रह्मणोः संनिधानात्प्राणस्यापि भक्तिदेवतात्वादब्रह्मतेत्यर्थः । संनिध्यनुगृहीतप्रथमश्रुत प्राणश्रुत्या वायुविकारसिद्धौ तदृष्टया प्रस्तावोपास्तिरित्युपसंहर्तुमितिशब्दः । पूर्वपक्ष- मनूद्य सिद्धान्तयति-एचमिति । ज्यायस्त्वादिवन्नात्र लिङ्गं मातीत्याशङ्कयाऽऽह माणस्येति । ब्रह्मलिङ्गं स्फोरयितुं श्रुतेरर्थमाह-प्राणेति । वाक्यशेपस्यान्ययाप्तिद्धिं स्मारयति-नन्विति । * अधिकरणान्तरारम्भवीजं तु-"अर्थे श्रुतोकगम्ये हि श्रुतिभवाऽऽद्रियामहे मानान्तरावर गम्ये तु तशात्तवास्थितिः" इति ।

·[अ० १पा०१सू०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १४५ (ब्रह्मण आकाशशब्दयत्प्राणशब्दवाच्यत्वम् , अधिः १ अत्रोच्यते--स्वापभयोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां माणा- श्रयं संवेशनोद्गमनं दृश्यते न सर्वेपां भूतानाम् । इह तु सेन्द्रि- याणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानाम् । “ सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि "[छान्दो० १-११.५] इति श्रुतेः । यदाऽपि भूतश्रुतिर्महाभूतविपया परिगृह्यते तदाऽपि ब्रह्मलिङ्ग- त्वमविरुद्धम् । ननु सहापि विपरिन्द्रियाणां स्वापप्रबोधयोः माणेऽप्ययं प्राणाच्च प्रभवं शृणुमः यदा सुप्तः स्वमं न कंचन पश्यत्यथा. स्मिन्माण एवैकथा भवति तदैवं वाक्सर्नामभिः सहाप्येति" [ कौ० ३.३] इति । तत्रापि तल्लिङ्गात्माणशब्दं ब्रह्मैव । यत्पु- नरन्नादित्यसंनिधानात्माणस्याब्रह्मत्वमिति तदयुक्तम् । वाक्य- शेपवलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविपयतायां प्रतीयमानायां संनिधा- नस्याकिंचित्करत्वात् । यत्पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चत्तौ प्रसिद्ध- स्वापायुक्तः संचविद्याधिकारात्मकृतोत्तेश्वोद्गीथसंबन्धानानयोरेकवाक्यतेत्याह- अत्रेति । किंच वाक्यशेषस्थो भूतशब्दो योगाद्विकारजातं ब्रूयाढ्या वा महाभूतानि । आये प्रकृतवाक्यस्य न खापादिवाक्येन तुल्यार्थतेत्याह-स्वापेति । प्रकृतश्रुतेर्विकार- मात्रलयाद्यर्थत्वे सर्वशब्दश्रुतिमनुकूलयति-सर्वाणीति । तथा च प्राणार्थत्वेऽपि स्वापोक्तेर्नास्यास्तादयम् । नहि विकारमानं सवेशनादि परस्मादन्यत्र लभ्यमित्यर्थः । कल्पान्तरं प्रत्याह-यदेति । प्राणस्य भौतिकत्वान्न महाभूतयोनितेत्यर्थः । भूतशब्देन विकारंजातग्रहेऽपि न मुख्यप्राणप्रत्युक्तिरिति शङ्कते-नन्विति । प्राणशब्दलक्ष्ये चिदात्मनि जौवैश्यापत्तौ भेदकवागाद्युपाधीनां जई प्राणमुद्दिश्य लयः स्यादित्याह-तदेति । जीवेनैकतया प्राप्यत्वलिद्वादशेषविकारलयस्थानत्वलिझाच न मुख्यप्राणार्थत्वं तस्यापीत्याह-तति । संनिधेरधिकाशङ्कामुक्तामनुभाषते-यदिति । लिङ्गेन बाध्यः संनिधिरित्याह-तदिति । एकवाक्यत्वं वाक्यशेपस्तबलं तद्गतं लिङ्गं तेन ब्रह्मता प्राणस्य स्थिता स्ववाक्यस्थलिङ्गस्य वाक्यान्तरस्थसंनिधैबलीयस्त्वादतो नास्याब्रह्मतेत्यर्थः । संनिधेरब्रह्मताभावेऽपि प्राणस्य श्रुतेरब्रह्मतेत्याशङ्कयाऽऽह- यदिति । जगत्प्रकृतित्वावधारणोपहितं प्रतिपिपादयिपितं देवताशब्दितं चेतनत्वं १ इ.न. ज. इसन । २ न. शन्दस्या'। छ."रमानम ।

·" २ १४६ श्रीपरिपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा ० १०२३) (प्रक्षण भाकाशशब्दयामागशमवाच्यत्यम् , अवि०१) तरत्वं तदाकाशशब्दस्येव प्रतिविधेयम् । तस्मात्सिद प्रस्तावदे. वतायाः माणस्य *ब्रह्मत्वम् । अत्र केचिदुदाहरन्ति "माणस्य माणम्" [वृ०४४.१८ ] "माणवन्धनं हि सोम्य मनः [छा०६-८.२ ] इति च । तदेयुक्तम् । शब्दभेदात्मकरणाच संशयानुपपत्तेः । यथा पितुः पितेति प्रयोगेऽन्यः पिता पष्ठीनि- दिष्टोऽन्यः प्रथमानिर्दिष्टः पितुः पितेति गम्यते । तद्वत्माणस्य माणमिति शब्दभेदात्मसिद्धात्माणादन्यः माणस्य माण इति निश्चीयते । नहि स एव तस्येति भेदनिर्देशा) भवति । यस्य च भकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते । यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे "वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेत" इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविपयो भवति तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे " माणबन्धनं हि सोम्य मनः" [छा० ६-८-२] इति श्रुतः माणशब्दो घायुविकार- मात्रं कथमवगमयेत् । अतः संशयाविषयत्वान्तदुदाहरणं युक्तम् । प्रस्तावदेवतायां तु माणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपा- दिताः॥ २३ ॥ (९) प्राणश्रुति बाधित्वा ब्रह्म लक्षयतोत्याह-तदिति । प्राणशब्देन कारणब्रह्मलक्षणात्तः दृष्ट्या प्रस्तावोपास्तिमुपसंहरति-तस्मादिति । वृत्तिकृतामुदाहरणमाह-अप्रेति । सर्वत्र संदिग्धं वाक्यमुदाहृत्य निर्णीयत इदं त्वसंदेहान्नैवमिति दूपयति-तदिति । शब्दभेदं विवृणोति-यथेति । प्राणस्य पञ्चधावृत्तिहेतुस्तत्साक्षी तस्य प्राण इत्युः च्यते । राहोः शिर इतिवद्यपदेशमाशङ्कय घटी घटस्येत्यदृष्टेनवमित्याह-नहीति । प्रकरणं प्रपञ्चयति-यस्यति । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । प्राणः पर मात्मा बन्धनमाश्रयः स्वरूपं यस्येति विग्रहः । वाक्ययोनिश्चितार्थत्वे फलितमाह- अत इति । स्वदुदाहरणेऽपि वाक्यशेषविरोधात्तुल्यमसंदिग्धत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- प्रस्तावेति ॥ २३ ॥ (९) - * अनाऽऽहुः-युवाक्यस्य बलीयस्त्वं मानान्तरसमागमात् । अपौरुषेये वाक्ये तत्संगतिः किं करिष्यतीति । १ म. दप्ययु । २ इ. "निर्दिष्टात्प्रय। ३ ज. रणे नि । ह. अ. रणनि' । ४ क. 5. व. श्रुतेः।

·- [अ०१पा०१सू०२४]आनन्दगिरिकृतदीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १४७ (परब्रह्मणो ज्योतिःशब्दवाच्यत्वम् , अधि० १० ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ इदमामनन्ति “अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः ष्टेषु सर्वतः पृष्लेष्वनुत्तमेपूतमेपु लोकेप्पिदं वाव तयदिदमस्मि- अन्तः पुरुपे ज्योतिः" [छा० ३.१३.७] इति । तत्र संशयः- किमिह ज्योति शब्देनाऽऽदित्यादि ज्योतिरभिधीयते किंवा पर- मात्मेति । अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्प तल्लिङ्गामविपयत्वमु- क्तम् । इहै तल्लिद्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते । किं तावत्माप्तम् । आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यत इति । कुतः । प्रसिद्धः। तमो ज्योतिरिति हीमो शब्दौ परस्परप्रतिद्वंद्विविपयाँ आकाशवायुवाक्ययोमार्थत्वोक्त्या तेजोवाक्यस्यापि तदर्थत्वमाह-ज्योति- रिति । छान्दोग्यवाक्यं पठति-इदमिति | गायत्र्युपाथिब्रह्मोपास्त्यनन्तरमुपास्त्यन्त- रोक्त्यर्थोऽथशव्दः । अतो दिवो चुलोकात्परः परस्तायग्ज्योतिर्दाप्यते तदिदमिति जाठरे ज्योतिप्यध्यस्यते । कुत्र तद्दीप्यते तत्राऽऽह-लोकप्विति । तेऽपि क सन्ति तत्राऽऽह-विश्वत इति । विश्वस्मात्प्राणिवर्गादुपरिष्टादित्यर्थः । तेषां प्रसि. लोकप्रवेशमाशङ्कयाऽऽह-सर्वत इति । सर्वस्मादूरादिलोकादुपरीत्यर्थः । उत्तमा न विद्यन्ते येभ्यस्तेऽनुत्तमातेपु । तथापि कथं तेपामुत्कर्षस्तत्राऽऽह-उत्तमेविति । इर्दशब्दार्थ स्फुटयति-यदिति । ज्योतिःशब्दस्य लोके तेनसि रूटेः श्रुती चाऽऽत्मनि निरूढेविचारवीनं संशयमाह-तत्रेति । आकाशादिशब्दस्यार्थान्तरे रूढस्यापि ब्रह्मार्थत्वसिद्धेस्तेनैतद्गतमित्यसंशयान पृथगारम्पमित्याशङ्कयाऽऽह- अर्थान्तरेति । स्ववाक्ये ज्योतिपो ब्रह्मलिङ्गभावादुकन्यायानवतारादगतार्थतेत्यर्थः । वाक्यशेपस्थब्रह्मलिङ्गात्प्राणादिशब्दस्य गौणतोक्ता प्रकृने ब्रह्मलिङ्गादृष्टेस्तेजोलिङ्गस्यैव दृष्टेरौत्सर्गिकमुख्यसंप्रत्ययस्य नापवाद इत्याकाक्षाद्वारा पूर्वपक्षयति-किं ताव- दिति । कौक्षेये ज्योतिष्यारोप्योपास्ये परस्मिन्ब्रह्मण्युक्तश्रुतेः समन्वयोक्तेः श्रुत्यादि- संगतयः । स्ववाक्ये स्पष्टब्रह्मलिङ्गाभावेऽपि ब्रह्मप्रत्यभिज्ञापकलिङ्गस्यैव तथात्वात्पाद- संगतिः । फलं पूर्वपक्षे कौक्षेये ज्योतिप्यादित्यादिदृश्योपास्तिः सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्ट्येति । ज्योतिःशब्दस्य प्रकाशवाचित्वाचित्प्रकाशं हित्वा किमिति लौकिकमकाशार्थतेति शङ्कते-कुत इति । तमोविरोधिनि ज्योतिःशब्दस्य रूढेस्तेजसस्तथात्वात्तदेवात्र ज्योतिरित्याह-प्रसिद्धेरिति । तामेव स्फोरयति-तम इति । अज्ञानतमोविरोधि १४. म. "दिक ज्यो । २ इ. ज. म. र आत्म । ३ घ. ह तु ते । स. "गांद्या ।

·न चेति । पूर्वपकदेशिनि परेण परास्ते परमपूर्ववायाह--अस्त्विति । तत्राऽऽक्षेता श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०२४] (परब्रह्मणो ज्योतिःसन्दवाच्यत्वम् , अधि०१७) प्रसिद्धौ । चक्षुत्तेनिरोधकं शार्वरादिकं तम उच्यते । तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योतिः । तथा “दीप्यते " इतीय- मपि श्रुतिरादित्यादिविपया प्रसिद्धा । न हि रूपादिहीनं ब्रह्म "दीप्यते " इति मुख्यां श्रुतिमईति । द्युमर्यादत्वश्रुतेश्च । नहि चराचरवीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्य धौमर्यादा युक्ता । कार्यस्य तु ज्योतिपः परिच्छिन्नस्य धार्मर्यादा स्यात् । "परो दिवो ज्योतिः" इति च ब्राह्मणम् । ननु कार्यस्यापि ज्योतिपः सर्वत्र गम्पमानत्वाद्युमर्यादावचमसमञ्जसम् । अस्तु सर्पत्रि- वृत्कृतं तेजः मथमजम् । न । अत्रित्कृतस्य तेजसः प्रपोजना- भावादिति । इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत् । न । प्रयोजनान्तरमयुक्तस्यैवाऽऽदित्यादेपास्यत्वदर्शनात् । “तासां त्रितं नितमेकैकां करवाणि" इति चाविशेपश्रुतेः । न चात्रि- वृत्कृतस्यापि तेजसो द्युमर्यादत्वं प्रसिद्धम् । अस्तु तर्हि त्रि- ब्रह्मापि तार्ह ज्योतिरिति तत्राऽऽह-चक्षुरिति । अर्थावरकत्वेन निरोधकत्वोक्त्या भावत्वमपि द्योतितम् । रूपित्वेनापि तद्वक्तुं विशिनष्टि-शार्वरादिकमिति । एक मपि कुतो ज्योतिनिश्चितमित्याशङ्कम प्रतिपक्षनिर्णयादित्याह-तस्या इति । ज्योतिःश्रुन्या तेनो ज्योतिरित्युक्त्वा तत्रैव लिङ्गमाह-तथेति । ब्रह्मण्यपि युक्ता दीप्तिरित्यन्यथासिद्धिं वारयति-नहीति । रूपादिमतः सावयवस्यैव दीतियोगादि- त्यर्थः । कार्ये ज्योतिपि लिदान्तरमाह-द्युमर्यादत्वेति । अन्यथासिद्धिं निरस्यति-- नहीति । असिद्धि प्रत्याह-कार्यस्येति । ज्योतिपो धमर्यादत्वश्रुतिरेव कीदृशी तत्राऽऽह-पर इति । ब्रह्मवत्कार्यस्यापि मर्यादायोगादनर्थकं ब्राह्मणमित्याक्षिपति- नन्विति । चोदकैकदेशी परिहरति-अस्त्विति । त्रिवृत्कृतं तेनो दिवोऽमिति गम्यते तथाऽपीतरत्ततः परस्ताविप्यति वेदस्यादृष्टत्वेनाऽऽनर्यक्यायोगादित्यर्थः । निवृत्कृतस्यैवार्थक्रियावत्त्वादफलेऽन्यस्मिन्न वाक्यप्रामाण्यमित्याक्षेप्ता बूते-नेति । पूर्ववादिदेशीयः शङ्कते–इदमेवेति । निष्फलस्योपास्यताऽपि नेत्याक्षेप्ताऽऽह-नेति । अत्रिवृत्कृतं तेनोऽङ्गीकृत्याफलत्वमुक्त्वा तदेव नेत्याह- तासामिति । देवताना तेजोवनानामेकैका देवता द्विधा द्विधा विभज्य पुनरेकैकें भाग तथा कृत्वा तदितरयो- निक्षिप्य त्रिगुणरज्जुवत्रिवृतं करवाणीत्यविशेपोते त्रिवृत्कृतं तेजोऽस्तीत्यर्थः । तदति- स्वेऽपि यच्छब्दोपबन्धात्सिद्धवत्परामादन्यतस्तस्य द्युमर्यादत्वं वाच्यं तन्नास्तीयाह- ञ. 'तिचाविच दो।

·[अ०१पा० १०२४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्पसमेतानि। १४१ (परब्रह्मणो ज्योति.शब्दवाच्यत्वम् , अधि. १०) स्कृतमेव तत्तेजो ज्योतिःशब्दम् । ननूक्तमर्वागपि दिवोऽवग- म्यतेऽग्न्यादिकं ज्योतिरिति । नैष दोषः। सर्वत्रापि गम्यमा- नस्य ज्योतिपः “परो दिवः" इत्युपासनार्थः प्रदेशविशेषप- रिग्रहो न विरुध्यते । न तु निप्पदेशस्यापि ब्रह्मणः प्रदेशविशे- पकल्पना भागिनी। सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेपु" [छान्दो० ३-१३-७] इति चाऽऽधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योति- प्युपपद्यतेतराम् । “इदं चाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः" [छान्दो० ३-१३-७] इति च कौक्षेये ज्योतिपि पर ज्योति- रध्यस्यमानं दृश्यते । सारूप्यनिमित्ताश्चाध्यासा भवन्ति । यथा “ तस्य भूरिति शिर एकै शिर एकमैतदक्षरम्" [वृ० ५.५.३] इति । कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रह्मत्वम् । " तस्यैपा दृष्टिः" " तस्यैपा थुतिः" [छा० ३-१३-७] इति चौष्ण्यघोपविशिष्टत्वस्य श्रवणात् । तदेतदृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत" [छान्दो० ३.१३-७] इति च श्रुतेः। "चक्षुप्पः श्रुतो भवति य एवं वेद" [छान्दो० ३-१३-७ ] इति चाल्प- फलश्रवणादब्रह्मत्वम् । महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते । स्वोक्तं स्मारयति नन्विति । पूर्ववाद्याह-नेति । तर्हि ब्रह्मण एव ध्यानार्थो देश- विशेपः स्यान्नेत्याह--न विति । अप्रदेशस्य प्रदेशकल्पना गौरवादयुक्तेत्यर्थः । इतश्च कार्यमेव ज्योतिरत्रोपास्यमित्याह-सर्वत इति । ब्रह्मण्यवच्छेदकल्पनयाऽऽधार- वहुल्वयोगेऽपि कार्ये ज्योतिपि स्वतस्तत्सिद्धिरित्यतिशयमाह-तरामिति । उपास्य. ज्योतिपो ब्रह्मत्वाभावे हेत्वन्तरमाह-इदमिति । अध्याप्तेऽपि ज्योतिब्रह्मास्तु नेत्याह-सारूप्येति । तत्र मानमाह-यथेति । एकत्वसाम्याद्भरित्यस्मिन्नक्षरे प्रना- पतेः शिरोदृष्टिरुक्ता तथाऽत्रापि सारूप्यं वाच्यमन्यथाऽध्यासासिद्धरित्यर्थः । कौले- यमपि ज्योतिश्चैतन्यमेवेत्यनध्यासातादात्म्योक्तिरेपेत्याशङ्कयाऽऽह-कौक्षेयस्येति । शब्दस्पर्शवत्वाभ्यामपि तदब्रह्मत्याह-तस्येति । एषा दृष्टिर्यदेतदुणिमाने स्पर्शन विजानात्येपा श्रुतिर्यकर्णावपिधाय निनदमिव शृणोतीति शेषः । दृष्टश्रुतिलिङ्गत्वान्न ज्योतिपोऽपि तदुच्यते तच्चाविवक्षितमित्याशङ्कयोपास्यत्वश्रुतेनैवमित्याह---तदेत- दिति । तदब्रह्मत्वे हेत्वन्तरमाह-चक्षुष्य इति । चक्षुप्यो दर्शनीयः । श्रुतो विश्रुतः । ब्रह्मोपास्तिफलमपि किं न स्यात्तत्राऽऽह-महते हीति । मुक्तिफला ब्रह्मो- १८. ज, "शस्य । २ क. ड. *क हि शि'1३ क.ट, मंद त" क. स. 1. ६.द. "मल्पमपि।

·। अस्यैव त्रिपादमृतं दिवि द्योतनवति श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा ० १०२४] (परब्रह्मणो ज्योति शब्दयाच्यतम् , अधिः १०) न चान्यदपि किंचित्स्ववाक्ये पाणाकाशवज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मलिङ्गम् । न च पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति । " गायत्री वा इद सर्व भूतम्" [छा० ३.१२-१ ] इति च्छन्दोनिर्देशात् । अधापि कथंचित्पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्ट स्यादेवमपि न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति । तत्र हि "त्रिपाद- स्थामृतं दिवि " इति चौरधिकरणत्वेन श्रूयतेऽत्र पुनः “ परो दिवो ज्योतिः" इति धौर्मर्यादात्वेन । तस्मात्माकतं ज्योति- रिह ग्राह्यमित्येवं प्राप्त ब्रूमः । ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्यम् । कुतः। "चरणाभिधानात्" पादाभिधानादित्यर्थः । पूर्वस्मिन्दि वाक्ये चतुप्पाब्रह्म निर्दिष्टम् “ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्व पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" पास्तिर्नाल्पफला युक्तेत्यर्थः । बहून्यब्रमलिङ्गानि स्ववाक्यस्थान्युक्त्वा ब्रह्मलिङ्गं किमपि तत्र नास्तीत्याहन चेति । ज्योतिपो ब्रह्मलिझमपि किंचिदन्यन्नास्तीति संवन्धः । ननु पूर्ववाक्ये त्रिपादस्यामृतं दिवीत्युक्तं ब्रह्मैवान द्युसंबन्धात्मत्य- भिज्ञायते तत्र यच्छन्दपरामृष्टे ज्योतिःशब्दो वर्तते नेत्याहन चेति । सर्वात्मत्व. भूतादिपादत्वाभ्यां तदेतद्रीति वाक्याचोक्तमेव पूर्ववाक्ये ब्रह्मत्याशङ्कयाऽऽह-- अथापीति । सप्तमीपञ्चमीभ्यामुक्तिमेदान्न तत्प्रत्यभिनेति साधयति-तत्रेति । ब्रह्म- लिङ्गाभावात्तेनोलिङ्गमावात्तदेव कौलेयज्योतिष्यारोप्योपास्यमित्युपसंहरति-तस्मा. दिति । प्राकृतं प्रकृतेर्नातं कार्यमित्यर्थः । पूर्वपक्षानुवादेन सूत्रमवतार्य प्रतिज्ञार्थमाह- एवमिति । निश्चितब्रह्मलिङ्गं विना नास्य ब्रह्मतेति शङ्कित्वा हेतुमाह-कुत इति । रमणीयचरणा इत्यादौ चरणशब्दस्य चारित्रार्यत्वादत्रापि तथेत्यसांगत्यमाश- कयाऽऽह-पादेति । पादबाचिपदमस्मिन्वाक्ये न दृष्टमिति चेत्तत्राऽऽह--पूर्वस्मि- निति । गायत्री वा इदं सर्वं मूतमित्यादिना भूतष्टथिवीशरीरहदयवाक्प्राणैः पविधा चतुष्पदा गायत्रीत्युक्तमेतदनुगतब्रह्मणस्तावान्महिमा विभूतिर्यावानयं प्रपञ्चो वस्तुत- स्त्वयं पुरुषस्ततो ज्यायान्महत्तरः । तदेव स्फुटयति-पादोऽस्येति भूतान्यस्य ब्रह्मण एकः पादः स्वात्मनि स्थितम् । यथा कार्षापणश्चतुर्धा विभक्तः पादादेकस्मात्पादत्रयीकृतो महाने पुरुषो वास्तवोऽवास्तवात्प्रपञ्चान्महानित्यर्थः । पूर्व ब्रह्मोक्तावपि कर्य सर्वाणि १ क.स.ट. द. नान्यफला।

·[अ०१पा० १सू०२४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १५१ (परब्रह्मणो ज्योतिःशब्दवाच्यत्वम् , अधि० १०) [ छान्दो० ३-१२-६ ] इत्यनेन मत्रेण । तत्र यच्चतुप्पदो ब्रह्म- णत्रिपादमृतं घुसंवन्धिरूपं निर्दिष्टं तदेवेह घुसंबन्धानिर्दिष्ट- मिति प्रत्यभिज्ञायते । तत्परित्यज्य माकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये मसज्येयाताम् । न केवलं ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुचिः परस्यामपि शाण्डिल्यविद्यायामनुवतिष्यते ब्रह्म । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । यत्तूक्तम् " ज्योतिर्दीप्यते " [छा० ३.१३-७] इति चैतौ शब्दो कार्य ज्योतिपि प्रसिद्धाविति । नायं दोषः । प्रकरणा- ब्रह्मावगमे सत्यनयोः शब्दयोरविशेपकत्वात् । दीप्यमानका- यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसंभवात् । “येन सूर्य- स्तपति तेजसेद्धः" [ तै० वा. ३-१२-९-७] इति च मत्र- मुक्तहेतुना ज्योतिपो ब्रह्मतेत्याशङ्कयाऽऽह--तत्रेति । लिङ्गोपस्थापितामणः श्रुत्युपस्थापिततेजसो बलीयस्त्वेऽपि यच्छब्दार्थ ज्योतिर्षि संनिधापकमाना- पेक्षायां त्रिपाद्रह्मणो ध्याने विनियोगाकाङ्क्षस्यानन्तरवाक्ये श्रुत्युक्तर्षिनातीयमा- नाकाक्षश्रुत्युक्ततेनोभिधानालिझोपनीतातिसंनिहितसनातीयश्रुतिसिद्धैकवाक्यताकाङ्- क्षब्रह्मोक्तिर्यच्छन्दस्य युक्ता तस्माद्यच्छन्दार्थे प्रयुक्तो ज्योतिःशब्दो ब्रह्मार्थ इति भावः । यच्छन्दस्य ब्रह्मार्थत्वं हित्वा तेजोवाचित्वे बुद्धिगौरवमुक्त्वा दोपान्तरमाह- तदिति । पूर्ववाक्यस्थे ब्रह्मणि द्युसंवन्धाज्ज्योतिर्वाक्येऽपि प्रत्यभिज्ञाते यच्छन्दार्थे तत्समानाधिकृतज्योतिःशब्दप्रवृत्तिरित्युक्तम् । संप्रति सर्व खल्विदं बहोत्युत्तरवा- क्येऽपि ब्रह्मानुवृत्तेमध्यस्थमपि ज्योतिर्वाक्यं तत्परमेवेति संदंशन्यायमाह-नेति । प्रकरणलिङ्गश्रुतिसिद्धमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति । श्रुतिलिगाम्यामुक्तमनुवदति- यत्त्विति । मानत्रयान्मानद्वयं दुर्बलमिति दूषयति-नायमिति । प्रकरणं श्रुतिलिङ्ग- योरुपलक्षणम् । ब्रह्मणो व्यवच्छिद्य तेजःसमर्पकत्वं विशेषकत्वं तदमावोऽविशेष. कत्वम् । ब्रह्मणि यथोक्तशब्दानुपपत्ती कथं तयोरविशेषकत्वं तत्राऽऽह-दीप्यमा. नेति । कार्यवापिशव्दाम्यां कारणलक्षणे सर्वैरपि शब्दैमणो लक्षणा स्यादित्या- शङ्कय सूर्यादिज्योतिपो विशेषयोगे मानमाह-पेनेति । येन तेजप्ता चैतन्यज्योति- पेद्धो दीप्तः सूर्यः सर्वमपि जगत्तपति प्रकाशयति तज्ज्योतिरात्मानं बृहन्तमनतिशय- महत्त्ववन्तमवेदविन मनुत इति योजना । कार्ये रूढिमुपेत्य कारणे लाक्षणिको ज्योति:- १ घ. 'ल पूर्ववाक्याज्ज्योति । २ द. ज. न. पि हि शा' । ३ ट. "ते च व्र "पि सविधायक । ५ ट. इ. द. "पि समृ' । ६ क. रा. ग. ठ. ड, ढ. "तिपा वि' । ७ ट. ड, द. "पकत्लयों। - - ·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १०२४] (परब्रह्मणो ज्योति शब्दपाध्यत्वम्, अधि०१०) वर्णात् । यदा नायं ज्योतिःशब्दश्चक्षुर्वृत्तरेवानुग्राहके तेजसि वर्त- तेऽन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात् । “वाचवाय ज्योतिपाऽऽस्ते" [बृह० ४.३-५] " मनो ज्योतिर्जुपताम्" [तै० सं० १.६ ३-३ ] इति च । तस्माद्ययत्कस्यचिदवभासकं तत्तज्ज्योतिःश- ब्देनाभिधीयते । तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्त- जगदभासहेतुत्वादुपपनो ज्योतिःशब्दः । “ तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभौति" कठ०२-५-२५] "तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायोपासतेऽमृतम्" [वृ० ४.४-१६] इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । यदप्युक्तं द्युमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति । अत्रोच्यते । सर्वगतस्पापि ब्रह्मण उपासनार्य: प्रदेशविशेपपरिग्रहो न विरुध्यते । नक्तं निष्पदेशस्य ब्रह्मणः शब्द इत्युक्तम् । इदानीं कारणेऽपि ब्रह्मणि मुख्य एवेत्याह--यद्वेति । शान्ते सूर्यादी तिमिरावृते जगति वाचैव ज्योतिपाऽयं कार्यकरणात्मा पुरुषो व्यवहारमाप्सनादिकं करो- तीत्यर्थः । मनोभासकत्वाज्ज्योतिस्तच्चाऽऽज्यं जुपता सेवतां तेन वाक्येन चक्षुरा विधः यीकृतेनादुष्टतया दृष्टेन यज्ञमिमं केनापि हेतुना विच्छिन्नमप्राप्तानुष्ठानं संदधात्वक्षत कुर्यादित्यर्थः । एकस्य शब्दस्य कथमनेकार्थतेत्याशङ्कय निमित्तभेदेनानेकत्र वृत्तेः शक्त्यैक्यान्मैवमित्याह-तस्मादिति । मासकत्वमेकं निमित्तीकृत्यानेकत्र ज्योति.. शब्देऽपि कथमसौ ब्रह्मणि स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । तस्य सर्वजगद्भास- कत्वे मानमाह-तमेवेति । पूर्वार्धे विपयसप्तम्या परामृष्टस्तच्छन्दार्थः । गच्छन्तम. नुगच्छतीत्युक्ते स्वगतगतिवदनुमानेऽपि स्वगतमानमाशङ्कयाऽऽह-तस्येति । न केवलं मासकत्वाद्रमणि ज्योतिःशब्दस्तस्मिन्प्रयुक्तत्वाचेत्याह-तदिति । यस्मा- दागेव संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते तं परमात्मानमिन्द्रादयो देवा ज्योतिपामादि- त्यादीना ज्योतिर्मासकं जगतो जीवनं कूटस्थमिति च ध्यायन्तीत्यर्थः । अत्रायं पुरुष स्वयंज्योतिरित्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । ज्योतिपामपि तज्ज्योतिरित्यादिस्मृतिसंग्रहा- र्थश्वकारः । ज्योति श्रुतेदर्दीप्तिलिनस्य चान्यथासिद्धत्वेऽपि द्युमर्यादत्वमनन्यथासिद्धभिः त्याशङ्कयाऽऽह-यदपीति । प्रमित्यर्थत्वेनोपास्त्यर्यत्वेन वा मर्यादावत्वं नोपपद्यते । तत्राऽऽद्यमङ्गी करोति-अति । द्वितीयं प्रत्याह-सति । योपितोऽग्नित्ववद्ब्रह्म- णोऽपि मर्यादायत्त्वमारोप्योपास्तिरविरुद्धत्यर्थः । अप्रदेशस्य प्रदेशकलने गौरव- मुक्तं स्मारयति-नन्विति । खतो वा तत्कल्पनानुपपत्तिरुपाधितो वा तत्राऽऽद्यमुः । १८. 'भातीति । २ क, रा.यकार।

·. A तत्र [अ०१पा०१सू०२४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १५३ (परब्रह्मणो ज्योतिःशन्दवाच्यत्वम् , अधि० १.) प्रदेशविशेपकल्पना नोपपद्यत इति । नायं दोपः। निष्पदेश- स्पापि ब्रह्मण उपाधिविशेषसंबन्धात्मदेशविशेषकल्पनोपपत्तेः । तथा ह्यादित्ये चक्षुपि हृदय इति प्रदेशविशेषसंबन्धानि ब्रह्मण उपासनानि श्रूयन्ते । एतेन “ विश्वतः पृष्ठेपु" इत्याधारव- हुत्वमुपपादितम् । यदप्येतदुक्तमौष्ण्यघोपानुमिते कौक्षेये कार्य ज्योतिप्यध्यस्यमानत्वात्परमपि दिवः कार्यज्योतिरेवेति । तद- प्ययुक्तम् । परस्यापि ब्रह्मणो नामादिमतीकत्ववत्कौक्षेपज्यो- तिप्पतीकत्वोपपत्तेः । दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत"[छा० ३.१३.८] इति तु प्रतीकद्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं च भवि. प्यति । यदप्यल्पफलश्रवणान्न ब्रह्मेति तर्दनुपपन्नम् । न हीयते फलाय ब्रह्माऽऽश्रयणीयमियते नेति नियमहेतुरस्ति । यत्र हि निरस्तसर्व विशेषसंवन्धं परं ब्रह्माऽऽत्मत्वेनोपदिश्यते तत्रैकरू- पमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते । यत्र तु गुणविशेपसंवन्ध प्रतीकविशेषसंवन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते संसार- गोचराण्येवोचावचानि फलानि दृश्यन्ते पेत्यान्त्यं प्रत्याह---नायमिति । न चेदमपूर्व कल्प्यते तादृकल्पनानामन्यत्रापि दृष्टेरित्याह-तयेति । ब्रह्मणि कथमाधारबहुत्वं तत्राऽऽह-एतेनेति । द्युमर्यादत्व- वदाध्यानार्थत्वेनेत्यर्थः । अत्राध्यासस्य सारूप्यकृतत्वादब्रह्मण्यध्यस्यमानमपि ज्योति- रवलेत्युक्तमनुभापते-यदपीति । आरोपस्य सारूप्याधीनत्वं व्यभिचारयति- तदपीति । उपास्तिस्थानत्वमत्र प्रतीकत्वमारोप्य ज्योतिपो दृष्टत्वादिश्रुतेब्रह्मणस्त- दयोगादब्रह्मतेत्याशङ्कयाऽऽह-दृएं चेति । जाठरज्योतिषो दृष्टत्वादिकृतं तत्रो- पास्यब्रह्मणो दृष्टवादीत्यर्थः । लिङ्गान्तरमनूद्य प्रत्याह-यदपीति । वाजिनाम- निरहस्यगतां तं यथा यथेत्यादिश्रुतिमाश्रित्यानुपपत्ति स्फोरयति-न हीति । ब्रह्म. धियो मुक्तिफलत्वात्तदैकरूप्यादल्पफलत्वं न तदुपास्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-योति । ब्रह्मविषयत्वात्प्रस्तुतोपास्तेरपि मुक्तिफलतेत्याशङ्कयाऽऽह-पत्र विति । स वा एप महानन आत्मत्युक्तो जीवात्मनाऽन्नादो वह धनं कर्मफलं तदाता पररूपेणे. त्युक्त्वा यः कश्चिदुक्तगुणमात्मानमुपास्ते स धन लमते दीप्ताग्निश्च भवतीत्याह- अन्नाद इति । आदिपदेन परोवरीय एव हास्यास्मिलोके जीवनमित्यादि गृहीतम् । १. ब. 'बन्धीनि । २ . न. पाभ्यामनु । ३४. कार्यज्यो' । ड. य. कार्य ज्यो"। ५ ज. "ति प्र' । ६ उ. य. दप्यनु । ७ क. ज. यमे हैं। ८८. स. इ. अध्या' । ९. "रोप्यस्य । ख. रोप्यसा'। १.८.स. १,'न धर्म'। " अन्नादो - २.

·श्रीमपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा. १०२५ ] (पानमणी ज्योति.शब्दवाच्यत्वम्, अधि०१७) वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद"[वृह० ४-४:२४ ] इत्या- द्यासु श्रुतिपु । यद्यपि न स्ववाक्ये किंचिज्ज्योतिपो ब्रह्मलिङ्ग. मस्ति तथाऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये दृश्यमान ग्रहीतव्यं भवति । तदुक्तं सूत्रकारेण-"ज्योतिश्चरणाभिधानात" इति । कयं पुनर्वाश्यान्तरगतेन ब्रह्मसंनिधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषया- च्छक्या प्रच्यावयितुम् । नैप दोपः। यदतः परो दिवो ज्योतिः" इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना घुसंव- न्धात्मत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्ट्र ब्रह्मणि स्वसामथ्र्येन परामृष्टे सत्यज्ज्यिोतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविपयत्वोपपत्तः । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म मतिपत्तव्यम् ।। २४ ।। छन्दोभिधानानेति चेन्न तथा चेतोर्पण- निगदात्तथा हि दर्शनम् ॥ २५॥ अथ यदुक्तं पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये न ब्रह्माभिहितमस्ति "गायत्री चा इद सर्व भूतं यदिदं किंच" [छान्दो० ३-१३-१] इति गायव्याख्यस्य च्छन्दसोऽभिहितत्वादिति । तत्परिहर्तव्यम् । कथं पुन छन्दोभिधानान ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुम् । यावता “तावानस्य महिमा" [छान्दो० ३ १२६] इत्येत. यदुक्तं न स्ववाक्ये ज्योतिपो ब्रह्मलिङ्गमिति तत्राऽऽह-यद्यपीति । उक्तेऽर्थे सूत्रा नुगुण्यमाह-तदुक्तमिति । प्रकरणेन श्रुतिरमाध्येत्याह-कथामिति । न प्रकरणा- देव श्रुतिर्वाध्या प्रकरणलिङ्गानुगृहीतप्रथमश्रुतयच्छन्दश्रुत्येत्याह-नेत्यादिना । युसचन्धादिति प्रधानस्य द्युसबन्धस्य प्रातिपदिकार्थस्यैक्येन प्रत्यभिज्ञानात्तद्विशेषणस्य मर्यादाधारविभक्त्यर्थस्यान्यत्वमात्रेण नान्यतेत्यर्थः । यच्छन्देन परामृष्टे सतीति संबन्धः । स्वसामर्थेन सर्वनाम्नः संनिहितपरामर्शित्ववशेनेत्यर्थः । अर्थाद्यच्छब्दसार मानाधिकरण्यवलादित्यर्थः । मानमुक्त्वा मेयमुपसहरति--तस्मादिति ॥ २४ ॥ पूर्ववाक्यस्य च्छन्दोविषयत्वान्न ब्रह्म प्रकृतमित्युक्तमन्द्य निराकरोति--छन्दो भिधानादिति । तत्रानुवादमागं व्याख्याय चौद्यस्य समाधियोग्यतामाह-अर्थत्या दिना । पूर्ववाक्ये छन्दसोऽन्यस्य वाऽभिधानेऽपि ब्रह्मोक्तमवेत्येकदेशी शङ्कते-- कथमिति । मन्त्रस्य ब्राह्मणोक्तार्थत्वाद्राह्मणे गायत्रीकथनान्मन्त्रेऽपि न ब्रह्म प्रकाश्यत - १८. ड.८. कथ्यत।

·[अ०१पा०१सू०२५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि। १५५ (परब्रह्मणो ज्योति मन्दवाच्यत्वम् , अधि०१०) स्यामृचि चतुप्पाब्रह्म दर्शितम् । नैतदस्ति । " गायत्री वा इदं सर्वम्" इति गायत्रीमुपक्रम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवा. यमाणप्रभेदाख्याय " सैपा चतुप्पदा पड्डिया गायत्री तदतचाऽभ्यनूक्तम्-तावानस्य महिमा" इति तस्यामेव व्याख्यातरूपायां गायत्र्यामुदाहृतो मत्रा कयमकस्माद्ब्रह्म चतु. प्पादभिदध्यात् । योऽपि तत्र “यदै तब्रह्म' इति ब्रह्मशब्दः सोऽपि च्छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दोविषय एव । “य एतामेव ब्रह्मोपनिपदं वेद" [छान्दो० ३.११-३] इत्यत्र हि वेदोप- निपदमिति व्याचक्षते । तस्मात् “छन्दोभिधानान ब्रह्मणः प्रकृतत्वम् इति चेन एप दोपः । तथा चेतोर्पणनि गदात् तथा गायव्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्षणं चित्तसमाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते "गायत्री वा इदं सर्वम्" इति । नवक्षरसंनिवेशमात्राया इति सौत्रं हेतुं साधयन्पूर्ववाद्याह-नैतदिति । गायत्री वा इदं सर्व भूतं यदिदं किंचेति सर्वात्मिका गायत्रीमुक्त्वा वा गायत्री वामा इदं सर्व भूतं गायति च त्रायते चेति तस्याः सर्वभूतमय्पा वागात्मत्वमाख्याय या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिवी या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदं शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता यद्वै शरीरमिदं तद्धृदय- मस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता इति पृथिव्या भूताधारत्वात्सर्वभूनमयगायत्रीत्वं शरीर. दययोर्भूतात्मकप्राणाश्रयत्वादिति प्रकृतां गायत्री भूतादिप्रकाररुक्त्वा सैपा पडक्षरैः पादश्चतुष्पदा सती छन्दोरूपा गायत्री वाग्भूतपृथिवीशरीरमाणहृदयभेदैः पट्प्रकारे- त्युपसंहृत्य तस्यां श्रुतो मन्त्रो न शक्तो ब्रह्म वत्तमिति हेतुसिद्धिरित्यर्थः । मन्त्रानन्तरं यद्वै तद्ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दान्मन्त्रेऽपि ब्रह्मोक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-योऽपीति । न प्रक- रणाद्ब्रह्मशब्दस्य च्छदोवाचित्वं तस्य सर्वोपनिषदि परमात्मार्थत्वप्रसिद्धरित्याशङ्कय वेदविषये प्रयोगात्तदेकदेशगायच्यामपि तस्योपपत्तिरित्याह-य इति । यः कश्चि. यातां प्रकृतां ब्रह्मोपनिषदं वेदरहस्यं मधुविद्यारूपं वेद तस्मै विदुषे नोदेति नास्त. मेति सविता सदैवाहर्भवत्यतो विद्वानुदयास्तमयापरिच्छेद्यं नित्यं ब्रह्मैव भवतीति ब्रह्मपदं वेदे प्रयुक्तमित्यर्थः । मन्त्रबाह्मणयोरेकाहिमशब्दस्य प्रकृतच्छन्दोगामित्वा. द्भूताद्यध्यासेन ध्येयगायत्रीछन्दोवाचित्य मन्त्रस्य स्थिते फलितमाह-तस्मादिति । सिद्धान्तभागेनामुक्त्वा हेतुमादाय व्याचष्टे-नेत्यादिना । गायत्रीशब्दस्य मुख्या- सिद्धयर्थ गायत्रीमात्रमेव गृह्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । नमसो घटाव- १ क. स. ८. श्रुती । २ क. 'गे नमर्थ'। ३. क. 'स्य प्रकृतच्छदोगमु।

·१५८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा० १०२६ ] (परब्राह्मणो ज्योति.शब्दवाच्यत्सम् , अधि०१०) भूतादीपादान्व्यपदिशति । भूतपृथिवी शरीरहृदयोनि हि निर्दि. श्याऽऽह " संपा चतुप्पदा पइविधा गायत्री " [छान्दो ३.१२.५ ] इति । न हि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य च्छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते । अपि च प्रमानाश्रयणे नेयमक्स- वध्येत 'तावानस्य' इति । अनया हि ऋचा स्वरसेन ब्रह्मवा- भिधीयते । 'पादोऽस्य सर्व भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः । पुरुपसूक्ते [मा १०-९० ] अपीयरब्रह्म परतयैव समानायते । स्मृतिथ ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति "विष्टभ्याहमिदं कृत्ममेकांशेन स्थितो जगत्" [गीता १०. ४२] इति । "यदै तद्ब्रह्म" [छा० ३-१२७] इति च निर्देशः । एवं सति मुख्यार्थ उपपद्यते "पश्च ब्रह्मपुरुषाः" [छा० ३-१३ ६] इति च । “हृदयसुपिपु ब्रह्मपुरुपः" इति श्रुतिमसंबन्धि. तायां विवक्षितायां संभवति । तस्मादस्ति पूर्वस्मिवाक्ये ब्रह्म प्रकृतम् । तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये घुसंबन्धात्मत्यभिज्ञायमान परामृश्यत इति स्थितम् ॥ २६ ॥ शेपः । भूतादीन्येवोच्यन्ते न तेषा पादत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-~-भूतेति । पादैः पडस- रैश्चतुप्पात्वेऽप्यनन्तरोक्तभूतादीनां पादत्वं सैपेत्यादिशास्त्रादित्यर्थः । तत्रान्यार्थत्वेनो- क्तावपि वाक्प्राणावुपेत्य पविधत्वम् । भूतादिपादत्वस्यान्यया सिद्धि प्रत्याह-- नहीति । चकारचितं युक्त्यन्तरमाह-अपि चेति । छन्दोगीकारे कथमृचोऽसंग- तिस्तत्राऽऽह-अनयेति । उत्तरार्धेन पूर्वार्धविवरणेनोच्यमानसार्वात्म्यस्य सर्वकारणे ब्रह्मण्युपपत्तेरति स्वारस्यमेव दर्शयन्नक्तेऽथे हिशब्दसूचितं हेतुमाह-पादोऽस्येति । ब्रह्माधिकारोत्पत्तेरपि तत्परत्वमृचो वाच्यमित्याह-पुरुषेति । ब्रह्मविषयस्मृत्यर्थस्थान प्रत्यभिज्ञानाच्च तथेत्याह-स्मृतिश्चेति । यत्तु मन्त्रानन्तरमाविब्रह्मशब्दस्य च्छन्दो- विपयत्वं तपयति-~यदिति । एवं सति पूर्ववाक्ये ब्रह्मोपगमे सतीत्यर्थः । इतोऽपि पूर्व ब्रह्मोक्तमित्याह-पञ्चेति । गायव्याख्यब्रह्मणो हादस्योपास्त्यङ्गत्वेन द्वारपाला दिगुणविध्यर्थं तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुफ्य इत्यादिवाक्यं तत्र च ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति प्राच्यादिहृदयच्छिद्रेषु हार्दब्रह्मसंबन्धाद्ब्रह्मपुरुपश्रुतिरतोऽ. प्यस्ति पूर्व ब्रह्मोक्तमित्यर्थः । गायत्रीवाक्यस्य च्छन्दोमात्रार्थत्वाभावे फलितमाह- तस्मादिति । परामृश्यते यच्छब्देनेति शेपः ॥ २६ ॥ १८. झ. 'यादीनि । २ ४.ज.व. 'नस्य महिमेति । ३ इ.स.ते। ते वा एते प० । ट. ड. द. विशेषादि । ५८. ड. द. पूर्वोत्त । - ·. [अ०१पा०१सू०२७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १५९ (परब्रह्मणो ज्योति शब्दवाच्यत्वम् , अधि० १०) उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधाव ॥ २७॥ (१०) यदप्येतदुक्तं पूर्वत्र "त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति सप्तम्या द्यौरा- धारत्वेनोपदिष्टेह पुनः “अथ यदतः परो दिवः" इति पञ्चम्या मर्यादात्वेन, तस्मात् “ उपदेशभेदान " तस्येह प्रत्यभिज्ञानम- स्तीति । तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । नायं दोपः । “उभय- स्मिन्नप्यविरोधात " उभयस्मिन्नपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोप- देशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते । यथा.लोके वृक्षाग्रसंवद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च । एवं दिव्येव सद्ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते । अपर आह-यथा लोके वृक्षाग्रेणासंबद्धोऽपि श्येन उभयथोप- दिश्यमानो दृश्यते वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च । एवं च दिवः परमपि सद्ब्रह्म दिवीत्युपदिश्यते । तस्मादस्ति द्युमंबन्धात्प्रत्यभिज्ञेत्यत्रानुपपत्तिमुद्राव्य दूपयति-उपदेशेति । अनुवादं विभ- जते-यदपीति । तस्य पूर्ववाक्यस्थस्य चतुप्पदो ब्रह्मण इति यावत् । चोद्यस्य समू- लतया समाधियोग्यतामाह--तदिति । तत्र समाधिसत्वं ब्रुवाणः सूत्रावयवं पात- यति-अत्रेति । उपदेशभेदो दोपो नेति ननर्थमुक्त्वा हेतु माह-नायमिति । हेतुं व्याकरोति-उभयस्मिन्निति । यदाऽऽधारत्वं दिवो मुख्यं तदा कथंचिन्मर्यादा वाच्येति दृष्टान्तमाह-यथेति । श्येनो वृक्षाग्रे स्थितोऽपि परतोऽस्त्येवाग्लग्नभागा- तिरिक्तोपरिमार्गस्थस्य तस्यैवाग्रात्परतोऽजस्थानादतो वृक्षाग्रस्य श्येनं प्रत्याधारत्वे मुख्ये तस्मात्परतः श्येन इत्यत्र श्येनशब्दोऽग्रलग्नावयवादूर्वावयवावच्छिन्नावयविलक्षक इत्यर्थः । ब्रह्मणः श्येनवदवयवामावादाधारेऽमुख्ये मर्यादा भूताकाशापेक्षयेति दार्टी- न्तिकमाह-एवमिति । दिवि द्योतनवति खे महिम्नि हाई वा नमसीत्यर्थः । दिवो भूताकाशाद्वाह्यादबाह्याद्वा तस्मादित्यर्थः । यदाऽनौपाधिकं ब्रह्माऽऽकाशास्पृष्टं गृहीत्वा पञ्चम्येव मुख्या तदा सामीप्यं सप्तमी लक्षयतीत्याह-अपर इति । भूतादिपादत्वलि. हातावानस्योति मन्त्रालिद्गाद्यद्वै तौतिवाक्याद्गायत्रीशब्दस्य ब्रह्मार्थत्वादुपदेशमेदेड- प्यस्यादप्रत्यभिज्ञायोगायुक्तोऽस्य प्रत्यभिज्ञत्यवान्तरप्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । १ घ."म्या योमर्या' । २ ट. 'श्यते । ३ ठ. १. ढ, भेदे दोपो 17 2. इ. ८. गस्य । ५८. ड. द.क्ता सत्य । ६ क. स. 'न्तर प्र।

·१६० चिन्मानं व्यावर्तयति-तं मामिति । देवतासंभावनायै वाक्यमुक्त्वा प्राणसंभावनार्थ- तत्कार्य प्रसिद्धमिति खल्वित्युक्तम् । जीवं संभावयितुमाह-तथेति । परमात्मानं समावयति-अन्ते चेति । आदिपदेन स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०१० २८] (ब्रह्मणः प्राणशन्दप्रतिपायत्वम् , अधि०११) पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह मत्यभिज्ञानम् । अतः परमेव ग्रह ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम् ॥ २७ ॥ (१०) (ब्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि०११) प्राणस्तथाऽनुगमात् ॥ २८॥ अस्ति कौपीतकिब्राह्मणोपनिपदीन्द्रमतर्दनाख्यायिका "मत. र्दनो ह चै दैचोदासिरिन्द्रस्य मियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरु- पेण च "[ कौपी० ३.१ ] इत्यारभ्याऽम्नाता । तस्या श्रूयते " स होवाच माणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ते मामायुरमृतमित्यु. पास्स्व" [को० ३.२] इति । तथोत्तरत्रापि अथ खलु पाण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति"[को०३.३] इति । तथा “ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्या" [को० ३-८] इत्यादि । अन्ते च " स एप माण एव प्रज्ञात्माऽऽन- न्दोऽजरोऽमृतः" [को० ३.८] इत्यादि । तत्र संशयः किमिह माणशब्देन वायुमात्रमभिधीपत्त उत्त देवतात्मोत जीवोs. प्रत्यभिज्ञातस्य यच्छब्दपरामर्श तदेव ज्योतिरिति परमप्रकृतमुपसंहरति--अत इति ॥ २७ ॥ (१०) अनन्यथासिद्धतात्पर्यवसालिहादुक्तवाक्यानां ब्रह्मपरत्वेऽपि प्रातर्दने वाक्ये पदा. नामनेकेषामने कलिङ्गदृष्ट्या कस्यानुसारास्कि नेयमित्याकाक्षायामाह-प्राण इति । विषयं वक्तुमुपक्रममनुकामति-अस्तीति । प्रतर्दनस्य राज्ञो लोकप्रसिद्धयों निपातौ । दिवोदाप्तस्यापत्यं देवोदासिस्तत्प्रियं प्रेमास्पदं धाम गृहं तद्गती हेतुयुद्ध- नेति । तत्करणेन पुरुषकारप्रदर्शनेन चेत्यर्थः । आम्नातेति तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते दोनीति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव में वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यस इत्याद्याख्यायिका श्रुतेत्यर्थः । मुख्यप्राणव्यावृत्त्यर्थ प्रज्ञात्मेति । निविशेष माह-तथेति । देहधारण न वागादिकृतमित्युक्त्यनन्तरमित्ययशब्दार्थः । प्राणाय कनीयानित्यायुक्तम् । विषयमुक्त्वाऽनेकलिङ्गदृष्टया मानति गतार्थ. १ ठ. ६. दत्वात्पूर्ववं' । ४. दत्वात्तात्प। २ ४. ह. द. "तुर्मुयेने' । ३ ४. . . 'दामीति । ४ ठ. ह. द. मे । ५ठ. इ. . 'ति । तद्देव । - ·- [अ०१पा० १सू०२८] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १६१ (ग्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपाद्यस्वम् , अधि०१७) थवा परं ब्रह्मेति । ननु अत एव माणः" [१-१-२३ ] इत्यत्र वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वमिहापि च ब्रह्मलिङ्गमस्ति "आनन्दोऽजरोऽमृतः" [को० ३.८] इत्यादि । कथमिद पुनः संशयः संभवति । अनेकलिङ्गदर्शनादिति ब्रूमः । न केव- लमिह ब्रह्मलिगमेवोपलभ्यते । सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि "मामेव विजानीहि" [को० ३.१] इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलि. गम् । “ इदं शरीरं परिगृह्योत्यापयति" इति माणलिङ्गम् । "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादि जीव. लिङ्गम् । अत उपपन्नः संशयः । तत्र प्रसिद्धर्वायुः माण इति प्राप्त उच्यते । माणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम् । कुतः। " तयाऽनुग- मात्" तथा हि पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे तावद्वरं नृणी- प्वेतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्थ वरमुपचिक्षेप " त्वमेव मे वृणीव यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे " इति । तस्मै हित- . त्वेन तमाक्षिपति-नन्विति । ब्रह्मलिङ्गात्प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तिरुक्ता प्रकृते कथमित्याशङ्कयाऽऽह-इहापीति । एष लोकाधिपतिरित्यादिसंग्रहायाऽऽदिपदम् । अनेकेषु लिनेषु दृष्टेषु कतमल्लिङ्गं लिङ्गामासं वा कतमदिति संशयं निरसितमधिकर- णमित्याह-अनेकेति । तदेव विवृणोति-नेत्यादिना । न गन्धं विजिज्ञासीत घातारं विद्यादित्यादिपदेनोक्तम् । अनेकलिङ्गानि दर्शयित्वा तत्कार्यमाह-अत इति । पूर्वत्र प्रकृतत्रिपाद्ब्रह्मपरामर्शियच्छब्दसमानाधिकृता ज्योतिःश्रुतिस्तदर्थेत्युक्त. मिह न तथाविधमसाधारणं किंचिदस्ति प्राणस्य ब्रह्मत्वे मानमिति प्रसिद्धयनतिकमा- . प्राणो वायुरेवेत्याह-तत्रेति । स्फुटब्रह्मलिङ्गानां कौषीतकिश्रुतीनां ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपक्षे प्राणदेवताजीवानामन्यतमोपास्तिः फलं सिद्धान्ते ब्रह्मो- पास्तिः । मुख्यप्राणपक्षमनूद्य सूत्रमादाय प्रतिज्ञां विभजते इति प्राप्त इति । लिङ्गा- न्तरेषु सत्सु कुतोऽस्य ब्रह्मार्थतेत्याह-कुत इति । तेषां वक्ष्यमाणान्यथासिद्धिं मत्वा हेतुमाह-तथेति । ब्रह्मप्रतिपादनपरत्वेनैव पदानामन्वयदृष्टेरित्यर्थः । हेत्वर्थ प्रपञ्च- यति-तथा हीति । तत्राऽऽदावुपक्रमे पदानां ब्रह्मण्यन्वयमाह-उपक्रम इति ।यं त्वं मनुष्यायातिशयेन हितं मन्यसे तं वरमभिलपितं मह्यं त्वमेव वृणीष्व प्रयच्छेति प्रतर्दने. नोके मामेवेत्यादिना प्राणस्योच्यमानस्य न युक्ता वायुविकारतेत्याह-तस्मा इति । १४.न. सिद्धो वायुः । २ ग. 'शब्दवाच्यं ब'। 3 3. ह. द. फेषामनेकेषु । १०.४. द. मे । २१ ·१६२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१सू०२८] (प्राणः प्राणशन्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि. ११) तमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् । नान्यत्र परमात्मज्ञानाद्धिततमप्राप्तिरास्ति । “तमेव विदित्वाति मृत्यु- मेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" [घेता० ३-८ ] इत्या दिश्रुतिभ्यः । तथा “स यो मां वेद न ह वै तस्य केनचन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया" [को० ३.१] इत्यादि च ब्रह्मपरिग्रहे घटते । ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्वकर्मक्षयः प्रसिद्धः "सीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" [मुण्ड० २-२-८] इत्याचासु श्रुतिपु । मज्ञात्मत्वं च ब्रह्मपक्ष एवोपप- द्यते । नह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्वं संभवति । तथोपसंहा- रेऽपि "आनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यानन्दत्वादीनि न ब्रह्मणोऽ. न्यत्र सम्यक्संभवन्ति । “स न साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुनों कर्मणा कनीयानेप ह्येव साधु कर्म कारयति" "तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते । एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपते" इति " एप लोकाधिपतिरेप लोकेश" [को० ३-८] इति च । सर्वमेतत्प- उपास्तेरचिन्त्यशक्तित्वात्प्राणोपास्तिरेव मोक्षहेतुरलं ब्रह्मधियेत्याशङ्कयाऽऽह- नहीति । एवकारार्थमाह-नान्य इति । आदिशब्देन तमेवं विद्वानित्याद्या श्रुति- रुक्ता । उपक्रमवन्मध्येऽपि पदानां ब्रह्मण्यन्वयमाह-तथेति । स यः कश्चिदधि- कृतो मां ब्रह्मरूपं साक्षादनुभवति तस्य विदु पो लोको मोक्षो महताऽपि पातकेन न मीयते न हिंस्यते न प्रतिवध्यते ज्ञानमाहात्म्येन सर्वस्यापि पापस्य दग्धत्वादित्याह- स य इति । केनचन कर्मणेत्युक्तं स्पष्टयति-नेत्यादिना । न मातृवधेन न पित वधेनेत्यादि वक्तुमादिपदम् । श्रुतस्य सर्वपापदाहस्यान्यथा सिद्धि प्रत्याह-ब्रह्मेति । एवं 'न हास्येत्यादिश्रुतिसंग्रहार्थमेवमायास्वित्युक्तम् । इतश्च ब्रीव प्राणशब्दमि- त्याह-ब्रह्मेति । अन्ययोगव्यावृत्तिमाह-नहीति । प्रक्रमादिवदुपसंहारेऽपि पदानां ब्रह्मार्थत्वमाह-तयेति । आनन्दस्य दुःखामावत्वान्मुख्येऽपि प्राणे योगाददे- हस्य जरामरणयोरमावादजरत्वादेरपि तत्रोपपत्ततॊपसंहारस्य ब्रह्मार्थतेत्याशङ्कया ह-आनन्दत्वादीनीति । प्राणशब्दं ब्रह्मत्यत्र लिङ्गान्तराण्याह-स नेत्यादिना । १६. ना की । २ ह. ज. अ. लोकपाल एप लोका' । ३ क. ख. ठ. इ. द. प्रशेति । स, तामा"। ५स. ट. ह.ह.स्य तस्य ।

·[अ०१पा० १सू०२९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि । १६३ (ग्रह्मणः माणशब्दप्रतिपाद्यत्सम् , अधि० ११) रस्मिन्ब्रह्मण्याश्रीयमाणेऽनुगन्तुं शक्यते न मुख्य प्राणे । तस्मा- माणो ब्रह्म ॥ २८॥ • न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंवन्धभूमा यस्मिन् ॥२९॥ यदुक्तं प्राणो ब्रह्मेति तदाक्षिप्यते । न परं ब्रह्म प्राणश- ब्दम् । कस्मात् । “वक्तुरात्मोपदेशात्" । वक्ता हीन्द्रो नाम कश्चिद्विग्रहवान्देवताविशेपः स्वमात्मानं प्रतर्दनायाऽऽचचक्षे "मामेव विजानीहि " इत्युपक्रम्य " प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा इत्यहंकारवादेन । स एव वक्तुरात्मत्वेनोपदिश्यमानःप्राणः कथं ब्रह्म स्यात् न हि ब्रह्मणो वक्तृत्वं संभवति । अवागमनाः [ वृह० ३.८८ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा विग्रहसंवन्धिभिरेव ब्रह्मण्यसंभवद्भिधभैरात्मानं तुष्टाव " त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीशालाकेभ्यः प्राय- च्छम् " इत्येवमादिभिः । माणत्वं चेन्द्रस्य बलवत्त्वादुपपद्यते । "प्राणो वै वलम्" [वृह० ५-१४-४ ] इति हि विज्ञायते । धर्माद्यस्पृष्टत्वं तत्कारयितृत्वं तदोशितृत्वं च सर्वमुक्तम् । उक्तलिङ्गफलमाह- तस्मादिति ॥ २८॥ देवतापक्षमुत्थाप्य प्रत्याह-नेत्यादिना । चोद्यतात्पर्यमाह-यदुक्तमिति । तत्र नमर्थमाह-नेति । उक्तहेतुषु सत्सु निषेधासिद्धिरित्याह-कस्मादिति । हेतुमादाय व्याचष्टे-बकुरिति । अहंकारवादेनेति क्रियापदेन संबध्यते । कथमितिसूचितानुपपत्ति स्फुटयति-नहीति । अवाक्यनादर इत्यादिश्रुतिरादिश- व्दार्थः । ब्रह्मणो वक्तृत्वाभावादन वक्त्रा स्वस्यैव ज्ञेयत्वोकेरिन्द्रोपास्तिपरं वाक्यमित्य- त्रैव हेत्वन्तरमाह-तथेति । त्रीणि शीपाणि शिरांसि यस्य स त्रिशीप विश्वरूपः स च त्वाष्ट्रस्त्वष्टुरपत्यं तमहनं हतवानस्मि । रौति यथार्थ शब्दयतीति रुद्वेदान्तवाक्यं तत्र मुखं येषां ते रुन्मुखास्ततोऽन्ये चारुन्मुखास्तान्वेदान्तबहिर्मुखानित्यर्थः । शाला- वृका वन्यश्वानः । वह्वीः संध्या अतिक्रम्य दिवि प्रहादीनमतृणमित्यादिरादिशब्दार्थः । ऽपि प्राणशब्दानेन्द्रस्योपास्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-माणत्वं चेति । बलवत्त्वावल- शब्दोपरेिऽपि कथं प्राणशब्दस्येत्याशङ्कयाऽऽहमाण इति । बलवत्त्वमेवेन्द्रस्य १ ह, ज. अ. ट, एप। २ ज. ब्रह्माणि । ३ क. 'न । ४ स. चारित्वेऽपि ।

·॥ १६४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१०२९]. ( ब्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपायत्वम् , अधि०११) बलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा । या च कोचिरलमकृतिरिन्द्रकर्मव तदिति हि वेदन्ति । अज्ञात्मत्वमप्यमतिहतज्ञानत्वादेवतात्मनः संभवति । अप्रतिहतज्ञाना देवता इति हि बदन्ति । निश्चिते चैवं देवतात्मोपदेशे हिततमत्वादिवचनानि यथासंभवं तद्विपया- ण्येव योजयितव्यानि | तस्माद्वरिन्द्रस्याऽऽत्मोपदेशान्न माणो ब्रह्मेत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते अध्यात्मसंवन्धभूमा ह्यस्मिन् " इति । अध्यात्मसंवन्धः प्रत्यगात्मसंवन्धस्तस्य भूमा बाहुल्यमस्मिन्नध्याय उपलभ्यते । "यावद्धयस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः" इति माणस्यैव भज्ञात्मनः प्रत्याभूत- स्याऽऽयुष्मदानोपसंहारयोः स्वातश्यं दर्शयति न देवताविशे- पस्य पराचीनस्य । तथाऽस्तित्वे च प्राणानां निःश्रेयसमित्य- ध्यात्ममेवेन्द्रियाश्रयं प्राणं दर्शयति । तथा प्राण एव महा. त्मेदं शरीरं परिगृह्योत्यापयति" [को० ३.३] इति । " न चाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् " इति चोपक्रम्य . कथं तत्राऽऽह-चलस्येति । प्रसिद्धि लौकिकत्वेन प्रकटयति-येति । तथाऽपि प्रज्ञात्मत्वविरोधादनुपास्यता नेत्याह-प्रज्ञेति । कथमप्रतिहतज्ञानत्वं लोकवेदप्रसिद्ध रित्याह-अप्रतिहतेति । तथाऽपि हिततमपुरुषार्थहेतृत्वाद्यक्तिविरोधे कुतोऽस्योपा- स्यता तथाऽऽह-निश्चिते चेति । शक्त्यतिशयादुक्तपुमर्थहेतुत्वं कर्मानधिकाराभ्रूण हत्याद्यपरामृष्टत्वं लोकपालत्वालोकाधिपत्यं स्वर्गस्याऽऽनन्दत्वादानन्दत्वममृतत्वानरत्ने चाऽऽभूतसंप्लवं स्थितेरिति भावः । आक्षेपमुपसंहरतितस्मादिति । तमनूध समाः धिमवतारयति~-इत्याक्षिप्यति । तस्यार्थमाह-~-अध्यात्मेति । अस्मिन्नध्याये यत्र मामेव विजानीहीत्यादि श्रूयते तत्रेति यावत् । बाहुल्यमेवाऽऽह-यावद्धीति । तस्या र्थमाह-प्राणस्येति । एवकारार्थमाह-नेति । तयेत्यायुप्पदानोपसंहारयोः खातर व्यवदित्यर्थः । अस्तित्वे प्राणस्थितौ प्राणानामिन्द्रियाणां स्थितिरित्यथातो निःश्रेयता- दानमित्याद्यर्थतो गृहीत्वा तदर्थमाह-अस्तित्वे चेति । इन्द्रियाणां प्राणाश्रयत्व दिति तथार्थः । इत्यध्यात्ममेव प्राणस्य देहधारयितृत्वमाहेवि शेपः । इतश्च देवता न प्राण इत्याह--नेति । इति च प्रत्यगात्मन एव वक्तृत्वमुक्तमिति शेषः । देवतात्म- नोऽपि वक्तृत्वान्न वाचमित्यावविरुद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-उपक्रम्यति । तत्र । प्रज्ञामात्राणां भूतमात्राणां च नानात्वं नेत्यैत्र दृष्टान्तो यथेति । यथा लोके प्रसिद्धस्य १६. काचन वल' । २ ड. पठन्ति । ३. ड, ड, 'त्यर्थे ।

·. [अ०१पा० १सू०३०]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । १६५ (ब्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि० ११) तद्यथा स्थस्यारेपु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽपिताः स एप माण एव प्रज्ञात्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृतः" इति विपयेन्द्रियव्य- वहारारनाभिभूतं मत्यगात्मानमेवोपसंहरति । " स म आत्मेति विद्यात्" इति चोपसंहारः प्रत्यगात्मपरिग्रहे साधुन पराची- नपरिग्रहे । " अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः" [बृह० २-५-१९] इति च श्रुत्यन्तरम् । तस्मादध्यात्मसंवन्धवाहुल्याब्रह्मोपदेश एवायं न देवतात्मोपदेशः ॥ २९ ।। कथं तर्हि वक्कुरात्मोपदेशः। शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३०॥ इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वमात्मानं परमात्मत्वेनाहमेव परं ब्रह्मेत्याण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यनुपदिशति स्म मामेव विजानीहीति । यथा तद्वैतत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्व " इति तद्वत् । " तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् [ वृ०१-४ १. 1 इति श्रुतेः । - रथस्यारेषु मध्यवर्तिशलाकाम चक्रोपान्तनेमिरर्पितश्चक्रपिण्डिकायां च नाभावराः, तथा भूतान्येव पृथिव्यादीनि शब्दादयश्च विषया मीयन्त इति मात्राः प्रज्ञामात्रामु स्वविप- यज्ञानेप्विन्द्रियेपु चापितास्तदधीनत्वात्तयवहारस्य ताश्च प्रज्ञामानाः प्राणे परस्मिन्न- पिताः । स च प्राणः परमात्मा तल्लिङ्गादित्याह-स इति । वाक्यतात्पर्यमाह- विपयेति । स प्राणो ममाऽऽत्मेत्यात्मशब्दसापानाधिकरण्याच प्राणशब्दस्य न देव- तार्थतेत्याह-स म इति । तर्हि प्रत्यगात्मनि समन्वयो न ब्रह्मणि तत्राऽऽह- अयमिति । सूत्रार्थमुपसंहरति--तस्मादिति ॥ २९ ॥ अनन्यथासिद्धलिङ्गः श्रुतितात्पर्याच प्राणस्य ब्रह्मत्वे देवतालि गानां गति- र्वाच्येति पृच्छति-कथमिति । सूत्रमुत्तरम् । तद्याख्याति--इन्द्र इति । कथं तस्य गुर्वाद्यमावे ज्ञानं तत्राऽऽह-आणेति । तस्य तर्हि प्रतिभात्वेनामानत्वं नेत्याह- यथेति। श्रवणाद्यभावे कुतो ब्रह्मास्मीति धोस्तद्विधिविरोधात्तत्राऽऽह-यथेति । जन्मा. न्तरीयश्रवणादेराधुनिकधीरविरुद्धेति भावः । अध्ययनामावे कथं यथाशास्त्रमैक्य. धीरित्याशङ्कय देवताधिकरणन्यायनाऽऽह-तदिति । इन्द्रश्चेद्ब्रह्मात्मना स्वात्मान- १ क. स. भातवें।

·प्रकारान्तरेण ब्रह्मपरत्वमाक्षिप्य समाधत्ते-जीवेति । प्राणोऽस्मीत्यादि देवतापरं नेत्युक्तमगी करोति यद्यपीति । तहिं ब्रह्मपक्ष एवायं परिशिप्यते नेत्याह-तथा- सेऽपि पक्षान्तरसद्भावान्मैवमित्याह-जीवेति । तत्राऽऽयं व्यनक्ति-जीवस्येति । १६६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० १सू०३१] (ग्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपाचवम् , अधि०११) यत्पुनरुक्तं मामेव विजानीहीत्युक्त्वा विग्रहधर्मरिन्द्र आत्मानं तुष्टाव त्वावधादिभिरिति तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । न त्वाष्ट्रवधादीनां विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थत्येनोपन्यासो यस्मादेवकर्माऽई तस्मान्मा विजानीहीति । कर्यः तहि । विज्ञानस्तुत्यर्थत्वेन । यत्कारणं त्वाष्ट्रवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण विज्ञानस्तु- तिमनुसंदधाति “तस्य मे तत्र लोम च न मीयते स यो मां वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते इत्या. दिना । एतदुक्तं भवति-यस्मादीदृशान्यपि फराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोमापि न हिंस्यते स योऽन्योऽपि मां वेद न तस्य केनचिदपि कर्मणा लोको हिंस्यत इति । विज्ञेयं तु ब्रह्मैव माणोऽस्मि प्रज्ञात्मेति वक्ष्यमाणम् । तस्माद्रह्म वाक्यमेतत् ॥ ३०॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥३१॥ यद्यप्यध्यात्मसंवन्धभूमदर्शनान्न पराचीनस्य देवतात्मन उपदेशस्तथाऽपि न ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हति । कुतः। जीव- लिङ्गान्मुख्यमाणलिहाच । जीवस्य तावदस्मिन्याक्ये विस्पष्ट लिङ्गमुपलभ्यते " न वाचं विनिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् " मुपदिशति कथं त्याष्ट्रवधादिना स्तुतिस्तत्राऽऽह-पदिति । नेयं विज्ञेयस्तुतिरपितु विज्ञानस्तुतिरित्याह-अति । तत्र गमकमाह-यदिति । तत्र सतीत्यर्थः । कथमत्र ज्ञानस्तुतिस्तत्राऽऽह-एतदिति । तस्मान्महामागधेयं ज्ञान, मिति शेषः । त्वदीयज्ञानस्थैवरूपत्वेऽपि किमधिकृतस्य स्यात्तदाह स य इति । ननु स्तूयमानज्ञानस्य ज्ञेयाकाङ्क्षायामिन्द्र एव संबध्यते नेत्साह-विज्ञेयं त्विति । अध्यात्मवाहुल्यात्पराचीनदेवतोक्त्ययोगात्माणोऽस्मीत्यादि ब्रह्मार्थमेवेत्युपसंहरति- तस्मादिति ॥ ३० ॥ पीति । पूर्वोत्तरपक्षयोरेनुपपत्तिरयुक्तेसाह-कुत इति । देवतापक्षस्यातिफल्गुतया निरा: क्रूरकर्मणि निमित - - ·[अ०१पा० १सू०३१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १६७ (प्राण प्राणशब्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि० ११) इत्यादि । अत्र हि वागादिभिः करणापतस्य कार्यकरणा- ध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वपभिधीयते । तथा मुख्यमाणलिङ्गमपि अथ खलु माण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति" इति । शरीरधारणं च मुख्यप्राणस्य धर्मः माणसंचादे वागादी- न्माणान्मकृत्य तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाह- मवैतत्पञ्चधाऽऽत्मानं पविभज्यतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि" [अ० २-३ ] इति श्रवणात् । “ये विमं शरीरं परिगृह्य" इति पठन्ति तेपामिमं जीवमिन्द्रियग्राम वा परिगृह्य शरीरमुत्थापय- तीति व्याख्येयम् । मज्ञात्मत्वमपि जीवे तावचेतनत्वादुपपन्नम् । मुख्येऽपि प्राणे प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वादुपपन्नमेव । जीव- मुख्यमाणपरिग्रहे च प्राणप्रज्ञात्मनोः सहत्तित्वेनाभेदनिर्देशः स्वरूपेण च भेदनिर्देश इत्युभयथा निर्देश उपपद्यते । “यो वै प्राणः सा मज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणः स्मिशरीरे वसतः सहोकामतः" इति । ब्रह्मपरिग्रहे तु किं कस्माद्भिद्यत । तस्मादिह जीचमुख्यमाणयोरन्यतर उभी सह घेताव- वक्तुरेवात्र येद्यता भाति न किंचिजीवलिङ्गमित्याशङ्कयाऽऽह-अत्रेति । द्वितीय विवृणोति--तयेति । वक्तृत्वाद्युपदेशानन्तर्यमयशब्दार्थः । देहोत्थापनमपि जीवलिङ्गं किं न स्यात्तनाऽऽह-शरीरेति । वागादयः सर्वे प्रत्येकं श्रेष्ठत्वमात्मनो मन्यमाना- स्तनिर्दिधारयिषया प्रजापतिमुपजग्मुः स च तानुवाच यस्मिन्नुकान्ते शरीरं पापिष्ठत- रमिव भवति स क श्रेष्ठ इति । तस्मिन्नेवमुक्तवति क्रमेण वागादिपूत्क्रान्तप्वपि मूका- दिभावेन शरीरं स्वस्थमस्थान्मुख्यस्य प्राणस्योचिक्रमिपायाँ सर्वेषां व्याकुलत्वाप्तौ तान्प्रति प्राणो व्याहृतवान्मा मोहमापद्यथ यतोऽहमेवैतत्करोमि । किं तत्पञ्चधा प्राणा- दिभेदेनाऽऽत्मानं विभन्यैतद्वाणं वाति गच्छत्तीति वाणं तदेव बाणमस्थिरं शरीरमव- एम्य विधारयामीत्युक्तेन देहधारणमन्यस्येत्यर्थः । कचिदिममित्युक्तेन देहधारणमिष्ट- मित्याशङ्कयाऽऽह-ये विति । कथमुपहिते जीवात्मन्यचेतने च प्राणे प्रज्ञात्मत्वं तत्राऽऽह-प्रक्षेति । द्विवचनसहभावोत्क्रमणश्रवणादपि न ब्रह्म ग्राह्यमित्याह- जीवेति । अभेदनिर्देशमाह-यो वा इति । भेदनिर्देशमाह--सहेति । ब्रह्मपक्षेs- प्यभेदोपपत्तिमाशङ्कयागीकृत्य भेदानुपपत्तिमाह-ब्रह्मेति । अमृतत्वादीन्यपि यया- योग नेयानीत्युपसंहरति-तस्मादिति । इहेति प्रकृतसंदर्भोक्तिः । अन्यतर इत्युप- S .. १४. द. द. 'एतामा । २ झ. थमनुप।

·१६८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०१०३१] (ग्रह्मणः प्राणशन्दप्रतिपादत्वम् , अधिः १) वा मतीयेयातां न ब्रह्मेति चेत् । नैतदेवम् “ उपासावि- ध्यात्"। एवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति । न चैतदेकस्मिन्वाक्येऽभ्यु- पगन्तुं युक्तम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्यकत्वमवगम्पते। "मामेव विजानीहि " इत्युपक्रम्य "माणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्त्र" इत्युक्त्वाऽन्ते “स एप प्राण एव प्रज्ञा- स्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्येकरूपावुपक्रमोपसंहारौ दृश्यते । तत्रार्थकत्वं युक्तमाश्रयितुम् । न च ब्रह्मलिगमन्यपरत्वेन परि- णेतुं शक्यम् । दशानां भूतमात्राणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणोऽ- न्यत्रार्पणानुपपतेः। “आथितत्वाच" अन्यत्रापि ब्रह्मलिगव- शात्माणशब्दस्य ब्रह्मणि प्रवृत्तेः । इहापि च हिततमोपन्यासा- दिब्रह्मलिगयोगाड्रह्मोपदेश एचायमिति गम्यते । यत्तु मुख्य- क्रममात्रमुभाविति तत्त्वम् । ब्रह्म त्वानन्दादिश्रुतेरावश्यकं न ब्रह्मेति तन्मात्रव्यावृत्तिः । तथाच जीवमुख्यप्राणवह्मणां यथायथमुपास्तिरिष्टा । न च प्राणोऽस्मीत्युपक्रमात्स एष प्राण एवेत्युपसंहाराच वाक्यैक्यावगतेरेकार्थत्वम् । वाक्यार्थावामस्य पदार्थावगमन- न्यत्वेनोपजीव्यादीवस्यात् । नचैवं सर्वत्र वाक्यार्थभङ्गो गुणप्रधानमूतपदाधियो वाक्यार्थैक्याविरोधित्वात् । अत्र तु पदार्थानां स्वातन्त्र्यं नैकवाक्यतेति भावः । परि हारमवतार्थ व्याचष्टे-नैतदिति । अस्तूपास्तित्रैविध्यं नेत्याह-नचेति । अर्थमेदै वाक्यभेदात्कथं सिद्धवदेकवाक्यत्वोक्तिस्तत्राऽऽह-उपक्रमेति । तदेव स्फुटयति- मामेवेति । वाक्यैक्येऽपि किमित्यर्थभेदो न स्यात्तत्राऽऽह-तत्रेति । पदाधियो वाक्यार्थीहेतुत्वेऽपि वाक्यार्थबोधस्योद्देश्यत्वेन प्राधान्यात्पदानां पदार्थबोधे फले पर्य- वसानामावात्तस्य नान्तरीयकत्वात्प्रधानीमूतवाक्यार्थस्योपक्रमोपसंहारेकरूप्यावगतस्य युक्तमैक्यमिति भावः । उमासनात्रैविध्यनिरासाय ब्रह्मलिङ्ग जीवादिविषयं नेयम- त्याशङ्कयाऽऽहन चेति । पञ्च शब्दादयः पञ्च पृथिव्यादयश्च दश भूतमात्रा पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पश्च बुद्धय इति दश प्रज्ञामात्राः । यद्वा ज्ञानेन्द्रियार्थाः कर्मेन्द्रियाश्चि पश्चेति दश भूतमात्रा द्विविधानान्द्रियाणि प्रज्ञामात्रा दशेति भावः। प्राणशब्दस्य ब्रह्मण्यवृत्तेश्वैविध्यं तवापि स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-आश्रितत्वाचेति । तत्र ब्रह्मलिहाब्रह्मणि वृत्तिराश्रिता प्रकृते कथमित्याशड्डयाऽऽह-इहापीति । प्राणस्य ब्रह्मत्वे मुख्यप्राणलिङ्गं विरुध्येतेत्याशङ्कयाऽऽह-यचिति । प्राणव्यापार १ म. ट. त्वेप । २ ठ. द. द. 'ति तु त' । ३ ठ. ह. ह. 'पासाने । ४ ठ... पञ्च द, भेदः।

·त्वात् । [अ०१पा०१सू०३१]आनन्दगिरिकृत्तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १६९ (ग्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपावत्यम्, अधि. ११) माणलिङ्ग दशितमिदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतीति । तदसत् । प्राणव्यापारस्यापि परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्य- न प्राणेन नापानेन मत्यों जीवति कश्चन । इतरेण तुं जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रिती" [काठ० २५.५] इति श्रुतेः । यदपि न वाचं विजिज्ञासीत वकारं विद्याद इत्यादिजीवलिङ्गं दर्शितं तदपि न ब्रह्मपक्षं निवारयति । नहि जीवो नामात्यन्तभिन्नो ब्रह्मणः "तत्त्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिश्रुतिभ्यः । बुद्ध्यायुपाधिकृतं तु विशेषमाश्रित्य ब्रह्मैव सञ्जीवः कर्ता भोक्ता चेत्युच्यते । तस्योपाधिकृतविशेषपरित्या- गेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुं न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादित्यादिना प्रत्यगात्माभिमुखीकरणार्थमुपदेशो न विरु- ध्यते । “ याचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" [के० १.४] इत्यादि च श्रुत्य- न्तरं वचनादिक्रियाव्याप्तस्यैवाऽऽत्मनी ब्रह्मत्वं दर्शयति । यत्पुनरेतदुक्तं “सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतः" इति माणमक्षात्मनोहेंददर्शनं ब्रह्मादे नोपपद्यत इति। नैप दोपः । ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रययोर्बुद्धिमाणयोः प्रत्यगात्मोपा- रस्य परमात्मायत्तत्वे मानमाह-नेति । कारणस्य कार्याकारेण स्थितस्य तद्धर्मेणापि संबन्धात्कार्यस्य व्यावृत्तस्य कार्यान्तरेष्वपि स्थितकारणधर्मेणासंबन्धात्प्राणादिलिङ्गानि ब्रह्मणि युज्यन्ते न तल्लिङ्गानि तत्रेति भावः । जीवलिङ्गपपि ब्रह्मविरोधीत्यनुवादपूर्व- कमाह-यदपीति । कथं तर्हि ब्रह्मण एव सतो जीवस्य संप्सारित्वं तत्राऽऽह- बुद्धयादीति । जीवो ब्रह्मैव चेन्न तस्य वक्तृत्त्वं तस्य ब्रह्मत्वविरोधित्वात्तत्राऽऽह-- तस्येति । वक्तारं विद्यादिति न विधिर्वकृत्वस्याध्यक्षवाकिंतु तदुद्देशेनाप्रसिद्ध ब्रह्मत्वं विधित्सितमित्यर्थः। प्रत्यगात्माभिमुख्योऽर्थो लिङदिरिति समन्वयसूत्रेऽपि दर्शितमित्याशयेनाऽऽह-प्रत्यगिति । तत्र तलवकारश्रुतिमाह-याचेति । येन चैतन्येन वागम्युद्यते प्रेर्यते वदनप्तामर्थ्यमापाद्यते तदेव वागादेरगम्यं ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य तात्पर्यमाह-वचनादीति । द्विवचनसहमावोत्क्रमणश्रवणं सिद्धान्ते दुर्योनमित्युक्तमनूय दूषयति-यदित्यादिना । उपाधिमेदात्तदि- शिष्टस्य भिन्नतेति विशिनष्टि-अत्यगिति । अमेदस्तहि कषं तत्राऽऽह- १८. ज. म. ट. वादिनो नो । २ . द. रेऽपि । ३ ठ.इ. द. "मुस्पार्थो । २२ ·रूपात्मा प्रपञ्चो विपयस्तत्र नामप्रपञ्चे वारद्वारा प्रविष्टा धीस्तं प्रति विपयित्वमानो- पञ्चं प्रति विषयित्वं नियंत इत्याह-तस्या इति । बुद्धयुपहितचैतन्यद्वारा स्वरूपे द्रष्टुत्वाध्यासमाह-भज्ञयेति । तया द्वारा चिदात्मा वाचं करणं प्रति कर्तत्यध्यास- १७० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०१० ३१] (ग्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि धिभूतयोर्मेदनिर्देशोपपत्तेः । उपाधिद्वयोपहितस्प तु प्रत्यगात्मनः स्त्ररूपेणाभेद इत्यतः माण एव प्रज्ञात्मेत्येकीकरणमविरुद्धम् । अथवा “ नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्" इत्यस्या- यमन्योऽर्थः । न ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यमाणलिङ्ग विरुध्यते । कयम् । उपासात्रैविध्यात् । त्रिविधमिह ब्रह्मोपासनं विवक्षित माणधर्मेण महाधर्मेण स्वधर्मेण च । तत्र "आयुरमृतमुपा- स्वाऽऽयुः माणः" इति “इदं शरीरं परिगृह्योत्यापयति" इति " तस्मादेतदेवोक्यमुपासीत" इति च प्राणधर्मः । अथ "यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकी भवन्ति तयाख्यास्यामः" " इत्युपक्रम्य “वागेवास्या एकमङ्गमदूदुहत्तस्यै नामें परस्तात्म. तिविहिता भूतमात्रा मज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि उपाधीति । उपहितद्वारोपलक्षितस्येत्यर्थः । स्वमते सूत्रावयवं व्याख्याय वृत्तिका रमते व्याकरोति-अथवेति । तत्र ननर्थमाह-नेति । ब्रह्मवाक्यत्वे जीवप्राण- योरध्येयत्वात्तलिङ्गविरोधोऽस्त्येवेत्याह-कथमिति । हेतुमुक्त्वा व्याख्याति-- उपासेति । स्वतन्त्राणां त्रयाणामुपास्तौ वाक्यमेदो नत्वेकस्यैव ब्रह्मणस्तद्धर्मेणेत्यर्थः । उक्तमेव विमजते-तत्रेति । प्राणो हि भूतानामायुरिति श्रुत्यन्तरेणाऽऽह-आयु: रिति । तस्याऽऽयुष्दं जीवनस्य तदधीनत्वात्प्राणस्यैव देहायुत्यापकत्वं तस्मादित्युच्यत उत्थापयति देहादीयुक्थं प्राणः । सहवासः महोत्क्रान्तिश्चेत्युक्त्यानन्तर्यमयश- ब्दार्थः । अस्या जीवाख्यप्रज्ञायाः संबधीनि मूत्वा सर्वाणि भूतानि तदृश्यत्वेन कल्पि तानि वस्तुतो यथैकं भवन्ति तथा तद्वस्तु व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्योक्तं वागेवे- त्यादि । बुद्धेः सामासायाः स्वरूपतो जातत्वेऽपि विपयित्वमिन्द्रियसाध्यम् । तत्र कर्मेन्द्रियेषु मध्ये वागेवास्याः प्रज्ञाया देहार्धमेकमङ्गमदूदुहदेचितवती पूरयामास नाम तोत्यर्थः । तस्याः प्रज्ञायाः पुनर्नाम किल परस्तादपरमागे चक्षुरादिना प्रतिविहिता समुत्थापिता भूतमात्रा रूपादिरूपा चक्षुरादिना रूपाद्यर्पणेन बुद्धरपरमोगरूपं रूप १ ज. लिहे विरुध्येते । २ ज. ब्रह्मण उपा। ३ क. इ. ज. म. 'तमित्युपा । " . 'म च । ५ठ.ड, ट, मागं ले।

·[अ०१पा०१सू०६१]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि।१७१ (ब्रह्मणः प्राणशन्दप्रतिपाद्यत्वम् , अधि० ११) नामान्यामोति" इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः। "ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिमझ दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् । यद्धि भूतमात्रा न स्युन प्रज्ञामात्राः स्युः । यद्धि प्रज्ञामात्रा न स्युन भूतमात्राः स्युः । न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिध्येत् । नो एतन्नाना । तद्यथा रथस्यारेपु नेमिरर्पिता नामावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽपिताः स एप माण एव महात्मा" इत्यादिब्रह्मधर्मः । तस्माद्ब्रह्मण एवैतदुपाधियधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं त्रिविधं विवक्षि- तम् । अन्यत्रापि “ मनोमयः माणशरीरः" [छा० ३-१४-२] इत्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् । इहापि तद्यु- ज्यते वाक्यस्योपक्रमोपसंहाराभ्यामेकार्थत्वावगमात्माणमज्ञान- मनुभूय वाचा करणेन सर्वाणि नामानि वक्तव्यत्वेनाऽऽप्नोति चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि पश्यतीत्येवं द्रष्टुत्वमनुमवतीत्यर्थः । सर्वभूतविषयित्वमात्मनि विशिष्टद्रष्टुत्वा- दिकरत्वं च बुद्धधर्म इत्युक्तम् । सर्वाधारत्वानन्दत्वादि ब्रह्मधर्म इत्याह-ता वा एता इति । उक्ता भूतमात्राः प्रज्ञाशब्दितेन्द्रियाणि तदुत्वज्ञानानि चाधिकृत्य प्रव- तन्ते । प्रज्ञामात्राश्चोक्ता भूतशब्दितानि पृथिव्यादीनि शब्दादीनि चाधिकृत्य भवन्ति । ग्राह्यग्राहकयोभियः सापेक्षकत्वं साधयति-यदिति । तदेव स्पष्टयति-नहीति । अन्योन्यापेक्षमप्येतद्विषयविषयिद्वयं न द्वैतपक्षवन्नाना वस्तुतो भिन्नं कित्वेक- - स्मिन्नेवाऽऽरोपितमित्याह-नो इति । तद्यवेत्यादि व्याख्यातम् । नोपासात्रै- विध्यादित्यस्यार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । अन्यधर्मेणान्यस्योपासनं कथमित्याश- कयाऽऽश्रितत्वादित्याह-अन्यत्रापीति । तत्रोपक्रमे ब्रह्मणः श्रुतत्वाद्युक्ता मनोम- यत्वादिविशिष्टस्योपास्तिरिह कथमित्याशङ्कय तद्योगादित्याह-इहापीति । उपास्ते- स्तहिं कथं त्रैविध्यं तत्राऽऽह-माणेति । वाक्यमेदस्तु बहाण एकस्यैवोपासात्रैवि. ध्योक्त्या प्रत्युक्तः। किमत्रोपासात्रयविशिष्टं ब्रह्म विधेयमुत ब्रह्मविशिष्टमुपासात्रयं कि वा तदनुवादेन तदाश्रित्योपासात्रयम् । नाऽऽद्यः । ब्रह्मणः सिद्धत्वाद्विध्यनहत्वात् ।न द्वितीयः । वाक्यान्तरेभ्यो ब्रह्मणो ज्ञातत्वात् । न तृतीयः । ब्रह्मानुवादेनोपास्तिविधावे- कविशेप्यावशीकारादुपास्तीना मिथोसंबन्धात्प्रत्युपास्तिविध्यावृत्त्या वाक्यभेदादित्येकी- १ज, नो एवैत । २ क. स. उक्त । ३८. इ. इ. 'धायक।

·१७२ १ज.य.."यको धमें उक्त एव भवति ।। २ ड, ढ, ति । प्रक। ३.ड.. "वो विषयी ४ ठ. ड. द. कन्यायनि । श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा० १सू०३१] (प्राणः प्राणशब्दप्रतिपाद्यत्वम्, अधि० ११) मलिङ्गावगमाच । तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेतदिति सिद्धम् ॥३१॥११॥ इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाप्ये शंकरभगवत्पादकती प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥ मथमे पादे "जन्माद्यस्य यतः" इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्त्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वमि. त्येवंजातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति । अर्थान्तरमसिद्धानां च केपांचिच्छन्दानां ब्रह्मविषयत्वे हेतुप्रतिपादनेन कानिचि- यव्याख्यामुपेक्ष्य स्वपक्षमुपसंहरति--तस्मादिति । प्राकरणित्वेऽपि ब्रह्मणोऽवान्तर- वाक्यमेदेन श्रवणादिवद्विविदिषार्थ यज्ञादिवयोपास्तित्रयं विधेयम् । विधेयत्रयधर्मवद्र- झोपास्तिश्चैकेति कुतो वाक्यमेद इत्येके । तन्न । अन्तस्तद्धर्माधिकरणेन गतत्वात् । तत्र हि सात्म्यिसर्वदुरितविरहाम्यां सर्वकारणे ब्रह्मणि सिद्धे रूपवत्वादिकार्यधर्मा नीता. स्तथाऽत्रापि प्रागुक्तन्यायेन प्राणादिधर्माणां ब्रह्मणि संभवान्न पृथग्विचारावसरः । तस्मा- जीवप्राणब्रह्माणि सहोपास्यानि ब्रह्मैव वा प्रतिपाद्यमिति पदार्थवाक्यार्थयोर्बलाबलज्ञा- नेन संदिह्य दिवो दिवीत्यत्र प्रधानप्रकृत्यर्थाभेदेन गुणभूतप्रत्ययार्थभेदनयनवदत्रापि स्वतन्त्रमाणादिपदार्थभेददृष्टौ तदपेक्षत्वेन गुणभूतवाक्यार्थदृष्टेरन्यथानयनात्पदार्थबुद्धे- क्यिार्थबुद्धचोपजीव्यत्वेन स्वातन्त्र्याद्वाक्यैक्यं भक्त्वा त्रीणि सहोपास्यानीति प्रापथ्य पदानां वाक्यार्थबोधोदेशेन प्रवृत्तत्वात्पदार्थबोधस्य नान्तरीयकत्वाद्वाक्यार्थबोधप्राधा- • न्यादुपक्रमोपसंहारैकरूप्यसिद्धप्रधानवाक्यार्थभङ्गायोगात्प्राणादिलिङ्गानां च ब्रह्मणि नीतत्वादनन्यथासिद्धबालिकाद्रीवात्र प्रतिपायमिति सिद्धान्तयितव्यम् । सर्वथाऽपि प्रातर्दनं वाक्यं ब्रह्मणि ज्ञेये समन्वितमिति ॥ ३१ ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञान- विरचिते शारीरकभाप्यनिर्णये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ माप्यसंख्या ११५० टीकासंख्या ३०१० समीत्य निप्पन्ना ४११० पूर्वोपनीवनेनोत्तरोत्थानाद्धेतुहेतुमत्त्वं संबन्धं वक्तुं वृत्तमनुवति-प्रथम इति । कारणत्वमात्रं नानोपयुक्तं , व्यापित्वादेरपि सिद्धवद्धततयोपादानादतस्तदनुक्ती कथं संगतिरित्याशङ्कयाऽऽह-तस्येति । उक्तमुपजीव्योत्तरप्रवृत्तौ कथं पार भेद इत्याशङ्कयाऽऽह-अर्थान्तरेति उत्तरपादद्वयस्याधिगतमर्थमाह- ·[अ०१पा०२सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि। १७३ (मनोमयः प्राणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्ययाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि० १) द्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यमानानि ब्रह्मपरतया निर्णी- तानि । पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यन्ते । किं परं ब्रह्म मतिपादयन्त्याहोस्विदर्थान्तरं किंचिदिति । तन्नि. र्णयाय द्वितीयत्तीयौ पादावारभ्यते । (मनोमयः प्राणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचार' , अधि०१) सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥१॥ इदमाम्नायते " सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपा- सीत । अथ खलु ऋतुमयः पुरुपो यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुपो भवति तथेतः मेत्य भवति । स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः" [छा० ३-१४-१, २] इत्यादि । तत्र संशयः । किमिह मनोम- पुनरिति । पूर्व भूताकाशादिपु रूढाकाशादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वे तल्लिङ्गादितिहेतूक्त्या स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि नीतानि । अयास्पष्टब्रह्मलिगवाक्यान्यर्थान्तरार्थतया शङ्कयमानानि ब्रह्मणि नीयन्ते । तत्र द्वितीयतृतीयपादयोरखान्तरभेदस्तु प्रायशः सविशेषनिर्विशेपार्थतया रूढियोगबहुलतया वेति भावः। पूर्व जीवलिङ्गबाधया ब्रह्मपरत्ववन्मनोमयादिवा- क्येऽपि तहाधेन तत्परत्वमाह-सर्वत्रेति । छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति-~-इदमिति । सर्व जगद्रौवेत्यत्र हेतुमाह-तज्जेति । तस्माज्जायत इति तज्जम् । तस्मिल्लीयत इति तल्लम् । तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनम् । तज्जं च तल्लं च तदनं च तदिति तज्जलानवयवलोपश्मन्दसः । इति हेतौ यस्मादेवं जगत्तस्माद्रीव सर्व जगदित्यर्थः । अतो धियो रागादिविषयाभावापासीत स शान्तः स्यादित्याह-शान्त इति । गुणं विधाय गुणिविधित्सया पुस्प्रयत्नस्य साफल्यमाह-अथेति । पुरुषोऽधिकृतः ऋतु- मयः संकल्पप्रधानस्तत्र हेतुर्यथेति । ज्ञानं कर्म वा यथाऽस्मिन्देहे स्थितः संकल्पयते तथा तदनुसारेण फलं परत्र लभते सोऽधिकृतः ऋतुं ध्यानं कुर्वीत । किं ध्यायेदि. त्याकाङ्क्षायामाह-मनोमय इति । विभक्तिव्यत्ययेन मनोमयं प्राणशरीरं ध्यायेदि- त्यर्थः । आदिशब्दादारूपः सत्यसंकल्प इत्यादि गृहीतम् । मनोमयत्वादीनां प्रकृ. तब्रह्मानपेक्षत्वासापेक्षत्वाम्यां संदेहमाह-तत्रेति । एकवाक्यस्थब्रह्माब्रह्मलिङ्गयोर्ब्रह्म- लिङ्गवशादब्रह्मलिङ्गं नीतमिह ब्रह्माब्रह्मप्रकरणलिङ्गसंनिपाते किं युक्तमिति पृच्छति- किमिति । सर्वमित्यादिश्रुतेः सविशेषााया ध्येये ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः। . म. ट. नि स । २ क. स. ठ. ट. ढ. " तस्मा' । ३ ठ... द. तो यो। ४ क. रा. "स्मिन्यो देहे।

·. १७४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [भ०१पा०२सू०१ ] (मनोमयः प्राणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि० १) यत्वादिभिर्धः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यत आहोस्वित्परं ब्रह्मेति । किं तावत्माप्तम् । शारीर इति । कुतः । तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः संवन्धो ने परस्य ब्रह्मणः "अमाणो ह्यमनाः शुभ्रः" [मुण्ड० २-१-२] इत्यादि- श्रुतिभ्यः । ननु “सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इति स्वशब्देनैव ब्रह्मो- पातं कथमिह शारीर आत्मोपास्य आशङ्कयते । नेप दोपः । नेदं वाक्यं ब्रह्मोपासनाविधिपरं किं तार्ह शमविधिपरम् । यत्कारणं सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीते- त्याह । एतदुक्तं भवति । यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्मैव तज्जत्वात्तल्लत्वात्तदनत्वाच न च सर्वस्यैकात्मत्वे रागादयः संभ- वन्ति तस्माच्छान्त उपासीतेति । नच शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते । उपासनं तु “स क्रतुं कुर्वीत" इत्यनेन विधीयते । क्रतुः संकल्पो ध्यानमि- त्यर्थः । तस्य च विषयत्वेन श्रूयते " मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम् । अतो चूमो जीवविषयमेतदुपासनमिति । पूर्वपले जीवस्य सिद्धान्ते परस्योपास्तिः फलम् । रात्रितत्रन्यायनोपास्त्या वाक्यशे- पस्थो जीवः संवध्यत इति पूर्वपक्षयति-शारीर इति । विश्वजिन्यायेन सर्वाभीष्टं ब्रहौव मनोमयादौ विशेप्याकाक्षायामुपास्तिसंबन्धीत्याह--कुत इति । विशेष्याका- क्षायामपि जीव एव लिङ्गबलीयस्तया संवन्ध्यत इत्याह--तस्येति । तदन्यथासिदि 'प्रत्याह-नेति । आदिपदेनावागमना इत्याचा श्रुतिरुक्ता | श्रुत्या शङ्कते-- नन्विति । न लिङ्गं श्रुत्या बाध्यमित्याह-नैप इति । कि पूर्ववाक्ये ब्रह्मोपास्ति- विहितेत्युच्यते किं वा प्रकृतं ब्रह्मैवोत्तरत्र संबद्धमिति नाऽऽध इत्याह-नेद- मिति । शमविधिपरत्वे हेतुर्यदिति । उपासीतेत्युपास्तिविधौ श्रुते कथं गुणविधिस्त त्राऽऽह---एतदिति । सर्वस्यैकात्मत्वेऽपि कथं शमविधिस्तत्राऽऽह-नचेति । तर्हि शमो ध्यानमित्युभयं विधीयतां नेत्याह-नचेति । वाक्यभेदापत्तरिति भावः । दधना जुहोतीति होमानुवादेन गुणविधिवदिहापि शमविधी वाक्यान्तरसिद्धोपाति: रन्यत इत्याह-उपासनं विति । क्रतुरेव तत्र विधीयते नोपास्तिरित्याशङ्कयोक्त ऋतुरिति । द्वितीयं प्रत्याह-तस्य चेति । ब्रह्मैव मनोमयादिशब्दमित्याशय मनआदियोगस्य जीवलिङ्गत्वान्नेत्याह--जीवेति । तस्योपास्यत्वे वाक्यशेषस्थं सर्व- १४. य, न तु प । २ ड. स. "स्य इत्याश' । ३ क. स. ४. द. ८. "त्मकत्वेऽ।

·[अ०१पा०२सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १७२ (मनोमयः प्राणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि० १) " सर्वकर्मा सर्वकामः " इत्यायपि श्रूयमाणं पर्या- येण जीवविषयमुपपद्यते । एप म आत्माऽन्तर्हृदयेऽणी- यान्बीहेर्वा यवादा" इति च हृदयायत्तनत्वमणीयस्त्वं चाऽs. रांग्रमात्रस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः । ननु "ज्यायान्पृथिव्याः" इत्यायपि न परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति । अत्र ब्रूमः । न तावदणीयस्त्वं जायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्र- यितुं शक्यं विरोधात् । अन्यतराश्रयणे च प्रथमश्रुतत्वादणी- यस्त्वं युक्तमाश्रयितुं ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति। निश्चिते च जीवविपयत्वे यदन्ते ब्रह्मसंकीर्तनम् ॥ एतद्रह्म [छा० २१४१४] इति तदपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वान्जीवविषय- मेव । तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धमर्जीव उपास्य इत्येवं प्राप्ते ड्रमः । परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिभिधर्मेरुपास्यम् । कुतः । सर्वत्र प्रसि. दोपदेशात् । यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्ध ब्रह्मशब्दस्याऽऽलम्बनं जगत्कारणमिह च "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति वाक्योपक्रमे श्रुतं तदेव मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम् । एवं च कर्मत्वादि कथमित्याशङ्कय क्रमेणेत्याह-सर्वेति । जीवपक्षे लिङ्गद्वयमाह-एप इति । जीवे ज्यायस्त्वायोग शङ्कते-नन्विति । किं ज्यायस्त्वमणीयस्त्व चोभयं सत्यमन्य- तरद्वेति विकल्पयति-अत्रेति । आयं दूपयति-न तावदिति । द्वितीयं निराह- अन्यतरेति । तच्चाऽऽराग्रमात्रस्य जीवस्य युक्तमिति तस्यैवोपास्यतेत्यर्थः । श्रुत्या ज्या- यस्त्वस्यात्यन्तबाधे श्रुतिबाधमाशङ्कयाऽऽह-ज्यायस्त्वं विति । जीवपक्षे कथमन्ते' ब्रह्मपदं तत्राऽऽह-निश्चिते चेति । जोवेऽपि देहादिवृहणाज्ज्यायस्त्वन्यायाद्वा ब्रह्मतेत्यर्थः । एतमितः प्रेत्यामिसंभवितास्मीति कर्मकर्तृव्यपदेशादन्तरात्मन्पुरुष इति च तुल्याधिकारे भेदोक्तेर्न जीवस्योपास्यतेत्याशङ्कय साधनफलावस्थापेक्षया कर्मकर्तृत्व- स्यान्यस्य च स्खे महिनीतिवदुपचाराज्जीवस्यैवोपास्यतेत्युपसंहरति-तस्मादिति । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तयन्सूत्राद्वहिरेव प्रतिनानीते-एवमिति । मनोमयादिशब्दा ध्येये जीवे मान्ति न ब्रह्म तथेत्याह--कुत इति । सूत्रमादाय व्याचष्टे-सर्वत्रेति । रात्रिसनन्यायस्य लघुत्वेऽपि जीवगामित्वेनाफलत्वाद्विश्वजिन्यायस्य गुरोरपि ब्रह्म- गामित्वेन फलवतः श्रुतितात्पर्यगमकस्य बलीयस्त्वाद्रीवात्रोपास्यमिति भावः। किं च मनोमयत्वादिलिङ्गं बाधित्वा ब्रह्मश्रुत्या ब्रह्मैवोपास्यमित्याह-इह चेति । किंचाफललिङ्गोपनीतं जावं हित्वा फलवत्प्रकरणप्राप्तं ब्रह्म ग्राह्यमित्याह-एवमिति । १ ज. कल्प्यते । २ . भ. प्यति । ३ क. स. ठ. इ. इ. श्रुतज्या। - ·१ह.म.ट. पादानेन । २६.न. के हिये। ३. य.ट."तं विव।४३.६... लस्यं सत्यसंकल्पादिगुणेषु दृष्टेविवक्षितत्वमुपचर्य विग्रह इत्यर्थः । उक्तोपचारस्या- सूत्रं व्याचष्टे--तदिहेति । तच्छब्दो यथोक्तसमासोपपचिपरामर्शी। प्रकृतं प्रकरण- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२०१] (मनोमयः प्राणशरीर इत्यादिच्छान्दोग्ययास्येन ब्रह्मण उपास्यलविचारः, अधि." मकृतहानाभकृतप्रक्रिये न भविष्यतः । ननु वाक्योपक्रमे शपवि. घिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्ट न स्वविवक्षयेत्युक्तम् । अत्रोच्यते । यद्यपि शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्ट तथाऽपि मनोमयत्वादिपू- पदिश्यमानेपु तदेव ब्रह्म संनिहितं भवति जीवस्तु न संनिहिती न च स्वशब्देनोपात्त इति वैपम्पम् ॥१॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥ वक्तुमिष्टा विवक्षिताः । यद्यप्यपौरुषेये वेदे चतुरभावाने- पछार्यः संभवति तथाऽप्युपादेयेन फलेनोपचर्यते । लोकेऽपि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते यदनुपा- देयं तदविवक्षितमिति । तद्वद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं तद्विव- क्षितं भवतीतरदविवक्षितम् । उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्प- यातात्पर्याभ्यामवगम्यते । तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासना. प्राणः शरीरमस्येति समासगततर्वनाम्ना संनिहितार्थेन प्रकृतं ब्रह्म हित्वा जीवमा तमिच्छतः प्रकृतहानिरप्रकृतप्रक्रिया चेत्यर्थः आर्गतो राजपुरुपस्तं भोजयेदितिवः दन्यशेषस्य ब्रह्मणः सर्वनामादिनों न परामर्शः स्यादित्याशते-नन्विति । तस्मि- सोदेत्यादौ सदनस्येवोपसर्जनस्यापि परामर्शमाह-अति । जीवस्यापि लिङ्गादलि संनिधिरित्याशङ्कय तस्योपस्तिधियो विशेषणवादविवक्षितं लिमित्याह-जीव- स्त्विति । तथाऽपि मनोमयादिशब्दात्ततिर्नेयाह-नचेति । तस्य तदवाचित्वा- दित्यर्थः । वैषम्य जीवब्रह्मणोरिति शेषः ॥ १ ॥ इतश्च ब्रह्मैवात्रोपास्यमित्याह-विवक्षितेति रचनायामस्वातन्त्र्यादपौरुषेयत्वं वेदस्योक्तम् । तत्र वक्तुरभावादित्यं विवक्षितपदं कथ विगृह्यते ताऽऽह-यद्यपीति । विवक्षितस्योपादानापास्तावृपादानस्य विवक्षाक लौकिकत्वं प्रत्याह-लोकेऽपीति । विवक्षितत्वोपादेयत्वयोरन्योन्याश्रयत्वमाश- इयाऽऽह-उपादानेति । परिग्रहपरित्यागावुपादानानुपादाने । प्रमशागतमुक्ता ननु शास्त्रयोनित्वेऽपीश्वरस्य ८क. स.'गते उक्त्वा ।

·" [अ०१पा०२सू०२] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। १७७ ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि. १) यामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पमभृतयस्ते परस्मिन्ब्रह्मण्यु- पपद्यन्ते । सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेप्वमतिबद्धशक्ति- त्वात्परमात्मन एवावकल्पते । परमात्मगुणत्वेन च “य आत्माऽ- पहतपाप्मा" [छा० ८.७.१] इत्यत्र सत्यकामः सत्यसंकल्प इति श्रुतम् । आकाशात्मेत्यादिनाऽऽकाशवदात्माऽस्येत्यर्थः । सर्वगतत्वादिभिधर्मः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः। "ज्याया- पृथिव्याः" इत्यादिना चैतदेव दर्शयति । दाऽप्याकाश आत्मौ यस्येति व्याख्यायते तदाऽपि संभवति सर्वजगत्कार- णस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वमत एव सर्वकर्मेत्यादि । एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । पैत्तूक्तं मनोमयः प्राणशरीरः" इति जीवलिङ्गं न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति । तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः । सर्वात्मत्वादि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंवन्धीनि भवन्ति । तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः-" त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः" [श्वेता० ४-३ ] इति । "सर्वतःपाणि- पादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमात्य मिहेत्युक्तम् । ब्रह्मण्येव सत्यसंकल्पत्वं साधयति सत्येति । श्रुतिरपि युक्तिवदिहा- स्तीत्याह-परमात्मेति । आकाशात्मत्वं वक्तुं तन्निरुक्तिं करोति-भाकाशेति । कथं नडागडयोः साम्यं तदाह-सति । ज्यायस्त्वं सर्वगतत्वसाधकमित्याह- ज्यायानिति । आकाशात्मत्वस्य निरुक्त्यन्तरमाशङ्कयानी करोति-यदेति । सर्वा. स्मत्वमत एवेत्युक्तम् । आदिपदं सर्वकामादिसंग्रहार्थम् । उक्तामुपपत्तिमुपसंहरति- एवमिति । इहेति प्रकरणोक्तिस्तेन तदेवोपात्यमिति शेषः । ध्येयस्यापि मनोमयत्वा- देवमणि नोपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-यत्चिति । तस्यापि ब्रह्मण्युपपत्तिमाह-तद- पीति । कथं जीवगामिनो ब्रह्माणि सिद्धिस्तत्राऽऽह-सर्वेति । जीवस्यैवासाधारणं मनोमयत्वादीत्युपेत्य ब्रह्मण्युपपत्तिमुक्त्वा तस्य साधारण्ये मानमाह-तथा चेति । जीर्णः स्थविरो भूत्वा यो दण्डेन पञ्चति गच्छति सोऽपि त्वमेव । सर्वतः सर्वासु दिक्षु श्रुतयः श्रोत्राण्यस्यैवेति सर्वतःश्रुतिमत् । ब्रह्मणि मनोमयत्वादि वदतः श्रुत्यन्तरवि. १ ज. तिहत । २ म. ट. यदप्या । ३ ड. म. माऽस्य । म, ट. तदपि । ५ घ. हं. यत्पुनरुक । ६ स. 'श्चसि गच्छसि सो। २३ - ·च्छेदे हेतुज्योयानिति । जीवे चा कथं विशिष्टं शारीरत्वं तत्राऽऽह-~जीर- १ज, प्रमोपारघ. नतुशा।३3.ज, इत्येव । ४.ह.द. रोप्येण । ५. नित्यर्थः । अवधारणमेव स्फोरयन्नेत्यादि विभनते-ब्रह्मेति । सर्वात्मत्वादि- रुक्तो न्यायः । अनुपपत्तरिति व्याचष्टे-यदिति । वागेव वाकः सोऽस्यास्तीति वाकी न पाक्यवाकी वागादिसर्वेन्द्रियरहित इत्यर्थः । आप्तकामत्वान्न कुत्रचिदादरोड. स्तीत्यनादरः । शारीरत्वमीश्वरेऽपि व्यापिनि स्यादिति शङ्कते-नन्विति । अयोग- व्यवच्छेदमगीकृत्यान्ययोगव्यवच्छेदायिान्नेत्याह- सत्यमिति । अन्ययोगाव्यव- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०३ ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि० १) तिष्ठति" [श्वेता० ३.१६] इति च । “ अमाणो ह्यमनाः शुभ्रः" इति श्रुतिः शुद्धग्रह्मविपयेयं तु मनोमयः माणशरीर इति सगुणब्रह्मविपति विशेषः । अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्महोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते ॥२॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥ पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ताऽनेने शारीर तेपामनुपपत्तिरुध्यते । तुशब्दोऽवधारणाः । ब्रह्मवो केन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणं न तु शारीरो जीवो मनोमय. त्वादिगुणः । यत्कारणं सत्यसंकल्प आकाशात्माऽधापनादरो ज्यापान्पृथिव्या इति चैवजातीयका गुणा न शारीर आञ्जस्ये. नोपपद्यन्ते । शारीर इति पारीरे भव इत्यर्थः । नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति । सत्यं शरीरे भवति न तु शरीर एव भवति । "ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्" "आकाशवत्सर्वगतच नित्यः" इति च व्यापित्वश्रवणात् । जीवस्तु शरीर एव भवति तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात् ॥ ३ ॥ रोधमाशङ्कयाऽऽह-अपाणी हीति । सूत्रार्थमुपसंहरति-अब इति ॥ ३ ॥ ब्रह्मणि जीवगतं मनोमयत्वादीष्टं चेद्ब्रह्मगतमपि सत्यसंकल्पत्वाद्यभेदाजीवऽस्तु नेत्याह-अनुपपत्तेस्त्विति । सूत्र व्याख्यातुं संगतिमाह-पूर्वेणेति । आरोप्य- रूपेण विषयस्यैव रूपित्वं न विपरीतं नहि रज्ज्वी रूपेण सो रूपवार - स्त्विति ॥ ३॥ . १. द. वास। ६ क. भावो नेत्या ।

·. [अ०१पा०२सू०४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १७९ ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन प्राण उपास्यत्वविचारः, अधि० १) कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४॥ इतश्चन शारीरो मनोमयत्वादिगुणः। यस्मात्कर्मकर्तृन्यपदेशो भवति " एतमितः प्रत्याभिसंभवितास्मि" [छा० ३.१४. १] इति । एतगिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति । " अभिसंभवितास्मि" इति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन मापकत्वेन । “अभिसंभवितास्मि" इति प्राप्तास्मीत्यर्थः न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव । तस्मादपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः ॥४॥ शब्दविशेषात् ॥५॥ इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्त्वादिगुणो यस्माच्छब्दविशेपो भवति समानमकरणे श्रुत्यन्तरे-" यथा बीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुपी हिर- मय: [शत० प्रा० १०-६.३.२] इति । शारीरस्याऽऽ- स्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तः अन्तरात्मन् " इति तस्माद्विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुपशब्दो मनोमयत्वादिविशि- पृस्याऽऽत्मनोऽभिधायकः । तस्मात्तयोर्भेदो गम्यते ॥५॥ २ जीवस्य मनोमयत्वादिगुणत्वामावे हेत्वन्तरम्-कर्मेति । पूर्वसूत्रान्नेत्याद्याकृष्य चशब्दार्थमाह-इतथेति। प्राप्यप्रापकत्वेन कर्मकर्तृव्यपदेशं विशदयति-एतमिति । वाक्यं व्याकरोति- एतमित्यादिना । प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति संबन्धः । मामह जानामीतिवद्यपदेशमाशङ्कयाऽऽहन चेति । कर्मकर्तृव्यपदेशे सूत्राभिप्रेतं प्रकारा- न्तरमाह-उपास्येति । उक्तव्यपदेशफलमाह-तस्मादिति ॥ ४ ॥ तत्रैव हेत्वन्तरमाह-शब्दति । सूत्रे हेत्वन्तरद्योतकाभावमाशङ्कय पूर्वसूत्रस्थ शब्दमाकृप्य व्याकरोति-इतश्चेति । समानप्रकरणत्वमेकविद्याविषयत्वम् । अन्त- रात्मन्निति च्छान्दसो विभक्तिलोपः। शब्दभेदफलमाह-तस्मादिति ॥५॥ १ क. 'दोऽवग घ. ड, ज, भ, दोऽपिग १ . स. 'हं न जा।

·नामविद्या न तु निरूपापिनी ब्रह्मणः। नचाविद्याया सत्यां जीवात्मविभागः सति चास्मिस्तदात्र- * अनायविद्यावच्छेदलब्धीवत्वः पर एवाऽऽत्मा स्वतो भेदेनावभासते। ताहशाच जीवा च परमेश्वरस्य क्तः कस्मात्ससारिता यो हि परतत्र. सोऽन्येन बन्धनागारे प्रवेश्येत न तु स्वतन्त्र इति पाच्यम् । न पद्यतनी जीवस्य बन्धनागारप्रवेशिता येनानुयज्यत । किवियमनादिः पूर्वपूर्व फर्माविद्यासस्कारनिवन्धना नानुयोगमहति । न चवमीश्वरस्यानीश्वरत्वम् । नापकरणायपेक्षित कर्तु १८० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० २०६] ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्पेड ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधिः १) स्मृतेश्च ॥६॥ स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोदै दर्शयति- "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यवारूढानि मायया" भगी०१८-६१] इत्याद्या । अत्राऽऽह का पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽ- न्यो यः प्रतिपिध्यते " अनुपपत्तेस्तु न शारीरः" इत्यादिना । श्रुतिस्तु-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता" [वह ३.७-२३] इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि-"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत" [भगी०१३-२] इत्येवंजातीयकेति । अत्रोच्यते--सत्यमेवैतत्पर एवाऽऽत्मा देहेन्द्रियमनोवुद्ध युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो वाले आत्मान्तःस्थितत्यान्यस्यायोगे वे महिनीतिवदुषचारादेव शब्दभेदः स्यादित्य- तमाशङ्कयाऽऽह-स्मृतेश्चेति । हदि स्थितस्य शारीराभेदः स्मृत्योच्यते ततो मनो- मयत्वादिविशिष्टो हदि स्थितोऽन्यः शारीरादिति नोपचारशडेति व्याचष्टे-स्मृति- श्वेति । तमेव शरणं गच्छेत्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । ईसत्यधिकरणे निरस्तमपि चोयं प्रसङ्गाद्भावयति-अति । श्रुतिस्मृतिम्यां भेदवादः सप्तम्यर्थः । ननु नान्यत्वं साध्यते किंत्वन्यस्य मनोमयत्वादि निषिध्यते तत्राऽऽह-य इति । विवक्षि तगुणवत्त्वेन जीवस्य ध्येयत्वनिषेधानुपपत्त्या तदन्यस्वीरित्ययः । परस्यांशो विकारी वा जीवो नामेत्याशङ्कय श्रुतिस्मृतिविरोधान्नैवमित्याह-श्रुतिरिति । न च भेदाभ- दाभ्यां श्रुतिस्मृत्यविरोधस्तदयोगादिति । किं वस्तुनोऽन्यो जावो नास्ति किं बोपा. धितोऽपीति विकल्पयति-अति । आद्यमी करोति-सत्यमिति.। द्वितीयं दूध यति-पर इति । अपरिच्छिन्नस्योपाधिना परिच्छिन्नत्वा दृष्टान्तेन स्पष्टयति- याऽविद्येत्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । अनादित्वेन जीवाविद्ययोजाइकुरवदनवकृतेरयोगात स्वातछ्यं विहन्ति । तस्मायत्तिचिदेतत् । । क. प. ज. मारमानी भेदेन द । २. ज. तिहि ना : छ. दिपदार्थः । ४. . ६. स्मृतिदि। ।

·[अ०१पा०२सू०७] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १०१ ('मनोमयः प्राणशरीर.' इत्यादिच्छान्दोग्यवाश्येन ग्रह्मण उपास्यत्वविचार', आधि ) शारीर इत्युपर्यते । यया घटकरकापाथिवशादपरिच्छिन्नमपि नमः परिच्छिन्नवदवभासते तद्वत् । तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादि- भेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक्कत्वमसीत्यात्मैकत्वोपदेशग्रह- णात् । गृहीते त्वात्मैकत्वे वन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्ति- रेव स्यात् ॥ ६ ॥ 'अर्भकोकस्वात्तव्यपदेशाच नेति चेन्न निचा- य्यत्वादेवं व्योमवच ॥७॥ अर्भकमल्पमोको नीडम् "एप म आत्माऽन्तर्हदये " इति परिच्छिन्नायतनत्वात्स्वशब्देन च " अणीयान्त्रीहेर्वा यवादा इत्यणीयस्त्वव्यपदेशाच्छारीर एव "आराममात्रो जीवः" इहो. पदिश्यते न सर्वगतः परमात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-नायं दोपः । न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्व- व्यपदेशः कथमप्युपपद्यते । सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमान त्वात्परिच्छिनदेशव्यपदेशोऽपि कयाचिदपेक्षया संभवति । ययेति । श्रुतौ स्मृतौ च कर्मकर्तृत्वादिव्यपहारापारमार्थिक एव भेद इत्याश- कयाऽऽह-तदिति । अबाधा दव्यवहारस्य तात्त्विकत्वमाशङ्कय प्रागर्ध्व वा बोधा- दवाध इति विकल्प्याऽऽद्यमनुमानाति--प्रागिति । द्वितीयं प्रत्याह-गृहीते त्विति ॥६॥ जैवं लिङ्गद्वयं निरस्यति-अर्भकेति । अर्भकमोको यस्य सोऽर्भकोकास्तस्य माव- स्तत्त्वं तस्मादिति यावत् । अर्भकशब्दस्य शिशुविपयस्वनिषेधार्थमल्पमितिपर्याय- वोक्तिः । ओक-शब्दस्याप्रसिद्धार्थतां व्यवच्छिनत्ति-नीडमिति । वाक्याथं वदनो- शङ्कां विवृणोति-एप इति । तत्र लिङ्गयोः संभावनार्थ विशिनष्टि-आराति । परत्र तदसंभावनार्य सर्वगत इति । तत्यानुपेक्षणीयत्वमाह-तदिति । परिहारभाग- मवतारयति-अनेति । अणीयस्त्वमुपेत्य ज्यायस्त्वं वा बाध्यं तदपि वा कथंचिद- नुगन्तव्यम् । नाऽऽयः श्रुतस्य बाधायोगादित्याह-नायमिति । द्वितीयं प्रत्याह- न तावदिति । त्वयाऽपि ज्यायस्त्वमुपेत्याणीयस्त्वं बाध्यते तदपि वा कथंचिदनु- गम्यते । नाऽऽयः श्रुतबाधायोगसाम्यात् । न द्वितीयो न्यायप्तोऽणीयस्त्वस्य सर्व. धायुक्तत्वातत्राऽऽह-सर्वोत । अपरिच्छिन्नस्य परिच्छिन्नदेशोक्तौ दृष्टान्तमाह- १ इ.स. . मैत्वक' । २ छ, 'माकाङ्क्षा वि । ३८. . ८. 'देशत्वोको ।

·: १८० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२०६] ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन ब्रह्मण उपास्यत्वविचारः, अधि०१) स्मृतेश्च ॥६॥ स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनार्भेदं दर्शयति- "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्राख्दानि मायया"[भ०गी०१८-६१] इत्याद्या । अत्राऽऽह कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽ. न्यो यः प्रतिपिध्यत्ते " अनुपपत्तेस्तु न शारीरः" इत्यादिना। श्रुतिस्तु-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता"[बृह० ३.७-२३] इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि-"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत" [भगी० १३-२] इत्येवंजातीयकेति । अत्रोच्यते--सत्यमेवैतत्पर एवाऽऽत्मा देहेन्द्रियमनोवुद्धचुपाधिभिः परिच्छिद्यमानो पालैः आत्मान्तःस्थितस्यान्यस्यायोगे स्वे महिम्नीतिवदुपचारादेव शब्दभेदः स्यादित्यु. तमाशङ्कयाऽऽह-स्मृतेश्चेति । हदि स्थितस्य शारीरानेदः स्मृत्योच्यते ततो ममो- मयत्वादिविशिष्टो हृदि स्थितोऽन्यः शारीरादिति नोपचारशङ्केति व्याचष्टे-स्मृति- चेति । तमेव शरणं गच्छेत्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । ईक्षत्यधिकरणे निरस्तमपि चोद्यं प्रसङ्गाइद्भावयति-अत्रेति । श्रुतिस्मृतिभ्यां भेदवारः सप्तम्यर्थः । ननु नान्यत्वं साध्यते किंत्वन्यस्य मनोमयत्वादि निषिध्यते तत्राऽऽह--य इति । विवाक्ष- तगुणवत्त्वेन जीवस्य ध्येयत्वनिषेधानुपपत्त्या तदन्यत्वीरित्यर्थः । परस्यांशो विकारो या जीवो नामेत्याशङ्कय श्रुतिस्मृतिविरोधानवमित्याह-श्रुतिरिति । न च भेदाभे- दाम्यां श्रुतिस्मृत्यविरोधस्तदयोगादिति । किं वस्तुतोऽन्यो जीवो नास्ति किं वोपा- धितोऽपीति विकल्पयति-अत्रेति । आद्यमही करोति-सत्यमिति.। द्वितीयं दूष- यति-पर इति । अपरिच्छिन्नस्योपाधिना परिच्छिन्नत्वदृष्टिं दृष्टान्तेन स्पष्टयति- * अनाद्यविद्यावच्छेदलभजीवत्वः पर एवाऽऽत्मा स्वतो भेदेनावभासते। ताशा च जीवा. नामविद्या न तु निरुपाधिनो ब्रह्ममः । नचाविद्याया सत्वां जीवात्मविभाग. सति चास्मिस्तदात्र- याऽविधेयन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । अनादित्वेन जीवाविद्ययो जाइकवदनवकृतेरयोगात् । न च परमेश्वरस्य कुतः कस्मात्ससारिता यो हि परतन्त्रः सोऽन्येन वन्धनागारे प्रवेश्येत न तु स्वतन्त्र इति वाच्यम् । न वद्यतनी जीवस्य बन्धनागारप्रवेशिता येनानुयुज्यत । विलियमनादिः पूर्वपूर्व फर्मानिवासस्कारनियन्धना नानयोगमहति । न चैवमीश्वरस्त्यानीश्वरत्वम् । न ह्युपकरणाद्यपेक्षितं कर्तुः स्वातपय विहन्ति । तस्माद्यविचिदेतत्। । १. घ. ज. मारमानी भेदेन । क. ज. "तिहि ना. छ. पदपदार्थ । ४. र. द.'स्मृतिदि।

·[अ०१पा०२सू०७] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १८१ ('मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिच्छान्दोग्यवाक्येन प्राण उपास्यत्लविचारः, आधि ) शारीर इत्युपचर्यते । यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते तद्वत् । तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादि- भेदव्यवहारो न विरुध्यते भाक्तत्वमसीत्यात्मैकत्वोपदेशग्रह- णात् । गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्ति- व स्यात् ॥ ६॥ 'अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच नेति चेन निचा- य्यत्वादेवं व्योमवच ॥७॥ अर्भकमल्पमोको नीडम् "एप म आत्माऽन्तर्हृदये" इति परिच्छिन्नायतनत्वात्स्वशब्देन च " अणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा इत्यणीयस्त्वव्यपदेशाच्छारीर एवं "आराममात्रो जीवः" इहो- पदिश्यते न सर्वगतः परमात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-नायं दोपः। न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्व. व्यपदेशः कथमप्युपपद्यते । सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमान त्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि कयाचिदपेक्षया संभवति । यथेति । श्रुतौ स्मृतौ च कर्मकर्तृत्वादिव्यवहारात्पारमार्थिक एव भेद इत्याश- याऽऽह-तदिति । अवाधाझेदव्यवहारस्य तात्त्विकत्वमाशङ्कय प्रागूध्वं वा बोधा- दबाध इति विकल्प्याऽऽयमनुमानाति-मागिति। द्वितीयं प्रत्याह-गृहीते त्विति ॥६॥ जैव लिङ्गद्वयं निरस्यति-अर्भकेति । अर्भकमोको यस्य सोऽर्भकोकास्तस्य भाव- स्तत्वं तस्मादिति यावत् । अर्मकशब्दस्य शिशुविषयत्वनिषेधार्थ मल्पमितिपयर्याय- त्वोक्तिः । ओकःशब्दस्याप्रसिद्धार्थतां व्यवच्छिनत्ति-नीडमिति । वाक्याथं वदन्नी. शङ्का विवृणोतिएप इति । तत्र लिङ्गयोः संभावनार्थ विशिनष्टि-आराति । परत्र तदसमावनार्थ सर्वगत इति । तस्यानुपेक्षणीयत्वमाह-~-तदिति । परिहारभाग- मवतारयति---अत्रेति । अणीयस्त्वमुपेत्य ज्यायस्त्वं वा बाध्यं तदपि वा कथंचिद. नुगन्तव्यम् । नाऽऽद्यः श्रुतस्य बाधायोगादित्याह-नायमिति । द्वितीयं प्रत्याह- न तावदिति । त्वयाऽपि ज्यायस्त्वमुपेत्याणीयस्त्वं बाध्यते तदपि वा कथंचिदनु- गम्यते । नाऽऽद्यः श्रुतबाधायोगसाम्पात् । न द्वितीयो ज्यायसोऽणीयस्त्वस्य सर्व- थायुक्तत्वात्तनाऽऽह-सर्वोति । अपरिच्छिन्नस्य परिच्छिन्नदेशोक्तौ दृष्टान्तमाह- ह, म. द. 'मत्वक। २ छ, 'नाकाक्षा वि। ३. १. द. "देशवोको। - - ·१८४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि--- [अ०१पा०२०९] (ब्रह्मणो जगकरीत्वम् , अधि० २) र्धजरतीयं लभ्यम् । शास्त्रं च तत्त्वमसीत्यपहतपाप्मत्वादिविशे- पणं ब्रह्म शारीरस्याऽऽत्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभो- कृत्वं वारयति । कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः । अधागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वं तदा मिथ्याज्ञाननिमिचः शारीरस्योपभोगो न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः । न हि वालेस्तलमलिनतादिभिव्याम्नि विकल्प्यमाने तलमलिनता- दिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति । तदाह-"न वैशे- प्यात्" इति। नैकत्वेऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगम- सङ्गो वैशेष्यात् । विशेषो हि भाति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः। मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोगः । सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम् । न च मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं घस्तु संस्पृश्यते । तस्मान्नोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम् ॥८॥(१) (ब्रह्मणो जगरकर्तृत्वम् , अधिः १) अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥ कठवल्लीपु पठ्यते--“यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः। मृत्युर्यस्योपसेचन क इत्या वेद यत्र स" क. शश२५] इति । थमनरतीयप्रसक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-शास्त्रं चेति । संसारिणो ब्रह्मणैक्यबोधना- योगाजीवस्य संसारित्वनिरासद्वारा शास्त्रमैक्यं बोधयत्यशोधितपदार्थस्य वाक्यार्थज्ञा. नामावादित्यर्थः । त्वदुक्रैक्यं ज्ञातं न शास्त्रादिति द्वितीयमुत्थापयति-अथेति । तत्र वास्तवे मोक्तृत्वे साध्ये साध्यवैकल्यमवास्तव सिद्धसाध्यतेति मत्वाऽऽह-तदेति । तदेव दृष्टान्तेनाऽऽह-न हीति । तत्र सूत्रमागमवतार्य योनयति-तदादेति । तयो; विशेषेऽपि कथं ब्रह्माणि वस्तुतो मोगाभावस्तवाऽऽहन चेति । हेतुद्वयनिरासगुपसं. हरति-तस्मान्नेति । मनोमयत्वादिविशिष्टत्थैवेश्वरस्य ध्यानार्थ हार्दत्वेऽपि निर्दोप- त्त्वात्तस्मिन्नेव शाण्डिल्यविद्यावेये सर्वमित्यादिवाक्यं समन्वितमित्यर्थः ॥ ८॥(१) ईश्वरस्यामौत्तृत्वे मातृत्वमपीत्याशङ्कयाऽऽह-अत्तेति । उदाहरति-कठेति । यस्य परस्याऽऽत्मनो ब्रह्म च क्षत्रं चौमे जाती प्रसिद्धानवदोदैनौ भक्तो यस्य मृत्युः सर्यमारकः समुपसेचनमोद मिश्रवृतवत्तिष्ठति यत्र सोऽत्ता कारणामा वर्तते तं निकि शेपमात्मानं नाविरतो दुश्चरितादितिमन्त्रोकोपायवान्यथा वेदेत्यमन्यस्वदहितो न वेदे. * नियासिलावियातनामनरपेन समुद्रापभापत्वादिति भाष.। क. प. "नस्वादि। २क, रा,'ने में।

·*[अ०१पा०२सू०९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १८५ (ब्रह्मणो जगकर्तृत्वम् , अधि० २) अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते । तत्र किमग्निरचा स्यादुत जीवोऽथवा परमात्मेति संशयः। विशेपानवधारणात् । त्रयाणां चामिजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः । "किं तावत्माप्तम् । आग्निरत्तेति । कुतः । “अग्निरन्नादः" [बृह० १.४-६ ] इति थुतिमसिद्धिभ्याम् । जीवो वाऽत्ता स्यात् तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति" [मु० ३.१.१] इति दर्श- नात् । न परमात्मा “अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" [मुण्ड० ३-१-१] इति दर्शनादिति । एवं भाते ब्रूमः-अत्ताऽत्र परमात्मा भवितुमर्हति । चराचरग्रहणात् चराचरं हि स्थाव- रजङ्गमं मृत्यूपसेचनमिहाऽऽद्यत्वेन प्रतीयते तादृशस्य चाss. द्यस्य न परमात्मनोऽन्यः कात्स्न्र्येनात्ता संभवति । पर- त्यर्थः । अत्तुरत्राश्रवणान्न सूत्रानुसारितेत्याशङ्कयाऽऽह-अत्रेति । सिद्धेऽत्तरि विचा- रमूलं संशयमाह-तत्रेति । विशेपानवधारणोत्थः संशयस्त्रिप्वेव कथ नियम्यते तत्राऽऽह-त्रयाणामिति । स त्वमग्निमित्यादिरग्नेयेयं प्रेते विचिकित्सेत्यादि वस्या- न्यत्र धर्मादित्यादिलणः प्रश्नः प्रतिवचनमपि लोकादिमग्निमित्यायग्नेहन्त त इद- मित्यादीतरयोरेवं त्रयाणामेव तयोरिहोपलव्यस्त्रिप्वेव संशयो विशेषानुपलब्धेरित्यर्थः । पठितकठश्रुतेनिर्विशेषब्रह्मणि समन्वयोक्त्या श्रुत्यादिसंगति गृहीत्वा पूर्वपक्षयति- • कि तावदिति । पूर्वपक्षेऽग्नेविस्य वोपास्तिः सिद्धान्ते निर्विशेपवस्तुधीरिति फलम् । विशेपेऽनवधृते कुतोऽत्रधृतिरित्याह-कुत इति । अग्निरन्नादोऽनपतिरितिश्रुतेरमेर- न्नादत्वप्रसिद्धेश्च विशेषधीरित्याह-अग्निरिति । अग्न्यधिकारमतिक्रम्याध्यात्माधि- 'कारे तदुक्त्ययोगादोदनशब्दस्य च भोग्यत्वगुणाद्ब्रह्मक्षत्रवृत्तेर्भोक्तृगमकत्वादग्नेश्च संह- र्तृत्वेऽपि मोक्तृत्वाभावान्नाग्न्युपास्तिरिहत्यपरितोपादाह-जीवो वेति । ओदनशब्देन कर्मफलोक्तेर्मृत्युशब्दस्य तदनुगुणत्वान्न जायत इत्यादेश्च जोवे योगात्तदुपास्तिरत्रेति भावः । ओदनशब्देन ब्रह्मक्षत्रवृत्तिना जगलक्षणात्तत्सहर्तृत्वस्य परस्मिन्प्रसिद्धस्तद्धी- रेवाटेत्याशङ्कयाऽऽह-नेति । श्रुतिलक्षणाविषये श्रुतेाय्यत्वादोदनशब्दस्य मोग्यार्थत्वात्मक्षत्रयोश्च भोग्यत्वानोक्तृत्वम्य परम्मिन्वारितत्वान्न तत्परतेत्यर्थः । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तयति--एवमिति । साधिते जीवपक्षे परस्मिन्को हेतुरिति पृच्छति-कुत इति । हेतूमुस्त्वा व्याचष्टे-चरेति । तदत्तृत्वस्यान्यथासिद्धिं निराह- तादृशस्येति । हेतोः पक्षधर्मतामाह-परमेति । ब्रह्मक्षत्रयोरेव मृत्यूपसे चनयोरन १छ, शेपे । २ ठ. ड, ढ. "ति तत्फल । ३ स. "ति तहक्षणाविषये । - ·१८६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-भि०१पा०२०१०-११] . (चेतनयोर्जीवेश्वरयोहद्गहागतत्वम्, अधिः ३) मात्मा तु विकारजातमुपसंहरन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते । नन्विह चराचरग्रहणं नोपलभ्यते कयं सिद्धवञ्चराचरग्रहणं हेतुत्वे. नोपादीयते । नैप दोषः। मृत्यूपसेचनत्वेन सर्वस्य प्राणिनि- कायस्य प्रतीयमानत्वात् । ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्मदर्शनार्थ- त्वोपपत्तेः। यत्तु परमात्मनोऽपि नात्तृत्वं संभवत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति दर्शनादिति । अत्रोच्यते । कर्मफलभोगस्य पतिपेधकमेतदर्शनं तस्य संनिहितत्वात् । न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकं सर्ववेदान्तेपु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् । तस्मात्परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति ॥ ९ ॥ प्रकरणाच ॥१०॥ (२) इतश्च परमात्मैवेहाता भवितुमर्हति यत्कारणं प्रकरणमिदं परमात्मन:-"न जायते नियते वा विपश्चित्" [ काठ० १-२ १८] इत्यादि । प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम् । क इत्था वेद यत्र सः" इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम् ॥ १० ॥ (२) (चेतनयोर्जीवेश्वरयोहद्गुहागतत्वम् , अधि० ३) गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ११॥ कठवल्लीप्वेव पठ्यते-" ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां दृष्टेरसिद्धो हेतुरिति शङ्कते-नन्विति । ओदनशब्देन ब्रह्मक्षत्रवृत्तिना मृत्यूपसेचन- संनिधानादोदनस्थं नाश्यत्वमाश्रित्य ब्रह्मक्षत्रशब्दाम्यां नगलक्ष्यते तेन तन्नाशकत्व- लिङ्गामात्र भातीत्याह-नैप इति । निषेधश्रुत्या परस्य नात्तृतेत्युक्तमनूध तस्य गतिमाह---पश्चिति । तयोरित्यादिना कर्मफलभोगस्य पूर्वोक्तत्वं संनिहितत्वम् । अविशेषेण विकारसंहारस्यापि किमित्येतन्न निषेधकं सर्ववेदान्तविरोधादित्याह- नेत्यादिना । लैङ्गिकमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ९॥ परमात्मैवात्तेत्यत्र मानान्तरमाह-प्रकरणाचेति । सूत्रं व्याचष्टे-इतश्चेति । प्रकृतत्वमप्रयोजकमित्याशङ्कयोक्त प्रकृतेति । न्याय्यमप्रकृतहादिति शेषः । इतश्च परमात्मैवात्तेत्याह-के इति । यस्येत्यादि वाक्यं ज्ञेये परमात्मनि मायाद्वारा सर्वसं- हर्तर्यन्वितमित्यर्थः ॥ १० ॥ (२) पूर्वोदाहतानन्तरमन्त्रार्थनिर्णयार्थमाह-गुहामिति । संगति वदन्विषयमाह- कठेति । ऋतं सत्यमावश्यक कर्मफलं पिबन्ती मुजानौ मुकृतस्य लोके सम्बनितस्या- १.प.ते तत्कय । २ छ.ण सर्ववि' । ३ क, ख, 'महणादि।

·[भ०१पा०२सू०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । १८७ (चेतनयोजीवेश्वरयोहद्गुहागतत्वम्, अधि० ३) प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चायो ये च त्रिणाचिकेताः" [ काठ०१-३-१] इति । तत्र संशयः । किमिह धुद्धिजीवौ निर्दियाबुत जीवपरमात्मानाविति । यदि 'बुद्धिजीवी ततो बुद्धिमधानात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति । तदपीह प्रतिपादयितव्यम् “येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनु- शिष्टस्त्वयाऽई वराणामेप वरस्तृतीयः" [काठ० १.१-२०] इति पृष्टत्वात् । अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति । तदपीह प्रतिपादयितव्यम् " अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद "[ काठ० १.२-१४ ] इति पृष्टत्वात् । अत्राऽऽहाऽऽक्षेप्ता । उभावप्येतो पक्षौ न संभवतः । कस्मात् । दृष्टस्य कार्ये देहे वर्तमानौ परस्य ब्रह्मणोऽध स्थानमर्हतीति परार्धं हृदयं तस्मिन्परमे श्रेष्ठे या गुहा नभोलक्षणा तां प्रविश्य स्थितौ छायातपवन्मियो विरुद्धौ तौ च ब्रह्म- विदः कर्मिणश्च वदन्ति । बिर्नाचिकेतोऽग्निश्चितो यैस्ते त्रिणाचिकेतास्तेऽपि वदन्ती- त्यर्थः । बुद्धचवच्छिन्नस्य जीवस्य परस्य च प्रकृतत्वाहतपानकर्तृत्वस्य जीवेन सह बुद्धेरिव परस्यापि च्छत्रिन्यायेन लाक्षणिकत्वाविशेषाच संशयमाह-तत्रेति । वाक्य. भेदशवां परिहरन्पूर्वपक्षे फलमाह-यदीत । प्रकृतं प्रतिपाद्यं कुतो जीवस्तथेति तत्राऽऽह-तदपीति । जीवतत्त्वं तदर्थः । प्रकरणं सप्तम्यर्थः । मनुप्ये प्रेते मृते सति येयं विचिकित्सा संशयः परलोकमोक्ताऽस्तीत्येके नास्तीति चान्ये त्वयोपदिष्टोऽहमेत. तत्वं ज्ञातुमिच्छामीत्यर्थः । वराणां पितुः सौमनस्यमग्निविद्याऽऽत्मविद्येत्येतेपामिति निर्धा- रणे पछी । सिद्धान्तेऽपि वाक्यभेदं वारयन्फलमाह-अथेत्यादिना । जीवविलक्ष- णस्य ब्रह्मणोऽप्रकृतत्वात्कथं प्रतिपाद्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-तदपीति । परमात्मस्वरूपं तदित्युक्तमन्यत्रेत्यन्यदिति यावत् । कृताकृतात्कारणात्कार्याचेत्यर्थः । चकाराम्यां भवतो ग्रहणम् । उभयोर्मोत्कृत्वायोगेन संशयमालिपति-अत्रेति । प्रकृतत्वातदुपपत्ती तदसंभा- वना नासीत्याह---कस्मादिति । पक्षयोरसंभावनां यत्तुमृतपानशब्दार्थमाह- . १. ट. नी जी' । क. स. ठ. "स्य च ।

·१८८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०२०११] (चेतनयोजीवेश्वरयो«द्गुहागतलम् , अधि० ३) ऋतपानं कर्मफलोपभोगः सुकृतस्य लोक इति लिङ्गात् । तेचे- तनस्य क्षेत्रज्ञस्य संभवति नाचेतनाया बुद्धः । पिबन्ताविति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः । अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्ता- वन संभवति । अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभवति । चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात् । “अनननन्यो अभि- चाकशीति" [ मुण्ड० ३-१-१ ] इति मत्रवर्णादिति । अत्रोच्यते-नैप दोपः । छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि च्छत्रिणा धर्ना छत्रित्वोपचारदर्शनात् । एवमेकेनापि पियता द्वौ पिबन्तावुयेते । यद्वा जीवस्तावस्पिवतीश्वरस्तु पाययति पाययन्नपि पिवतीत्युच्यते । पाचयितर्यपि पत्तृत्वमसिद्धिदर्श नात् । बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहेऽपि संभवति करणे कर्तृत्वोपचारात् । एघांसि पचन्तीति प्रयोगदर्शनात् । न चाध्यात्माधिकारेऽन्यौ कौचिवानृतं पिवन्तो संभवतः । तस्माद्बुद्धिजीवौ स्यातां जीव- परमात्मानौ वैति संशयः। ऋतेति । तत्क!हयोगदृष्टेरिति हेतुमाह-सुकृतस्येति । तथाऽपि कथं पक्षयोरनु- पपत्तिरित्याशङ्कय पूर्वपक्षानुपपत्तिमाह-तचेतनस्येति । अस्तु जीवस्यैव चेतनत्वात- पानं मा वाऽचेतनाया बुद्धभूतथाऽपि का क्षतिस्तत्राऽऽह-पिवन्ताविति । नीवस्यैव पातृत्वं न बुद्धेरिति स्थिते फलितमाह-अत इति । द्वयोरुक्त पानायोग हेतूकृत्य सिद्धान्तयोगमाह-अत एवेति । बुद्धेरचैतन्या पानायोगेऽपि परस्य चैतन्यात्तद्योग- माशङ्कयाऽऽह-चेतनेऽपीति । संशयायोगादधिकरणाक्षेपमनूद्य परिहरति-अत्रेति । किं पक्षद्वयं कथंचिदपि नोपपद्यते किंवा कथंचिद्योगेऽपि सम्यक्पक्षान्तरमस्ति नाऽऽद्य इत्याह-नैप इति । सिद्धान्तोपपत्तिं विधान्तरेणाऽऽह-यवति । तथाऽपि कथं पिबन्ताविति द्विवचनं तत्राऽऽह-पाययन्निति । प्रधानकर्तरि प्रयोगो गुणकर्तरि कथमित्याशङ्कयाऽऽह- पाचयितरीति । यः कारयति स करोत्येवेत्ति न्यायादित्यर्थः । पूर्वपक्षेऽपि द्विवचनो- पपत्तिमाह--बुद्धीति । संमवति द्विवचनमिति शेषः । कर्तरि यो व्यपदेशः स कथं करणे स्यात्तत्राऽऽह-एधांसीति । कथंचिदुपपत्तिं पक्षयोरुक्त्वा द्वितीयं निराह- न चेति । पक्षद्वयं संभाव्याधिकरणारम्ममुपसंहरति-तस्मादिति । ब्रह्मक्षत्रशब्दस्य संनिहितमृत्युपदादनित्यवस्तुपरत्ववदिहापि पिवच्छन्दस्य संनि- । 14 न हि क । २ क. १. ज. स. तच चेत'1३ क. ह. ज. 'च्येयाताम् । य'।

·[अ०१पा०२सू०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १८९ (चेतनयोजविश्वरयोहद्गहागतत्वम् , अधि० ३) किं तावत्माप्तम् । बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति । कुतः । गुहां भविष्टाविति विशेषणात् । यदि शरीरं गुहा यदि वा हृदयमुभययाऽपि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविशत्रुपपद्यते । न च 'सति संभये सर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयि- तुम् । सुकृतस्य लोक इति च कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति । परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते " न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्" [वृह० ४.४.२३ ] इति श्रुतेः । छायातपाविति चेतनाचेतनयोनिर्देश उपपद्यते । छाया- तपवत्परस्परविलक्षणत्वात् । तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयाता. मित्येवं मासे झूमा-विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम् । कस्माद । आत्मानौ हि तावुभावपि चतनी समानस्वभावौ । संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिदृश्यते । अस्य गोदितीयोऽन्वेष्टन्य इत्युक्ते गौरव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वः पुरुपो वा । तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि हितगुहाप्रवेशादिना बुद्धिक्षेत्रक्षपरतेति विमृश्य पूर्वपक्षयति-किं तावदिति । प्रत- मिति श्रुतेनिर्विशेपे ब्रह्मण्यन्वयोक्तः श्रुत्यादिसंगतयः । परस्थापि प्रकृतत्वानीवाहिती- यत्वं किं न स्यादित्याह-कृत इति । सूत्रावयवेनोत्तर गुहामिति । हेतुमेव स्फुटयति- यदीति । जीवाद्वितीयं ब्रह्मैव गुहां प्रविष्टं “यो वेद निहितं गुहायाम्" इति श्रुतेरि- त्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । इतश्च न ब्रह्म गुहां प्रविष्टमित्याह-सुकृतस्येति । ब्रह्मणोऽपि सुकनलोकवतित्वमाशङ्कयाऽऽह-परमात्मेति । पूर्वपक्षे हेत्वन्तरमाह- छायेति । बुद्धेद्वितीयजीवज्ञानार्थं वाक्यमित्युपसंहरति--तस्मादिति । सिद्धा. न्तमूत्रमादायाऽऽत्मानाविति प्रतिज्ञा व्याकरोति-एवमिति । इहेति प्रकृतमन्त्रोक्तिः । पूर्णतया प्रवेशानह ब्रह्म कुतोऽद्वितीयं जीवस्येत्याह~कस्मादिति । होत्युक्तं हेतुमाह-आत्मानी हीति । चेतनत्वेन समन्वयाज्जीवे पातरि सिद्धे द्वितीयत्वेन परस्याऽऽदान युक्तमित्यर्थः । तत्र किं नियामकमित्याशङ्कय तदर्शनादिति व्याचष्टे- संख्येति । लौकिकी दृष्टिमेव दृष्टान्तेनाऽऽह--अस्येति । एकस्य चेतनत्वे द्वितीय- स्थापि तद्धीस्त देवासिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह--तदिति । तत्तत्रेत्थं लौकिकदर्शने सतीति यावत् । इहेति वाक्योक्तिः । संप्रतिपन्नां नातिमुपनीव्य निर्विशेषान्तरमहे १८. म. "ति च । २ घ. 'योऽन्वेष्य । ३ क. स. ठ. इ. द. 'जीवद्विती'। ४ क. स. ट. . द जीवद्विती।

·१९०
.
श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०११०२०११]
(चेतनयोजीवेभरयोहगुहागतत्सम् , अधि० )
द्वितीयान्वेपणायां समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव भतीयते ।
ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति । गुहा-
हितत्वदर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति बदामः । गुदाहि-
तत्वं तु श्रुतिस्मृतिप्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते-"गुहाहित
गहरेष्ठं पुराणम् " [काठ० १.२.१२] " यो वेद निहित
गुहायां परमे व्योमन्" [तै० २.१] " आत्मानमन्विच्छ
गुहां प्रविष्टम् " इत्याचासु । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्यो
देशविशेपोपदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव । 'सुकृतलोकव-
तित्वे तु च्छत्रित्ववदेकस्सिनपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम्। छाया-
तपावित्यप्पविरुद्धम् । छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वासंसारि-
स्वासंसारित्वयोः । अविधाकृतत्वात्संसारित्वस्य पारमार्थिक-
स्वाचासंसारित्वस्य । तस्माद्विज्ञानात्मपरमात्मानौ गुदा मविष्टी
गृह्यते ॥ ११॥
बुद्धिलाघवाद्विजातीयग्रहे तद्गौरवात्परमात्मैव द्वितीयो जीवस्येति सूचयति-समा.
नेति । कारकत्वेन बुद्धेरपि जीवसाम्यमाशङ्कय तस्य बहिरङ्गत्वाचेतनस्य स्वभावत्वे.
नान्तरङ्गत्वान्भवमित्याह--चेतन इति ।
बहिरङ्गमपि कारकत्वमेव ग्राह्यं गुहाहितत्वलिङ्गादिति शङ्कतेनन्विति ।
तत्रापि तदर्शनादित्युत्तरमाह-गुहेति । तदेव स्फुटयति--गुहेत्यादिना ।
परस्मिन्गुहाहितत्वोक्तस्तात्पर्य वक्तुमप्तऋदित्युक्तम् । गृहायां बुद्धावाहित निक्षिप्तं
गहरे बहुविधानर्थसंकटे देहे स्थितं पुराणं चिरंतनं परं विदित्वा हर्षादि
नहातीति संबन्धः । परमे बाधाकाशापेक्षया प्रकृष्टे व्योमन्यन्तःकरणावच्छिन्ने
भूताकाशे निहितं परं यो वेद सोऽश्नुते सर्वान्कामानिति संबन्धः । अन्विच्छ
विचार्य निर्धारयेत्यर्थः । प्रवेशवाक्यसंग्रहार्थमादिपदम् । यत्तु सर्वगतस्य ब्रह्मणो न
विशिष्टदेशतेति तत्राऽऽह--सर्वेति । यत्तु परस्य न सुकृतलोकवर्तितेति तत्राऽऽह--
सुकृतेति । यदपि च्छायातिपाविति चेतनाचेतनोतिरिति तत्राऽऽह-छायेति । तद्वै-
लक्षण्ये तद्वतोरपि तत्सिद्धिरिति हेतुं साधयति-अविद्येति । प्रथमश्रुतचेतनत्ववशा-
चरमश्रुतं गुहाप्रवेशादि नेयमित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ११॥

·. [अ०१पा०२सू०१२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १९१ (चेतनयोजविक्षरयोर्हद्गुहागतत्वम् , अधि० ३) कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्यते- विशेषणाच ॥ १२॥ (३) विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेवं भवति । "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु" [काठ०१-३-३] इत्या- दिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति । " सोऽध्वनः पारमा- मोति तद्विष्णोः परमं पदम्" [का० १-३-९ ] इति परमा- स्मानं गन्तव्यम् । तथा~"तं दुर्दर्श गूढमनुमविष्टं गुहाहितं गह- रेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति "[ काठ० १.२-१२] इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृ- मन्तव्यत्वेनैतावेव विशेपितौ । प्रकरणं चेदं परमात्मनः । ब्रह्मविदो वदन्ति" इति च वकृविशेषोपादानं परमात्मप- धर्मविशिष्टतया विलक्षणमहे बुद्धिरेव खतो विलक्षणा ग्राह्येति मन्वानो हेत्वन्तर पृच्छति-~-कुतश्चेति । परमात्मासाधारणलिङ्गपरं सूत्रं व्याचप्टे--विशेषणं चेति । न बुद्धिजी- क्योरित्येवकारार्थः । जीवविशेषणं विशदयति-आत्मानमिति । रथित्व. कल्पनाफलं सूच्यते-~-संसारेति । परस्य विशेषणमाह--स इति । जीवः सर्व. नामार्थः । अध्वनः संसारमार्गस्य पारमेव विशिनष्टि-~-तदिति । व्यापनशीलस्य ब्रह्मणः स्वरूपं तदित्यर्थः । परमं कार्यकारणातीतं पदं तदेव ज्ञेयं नान्यदित्यर्थः । कि चोत्तरवाक्यवत्पूर्वमपि जीवश्वरयोरेव विशेषणातपानवाक्ये जीवद्वितीयत्वमीशस्यै. वेत्याह--तथेति । दुर्दर्श सूक्ष्मत्वादुनिं तत एव गूढमनुप्रविष्टं गहनता गतमीश्वरमध्यात्मयोगः प्रत्यगात्मन्येव चित्तप्तमाधानं तत्सहकृताद्वाक्यादधिगमो ब्रह्मात्मैक्यव्यञ्जकचित्तवृत्तिविशेपस्तेनाहमेति निश्चित्य धोरो विद्वान्हा धुपल- क्षितं संसार त्यजतीत्यर्थः । चकारचितमर्थमाह-प्रकरणं चेति । न च पृष्टत्वा- विशेषाजीवस्यापार प्रकरणं तस्य ब्रह्मत्वेन प्रतिपाद्यत्वादविरोधादिति भावः । जीव- द्वितीयत्वं परस्यैवेत्यत्र हेत्वन्तरमाह--ब्रह्मेति । ब्रह्मपक्षे हेतुबाहुल्याहतं पिबन्ता- वित्यत्र जीवानुवादेन तदतिरिक्तो वाक्यान्वियितदर्थशोधनाय परात्मा प्रतिपाद्यत १. . व सम । २ घ. "ति च ५। ३ क. इ. ज. म. "व्य कल्पयति । त"18. द..'वेशयों। ५ क, ख, क्येऽपि जी।

·१९२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०२सू०१२] (चेतनयोजीवेश्वरयोहद्गुहागतत्वम् , अधि० ) रिग्रहे घटते । तस्मादिह जीवपरमात्मानाबुच्येयाताम् । एप एव न्यायः "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" [मु० ३.१.१ ] इत्से- वमादिष्वपि । तत्रापि ह्यध्यात्माधिकारान माकृतौ सुपर्णावुच्येते "तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति" इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति । अनननन्यो अभिचाकशीतीत्यनशनचेतनस्वाभ्यां परमात्मा। अनन्तरे च मने तावेच द्रष्टद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि-" सपाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक: " [मुण्ड० ३. १-२] इति । अपर आह-द्वा सुपर्णेति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्त भजते पैगिरहस्यव्राह्मणेनान्यथा व्याख्यातत्वात् । “तयोरन्यः पिप्पलं स्वाचि अनश्नन्नन्यो अभि- चाकशीति" इत्यनननन्योऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञा- " . इति सत्त्वम् इत्युपसंहरति--तस्मादिति । उक्तन्यायमन्यत्र संचारयति-एप इति । द्वा सुप- णेत्यादौ सर्वत्र द्विवचनस्याऽऽकारश्चान्दसः । द्वौ सुपर्णाविव सहैव युज्यते निय. म्यनियामकत्वेनेति सयुनौ सखायौ चेतनत्वेन समानस्वमावी समानं नियम्पत्वेन तुल्यं वृक्षं छेदनयोग्यं शरीर परिपस्वजाते समाश्रितावित्यर्थः । पक्षिणी कौचित्र प्रतीयेते न जीवेशौ ततो नेदमुदाहरणं तत्राऽऽह---तति । तदनेन गुहां प्रविष्टा- विति व्याख्यातम् । आत्मानौ हीति व्याचष्टे-तयोरिति । तद्दर्शनादित्युभयोलि. गदर्शनादिति व्याख्येयम् । विशेषणाञ्चेति व्याकरोति-अनन्तरे चेति । आत्मेश्वर- योस्तुल्यो वृक्षो देहस्तस्मिीयो मनुष्योऽहमित्यभिनिवेशवाननीशयाऽविद्यया मुस- मानस्तत्वमजानन्ननिशं शोचति संतारमनुभवति जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा तत्प्र- कर्पदशायामन्यं विम्बभूतमीशशब्दलक्ष्य प्रत्यक्त्वेन पश्यति तदाऽस्यैवाऽऽत्मत्वेन दृष्टस्य महिमानं स्वरूप प्राप्नोति ततश्च वीतशोको विगतसंसारो भवति तत्र हेतुरि. तिशब्देनोक्तो बन्धहेत्वविद्यादेखनाग्निना दग्वत्वादित्यर्थः । न चात्र जीवोक्तावनश्न. नित्ययोगाद्वद्धिग्रहे चाभिचाकशीतीत्यसंभवात्पूर्वपक्षासिद्धिः । करणे कर्तृत्वोपचारा- दभिचाकशीतीति बुद्धावपि सिद्धत्वाजीवे चैतन्यमात्रादनशनसंभवात् । मुख्ये कर्तृत्वे संभवति कर्तृत्वोपचारो नेति सिद्धान्ताभिप्रायः । कृत्वाचिन्तया द्वा मुपर्णत्यादरेतदधिकरणोदाहरणमुक्त्वा कृत्वाचिन्तामुदाट• यति-अपर इति । अन्यथा सिद्धान्ताननुगुणलेनेति यावत् । सत्त्वमिति बुद्धि- ·[अ०१पा०२सू०१२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १९३ (चैतनयोजीवेश्वरयोहद्गुहागतत्वम् , अधि० ३) विति । सत्त्वशब्दो जीवः क्षेत्रज्ञशन्दः परमात्मति यदुच्यते तन्न । सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्त:करणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात् । तत्रैव च व्याख्यातत्वात् ---" तदेतत्सत्वं येन स्वमं पश्यत्यय योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रजस्तावेती सत्त्वक्षेत्रज्ञी" इति । नाप्यस्पाधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते । न ह्यत्र शारीर क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोकृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते । कथं ताई सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावचैतन्यमात्रस्वरूपोऽनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यनननन्योऽभिपश्यति इति वचनात् । तत्त्वमसि "क्षेत्रहं चापि मां विद्धि [ भ० गी० १३-२] इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । तावता च विद्योपसंहार- दर्शनमेवावल्पते "सावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसते" इत्यादि । कथं पुनरस्मिन्पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वाइचीति सत्वमित्य- चेतने सत्चे भोकृत्ववचनमिति । उच्यते-नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोकृत्वं वक्ष्यामीति - - रुक्ता। सिद्धान्ता व्याचष्टे ब्राह्मणमिति शङ्कतेसत्त्वेति । प्रतिद्धया प्रत्याह- तन्नेति । बाह्मणविरोधाच्च न तदन्यया व्याख्येयमित्याह-तत्रैवेति । प्रकृतं ब्राह्मणं सप्तम्यर्थः । सत्त्वव्याख्यानानन्तर्यमथशब्दार्थः । सत्त्वस्य करणत्वाक्षेत्रज्ञस्य कर्तृत्वान्न तयोरक्यमित्यर्थः । तावतौ करणत्वेन कर्तृत्वेन च मिन्नावित्यर्थः । सिद्धान्तामननेऽपि पूर्वपक्षमृगेपा भनेतेत्याशङ्कयाऽऽहनापीति । द्वितीयस्य ब्रह्मरूपेणैव प्रतिपादना. दिति हेतुमाह-न होति । अनेति मन्त्रब्राह्मणोक्तिः । न चायंपाक्यार्थो न युक्तः श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादित्याह-तत्त्वमिति । इतश्च जीवस्य ब्रह्मत्वदृष्टिरटेत्याह- तावतेति । मन्त्रव्याख्यामात्रेण विद्योपसंहारदर्शनं जीवस्य ब्रह्मत्वोपदेशे घटते न सत्वक्षेत्रविवेकमात्रेण भेदधियो मिथ्याधीत्वादित्यर्थः । अविद्याध्वस्तिफलोतिरपि ब्रह्मात्मताज्ञानमिह गमयतीत्याह-न हेति । जीवस्य ब्रह्मत्वोक्तिपरमिदं वाक्यमित्यत्र शङ्कते-कथमिति । बुद्धर्मोत्कृत्वोक्तावतात्पर्यान्न तत्रोपपत्तिरन्वेप्येत्याह-उच्यत इति । कतर्हि १ क. इ. याच्येत । म. ट. यदुच्येत । २ ६. म. दिसं'। ३१, म. मोपेतो । ४ रु. म. 'कल्प्यते । ५ छ. 'ज्ञयोविवे।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०१२] (चेतनयोर्जीवेश्वरयोर्हद्गुहागतत्वम् , अधि० ३) प्रवृत्ती । किं तहि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्यामोत्कृत्त्वं ब्रह्मस्वभावती च वक्ष्यामीति । तदर्थ सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तत्वमध्यारो- पयति । इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभा- वाविवेककृतं कल्प्यते । परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवत्यचेत- नत्वात्सत्त्वस्याविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्या विद्याप्रत्युपस्थापितस्वभा- वत्वाच सत्त्वस्य सुतरां न संभवति । तथा च श्रुतिः-"यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत्" इत्यादिना स्वमदृष्टहस्त्या- दिव्यवहारवदविद्याविपय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति । " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत् "[ बृह० ४.५-१५ ] इत्यादिना च विवकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभावं दर्शयति ॥ १२ ॥ (३) श्रुतेस्तात्पर्य तत्राऽऽह-किं तहाँति । इतिपर्द प्रवृत्तेति पूर्वेण संबध्यते । का तहि बुद्धर्भोक्तृत्वधियो गतिस्तत्राऽऽह-तदर्थमिति । जीवस्य ब्रह्मत्यसिद्धयर्थ- मिति यावत् । चैतन्यच्छायापन्ना धीः सुखादिना परिणमते तत्र पुरुषोऽपि मोक्तृत्वमिवानुमति न तत्त्वत इति वक्तुमध्यारोपयतीत्युक्तम् । कुत्रत्यं भोक्तृत्व बुद्धावारोप्यते तत्राऽऽह-इदं हीति । न हि भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वं दण्डस्याप्मु वक्र- तावदित्युकं परमार्थतस्त्विति । सत्त्वस्य वस्तुतो भोक्तृत्वाभावे हेत्वन्तरमविद्येति । मिथ्याभोक्तृत्व मानमाह-तथा चेति । यत्र यस्यामविद्यावस्थायां वैशब्दो निश्चया- योऽन्यदिवाऽऽमासमूतं नानात्वं दृष्टं स्यात्तत्राऽऽविद्यकबुद्धयादिसंबन्धादन्यो भूत्वाऽ. न्यचक्षुषा पश्येदन्यच श्रोत्रेण शृणुयादित्यर्थः । उक्तवाक्यतात्पर्यमाह-स्वप्नेति । वस्तुतो भोकृत्वाभावे श्रुतिमाह-पत्र विति । यस्यां विद्यावस्थायामस्य विदुपः सर्व पूर्ण, बाह्येवामनवाविद्यालये मेदभ्रमामाहाल्यकम्पण कार्यकारणपरपरेऽपि सात- व्यापारानमिमानाकेन करणेन के विषयं कः कर्ता पश्येदित्याक्षेपः । अनेनापि वाक्येन श्रुत्युक्तमर्थमाह-विवेकिन इति । एवं जीवस्य भोक्तृत्वादेमिथ्यात्वात्तद- पोहेन तस्य ब्रह्मतामाह पहिब्राह्मणमिति पूर्वोत्तरपक्षाननुगुणत्वादनुदाहरणत्वेऽपि कृत्वाचिन्तया द्वा सुपर्णेत्यादीहोदाहनम् । तचाप्रपञ्चे प्रत्यग्नह्मण्यन्वितम् । ऋतं पिबन्ताविति तु जीवद्वितीये परस्मिन्निति स्थितम् ॥ १२ ॥ (३) ७ . .ज.ताकिमिति त' २६. म. द. 'तो क...ज.म.ट.'ले । * फ. १. म 'शर मारयति । ५ रा. 'सिदिस्तदर्थ । ६.स. ट.... प्रमाऽऽत्मया । ७ ४. १. 1.शारा ८४. १.४. 'क्षानु।

·" [अ०१पा०२सू०१२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १९५ (छायाजीवान्यदेवान्दित्वा परब्रह्मण एवोपास्यत्वम् , अधि. ४) अन्तर उपपत्तेः॥१३॥ य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचैवद- मृतमभयमेतद्रह्मेति । तद्यधप्पस्मिन्सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्मनी एवं गच्छति" [छा० ४-१५.१] इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः । किमयं प्रतिविम्बात्माऽक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यतेऽर्थ विज्ञानात्मोत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाताऽथवेश्वर इति । किं तावत्माप्तम् । छायात्मा पुरुपमतिरूप इति । कुतः । तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धः। य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति च प्रसिद्धवदुपदेशात् । विज्ञानात्मनो वाऽयं निर्देश इति युक्तम् । स हि चक्षुपा रूपं पश्यंश्चक्षुपि संनिहितो भवति । पिबन्ताविति द्वित्वश्रुत्या चेतनत्वेन तुल्यजीवपरदृश्यनुप्ताराचैरमश्रुता गुहाप्रवे- शादयो नीतास्तहिं दृश्यत इति प्रत्यक्षत्वोक्त्या छायात्मगत्यनुरोधादमृतत्वादयः स्तुत्या कचित्नेया इत्याशङ्कयाऽऽह--अन्तर इति । उपकोसलविद्यावाक्यमुदाहरति- य इति । छायां निरसितुं विशिनष्टि-एतदिति । क्रियापदेनेतिपदं संबध्यते । स्थानस्य ब्रह्मानुरूप्यमाह-तदिति । वर्मनी पक्ष्मस्थाने । एतं संयद्वाम इत्यादि ग्रहीतुमादिपदम् । दर्शनस्य लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाम्यां संशयमाह-तत्रेति । तदु- क्तिसंभावनार्थ विशिनष्टि-अक्षीति । देवतां संभावयितुमिन्द्रियस्येति । आत्मश- ब्दात्पक्षद्वयमाह-अयेत्यादिना । प्रथमश्रुतवशाचरमश्रुतं नेयमिति पूर्वन्यायेन विमृश्य पूर्वपक्षमाह-किमिति । उक्तश्रुतेः सविशेषे ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपक्षे छायात्मोपास्तिब्रह्मो- पास्तिः सिद्धान्ते फलम् । अमृतत्वादेरयोगान च्छायात्मेति शङ्कते-कुत इति । मनो ब्रह्मेत्यादिवदितिशब्दशिरस्कत्वेन वाक्यस्याविवक्षितार्यत्वं मत्वाऽऽह-तस्येति । तथाऽपि कयं छायात्मनि वामनीत्वादिकमित्याशङ्कय चाक्षुपत्वस्थान्यत्रायोगादुपक्रम- हैष्टया तदपि स्तुत्या नेयमित्याह-य इति । प्रसिद्धवदुपदेशश्चाक्षुपत्वोक्तिरेव । चकारः शङ्कानिरासी । संभावनामात्रेण पक्षान्तरमाह-विज्ञानेति । तस्य सर्वदेह- साधारण्यात्तोऽसिस्थानत्वं तत्राऽऽह-स हीति । सनिधिमात्रस्यातिप्रसङ्गित्वमा- १ क. ज. ट. थवा वि। २ छ, 'च चर । ३ ठ. ड, ढ, "दृष्ट त ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०१३] (छायाजीवान्यदेवान्हित्वा परब्रह्मण एवोपास्यत्वम्, अधि० ) आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षेऽनुकूलो भवति । आदित्यपुरुपो वा चक्षु- पोऽनुग्राहक: प्रतीयते " रश्मिभिरेपोऽस्मिन्मतिष्ठितः " [बृह० ५.५.२] इति श्रुतेः । अमृतत्वादीनां देवतात्मन्यपि कथंचित्संभवात् । नेश्वरः स्थानविशेपनिर्देशादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः-परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुप इहो- पदिष्ट इति । कस्मात् । “ उपपत्तेः " उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम् । आत्मत्वं तावन्मुख्यया दृश्या परमेश्वर उपपद्यते । "स आत्मा तत्त्वमास" इति श्रुतेः । अमृ. तत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकच्छुतौ श्रूयेते । तथा परमेश्वरानुरू- पमेतदक्षिस्थानम् । यया हि परमेश्वरः सर्वदोपैरलिप्तोऽपहत- पाप्मत्वादिश्रवणात् । तथाऽक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टं तघद्यप्यस्मिन्सपिादक वा सिञ्चति वर्मनी एव गच्छतीति शङ्कय हेत्वन्तरमाह-आत्मेति । समावितं पक्षान्तरमाह-आदित्येति । तस्य चक्षुपि विशेषसनिधि सूचयति-चक्षप इति । तस्य तस्मिन्ननुग्राहकत्वेन संनिधी मानमाह-रश्मिभिरिति । एतदमृतमित्यादि कल्पद्वये कथं तदाह-अमृतत्वेति । जीवपक्षसंग्रहार्थोऽपिशब्दः । कचिदित्यौपचारिकोक्तिः । तेषां मुख्यत्वासंमवादी- श्वरो गृह्यतामित्याशङ्कच प्रथमदृष्टलितविरोधान्मैवमित्याह-नेति । सुखविशिष्टब्रह्मप्रकरणं नास्तीति कृत्वाचिन्तया प्राप्त पक्षमनुमाप्य सिद्धान्तमु- स्याप्य प्रतिज्ञार्थमाह-एवमिति । उकेषु पक्षान्तरेषु नियमासिद्धिरित्याह-कस्मा- दिति । हेतुमादाय व्याकरोति-उपपचेरिति । इहेत्यक्षिपुरुषोक्तिः । उपपत्तिमेव स्फोरयति-आत्मत्वमिति गौणमुरुपयोर्मुख्य संप्रत्ययन्यायं सूचयति-मुख्ययेति । तत्राऽऽत्मत्वस्य मुख्यले गमकमाह स इति । ईश्वरपक्षे हेत्वन्तरमाह--अमृत. स्वेति । ईश्वरपक्षे हेत्वन्तरमाह-तथेति । अमृतत्वादिवदित्यर्थः । आनुमूल्यमेव स्फोरयति-पथेति । तत्तत्र लोके यद्यपि यदपि किंचिदस्मिन्नक्षिणि सर्पितमुदक या सिञ्चति क्षिपति तत्सर्व वर्मनी पक्ष्मस्थाने एव गच्छति तेन न लिप्यते चक्षुरि- त्यर्थः । इति ह स्मोपाध्यायो यदतीत्यादावितिशब्दस्योक्ताविच्छेदेनोक्तियोगिनोऽर्थ- परत्वदृष्टेरिति होवाचेत्यत्रापोतिशब्दस्यार्यावच्छेदेनोक्तियोगादर्थपरत्वदृष्टेरात्मनलच. तिभ्याममृतत्वादिलिताच दृश्यत इति च्छायात्मलिङ्गं बाध्यमित्यर्थः । किंचोपझमस्यै- ज, म. नां च । २ ज. ग. इच्छुये । ३ क. इ. ज. स. ८. 'पाप्पादि। 10. पूर्वप४.सातार्य।

·[अ०१पा०२सू०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि ।१९७ (छायाजीयान्यदेवान्हित्या परमह्मण एवोपास्यत्वम् ; अधि० ) श्रुतेः । संयोमत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते । "एतं संयदाम इत्याचक्षते । एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति । एप उ एच वामनीरेप हि सर्वाणि वामानि नयति । एप उ एव भामनीरेप हि सर्वेषु लोकेषु भाति "[छा०४-१५-२] इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥१३॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४॥ कथं पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ग्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमुपपयत इति। अत्रोच्यते-भवेदेपाऽनवक्तृप्तिपद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत् । सन्ति ह्यन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्प निर्दि- धानि-"पः पृथिव्यां तिष्ठन् " [वृ० ३-७-३] इत्यादिना । तेपु हि चक्षुरपि निर्दिष्ट-" यश्चक्षुपि तिष्ठन् " इति । स्थाना- दिव्यपदेशादित्यादिग्रहणेनैतदर्शयति न केवलं स्थानमेवैकमनु- चितं ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते । किं तर्हि नामरूपमित्येवं- जातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते । कलिङ्गाद्वाक्यशेषस्थानेकलिङ्गानि बलवन्ति संवादस्य तात्पर्यहेतुत्वादित्याह-संय- दिति । कुतोऽस्य संयद्वामत्वं तत्राऽऽह-एतं हीति । वामानि कर्मफलान्येतमक्षि- पुरुष हेतुमाश्रित्यामिसंयन्त्युत्पद्यन्ते सर्वफलोदयहेतुरयमित्यर्थः । वामनीरप्ययमेव पुमानित्याह-एप इति । तदुपपादयति-एप हीति । वामानि शोमनानि लोक प्रापयति लोकस्य सर्वशुभप्रापकोऽयमित्यर्थः । भामनीरप्ययमेवेत्याह-~-एप इति । भामानि भानानि सर्वत्र नयतीति भामनीरयमेव प्रकाशकः सर्वत्रेत्यर्थः । तदेव स्फुट- यति-एप हीति । प्रथमश्रुतस्यापि चरमश्रुतैरनेकैरन्यथयितव्यत्वमुपसंहरति- अत इति ॥ १३॥ पूर्वपक्षबीनं दूपयति--स्थानादीति । स्थानान्यादयो येषां नामरूपाणां तेषां व्यपदेशान्न परस्याक्षिस्थानत्वानुपपत्तिरिति योजना । यादसामम्भोधिरिव स्थानिनः स्थानं महदृष्टमिति शङ्कते-कथमिति । व्योम्नः सूचीपाशादिववक्ष्यादिस्थानत्वं महतोऽपि परस्य स्यादित्याह-अति । एवंनातीयकशब्देन गुणनातं गृहीतम् । निर्गुणस्य गुणसंबन्धोक्तिरप्ययुक्ता तत्कथ- १ क. ज. य. 'द्वागादि । ३ इ. ज. म. ट. 'यसस्था' । ३२. ३. ज, म. 'गो निदि- श्यते । ४७. "म्भोनिधि। - ·१९८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०१५) (छापाजीवान्यदेवान्हित्वा परब्रह्मण एवीपात्यत्वम्, अधि..) " तस्यादिति नाम हिरण्यश्मनुः"[छा० १.६ - ७-६] इत्यादि । निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थ तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उप- लब्ध्यर्थं स्थानविशेपो न विरुध्यते शालग्राम इव विष्णोरित्येत दप्युक्तमेव ॥ १४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५॥ अपि च नैवात्र विदितव्यं किं ब्रह्मास्मिन्वाक्येऽभिधीयते न वेति । सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् । सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे पक्रान्तं-" प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्म" इति । तदेवेहाभिहित प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् । "आचार्यस्तु ते गति वक्ता" इति च गतिमात्राभिधानप्रति- ज्ञानात् । कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति । उच्यते-“प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्म" इत्येतदग्नीनां वचनं धुत्वोपकोसल उवाच-"विजानाम्यहं यत्माणो ब्रह्म के चतु मनेकदुर्घटप्रकटनमेव समाधिरित्याशङ्कयाऽऽह-निर्गुणमिति । चकारार्थमाह- सर्वेति ॥ १४ ॥ प्रकरणादपि ब्रह्मैवात्र ग्राह्यमित्याह-सुखेति । हेत्वन्तरपरं सूत्रं स्फोरयितुं चकारार्थमाह-अपि चेति । तदेव वक्तुं प्रतिजानीते-नैवेति । विवादस्याका- यत्वे हेतुमाह-सुखेति । ब्रह्मणो विशिष्टत्योपक्रमस्थस्याक्षिवाक्येऽपि निर्दे- शादल्याधारस्य पुंसो ब्रह्मतेत्युक्तमेव विवृणोति--सुखेत्यादिना । प्रक्रान्तत्वेऽपि नमणोऽसिवाक्ये किं जातं तदाह-तदेवेति । प्रकृतपरिग्रहस्याक्षिवाक्ये यच्छब्दे- नेति शेषः । दृश्यत इति लिङ्गोपनीतच्छायात्मा! यच्छब्दः । लिङ्गस्य प्रकरणा- इटीयस्त्वादियाशङ्कय तथात्वे वाक्यमेवाद्गतिमात्रोक्तिशेषाञ्चैकवाक्यत्वाकाङ्क्षायो तदापादकप्रकरणस्य लिङ्गाप्राबल्यात्मकृतं ब्रह्मैव यच्छन्दोकमित्याह--आचा- यस्त्विति ।। उक्तं व्यक्तीकतुं शकते कथमिति । तत्र ब्रह्मोक्ति वक्तमुपक्रम दर्शयति-- उच्यत इति । प्राणस्य सूत्रात्मनो वृहत्त्वाद्युकं ब्रह्मत्वं कथं पुनरर्थेन्द्रिययोगनं सुसं सं च भूनाकाशं तद्रोति ज्ञातुं शक्यमित्याह-एतदिति । शङ्कायामुत्तरम्-- 1 क. अमेति क । २. 'यसयोगजन्य सु।

·[अ०१पा०२सू०१५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितयांकरभाष्यसमेतानि ।१९९ (छायाजीथान्यदेवान्हित्वा परब्रहाण एवोपास्यत्वम् , अधिः ।) खं च न विजानामि" इति । तत्रेदं प्रतिवचनम्-"यद्वाव के वदेव खं यदेव खं तदेव कम् इति । तत्र खंशब्दो भूता- काशे निरूढो लोके । यदि तस्य विशेपणत्वेन कंशब्दः सुख- वाची नोपादीत तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव मतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् । तथा कंशब्दस्य विपयेन्द्रियसंपर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात् । यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत लौकिकं सुखं ब्रह्मेति मतीतिः स्यात् । इतरेतरविशेपितौ तु कंखंशब्दौ मुखा- स्मकं ब्रह्म गमयतः । तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्देऽनुपादीयमाने के खं ब्रह्मेत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वात्सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात्तन्मा भूदित्युभयोः कंखंशब्दयोब्रह्म- शब्दशिरस्त्वं कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । इष्ट हि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवद्ध्येयत्वम् । तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदि- एम् । प्रत्येकं च गाईपत्यादयोऽग्नयः स्वं स्वं महिमानमुपदि- तोति । प्रत्येकं ब्रह्मत्वमजानतो मियोपैशिष्योक्ती कयं धोरित्याशङ्कय खंशब्दस्ये- तरव्यभिचारे दोपमाह-तत्र खमिति । प्रतीको नामाऽऽश्रयान्तरप्रत्ययस्याऽs. श्रयान्तरे क्षेपः । न चायं तदुपदेशः । अप्रतीकालम्बनान्नयतीति न्यायेन वक्ष्यमाण- गतिविरोधादिति भावः । कंशब्दस्यापीतरव्यभिचारे दोपमाह-तथेति । क्षयिता पारतव्यादि वाऽऽमयः । न च तस्मिन्ब्रह्मदृष्टिरुक्तन्यायादित्यर्थः । व्यतिरेके दोप- मुक्त्वोमयग्रहे गुणमाह-इतरेतरेति । अर्थयोर्षिशेषितत्वेन शब्दावपि विशेषिता- वुक्तौ । कंशब्देन विशेपितो हि खंशब्दो भूताकाशं त्यक्त्वा तहणयोगाद्ब्रह्मणि वर्तते । कमपि खेन विशेपितं निरामयं भवति । तथा च यथोक्ती शब्दावनवच्छिन्नसुखगुणकं ब्रह्म गमयित्वा चरितार्थावित्यर्थः । एकस्यैव ब्रह्मणो ध्येयत्वाद्ब्रह्मपदाम्यासो वृथेत्या- शङ्कयाऽऽह-तत्रेति । विशेषणत्वेनाऽऽकाशविशेषणार्पकत्वेनेति यावत् । उपरि प्रयो. गाद्रपदं शिरो ययोस्ते ब्रह्मशिरसी तयोर्भावो महशिरस्त्वम् । सुखत्याध्येयत्वमेवास्तु को देोप इत्याशङ्कयाऽऽह-इष्टं हीति ! मार्गोक्त्या सगुणविद्यात्वदृष्टेरित्यर्थः । ब्रह्मणः प्रक्रान्तत्वमुक्त्वोपसंहरति-तदेवमिति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-प्रत्येक चेति । उपकोसलं गार्हपत्योऽनुशशात पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इतीमा मे चतसस्तनवो य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मोति । अन्वाहार्यपचनोऽपि तदनुशासन- स. "दि चाऽऽम।

·. २०० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०१५] (छायाजीवान्यदेवान्हित्या परमह्मण एवोपास्यत्वम् , अधि०४) श्यैपा सोम्य तेऽस्मविद्याऽऽत्मविद्या चेत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति । "आचार्यस्तु ते गति वक्ता" इति च गतिमात्राभिधानमतिज्ञानमन्तिरविवक्षा वारयति । यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्मन श्लिप्यते " इति चाक्षिस्थानं पुरुपं विजानतः पापेनानुपघात ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति । तस्मात्मकृतस्यैव ब्रह्मणोऽसिस्थानता संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्त्वाचादिका तद्विदो गतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते य एपोऽतिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचेति ॥ १५ ॥ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच ॥ १६ ॥ इतथाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरो यस्माच्छ्रुतोपनिपत्कस्य मकरोदापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति मे तनयो य एप चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मीति | आहवनीयोऽपि तदनुशासनं कृतवान्प्राण आकाशो चौविद्युदिति मम तनवो य एप विद्युति पुरुषः सोऽहमस्मीत्येवमेते प्रत्येकमग्नयः स्वं स्वं महि- मानं विभूतिं पृथिव्यादिविस्तारमुक्त्वैषा सोम्य ते तुम्यं प्रत्येकमुक्ताऽस्मद्विद्याऽग्नि- विषया पूर्व च संभूय प्राणो ब्रह्मेत्यादिनाऽऽत्मविद्योक्ताऽस्माभिरित्युपसंहरन्तो ब्रह्मोपक्रमं दर्शयन्तीत्यर्थः । अग्निवाक्ये ब्रह्मोक्कमपि किमित्याचार्यवाक्येऽ- नुवर्तते वक्तभेदादर्थभेदसिद्धरित्याशङ्कयाऽऽह-आचार्यस्त्विति । वक्तृभेदेड- ध्येकवाक्यता साकासत्वात्पूर्वोत्तरवाक्ययोरेकार्थत्वं वाक्यैक्यसंभवे तद्भेदस्या- योगादित्यर्थः । फलोक्तेरपि सिद्धमक्षिस्थस्य ब्रह्मत्वमित्याह-यथेति । प्रकृतपुरुष- विदो हि पापाद्यनुपहनत्वं फलमुक्तं तच्च तदधिगमाधिकरणे ब्रह्मधियोऽभिधास्यते तैनात्य ब्रह्मत्वमित्यर्थः । आचार्येण गतिमात्रे वाच्ये किमित्यधिकं सोऽभिदधीतेत्याश- झ्यापेक्षितं पूरयित्वा गतिवाच्येत्युपसंहरन्नाह-तस्मादिति । पूर्वापरालोचनायामेक- वाक्यत्वनिश्चयादित्यर्थः ॥ १५ ॥ प्रकरणादतिस्थस्य ब्रह्मत्वमुक्त्वा लिङ्गादपि तथेत्याह-श्रुत्तेति । श्रुता संवृत्तोप- निपद्रहस्यं ज्ञानं यस्य स तथा तस्य या देवयानाख्या गतिरागमसिद्धा तस्याश्चाक्षुप- पुरुषवेदिन्यभिधानात्तद्ब्रह्मतेत्यर्थः । चकारार्थमाह-इतश्चेति । अवशिष्टं व्याचष्टे- यस्मादिति । या गतिः श्रुतौ स्मृतौ च प्रसिद्धा सैवेहाभिधीयमानेति संबन्धः । श्रुति- १ घ. पूर्वे ।

·[अ०१पा०२सू०१६] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि २०१ (छायाजीवान्यदेवान्हित्वा परब्रह्मण एवोपास्यत्वम् , अधि० ) श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ-"अधोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानम- विप्याऽऽदित्यमभिजयन्ते । एतद्वै माणानामायतनमेतदमृतमभ- *यमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते" [प्रश्न० १-१०] इति स्मृतावपि- "अग्निज्योतिरहः शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः' [भ० गी०८.२४] इति सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृश्यते । अथ यदु चैवास्मिञ्शव्यं कुर्वन्ति यदि च नाचिपमेवाभिसंभवन्ति" इत्युपक्रम्प " आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽ- मानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येप देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिप- धमाना इमं मानवमावर्ते नाऽऽवर्तन्ते " [ छा० ४-१५.५] इति । तदिह ब्रह्मविद्विषयया प्रसिद्धया गत्याऽक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निधीयते ॥ १६ ॥ माह-अथेति । देहपातानन्तर्यमथशब्दार्थः । तपोब्रह्मचर्याधुपायेनाऽऽत्मानमनुसं- धाप तद्विद्यया ध्यानाख्यया हेतुनोत्तरमार्गमचिरायुपलक्षितं प्राप्य तेनाऽऽदित्यद्वारा कार्य ब्रह्माऽऽप्नुवन्तीत्यर्थः । ब्रह्म विशिनष्टि-एतदिति । व्यष्टिसमष्टिकरणात्मक हैरण्यगर्भ पदमित्यर्थः । तस्यैव वास्तवं रूपमाह-एतदिति । उक्तविशेषणसिद्धयर्थ हेतुमाह-एतस्मादिति । गतिविपयां श्रुतिमुक्त्वा स्मृतिमाह-अग्निरिति । अग्न्या- दिशब्दैरातिवाहिक्यो देवता गृह्यन्ते । पथ्यन्तरादत्र विशेषमाह-तत्रेति । पथो देवयानस्य प्रामाणिकत्वेऽपि प्रकृते किमायातमित्याशङ्कयोक्तम्-सैवेति । इहेत्युक्तां श्रुतिमाह-अयति । देहपातानन्तर्यमेवाधेत्युक्तमस्मिन्नुपासके प्रारब्धकर्मसमाप्त्या मृते यदि पुत्रा ज्ञातयो वा शव्यं शवसंबन्धिसंस्कारादिकर्म कुर्वन्ति यदि वा न द्विधाs- प्यप्रतिहतधीफलास्तेऽचिरभिमानिनी देवतां प्राप्नुवन्ति तदाह-यदु चेति । अचिपोऽ- हर्देवतां ततः शुक्लपक्षदेवतां ततः पण्मासोपलक्षितोत्तरायणदेवतां ततः संवत्सराभिमानिनी देवतां ततश्चाऽऽदित्यं ततश्चन्द्रं ततो विद्युतमाप्नुवन्ति । तत्तत्र स्थितानुपासकान्ब्रह्मलो कादागत्यामानवः पुरुषो गन्तव्यं ब्रह्म प्रापयतीत्याह-इत्युपक्रम्येति । देवैतृभिरधि ष्ठितः पन्या देवपथो ब्रह्मणा गन्तव्यत्वेनोपलक्षितो ब्रह्मपथः । एतेन पथा कार्य ब्रह्म प्रति- पद्यमानाः पुनरिमं मनोः सर्ग जन्ममरणाद्यावृत्तियुक्तं नाऽऽवर्तन्ते न प्रविशन्तीत्याह- एप इति । तथाऽपि प्रकृते किं जातं तदाह-तदिति । प्रकरणमिहेत्युक्तम् ॥१६॥ १०. ज. स. एनान् । २ क. ज. विर'।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२०१७] (छायाजीवान्यदेवान्हित्वा परब्रह्मण एवोपास्यत्यम्, अधि०४) अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः ॥ १७॥ (४) यत्पुनरुक्तं छायात्मा विज्ञानात्मा देवतात्मा वा स्यादक्षि- स्थान इति। अत्रोच्यते। न च्छायात्मादिरितर इह ग्रहणमर्हति ।। कस्मात्-"अनवस्थितेः “न तावच्छायात्मनश्चक्षुपि नित्य- मवस्थानं संभवति । यदैव हि कश्चित्पुरुपश्चक्षुरासीदति तदा चक्षुपि पुरुपच्छाया दृश्यत्तेऽपगते तस्मिन्न दृश्यते । "प एपोs. क्षिणि पुरुषः " इति च श्रुतिः संनिधानात्स्वचक्षुपि दृश्यमानं पुरुपमुपास्यत्वेनोपदिशति । न चोपार्सेनाकाले छायाकरं कंचि. त्पुरुपं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् । " अस्पैव शरीरस्य नाशमन्वेप नश्यति" [छा०८-९-१] इति श्रुतिश्छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति । “असंभवाच" तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां न च्छायात्मनि मतीतिः । तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसंबन्धे सति चक्षु- प्येवावस्थितत्वं वक्तुं न शक्यम् । ब्रह्मणस्तु व्यापिनोऽपि दृष्ट सिद्धान्तमुपपाद्य परोक्तं प्रत्याह--अनवस्थितेरिति । तद्याकर्तुं व्यावय॑मनुकी- तयति--यदिति । सूत्रमुत्तरत्वेन योजयति--अत्रेति । इहेति स्थान वाक्यं चोक्तम् । प्रश्नपूर्वकं हेतुं छायात्मनि व्याचष्टे-कस्मादिति । उक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यनक्ति-यदेति । स्वचक्षुपि नित्यं संनिध्यभावेऽपि यत्र कापि च्छायात्मनः संभ. वादुपास्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-य इति । दृश्यत इत्युक्ते खेनान्येन वेत्यविशेषाचर- मश्रुतत्वाच प्रथमश्रुतमाक्ष स्वकीयमेव युक्तं संनिधेः स्वस्मिन्नतिशयादित्याह-संनि- धानादिति । तहिं पुरुषान्तरं संनिधाप्य वचक्षुपि तदृश्यस्योपास्यता स्यादित्या- शङ्कय गौरवान्नेत्याह-न चेति । युक्त्याऽनवस्थितत्वमुक्त्या तत्रैव श्रुतिमाह-- अस्येति । छायाकरस्येत्यर्थः । आनन्तर्यार्थोऽनुशब्दः । एपशब्दश्छायात्मार्थः । हेत्व. न्तरमादाय व्याख्याति-असंभवाचेति । जीवनिरासेऽप्यनवास्थिति ब्याचप्टे-- तथेति । छायात्मवदित्यर्थः । न हि तस्य चक्षुप्येव व्यक्तियोग्यता येन तत्रोपास्ति- विनाऽपि स्थानविशेषमहमिति व्यक्तरित्यर्थः । तहिं ब्रह्मणोऽपि सर्वत्र सत्त्वान चक्षुष्येव स्थितिस्तत्राऽऽह--ब्रह्मणस्त्विति । दृष्टः श्रुताविति शेषः । हेत्वन्तरं १८. 'ति । २ ज. 'नास्वं च । ३ क. न च स उपासनका । ज. न चासा- चुपासनका । य. 'सनका । ५ क. ज. य. 'नोऽन' । ६ इ. ज. म. 'स्तु सर्वव्या' । ५ क. "पित्वेऽपि।

·. भि०१पा०२सू०१८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाप्यसमेतानि ।२०३ (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशन्दवाच्यत्वम् , अधि० ५) उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसंवन्धः । समानश्च विज्ञानात्म- न्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंभवः । यद्यपि विज्ञानात्मा परमा- स्मनोऽनन्य एव तथाऽप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मय॑त्वम- ध्यारोपित्तं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्यते । संयद्वामत्वादय- चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव । देवतात्मनस्तु-"रश्मिभिरे- पोऽस्मिन्मतिष्ठितः" [बृह० ५.५-२] इति श्रुतेः । यद्यपि चक्षु- प्यवस्थानं स्यात्तथाऽप्यात्मत्वं तावन्न संभवति पराग्रूपत्वात् । अमृतत्वादयोऽपि न संभवन्त्युत्पत्तिमलयश्रवणात् । अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम् । ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तं न स्वाभाविकम्-" भीपाऽस्माद्वातः पवते । भीपोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चमः" [ते. २-८] इति मत्रवर्णात । तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः मत्येतन्यः। अस्मिंश्च पक्षे " दृश्यते " इति प्रसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विपयं मरोचनार्थमिति व्याख्येयम् ।। १७ ।। (४) (प्रधान वेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम्, अधि० ५) अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८॥ य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो जीवेऽपि योजयति-समानश्चेति । जीवस्य ब्रह्माभेदात्तत्रामृतत्वादि स्यादित्याश- कयाऽऽह-यद्यपीति । अनवस्थितिर्देवतात्मन्यसिद्धेत्याशङ्कय हेत्वन्तरेण निराह- देवतेति । देवेवमरत्वप्रसिद्धिनाधितं तदुत्पत्त्यादिवाक्यमित्याशङ्कयाऽऽह--अमरत्व- मिति । संयद्वामत्वादिकमपि न तत्रेत्याह-ऐश्वर्यमिति । तस्येश्वरायत्तत्वे भया- स्तित्वे च मानमाह-भीषेति । भयेनास्मादीश्वरात्पवते चलति वायुरित्यर्थः । पक्षत्र- यायोगे फलितमाह-तस्मादिति । ईश्वरेऽपि दृश्यत इत्ययुक्तं तस्यादृश्यत्वादित्या- शङ्कयाऽऽह-अस्मिन्निति । उपलब्धिर्दर्शनं तंत्र शास्त्रीयदर्शनस्य शास्त्रमेव संनिहित करणमिति विद्वत्प्रसिद्ध शास्त्रीयमेव दर्शनं सिद्धवदनूयते तत्राज्ञानामनुरागार्थमित्यर्थः। शास्त्रादीत्यादिपदं विद्वदनुभवार्थम् । तद्विपयदर्शनोक्तरुपयोगमाह-मरोचनेति । उक्तं तत्त्वदर्शनमयोग्यमित्युक्ते न तद्दर्शने फलवति भवत्यनिरुपिरित्यर्थः । तदेवमुप- कोसलवाक्यं सविशेपे ब्रह्मण्यन्वितमिति ॥ १७ ॥ (४) स्थानादिव्यपदेशसूत्रे पृथिव्यादीनि ब्रह्मणः स्थानानीत्युक्तं तदसिद्धिमाश- इयाऽऽह--अन्तर्यामीति । अन्तर्यामिब्राह्मणमुदाहरतिय इति । मनुष्यादिमिर्द १घ, सबन्ध. । य । २ झ. तस्य । ३ क, ख, ट, द, द, 'तं कार' ।

·२०४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०२सू०१८ (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम् , अधि ५) यमयति" इत्युपक्रम्य श्रूयते-" यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" [बृह० ३.७-१] इत्यादि । अत्राधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कश्चि- दन्तरवस्थित्तो यमयित्ताऽन्तर्यामीति श्रूयते । स किमधिदेवाध- भिमानी देवतात्मा कश्चिकिवा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चिद्योगी किंवा परमात्मा किंवाऽर्थान्तरं किंचिदित्यपूर्वसंज्ञादर्शनासंशयः। किं तावनः प्रतिभाति संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनाऽप्यमसि. द्धनान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति । अथवा नानिरूपितरूपम- र्थान्तरं शक्यमस्तीत्यभ्युपगन्तुम् । अन्तर्यामिशब्दश्चान्तर्यमनयो- यादिभिश्चाधिष्ठितमिमममुं च लोकं योऽन्तरो यमयति यश्च लोकद्वयवर्तीति भूतान्यन्तरः सन्यमयति तं किं वेत्थेत्यन्तर्यामिणमुपक्रम्य श्रुतमित्यर्थः । पृथिव्यां तिष्ठन्नन्तर्यामी. स्युक्ते सर्वप्रापि चराचरे प्रसक्तायुक्तं पृथिव्या इति । तद्देवतां प्रत्याह-यमिति । ईश्वरस्याप्यकार्यकरणस्य न नियन्तृतेत्याशङ्कयाऽऽह-यस्येति । नियम्यकार्यकर- गैरेव नियन्तृत्वम् । फलितमाह-य इति । तस्याताटस्थ्यमाह-एप इति । ते मम चेत्यर्थः । आदिपदं योऽप्सु तिष्ठन्नित्यादिसंग्रहार्थम् । आपातिकं श्रुत्यर्धमाह- अग्रेति । यः पृथिव्यामित्यायधिदैवतम् । यः सर्वेषु लोकेवित्यधिलोकम् । यः सर्वेषु वेदेग्वित्यधिवेदम् । यः सर्वेषु यज्ञेवित्यधियनम् । यः सर्वेषु भूतेवित्यधिभूतम् । यः प्राणेवित्यादि य आत्मनीत्यन्तमध्यात्ममिति भेदः । अदेहस्य नियन्तृत्वासंभवसंभवाम्यां संशयमाह-स किमिति । अर्थान्तरे संदिश. माने हेतुमाह-अपूर्वेति । दृश्यत इति श्रुतिर्वहुतरलिङ्गाधनुरोधेनार्थविशेषपरतया नीताऽत्र स्वन्तर्यामि- शब्दस्याप्रसिद्धार्यत्वाना? निणीतो डित्यादिशब्दवदित्याह-किं ताबदिति । अन्तर्यामियालणस्य सविशेपे ब्रह्मण्यत्वयोक्तेः संगतयः । पूसक्षे विशिष्टस्य योगि. नोऽन्तर्यामिणः सिद्धान्ते परस्यैव तस्योपास्तिरिति फलम् । तत्र पूर्वपक्षामासमाह- संझापा इति । अध्ययनविध्युपात्तस्य पुमर्यान्वयौव्यादनिर्धारितस्य तदयोगादत. यामिरुपं निर्धारणीयमिति पक्षान्तरमाह-अवेति । अप्रसिद्धलारसंज्ञायाः संशि- नाऽपि तथा मान्यं व्याप्तेरित्याशवयाऽऽह-अन्तर्यामीति । अन्तरायोगे फलि. १५. मी. 'हिनोऽप्य ।.देना। ४. रा. 'म्यस्य । ५ क. ...नांतर... मिया'।

·[अ०१पा०२सू०१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २०६ (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्त्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम्, भाधि०५) गेन प्रवृत्तो नात्यन्तमप्रसिद्धः । तस्मात्पृथिव्याघभिमानी कश्चि. देवोऽन्तर्यामी स्यात् । तथा च श्रूयते-"पृथिव्येव यस्याऽऽयत. नमामिलोंको मनो ज्योतिः" [वृह. ३-९-१६ ] इत्यादि । स च कार्यकरणवत्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् । योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुमवेशेन यमयितृत्वं स्यात् । न तु परमात्मा प्रतीयेता- कार्यकरणत्वादित्येवं प्राप्त इदमुच्यते-योऽन्तर्याम्यधिदैवा- दिपु थूयते स परमात्मैव स्यान्नान्य इति । कुतः-"तद्धर्मव्य- पदेशात्"।तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते। पृथिम्पादि तावदधिदैवादिभेद भिन्नं समस्तं विकारजातमन्तस्ति- धन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते । सर्वविकार- कारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः । “एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इति चाऽऽत्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्यते । यं पृथिवी न वेदेति च पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ध्रुवन्देवता. स्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति । पृथिवीदेवता ह्यहमस्मि पृथि- तमाह-तस्मादिति । तर शाकल्यवाक्यं प्रमाणयति-तथा चेति । आयतन शरीरं लोको लोक्यतेऽनेनेत्यसाधारणं ज्योतिः साधारणं करणं सशरीरा देवता चक्षु. मनोम्यां सर्व वेत्तीत्यर्थः । येस्तं विद्यात्स एव वेदितत्यादि ग्रहीतुमादिपदम् । ईश्व- रेऽपि सर्वमिदं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति । उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकस्मिन्न- तर्यामिणि सिद्ध कथं पृथिव्यायनेकदेवतोक्तिरित्याशद्वयाऽऽह-योगिनो वेति । यदनुग्रहाद्योगिनो नियमनादिसामर्थ्य स किमित्युपेक्ष्यते तत्राऽऽह-न स्विति । विशिष्टस्य योगिनोऽन्तर्यामिणो ध्यानार्थ ब्राह्मणमित्युपसंहर्तुमितिशब्दः । सिद्धान्त- यति-एवमिति । प्रतिज्ञातेऽर्थे प्रश्नपूर्वकं हेतुमुपस्थाप्य व्याचष्टे-कुत इति । इहेत्यन्तर्यामिग्रहणम् , के ते परस्यासाधारणा धर्मा येऽन्तर्यामिणि व्यपदिश्यन्ते तत्र सर्वनियन्तृत्वं तावदाह-पृथिव्यादीति । साधनाधीनशक्त्या तद्वतो ज्ञाने तद्धियोपे. क्षणाद्धीगौरवान्नित्यसिद्धशक्त्येश्वरग्रहे लाघवात्तस्यैव सर्वनियन्तृतेति भावः । परस्यैः वासाधारणधर्मद्वयमाह-एप इति । देवपक्षे दोपान्तरमाह-यमिति । एकस्य कर्म. कर्तृत्वायोगात्पृथिव्यपि देवता न स्वात्मानं जानीयादिति कुतस्ततोऽन्यत्वं तबाऽऽह- पृथिवीति । अहमित्यात्मधीः सर्वेषामनुभवसिद्धा देवतायामपि नापसोतुं शक्येत्यर्थः । १ क. ट. 'यकार"। २६. म. देवात्म। ३ क. स. ठ. . द. ण करणं ज्यो। ४ . १.८. 'गं स । ५ छ. ठ. १. द. 'यस्तद्विद्या' । ६ झ. 'पि न दें। ७ "ता स्वा' ।

·२०६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०१९] (प्रधानजीवेतरस्त्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशन्दवाच्यत्वम् , अधि०५) बीत्यात्मानं विजानीयात् । तथाऽदृष्टोऽश्रुत इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपपद्यत इति । यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यपयितृत्वं नोपपद्यत इति । नप दोपः। यात्रिय- च्छति तत्कार्यकरणैरेव तस्य कार्यकरणवत्चोपपत्तेः । तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोपश्च न संभवति भेदाभावात् । भेदे हि सत्य- नवस्थादोपोपपत्तिः । तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी ॥ १८ ॥ न च स्मार्तमतहर्मामिलापात् ॥ १९ ॥ स्थादेतदृष्टत्वादयो धर्माःसांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्या- प्युपपद्यन्ते रूपादिद्दीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् । “अप्रतर्य- मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः " [ मनु० १-५ ] इति हि स्परन्ति । तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते । इत्तोऽपि परमात्मैवान्तर्यामीत्याह---तयेति । अकार्यकरणत्वान्न परोऽन्तर्यामी घटक दित्युक्तमनुवदति-~~-यत्त्विति । किमीश्वरस्य नियन्यातिरिक्तदेहादिराहित्यं वा देहा. यसंबन्धो वा तत्रामोक्तृत्वं वा हेतू क्रियते । नाऽऽद्यः । तक्षादेः स्वदेहादिनियमने देहान्तराद्यमावेन व्यभिचारात् । द्वितीये खाविद्यानितदेहादेरीश्वरेण संबन्धादसिद्धिः । तृतीये स्वमोक्तृत्वादीश्वरो न नियन्तेत्यत्राचेतनत्वमुपाधिः । न च मुक्तात्मनु साध्या- व्याप्तिः । तेषामीश्वराभेदेन पक्षस्वादिति विवक्षनाह-नैप इति । ईश्वरस्य निय- न्तृत्वे कार्यकारणवत्त्वमपि शक्यमस्मदादिवदनुमातुमित्याशङ्कय नियम्यकार्यकरणवत्त्वे सिद्धसाधनमतिरिक्ततद्वत्ते श्रुतिविरुद्धतेत्याह- यानिति । स्वदेहादिनियन्तुरपि । जीवस्यान्यो नियन्ता चेत्तस्याप्यन्यो नियन्ता स्यादविशेषादित्याशङ्कयाऽऽह-~ तस्यापीति । निरङ्कुश सर्वनियन्तृत्वं श्रौतम् । नच तादशि नियन्तरि भेदः । न चानुमानं श्रुतिबाधितमुत्तिष्ठति तन्नानवस्थेत्यर्थः । योगिपक्षे तु स्यादनवस्थेत्याह-- भेदे हीति । तत्रापि नियन्तृत्वं क्वापि तिष्ठति चेदिष्टसिद्धिरिति भावः । सूत्रार्थमुप- संहाति--तस्मादिति ॥ १८ ॥ सूत्रव्यावत्यां शङ्कामाह-~स्यादेतदिति । यौक्तिकेऽर्थे स्मृतिमपि संवादयति- अप्रतमिति । इत्थं महदादिरूपेण प्रधानं किमिति प्रवर्तते कस्मानान्यति तर्क- स्थाविषयो गूढत्वादित्यर्थः । रूपादिराहिल्यादविज्ञेयं चक्षुरायमाझं प्रमुप्तमिव मर्वतः सानु दि नडिमव्याप्तमित्यर्थः । कथं तस्याचेतनस्यान्तयामित्वं तत्राऽऽह-तस्येति। १. 'यो । २४.६.द, पाभो। ३ करू.४.८. 'कार।

·[अ०१पा०२सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि ।२०७ (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम् , अधि०५) तस्मात्मधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् । " ईक्षते शब्दम् " [. सू० १-१-५] इत्यत्र निराकृत्तमपि सत्मधानमिहादृष्यत्वादिव्य- पदेशसंभवेन पुनराशङ्कयते । अत उत्तरयुच्यतेन च स्माते प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितु- महति । कस्मात् " अतद्धर्मामिलापात्" । यद्यप्यदृष्टत्वादि- व्यपदेशः प्रधानस्य संभवति तथाऽपि न द्रमृत्वादिव्यप- देश: संभवति प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् । “अदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता" [बृह ३७-२३ ] इति हि वाक्यशेप इह भवति । आत्मत्व- मपि न प्रधानस्योपपद्यते ॥ १९॥ यदि मथानमात्मत्वद्रष्टुत्वाद्यसंभवानान्तर्याम्यभ्युपगम्यते शारीरस्तान्तर्यामी भवतु । शारीरो हि चेतनत्वाद्रष्टा श्रोता पन्ता विज्ञाता च भवत्यात्मा च प्रत्यक्त्वात् । अमृतश्च धर्माध- मफलोपभोगोपपत्तेः । अदृष्यत्वादयश्च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः। दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात् । “न दृऐर्दष्टार अदृष्टत्वादीनां प्रधाने संभवे फलितमाह-तस्पादिति । प्रागेव प्रत्युक्तं प्रधान किमिति पुनः शङ्कयते तत्राऽऽह-ईक्षतेरिति । प्रासङ्गिकशङ्कोत्तरत्वेन सूत्रमादाय व्याकरोति-अत इति । अदृष्टत्वादिसंमवा- प्रधानस्यान्तर्यामित्वमुक्तमित्याशङ्कय हेतुमाह-कस्मादिति । हेत्वसिद्धिं शङ्कित्वा तदर्थमाह-यद्यपीति । अन्तर्यामिणि द्रष्टत्यादिव्यपदेशं दर्शयति-अदृष्ट इति । इहेति प्राह्मणोक्तिः । प्रधानपक्षे दोपान्तरमाह-~आत्मत्वमिति ॥ १९ ॥ उत्तरसूत्रन्यावयां शक्कामाह-यदीति । द्रमृत्वाद्यसंभवस्य तत्रापि तुल्यत्वमाश- कयोकं शारीरो हीति । तथाऽपि कथं तत्रामृतत्वं स हि देहापाये म्रियते तनाऽऽह- अमृतश्चेति । अन्यथाऽकृतागमादिप्रसङ्गानीवापेतं यावत्यादिश्रुतेश्चेत्यर्थः । तथापि कथमदृष्टत्वादीनां तत्रोपपत्तिस्तस्याहंधीव्याप्यत्वात्तनाऽऽह-अदृष्टत्वेति । सक- मिका क्रिया कर्म व्यानोति न कर्तारं तेन कर्तर्यात्मनि दर्शनादिवृत्तौ कर्तृत्वेन गुणत्वं कर्मत्वेन प्राधान्यं चेत्येकस्यां क्रियायां युगपगुणप्रधानत्वविरोधादिति हेतुमाह-दर्श- नादीति । नौवस्यादृष्टत्वादयो न केवलं यौक्तिकाः किंतु श्रौताश्चेत्याह--नेति । लौकिक्या दृष्टेर्बुद्धिपरिणतेर्दधारमात्मानं तयैव दृप्या त्वं न पश्येर्न शोपि १ . म. रे सुन। .

·“ २०८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२०२०] (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिर्शब्दवाच्यत्वम् , अधि०५) पश्यः" [वृ० ३.४-२] इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । तस्य च कार्य- करणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलं भोक्तृत्वात् । तस्माच्छारीरोऽन्त- योमीयत उत्तरं पठति-- शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २०॥(५) नेति पूर्वसूत्रानुवर्तते । शारीरश्च नान्तर्यामीप्यते । कस्मात् । यद्यपि द्रष्टत्वादयो धर्मास्तस्य संभवन्ति तथाऽपि घटाकाशव- दुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्ने कात्स्न्येन पृथिव्यादिप्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति । अपि “उभयेऽपि हि" शाखिनः काण्या माध्यंदिनाश्चान्तर्यामिणो “भेदेनैन" शारीरं पृथिव्या- दिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन च" अधीयते"" यो विज्ञाने तिष्ठन् " [बृ०३७-२२] इति काण्वाः । य आत्मनि तिष्ठन्" इति माध्यंदिनाः [७०३-७-३०] । य आत्मनि तिष्ठ- नित्यस्मिंस्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः । "यो विज्ञाने तिष्ठन् " इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते । विज्ञानमयो हि शारीः। तस्माच्छारीरादन्य ईश्व- रोऽन्तर्यामीति सिद्धम् । कथं पुनरेकस्मिन्देदे द्वौ द्रष्टारावुपप- घेते यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः। का पुन- द्रष्यमित्यर्थः । न श्रुतेः श्रोतारमित्यादिसंग्रहार्थमादिपदम् । तथाऽपि कथं तस्या- न्तर्यामित्वं नियम्यनिविष्टत्वात्तत्राऽऽह-तस्येति । अन्तर्यामिधर्माणां शारीरे संभावनाफ्लमाह-तस्मादिति । सूत्रमवतारयति-अत इति । अपेक्षितं पूरयित्वा प्रतिक्षा विभजते-नेत्यादिना । चकारादनुवृत्तिष्टत्वादिध- मीणा संभवात्तदन्तर्यामित्वं दुर्वारमिति शङ्कते-कस्मादिति । चशब्दसूचितं ब्रुवन्पः रिहरति- यद्यपीति । उमयेऽपीत्यादि व्याकरोति-अपि चेति । माध्यंदिनपाठे भेदोकि व्यक्ति-य आत्मनीति । काण्वानां पाठे भेदोक्ति व्यनक्ति-यो विज्ञान इति । काण्वपाठे शारीरवाचिपदामावात्कुतो भेदोक्तिस्तत्राऽऽह-विज्ञानेति । विज्ञा- नशब्दस्य बुद्धयर्थस्य कथं शारीरे वृत्तिरित्याशङ्कय सेव्यमावेऽपि वृत्त्यन्तरमाह- विज्ञानेति । भेदोक्तिफलमाह-तस्मादिति । भेदेनेत्यादिसूत्रातात्त्विकभेदाशङ्का निरप्सितुं शकते-कयमिति । द्रष्टद्वयमेव विशिनष्टि-यवेति । न खल्वेकस्मिन्देहे । १. म. 'कार'।२ क ..ज, य, 'म सका। क..ज.म.सर इति । त। रा.सरमा ।

·[भ०१पा०२सू०२०]भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२०९ (प्रधानजीवेतरस्येश्वरस्यैवान्तर्यामिशब्दवाच्यत्वम् , अधि०५) रिहानुपपत्तिः । “ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादि श्रुतिवचनं विरुध्येत । अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रटारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं चाऽऽत्मानं प्रतिपेधति । नियनन्तरमतिपेधार्थ- मेतद्वचन मिति चेत् । न । नियनन्तरामसङ्गादविशेषथवणाच । अत्रोच्यते-अविद्यामत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्मेदव्यपदेशो न पारमार्थिकः । एको हि प्रत्यगात्मा भवति न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः । एकस्यैव तु. भेदव्यवहार उपाधिकृतः । यथा घटाकाशो महाकाश इति । ततश्च ज्ञानुज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसा. रानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते । तथा च श्रुतिः-"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यविद्याविपये सर्व व्यवहारं दर्शयति । “यत्र त्वस्य सर्वमात्मै. वाभूतत्केन के पश्येत्" इति विद्याविपये सर्व व्यवहारं वार- यति ॥ २० ॥(५) द्रष्टद्वयं युक्तं विरुद्धामिप्रायानेकचेतनाधिष्ठितस्य देहस्याव्यवस्थितत्वप्रसझादित्यर्थः । कश्चित्कार्यकरणसंहतो मोक्ता तद्रहितोऽन्योऽधिष्ठाता पश्यत्येवेति विभागे नावद्यमिति शङ्कते-का पुनरिति । अनुपपत्तिमाह-नेति । विरोधं स्फोरयितुं प्रतरतमर्थमाह-अत्रेति । अस्मिन्यामे मैत्र एवाद्वितीय इतिवः तत्तुल्यद्रष्न्तरनिवारकमेव तदिति शङ्कते-नियन्त्रन्तरेति । सर्वनियन्तुः स्वनियात्रा नियन्तव्यत्वशङ्कामावान्नान्योऽतोऽस्ति नियन्ता द्रष्टेतिविशेषाश्रुतेश्च नैवमित्याह- नेति । आत्मनि तिष्ठन्नित्यौपाधिकभेदार्थ वाक्यं नान्योऽतोऽस्तीति तु तत्वविषयमिति परिहरति-अत्रेति । भेदोक्तेस्तत्त्वाविषयत्वं निषेधोक्तेश्चातत्त्वविषयतेति वैपरीत्यमा- शङ्कयाऽऽह-एको हीति । प्रत्यक्त्वात्मत्वयोरेकत्रैव मुख्यत्वादित्यर्थः । एकत्वमेव तत्त्वं चेत्कुतो भेदोक्तिस्तत्राऽऽह-एकस्येति । औपाधिकभेदोक्तिमुदाहरति- ययेति । तात्त्विकभेदामावे कथं श्रुत्याद्युपपत्तिस्तत्राऽऽह-ततश्चेति । प्रातृप्राप्तव्या- दिसंग्रहार्यमादिपदम् । आविद्या दाद्यवहारमात्रसिद्धावन्वयव्यतिरेकश्रुतिमाह- तथा चेति । आविद्यभेदानुवादेन नियन्तृनियम्यत्त्वम् । वस्तुतस्त्वद्वितीयः परमात्मा तत्राविद्यया सर्वनियन्तर्यन्वितमन्तमिब्राह्मणं तस्यानुध्यानादापरोक्ष्यान्मोस इति भावः ॥ २० ॥ (५) झ.रुध्यते । अरह. अ. द. सर्वव्य'। ३ क.ड, म. ट. सर्वव्य'। 1.3, 8, 'कार' । ५ श.मेत' ।। क, ख, त्यक्तात्म' 10ठ. इ. है, धिकी में'। ८ क, विद्यकाढ़ें। २७ ·२१० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२१] (प्रधानजीवी निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनित्वम् , अधि० ६ ) अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ॥२१॥ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यमग्राह्यमगो- जमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यनूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" [मुण्ड० १-१. ५-६] इति श्रूयते । तत्र संशयः। किमयमद्रेश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यादुत शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति । तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम् । अचेतनानामेव तस्य अदृष्टत्वादीनां प्रधानगामित्वेऽपि द्रष्टुत्वादीनां तत्रायोगान तदन्तर्यामीस्युक्तम् । तर्हि भूतयोनिवाक्ये द्रष्मृत्वादीनामनुक्तेरदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानमेवेत्याश- याऽऽह-अदृश्यत्वादीति । अथर्वणवाक्यमाह-~अयेति । अपरविद्योक्त्य- नन्तरं या परा विद्योच्यते तां विशिनष्टि-ययेति । अक्षरं वणसमुदायाद्यवच्छि• नत्ति-यदिति । अद्रेश्यमदृश्यं ज्ञानेन्द्रियाविषयोऽग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयोऽगोत्रं पंशशुन्यमवर्ण जातिहीनम् । न केवलमिन्द्रियाविषयस्तद्धीनं चेत्याह-~-अचक्षु- रिति । न विद्यते चक्षुःश्रोत्रे यस्य तत्तथा । चक्षुःश्रोत्रोक्तिरनुक्तज्ञानेन्द्रियोपलक्ष- जार्थम् । कर्मेन्द्रियराहित्यमाह-अपाणीति । पाणिश्च पादश्च पाणिपादं तन्नास्ति यस्य तत्तथा । उभयोक्तिरनुक्तकर्मेन्द्रियोपलक्षणम् । नित्यमनाशोपलक्षितसत्ता- कम् । विभुं प्रभुं सर्वगतं सर्वकल्पनाधिष्ठानम् । सुसूक्ष्मं दुनित्वात्तदव्ययमपक्षयामा- वायथोक्तमक्षरं भूतयोनि भूतकारणं धीराः पण्डिताः पश्यन्ति तदक्षरं ययाऽधिगम्यते सा परा विद्येत्यर्थः । अदृश्यत्वादिसाधारणधर्मदृष्टया संशयमाह-तत्रेति । भूत- योनिः सप्तम्यर्थः। साधारणस्याप्यन्तर्यामिशब्दस्य लाघवसाहाय्यान्नित्यसिद्धनियन्तृत्वादिनेश्वरपर- त्वमुक्तम् । इहापि साधारणादृश्यत्वादिधर्मस्याचेतनदृष्टान्तोपादानवलात्प्रधाननिष्ठतेति पूर्वपक्षमाह-तत्रेति । भूतयोनिवाक्यस्य निर्विशेपे ब्रह्मण्यन्वयोक्तः संगतयः । पूर्व- पक्षे प्रधानस्य शारीरस्य का ध्यान सिद्धान्ते निर्विशेषवस्तुधीरिति फलम् । दृष्टान्त- दार्शन्तिकयोस्तुल्यतानियमादृष्टान्तस्पाचेतनत्वाद्दान्तिकस्यापि भूतयोनेरचेतनत्वमिति हेतुमाह-अचेतनानामिति । ऊर्णनामिनाकोटः । स्वदेहाव्यतिरेकिणस्तन्तून्समत्यु- पसंहरनि चेत्यर्थः । मनो विद्यमानाजीवत इति यावत् । इहेति सर्गावस्थोक्तिः । क.अ. ज. 'माश्य। प. तोह, अ. तम।३ छ. गापा ।। 3. ८.र. खापादानने १५ रु. Jलादिस।

·[अ०१पा०२सू०२१Jमानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २११ (प्रधानजीयो निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनिस्वम् , अधि०६) दृष्टान्तत्वेनोपादानाद--" यथोर्णनाभिः सूजते गृहते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुपात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीद विश्वम्" इति । ननूर्णनाभिः पुरुपश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ । नेति घूमःोन हि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं चौस्ति । चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनपूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः पुरुपशरीरं च केशलोन्नामिति प्रसिद्धम् । अपि च पूर्वत्रादृष्ट- त्वाधभिलापसंभवेऽपि द्रष्टत्वाधमिलापासंभवान्न प्रधानमभ्युप- गतम् । इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने संभवन्ति । न चात्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते । ननु “यः सर्वज्ञः सर्ववित्" [मुण्ड० १-१.९] इत्ययं वाक्य- शेषोऽचैतनमधाने न संभवति कथं प्रधानं भूतयोनिः मतिज्ञायत इति । अत्रोच्यते-'यया तदक्षरमधिगम्यते यचद्देश्यम्" इत्यक्षर- दृष्टान्तमाक्षिप्य समाधत्ते-नन्विति । इहेत्यक्षराद्विश्वोत्पत्तावित्यर्थः । केवल- चेतनस्य वा कारणत्वं चेतनाधिष्ठिताचेतनस्य वा तत्राऽऽयं प्रत्याहन हीति । शरीरस्यापि तत्रान्वयव्यतिरेकित्वादित्यर्थः । द्वितीयमही करोति चेतनति। दाटी- न्तिकेऽपि चेतनाधिष्ठितं प्रधान जगद्धेतुरिति भावः । पूर्व प्रधानस्य प्रत्युतत्वात्कथं पुनस्तदाशङ्का तनाऽऽह-अपि चेति । इहेत्यत्रेति च मूतयोनिवाक्योक्तिः। विरु. ध्यमानत्यमप्रधानविषयत्वम् । यद्वाऽत्रेति प्रधानमुक्तम् । विरुध्यमानत्वं धर्मस्य तस्मि- ससंमवित्वम् । स्ववाक्ये प्रधाने विरुद्धधर्मामावेऽपि वाक्यशेपे सोऽस्तीति शङ्कतेनन्विति । भूतयोनेरक्षरस्य पञ्चम्यन्ताक्षरश्रुत्या प्रत्यभिज्ञानात्प्रथमान्तपरशब्दोक्तस्य सर्वज्ञ- स्वादीति वाक्यशेषस्याक्षरातिरिक्त विषयं दर्शयन्नाह-अप्रेति । अक्षरस्य जगद्योनि- त्वमुक्त्वा यः सर्वज्ञः सर्वविदिति सर्वज्ञस्य तदुक्तेलिङ्गप्रत्यभिज्ञानादक्षरस्यैव सर्वज्ञत्वा. दीति चेन्नाक्षरश्रुतिप्रत्यभिज्ञातो लिङ्गप्रत्यभिज्ञाया दुर्बलत्वायेनाक्षरं पुरुषं वेदेति चेत. नेऽपि भूत योनौ श्रुत्या प्रत्यभिज्ञानाजगत्प्रकृतित्वलिङ्गानुगृहीतश्रुतिप्रत्यभिज्ञया केवल. श्रुतिप्रत्यभिज्ञा वाध्येति चेत् । न । तम्मादिति निमित्तेऽपि पञ्चमीसंभवात् । न चैवमपि घ. वाऽस्ति । २ ५, 'नित ! नान। ३ १. ज. म. ट, "तने प्र।

·૧૪૨ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा०२सू०२१] (प्रधानजीवी निराकृत्ये परस्य भूतयोनित्यम् , अधि०६) शब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनि श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयि- प्यति-"अक्षरात्परतः परः" इति । तत्र यः परोऽक्षराच्द्रुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभविष्यति । प्रधानमेव स्वक्षरशब्दनिर्दिष्ट भूतयोनिः । यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारी. रोऽपि भूतयोनिः स्यात् । धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्योपान- नादिति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते-योऽयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स परमेश्वर एवं स्थानान्प इति । कयमेतदवगम्यते- “धर्मोक्तेः" । परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते- " यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इति । न हि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्वं वा संभवति । नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भुतयोनेः परस्यैव तत्सर्वज्ञत्वं सर्ववित्र च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् । अत्रीच्यते-नैवं संभवति । प्रत्यभिज्ञायाः साम्यमचेतनदृष्टान्तानुगृहीतप्रत्यभिज्ञाप्रावल्यात्तस्मात्प्रधानमेव भूतयो- निरित्याह-प्रधानमेवेति । सर्वज्ञाद्विवेकायात्र प्रधान ग्राह्यमित्युक्त्वा जीवो देहाद्य. तिरिक्तोऽभ्युदयनिःश्रेयसाप्तये निरूप्यतेऽत्रेति पक्षान्तरमाह-यदेति । योनिशब्दस्य प्रकृत्यर्थत्वे निमित्तापत्वे च प्रधानस्य सर्वज्ञाद्विविक्तस्य जीवस्य का देहायतिरिक्तस्यं द्विविधपुमर्याप्तये ध्यानार्थमेतदित्युपसंहर्तुमितिशब्दः । सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-एवमिति । तत्र प्रतिज्ञां व्याचष्टे-योऽयमिति । प्रधानादौ संभवति नियमासिद्धिरित्याह-कथमिति । नियामकं हेतुमवतार्य व्याचप्टे- घति । मूतयोनिरिहेत्युक्तः । हतारन्यथासिद्धिं धुनीते-न हीति । अक्ताः शर्करा उपदधातीत्यत्र तेजो वै घृतमिति शेषानिर्णयवदिहापि साधारणोपक्रमस्थस्यादृश्यत्वादेः शेषाङ्मनिष्ठता निर्णयेत्यर्थः । वाक्पशेषो भूतयोनिविषयो नेत्युक्तं स्मारयति-नन्विति । जनिकर्तुः प्रकृतिरिति स्मृतेरक्षरादिति पञ्चम्या जायमानेप्रकृतिलेनोक्तमक्षरं तस्मादेतहोत्यत्रापि पश्चम्या प्रत्यमिज्ञायते तेन भूतयोन्यर्थ एव वाक्यशेप इत्याह-अवेति । तस्मादविशेषण सर्वज्ञाद्विशेषेण सर्वविदो ज्ञानमयतपःसहितात्कार्य ब्रह्म सूक्ष्मभूतात्मकं नाम रूपं च .. १ क. ह. ज. न. पन था' । २ क. घ. ज, "विच भी ह. भ. "विच सभ। घ. 'स्थ थोपा'। क. द. य. 'स्यैवैत' ज. स्यंत । ५ क ख. नस्य प्र।

·[अ०१पा०२सू०२१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २१३ (प्रधानजीवी निराकृलेश्वरस्य भूतयोनित्वम् , अधि०६) यत्कारणम् " अक्षरात्संभवतीह विश्वम् " इति प्रकृतं भूतयो- निमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्यानन्तरमपि जायमानप्रक- तित्वेनैव सर्वज्ञ निर्दिशति-"यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतहह्म नाम रूपमन्नं च जायले " [मुण्ड० १.१ ९] इति । तस्मानिर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैया- क्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते । "अक्षरात्परतः परः" इत्यत्रापि न प्रकृत्तागतयोनेरक्षरात्पर कश्चिदभिधीयते । कथमेतदवगम्यते । “येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्" [मुण्ड० १.२.१३ ] इति प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् । कथं तहक्षरात्परतः पर इति व्यपदिश्यत इति । उत्तरसूत्रे तद्वक्ष्यामः । अपि चात्र हे विद्ये वेदितव्ये उक्त "परा चैवापरा च" इति । तत्रापरामुग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा प्रवीति-"अथ परा ययातदक्षरमधिगम्यते" इत्यादि । तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम् । यदि पुनः परमेश्वरादन्पदह- श्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं परा विद्या स्यात् । परा. स्थूलमूतात्मकमन्नं च ब्रीहियवादि सर्व भौतिकं तद्वारा सत्ता प्राप्नोतीत्याह-तस्मा. दिति । लिगप्रत्यभिज्ञाफलमाह-तस्मादिति । श्रुतिप्रत्यभिज्ञा लिङ्गप्रत्यभिज्ञातो बलवती दर्शितेत्याशङ्कय पञ्चम्यन्ताक्षरपदं न प्रकृताक्षरगामीत्याह-अक्षरादिति । तत्र गमकं पृच्छति-कथमिति । चेतने मूतयोनी प्रथममेव श्रुतिमत्यभिज्ञानादि. त्याह-~-येनेति । येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भूतयोनि सर्वशं पुरुषं सत्यं वेद तो ब्रह्म. विद्यामुपसन्नाय शान्तायाऽऽचार्यः प्रोवाच प्रब्रूयादित्युपक्रम्याक्षरात्परतः पर इत्यु. च्यमानः परो न भूतयोनेरतिरिच्यते । तथा च क्वचिजगत्प्रकृतित्वं क्वचित्तन्निमित्ततेति न वैषम्यमिति भावः । पञ्चम्यन्ताक्षरपदस्य भूतयोन्यर्थत्वाभावे तद्वाक्यं वाच्यमिति शकते-कयामिति । तत्र भाविनं परिहारं सूचयति उत्तरेति । परा विधेति समाख्यानादपि मूतयोनेरक्षरस्य ब्रह्मतेत्याह-अपि चेति। मूतयोनेरपरविद्यागम्यत्वं निराह-तत्रेति । उदाहते वाक्ये प्रतीतमर्थमाह-तत्रेति । तथाऽपि प्रधान जीवो वा परविद्यागम्यमक्षरं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-~यदीति । कार्यकारणविषय- १५. परत. क । ड.त्परः ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतग्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा०२०२१] (प्रधानजीयो निराहत्येश्वरस्य भूतयोनिलम्, अधि०६) परविभागो ह्ययं विद्यपोरभ्युद पनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते । न च प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते । तिस्रथ विद्याः प्रतिज्ञायरन् , त्वत्पक्षेऽक्षराभूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात् । द्वे एव तु विधे वेदितव्ये इह निर्दिष्टे । "कस्मिनु भगवो विशाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति "मुण्ड० १-२-३] इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणेऽवकल्प्यते नाचेतनमात्रैकायतने मधाने भोग्यव्यति- रिक्त वा भोक्तरि। अपि च-"स ब्रह्मविद्या सर्व विद्यापतिष्ठा- मथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय माह" [मुण्ड० १.१.१] इति ब्रह्मविद्या माधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन पर विद्यामक्षराधिगमनी दर्शयंस्तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति । सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्याक्षरस्याग्रह्मत्वे बाधिता स्यात् । अपरग्र्वेदादि- लक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशं- तया मोक्तभोग्यविषयतया वा परापरविभागमाशङ्कयाऽऽह-परेति । प्रधानादि- विद्या मुक्तिफलतया परा स्यादित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । नडमात्रस्य तद्युक्तान- डस्य वा धार्न मुक्तिहेतुश्चिन्मात्रधियतद्भावादित्यर्थः। यदि प्रधानस्य जीवस्य वा मूतयोनित्वेन तद्विया परविद्या तदोत्तरत्रोच्यमानसर्वज्ञविज्ञानस्यापोष्टत्वारे विद्ये इति द्वित्वश्रवणं न स्यादित्याह-तिस्रश्चेति । इष्टापत्ति प्रत्याचप्टे--द्वे इति । इहेत्युप- क्रमोक्तिः । इतश्च भूतयोनिवाक्यं ब्रह्मनिष्ठमित्याह–कस्मिन्निति । एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानं पक्षान्तरेऽपि स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नेति । अचेतनस्य भोग्यमात्रस्यै- कमयनमाश्रयस्तस्मिन्नित्यर्थः । मात्रशब्देनाऽऽत्मभ्यो भेदमाह । प्रधाने ज्ञाते भोग्यवर्गज्ञानेऽपि न भोक्तृज्ञानमित्यर्थः । जीवपक्षे तज्ज्ञाने भोग्यधीरपि नेत्याह-भोग्येति । ब्रह्मविद्येति समाख्ययाऽपि भूतयोनेब्रह्मतेत्याह--अपि चेति । सर्वविद्याना प्रतिष्ठा समाप्तिर्यस्या ततो निरतिशयपुरुषार्थलाभात्ता ब्रह्मविद्या सर्व विद्यावेद्यवस्त्वधिष्ठानविषयतया वा सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वनाम्ने कुत्रचित्सृष्टावाद्याय पुत्राय स ब्रह्मोक्तवानित्यर्थः । ब्रह्मा देवानामिति वक्ता तत्रोपक्रान्त एवेत्याश- याऽऽह-प्राधान्यति । तथाऽपि कथमक्षरस्य ब्रह्मत्वं तदाह-सा चेति । ब्रह्म विद्योपक्रमेऽप्यपरविद्यावेदक्षरविद्याऽपि ब्रह्मविद्या मा भूदित्याशङ्कय प्रकान्ताया अन्यत्रानुक्तिवदत्राप्यनुक्तौ बाधादक्षरविद्या ब्रह्मविद्यैवेत्याह-अपरेति । तस्यास्त १६ विगामिनीं । २ ठ. ह. द. 'द्या विमु' । ३ ख.४ १.८. सर्ववि" । ४ ४ ८. च । ५छ. यत्पर।

·[अ०१पा०२०२१]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि ।२१५ (प्रपानजीवी निराकृत्येवरस्य भूतयोनित्वम् , अधि०६) साये । “प्लवा होते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म । एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यु ते पुनरेवा- पियन्ति" [पुण्ड० १-२०७] इत्येवमादिनिन्दावचनात् । निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्श- यति-"परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्द्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्य- कृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " [मुण्डा० १-२-१२] इति । यसूक्तमचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाबार्श- न्तिकेनाप्यचेतनेन भूतयोनिना भवितव्यमिति । तदयुक्तम् ।न हि दृष्टान्तदान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्पते । तस्माददृश्यत्वादिगुण- को भूतयोनिः परमेश्वर एव ।। २१ ।। . प्रशंसार्थत्वं कथं तत्राऽऽह-~प्लवा हीति । प्लवन्ते गच्छन्तीति प्लवा विनाशिनस्त- प्रसिद्धौ हिशब्दस्तदेवोत्पत्त्यादिमत्त्वेन साधयति-अहढा इति । के ते यज्ञरूपा यज्ञो रूपमुपाधिर्येषां ते तथा । विगादिशब्दस्य यज्ञोपाधिकत्वादष्टादश । पोडशस्विनः पत्नी यजमानश्च । क्षयिफलत्वादवरं कर्म येषु यदाश्रयमुक्तं श्रुत्या विहि- तमेतदेव कर्म श्रेयोहेतुर्न ब्रह्मधीरिति ये मूढा हप्यन्ति ते पुनः पुनरापूर्व मरण- मेवाऽऽमुवन्तीत्यर्थः । आदिपदमविद्यायामन्तरे वर्तमाना इत्यादिसंग्रहार्थम् । इतश्च परविद्याशेषत्वेनैवापरविद्योक्तिरित्याह-निन्दित्वेति । प्रत्यक्षादिना कर्मसाध्यालोका- काननित्यतया ज्ञात्वा निर्वेदं वैराग्यमायाद्गच्छेत्कुर्यात् । कथं नास्त्यकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा नित्यफलार्थी चाहं तस्मास्किं कर्मणेति विरक्तस्तस्य ब्रह्मणो विज्ञानार्य गुरुमेवामिगच्छेहुरुपादोपसर्पणं कृत्वा मुक्तिहेतुज्ञानाय श्रवणादि कुर्यादित्यर्थः । "रिक्तहस्तस्तु नोपेयाद्राजानं दैवतं गुरुम्" इति न्यायेन समित्पाणिरित्युक्तम् । श्रोत्रिय. मित्यादिनाऽध्ययनहीनस्य वाऽकर्मिणो वा गुरुत्वं वार्यते । कर्मनिन्दया ततो विरक्त- स्याधिकारोक्तरक्षरविद्या ब्रह्मविद्यैवेति समुदायार्थः । पूर्वपक्षबीजमनुभाषते-यत्त्विति । सर्वथा वा साम्यमंशेन वा नाऽऽद्य इत्याह- तदयुक्तमिति । सर्वथा साम्ये परस्याप्यनिष्टापत्तिमाह-अपि चेति । कार्यस्य कार- णाव्यतिरेको विवक्षितोऽशस्तेन साम्यमिष्टमेवेति मत्वोपसंहरति--तस्मादिति ॥२१॥ , क, ख, 'पूर्वक म। २ ख, 'सा'।

·२१६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२२] (प्रधानजीवी निराकृत्यैश्वरस्य भूतानित्वम् , अधि०१) विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥ इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिनेंतरी शारीरः प्रधानं वा। कस्मात्-"विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्" । विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनि शारीराद्विलक्षणत्वेन-"दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सवाहा- भ्यन्तरो हजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः"[मुण्ड० ५.१.२] इति । न होतदिव्यत्वादिविशेषणमविद्यामत्युपस्थापितनामरूप- परिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मानस्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपप- द्यते । तस्मात्साक्षादौपनिपदः पुरुप इहोच्यते । तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनि भेदेन व्यपदिशति-" अक्षरात्परतः परः" इति । अक्षरमव्याकृतं नामरूपवीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं भूतयोनेब्रह्मत्वे हेत्वरमाह-विशेषणेति । चकारार्थमाह-इतश्चेति । एक्का- रार्थमाह-नेतराविति । इतःशब्दार्थ स्फुटयन्प्रश्नपूर्व हेतुद्वयमाह-कस्मादिति । विशेषणान्न नीवो भेदोक्तेर्न प्रधानमिति विमज्य व्याकुर्वन्नायं व्याचष्टे-विशि- नष्टीति । दिव्यो द्योतनात्मकः स्वयंज्योतिस्तत्र श्रुत्यन्तरप्रसिद्धचर्चा हिशन्दः । अमू- तत्व पूर्णत्वम् । आकाशाद्विशेषमाह-पुरुप इति । कार्यकारणाभ्यां परिच्छेदमा- शङ्कयाऽऽह--सवाद्येति । बाह्य कार्यमभ्यन्तरं कारणं ताभ्यां कल्पिताम्यां सहाधि- छानत्वेन तिष्ठति तस्य सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वे श्रुतिप्रसिद्धयर्थो हिशब्दः । जन्माघमा- वेन कौटस्थ्यमाह-अज इति । प्राणमनोम्यां संसर्गाभेदाभावात्परिशुद्धिमाह- अमाणो हीति । शारीरस्यापि विशेषणं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । तद्धर्मा नामरूपादिधर्मा दृश्यत्वादयः । विशेषणस्यानन्यथासिद्धिफलमाह-तस्मादिति । विशेषणस्य तुल्यत्वेऽपि द्वितीय हेतुं प्रधानपक्षे योजयति-तथेति । भेदोक्ति व्यननि-अक्षरमिति । किं तदव्याकृतं तदाह-नामेति । तयो/नस्येश्वरस्य शक्तिरूपं तत्पारतन्व्याभूतानां लीनानां सूक्ष्म संस्काररूपं वर्ततेऽत्रेति भूतसूक्ष्ममीश्वर- पदलक्ष्यं स्वरूपमाश्रयोऽस्येति तथोक्तम् । अन्यस्य तत्कार्यत्वेन तदाश्रयत्वात्तस्यैवे- श्वरो जीवो जगदिति बुद्धावुपाधित्वेन स्थितं विकारहेतुत्वाद्विकारश्चेत्यर्थः । ननु नाम- रूपयोर्षीनं शक्तिरूपं चाव्याकृतम् । यद्वा नामरूपे एव बीने तयोः शक्तिरूपं तदेव तच्च भूतसूक्ष्मं तत्कारणत्वादीश्वराश्रयमित्याश्रयशब्दो विषयार्थस्तस्यैवेश्वरस्य नोवत्वं माप्तस्य बुद्धचादिद्वारा कर्तृत्वादावुपाधिभूतमिति व्याख्येयं माध्यमिति चेत् । भैवम् । १ प. ज. 'धर्माश्चाऽऽत्म । इ. म. मोश्च स्वात्म। २ क. ख. ४ इ. ६. इतरश। ३ क. 8. ह. द. सिद्धत्व । ४. ह. द.'णतु'। ५ क, ख. उ. इ. द. वेनात । ६ क. ख. ठ. १. द. 'वत्वमाप्त।

·[भ०१पा०२१०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २१७ (प्रधानजीवो निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनित्वम् , अधि०६) तस्यैवोपाथिभूतं सर्वस्मादिकारात्परो योऽविकारस्तस्मात्-- "परतः परः" इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षित दर्शयति । नात्र प्रधान नाम किंचित्स्वतत्रं तत्त्वमभ्युपगम्यते तस्माद्भेदव्यपदेश उच्यते । किं तर्हि यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं भुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येते कल्प्यताम् । तस्माद्भेदव्यपदेशात्परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते ।। २२॥ कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः- रूपोपन्यासाच ॥ २३ ॥ (६) अपि च--" अक्षरात्परतः परः इत्यस्यानन्तरम्- "एतस्माज्जायते प्राणः" इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्य- न्तानी तत्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतपोनेः सर्वविकारा- त्मक रूपमुपन्यस्यमानं पश्याम: ~ अग्निमूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यों दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः माणो हृदयं विश्वमस्य पद्धयां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा " [ मुण्ड० २ . १ - ४ ] इति । तच्च परमेश्वरस्यैवोचितं सर्व- आश्रयशब्दस्य श्रुतार्थत्यागायोगाजीवत्वापत्तेश्चाव्याकृतसंबन्धकृतत्वात्परिशुद्धे चिद्धाती तत्संबन्धधौव्यादतो माग्यबहिर्भूतो नानानीववादः । अक्षरशब्दार्थमुक्त्या परिशिष्टं व्याचष्टे-तस्मादिति । इहेति प्रकृतवाक्योक्तिः । प्रधानाद्ब्रह्मणो भेदे प्रधानमिष्टम- सतोऽप्रतियोगित्वादित्याशङ्कयाऽऽह-नाति । प्रतियोग्यनगीकारे कथं भेदोक्ति- स्तत्राऽऽह--किं तीति । भूतसूक्ष्मं भूतानां सूक्ष्मं कारणमित्यर्थः । इति श्रुतिसू- प्रयोरुक्तिः ॥ २२॥ भूतयोनेरीश्वरत्वे हेत्वन्तरमाह-कुतश्चेति । रूपोपन्यासाच नेतराषित्यनुपरः। वृत्तिकारमतेन व्याकरोति-अपि चेति । अग्निघुलोकोऽसौ वाव लोको गौतमाग्नि- रिति श्रुतेः । पझ्यामिति प्रथमार्थे पादौ पृथिवी यस्य स एष सर्वभूतानामन्तश्चाऽऽत्मा चेत्यर्थः । एवं रूपोपन्यासेऽपि किं स्यात्तदाह-तचेति । अन्यथासिद्धि प्रत्याह- । क.ज.ट. 'म्बत'। २१. 'त परिक' । ३ ५. 'नां । क. 8. ट. 'रस्सोषि। ५३. का. एव ।

·. २१८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२३१ ((प्रधानजीवी निराकृयेश्वरस्य भूतयोनित्वम्, अधि० ६) विकारकारणत्वान्न शारीरस्य तनुमहिनो नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात् । तस्मात्पर- मेश्वर एव भूतयोनितराविति गम्पते । कयं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते । प्रकरणात् "एपः" इति च प्रकृतानुकर्पणात् । भूतयोनि हि प्रकृत्य "एत. स्माज्जायते पाणः" "एष सर्वभूतान्तरात्मा" इति वचनं भूतयो. निविपयमेव भवति । यथोपाध्यायं प्रकृत्यैतस्मादधीप्वैप वेद. चेदाइपारग इति वचनपुपाध्यायविपयं भवति तद्वत् । कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य मूतयोनेत्रिग्रहवपं संभवति । सर्वा- स्मत्वविचक्षयेदमुच्यते न तु विग्रहवत्वविवक्षयेत्यदोपः । “अह- मन्नमहमन्नादः " [तै० ३.१०६] इत्यादिवत् । अन्ये पुनर्मन्यन्ते । नायं भूतयोने रूपोपन्यासः। जायमा. नत्वेनोपन्यासात् । " एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च।खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इति हि पूर्वत्र माणादिपृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् । उत्तर- त्रापि च--"तस्मादग्निः समिधो यस्य सर्यः" इत्येवमादि "अतश्च सर्वा भोपधयो रसाय" इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति । नेति । तनुमहिमत्व परिच्छिन्न शक्तित्वम् । प्रधानविषयत्व तस्य दूषयतिनापीति । अनन्यथासिद्धिफलमाह-तस्मादिति । मानामावेन शङ्कते-कथमिति । मौन वदनुत्तरमाह-प्रकरणादिति । प्रकृत. स्वेऽपि भूतयोनेरग्निर्धत्यादौ कथमनुवृत्तिस्तत्राऽऽह-एप इति । तदेव स्कुटयति-- भनेति । दृष्टान्तेनैतदेव स्फुटयति यथेति । अदृश्यत्वादिधर्मकस्य निग्रवद्रूप कथ- मित्याक्षिपति-कथामिति । समाधत्ते--सर्वेति । यथा कश्चिद्ब्रह्मात्मविदात्मनः सर्वात्मत्वविवक्षयाऽहमनमहमन्नाद इति साम गायति न त्वन्नान्नादत्वमात्मनोऽमिति तस्यापुमर्थत्वात्तथेहापीत्याह-~अहमिति । एकदेशिन दूषयति-अन्ये पुनरिति । हेत्वसिद्धिमाशङ्कय पूर्वोत्तरवाक्येषु जाय- मानत्वेन तत्तदयक्तिरिहापि जायमानत्वेनोक्तिरस्तीत्याह-एतस्मादिति । यश्च सूर्यो घुलोकाग्ने समिध इस मासक सोऽपि तस्मादेव जायत इत्यर्थ । तथाऽपि मध्ये पर- -- १. म 'रास्मेत्यादि । २ घ जति च । ३ ा मानवदुत्त ।। श. 'योक्तिरि'।

·[अ०१पा०२सू०२२]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि २१९ (प्रधानजीवी निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनित्वम् , अधिक ६) इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यसेत् । सर्वात्मत्व. मपि सृष्टि परिसमाप्योपदेक्ष्यत्ति-" पुरुप एवेदं विश्वं कर्म [मुण्ड० २.१.१०] इत्यादिना । श्रुतिस्मृत्योथ त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे-"हिरण्यगर्भः सम- वर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं चामुतेमा कस्मै देवाय हविपा विधेम" [ऋ० सं० १०-१२१- १] इति । समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः । तथा-" स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुप उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तता" [ मार्क० पु० ४५-६४ ] इति च। विकारपुरुपस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं संभवति प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात् । अस्मिन्पक्षे पुरुष एवेदं विश्वं कर्मत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरमतिपचिहेतुरिति व्याख्ये- यम् ।। २३ ।। (६) स्यैव रूपमुक्तमित्याशङ्कय वाक्यभेदान्नेत्याह-इहेति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञानात्तदर्य सात्म्येि वक्तव्ये तदेवेदमुक्तमन्यत्रानुक्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वात्मत्व- मिति । उत्तरत्रोक्तावपि तस्यैवेदमपि सात्म्यिमन्यस्यायोगादित्याशङ्कयाऽऽह- श्रुतीति । कम्मै प्रजापतये विधेम परिचरेम । हिरण्यगर्भः मृष्यादाववर्तिष्टेत्येतावदि- होतं न जन्मेत्याशङ्कयाऽऽह-समवर्ततेति । स जातः सन्भूतग्रामस्येश्वराज्ञया पति- बभूति शेषदर्शनादित्यर्थः । अस्तु श्रुत्यादिसिद्ध जन्म तस्य कथं सर्वभूतान्तरात्मत्वं बनाऽऽह-विकारेति । पूर्वकल्पे प्रकृष्टधीकर्मानुष्ठाता कश्चिद्यनमानः कल्पादौ हिर. ण्यगर्भतया प्रादुर्वमूव तस्य सर्वप्राणाद्यधिष्ठातृत्वादधिष्ठात्रधिष्ठेययोरभेदात्माणात्मना सर्वभूतानामध्यात्म देहे स्थिते यमानेऽपि सार्वात्म्यं सिद्धमित्यर्थः । नन्वपश्चीकृतभूता- यभिमानिनो हिरण्यगर्भस्य विग्रहविशिष्टरूपेण तदधिष्ठेयप्राणादिनन्मानन्तरं जन्मोच्यते चेत्कस्तहिं सूत्रार्थस्तत्राऽऽह-अस्मिन्निति । विश्व सर्व कर्म सप्ताध्यं तपो ज्ञान च पुरुष एवेति सात्म्यिरूपोपन्यासात्परमात्मैव सूतयोनिरित्यर्थः । न विलक्षणत्वादित्यन परिणामस्य सारूप्यापेक्षाप्रतिक्षेपाद्विवर्तस्य च शङ्खपीतिमादौ विसदृशेऽपि दर्शनात. दपेक्षानियमाद्भूतयोनिवाक्य निर्षिशेपे ब्रह्मण्यन्वितमिति भावः ॥ २३ ॥(१) १ .ज, न 'न्यस्येत् । २ क, ख, तनन्म ।

·श्रीमईपायनमणीक्षब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२४) (प्रामणो धैश्वानरशम्दपाच्यावम् , अधिः .) वश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४॥ "को न आत्मा किं ब्रह्म" [छा०५.११ ] इत्यात्मानमे- वेमं वैश्वानरं संमत्यध्येपि तमेव नो बृहीतीति चोपक्रम्प घुसूर्य- वाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननि. न्दया च वैश्वानरं प्रत्येपां पूर्धादिभावमुपदिश्याऽऽनायते- "यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमचि तस्य ह वा एत- स्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चविश्वरूपा माणः पृथ- ग्वमात्मा संदेहो वहुलो पस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव रूपोपन्यासप्रसङ्गात्रैलोक्यदेहो वैश्वानरः पर इत्याह-वैश्वानर इति । विषय वक्तुं वाक्योपक्रममाह-को न इति । आत्मनोऽसंसारित्वार्थ ब्रह्मपदम् । तस्याऽs: परोक्ष्यार्थमात्मपदम् । प्राचीनशालप्सत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिलाः समेत्येत्यं मीमांसा चकुस्ते च निश्चिचीपयोद्दालकमाजग्मुः सोऽपि न वेद सम्यगिति सह तेन पडपि ते कैकेयरानमश्वपतिमागत्योचुरात्मानमेवेत्यायध्येपि स्मरसि । स च तेषां विपरीतधी- निरासेन सम्यग्धीजिग्राहयिषया तामेव पप्रच्छ । औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्से दिवमेवेत्याहेतरो राजा पुनरुवाचैप मुतेजा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से मूर्धा स्वयमात्मनो मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नाऽऽगमिष्य इति । ततः सत्ययज्ञमपृच्छत्स चाऽऽदित्यमूचे ततश्चैप विश्वरूप आत्मा चक्षुस्त्वेतदात्मन इत्यन्धोऽभविष्यो यन्मा नाऽऽगमिष्य इति राजाऽभाषत । एवं क्रमेण धुसूर्यादीनां सुतेजस्त्वविश्वरूपत्वपथाव. मात्मत्वबहुलत्वरयित्वपादत्वगुणयोगं विधाय मूर्धपातान्धत्वप्राणोत्क्रमणदेहविशीर्णता- पस्तिमेदपादशोपणैरेकैकोपास्तिनिन्दया च तेपां वैश्वानरं प्रति मूर्धादिभावमुक्त्वा सम- स्तोपासनमानातं यस्त्वेतमित्यादिना । आभिमुख्येन विश्वं मिमीते नानातीत्यमिविमा- नस्तं प्रादेशपरिमाणमुपाने यस्तस्य सर्वलोकाद्याश्रयं फलमित्यर्थः । लोका भोगभूमयो भूतानि तत्तदुपाधयो मोक्तारस्त्वात्मान इति मेदः । तत्तत्संबन्धिफलमाक्त्वमन्नमत्तीत्यु च्यते । ध्यानफ्लमुक्त्वा ध्येयरूपमाह-तस्येति । सुतेजस्त्वगुणा यैर्वैिश्वानरस्य मूर्धा निपातावेतत्प्रसिद्धयों ।। विश्वत्त्वगुणः सूर्यस्तस्य चक्षुरेष शुक्ल एप नील इत्यादिश्रुतेः । पृथङ्नाना वम गमनमात्मा स्वरूपमस्येति तथा नानागतित्वगुणो वायु- रस्य प्राणः । बहुलेश्वगुण आकाशः संदेहोऽस्य देहमध्यम् । रयिर्धनं तद्गुणा आपोऽस्य , प. 'होति । २ क स ठ.४४.लगु । 4 ·[अ०१पा०२०२४]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२२१ (प्रमणो वैश्वानरशब्दवाच्यरवम् , अधि०७) वेदिर्लोमानि बहिर्हदयं गाईपत्यो मनोऽन्याहार्यपचन आस्यमाह- वनीयः" [छा० ५-१८] इत्यादि । तत्र संशयः-कि वैश्वा- नरशब्देन जाठरोऽनिरुपदिश्यत उत भूतामिरथ तदभिमा- निनी देवताऽथवा शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति । किं पुनरत्र संशयकारणम् । “वैश्वानरः" इति जारभूता- निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगादात्मेति च शारीरपरमेश्व- रयोः । तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं तावत्माप्तं जाठरोऽग्निरिति । कुतः । तत्र हि विशेषेण कचित्प्रयोगो दृश्यते-"अयमनिश्वानरो योऽयमन्त: पुरुपे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमयते "[वृ० ५.९ ] इत्यादौ । अमिमात्रं वा स्यात्सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात्--"विश्वस्मा अनि भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमहामकृण्वन् " [ऋ० सं० १०-८८-१२] इत्यादौ । अग्निशरीरा वा देवता स्यात्त- बस्तिस्थमुदकम् । पृथिव्यां वैश्वानरस्य प्रतिष्ठानात्तस्य पादौ पृथिव्येव । तस्य होमाधा- रत्वसंपादनायोक्तमुर एवेत्यादि । तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेदित्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । तत्र श्रुतौ वैश्वानरोऽनात्माऽऽत्मा वेति संशयं हृदि निधायाऽऽये पक्षत्रयं द्वितीये पक्षद्वयमाह-तत्रेति। संशयहेतुं प्रश्नपूर्वकमाह-किमिति । सत्यां सामग्यां कार्यभौव्यं फलितमाह- तति। वास्योपक्रमस्थादृश्यत्वादिसाधारणधर्मस्य वाक्यशेषस्थसर्वज्ञत्वाद्युक्त्या बनवि पयत्ववदिहाप्युपक्रमगतसाधारणशब्दस्य शेषस्थहोमाधारवलिन प्रसिद्धधनुगृहीतेन जाठरार्थत्वसिद्धेस्तस्यैवोपास्यतेति विमृश्य पूर्वपक्षमाह-किमिति । वैश्वानरविद्या- श्रुतेः सविशेषब्रह्मण्यन्वयोक्तः संगतयः । पूर्वपक्षे जाठराग्नेः सिद्धान्ते ब्रह्मणो ध्यान फलम् । साधारणे शब्दे कुतो विशेषप्रतिजेत्याह-कुत इति। प्रतिज्ञाविशेपे हेतुमाह-- तति । योऽयं वेश्वानरोऽग्निः सोऽयं पुरुषाकारे देहेऽन्तरित्युक्त्वा तमेव विशि- नष्टि-पेनेति । पक्षान्तरमाह--अग्नीति । तन्मात्रग्रहे हेतुः सामान्येनेति। विश्वमै भुवनाय वैश्वानरमग्निमां केतुं चिह्न सूर्यमकृषकृतवन्तो देवास्तदुदये दिनव्यवहारा- दित्यर्थः । कस्पान्तरमाह-~-अनीति । तदमिमानिदेवताग्रहे हेतुस्तस्यामिति । वैश्वा- नरस्य देवस्य सुमतौ शोमनबुद्धौ वयं स्याम भवेम तस्यास्मद्विपया मुमतिर्मवस्वित्यर्थः । तत्र हेतू राजा हीति । यस्माद्भुवनानामयं राना के मुखं मुखहेतुरभिमुखा श्रीरस्येत्य. - ११.म.न. अन्न।

·२३२ । श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-(०१पा० २०२४] (ब्रह्मणो वैश्वानरसन्दवाच्यत्वम् , अधि०७) स्यामपि प्रयोगदर्शनाद--"वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि के भुवनानामभिश्रीः" [ऋ० सं० १-९८-१] इत्येवमा. द्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात् । अथाऽऽत्मशब्द- सामानाधिकरण्यादुपक्रमे च-"को न आत्मा कि ब्रह्म" इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन वैश्वानरशब्दः परिणय इत्युच्यते । तथाऽपि शारीर आत्मा स्यात् , तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानरसंनिकर्षात् , प्रादेशमात्रमिति च विशेपणस्य तस्मिन्नु पाधिपरिच्छिन्ने संभवात् । तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं मौप्तेि तत इदमुच्यते--वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्ह - तीति । कुतः “साधारणशब्दविशेपात्" । साधारणशब्द- योविशेषः साधारणशब्दविशेषः । यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वा- नरशब्दौ साधारणशब्दो वैश्वानरशब्दस्तु त्रयस्य साधारण आत्मशब्दश्च द्वैयस्य तथाऽपि विशेपो दृश्यते येन परमेश्वरपरत्वं मिश्रीरीश्वरस्तस्मात्तस्य सुमतौ स्यामेत्यर्थः । हिकमित्येकं पदमित्येके । तत्राप्ययमे. वार्थः । प्रयोगत्रयेऽपि तुल्यप्रयोगग्रहार्थमादिपदम् । कथं देवतार्थत्वमस्य प्रयोग- स्येति तदाह-एवमाद्याया इति । ऐश्वर्यादीत्यादिपदं धर्मज्ञानवैराग्यादिसंग्रहा- र्थम् । पक्षत्रयेऽप्यपरितोपमाह-अयेति । वाजसनेयकेऽग्निवैश्वानरशब्दाभ्यामेवोप- क्रमान्नेश्वरार्थतेति पक्षान्तरमाह-तथाऽपीति । शारीरे लक्षणया वैश्वानरशब्दोपप- तिमाह-तस्येति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-मादेशेति । भूताग्निदेवताजीवविपर्य पक्ष- त्रयमुपक्रममात्रं प्राणाहुत्याधारत्वादेर्युमूर्धत्वादेश्चायोगात् । हृदयं गार्हपत्य इत्या- दिना हि देहावयवाः सनिहितस्यौदर्यस्यामेाहेपत्यादित्वेन कल्प्यन्ते । आस्य- माहवनीयस्तद्यद्भक्त तद्धोमीयमिति च जाठरस्य मुखानुस्यूतस्य प्राणाहत्याचार- स्याऽऽहवनीयत्वेनाऽऽस्य कल्प्यते । न च द्युमूर्धत्वादेस्तनासंभवः । स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नेष वा अतिष्ठा वैश्वानर इत्यादिना मूर्धादीनां झुलोकाद्यात्मनों संपादनात्तै ठरस्यापि घुमूर्धत्वादिसिद्धरारोपिताम्र्धत्वादिना बृहत्त्वात्तस्यैव ब्रह्म- त्वमापन्नादात्मत्वम् । न च ब्रह्मण्यपि धुमूर्धत्वादेरारोपो जाठरे तत्कल्पनायाः श्रौतत्वेन विशेषादतो जाठरोपास्तिपरं वाक्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धा न्तयति-तत इति । हेतु प्रश्नपूर्वकमादाय व्याचष्टे-कुत इति । साधारणौ शब्दो को वा त्योर्विशेषस्तत्राऽऽह-यद्यपीति । नायं परमात्म- । को तो १ क म. प्राप्तम् । त। ज. प्राप्तम् । तद' । २ दृ, ज, म त्रयाणा) ३ ह, ज. . द्वयोस्तथा। ४ ट. ड. ड. त्राय ।

·[भ०१पा०२सू०२५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २२३ (ब्रह्मणो वैश्वानरशरदवाच्यस्यम् , अधि०७) तयोरभ्युपगम्यते--" तस्य हवा एतस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाः" इत्यादिः । अत्र हि परमेश्वर एव घुमूर्धत्वा- दिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्याना- यति गम्यते । कारणत्वात् । कारणस्य हि सर्वाभिः कार्य- गताभिरवस्थाभिरवस्थाचत्वाद्दयुलोकाधवयवत्वमुपपद्यते । “स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमत्ति" इति च सर्वलो- काद्याश्रयं फलं धूपमाणं परंमकारणपरिग्रहे संभवति । “एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यन्ते छा० ५-२४-३ ] इति तद्विदः सर्वपाप्ममदाहश्रवणम् । को न आत्मा किं ब्रह्मेति चाऽऽत्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि ब्रह्मलिङ्गानि पर- मेश्वरमेव गमयन्ति । तस्मात्परमेश्वर एवं वैश्वानरः ॥ २४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ।। इतश्च परमेश्वर एवं वैश्वानरः । यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्नि- रास्यं चौधेतीदृशं त्रैलोक्यात्मक रूपं स्मर्यते । गमको विशेषस्तस्य निर्विशेषस्य धुमूर्धत्वाद्ययोगादित्याशङ्कयाऽऽह-अत्रेति । अवस्थान्तरमध्यात्ममधिदैवमित्येवरूपं तस्य तथैवोपन्यासफलमाह---आध्यानायेति। कथं परस्यावस्यान्तरभाक्त्वं तदाह-कारणत्वादिति । तदेव स्फुटयति-कार- णस्येति । एतेन जाठरे घुमूर्धत्वादि प्रत्युक्तम् । वैश्वानरोपासकस्य सर्वलोका- द्याश्रयफलश्रुतेश्च वैश्वानरस्येश्वरत्वमित्याह-स इति । वैश्वानरविदः सर्वपा- प्मदाहश्रुवेश्च तस्य परत्वं तद्विज्ञाने तद्दाहप्रसिद्धरित्याह-एवं हेति । यथाऽग्नौ क्षिप्तमिपीकातूलं दह्यत एवमस्य विदुषः सर्वाणि कर्माण्यनर्थहेतवो दह्यन्त इत्यर्थः । उपक्रमादपि तस्य परमात्मता नयोस्तत्रैव रूढे ठरे स्वमुख्यत्वादित्याह--कोन इति । उक्तलिङ्गानां फलमाह-इत्येवमेतानीति । श्रुतिलिङ्गसिद्धमुपसंहरति- तस्मादिति ॥ २४ ॥ स्मृत्या च श्रुत्यर्थः शक्यो निर्गमित्याह-स्मर्यमाणमिति । तत्र प्रतिज्ञा पूर- यति--इतश्चेति । मूत्रं व्याकुर्वन्नितःशब्दार्थमाह-यस्मादिति। स्मृतिमुद्दाहरति- - १४.ज. म, ति च त । २१,म.ट, 'पाप' घ. 'निलि'घ, "मेवाव। ५ क. स.ड., तथोप।

·२२४ श्रीमद्वैपायनमणीतवमसूत्राणि-- [अ०१पा०२०२१] ( मह्मणो वैश्वानपदवारयत्वम् , भषि..) "यस्यामिरास्पं द्यौर्मर्धा खं नाभिवरणौ क्षितिः । सूर्यचक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः॥ [महाभा० शान्ति० ४७-६८] इति च तत् "स्मर्यमाणं " रूप मूलभूतां श्रुतिपनुमापयदस्य वैश्वानरशब्दस्प परमेश्वरपरत्वे "अनुमान" लिङ्गं गमकं स्यादि- त्यर्थः । इतिशब्दो हेत्वों यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैधा- नरः परमात्मैवेत्यर्थः । यद्यपि स्तुतिरियं-" तस्मै लोकात्मने नमः" इति, स्तुतित्वमपि नासति मूलभूतवेदवाक्ये सम्यगी- दृशेन रूपेण संभवति । चां मूर्धानं यस्य विमा वदन्ति खं वै नाभि चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विधि पादी क्षिति च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतपणेता"॥ इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या ॥ २५॥ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन तथा दृष्टयुपदेशादसंभवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ अत्राऽऽहन परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति । कुतः । "शब्दादिभ्योऽन्तामतिष्ठानाच" शब्दस्ताचदैश्वानरशब्दो न पर- यस्येति । तस्याः श्रुतिवन्मानत्वं व्युदस्य तद्वारा तदाह-तदिति । इतिशब्दस्य वाक्यसमाप्त्यर्थत्वं व्यावर्त्य हेत्वर्थत्वं व्यनक्ति-यस्मादिति। स्तुतेरसदारोपेऽपि संभवान्न मूलश्रुत्पपेक्षेत्याशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति । सद्रूपेण स्तुतित्वमौत्सर्गिकमसति श्रुत्यपवादे दुरिमित्यर्थः । अस्तुतिरूपामपि स्मृतिमाह-यामिति । इहेति त्रैलोक्य- देहस्य वैश्वानरस्येश्वरतायामित्यर्थः ॥ २५ ॥ सिद्धान्तं विधान्तरेणाऽऽलिप्य समाधत्ते-शब्दादिभ्य इति । आक्षेप विवृण्व- नअर्थमाह-अत्रेति । स्थितः सिद्धान्तः सप्तम्यर्थः । श्रुत्यादिना वैश्वानरस्योक्तेश्व- रत्वाक्षेपे प्रश्नद्वारा हेतुमादत्ते-कुत इति । तत्र शब्दं व्याचष्टे-शब्द इति । ईश्वरस्य विरोधीति शेषः । तदेव स्फोरयति-वैश्वानरेति । शब्दान्तरमाह-- १. ड.अ.ओरे। २ प. इत्येत। क. ह. भ. 'तित। ४. ड. "वर्षे ग । ५ क. घ... अ.कलित।६ क. १. ज. म. 'भृते । ख. स्फोटयति ।

·[अ०१पा०२०२६]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २२५ (ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् , अधि ७) मेश्वरे संभवति । अर्थान्तरे रूढत्वात् । तथाऽग्निशब्द:-"स एपोऽनिर्वैश्वानरः" [ शतप० प्रा० १०-६.१.११] इति । आदिशब्दात-" हृदयं गार्हपत्यः" [छा० ५-१८-२] इत्या- द्यनिनेताभकल्पनम् । " तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्" [छा० ५.१९.१ ] इत्यादिना च माणाहुत्यधिकरणतासंकीर्त- नमेतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः। तथाऽन्त:- प्रतिष्ठानमपि श्रूयते-" पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद" [शत. १०-६-१-११ ] इति । तच्च जाठरे संभवति । यदप्युक्तं- " मूर्धेव सुतेजाः"[छा०५-१८-२] इत्यादेविशेपात्कारणा- परमात्मा वैश्वानर इति । अत्र चूम:-कुतो होप निर्णयो यदुभयथाऽपि विशेपमति- भाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठर. विपय इति । अथवा भूतानेरन्तर्बहिचावतिष्ठमानस्यैप निर्देशो भविष्यति। तस्यापि हि धुलोकादिसंबन्धो मत्रवर्णादवगम्यते-- तथेति । सोऽपि श्रौतो वैश्वानरशब्दवदीश्वरे न संभवतीति योजना । आदिशब्दोपात्तं लिङ्गमाह-आदीति । बहूत्यर्थ लिङ्गान्तरमाह-तद्यदिति । अपेक्षितां प्रतिज्ञा पूरयति- एतेभ्य इति । वाजसनेयकेऽग्निरहस्ये वैश्वानरेऽग्निशब्दात्तस्य परस्मिन्नयो- गात्तत्सामान्याच्छान्दोग्येऽपि वैश्वानरोऽग्निरेव स चाऽऽहुत्याधारत्वादिलिहाजाठर एवेति भावः । तत्रैव लिङ्गान्तरमाह-तथेति । यथोक्तहेतुभ्यो वैश्वानरो नेश्वरस्तथा वक्ष्यमाणहेतोरपीत्यर्थः । अन्तःप्रतिष्ठानमपि वैश्वानरस्येति शेषः । अग्निरहस्ये सप्र- पञ्चां वैश्वानरविद्यामुक्त्वा स यो हैतमसिं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठित वेद स सर्वलोकाद्याश्रयं फलमत्तीत्युक्तं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितश्चाग्नि ठर एव प्रसिद्ध- रित्यर्थः । तथाऽपि वाजसनेयके धुम्र्धत्वादिश्रवणान्न जाठरः स्यादित्युक्तमनुवदति- यदपीति । अनेकलिङ्गानुगृहीतानन्यथासिद्धवैश्वानराग्निश्रुतिभ्यामेकं लिङ्गं नेयमित्याह- अत्रेति । नाठरेऽपि धुमूर्धत्वादि कथंचिन्नीतमिति भावः । न जाठरे मुख्य द्युमूर्ध- स्वादीत्यपरितोपादाह-~-अथवेति । एष निर्देशो वैश्वानराग्निशब्दाम्यामन्तःप्रतिष्ठा- मोक्त्या चेति शेपः । तत्रापि कुतो धुमूर्धत्वादि सिद्धं तत्राऽऽह-तस्यापीति । अपिरीश्वरदृष्टान्तार्थः । इमां पृथिवीमुत द्यामपि द्यावापृथिव्यावेव रोदसी यो भानुरूपे- १२. नमित्येते । २ क. ज. ८. न्वेष । ३ ५.४. हि भूलो'। स. 'रणत्वा ।

·२२६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२६] (प्रह्मणो वैश्वानरशन्दवाच्यलम् , अधि०७) " यो भानुना पृथिवीं चामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् " [ ऋ० सं० १०-८८.३ ] इत्यादौ । अथवा तच्छरीराया देव- ताया ऐश्वर्ययोगाद्युलोकाधवयवत्वं भविष्यति । तस्मान्न पर- मेश्वरो वैश्वानर इति । अत्रोच्यते--" न तथा दृष्टयुपदेशात् " इति । न “शब्दा- दिभ्यः " कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् । कुतः । "तथा" जाठरापरित्यागेन "दृष्टधुपदेशात् "परमेश्वरदृष्टिहिं जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते " मनो ब्रह्मेत्युपासीत" [छा० ३-१८-१] इत्यादिवत् । अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते-"मनोमयः प्राणशरीरो भारूप: [छा० ३.१४.२] इत्यादिवत् । यदि चेह परमेश्वरो न विव. क्ष्येत केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत ततो " मूर्धेव सुतेजाः इत्यादेविशेपस्यासंभव एव स्यात् । यथा तु देवताभूताग्निव्य- पाश्रयेणाप्पयं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत पुरुपेऽन्तःप्रति- ष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान तु पुरुपत्वम् । " पुरुपमपि चैन- मघीयते" वाजसनेयिन: स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुपः णाऽऽततान व्याप्तवानन्तरिक्षं च तयोर्मध्यमाततान स देवो द्युलोकाद्यवयवो ध्येय इत्यर्थः । परिच्छिन्नभूताने धुलोकाद्यवयवत्वमित्यरुच्या कल्पान्तरमाह-अथवेति । द्युमूर्धत्यादिविशेषस्यान्यथासिद्धत्वे फलितमाह-तस्मादिति । परिहारमवतारयति-अत्रेति । तदक्षराणि व्याचष्टे-नेत्यादिना । दृष्टयुप- देशं सदृष्टान्तं स्पष्टयति-परमेति । ब्रह्मप्रतीकस्य जाठरस्योपास्यतेऐति शिष्ट्वा सूत्रावयवं तदुपाधिनो ब्रह्मण एवोपास्यतेति विधान्तरेण व्याकरोति-अथवेति । जाठरप्रतीकत्वात्तनुपाधित्वाद्वा परस्मिन्नपि लक्षणयाऽग्न्यादिशब्दसिद्धौ न तस्य तल्लिङ्गान्यथाकरणे शक्तिरिति भावः । असं मवादिति व्याचष्टे-यदि चेति । उपा- स्त्यर्थत्वेऽपि जाठरे द्युमूर्धत्वादेरसत एवाऽऽरोपः स्यान्न च सति संभवे स युक्त इत्यर्थः । अस्तु तर्हि देवतादिविषयत्वं विशेषस्येत्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । पुरु: पमपीत्यादि विमजते-यदि चेति । ब्रह्मोपाधित्वतत्प्रतीकत्वयोरसत्त्वं कैवल्यं तस्य सर्वलोकाद्याश्रयं फलमिति शेषः । पुरुषत्वेऽपि कथं ब्रह्मणस्तदन्तःप्रतिष्ठितत्वं “ - १ ह. म. सभवति । २ क. 'भ्य. प'1३ क. स. 'रन । क. स. ८. ड. द. "धिकत्वा ।

·[अ०१पा०२८०२७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि १२२७ (ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् , अधि० ॥ ") स यो तमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुपविध पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठित चेद "[श० प० ना० १०-६-१-११] इति । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते । ये तु-" पुरुषविधमपि चैनमधीयते" इति सूत्रावयवं पठन्ति तेपायेपोऽर्थः-केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्थान पुरुषविधत्वम् । पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसने- पिन:-" पुरुषविधं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठित वेद" इति । पुरुप- विधत्वं च मकरणायदधिदैवतं घुमूर्धत्वादिपृथिवीप्रतिष्ठितवान्तं यञ्चाध्यात्म प्रसिद्ध मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्त्वान्तं तत्परि- गृह्यते ।। २६ ॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ यत्पुनरुक्तं भूताग्नेरपि मत्रवर्णे धुलोकादिसंबन्धदर्शनात मूर्धेव सुतेजाः " इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति 'तच्छरीराया देवताया वैश्चर्ययोगादिति तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-~-अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः । तथा भूतानिरपि न वैश्वानरः । न हि भूतानेरोपण्यप्रकाशमा- त्रात्मकस्य धुम्र्धत्वादिकल्पनोपपद्यते विकारस्य विकारान्तरा- त्मत्वासंभवात् । तथा देवतायाः सत्यप्पैश्वर्ययोगे न घुमूर्धत्ता- तत्राऽऽह-परमेति । पाठान्तरमादाय व्याचप्टे-ये विति । जाठरस्यावेतनत्वा- स्पुरुषत्ववन्न तद्विषत्वमपीत्यर्थः । ब्रह्मणोऽपि पुरुपत्वमेव न तद्विषत्वमित्याश- कयाऽऽह----पुरुपेति । तच ब्रमण्युपास्त्यर्थ स्यादिति भावः ॥ २६ ॥ शुमूर्धत्वादिविशेषस्य जाठरविषयत्व संप्य देवतादिविषयत्वं पयति-~-अत एवेति । सूत्रं व्याकतुं व्याप्त्यं पक्षद्वयमनूद्य तस्य निरस्यत्वमाह-~-पदिति । सूत्रमूत्थाप्य व्याकरोति-अत्रेति । घुमूर्धत्वादिसंबन्धसर्वलोकाद्याश्रयफलमाक्त्व- सर्वपाप्मदाहात्मब्रह्मोपकमा उका हेतवः । भूतदेवतयोरपि द्युमूर्धत्वादि सिध्यतीत्युक्तं मत्याह-नहीति । किंच न देवताया निरङ्कुशमैश्वर्य किवीश्वरायत्तमतस्तस्यैव । १म. र पुरुष पु । २ के. इ. य. 'न तु । ३ क. ज. वर्षे न । ४ क. स. ४. द: ६. वर्लप। ५ क. स. मर्धादि ।

·२२८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० २०२८] ( ग्रह्मणो पेवानरशम्दवाच्यत्वम्, अधि० ७) दिकल्पना संभवति । अकारणत्वात्परमेश्वराधीनश्वर्यत्वाच । आत्मशब्दासंभवश्व सर्वेष्वेषु पक्षेपु स्थित एव ॥ २७ ॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८॥ पूर्व जाठराग्निमतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तमन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन । इदानीं तु विनैव प्रतीको. पाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चि- द्विरोध इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । ननु जाठराग्न्यपरिग्र- हेऽन्तःमतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुध्ये. रनिति । अत्रोच्यते--अन्तामतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते । न हीह---"पुरुपविधं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद" [शत० १०-६. १-११] इति जाठराग्न्यभिमायेणेदमुच्यते तस्याप्रकृतत्वादसं- शब्दितत्वाच । कथं तहि यत्मकृतं मूर्धादिचबुकान्तेपु पुरुषावयवेषु पुरुषवि.' धत्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते---" पुरुषविधं पुरुपेऽन्तः सर्वकारणस्य द्युमूर्धत्वादीत्याह-परमेश्वरेसि । पक्षत्रयसाधारणं दोषमाह-- आत्मेति । चकारो ब्रह्मशब्दायोगस्य सर्वपाप्मदाहाद्ययोगस्य च समुच्चयार्थः ॥२७॥ वानसनेयकेऽग्निशब्द जाठरार्थमुपेत्य परस्मिन्नपि तत्संबन्धालक्षणा स्वीकृत्य ब्रह्मो- पास्तिरित्युक्तम् । इदानीमत्राप्यान्यादिशब्दो ब्रह्मार्थः । ततो यदधिदैवं धुलोकादि- पृथिव्यन्तं यच्चाध्यात्म मूर्धादिचुबुकान्तं रूपं तदनुगतं ब्रह्मैवोपास्यं न जाठरावच्छि. नमित्याह-साक्षादिति । वृत्तमनूय सूत्रार्थ विवृणोति-पूर्वमित्यादिना । जाठ: रस्य प्रतीकादित्वेन आहे हेतुं सूचयति-अन्तरिति । माक्षादीश्वरोपास्तौ विरोध शङ्कते-नन्विति । विरोधं व्युदस्यति-अत्रेति । अन्तःप्रतिष्ठितत्वोक्त ठग्रिहेऽप्यविरोधं प्रतिज्ञाय हेतुमाह--न हीति । इहेति वाजसनेयकोक्तिः । अन्तःप्रतिष्ठितत्त्वमिदमा परामृष्टम् । प्रकरणोपपदयोरभावाजाठरानभिप्रायेऽपि पुरु पशब्देन करशिरश्चरणादिमतोऽभिधानात्कथं तद्विधत्वं तदन्तःप्रतिष्ठितत्वं वा परस्या. पीत्याशङ्कयाऽऽह-कथमिति । पुरुषावयवसंपत्त्या तद्विधत्वं कार्यकारणसमुदाया- १ ज. 'वेषु । २ क. अ. ज. अ. 'दिषु च ।। 8. . द. परमत । ४ क. स. 'राग्न्यप रि५८. स.ट, "यकर।

·अ०१पा०२सू०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२२९ (ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् , अधि०७) मतिष्ठितं वेद" इति । यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् । अथवा यः प्रकृतः परमात्माऽध्यात्ममधिदैवतं च युरुप- विधत्वोपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदभिप्रायेणेदमुच्यते- पुरुपेऽन्तः प्रतिष्टितं वेद " इति । निश्चिते च पूर्वीपरालोच- नवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विपय एव वैश्वानरशब्द: केनचिद्यो. गेन वर्तिप्यते । विश्वश्वायं नरेश्चेति विश्वेषां वाऽयं नरो विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः परमात्मा सर्वात्मत्वाहिश्वानर एव वैश्वानरस्तद्धितोऽनन्यार्थों राक्षसवायसादिवत् । अग्निशब्दोऽ- प्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति । गाईपत्यादिकल्पनं माणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते ॥ २८ ॥ कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रथुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातुमारभते- त्मनि तस्मिन्मूर्धादिचुचुकान्तावयवस्थितेश्च पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं समुदायिनां समुदाय- मध्यपातित्वादित्याह-यथेति । अन्तःप्रतिष्ठितत्वेन माध्यस्थ्येन साक्षीव लक्ष्यत इति पक्षान्तरमाह-~~अथवेति । अन्तःप्रतिष्ठितत्वोत्केरविरोधमुक्त्वा वैश्वानरशब्दस्याविरो- धमाह-निश्चिते चेति । तस्य तत्रारूढेन तद्विषयतेत्याशङ्कयाऽऽह-केनेति । सर्वात्मत्वमाश्रित्य योगवृत्तिमेव कथयति-विश्वश्चति । सर्वकारणत्वेन योगवृत्ति- माह-विश्वेषामिति । सर्वेश्वरत्वेनापि तामाह-विश्वे वेति । सर्वात्मत्वं सर्वकारणत्वं सर्वेश्वरत्वोपलक्षणम् । तथाऽपि विश्वनर इति स्यात्कथं वैश्वानर इत्युच्यते तत्राऽऽह- विश्वेति । "नरे संज्ञायाम्" इति दीर्घता । अण्प्रत्ययस्तहिं कथं तत्राऽऽह- तद्धित इति । अनन्यार्थत्वं प्रकृत्यातिरिक्तार्थशून्यत्वम् । तथाऽपि कैथं परस्मिन्न- ग्निपदं तदाह-अमीति । अर्धातोर्गत्यर्थस्य निप्रत्ययान्तस्याग्निरिति रूपं तत्राशयति गमयति जगतोऽयं जन्म प्रापयतीत्यग्निरग्रणीरुक्तः । आदिशब्दादभितोगतत्वं सर्वज्ञा- तृत्वं च गृहीतम् । एवं वाजिशास्खायामपि परोपास्तिसिद्धौ न तहलाच्छान्दोग्यवाक्यं विघटनीयमित्युक्तम् । यत्तु च्छान्दोग्ये परस्मिन्नसमेवि लिङ्गमुक्तं तत्राऽऽह- गाईपत्यादीति ॥ २८ ॥ सूत्रत्रयमाकासाद्वाराऽऽदत्ते-कथमिति । मतभेदेन व्याख्यामेव दर्शयन्नादावा- १. कृतप । २ ज. 'रच वि। ३ ख. कथमस्मि 17 स. अगिधातो'। ५ क. स. उ. ड. द. भवलि।

·२३० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०२९-३०] (ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् , अधिक ४ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य मादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमिचं स्यात् । अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपा- सकानां कृते । प्रदेशेषु चा हृदयादिप्पलब्धिस्थानेषु विशेपेणा- भिव्यज्यते । अतः परमेश्वरेऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तरुपप- द्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते ॥ २५ ॥ अनुस्मृतेर्वादरिः ॥३०॥ प्रादेशमात्रहृदयमतिष्ठेन वाऽयं मनसाऽनुस्मयते तेन प्रादेश. मात्र इत्युच्यते । यथा प्रस्थमिता यवाः भस्था इत्युच्यन्ते तद्वत् । यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसंबन्धाय ज्यते, न चेह परमेश्वरगतं किंचित्परिमाणमस्ति यद्धृदयसंव- न्धायज्येत तथाऽपि प्रयुक्तायाः प्रादेशमात्रश्रुतेः संभवति यथा- कथंचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते । भादेशमात्रत्वेन वाऽय- ममादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः पादेशमात्रश्रुत्यर्थवृत्तायै । एव- मनुस्मृतिनिमिचा परमेश्वरे पादेशमात्रश्रुतिरिति वादरिराचार्यों मन्यते ॥ ३०॥ श्मरथ्यमतमाह-अभिव्यक्तेरिति । विभारीश्वरस्यायुक्ता प्रादेशमात्रतेति शङ्कां निरस्यन्व्याकरोति-अतिमात्रस्येति । अतिकान्ता मात्राः परिमाणं येन तस्येति यावत् । अभिव्यक्तिनिमित्तं प्रादेशमात्रत्वमित्येतदेव व्यनक्ति-अभिव्यज्यत इति । स्वाभाविकाणिमाद्यैश्वर्यख्यापनार्थ महतोऽपीश्वरस्योपासकान्प्रति सूक्ष्मत्वेन व्यक्ति. रिति द्योतयति-किलेति । नियमेन प्रादेशमात्रतया व्यक्तौ हेत्वभावान्नेयं व्याख्ये- त्याशङ्कयाऽऽह-प्रदेशेष्विति । अभिव्यक्तिफलमाह-अत इति ॥ २९ ॥ मतान्तरमाह-अनुस्मृतेरिति । व्याचष्टे-~-प्रादेशेति । पूर्वेण विकल्पार्थो । अभिव्यञ्जकस्थं परिमाणमभिव्यङ्गमे भातीत्येतदृष्टान्तेनाऽऽह-यथेति । प्रत्याह-यद्यपीति । हृदयस्थ परिमाणं मन प्रभवस्मृतावारोपित पर्यमाणेश्वरेऽध्यस्तमालम्बनमिति यथाकथंचिदित्युक्तम् । स्मृतिगतप- रोपितस्य स्मर्यमाणे कथमारोपो विषयविपयित्वेन भेदादित्या- रदेशेति । उपसंहरति-एवमिति ।। ३०॥ A. तिष्ठितेन । ३ छ, भ. 'पोऽनु । ४ क. घ. 'बत्त्याय । क्ष. 'ध्यस्त स्म।

·[अ०१पा०२सू०३१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २३१ (ब्रह्मणों वैश्वानरशन्दवाच्यत्वम् , अधि०५) संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥३१॥ संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्मादेशमात्रश्रुतिः । कुतः । तथा हि समानप्रकरणं वाजसनेयिव्राह्मणं धुप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलो- क्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्ममूर्धमभृतिषु चुचुकपर्यन्तपु देहावयवेपु संपादयत्मादेशमात्रसंपत्ति परमेश्वरस्य दर्शयति-- "प्रादेशमामिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा मादेशमात्रमेवाभिसंपादयिष्यामीति । स होवाच । मूर्धानमुपदिशनुवाचैप वा अतिष्ठा वैश्वानर इति । चक्षुपी उपदिशनुवाचेप वै सुतेजा वैश्वानर इति । नासिके उप- दिशघुवाचैप वै पृथग्वात्मा वैश्वानर इति । मुख्यमाकाशमुप- दिशभुवाचैप वै वहुलो वैश्वानर इति । मुख्या अप उपदिशन्नु- वाचैप वै रयिवैश्वानर इति । चुबुकमुपदिशनुवाचैप वै प्रतिष्ठा वैश्वानर इति" [शत० १०-६-१-१०-११] इति । चुवुकमित्य- प्रादेशमानश्रुतेपियं कथंचिदुक्त्वा साक्षादेव श्रुत्युक्तं विषयमाह-संपत्तेरिति । प्रतिज्ञां विभजते-संपत्तीति । संपत्तिरत्राश्रुतेति पृच्छति--कुत इति । उत्तरम्-- तथाहीति । तदेव ब्राह्मणमुदाहरति-प्रादेशेति । परमेश्वरमप्रादेशमात्रमपि संपा- दनेन प्रादेशमात्रमिव सम्यग्विदितवन्तो देवास्तमेवेश्वरं पूर्वमभिसंपन्नास्ततो वो युष्मभ्यं तया द्युप्रभृतीनेतानवयवान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशपरिमाणं वैश्वानरं संपादयिप्यामीत्यौप- मन्यवप्रमृतीप्रति वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञायाश्वपती राजोवाच किं कुर्वन्नित्युक्ते स्वस्य मूर्धानमुपदिशन्कराग्रेण दर्शयन्नेप वै लोकान्भुरादौनतीत्य तिष्ठतीत्यतिष्ठा द्यौविश्वान- रस्यावयव इति प्रसिद्ध मूर्धनि वैश्वानरस्याधिदैवं यो मूर्धा यूलोकस्तदृष्टिः कर्तव्ये- त्यर्थः । स्वकीये चक्षुषी दर्शयन्नुवाचैप वै सुतेजाः शोभनतेजःसहितः सूर्योऽधिदेवं वैश्वानरस्य चक्षुरिति प्रसिद्धयोश्चक्षुपोर्वैश्वानरस्याधिदैवं यदादित्याख्यं चक्षुस्तदृष्टि- रित्यर्थः । अध्यात्मप्रसिद्धयो सिकयोर्वेश्वानरस्याधिदैवं यो वायुः प्राणस्तदृष्टिरि- त्याह--नासिके इति । अध्यात्ममुखावच्छिन्ने नमसि वैश्वानरस्य यदधिदेवं संदे- हास्यं नमस्तद्धीरित्याह~-मुख्यमिति । मुखसंभवास्वप्सु वैश्वानरस्याधिदेवं या वस्तिस्थानीया आपस्तदृष्टिमाह-~-मुख्या इति । प्रसिद्ध चुचुके वैश्वानरस्य याऽधि- दैवं पादाख्या पृथिवी तदृष्टिमाह-चबुकमिति । ननु च्छान्दोग्यवाजसनेयकयोन का विद्या गुणवैपम्यादतो न वानसनेयकानुसारेण च्छान्दोग्ये प्रादेशमात्रश्रुतिर्नेतज्येति १ क. स. 'तिरेवाना'१२ठ, ड, ढ, 'रच।

·“ २३२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०२सू०३२] (ब्रह्मणो वैश्वानरशन्दवाच्यत्वम् , अधि० ७) धरं मुखफलकमुच्यते । यद्यपि वाजसनेयके चौरतिष्ठात्वगुणा समाम्नायत आदित्यश्व सुतेजस्त्वगुणः, छान्दोग्ये पुनोः मुतेजस्त्वगुणा समाम्नायत आदित्यच विश्वरूपत्वगुणस्तथाऽपि नैतावता विशेषेण किंचिद्धीयते प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेपात् । सर्वशाखामत्ययत्वाच्च । संपत्तिनिमित्तां मादेशमात्रश्रुतिं युक्त- तरां जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ ३१ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२॥ (७) इति महापव्यासप्रणीतब्रह्मसूनप्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २॥ " आमनन्ति चैनं " परमेश्वरम् " अस्मिन् " मूर्धचुयु- कान्तराले जाबाला: प एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते मतिष्ठित इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन्मतिष्ठित इति । वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा का च नासी [ जाबालोप० खण्ड० २] इति । तंत्र चेमामेव नासिकां वरणानासीति निरुच्य च तत्राऽऽह-यद्यपीति । अल्पवैषम्येऽपि बहुतररूपप्रत्यभिज्ञानाद्विवैक्यमित्यर्थः । विद्यक्यं किंचिदित्युक्तं तथाऽपि प्रकरणभेदाद्विद्याभेदमाशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । न्यायस्य गुणोपसंहाराधिकारे वक्ष्यमाणत्याद्वानसनेयकस्थातिष्ठागुणश्छान्दोग्ये तद्गतच विश्वरूपगुणोऽन्यत्र ज्ञेय इत्यर्थः । छान्दोग्यवदितरत्र को न आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्र. मामावान विद्यैक्यमित्याशङ्कय स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुष इत्युपसंहारे पुरुषोद्देशे- नाग्रणीत्वादिविधेरुपक्रमेऽपि तस्यैवावगमात्पुरुषस्य च परमात्मत्वादुमयत्रै विद्यै क्या- द्वाजसनेयकानुरोधाच्छान्दोग्ये प्रादेशमात्रश्रुतिरित्युपसंहरति-संपत्तीति ॥३१॥ प्रादेशमात्रश्रुतिः संपत्तिनिमित्तेत्यत्र श्रुत्यन्तरमाह-आमनन्तीति । सूत्रं व्याक- रोति--आमनन्ति चेति । य एष प्रसिद्धः परमात्मा नाशाभावादनन्तः स्वरूपेणान• भिव्यक्तेरव्यक्तस्तं कथं विजानीयामित्यत्रिप्रश्ने याज्ञवल्क्यस्योत्तरम्-स इति । स हि परमात्मा जीवात्मन्यविमुक्ते व्यवहारतः संसारिणि प्रतिष्ठितः परस्यैव प्रत्यक्त्वा- दित्यर्थः । पुनरत्रिरष्टच्छत्-स इति । तत्र याज्ञवल्क्यो ब्रूते-वरणायामिति । वरणा भूः । प्रश्नान्तरं भूमिकापूर्वमादत्ते-तत्र चेति । प्रकृता श्रुतिः सप्तम्यर्थः । इमामेव प्रसिद्धो धूमहितां नासिकां वारयति नाशयतीति वरणाप्तहिता नातीति निधयेनोक्त्वेत्यर्थः । अविमुक्तस्य स्थानभूता का वै वरणा का च नासीति प्रश्नस्य १८ तनेमा' । २ . ज. म. ट. 'च्य स। ३ ख. 'त्र तद्विय । ४ अ. स्तं वि । ५ क. स. 'कमा । ६ ख. 'कस्था ।

·[अ०१पा०२सू०३२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि । २३३ (ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम् , अधि० ५) सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा सर्वाणी- न्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासीति पुनरामनन्ति- “कतमं चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोर्माणस्य च यः संधिः स एप धुलोकस्य परस्य च संधिर्भवति" [जावा० २] इति । तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे मादेशमात्रभुतिः । अभिविमानश्रुतिः [छा०५-१८-१] प्रत्यगात्मत्वाभिमाया । मत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिविमानः । अभिगतो वाऽयं प्रत्य- गात्मत्वाद्विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमानः । अभिविमि- मीते या सर्व जगत्कारणत्वादित्यभिविमानः। तस्मात्परमेघरो वैश्वानर इति सिद्धम् ।। ३२॥ (७) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये सम- न्वयाख्यप्रथमाध्यायस्योपास्यब्रह्मवाचकास्पष्टश्रु- तिसमन्वयो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ प्रत्युक्तिः सर्वानिन्द्रियवृत्तिकृतान्दोपान्धारयति तेन वरणेति । सर्वानिन्द्रियवृत्तिक- तान्पाप्मनो नाशयति तेन नासोति । नियम्यजीवाधिष्ठानत्वद्वारा नियन्तुरीश्वरस्या- धिष्ठानत्वानोसाभ्रुवोः पाप्मवारकत्वादिप्तिद्धिः । तयोर्मध्येऽपि स्थानविशेषगवेपणया पृच्छतिकतमं चेति । याज्ञवल्क्यस्त्वाह--भ्रुवोरिति । प्राणो नासिव्यस्तयो- मध्यं धुलोकस्य स्वर्गस्य परस्य च ब्रह्मलोकस्य संवित्वेन ध्येयमित्याह-स इति । श्रुत्यन्तरसंवादफलमाह--तस्मादिति । विशेषणान्तरं घटयति~अभिविमानेति । प्रत्यक्त्वेन सर्ववेद्यत्वं सर्वात्मत्वे सत्यानन्त्यं सर्वकारणत्वं वा निमित्तीकृत्याभिप्रायमेव प्रकटयति-प्रत्यगिति । परमेश्वरे साधकसत्त्वाजाठरादौ तदभावात्परोपास्तिपरं वैश्वानरवाक्यमित्युपसंहरति--तस्मादिति । सविशेषप्रचुराणां वा रूढिबहुलानां वाऽन्यतरत्रास्पष्टलिङ्गानां वा वाक्यानां ब्रह्मण्यन्वयः सिद्ध इति पादार्थ निगमयति- इति सिद्धमिति ॥ ३२ ॥ (७) इति श्रीमत्परमहंस परिवानकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यमगवदानन्दज्ञा- नविरचित शारीरकन्यायनिर्णये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २॥ १ क. ज. प. 'नरप्याम' । २ ड. प्र.ट. 'तमश्चात्य । ३ म. द.त्मताभ। क. ड. 'बर एव चैं। ५ इ. भासीधु' । ६ स. ट. ह. द. "तमचेति ।

·समन्वयाख्यप्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ज्ञेयब्रह्मप्रतिपादकास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्वयः । तत्र प्रथमाधिकरणे (मूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तृजीवेश्वराणां मध्ये केवलमश्विरस्येव सर्वाधिष्टानभूतत्वम् , अधि० १) शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥१॥ इदं श्रूयते-" यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरितमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथाम- तस्यैप सेतु: "[मुण्ड० २-२-५] इति । अत्र यदेतद्दन्युप्रभृ- तीनामातत्ववचनादायतन किंचिदवगम्यते तरिक परं ब्रह्म स्यादाहोस्विदर्थान्तरमिति संदिह्यते । तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं पूर्वस्मिन्पादे सविशेषवस्तुप्रचुराणां वाक्यानां ब्रह्मपरतोक्ता संप्रति निविशेषब्रह्मप्रचु- राणां तेषां तत्परता वक्तुं पादान्तरमारभ्यते । तत्र पूर्वाधिकरणे त्रैलोक्यात्मा वैश्वानरः परमात्मेत्त्युक्तं तर्हि त्रैलोक्यायतनमन्यदित्याशङ्कयाऽऽह-द्युभवादीति । यद्वोपक्र- मस्थश्रुतेर्वाक्यशेषस्थलिनान्यपरत्वमुक्तं तत्प्रप्तञ्जेन जगदायतनत्वस्यानेकसाधारणस्य वाक्यशेषस्थात्मश्रुत्या ब्रह्मपरत्वमाह-शुभ्वादीति । आथर्वणवाक्यमुदाहरति- इदमिति । लोकत्रयकल्पनाधिष्ठानत्वोक्त्या पच्चीकृतभूतपञ्चकाधिष्ठानत्वमाह- यस्मिन्निति । कार्यब्रह्माख्यसमष्यन्तःकरणस्य तत्रैव कल्पितत्वमाह-मन इति । इन्द्रियसमष्टिदेवतानां तत्रैव कल्पितत्वं सूचयति-सहेति । चकाराद्भूतसूक्ष्माव्या- कृतेश्वरान्तर्यामिणामध्यस्तत्वं ध्वनितम् । मायाख्यां प्रकृति कल्पितकार्यपरम्परां च श्रुत्युदिततर्कामिना विलाप्य तमेवाधिष्ठानभूतमद्वयमात्मानं नानथेति मुमुक्षून्प्रत्याह- तमेवेति । वाच्यवाचककल्पनानामैक्यापरोक्षप्रमित्या बाधमाह-अन्या इति । एष वाग्विमोकपूर्वकस्तत्त्वसाक्षात्कारः सोपादानसंसारनिवृत्तित्वेनामृतत्वस्य व्यवस्थापक इत्याह-अमृतस्येति । आयतनशब्दाश्रुतेर्नेदमुदाहरणमित्याशङ्कयाऽऽह-अत्रेति । आयतनत्वसाधारणधर्मदृष्टया संशयमाह-तदिति।अर्थान्तरं प्रधानम् । उपक्रमस्थस्य साधारणशब्दस्य वाक्यशेपगतामूर्धत्वादिलिझनेश्वरार्थत्ववदिहाप्युपक्रमस्थसाधारणा- यतनत्वस्य वाक्यशेषगतसेतुश्रुत्या परिच्छिन्ने सेतुशब्दार्थे व्यवस्थेति पूर्वपक्षयति- तत्रेति । निर्विशेषे ब्रह्मण्युक्तश्रुत्यन्वयोक्तेः संगतयः । पूर्वपक्षे प्रधानापास्तिः सिद्धान्ते १ स. "ति । अथ । १.७.द, 'शेपन ।

·। [अ०१पा०३०१]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि । २३५ (सूमात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तजीयेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्ठानभूतत्वम् , अधि) स्यादिति माप्तम् । कस्मात् " अमृतस्यैप सेतुः ॥ इति श्रव- णात् । पारवान्हि लोके सेतुः प्रख्यातः । न च परस्य ब्रह्मणः पारवत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम् अनन्तमपारम्" [वृ० २.४. १२] इति श्रवणात् । अर्थान्तरे चाऽऽयतने परिगृह्यमाणे स्मृति- प्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः । श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात् वायुर्वे गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति " [वृ० ३-७२] इति वायो- रपि विधारणत्वश्रवणात् । शारीरो वा स्यात् । तस्यापि भोकृ- त्वाद्भोयं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपवेरिति । एवं माप्त इदमाह-" धुभ्वाचायतनम्" इति । द्याश्च भूश्च परमेश्वरधीरिति फलम् । आयतनत्वस्य ब्रह्मण्यपि योगान्नान्तिरमित्याशङ्कय प्रत्याह- कस्मादिति । अमृतस्येति श्रवणादेप सेतुरिति च श्रवणादिति योजना । अमृतस्येति पष्ठीप्रयोगाद्रह्मणः स्वयममृतत्वादन्यस्यामृतस्यामावात्तत्प्रयोगो ब्रह्मणि नेति मत्वा सेतुश्रुति विशदयति--पारवानिति । तथाऽपि कुतो न ब्रह्मणः सेतुत्वं तत्राऽऽह-- न चेति । आनन्त्यमनौपचारिकमित्यपारमित्युक्तम् । उमयत्रापि सेतुशब्दस्य मुख्यार्थ- स्वायोगेऽपि विधरणस्याऽऽगन्तुकस्याऽऽश्रयणान्निनसिद्धपरिच्छिन्नाश्रयणं युक्तमिति भावः । किं तदर्थान्तरं तदाह-अर्थान्तरे चेति । श्रुत्युक्तमायतनं श्रौतमेवोचितं न स्मातमित्याशङ्कयाऽऽह-श्रुतीति । वायोरायतनत्वं साधयतिचायुरिति । सर्व गतात्य तन्वादिवत्कुतः सूत्रतेत्याशङ्कय सूक्ष्मतया सूत्रवदवस्थानादित्याह-वायुनेति। आकाशस्यापि सूत्रवदन्तर्वर्तनमस्तीत्याशयास्य सर्व प्रत्येकस्वभावतया विधारकत्व माह-अयं चेति । सहब्धानि संग्रथितानि विधृतानीत्यर्थः । आयतनस्याऽऽत्मत्व- श्रुतेनैवमित्याशङ्कयाऽऽह-शारीरो वेति । तस्य परिच्छिन्नत्वान्न सर्वविधारकते. त्याशङ्कय कर्मोपास्त्यादिद्वारा सर्वस्थितिहेतुत्वमाह-तस्येति । विधायतनत्वेन प्रधा- नस्य पायोर्मोत्तुर्वा ध्यानार्थ वाक्यमित्युपसंहर्तुमितिशब्दः । पूर्वपक्षमनूयोत्तरपक्षप्रतिज्ञामादाय विगृह्णाति एवमिति । न ममुधियोरिति निपे. धाइगुम्वादीतियणादेशासिद्धिरिति चेन्न 1 गतिकारकोपपदाभ्यामन्यपूर्वस्य नेप्यत इति विशेषणादस्य च कारकोपपदत्वात् । द्वंद्वे द्वयोः समत्वादुपपदत्वं दिवो नेति चेन्न समत्वेऽपि प्रथमप्रयुक्ताया दिवश्वरमप्रयुक्तां भुवं प्रायुपपदत्वमारोप्य समासे यगादे- क. ज. "ग्यं प्रला 12 कपरंश्व । ३२.पीयो। ४ स. 'नियतसि ।

·२३६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [ग०१पा०३सू०१) (सूप्रारमहिरण्यगर्भप्रधानभोक्तजीवेवराणां मध्ये केवलमीक्षरस्त्येव सर्वाधिष्टानभूतत्वम् , अधि०१) धुभुवौ युभुवावादी यस्य तदिदं घुभ्यादि । यदेतदस्मिन्वाक्ये चौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमात्मकं जगदोवत्वेन नि. दिष्टं तस्याऽऽपतन परं ब्रहल भवितुमईति । कुतः। "स्वशब्दात्" आत्मशब्दादित्यर्थः।आत्मशब्दोहीह भवति-"तमेवैकं जानथ आत्मानम्" इति । आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवक- ल्पते नार्थान्तरपरिग्रहे । कचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते-" सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्म- तिष्ठाः" [छा०६-८-४] इति । स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुप- रिटाच ब्रह्म संकीर्त्यते-" पुरुप एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्" [मुण्ड० २-१-१०] इति “ब्रह्मवेदममृतं पुरस्ता- इस पश्चाहा दक्षिणतश्चोत्तरेण"[पुण्ड० २.२.११ ] इति च। तत्र त्वायतनायतनवद्भावश्रवणात् । सर्व ब्रह्मेति च सामाना- धिकरण्यात् । यथाऽनेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेत्येवं शसिद्धेः । न च द्वंद्वे समस्यमानानां समत्वनियमो राजपुरुषादिषु व्यभिचारात् । तस्मा- द्वम्विादिवढ्युम्वादीत्य विरुद्धम् । द्वंद्वे तद्गुणसंविज्ञाने च कृते तस्याऽऽयतनमिति स्थिते प्रतिज्ञाया विवक्षितमर्थमाह--यदिति । जगदायतनत्वस्यान्यत्रापि योगे विशे- पोक्तिरयुक्तेत्याह--कुत इति । तत्र हेतुमादाय योजयति-स्वशब्दादिति । आय- तनशब्दसमानाधिकृतात्मशब्दस्यादृष्टिमाशङ्कयाऽऽह-आत्मेति । जीवादावपि तदुपपत्तिमाशङ्कयोक्तमात्मशब्दश्चेति । पक्षान्तरे मुख्यमाप्त्याद्ययुक्तमित्यर्थः । सश. देन ब्रह्मोक्त्वा तस्याप्ताधारणसच्छब्देनाऽऽयतनत्वोक्तिरिति योजनान्तरमाह-कृचि. चेति । स्वस्याऽऽयतनस्यासाधारणांयतनशब्दादिति योजनान्तरं मत्वा श्रुतिमाह- सदिति । सतो निमित्तत्वेनैव मूलत्वं प्रत्याह-सदायतना इति । असमवायिका- रणस्यैव सतः स्थितिहेतुत्वमेवेत्याशङ्कयाऽऽह-सत्मतिष्ठा इति । स्वशब्देन ब्रह्मोक्त्वा तदसाधारणपुरुषशब्देन ब्रह्मशब्देन परशब्देनामृतशब्देन चोक्तरित्यर्थान्त. रमाह--स्वशब्देनेति । इहेति प्रकरणोक्तिः । यस्मिन्द्यौरित्यादिवाक्यात्पूर्वोत्तरवा- क्ययोझोक्तेमध्येऽपि तदेव युक्तमादिमध्यावसानानामैकार्ये वाक्यैक्यादित्ययः । पुरस्ताद्रह्मोक्तिमाह---पुरुष इति । परस्तादपि तदुक्तिमाह--ब्रह्मैवेति । पुरस्ता- पूर्वस्या दिशि पश्चात्पश्चिमायां दक्षिणतो दक्षिणस्यामुत्तरेणोत्तरस्यां यदिदं दृश्यते तवेत्यर्थः । सर्वत्र ब्रह्मोक्तावपि तदनेकरसत्वमाशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । उक्त- . १४. ह. द. 'गादाय 1 २ क...दउमा।

·“ अ०१पा०३मू. १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २३७ (सूमात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तृविश्वराणा मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्टानभूतत्वम् , अधि०१) नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का संभवति तां निवर्तयितुं सावधारणमाह- तमेवैक जानथ आत्मानम्" इति । एतदुक्तं भवति । न कार्यमपञ्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः। किंत विद्याकृतं कार्यप्रपञ्च विद्यया पविलापयन्तस्त- मेकमायतनभूतमात्मानं जानथैकरसमिति । यथा यस्मिन्नास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवाऽऽनयति न देवदत्तं तद्वदाय. तनभूतस्यैवैकरसस्याऽऽत्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते । विकारा- नृताभिसंधस्प चापवादः श्रूयते--"मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" [काठ०२.४.११] इति । सर्व ब्रह्मोति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चविलापनार्थ नानेकरसतामतिपादना- र्थम् । स यथा सैन्धवचनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽधायः कृत्स्नः प्रज्ञानयन एव [वृह० ४-५-१३.] इत्येकरसत्ताश्रवणात् । तस्माद्दयुभ्वायाय- तनं ब्रह्म। वाक्यं सप्तम्यर्थः । सामानाधिकरण्याद्विचित्र आत्मेत्याशङ्का संभवतीति संवन्धः । वैचित्र्यं दृष्टान्तेनाऽऽह-यथेति । कथं तार्ह तन्निरसनं तदाह-तामिति । जगदायतनं ब्रह्म शेयमित्युक्ते कुतस्तदैकरस्यं तत्राऽऽह-एतदिति । तथापि कथं प्रपञ्चायतनस्य निष्कृप्य ज्ञानं तत्राऽऽह-यथेति । एकशब्दादेवकाराचाऽऽय- तनपलक्ष्यमेकरसं ब्रह्माऽऽत्मत्वेन ज्ञेयमित्युक्त्वा तत्रैव हेत्वन्तरमाह-विकारेति । वाचारम्भणश्रुतेदृश्यत्वादित्युक्तेश्च विकारो मिथ्या तस्मिन्ननृतेऽनिर्वाच्येऽभिसंधाऽमि- मानो यस्य तस्येति यावत् । द्वैतं सत्यं पश्यतो निन्दाश्नुतेरप्येकरसं ब्रह्मेत्यर्थः । ब्रह्मै- करस्यं सामानाधिकरण्यचतिविरुद्धमित्याशङ्कय पुरुपः स्थाणुरितिवज्जाग्यादिना विरुद्धस्य द्वैतस्य ब्रह्मणा सामानाधिकरण्यं बाधार्थमित्याह-समिति । यदविद्यारो- पितं तत्सर्व वस्तुतो ब्रह्म न तु या तत्सर्वमतो न श्रुतिविरुद्धमित्यर्थः । ब्रह्मान्द्य सर्वत्व. विधावप्रसिद्धानुवादेन प्रसिद्धविधिप्रसक्तिरित्यभिप्रेत्य ब्रह्मणो नानारसत्वे श्रुत्यन्तरविरो. धमाह-स यथेति । सैन्धवसिख्योऽन्तर्बहिर्विमागहीनः सर्वात्मना लवणकरसो यथा तथाऽsrमाऽपि सर्वथा चिदेकरसमूर्तिरिति श्रुत्यर्थः । ब्रह्मणश्चिदेकरसस्य प्रतिपाद्यत्वे फलितमाह-तस्मादिति । तस्यैकरस्यात्प्रधानादेस्तद्विरहादित्यर्थः । १. ज. श्वप्रवि। २ क.ट. द. ह. 'दियुक्त' । ३ झ. सधोऽभि | ४ ट.इ. द. "रिस।

·२३८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०२] (सूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तजीवेश्वराणां मध्ये केवलमश्विरस्येव रायाधिष्टानभूतत्वम् , अधि०१) यत्तूक्तं सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारवत्वोपपत्चेब्रह्मणोऽर्धान्तरेण घुभवाद्यायतनेन भवितव्यमिति । अत्रोच्यते । विधारणत्वमात्र- मेव सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते न पारवत्चादि । न हि मुद्दा- रुमयो लोके सेतुर्दष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते । सेतुशब्दार्थोऽपि विधरणत्वमात्रमेव न पारवत्त्वादि पियो वन्धः नकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः । अपर आद-" तमेवैकं जानथ आत्मान्" इति यदेतत्संकीर्तितमात्मज्ञानं यचैतत् "अन्या वाचो विमुञ्चय" इति वाग्विमोचनं तदत्रामृतत्वसाधनत्वात् "अमृत- स्यैप सेतुः" इति सेतुभुत्या संकीर्त्यते न तु शुभ्वाद्यायतनम् । तत्र यदुक्तं सेतुश्रुतेर्ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण धुभ्वाचायतनेने भाव्यमि- त्येतदयुक्तम् ॥ १॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाद ॥२॥ इतथ परमेव ब्रह्म घुभवाद्यायतनम् । यस्मान्मुक्तोपसप्य. ताऽस्य व्यपदिश्यमाना दृश्यते । मुक्तैरुपमृप्यं मुक्तोपमृप्यम् । सेतुश्रुतेर्गतिं वक्तुमुक्तमनुवदति-यचिति । तस्याविवक्षितां गतिमाह-अत्रेति । अत्रेति सप्तम्या भावप्रधानममृतं वाक्यं चोक्तम् । सावयवत्वाचेतनत्वादि वक्तुमादि- पदम् । ननु सेतुनाऽविनाभूतत्वापारवत्तादेस्तत्र तच्छन्दाद्धीरिति चेन्नेत्याह-न हीति । अत्रापोति प्रकृतवाक्योक्तिः । अभ्युपगम्येत परेणापीति शेषः । विधरणत्व. स्याऽऽगन्तुकत्वात्पारवत्त्वादेः स्वामाव्यात्तदेव सेतुश्रुत्या ग्राह्यमिति चेत्तत्राऽऽह-- सेविति । गुणवृत्त्याऽपि शब्दैकदेशार्थविधरणगुणस्वीकरणमेव युक्तं न त्वत्यन्तन- हिरर्थपारवत्त्वाद्यगौकरणं मुख्याथैकदेशलाभेन विधरणस्य बुद्धिस्थत्वादमृतस्येति षष्ठी च ब्रह्मपक्षे भावार्थस्वीकारादिति भावः । सेतुशब्दं ब्रह्मेत्युपेत्य सेतुश्रुतेर्गतिमुक्त्वा विषयान्तरोक्त्याऽपि तद्गतिमाह-अपर इति । सेतुशब्दस्य वाग्विमोकपूर्वकमात्म- ज्ञानमर्थो न ब्रह्मेति स्थिते फलितमाह-तत्रेति ॥ १॥ द्युम्वाद्यायतनं ब्रह्मत्यत्र हेन्वन्तरमाह-मुक्तति । तथ्याख्यातुं प्रतिज्ञां पूर- यति- इतश्चेति । इतःशब्दार्थ Kष्टयति-यस्मादिति । मुक्तेन ब्रह्मणा कुतस्त- देवोपसृप्यमित्याशङ्कयाऽऽह-मक्तरिति । बन्धविश्लेषं मुक्तिशब्दार्थ वक्तुं बन्धमनुः क. १. ज. म. 'नमत्र से'। २ इ. स. ट. विधार'।३ क. ड, ज, अ,'न भवितव्य । ४ स. 'विधार'। ५ रा. णत्वर्ग । ६ क. खट, ढ, स्फुटपति ।

·[अ०१पा०३सू०२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। २३९ (सूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभौगाजीवेश्वराणी मध्ये केवलमीक्षरस्येव सर्वाधिष्ठानभूतत्वम् , अधि०१) देहादिप्वनात्मस्वहमस्मीत्यात्मदिरविद्या ततस्तत्पूजनादौराग- स्तत्परिभवादी द्वेपस्तदुच्छेददर्शनादयं मोहत्येवमयमनन्तभे- दोऽनर्थवातः संततः सर्वेपां नः प्रत्यक्षः । तद्विपर्ययेणाविद्या- रागद्वेपादिदोपमुक्तैरुपसूप्यं गम्यमेतदिति घुभवायायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति । कथम्- " भियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" ॥ [ मुण्ड० २.२-८ ] इत्युक्त्वा ब्रवीति--" तथा विद्वान्नाम- रूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिग्यम् " [ मुण्ड० ३-२-८ ] इति । ब्रह्मणश्च मुक्तोपमप्यत्वं मसिद्ध शास्त्रे-"यदा सर्वे ममु. च्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते" [वृ० ४.४.७] इत्येवमादौ । प्रधानादीनां तु न कचिन्मुक्तोपमुप्पत्वपस्ति प्रसिद्धम् । अपि च-" तमेवैक पदति-देहादिप्विति । अविद्याफलमाह--तत इति । अनर्थसमुदायस्य सम्यता नाहते विच्छेदाभावं सूनयति-संतत इति । तत्र स्वानुभवं प्रमाणयति-सर्वेपा- मिति । बन्धमनूध तद्विश्लेषं मोक्षमाचक्षाणः सूत्रं योजयति-~-तदिति । उक्तमु. स्त्यनन्तरं प्राप्यं ब्रह्मेति श्रुतिरसिद्धेति शङ्कते-कथमित्ति । मुक्तौ श्रुतिमाह- भियत इति । तथाऽपि कथं धुम्वाद्यायतनस्य मुक्तोपमृप्यत्वं तत्रापि श्रुतिमाह- इत्युक्त्वेति । यथा नद्यो गाद्या नामरूपाभ्यां निर्मुक्ताः समुद्रं प्राप्य तदात्मनाs- पतिष्ठन्ते । तथा विद्वानपि साक्षात्कृतवमा तहलादेव नामरूपादविद्यातकार्यात्मनो विमुक्तः परादव्याकृतात्परमस्पृष्टानर्थ पुरुषं पूर्णमात्मानं दिव्यमखण्डं चिद्धातूमु- पैत्यात्मत्वेनाऽऽनोतीत्यर्थः । प्रधानादीनामन्यतमस्यापि मुक्तोपसृप्यत्वसिद्धेरन्यथासि- द्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मणश्चेति । ज्ञानावस्था यदेत्युक्ता । मुमुक्षरस्येत्युक्तः । हदीत्युक्त्या कामानामात्मनिष्ठता निरस्ता । प्रतिवन्धाभावावस्थां वक्तुमथेत्युक्तम् । अति भीवदयस्थोक्तिः । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेदेत्यादिसंग्रहार्थमादिपदम् । परपक्षव्यावृत्ति स्फोरयति-प्रधानादीनां स्विति । कचिदिति श्रुतिस्मृतिलोकोक्तिः। वाग्निायित्वव्यपदेशादपि गुम्याधायतनं ब्रह्मेति व्याख्यान्तरमाह-अपि चेति । ११. म. दो च द्वे । २ क. ज. 'मृप्यमुपग' । घ. 'सृप्यमुपगम्यते । त' । ३१.ज.श्र, स्थिताः क. स. रयानान्त। - ·२४० श्रीमद्वैपायनमणीवब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०३] (मूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्ता जीवेश्वराणां मध्ये कैवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्टानभूतत्वम् , अधि० ) जानथ आत्मानमन्या वाचो विमु थामृतस्यैप सेतुः" इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वमिह घुम्वाद्यायतनस्योच्यते । तच्च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो दृष्टम्- " तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायादहशब्दान्याचो विग्लापनं हि तत् " ॥ [वृ०४-४-२१] इति । तस्मादपि द्युभ्वाचायतनं परं ब्रह्म ॥२॥ मानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३॥ यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वैशेपिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैशेपिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्तीत्याह । नानुमान सांख्यस्मृति- परिकल्पितं प्रधानमिह धुभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् । कस्मात् अतच्छन्दात्" । तस्याचेतनस्य मधानस्य प्रति- पादकः शब्दस्तच्छब्दो न तच्छन्दोऽतच्छन्दः। न ह्यत्राचेत- नस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति । येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनाऽऽयतनत्वेन वाऽवगम्येत । तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दोऽत्रास्ति-" यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इहेत्युदाहरणोक्तिः । वाग्विमोकद्वारा घुम्वाद्यायतनस्य ज्ञेयत्योक्तावपि कुतस्तद्ब्रह्मैव तत्राऽऽह-तचेति । धीरो विवेकज्ञानी विज्ञान पदार्थज्ञानं प्रज्ञा वाक्यार्थधीख़- तपदार्थस्यैव हि वाक्यार्थधीः । ब्राह्मणपदमनुक्तद्विगोपलक्षणम् । वाक्यार्थधीहेतुत्वेन कर्मकाण्डवैमुख्यमधिकारिणा कार्यमित्याह-नेति । बहु निति विशेषणादात्मार्थोपनिष- दचिन्तनमनुज्ञातम् । अनात्मार्थशब्दानामननुसंधेयत्वे हेतुर्याच इति । अष्टावपि स्थानानि वाक्शब्देनोक्तानि । ताल्वादिशोपणमेव बहुशब्दानुचिन्तनं न फलवदित्ययः । मुक्तोपसृप्यत्योक्तिफलमाह तस्मादिति ॥ २ ॥ सिद्धान्तमुक्त्वा प्रधानपक्षं निषेधति-नेति । सूत्रतात्पर्यमाह-यथेति । कत्वमसाधारणत्वम् । तदक्षराणि व्याचष्टे-नेत्यादिना । इहेति वाक्योक्तिः । प्रश्न- पूर्वकं हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे-कस्मादित्यादिना । प्रकरणमत्रेत्युक्तम् । प्रधानसाधक- शब्दामावे फलमाह-येनेति । प्रधानवाचिशब्दस्य सत्त्वेनेति यावत् । न तथा तद्वा- चिशब्दोऽस्तीति शेषः । अतच्छब्दादित्यर्थान्तरमाह-तदिति । सप्तमी पूर्ववत् । १ क. प. ह. अ. ट. "श्थेति । २ ट.'मानिकम । ३ क. झ, ट. 'मानिक सा' । ४ ख. वैशेपि- 'लस्यार्थी ।

·[अ०१पा०३सू०४.५]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवानि ।२४१ ( सूत्रात्मदिरण्यगर्भप्रधानभोक्त जीवेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सशंधिष्ठानभूतत्वम् , अधि" [मुण्ड० १.१.९] इत्यादिः। अत एव न वायुरपीह धुभ्वाचाय- तनत्वेनाऽऽश्रीयते ॥३॥ प्राणभृच्च ॥४॥ यद्यपि माणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभ- चति तथाऽप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मा- देवातच्छन्दात्माणभृदपि न धुभवाद्यायतनत्वेनाऽऽश्रयितव्यः। न चोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो धुभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥ कुतश्च न प्राणभृद्युभ्वाचायतनत्वेनाऽऽश्रयितव्यः- भेदव्यपदेशात् ॥५॥ भेदव्यपदेशश्चेह भवति-~" तमेवैकं जानय आत्मानम् इति ज्ञेयज्ञाभावेन । तत्र प्राणभृत्तावन्मुमुक्षुत्वाज्ज्ञाता परि- शेपादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म ज्ञेयं धुभवाद्यायतनमिति गम्यते न माणभृत् ॥५॥ प्रधानस्य द्युम्वाधायतनत्वाभावेऽपि सूत्रात्मनः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-~-अत इति । अतच्छन्दादित्यतःशब्दार्थः ॥ ३ ॥ अस्तु तर्हि शारीरो थुम्बाद्यायतनं तस्मिन्नात्मत्वादियोगात्तत्राऽऽह-माणभृ- चेति । तयाचष्टे-यद्यपीति । भोग्यस्य मोक्तृशेषत्वात्तस्याऽऽयतनत्वमुक्तमाश- कयाऽऽहन चेति । जीवस्यादृष्टद्वारा शुभ्वादिनिमित्तत्वेऽपि न साक्षात्तदायतनत्व. मौपाधिकत्येनाविभुत्वादित्यर्थः । नन्वतच्छन्दादिति हेतुरिहापि चेनुकृप्यते तर्हि न प्राणभृदनुमाने अतच्छब्दादित्येकमेव सूत्रमस्तु तत्राऽऽह-पृथगिति । उत्तरसूत्रः प्राणभृदेव निरस्यते न प्रधानं तच्चैकसूत्रकरणे दुर्ज्ञानं तेनोत्तरसूत्रेषु जीवमात्रनिरास- ज्ञापनार्थ पृथकरणं सूत्रयोरित्यर्थः ॥ ४ ॥ परिच्छेदस्याऽऽमासत्वाद्ब्रह्मैक्याभिप्रायेण सर्वज्ञत्वमायतनत्वं च जीवेऽपि स्यादिति मत्वा गृच्छति -कुतश्चेति । सूत्रमुत्तरम्-भेदेति । विभनते-भेदेत्यादिना । इत्युदाहरणोक्तिः । तथाऽपि ज्ञेयमायतनं प्राणभृदस्तु नेत्याह-तत्रेति । निर्धार- णार्या सप्तमी ॥५॥ १ ज. म् । तथाहि यदि पृथग्योगो न स्यात्त प्रधानप्राणोभयविषयको भेदव्यपदेशो भवेत् । तथा सति तमेवैक जानयेसन ज्ञातृभावेन भेदव्यपदेशस्य प्रधानेऽसभवाहिरु यते ॥४॥ २ क.स."तनस्तस्मि ।

·२४२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०१पा०३०६-७] (सूत्रात्महिरण्यगर्भग्नपानभोक्तजीवेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्ठानभूतत्वम् , अधि०१) कुतश्च न पाणभृद्युभवाद्यायतनत्वेनाऽऽथयितव्यः- प्रकरणात् ॥६॥ प्रकरणं चेदं परमात्मन:-" कस्मिनु भगवो विज्ञाते सर्व- मिदं विज्ञातं भवति" [मुण्ड० १.१.३] इत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानापेक्षणात् । परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान केवले माणभृति ॥ ६॥ कुतश्च न प्राणभृद्दयुभवाद्यायतनत्वेनाऽऽश्रयितव्यः- स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७॥ (१) युभवाद्यायतनं च प्रकृत्य-"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" [ मुण्ड० ३-१-१ ] इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्यते । "तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति" इति कर्मफलाशनम् "अनश्नन्नन्यो अभिचाक- शीति" इत्यौदासीन्येनावस्थानं च। ताभ्यां च स्थित्यदना- भ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्यते । यदि चेश्वरो घुभवाद्यायतनत्वेन विवक्षितस्ततस्तस्य प्रकृतस्पेश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथग्वचनमवकल्पते । अन्यथा घमकृतवचनमाकस्मिकमसंवद्धं स्यात् । ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत । मिन्नस्य ब्रह्मणो क्षेयत्त्वनिरासेन स्वात्मानमेव जानधेति वचनपर्यवसानाज्जीव- स्याऽऽयतनत्वज्ञेयत्वनिरासे हेत्वन्तरं वाच्यमित्याह-कुतश्चेति । सूत्रमुत्तरमादाय व्याचष्टे-प्रकरणं चेति । तस्य परमात्मविषयत्वे हेतुमाह-कस्मिन्निति । प्राण- मृति ज्ञातेऽपि तच्छेपत्वेन सर्वविज्ञानात्तद्विपयत्वं प्रकरणस्येत्याशङ्कयाऽऽह-पर मात्मनीति ॥ ६ ॥ जीवस्योपाध्यैक्येनाविवक्षितत्वात्तज्ज्ञानेऽपि सर्वज्ञानसिद्धेस्तस्याऽऽयतनत्वाद्यमावे हेत्वन्तरं वाच्यमित्याशङ्कय सूत्रेण परिहरति-फुतश्वेत्यादिना ! व्याचष्टे-घुम्वा दीति । निर्देशमेव दर्शयति-तयोरिति । विभक्त्यर्थमाह-ताभ्यां चेति । स्थित्ये. श्वरस्यादनाजीवस्य संग्रहऽपि कयमीधरस्यैव विश्वायतनत्वं तदाह-यदीति । ईश्वरस्याऽऽयतनत्वेनाप्रकृतत्वे जीवात्पृथकथनानुपपत्तिरित्युक्तमेव व्यतिरेकद्वा- राऽऽह-अन्ययेति । जीवस्याप्यायननत्येनाप्रातत्वे तुल्याउनुपपत्तिरिति शकते-नन्विति । तस्यै- १ज.म. 'स्थानम् । ता । १ ज. 'तस्य २।३ क, रा, स्याऽऽय।

·[अ०१पा०३सू०७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २४३ ( सूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तजीयेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्ठानभूतत्वम् , अधि०१) न । तस्याविवक्षितत्वात् । क्षेत्रको हि कर्वत्वेन भोकृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्धयुपाघिसंघद्धो लोकत एव प्रसिद्धो नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते। ईश्वरस्तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वाच्छुत्या तात्प. र्येण विवक्ष्यत इति न तस्याऽऽकस्मिकं वचनं युक्तम् । गुहां प्रविष्टावात्मानौ हीत्यत्राप्येतद्दर्शितं द्वा सुपर्णेत्यस्यामृचीश्वरक्षे- त्रज्ञावुच्यते इति । यदाऽपि पैङ्गयुपनिपत्कृतेन व्याख्यानेना- स्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदाऽपि न विरोधः कश्चित् । कथम् । प्राणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन भतिशरीरं गृह्यमाणो धुभ्वाचायतनं न भवतीति निषिध्यते । यस्तु सर्वशरीरेप्पाधिभिविनोपलक्ष्यते परमात्मैव स भवति । यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति तद्वत्माणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्ते प्रतिषेधो नोपपद्यते । तस्मात्सच्चायुपाध्यभिमानिन एव द्युभवा- द्यायतनत्वप्रतिषेधः । तस्मात्परमेव ब्रह्म धुभ्वाधायतनम् । तदे- तत्-"अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः" इत्यनेनैव सिद्धम् । तस्यैव - क्याथ लोकसिद्धस्यानुवादत्वान्नैवमित्याह-नेति । जीवस्यापूर्वस्वाभावेनाप्रतिपाद्यत्व- मेव प्रकटयति-क्षेत्रज्ञो हीति । ईश्वरस्यापि लोकवादिसिद्धत्वादप्रतिपाद्यतेत्याश- याऽऽह-ईश्वरस्त्विति । तयोरित्यादौ बुद्धिजीवयोरेवोक्तत्वात्कथमिदं सूत्रं तत्राऽऽह-गुहामिति । गुहाधिकरणे नेदमुदाहरणमृतं पिबन्तावित्युदाइतत्वात्त- त्राऽऽह-यदेति। तीह परानुक्तेर्बुद्धिनीवयोरेवोक्तत्वात्कथं परस्याधिगतिरित्याह- कथमिति । जीवस्यापि परात्मत्वेनात्रेष्टत्वादुपाध्यनादरादुपहितनिषेधेऽपि तदस्य- एस्य परस्याऽऽयतनत्वमित्याह-प्राणेति । कथमेकस्यैवोपाधिविशिष्टत्वाविशिष्टत्वेन मैदामेदौ तबाऽऽहयथेति । प्राणमतोऽनुपहितस्यावेष्टस्येति शेपः । तस्य चेदा- यतनत्वं न निपिध्यते किंविपयस्तर्हि निषेधस्तत्राऽऽह-तस्मादिति । पक्षान्तरा- योगे सिद्धान्तमुपसंहरति-तस्मादिति । इतश्चाऽऽयतनवाक्यं ज्ञेयब्रह्मपरमित्याह-- तदिति । तेनैव सिद्धत्वे हेतुमाह--तस्येति । तहिं गतार्थमधिकरणमनर्थक १ क. ड. ज. युद्याद्युपा । २ ८. अ. धिक्स' । ३ १. म. स्मिस्व | ह. ज. म. प्रतिपिश्यते । ५ क. प्र.ट. र एव । ६ घ. ह. 'मात्मा स । ७ , भिर्वि' । ८ स. लाई । एस.ट. परमात्मा ·-- श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०८] (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि० २) हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम्-"यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्" इति । प्रपञ्चार्थ तु पुनरुपन्यस्तम् ।। ७ ॥ (१) (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधिः २) भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८॥ इदं समामनन्ति-"भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । अथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्सन्य- द्विजानाति तदल्पम्" [छा० ७-२३-२४ ] इत्यादि । तत्र संशयः किं पाणो भूमा स्यादाहोस्वित्परमात्मेति। कुतः संशयः। भूमेति तावद्वहुत्वमभिधीयते । 'यहोर्लोपो भू च बहोः ' [पा० ६-४-१५८ ] इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात् । किमात्मकं पुनस्तद्दुत्वमिति विशेपाकाङ्क्षायां-" प्राणो वा आशाया भूयान् " [छा० ७.१५-१ ] इति संनिधानात्माणो मित्याशङ्कय भूतयोनिवाक्यमध्यस्थं नैतदिति कृत्वाचिन्तयेदमधिकरणमित्याह- प्रपश्चार्थमिति ॥ ७ ॥ (१) आत्मशब्दाचुम्वाद्यायतनं ब्रह्मेत्युक्तं तत्राऽऽत्मशब्दस्तरति शोकमात्मविदित्यत्रा- ब्रह्मणि प्राणे प्रयोगादनैकान्तिकः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-भूमेति । पूर्णसुखात्मनि निविशेपे ब्रह्मणि भूमविद्याश्रुतेरन्वयोक्तेः संगतिरिति मत्वा छान्दोग्यवाक्यं पठति- इदमिति । नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं तस्मानिरतिशयं सुखमिच्छता भूमैव विशेषण ज्ञातुमेष्टव्यो न परिच्छिन्नमिति सनत्कुमारोक्तिमादत्ते-भूमा त्विति । तदुपश्रुत्य नारदो भगवन्भूमानमेव विशेषेण ज्ञातुमिच्छामीति पृच्छति सनत्कुमारम्भूमानः मिति । मूनो लक्षणमाह-योति । व्यवहारातीतं पूर्ण वस्तु भूमेत्यर्थः । लक्षणं व्यतिरेकेण स्फोरयितु परिच्छिन्नस्य लक्षणमाह-अथेति । अन्वयवयतिरेकस्यापीष्ट सिद्धी हेतुत्वद्योतकोऽयशब्दः । आदिपदं यो वै भूमा तदमृतमित्यादिसंग्रहार्थम् । उक्ते वाक्ये मुनि संशयमाह-तत्रेति । निर्वाने संशयेऽतिप्रसङ्गात्पृच्छति-कुत- इति । तत्र हेतुं वक्तुं भूमशब्दार्थमाह-~भूमेतीति । यहोवि इति विग्रह " पृथ्वा- दिभ्य इमनिवा" इतीमन्प्रत्यये कृते "यहोर्लोपो भू च वहोः" इति सूत्रेण वहोरुत्तर- स्येमन्प्रत्ययस्येकारलोपे बहोः स्थाने मशब्दादेशे च भूमनिति प्रातिपदिकं सिध्यति । तस्य च मावार्थे विहितेमन्प्रत्ययान्तत्वाहहुत्ववाचितत्यर्थः । तथाऽपि संशये को हेतुः रित्याशङ्कयावान्तरप्रकरणं महाप्रकरणं चेत्याह-किपित्यादिना । तथा संनि. फ, रा. 'गवान् ।

·[अ०१पा ०३१०८]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २४५ (प्राणपरेशयोमध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्यम्, अधि० २) भूमेति मतिभाति । तथा-" श्रुतं ह्येव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवा- शोकस्य पारं तारयतु" [छा० ७-१.३] इति प्रकरणो- स्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति । तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं तावत्माप्तम् । प्राणो भूमति, कस्मात् । भूयः प्रश्नपतिवचनपरम्परादर्शनात् । यथा हि-" अस्ति भगवो नानो भूय इति वाग्वाव नानो भूयसी" इति । तथा- अस्ति भगवो वाचो भूय इति मनो वाव वाचो भूय इति च नामादिभ्यो ह्या माणाद्भूयः प्रश्नपतिवचनप्रवाहः प्रवृत्ती नैवं माणात्परं भूयामश्नपतिवचनं दृश्यतेऽस्ति भगवः माणाद्य इत्यदो वाव प्राणान्द्य इति । प्राणमेव तु नामादिभ्य आशा. न्तेभ्यो भूयांसं " प्राणो बावाऽऽशाया भूयान्" इत्यादिना समपञ्चमुक्त्वा प्राणदशिनचातिवादित्वमतिवाद्यसीत्यविवाय- स्मीति ध्यानापद्वीतेत्यभ्यनुज्ञायैप तु चा अतिवदति यः सत्ये- नातिवदतीति माणवतमतिवादित्वमनुकृष्यापरित्यज्यैव माण धानात्प्राणमानवदित्यर्थः । मावभवित्रोस्तादात्म्यविवक्षया प्राणो भूमा परमात्मा भूभेति सामानाधिकरण्यम् । सत्यां सामयां कार्यसिद्धिः फलमाह-~-तत्रेति । आकाङ्क्षापूर्वक पूर्वपक्षं गृह्णाति-किमिति । पूर्वपक्षे प्राणोपास्तिरुत्तरपक्षे परमात्म- धोरिति फलम् । अवान्तरप्रकरणस्य संनिहितत्वेऽपि महाप्रकरणशेपत्वेन दुर्वलत्वान्न प्राणस्य प्रमेयतेत्याह-कस्मादिति । महाप्रकरणादवान्तरप्रकरणस्य प्राबल्यो लिङ्गमाह-भूय इति । प्राणाचं महत्तरार्थविषयत्वेन प्रभस्य प्रतिवचनस्य वाऽह. रित्यर्थः । अन्यत्र तदभावेऽपि मेयभेदधीवदत्रापि स्यादित्याशङ्कुयास्मिन्प्रकरणे तयोः सतोरेवार्थभेदभानान्मेवमित्याह-यथेति । दृष्टिविषयत्वेन निषेध्यं प्रश्नादि- कममिनयति~-अस्तीति । नन्वेप तु वा अतिवदतीति तुशब्देन प्राणविदोऽतिवा. दित्वं व्यावलं यः सत्येनातिवदतीति सत्येनातिवदनं वदन्प्राणं भूमानं न मृष्यते तत्राऽऽहमाणमिति । अतिवादित्वलिङ्गेन प्राणस्य प्रत्यभिज्ञानादेप इति प्रकृताक- पणाप्रकरणाविच्छेदादतिवादित्वे सत्यशब्दस्य सत्यवदनगुणविधायकत्वात्तुशब्दस्यापि १ क.ज. या मारा। क. रा. 'ल्यार्थ लिं'। 2. द. पेश्या ।

·- २४६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०३सू०८] (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि०१) सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन्माणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते । कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने-"यत्र नान्यत्प- श्यति" इत्येतद्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति । उच्यते- मुप॑प्तावस्थायां माणग्रस्तेपु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्ति- दर्शनात्संभवति प्राणस्यापि यत्र नान्यत्पश्यति" इत्ये- तल्लक्षणम् । तथाच श्रुतिः-"न शृणोति न पश्यति" [प्र. ४२.३ ] इत्यादिना सर्वकरणव्यापारमत्यस्तमयरूपां सुपु- प्त्यवस्थामुक्त्वा प्राणाग्मय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति " इति तस्यामेवावस्थायां पञ्चत्तेः प्राणस्य जागरणं चुवती माणम- धानां सुपुप्त्यवस्था दर्शयति । यचैतन्नः सुखत्वं श्रुतम्--- " यो वै भूमा तत्सुखम् [छा० ७-२३ ] इति तदप्यविरुद्धम् । " यत्रैप देवः स्वमान्न पश्यतीत्यथ यदेत. स्मिञ्शरीरे सुखं भवति" [प्र० ४.६] इति सुपुप्त्यवस्थाया- मेव सुखश्रवणात् । यच-“यो चै भूमा तदमृतम् " [छा० ७ २४.१] इति तदपि प्राणस्याविरुद्धम् "माणो वा अमू- तम्" [को० ३-२] इति श्रुतेः। नामायाशान्तवादिनोऽतिवादित्वव्यावर्तकत्वात्प्राणं गृहीत्वैव सत्यादिद्वारा भूम्नोऽवत्ता- रात्तस्यैव भूमतेत्यर्थः। प्राणपक्षे लक्षणविरोधं शङ्कते--कथमिति। अवस्थाविशेषमाश्रित्याऽऽह-~-उच्यत इति । लोकप्रसिद्धया संभावितं श्रुत्या स्पष्टयति-तथा चेति । गार्हपत्यो ह वा एपोऽपान इत्यादिनाऽग्नित्वेन निरूपितत्वात्प्राणा एवाग्मयस्ते च पुरे शरीरेऽभिमानतो गृहीते सापेऽपि व्यापारवन्तो भवन्तीत्यर्थः । यद्वा तत्राप्यात्मन्येव लक्षणं तस्यास्त. प्राधान्यादित्याशङ्कय तथा चेत्यादि योज्यम् । यो वै भूमा तत्सुखमिति प्राणपक्षे कथं निर्वक्ष्यते तनाऽऽह-यच्चेति । यस्यामवस्थायामेष देवो बुद्धयाग्रुपाधिको जीवः स्वप्नानुचावचानोपलमते तदा यत्सुख तदस्मिञ्शरीरे भवति नोपायान्तरसाध्यमिति श्रुत्यर्थः । सुषुप्तेश्च प्राणप्राधान्यात्तस्यैव तत्सुखमिति शेषः । भूम्नोऽमृतत्वश्रुत्या प्राणा- दर्थान्तरत्वं प्राणस्याल्पत्वेन मर्त्यत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-यच्चेति । १ इ. म. मान सम । २ घ. इ. म. पुन्यव । ३ ५. ८. इत्यादिलक्ष । ४ के. 'गरावस्या 1 ५८. द. ८. सुते ।

·[अ०१पा०३सू०८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि। २४७ (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सलशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि० २) कथं पुनः भाणं भूमानं मन्यमानस्य "तरति शोकमात्म- वित्" इत्यात्मविविदिपया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते । माण एवेहाऽऽत्मा विवक्षित इति ब्रूमः । तथा हि-"प्राणो ह पिता माणो माता प्राणो भ्राता माणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः [छा० ७.१५-१. ] इति माणमेव सर्वात्मानं करोति । यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्माणे सर्व समर्पितम्" इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता माणस्य । तस्मात्माणो भूमे- त्येवं प्राप्तम् । तत इदगुच्यते-~-परमात्मैवेह भूमा भवितुमर्हति न माणः । कस्मात् “संप्रसादादध्युपदेशात्" । संमसाद इति सुपुप्त स्थानमुच्यते सम्पमसीदत्यस्मिनिति निर्वचनात् । बृहदारण्यके च स्वमजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात् । तस्यां च संमसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति माणोऽत्र संप्रसादोऽभि- प्रेयते । माणादूर्ध्व भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः। प्राण एव प्राणे भूम्नि प्रकरणविरोधं शङ्कते-कथमिति । प्राणस्यैवात्राऽऽत्मत्वान्न तद्वि- रोधोऽस्तीत्याह-माण एवेति । संभवति मुख्येऽर्थे किमित्यात्मशब्देन गौणार्थग्रह- णामित्याशङ्कय सात्म्यिादात्मशब्दस्तत्र मुख्य एवेत्याह-तथा हीति । प्राणस्य सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वाच मुख्यात्मत्वमित्याह-ययेति । तथाऽपि परमात्मैव सर्व कारणत्वान्मुख्यो भूमा प्राणस्तु नैवमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । प्राणस्य सिद्धे मूमत्वे तदुपास्तिपरं भूमवाक्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्त- यति-एवमिति । तत्र प्रतिक्षा व्याकरोति-परमात्मेति । प्राणो भूमेत्युक्तत्वा- नेयं प्रतिक्षति शङ्कते-कस्मादिति । सौत्रं हेतुमादत्ते-संमसादादिति । एष संप्रसाद इति संप्रसादशब्दस्य जीवार्थत्वादत्रापि तस्मात्परत्वोक्त्या न प्राणप्रत्युक्ति- रित्याशङ्कय संप्रसादशब्दस्य विवक्षितं वक्तुं प्रसिद्धमर्थमाह-संप्रसाद इति । जीवे सुप्तौ च शक्तिकल्पनायां गौरवं शतित्वोक्तं सम्यगिति । न केवलं निरुक्त्या संप्र. सादशब्दः स्वापविषयः किंतु स एप एतस्मिन्संप्रसादे रत्वेत्यादिप्रयोगादपीत्याह--- · बृहदिति । तहिं स्वापादुपर्युपदेशस्ततोऽन्यत्य प्राणस्यापि स्यादित्याशङ्कयावस्थावा- चिशब्दस्य लक्षणया प्राणविषयत्वमाह-तस्यां चेति ! संप्रप्तादशब्दस्य लाक्षणि- कार्थग्रहे सिद्ध हेत्वमाह-प्राणादिति । भूनो धाकाक्षायां ब्रह्मणः सत्यस्या- धिकारात्तदेव संबध्यत इति भावः । प्राणे हेतोरयोगमाह-प्राण इति । दृष्टान्तद्वा- ६४. द. 'इय सर्वात्मत्वादा। २ स. तस।

·२४८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०३सू०८] (प्राणपरेशयोमध्ये परशस्येव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि० २) चेद्भूमा स्पात्स एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्यतेत्यश्लिष्टमेतत्स्यात् । न हि नामैव नाम्नो भूय इति नाम्न अर्ध्वमुपदिष्टम् । किं है नान्नोऽन्यदर्थान्तरमुपदिष्ट वागाख्यं-" वाग्वाव नानो भूय. सी" इति । तथा वागादिभ्योऽप्या प्राणादर्थान्तरमेव तत्र तत्रो. मुपदिष्टम् । तद्वत्माणादूर्ध्वमुपदिश्यमानो भूपा माणादर्थान्त- रभूतो भवितुमर्हति। नन्विह नास्ति प्रश्नोऽस्ति भगवः भाणाभूय इति । नापि प्रतिवचनमस्ति प्राणाद्वाव भूयोऽस्तीति । कथं प्राणादधि भूमोपदिश्यत इत्युच्यते । भाणविषयमेव चातिवादित्वमु. त्तरत्रानुकृप्यमाणं पश्यामः "एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इति । तस्मानास्ति माणादध्युपदेश इति । अत्रीच्यते-न तावत्माणविषयस्यैवातिवादित्वस्यैतदनुकर्पण- मिति शक्यं वक्तुं विशेपवादात्-"यः सत्येनातिवदति" इति । ननु विशेषवादोऽप्ययं माणविषय एव भविष्यति । कथम् । यथैपोऽग्रिहोत्री यः सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवचनेनामिहोत्रित्वं केन तमिदोत्रेणैव । सत्यवेदनं त्वनिहोत्रिणो विशेष उच्यते, तथा-"एप तु चा अतिवदति यः सत्येनाविवदति" इत्युक्ते न सत्यवचनेनाविवादित्वं केन तर्हि प्रकृतेन माणविज्ञानेनैव । रोक्तं व्यनक्ति-न हीति । अस्मिन्प्रकरणे यस्मादूर्ख यो निर्दिश्यते स ततोऽतिरि- च्यते प्राणाचोपरिष्टादुपदिष्टो मूमेति सोऽपि ततोऽन्यः स्यादिति भावः । तत्र तत्रेति पर्यायभेदोक्तिः । हेत्वसिद्धिं शङ्कते-नन्विति । प्रतिवचनद्वारा प्रश्नकल्पनामाश- कयोक्तं नापीति । स्वपले पूर्वपक्षी हेतोः सत्त्वमाह-माणेति । सिद्धान्ते हेत्वसिद्धि निगमयति-तस्मादिति । सिद्धान्ती हेतुसमर्थनार्थमाह-अत्रेति । तत्र परकीय- हेतुं निरस्यति- -न तावदिति । एपशब्दस्य यच्छब्दपारतन्न्यान्न प्रकृतप्राणपरामर्शित्वमतोऽवान्तरप्रकरणं विच्छि. नमित्युक्ते शङ्कते-नन्विति । सत्यस्य प्रधानत्वाद्विशेषवादस्य तद्विषयत्वमेव न प्राणविषयतेत्याह-कथमिति । सत्यशब्दो यथायोक्तिवाचीत्यङ्गीकृत्य दृष्टान्तेन प्रत्याह-यथेति । तृतीयाश्रुत्या साधकतमार्थया सत्यज्ञानेनातिवादित्वान्तरविधाना- १ क. ज. पादप्यूर्व। २६. प्र. णाददो भू । ३ क, ड. म. टबदने । ज. वचनं । ५६, म. ८. 'वरने।

·२ [अ०११/०३सू०८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। २४९ (माणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि० २) सत्यवदनं तु माणविदो विशेपो विवक्ष्यत इति । नेति ब्रूमः। श्रुत्यर्थपरित्यागमसङ्गात् । श्रुत्या पत्र सत्यवचनेनातिवादित्वं प्रतीयते यः सत्येनातिवदति सोऽतिवदतीति नात्र प्राणविज्ञा- नस्य संकीर्तनमस्ति । प्रकरणातु माणविज्ञान संवध्येत । तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात् । मकृतव्यात्त्यर्थश्व तुशब्दोन संगच्छेत "एप तु वा अतिवदति" इति । "सत्यं त्वेच विजिज्ञासितव्यम्" [छा० ७-१६ ] इति च प्रयत्नान्त- रकरणमर्थान्तरविवक्षां मूचयति । तस्माद्यथैकवेदप्रशंसायां भैक- तायामेप तु म)ग्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीत इत्येकवेदेभ्योऽ- न्तिरभूतचतुर्वेदः प्रशस्यते तागेतद्रष्टव्यम् । न च प्रश्नपतिवच- नरूपयवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । प्रकृत- संबन्धासंभवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः। तत्र प्राणान्तमनु- प्रकरणेन श्रुत्यर्थपरित्यागासिद्धिरित्याह-नेतीति। श्रुत्यर्थमेव स्फुटयति-श्रुत्येति । वाक्यमत्रेत्युक्तम् । अतिवादित्वलिङ्गप्रत्यभिजातप्राणस्यैव प्रतिपाद्यत्वे सत्यशब्दस्तदी. यगुणविधायकः स्यादित्युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-नेति । अतिवादित्यवाक्यं सप्तम्यर्थः। का सर्हि प्राणविज्ञानस्य प्रसक्तिस्तत्राऽऽह-प्रकरणाविति । संबध्येतातिवादिले हेतुत्वेनेति शेपः । प्रकरणस्य प्रमाणत्वात्तत्कृतोऽपि संबन्धोऽनुरोद्धव्य इत्याश- याऽऽह-तत्रेति । न परं प्रकरणानुरोधेन तृतीयाश्रुतिबिरुध्येत किंतु तुशब्दश्चै- त्याह-प्रकृतेति । न च लिङ्गोपेतप्रकरणं श्रुतिमात्रावलीयो लिङ्गस्यातद्विषयोरिति भावः । यत्तु सत्यशब्दस्य गुणविधिपरत्वं तन्न वाक्यान्तरविरोधादित्याह-सत्वं विति । शवदेनाइविशेषविधिः सूच्यते किंवा प्रकृतव्यावृत्तिरितिसंदेहापोहार्य- माह-तस्मादिति । अवान्तराधिकारविच्छेदादिति हेत्वर्थः । प्राणादेरान्तरं सत्यं प्रशंसितुं सत्यज्ञानेनातिवादित्वमुक्तमित्याह-~-तादृगिति । यत्तूक्तं प्राणादधि भूयःप्र- नप्रत्युक्ती नाते तत्राऽऽहन चेति । किं तर्हि कारणमर्थान्तरविवक्षायामित्याश- कयाऽऽह-भकृतेति । असति प्रकृतिसंवन्यायोगे सतोरपि प्रश्नप्रतिवचनयोरय- क्यस्य मैत्रेय्यादौ दृष्टत्वात्तदमावेऽपि महतसंबन्धायोगे तद्भेदस्य दर्शनात्प्रमादिस- स्वमर्थान्तरत्वानिमित्तमिति भावः । नापृष्टः कस्यचिद्व्यादिति स्मृतेरप्रने प्रत्युक्तिर- युक्तेत्याशङ्कयाटेनापि बोधनीयः शिप्यो निज्ञासुरिति मत्वाऽऽह-तत्रेति । सत्या- १. घ, ८ ज. प. द. वदने । २ क. ति य । ३ झ. प्रवृत्ताया। क. दान्याह्म'। ५ क. 'गेत । ६ क. स. 'ज्ञानात्माण। ५. क. ८, इ. इ. "रुध्यते किं । क. स. स. स. इ. पयलोके। एस. यदुक्क।

·श्रीमपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३९०८] (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्पदाम्देन श्रेष्टखम , अधि०२) शासनं श्रुत्वा तूप्णीभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पाद. यति-"यत्माणविज्ञानेन विकारानृतविपयेणातिवादित्वमनति- चादित्वमेव तदेप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इति । तत्र सत्यमिति पर ब्रह्मोच्यते परमार्थरूपत्वाद "सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्म" [तै० २.१] इति च श्रुत्यन्तरात् । तथा व्युत्पा दिताय नारदाय-" सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि " इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानमुपदिशति । तत्र यत्माणादधि सत्सं वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते। तस्मादस्ति प्राणादधि भून्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमर्हति । एवं चहाऽऽत्मविविदिपया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भवि- प्यति । प्राण एवेहाऽऽस्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपप- द्यते । न हि माणस्य मुख्यया कृत्याऽऽत्मत्वमस्ति । न चान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्तिरस्ति-" नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय "[ श्वे० ६.१५ ] इति श्रुत्यन्तरात् । भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु " [छा० ७-१-३ ] इति चोपक्रम्योपसंहरति-" तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं मर्थान्तर विवक्षायामिति यावत् । तदेवाभिनयति-यदिति । सत्यशब्दार्थो भूमाऽपि परस्मादर्थान्तरमित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । वाक्यं सप्तम्यर्थः । परस्मिन्ब्रह्मणि सत्य- शब्दस्य प्रयुक्तपूर्वकत्वाच तद्विषयतेत्याह-सत्समिति । तथाऽपि विज्ञानमननश्र- द्धानिष्ठाकृतीनामन्यतमो भूमा न सत्यं ब्रह्मेत्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । तेषां साधनत्वादेव फलमूतभूमतासिद्धिरित्यर्थः । तथाऽपि कथं सत्यस्यैव तथात्वमत आह-तत्रेति । हेतूक्तिद्वारा भूमोपदेशे प्रस्तुते सतीत्यर्थः । इहेति वाक्योक्तिः । हेत्वसिद्धिमुद्धृत्य फलितमाह-तस्मादिति । परात्मा भूमेत्यत्र महाप्रकरणमनुगृहीतमिति हेत्वन्तरमाह-एवं चेति । यत्तु प्राणविषयत्वमात्मशब्दस्योक्तं तदन्द्य दृपयति-प्राण इति । शोक- निवृत्तिवाक्यमिहेत्युक्तम् । विशिष्टफलदृष्टेरपि परात्मैवाऽऽत्मशब्दार्थो न इत्याहन चेति । मुख्यं • शोकतरणं कित्यौपचारिकमित्या शङ्कयोपक्रमोपसंहारैकरूप्यान्मैवमित्याह--तमिति । उपक्रमे शोकस्योपसंहारे १ क. 'दानीति प्र"। २ क, व चाऽऽत्म । ३ क. द. ह. द. 'त्वमित्यवाऽऽह । ख. स्वमित्याह । 1 प्राण नात्र ·[अ०१पा०३०९]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। २५१ (प्राणपरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम् , अधि० १) दर्शयति भगवान्सनत्कुमारः [छा०७-२६-२] इति । तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते । प्राणान्ते चानुशासने न माणस्यान्यायत्ततोच्येत । आत्मतः माणः "[छा०७. २६-१] इति च ब्राह्मणम् । प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भवि- प्यति भूमोऽत्र माण एवेति चेत् । न " स भगवः कस्मिन्मति- ष्ठित इति स्वे महिम्नि" [छा०७२४-१] इत्यादिना भून्न एवाss प्रकरणसमाप्तेरनुकर्पणात् । वैपुल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमात्मनः सुतरामुपपद्यते ।। ८ ।। धर्मोपपत्तेश्च ॥९॥ (२) अपि च ये भून्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते । “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमन्यवगमयति । परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहाराभावोऽवगत:--"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूस- स्केन के पश्येत् " [बृ० ४-५.१५] इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । योऽ- प्पसौ सुपुप्त्यवस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्तः सोऽप्या- स्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तो न प्राणस्वभावविवक्षया परमात्म- तमसो निवृत्तिवचनाद्विप्रतिपत्तिमाशङ्कयाऽऽह-तम इतीति । कारणनिवृत्त्या कार्य- निवृत्तिरुपसंहारे कार्यनिवृत्त्या कारणनिवृत्तिरुपक्रमे विवक्षितेत्यविप्रतिपत्तिरित्यर्थः । किंच प्राणो यदायत्तस्तस्येदं प्रकरणमित्यात्मैव प्रकरणी भूमेत्याह-प्राणान्ते चेति । प्राणस्यान्यायत्ततैव कुतोऽत्रोच्यते तत्राऽऽह-आत्मत इति । प्राणाधिकारसमाप्ती परात्मवचनात्पूर्वोक्तस्य भूम्नो न परमात्मतेति शङ्कतेप्रकरणेति । भूम्न एव सर्व. नाम्नाऽनुकर्षणाद्वाक्यशेषस्यापि तदर्थत्वात्तस्यैवेदं प्रकरणमिति न प्राणस्य भूमतेत्याह- नेत्यादिना । किंच भूमरूपताऽपि प्राणे न मुख्येत्याह-वैपुल्येति । प्राणस्य स्ववि- कारापेक्षया भूमत्वेऽपि न मुख्यमिति वक्त सुतरामित्युक्तम् ॥ ८ ॥ परो भूमेत्यत्र लिशान्तरमाह-धर्मेति । सूत्रं व्याकरोति-अपि चेति । उपपत्ति दर्शयितुं मम्निदर्शनाद्यमावं दर्शयति-योति । कथमेतावता परात्मधीस्तत्राऽऽह- परमात्मनीति । प्राणेऽपि तदुपपत्तिरुक्तेत्याशङ्कयाऽऽह-योऽपीति । उक्तो न शृणोतीत्यादिनेति शेषः । प्राणस्वमावविवक्षया तस्यानुक्तत्वे हेतुमाह-परमात्मेति । १८. अ. 'न्ते च ५। २ ६. मा तु प्रा । ३ १. म. ट. इति श्रृं।

·" २५२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०१०] (प्रणवब्राह्मणोर्मध्ये ब्रह्मण एवाक्षरशब्दवाच्यवम् , अधि०३) प्रकरणात् । यदपि तस्यामयस्थायां मुखमुक्तं तदप्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षयोक्तम् । यत आह-"एपोऽस्य परम आनन्द एनस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति वृ०४-३. ३२] इति । इहापि-" यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव मुखम् " इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुख भूमानं दर्शयति । " यो चे भूमा तदमृतम्" इत्यमृतत्वमपीह.श्रूयमाणं परमकारणं गमयति । विकाराणाममृतत्वस्याऽऽपेक्षिकत्वाद " अतोऽन्पदातम्" [वृ०३-४-२] इति च थुत्यन्तरात् । तथा च सत्यत्वं स्वमहिममतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यत्र। तस्माद्भूमा परमात्मेति सिद्धम् ।। ९ ।। (२) (प्रणवब्रह्मणोमध्ये ब्रह्मण एवाक्षरशब्दवाच्यलम् , अधि०३) अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १०॥ कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च मोतश्चेति स होवाचैतद्वै तद- तत्प्रकरणे न शृणोतीत्यादेरुक्तरित्यर्थः । स्वमभागरितयोः सति मनसि दर्शनादिव्य- वहारात्तदावे सापे तदभावादन्वयव्यतिरेकाम्यां मनोधीनो दर्शनादिर्नाऽऽत्मकृतः स तु स्वतोऽलिङ्ग इति मत्वा न शृणोतीत्यादिना सर्वव्यवहारामावः सुपुप्तायुक्तो न प्राणविवक्षया परप्रकरणविरोधादित्यर्थः । भूम्नः श्रुतं सुखत्वं प्राणेऽपि स्यादित्युक्तं प्रत्याह-यदपीति । तस्य सुखत्वे मानमाह-~यत इति । इतश्चाऽऽत्मन एव मुख त्यमित्याह---इहापीति । तस्यैव सुखत्वं प्रतियोगिप्रत्युक्त्या स्फुटयति-नेति उक्तश्रुतेरर्थमाह-सामयेति । आमयेन दुःखेन सहितं सामयम् । धर्मद्वयमुक्त्वा धर्मान्तरमाह-यो चा इति । प्राणस्यापि दर्शितममृतत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-विका- राणामिति । इतश्च न प्राणस्य मुख्यममृतत्वमित्याह-अत इति । आर्तमातिग्रस्त नाशीति यावत् । प्रकृतोपयुक्तानि धर्मान्तराण्याह-तथेति । स एवाधस्तात्स उप- रिष्टादित्यादिना सर्वगतत्वं स एवेदं सर्वमिति सर्वात्मत्वमुक्तम् । श्रुतिलिङ्गप्रकरणेभ्यो मूमा परमात्मेति तत्प्रतिपत्त्यर्थं भूभवाक्पमित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥९॥ (२) भूम्नि श्रुतधर्माणां परत्रोपपत्त्या परो मूमेत्युक्तमधुना तेनैव न्यायेनाक्षरे श्रुतजगद्वि- धारणस्य परस्मिन्नुपपत्तेरक्षरं परं ब्रह्मत्याह---अक्षरमिति । बृहदारण्यकवाक्यं पठति-कस्मिन्निति । यध्वं दिवो यदधस्तात्पृथिव्या ये चोभे द्यावापृथिव्यौ यद ११. ट. 'रमान। २ क. स. ट. ह. द. 'तोऽसन। ३ क. ख. 'स्मिन्नप्युप । - ·(अ०१पा०३सू०१०]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २५३ (प्रणयग्रह्मणोर्मध्ये ब्रह्मण एवाक्षरशब्दयाच्यत्यम् , अधि०३) क्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्यस्थूलमनणु"[वृ०३-८-७.८] इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किंवा परमेश्वर इति । तत्राक्षरसमाम्नाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात्मसिद्ध्यतिक्रमस्य चायुक्तत्वात् " ओंकार एवेदं सर्वम् "[छा० २-२३-४ ] इत्यादौ च भुत्यन्तरे वर्णस्याप्यु- पास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणस्वर्ण एवाक्षरशब्द इत्येवं प्राप्त उच्यते-पर एवाऽऽत्माऽक्षरशब्दवाच्यः। कस्मात्, "अम्बरान्त- धृतेः" पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात् । तत्र हि पृथिव्यादेः समस्तैधिकारजातस्य कालत्रयविभक्तस्याऽऽकाश एव तदोतं च मोतं चेत्याकाशे मतिष्ठितत्वमुक्त्वा-"कस्मिन्नु खल्वा- न्तरिक्ष यद्भूतं भवद्भविष्यच्च तत्सर्व कस्मिन्नोतं प्रोतं चेति प्रश्ने याज्ञवलयेनाऽऽकाशे तदोतं च प्रोतं चेति निरस्ते गार्गी पुनरपृच्छदाकाशोऽव्याकृताख्यः कस्मिन्नोतप्रोत- त्वेन तिष्ठतीति याज्ञवल्क्यस्त्वाह हे गार्गि यत्त्वया पृष्टमाकाशस्याधिकरणं तदेतदक्षर- मस्थूलादिविशेषणं ब्रह्मविदो वदन्तीत्युदाहरणार्थः । उभयत्राक्षरशब्दप्रयोगप्रतीत्या संशयमाह-तत्रेति । सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वात्परो भूमेत्युक्तत्वादत्राप्यक्षरश- ब्दस्य वर्णे मुख्यत्वादीकार एवाक्षरमिति पूर्वपक्षयति-तत्रेत्यादिना । अक्षरब्राह्म- णस्य निविशेपे ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः संगतयः । ओंकारोपास्तिर्ब्रह्मीरित्युभयत्र फलम् । न भरतीत्यक्षरमित्यवयवप्रप्तिद्धया परस्मिन्नपि शब्दोपपत्तिमाशङ्कम रूढियोगमपहर- तीति न्यायेनाऽऽह-प्रसिद्धीति । वर्णपक्षे तस्याम्बरान्तधारणायोगादपुमर्थत्वाच तयानाद्राक्षैव प्राद्यमित्याशङ्कयाऽऽह-ओंकार इति । उपास्तिद्वारा पुमर्यत्वे सिद्धेऽभिधेयस्य च गौरयं वृक्षोऽयमिति शब्दसामानाधिकरण्यामाझिवदुपायोपेयता- मात्रेण तदयोगादतदुपाये लिङ्गाद्युत्थज्ञाने नामसभेदादभिधानाभिधेययोरक्यादोंकारमा- बतायाश्च सर्वस्य श्रुतत्वात्तदुक्तिरित्यर्थः । रुदेरिदं ब्राह्मणमोकारोपास्तिपरमित्युपसं- हरति-वर्ण इति । पूर्वपक्षमन्य सिद्धान्तमवतार्य प्रतिज्ञा व्याकरोति-एवमिति । रूढेरोंकारविषयत्वमक्षरशब्दस्योक्तं तत्कथं प्रतिज्ञेत्याह-कस्मादिति । हेतुमुक्त्वा व्याकरोति-अम्बरान्तेति । आकाशस्यैव प्रश्ने श्रवणात्तदधिकरणं पृष्टं न पृथिव्या. देरित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । तथाऽपि रूढियोंगाबलीयसीयुक्तमित्याशङ्कय तात्प- यवदम्बरान्तधृतिलिङ्गसंगतयोगवृत्तिलीयप्तीत्युपेत्योपक्रमोपसंहारयरिकरूप्यावगमाता- १७. म. र एवेश्व' । ३. ट'सिद्धियति । ३ क. ज. "ब्दवाच्य ईक... ज • अ, 'स्तस्य दि. ५ क. ज. 'यप्रवि.६ क. स. स. 'स्यापि कार । क. ख, 'शेप । ८ क. स.४.८.८. 'गता यो ।

·.. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३२०१३] (परापरब्रह्मगोमध्ये परब्रह्मण एवं निमात्रेण प्रणवेन ध्येयत्वम् , अधि०) द्वानेते वाऽऽयतनेनैकतरमन्वति"[म०५-२] इति प्रकृत्य श्रूयते-" यः पुनरेतं विमात्रेणोमित्येतेनेवाक्षरेण परं पुरुपमभि- ध्यायीत" इति । किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुपदि- श्यत आहोस्विदपरमिति "एतेनैवाऽऽयतनेन परमपरं चैकतर- मन्वेति" इति मकृतत्वात्संशयः । तत्रापरमिदं ब्रह्मति प्राप्तम् । कस्मात् । “स तेजसि सूर्ये संपन्नः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलो- कम्" इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वाद । न हि परब्रह्मविदेशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम् । सर्वगत- त्वात्परस्य ब्रह्मणः। नन्वपरब्रह्मपरिग्रहे “ परं पुरुषम् " [१० ५.५] इति विशे- पणं नोपपद्यते । नैप दोपः। पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः। इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते-परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात्, “ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् " । ईक्षतिर्दर्शनम् । दर्शनव्या- मेन पृष्टो व्याचप्टे । हे सत्यकाम परं निर्विशेपमपरं च कार्य यद्ब्रह्म तदेतदेव योऽय- मोकारः स हि प्रतिमेव विष्णोस्तस्य प्रतीकस्तस्मात्प्रणवे ब्रह्मात्मना विद्वानेतेनीकार- ध्यानेनाऽऽयतनेन प्राप्तिसाधनेन परापरयोरेकतरं यथाध्यानमनुगच्छतोति प्रकृत्यैकमा- त्रद्विमात्रोपास्ति दर्शयित्वा नीति--यः पुनरोमित्येतदक्षरं त्रिमात्रमिति । त्रिमात्रेणेति तृतीया द्वितीयात्वेन नेया ब्रह्मोंकाराभेदोपक्रमातथाविधमक्षरं सूर्यान्तस्थं परं ध्यायीत । स सूर्य प्रातः सामभिब्रह्मलोकं प्रति नीयत इत्युदाहरणार्थः । सनिमित्तं संशयमाह-- किमिति । अक्षरशब्दस्य वर्ण रूढस्यापि जगदायतनत्वलिङ्गेन जघन्या योगवृत्तिर- श्रिता तथा देशपरिच्छिन्नफलश्रुतिलिङ्गेन परशब्दस्याऽऽपेक्षिकपरत्वविशिष्टे हिरण्य- गर्भे वृत्तिरिति पूर्वपक्षयति-तत्रेति । उक्तश्रुतेध्येये ब्रह्मणि समन्वयोक्तः संगतयः । अपरस्य परस्य वा ब्रह्मणो ध्यान पूर्वोत्तरपक्षयोः फलम् । ननु परापरत्वेन ब्रह्म विमन्य परमभिध्यायीतेति विशेपोक्तौ कुतः शङ्केति शङ्कते--कस्मादिति । परायो गिफलोक्त्या शङ्कायाः सावकाशत्वमाह-स इति । उपासकः सर्वनामार्थः । कथं यथोक्तं फलं परस्मिन्नसमावितं तदाहन हीति । तद्विदोऽपि तथाभावादिति शेषः विशेषणानुपपत्ति शङ्कतेनन्विति । तदुपपत्तिमाह--नेति । पिण्डः स्थूलो देहः । प्राणः सूत्रात्मा । अपरब्रह्मोपास्तिपरं वाक्यमित्युपसंहर्तमितिशब्दः । पूर्वपक्ष. मन्ध सिद्धान्तपतिएवमिति। तत्र प्रतिज्ञा पूरयति--परमेवेति । लिङ्गाद्ध्यायते. ग्परविषयत्वोलेनियमासिद्धिरित्याह-कस्मादिति । सौत्रं हेतुमाह--ईसतीति ।

·[अ०१पा० ३०१३] भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । २५७ (परापरब्रह्मणोर्मध्ये परब्रह्मण एव निमात्रेण प्रणवेन ध्येयत्वम् , अधि० ) प्यमीक्षतिकर्म । ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुपस्य वाक्यशेपे व्यपदेशो भवति ॥ स एतस्माज्जीवधनात्परात्पर पुरिशयं पुरुषमीक्षते " इति । तत्राभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति । मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात् । ईक्ष- तेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टमित्यतः परमात्मैवायं सम्य- ग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मलेन व्यपदिष्ट इति गम्यते । स एव चेह परपुरुपशब्दाभ्यामभिध्यातव्यः मत्यभिज्ञायते । नन्वभिध्याने पैरपुरुप उक्त ईक्षणे तु परात्परः कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति । अत्रोच्यते। परपुरुपशब्दौ तावदुभ- यत्र साधारणौ । न चात्र जीवघनशब्देन प्रकृतोऽभिध्यातव्यः पैरः पुरुषः परामृश्यते । येन तस्मात्परात्परोऽयमीक्षितन्यः पुरु- ईक्षतेर्धातोरीक्षणमेव कर्म तव्यपदेशान्नापेक्षितधीरित्याशङ्कय व्याकरोति--ईक्षति- रिति । तथाऽपि तदेव क्रियात्वात्कर्मेति भ्रान्ति प्रत्याह--दर्शनेति । तस्य व्यपदे- शादित्युक्ते पक्षधर्मत्यासिद्धिमाशङ्कयापेक्षितं पूरयन्विवक्षितमर्थमाह--ईक्षतीति । ईक्षणविषयत्वेन वाक्यशेपे निर्दिश्यमानमपि ब्रह्मापरमेवेत्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । ईक्षतिध्यायत्योर्निर्धारणार्या सप्तमी । रजतादिदृष्टेरामातत्वात्तथाभूतमेवेत्यवधियते। अत एव दर्शनविशेषणं सम्यगिति । अस्तु तह क्षतिकर्मणोऽन्यस्यैव ध्येयत्वमित्याशय सौ सशदं व्याचष्टे-स एवेति । निर्देशवैपम्यान प्रत्यभिनेति शङ्कते-नन्विति । वैषम्यमुपेत्य प्रत्यभिज्ञोपपत्ति. माह-~अत्रेति । एतच्छन्दस्य प्रकृतगामित्वाद्धयायतिकर्मणश्च प्रकृतत्वात्तस्यैवैतच्छ, ब्दसमानाधिकृतपञ्चम्यन्तपरशब्देन प्रत्यभिज्ञानादभिध्यातव्यविषयपरशन्दस्य वाक्य. शेपे जीवधनविषयत्वान्जीवधनोऽभिध्यातव्यस्तस्मात्परात्परः परमेश्वरोऽन्य एवेक्षति- कर्मभूत इत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । यो ध्येयः स एव तदुत्यसम्यग्धियोऽपीक्षणस्य विषयः संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्यायोगादेतच्छब्दस्य संनिहितपरामर्शित्वेऽपि संनिहिततरजीवधनविषयत्वाज्जीवघनशब्दस्य च ध्येयविषयत्वाभावात्तस्यक्षितव्यस्य चैकतेत्यर्थः । उपकमोपसंहारयोरेकवाक्यतार्थमुपक्रमे यो ध्यातव्यः स एवोपसंहारेऽ. पीक्षणगोचरश्चेत्तहिं जीवधनशब्दस्य पृथगर्थो वक्तव्यो न हि जीवधनपदं प्रमत्तगी- १४. म. ट. पुरुष पुरिशयमी । २ क. ज... परः । ३ म. परपु । क. रा. . द,द, 'वैशेष्यान।

·२५८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३मू०१३] (परापरब्रह्मणोर्मध्ये परग्रह्मण एव विमाप्रेण प्रणवेन ध्येयत्वम् , अधिः ।) पोऽन्यः स्पात । कस्तहि जीवधन इति । उच्यते । घनो मूर्ति- जीवलक्षणो घनो जीवधनः। सैन्धवखिल्पवद्यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विपयेन्द्रियेभ्यः सोऽत्र जीवधन इति । अपर आह--"स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परथ लोकान्तरेभ्य: सोऽत्र जीवधन इत्युच्यते । जीवानां हि सर्वेपां करणपरिहतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्ते- र्भवति ब्रह्मलोको जीवधनः । तस्मात्परो यः परमात्मेक्षणकर्मः भूतः स एवाभिध्यानेऽपि कर्मभूत इति गम्यते । परं पुरुषमिति च विशेपणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते । परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किंचिदन्यन्नास्ति-"पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति च श्रुत्यन्तरात् । “परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः" इति च विभज्यानन्तरमोंकारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन्परमेव ब्रह्म परं पुरुपं गमयति । “यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मु- तमिति शङ्कते-कस्तहीति । मूर्ती घन इति सूत्रेणाऽऽह-उच्यत इति । षष्ठी- समासं व्यावर्तयति-जीवेति । उक्तमर्थ दृष्टान्तेनाऽऽह-सैन्धवेति । खिल्यमा. घोऽल्पत्वम् । कथमनवच्छिन्नस्य परस्याल्पत्वं तत्राऽऽह-उपाधीति । तत्र पञ्चम्य. न्तपरशब्दोपपत्तिमाह-परश्चेति । एतच्छन्दस्य प्रकृतपरामर्शित्वमाश्रित्य पक्षान्तर- माह- अपर इति । कया वृत्त्या जीवघनशब्दो ब्रह्मलोकं ब्रूते तत्राऽऽह- जीवानामिति । परिच्छिन्नकरणावच्छिन्नानामनवच्छिन्नकरणात्मनि हिरण्यगर्भेऽन्त. र्भावात्तस्य जीवपूर्णतया तद्धनत्वाल्लोकोऽपि जीवधन इत्युपचर्यत इत्यर्थः । तस्य कारणत्वात्परमात्मा परस्तस्मादित्याह-तस्मादिति । इक्षणध्यानयोः कार्यकारण- मावादेकविपयतेत्याह-स एवेति । परस्यैव ध्यातव्यत्वे विशेषणमनुकूलयति-- परमिति । विराडपेक्षया परत्वं सूत्रेऽपीत्युक्तमाशङ्कय मुख्यं परत्वमुत्सर्गतो ब्रह्मण्ये- वेत्याह-परो हीति । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिदिति श्रुत्या परमात्मानं विशि- नष्टि-यस्मादिति । ईश्वरस्य परमपुरुषार्थत्वे मानमाह-पुरुषादिति । परापरे ब्रह्मणी प्रकृत्य परशब्देनापरस्य व्यावर्तनादपि परमेव ब्रह्म ध्यातव्यमित्याह-परं चेति । न केवलमुपक्रमादेवं किंतु फलोक्तेरपीत्याह-ययेति । पादोदरः सर्पः । १ क. ज. व हैव स। २ ट. ज. 'मुक्त ।। ३ क. स. उ. र. छ. 'त्वात्तहों। ४ क, 3. इ. ८. ईशस्य । ।

·भधिः ५) [भ०१पा०३सू०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि २५९ (दहराकारात्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवप्राणां मध्ये ग्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम्, च्यते" इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्या- तन्यं सूचयति । अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिनफलं युज्यत इति । अत्रोच्यते । त्रिमाणोंकारेणाऽऽलम्बनेन परमा- स्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकमातिः क्रमेण च सम्यग्द- शनोत्पत्चिरिति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोपः ॥१३॥(४) (ददराकाशत्वेन प्रतीयमानानो वियजीवनदाणा मध्ये ब्रह्मण एव तदाकारावास्यत्वम् , अधिः ५) दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४॥ "अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दहरोs- स्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वन्यं तद्वाव विजिशासित- न्यम् "[छा० ८-१-१] इत्यादिवाक्यं समाम्नायते । तत्र पूर्वपक्षबीजमन्द्य दूपयति-अथेत्यादिना । परिशुद्धब्रह्मैक्यज्ञाने देशपरिच्छिन्नं फलमयुक्तम् । ओंकारोपाधिनझोपास्ती तदविरुद्धमित्यर्थः । कथं तर्हि पुरुषमीक्षत इति तत्राऽऽहममेणेति । ब्रह्मलोके सम्यग्दर्शनोत्पत्ती मोक्ष विवक्षित्वेक्षतिवाक्य- मित्यर्थः । एकवाक्यताकाङ्क्षप्रकरणानुगृहीतश्रुतिप्रत्यभिज्ञाया देशपरिच्छिन्नफलत्व- लिङ्गानुगृहीतप्रत्यभिज्ञातो बलीयस्त्वाद्ध्यातव्यं परमेवेत्युपसंहरति-अदोप इति परात्परं पुरिशयं पुरुषमित्यादिवाक्याद्ध्यातव्यपुरुपनिर्णये परस्य पुरिशयमिति पुरसंबन्धसिद्धेरयमपि पुरसंबन्धी दहराकाशो ब्रह्मत्याह-दहर इति । छान्दोग्य- वाक्यमुदाहरति-अथेति । भूमविद्यानन्तरं विद्यान्तरारम्भार्थोऽयशब्दः । यदिदमिति प्रसिद्ध हृदयं परामृष्टम् । अस्मिन्निति प्रत्यक्षत्वोक्तिः । ब्रह्मपुरं शरीरम् । दहां सूक्ष्मम् । पुण्डरीक तदाकारत्वात्प्रकृतं हृदयमेव तत्र परस्य नित्यसंनिधेश्मशब्दः । संनिहितं हृदयं सप्तम्या परामृश्य तस्यातिसूक्ष्मस्य परस्य तत्र सदा स्थिति सूचयन्वे. श्मत्वमेव विशदयति--दहर इति । व्यवहितमपि हृदयं योग्यत्वात्तच्छन्देनोक्त्वा तदन्तराकाशस्य विचार्यतां नेयतां च दर्शयति-तस्मिन्निति । तस्मिन्निति सप्तम्या हृदयोक्तस्तदन्तस्यं दहराकाशमन्वेष्यं जिज्ञास्यं च किंवा तस्याः संनिहिततरद- हराकाशार्थत्वात्तदन्तस्थं किंचिदन्विप्य ज्ञेयमिति संशयं सूचयति-तत्रेति । वाक्यं १४. अन । २ क. इ. ज. म. ट. 'च्छिन फ° । ३ क. घ. ज. युज्यतेति । ४.६.द. "क्षताम'। ५क, 'स्य ।

·२६० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा०३सू०१४] (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानाना वियनीयवाणां मध्ये प्रक्षण एष तदाकारावाच्यत्वम्, अधि०५) योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः श्रुतः स किं भूता. काशोऽयवा विज्ञानात्माऽधवा परमात्मेति संशय्यते । कुतः संशयः। आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् । आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मियं प्रयुज्यमानो दृश्यते । तत्र किं भूताकाश एव दहर: स्याकिवा पर इति संशयः । तथा ब्रह्मपुरमिति कि जीवोऽत्र ब्रह्मनामा तस्पेदं पुरै शरीरं ब्रह्मपुरमथैवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति । तत्र जीवस्य परस्य वाऽन्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः । तत्राऽऽकाशशब्दस्य भूता. काशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति मातम् । तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् । “ यावान्ना अयमाकाशस्तावाने- पोऽन्तहृदय आकाशः" इति च वाद्याभ्यन्तरभावकृतभेदस्यो. पमानोपमेयभावो द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन्नन्तः समाहित- . सप्तम्यर्थः । यदाऽऽकाशोऽन्विप्य ज्ञेयस्तदा प्राप्त संशयमाह-स इति । द्वितीये संशये प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह-कुत इति । द्वयोरपि पक्षत्रयोपनायकत्वं व्यावर्तयन्ना- काशशब्दाधीनं पक्षद्वयमाह-आकाशेति। शब्दान्तरात्पक्षद्वयप्राप्तिमाह-तथेति । इतिशब्दः संशयशब्देन संबध्यते । नन्वयमन्यः संशयो न प्रकृतस्तस्यान्याहशत्वा. त्तत्राऽऽह-तत्रति । उक्त संशये सतीति यावत् । परपुरुपशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्य- त्वाद्रीव ध्येयमित्युक्तमिहाप्याकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढेस्तस्यैवोपास्यतेति पूर्वपक्ष- माह-तत्रेति । दहरवाक्यस्य सोपाधिके ब्रह्मण्यन्वयोक्तौ तत्र प्रवृत्तस्य निरुपाधिक बुमुत्समानस्य तस्मिप्राजापत्यवाक्यान्वयोक्तेः संगतयः । पूर्वपक्षे भूताकाशादिध्यानं सिद्धान्ते परोपास्तिद्वारा प्रतिपत्तिरिति फलम् । न चाऽऽकाशस्तल्लिङ्गादित्यनेन गत- त्वात्पूर्वपक्षानुत्थानं तत्र वाक्यशेषस्थल्लिङ्गानामाकाशविषयत्वात् । प्रकृते तेषां तदन्तस्थ- विषयत्वेन तदविषयत्वादिति । उपास्त्यर्थं ब्रह्मणो दहरत्वेऽपि भूताकाशस्य तदयोगा- त्कुतो ग्रहणं तबाऽऽह-तस्येति । तद्ध्यानेनापि वाक्यशेषस्थं फलं संपद्यते वाक्या- दित्यर्थः । सति भेदे सादृश्ये चोपमानोपमेयमावादेकत्र तदसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-- यावानिति । ब्रह्मणि द्यावापृथिव्यादीनामन्तः समाधानं कारणत्वात्तदभावादाकाशे नैवमित्याशङ्कयाऽऽह-द्यावापृथिव्यादीति । दहरे कथं तत्समाधानं तत्राऽऽह- क. 'त..आ। २ ४. म. 'श्च ब्रह्माणि प्र'। क. ज. य प क. स. 'पस्यफ।

·[अ०१पा०३सू०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२६१ (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानाना वियज्जीवनराणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकारावाच्यत्वम् , अधि०५) मवकाशात्मनाऽऽकाशस्यैकत्वात् । अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दाजीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरंब्रह्मपुरमित्युच्यते। तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् । भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् । न हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः संवन्धोऽस्ति । तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टं यथा राज्ञः । मनउपा- धिकच जीवो मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितमित्यतो जीवस्यैवेद हृदयान्तरवस्थानं स्यात् । दहरत्वमपि तस्यैवाऽऽरायोपमित- त्वात् [श्वे० ५.८] अवकल्पते । आकाशोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यत्ति । न चात्र दहरस्याऽऽकाशस्या- न्वेष्टव्यत्वं विजिहासितव्यत्वं च श्रूयते । “तस्मिन्यदन्तः" इति परविशेपणत्वेनोपादानादिति । अवकाशेति । अपहतपाप्मत्वादि तस्मिन्नित्यानुवादः। सत्यकामत्वादि ध्यानार्थमध्यस्त. मिति भावः । एष आत्मेत्यात्मशब्दसामञ्जस्यार्थ पक्षान्तरमाह-~अथवेति । ब्रह्मश- ब्दस्यामुख्यत्वाजीवे तच्छन्दात्परस्मिञ्झटिति बुद्धिस्थे कुतो जीवोक्तिरित्याशङ्कय पुर- संबन्धस्य तत्रैव संभवादित्याह-जीवस्येति । तस्यापि पुरेण कः संबन्धस्तत्राऽऽह- तस्येति । तथाऽपि तस्मिन्नौपाधिके कथं ब्रह्मपदं तत्राऽऽह-भक्त्येति । चैतन्य- गुणयोगेनेत्यर्थः । गौणमुख्ययोर्मुख्ये संप्रत्ययमाशङ्कयोक्तं न हीति । कार्यकारणसं. बधस्य साधारण्यादप्ताधारण्येन व्यपदेशाज्जीवकर्माणितं शरीरं तेनै व्यपदेश्यमि. त्यर्थः । तस्य जीवपुरत्वेऽपि राजपुरे मैत्रसद्मवत्पुण्डरीकदहरगेहता ब्रह्मणोऽस्तु तबाऽऽह-तत्रेति । वेश्मनः खस्वाधारस्याऽऽधेयापेक्षायां पुरस्वामिना ध्येयेन संब. न्धानान्यापेक्षेत्यर्थः । जीवस्य देहेन विशेषसंबन्धेऽपि हृदयेन तदभावात्कथं तस्यैव तद्वेश्मता तत्राऽऽह-~-मन इति । तस्यापि चञ्चलत्वान्न हृदयेनाताधारण्यं तत्राऽऽह- मनश्चेति । तथाऽपि तस्य सर्वगतस्य कुतो दहरत्वं तत्राऽऽहदहरत्वमिति । दह- रत्वादेव तहि नाऽऽकाशोपमितत्वादीत्याशवयाऽऽह-आकाशेति । यद्भावमपेक्ष्य- तत्कल्प्यते तदेव ब्रह्माऽऽकाशशब्दं लावादित्याशङ्कयाऽऽये संशये पूर्वपक्षमाह- न चेति । परविशेपणत्वेनेत्यत्र परो दहराकाश उपादानात्तस्मिन्नितिसप्तम्यन्ततच्छन्द- स्येति शेषः । यद्वा परशब्दोऽन्तस्थवस्तुविषयस्तद्विशेषणत्वेन तस्मिन्निति दहराकाश- स्योक्तरित्यर्थः । तच्छन्दस्य संनिकृष्टान्वययोगे विप्रकृष्टान्वयस्य जघन्यत्वादाकाशा- १ के. ज. "मिलक्षणः । २ क. 'देशाव। क. घ. ज. "दयेऽन्त । ४ स. 'रस्थाका । ५ज. 'न्येप्यत्व । ६ क्र. ज. ज्ञास्यत्वं । ७ स.व तथए।

·- २६२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०३सू०१४] (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवनह्मणां मध्ये ब्रह्मण एर तदाकाशवाच्यत्वम् , अधि०५) अत उत्तरं चूम:--परमेश्वर एव दहरीकाशो भवितुमर्हति न भूताकाशो जीचो वा । कस्मात् । उत्तरेभ्यो वाक्यशेपगतेभ्यो हेतुभ्यः । तथा हि-अन्वेष्टव्यतयाऽभिहितस्य दहेरस्याऽऽका- शस्य " तं चेयूयुः" इत्युपगम्य " किं तदत्र विद्यते यद- न्वेष्टव्यं यद्वाव विनिवासितव्यम्" इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमा- धानवचनं भवति " स व्याधावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽ- न्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते इत्यादि । तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याऽऽकाशस्य प्रसिद्धाकाशीपम्येन दहरत्वं निवर्तयन्भूताकाशत्वं दहरस्याss- काशस्य निवर्तयतीति गम्यते । यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढस्तथाऽपि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवतिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाशस्य वाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमा. न्तर्गत ध्येयमिति भाव । भूताकाशस्य जीवस्य वा दहराकाशान्तस्थस्य वा ध्यानाथ दहरवाक्यमुपसह मितिशब्द । सिद्धान्तयति 1-अत इति । तत्र प्रतिज्ञा व्याचष्टे-परमेश्वर इति । प्रतिज्ञाया प्रश्नद्वारा हेतूनाह–कस्मादिति । तानेव विवृणोति-तथा हीति । विहितस्य तद- न्वेष्टव्यमित्यादिनेति शेष । आकाशस्याऽऽक्षेपपूर्वकमिति सबन्ध शिष्या यदि व्यरित्याक्षेपमुपक्रम्यावतार्येति योजना । आक्षेपप्रकारमाह-किं तदिति । पुण्डरीकमेव तावदरुपमल्पतर च तदन्तर्गतमाकाश तथाच किं तदनात्यल्पेऽस्ति तच्छृतियुक्तिभ्यामन्वेप्य याव साक्षात्कर्तव्यमित्यल्पतादोषेण दहरस्य क्षेयत्वमाक्षिप्य समाहितमित्यर्थ 1 तदेव दर्शयति-स इति । आचार्य सर्वनामार्थ । अस्मिन्निति हार्दाकाशोक्ति । उभावग्निश्च वायुश्चेत्यादिसग्रहार्थमादिपदम् । तस्य विवक्षितमर्थ- माह-तत्रेति । निवर्तयन्नित्याचार्यों गृह्यते । आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात्क- याऽनुपपत्त्या तन्निवर्तन तत्राऽऽह-यद्यपीति । परोक्ति स्मारयित्वा निरस्यति-नन्वित्यादिना। गत्यन्तरामावादारोपितभेदेनो- पमानस्य क्वाचित्कत्वेऽपि सत्या गतौ तदसिद्धिरित्यर्थ । सादृश्ये सत्युपमानोपमेयत्व । तमाचार्य प्रति १ क ज एवान । २ क ज 'हर आका। क ज झ ट हि । द्रष्ट । ४ क ज. यट या विहि ।५ इन 'हराका।६ क "द्वा सापड द 'द्वा तत्साक्षा' । दद 'स्य कादाचि।

·[अ०१पा०३सू०१४Jआनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि ।२६३ (दहराफाशत्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवनमा मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम् , अधि० ५) नोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् । नैवं संभवति । अगतिका हीयं गतिर्यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वा भेदमुप- मानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वाभ्यन्तराकाशस्य न वाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपंधेत । ननु परमेश्वरस्यापि “ज्यायानाकाशात" [शत० प्रा० १०.६.३.२] इति श्रुत्यन्तरात्रैवाऽऽकाशपरिमाणत्वमुपपैधते । नैष दोपः । पुण्डरीकवेष्टनमासदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्वप्रतिपादनपरत्वम् । उभयमतिपादने हि वाक्यं भियत । न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादी- नामन्तः समाधानमुपपद्यते । “ एप आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः" [छा० ८.१-५] इति चाऽऽत्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भताकाशे संभवन्ति । यद्यप्यात्मशब्दो जीवे संभवति तथाs. पीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्काऽपि निवतिता भवति । न दृष्टम् । न चोपाधिपरिच्छिन्नान्तराकाशस्य महत्प(हाप)रिमाणेन बाह्याकाशेन सादृश्य- मित्याह-अपि चेति। तर्हि परस्यापि भूताकाशो नोपमानमतुल्यपरिमाणत्वादित्याह-नन्विति । नेदं वाक्यं भूताकाशतुल्यत्वविषयं किंतु शङ्किताल्पत्वव्यावृत्तिपरमित्याह नेति । निवृत्ती तावत्वे च वाक्यतात्पर्यमाशङ्कयोक्तम्---उभयेति । न च संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्य- भेदः । न च तावत्वमेव प्रतिपाद्यमफलत्वान्न च शङ्कितदहरत्वनिवृत्तिरेव फलं तत्रैव वाक्यतात्पर्यवसान च साक्षादेव तसिद्धावार्षिकत्वकल्पना युक्तेति भावः । भूताका- शाग्रहे लिङ्गान्तरमाह-न चेति । तत्रैव हेत्वन्तरम्-एप इति । विगता निघत्सा खादितुमिच्छा यस्य स तथा । चकारादुक्तं सर्वमाकाशस्यैकदेशे नोपपद्यत इति संबन्धः । तदेव स्पष्टयति--आत्मत्वेति । न तावद्भूताकाशे संभवत्यात्मत्वमचैतन्यान्न चापहतपाप्मत्वादेनित्यानुवादत्वं नापि सत्यकामत्वादेरारोपितत्वमगतिका होयं गति- रुपक्रमस्याकाशश्नुतेश्वोपसंहारस्थात्मश्रुतिरुक्तलिङ्गसंगता बलीयसी प्रत्ययसंवादादित्या- काशशब्दं ब्रहवेति भावः । आकाशोपमितत्वादिहेतुभ्यो भूताकाशं निरस्य तबलादेव जीवपि निरस्यति--यद्यपीति । ननु कथमाकाशोपमितत्वं जीवशङ्गानिवर्तक १ क.ज.न्तरस्याऽऽका' | २ क, ज, म, ८, पद्यते । न । ३१. 'पद्येत ।। क. रा. ठ. ४.८, जीवाश।

·२६४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा०३०१४] (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानो वियज्जीवनमा मध्ये ब्रह्मण एव तदाकारावाच्यत्वम्, अधि०५) [पाधिपरिच्छिन्नस्याऽऽरायोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् । ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगत- त्वादि विवक्ष्येतेति चेत् । यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् । यदप्युक्तं ब्रह्मपुरमिति जीवेन पुरस्योपलक्षितवाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशेवर्तित्वमस्त्विति । अत्र धूमः । परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते । ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् । तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संवन्धः । उपलब्थ्य घिष्ठानत्वात् । “स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुपमी. क्षते" [म० ५.५] "स वा अयं पुरुपः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः" [वृ० २.५-१८] इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथवा जीवपुर एवा. स्मिन्ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते । यथा शालग्रामे विष्णुः संनिहित इति तद्वत् । “ तथयेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुक तस्यापि तदुपमितत्वेन शङ्कितदहरत्यनिवृत्त्योपमानपर्यवसानात्तत्राऽऽह-न हीति । तादात्म्येन शङ्कते-ब्रह्मेति । आदिपदं सर्वाधारत्वादिसंग्रहार्थम् । लाघवेन प्रत्याह-यदिति । ब्रह्मपुरशब्दाजीवोपादानमुक्तमनुवदति-यदपीति । प्रथमश्रुतब्रह्मशब्देन चर; मश्रुतविभक्त्यर्थो नेतव्य इत्याह-अत्रेति । ब्रह्मण' पुरमित्यत्र स्वस्वामित्वं पष्ठ्यर्थ हित्वा ब्रह्मशब्दो मुख्यार्थः स्वीकर्तव्यः प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थापेक्षस्य दौर्बल्यादित्यर्थः। ननु ब्रह्मपक्षे प्रत्ययस्य निरालम्बनत्वमेव जीवपक्षे प्रकृत्यालम्बनं कथचिदस्ति तदर्थस्य ब्रह्माभेदात्तत्राऽऽह-तस्येति । ब्रह्मणः शरीरमुपलव्ध्याधिष्ठानमित्यत्र मानमाह-- स इति । सर्वासु पूर्विति व्यपदिश्य पुरिशय इति विशेषणं हृदयसंबन्धविवक्षया नेयम् । आदिपदं यो वेद निहितं गुहायामित्यादिसंग्रहार्थम् । ननु शारीरः शरीर: मन्नपानाम्यवहरणेन हयतीति तस्मिन्मुख्यं ब्रह्मत्वं तस्य च स्वकर्माणितत्वादसाधारणं शरीरं तथा च प्रकृतिप्रत्ययौ जीवे मुख्याविति तत्राऽऽह-अथवेति । शारीरसंबद्ध- मेव वेश्मोत्तरहेतुभ्यो ब्रह्मणाऽपि संबध्यते । दृष्ट हि राजपुरे मैत्रसमेत्यर्थः । किंच कर्मफलनित्यतानिवृत्त्या दहरज्ञानस्यानन्तकलत्वश्रुतेर्दहरस्य परत्वमित्याह-तद्यथेति । कर्मणस्तत्फलाचीपेक्षानन्तर्यमयशब्दार्थः । इह जीवत्येव देहे दहरमात्मानं तदाश्रिताश्च व वक्ष्यत इति । २ ज, 'शवृत्तिव । ३ क. ज. 'पदेश्य । ४ क. स. ठ. ड. द. 'सबन्धमें।

·m [अ०१पा०३सू०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २६५ (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानां वियत्रीब्रह्मणा मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम् , अधि०५) पुण्यचितो लोकः क्षीयते" [छा०८.१-६] इति च कर्मणा- मन्तवत्फलत्वमुक्त्वाऽथ प इहाऽऽत्मानमनुविद्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्या कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवतीति प्रकृतदह- राकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन्परमात्मत्वमस्य सूचयति । यदप्येतदुक्तं न दहरस्याऽऽकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासि- तव्यत्वं च श्रुतं परविशेषणत्वेनोपादानादिति । अत्र घूम:- यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् "यावान्वा अयमाकाश- स्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाशः" इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोप- युज्येत । नन्वेतदप्यन्तर्वतिवस्तुसद्भावदर्शनायव प्रदर्श्यते । "तं चेनू- युर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तरा- काशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वार विजिज्ञासितव्यम् इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्या- दीनामन्त समाहितत्वदर्शनात् । नैतदेवम् । एवं हिसति यदन्तः समाहितं द्यावापृथिम्पादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासित्तव्यं चोक्तं स्यात् । तत्र वाक्यशेपो नोपपद्येत “अस्मिन्कामाः समाहिताः" "एप आत्माऽपहतपाप्मा" इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमा- सत्यकामादिगुणानाचार्योपदेशमनुविद्यानुभूय ये परलोकं ब्रजन्ति तेपां सर्वेषु लोकेषु कामचारः स्वेच्छया चरणमप्रतिहतमनन्तमैश्वर्यमित्यर्थः । श्रुतितात्पर्यमाह-प्रकृतेति । वदन्नित्याचार्यों वेदो वोक्तः। दहराकाशस्यान्वेष्यत्वादिसिद्धौ तत्र विचारो न तु तदस्ति तस्मिन्यदन्तरित्यन्त. स्थविशेषणत्वादन्वेषणादेरिति तत्राऽऽह-यदपीति । उत्तरत्राऽऽकाशस्वरूपप्रतिपा- दनानुपपत्त्या तस्य ज्ञेयत्वमन्तः समाहितैः सहेप्टमित्याह-अत्रेति । तत्प्रतिपादनमन्ययोपपन्नमिति शङ्कते--नन्विति । कथमेतदवगम्यते तत्राऽऽह- तमिति । किं तदत्रेत्याक्षेपादुझे अस्मिन्निति चान्तस्थवस्तूक्त्या समाधानाधारत्वमे- वाऽऽकाशस्येत्यर्थः । तस्याऽऽधारमात्रत्वविवक्षायामाधेयस्यैव ध्येयत्वं स्यादित्याह- नैतदिति । अस्तु को दोपलवाऽऽह-तत्रेति । दहराकाशस्य प्रकृतस्यैतच्छब्देन परामर्शात्तवेदनस्य फलवत्त्वश्रुतेस्तदेव ध्येयम् । न चैतच्छब्देन द्यावापृथिवीम्यां व्यव. धानानाऽऽकाशाकर्षणमस्मिन्नेप इति चैकवचनात्तस्यैव परामर्शयोग्यत्वादित्यर्थः । म 1क, स, 'नादापा । २४ ·२६६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०१५] (दहराकारात्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवनह्मणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम् , अवि०५) धानाधारमाकाशमाकृष्य "अथ य इहाऽऽत्मानमनुविद्य व्रजन्त्ये- तांच सत्यान्कामान्" इति समुच्चयार्थेन चशब्देनाऽऽत्मानं कामाधारमाश्रितांच कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेपो दर्शयति । तस्मा- द्वाक्योपक्रमेऽपि दहर एचाऽऽकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठान: सहान्तस्यैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामविज्ञेय उक्त इति गम्यते । स चोक्तभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति ॥ १४ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तं त एवोत्तरे हेतव इदानीं मपश्यन्ते । इतश्च परमेश्वर एव दहरो यस्माइहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादको गतिशब्दौ भवतः-"इमाः सर्वाः मजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" [छा०८. ३-२] इति । तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्वि- पया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति । तथा ह्यहरहर्जीवानां सुपुप्तावस्थायां ब्रह्मवि. सत्यकामवेदनस्यैतत्फलं तदानन्तर्यान्न दहराकाशबुद्धरित्याशङ्कयाऽऽह-समुच्चयेति। "संदिग्धस्य वाक्यशेपानिर्णयः" इति न्यायादादौ तस्मिन्यदन्तरिति तच्छन्दोऽनन्तरम- प्याकाशममिलध्य ण्डरीक परामशति । तत्र यदन्तराकाशं तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञा- सितव्यं चेत्युपसंहरति--तस्मादिति । नन्वतच्छन्दस्य संनिहितार्थत्वाज्जीवात्मनः सर्वान्प्रति संनिहिततरत्वात्तस्यैव तादOत्कामानां च तत्र समाहितत्वेन समुच्चयसि. द्धेस्तत्परं वाक्यमित्याशङ्कय विजातीयाध्यक्षादिसिद्धजीवात्सनातीयश्रुतितिद्धदहराका- शाख्यपरमात्मपरामर्श लाघवाजीवे चापह्तपाप्मत्वाद्ययोगादाक्यभेदापत्तदमित्याह-- स चेति ॥ १४ ॥ दहराकाशस्येश्वरत्वे हेत्वन्तरमाह---गतीति । उत्तरसूत्रसंदर्भस्य परमसंगति- माह-दहर इति । भवतारितमूत्रस्यावान्तरसंगतिमाह-इतथेति । इत.शब्दार्थ- माह-यस्मादिति । तायोदाहरति-इमा इति । प्रनाश्चिदाभासा जीवाः । अहरहः साप ! कथं तहिं पुमरत्थानं तत्राऽऽह-एतमिति । उक्तगतिशब्दयोविवक्षितमर्थ- माह-तति । श्रुतिः सप्तम्यर्थः । एतच्छन्दाजीवानां स्वापे दहरगमनेऽपि तस्य अपत्ये किमायातं तदाह-तया हीति । अध्यायमेदधिया श्रुत्यन्तरशब्दः । फ...ज, म,2, न बा।

·. [अ०१पा०२सू०१६]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरमाप्यसमेतानि ।२६७ (दहराकाशवेन प्रतीयमानानां वियज्जीवनह्मणा मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम्, अधि०५) पर्य गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" [छा० ६-८-१] इत्येवमादौ । लोकेऽपि किल गाई सुपातमा- चक्षते ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गत इति । तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते दहरे मयुज्यमानो जीवभूताकाशाशां निवर्तयन्ब्रह्मता- मस्य गमयति । ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत् । गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति पष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्यत । सामा- नाधिकरण्यत्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति । एतदेव चाहरहब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यत्तिपरिग्रहे लिङ्गम् । न ह्यहरहरिमाः मजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ।। १५ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिनुपलब्धेः ॥ १६ ॥ धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः । कथम् --- स्वमपीतो भवतीत्यादिवाक्यमादिपदार्थः । तथाहीत्यादिसूत्रावयवस्यार्थान्तरमाह--- लोकेऽपीति । प्रसिद्धः श्रुतिमूलत्वात्तत्प्रामाण्यायानुदाहार्यत्वेऽपीदृशी नामेयं वैदिकी प्रसिद्धिरिय लोकेऽप्यस्तीति श्रुतिप्रामाण्यदायि तदुक्तिरिति मत्वा किले. त्युक्तम् । दहरस्य ब्रह्मत्वधीहेतुतां गतेरुक्त्वा शब्दस्यापि कथयति-तथेति । गति- वदित्येतत् । शब्दस्य सिद्धान्तानुगुण्यं नेति शङ्कतेनधित्ति । पठीविभक्त्यश्रुतस्तदर्थलक्ष- णाया गौरवान्नास्य लोकार्थतेत्याह-~~गमयेदिति । तथाऽपि कुतोऽस्य ब्रह्मार्थतेत्या. शङ्कय निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेनाऽऽह-सामानाधिकरण्येति । ननु तेनैव न्यायेन विशेपणसमाप्तो न युक्तस्तन्यायाविपयत्वादेकस्य शब्दस्यार्थद्वयसाधारण्ये गुरुलघुचिन्तया लघुर्गाह्य इति न्यायः । तथा सति लोकविशेपे प्रयोगवाहुल्यात्तस्यै- वाऽऽदौ बुद्धिस्थत्वात्कृतो ब्रह्मविषयत्वमित्याशङ्कय तत्र लिङ्गं चेत्युत्तरत्वेन योज- यति-एतदेवेति । तस्य लिङ्गत्वं स्फुटयति-न हीति ॥ १५ ॥ सर्वजगद्धारणस्य परमात्मलिङ्गस्य दहरे दर्शनाच्च तस्य परत्वमित्याह-धृते. थेति । अस्य धृत्यात्मनो महिनो दहरे श्रुतस्यास्मिन्नीश्चरे श्रुत्यन्तरेप्पलब्धेस्तस्य- श्वरत्वमित्यर्थः । सूत्रं व्याचष्टे-~-धृतेरिति । अथशब्देन प्रकरणं विच्छिद्य विधृति- सन्दाकथं दहरस्य विधारकत्वमित्याह कथमिति । प्रकृतगामिना यच्छन्देनाss.

·२६८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०११] (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीवब्रह्मणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम् , आधि०५) "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इति हि प्रकृत्याऽऽकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तस्मिन्नेव चाऽऽत्मशब्दं प्रयुज्यापहत- पाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य तमेवानतिवृत्तपकरणं निर्दिशति- अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेपां लोकानामसंभेदाय इति । तत्र विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकरण्याद्विधारयितो. च्यते । क्तिचः कर्तरि स्मरणात् । यथोदकसंतानस्य विधार- यिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदायैवमयमात्मपामध्यात्मा- दिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतु- रसंभेदायासंकरायेति । एवमिह प्रकृते दहरे विधरणलक्षणं महिमानं दर्शयति । अयं च महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरा- दुपलभ्यते-" एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्र- मसौ विधृतौ तिष्ठतः" [बृ० ३-८-९] इत्यादेः । तथाऽ. न्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते---" एप सर्वेश्वर एए भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंभे- दाय " [घृ० ४.४-२२] इति । एवं धृतेच हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः॥ १६ ॥ स्मशब्देन च दहरस्यैव बुद्धिस्थत्वान्न प्रकरणविच्छेदकोऽथशब्दः किंतु वाक्योपक मद्योतीत्याह-दहरोऽस्मिन्नित्यादिना । श्रौतविधतिशब्दस्यार्थमाह-तत्रेति । स्त्रियां भावे क्तिम्विधानान्न विधृतिशब्देन दहरस्य विधारकत्वमित्याशङ्कय प्रकृ. तिशब्दवदयं न क्तिन्प्रत्ययान्तः किंतु क्तिच्प्रत्ययान्त इत्याह-क्तिच इति । सेतु- शब्दनापि विधारकोक्त्या पौनरुक्त्यमाशङ्कय दृष्टान्तेनासंकरहेतुत्वं सेतुशब्दस्यार्थ- माह- पति । इतिशब्दः श्रुत्यक्षरार्थसमाप्त्यर्थः । उक्तेऽर्थे सूत्रं योजयति- एवमिति । तथाऽपि कथं दहरस्येवरत्वं तत्राऽऽह-अयं चेति । द्यावाधिव्या. दिस्थितिरक्षराधीनति विद्वद्वाक्यमादिशब्दार्थः । प्रकारान्तरेण धृतिमाचष्टे-तथेति । निश्चितत्वं संदेहस्याप्यस्पियत्वम् । रामकुमारल्यावृत्त्ययं भूनाधिपतिरित्युक्तम् । टोकपालामनाऽपि परस्वस्थानं वक्तुं भूतपालपदम् । विधारकतया सेतुरिवेति सर्वव्यपस्थापकत्वमाह-सेतुरिति । तदेव स्फुटयति-एपामिति । सूत्रार्थमुप- संदरनि-एवामिति ॥ १६ ॥ .. १८.स. ट. विधार' । २१. म. विधार'३ क. ए. ट... 'रकरवोवस्या 17 क. ठ...., 'दार... 'नि वदा।

·भि०१पा०३२०१७-१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २६९ (दहराकाशत्वेन प्रतीयमानानां वियज्जीयब्रह्मणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्यम्, अधि० ५) प्रसिद्धश्च ।। १७॥ इतश्च परमेश्वर एवं दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इत्युच्यते । यत्का. रणमाकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः । “आकाशो वै नाम नाम- रूपयोनिहिता" [छा० ८-१४ ] " सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते"[छा० १-२-२] इत्यादिप्रयो- गदर्शनात् । जीवे तु न कचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते । भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दमसिद्धावुपमानोपमेयभावायसं- भवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम् ।। १७ ॥ इतरपरामर्शात्स इति चेनासंभवात् ॥ १८॥ यदि वाक्यशेपवलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्यतास्तीतर- स्यापि जीवस्य वाक्यशेपे परामर्श:-"अथ य एप संप्रसादोऽ. स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनि- "पद्यत एप आत्मेति होवाच " [छा० ८-३-४] इति । अत्र हि संमसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुपुप्तावस्थायां दृष्टत्वादवस्था. वन्तं जीवं शन्नोत्युपस्थापयितुं नार्थान्तरम् । तथा शरीरव्य- दहरेस्य परत्वे हेत्वन्तरम् प्रसिद्धेश्चेति । चकारार्थमाह-इतथेति । इतःश. व्दार्थ स्फुटयति-~~यदिति । नास्ति लौकिकी प्रसिद्धिरिति श्रौती प्रसिद्धिमाह--- आकाश इति । यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति ग्रहीतुमादिपदम् । ब्रह्मण्याका- शशब्दप्रसिद्धयुक्त्या जीवपक्षोऽपि निरस्त इत्याहजीचे विति । क्वचिल्लोके वेदे चेत्यर्थः । तर्हि लोकवेदप्रतिद्धर्भूताकाशी गृह्यतां नेत्याह-भूतेति ॥ १७ ॥ विनिगमनहेत्वभावं मन्वानस्य प्रत्यवस्थानं प्रत्याह-इतरेति । तत्र चोद्यं व्याचष्टे- यदिति । तत् । सर्व इति । अस्मादभिमानद्वयविपयादिति यावत् । शरीरशब्दो देहद्वयार्थः । ततः समु. त्यानं विविक्तात्मज्ञानवत्त्वं तत्फलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिस्तत्त्वसाक्षात्कारस्तत्फलमाह- परमिति । उपसंपद्यामिनिष्पद्यत इति मुखं व्यादाय स्वपितीतिवत् । ज्योतिःशब्दस्य सूर्यादिविषयत्वं निषेधति-एप इति । कुतो वाक्यशेषस्य जीवविषयत्वं तनाऽऽह- अति । संप्रप्तादे रत्वा चरित्वेत्यादि बृहदारण्यकं श्रुत्यन्तरम् । अवस्थावत्ववदेहा. इत्थापनमपि नीवलितमित्याह-~-तथेति । देहाश्रयश्चेत्कथं तस्मादुत्तिष्ठत्तत्राऽऽह- ज, न स १२ क. र १३४.४.. 'पि। ४ क. स. १.१.हे. 'प्यनि, ·२७० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०१९ पाश्रयस्यैव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवनि । यथाऽऽकाश- व्यपाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानं तद्वत् । यथा चादृष्टोऽपि लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसम- भिव्याहारात् " आकाशो वै नाम नामरूपयोनिहिता" इत्ये. बमादौ परमेश्वरविपयोऽभ्युपगत एवं जीवविपयोऽपि भवि. ध्यति । तस्मादितरपरामर्शात् "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इत्यत्र स एव जीव उच्यत इति चेत् । नैतदेवं स्यात् । कस्मात् , " असंभवात् " न हि जीवो बुद्ध्याधुपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन्नाकाशेनोपीयेत । न चोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्यापहतपा- प्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति । अपश्चितं चैतत्पर्थेमसूत्रे । अतिरे- काशकापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यस्तम् । पठिप्यति चोपरिष्टात् "अन्याश्च परामर्शः" [७० सू० १-३-२० ] इति ॥ १८ ॥ (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्वम् , अधि० ६) उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ "इतरपरामर्शात्" या जीवाशझा जाता साऽसंभवानिराकृतौ । अथेदानी मृतस्यैवामृतसेकात्पुनः समुत्याने जीवाशङ्काया: केयते, उत्तरस्मात्माजापत्याद्वाक्यात् ।

·11 भ०१पा०३०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२७१ (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजविपरेशयोः परेशस्यव तत्पदयाच्यत्वम् ( अधि:१) तब हि-“य आत्माऽपहतपाप्मा" [छा० ८-७.१] इत्यपहतपा- मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिशासितव्यं च प्रतिज्ञाय "य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप आत्मा" [छा० ८.७.४ ] इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रटारं जीवमात्मानं निर्दिशति । "एतं वेव ते भूयोऽ- नुव्याख्यास्यामि" [छा० ८-९-३-८-१०-४] इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य-" य एप स्वमे महीयमानश्चरत्येप आत्मा" [छा० ८-१०-१] इति " तयत्रतत्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वमं न विजानात्येप आत्मा [छा० ८.११-१] इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे । तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दर्शयति-~~" एतदमृतमभयमेतहा" इति । नाह खल्वयमेवं जीवेऽप्यपहतपाप्मत्वादिश्रुतेरसंभवो नेति शङ्कत इत्यर्थः । कथं तत्र जीवोक्तिस्त- घाऽऽह-तति । प्रतिज्ञावाक्यस्य परमात्मविषपत्वमाशङ्कयाऽऽयपर्यायस्य जीव- विषयत्वादुपक्रमस्यापि तथेत्याह-य इति । ननु च्छायात्मवास्मिन्पर्याये प्रतिपाद्यते दृश्यमानत्वस्य तस्मिन्मुख्यत्वानेत्याह-~द्रष्टारमिति । परप्रतिपत्त्यर्थ पञ्चकोशोक्तिव. द्रुमप्रतिपत्त्यर्थ प्राणायुक्तिवच ब्रह्मार्थ जीवोक्तिरपि स्यादित्याशङ्कम द्वितीयतृतीययो- रपि तद्विपयत्वमाह-एतं विति । उत्तरवान्यस्यानुक्ते न्यार्थी जीवोक्तिरित्यर्थः । अन्तर उपपत्तेरित्यन परस्पासिस्थानताया दर्शितत्वादाअपर्यायस्य परविषयत्वादुत्तर- योरपि तद्विपयतेत्याशङ्कयाऽऽह-~~य इति । स्वप्ने वासनामयैविपथैर्महीयमानता पर- स्यैव रुक्मा सप्तधीगम्यमित्युक्तरित्याशङ्कयाऽऽह-~-तदिति । तदेतदिति संवन्धः । यत्र यस्यामवस्थायां तदेतत्स्वपनं यथा स्याचा सुप्तः स्वापावस्था प्राप्तो भवति तस्यामवस्थायामुपसंहतकरणग्रामस्तव्यापारकृतकालुष्यहीनः स्वप्नमज्ञानमात्रतया विला. पयन्मुक्ताव्यावृत्तस्तैनसानन्तरभावी प्राज्ञो ज्ञानक्रियां विना स्वरूपचैतन्येनाज्ञान- साक्षी साक्ष्यस्य देहादेः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन चाऽऽत्मेत्यर्थः । तथाचावस्थावत्त्वाजी- वोऽयमिति श्रुत्यर्थं संक्षिप्याऽऽह-जीवमिति । स्वभावस्थातोऽन्या स्वापावस्थाऽव- स्थान्तरम् । तथापि तस्मिन्नपहतपाप्मत्वादि कथमित्याशङ्कय विनाऽपि ब्रह्मरूपतामु. पात्या तद्वीरित्याह--तस्येति । य आत्माऽपहतपाप्मेत्यादिनोपकान्तः स परमा. मतया चतुर्थपर्याये कथ्यते तेन तत्प्रतिपादनसिद्धिरित्याशङ्कय चतुर्थपर्यायस्यापि जीवविषयत्वमाह नाहेति । अहेति निपातः खेदार्थे । खिद्यमानो हीन्द्रः प्रोवा- १ क. 'नः १२. द. ३. "दित्युक्तेऽस। ३ स. ८. द. द. पारमा क. स. तद- र्यतेसा ।५क.रा.स्तत्तया।६८.१..'न्त. प।

·(" २७२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०१९] (अक्षिपुरुपत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोर्जीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्सदवाच्यत्वम् (आध०६) संमत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि [छा० ८-११-२] इति च सुषुप्तावस्थायां दोपमुपलभ्य ! "एतं स्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात् " इति चोपक्रम्य शरीरसंबन्धनिन्दापूर्वकम् "एप संप्रसादोऽस्माच्छी- रात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः" इति जीवमेव शरीरात्समुत्थित्तमुत्तमपुरुपं दर्श- यति । तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम् । अतः "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्भूयात् । तं पति ब्रूयात् “ आविर्भूतस्वरूपस्तु" इति । नुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः।नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याss- शङ्का संभवतीत्यर्थः । कस्मात् । यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते । आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपः । भूतपूर्वगत्या जीववचनम् । एतदुक्तं भवति " य एपोऽक्षिणि " ·[अ०१पा०३सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २७३ (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयो/वपरेशयोः परेशस्यैव सत्पदवाच्यत्वम् ( अधि०६) इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य “एतं वेव ते" इति पुनः पुनस्तमेव व्याख्येय- त्वेनाऽऽकृप्य स्वमसुपुप्तोपन्यासक्रपेण "परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इति यदस्य पारमार्थिक स्वरूप पर ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे न जैवेन रूपेण '। यत्तत्परं ज्योतिरूपसंपत्तव्यं श्रुतं तत्परं ब्रह्म तचापहतपाप्मत्वादिधर्मक तदेव च जीवस्य पारमार्थिक स्वरूप " तत्त्वमसि " इत्यादि. शास्त्रेभ्यो नेतरदुपाधिकल्पितम् । यावदेव हि स्थाणाविव पुरु- पर्वृदि द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यस्वरूपमात्मानम् अहं ब्रह्मास्मि " इति न प्रतिपद्यते तावजीवस्य जीवत्वम् । यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताचुत्थाप्य श्रुत्या प्रतियोध्यते नासि त्वं 'देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातो नासि संसारी किं तर्हि - अक्षीति । उपननापार्यवत्त्वात्प्रतिबिम्बवदनात्मा देहादिरिति वक्तुमुदशराव आत्मान- मवेक्ष्य यदात्मनो रूपं न विजानीयस्तन्मे ब्रूनमित्युत्तरो ग्रन्थ इत्याह---उदशरा- चेति । प्रकृतो द्रष्टा द्वितीयार्थः । व्युत्थापन वाधः । प्रारणविच्छेदं व्यावर्तयति- एतमिति । अवस्थानां व्यभिचारित्वेन कल्पितत्वात्तदस्पृष्टं वस्तूपदेष्टुमवस्थोक्तिरिति तदुक्तिफलमाह-स्वमेति । परं ज्योतिरित्यादिश्चतस्तात्पर्यमाह-यदिति । परं ज्योतिरेवोपसंपत्तव्यं श्रूयते न ब्रह्मेत्याशङ्कयाऽऽह-~~यत्तदिति । यत्तु जीवस्य नाप. हतपाप्मत्वादीति तत्राऽऽह-तचेति । नीवस्य ब्रह्माभेदात्तद्रूपेण स्वाभाविकाविता- पहतपाप्मत्वादिस्वरूपं तद्वदति वाक्यमित्यर्थः । कथं मिथो विरुद्धयोनीवब्रह्मणोरक्यं तत्राऽऽह-तदेवेति । विरुद्धत्वबुद्धौ कथं शास्त्रमपि तद्वोधीत्याशङ्कयाऽऽह- नेतरदिति । प्रातीतिकविरुद्धाकारस्यौपाधिका वादागमावगतं स्वाभाविकमैक्यमविरुद्ध- मित्यर्थः । अविद्यान्वयव्यतिरेकाम्यां संसारित्वस्याविद्यात्वं वक्तु दृष्टान्तेनान्वयमाह- यावदिति । व्यतिरेकमाह-~-यदेति । व्युत्थापनद्वारा प्रतिबोधनमभिनयति-- नासीति । व्युत्यापनफलमसंसारित्वमुक्त्वा तत्फलमाकासापूर्वकमाह--किमिति । १ के. न शारी'। २ क. पुनस्त' । ३ क. ज. ट. 'न्यासोप: । ४ क. स्वाभाविक । ५ क. पं।६ १. ह. यत्प। ० के. ट. 'व जी 1 ८ क. रूप। १ झ, 'बुद्धिद्वैत' । १० ख. ४.ह..'यत्वात्म।

·२७४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ३८१९] (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदयाच्यस्वम् ( अधि० ६) तयत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूपस्तत्वमसीति तदा कूट- स्थनित्यहक्स्वरूपमात्मानं मैतिबुध्यात्माच्छरीराधभिमानात्समु. त्तिष्ठन्स एच कूटस्थानित्यवस्वरूप आत्मा भवति “स यो ह चै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [ मुण्ड० ३-२.९] इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिक स्वरूपं येन शरी- रात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यचे । कथं पुनः स्वं च रूपं खेनैव च निप्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य । सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशे- पाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवि- योगे रात्री स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । न तु तथाऽऽत्मचैत. न्यज्योतिपो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाब्योम्न इच दृष्टविरोधाच । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपं, शास्त्रीयमात्मज्ञानमनूय तत्फलमाह--तदेति । विद्रुपो ब्रह्मत्वे मानमाह--स इति । किमित्यन्यतरस्य कल्पितत्वं द्वयोरपि वस्तुत्वं किं न स्यात्तत्राऽऽह-तदेवेति । शरीर- विशिष्टं रूपं कल्पितमन्यथा तस्मादुत्थितस्य स्वेनाभिनिष्पत्ययोगादित्यर्थः । स्वेन रूपेणा- भिनिष्पत्तिरित्यत्र विरोधं चोदयति-कथमिति । तत्र हेतुं सूचयति-कूटस्थेति । विशेष- जव्यावृत्तिमाह-सुवर्णादीनामिति । पार्थिवं रजो द्रव्यान्तरम् । असाधारणो विशेषः स्वर्णत्वभास्वरत्वादिः । दाहच्छेदादिसंग्रहार्थमादिपदम् । स्वर्णादिवन्नक्षत्रादीनामभिभाव. कद्रव्यसपंर्काविनाशेऽपि स्वरूपाभिनिष्पत्तिवत्प्रकृतेऽपि स्यादित्याशदयाऽऽह-तथेति । स्वर्णादीनामिवेति यावत् । अभिभावकं सावित्रं तेजोऽभीष्टम् । दान्तिके वैषम्यमाह- नवित्ति । द्रध्यान्तरसंसृष्टं तेनाभिभूतं तो विविक्तमभिव्यक्तिमहति कूटस्थनित्थं वन्येनासंपृक्तमसङ्गाद्वितीयं ततो विवेकद्वारा नाभिव्यक्तिभागित्यर्थः । वस्तुतोऽसंस- गित्वे व्योमोदाहरणम् । जीवस्याभिभूतस्वरूपतया ज्ञानात्तदभिव्यक्तिः स्वरूपेणाभिनि- प्पत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-होति । जीवस्वरूपस्यानभिव्यक्तौ दृष्टः सर्वो व्यवहारो विरुध्येत । तस्याहमिति तद्धीपूर्वकत्वात्तथाच तदनभिव्यक्तिरयुक्त्यर्थः । उक्तमेव व्यक्तीकुर्वन्नादौ तदीय स्वरूपमनुवदति- दृष्टीति । विज्ञानधन एवेत्यादिश्रुतश्चिन्मान स्वभावस्तावदात्मा तचैतन्यं चक्षुरादिद्वारा व्यज्यमानं दृष्ट्यादिशब्दितमतो दृष्टयाद- योऽस्य स्वरूपमित्यर्थः । अधोक्तं रूपमदेहस्यैव व्यज्यते सदेहस्य तद्यक्तिविरोधि- १ट, प्रयु । २ म. ट. 'या चै ।३ स. "न्तिक ।

·[अ०१पा०३०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि।२७५ (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजीवपरेशयोः परेशत्यैव तत्पदवाच्यत्वम् (अधि०६) तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते । सर्वो हि जीवः पश्यशृण्वन्मन्वानो विजानन्व्यवहरत्यन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः । तचेच्छरीरात्समुत्थितस्य निप्पयेत माक्स- मुत्थानादृष्टो व्यवहारो विरुध्येत । अतः किमात्मकमिदं शरी- रात्समुत्थानं किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति । अत्री- च्यते-माग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिविषयवेदनो- पाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादि ज्योतिस्वरूपं भवति । यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छचं शौक्ल्यं च स्वरूप प्रावि. वेकग्रहणाद्रक्तनीलायुपाधिभिरविविक्तमिव भवति । ममाण- जनित विवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छयेन शौक्कथेन च स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यत इत्युच्यते मागपि तथैव सन् । तथा देहाशुपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेक- ज्ञानं शरीरात्समुत्थानं विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवाऽऽत्मनोऽ- 0 स्वान्न हि देहसंबन्धे जीवस्यासाधारणं रूपं प्रकटी भवति ताऽऽह-तञ्चेति । तामेव दृमि व्याचंट-सर्वो हीति । सदा दृष्टयादिरूपं जीवस्य व्यक्तमित्यत्रापित्ति- माह-अन्यथेति । अनुपपत्तिमेव स्फुटयति-तचेदिति । दृष्ट्यादिरूपं सर्वनामार्थः । निष्पत्तिरभिव्यक्तिः । जीवस्य सदा स्वरूपव्यक्तौ फलितमाह-अत इति । काल- परिपाकनिमित्तं प्रयत्नविशेपनिमित्तं वेति संदेहावाह-किमिति । कालकृतप्रति- पन्धध्वंसोपाधिका वा पुरुपच्यापारोपाविका वेति संशयाटुक्तम्-कियात्मिकेति । वस्तुतोऽसंसर्गेऽपि देहादिमिरविद्यया संसृष्टमिवास्य दृष्ट्यादिरूपमतस्तद्विवेकापेक्षया स्वरूपाभिनिप्पत्तिरित्युत्तरमाह--अत्रेति । वेदना होदयः । मिथ्यासंसृष्टत्वे दृष्टान्तः-यथेति । विवेकादूर्व स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरपि दृऐत्याह-~प्रमा- णेति । उच्यत इत्युक्तितात्पर्यमाह-मागपीति । शरीरात्समुत्थायेत्यादिनु- त्यर्थं दर्शयन्दान्तिकमाह तथेति । श्रुतिकृतमन्वयव्यतिरेकसहितया योऽयं विज्ञानमय इत्यादिश्रुत्या सिद्धमिति यावत् । विवेकज्ञानं त्वंपदार्थशोधनम् । स्वरूपा- मिनिष्पत्तिमेव विवेकफलभूतां विशिनष्टि-केवलेति । ननु देहादुत्थानं नामोत्क्रमणं न पदार्थशोधनं सदेहत्वं च वास्तवं नाऽऽविधं प्रसिद्धिविरोधात्तबाऽऽह-संथेति । १ य. 'पत्तिः । त'। १ क. ४ म, च। ३ म. गात्तत्तरकाली प'। ह. ज. 'कविता'।

·२७६ श्रीमईपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा.३१०१९] (अक्षिपुरुषस्येनाऽऽपातत प्रतीयमानयोजावपरशयों परशस्वैव तत्पदयाच्यत्वम् (अधिः ६) शरीरत्वं सशरीरत्वं च मन्त्रवर्णात्-"अशरीरं शरीरेपु" [का. १.२.२२] इति। "शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते" [भ० गी० १३-३१] इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेपाभा- वस्मरणात् । तस्माद्विवेकविज्ञानाभापादनावि तस्वरूपः सन्वि- वेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते । न पन्यादृशावाविर्भावा- नाविर्भावी स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव । एवं मिव्याज्ञान- कृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदो न वस्तुतः। व्योमवदसङ्गत्वा. विशेपात् । कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् । यत:--"य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते " इत्युपदिश्य "एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म" इत्यु पदिशति । योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रगुत्वेन विभाव्यते सोऽभू- ताभयलक्षणाद्ब्रह्मणोऽन्पश्वेत्स्यात्ततोऽमृताभयव्रह्मसामानाधि करण्यं न स्यात् । नापि प्रतिच्छायात्माऽयमक्षिलक्षितो निर्दि- उक्तश्रुत्यनुरोधेनेति यावत् । देहासन्धिनो देह स्थितिरित्युक्ते विरोध निरसितु विवे- कतोऽदेहत्वमविवेकत सदेहत्व मानवणिकमित्यर्थ । स्वकर्मानिते देहे दु खादिमोग स्यावर्जनीयत्वान्न जीवत स्वरूपाविर्भाव इत्याशङ्कयाऽऽह-शरीरेति । अशरीरव- दित्यपेरर्थ । जीवतोऽपि स्वरूपस्याऽऽविर्भाव स्यादिति शेप । अविरुद्धे श्रुत्यर्थे सौत्र- माविर्भावपद युक्तमित्याह तस्मादिति । मुख्यावेव तो किं न स्याता तत्राऽऽह- न विति । ज्ञामाज्ञानाम्यामाविर्भावानाविर्भावावित्येव स्थिते सत्यशाशित्वादि- कृतो भेदोऽपि निरस्त इत्याह-~एवमिति । न्यायसहितश्रुत्या जीवब्रह्मणो दो मिथ्येत्युक्त सप्रति प्राजापत्यवाक्यादपि तद्भेदो मिथ्येत्याह--कुतश्चेति । एतद्भिन्नस्य जीर्वस्याप्रतिपाद्यत्वम् । तन्नास्तित्वमेवमित्युच्यते । कुत शब्दोक्त हेत्व-तर स्फोरयति- यत इति । अतो ब्रह्म प्रत्यम्भूतमत्र प्रतिपाद्यमिति शेष । उक्त व्यतिरेकेण विधु- जोति-योऽक्षिणीति । श्रुतिलिङ्गाभ्या केवेल जीवलिङ्ग बाधित्वा जीवो ब्रह्मत- योच्यते नान्यत्वेनेत्यर्थ । प्रतीकामिप्रायेण च्छायया ब्रह्मण सामानाधिकरण्य न जीवेनेति नास्ति लिङ्गमित्याशङ्कयाऽऽह--नापीति । उपास्तिविध्यश्रवणात्प्रतिपाद- कत्वसभवे प्रतीकोक्तिकल्पनायोगादात्मान्वेषणाय प्रवृत्तयो सुरासुरराजयोरनात्मान वदनापतिर्मपावादी विप्रलम्भक स्यादतो ब्रह्मणो जीवेन सामानाधिकरण्याल्लिनसि- द्धिरित्यर्थ । द्वितीय पर्याये जीवस्यावस्थावैशिष्यदृष्टेरायेऽपि पर्याये न ब्रह्मैक्यमि- १ म द "कश । २ क 'सर्थानु। ३ स देहास्य । ४ क. ट द द 'वस्य । खट १ . 'वरजी'। ६ ख ड "मिया ।

·[अ०१पासू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २७७ ( अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजॉवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्वम् (अधि०६) इयते । प्रजापतेर्मपाचादित्वमसगाव । तथा द्वितीयेऽपि पर्याये- " य एष स्वमे महीयमानश्वरति" इति न मथपपर्याय- निर्दिष्टादक्षिपुरुपाद्रपुरन्यो निर्दिष्टः । “एतं त्वेष ते भूयोऽनुम्पाख्यास्पामि" इत्युपक्रमाद । किंचाहमद्य स्त्रमे हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव मतिबुद्धः प्रत्याचष्टे । द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति य एवाई स्वममद्राक्ष स पवाई जागरितं पश्यामीति । तथा तृतीयेऽपि पर्याये-"नाह खल्वयमेवं संमत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि" इति सुपुप्तावस्था विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति न विज्ञातारं प्रतिषेधति । यत्तु तत्र-"विनाशमेवापीतो भवति" इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिमायमेव न विज्ञातृविनाशा- भिप्रायम् । “न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविना- शित्वाद" [वृ० ४-३३०] इति श्रुत्यन्तरात् । तथा चतु- थेऽपि पर्याये--"एतं वेव ते भूपोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवा- न्यत्रैतस्मात्" इत्युपक्रम्य “मघवन्मय वा इदं शरीरम्" इत्या- दिना मपञ्चेन शरीराद्युपाघिसंबन्धपत्याख्यानेन संमसादशब्दो- एमित्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । आये पर्याये जीवब्रह्मसामानाधिकरण्यात्तदैक्य- वदित्यर्थः। अवस्थानी व्यभिचारित्वाजीवस्यासइत्वायुक्ता द्वितीयपर्यायस्यैक्यपर- तेति भावः । अवस्थाव्यभिचारे तद्वतोऽपि तद्भावात्कुतोऽसङ्गतेत्याशङ्कयाऽऽह- किंचेति । आत्मनो ज्ञानरूपत्वात्तस्य खापेऽभावात्कथं तदव्यभि.. चारितेत्याशङ्कयाऽऽह-~-तथेति । पर्यायद्वयं दृष्टान्तयितुं तथेत्युक्तम् । विज्ञातृनि- पेधे परामर्शासिद्धिारति भावः । ज्ञातुरभावोक्तिरपि तत्रास्तीत्याशङ्कयाऽऽह- यचिति । तत्र बृहदारण्यकश्रुति संवादयति--न हीति । आत्मनः स्वभावभूतविज्ञ- नान्यथाभावो योग्यत्वादित्यर्थः । पर्यायत्रयवञ्चतुर्थपर्यायालोचनायामपि ब्रह्माव्यतिरि. क्तजीवस्य प्रतिपाद्यत्वमित्याह--तथेति । कथमुपहितस्यानुपहितपरक्यामित्याश- कयाऽऽह--मघवनिति । संप्रसादस्यैव परेणैक्यमुच्यते न जीवस्येत्याशङ्कयाऽऽह-- संमसादेति । स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिवचनाद्ब्रह्मस्वरूपापन्नत्वेऽपि न ततोऽन्यत्वं निर- स्यते भिन्नाभिन्नत्वादित्याशङ्कय विरोधादेकोपाधौ तदयोगाभेदाभावे स्वरूपाभिनिष्प- ज.व पद।

·१.ज. "येकःप्रा । २क स.ह.द.तस्त्यागा 1३ क. स. इ. 'ण्डद्वयो । ४.स.,,, "पत्ये वा ।५स. स्फोटयति । ૨૮૦ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू.१९] (अक्षिपुरुपरवेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजीवपरेशयो. परेशस्या तत्पदवाच्यत्वम् ( अधि०६) एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते । प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति--"शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्" [७० सू० १-१- ३०] इत्यादिना । वर्णितश्चास्माभिर्विद्वदविद्वद्भेदन कर्मविधिवि- रोधपरिहारः ।। १९ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥२०॥ अथ यो दहरवाक्यशेपे जीवपरामर्शो दर्शितः-" अथ य एप संप्रसादः" [छा० ८.३.४ ] इत्यादिः स दहरे परमे- श्वरे व्याख्यायमाने न जीवोपासनोपदेशो न प्रकृतविशेपोपदेश इत्यनर्थकत्वं मामोतीत्यत आह-~अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शों न जीवस्वरूपपर्यवसायी किं तहि परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी । कथम् । संमसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रिय- मित्याशङ्कयानुवादफलमाह-एवं हीति । ननु जीवब्रह्मणोरक्यं न क्वापि सूत्रकारो मुखतो वदति किंतु सर्वत्र भेदमेवातो नैक्यमिष्टं तत्राऽऽह-प्रतिपाद्यं त्विति । आदि. पदमात्मेति तूपगच्छन्तीत्यादिसंग्रहार्थम् । विद्वान्यजेत्यादिश्रुत्या कर्मस्वात्मविदोऽधि. कारात्कर्तृत्वादेवस्तिवत्वे कुतो जीवस्य ब्रह्मैक्यं तदैक्ये वा कुतो विधिविरोधो नेत्या- शङ्कय विशिष्टस्यामुख्यात्मत्वात्तद्विदश्च कर्माधिकारान्मुख्यात्मविद्यावतस्तत्त्यागाधिका- रान्न काण्डैयोर्विरोधोऽस्तीत्युक्तं स्मारयति-वर्णितश्चेति ॥ १९ ॥ जीवानुवादेन ब्रह्मताविधाने विरोधाभावात्प्राजापत्यवाक्ये जीवस्याप्रतिपाद्यत्वान्न तदवष्टम्मेन दहरवाक्ये जीवाशङ्केत्युक्तमिदानी दहरवाक्यशेषस्य गतिमाह-अन्यार्थ- थेति । सूत्रव्यावयां शङ्कामाह-अथेति । वाक्यभेदप्रसङ्गं हेतूकृत्योक्तं न जीवेति । प्रकृतो विशेषो दहराकाशस्तस्यापि नायमुपदेशस्तस्यानीवत्वादित्याह-नेति । उत्त- रत्वेन सूत्रमवतार्य व्याकरोति---अत इति । अन्यार्थत्वमेवाऽऽकासाद्वारा स्कोर- यति--किं तहीति । संप्रसादपदे जीववादिनि श्रुते नेश्वरपरत्वं वाक्यस्येत्याक्षिपति-- कामिति । व्याख्यया वाक्यस्य परस्मिन्नेव तात्पर्यमाह-संमसादेति । तादा- - ·[अ०१पा०२०२१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। २८१ (अक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोर्जीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्वम् ( अधिः ६) पञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिमितांथ स्वप्नानाडीचरोऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्मुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुपु. सावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेष- विज्ञानवत्वं च परित्यज्य स्वेन कोणामिनिष्पद्यते । यदस्यो- पसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन स्वेन रूपेणायमभिनिप्पयते स एप आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्श: परमेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते ।। २० ।। अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ (६) यदप्युक्तं "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इत्याकाशस्याल्पत्वं थूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते जीवस्य त्वाराग्रोपमितस्याल्पत्व- मवकल्पत इति । तस्य परिहारो वक्तव्यः । उक्तो ह्यस्य परि- हारः परमेश्वरस्योऽऽपेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति " अर्भको- कस्त्वाचयपदेशाच नेति चेन्न निचाय्यत्वांदेवं व्योमवच" [७० सू० १-२-७] इत्यत्र । स एवेह परिहारोऽनुसंधातव्य इति सूचयति । श्रुत्यैव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धनाऽऽकाशे. नोपमिमानया “यावान्या अयमाकाशस्तावाने पोऽन्तर्हदय आकाशः" इति ।। २१ ।। (६) स्म्यविषयत्वं संबन्धविषयत्वं चोभयरूपत्वं देहदयविषयत्व वा । यत्तु जीवस्य नाप- हतपाप्मत्वादीति तत्राऽऽह-यदिति ॥ २० ॥ जीवपरामर्शस्य गतिमुक्त्वा दहरश्रुतेः शङ्काद्वारा गतिमाह-अल्पेति । शङ्का. मागं विभनते-यदपीति । तस्य परममहत्त्वादित्यर्थः । जीवेऽपि कथमल्पा श्रुतिमहत्त्वाविशेपात्तनाऽऽह-~-जीवस्येति । तदुक्तमित्येतव्याचष्टे-उक्तो हीति । तमेव स्मारयति-परमेति । कुवेदं समाधानमुकं तत्राऽऽह-अर्भकेति । तथाऽपि परस्य परममहतो नास्ति दहरत्वमित्यत्र किमायातं तत्राऽऽह-स एवेति । तदुक्त- मित्यस्य व्यास्यान्तरमाह-श्रुत्येति । तदेवं श्रुतिलिङ्गाम्यां दहरवाक्यं ध्येये पर- स्मिन्नन्वितं प्रानापत्यवाक्यं तु ये परस्मिन्नन्वितमिति स्थितम् ॥ २१ ॥[] परं ज्योतिरुपसंपवेत्यादिवाक्यार्थविचारप्रसङ्गात्तच्छुभं ज्योतिषां ज्योतिरिति- १ क. ह.ज, ग. ट. 'त्व प २ क. ड. ज. "धत एज'कोऽस्य १४ ज. 'वरे या । ५ क. "स्याप्यापे। " ·२७८ थीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि:- [१०१पा०३सू०१९] (भक्षिपुरुषत्वेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्पम् (भधि - १) दितं जीव स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्श- यन्न परस्माइह्मणोऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति । केचित् परमात्मविवक्षायाम् "एतं त्वेव ते" इति जीवाकर्पणम- न्याय्य मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रममूचितमपहतपाप्मत्वादि- गुणकमात्मानं " वे भूपोऽनुव्याख्यास्यामि " इति कल्पयन्ति । तेपा“ एतम् " इति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विमक- प्येत । भूयः श्रुतिथोपरध्येत । पर्यायान्तराभिहितस्य पर्या- यान्तरेऽनभिधीयमानत्वात् । “एतं त्येव ते" इति च प्रतिज्ञाय माक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य मजा- पतेः प्रतारकत्वं मसज्येत । तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्थापित तमपारमार्थिक जवं रूपं कई भोकरागद्वेपादिदोपकलुपित- मनेकानधयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपद्दतपाप्मत्वादिगुणक पारमेश्वरं स्वरूप विद्यया प्रतिपाद्यते सर्पादिविलयननेव रज्ज्वादीन् । अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाथ केचित् । तेपां सर्वेपामात्मैकत्वसम्यग्द- तेरयुक्तत्वाचद्गत मेदस्य कल्पितत्वमेवेत्याह-नेति । एकदेशिव्याख्यामनुवदति--- केचित्त्विति । जीवस्यापहतपाप्मत्वाद्ययोगातदाकर्षणस्यान्याय्यत्वम् । कथं तर्हि प्रकृ. तानुगुणतया वाक्यं व्याख्यायत एतच्छब्देन पूर्वपर्यायेषु प्रकृतजीवानाकपणे तदालम्ब नाभावाद्वाक्याधियोऽनुदयात्तत्राऽऽह--एतमिति । सर्वनामश्रुत्या दूपयति--- तेपामिति । किंचोपक्रमासूचितोऽर्थश्चतुर्थ एवं पर्याये सर्वनामार्थः सर्वत्र वा तत्राऽऽयं प्रत्याह--भूगःश्रुतिथेति । उपक्रान्तोऽर्थः सर्वत्र सर्वनामार्थोऽपि न प्रतिपाद्य. कोटिनिवेशीति द्वितीयमाशङ्कयाऽऽह--एतं त्विति । स्वयूथ्यमतायोगे फलितमाह-- तस्मादिति । ब्रह्मैव जीवस्तदित्यं कथमित्याशङ्कयाऽऽह-कत्रिति । तस्य विला पनयोग्यतामाह --अनेकेति । कथं तर्हि तत्परिहाण्या पारमार्थिकरूपापत्तिरित्याशङ्कय सदृष्टान्तमाह-तदिति । रज्ज्वादीनेपा रज्जुरित्यादिविद्यया पुरोवधिछानमिति शेपः। पौर्वापर्यालोचनया प्राजापत्यवाक्ये जीवानुवादेन ब्रह्मत्वं तस्येष्टमित्युक्तम् । संप्रति सूत्रसामर्थ्यात्प्रत्यक्षादिप्रामाण्याच नैवं रूपं वास्तवमिति मतान्तरमाह-अपरे विति। शारीरकमेव तेषामुत्तरमित्याह-~तेपामिति । तत्प्रतिषेधार्थ नैतदारब्धं सम्यग्ज्ञानार्थ- त्वादित्याशङ्कयाऽऽह-~आत्मेति । कयमिदमेव तेपामुत्तरमित्युक्ते तदर्थं सगृह्णाति- १ ज. म. ८. रेणान' । २ क, ज.ट. 'तिपय । ३ ख. ब्रह्म जी'।

·नासंभवात् " [अ०१पा०३सू०१९]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेतानि ।२७९ (भक्षिपुरुषतेनाऽऽपाततः प्रतीयमानयोजावपशियोः परेशत्येय तत्पदवाच्यत्वम् । आधे० ६) र्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतियोधायेदं शारीरकमारब्धम् । एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधानुरविधया मायया मायाविवद- नेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति । यचिदं परमेश्व- रवाक्ये जीवमाशङ्कथ मतिपेधति सूत्रकार:- [१.३-१८] इत्यादिना तत्रायमभिप्रायः। नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्व- भावे फुटस्थनित्य एकस्मिन्नसङ्ख परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम् । तदात्मैकत्वमतिपा- दनपरैर्वाफ्यायोपेतद्वैतवादमतिपेधैश्वापनेप्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति । जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपाद- यिपति किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकमसिद्धं जीवभेदम् । एक इति । तस्य परिणामित्वं वारयति-कूटस्थेति । ज्ञानादिगुणवत्त्वं प्रत्याह- विज्ञानेति । कथं तस्यैकत्वं चेतनाचेतनभेदधीविरोवादित्याशयाऽऽह-अविद्य- येति । माया ततोऽन्येति वाद व्युदप्सितुं माययेत्युक्तम् । साधारणासाधारणप्रपश्च- भेदस्याप्रामाणिकत्वादविद्यादिभेदे च मानामावादेकस्मादेवाज्ञानाद्विचित्रशक्तितो विश्व. धीसंभो तदेदे गौरवान सोऽस्तीत्यर्थः । एकस्यानेकधा मानं नाविद्ययाऽपि दृष्टमि. त्याशङ्कय विवानगुणं दृष्टान्तमाह-मायावीति । नान्योऽनोऽलीत्यादिश्रुतेरवधा- रणार्थमाह-नेति । शारीरकाथसंक्षेपसमाप्तावितिशब्दः। श्रुतिसामर्थ्यादतिरिक्तजीवा- भावेऽपि मूत्रसामर्थ्यादन्यो जीवोऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-यचिति । आदिशब्देने नेतरोऽनुपपत्तेरिति गृह्यते । संसारिणो जीवानेदोक्त्या यावदीश्वरस्यासंतारित्वं नोच्यते तावदभेदव्यपदेशेऽपि जीवस्यासंसारित्वं न सिध्यतीत्यापातिकं भेदं सूत्रका- रोऽनुवदत्तीपाह-तत्रेति । तत्र तत्र श्रुतिस्मृतीनिहासपुराणेषु प्रमितं परमात्मरूप. मनूद्य ततो विपरीतं प्रातीतिक जीवरूपं तत्र कल्पितमिति सोदाहरणमाह- नित्यैति । कथं तर्हि तस्य निरसनमित्याशङ्कयाऽऽह-तदात्मेति । वाक्यानि तत्त्वमसीत्यादीनि । जीवब्रह्मणोश्चतन्याविशेषात्तदाकारणाऽऽकारान्तरेण वा भेदायोगो न्यायः । नेह नानेत्यादयो द्वैतवादनिषेधाः । परस्य जीवादन्यत्वे तस्यापि ततोs- न्यत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-जीवस्येति । अधिष्ठानस्याऽऽरोप्यादन्यत्वेऽपि न तस्याधिष्ठानादन्यतेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य परस्मादन्यत्वं तत्राऽऽह-किंत्विति । अनुवादस्य प्रमित्यपेक्षां प्रत्याह-अविद्येति । अपूर्वत्वाभावाच तस्याप्रतिपाद्यते- त्याह-लोकेति । जीवभेदस्याप्रामाणिकत्वे कुतो निरधिकाराणां विधीनां प्रामाण्य- क. ज. घ. 'तिपेधा' । २ ज. प.क्तसत्यस्व' । ३ म. हऽरूपे प ४ अ. परवाक्य । ५ स. 'तिपादयिष्यति । ६ क. रा. क्तवादानु।

·. २८२ श्रीमद्वैपायनमणीतबह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३.२२] जगप्रकाशकत्वेनोपलब्धयोः सूर्यादितेज पदार्थतन्ययोर्थतन्यस्यैर तत्प्रकाशकत्वम् , (अधि०७) अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ “न त सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" [मुण्ड० २.२.१० । काठ० ५.१५] इति समामनन्ति । तन यं भान्तमनुभाति सर्व यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति स कि तेजोधातुः कश्चिदुत माश आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधा- तुरिति तावत्मासम् । कुतः। तेजोधातूनामेव सूर्यादीनां भानम- तिषेधात् । तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजास्वभावक एव सूर्य भासमानेऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् । तथा सह सूर्पण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते सोऽपि तेजास्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते । अनुभानमपि तेजास्वभावक एवोपपद्यते वाक्योक्तपरण्योतिष्वसाधकं न तत्रेत्यादिवाक्यं विमृशति--अनुकृतेरिति । आपर्व- णवाक्यमादत्त-न तत्रेति । सूर्यस्यानामासकत्वेऽपि रात्राविष चन्द्रादेसिकत्वं नेत्याह-नेति । विद्युतामपि फल्गुत्वमनुभवसिद्धमिति मत्वोक्त नेमा इति । कैमुति- कन्यायमाह-कुत इति । इतश्च सूर्यादेनं ब्रह्मणि भासकत्वमित्याह-तमेवेति । अनुगमनवदनुमानं स्वगतभानकृतमित्याशङ्कयाऽऽह-तस्पेति । उक्त वाक्ये विषय निष्कृप्य सप्तम्याः सति विषये च साधारण्यहेतोः संशयमाह-तत्रेति । पूर्वत्राऽऽत्म- श्रुत्याद्यविरोधादाकाशशब्दस्य रूढित्यागेश्वरे वृत्तिरुक्ता तथेहापि सति सप्तम्यां योग्यानुपलब्धिविरोधान्न भातीत्यस्य वर्तमानार्थतात्यागाद्यस्मिन्सति सूर्यो न भास्यति स तेजोधातुरुपास्यत्वेनोच्यत इति पूर्वपक्षमाह--तेज इति । उक्काथर्वणश्रुतेनिर्विशेषे ज्ञेये ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपक्षे तेनोधातोान सिद्धान्ते निर्विशेष- ब्रह्मधौरिति फलभेदः । सप्तम्या विषयेऽपि संभवादध्याहारस्यायुक्तत्वान्न तेजोधातु रिति शङ्कते--कुत इति । विपयसप्तम्या णिमध्याहारादिनरत्र लिङ्गानुग्रहाते- जोधातुरेवायमित्याह--तेजोधातूनामिति । कुतोऽस्य तेनोधातोलिङ्ग तेत्याश- इयाऽऽह--तेजःस्वभावकमिति । प्रसिद्धिमनुरुध्य दृष्टान्तमुक्त्वा दार्शन्ति- कमाह--तथेति । यस्मिन्सति यन्न भाति तत्तमनुमातीति विरुद्धमिति कुतः सति सप्तमीत्याशङ्कयाऽऽह-अनुभानमिति । तमनुभातीति तदपेक्षया निक- १ क. ज.म. ट. 'वक एं। २ क. ख. उ. इ. स. ति । मध। ३ स. उत्कवा ४२.स.ठ. इ. द. "घाती लि'।

·[अ०१पा० ३०२२]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२८३ चैतन्यस्य गर्यादितेज पदार्थप्रकाशत्वम् , (अधि० .) समानस्वभावकेप्वनुकारदर्शनात् । गच्छन्तमनुगच्छनीतिवत् । तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं प्राप्ते ब्रूमः | प्राज्ञ एवायमात्मा भवितुमर्हति । कस्मात्-" अनुकृतेः" अनुकरणमनुकृतिः । यदेतत्-" तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् " इत्यनुभानं तत्माज्ञपरि- ग्रहेऽवकल्पते । “भारूपः सत्यसंकल्पः" [छा०३-१४-२] इति हि माज्ञमात्मानमामनन्ति । न तु तेजोधातु कंचित्सूर्यादयोऽ- नुभान्तीति मसिद्धम् । समत्वाच तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षाऽस्ति यं भान्तमनुभायुः । न हि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति । यदप्युक्तं-" समानस्वभा- वकेपु अनुकारो दृश्यत इति । नायमेकान्तो नियमः । भिन्न स्वभावकेवपि ह्यनुकारो दृश्यते । यथा सुतसोऽयापिण्डोs- ग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्तमनुदहति भौम वा रजो चायुं वहन्तमनुव- टप्रकाशत्वमिष्टमित्यर्थ । अनुमानस्याविरोधित्वात्प्रागुक्तलिङ्गाच कस्यचित्तेनोधातो. रुपास्यताऽत्राभीप्टेत्युपसहरति--तस्मादिति । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तमवतार्य प्रतिज्ञामध्याहरति--एवमिति । लिङ्गसिद्ध तेनोधातुं त्यक्त्वा कुतोऽयं नियम स्यादिति शङ्कते-कस्मादिति । हेतुमादाय व्याकरोति-~-अनुकृतरिति । किं तदनुकरण तदाह-यदेतदिति । तेजसामनुभान क्थ प्राज्ञ ज्ञापयतीत्याशङ्कय श्रुत्य- न्तरे तस्य भारूपत्वावधारणादित्याह-भारूप इति । तेनोन्तरे मानाभावाच न तदिह ग्राह्यमित्यनुमानस्यान्यथासिद्धिं निराह -न स्विति । न चेदमेव वाक्य तर मानम- न्यपरस्य मानान्तरविरोधे देवताधिकरणन्यायानवतारादिति भाव । विरोधाचानुमान परपक्षे न स्यादित्याह-समत्वाचेति । ननु सूर्यादयश्चाक्षुप तेजोऽपेक्ष्य भासन्ते चक्षुप्मतस्तद्भानात्तत्राऽऽह-~यमिति । चक्षुपोऽन्दूतप्रकाशत्वात्तजन्यज्ञानविषयत्वे सूर्यादेनं सनातीयापेक्षेति भावः । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति । पूर्ववादिनो- क्तमनुभापते- यदपीति । गच्छन्तमनुगच्छतीति समानस्वमावकेप्वनुकारादनुभानाते. जसा सूर्यादीना सति यस्मिन्मान निषिध्यते सोऽपि कश्चित्तेनोधातुरित्यनुवादार्थ ! अनुकार. स्वभावसाम्यमपेक्षते क्रियाताम्य वा नाऽऽद्य इत्याह-नायमिति । द्वितीयमहापुर्वन्नाह-भौम चेति । अम्यय पिण्डयोर्दहन क्रियाभेदाभावेऽपि द्रव्यमे- देन कियाभेद कल्पयित्वा क्रियाताम्य वायुरनसोस्तु नियतदिग्देशगमनमम्त्येव प्रव. तेऽपि मर्यादेब्रह्मणश्च तुल्य भानमिति भाव । हेतोरसूत्रानुसारित्वमाशङ्कयोक्तमनुक- १क ज. ट कान्त ।मि।२ क ज. ट "ते। सु।

·२८४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२२] चैतन्यस्य सूर्यादितेज.पदार्थप्रकाशरत्वम् , ( अधेि०५) हतीति । " अनुकृतेः" इत्यनुभानपसुसूचत् । तस्य चेति चतुर्थ पादमस्य श्लोकस्य सूचपति । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति " इति' तहेतुकं भानं सूर्यादरच्यमानं माझमात्मानं गमयति । तदेवा ज्योतिपां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम्" [वृ० ४.४-१६ ] इति हि माज्ञमात्मानमामनन्ति । तेजोन्तरेण सूर्या- दितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम् । विरुद्धं च तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्प प्रतिघातात् । अथवा न सूर्यादीनामेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेनुकं विभानमुच्यते । किं तहि " सर्वमिदम्" इत्यविशेष- श्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य याऽभि- व्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता । यथा सूर्यज्योतिःस- चानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्याभिव्यक्तिस्तद्वत् । “न तत्र सूर्यो भाति" इति च तत्रशब्दमाहरन्मकृतग्रहणं दर्शयति । प्रकृतं च ब्रह्म-"यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्" [ मुण्ड० २.२-५] इत्यादिना । अनन्तरं च "हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छु– ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्म- विदो विदुः इति । कथं तज्ज्योतिपां ज्योतिरित्यत इदमु. तेरितीति । सूत्रस्य द्वितीयं पदं हेत्वन्तरत्नावतारयति-तस्य चेति । चतुर्थपादो. पात्तं हेत्वन्तरं स्फोरयति-~-तस्येति । कथमेतावता तस्य प्राज्ञत्वं तत्राऽऽह-तदिति । स्वपक्षे मानमुक्त्वा परपक्षे तदभावमाह--तेजोन्तरेणेति । न केवलं मानाभावस्तद्विरो- धश्चेत्याह-विरुद्धं चेति । प्रकृतसूर्यादिविषयतया सर्वशब्दो व्याख्यातः संप्रति 'तस्याः संकुचद्वृत्तित्वं मत्वा व्याख्यान्तरमाह-अथवेति । कुतो ब्रह्मज्योतिर्गतविकाराति- रेका तत्सत्तामात्रायत्तं सर्वमानं तत्राऽऽह-~यथेति { प्रकरणादपि ब्रह्मैवात्र ग्राह्यमि- स्याह-नेति । सर्वनाम्ना प्रकृतपरामर्शेऽपि कुतो ब्रह्म गृह्यते तत्राऽऽह-~-प्रकृतं चेति। प्रकृतमपि ब्रह्म व्यवहितत्वान्नेह संबन्धाहमित्याशङ्कयाऽऽह-~अनन्तरं चेति । हिर- मयो ज्योतिर्मयोऽन्नमयाद्यपेक्षया परश्चायं कोशो यमानन्दमयमाचक्षते तत्र ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति यत्प्रतिष्ठाभूतं ब्रह्म तत्प्रतिष्ठितं तच्च विरजमागन्तुकमलविकलं निष्कलं निरवयवं शुभ्र नैसर्गिकदोपरहितम् । ज्योतिषां सूर्यादीनां ज्योतिरवमाप्तकं तच विदुषामनुभवप्ति- द्धमित्यर्थः । उदाहरणमपेक्ष्याव्यवहितं ब्रह्मेत्युक्तम् । संप्रत्यपेक्षितानपेक्षिताभिधानयोर- पेक्षिताभिधान न्याय्यमाकाङ्क्षापूरकत्वेन दृष्टार्थत्वादिति विवक्षिस्वोक्तम्-कथमिति । 1 क. इ. ज. म. ति च त । २ क. द. ज. ३. 'ण तु । ३ १. सूर्यादिज्यो । ४ ज. र. ध ज्योति 1 ५ क, ख.८.८.ई.'दोच है। ६ क.रा. तत्त। २ ·" [अ०१पा०२८०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२८५ चैतन्यस्य सूर्यादितेजःपदार्थप्रकाशकत्वम्, (अधिः ॥ त्थितं “न तत्र सूर्यो भानि " इति । यदप्युक्तं सूर्यादीनां तेजसा भानमतिपेधस्तेजोधातावेवान्यस्मिन्नवकल्पते सूर्य इवेत- रेपामिति । तत्र तु स एव तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादि- तम् । ब्रह्मण्यपि चैपां भानप्रतिषेधाऽवकल्पते । यतो यदुपल- भ्यते तत्सर्व ब्रह्मणैव ज्योतिपोपलभ्यते ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिपोपलभ्यते स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वायेन सूर्यादयस्तस्मि- न्भायुः । ब्रह्म ह्यन्यन्यनक्ति न तु ब्रह्मान्येन व्यज्यते । "आत्मनेवायं ज्योतिपाऽऽस्ते " [वृ० ४३-६] " अगृह्यो न हि गृह्यते" [वृ० १-२-४ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। २२ ।। अपि च स्मयते ॥ २३ ॥ (७) अपि चेपत्वं प्राज्ञस्यैवाऽऽत्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु- न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम इति ॥ स्पष्टब्रह्मवादिपूर्वमन्त्राकाक्षापूरकत्वादुत्तरोऽपि मन्त्री ब्रह्मापर इत्यर्थः । सति सप्तमी- मादायोक्तमनुभापते-पदपीति । मूर्याद्यभिभावके तेनोधातौ प्रामाणिक तस्येह ग्रहो .न वेति चिन्ता । तद्भावे मानाभावान सोऽस्तीत्याह-तत्रेति । ननु ब्रह्मणि प्रामाणिकेऽपि तस्मिन्सति सूर्यादयो न भान्ति तस्य सदा भावात्तेषां सदाभानाभावप्र. सङ्गात्तत्राऽऽह-ब्रह्मणीति । तत्रेति न सति सप्तमी किंतु विषयमतमी ततो ब्रह्मणि विपये सूर्यादयो न भान्ति ब्रह्मैव तेषु प्रकाशकत्वेन भातीत्यर्थः । यद्वा सति सप्तमी गृहीत्वा तेनोन्तरोक्तौ न भातीतिवर्तमानापदेशे मानान्तरविरोधान भास्यतीति लक्ष- णायां श्रुतत्यागेनाश्रुतस्वीकारे गौरवात्तदत्यागेनाध्याहारे लाघवान भासयतीति णिज- र्थमध्याहृत्य सूर्याधमास्यं ब्रह्मैव तद्भासकमिहाभीष्टमिति भावः । यस्माद्धटादिरुपलभ्यते तदपि ब्रह्मणोपलभ्यते चेद्ब्रह्मापि केन चिदन्येनोपलभ्येताविशेषादित्याशङ्कयाऽऽह- ब्रह्म विति । येनोपलभ्यत्वेन सूर्यादयस्तस्मिन्ब्रह्मणि विषये भायुस्तथा ब्रह्म नान्येनो- पलभ्यते स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वादन्यकृतोपलम्मानपेक्षणादित्यक्षरयोजना । तदुपपादयति. ब्रह्म हीति । स्वप्रकाशस्य प्रकाश्यत्वादर्शनादशेपप्रकाशकं ब्रह्म नान्यप्रकाश्यमि- त्यर्थः । ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वेन सर्वभासकत्वे मानमाह-आत्मनेति । तस्यान्यानव. भास्यत्वेऽपि श्रुतिमाह-अगृह्य इति ॥ २२ ॥ णिजध्याहारेण ब्रहाणः सूर्यायविषयत्वे श्रुत्युक्त स्मृतिमाह-अपीति । सूत्रं व्याकरोति-अपि चेति । तत्राग्राह्यले स्मृतिमाह-न तदिति । ग्राहकत्वेऽपि १ज. 'ज्योतीरू । २ इ. स. 'बैद रूपं प्रा । ३ क. 'ग्रूप प्रा । ४ ८. ह. द. काशकमि । ५४... 'भासत्वेऽ। .

·२८६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०२४] यदादित्यगतं तेजो जगद्धासयतेऽखिलम् । यद्यन्द्रमसि यच्चानी तनेजो विद्धि मामकम् " ॥. [१५-६-१२] इति च ॥ २३ ॥ (७)। जीवात्मपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एवागुष्टमात्रपुरुषशब्देन प्रतिपादनम् , (अधि० ८) शब्दादेव प्रमितः ॥२४॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" [ काठ० २-४-१२ ] इति श्रूयते । तथा-" अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरि- बाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उश्व एतद्वै तत्' [काठ०२-४-१३] इति च । तत्र योऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुप: श्रूयते स किं विज्ञानात्मा किंवा परमात्मेति संशयः । तत्र " तामाह-~यदादित्येति । तदेवं न तत्रेत्यादिवाक्यं ज्योतिषां ज्योतिषि क्षेये परस्मि- नन्वितामिति ॥ २३ ॥ (७) परस्य ज्योतिष्ट्वोक्तेज्योतिरिवेत्त्युपमीयमानपुरुषस्य ततोऽर्थान्तरत्वमाशङ्कयोक्तम्- शब्दादिति । काठकवाक्यं पठति-अङ्गुष्ठेति । स्वाभाविक परिच्छेदं वारयनि- पुरुष इति । पूर्णत्वात्सर्वत्रोपलव्धर्नाङ्गुष्ठमात्रतेत्याशङ्कय विशेपव्यक्तिस्थानद्वारा तद्यो- गमाह-~मध्य इति । आत्मनि देहे मध्ये हृदयसअनीत्यर्थः । तस्यैव परात्मत्त्ववादि- वाक्यान्तरमाह--तथेति । अधूमकं ज्योतिरकलुषितमेकरूपं प्रकाशमात्रं यथा दृष्टं तथाऽयमपि कूटस्थप्रकाशधातुरित्याह---ज्योतिरिति । ज्योतिष्परत्वादधूमकमिति लिङ्गव्यत्ययः । शोधितत्वमस्य तदर्थतामाह-ईशान इति । भूतभव्यग्रहणं भव- तोऽपि प्रदर्शनार्थम् । कालत्रयपरिच्छेदस्य नियन्तेति यावत् । अद्वितीयत्वमाह-- स एवेति । वर्तमाने काले स एवास्ति श्वो भविष्यत्यपि काले स एव भविताऽतीतेऽपि काले स एवाऽऽसीद्यन्नचिकेतसा पृष्टमन्यत्र धर्मादित्यादिना तदेतदेवत्याह-एतदिति । विषयमनूद्य परिमाणोकेरीशानशब्दाच्च संशयमाह-तत्रेति । पूर्वानुमानादिना विष- यसप्तम्या णिजध्याहारेण सूर्यादेरगोचरो ब्रह्मस्युक्तं तथेहापि परिमाणलिहाज्जीवमादा- येशानोऽस्मीति चेतो धारयेदितिविध्यध्याहारेणोपास्तिपर वाक्यमिति पूर्वपक्षयति-- तत्रेनि । पठिनकाठकश्रुतेनिर्विशेषे प्रत्यग्ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपले जीवस्योपास्तिः सिद्धान्ते तस्यैव पैरात्मतया धोरिति फलभेदः । परस्योपासनायै क्वचि. १ स. 'द्वारैत । २ स. "तिरिवाई 136, इ. द. 'पे ब्रह्म। ४ क. स. परमात्म।

·. - । [म. १पा०३०२५]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२८७ परमात्मन एवाइगुष्ठमात्रपुरुषसन्देन प्रतिपादनम् , (अधि० ८) परिमाणोपदेशातावद्विज्ञानात्मेति माप्तम् । न घनन्तायामवि. स्तारस्य परमात्मनोऽङ्गुष्परिमाणमुपपद्यते । विज्ञानात्मनस्तूपा- धिमत्त्वात्संभवति कयाचित्कल्पनयाऽगुप्ठमात्रत्वम् । स्मृतेश्व-" अथ सत्यवतः कायापाशवद्धं चशं गतम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुष निश्चकर्ष यमो वलात्"। [प० भा० ३-२९७.१७] इति । न हि परमेश्वरो वलायमेन निष्क्रष्टुं शक्यस्तेन तत्र संसार्य- अष्टमात्री निश्चितः स एवेहापीत्येवं माप्ते ब्रूमः । परमात्मैवा- यमङ्गुष्टमात्रपरिमितः पुरुपो भवितुमर्हति । कस्मात्- शब्दात् " ईशानो भूतभव्यस्य इति । न धन्यः परमेश्वराद्भूतभव्यस्य निरङ्कुशमीशिता । “एतदै तत्" इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति । एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्म त्परिमाणोक्तावपि वस्तुपरत्वेन त्वदिष्टे वाक्ये तदयोगाजीवग्रहोऽत्रेति मत्वोक्तं परिमा. णेति । श्रुतेरेव लिङ्गालीयस्त्वादीशानश्रुत्या परमात्मावगतौ कुतो जीवशङ्केत्याशङ्कय परमात्मनि परिमाणोक्तेरत्यन्तबाधाजीचे कतिपयेशितृत्वादीशानत्वप्तिद्धेगौणी श्रुतिरि- त्याशयेनाऽऽह-न हीति । जीवस्यापि विभुत्वादुक्तपरिमाणासिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह- विज्ञानेति । कयाचिदिति हृदयकमलकोशस्य जीवोपलब्धिस्थानस्याङ्गुष्ठमात्रतयेत्यर्थः । किंच यथा सति विषये च साधारणी सप्तमो न तद्भासयत इतिस्मृत्या विषये व्यव- स्थापिता तथा परिमाणमपि जैवमैश्वरं वेति संशये सत्यङ्गुष्ठमात्रं निश्चकपैति स्मृत्या निश्चयमिद्धिरित्याह- स्मृतेश्चेति । मरणानन्तर्यमथशब्दार्थः । तत्रापि परमात्मैव प्रति- पायोऽस्तु नेत्याह --न हीति । प्रभवति संयमने ममापि विष्णुरिति यमस्य तदधीन- त्वस्मृतेरित्यर्थः । स्मृतेः संसारिविषयत्वं निगमयति--तेनेति । निश्चितार्थस्मृत्या संदि- ग्यार्थश्रुतेरपि जीवातैवेत्याह-~स इति । वाक्यस्य जीवगामित्वे स्थिते तस्येशानोऽ- । स्मीति ध्यानं फलतत्युिपसंहर्तुमितिशब्दः पूर्वपक्षमन्द्य सिद्धान्तमवतार्य प्रतिज्ञा व्याकरोति-एवमिति । जीवे लिङ्गसिद्ध नियमासिद्धिरित्याह--कस्मादिति.। श्रुतिलिद्गयोः श्रुतिवलीयसीति मत्वा हेतुमाह-शब्दादिति । नोवेऽपि कतिपयेशि- तृत्वादविरुद्धा थुतिरित्युक्तं तन्न भूतमव्यस्येत्यविशेपश्नुतेरित्याह-न हीति । प्रकरणमपी- श्वरविषयमित्याह-~एतदिति । उक्कमर्थं वाक्ययोजनया स्पष्टयति-एतद्वा इति । १ क. ड. अ. 'हमान। २१. ज. न. ट. 'पदिश्येत । वि' ।३ स. पर एव । ठ . ४. परात्म।

·२ २८८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतग्रह्मसूत्राणि-- [भ.१पा०३सू०२५] परमात्मन एवाङ्गुष्ठमात्रपुरुषसन्देन प्रतिपादनम् , (अधि० ८ ) त्यर्थः। पृष्टं चेह ब्रह्म-"अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्क. ताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद" [काठ० १-२-१४ ] इति । शब्दादेवेत्यभिधानथुतेरेव " ईशानः" इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥ कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र मा- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारवाद ॥ २५ ॥ (८) सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्व- मिदमुच्यते । आकाशस्यैव वंशपर्वापेक्षमरनिमात्रत्वम् । न ह्यासाऽतिमात्रस्य परमात्मनोऽष्टमात्रत्वमुपपद्यते । न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमहतीशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम् । ननु प्रतिमाणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वात्तदपेक्षमप्यङ्गुष्ठमात्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते-" मनुष्याधिकारवाद इति । शास्त्रं ह्यविशेषप्रवृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति शक्तत्वा- जीवस्यैव पृष्टत्वेन प्रकृतत्वमाशङ्कयोक्तम्---पृष्टं चेति । उपहिते तु जीवे कालत्र- यापरिच्छेद्यत्वकार्थकारणास्पृष्टत्वं च दुर्यो मिति भावः । सूत्रे शब्दादिति वाक्यो- क्तेस्तस्य लिङ्गादुर्बलत्वालवतो लिङ्गाजीवोक्तिः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-शब्दा दिति । श्रुतिलिङ्गविरोधे श्रुतिरेव बाधिका न लिङ्गमिति मर्यादा वक्तुं सूत्रमाप्ययोरे- वकारः॥२४॥ सिद्धान्ते परस्य विभुत्वादमुठमात्रत्वमयुक्तमित्युत्तरसूत्रव्यावर्त्यमाह-कथमिति । सूत्रमवतारयति-अत्रेति । तदवयवं व्याचष्टे-सर्वेति । तुशब्दसूचितं दृष्टान्त. माह-आकाशस्येति । करः सकनिष्ठिकोऽानि: । किमिति हृद्यवस्थानादङ्गुष्ठ मात्रत्वं परस्य गौणमिष्टं तत्राऽऽह-न हीति । तर्हि परिमाणमुख्यत्वाय जीव एवं गृह्यता नेत्याह-न चेति । मुख्यसंभवे गौणमुख्ययोमुख्ये संप्रत्ययो मुख्यासंभव- श्चात्रोक्तस्तेन गौणं परिमाणमित्यर्थः । सूत्रावयवव्यापयाँ शङ्कामाह-नन्विति । तदुत्तरत्वेन तं पातयति-अत इति । स्वर्गकामादिवाक्ये स्वर्गादिकामिन एवा- विशेषणाधिकारित्वं न मनुष्यस्येत्याशयाऽऽह-शास्त्रमिति । मनुष्यशब्द- वर्णिकविषयः । तेषां शास्त्राधिकारे हेतुमाह-शक्तत्वादिति । तेन तिरश्चा देवतानामृपोगां चाधिकारो वारितः । तिर्यच्चो वेदार्थज्ञानादिसामन्यभावाध्यक्तम. १ क.. ज. ग. 'रोऽवर्ग।ज, न निर्विशे। ३ ख. 'जनमि।

·[अ०१पा०३०२९]आनन्दागिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २८९ परमात्मन एपाइगुष्टमानपुरुषशन्देन प्रतिपादनम् , (अधिः ) दयित्वादपर्युदस्तत्वादुपनयनादिशास्त्राचेति वर्णितमेतदधिकार- लक्षणे [पू० मी०सू०६-२]। मनुष्याणां च नियतपरिमाण काय औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैपामगुटमात्र हृदयम् । अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छात्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठमा-' प्रत्यमुपपन्नं परमात्मनः। यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च संसा- येवायमगुप्ठमात्र प्रत्येतव्य इति । तत्मत्युच्यते "स आत्मा सचमास" इत्यादिवत्संसारिण एव सतोऽङ्गुष्ठपात्रस्य ब्रह्म- स्वमिदमुपदिश्यत इति । विरूपा हि चेदान्तवाक्यानां शक्ताः । देवानां स्वदेवत्ये कर्मण्यात्मोद्देशेन व्यत्यागायोगादशक्तिः । ऋषी. णामायवरणादौ तदपावात् । स्थावराणां मुमुक्षूणां च कर्मण्यधिकार निवर्त- यति-अर्थित्वादिति । मुमुक्षोः शुद्धयर्थ नित्येप्वधिकारेऽपि काम्येषु तदभावः । शूद्राधिकार वारयति-अपर्युदस्तत्वादिति । ते हि शुद्रो योऽनवकृप्त इति पर्युदासान वैदिके कर्मण्यधिकारिणः तत्रैव हेत्वन्तरमाह--उप- नयनादिति । न हि शूदाणामेकनातित्वस्मृतेरुपनयनं तदभावे कुनोऽध्य. यनं तस्य तदङ्गत्वादध्ययनामावे कुतस्तदर्थेऽधिकारः । अत्र चापेक्षितन्यायस्य पष्ठेऽध्याये सिद्धत्वान्नेह तदर्थ यत्यत इत्याह-~-इति वणितमिति । फलार्थे कर्मणि तिर्यगादेरपि सुखकामस्याधिकारः स स्वर्गकामश्रुतरविशेपादित्याशङ्कयानश्रु- त्यर्थवत्त्वाय समर्थविषयतया तिर्यगादेन्तदभावेन स्वर्गकामपदं संकोच्य मनुष्याधिका- रत्वे स्थिते चातुर्वर्ण्यमधिकरोति शास्त्रमिति प्रापथ्य वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत गोप्ने राजन्यः शरदि वैश्यः ” इति त्रयाणामेवाग्निसंबन्धश्रवणात्तेपामेवाधिकार इति प्रतिष्ठापितमित्यर्थः । मनुष्याणामपि कथमुच्चाबचावयवानां नियतपरिमाणं हृदयं तत्राऽऽह-~-मनुष्याणां चेति । अस्मदादिदेहस्यापि परिमाणमनियतं दृष्टं तत्राऽऽह~-औचित्येनेति । देहत्य नियतपरिमाणत्वेऽपि हृदयस्य किमायातं तदाह । नियतेति । परस्मिन्परिमाणोक्तेोगमुपसंहरनि-अत इति । अङ्गुष्ठमात्रपुरुषस्य जीवत्वेऽपि वाक्यस्य परातेति वक्तुमुक्तमनुवदति-यदपीति । परमात्मपरे वाक्येऽ- नूधमानीयस्थमगुष्ठमानत्वं प्रतिपाद्यमानपरात्मधर्मविरोधावाध्यं प्रतिपाद्यस्य तात्पर्य- विषयवादित्याह--तदिति । परमात्मपरे वास्ये तस्यैव वक्तव्यत्वे कुतो नोवोक्तिरि- त्याशङ्काय वाक्यप्रवृत्तरूप्यमाह--द्विम्पति । कर्ण प्रकृते वाक्यप्रवृत्तिरतनाऽऽह- । १५. कारिखा । २ स. २. द, ड, ति । अन् । ३. स. ८. १. २. पराम ।

·२९० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा०३सू०२१॥ प्रवृत्तिः । कचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा कचिद्विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा । तदत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनकत्वमु. पदिश्यते नाङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित् । एतमेवार्य परेण स्फुटी करिष्यति-" अङ्गुष्टमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्मट हेन्मुआदिवपीको धैर्यण तिं विद्याच्छुक्रममृतम् " [काठ० २-६-१७] इति ॥ २५ ।। (८) देवानां निर्गुणविद्यायामधिधारनिरूपणम् , (अधि०१) तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रथुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षा मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्ये. तदत्रेति । न हि परैक्यं जीवस्योक्ति विना शक्यं वक्तुमिति तदुक्तिरित्यर्थः । प्रत्य- क्षादिविरोधे किमुत्तरं तनाऽऽह-एतमिति । विरुद्धांशत्यागेनाविरुद्धांशलक्षणयुक्ये वाक्यार्थे न विरोधधीरित्यर्थः । यतोऽन्तरात्मा पुरुषत्वात्पूर्णोऽपि जनानां हृदये सदा संनिविष्टस्ततोऽड्गुष्ठमान इति त्वमर्थानुवादः । तस्यान्वयव्यतिरेकाम्यां तदनुसारिश्रुत्या च शोध्यत्वमाह-तमिति । शरीरं स्थूलं मूक्ष्मं च । प्रयत्पृथकर्यात् । धैर्येण शमादिनेति यावत् । तं च विविक्तमात्मानं विशुद्धममृतं ब्रह्मैव जानीयादित्याह- तमिति । तदेवं काठकवाक्यं प्रत्याब्रह्मणि ज्ञातव्ये समन्वितमिति ॥ २५ ॥ [८] मनुष्याधिकारत्वादित्युक्तेरमनुष्याणां देवादीनामनधिकारमाशङ्कयोक्तम्-तदुपर्य- पीति । निर्गुणविद्याहेतुवेदान्तविचारादिपु देवादीनामधिकारोऽस्ति न वेति सामा- द्यप्तंभवतंभवाम्यां संदेहे शास्त्रप्तांगत्येऽपि लक्षणासंगतेयं चिन्तेत्याशङ्कय प्राप्तगिकी संगतिमाह-~-अङ्गप्ठेति । अत्र चाधिकारनिरूपणद्वारा मन्त्रार्थवादादीनां प्राप्तिविरो. धयोरसतोर्देवताविग्रहादावन्वयोक्तध्यायसंगतिः । मन्त्रादिप्रामाण्ये न्यायसान्यादुपसद नादिगिरामधिकादिप्समर्प(पि)काणां श्रुतेऽर्थे प्रामाण्यात्तत्त्वमादिवचसोऽपि ब्रह्मक्ये पर्य- वसानमिति श्रुतिशास्त्राध्यायपादसंगतयः । पूर्वपक्षे मन्त्राद्यप्रामाण्यादुपगमनादिगिरामपि खार्थे तदयोगात्तत्त्वमादेरपि नैक्यनिष्ठतेति फलम् । सिद्धान्ते तत्तत्प्रामाण्यस्य तत्तदर्थे संभवात्तत्त्वमस्यादेरपि संभवत्यैक्यनिष्ठतेति फलम् । यद्वा देवतादीनामनधिकारन्यायेन क्रममुक्तिफलोपास्तिषु भोगद्वारा मोक्षकाममनुष्यप्रवृत्तिरप्यनियतेति पूर्वपक्षे फलम् । सिद्धान्ते देवाद्यधिकारविचारस्य देवादिप्रवृत्त्यङ्गत्वाभावेऽपि यथोक्तोपास्तिषु मनुष्य प्रवृत्त्यर्थ साक्षान्मोक्षफलनिर्गुणविंद्यायां तेषामपि प्रवृत्तिरिति प्रयोजनम् । तत्राऽऽदौ सिद्धान्तमेव दर्शयन्मनुष्याधिकारत्वं शास्त्रस्यायोगव्यवच्छेदादन्ययागव्यवच्छेदावति १ इ. 'दियुत्ते । २ क. स. ठ. इ. द. देवादी।

·[अ०१पा०३सू०२६]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि।२९१ देवार्ना निर्गणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अपि०१) त्युक्तं तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते । वाहम् । मनुष्यानधिकरोति शास्त्रं न तु मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमोऽस्ति । तेषां मनुष्याणामुप- रिष्टाये देवादयस्तानप्यधिकरोति शासमिति बादरायण आचार्यों मन्यते । कस्मात्-" संभवात्" । संभवति हि तेपा. मप्यथित्वाद्यधिकारकारणम् । तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविपयं देवा- दीनामपि संभवति विकारविपयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनि. मित्तम् । तथा सामर्थ्यमपि तेषां संभवति मन्त्रार्थवादेतिहासपु- राणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् । न च तेषां कश्चित्पतिपे- घोऽस्ति । न चोपनयनशास्त्रेणपामधिकारो निवर्सेतोपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् । तेपां च स्वयंप्रतिभातवेदतात् । अपि चैपां विद्याग्रहणार्थ ब्रह्मचर्यादि दर्शयति-"एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्मजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास" [छा० ८-११-३ ] भृगः चारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो विकल्प्याऽऽद्यमङ्गो करोति- वाढमिति। द्वितीयं दूपयति-न विति । नियमामावं सूत्राक्षरव्याख्यया विशदयति--तेपामिति । ब्रह्मविद्यातदनविधयो देवादीन्नाधिकु- वन्ति वैदिकविधित्वादग्निहोत्रादिविधिवदिति शकते-कस्मादिति। अनुमानमग्रे दूष्य- मादौ हेतुमुन्याप्य व्याचप्टे-~संभवादिति । ननु देवतादीनां विविधभोगभानाम- पैराग्यान्न मोक्षेऽधित्वं तत्राऽऽह---तति । वैषयिकमुखस्यानित्यत्वपारतन्त्र्यादिदो- पदृष्ट्या तत्र वैराग्यसिद्धी परमपुरुषार्थतया मोक्षेऽयित्व महाधिया तेषामुदेप्यतीत्यर्थः । चतुर्यन्तशब्दातिरिक्तदेवताभावात्तस्याश्च विग्रहायोगान्न ज्ञानहेत्वनुष्ठानशक्ति- रित्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । तयोः सतोरपि शूद्रवदनधिकारं शङ्कित्वोक्तम्-न चेति । त्रैवणिकानामेवोपनयनाद्देवादीना तदभावे वैदिकशक्त्यभावान्नाधिकार इत्या- शङ्कयाऽऽह--न चेति । तर्हि तदभावादगिनोऽध्ययनस्याभावे कुतो वेदार्थेऽधिका- रस्ताऽऽह-तेपां चेति । जन्ममरणव्यवधानेऽपि भूतप्रेतादिषु स्मृतिदर्शनान्न तद. स्मृतिरिति भावः । तथाऽपि पूर्वोक्तानुमाने जाग्रति कुतो देवादयो ब्रह्मविद्यायामधिकि- येरनित्याशङ्कय कालातीतत्वमाह--अपि चेति । ब्रह्मचर्यादीत्यादिपदेनोपगमन- शुश्रूषादि गृह्यते । द्वितीयमादिपदं सनत्कुमारनारदसंवादादिसंग्रहार्थम् । न केवळ लिगविरोधादेव कालातीतत्वं किं तु तयो यो देवानामित्यादिवाक्यविरोधादपीति १४ अ. सहादिद। २ ज 'झविज्ञा।३ क. ज, 'सतारों।. भ, "यनादिशा। ५ क. रा. "टाऽन।६ स, ललि' ।

·२९२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३:२७] देवाना निगुंगविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधि०९) ब्रह्म" [तै० ३.१] इत्यादि । यदपि कर्मस्वनधिकारकारण- मुक्तम् ॥ न देवानां देवतान्तराभावाद" [जै० सू० भा० ५. ६-१] इति "न ऋषीणामायान्तराभावात् " [जै० सू० भा० ५.६-१] इति । म तद्विद्यास्वस्ति । न हीन्द्रादीनां विद्या- स्वधिक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किंचित्कृत्यमस्ति । न च भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया । तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्व. धिकार केन वार्यते । देवाद्यधिकारेऽप्यङ्गुष्ठमात्रथुतिः स्वाड- छापेक्षया न विरुध्यते ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकपतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ स्यादेतद्यदि विग्रहवचाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्व- धिकारो वर्षेत विग्रहवत्त्वात्विगादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूप- संनिधानेन, कर्मागभावोऽभ्युपगम्येत । तदा च-"विरोध: मत्वाऽऽह-~यदपीति । देवाना कर्मसु नाधिकारो देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावात्तद- नुष्यानाशक्तरिति सूत्रार्थः । ऋषीणामपि भृग्वादीनामार्पयकर्मणि नाधिकारो भृवाय. न्तराभावात्तद्युक्ते कर्मण्यशक्तेरिति सूत्रान्तरार्थः । अधिकारहेत्वसत्वं ज्ञानेऽपि तुल्यं तेपामिति कुतो वाक्यार्थीरित्येतद्रूपयति--न तदिति । तदेव स्पष्टयति-न हीति । साधकबाधकसत्त्वासत्त्वफलमाह-तस्मादिति । ननु देवादीनामधिकारे कथमङ्ग- छमानश्रुतिन हि तेपा महादेहाना हृदयमङ्गुष्ठमानं तत्राऽऽह-देवादीति । साधारणी खल्वङ्गुष्ठमात्रश्रुतिस्तत्र तत्र तत्तदङ्गुष्ठपरिमितह्दयापेक्षया निर्वक्ष्यती- त्यर्थः ।। २६ ॥ मन्त्रादिप्रामाण्येन विग्रहादिमत्त्वं गृहीत्वा देवतादीनामधिकारो निरूपितः । संप्रति देवताविग्रहादिवादिमन्त्रादीनामन्यपराणामविरोधे प्रामाण्यात्प्रत्यक्षादिविरोधमाशङ्कय परिहर्तुं सूनचतुष्टये स्थिते प्रथमं कर्मणि विरोधमाशङ्कय परिहरति-विरोध इति । मानान्तरविरुद्ध मन्त्रादीनामन्यपराणामप्रामाण्याद्विग्रहवदेवतादिविपयाणा तेषामुप- चरितार्थतगा शब्दोपहितोऽर्थस्तदुपहितो वा शब्दो देवादिरित्यचेतनत्वात्तस्य नाधि- कारसिद्विरित्यभिसधाय शङ्का विभजते-स्यादेतदिति । अभ्युपगम्यतामिन्द्रादीना- मध्वर्युप्रभृतिवदधेरे स्वरूपसंनिधानेनाङ्गत्वं तनाऽऽह-तदा चेति । कथं विरोध- १२ न । २ इ 'घरस्व।

·[अ०१पा०३सू०२७]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि १२९३ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०९) कर्मणि " स्यात् । न हीन्द्रादीनां स्वरूपसंनिधानेन यागेऽङ्ग- भावो दृश्यते । न च संभवति । बहुपु यागेपु युगपदेकस्ये- न्द्रस्य स्वरूपसंनिधौनतानुपपत्तेरिति चेत् । नायमस्ति विरोधः। कस्मात-" अनेकप्रतिपत्तेः" । एकस्यापि देवतात्मनो युग पदनेकस्वरूपमतिपत्तिः संभवति । कथमेतदवगम्यते- दर्श- नात्" । तथा हि-" कति देवाः" इत्युपक्रम्य "त्रयश्च त्री च शता नयव नी च सहस्रा" इति निरुच्य कतमे ते इत्यस्यां पृच्छायाम् “ महिमान एवैपामेते त्रयस्त्रिंशत्वेव देवाः"[वृ० ३-९-१२] इति ब्रुवती श्रुतिरेकैफस्य देवता- स्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तथा त्रयस्त्रिशतोऽपि पडाय- न्तर्भावक्रमेण कतम एको देवः इति “माणः इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैवैकस्य प्राणस्य युगपदने- करूपतां दर्शयति । तथा स्मृतिरपि "आत्मनो चै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ । योगी कुर्याद्वलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्मही चरेत् ॥ प्रसक्तिस्तत्राऽऽहन हीति । दर्शनाभावमुक्त्वा युक्त्यभावमाहन चेति । इन्द्रादीना स्वरूपसनिधिद्वारा यागाङ्गत्वायोगे हेतुमाह-बहुविति । उद्दिश्य त्यागत्वाद्यागस्य न विरोधोऽस्तोत्याह--नायमिति । विरोधमङ्गीकृत्यापि परिहतु प्रश्नपूर्वक हेतुमादाय व्यारयाति--कस्मादिति । एकस्य युगपदनेकत्वापत्तिविरुद्ध- त्याह-कथमिति । प्रामाणिकत्वेन विरोध समाधत्ते-दर्शनादिति । तत्र श्रौत दर्शनमाह तथा हीति । वैश्वदेवस्य निविदि कति देवा शस्यमाना इति शाकल्येन पृष्टे याज्ञवल्क्यस्योत्तर उपश्चेति । शस्यमानदेवतासख्यायाचिमन्त्रपद निविदुच्यते । पडधिकनिशताधिकविसहस्र देवा इति सख्या निर्णयानन्तर सस्पेयप्रश्ने वसयोऽष्टाये- यादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या प्रजापतिरिन्द्रश्चेति नयनिशद्देवेषु पूर्वेषामन्तीयो दर्शित इत्याह-कतम इति । अन्तर्भावश्रुतेस्तापर्यमाह--एकैकस्येति । तेऽपि देवा पण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवा महिमानस्ते नयाणा लोकाना ते च द्वयोरन्नप्राणयोती चास्य प्राणस्येति प्राणस्य सर्व महिमान इत्येवस्यानेकरूपताधारि- त्याह--तथेति । त्रयस्त्रिंशतोऽपि दवानामिति सबन्ध । श्रोत दर्शनमुक्त्वा स्मात दर्शनमाह-तथेति । वल योगमाहात्म्यम् । तेषामर्थक्रियामाह तैवेति । तेषा १ ज ग ८ पानानु । २१ सहस्राणि, भारते वयमेव पाठ । ३ देवताना।

·२९४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०२७] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरुपणम् , (अधि०१) माप्नुपाद्विपपान्कश्चित्तथिदुग्रं तपयरेत् । संक्षिपेच पुनस्तानि मर्यो रदिपमानिव " ॥ [महाभा. १२-११०-६२] इत्येवंजातीयका प्राप्ताणिमायश्वर्याणां योगिनामपि युगपदने- कशरीरयोगं दर्शयति । किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् । अनेकरूपमतिपत्तिसंभवाचकका देवता बहुभी रूपैरात्मानं भवि- भज्य बहुपु यागेप युगपदङ्गभावं गच्रतीति । परच न दृश्यतेऽ- न्तर्धानादिक्रियायोगादित्युपपद्यते। " अनेकमतिपत्तेर्दर्शनात् " इत्यस्यापरा व्याख्या। विग्रहयतामपि कर्मागभावचोदनास्वनेका प्रतिपत्तिदृश्यते । कचिदेकोऽपि विग्रहयाननेकत्र युगपदद्गभावं न गच्छति । यथा बहुभिर्भोजयद्भिनेको ब्राह्मणो युगपद्भो- ज्यते । कचिकोऽपि विग्रहवाननैकत्र युगपदद्गभावं गच्छति । यथा बहुभिनमस्कुणिरेको बामणो युगपन्नमस्क्रियते । तद्- दिहोदेशपरित्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतीमध्येका देवतामु. भोगायतनत्वमाह-प्रामुयादिति । परलोकहितत्वमाह-कविदिति । तत्पारवश्यं पुंसो निरस्यति--संक्षिपञ्चेति । योगिनामनेकरूपप्रतिपत्तावपि देवानां किं जात तदाह-मातेति । " अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरीशिता प्राकाम्यं च वशित्वं च यन कामावसायिता" ॥ इत्यतैश्चर्याणि । अपिशव्दसूचितमर्थमाह-किम्विति । आजानसिद्धाना जन्मनैव प्राप्तातिशयानामित्यर्थः । तथाऽपि प्रकृते कि जातं तदाह अनेकेति । श्रुतिस्मृतिभ्यां युक्तिविरोधे समाहितेऽपि प्रतीतिविरोधस्य कः समाधिस्तत्राऽऽह--परैश्चेति । आदिशब्देन परदृष्टिप्रतिबन्धो गृह्यते । उक्तन्यायाधुज्यते देवादीनां विग्रहवत्त्वोपग- मेन विद्यास्वधिकार इति शेपः । संनिहितस्यैवागतेति न नियमोऽसंनिहितस्यापि युगपदनेकत्र कर्मण्यमावप्रतिपत्तिरइभावगमनं तस्य दर्शनादित्यर्थान्तरमाह-अने- कैति । तदेव स्पष्टयितुं व्यतिरेकं सोदाहरणमाह-कचिदिति । संप्रत्यभीष्टाङ्गत्वार्थम- स्वयं सदृष्टान्तमाचष्टे-कचिच्चेति । अन्वयव्यतिरेकसिद्धमर्थ प्रकृते योजयति-तद्वदिति । - १ क.. ज.म, च्छति । २ क. चिर्चको वि'। झ. 'विदेवो । ज, चिवको वि। ३स. रीशता।

·[अ०१पा०३सू०२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।२९५ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम्, ( अधि०९) विश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्वेऽपि देवानां न किंचित्कर्मणि विरुध्यते ।। २७ ॥ शब्द इति चेत्रातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।। २८ ।। मा नाम विग्रहवत्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चि- द्विरोधः प्रसञ्जि । शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत । कथम् । औत्प- चिकं हि शब्दस्यार्थेन संवन्धमाश्रित्यानपेक्षत्वादिति वेदस्य मामाण्यं स्थापितम् । इदानीं तु विग्रहवती देवताऽभ्युपगम्य- माना यद्यप्यैश्वर्ययोगाद्युगपदनेककर्मसंवन्धीनि हवीपि भुञ्जीत तथाऽपि विग्रहयोगादस्मदादिवज्जननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये संवन्धे प्रतीयमाने यद्वैदिके शन्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत् । नायमप्यस्ति विरोधः ! कस्मात् अतः प्रभवात् । अत एव हि वैदि- काच्छब्दादेवादिकं जगत्मभवति । ननु “जन्माद्यस्य यत: [व० सू० १-१.२] इत्यत्र ब्रह्ममभवत्वं जगतोऽवधारित असंनिधानेऽपि देवताया विप्रकृष्टानेकार्थदृष्टिश केयुगपदनेकत्राङ्गता सिद्धेत्यर्थः । कर्मण्यविरोधमुपसंहरति-इति विग्रहेति ॥ २७ ॥ तत्राविरोवेऽपि देवतादीनां विग्रहवत्त्वे शब्दे प्रामाण्यविरोधमाशङ्कय प्रत्याह- शब्द इति चेदिति । शङ्कां विमजतेमा नामेति । शव्दस्याऽऽकृत्यर्थत्वात्तन पिरोधो नेति शङ्कते-कथमिति । गोत्वादिवद्वस्वादिषु पूर्वापरापरामर्शादुपाधेरपि पाचकत्वादिवददृष्टेराकाशादिशब्दवद्व्यक्तिवचनो वस्वादिशुन्द इति मत्वाऽऽह- औत्पत्तिकं हीति । अस्माभिरपि तथैव तदिष्टमिति न तस्य विरोधोऽस्तीत्याश- वयाऽऽह-इदानीं विति । व्यक्तीनामनित्यत्वात्तत्संबन्धस्यापि संकेतवदनित्यतया पुंधीकृतत्वान्मानान्तरापेक्षधीप्रभवशब्दार्थसंबन्धाधीनवाक्याधियोऽपि मानान्तरापेक्ष- स्वाद्वेदस्यामानत्वं स्यादित्यर्थः । परिहारस्थं नमर्थमाह-नायमिति । कर्मण्यवि- रोधं दृष्टान्तयितुमपिशव्दः । तत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमुक्त्वा व्याचप्टे-कस्मादिति । तथाच देवादिजगद्धेतुत्वेन शब्दस्य नित्यत्वात्तदनित्यत्वकृतो दोपो नास्तीति शेषः । पूर्वीपरविरोधं शङ्कते-नन्विति । शब्दस्य निमित्तत्वाद्रह्मणश्चोपादानत्वानुभयप्रभवत्वं " - है १ क. पत्त्यश्य" । १ क. अ. देवादीना । इ. देवताना । ३ ड. ग. निसस । ४ क. म, ट. प्रलीय । ५ ह. भ. इति । ६ का. रा. द. १, ४. 'मणि वि।

·श्रीमदपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२८] देवानां निर्गगरियायामधिरारनिरूपणम् , (अधि०१) कथमिह शब्दमभवत्वमुच्यते । अपि च यदि नाम वैदिकाच्छ. दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः कथमेतावता विरोध: शब्दे परि- हृतः । यायता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इत्ये- ते अनित्या एवोत्पत्तिमच्यात् । तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते । मसिद्ध हि लोके देवदत्तस्प पुन उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति । तस्माद्विरोध एव शन्द इति चेन्न । गवादिशब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात् । न हि गवादिन्यक्ती. नामुत्पत्तिमत्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमच स्यात् । द्रव्य- गुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते एवोत्पद्यन्ते नाऽऽकृतयः । आकृतिभिश्व शब्दानां संवन्धो न व्यक्तिभिः । व्यक्ती. नामानन्त्यात्संवन्धग्रहणानुपपत्तेः । व्यक्तिपुत्पद्यमानास्वप्याक- चीनां नित्यत्वान गवादिशब्देपु कचिद्विरोधो दृश्यते । तथा देवादिव्यक्तिमभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कथितस्वादि- शब्देपु विरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिविशेषस्तु देवादीनां जगतो युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-अपि चेति । आकृतेः शब्दार्थतया विरोधसमाधिरित्या- शङ्कयाऽऽह-यावतेति । मानाभावान वमुत्वादिजातिरस्ति तयक्तीनां जनिमत्त्वाद- नित्यतेति नाविरोध इत्यर्थः । व्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि वाचकशब्दनित्यतया सुकरो विरोधसमाधिरित्याशङ्कयाऽऽह--तदिति । जगतः शब्दप्रमवत्वमुपेत्य विरोधमुक्त्वा शब्दस्यार्थोत्पत्त्युत्तरकालत्वादर्थस्य ततो जन्मायोगात्तदेव नास्तीत्याह-प्रसिद्धं हीति । विरोधं निगमयति--तस्मादिति । वस्वादिशब्दार्थसंबन्धनित्यत्वं दृष्टान्तेन वदनुत्तरमाह--नेति । तत्रापि व्यक्तरनित्यत्वान्न संबन्धनित्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । व्यक्तिभिरभेदाज्जातिरपि जातेत्याशङ्कयोक्तम्--द्रव्येति । अभेदवद्धेदस्यापि भावान्नित्यमनेकप्समवेत सामान्यमिति च स्थितेरिति हिशब्दार्थः । आकृतीनामुत्पत्य- भावेऽपि कुतः संबन्धनित्यता तत्राऽऽह-आकृतिभिश्चेति । तास्त्वाकृतिद्वारा लक्ष- गया शाव्यो भवन्तीति भावः । दृष्टान्तमुपसंहरति--व्यक्तिप्चिति । गवादिशब्दा- संबन्धनित्यत्वेऽपि प्रकृते किमित्याशङ्कय दान्तिकमाह-तथेति । उक्तो देवा. दिप्वाकृत्यभावः साधकाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-आकृतीति । अनेकत्र साकल्येन वर्तमाना जातिरित्यगीकारादिन्द्रादीनां मन्त्रादिसिद्धविग्रहादिपञ्चकवतां पूर्वापरव्य- १ स. 'स्यत्व त । र क. स. किमायातमि ।

·[अ०१पा०३०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । २९७ देवानां निर्गुणवियायामधिकारनिरूपणम् , (भधिः १) मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानवि- शेपसंबन्धनिमित्ताश्चन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् । ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति स स इन्द्रादिशब्दरभिधीयत इति न दोपो भवति । न चेदं शन्दप्रभवत्वं ब्रह्ममभवत्ववदुपादान कारणाभिप्रायेणोच्यते । कथं तर्हि स्थितिवाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसंवन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिप्पत्ति- रतः प्रभव इत्युच्यते । कथं पुनरवगम्यते शब्दात्मभवति जग. दिति यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्षं श्रुतिः प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् । अनुपानं स्मृतिः प्रामाण्य प्रति सापेक्षत्वात् । ते हि शब्दपूर्वी सृष्टि दर्शयत:-" एत इति वै प्रजापतिर्देवान- सृजतासृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितृस्तिर पवित्रमिति ग्रहा- नाशव इति स्तोनं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजा: क्त्यनुगता जातिरनुगतधीवेद्या न विरुध्यते । वस्वादिशब्दा नातिवाचिनो बहुपु प्रयुज्यमानाखण्डशब्दत्वात्पटादिशब्दवदिति चानुमानादित्यर्थ । इन्द्रादिशब्दानामु. पाधिनिमित्तत्व पक्षान्तरमाह--स्थानेति । औपाधिकत्वपक्षे शब्दार्थमन्द्यावा- न्तरलयेऽपि विरोधाभावमाह-ततश्चेति । यत्तु पूर्वापरविरोध इति तत्राऽऽह- न चेति । तहि कथमत प्रभवादित्युक्त तत्राऽऽह-कथमिति । उक्तेऽर्थे मान पृष्ट्वोत्तरपदमवतारयति-कथमित्यादिना । नन्वैन्द्रियक प्रत्यक्ष जगत शाब्दप्र- भवत्वे नास्ति तनाऽऽह-प्रत्यक्षमिति । तत्रापि श्रुतौ प्रत्यक्षशब्दे हेतुमाह--- मामाण्यमिति । तथाऽपि तत्रानुमान कथ प्रमाण तत्राऽऽह-~-अनुमानमिति । तत्रापि प्रवृत्तिनिमित्तमाह--प्रामाण्यमिति। अव्यभिचारिलिङ्गोत्थत्वादनुमानस्य स्वत: प्रामाण्येऽप्युत्पत्ती सापेक्षत्वमात्रप्ताम्याइनुमानशब्द स्मृताविति भाव । पञ्चम्याऽभी- टमर्थमाह-ते हीति । तन श्रुतिमाह-एत इति । "एते असृग्रमिन्दवस्तिर पवित्र. माशव । विश्वान्यभिसौमग" इत्येतन्मन्त्रस्थपदै स्मृत्वा देवादीन्ब्रह्मा ससर्न । तत्र सनि- हितवाचकैतच्छन्दो देवाना करणेष्वनुग्राहकत्वेन सनिहिताना स्मारकः । असगुधिर तत्प्रधानदेहरमणान्मनुष्याणामसृग्रशब्द स्मारक (इन्दुमण्डलमध्यस्थपितृणामिन्दुशब्द स्मारक । पवित्र सोम स्वान्तस्तिर कुर्वता ग्रहाणा तिर पवित्रशब्द स्मारक । मचोऽध्रुवता स्तोनाणा गीतिरूपाणामाशव शब्द स्मारक । स्तोनानन्तर प्रयोग १ क स स्थिते वा २ क स ठ ढ 'खाद्घा'। 3 'द । प' । ४ झ ·" २९८ श्रीमपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२८] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (भधिः ६) इति श्रुतिः । तथाऽन्यत्रापि-" स मनसा चाचं मिथुनं समभवत् " [वृ० १.२.४ ] इत्यादिना तत्र तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते । स्मृतिरपि-- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ [ महाभा० १२-२३३-२४ ] इति । उत्सर्गोऽप्ययं वाचः संप्रदायमवर्तनात्मको द्रष्टव्यः । अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्थासंभवात् । तथा-" नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । वेदशब्दभ्य एवाऽऽदौ निर्ममे स महेश्वरः॥ [ महाभा० १२-२३३-२५ ] इति । " सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदौ पृथसंस्थाश्च निर्ममे "॥ [ मनु० १.२१] इति च। विशता शस्त्राणां विश्वशब्दः स्मारकः । व्यापिवस्तुवाच्यभिशब्दसंयुक्तः सौभगेति शब्दः सौभाग्यवाचकस्तेनाभिप्तौभगेति निरतिशयसौभाग्यार्थः शब्दोऽन्यासां प्रजानां स्मारकः । तयाच तत्तत्पदेन तत्तद्देवादीन्स्मृत्वा प्रजापतिः सृष्टवानिति शब्दपूर्विका सृष्टिः श्रौतीत्यर्थः । तत्रैव श्रुत्यन्तरमाह-तथेति । सह वार्च मिथुनभावमभवदमावयत्रयीप्रकाशिता सृष्टिं मनसाऽऽलोचितवानित्यर्थः । स भूरिति व्याहरत्स भूमिमसृनतेत्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । यप्रदेशोक्तिः । तत्र स्मृतिमाह-स्मृतीति । रूपसर्गात्प्राथम्यमादावित्युक्तम् । संप्र. दायातिरेकेणाप्राप्तिदिव्यत्वम् । अस्त्वेवं शब्दसृष्टिस्तथाऽपि कथं तत्पूर्वाऽर्थसृष्टिस्त- नाऽऽह-यत इति । उत्सृष्टत्वोक्त्या पौरुषेयत्वमाशङ्कयोक्तमुत्सर्गोऽपीति । संप्र- दायो गुरुशिष्यपरम्पराध्ययनम् । उत्सृष्टिरेव किं न स्यात्तत्राऽऽह--अनादीति । कर्मणां प्रवर्तनं सतामनुष्ठापनमुक्तम् । सर्वेपामित्यत्र कर्मणां सृष्टिरेवोक्तेति भेदः । संस्थाशब्दो रूपभेदग्राही । अस्मदादिप पटाद्युत्पत्तेः शब्दपूर्वकत्वप्रात्मक्ष्याजगतोऽपि १ इ. म. मरूपे च । २ ह.न. च । ३ क. ख. ४. ६. द.पु घटा'। ४ क. स. 3. ह. द.'वत्वना स प्रजापतिर्मनसा तत्र तत्रेत्याना- ·[अ०१पा०३सू०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । २९९ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधि० ९) अपि च चिकीर्पितमर्थमनुतिष्ठस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्व स्मृत्वा पश्चाचमनुतिष्ठतीति सर्वेपां नः प्रत्यक्षमेतत् । तथा प्रजापतेरपि सधुः सृष्टः पूर्व वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्यभूवुः पश्चातदनुगता- नर्थान्ससर्जेति गम्यते। तथा च श्रुतिः--" स भूरिति व्याहरत्स भूमिमसृजत "[तै० वा० २-२-४-२] इत्येवमादिका भूरा- दिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्श- यति । किमात्मकं पुनः शब्दमभिमेत्येदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते । स्फोटमित्याह । वर्णपक्षे हि तेपामुत्पन्नमध्वंसित्वानियेभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां ममव इत्यनुपपन्नं स्यात् । उत्पन्नम- ध्वंसिनश्च वर्णाः प्रत्युच्चारणमन्यथा चान्यथा च प्रतीयमान- त्वात् । तथा ह्यदृश्यमानोऽपि पुरुषविशेषोऽध्ययनध्वनिश्रवणा- देव विशेपतो निर्धार्यते-देवदत्तोऽयमधीते यज्ञदत्तोऽयमधीत इति । न चायं वर्णविपयोऽन्यथात्वमत्ययो मिथ्याज्ञानं बाध- । सृष्टस्तत्पूर्वकत्वमनुमेयमिति प्रत्यक्षानुमानाम्यामित्यत्रार्थान्तरमाह-अपि चेति । कल्प- कालीना सृष्टिः शब्दपूर्विका सृष्टित्वादिदानीतनसृष्टिवत् । विमतः शब्दार्थसंबन्ध- व्यवहारस्तथाविधसंबन्धानुस्मृतिपूर्वकोऽभिधानाभिधेयसंबन्धव्यवहारत्वात्संप्रतिपन्नवदि- त्याह-तथेति ।प्रत्यक्षादिसिद्धेऽर्थे तैत्तिरीयश्रुतिमाह-तथा चेति। स भुव इति व्याह- रत्सोऽन्तरिक्षमसजतेत्यादिरादिशब्दार्थः । उक्तश्रुतेस्तात्पर्यमाह-भूरादीति । यदुः जगतः शब्दप्रभवत्वं तदाक्षिपति-किपात्मकमिति । वर्णातिरिक्तं शब्दमुपेत्य ततो वा जगदुत्पत्तिरिष्टा वर्णम्यो वा । नाऽऽद्यः । वर्णातिरिक्त वाचके शन्दे मानाभावात् । नेतरः । वर्णानामुत्पन्नप्रध्वंसिनां जगद्धेतुत्यासिद्धरित्यर्थः । तत्र वैयाकरणो वक्ष्यमाणं मानं मत्वाऽऽयं पक्षमालम्बते-स्फोटमिति । स्फुटयते व्यज्यते वगैरिति स्फोटोऽर्थ- व्याकः शब्दस्तमर्थसृष्टौ हेतुमभिप्रेत्येदमुक्तं तस्य नित्यत्वाकारणत्वासंभवादित्यर्थः । वर्णानामेव प्रत्यभिक्षया नित्यानां जगद्धेतृत्वसिद्धौ न स्फोटकल्पनेत्याशय प्रत्यभि- ज्ञाया जातिगामित्वान्मेवमित्याह-वर्णेति । हेत्वसिद्धिमाशङ्कयोऽऽह-उत्पन्नेति । तदपि न संमतमित्याशङ्कय पुरुषविशेषानुमापकत्वेन तत्संमति साधयति-तथा- हीति । वर्णेप्वन्यथात्ववियो ध्वन्यपाधिकत्वेन मिथ्यात्वान्न तदनित्यत्वसाधकतेत्याश. कमाऽऽह-न चेति । वर्णानामुत्पत्तिमत्त्वात्तत्प्रभवत्वं जगतो नेत्युक्त्वा तेपामवाच- १ क. इ. ल. 'रादीलोका' । २ स. ग, घ, म. नाच । ३ क, स. "दिश ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२८] . देवाना निर्गुणविद्यायामधिकारनिरुपणम् , (अधि० ९) मत्ययाभावात् । न च वर्णेभ्योऽर्थावगतियुक्ता । न होकेको वर्णोऽर्थ प्रत्याययेव्यभिचारात् । न च वर्णसमुदायमत्य- योऽस्ति क्रमवत्चाद्वर्णानाम् । पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारस- हिनोऽन्त्यो वर्णोऽर्थे प्रत्याययिष्यतीति यधुच्येत । तन्न । संघ- ग्धग्रहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोऽर्थ प्रत्याययेजमादि- वत् । न च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यैवर्णस्य प्रतीतिरस्त्यप्रत्यक्षत्वात्संस्काराणाम् । कार्यमत्यायितैः संस्कारः सहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थ प्रत्यापयिष्यतीति चेन्न । संस्कारकार्य- स्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात् । तस्मात्स्फोट एव शब्दः । स चै- कत्वादपि तथेति वक्तुमर्थप्रत्यायकत्वं प्रत्याचष्टे-न चेति । किमेकैकस्माद्वर्णादर्थधी. रुत समुदायादिति विकल्प्याऽऽद्य दूपयति--न हीति । एकैकोक्तावधियोऽदृष्टे. गान्तरोक्तियांचेत्यर्थः । द्वितीय प्रत्याह--न चेति । तेषामुच्चारणस्य क्रमवत्त्वा- योग्यानुपलब्धेरभावाधिगमान्न तद्धीरित्यर्थः । वर्णानां स्वरूपतोऽसाहित्येऽपि संस्कार- द्वारा साहित्यमाग्नेयादिवदित्याह---पूर्वेति । अज्ञातो ज्ञातो वा सोऽर्थधाहतुरिति विकल्प्याऽऽयं निराह-तन्नेति । उच्चरितस्य बधिरेगागृहीतत्याप्यगृहीतमंगतेरम- त्यायकत्वादित्यर्थः । ज्ञातस्य ज्ञापकत्वे दृष्टान्तो धूमादिवदिति । द्वितीयेऽध्यक्षेणानु- मानेन वा तद्धोरिति विकल्प्याऽऽद्यं निरस्यति-न चेति । द्वितीय शङ्कते-कार्येति । अर्थधीः स्मरणं वा कार्यम् । नाऽऽद्यः, संस्कारावगतेरर्थधीस्ततश्च सेत्यन्योन्याश्रय- णादित्याह-नेति । यदि द्वितीयस्तत्राऽऽह-संस्कारेति । स्मरणस्यापीति संवन्धः । क्रममाविस्मरणानुमितसंस्काराणामपि क्रममावेनासाहित्यान तत्सहिता. नत्यवर्णधीरित्यर्थः । वर्णाना वानकत्वायोगे फलितमाह-तस्मादिति । ननु वर्णा- नामर्थप्रत्यायकत्वासिद्धावधीदृष्टया तद्धेतुत्वेन वा फोटो गम्यते मानान्तराद्वा । नाऽऽयः । तदवगतरर्थधीस्तया च सेत्यन्योन्याश्रयणान्न च सत्तामात्रेण स्फोटोs. धीहेतुः सदा तदापातात् । न द्वितीयस्तदनुपलब्धेस्तनाऽऽह-स चेति । स चामत्ययविषयतया प्रत्यवभासत इति संबन्धः । वर्णान्वयव्यतिरेकनिधमादधियो वर्णा एव शब्द इत्याशय तेषां स्तोटव्यकत्वेनान्यपासिदेवमित्याह- क. ज. वर्ग: । २.ज, 'वर्णन' ।३ य ज. 'न्त्वस्य च । - .. ग. र. "लोडलि.५.न.टन. य प रा.स.१.१.'नो है। ८. यमयावाद।

·[अ०१पा० ३सू०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ३०१ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि० ९) कैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारवीजेऽन्त्यवर्णपत्ययजनितपरिपाके प्र- त्ययिन्येकमत्ययविपयतया सटिति मत्यवभासते । न चायमेकमत्ययो वर्णविपया स्मृतिः। वर्णानामनेकत्वादेकमत्य- यविपपत्वानुपपत्तेः। तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वा- नित्यत्वम् । भेदमत्ययस्य वर्णविषयत्वात् । तस्मानित्याच्छ- ब्दात्स्फोटरूपादभिधायकात्क्रियाकारकफललक्षणं जगदभिधेय- भूतं प्रभवतीति । वर्णा एव तु शब्द इति भगवानुपर्पः । ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णानामुक्तं तन्न । त एवेति प्रत्यभिज्ञानात् । सादृश्यात्मत्यभिज्ञानं केशादिविवेति चेन । प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण वाधानुपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमित्तमिति चेन्न । व्यक्तिमत्यभिज्ञानात् । यदि हि प्रत्युच्चारणं गवा- एकैकेति । एकैकवर्णप्रत्ययैराहितं संस्काराख्यं वीजं यस्मिन्प्रत्ययिनि चित्ते तस्मिन्निति यावत् । न चान्त्यवर्णानर्थक्यं तद्धीजन्यातिशयवत्त्वाञ्चित्तस्येत्याह--अन्त्येति । यथा नानादर्शनसंस्कारपरिपाकसचिवे चेतप्ति रत्नतत्त्वं चकास्ति तथा यथोक्त चित्ते विना विचारं सहसैवैकोऽयं शब्द इतिधीविषयतया स्फोटो मातीत्याह-एकेति । अन्यो- न्याश्रयमपाकत झटिनीत्युक्तम् । एकधियो वर्णविषयस्मृतित्वान्न स्फोटसाधकतेत्या- शङ्कयाऽऽहन चेति । अनेकेष्वेकत्वबुद्धेभ्रमत्वात्पदादिधीगोचरः स्फोट एवेत्यर्थः । स्फोटस्याप्युत्पन्नप्रध्वंसित्वान्न नगद्धेततेत्याशङ्कयाऽऽह-तस्य चेति । पुरुषभेदानु- मापकतया प्रत्युच्चारणं भिन्नत्वात्कुतोऽस्य नित्यत्वं तत्राऽऽह-भेदेति । स्फोटवाद- मुपसंहरति-तस्मादिति । आचार्यसंप्रदायोक्तिपूर्वकं सिद्धान्तमाह-वर्णा इति । गौरित्युक्ते गकारौकारविसर्जनीयातिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्य वा श्रोत्रेणाग्रहणादुपवर्षा- चार्यों वर्णानामेव तु शब्दत्वं पश्यतीत्यर्थः । तेषां क्षणिकत्वान्न जगद्धेतुतेत्युक्तं स्मार. यति-नन्विति । प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वसिद्धेर्न क्षणिकतेत्याह-तन्नेति । प्रयत्नान- तरीयकतया वर्णानां भेदसिद्धेरन्यपासिद्धा प्रत्यभिज्ञत्याह-सादृश्यादिति । कि क्वचिद्यभिचारदृष्टेरेवं बाघदृष्टा । नाऽऽद्यः । सर्वत्र संशयप्रसङ्गात् 1 ज्वालादौ तु प्रभावैतत्यादिकार्यानुपपत्त्या तथात्वादिह तदभावादित्याह-नेति । न द्वितीय इत्याह-प्रत्यभिज्ञानस्यति । गवादौ जातिप्रत्यभिज्ञादृष्टेरिहापि तथेति शकते- प्रत्यभिज्ञानमिति । यत्र नातिप्रत्यभिज्ञा तत्र व्यक्तिपेदो दृष्टः प्रकृते तदमा- वान्न जातिविषयतेत्याह--न व्यक्तीति । तदेव स्फुटयति----यदि हीति | युक्तितो १ क, स, यत्वाच 1२ झ. 'नानान्त' । ३ क. स. वैचिश्यादि ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०२८० देवानां निर्गुणविदायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०९) दिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरंस्तत आकृतिनि. मित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात् । न त्वेतदस्ति । वर्णव्यक्तय एव हि मत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते । द्विर्गोशब्द उच्चारित इति हि पतिपत्तिर्न तु द्वौ गोशब्दाविति । ननु वर्णा अप्युच्चारणभेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेद- मतीतेरित्युक्तम् । अत्राभिधीयते---सति वर्णविपये निश्चिते मत्यभिज्ञाने संयोगविभागाभिव्यङ्गयत्वावर्णानामभिव्यञ्जककै. चियनिमित्तोऽयं वर्णविपयो विचित्रः प्रत्ययो न स्वरूपनि- मित्तः । अपि च वर्णव्यक्तिभेदवादिनाऽपि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पपित्तव्याः । तासु च परोपाधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तद्वरं वर्णव्यक्तिप्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभिज्ञानमिति कल्पनालाघवम् । एप एव च वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्रत्ययो यत्मत्यभिज्ञानम् । कैयं होकस्मिन्काले बहूनामुच्चारयतामेक एव सनाकारो युगपद- नेकरूप: स्यात् । उदात्तथानुदात्तश्च स्वरितश्च सानुनासिकश्च निरनुनासिकश्चेति । अथवा ध्वनिकृतोऽयं प्रत्ययभेदो न वर्ण- व्यक्तिविपया प्रत्यभिजेत्युक्त्वा प्रतीतितोऽपि तथेत्याह-वर्णेति । हिशब्द मूचितमनुभवमभिनयति-द्विरिति । दहनतुहिनवद्विरुद्धधर्मवत्वाद्धर्मिभेदः स्यादिति शङ्कते-नन्विति । भेदप्रत्ययेऽपि प्रत्यभिज्ञाया निरपेक्षस्वरूपविषयत्वेन प्रावल्यात्तस्य च सापेक्षमेदविषयत्वेन दौर्बल्यादेकस्यामाकाशव्यक्तौ कुम्माकाशः कूपाकाश इतिवद्यञ्जकवायुसंयोगविमागवैचित्र्यावर्णेषु वैविध्यधोर्न स्वत इत्याह- अति । कल्पनागौरवाच वर्गपु स्वतो वैचित्र्यं नास्तीत्याह-अपि चेति । भेदधीहतोस्त्वयाऽपि कल्प्यत्वात्तुल्या कल्पनेत्याशङ्कय जातिकल्पना तवा धिकत्याह--तास्विति । कथं तर्हि भेदापेदधियावित्याशङ्कयाऽऽह-तद्वरं वर्णेति । नायमोपाधिको भ्रमो बाधकामावादित्याशङ्कपाऽऽह-एप इति ! एकत्वनानात्वयोरेकन वास्तवत्वोपपत्तो किमिति बाध्यबाधकत्वं तत्राऽऽह-कथं हीति । एकस्य युगपदनेकरूपत्वानुपपत्तितहरुतमेकत्वप्रत्यभिज्ञानं भेदधियो बाधक- मेवेत्यर्थः । कण्ठादिदेशैः सह कोष्ठनिष्ठस्य वायोः संयोगविमागयोर्यजकत्वमुपेत्य वर्गेपु भेदधीन स्वरूपकृति परमनमुमत्वा स्वमतमाह--अथवेति । अत्र प्रश्नपूर्वक १. विराट. 'धिक।२२. म. में तो। ३. रा. भैरवाई।

·[अ०१पा०३१०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३०३ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम्, (भधि०९) कृत इत्यदोपः । कः पुनरयं ध्वनि म । यो दूरादाकर्णयतो वर्णविवेकममतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरति । प्रत्यासीदतर्थ पदुमृदुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति । तनियन्धनाचोदात्तादयो विशेपा न वर्णस्वरूपनिवन्धनाः। वर्णानां मत्युच्चारणं मत्यभि- ज्ञायमानत्वात् । एवं च सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया भविष्यन्ति । इतरथा हि वर्णानां मत्यभिज्ञायमानानां निर्भेद- त्वात्संयोगविभागकृता उदात्तौदिविशेपाः कल्पेरन् । संयो- गविभागानां चाप्रत्यक्षत्वान्न तदाश्रया विशेषा वर्णेवध्यवसि- (सा)तुं वाक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत्त उदात्तादिमत्सपाः स्युः । अपिच नैवैतदभिनिवेष्टव्यमुदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां भेदो भवेदिति । न ह्यन्यस्य भेदेनान्य- स्याभिद्यमानस्य भेदो भवितुमर्हति । न हि व्यक्तिभेदेन जाति वर्णेभ्यो ध्वनि निष्कर्षति-का पुनरित्यादिना । अवतरति स ध्वनिरिति शेपः । वर्णातिरिक्तशब्दो ध्वनिरित्यर्थः । स एव प्रत्यासन्नस्य पुंसो वर्णेषु स्वधर्मानारोपयती- त्याह-प्रत्यासीदतथेति । वर्णेपूदात्तादिवेषड्नत्वादिरपि स्वाभाविकः स्यादित्याश- ड्याऽऽह-तदिति । वर्णानामेवाव्यक्तानां ध्वनित्वे कुतो भेदधीस्तेषु तत्कृतेत्याश- याऽऽह-वर्णानामिति । ध्वनेश्च सानुनासिकत्वादिभेदवतस्तदभावात्तेभ्योऽर्या- न्तरत्वात्तत्कृता तेषु मेदधीर्युक्तेत्यर्थः । एतेन तस्य नातित्वमपि प्रत्युक्तम् । वायुसं- योगविभागयोर्व्यञ्जकत्वं हित्वा किमिति ध्वनीनां तनुपगतं तत्राऽऽह~~-एवं चेति । पक्षान्तरेऽपि तुल्यमपां सालम्बनत्वमित्याशङ्कयाऽऽह---इतरथेति । अस्तु कल्पना का हानिस्तत्राऽऽह-संयोगेति । अप्रत्यक्षत्वमश्रावणत्वम् । पूर्वत्रापरितोपे हेतूक्तिसमातावितिशब्दः । अपरितोपहेतुसत्ते प्रथमपक्षायोगं फलमाह-अत इति । वर्णमात्रस्याप्रत्यभिज्ञानाददातादिमत्तयैव तद्धानात्तदारोपकल्पनानुपपत्तेति- तीयोऽपि पक्षो नेत्याशङ्कचाऽऽह---अपि चेति । विरुद्धधर्मत्वादग्निज्वालादिवझेदः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । तदेवोदाहरणेन स्फोरयति-न हीति । खण्डमुण्डागुपरक्ततया प्रत्यभिज्ञायमानगोत्ववदुदात्तादिमत्त्वेन भातानामपि वर्णानां न तात्त्विकं नानात्वमिति भावः । प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वं वर्णानामुक्त्वा तेषा- १ इ. स. 'व मन्दत्वपटुत्वा । २ क. " स । ३ क. ज. 'तादयो ४ि ६. भ. "दिभेदाः क' । ५८, ड, ढ, वापदुला। ६. 'मेपामाल । ७. स. 'तोष है।1८४. इ. द. व तत्तदा।

·५ ३०१ श्रीमद्वैपायनप्रणीतम्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२८] देवानां निर्गुणायद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( भधि०१) भिन्ना मन्यन्ते । वर्णेभ्यश्चार्थप्रतीतेः संभवात्स्फोटकल्पनाऽन- थिका । न कल्पयाम्पहं स्फोट प्रत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि । एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां युद्धी झटिति मत्यवभासनादिति चेन्न । अस्या अपि बुद्धवर्णविषयत्वात् । एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिगौरिति समस्तवर्णविपया नार्यान्तरविपया। कथ- मेतदवगम्यते । यतोऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते न दकारादयः । यदि ह्यस्या बुद्धेर्गकारादिभ्योऽर्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात्ततो दकारादय इव गकारादयोऽप्यस्या बुद्धा वरन् । न तु तर्थोऽस्ति । तस्मादियमेकवुद्धिवर्णविपयैव स्मृतिः। नन्वनेकत्वाद्वर्णानां नैकवुद्धिविपयतोपपद्यत इत्युक्तं तत्पति यूमः । संभवत्यनेकस्याप्पेकबुद्धिविषयत्वं पहिवन सेना दश शतं सहस्रमित्यादिदर्शनात् । या तु गौरित्येकोऽयं शब्द इति मेव वाचकत्वं वक्त स्फोट विघटयति--वर्णेभ्यथेति । कल्पनाममृप्यन्नाह-- नेति । कथं तर्हि तद्धीस्तत्राऽऽह-प्रत्यक्षमिति । तथा स्फोटावगति स्फुट- यति–एकैकेति । वर्णेषु व्यञ्जकेषु दृष्टेषु तद्यगयतया स्फोटो विनैव संप्रयोग घकास्तीत्याह –झटितीति । य खल्वाकारो यस्या बुद्धौ स्फुरति स तदालम्बनम् । न चात्र कश्चिदाकारो वर्णातिरिक्तो भाति । तेनास्या वर्णगामित्वान्नानिरिक्त स्फोटे मानतेत्याह--नास्या इति । वर्णगामित्वमस्यास्तद्भानोत्तरत्वादसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽ• ह--एकैकेति । सर्ववर्णविषयत्वे तदितरस्फोटविषयत्वे च तुल्ये न पक्षपतिहेतुरिति शकते-कथमिति । पक्षपाते हेतुमाह-यत्त इति । गौरितिबुद्धौ गकारादिवर्णा- नामेवानुवृत्तावपि कुतोऽस्यास्तदालम्बनत्व स्फोटव्यञ्जकत्वेनापि तदनुवृत्तियोगादि- त्याशङ्कयाऽऽह-यदीति । न खल्वस्या बुद्धौ विषयभूतस्फोटव्यञ्जकतया वर्णानु- रिवद्वियुद्धविच 'यूमस्य लक्ष्यबुद्धौ लक्षणस्य भानासिद्धेरिति भावः । नन्वस्या बुद्धे स्फोटाविषयत्वे न वर्णविषयत्वमपि तेषा प्रागेव प्रत्येकं दृष्टतया प्रकृतबु. द्यनपेक्षत्यात्तत्राऽऽह-तस्मादिति । अनेकप्वेकत्वबुद्धेर्धमत्वमुक्तं स्मारयति- नन्विति । अनेकस्य निरुपाधिकैकबुद्धयविषयत्वेऽपि सोपाधिकतया तद्विषयत्वं स्यादित्याह-तदिति । तत्रैकदेशप्सबन्धादिनिबन्धना धौरिह तु किंकृत्याश- कयाऽऽह-या स्विति । न चैकार्थधीहेतुत्वे सत्येकपदत्व तस्मिंश्च तद्धीहेतुत्वमि- - १६ म. कालीना ही।२७ र 'नुगम्यन्ते। ३ क ज.न् । तस्मा' । झ था । त'१५ क.'दिौरितिसमस्तवर्णी ६ : १. द. न चैव क । क स ठ. द. ८. 'स्तरज्ञानो'। ८ स. 'पाते हैं।

·[अ०१पा०३सू०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।३०५ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अभिः १) बुद्धिः सा बहुप्वेव वर्णेप्लेकार्थावच्छेदनिवन्धनौपचारिकी वनसेनादिवद्धिवदेव । अनाऽऽह-यदि वर्णा एव सामस्त्येनै- कबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पदं स्युस्ततो जारा राजा कपिः पिक इत्यादिपु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात् । त एवं हि वर्णा इत- रत्र चेतरत्र च प्रत्यवभासन्त इति । अत्र वदामः-सत्यपि सम. स्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा कमानुरोधिन्य एव पिपीलिकाः पशिबुद्धि- मारोहन्त्येवं क्रमानुरोधिन एव वर्णाः पदवुद्धिमारोक्ष्यन्ति। तन वर्णानामविशेपेऽपि कमविशेषकृता पदविशेपमतिपचिन विरु- ध्यते । वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः क्रमाउनुगृहीता गृहीतार्थवियो- पसंवन्याः सन्तः स्वव्यवहारेऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तरं समस्तप्र- त्यवमशिन्या बुद्धौ तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्य- भिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना । स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च । वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्य- माणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटोऽर्थ व्यनक्तीति गरीयसी त्यन्योन्याश्रयत्वमर्थज्ञानात्पूर्व केपाचिद्वर्णानामेकस्मृत्यारूदानामेकाघोहेतुत्वादेकपद- स्वनिश्चयात् । न चानेकसस्काराणां नैकस्मृतिहेतुत्वम् । कुशकाशादिप्वनेकसं- स्कारजन्येकस्मृतिदर्शनात् । क्रमवद्वर्णसस्काराणा स्थायित्वादन्त्यवर्णदृश्यनन्तरं साहित्यात्तेषा सर्ववर्णविषयकस्मृतिहेतुत्वसिद्धरिति भावः । वर्णानामेकस्मृत्यारो. हिणामेकपदत्वे पदविशेषसिद्धौ क्रमापेक्षा न स्यादित्याह-अनेति । तदपेक्षाभाषे हेतुस्त एवेति । दृष्टान्तेन प्रत्याह-अति । क्रमानुरोधिना वर्णाना पदधीविष. यत्वे फलितमाह-सति । कथमेतेपा वर्णानामेतावतामेतक्रमकाणामेतत्पदत्यमित्या- दिविशेषधास्तनाऽऽह-वृद्धति । व्युत्पत्तिदशा वृद्धव्यवहार. । क्रमादीत्यादिशब्देन सख्या गृह्यते । स्वव्यवहारो मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्त्यवस्था । तादृशत्व व्युत्पत्तिदशा- दृष्टक्रमाद्यनुगृहीतत्वम् । त तमर्थ गृहीतसबन्धप्रतियोगिनमिति यावत् । यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादका वर्णा प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधका इति न्याये. नाऽऽह-इति वर्णेति । स्फोटवादिनस्तु यदृष्ट वर्णानामर्थबोधकत्व तस्य हानिरह. टस्य स्फोटस्य कल्पना सा च गौरवदुष्टेत्याह-स्फोटेति । किंच येन हेतुना वर्णा- नामर्थव्यञ्जकत्व निरस्त तेनैव तेपा न स्फोटव्यजकत्वमपि । यदि कथचिदमी स्फो मासयेयुस्तहि तथैवार्थमिति युक्त लाघवादित्याह-वर्णाश्चेति । स्फोटपक्ष प्रतिक्षिपता १.वव।२६, ग 'र एव । ३ क.स. म. द. ना ।।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०२९] देवाना निगुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०१) कल्पना स्यात् । अथापि नाम प्रत्युच्चारणमन्येऽन्ये वर्णाः थाऽपि मत्यभिज्ञालम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपर्गन्त- व्यत्वाधा वर्णेप्चर्थप्रतिपादनमक्रिया रचिता सा सामान्येषु संचारयितव्या । ततश्च नित्येभ्यः शब्दभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम् ।। २८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥२९॥ स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवा- दिव्यक्तिमभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्कय " अतः प्रभ- वात्" इति परिहत्येदानी तदेव दैनित्यत्वं स्थितं द्रढयति- अत एव च नित्यत्वम्" इति । अत एवं नियताकृतेर्देवादे- जगतो वेदशब्दमभवत्वादिशब्दे नित्यत्वमपि मत्येतव्यम् । तथा च मन्चवर्ण:-"यशेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दनृपिपु वर्णपक्षः समर्थितः । संप्रति वर्णानामनित्यत्वेऽपि गोत्वादिनात्यभेदेनैव संगतिवीरना- दिव्यवहारश्चेति प्रौढिमारूढः सन्नाह-अथापीति । अर्थप्रतिपादनप्रक्रिया वर्षेभ्य- श्चार्थप्रतीतेः संभवादित्याद्या । वर्णानां नित्यत्ववाचकत्वयोः सिद्धौ फलितमाह- ततश्चेति ॥ २८॥ जगतः शब्दर्जत्वमुक्तमुपजीव्य शब्दनित्यत्वमाह-अत एवेति । पूर्वमीमांसाया- मेव वेदनित्यत्वस्य सिद्धत्वादिह तन्नित्यत्वसाधनमकिंचित्करमित्याशङ्कय सूत्रतात्पर्य माह--कर्तुरिति । पूर्वतन्त्रसिद्धमेव वेदनित्यत्वं देवादिजगदुत्पत्तौ वाचकशब्दस्यापि तद्भावादयुक्तमिति शङ्किते शब्दादेव नित्याकृतिमतस्तज्जन्मेति समाहितमेवं वेदोऽवान्त- रप्रलयस्थायो जगद्धेतुत्वादीश्वरवदित्यनुमानेन दृढीकर्तुमिदं सूत्रमित्यर्थः । तत्तात्पर्य- मुक्त्वाऽक्षराणि व्याकरोति-~अत इति । अनुमानसिद्धेऽर्थे श्रुतिमनुकूलयति--तथा- चेति । यज्ञेन पुण्येन कर्मणा वाचो वेदस्य पदवीय मार्गयोग्यता ग्रहणयोग्यतामाय- नाप्तवन्तस्ततस्ता वाचमृपिषु प्रविष्टा विद्यमानामन्वविन्दन्ननुलव्धवन्तो याज्ञिका इति *णादेव हि स्थि' इति पाठो भामत्यामन्यन च दृश्यते। ११. ज. ग. न्ये च व। २ ह. म, गम्यत्वा ।३ के. म् ॥ २९ ॥ क। ४ द.म. 'दस्य नि । ५ ६. म. व च नि'। ६ क. स. 'जन्यत्व' । ७७, ८, ८. 'यं । तात्स।

·[अ०१पा०३सू०३०]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ३०७ देवानां निर्गुणवियायामधिकारनिरूपणम् , (अधिः ९) भविष्टाम् " [ऋ० सं० १०-७१-३] इति स्थितामेव वाचमनु- विनां दर्शयति । वेदव्यासश्चैवमेव स्मरति- " युगान्तेऽन्तहितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा [ महाभा० १२.७६६० ] इति ॥ २९ ॥ समाननामरूपत्वाचाऽऽवृत्तावप्यविरोधो दर्श- नात्स्मृतेश्च ॥ ३०॥ अथापि स्यात् । यदि पवादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयोऽपि संतत्यैवोत्पधेरनिरुध्येरंश्च ततोऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यव. हाराविच्छेदात्संबन्धनित्यत्वेन विरोधः शन्दे परिहियेत । यदा तु खलु सकलं त्रैलोक्यं परित्यक्तनामरूपं निर्लेपं प्रलीयते प्रभ- पति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा पदन्ति तदा कथमविरोध इति । तत्रेदमभिधीयते-" समाननामरूपत्त्वात् " इति । यावत् । तस्यं तात्पर्यमाह-स्थितामिति । अनुविन्नामनुलब्धामित्येतत् । तत्रैव स्मृतिमाह-वेदेति । वेदान्कर्मज्ञानार्थान्मन्त्रबामणवादान् । सेतिहासानितिहासश- व्दितनानार्थवादोपेतान्प्रसिद्धतिहाससहितान्वा तेपामप्यवान्तरप्रलये सत्वात् । पूर्वमवा- न्तरसर्गादावित्यर्थः । तपताऽपि न तल्लाभोऽध्यापकाभावादित्याशङ्कयाऽऽह--अनु- जाता इति ॥ २९ ॥ महाप्रलये जातेरपि सत्त्वासिद्धेः शब्दार्थसंबन्धानित्यत्वमाशङ्कय प्रत्याह-समा- नेति। सूत्रव्यावामाशङ्कामाह--अथापीति । अवान्तरलये शब्दार्थसंबन्धानित्यत्वा- मावेऽपीति यावत् । तत्र विरोधसमाधिमुक्तमङ्गी करोति---यदीति । अभिधातृशब्दे- नाध्यापकाध्येतारावुक्तौ । अभिधानाभिधेयव्यवहाराविच्छेदे संबन्धनित्यत्वमध्यापका- ध्येतृपरम्पराविच्छेदे च वेदनित्यतेत्यविरोध इत्यर्थः । महाप्रलये तु नाविरोध इत्याह- पदा विति । जगतो निरन्वयनाशेऽत्यन्तापूर्वस्य चोत्पत्तौ संबन्धनित्यत्वाद्यसिद्धिः संवन्धिनोरमावे तदमावादध्यापकाद्यभावे वाऽऽश्रयामावाद्ब्रह्मणश्च केवलस्यातदाश्रय- त्वादतो महाप्रलये विरोधतादवस्थ्यमित्यर्थः । तं परिहत सूत्रं पातयति-तत्रेति । .१ क. 'न्तरेल'। २४. 'रमल । ३रा. 'सत्यादि।

·३ ३०८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०३०] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधि० ) तदापि संसारस्थानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम् । प्रतिपाद- यिष्यति चाऽऽचार्यः संसारस्यानादित्वम्-" उपपद्यते चाप्यु. पलभ्यते च" [७० स० २.१-३६ ] इति । अनादौ च संसारे यथा स्वापभयोधयोः मलपप्रभवश्रवणेऽपि पूर्व- भवोधवदुत्तरमवोधेऽपि व्यवहारान व्यवहारान कथितिरोध एवं कल्पान्तरमभवप्रलययोरपीति द्रष्टव्यम् । स्वापमयोधयोश्च प्रलपप्रभवो भूपेते-" यदा मुप्तः स्वमं न फंचन पश्यत्यथास्मिन्माण एवैकथा भवति तदैनं वाक्सवेर्नामभिः सहा- प्येति चक्षः सबै रूपैः सदाप्येति श्रोत्रं सः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वानः सहाप्येति स यदा प्रतिवध्यते यथाऽनेलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे माणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते माणेभ्यो देवेभ्यो लोकाः [ कौ० ३.३ ] इति । स्यादेतत्स्वापे पुरुपान्तरव्यवहाराविच्छे. दात्स्वयं च सुप्तप्रवुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसंधानसंभवाद- - तदिदं व्याकुर्वन्ननादित्वं संसारस्य प्रतिनानीते--तदाऽपीति । महाप्रलयमहासङ्गी- कारेऽपीति यावत् । तत्र वक्ष्यमाणन्यायं हेतू करोति--प्रतिपादयिष्यतीति । तस्या- नादित्वेऽपि महाप्रलयव्यवधानादस्मरणे वेदानां कुतस्तदीयो व्यवहारस्तत्राऽऽह- अनादौ चेति । न कश्चिद्विरोधः शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वादेरिति शेषः । स्वापे लये च प्राणमात्रावशेपानवशेपाभ्यां विशेषेऽपि कर्मविक्षेपसंस्कारसहिताविद्यावशेषतासाम्बाद- नयोः साम्यम् । कथं पुनः स्वाप प्रलयस्य प्रबोधे घ प्रभवस्य श्रवणं तदाह-- स्वाति । यदेत्युपक्रमादथशब्दस्तदेत्यर्थे । प्राणः परमात्मा । सुषुप्तस्य परस्मिन्नेकी भावावस्भा तदेत्युक्ता । एनं प्रकृतं प्राणं परमात्मानमन्तहिरिन्द्रियाणि सविपयाणि स्वापे परमात्मनि लीनानीत्यर्थः । प्रबोधे तस्मादेव जगतो जन्मोदाहरति--स इति । स सुषुप्तः पुरुषः । यथेत्यस्मात्प्रागुपक्रमवशात्तदेति द्रष्टव्यम् । एतस्मादात्मन इत्यत्रापा- दानं प्राणः परमात्मैव सर्वे प्राणा वागादयस्तेभ्योऽनन्तरं तदनुपाहका देवा अग्न्याश्य- स्तदनन्तरं लोकाः शब्दादिविषयाः । कल्पितस्याज्ञातसत्त्वाभावादृश्वदृष्टिभ्यामुत्पत्तिल- यावृक्तौ । व्यावहारिकसत्त्वे त्वनास्थाश्रुतेरित्यनुसंधानयोगायोगाभ्यां दृष्टान्तदान्ति- कवैषम्य शङ्कते---स्यादिति । सर्वेपां योगपद्येनास्वापात्तदा प्रबुद्धेभ्यः सुप्तानां पुन- १. मनु। २. 'न।३३. वयो। ४ कस. ठ. ह. द. वर्थः । प्रा।

·[अ०१पा००३०]आनन्दगिरिकृतटीकासंकलितशांकरभाष्यसमेतानि ।३०९ देवानो निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधिः १) विरुद्धम् । महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाजन्मान्तरव्यवहार वच कल्पान्तरव्यवहारस्यानुसंधातुमशक्यत्वाद्वैपम्पमिति । नैप दोपः। सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महाप्रलये परमेश्वरानुन- हादीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोप- पत्तेः । यद्यपि माकृताः पाणिनो न जन्मान्तरव्यवहारमनुसंद- धाना दृश्यन्त इति तथाऽपि न प्राकृतवदीश्वराणां भवितव्यम् । यथा हि माणित्वाविशेपेऽपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेपु ज्ञानेश्वर्या- दिमतिवन्धः परेण परेण भूयान्भवन्दृश्यते । तथा मनुष्यादिप्वेव हिरण्यगर्भपर्यन्तेप ज्ञानेश्वर्यायभिव्यक्तिरपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतच्छुतिस्मृतिवादेवसकृदनुथूयमाणं न शक्यं नास्तीति वदितुम् । ततश्चातीतकल्पानुष्ठितमकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिर- ण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवतां परमेश्वरानुगृहीतानां मुप्तप्रतिवुद्धवत्कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तिः । तथा च र्व्यवहारग्रहात्कालविप्रकर्पस्य मरणस्य च वासनोच्छेदिनोऽभावात्तत्र स्मरणम् । इह तु विमतो न जन्मान्तरव्यवहारानुसंधाना) जनिमृतिव्यवहितत्वादस्मदादिवदित्यनुमानान्न स्मरणमतो दृष्टान्ते शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वाद्यविरुद्धं दान्तिके नैवमित्यर्थः । हिरण्य- गर्भादीनामनुसंघानसिद्धेर्न वेपम्यमित्याह-नैप इति । तेपामस्मदादिसाम्यमाशङ्कयो- क्तम्-यद्यपीति । इतिशब्दो यद्यपीत्यनेन संवध्यते । तथाऽपि न प्राकृतवदिति वक्तव्यम् । उक्तमयं दृष्टान्तेन साधयति-यथेति । आ मानुपादा च स्थाणोर्ज्ञाना- दिप्रतिवन्धस्योत्तरोत्तरमुत्कर्पप्रतीति प्रमाणयति-दृश्यत इति । औं मनुष्यादा च हिरण्यगर्भादत्तरोत्तरज्ञानाद्याधिक्ये मानमाह-इत्येतदिति । हिरण्यगर्भः समवर्तते- त्यादयः श्रुतिवादाः । ज्ञानमप्रतिघं यस्येत्यादयः स्मृतिवादाः । तेषामुक्तेऽर्थे तात्पर्य- लिङ्गमम्यासमाह-असकृदिति । पूर्वकल्पीयेश्वराणां कल्पान्तरे मुक्तत्वात्कथं व्यव- हितानुसंधानं तत्राऽऽह-ततश्चेति । पुरुषविशेषाणां व्यवहितानुसंधानयोगस्य स्थित- त्वादिति यावत् । पुरुषविशेषानेवाऽऽह-अतीतेति । ईश्वराणां तद्भावनामानां यज. मानानामित्यर्थः । प्रादुर्भवतां हिरण्यगर्मादिमावेनेति शेषः । तेषां व्यवहितव्यवहारा- नुसंधाने हेतुमाह-~-परमेश्वरेति । हिरण्यगर्भस्य परानुग्रहे मानमाह-तथा चेति । विपूर्वो दधातिः करोत्यर्थः । पूर्व कल्पादौ प्रहिणोति ददाति । लटश्चोभयत्राविवक्षा। आत्माकारबुद्धौ प्रकाशत इति तथोक्तस्तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यधीवृत्तिव्याप्यमित्येतत् । क. ति न । ४. म 'ति न तत्या३ । २ झ. नोरभा'। ३ क. आ मानुपादा।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ३सू०३० देवानां निगुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधिः १) श्रुति " यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च महिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मवुद्धिमकाशं मुमुक्षुर्वे शरणमई प्रपद्ये" [श्वे०६-१८] इति । स्मरन्ति च शौनकादयो मधुच्छन्दाम- भृतिमिळपिभिर्दाशतय्यो दृष्टा इति । प्रतिवेदं चैवमेव काण्ड दियः स्मर्यन्ते । थुतिरप्यूपिज्ञानपूर्वकमेव मन्त्रेणानुष्ठानं दर्श- यति-"यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतव्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति चाऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्ने वा प्रतिपद्यते" इत्युपक्रम्य-" तस्मादेतानि मन्त्र मचे विद्यात्"[आयबा० १] इति । प्राणिनां च सुखमाप्तये धर्मो विधीयते । दुःखप- रिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते । दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयों च रागडेपो भवतो न विलक्षणविपयावित्यतो धर्माधर्मफ- लभूतोरा सृष्टिनिष्पद्यमाना पूर्वसटिसदृश्येव निप्पद्यते । शरणं मुक्त्यालम्बनमित्यर्थः । न केवलमेकस्यैव प्रतिमानं येनाविश्वासः किं तु तत्तच्छा. खाद्रष्टारोऽपि बहवः सन्तीत्याह-स्मरन्तीति । ऋग्वेदो दशमण्डलात्मको मण्ड- लानां दशतयमत्रास्तौति दाशतव्यस्तत्र भवा ऋचः । ऋग्वेदातिरिक्तेप्वपि वेदेषु काण्डसूक्तमन्त्रादिदृशो बौधायनादिमिः स्मृता इत्याह--प्रतीति । एवमेव मधुच्छन्दः प्रभतिवदेवेत्यर्थः । किंचविधीपूर्वमनुष्ठानं दर्शयन्ती श्रुतिखांस्तानृपीन्मन्प्रदशो दर्शयतीत्याह- श्रुतिरिति । तत्र तत्र प्रथममृष्यादिक्षानं विनाऽनुष्ठाने दोपमाह- यो हेति । आयमृपिसंवन्धश्छन्दो गायव्यादि देवतमन्यादि ब्राह्मणं विनियोगो न विदितान्येतानि यस्य मत्रत्य तेन यानयति याचं कारयत्यध्यापयत्यध्ययन कारयति स्थाणुं स्थावरं गत नरकम् । प्याद्यज्ञाने दोपित्वं तच्छदार्थः । भूतप्रेतादीनां जन्मा- न्तरानुम्मरणदर्शनन्यायानगृहीतानामृष्यादिपु स्मृत्यादिप्रमितकल्पान्तरीयवेदानुस्मरण- सूचकश्रीतलिङ्गानां कल्पान्तरव्यवहारानुस्मरणसधिकत्वम् । न च कालविप्रकर्षस्य जन्मनाशयोश्च सर्वसंस्कारोच्छेदकत्वं पूर्वाम्यस्तस्मृत्यनुसबानाजातमात्रस्य हीदिष्टे- रित्यर्थः । कल्पान्त्रानुसंधानेन व्यवहारप्रवर्तनयोगात्पूर्वकल्पतुल्यैवोत्तरकरूपप्रवृत्तिरिः त्युक्तम् । संप्रति सृष्टिनिमित्तादृष्टमहिम्नाऽपि पूर्वसदृश्येवोत्तरसृष्टिरित्याह-प्राणिनां चेति । कथमेतावता पूर्वमृष्टिसादृश्यमुत्तरमृष्टरित्याशङ्कयाऽऽह-~-दृष्टेति । अन्य यन्यतिरेकसिद्धलं दृष्टत्वमे । आगममात्रप्रतिपन्नत्वमानुश्रविकत्वम् । विशिष्टसंस्थान- पश्चादिकामनया कृतं कर्म तादृशं पधादि भावयतीति दृष्टविषयरागाद्यधीनकर्मफलभू. ट.भ. रोतरा। २१. त ·[अ०१पा० ३सू०३०]आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३११ देवाना निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०९) स्मृतिथ भवति-- "सेपां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्या प्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ।। हिंसाहिले मृदुकूर धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते"॥ [महाभा० १२-८५२५-७ ] इति । प्रलीयमानमपि चेदं जगच्छक्त्यवशेपमेव प्रलीयते। शक्ति- मूलमेव च प्रभवति । इतरथाऽऽकस्मिकत्वमसगात् । न चाने- काकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम् । ततश्च विच्छिद्य विच्छिद्याप्युद्भवतां भूरादिलोकमवाहाणां देवतिर्यमनुष्यलक्ष- णानां च पाणिनिकायप्रवाहाणां वर्णाश्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविपयसंबन्धनियतत्त्ववत्मत्येत- व्यम् । न हीन्द्रियविपयसंबन्धादेर्व्यवहारस्य मतिसर्गमन्यथात्वं तसृष्टेः श्लिष्टं पूर्व सृष्टिसादृश्यमित्यर्थः । पूर्वोत्तरसृष्टिसादृश्ये मानमाह-स्मृतिश्चेति । तेषां सृज्यमानानां प्राणिनामिति निर्धारणे षष्ठी । तेषां पौनःपुन्येन सृज्यमानतया सर्गस्य प्रवाहात्मनाऽनादित्वं द्योत्यते । पूर्वकृतकर्मपारवश्यमुत्तरसृष्टौ किमिति प्राणि- नामित्याशङ्कयाऽऽह-हिरोति । व्यवस्थया धर्माधर्मसंस्कृतत्वं कथं तेपामिष्टं तत्राऽऽह-तस्मादिति । संप्रतितनवर्मादिरुचिदृष्ट्या प्राचि भवेऽपि तत्तद्भावितत्व- धीरित्यर्थः । यत्तु निर्लेपं प्रलीयते जगदिति तत्राऽऽह-अलीयमानमिति । ततश्यो- पौसनशक्तिनियमादपि पूर्वसदृश्येवोत्तरसृष्टिरित्यर्थः। कार्यस्य कारणमानत्वात्तन्नाशानो- त्तरसृष्टः सादृश्यमित्याशङ्कचाऽऽह-शक्तीति । निरन्वयनाशेन नवस्योदये दोप- माह-इतरथेति । शक्तिवैचित्र्याविचित्रसृष्टिमाशङ्कयाऽऽहन चेति । अविद्या- शत्तरेकस्यास्तत्तल्कार्ये शक्तिभेदकल्पने गौरवादात्मावियैव नः शक्तिरिति स्थितेरि- त्यर्थः । पूर्वोत्तरसृष्टिसादृश्ये फलितमाह-ततश्चेति । विच्छिय महाप्रलयव्यवधान- नापीत्यर्थः । भरादिलोकप्रवाहा भोगभूमयः । देवादिप्राणिसमूहो भोक्तृवर्गः । वर्णाश्र- मादिव्यवस्थास्तदीयधर्माधर्म इति भेदः । दृष्टान्तं स्पष्टयति-न हीति । मन.पष्ठानी- न्द्रियाणीति स्मृतेः पष्टमिन्द्रियं मनस्तस्य नासाधारणो विषयः सुखादेरपि साक्षिमात्रग- म्यत्वात्तत्तुल्यमत्यन्तासदिति यावत् । यद्वा पष्ठमिन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियेषु वा १४. पादान १२४ ड, ढ, 'स्य कर। ३८. इ. द. रखमात्मा । २. 'नेऽपी। ५ क. स. धर्माई।६ स. 'स्ततस्तस्य।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा०३सू०३०] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधिः १) पष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्प्रेक्षितुम् । अतश्च सर्वकल्पानां तुल्यव्यवहारत्वात्कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानक्षमत्वाचेश्वराणां समाननामरूपा एवं प्रतिसगै विशेपाः मादुर्भवन्ति । समानना. मरूपत्वाचाऽऽवृत्तावपि महासर्गमहामलयलक्षणायां जगतोऽ- भ्युपगम्यमानायां न कश्चिच्छन्दमामाण्यादिविरोधः। समानना- मरूपतां च श्रुतिस्मृती दर्शयत:--" सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा- पूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः" [. सं० १०-१९०-३ ] इति । यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्याचन्द्रमाम- भृतिजगत्वलसं तथाऽस्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयदित्यर्थः । तथा---"अग्निर्वा अकामयत । अन्नादो देवाना५ स्यामिति । स एनपनये कृत्तिकाभ्यः पुरोटाशमष्टाकपालं निरवपत् [ तै० वा० ३-१-४-१ ] इति । नक्षत्रेष्टिविधौ योऽमिनिरवप- द्यस्मै वाऽग्नये निरवपत्तयोः समाननामरूपतां दर्शयतीत्येवंजा- तीयका श्रुतिरिहोदाहर्तव्या। स्मृतिरपि- "ऋपीणां नामधेयानि याच वेदेषु दृष्टयः" । [ महाभा० १२.८५३५] नास्ति तद्विपयस्तु दूरापास्तस्तथा व्यवहारान्ययात्वं प्रतिकल्पमशक्य कल्पयितुम् । न हि कस्यांचिदपि सृष्टौ नेत्रश्रोत्रादेर्गोचरविपर्ययो दृष्टः । तथा सर्वकल्पेषु लोकलोकि- तद्धर्मनियमसिद्धिरित्यर्थः । उक्तमर्थ संक्षिप्य निगमयन्प्रकृतसूत्राक्षराणि योजयति- अतश्चेति । समाननामरूपाणां विशेषाणां प्रतिसगं सर्गेऽपि कुतो विरोधसमाधिस्त- घाऽऽह-समानेति । प्रादुर्भवतां विशेपाणां समाननामरूपत्वे मानमाह-समा नेति । उक्त व्याकतुं श्रुति व्याचष्टे-यथेति । तत्रैव श्रुत्यन्तरमाह--तथेति ! माविवृत्त्या यजमानोऽनिरुच्यतेऽग्नेरन्यन्तरामावात् । यजमानश्चैवं कामयित्वा कि कृतवानिति तदाह-स इति । कृत्तिकाभ्यः कृत्तिकानक्षत्रदेवतायै । बहुवचनं नक्षत्र- यत्वात् । अष्टाकपालमष्टसु कपालेषु पचनीय निरवपन्निरुप्तवान् । उक्तपुरोडाशह- विष्कामिष्टि कृनवानित्यर्थः । उक्तश्रुतेस्तात्पर्यमाह-नक्षत्रेति । मित्रो वा काम यत चन्द्रमा वा अकामयतेत्येवंविधा श्रुतिरेवनातीयका । पूर्वोत्तरसृष्टयोः समाननामरू पत्यमिहत्युक्तम् । स्मृतिरपीह द्रष्टव्येति संबन्धः । वेदेबिति विषयसप्तमी । शर्वर्षन्ते - फ.स, 'कम्यक्षीह।

·[अ०१पा०३० ३१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।३१३ देवानों निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि० ९) "शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यनः " ॥ [ महाभा० १२-८५३७] यथर्तुवृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु"। [ महाभा० १२-८५५०] " यथाऽभिमानिनोऽतीतास्तुल्यास्ते सांप्रतैरिह ॥ देवा देवरतीतहि रूपैर्नामभिरेव च। इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या ॥३०॥ मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यत्मतिज्ञात तत्पर्यावर्त्यते । देवादीनाम् 'अनधिकारं जैमिनिः' आचार्यो मन्यते । कस्मात् -'मध्वादिष्वसंभवात्' । ब्रह्मविद्यायाम- धिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेपान्मध्वादिविद्यास्वप्य- धिकारोऽभ्युपगम्यते । न चैवं संभवति । कथम्--" असो वा आदित्यो देवमधु [छा० ३.१-१ ] इत्यत्र मनुप्या आदित्यं मध्वध्यासेनोपासीरन् । देवादिपु [पासकेप्वभ्युपग- म्यमानेप्यादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत । पुनश्चाऽऽदित्यब्य- प्रलयान्ते । ऋतुलिङ्गानि वसन्तादीनामृतूनां चिह्नानि नवकिसलयप्रसूनादीनि । पर्यये पर्याये पौनःपुन्येन परिवर्तने । ये चक्षुराधभिमानिनोऽतीता देवास्ते साप्रतवारह 'चक्षु- राथमिमानिमिस्तुल्या इति योजना ॥ ३० ॥ देवानां विग्रहवत्त्व सर्गप्रलयोपगमे च कर्मणि शब्दे च विरोधमाशङ्कय समाधि- रुक्तः । संप्रति तदुपर्यपात्यत्रोक्तमधिकारमाक्षिपति-~मध्वादिप्विति । पूर्वपक्षसूत्र- तात्पर्यमाह-इहेति । प्रतिज्ञाभागस्याक्षरार्थमाह-देवादीनामिति । तेषां समर्थिता- धिकारस्याऽऽक्षेपो न युक्त इत्याह-कस्मादिति । तत्र हेतुमवतार्य व्याकरोति- मध्वादिप्यिति । मधुविद्यायां देवानामधिकारायोगं वक्तुं पृच्छति-कथमिति । तेषामनुपातकस्वार्थमुपाप्तकान्तरसत्त्वमाह---असाविति । किमर्थ मनुष्यग्रहणं तत्राऽऽह-देवादिष्विति । उपास्योपासकभावस्य भेदापेक्षत्वात्माचामादित्यानामस्मि. कल्पे क्षीणाधिकारत्वेनाऽऽदित्यत्वाभावादादित्य एव मधुदृष्टि रादित्यस्यायुक्तेत्यर्थः । तर्हि देवतान्तराणामुक्तोपास्त्यधिकारित्वं नेत्याह-पुनश्चेति । लोहितं शुक्लं कृष्णं १ म, मावृत' 1२ क, इ. ज. म, 'याधि ।

·" श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३२] देवाना निर्गणविद्यायामधिकारीनरूपणम् , (अधिः १) पाश्रयाणि पश्च रोहितादीन्यमृतान्युपक्रम्प वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्तदमृतमु- पजीवन्तीत्युपदिश्य-" स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति " इत्यादिना वस्वा. धुपजीव्यान्यमृतानि विजानता वस्वादिमहिममाप्तिं दर्शयति । चस्वादयस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः । के वाऽन्य वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः । तथा अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः" [छा० ३.१८-२] वायुवि संवर्गः" [छा० ४-३-१] " आदित्यो ब्रह्मेत्या. देशः" इत्यादिपु देवतात्मोपासनेषु न तेपामेव देवतात्मनामाधि- कारः संभवति । तथा-"इमाचेव गौतमभरद्वाजावयमेव गोत- मोऽयं भरद्वाजः" [वृह० २.२.४] इत्यादिप्वपिसंवन्धेपूपास- नेषु न पामेवर्षीणामधिकारः संभवति ॥ ३१ ॥ कुतश्च देवादीनामनधिकार:- ज्योतिपि भावाच्च ॥३२॥ यदिदं ज्योतिर्मण्डलं गुस्थानमहोरात्राभ्यां बंभ्रमज्जगदव- परं कृष्णं मध्ये क्षोभत इत्युक्तानि पञ्च रोहितादीन्यमृतानि प्रोगापूर्ध्वदेश- स्थितरश्मिनाडीभिस्तत्तद्वेदोक्तकर्मकुसुभेभ्यस्तत्तद्वेदिकमन्त्रमधुकररादित्यमण्डलमानीता. नि सोमाज्यपयःप्रभृतिद्रव्याहुतिनिष्पन्नानि यशस्तेजो वीर्यमिन्द्रियमित्येवमात्मकान्या. दित्यमधुसंबॅन्धोनि वस्ताद्युपजीव्यानि चिन्तयतां फलं वस्वाद्याप्तिरुच्यते तेषामुपास- कत्वे कर्मकर्तविरोधः स्यादित्यर्थः । आदिशब्दार्थ व्याचष्टे-तथेति । कर्मकर्तृविरोध- साम्यादित्यर्थः । तथाऽपि कथमृषीणामनधिकारस्ताऽऽह-तथेति । सप्तम शीर्ष- ण्यप्राणेषु द्वयोयोतिमादिदृष्टयोपास्तिः । दक्षिणः कर्णो गोतमो घामो भरद्वाज क्षुर्दक्षिणं विश्वामित्रो वामं जमदग्निरित्यादि । न च तत्र तेषामेवाधिकारो विरोधादि. त्यर्थः ॥२१॥ कचिदनधिकारान्न सर्वत्राधिकारो ब्राह्मणस्य राजस्यानधिकारेऽपि बृहस्पतिस- वेऽधिकारादिति शत-कुतवति । देवादीनां विग्रहाद्यमावादनधिकारं सार्वत्रिक साधयति-त्योतिपीति । मूत्रं विमानते-यदिति । आदित्यः सविता पूपा चन्द्रमा १८. ज. ग. के चान्य । २ क. र. ज. प. 'दिवृषि' । ३ क. ठ. ६.६. प्रागवांगी- न्तर10... द. कन्धानि ।

·श्रीमदैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३३] देवाना निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०१) पौरुषेयत्वात्ममाणान्तरमूलमाकाङ्क्षति । अर्थवादा अपि विधि- नैकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थेन देवादीनां विग्र- हादिसद्भावे कारणभावं मतिपद्यन्ते । मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनि- युक्ताः प्रयोगसमवायिनोऽभिधानार्थी न कस्यचिदर्थस्य प्रमाण- मित्याचक्षते । तस्मादभावो देवादीनामधिकारस्य ।। ३२ ।। भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । 'बादरायणस्तु आचार्यों भावम्' अधिकारस्य देवादीनामपि मन्यते । यद्यपि मध्वादिविद्यासु देव- तादिव्यामिश्रास्वसंभवोऽधिकारस्य तथाऽपि 'अस्ति हि'शुद्धाय ब्रह्मविद्यायां संभवः । अर्थित्वसामर्थ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधि- कारस्य । न च कचिदसंभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्राप्यधि- कारोऽपोधेत । मनुष्याणामपि न सर्वेपां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिप्यधिकारः संभवति । तत्र यो न्यायः सोऽत्रापि भविष्यति । ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधि. लोकप्रसिद्धिमूलत्वं नार्थवादाधिकरणविरोधादित्याह---अर्थवादा इति । मन्त्राणा तर्हि स्तुत्यर्थत्वाभावात्तन्मूलतेत्याशङ्कयाऽऽह-मत्रा इति । श्रीह्यादिवत्कर्मणि श्रुतिलि- गादिविनियुक्तानां तेषां दृष्टद्वारोपकारे सत्यदृष्टकल्पनायोगादर्थपरत्वस्य शब्दानामौ. सर्गिकत्वात्प्रयोगसमवेतार्थस्मृतावेव तात्पर्य नाज्ञातदेवताविग्रहादावपि तात्पर्यभेदे वाक्यभेदादिति मत्वा मन्त्राधिकरणमुक्तेऽर्थे प्रमाणयति–इत्याचक्षत इति । विग्रहा- दिपश्चके मानाभावे फलितमाह- तस्मादिति ॥ ३२ ॥ सूत्राम्यां पूर्वपले सिद्धान्तयतिभावं त्विति । तत्र परपक्षनिषेवं स्वपक्षप्रतिज्ञा च विमनते--तुशन्द इति । यदुक्तं ब्रह्मविद्या देवादीनाधिकरोति विद्यात्वान्मध्वा- दिविद्यावदिति, तत्र मध्वादिविद्यानां देवादिव्यामिश्रत्वान्न तास्तानधिर्वन्ति न विद्यात्वात् । ब्रह्मविद्या तु न व्यामिश्रेत्यतस्तानप्यधिकरोतीत्यप्रयोजकत्वमाह--- यद्यपीति । तत्र देवादीनामधिकारस्य संभवे हेतुमाह--अधित्वेति । वैराग्यादिब्रह्म पर्यादिसंग्रहार्थमादिपदम् । द्विविधतामर्यस्यैर योग्यताख्यस्याधिकारकारणत्वेऽपि तत्प्रयोनकत्वेनापित्याचास्यम् । अतिप्रसपक्षबाधकोपहतं चेदमनूमानमित्याह-- नेति । रानगायनधिकृतस्यापि बामणस्य वृहस्पतिसवे प्रामाण्यावधिकारः । प्रकृते तु कथमित्यारावयाऽऽह-वाग्लेति । तत्र वदनात्सर्वभाव स्थिते देशना मध्ये यो ग. ति लिए। २ स. स. १.स.ताना।

·[अ०१पा०२०३२]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३१७ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधि०९) कारस्य सूचकम् “तद्यो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तदभव- तथपीणां तथा मनुप्याणाम् [वृ० १-४-१०] इति । " ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानामोति सर्वांश्च कामानितीन्द्रो ह वै देवा- नामभिप्रचनाज 'विरोचनोऽसुराणाम् [ छा० ८.७.२] इत्यादि च । स्मार्तमपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि । यदप्युक्तं' "ज्योतिपि भावाच" इति, अत्र ब्रूमः-ज्योतिरादिविषया अध्यादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्या धुपेतं ते तं देवतात्मानं समर्पयन्ति । मत्रार्थवादादिपु तथा व्यवहारात । अस्ति होश्वर्ययोगादेवतानां ज्योतिरायात्मभिश्वावस्थातुं यथेष्ट यो देवः प्रतिबुद्धवानात्मानमहं ब्रह्मास्मीति स स प्रतिबोद्धैव तद्ब्रह्माभवत् । तथाऽपि जातित्रयस्यैव विद्याधिकारमाशङ्कयाऽऽहते हेति। ते देवाश्चासुराश्चान्योन्यमुक्तवन्तः किल हन्त यद्यनुमतिर्भवतो तहि तमात्मानं विचारयामः, यं विचारतो ज्ञात्वा सर्वाणि फलान्यानोतीत्युक्त्वा विद्याग्रहणायेन्द्रविरोचनौ प्रनापतिमाजग्मतुरित्यर्थः । चकारो वृहदारण्यकश्रुत्या छान्दोग्यश्रुतेः समुच्चयार्थः । श्रौतलिनानुमानबा दर्शयित्वा स्मार्तेनापि तद्वा दर्शयति-स्मातमिति । " किमत्र ब्रह्म अमृतं किंखिद्वेद्यमनुत्तमम् । चिन्तयेत्तत्र वै गत्वा गन्धर्वो मामपृच्छत ।। विश्वावसुस्ततो राना वेदान्तज्ञानकोविदः" । इति मोक्षधर्मे जनकयाज्ञवल्क्यसंवादात्प्रहलादाजगरसंवादाचोक्तानुमानासितिरि. त्यर्थः । आदित्यादिशब्दानां ज्योतिर्मण्डलविषयत्वात्तस्याचेतनस्य विमहादिरहितस्य नाधिकारोऽस्तीत्युक्त तपाऽऽह-यदपीति ।गोल कादिपु प्रयुक्तचक्षुरादिशब्दानामति- रिक्तन्द्रियार्थत्यवदादित्यादिशब्दानां ज्योतिरादिषु प्रयोगेऽपि तदतिरिक्ते चेतने प्रवृ. तिरित्याह-ज्योतिरिति । दृष्टान्तेऽतिरिक्तेन्द्रियसत्त्वे मानवत्प्रकृते तन्नास्तीत्याश- इयाऽऽह-यन्त्रेति । यथा चेतने देवतात्मन्यादित्यादिशब्दतथा मन्त्रादिषु शाब्द- व्यवहारादिति हेत्वर्थः । कथं तहि ज्योतिरादिप्वादित्यादिशब्दस्तत्राऽऽह- अस्तीति । देवादीनामनेकरूपप्रतिपत्तियोगाचेतनाचेतनयोरादित्यादिशब्दानां मुख्य- ५ - १ क. ज. 'न्द्रो हेय दें। २ ८. म. देवात्मा। ३ इ. स. वादेषु 1 क. ८. ड, द. राजन्वेदा'। ५८. इ. द. "दिन। ६ रा. ट. ह. द. प्रयुफिरि ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०२३] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (आधि० १) च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम् । तथा हि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थ- वाद-" मेधातिर्मेपेति । मेधातिथिं है काण्वायनमिन्द्रो मेपो भूत्वा जहार " [पविश० प्रा० १-१ ] इति । स्मर्यते च-- "आदित्यः पुरुपो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम ह" इति । मृदा- दिष्वपि चेतना अधिष्ठातारोऽभ्युपगम्यन्वे । “मृदब्रवीत् "आपोऽयुवन् " [शत०६-१-३-२,४ ] इत्यादिदर्शनात् । ज्योतिरादेस्तु भूतधातोरादित्यादिवचेतनत्वमभ्युपगम्यते । चेत- नास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो मवार्थवादादिव्यवहारादित्यु- क्तम् । यदप्युक्तं मग्रार्थवादयोरन्यार्थत्वान्न देवताविग्रहा- दिप्रकाशनसामर्थ्य मिति, अत्र चूमः । प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासद्भावयोः कारणं नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा। त्वसिद्धिरित्यर्थः । देवादीनां विविधविग्रहग्रहसामर्थे मानमाह तथा हीति । सुब. झण्यो नामोद्गातृगणप्रविष्टः कश्चिदृत्तिविशेषस्तत्संबंद्धार्थवाद इन्द्राऽऽगच्छेत्यादिस्तत्र मेधातिर्मपतीन्द्रसंवोधन मन्त्रपदं श्रुतं तथ्याचष्टे-मेधेति । इन्द्रस्य नानाविग्रहग्रह. योगेऽपि देवतान्तरस्य किमित्याशङ्कयाऽऽह-स्मर्यते चेति । धर्मो वायुरिन्द्रश्च पुरुषो भूत्वा तामेवोपजग्मुः । अश्विनौ च पुरुषो भूत्वा माद्रीमुपजग्मतुरिति महाभारते प्रसिद्धमित्यर्थः । यत्तु मृदादिवदचेतनत्वं तत्राधिष्ठातृविवक्षयाऽधिष्ठेयविवक्षया वाऽचे. तनत्वम् । प्रथमं प्रत्याह-मृदादिप्विति । तेप्वधिष्ठातृचेतनोपगमे मान- माह-मृदिति । आदिशब्देन वागादिसंवादो गृहीतः । द्वितीये दार्टा- न्तिकेऽपि तदिष्टमेवेत्याह-ज्योतिरादेरिति । मृदादिप्वधिष्ठातृचैतन्ये मानवदत्र वदभावादधिष्ठयपदधिष्ठातुरपि न चैतन्यमित्याशङ्कयाऽऽह-चेतनास्त्विति । मन्त्रा- दयो न खार्थे मानमन्यपरवाक्यत्वाद्विषभक्षणवाक्यवदित्युक्तमनुवदति-यदपीति । यस्मान्मानाद्यस्मिन्नवाधिता धीस्तस्मात्तद्भावः सिध्यति यत्र तु यतो मानान्न तथा धीन ततससिद्धिरित्युत्सर्गस्तथा च मन्त्रादिभ्योऽपि स्वार्थे चेदवाधिता धीस्ततस्तेषां तत्र प्रामाण्यमित्याह--अत्रेति । अनन्यार्थत्वे स्वार्थे प्रामाण्यमन्यथा नेत्युक्तमाश- कयाऽऽह-नेति । न हि विपभक्षणवाक्यमन्यात्वान्न साथै मानं किं तु मानान्त. रविरोधात् । अवेक्षणस्य च संस्कारार्थस्य स्वार्थपरिच्छेदकत्वात् । न च तथाविधं वाक्यं न परिच्छेदकं संवादविसंवादयोरततोरवान्तरतात्पर्यात्तत्परिच्छेदधौव्यात् । न घानन्यार्थत्वं प्रामाण्ये प्रयोनकमवाधितखार्थज्ञाने तदभावेन प्रामाण्याभावादृष्टेरित्यर्थः । ज.स.हि । ३ ह. म.ट. 'नाधि'। कइ. ज. म. 'वयचे ४८, 'तात्मवि। ५४. र. इ. देवताना । ६ ख. 'पानां 1 0 क. रा. ८. द. द. यन्धोऽध । ८ रा. 'हयो ।

·[अ०१पा०३सू०३३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।३१९ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम्, (अधि० १) तथा ह्यन्यार्थमपि प्रस्थितः पधि पतितं तृणपर्णावस्तीत्येव मतिप- द्यते । अत्राऽऽद्द । विपम उपन्यासः । तत्र हि तणपर्णादिविपयं प्रत्यक्ष प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते । अत्र पुनर्विध्युद्देशैक- चाक्यभावेन स्तुत्यर्थेऽर्थवादे न पार्थगर्थेन वृत्तान्तविषया मत्तिः शक्याऽध्यवसातुम् । न हि महावाक्येऽर्थमत्यायकेवान्तरवार क्यस्य पृथक्प्रत्यायकत्वमस्ति । यथा न सुरां पिवेदिति नञ्चति वाक्ये पदत्रयसंवन्धात्सुरापानप्रतिषेध एचैकोऽर्थोऽवगम्यते । न पुनः सुरां पिवेदितिपदद्वयसंवन्धात्सुरापानविधिरपीति । अत्रोच्यते । विपम उपन्यासो युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदा- न्वयस्यैकत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम् । विध्युदेशार्थवादयो- स्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयं वृत्तान्तविषयं मतिपद्यान न्तरं कैमर्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते । यथा हि "वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः" [तै० सं० २.१-१] इत्यत्र विध्युदेशतिनां वायव्यादिपदानां विधिना संवन्धी ७ अन्यार्थत्वमप्रयोजकमित्यत्र दृष्टान्तमाह-तथा हीति । प्रतियोगिवस्तुतात्पर्यानपेक्ष. मेव मानं चक्षुः । वाक्यं तु यत्र तात्पर्य तत्र मानं न प्रत्यर्थमिति वैशेप्यमाह- अत्रेति । विध्युदेशो विधिवाक्यं विधिरुद्दिश्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । स्तुत्यर्थत्वं विधेः प्राशस्त्यलक्षणापरत्वम् । वृत्तान्तो भूतार्थः । महावाक्यावान्तरवाक्यभेदेन पृथक्प्रत्या- यकत्ये मन्त्रादेविधेश्चत्याशङ्कयाऽऽहन हीति । तत्र दृष्टान्तः-यथेति । पदद्व- यसंबन्धाद्विधिरपि तत्र भात्यप्राप्तनिषेधायोगादित्याशङ्कयाऽऽह-नेति । न प्रत्यय- मात्रादर्थसिद्धिस्तत्प्रत्ययस्य रागप्राप्ततया भ्रमत्वात्ताप्राप्तस्य च रजतादिवन्निपेधादि- त्यर्थः । यद्यपि पदैकवाक्यतायां नार्थान्तरधीविशिष्टबोधनप्रयुक्तपदानामन्यत्रापर्यव- सानात्तथाऽपि वाक्यैकवाक्यतायों द्वाराऽर्थे वाक्यार्थधीः । यथा देवदत्तस्य गौः केतच्या बहुक्षीरेत्युक्ते बहुक्षीरत्वद्वारा क्रयणे तात्पर्यमित्युभयं तात्पर्यभेदाद्धाति तथे. हापीत्याह-अत्रेति । आर्थवादिकानां पदानां साक्षादेव विध्यन्वये किमिति पृथग- न्वयप्रतिपत्तिस्तत्राऽऽह-यथा हीति । अर्धवादस्थपदाना विधिना साक्षादसंबन्धे १६. प्र. 'लेव । २ म. 'साययितु ।। क. ज. म. ट. 'यो ग । ४ ज. झ. ट. "तिपाद्या'। ५ क. ह. ज. अ. 'मर्थक्या' । ६ क. र. ज. मन वि। . म. विधिस्ता'। द. रूपल ।।. स 'यो त गरा।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा०३सू०३३] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , (अधिः ९.) नैवं "वायुर्वे क्षेपिष्टा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति" [तै० सं० २.१.१] इत्येपामर्थवादगतानां पदानाम् । न हि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेतेत्यादि । वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रति- पद्यैवं विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधि स्तुवन्ति । तत्रं सोया- न्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति तत्र तदनुवादेनार्थवादः 'प्रवर्तते । यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन । यत्र तु तदु- भयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभावागुणवादः स्यादाहोस्ति- स्ममाणान्तराविरोधाद्विद्यमानार्थवाद इति प्रतीतिशरणविद्य- मोनार्थवाद आश्रयणीयो न गुणवादः । एतेन मत्रो योग्यत्वाभावं हेतुमाह-न हीति । कथं तहि विधिना तेपामन्वयस्तत्राऽऽह- वाविति । अध्ययनविध्युपातस्याक्षरमात्रस्यापि नैफल्यायोगात्तत्कलाकाक्षायामर्थ- वादानां विधेयस्तुतिलक्षणया तदेकवाक्यत्वम् । न चान्वयभेदेऽपि वाक्यभेदस्तात्पर्य- भेदस्य तद्भेदकस्याभावादित्यर्थः । तहि सर्वप्रार्थवादानां स्वार्थे प्रामाण्यादग्निहिमस्ये. त्याद्यपि स्वार्थ प्रमाणं नेत्याह-तदिति । मानान्तरसंवादाभावादादित्यो यूप इत्या- दीनां स्वार्थे प्रामाण्यमाशङ्कयोक्तम्-योति । " वजहस्तः पुरंदरः " इत्यादिपु संवादविसंवादयोरभावेजप संदेहान्न स्वार्थे मानतेत्याशङ्कयाऽऽह--यत्र विति । इतिशब्दाद्ध विचार्येत्यध्याहार्यम् । उक्तं हि--- " विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादलद्धानादर्थवादरिया मतः" इति । पत्र विद्यमानार्थत्वं तत्र संसादो दृष्टः प्रहने तदभागरिक गुणपादः किं वा यत्र पिरोपसत्रैव तपरिह तदभावाद्वियमानातति संदेहे मानानां सतोमानत्याद्विय मानायता सनि च मुम्थे गुणानाश्रयणार्थिवादवाक्यानि स्वार्धप्रमितावनन्यायान्या फपशान्यायानि पिरिपकरणस्थान पाइपिरोधावरणास्यत्वात्प्रयानादिवास्यवदित्य- नुमानादित्याह-मनीनीति । अादानां संसदमसमाससत्तेसा प्रामाप्योत्त्या मनानामीि तहमयिनिदिशति-~-एनेनेति । तस्यापि संगायभाये सारी मानसरोपातीत देयता प्रामाण्यमारयमित्यर्थः । न फाउं मयादिप्रमाण 11.4वनाक... 'मान'11..'मान... मुरा। ५.९८..." mदा।.....।

·[अ०१पा०३०३३]आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।३२१ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०१) व्याख्यातः । अपि च विधिभिरेवेन्द्रादिदेवत्यानि' हवींपि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् । न हि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते । न च चेतस्यनारूढाय तस्यै तस्यै देवतायै इचिः पदातुं शक्यते । श्रावयति च-" यस्यै देवतायै हविहीतं स्यातों ध्यायेद्वषटकरिष्यन् "[ऐ० प्रा० ३.८-१] इति । न च शब्दमात्रमर्थस्वरूपं संभवति शब्दार्थयो. भैदात् । तत्र यादृर्श मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं न तचादृशं शब्दप्रमाणकेन मत्याख्यातुं युक्तम् । इतिहासपुराण- मपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात्मभवति देव- कमेव देवतारूपं विधिप्रमाणकमपीत्युपादानं प्रमाणयति--आप चेति । यथा स्वर्ग- कामवाक्ये विध्यपेक्षितं स्वर्गरूपं यन्न दुःखेन संमिन्नमित्यर्थवादसिद्धं विधिप्रमाण तथा यागविधिनैव देवतारूपापेक्षणादर्थवादादिसिद्धमपि तदूपं तत्प्रमाणकमेवेत्यर्थः । कमिन्द्रादिस्वरूपापेक्षा विधीनां ते हि करणेतिकर्तव्यतामाव्यमात्रापेक्षिणस्तत्राऽऽह- न हीति । दर्शपूर्णमासाधिकारपाठात्प्रयानाद्यनुष्ठानादेवापूर्वसिद्धिः । तथौसींगकप- तीतिकार्यार्थवादप्रमितदेवताप्रमितिमतो यागादपूर्वसिद्धिरविशेपादित्यर्थः । चेतसि देव- तारूपारोपणमपि मा भूत्तसंप्रदानकहविनकस्य तदपेक्षत्वाभावादित्याशङ्कयाऽऽह- न चेति । देवतामुद्दिश्य हविरवमृश्य तदीयस्वत्वत्यागात्मकत्वाद्यागस्येत्यर्थः । न केवलं यागदेहालोचनया चेतसि देवतारोपः किं तु श्रूयमाणत्वाचेत्याह-श्रावयतीति। विध्यपेक्षायां मन्त्रादिभ्यो देवनाविग्रहादि ग्राह्यं तदपेक्षैव नास्ति शब्दरूपस्यैव देव. तात्वात्तस्य च मानान्तरसिद्धत्वात्तत्राऽऽह-न चेति । विमता वृद्धिः शब्दातिरि- तार्थीकारा कारकबुद्धित्वात्कर्तृवृद्धियत् । न च मन्त्ररूपकारकबुद्धौ व्यभिचारस्तत्रा- प्यन्या गार्हपत्यमित्यादिकारकत्ववादिशब्दातिरिक्तमन्त्ररूपाकारबुद्धित्वोपगमादिति भावः । ननु तथाऽपि देवतारूपज्ञानमुद्देशोऽपेक्षते न तद्पसत्वमारोपादपि तद्धीयोगा- योपिदग्निधीवत्तत्राऽऽह-तत्रेति । दृष्टस्यासति बाधके न मिथ्यात्वम् । न च कर्मणो देवतागुणत्वात्तस्मादेव फलोत्पादे यागस्य फलवत्त्वविरोधोऽपूर्ववदेवताप्रसादस्यापि यागावान्तरल्यापारत्वादित्यर्थः । न केवलं मन्त्रार्थवादेभ्यो देवताविग्रहादिसिद्धिः किं स्वितिहासपुराणादपीत्याह-इतिहासेति । मन्त्रादावुक्तमामाण्यप्रकारो व्याख्यातो १ इ. जस. न. द. "दिदैव'। २ ४. जे. ट. "ता मनसा ध्या' । ३. उ. १. 'दिन प्रा।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०३३] देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम् , ( अधि०९) ताविग्रहादि साधयितुम् । मत्यक्षादिमूलमपि संभवति । भवत्ति ह्यस्माकमप्रत्यक्षमपि चिरंतनानां प्रत्यक्षम् । तथा च व्यासा. दया देवादिभिः प्रत्यक्ष व्यवहरन्तीति स्मर्यते । यस्तु ब्रूयादि- दानीतनानामिव पूर्वेपामपि नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्तुं सामर्थ्य- मिनि स जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत् । इदानीमिव च नान्यदाऽपि सार्वभौमः क्षत्रियोऽस्तीति श्रूयात् । ततश्च राजसूयादिचोदनो- परुन्ध्यात् । इदानीमिव च कालान्तरेऽप्यव्यवस्थितमायान्वर्णा- श्रमधर्मान्मतिजानीत । ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्यात् । तस्माद्धर्मोत्कर्पवशाचिरंतना देवादिभिः प्रत्यक्ष व्यवज- हरिति श्लिष्यते । अपि च स्मरन्ति-"स्वाध्यायादिष्टदेवता- संप्रयोगः" [ यो० सू० २-४४ ] इत्यादि । योगोऽप्यणि- मार्गः । न केवलं मन्त्राद्येव तन्मूलं किं तु प्रत्यक्षाद्यपीत्याह-प्रत्यक्षादीति । ननु न तत्तस्य मूलं न हि देवादिविषयमस्मदादीनामस्ति प्रत्यक्षं तत्राऽऽह-भवतीति । व्यासादीनां तद्विषयं प्रत्यक्षमस्तीत्यत्र मानमाह-तथा चेति । न चाऽऽपं प्रत्यक्षमि- तिहासादिसिद्धं तच्च तन्मूलतया मानमित्यन्योन्यानयत्वमार्पप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यक्षा- न्तर्भूतस्यानुमानागमाभ्यामेव सिद्धत्वादितिहासादौ च तन्मूलत्यव्यक्तीकरणाय तद्- नुवादादित्यर्थः । ननु पूर्वेऽपि व्यासादयो ने देवादीप्रत्यक्षयन्ति प्राणित्वाद- स्मदादिवदित्यनुमानान्न योगिप्रत्यक्षं तन्मूलमिति शङ्कते-~यस्त्विति । सामा- न्यतो दृष्टमतिप्रसक्त्या प्रत्याचष्टे-स इति । विमतं घटमात्रं वस्तुत्वाद्धट- वदित्यपि संभवादित्यर्थः । अतीतानागतौ कालौ सार्वभौमशून्यौ कालत्वाद्वर्तमान- वदित्यतिप्रसद्वान्तरमाह-इदानीमिवेति । तत्रापि सिद्धसाध्यत्वं प्रत्याह- ततश्चेति । विमतः कालोऽव्यवस्थितप्रायवर्णाश्रमशाली कालत्वात्संमतवदित्यतिप्रसङ्गा- न्तरमाह-इदानीमिवेति । तत्रापि सिद्धसाध्यत्वमाशङ्कयाऽऽह-ततथेति । व्यव. स्थाविधायि तत्तयुगेषु ततद्वर्णाश्रमयोगितया तत्तदसंकीर्णधर्मबोधकमित्यर्थः । सामा- न्यतो दृष्टस्यातिप्रशक्तिमहतत्वे फलितमाह-तस्मादिति । इष्टदेवतासाक्षात्का- रोद्देशेन जपविधानादपि युक्तमतदित्याह-~अपि चेति । आदिपदेन संयोगफलं देवतासाक्षात्कारतत्फलं व्यवहारश्वोच्यते । योगशास्त्रादपि योगिनो देवतादिभिः सह प्रत्यक्ष व्यवहन्तीति दृष्टमित्याह-योगोऽपीति । न केवलं योगशाखा- । य. 'त्यक्षम् । २ क. 'गो ह्याणि । ३ क. स. देवतादि । 3. द. द, न च दें । ५२. स. देववादी ·[अ०१पा ०३सू०३४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि १२३ माद्यैश्वर्यमाप्तिफलः स्मर्यमाणो न शक्यते साहसमात्रेण प्रत्या. ख्यातुम् । श्रुतिश्च योगमाहात्म्य प्रख्यापयति-"पृथ्व्यतेजोनि. लखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्त । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् " [ श्वे० २-१२] इति । ऋषीणामपि पत्रव्राह्मणदर्शिनां सामर्थं नास्पदीयेन सामयेनोपमातुं युक्तम् । तस्मात्समूलमितिहासपुराणम् । लोक- प्रसिद्धिरपि न सति संभवे निरालम्बनाऽध्यवसातुं युक्ता। तस्मादुपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वायवगमः । तत- यार्थित्वादिसंभवादुपपन्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधि- कारः । क्रममुक्तिदर्शनान्यप्येवमेवोपपद्यन्ते ॥ ३३ ॥[९] शूद्राणां वेदानधिकारकथनपूर्वक शोकाकुलत्वेन शूद्रनाममानधारिणो जानश्रुतेर्वेद- विद्याधिगमकथनम् ( अधि० १०) शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥३४॥ (१०) यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि विद्यास्वधि- द्योगमाहात्म्यधीः किं तु श्रुतेरपीत्याह-श्रुतिश्चेति । पादतलमारम्याऽऽजानो- नानोरा नाभर्ना भैराग्रीवं ग्रीवायाश्चाऽऽकेशप्ररोह ततश्चाऽऽब्रह्मरन्ध्र क्रमेण पृथिव्या. दिधारणया पृथिव्यादिपञ्चात्मके भूतसमुदाये समस्थिते प्रतिपत्तिद्वारा वशीकृते योग- गुणे चाणिमादौ प्रवृत्ते योगाभिव्यक्त तेजोमयं देह प्राप्तस्य योगिनो न जराविसंगति- रित्यर्थः । किं च मन्त्रादिशामृपाणां शक्तिरस्मदादिशक्तिसदृशी नेत्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा व्यासादीनामपि शक्तेरस्मदादिशक्त्यतिशायितया ने तत्प्रत्यक्ष प्रतिक्षेनं शक्य- मित्याह-ऋपीणामिति । सिद्ध व्यासादीनामतीन्द्रियार्थदर्शित्वे फलितमाह- तस्मादिति । तथा चेतिहासादिप्रामाण्याद्देवताविग्रहादिपञ्चकसिद्धिरित्यर्थः । लोकप्रसि- ध्याऽपि तसिद्धिरित्याह-लोकेति । प्रमाणस्यादुष्टत्वे प्रमेयसिद्धिरवश्यमाविनी- त्यवान्तरप्रकृतमुपसंहरति--तस्मादिति । तेषा विग्रहवत्वादी सिद्धे प्रकृते किमि- त्याशवाय परमप्रकृतमुपसंहरति--ततश्चेति । किं च ब्रह्मलोकादिप्राप्ताना देवादिभावं प्राप्तानां तत्रोत्पन्नापरोक्षधिया मुक्तिवादीन्यपि श्रुतिस्मृतिवाक्यानि देवादीनामधिकार सूचयन्तीति तेषां विद्याधिकारे.श्रुतार्धापत्तिमाह-कमेति ॥ ३३ ॥ (९) मनुष्याधिकारनियमापवादेन देवादीनामधिकारवद्विनात्यधिकारनियमं निरस्य शूद्रस्यापि स्यादधिकारः संवर्गविद्याधिकारिणि नानश्रुतौ शूद्रशब्दादित्याशङ्कयाऽऽह- शुगस्येति । प्रासङ्गिकी संगति वदनधिकरणस्य तात्पर्यमाह-यथेति । पूर्वत्रात्रैव- 1. म. 'फलकः स्म । २ ह. म. प्रत्याख्या । ३. "तिशयि । झन प्रत्य। ५. 'णस्य इष्ट'1६ ख. किमायातमि'।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३०३४] दाणा वेदानधिकारकथनपूर्वक शोकाक्लत्वेन शूनाममा- त्रधारिणो जानश्रुतेर्वेदविद्याधिगमकथनम् , ( अधि० १०) कार उक्तस्तथैव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शूद्रस्याप्यधि- कारः स्यादित्येतामाशहां निवर्तयितुमिमधिकरणमारभ्यते । तत्र शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादिति तावत्माप्तम् । अर्थित्वसाम. ययोः संभवात् । "तस्माच्दो यज्ञेऽनवकृप्तः" [तै० सं०७. १-१.६] इतिषच्छूद्रो विद्यायामनवमृप्त इति च निषेधा- श्रवणात् । यच्च कर्मस्वनधिकारकारणं शूद्रस्यानग्नित्वं न तद्वि- द्यावधिकारस्यापवादकं लिगम् । न ह्याहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते । भवति च लिङ्गं शूद्राधिकारस्योपोर- लकम् । संवर्गविद्यायां हि जानश्रुति पौत्रायणं शुथूपुं शूद्रश- ब्देन परामृशति-"अह हारेत्वा शुद्ध तवैव सह गोभिरस्तु" [छा० ४-२-३ ] इति । विदुरमभृतयश्च शूद्रयोनिप्रभवा अपि णिकदेवाधिकारोक्त्या मन्त्रादीना स्वार्थे समन्वयः साधितः । संप्रति विद्याधिका- रिणि शूद्रशब्ददृष्टे जातिशूद्रस्थापि विद्याहेतृवेदान्तविचारादिप्वधिकारमाशङ्कय शूद्र- शब्दस्य क्षत्रिये समन्वयोक्तरेतदध्यायान्तर्भावोऽस्य युक्तः । आर्थवादिकशूद्रशब्द- स्थैव पौर्वापर्यालोचनया वेदान्ताना स्वार्थे समन्वयसिद्धः श्रुत्यादिप्तगतयः । पूर्वपले जातिशूद्रस्यापि ब्रह्मविद्याया त्रैवर्णिकादविशेषः सिद्धान्ते ततो विशेषः फलति । ब्रह्मविद्याविपयस्तस्या शूद्रस्याधिकारोऽस्ति न वेत्यधिकारहेतुसत्वासत्त्वाम्या सदेहे पूर्वपक्षयति-तौति । सत्यपि लौकिके सामर्षे शास्त्रीयतामामावादनधिकारमा- शङ्कयाऽऽह---तस्मादिति । अनग्नित्वादित्यर्थः । अनवकृप्तत्वमयोग्यत्वम् । कर्मा- नाधिकारे तेनैव न्यायेन विद्यायामपि नाधिकारस्ताऽऽह यच्छति । किमाइवनी- याधभावादनधिकार शूदस्य विद्यायामुच्यते किं वाऽधिकारे मानाभावात्तत्राऽऽद्य दुषः यति-न हीति । विद्यागा साधनवादाहवनीयादेस्तत्राकिंचित्करत्वात्तद्रहितस्यापि तद्धेतुमतस्तत्प्राप्तिरिति भावः । द्वितीय निराह-भवतीति। अहेति खेदार्थों निपातः । हारेण सहित इत्वा रथः स तवैव हे शूद्र गोभिः सहास्तु किमनेनात्यल्पेन गार्हस्थ्यं नि:- टुमसमर्थनेति को नानश्रुति विद्याधिकारिण शूद्रशब्देनोक्तवानित्यर्थः । न केवल शूद्रा- धिकारे श्रौत लिङ्ग स्मार्तमपीत्याह-विदुरेति । अर्थित्वादिमतः साधने फलवति खाभा- विकी प्रवृत्तिरितिन्यायानुगृहीतेन तयो यो देवानामितिब्रह्मधीसबन्धलिड्नेन देवादीनाम• धिकारो यथोक्तस्तथाऽत्राप्यर्थित्वादिमतः शूद्रशब्देन परामर्शलिङ्गादस्त्यधिकारस्तस्ये- क. ज, झांज्या । १ क, ज. 'दकम् । न । ३ के. ज. वा वि' । ४ क, लामिति ।

·[अ०१पा०३१०३ ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेनानि । ३२५ शूद्रामा वेदानाधिकारकथनपूर्वकं शोकाकुलवेन शूद्रनाममा- प्रधारिणो जानश्रुतेदविद्याधिगमकथनम्, ( अधि०१) विशिष्टविज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्ते । तस्मादधिक्रियते शूद्रो विद्या- स्वित्येवं प्राप्ते चूमः-न शूद्रस्याधिकारी वेदाध्ययनाभावात् । अधीतवेदो हि विदितवेदार्थों वेदार्थेप्चधिक्रियते । न च शूद्रस्य घेदाध्ययनमस्त्युपनयनपूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य । उपनयनस्य च वर्णत्रयविषयत्वात् । यत्त्वयित्वं न तदसति सामथ्र्येऽधिकार- कारणं भवति । सामर्थ्यमपि न लौकिक केवलमधिकारकारणं भवति । शास्त्रीयेऽर्थे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितत्वात् । शास्त्री- यस्य च सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात् । यद "शूद्रो यज्ञेऽनवकृप्तः" [१० सं० ७.१-१-६] इति तन्यायपूर्वक त्वाद्विद्यायामप्यनवलप्तत्वं द्योतयति । न्यायस्य साधारणत्वात् । यत्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे न तल्लिङ्गं न्यायाभावात् । न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति । त्युपसंहरति-तस्मादिति । सूत्राद्वहिरेव सिद्धान्तयति-एवमिति । अध्ययनामावेऽपि किमित्यधिकारो विद्याहेतुपु नेप्यते तत्राऽऽह-अधीतेति । सानाध्ययनविधिरह- संस्कारसहितवेदवाक्योत्थप्रमितिमत एवोत्तरविधिप्वधिकारो नान्यस्येति नियमय- वैदिकेषु ब्रह्मधीफलपर्यन्तोपायविधिपु शूद्रस्यानधीयानस्याधिकार वारयतीति भावः । अध्ययनमपि तर्हि तस्य किं न स्यात्तत्राऽऽहन चेति । उपनयनमपि तस्य स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-~-उपनयनस्येति । वक्ष्यते हि तस्य वर्णत्रयविषयत्वम् । यदु- कमर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवादिति तत्रार्थित्वमुपेत्य सामर्थ्य प्रत्याह-यत्तिति । सामर्थ्यमपि तस्य संभवतीत्याशङ्कय लौकिकं वैदिकं वेति विकल्प्याऽऽद्यं निराह- सामर्थ्यमिति । ननु लिखितपागादिना प्राप्तस्वाध्यायादर्थधीयोगादस्ति तस्य वैदि- कमपि सामर्थ्यम् । न च निपिद्धाध्ययनारितोदयभयान प्रवर्तते लिखितपाठादिमनि- तविद्यया तन्निबर्हणात्तत्राऽऽह-शास्त्रीयस्येति । लिखितपाठादिजन्यविद्यया दुरित- निवृत्तावध्ययनविध्यानर्थक्यान्मैवमित्यर्थः । यत्तु शूद्रो विद्यायामनवक्लप्त इति पर्यु. दासो न श्रुत इति तवाऽऽह-यच्चेति । संस्कृतवेदार्थज्ञानाभावेनासामर्थ्यस्य यज्ञव. ज्ज्ञानेऽपि तुल्यत्वाद्यज्ञोक्तरुपलक्षणत्वादनधिकारो ज्ञानेऽपि वाचनिकः शूद्रस्येत्याह- न्यायस्येति । पूर्वपक्षबीजमनुभाष्य दूपयति-पदिति । तदभाषेऽपि स्वतन्त्रमेव लिङ्गदर्शनं द्योतकमित्याशङ्कयाऽऽह-न्यायेति । निपादस्थपति यानयेदितिवचोद- नाभावादर्थवादस्थशदशब्दस्य चान्यतःसिद्धार्थावद्योतिनः स्वतोऽप्रापकत्वादन्यपरस्य १.न. 'हिं लि।

·भीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३४] शूदाणा वेदानधिकारकथनपूर्वकं शोकाकुलत्वेन शूद्रनाममा- प्रधारिणो जानश्रुतेर्वेदविद्याधिगमकथनम् , (अपि. १०) न चात्र न्यायोऽस्ति । कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेर- कस्यां शूद्रमधिकुर्यात्तद्विपयत्वान सर्वासु विद्यासु । अर्थवादस्थ- त्वात्तु न कचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सइते । शक्यते चायं शूद्र- शब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम् । कथमित्युच्यते । “कम्बर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैकमात्य" [छा० ४-१-३ ] इत्य- स्मादसवाक्यादात्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य "शुक्" उत्पेदे तामृषी रैकः शूद्रशब्देनानेन सूचांवभूवाऽs- त्मनः परोक्षज्ञताख्याफ्नायति गम्यते जातिशूद्रस्यानधिकारान् । कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगत्पन्ना सूच्यत इति । उच्यते । “तदाद- वणात्"।शुचपभिदुद्राव शुचा वाऽभिदुदुवे शुचा वा रैकमभिदु- मानान्तराविरोध एव प्रामाण्यादत्र न्यायविरोधस्योक्तत्वादसाधकं लिङ्गमित्यर्थः । शूद्राधिकारेऽपि तर्हि लिङ्गानुग्राहको न्यायोऽस्तु नेत्याह-न चेति । किं चार्थवादव- शाद्विद्यामात्रे वा शूद्राधिकारः संवर्गविद्यायामेव वा नाऽऽद्य इत्याह--कामं चेति । तद्विषयत्वात्संवर्गविद्याविषयार्थवादस्थत्वादस्येति यावत् । संवर्गविद्याधिकारे সুর- ब्दसिद्ध विद्यात्वादन्यत्रापि तदधिकारोऽस्त्विति द्वितीयमाशङ्कयाऽऽह-अर्थवा- देति । तहि वैदिकशद्वैपदस्याऽऽनर्थक्यमित्याशङ्कय सूत्र योजयति-शक्यते चेति। जात्यन्तरे रूढस्य कथमन्यार्थतेति शङ्कते--कथमिति । यौगिकार्यसंनिधावदृष्ट रूढि- ग्रहाद्वरं दृष्टयोगग्रहणमित्याह-उच्यत इति । जानश्रुती राजा बहुविधान्नपानदान- शूरो ग्रीष्मे रात्री हर्षे सुप्वाप । तस्योर्ध्वमन्तरिक्ष दृष्टिगोचर हंसेषु गच्छत्सु पृष्ठ- गामी हंसो हंसमग्रसेरं प्रत्युवाच । किं न पश्यसि परमधार्मिकस्य जानश्रुतेर्योति. [लोकसंलमं तत्त्वां धक्ष्यतीति । ततः सोऽववीत्कमेनं वराकं प्राणिमात्रं सन्तमरे सयु- ग्वानमिव रैक्कमेतद्वचनं ब्रवीपि । उशब्दोऽवधारणे । युग्वा गन्त्री तया सह वर्तते यो रैको यस्य धीफले कर्मफलं सर्वमन्तर्भूतं स एवैतदुक्तियोग्यो नायमनो राजेत्यर्थः । श्रुतिमेतामाश्रित्य शुगस्येत्याद्यक्षराणि योजयति--इत्यस्मादिति । उत्पन्नशाकसूच नमनुपयोगीत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मन इति । शूद्रशब्दस्य मुख्यार्थत्यागे हेतुमाह- जातीति । तदाद्रवणादित्यस्य शङ्कामाह-कथमिति । व्याख्येयमादाय विधा व्याख्याति-उच्यत इति । शुच शोकमभिदुद्राव प्राप्तवानित्यर्थः । शुचा वा का स्वयमभिदुद्रुवे प्राप्त इत्यर्थः । शुचा वा करणभूतया रैकं गतवानित्यर्थः । एवं तावत्त- ११. य. पये यों। २ इ. म.ट.क्षज्ञानस्य ख्या' । ३ का. स. 'दशन्दस्याऽऽ' । ४ क, ख, ठ. द. द. 'चरेह' ।

·४ [अ०१पा०३सू०३५]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि । ३२७ शूद्राणां वेदानधिकारकथनपूर्वकं शोकाकुलत्येन शूद्रनाममा• अधारिणो जानश्रुतेर्वेदविद्याधिगमकपनम्, (अधिः १०) द्रावेति शूद्रः । अवयवार्थसंभवाढूंढ्यर्यस्य चासंभवाद । दृश्यते चायमर्थोऽस्यामाख्यायिकायाम् ॥ ३४ ॥ क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ।। इतश्च न जातिशूद्रो जानथुतिः। यत्कारणं प्रकरणनिरूपणन क्षत्रियत्वमस्य " उत्तरत्र चैत्ररथेन" अभिमतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहारात् “लिङ्गाद" गम्यते । उत्तरत्र हि संवर्ग- विद्यावाक्यशेपे चैत्ररविरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्त्यते- इ शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनि परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षे" [ छा० ४-३.५ ] इति । चैत्ररधित्वं चाभिमतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् । कापेयपोगो हि चित्ररथस्यावगत:--" एतेन च चित्ररथं कापेया अयाजयन् [ताण्ड्यवा० २०-१२.५ ] इति । समानान्वयानी च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । दाद्रवणादिति तच्छब्देन शुग्नानश्रुती रक्को वा गृह्यते । उक्तव्युत्पत्त्या शूद्रशब्दस्या- धिकृतार्थत्वे पूर्वोक्तं न्यायं सूचयति-अवयवेति । हंसवाक्यादात्मनोऽनादरं श्रुत्वा जानश्रुतेः शुगुत्पन्नेत्येतदेव कथं गम्यते येनासौ शूदशब्देन सूच्यते तत्राऽऽह-- दृश्यते चेति ॥ ३४ ॥ शूद्रशब्दस्य यौगिकत्वे हेत्वन्तरमाह-क्षत्रियत्वेति । पशब्दार्थमाह-इत्तश्चेति। हेत्वन्तरमेव स्फोरयति-यदिति । कथमभिप्रतारिणश्चैत्ररथित्वं चैत्ररथस्य वा कथं क्षत्रियत्वं कथं वा जानश्नुतेस्तेन समभिव्याहारस्तस्मिन्सत्यपि वा कथं तस्य क्षत्रियत्वं तदाह-उत्तरत्रेति । संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवादारमार्थोऽपशब्दो हशब्दो वृत्ता. न्तावद्योती । शौनकः शुनकस्यापत्यं कापेयं कपिगोत्रं पुरोहितमभिप्रतारिणं च नाना राजानं कालनि कक्षसेनस्यापत्यं तौ भोक्तुमुपविष्टौ सूदेन परिविष्यमाणो ब्रह्मचारी भिक्षितवानित्यर्थः । ब्रह्मचारिभिक्षयाऽस्याशूद्रत्वेऽपि कथं चैत्ररथित्वं तदाह- चैत्रेति । कापेययोगेऽपि कयं तस्य चैत्ररथित्वप्रथा तत्राऽऽह-कापेयेति । अवग- तिमेव च्छान्दोग्यश्रुत्या स्फुटयति-एतेनेति । द्विरात्रेणेति यावत् । चित्ररथस्य कापेययोगेऽपि कथमभिप्रतारिणश्चैत्ररथित्वं तबाऽऽह-समानेति । चित्ररथस्य १ . ज. म. शूद्राव' । २ ४. म. 'दार्थ । ३ क. ज. *णे क्ष। ह. भ. ट. हि चैत्र । ५ क. छ, ज.म. चैत्र । ६ म. "न्वययाजिनां । ७ ज. नां शा। ८ क. स. ठ, ड, द. 'चोक्तन्या.८. च।

·३२८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३१] शूद्राणां वेदानधिकारकथनपूर्वकं शोकाकुलत्वेन शूद्रनाममा- त्रधारिणो जानश्रुतेदविद्याधिगम कथनम् , (अधि० १०) "तस्माचत्ररपि मैकः क्षन्नपतिरजायत" [ताण्ड्य०२०-१२-५] इति च क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वपस्यावगन्तव्यम् । तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यायां संकीर्तनं जानथुतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति । समानानामेव हि मायेण समभिव्याहारा भवन्ति । क्षत्तृप्रेपणाद्यैश्वर्ययोगाच जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः । अतो न शूद्रस्याधिकारः ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ इतश्च न शूद्रस्याधिकारो यद्विद्यापदेशेपूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते । "तं होपनिन्ये"[शत० वा०२१-५-३-१३] [इति।] "अधीहि भगव इति होपससाद" [छा० ७-१.१] [इति ।] ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेपमाणा एप ह वै तत्सर्व वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः याजकेन कापेयेन योगाद्याज्योऽभिप्रतारी चैत्ररथिः सिद्धस्तत्तत्पुरोहितवंश्यानामेव दानवंश्येषु प्रायो याजकत्वाचैत्ररथित्वाच क्षत्रियोऽभिप्रतारी चित्ररथस्य क्षत्रियत्वा- तद्वंश्यस्य तद्योगादित्यर्थः । वचनादपि तस्य क्षत्रियत्वमित्याह-तस्मादिति । चित्ररथादित्यर्थः । तथाऽपि क्षत्रियत्वे किं जातं जान तेरित्याशङ्कयाऽऽह-तेनेति । समभिव्याहारेऽपि कुतोऽस्य क्षत्रियत्वं तत्राऽऽह-समानानामिति । शिष्याचार्ययोः खामिभृत्ययोश्च समभिव्याहारेऽपि वैषम्यमस्तीति प्रायेणेत्युक्तम् । तस्य क्षत्रियत्वे हेत्वन्तरमाह-क्षन्निति । आदिशब्देन गोदानादिसंग्रहः । क्षत्रियत्वे संवर्गविद्याधि. कारिणः सिद्धे फलितमाह--अत इति ॥ ३५ ॥ शूद्रस्यानधिकारे लिङ्गान्तरमाह-संस्कारेति । चशब्दार्थमाह-इतश्चेति । हेत्वन्तरं स्फोरयति- यदिति । आदिशब्देनाध्ययनाचार्यशुश्रूपादयो गृह्यन्ते । परा: मशं विशदयति-तं हेति । विद्यार्थिनं शिष्यमाचार्यः किलोपनीतवाननुपनीताय विद्यादानायोगादिति यावत् । सनत्कुमारं प्रति नारदोऽपि विद्यार्थी मन्त्रमुच्चारयन्नुप सत्तिं कृतवानित्याह-अधीहीति । भारद्वानादयः पऋपयः परं ब्रह्म परत्वेनावग- तवन्त इति ब्रह्मपरास्तद्याननिष्ठाश्च ब्रह्मनिष्ठाः परं च परमार्थभूतं ब्रह्म विचारयन्तो निर्णयार्थप पिप्पलादस्तजिज्ञासितं सर्व वक्ष्यतीति निश्चित्य रिक्तहस्तानां गुरूपगमः नायोगं मन्यमानाः समित्पाणयस्तमुपसन्नाः किलेत्याह-ब्रह्मेति । अनुपनीतानामपि तत्त- १क. रा. योगित्वादि । २ क. 'यः ।

·[अ०१पा०३सू०३७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिसशांकरभाष्यसमेतानि ।३२९ शूद्राणां वेदानधिकारकथनपूर्वक शोकाकुलत्वेन झूदनाममा- अधारिणो जानथुतेर्वेदविद्याधिगमकथनम्, (अधि० १०) [प्र० १-१ ] इति च । " तान्हानुपनीयैव "[छा० ५-११- ७] इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनमाप्तिर्भवति । शूद्रस्य संस्कारा- भावोऽभिलप्यते । शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः [मनु० १०-४] इत्येकजातित्वस्मरणात् । “न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमईति" [ मनु० १०-१२६ ] इत्यादिभिश्च ॥ ३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ इतश्च न शूद्रस्याधिकारः । यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धा- रिते जावालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रवृते । “ नैतदबा- ह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याऽऽहरोप त्वा नेष्ये न सत्या- दगाः "[छा० ४-४-५] इति श्रुतिलिङ्गात् ॥ ३७॥ वैश्वानरविद्यायामधिकारश्रुतेरनियतमुपनयनमित्याशङ्कयाऽऽह-तानिति । औपमन्य- कप्रभृतीब्राह्मणाननुपनीयैवाश्वपती राजोवाचेति निषेधात्तस्य प्राप्तिपूर्वत्वात्प्राप्तोपनय- नानां द्विजानामेवाधिकार इत्यर्थः । संस्कारपरामर्शादिति व्याख्यायावशिष्टं व्याचष्टे- शूद्रस्येति । एकजातिरुपनयनरहितः ! पातकं भक्ष्याभक्ष्यविभागाभाव कृतम् । आदि- शब्देन पधु ह वा एतदित्यादि गृह्यते ॥ ३६ ॥ शूद्रस्य विधानधिकारे लिशान्तरमाह-तदभावेति । चकारार्थमाह-इतथेति । तदेव स्फुटयति यदिति । सत्यकामो जाबालो ब्रह्मचर्यकालमालक्ष्य प्रमीतपितृकः खां मातरं जबालामपृच्छद्भगवति कस्यचिद्गुरोरावासमाप्ताद्य ब्रह्मचर्यमाचरितुमिच्छामि ब्रवीतु भवती किंगोत्रोऽहमिति । सा तु त्वपितृ चरणपरतया नाहं तदवेदिपं जबालाs. हमस्मि त्वं नाबालोऽसीत्येतावदवगतमवादीत् । ततः सत्यकामो गौतममम्येयोम्यभा- पत ब्रह्मचर्य भगवति चरितुमिच्छाम्यनुगृह्णातु मां भवानिति । ततो गौतमेन किंगो- मोऽसीति पृष्टो नाहं वेद नापि मातेति तेनोक्ते तदीयसत्यवचनेन शूद्रस्य मायावित्व- योगात्तदशूदत्वे प्तिद्धे तमुपनेतुमध्यापयितुं चाऽऽचार्यो यस्मात्प्रवृत्तस्तस्मान्न शूद्रस्या- धिकारोऽस्तीत्यर्थः । कथमुक्तनीत्या गौतमस्य प्रवृत्त्योन्मुख्यं तत्राऽऽह-नेति । एत- सत्यवचनं विवक्तु विविच्य निःसंदिग्धं वक्तमित्येतत् । न सत्यादगाः सत्यवचनाना- तिगतोऽतीत्यर्थः ॥ ३७॥ १ क. ४. ज. म, स्य च स । २ ज. म. ट. 'रणेन । “न । ३ क. शूद्राधि । ४स, 'लाभा।

·" श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३८] शुदाणां वेदानधिकारकथनपूर्वक शोकाकुलत्वेन शूद्रनाममा- प्रधारिणो जानश्रुतैर्वेदविद्याधिगमकथनम् , ( अधि० १०) श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८॥ (१०) इतश्च न शूद्रस्याधिकारः । यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रति- पेधो भवति । वेदश्रवणप्रतिषेधो वेदाध्ययनप्रतिपेधस्तदर्थज्ञाना. नुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते । श्रवणप्रतिपेधस्तावत्- अथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् "[गौ० धर्म ० १२-४ ] इति । " पद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्तस्मा- च्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् [वा० धर्म० १८-११ ]" इति च । अत एवाध्ययनप्रतिपेपो यस्य हि समीपेऽपि नाध्येतव्यं भवति स कथमश्रुतमधीयीत । भवति च वेदोच्चारणे जिहा- छेदो धारणे शरीरभेदः" [गौ० धर्म० १२-५, ६ ] इति । अत एवं चार्थादर्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति-"न शूद्राय मर्ति दद्यात् " [ मनु० ४-८०] इति “ द्विजातीनामध्ययन- मिज्या दानम् " [ गौ० १०-१] इति च । येपा पुनः पूर्वक- तसंस्कारवशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिस्तपां न शक्यते फलमाप्तिः प्रतिपेढुं ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात् । “ श्रावयेचतुरो श्रौतमिव लिङ्गं शूद्रस्य विद्यानधिकारे स्मात तदर्शयति-श्रवणेति । तयाक- रोति--इतश्चेति । उक्तमेव विभजते वेदेति । तत्र श्रवणप्रतिषेधं स्वहस्तयति-- श्रवणेति । पठ्यमानं वेदं समीपे प्रमादादेव शृण्वतः शूद्रस्य प्रत्यवायप्रायश्चित्तालो- चनायां सीसलाक्षाभ्यां संतप्ताभ्यामतिद्रुताभ्यां श्रोत्रद्वयपूरणं कार्यमित्यर्थः । पद्यु पैदा युक्तं संचारसमर्थमिति यावत् । श्रवणनिषेधादेवार्थादध्ययननिषेधोऽपि सिध्यतीत्याह- अत इति । तदेव स्फुटयति-यस्येति । न केवलमार्थिकोऽध्ययननिधः श्रौतश्चे- त्याह-भवतीति । अध्ययननिषेधानुपपत्त्या ज्ञानानुष्ठानयोरपि स सिध्यतीत्याह-- अत इति । साक्षादपि ज्ञाननिषेधमाह-भवतीति । अनुष्ठाननिषेधमपि शान्द दर्शयति-द्विजातीनामिति । दानमत्र नित्यमिष्टं नैमित्तिकस्य शूदेऽपि योगात् । यत्तु विदुरादीनां ज्ञानित्वं स्मृतिसिद्धमिति तत्राऽऽह-येपामिति । साधकस्या- धिकारचिन्ता न सिद्धस्येत्याह--तेपामिति । विदुरादीनां ज्ञानाभावस्य स्मृतिवि रोधेन दुर्वचत्वानुत्पन्नज्ञानानां तेपां मुक्तिरेव, सामग्र्याः साध्याव्यभिचारादित्यर्थः । कुतस्तहि शूद्राणां ज्ञानोत्पत्तिस्तत्राऽऽह-श्रावयेदिति । कुत्र तर्हि तदधि- क. "ति चोदाहर' ज. न. ट. 'ति चोच्चा 12 ह. 'व च तद । ३ ८. 'ख' । ४ स. पदय।

·। " एज़ कम्पने [अ०१५१०३सू०३९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३३१ वर्णान् " [महाभा० ] इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्य- स्थाधिकारस्मरणात् । वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शुद्राणामिति स्थितम् ।। ३८॥ (१०) प्राणत्वेनाऽऽनाताना वनवायुपरेशानां मध्ये परस्यैव प्राणशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० ११) कम्पनात् ॥ ३९॥ (११) अवसितः प्रासनिकोऽधिकारविचारः । प्रकृतामेवेदानी वाक्यार्थविचारणां मवर्तयिष्याम:- "यदिदं किंच जगत्सर्व माण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति [ का० २-६-२] इति । एतद्वाक्यम् इतिधात्वर्थानुगमाल्लक्षि. तम् । अस्मिन्दाक्ये सर्वमिदं जगत्माणाश्रयं स्पन्दते महच किंचिद्यकारणं वज्रशब्दितमुद्यतं तद्विज्ञानाचामृतत्वमाप्तिरिति श्रूयते । तत्र कोऽसौ प्राणः किं तद्भयानकं वज्रमित्यम- कारो वार्यते तत्राऽऽह-वेदेति । आर्थवादिकशूद्रशब्दस्योक्कनीत्या क्षत्रियेऽन्व- यान जातिशूद्रस्य वेदद्वाराऽधिकारो विद्यायामित्युपसंहरति--इति स्थितमिति ॥ ३८॥ (१०) वहुलिङ्गविरोधादेकस्य शूद्भशब्दस्य मुख्यार्थबाधवद्वायुसहितजगत्कम्पनाश्रयत्वम- यहेतुत्वामृतत्त्वसाधनत्वलिङ्गैर्बहुभिर्विरोधात्प्राणश्रुतेरेकस्या मुख्यार्थत्यागमाह-कम्प- नादिति । आ पादसमातेरुत्तरसंदर्भस्य संगतिमाह-अवसित इति । अत्याधिकरण. स्योदाहरणतया काठकवाक्यं पठति-पदिति । यत्किचद्रमविशिष्टं जगत्तत्सर्व प्राणे निमित्ते सत्येजति चेष्टते तच्च तस्मादेव निःसृतमुत्पन्नम् । तच्च प्राणाख्यं जगत्कारणं महदपरिच्छिन्नं विभेत्यस्मादिति भयम् । तदेव भयहेतुत्वं निरूपयति-वजमिति । उद्यतं वमिवेत्यर्थः । प्राणतत्वधियोऽमृतत्वहेतृत्वमाह-य इति । सूत्रातराननु- गमान्नेदमुदाहरणमित्याशङ्कयाऽऽह-एतदिति । एजतिधात्वर्थस्य कम्पनस्य सूत्र- णादेनतिपदयुक्तमेतद्वाक्यं सूत्रितमित्यर्थः । वाक्ये प्रातीतिकमर्थ संक्षिप्याऽऽह- अस्मिन्निति । सहेतुकं संशयमुक्त्वा श्रुत्या पूर्वपक्षयति-तत्रेत्यादिना । " शब्दा- देव प्रमितः" [व सू. १-३-२४] इत्यत्र ब्रह्मवाक्ये जीवानुवादो ब्रह्मैक्यज्ञानायेत्यु- कम् । इह तु प्राणस्य स्वरूपेण करिपतस्य न बौक्यं यतोऽनयेत तस्मादुपास्तिविपिरिति १ इ. ज.त्रकिं च त। - ·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०३९] प्राणत्वेनाऽऽनातानां यजवायुपरेशानां मध्ये परे शस्यैव प्राणशब्दवाच्यत्वम् , (आध०११) तिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत्मसिद्धेः पञ्चवृत्तिर्वायुः प्राण इति । प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वजं स्यात् । वायोश्चेदं माहात्म्यं संकीर्त्यते । कथम् । सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायो प्राणशब्दिते प्रतिष्ठापैजति, वायनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुधम्यते । वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्नुZष्पशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते । वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् । तथा हि श्रुत्यन्तरम्-" वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मत्युं जयति य एवं वेद" [वृह० ३-३-२] इति । तस्माद्वायुरयमिह प्रतिप. तव्य इत्येवं प्राप्ते चूमः-ब्रह्मैवेदमिह प्रतिपत्तव्यम् । कुतः। पूर्वोत्तरालोचनात् । पूर्वोत्तरयोहि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्य- मानमुपलभामहे । इहैव कथमकस्मादन्तराले वायु निर्दिश्यमानं प्रत्यवस्थीयते। सिद्धान्ते तु निविशेषे ब्रह्मण्युक्तश्रुत्यन्वयादस्ति श्रुत्यादिसंगतिः। फलं तु पूर्वोत्तरपक्षयोरुपास्तिानं चेति । नन्वतिदेशाधिकरणे प्रातर्दने विचारे च प्राणशब्दस्य ब्रह्मार्थत्वमुक्तं तथेहापीत्यनर्थकमधिकरणम् । मैवम् । प्राणमेवाभिसंविशन्तीत्यत्र निर- पेक्षकारणत्वपरैवकारवत्प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मेत्यादावुपक्रमोपसंहारैकरूप्यवच्चात्र तदभावा- दगतार्थत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-वायोश्चेति । जगत्कम्पनहेतुत्वं ब्रह्मलिङ्गमिहापि भाति तत्कथं वायोरिदं माहात्म्यमित्याह-कथमिति । उक्तलिङ्गमन्यथयति-सर्वमिति । तथाऽपि जगद्भयहेतुत्वं ब्रह्मलिङ्गमित्याशङ्कयाऽऽह-वाविति । न तावदत्रोपमा तद्वाचकाभावात् । न च ब्रह्मनिमित्तं भयानक वज्रमुद्यम्यते मानामावात् । न चेदमेव मानं वायुनिमित्तत्वेन तदुधमनोक्तरित्यर्थः । कथं वायोरपि वज्रोद्यमहेतुत्वं तत्रापि मानाभावाद्वा- क्यस्य साधारण्यात्तत्राऽऽह-वायौ हीति । तथाऽपिज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वं ब्रह्मलिङ्ग- मित्याशङ्कयाऽऽह-वाय्विति । तत्र बृहदारण्यकमनुकूलयति-तथा हीति व्यष्टिः विशेषः । समष्टिः सामान्यम् । प्राणवज्रश्रुतिम्यां सिद्धमुपसंहरति--तस्मादिति । आध्यात्मिकाधिदैविकवायूपास्त्यर्थं वाक्यमित्युक्तमन्द्य सिद्धान्तयति–एवमिति । बहिरेव प्रतिनानीते-ब्रह्मेति । वाक्यस्य वायूपास्तिपरत्वे श्रौते कुतो ब्रह्मधीरित्याह- कुत इति । पूर्वोत्तरवाक्यैकवाक्यतानुगृहीतं सर्वलोकाश्रयत्वादिलिङ्गं प्राणश्रुतेर्बाधक- मित्याह-पूर्वेति । तत्र वाक्यैकवाक्यत्वं विवृणोति-पूर्वोत्तरयोरिति । तथाऽप्ये- जतिवाक्ये वायुरुच्यतामित्याशङ्कय वाक्यैक्यसंभवे न तदेत्तव्यमित्याह-इहैवेति । क. ट. १. उक्त लिं'। २ . . दमोके । ३ स, श्रुते । ३. "हीतस' ।

·[अ०१पा०३सू०३९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ३३३ प्राणलेनाऽऽनाताना वनवायुपरेशाना मध्ये परे- शस्यैव प्राणशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०११) मतिपद्येमहि । पूर्वत्र तावत्- " तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः बिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन" इति ब्रह्म निर्दिष्टं तदेवेहापि संनिधानात् "जगत्सर्व माण एजति "इति च लोकाश्रयत्वप्रत्यभिज्ञानानिर्दिष्टमिति गम्यते। माणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्तः, प्राणस्य प्राणम् [वृ० ४-४-१८ ] इति दर्शनात् । एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य । तथा चोक्तम्- न पाणेन नापानेन मयों जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतायुपाश्रितो" [का० २-५-५] इति । उत्तरत्रापि- "भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः" इति ब्रह्मैव निर्देष्यते न वायुः, सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वा- - पूर्ववाक्यस्य कुतो ब्रह्मार्थत्वं तत्राऽऽह-पूर्वत्रेति । शुक्र शुभ्र ज्योतिष्मत्तस्यैव पूर्ण- तामाह-तहाँति । तस्य कूटस्थतामाह-तदेवेति । तस्य सर्वाधिष्ठानतामाह- तस्मिन्निति । तदेव व्यतिरेकमुखेना(णा)ऽऽह-तदु नेति । तथाऽपि कथं तदेवान वाच्यमित्याशय प्रकरणालिङ्गप्रत्यभिज्ञानाचेत्याह-तदेवेति । प्राणश्रुत्या मुख्य- प्राणे सिद्ध कथं प्रकरणादिनाऽर्थान्तरधीरित्याशङ्कयाऽऽह-प्राणेति । एकवाक्य- ताका प्रकरणानुगृहीतबहुलिनविरोधे ब्रह्मणि प्रयुक्तपूर्वप्राणशब्दस्य न मुख्यार्थोंs- स्तीत्यर्थः । उत्सनं सिद्धान्तमुक्त्या सर्वजगत्कम्पहेतुत्व लिङ्गान्तरं सूत्रयोजनया दर्श- यति-~एजयितृत्वमिति । तत्र हेतुः-तथा चेति । केन तर्हि माना जीवन तत्राऽऽह-इतरेणेति । इतर स्फोरयति-~यस्मिन्निति । पूर्वत्र ब्रह्मोक्तेरत्रापि तदे- कवाक्यत्वात्तदेवोक्तमित्युक्तम् , इदानीमुत्तरवाक्येऽपि ब्रह्मोकिमाह-उत्तरत्रेति । अस्येश्वरस्य मयादग्निसूर्यो तपतः । इन्द्रादयः खव्यापारेषु धावन्ति । मृत्योरुकान- पेक्ष्य पञ्चमत्वम् । कथमत्र ब्रह्मोतं वायुरेवान्यादिभयकारणं किं न स्यात्तत्राऽऽह- सवायुकस्येति । तथाऽपि कथं प्रकृते ब्रह्मोक्तिरित्याशङ्कय प्रकरणानुगृहीतभयहेतु- १ स. ज्योतिस्तस्यै । १ क, ख, उ, इ. मुस्योऽर्थाऽ'1३ख, "तुत्वाल।

·"तमेव श्रीमद्वैपायनप्रणीतम्रह्मसूत्राणि- [भ०१पा०३०३९] प्राणापेनाऽऽनातानो पन्नवायुपरेशाना मध्ये परे रास्येय प्राणशब्दवाच्यत्वम्, (अधि." भिधानात् । तदेवहापि संनिधानात् “महद्भपं यजमुद्यतम्" इति च भयहेतुत्व(त्व)प्रत्यभिज्ञानानिर्दिष्टमिति गम्यते । वज्रशब्दोऽ- प्पयं भयहेतुत्वसामान्यात्मयुक्तः। यथा हि वजपुद्यतं ममैत्र शिरसि निपतेद्ययमस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो निय- मेन राजादिशासने प्रवर्तत एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगद- स्मादेव ब्रह्मणो विभ्यनियमेन स्वव्यापार प्रवर्तत इति भया. नकं वोपमितं ब्रह्म। तथा च ब्रह्मविपयं श्रुत्यन्तरम्-"भीपाऽ. स्माद्वातः पवते । भीपोदेति सूर्यः । भीपाऽस्मादमिश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चमः " इति । अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेद- मिति गम्यते । ब्रह्मज्ञानाध्यमृतत्वप्राप्तिः । विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" [वे० ६.१५] इति मत्रवर्णात् । यत्तु वायुविज्ञानात्क- चिदमृतत्वमभिहित तदापेक्षिकम् । तत्रैवे प्रकरणान्तर- करणेन परमात्मानमभिधाय "अतोऽन्यदातम्" [० ३-४-२] इति वाय्वादेरातत्वाभिधानात् । प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः। अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताश्च भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद [का० १.२.१४] इति परमात्मनः पृटत्वात् ॥ ३९ ॥ (११) वलिङ्गप्रत्यभिज्ञानादित्याह-तदेवेति । अशनौ प्रसिद्धवज्रशब्दस्य ब्रह्मविरोषित्वा- नात्र ब्रह्मोक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-वजेति । तस्य भयहेतौ ब्रह्मणि प्रवृत्तिं दृष्टान्तेन स्फुटयति- यथेति । भयहेतुत्वस्य श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणः सिद्धेस्तत्प्रत्यभिज्ञानादपि ब्रह्म- वेदमित्याह-तथा चेति । भोपा भयेनास्माद्ब्रह्मणो निमित्तादिति यावत् । ब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यमित्यत्र लिनान्तरमाह--अमृतत्वेति । श्रुतस्य फलस्य ब्रह्मधिया व्याधि- माह-ब्रह्मेति । व्याप्तिभगमुक्तमभूय प्रत्याह-यचिति । अप पुनर्मृत्युं जयती- त्यपमृत्युजयस्योक्तरित्यर्थः । तस्याऽऽपेक्षिकत्वे हेत्वन्तरमाह-तत्रैवेति । पश्चमेऽ. ध्याये सूत्रोक्त्यनन्तरमेव परमात्मानमन्तर्यामिणं प्रकृत्य ततोऽन्यस्य नाशियोक्त- यज्ञानाधीनममृतत्वमापेक्षिकमित्यर्थः । एनतिवाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपाद्यमित्यत्र माना- न्तरमाह-प्रकरणादिति । तस्य परमात्मविषयत्वे हेतुमाह-~अन्यत्रेति । ॥ ३९ ॥ (११) ॥ १८. वर्णनात् । २ इ, १ च ।

·[अ०१पा.३१०४०]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेतानि ३३५ ब्रह्मणः परत्वज्योतिश्वे , (अधि० १२) ज्योतिर्दर्शनाद ॥४०॥ (१२) एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" [छा०८-१२.३] इति श्रूयते । तत्र संशय्यते किं ज्योतिःशब्द चक्षुर्विपयतमोपहं तेजः किंवा परं ब्रह्मेति । किं तावत्माप्तम् । प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्द- मिति । कुतः। तत्र ज्योतिःशब्दस्य सूढत्वात् । "ज्योतिश्चरणा- भिधानात्" [७० सू० १-१-२४ ] इत्यत्र हिमकरणाज्यो- तिःशब्दः स्वार्थ परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते । न चेह तस्किचि- स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते। तथा च नाडीखण्डे-"अथ यत्र- बहुलिङ्गविरोधेन श्रुतिवाधवप्रकरणानुगृहीतोत्तमपुरुपश्रुत्या ज्योतिःश्रुतेर्मुख्यार्थ- बाधमाह-ज्योतिरिति । दहराधिकरणे ज्योतिःशब्दं ब्रह्मेति सिद्धवदादाय ब्री- रूपेणोच्यते जीव इत्युक्तम् । इदानी ब्रह्मैव ज्योतिःशब्दमित्येतद्विशदयितुं तदेव वाक्यमाह-~एप इति । परं ज्योतिरिति श्रुतिभ्यां संशयमाह-तत्रेति । चक्षुपो विपयो घटादिस्तस्याऽऽवरकं वाह्यं तमस्तदपहतिकारणमादित्याख्यं तेजस्तदिह ज्योति- रुच्यते ज्योतिःश्रुतेस्तत्र रूढत्वादित्येकः पक्षः । ज्योतिर्विशेषणस्य परत्वस्य निरति- शयत्वस्य ब्रह्मणोऽन्यत्रायोगात्तदेव ज्योतिरिति पक्षान्तरम् । प्रश्नपूर्वक पूर्वपक्षयति- किमिति । न च प्रकरणात्प्राणत्यैव ज्योतिपो ब्रह्मत्वं तत्र सर्वशब्दश्रुतिसंकोचवत्प्र- कृते प्रकरणानुग्राहकाभावात्परशब्दस्य विशेपणार्थस्य विशेप्यानुप्तारेणाऽऽदित्येऽपि नेयत्वादुक्तश्रुतेनिर्विशेषे ब्रह्मण्यन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वोत्तरपक्षयोरादित्यो- पास्त्या क्रममुक्तिर्वज्ञानान्मुक्तिरिति फलभेदः । सर्वशब्दस्येयात्र कस्याश्चिदपि श्रुतेर- संकोचात्यागिवेहापि समुत्थायेत्यादिश्रुत्यसंकोचाद्वा युक्तमादित्यग्रहणमिति भावः । प्रसिद्धस्याप्रतिपाद्यत्वात्तद्ग्रहणं नेति शङ्कते-कुत इति । अप्रतिपाद्यत्वेऽपि तस्योपा. स्यत्वेनाऽऽदेयत्वमाह-तत्रेति । ज्योतिरधिकरणन्यायेनास्यापि निर्णयात्पूर्वपक्षानुत्था- नादनारम्यमेतदधिकरणमित्याशङ्कघाऽऽह-ज्योतिरिति । ब्रह्मणो गायत्रीवाक्ये प्रकृतत्वात्तस्य सर्वनाम्ना परामृष्टस्य संबन्धलिशात्प्रत्यभिज्ञानात्तत्र ज्योतिःशब्दो ब्रह्माणि प्रसिद्धिमुल्य नीतः । न च तथाऽस्मिन्वाक्ये ज्योतिःशब्दस्य खार्थत्यागे हेतुरदृष्टत्वादित्यगतार्थतेत्यर्थः । नन्वत्रापि परं ज्योतिरिति ज्योतिपो विशेषणं स्वरू. पाभिनिष्पत्तिरुत्तमपुरुषत्वं चाऽऽदित्येऽनुपपन्नं ज्योतिःशब्दस्य प्रसिद्धार्थत्यागे हेतु. रस्त नेत्याह-तथा चेति । अथ या एता हृदयस्य नाड्य इत्यादिना(नर्मा)डीखण्डः । १ क, ज. हि कार' । २ र.ड,ह्मस्वरू।

·थीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [.पा.३०४०] प्राणः परत्वज्योतिष्ट्ये, (अधि०१) तदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यतैरेव रश्मिभिरूप्रमाक्रमते " [छा. ८-६-५] इति मुमुक्षोरादित्यमाप्तिरभिहिता । तस्मात्मसिद्धमैच तेजो ज्योतिःशब्दमिति । एवं प्राप्ते घूम:-परमेव ब्रह्म ज्योतिः. शब्दम् । कस्मात् । "दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेना. नुवृत्तिदृश्यते । " य आत्माऽपहतपाप्मा" [छा० ८.७.१] इत्यपहत्तपाप्मत्वादिगुणकस्याऽऽत्मनः मकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात् । " एतं त्वेव ते भूपोऽ- नुव्याख्यास्यामि" [ छा० ८.९.३ ] इति चानुसंधा- नात् । " अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः " [अ० ८-१२-१ ] इति चाशरीरतापै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभिधानाद । ब्रह्मभावाचात्यत्राशरीरतानुपपत्तेः।" परं ज्योतिः ॥ " स उत्तमः पुरुषः" [छा० ८-१२-३ ] इति च विशेषणात् । तत्राऽऽदित्यग्रहानुरोधेन मुमुक्षोसत्प्राप्तिाभिहितेति संबन्धः । विशेषज्ञानोपरमानन्तर्य- मथशब्दार्थः । यत्रेत्यारब्धकर्मावसानकालोक्तिः। एतदुत्क्रमणं यथा तथेति क्रियाविशे. पणम् । अस्मादभिमानविपयादेहादुत्क्रमणं यदा करोत्यय तदैतरादित्यस्य रश्मिभिरालम्ब. नैर्ध्वः सन्नाक्रमत उपरि गच्छतीत्युपक्रम्याऽऽदित्यं गच्छतीत्युपसंपत्तव्यस्य ज्योतिषो यथाऽऽदित्यत्वं तथा श्रुतं तस्यापि परत्वचिरादिभ्यो युक्तं समुत्थायोपसंपद्येति च पूर्वकालार्थक्त्वाश्रुतेर्बहापले बाधादेहाभिमानत्यागरूपमुत्थानं कृत्वोपसंपद्य कार्यब्रह्म- लोकं गत्वा खेन रूपेणाभिनिप्पद्यते स चोत्तमः पुरुष इत्यङ्गीकारे सर्वाविरोधादादित्य. पक्षो ज्योति श्रुत्या क्त्वाश्रुतिभ्यां चाम्युपेय इत्यर्थः । मार्गपर्वभूतादित्योपास्त्या तत्प्रा- प्तिद्वारा क्रममुक्तिपरं वाक्यमित्युपसहरति-तस्मादिति । पूर्वपक्षमन्द्य सिद्धान्तम नार्य प्रतिक्षामाह-एवमिति । श्रुतिभिलेजप्तो ग्राह्यत्वे कुतो ब्रह्मधीरिति पृच्छति- कस्मादिति । हेतुमादाय ज्याचष्टे-दर्शनादिति । परस्य ब्रह्मणोऽस्मिन्प्रकरणे वक्त- व्यत्वेनानुवृत्तिदर्शनं हेतुना साधयति-य इति । प्रकरणाविच्छेदं कथयति--एत- मिति । किं चार्चिाद्यपेक्षया पर ज्योतिरादित्यश्चेतत्प्राप्त्या विदुषो नाशरीरत्वमादि. त्यस्य देवतात्मनः सशरीरत्वान्न च तत्प्राप्त्या स्वरूपाभिनिष्पत्तिरन्यस्यान्यात्मतायोगा- दित्याह--अशरीरमिति । उपास्त्या तत्प्राप्तावशरीरत्वमाशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । इतश्चात्र ब्रह्मैव ज्योतिरित्याह-परमिति । शरीरादस्थितत्यानन्तरमुपसंपत्तव्यत्व १. ज, ट.'र्घ आफ' । २८, ३. 'ग्दवाच्यामि' । ३ ख. उ. द. हादभि । क. श. ठ.ड, 'नःश'। ५ स. 'प्या। ।

·" [अ०१पा०३मू०४१]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३३७ यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यमाप्तिरभिहितति । नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंवन्धात् । न ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः॥४०॥ (१२) ब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम्, (अधि० १३) आकाशोऽर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ (१३) "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्म तदमृतं स आत्मा [छा० ८.१४-१] इति श्रूयते । तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म किं वा प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः । आकाशशब्दस्य तस्मिन्हढत्वा- मादित्यस्य नाडीखण्डे दृष्टमितिलिगानुगृहीता ज्योतिरादिश्रुतिमपहतपाप्मत्यादिपर- मात्मप्रकरणानुगृहीतोत्तमपुरुषादिश्रुत्या वाधित्वा परं ब्रह्म ज्योतिरास्थ्यमकवाक्यता- पादकफलवत्प्रकरणोपेतश्रुतेविफललिङ्गसंगतिश्रुतितो वलीयप्सीत्वादस्य हि निर्गुणवि- धायां श्रुताशरीरताफलायामचिराधनवतारादादित्यानर्थक्यान्मार्गपर्वत्वेन तस्य सगुण- विद्यासूपदिष्टत्वादेवोत्कर्षायोगादत्र ज्योतिर्मात्रश्नुतेर्मार्गानुक्केरादित्योको श्रुतित्रयानर्थ- क्यादानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलावलमिति न्यायालवत्प्रकरणोपेतप्रागुक्तश्रुत्या ब्रह्मैव ज्योतिरिति भावः । परोक्कमनुभाष्य दूपयति-पत्चिति । आत्यन्तिकेऽपि मोक्षे तदुभयं स्यादित्याशङ्कय वादधिकरणविरोधान्मैयमित्याहन हीति । पूर्वाप- रालोचनायामत्र क्रममुक्त्यप्रतीतेधित्वा क्त्वाश्रुति परस्य ज्योतिपो ब्रह्मणः प्राप्तिरेव स्वरूपाभिनिष्पत्तिस्तस्यैवोत्तमपुरुपतेत्युपेत्य वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वमास्थ्यमतो ब्रह्मज्ञानात्त- प्राप्तिरिति भावः ॥ ४० ॥ (१२) प्रकरणोपेतोत्तमपुरुषादिश्रुत्या ज्योतिरादिश्रुतेधि उक्तः । इदानीमात्मब्रह्मश्रुतिभ्यां लिङ्गानुगृहीताम्यामाकाशश्नुतेर्वाधमाह-आकाश इति । छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति- आकाश इति । आकाशब्रह्मश्रुतिम्यां संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षयति-तदित्यादिना । यथोपक्रमादर्थान्तरे प्रसिद्धोऽपि ज्योतिःशब्दः स्वार्थात्माच्यावितस्तथाऽऽकाशोपक्रमा- ब्रह्मादिशब्दः स्वार्थात्याच्याव्यतामिति मत्वा हेतुमाह-~-आकाशेति । निर्षिशेपे ब्रह्म- ण्युक्तश्रुतेरन्वयोक्तः श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपक्षे वाय्वादिमात्राधिष्ठानाकाशात्मकब्रह्मोपा. स्त्या क्रममुक्तिः । सिद्धान्ते सर्वाधिष्ठानब्रह्मधिया साक्षान्मुक्तिरिति फलभेदः । रूढिग्रहे तस्य नामरूपनिर्वहणमयुक्तमित्याशङ्कय नामरूपशन्दाभ्यां प्रसिद्धदेवदत्तादिसंज्ञानां १४. अ. ट. "ति । न चासा । २ क. स, ठ, ड, रमच्या । ३ क. स. थोत्प्रच्या। स. "शेपन । ४ ·३३८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०४१] ब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम्, (अधि० १३) नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्य- त्वात् । स्रपृत्वादेश्व स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्याश्रवणादित्येवं प्राप्त इदमु- च्यते । परमेव ब्रह्मेहाऽऽकाशशब्दं भवितुमर्हति ।कस्मात् । “अर्था- न्तरत्वादिव्यपदेशात्"। "ते यदन्तरा तब्रह्म" इति हि नामरूपा. भ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति। न च ब्रह्मणोऽन्यन्नामरूपा- भ्यामर्थान्तरं संभवति, सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् । नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्कुशं न ब्रह्मणोऽ- न्यत्र संभवति । " अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" [छा० ६-३.२] इत्यादिब्रह्मकर्तृकत्वश्रव- णात् । ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविपयं निर्वोदृत्वमस्ति । वाढमस्ति । अभेदस्त्विह विवक्षितः । नामरूपनिर्वहणा- सितासितादिरूपाणा च स्वीकारात्तदाश्रयावकाशदानद्वारा भूताकाशेऽपि तन्निर्वहणं युक्तमित्याह-नामेति । "आकाशस्तल्लिङ्गात्" [५० सू०१-१-२२]इत्यनेन गतार्थत्व. माशङ्कयाऽऽह-सट्टत्वादेश्चेति । तत्र हि सर्वजगदुत्पत्तेरेवकारसिद्धनिरपेक्षकारणवस्य प्रश्नप्रत्युक्तिसामानाधिकरण्यसामर्थ्यस्य च दृष्टेब्रह्मपरत्व नैवमिह तत्परत्वे किंचिदसा- धारणं लिङ्गमित्यगतार्थतेत्यर्थः । तस्य च श्रुत्या प्रसिद्धवदुपादानात्प्रमितस्य वृहत्त्वा- द्ब्रह्मत्वमाभूतसंप्लवस्थानादमृत्वमाप्नोतीत्यात्मत्वं व्यापित्वात् । तस्मान्नामादिवद्धताका- शोपास्त्यर्थं वाक्यमित्यर्थः । पूर्वपक्षमनूद्य सूत्रमवतार्य प्रतिज्ञा मिति । आकाशशब्दाद्भूताकाशो भाति कुतो ब्रह्मधीरित्याह–कस्मादिति । हेतु- मादायार्थान्तरत्वव्यपदेशं विशदयति-अर्थान्तरत्वादीति । भूताकाशस्यापि नामरू- पाम्यामर्थान्तरत्वं देवदत्तादिशब्दस्य नामत्वान्नीलपीतादे रूपत्वात्ताभ्यामन्यत्वस्य भूताकाशे सिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । यत्र नामरूपशब्दौ संभूयोक्ती तत्र शब्दार्थीवेव श्रुतिपु गृह्येते तन्नामरूपाभ्यामेवेत्यादौ तथा दृष्टेः । न च शब्दार्था- न्तर्भूतस्य भूताकाशस्य ततोऽर्थान्तरत्वमित्यर्थः। किं च भूताकाशमपि विकारतया नाम- रूपान्तर्भूतं कथमात्मानमुद्हेन्न च तन्निर्वाहकत्वं निरङ्कुश श्रुतं परतन्त्रभूताकाशे कथं. चिन्नेयमित्याह-नामेति । अन्यत्र तन्निर्वहणस्य ब्रह्मकर्तृकत्वसिद्धेस्तदेवात्रापि प्रत्य- भिज्ञातमित्याह-अनेनेति । नामरूपनिर्वाहकत्वमादिशब्दोक्त न ब्रह्मसाधारणमिति शङ्कते-नन्विति । जीवस्य तन्निर्वाहकत्वेऽपि ब्रह्माभेदात्तस्य ब्रह्मसाधारणतेत्याह- बाढमिति । स्रष्ट्रवादिब्रह्मलिङ्गमिह नेत्युक्तं प्रत्याह-नामेति । आकाशशब्दस्य ह. अ. 'दमभिधीयते । प। २ क. . ज न. ट. इति व्र' । ३ ड. न. दस्त्वन वि। क. स. ४, इ. "तन्त्रै भू'। करोति-एव- ·अ०१पा०२सू०४२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३३९ भिधानादेव च महत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति । तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा [छा० ८.१४] इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि । आकाशस्तल्लिङ्गात् । [३० सू० १-१-२२] इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ ४१ ॥ [१३] ब्रह्मणो विशनमयशब्दवाच्यत्वम्, ( अधि० १) सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥४२॥ व्यपदेशात् " इत्यनुवर्तते । बृहदारण्यके पष्ठे प्रपाठके- "कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तज्योतिः पुरुपः " [वृ० ४-३.७ ] इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्च: कृतः । तकि संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यमुतासंसारि- स्वरूपप्रतिपादनपरमिति संशयः । किं तावत्माप्तम् । संसारिस्व- - . ब्रह्मार्थत्वे लिङ्गान्येव सन्ति भूताकाशार्थत्वे श्रुतिलिङ्गे स्तः । तथा च केवललिङ्गेभ्यस्त- योबलीयस्त्वाद्ताकाशग्रहणमित्याङ्गियात्रापि ब्रह्मात्मश्रुती विद्यते इत्याह-तदिति । उपक्रमस्थाकाशश्रुतेराकाशो वै नामेति प्रसिद्धलिङ्गाच नामरूपनिर्वहणतदर्थान्तरत्वा- मृतत्वलिङ्गानुगृहीते ब्रह्मात्मश्नुती बलवत्याविति भावः । " आकाशस्तल्लिङ्गात् " [R. सू १-१-२२] इत्यत्रोपक्रमोपसंहाराभ्यां प्रतिपाद्यतया तात्पर्यवदानन्त्यलिङ्गादाकाशस्य ब्रह्मत्वमुक्तमिहापि श्रुत्यन्तरसिद्धनामादिनिर्वाहकत्वसंवादेन तात्पर्यवल्लिङ्गादाकाशस्य ब्रह्मत्वमुच्यते तत्कथं पृथगारम्भ इत्याशङ्कयाऽऽह--आकाश इति । तन्त्र स्रष्टत्वस्मा- एयवदिह नेति विशेषोऽस्तीति मावः ॥ ४१ ॥ (१३) श्रुत्युपेतलिन श्रुतेर्वाधमुक्त्वा लिझेन लिङ्गस्यैव वाधमाह-सुपुतीति । साका- ह्नत्यं वारयति-व्यपदेशादिति । पष्ठाध्यायवाक्यजातं विषयत्वेनोदाहरति- बृहदिति । देहादीनामन्यतमो वा तदतिरिक्तो वाऽऽत्मेति जनकस्य प्रश्ने याज्ञवल्क्यस्यो- त्तरं योऽयमिति । विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयतत्मायः। प्राणेपु हृदीति व्यतिरेकार्थे सप्तम्यौ । प्राणबुद्यतिरिक्त इत्यर्थः । बुद्धिवृत्तर्षिविनक्ति-अन्तरिति । अज्ञानाद्भिनत्ति- ज्योतिरिति । पुरुषः पूर्णो योऽयमेवंभूतः स आत्मेत्यर्थः । तदेव वाक्यमधिकृत्योप- क्रमस्थविज्ञानमयशब्दादुपसंहारस्थतर्वेशानादिशब्दाच संशयमाह--तदिति । अङ्गुष्ठ- मात्रभुतायुपक्रमोपसंहारौ न जीवार्थावत्र तथेत्यगतार्थत्वं मत्वा प्रश्नपूर्वकं पूर्वपक्षयति- कि तावदिति । नामरूपाभ्यां भेदवादादाकाशं ब्रह्मेत्युक्ते भेदवादो नैकान्तोऽसत्यपि भेदे प्राक्षेनाऽऽत्मना संपरिप्वक इति भेदोपचारादित्याशङ्कयात्रापि मुख्यभेदसा. - १3 - 'ल य।२८ गारवा'। ३ जन. विपयः । ख. शइयेहापि ।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०३सू०४२] ब्रह्मणो विज्ञानमयशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०१४) रूपमावविषयमेवेति । कुतः। उपक्रमोपसंहाराभ्याम् । उपक्रमे- " योऽयं विज्ञानपयः पाणेपु" इति शारीरलिङ्गात् , उपसं- हारे च "स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय: माणेपु" [वृ० ४-४-२२ ] इति तदपरित्यागान्मध्येऽपि बुद्धा- न्ताद्यवस्थापन्यासेन तस्यैव प्रपञ्चनादित्यवं मासे म:--परमे- श्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यं न शारीरमानान्वाख्यानपरम् । कस्मात् । सुपुप्ताबुलान्तौ च शारीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदे. शात् । सुपुप्तौ तावत् “अयं पुरुपः मातेनाऽऽत्मना संपरिप्वको न वाह्यं किंचन वेद नाऽऽन्तरम्" इति शारीरानेदेन परमेश्वर व्यपदिशति । तत्र पुरुषः शारीरः स्यात्तस्य वैदिवस्वाद । वाह्याभ्यन्तरवेदनमसङ्गे सति तत्प्रतिपेधसंभवात् ।माज्ञः परमेश्वरः सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमचियोगात् । तथोत्क्रान्तावपि "अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्याति " धनादधिकरणातगतिः । षष्ठाध्यायस्य निर्विशेषे ब्रह्मण्यन्वयोक्त. श्रुत्यादिसगतयः । पूर्वपक्षे जीवानुवादेन कर्तृस्तुति सिद्धान्ते तदनुवादेन तद्याथार्थ्यधरिति फलभेदः । जीवे महानित्याधयुक्तमित्याह--कुत इति । आदिमध्यावसानेषु जीवोक्तेस्तत्परे सदर्भ महानन इत्यादि तत्रैव कथचिन्नेयमित्याह-उपक्रम इति । जीवा- नुवादेन कर्मापेक्षितकर्तृस्तुत्या तदधिकारसिद्धिरत्रेप्टेयुपसह मितिशब्दः । पूर्वपक्षमनु- भाष्य सिद्धान्तयन्वहिरेच प्रतिज्ञामाह-एवमिति । उपक्रमोपतहारपरामर्शाना जीवार्थतया तत्परे सदमें कथमीश्वरोक्तिरित्याह-~कस्मादिति । तत्र हेतु सोपस्कार- मवतारयति-सुषप्ताविति । सौपुप्त भेदवादमुदाहरति-सूपप्तौ तावदिति । कर- शिरश्चरणादिमति शरीरे पुरुषशब्दात्कुत शारीरात्परस्य भेदस्तत्राऽऽह-तत्रति । तस्य वेदितृत्वेऽपि प्रकृते वेदितृत्व नापेक्ष्य तदा बाह्यान्तरार्थधीनिषेधादित्याशङ्कयाऽs- ह-वाह्येति । पुरुषस्य शारीरत्वेऽपि प्रकणाज्ञ इति व्युत्पत्त्या प्राज्ञशब्देनापि तस्यैवोक्तेर्भेदोक्तेरौपचारिकत्वान्न शारीरात्परस्य भेदोक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-प्राज्ञ इति । योगाढेवलीयस्त्व मत्वा हेतुमाह--सर्वेति । औत्क्रान्तिकीमपि भेदोक्किं दर्श- यति-तथेति । अन्वारूदोऽधिष्ठित उत्सर्जनानावेदनात शब्द कुर्वन्निति यावत् । शारीरशब्दस्य शरीरसबन्धिमानत्वात्प्राज्ञस्य प्रज्ञातिशयत्वात्कुतो भेदधीरित्याशङ्कय १ क 'रव्य । २. धकाद।

·[अ० ०१११०३०४२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।३४१ ब्रह्मणो विज्ञानमयशब्दवाच्यत्वम् , (आधे. १४) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्रापि शारीरो जीवः स्थाच्छरीरस्वामित्वात् । मावस्तु स एव परमेश्वरः । तस्मात् सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन " व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षित इति गम्यते । यदुक्तमाघन्तमध्येपु शारीरलि- झात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति । अत्र ब्रूमः । उपक्रमे तावत् "योऽयं विज्ञानमयः माणेपु" इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तर्बानूद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणाऽस्यकता विवक्षति । यतः " ध्यायतीव लेलायतीव " इत्येवमाधुत्तरग्र- न्थप्रवृत्तिः संसॉरिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते । तथोपसंहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति " स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः माणेपु" इति । " योऽयं विज्ञानमयः माणेपु" संसारी लक्ष्यते " स वा एप महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः । यस्तु मध्ये बुद्धान्तायवस्था- पन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षा मन्यते स माचीमपि दिशं प्रस्था- पितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत । यतो न बुद्धान्ताधव- स्थोपन्यासेनावस्थावत्वं संसारित्वं वा विवक्षति कि तयवस्थारहितत्वमसंसारित्वं चं । कथमेतदवगम्यत्वे रूढिवलीयस्त्वन्यायेनाऽऽह-तत्रेत्यादिना । भेदोक्तिफलमाह-तस्मादिति । पूर्व पक्षबीजमनुभाष्य दूपयति-यदुक्तमिति । उपक्रमस्य संसार्यत्वं निरस्यति- उपक्रम इति । तस्य प्रश्नद्वारा विषयमाह-किमिति । अनुवादमात्रमेवानेष्टं किन स्यादित्याशङ्कयाऽऽह--यत इति । वुद्धौ ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीव चलन्त्यां चल- तीव वस्तुतो न ध्यायति न चलतीत्यर्थः । उपसंहारानुसारेणोपक्रमस्पैकस्मिन्वाक्ये नेयत्वात्तस्य संसार्यर्थत्वादुपक्रमस्य तदर्थतेत्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । तस्य परमा- र्थत्वं वाक्यार्थोक्त्या वक्ति-योऽयमिति । परामर्शस्य संसारिगामित्वमुक्तमन्द्य पूर्वापरविरोधेन प्रत्याह-~-यस्त्विति । बुद्धान्तो जागरितम् । संसारिस्वरूपबुद्धेक्यिा- ननुगुणत्वे हेतुमाह-यत इति । अवस्थावत्वेन संसारित्वे दृष्टेऽपि तद्राहित्यममि. प्रेतमित्यत्र नियामकं पृच्छति-कथमिति । एकस्मिन्वाक्ये प्रसिद्धाप्रसिद्धयोलि. हेयु प्रसिद्धार्थीनुवादेनाप्रसिद्धार्थ एव प्रतिपायो वाक्यस्यापूयित्वायेति न्यायेन १ . "वक्ष्यत । ३ ज. 'रिस' 13 ज. ट. 'मायोत्त। ४ क. ज. 2. 'सार'। ५ क. ज, 'तीची प्र । ६ ड, म. द. 'वक्षितं किं । ७ इ. अ, च विवक्षति ।क।

·[वृ० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०३सू०४३] ब्रह्मणो विज्ञानमयशब्दयाच्यत्वम् , (अधि० ११) यत् "अत ऊर्च विमोक्षायैव हि" इति पदे पदे पृच्छति । या " अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ४.३.१४.१६ ] इति पदे पदे प्रतिवक्ति । " अनन्वागतं पुण्ये- नानन्वागतं पापेन ती हि तदा सर्वाञ्चोकान्हदयस्य भवति" [० ४.३-२२] इति च । तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपर. मेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् ॥ ४२ ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥ (१४) इतश्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनैपरमेवैतद्वाक्यमित्यचगन्तव्यम् । यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपार्दैनपराः संसारिस्वभावप्रतिपधनाश्च भवन्ति । "सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः" [वृह० ४-४-२२] इत्येवंजातीयका असंसा- रिस्वभावप्रतिपादनाः। स न साधुना कर्मणा भूयानो एवा- साधुना कनीयान् ” इत्येचजातीयकाः संसारिस्वभावमतिपे- जीवलिङ्गैस्तदनुवादेन तस्य ब्रह्मता वाक्येनोच्यतेऽन्यथा प्रश्नायोगादित्याह- यदिति । अतः कामादिविवेकानन्तरं विमोक्षाय तदोपथिकसाक्षात्कारायैव ब्रूहीति पुनः पुना राजा यस्मात्पृच्छति तस्मात्प्रश्नसामर्थ्यात्प्रतीचो ब्रह्मता प्रतिपाद्येत्यर्थः । न केवलं प्रश्नसामदेिवमुत्तरसामर्थ्यादपीत्याह-यच्चेति । तेन जायदोगादिनाऽ. नन्वागतोऽस्पृष्टो भवति । असङ्गत्वादिति प्रत्युक्तरित्यर्थः । प्रतिवचनान्तरं दर्शयति- अनन्वागतमिति । आत्मतत्वं पुण्यपापाभ्यामनाघातीमति यावत् । तदा सुप्तौ हृद- यस्य बुद्धेः संवन्धिनः शोकान्कामादीनशेपानतिकान्तो भवतीत्याह-तीर्णो हीति । अनुवादमात्रस्य प्रश्नप्रत्युक्तिभ्यामयोगे फलितमाह--तस्मादिति ॥ ४२ ॥ वाक्यस्यासंसारिपरत्वे हेत्वन्तरमाह-पत्यादीति । सूने हेत्वन्तरद्योतिचकारा- भावात्तदविषयत्वमाशङ्कय व्याचप्टे-इतश्चेति । तत्र हेतुभावं योनयति-यदिति । तत्रासंसारिविषयं शन्दमातमुदाहरति-सर्वस्येति । स्वाधीनं सर्वमपि नियन्तुं शक्ति- रस्तीति वक्तुं द्वितीय विशेषणम् । स्वाधीनं स्वनियम्धं च सर्वमधिष्ठाय पालयतीति वक्तुं तृतीयम् । संसारिस्वभावनिषेधकं शब्दजातमादत्ते-स नेति । श्रुतिलिङ्गति- १ ट.'च" यदन किंचित्पश्यत्वन २ज, 'नमें । ३ ज. द. स्वभाव।४ क. इ. ज. ब. ट. "दनाः स ५ न. स्वरूपप्र'। ६ ज. "न्ति । तन । य. 'न्ति । स स । ७ ज.म. 'दनपराः । स । ८ के. स्तैिस्त । ९ झ. 'देवोत्त । १० छ, 'प्रद्रोगा।

·[अ०१पा०४सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३४३ धनाः । तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते ।। ४३ ॥ (१४) इति श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ " समन्वयाख्यप्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अव्यक्तादिसंदिग्धपदमावाणामेव समन्वयः । कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यकशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि. १) आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥ ब्रह्मजिज्ञासा पतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् “जन्माघस्य यतः" [७० सू० १.१.२] इति । तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्कय तदशब्दत्वेन निराकृतम् "ईक्षते शब्दम् [७० मू० १-१.५] इति । गतिसामान्यं च वेदान्तवा- क्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते न प्रधानकारणवादं प्रतीति अपश्चित्तं गतेन ग्रन्थेन । इदं विदानीमवशिष्टमाशङ्कयते । यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वं तदसिद्धं कासुचिच्छाखासु प्रधानस. द्धमुपसंहरति-तस्मादिति । निविशेषप्रचुराणां वाक्यानां सिद्धोऽन्वयो ब्रह्मणी पादार्थमुपसंहरति-इत्यवगम्यत इति ॥ ४३ ॥ [१४] इति श्रीशुद्धानन्दपज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचिते शारीरकन्या- यनिर्णये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ प्रसिद्धगोचरलिङ्गस्याप्रसिद्धगोचरलिङ्गेन वाध्यत्ववत्प्रकरणोपेतस्थानात्तत्तुल्यस्थान- स्यैव बाधमाशङ्काद्वारा कथयति~~आनुमानिकमिति । वेदान्तानां ब्राँणि समन्वया- धमध्यायारम्भादन तदभावादध्यायासंगतिमाशङ्कय वृत्तं कीर्तयति-ब्रह्मति । तदश- ब्दत्वेन प्रधानवादिवैदिकशब्दशून्यत्वेनेत्यर्थः । ब्रह्मणोऽपि तुल्यमशब्दत्वमित्याश- याऽऽह-गतीति । तहि समन्वयस्थ सिद्धत्वात्कृतं पादेनेत्याशङ्कयाऽऽह- इदमिति । अवशिष्टमनाशङ्कितमनिराकृतं चेत्यर्थः । शङ्कामेव दर्शयति-यदिति । १म, धनपराः । त। २ज, दयमस। ३ इ. म, इति ग । ट. इसव गरे । ४. "नकारम।५स. मस ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा० ४।०१] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , (अधिः १) मर्पणाभासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात् । अतः प्रधानस्य कार- णत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमपिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिय- हीतमिति प्रसज्यते । तद्यावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं न प्रति- पायते तावत्सर्वज्ञ ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रतिपादितमाया- कुली भवेत् । अतस्तेपामन्यपरत्वं दर्शयितुं परः संदर्भः प्रव. तते । आनुपानिकमपि " अनुमाननिरूपितमपि प्रधानम् "एकेपाम् " शाखिना शब्दवदुपलभ्यते । काउके हि पठ्यते- महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः [ १-३-११ ] इति । तत्र य एव यन्नामानो यक्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धास्त एवेद प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्राव्यक्तमिति प्रतीत्या प्रधानार्पकत्वेऽपि वस्तुतो नेति वक्तुमाभासपदम् । ननु प्रधानस्य स्वरूपमेवा- प्यते न जगत्कारणत्वं तत्कुतोऽतिव्याप्तिः शङ्कयते तत्राऽऽह-अत इति । महतः परमव्यक्तमित्यत्राव्यकस्य प्रधानस्य कारणत्वं परशब्दाद्गम्यते स हि प्रकर्पवाची । प्रकर्पश्च महतो व्यक्तस्य तत्कारणत्वमनामेकामित्यादौ साक्षादेव प्रधानस्य कारणता- सिद्धिः । कपिलादिस्मृतयथोक्तश्रुत्यनुप्तारिण्यस्तदर्धाः । तेन श्रुतिस्मृतिसिद्धा प्रधान- कारणतेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । तथाऽपि कारणत्वं तद्वादिवाक्योक्तेर्बह्मणो युक्तं पोड. शिग्रहणवत्कारणे विकल्पसंभवात्तवाऽऽह-तदिति । क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पा- योगादिति भावः । मूत्रितं प्रधानाशब्दत्वं समन्वयदायाय प्रपञ्चयितुं पादारम्प इत्य- स्त्येव संगतिरित्युपसंहरति-अत इति । पूर्व प्रधानायेव वेदान्तार्थ इत्युक्ते तन्नि. पेधेन सर्ववेन्दावेपु ब्रह्मवीरुका तामुपेत्याधुना प्रधानाद्यपि कारणत्वेन समन्वयार्थो न चानेरुकारणवेयध्यं कल्पभेदेन व्यवस्थानादित्याह-~आनुमानिकमिति । अपिश- ब्दादेकशब्दाय बहानीकारेण पूर्वपक्षो विचारश्चायं काचित्क इति सूचितम् । अव्य. कपदं प्रधानपरं शरीरपरं वेति स्मातक्रमनीत पारिशेप्याभ्यामुभयप्रत्यभिनया संशये प्रसिद्धनीतिभन्नाप्रसिद्धग्रझोक्तिवदप्रसिद्धप्रधानोक्तिपरमेव काठकवास्यमिति पूर्व- पक्षयनुपलब्धिमुदाहरति-काठके हीति । अत्र प्रधानस्यारान्दत्वप्रतिपादनेन सम. न्वयदादरीदति ध्रुत्यादिसंगतिः । पूपिले प्रधानस्यापि शब्दवत्ताद्रमण्यन्वयानि. यतिः सिद्धान्ते तस्याशयालण्यन्ययनियतिरिति फउभेदः । कथमन प्रधानम- व्यकपदादुकमित्याशझम प्रधान सान मानमाह-तति । स्मृतिः सांस्यस्मृतिः । धूनिः सम्पः । अन्यचाश्रुतिरपि प्रधाने मानमित्याह-तति । सांख्यस्मृति. ११.न.मनपाक.म.ट...''

·[अ० ११० ४सू. १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३४५ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्येवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० १) स्मृतिमसिद्धेः शब्दादिदीनत्वाच न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्प- चिसंभवात्स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते । तस्य शब्दवचादश- ब्दत्वमनुपपन्नम् । तदेव च जगतः कारण श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसि. दिभ्यः "इति चेत्" । नैतदेवम् । न ह्येतत्काठकवाक्यं स्मृतिम- सिद्धयोर्महदव्यक्तयोरस्तित्वपरम् । न ह्यत्र यादृशं स्मृतिमसिद्धं स्वतत्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं तादृशं मत्यभिज्ञायते । शब्दमा बनाव्यक्तमिति प्रत्यभिज्ञायते । स चे शब्दो न व्यक्तमव्यक्त- मिति यौगिकत्वादन्यस्मिन्नपि सूहमे सुदुर्लक्ष्ये च प्रयुज्यते । न चायं कस्मिंश्चिढः ।या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेपामेव पारिभापिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते। न च क्रममावसामान्यात्समानार्थप्रतिपत्तिर्भवत्यसति तद्रूपप्रत्यभि- सिद्धप्रधानस्याव्यक्तशब्देनोक्तो तदीयां रूदि हेतू करोति-स्मृतीति । पारिभापिक- त्वाव्यक्तशब्दस्यानिर्णायकत्वमाशङ्कयोक्तम्-शब्दादीति । रूदियोगाभ्यामन्य- क्तशब्दस्य प्रधानवाचित्वे फलितमाह-तस्येति । तथाऽपि कारणत्वं ताशब्दमि- त्याशङ्कयाऽऽह-तदिति । श्रुतिरजामेकामित्याद्या । स्मृतिः सांख्यीया। "विकारांश्च गुणाश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्" इत्याया च । मेदानां परिमाणादित्यादिन्याया)यः।न च प्रकरणपारिशेप्याम्यां शरीरमव्यक्तं तस्य स्पष्टत्वेन तच्छन्दानहत्त्वादतो जगत्कारणस्य प्रधानस्य शब्दवत्वान्न गतिसामान्यमित्यर्थः । स्थानादिभिरुक्तं प्रत्याह-नैतदिति । तत्राऽऽदौ श्रुति निराह न हीति । कुतो न तदस्तित्वपरं स्मार्तप्रधानस्यैवात्र प्रत्य- मिज्ञानानेत्याह-न हीतियाशमित्यस्य व्याख्यानं स्वतत्रमित्यादि । सांख्यस्मृति- सिद्धाव्यक्तशब्दस्य श्रुतावपि प्रयोगातेन प्रत्यभिज्ञातं प्रधानमित्युक्तमाशङ्कयाऽऽह- शब्देति । शब्दस्यार्थव्यासेरर्थस्यापि प्रत्यभिज्ञानमाशङ्कय यौगिकत्वात्तदेकार्था- सिद्धिरित्याह-स चेति । सख्या तन्मात्रसिद्धौ कुतो योगादुर्बलादर्थान्तर शङ्कयते तत्राऽऽहन चेति । परस्य प्रधाने रूढिरव्यक्तशब्दस्यास्तीत्याश- याऽऽह-या विति। न हि परीक्षकाणा पारिभापिकी प्रसिद्धिदार्थनिर्णयनिमित्तं परीक्षकविप्रतिपत्त्या वेदार्थेऽपि तत्प्रसङ्गालौकिकी प्रसिद्धी रूदिस्तथा य एव च लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव चैपामा इति न्यायादित्यर्थः । श्रुति दूप- यित्वा स्थानं पयति-न चेति । मात्रचोऽर्थ स्फुटयति-असतीति । स्थान- १६. ज. न, 'ते। अतस्तस्य । २ . ' प्रधान ताश प्रत्यभिजायतेज'। ३ अ, में च श्रृं। ट. च न । ५ क, ड, ज. प. ८, 'क्ष्मे दु। ६ प. ट. द. 'स्याशाब्द। - ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा ०४सू०१] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , ( अवि०१) ज्ञाने । न ह्यश्वस्थाने गां पश्यन्नवोऽयमित्समूढोऽध्यवस्यति । प्रकरणनिरूपणायां चात्र न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते । " शरीररूपकविन्यस्तगृहीते । शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्य- स्तमपक्तशब्देन परिगृह्यते । कुतः । प्रकरणात्परिशेपाच । तथा ह्यनन्तरातीतो ग्रन्थ आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरूपक- कृप्ति दर्शयति- आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाडुर्विपयांस्तेपु गोचरान् । स्यापि नास्ति तद्रूपप्रत्यभिज्ञापेक्षा स्वत एव प्रमाणत्वेन निश्चायकत्वादित्याशङ्कय तद्रू- पविपरीतप्रत्यभिज्ञासत्त्वमवेष्टमिति मत्वा विपरीतरूपज्ञाने स्थानादीसिद्धौ दृष्टान्त- माह--न हीति । कथं तोह विपरीतरूपप्रत्यभिज्ञेत्याशङ्कय सूत्रभागमवतार्य विभ- जते-प्रकरणेति। "आत्मानं रथिनं विद्धि" इत्यस्मिन्वाक्ये बुद्ध्यात्मनोमध्ये शरीरस्य श्रुतत्वात्तदेवाचापि महच्छन्दितबुद्धिपुरुषमध्यस्थमव्यक्तशब्देन गृह्यते । श्रोतक्रमस्य स्मार्तकमारलीयस्त्वादित्यर्थः । उभयोरपि स्थानत्वात्कुतः श्रौतं स्थानमास्थाय शरीर. मेव ग्राह्यमित्याह-कुत इति । प्रकरणाधनुगृहीतत्वेन श्रोतक्रमस्य प्राबल्यादि- त्याह-प्रकरणादिति । तदुभयं वक्तुमुपक्रमते-तथा हीति । तत्र प्रकरणं विवि. च्य दर्शयति–अतीतेति । रूपककृप्तिः सादृश्यकल्पना । आत्मनो भोक्तू रथित्वं शरीराख्यरथस्वामित्वम् । तत्र हि भोक्ता प्रधान स्थूल शरीरं भोगायतनत्वेन गुणतया स्थवदवधेयमित्याह-आत्मानमिति । विवेकाविवेकप्रधानवृत्तिभ्यां बुद्धिरेव शरीर- द्वारा सुखदुःखे मोक्तारमुपनयतीति मत्वाऽऽह--बुद्धिमिति । मनसाऽश्वरशनास्था- नायेन विवकिना विपयेभ्यः श्रोत्रादीनि निगृह्यन्ते तेनाविवकिना तेपु प्रवर्त्यन्ते तेन मनसो युक्तं प्रग्रहत्वमित्याह-मन इति । असंयतानीन्द्रियाणि पुरुपं संतारानर्थ संपतानि मुक्तिद्वारं प्रापयन्तीत्याह-इन्द्रियाणीति । यथाऽश्वोऽध्यानभालक्ष्य चर- सेवमिन्द्रियहयाः स्वार्थमुपलभ्य चरन्तीत्याह-विपयानित्ति । शरीरादिपु मध्ये शब्दादीविषयानिन्द्रियहयगोचरानाहुरिति योजना । ननु मार्ग रथिमो रथाद्यपेक्षा न भोगे चिद्रूपतया स्वभावेनैव तयोगादतो देहादीनां रथादिकल्पनावैपम्यं तत्राऽऽह- रा. ठ, भोवस्था।

·० . - [अ०१पा०४सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३४७ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यफशब्दवाच्यत्वम्, ( अधिः १) आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेलाहुर्मनीपिणः ॥ [का० १-३-३-४ ] इति । तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति । संयतैस्त्व- ध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमामोतीति दर्शयित्वा किं तदध्वनः पार विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायां तेभ्य एव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति- इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः। पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः " || का० १.३-१०-११] इति । तत्र य एवेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादि- भावेन महतास्त एवेह परिगृह्यन्ते मकृतहानामकृतमक्रि- यापरिहाराय । तत्रेन्द्रियमनोयुद्धयस्तावत्पूर्वत्रेह च समान. शब्दा एव । अर्था ये शब्दादयो विपया इन्द्रिय- आत्मति । आत्मा भोक्तेत्याहुरिति संबन्धः । तस्यासनस्यार्थेन्द्रियासंनिकर्षे भोगा- योगादिन्द्रियमनोयोगो यथा भवतीति क्रियाविशेषणेन तस्य भोक्तृत्त्वमुपपादयति- इन्द्रियेति । यद्वाऽऽत्मा देहो देहेन्द्रियादिषु युक्तमात्मानं भोक्तेत्याहुरिति योजना । प्राकरणिकसंवन्धस्याऽऽकाङ्क्षाधीनत्वात्पूर्ववाक्यस्थदेहस्याव्यक्तशब्दाकाङ्क्षां वक्तुं स्थादिरूपककल्पनाफलं वदन्परमपदस्य प्रकरणिनो मुख्यस्याऽऽकाङ्क्षामवतारयति- संश्चेति । परमपदस्य स्वरूपे परत्वे चाऽऽकाङ्क्षामाह-किरिति । आका- झाद्वयशान्तयेऽनन्तर ग्रन्थमादत्ते-तेभ्य इति । पूर्ववाक्ये शरीरस्य प्रकृत- त्वेऽपि प्रधानमेवाताव्यक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । प्रकरणं प्रदर्य परि- शेष दर्शयितुमारभते-तत्रेति । पूर्वत्रानुक्तानामर्थानामिहोक्तिवत्प्रधानस्यापि स्पादि- त्याशङ्कय तेषां विपयशब्देनोक्तेमवमित्याह-अर्था इति । अर्थशब्देन विप- योक्तिरयुक्ता विषयाणामिन्द्रियेभ्योऽन्तरङ्गेम्यो बाह्यतया परत्वायोगादित्याश- १ इ. म. र तद्विष्णोः । २ इ. ज. न. स्तुि ये । ३ स. 'रूपप। ४ क. स. ४.८ "न्तरम।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४।०१] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्येवाव्यफशब्दवाच्यत्वम् , (अधि. १) हयगोचरत्वेन निर्दिष्टास्तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम् । इन्दियाणी ग्रहत्त्वं विपयाणामतिमहत्वमिति [वृ० ३।२] श्रुतिमसिद्धेः । विपयेभ्यश्च मनसः परत्वं मनोमूलत्वाद्विपयेन्द्रियव्यवहारस्य । 'मनसस्तु परा बुद्धि यदि हारुता भोग्यजातं भोक्तारमुपस- पैति । 'उद्धरामा महान्परः' यः स "आत्मान रथिनं विद्धि" इति रधित्वेनोपक्षिप्तः । कुतः । आत्मशब्दात् । भोक्तश्च भोगो- पकरणात्परत्वोपपत्तेः । महत्व चास्य स्वामित्वादुपपन्नम् । अथ वा- "मनो महान्मतिमा पूर्णदिः रयातिरीधरः। याऽऽह-तेषां चेति । आन्तरत्वेन श्रेष्ठत्वाभावेऽपि तेषामतिमहतया ग्रहरूपे. न्द्रियापेक्षया प्राधान्यस्य श्रुत्युक्तत्वात्परत्वमष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इतिश्रुत्या प्राण. मिहावाक्चक्षु श्रोत्रमनोहस्तत्वगिन्द्रियेम्यो ग्रहेम्यो गन्धरसनामरूपशब्दकामकर्मस्प. विषया अतिग्रहा उक्तास्तत्र गृह्णन्ति वशी कुर्वन्ति पुरुषमिति ग्रहा इन्द्रियाणि तेषामपि ग्राहकत्व विपयाधीनमित्यतिमहा विषयास्तेनातिग्रहतया तेपा प्राधान्यमि- त्यर्थ । तहि कपमर्षेभ्यो मनात परत्व तस्यापि ग्रहत्येन प्राणादिप्ताम्यादित्याशङ्कय स्वगतविशेषणार्थेभ्यस्तस्य परत्वमाह-विपयेभ्यश्चेति । तथाऽपि कथ बुद्धेर्मनसः सकाशात्परत्व तयोर्मोक्तार प्रत्यविशेषादित्याशङ्कयाऽऽह-मनसस्त्विति । निश्चय- द्वारा विपया भोक्तुरुपकुर्वन्ति निश्चयश्च बुद्धिरिति सशयात्मकमनतो बुद्धिप्राधान्य- मित्यर्थ । बुद्धयुपहितस्याऽऽत्मनस्ततो न परत्व महत्त्व चेत्याशङ्कय यो रथित्वेन पूर्व- त्रोक्त सोऽत्र गृह्यत इत्याह-बुद्धेरिति। तत्प्रत्यभिज्ञान तन हेतू कुर्वस्तहेतुमाह- आत्मेति । यत्तु कथमस्य परत्वमिति तत्राऽऽह-भोतुश्चेति । य पुनर्न तस्य महत्त्वमिति तनाऽऽह-महत्त्व चेति । तहि महत परमव्यक्तमिति न वक्तव्य किं त्यात्मन परमिति महच्छन्दस्याऽऽत्मवाचित्वादित्याशङ्कयाऽऽह-अथ वेति । सक- ल्पविकल्परूपमननशक्त्या हैरण्यगर्मी बुद्धिर्मनस्तस्या व्यष्टिमन तु समष्टितया व्याप्ति- माह-महानिति । सकल्पादिशक्तितया तर्हि संदेहात्मत्व तत्राऽऽहमति- रिति । महत्त्वमुपपादयतिब्रह्मेति । भोग्यजाताधारत्वमाह--पूरिति । निश्चया- मित्वमाह-बुद्धिरिति । कोर्तिशक्तिमत्त्वमाह-ख्यातिरिति । नियमनशक्किम- त्वमाह-ईश्वर इति । लोके यत्प्रवेष्ट ज्ञान ततोऽनतिरेकमाह- १४ अ ण च । २ क ज झ "प्त । आ ।३ ठ ड "गर्भ। . क स ट द. 'त्मकत्व । ५४ द "कृष्टज्ञा । - ·3 [अ०१पा० ४सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३४९ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवान्यकशब्दवाच्यत्वम् , (अधि० १) प्रज्ञा संविचितिश्चैव स्मृतिश्च परिपठ्यते ॥ [महाभा०१३-१०११] इति स्मृतेः “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च पहिणोति तस्मै" [श्वे०६।१८] इति च थुतेर्या प्रथ- मजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः सा सर्वासां बुद्धीनां पैरा प्रतिष्ठा सेह महानात्मेत्युच्यते । सा च पूर्वत्र वृदिग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते । तस्याप्यस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपचेः। एतस्मिस्तु पक्षे परमात्मविपयेणैव परेण पुरु- पग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम् । परमार्थतः परमा- त्मविज्ञानात्मनोभैदाभावात् । तदेवं शरीरमेवैकं परिशि- प्यते । इतराणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदयिपयों समनुक्कामन्परिशिप्यमाणेनेहान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्य- माणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्पते । शरीरेन्द्रियमनो- धुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथा- प्रज्ञेति । तत्फलमपि ततो नार्थान्तरविषयमित्याह-संविदिति । चित्प्रधानत्व- माह-चितिरिति । ज्ञातसर्वार्थानुसंधानशक्तिमाह-स्मृतिश्चेति । सर्वत्र विद्वत्त- सिद्धिमनुमूलयति-परिपठ्यत इति । श्रुतिरपि हिरण्यगर्भबुद्धौ वेदाविर्भाव मीश्वरानुग्रहवशादभिवदन्ती तदीयां बुद्धिमुक्तलक्षणां विवक्षतीत्याह-य इति । परत्वं तस्याः साधयति-सर्वासामिति । तर्हि पूर्वत्रानुक्तहिरण्यगर्भबुद्धेरिव प्रधानस्यापीहोक्तिः स्यान्नेत्याह-सा चेति । हिरुगिति पृथक्त्वोक्तिः । कथं बुद्धरेव परा वुद्धिरित्याशङ्कय सर्वांसामित्यत्रोक्तं स्फुटयति-तस्या इति । व्यष्टिबुद्धचाश्रयत्वात्परा समष्टिवुद्धिरिति बुद्धेरित्यादिना सदुक्तिरविरुद्धेत्यर्थः । तहिं पूर्वोकस्य रथिनोऽनुक्तिवदिह शरीरस्यापि च रथस्य स्यादित्याश- ङ्कयाऽऽह--एतस्मिन्निति । ननु पुरुषोक्त्या न रविग्रहस्तस्य जीवत्वात्पुरुषस्य परमात्मत्वात्तत्राऽऽह-परमार्थत इति । परिशेयमुपसंहरति-तदेवमिति । प्रकरणपरिशेपाभ्यामव्यक्तं शरीरमिति प्रतिज्ञातं निगमयति-इतराणीति । देहा. दिप स्थादिकल्पनाफलाडोचनायामपि शरीरमेवाव्यक्तमित्याह-शरीरेति । सुखादि- वेदना । देहादिसंयोगे हेतुरविद्यावत इति । तत्संयोगफलमाह-भोकुरिति । देहा- १ ट. "ति श्रृं। २ . भ. परमा ! ३ इ. भ. 'यस्तु । ४ इ. म. ते । तेजित । ५ क. याऽनु। ६ इ. म. दानेन । ज. दाव्य । ७ क. प. उ. 'पिर।

·३५० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू.१] कारणायस्थापनस्य स्मूलशरीरस्ययाव्यफरादयाच्यापम् , ( अधि०१) दिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्यगात्मब्रह्माव. गतिरिह विवक्षिता। तथा च- एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वयया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदशिभिः" ॥ [का० १.३-१२ ] इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्व. मुक्त्वा तदवगमार्थ योग दर्शयति- " यच्छेदा नसी माज्ञस्तपच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेचद्यच्छेच्छान्त आत्मनि" ॥ [का० १-१-१३ ] इति । एतदुक्तं भवति वाचं मनसि संयछेदागादिवाहोन्द्रियच्या. पारमुत्सृज्य मनोमानेणावतिष्ठेत । पनोऽपि विषयविकल्पाभि. मुखं विकल्पदोपदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धाचध्यवसाय- स्वभावायां धारयेत् । तामपि बुद्धिं महत्यात्मनि भोक्तर्ययायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापादनेन नियच्छेत् । महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्रकरणपति परस्मिन्पुरुपे परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठाप- दिव्यतिरेकबोधाधीनमात्मनो ब्रह्मत्वाधिगतिफलम् । न च प्रतियोगिनो देहादेरमहे तथातिरेकधीः । तथा चेन्द्रियादिवदेव शरीरमपि ग्राह्यमित्यव्यक्तशयस्य तदर्थतेत्यर्थः । प्रत्यग्नमधौरिहाभीष्टेति कथं दृष्टिरित्याशङ्कमाऽऽत्मनो दुर्योधत्वोक्त्या तद्धीहेतुविधे- रित्याह--तथा चेति । अप्रकाशस्वभावत्वं व्यासेधति-दृश्यते स्विति । श्रव- गादिपरिपाकानन्तर्यमाह-~-अग्न्ययेति । सूक्ष्मार्थविषयतया सूक्ष्मत्वं तन्निछानामेवो- तवृद्धिद्वारा तदर्शनं न पहिर्मुखाना(गा)मित्याह-सूक्ष्मति । वाक्यतात्पर्यमाह- वैष्णवस्येति । कुतस्तहिं तद्धीरित्याशङ्कयानन्तरवाक्यमवतारयति-तदिति । ब्रह्मा- त्मधीसाधन विधायि वाक्यं व्याकरोति-एतदिति । वागिति द्वितीयालोपस्य च्छान्दसत्वाद्वाचमित्युक्तम् । वाचो ग्रहण बाह्येन्द्रियोपलक्षणमित्युपेत्य वाक्यार्थ- माह-वागादीति । तथा च सति मनसि संकल्पादिसंभवान्नैकरसब्रह्मधीरित्या- शङ्कयाऽऽह-मनोऽपीति । बुद्धरपि विषयप्रावण्यात्तस्पा सत्यां ने ब्रह्मधीरि- त्याशङ्कयाऽऽह-~तामिति । महत्यात्मनि पृथगवस्थिते नैक्यधीरित्याशङ्कयाऽऽह- महान्तं विति । तस्याविष्ठानान्तरं नेति सूचयति--परस्यामिति । प्रक- १ज.स्य दु.खगम्यत्व। २ न. नि नि । ३ ज. उदाहमिन्द्रि । सारमा । ५ क. ख. "तिरिक्तयों।

·[अ०१पा०४२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५१ कारणावस्यापनस्य स्यूलशरीरस्यैवान्यकशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि०१) येदिति च । तदेवं पूर्वापरालोचनायां नास्त्यत्र परपरिकल्पि. तस्य मधानस्यावकाश:॥१॥ सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ॥२॥ उक्तमेतत्प्रकरणपरिशेपाभ्यां शारीरमव्यक्तशब्दं न प्रधान- मिति । इदमिदानीमाशङ्कयते कथमव्यक्तशब्दाईत्वं शरीरस्य यावता स्थूलत्वात्स्पष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दाहमस्पष्टवचन- स्त्वव्यक्तशब्द इति । अत उत्तरमुच्यते-"सूक्ष्म तु" इह कार- णात्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दाहत्वात् । यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति तथाऽपि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति । प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः । यथा “गोभिः श्रीणीत मत्सरम्" [ऋ० सं० ९. ४६-४] इति । श्रुतिश्च “ तद्धेदं तीव्याकृतमासीत् " [वृ० रणात्परिशेपाचाव्यक्तपदं शरीरमेव दर्शयतीति पूर्वत्र व्याख्यातं दर्शयति- चेति । विधान्तरेऽपि पुनास्यायाधुना सूत्रार्थमुपसंहरति-तदेवमिति ॥१॥ अव्यक्तपदस्य देहे प्रवृत्तियोग्यत्वमाह-सूक्ष्मं विति । शङ्कोत्तरत्वेन व्याख्यातुं वृत्तमनूद्य शङ्कां दर्शयति-उक्तमिति । प्रवृत्तिनिमित्ताभावान्न शरीरमव्यक्तशब्द- मिति शङ्कामेव विशदयति-कथमिति । दुनिरूपत्वं तत्राव्यक्तशब्दप्रवृत्तिनिमित्त- मित्याशङ्कयाऽऽह-यावतेति । स्पष्टतरत्वेन व्यक्तशब्दाईत्वेऽपि तस्मिन्नव्यक्तपद किं नोच्यते तत्राऽऽह-अस्पष्टेति। उत्तरत्वेन सूत्रमवतार्य तदक्षराणि व्याकरोति- अत इति । इत्युदाहरणोक्तिः । स्थूलस्य देहस्य कुतः सूक्ष्मत्वं तदाह-कारणेति। अव्यक्तशब्देन कारणात्मना सूक्ष्मस्य देहस्य वक्तुमिष्टत्वे हेतुमाह-सूक्ष्मस्येति । अक्षरार्थमुक्त्वा प्रवृत्तिनिमित्तं व्यक्तीकर्तुं विवतितमर्थमाह---यद्यपीति । भूतसूक्ष्म- स्याव्यक्तशब्दाईत्वेऽपि किं नातं स्थूलस्य देहस्येत्याशङ्कयाऽऽह-प्रकृतीति । प्रकृतेर्विकाराणामनन्यत्वाद्विकारे प्रकृतेरव्यक्तत्वमुपचरितमित्यर्थः । प्रकृतिशब्दस्य विकारे प्रयोगे श्रौतं दृष्टान्तमाह-यथेति । गोभिस्तद्विकारैः पयोभिर्मत्सरं सोमम् । श्रीणीत "श्रीपाके" इत्यस्य धातोलोटि मध्यमपुरुषबहुवचनम् । विकारापन्नं कुर्यात् । पाकार्थत्वेऽपि हिरण्येन श्रीगीतेतिवदन संबन्धार्थत्वं श्रीणारिष्टम् । तथा कारणवा- चकमव्यक्तपदं तदभिन्नकार्ये भवत्यौपचारिकमित्यर्थः । अव्यक्तात्कारणाद्विकाराणामन- न्यत्वे हेतुमाह-श्रुतिश्चेति । अव्यक्तमव्याकृतमित्यनान्तरमित्युपेत्य ज्याचष्टे- १४. ज. स. भ. ट. ति । त। २ क. ज्याचष्टे । । क. स. ठ, ड.'त वि।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०४सू०२] कारणावस्थापनस्य स्थूलारीरस्थयान्यफराब्दवाच्यत्वम्, ( अधिः १) १.४.७] इतीदमेव व्याकतनामरूपविभिन्नं जगत्यागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं वीजशक्त्यवस्थमच्यक्तन्दियोग्य दर्शयति ॥२॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ अनाऽऽह यदि जगदिदमनभिव्यक्तनामरूपं वीजात्मकं भाग- यस्थमव्यक्तशब्दाईमभ्युपगम्येत तदात्मना च शरीरस्याप्यव्य. शब्दाईत्वं प्रतिज्ञायेत स एव तर्हि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापयेत । अस्यैव जगतः मागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपग- मादिति । अगोच्यते-यदि वयं स्वतत्रां कांचित्मागवस्यां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम प्रसञ्जयेम तदा प्रधानकारण- वादम् । परमेश्वराधीना स्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतोs. भ्युपगम्यते न स्वतत्रा। सा चावश्याभ्युपगन्तव्या । अर्थवती हि सा । न हि तया विना परमेश्वरस्य समत्वं सिध्पति ! शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । मुक्तानां च पुनरनुत्पत्तिः । इदमिति । तदा तस्य स्वरूपेणासत्व व्यावर्तयति-वीजेति । वीनमेव शक्तिरती- न्द्रियत्वात्तदात्मने स्थितमिति यावत् ॥ २॥ उक्तश्रुत्या प्रधानप्रप्तक्ति प्रत्याह-तदधीनत्वादिति । तद्याख्यातुमादौ व्याव. ल् शङ्का दर्शयति-अत्रेति । प्रकृता श्रुति सप्तम्यर्थ । जगतोऽव्यक्तशब्दाहत्व. मिदानीमविवक्षित शरीरस्य तु कारणात्मना तच्छन्दत्व प्रतिज्ञातमित्याशङ्कयाऽऽह- तदात्मनेति । सिद्धान्तमनूयानिष्ट प्रसञ्जयति स एवति । तार्ह तस्या, प्रागव. स्थायामेव सति प्रागवस्थ जगदव्यक्तशब्दयोम्पमित्यादाविष्टे सतीत्यर्थ । सुखदुख- मोहात्मक कार्य ताडगेव कारण गमयतीति हेतुमाह-~-अस्यैवेति । तत्र सूत्रमुत्तर- स्वेन व्याकर्तु भूमिका करोति-अत्रेनि । कथ तहि भवद्भिरभ्युपगम्यते तदाह- परमेति । तस्यैव जगदुपादानत्वादानर्थक्यादेपा नोपेयेत्याशङ्कयाऽऽह-सा चेति । तदधीनत्वादिति व्याख्यायावदित्यश व्याख्याति-अर्थवतीति । तदेव समर्थयते- न हीति । कूटस्थासद्धाद्वयस्य ब्रह्मण स्रष्मृत्वानुपपत्त्या मायाशक्तिरेहव्येत्युक्तम् । इदानी बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तेश्चेत्याह-मुक्ताना चेति । यस्या सत्या जननमर. १ ड म 'शब्द यो । २ ड य 'वश्यमभ्यु। ३ क ज श. द. "स्य । क. ज, म "त्ति ।वि। ५ स. नाऽवस्थि।

·[अ०१पा० ४सू०३]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५३ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवान्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , ( अधिः १ १) कुतः । विद्यया तस्या वीजशक्तेहाद । अविद्यात्मिका हि चीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महा- सुतिर्यस्यां स्वरूपमतिवोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवा। तदेतदव्यक्तं कचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम् " एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोतश्च" [बृ. ३.८.११ ] इति श्रुतेः। कचिदक्षरशब्दोदितम् ॥ अक्षरात्परतः परः" [मु०२-१-२] इति श्रुतेः । कचिन्मायेति सूचितम् “मायां तु मकृति विद्या- न्मायिनं तु महेश्वरम् " [० ४.१०] इति मन्त्रवर्णात् । अव्यक्ता हि सा माया तत्त्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात् । तदिदम् “ महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तम् । अव्यक्तप्रभवत्वा- न्महतो यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिर्महान्। यदा तु जीवो महांस्तदाऽ- प्यव्यक्ताधीनत्वान्जीवभावस्य "महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तम् । णौदिः संसारो यन्निवृत्त्या तन्निवृत्तिः सा मायाशक्तिरेष्टव्येत्यर्थः । ननु न बोनश- क्तिविद्यया दह्यते वस्तुत्वादात्मवन्नेत्याह-अविद्येति । केचित्तु प्रतिजीवमविद्याशक्ति- भेदमिच्छन्ति । तन । अव्यक्ताव्याकृतादिशब्दायास्तस्या भेदकाभावादेकत्वेऽपि स्वशक्त्या विचित्र कार्यकरत्वादित्याह-अव्यक्तेति । न च तस्या जीवाश्रयत्वं जीव- शब्दवाच्यस्य कल्पितत्वात्तदविद्यारूपत्वात्तच्छन्दक्ष्यस्य ब्रह्माव्यतिरेकादित्याह- परमेश्वरेति । मायाविद्ययो दादीश्वरस्य मायाश्रयत्वं जीवानामविद्याश्रयतेति वदन्तं प्रत्याह-मायामयीति । यथा मायाविनो माया परतन्त्रा तथैषाऽपीत्यर्थः । प्रतीती तस्याश्चेतनापेक्षायामाह-महामुप्तिरिति । अग्रवत्त्वेन विपर्यासवत्त्वेन चानन्तजीव. निर्भासहेतुत्वेनापि साऽर्थक्तीत्याह-यस्यामिति । अपित्या माणशक्तेः सत्त्वमुल्ला तत्रैव श्रुतिमाह-तदिति । अनवच्छिन्नत्वादाकाशत्वं तत्त्वज्ञानं विनाऽनिवृत्तेरक्षरत्वं विचित्र कार्यत्वान्मायात्वमिति भेदः । इदानीमनिर्वाच्यत्वेनाव्यक्तशब्दार्हत्वमाह- अव्यक्तेति । उक्तमर्थ प्रकृतश्रुत्या योनयति--तदिदमिति । कुत्तस्तस्य महतः सकाशात्परत्वमित्याशङ्कय बुद्धिपक्षे तावदुपपत्तिमाह-अव्यक्तेति । युक्तं हि कार्याकारणस्य परत्वमिति भावः । नोवपक्षेऽपि परत्वोपपत्तिमाह--यदा विति । दृष्टं हि राजादेः स्वाधीनादमात्यादेः परत्वमिति भावः । कुतो जीवभावस्याव्यक्ता- क. ड.ज.म.हि सावी'। २ ड. म. ८. 'सुपुप्ति। ३ . गादिसं'। ४ क, ख. ठ... हम ·श्रीमईपायनमणीतब्रह्ममूत्राणि- [अ०१पा०४०३] कारणावस्यापनस्य स्थूलशरीरस्यवान्चकशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि) अविद्या व्यक्तमविद्यावलेनैव जीवस्प सर्वः संव्यवहार: संततो वर्तते । तयाव्यक्तगतं महतः परत्वमभेदोपचाराचद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते । सत्यपि शरीरवदिन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेष शरीरस्यैवाभेदोपचारादव्यक्तशब्देन ग्रहणमिन्द्रियादीनां स्त्रश- दैरेव गृहीतत्वात्परिशिष्टत्वाच शरीरस्य । अन्ये तु वर्णयन्ति- द्विविधं हि शरीरं स्थूल सूक्ष्मं च । स्थूलं यदिदमुपलभ्यते सूम यदुत्तरत्र वक्ष्यते ॥ तदन्तरपतिपत्नी रहति संपरिप्वक्ता प्रश्न- निरूपणाभ्याम् " [७० सू० ३-१-१] इति । तच्चोभयमपि शरीरमविशेपार्वत्र स्थत्वेन संकीर्तितम् । इह तु सूक्ष्ममव्य- तशब्देन परिगृह्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दाईत्वात् । " तदधी- नत्वात् च वन्धमोक्षव्यवहारस्य जीवात्तस्य परत्वम् । यथाऽर्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्द्रियेभ्यः परत्वमर्थाना- मिति । तस्त्वेतद्वक्तव्यमविशेषेण शरीरयस्य पूर्वत्र रथत्वेन संकीर्तितत्वात्समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्टत्वयोः कथं सूक्ष्ममेव धीनत्वमविद्याधीनत्वादित्याशङ्कयाव्यक्तस्योक्तं स्वरूपं स्मारयत्ति-अविद्येति । संप्रति जीवभावस्य तदधीनत्वमाह-अविद्यारवेनेति । तथाऽपि कथं शरीरस्य महतः सकाशात्परत्वं तत्राऽऽह-तश्चेति । इन्द्रियादीनामपि प्रकृत्यभेदादव्यक्तत्वं परत्वं च तुल्यमिति कुतः शरीरस्यैवेह ग्रहणमित्याशङ्कवाऽऽह-सत्यपीति । आचार्यदेशीयमतमुत्थापयति-अन्ये स्विति । तन्मतेऽपि सूत्रद्वयं योजयितुं पातनि- कामाह-द्विविधमिति । तस्य द्विविधस्यापि प्रामाणिकत्वमाह-स्थूलमिति । देह- द्वयस्याप्रस्तुतत्वमाशङ्कयाऽऽह--तञ्चेति । भूमिकां कृत्वा सूक्ष्म वितिसूत्रावयवं व्याकरोति इति । पूर्ववाक्ये द्वयोः संनिधौ सूक्ष्मस्यैवान ग्रहे को हेतुरित्याश- श्य तदहत्वादितिहेत्वमाह-सूक्ष्मस्येति । कथं तार्ह तस्य महतो जीवात्परत्व मित्याशङ्कय द्वितीये सूने तदधीनत्वं व्याचष्टे-तदानस्वाचेति । सूक्ष्मदेहाधीनौ विवेकाविवेकाभ्यां बन्धमोक्षौ तेन तद्वतो जीवात्परत्वमित्यर्थः । तत्र सौत्रं दृष्टान्त- माह-~यथेति । इतिशब्दो दार्शन्तिकयोती वृत्तिकारमतसमाप्त्यर्थश्च । वृत्तिकृता मतं निराचष्टे-तैस्त्विति । अव्यक्तपदमेव व्यक्तस्थूलदेहव्यावृत्तिहेतुरित्याह- १ क.ज. 'वेन च जी । अ. वे च जी २ अ, झ. 'रवायावि.म. शन्दत्वेन । ४ क. 'म बय। ५ ड. स. पूर्व र । ६८. 'न की' । ७ . तत्वतो।

·[अ०१पा०४सू०३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५५ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवान्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० १) शरीरमिह गृह्यते न पुनः स्थूलमपीति । आन्नातस्यार्थ प्रति. पत्तुं प्रभवामो नाऽऽन्नातं पर्यनुयोक्तुम् । आन्नातं चाव्यक्त- पदं सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्नोति नेतरद्यक्तत्वात्तस्येति चेत् । न । एकवाक्यताधीनत्वादर्थप्रतिपत्तेः । न हीमे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतामनापद्य कंचिदर्थं प्रतिपादयतः । प्रकृत- हानामकृतप्रक्रियामसङ्गात् । न चाऽऽकाङ्क्षामन्तरेणैकवाक्यताम- तिपतिरस्ति । तत्राविशिष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वाकाक्षायां यथाकाक्षं संवन्धेऽनभ्युपगम्यमान एकवाक्यतैव वाधिता भवति कुत आन्नातस्यार्थप्रतिपत्तिः। न चैवं मन्तव्यं दुशो- धत्वात्सूक्ष्मस्यैव शरीरस्येह ग्रहणं स्थूलस्य तु दृष्टवीभत्सतया सुशोधत्वादग्रहणमिति । यतो नैवेह शोधनं कस्यचिद्विवक्ष्यते । न ह्यत्र शोधनविधायि किंचिदाख्यातमस्ति । अनन्तरनिर्दिष्ट. त्वात्तु किं तद्विष्णोः परमं पदमितीदमिह विचक्ष्यते । तथा हीदमस्मात्परमिदमस्मात्परमित्युक्त्वा पुरुपान परं किंचिदि- आनातस्येति । आम्नातमपि पदमुभयसाधारणमित्याशङ्कयाऽऽह-आन्नातं चेति। पूर्वोत्तराम्नातयोरेकवाक्यताधीनत्वादर्थदृष्टेस्त्वन्मते चैकवाक्यताभावात्कुतोऽर्यधीः कुत- श्राव्यक्तशब्देन स्थूलदेहनिवृत्तिरित्याह-नेति । एकवाक्यताधीनाऽर्थधीरित्येतदेव कथ- मित्याशङ्कयाऽऽह---न हीति । शरीरशब्दस्य स्थूलशरीरे रूढेस्तस्य प्रकृतस्य हानं भूतसूक्ष्मस्याप्रकृतस्याव्यक्तशब्दत्वप्रक्रिया च निष्प्रमाणिकाऽऽयाता स्यादित्याह- प्रकृतेति । पूर्वोत्तरानाते तर्खेकवाक्यतामापौवार्थं प्रतिपादयेतां तत्राऽऽहन चेति । अस्तु तहिं तद्वशादेकवाक्यतापत्तिस्तत्राऽऽह-तत्रेति । आकाक्षाया वाक्पैक्यधी- हेतुत्वे सतीति यावत् । उभयमपि प्रकृतत्वाहाह्यत्वेनाऽऽकाक्षितं तेन तद्वारा पद- प्रवृत्तेरव्यक्तपदस्योभयत्रापि प्रवृत्ती प्रकरणपारिशेप्ययोस्तुल्यत्वान्नैकत्र नियमोऽस्ती- त्यर्थः । सूक्ष्मस्यैव देहस्याऽऽकाङ्क्षादुःशोधत्वात्तस्याऽऽत्मनोऽतिसंनिकृष्टस्य सहसा ततो निक्रष्टुमशक्यत्वादन्यस्य तु दुष्टत्वेन दृष्टत्वादात्मनो निष्कर्षस्य सुकरत्वादित्या- शङ्कयाऽऽहन चेति । कुतो न मन्तव्यं तत्राऽऽह-यत इति । इहेति प्रकर- गोक्तिः । वैराग्याय शोधनमत्र नेष्टमिति कथं गम्यते तत्राऽऽह-न हीति । कि तर्हि विवक्षितं तदाह-अनन्तरेति। तस्य तस्य परत्वेन वचनात्परमपदमेव कथमत्रा- भीष्टं तत्राऽऽह-तथा हीति । परमपददिदर्शयिपया पारम्पर्यमत्रामीष्टमिति पूर्वोत्त. १४ म.र्थस्य प्र' । २ क. ज. धनत्वा । ३ ख. 'झाया वा।। क. स. धनत्वा'।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा ०४सू ०४] कारणावस्थापनस्य स्यूलशरीरस्येवाव्य कशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि) त्साह । सर्वथाऽपि त्वानुमानिकनिराकरणोपपत्तेस्तथा नामास्तु ननः किंचिच्छिद्यते ॥३॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥४॥ ज्ञेयत्वेन च सांख्यैः प्रधान स्मर्यते गुणपुरुपान्तरज्ञानाकैव- ल्यमिति वदद्भिः। न हि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुपस्या- न्तरं शक्यं ज्ञातुमिति । कचिच विभूतिविशेपमासये प्रधान शेय. मिति स्मरन्ति । न चेदमिहान्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते । पदमात्रं ह्यन्यक्तशब्दो ने हान्यक्तं ज्ञातव्यमुपासितव्यं चेति वाक्यमस्ति। न चानुपदिष्टपदार्थज्ञानं पुरुषार्थमिति शक्यं प्रतिपत्तुम् । तस्मा. दपि नाव्यक्तशब्देन प्रधानमभिधीयते । अस्माकं तु रथरूपक- कृतशरीरायनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितुपयमुपन्यास इत्यनवद्यम् ॥ ४॥ रालोचनातो भातीत्यर्थः । किं चाव्यक्तपदेन स्थूलमेव शरीरमुक्तं बुद्धिं तु सारयिं विद्धी. त्यादिना सूक्ष्मदेहस्य विभक्तत्वेन रथकल्पनाविषयत्वात्तस्य शरीरंपदेनानुक्तत्वादि- हापि मनसस्तु परा बुद्धिरिति गृहीतत्वेनापरिशेपादिति मत्वोपेत्यापि दूपयति- सर्वथेति । स्थूलसूक्ष्मयोरन्यतरग्रहेऽपीति यावत् । तथा नामास्त्विति त्वैदिच्छया सूक्ष्मदेहस्यैवाव्यक्तशब्दत्वं स्यादित्यर्थः । किंचिदिति प्रधानवादनिराकरणमुक्तम् ॥३॥ प्रधानस्याव्यक्तशब्दावाच्यत्वे हेत्वन्तरमाह-क्षेयत्वेति । तद्याख्यातुं पातनिकां करोति-ज्ञेयत्वेनेति । गुणानां पुरुषाणां चान्तरं विवेकस्तस्यैव मुक्तिहेतुत्वेन ज्ञेय- त्वमिष्टं न प्रधानस्येत्याशङ्कयार्थान्तरस्यापि तदिष्टमित्याह--न हीति । इति गुणत्र- यसाम्यावस्थारूपप्रधानस्यापि यत्वमिति शेषः । तथाऽपि विवेकगुणतया प्रधानस्य ज्ञेयत्वं न स्वप्रधानतयेत्याशङ्कय प्रकृतिलयादिसिध्यर्थ स्वप्रधानतयाऽपि तज्ज्ञेयत्व- मिष्टमित्याह- कृचिचेति । इहापि ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्देनोकमित्याशङ्कय सूत्रार्थ- माह--न चेति । तदेव स्पष्टयति-पदेति । नवव्यक्तशव्दे प्रयुक्ते तदर्थस्यार्थादेव ज्ञेयत्वमक्षाते शब्दाप्रयोगान्नेत्याहन चेति । आर्थिकधियोऽपुमर्थत्वसंभवाच्छाब्द. भेव फलवज्ज्ञानं न चाव्यक्ते तथाविधा धीरित्यर्थः । पञ्चम्यर्थमन्द्य चकारद्योत्य- माह-तस्मादिति । त्वन्मतेऽप्युशनीत्याऽव्यक्तपदमनर्थकमित्याशङ्कयाऽऽह- अस्माकं स्विति । परमपदस्य सर्वस्मात्परत्वज्ञानार्थ देहाापन्यासोऽस्मत्पक्षे स्यादि. त्यव्यक्तशब्देन स्थूलदेहोक्तिरर्थवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ १ क. इ.स. 'दिए । २ क. ख. ट. ड. त्वदीयेच्छ' ।

·[अ ०१पा० ४सू०९]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५७ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यफशब्दवाच्यत्वम् , (अधि० १) वदतीति चेन प्राज्ञो हि' प्रकरणात् ॥ ५॥ अत्राऽऽह सांख्यः “ शेयत्वावचनात् " इत्यसिद्धम् । कथम् । श्रूयते पुत्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्व- चनम्- " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते " ।। [का० २-३-१५] इति । अत्र हि यादृशं शब्दादिहीनं प्रधानम् महतः परम्" स्मृती निरूपितं तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टं तस्मात्मधा- नमेवेदं तदेव चाव्यक्तशब्दनिर्दिएमिति । अत्र बेम:-- नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम् । प्राज्ञो हि" इह परमात्मा निचाय्यत्वेन निर्दिष्ट इति गम्यते । कुतः । भक. रणात् " माज्ञस्य हि प्रकरणं विततं वर्तते । किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इत्यादिनिर्देशात् । “ एप सर्वेषु भूतेषु गुढोत्मा न प्रकाशते” इति च दुतित्ववचनेन " पुरुषान पर ज्ञेयत्वावचनस्यासिद्धिमाशय परिहरति-वदतीत्यादिना । चोद्यं विवृणोति- अत्रेति । उक्तहेतोर्न प्रधानमव्यक्तमित्युक्ते सतीत्यर्थः । साधितत्वान्नासिद्धिरिति शङ्कते-कथमिति । वाक्यशेपेणोत्तरम्-श्रूयते हीति । अशब्दमित्यादि प्रत्येकं नित्यशब्दः संबध्यते । ननु निष्प्रपश्चं ब्रह्मोक्त्वा तस्य प्रत्यक्त्वेन ज्ञानान्मु. क्तिरत्रोच्यते न प्रधानस्यात्र प्रसङ्गोऽस्ति तत्राऽऽह-अत्रेति । शब्दादिशून्यतया स्मार्तप्रधानस्य प्रत्यभिज्ञानात्तदेवात्रोक्तमित्याह--तस्मादिति । नयाऽपि महतः पर- मव्यक्तमित्यत्र फैि जातं तदाह-तदेवेति । उत्तरमाह-अत्रेति । तत्र नमोऽर्थ- माह-नेहेति । कस्य तर्हि शेयत्वेनात्रोक्तिस्तत्राऽऽह-माज्ञो हीति । प्रधानेऽपि संभवति परमात्मग्रहे को हेतुरित्याह-कुत इति । तन हेतुमुक्त्वा विभनते-- भकरणादिति । परमात्मप्रकरणस्य प्रकृतत्वे हेतुमाह-पुरुपादिति । इत, श्राशन्दादिवाक्ये परस्यैवाऽऽत्मनो क्षेयत्वमित्याह-एप इति । तत्रैव ११, म. 'देवाव्य'। २ क. ह. ज. म. द. शनिव।

·३५८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४.१] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्वाव्यक्तंशन्दवाच्यत्वम् , (अधि) तस्यैव ज्ञेयत्वाकाङ्क्षणाद् । 'यच्छेद्वाअनसी प्राज्ञः' इति च तज्ज्ञानायव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् । मृत्युमुखममोक्षणफ- लत्वाच । न हि प्रधानमात्रं निचाय्य मृत्युमुखात्ममुच्यत इति सांख्यैरिप्यते । चेतनात्मविज्ञानादि मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति तेपामभ्युपगमः । सर्वेषु वेदान्तेषु मावस्यैवाऽऽत्मनोऽशब्दादि- धर्मत्वमंभिलप्यते । तस्मान प्रधानस्पात्र ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्दनि- दिएवं वो ॥५॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा । यस्माद "त्रयाणामेव " पदार्थानामग्मिजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठक. ल्लीपु वरमदानसामद्विक्तव्यतया "उपन्यासः" दृश्यते । तद्वि- पय एव च "प्रश्नः" । नातोऽन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वाऽस्ति । तत्र तावत् "स त्वमनि स्वय॑मयोपे मृत्यो महि तं श्रद्दधानाय मह्यम् " [ का० १.१.१३ ] इत्यग्निविपयः प्रश्नः। हेवन्तरमाह-तस्यैवेति । दृश्यते त्वायया बुद्ध्येत्यादि तदाकाक्षणम् । तस्यैव ज्ञेयत्वमित्यत्र हेत्वन्तरमाह-यच्छेदिति फलविशेपचतेरपि स्यैव ज्ञेयत्वमित्याह---मृत्यिवति । प्रधानेऽपि तदविरुद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । कथं तार्ह तेपामभ्युपगमस्तवाऽऽह-चेतनेति। सर्वोपनिषदालोचनायामाप पुरस्यैव क्षेयत्वमत्रेष्टमित्याह-सवेष्विति । तुल्पश्रुतिसिद्धब्रह्मोक्किसंभवे विजातीय- स्मृतिसिद्धप्रधानोक्त्ययोगान प्रधानधीरित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥५॥ प्रतिज्ञाद्वये युक्त्यन्तरमाह-त्रयाणामिति । प्राथमिकं चकारं प्रतिज्ञापरत्वेन व्याकरोति-इतश्चेति । प्रधानस्याप्रकान्तत्वमितःशब्दार्थ स्फुटयति-यस्मादिति । कठान वल्लीभिरवच्छिने ग्रन्थे त्रयाणामेव प्रश्नप्रतिवचने दृष्टे मृत्योर्नचिकेतसं प्रति वरत्रयदानस्यान्यथानुपपत्तरित्यर्थः । सौत्रमेवकारं व्याचष्टे-नेति । क्रमेण प्रश्नत्रय. मुदाहरति-तत्रेत्यादिना । हे मृत्यो स मदर्थ दत्तवरस्त्वं स्वयं वर्गहेतुमग्निमध्येषि स्मरसि तेन तद्विषयां विद्यां मदर्थं वदेत्यर्थः । मनुष्ये तदेहे प्रेते त्यक्तप्राणे सति येयं क. १. ज.अ.पु वये। ज. "मभ्युपगम्यते। ३ ज. निर्देश्यत्व । क्र. ज. . च । ५ ज. रमना तस्मि।

·[अ०१पा०४सू०६]आनन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३५९ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०) "येयं ते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेप वरस्तृतीयः" ॥ [का० १-१-२०] इति जीवविपर्यः प्रश्नः । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद "। [का० १.२.१४] इति परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि “लोकादिनि तमु. वाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा"[का० १-१-१५] इत्यग्निविषयम् । " हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा चे मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्" । [का० २-५.६.७] इति व्यवहितं जीवविपयम्, “न जायते म्रियते वा विपश्चित्" [का० १२-१८] इत्यादिवहुप्रपञ्चं परमा- त्मविपयम् । नैवं प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति अपृष्टत्वाचानुपन्य विचिकित्सा तामेव पक्षमेदेन दर्शयति-अस्तीति । संदिग्धमात्मतत्त्वमेतदित्युक्तम् । प्रतिव,नत्रयमपि क्रमेण कथयति-प्रतीति । लोकहेतुविरादृष्टयोपास्यत्वालोकादि- श्चित्योऽग्निस्तमुक्तवान्मृत्युनचिकेतसे । याः स्वरूपतो यावतीः संख्यातो यथा वाऽग्नि- श्चीयते तत्सर्वमुपाचेति संबन्धः । हन्तेदानी मुह्यं गोप्पं सनातनं चिरंतनं ब्रह्म ते तुभ्यं' प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञाय जीवमपि ब्रवीति-यथेति । आत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति तथा च वक्ष्यामीति योजना । कथं स मरणे भवति तत्राऽऽह-योनिमिति । मृतानां पुनर्विचित्रनन्मापत्तौ निमित्तमाह-यथेति । यथाश्रुतमिति । येन यादृशं देवताज्ञा- नमनुष्ठितं स तदनुरूपामेव योनि प्राप्नोतीत्यर्थः। "देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा" इत्या- यस्मिन्नेतावुपाश्रितो" इत्यन्तेन संदर्भेण परमात्मप्रतिवचनरूपेण जीवप्रश्नायव. हितमपि यथोक्तं वचो योग्यत्वाजीवविषयमित्याह-व्यवहितमिति । एवमितिसूत्रा- वयवा पिवृणोति-नैवमिति । सूचाक्षराणि योनयित्वा तदर्थोक्त्यर्थमालिपति- रम्य ॥ १ क. ज. पट. यः । " । २ क. ज.तु। १ इ. अ. 'वादनु । ४ ठ. ह. 'चर्न ·. श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४सू०६] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तंशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०१) सनीयत्वं तस्येति । अत्राऽऽह--योऽयमात्मविपयः प्रश्नो येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीति किं स एवायम् 'अन्यत्र धर्माद- न्यत्राधर्मात ' इति पुनरनुकृप्यते किंवा ततोऽन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति । किं चातः, स एवायं प्रश्नःपुनरनुकृष्यत इति ययुच्येते योरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकतापत्तेरनिविपय आत्म- विषयश्च दावेव प्रश्नावित्यतो न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासा- विति । अथान्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इत्युच्येत ततो यथैव घरमदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोप एवं प्रश्नव्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोपः स्यादिति। अत्रोच्यते । नैवं वय- मिह वरमदानन्पतिरेकेण प्रश्नं कंचित्कल्पयामो वाक्योपक्रमसाम- र्थ्यात् । वरपदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतासंवादरूपा वाक्यम- चिरा समाप्ते कठवल्लीनां लक्ष्यते । मृत्युः किल नचिकेतसे पित्रा भहिताय त्रीन्वरान्प्रददौ । नचिकेताः किल तेपां प्रथमेन वरेण पितुः सौपनस्यं चत्रे द्वितीयेनाग्निविद्यां तृतीयेनाऽऽत्मविद्याम्, अनेति । परापरोर्थे प्रश्नप्रस्तावे सतीति यावत् । उक्तिप्रकारं प्रकटयति-योऽय. मिति । इतिशब्दो विमविप्तानद्योती । कल्पद्वयेऽपि फलं पृच्छति-कि चेति । तत्राऽऽद्यमनूद्य सूत्रावयवायोगं फलमाह - स एवेति । कल्पान्तरमनूयाऽऽक्षेप्ता स्वप. क्षसिद्धि फलमाह-अयेत्यादिना । न चाऽऽत्मज्ञानवरदानान्तर्भूतमेव परमात्मज्ञान- मपि प्रधानज्ञानस्यापि तदन्तर्भावसंभवादिति भावः । सूत्रावयवविरोधमग्रे परिहरिप्य- नायं पक्षमङ्गीकृत्याऽऽह-अत्रेति । द्वितीयस्त्वनभ्युपगमादेव परास्त इत्याह- नैवेति । प्रकृतो ग्रन्थः सप्तम्यर्थः । अतो न प्रधानोतिप्रसक्तिरिति शेपः । वरदान विनाऽपूर्वप्रश्नकल्पनाभावे हेतुमाह-वाक्येति । कथं वाक्योपक्रमस्तद्विरोधो वा प्रश्ना- न्तरोपगमे कथमित्याशय वाक्योपक्रमं दर्शयति-चति । उपक्रमानुसारित्वमुपसं- हारस्थापि मूचयति-आ समाप्तरिति । आद्यन्तयोरेकरूपतया वाक्यवृत्तिमेव विश- दयति-मृत्युरिति । वरदानतद्पादानाविषयास्यायिकायोतनार्थमुभयत्र किलेत्युक्तम् । परत्रयमेव विशेपतो बुभुत्स(स्य)मानं प्रकटयति-नचिकेता इति । ननु पितुः सौमनस्य परो न भाति तत्र प्रश्नाभावास्कि त्वमिनीवत्मिार्थाः प्रश्नरूपा वरास्तेषु प्रत्युक्तेरपि क. १. म. ट. 'नुष्य इति । २१.प. त तदा ।ह. ज.म. इति ययुच्ये । ... र ५ ठ... रासनपियों । क. रा. 'स्पनाई।८ प. 'परमा । १६...गी।

·[अ०१पा० ४सू०६]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३६१ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यकशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि. १) "येयं प्रेते" इति "वराणामेप वरस्तृतीयः" [का० १.१.२०] इति लिगात् । तत्र यदि " अन्यत्र धर्मात्" इत्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरमदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पना- द्वाक्यं वाध्येत । ननु मष्टव्यभेदादपूर्वोऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषय:-"येयं मेते विचिकित्सा मनु- ध्येऽस्ति नास्ति " इति विचिकित्साभिधानात् । जीवथ धर्मादिगोचरत्वान्न अन्यत्र धर्मात् " इति प्रश्नमर्हति । प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वात् “ अन्यत्र धर्मात्" इति प्रश्नमर्हति । मनच्छाया च न समाना लक्ष्यते । पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविष. यत्वादुत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविपयत्वात् । तस्मात्मत्यभिज्ञाना- भावात्मनभेदः। न पूर्वस्यैवात्तस्त्रानुकर्पणमिति चेत् । न । जीवमाज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् । भवेत्मप्टव्यभेदात्मनभेदो यधन्पो जीवः माज्ञात्स्यात् । न स्वन्यस्त्वमस्ति । "तत्वमसि" इत्यादिश्रु. त्यन्तरेभ्यः । इह च अन्यत्र धर्मात्" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रति- वचनम् 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति जन्ममरणप्रतिषेधेन मतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति । सति हि मसले भावात्तत्राऽऽह-येयमिति । प्रेते सतीत्युपक्रमे सतीति शेषः । वाक्योपक्रम दर्श- यित्वा प्रश्नान्तरकल्पने तद्विरोध दर्शयति-तत्रेति । वाक्यबलात्मश्नैक्यमयुक्त लिङ्गा. तद्भेदसिद्धरिति शङ्कते- नन्विति । प्रष्टव्यभेदं स्पष्टयति-पूर्वो हीति। न हि तस्य परविषयत्वं तत्रास्ति नास्तीतिविचिकित्सायोगात्तस्य संदकतानत्वादित्यर्थः । तथाऽपि न प्रष्टव्यभेदो द्वितीयेऽपि प्रश्ने जीवस्यैवोक्तरित्याशङ्कयाऽऽह-जीवश्चेति । करताह द्वितीयमश्नार्थो न परो जीवादन्योऽस्ति तत्राऽऽह-प्राज्ञस्त्विति । धर्मादिगोचरत्वा- गोचरत्वाम्यां तदधीरित्यर्थः । अर्थस्वभावालोचनया प्रभमेदमुक्त्वा प्रभखभावालो- चनयाऽपि तद्भेदमाह-प्रश्नति । वैपन्यं स्फोरयति--पूर्वस्येति । आर्थे शान्दे च वैषम्ये फलितमाह-तस्पादिति । प्रष्टव्यमेदादुक्तं प्रश्नभेदं प्रत्याह-नेति । तदेव व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति-भवेदिति । ननु प्राज्ञादन्यो जोवो वादिभिरिष्यते नेत्याह- न विति । कठश्चतिमपेक्ष्यान्तरशब्दः । एतद्वाक्यगतलिङ्गेभ्योऽपि जीवपरगोरक्यं वक्तुं क्रमेण लिङ्गान्युपन्यस्यति-इहेति । यद्यपि परमात्मप्रश्नस्य प्रत्युक्ति नन्मादि- निषेधेन मृत्युराह तथाऽपि कथमैक्यं तत्राऽऽह-सतीति । अप्रसक्तनिषेधस्यातिप्र- । त'।२ ·॥ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०६) कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवान्य कशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०१) प्रतिषेधो भागी भवति । प्रसङ्गश्च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शा- च्छारीरस्य भवति न परमेश्वरस्य । क्या-"स्वमान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति [का०२-४-४] इति स्वमजागरितदृशो जीवस्यैव महत्त्व- विभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति । पाशविज्ञानादि शोकविच्छेद इति वेदा- न्तसिद्धान्तः। तथाऽग्रे-" यदेवेह यदयुत्र तदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमामोति य इइ नानेव पश्यति ॥ [ का० २-४-१० ] इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिमपवदति । तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् “अन्यं वरं नचि. केतो वृणीव " इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमा. नोऽपि नचिकेता यदा न चचाल तदैनं मृत्युरभ्युदयनिःश्रेय- सङ्गित्वात्प्राप्त) सत्येव निषेधो युक्तश्चेजीवस्यापि ब्रह्मवन्नित्यत्वाजन्माययोगान्न तन्नि- घेधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-प्रसङ्गश्चेति । परस्मिन्नेवाविद्यया देहयोगाजन्मादिप्रस- शादध्यस्तातद्धर्मव्युदासेन जीवतत्त्ववेदनमेव परप्रश्नस्योत्तरं मन्वानस्तयोरैक्यं सूचयती- त्यर्थः। तत्रैव लिङ्गान्तरमाह-तथेति । अन्तशब्दो मध्यवाची। येन साक्षिणा लोको भूयो भूयः पश्यति तमात्मानमिति संबन्धः । वाक्यतापर्यमाह-स्वमेति । यद्यपि जीवतत्त्वधिया शोकोच्छित्तिस्तथाऽपि कथं जीवप्राज्ञयोरैक्यं तनाऽऽह-प्राज्ञेति । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः' इत्यादिदर्शनादिति शेषः । इतश्च तयो- रैक्यमित्याह-तथेति । इह देहे यच्चैतन्यं तदेवामुत्र परत्राऽऽदित्यादावसंसार ब्रह्म यच्चामुत्र तदेवेह देहेऽनुप्रविष्टमित्यन्योन्यैक्यमित्यर्थः । भेददृष्टयपवादाच तयोरैक्य- मित्याह---मृत्योरिति । यः कश्चिदिह ब्रह्मात्मनि नानव मिथ्याभेदं पश्यति स मरणं प्राप्नोति पुनः पुनम्रियते न पुमर्थभागित्यर्थः । नीवप्रश्नानन्तरं तत्तत्कामोक्तिपूर्वकं प्रलोभनेनातिदुर्लभत्वख्यापनादपि नोवो ब्रह्मात्मनाऽभीष्ट इत्याह-तथेति । अधिका- रिवनिज्ञासनादपि नीवस्य ब्रह्मात्पना प्रतिपाद्यतेत्याह-यदेति । "नान्यं तस्मात्" इत्यादिश्रुतेरचलन नचिकेतप्तोऽवसीयते । वक्ष्यमाणविद्याया मुक्तिहेतुत्वख्यापनादपि नौवस्य ब्रह्मात्मतावदनमित्याह-तदेति । “अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयः" इत्याचम्युदय- निःश्रेयसविभागोकिः । “दूरमेते विपरीते" इत्यादिविद्याविद्याविभागीरिति विभागः । 13.द, ब्रह्मता।

·[अ०१पा०४सू०६]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३६३ कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , (अधिः १) सविभागमदर्शनेन विद्याविद्याविभागमदर्शनेन च “विद्याभी- प्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त" [ का० १.२-४ ] इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्यदुवाच "तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति " ॥ [का०१-२-१२] इति तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते । यत्मश्ननिमित्तां च प्रशंसा महती मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेता यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रश्नमुपक्षिपेद- स्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात् । तस्मात् “येयं ते" [का० १-१-२०] इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् "अन्यत्र धर्मात्" [का० १-२-१४ ] इति । यत्तु प्रश्नच्छायावलक्षण्य- मुक्तं तददूषणम्। तदीयस्यैव विशेपस्य पुनः पृच्छयमानत्वात्। पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनोऽस्तित्वं पृष्टमुत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छयत इति यावद्ध्यविद्या न निवर्तते ताव. धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते । तन्नित्ती तु प्राज्ञ एव "तत्त्वमसि" इति श्रुत्या प्रत्याय्यते । न चाविद्यावत्वे तदपगमे च वस्तुनः कश्चिद्विशेपोऽस्ति । यथा कश्चित्संतमसे पतितां कांचिद्रज्जुमहिं मन्यमोनो भीतो वेपमानः पलायते तं स्वा त्वा बहवोऽपि कामा नालोलुपन्त श्रेयसो विच्छेदं न कृतवन्तस्ततो विद्यार्थिन वा मन्येऽहमिति योजना । वाहङ्नो भूयादिति प्रश्नं प्रशसन्यदुवाच तेनापीति संबन्धः । जीवप्रश्नस्य परमात्मवाक्येनोत्तरोत्तरपि तयोरैक्यमित्याह-तमिति । प्रशंसानु- पपत्तिरपि प्रश्नयोक्यं गमयतीत्याह-यदिति । यद्विपयः प्रश्नो यत्प्रश्नस्तं विहायेति सबन्धः । प्रस्तुतप्रश्नवाची तच्छन्दः । प्रष्टव्यभेदाभावे फलितमाह-तस्मा- दिति । प्रश्नस्वभावालोचनया प्रष्टव्यमेदमुक्तमनूय प्रत्याह-~यचिति । विशेष- मेव दर्शयति-पूर्वत्रेति । विशेषोक्तिसमाप्तावितिशब्दः । जीवस्य धर्मादिमतोन तद्र- हितब्रोक्यमिति प्रप्टव्यभेदमाशङ्कयाऽऽह-यावदिति । कथं तहिं जीवस्याविद्याव- तखद्धीनबौक्यं तत्राऽऽह-तदिति । अविद्यानिवृत्त्युत्तरकालत्वादेक्यस्य ताई कृतकवनानित्यत्वं नेत्याहन चेति । उक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना । १६. ज. स. "निर्वतनेन तु । २ ६. 'मानस्ततो भी ।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०४सू०७] कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०१) चापरो ब्यान्मा भैपी यमही रज्जुरेवेति स च तदुपश्रुत्साहि- कृतं भयमुत्सृजेदेपपलायनं च ।ने त्वहिवुद्धिकाले तदपगम- काले च वस्तुनः कश्चिद्विशेपः स्यात् । तथैवैतदपि द्रष्टव्यम् । ततश्च न जायते म्रियते वा " इत्येवमाद्यपि भवत्यस्तित्वप्र- नस्य प्रतिवचनम् । सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवपाशभेदापेक्षया योजयितव्यम् । एकत्वेऽपि ह्यात्मविषयस्य प्रश्नस्य मायणाव- स्थायों देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सनाकर्तृत्वादिसंसा. रस्वभावानपोहनाच पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविपयत्वमुत्मेक्ष्यत उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्माक्षविपयत्वमिति । ततच युक्ताऽग्निजीवपरमात्मकल्पना । प्रधानकल्पनायां तु न वरप- दानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम् ॥ ६ ॥ महवच ॥ ७ ॥ (१) याँ महच्छब्दः सांख्यैः सत्तामात्रेऽपि प्रथमजे प्रयुक्तो न तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते । " बुद्धरात्मा महान्परः [का० १-३-२०] "महान्तं विभुमात्मानम्" [का० १-२-२२] “वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् "[० ३-८] इत्येवमादावा- जीवनीक्ये वरदानोपक्रमाविरोधमुक्त्वा जीवप्रश्नस्याव्यवहितप्रत्युक्तिमत्वं लाभान्तर- माह-ततश्चेति । जीवब्रह्मणोरक्येन प्रश्नैक्ये कयं त्रयाणामिति सूत्र तत्राऽऽह- सूत्रं स्विति । योननामभिनयति-एकत्वेऽपीति । कल्पितभेदेन सूत्रयोननाप्रकार- समाप्तावितिशब्दः । कल्पितभेदन प्रश्नभेदे फलितमाह-ततश्चेति । परमात्मकल्पना- यत्प्रधानकल्पनाऽपि किं न स्यातत्राऽऽह-प्रधानेति । वैपभ्यं परस्मात्प्रधानस्येति शेपः ॥६॥ सास्यप्रसिद्धदप्रसिद्या विरोधाच न सा वेदार्थनिर्णयहेतुरित्याह -महदचेति । दृष्टान्तं व्याचटे-ययेति । भोगापवर्गपुरुषार्थस्स महच्छन्दितबुद्धिकार्यत्वात्पुरुषापे- सितफल कारणं सदुच्यते तत्र मारप्रत्ययोऽपि स्वरूपार्थो न सामान्यवाची कार्यानुमेयं महा प्रत्यक्षमिति मात्रशब्दलस्मिन्प्रथमने प्रयुक्तोऽपीति संवन्धः । वैदिकप्रयोगमे- वाऽऽह-बुद्धरिति । तर महच्उन्दैन सास्यीयमहतोऽनुत्ती हेतुमाह-आत्मेति । 44 - .फ...ट. 'स्पति । २२.ज.म. न सादि।३.ज.म.ट. 'पो ज्य' ।। क. a. ! ५३. 'स्वमुखयते । त'। ६.अ. म. 'पन्ध स्यार॥1. ज. 'भा र म ।

·[अ०१पा०४०८]आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३६५ स्मशब्दप्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः । तथाऽव्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमर्हति । अतश्च नास्त्यानुमानिकस्य शब्द- वत्वम् ॥७॥ (१) श्रुतिप्रमितप्रतिस्मृतिसमतप्रधानयोर्मध्ये तादशप्रकृतेरेवाजाशब्दवाच्यत्वम् , ( अधिः १) चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ पुनरपि प्रधानवाद्यशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याह । कस्मात् । मन्त्रवर्णात, "अजामेको लोहितशुक्लकृष्णां वही प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः "॥ [० ४.५] इति । अत्र हि मन लोहितशुक्लकृष्णशब्दै रजासत्तमांस्यभिधीयन्ते । लोहितं रजो रञ्जनात्मकत्वात् । शुक्लं सत्त्वं प्रकाशात्मकत्वात् । कृष्णं तम आवरणात्मकत्वात्। नेपां साम्यावस्थाऽवयवधर्मर्यप- आदिशब्देन फलभेदोक्तिपुरुपशब्दप्रयोगादयो गृह्यन्ते । सूत्रेऽभीष्टं दार्शन्तिक- महतः परम् " इत्यत्राव्यक्तस्याप्रधानत्वे फलितमुपसंहरति- अतश्चेति ॥ ७॥ (१) कारणवाचकाव्यक्तशब्देन कार्य शरीरं लक्ष्यमित्युक्तमिदानी धर्मवाचिलोहितादि- पदैस्तद्धमीणि तेजोवन्नानि लक्ष्यन्त इत्युपेत्यानामन्त्रस्य प्रधानपरत्वं प्रत्याह-चमस. चदिति । अनाशब्दस्य च्छागतोऽपकृष्टस्य प्रधानमाययोस्तेजोचन्ने च गुणतो वृत्ति- योगादजामन्त्रः प्रधानपरो वा तेजोवन्नाख्यावान्तरप्रकृतिमायारूपपरमप्रकृत्योरन्यतर- परो वेति संशये पूर्वपक्षयति--पुनरिति । प्रधानस्याशब्दतायाः साधितत्वादस्थाने प्रत्यवस्थानमित्याह-कस्मादिति । प्रधानस्यार्थतोऽप्रत्यभिज्ञानात्तस्याव्यकपदावा- च्यत्वेऽपि त्रिगुणत्वादिनाऽजामन्त्रे तत्प्रत्यभिज्ञानात्तत्परतेति मत्वाऽऽह-मवेति । अजामन्त्रस्याप्रधानपरत्वात्तदशब्दत्वोक्त्या समन्वयस्यैव दार्यात्पादादिसंगतयः । पूर्व- पक्षे प्रधानस्य शब्दवत्तेन गतिप्तामान्यासिद्धिः सिद्धान्ते तस्याशब्दत्वात्तत्सिद्धिरिति फलभेदः । मन्त्रवर्णमेवानुक्रामति-अजामिति । प्रधानस्य रूपराहित्यादेतत्प्रतिपाद्यत्वं नास्तीत्याशपयाऽऽह-अत्रेति । रूढयमावे कथमभिधानं गुणवृत्त्येत्याह-लोहित. मिति । कुसुम्भवदम्भोवन्मेववञ्च तेपा तथात्वेऽपि प्रधानस्य किमायातं तदाह-तेपा- मिति । अवयवधर्मेस्वयवाः प्रधानस्य सत्त्वादयतेपो धर्माः शुलादयस्तैरित्यर्थः । लोहि- १ इ.न, 'का रोहि । २ . म. ने रोहिं । ३ ह. अ.न्ते । रोहि।। ख. 'दर्माणि । " माह-तथेति ।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा०४।०८] श्रुतिप्रमितप्रकृतिस्मृतिसंमतप्रधानयोर्मध्ये ता:- सप्रकृतेरेवाजाशब्दवाच्यत्वम् , (अधि०२) दिश्यते लोहितशलकृष्णेति। न जायत इति चाजा स्यात्, "मूल- प्रकृतिरविकृतिः" [ सां० का० ३ ] इत्यभ्युपगमात् । नन्वजा. शब्दश्छाग्या रूढः । बाढम् । सा तु रूहिरिह नाऽऽश्रयितुं शक्या विद्याप्रकरणात् । सा च वही मनास्लैगुण्यान्विता जन- यति । तां प्रकृतिमैज एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेव. मानो वाऽनुशेते । तामेवाविद्ययाऽऽत्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविकतया संसरति । अन्यः पुनरजः पुरुप उत्प. अविवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनां प्रकृति भुक्तभोगां कृतभोगा- पवर्गी परित्यजति मुच्यत इत्यर्थः। तस्माच्छतिमूलैव प्रधाना- दिकल्पना कापिलानामित्येवं प्राप्त म:-नानेन मन्त्रेण भुति- मत्वं सांख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् । न ह्ययं मनः स्वात. न्येण कंचिदपि वादं समर्थयितुमुत्सहते । सर्वत्रापि यया कया- चित्कल्पनयाऽजात्वादिसंपादनोपपत्तेः सांख्यवाद एवेहाभि- प्रेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् । “चमसवत्" । यथा हि“ अर्वाग्विलश्चमस अवघ्नः" [बृ० २-२-३ ] इत्य. तादिशब्दाना रजनीयत्वादिगुणयोगादनआदिपरत्वे व्यवहितलक्षणा स्याद्धर्मिणां तेजो- बन्नानां ग्रहे नैवमित्याशङ्कय तेषु जनिमत्त्वादाकृत्यभावाचानाशब्दायोगान्न तल्लक्षणे- त्याह-नेति । रूढियोगमपहरतीति न्यायेन शङ्कते-नन्विति । रूट्ययोगे योग. वृत्त्यादानं युक्तमित्याह--वाढमिति । वाक्यशेपस्य प्रधानानुगुण्याच मन्त्रस्य तत्प- रतेत्याह--सा चेति । त्रैगुण्यान्विताः सुखदुःखमोहान्विताः । आत्मभेदवादित्वाच मन्त्रस्य प्रधानपरतेत्याह-तामिति । अनुशयनमेव विशदयति-तामेवेति । चतुर्थ पाई व्याकरोति-अन्य इति । भुक्तभोगामिति व्याचष्टे-~-कृतेति । शब्दाद्युपलब्धिर्भागः । गुणपुरुपान्यताधारपवृज्यतेऽनेनेत्यपवर्गः । स्वरूपस्थितेरकृत- कत्वात्पुनर्मुक्तिवचनाचानामन्त्रस्य प्रधानवादानुकूल्ये फलितमाह-तस्मादिति । पूर्वपक्षमन्य सिद्धान्तयति-एवमिति । सौचहेतुमाध्यां प्रतिक्षां पूरयति-नेति । तदेव स्पष्टयति-न हीति । तत्र हेत्वपेक्षायां प्रकरणोपपदवास्यशेपाभावादिति सौर्य हेतुं पाचटे-सर्वत्रेति । दृष्टान्तमादाय कर्माचं व्यायोपनिषत्प्रसिद्ध चमतं दर्शयतिबमसबदिति । अम्बिकत्वादिना विशेषसिद्धिमाशङ्कयाऽऽह- ज.. इलजा । १२. ज. प. म.८, पागापो.म. 'मजो मेरः। 7. म. म. ट. र. 'पति'। ५ म. 'तिमतलं सां'। ६. स. १. २. 'तता।

·[अ०१पा०४०९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित्तशांकरभाष्यसमेतानि । ३६७ श्रुतिपमितप्रकृतिस्मृतिसंमतप्रधानयोर्मध्ये ताह- रामकृतेरेवाजाशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० २) स्मिन्मने स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चमसोऽभिमेत इति न शक्यते निरूपयितुं सर्वत्रापि यथाकथंचिदग्विलत्वादिकल्पनोपपत्तेः, एवमिहाप्यविशेपोऽजामेकामित्यस्य मन्त्रस्य नास्मिन्मने प्रधान- मेवाजाऽभिमेतेति शक्यते नियन्तुम् ।।८।। तत्र तु " इदं तच्छिर एप ह्याग्विलश्चमस अर्ध्वबुनः " इति वाक्यशेषाचमसविशेपमतिपत्तिर्भवति । इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येत्यत्र ब्रूमः- ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ।। ९ ।। परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिप्पमुखा तेजोवनलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा मतिपत्तव्या । “तु"शब्दोऽवधार- णार्थः । भूतत्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया न गुणत्रयलक्षणा । कस्मात् । “तथा टेके" शाखिनस्तेजोवन्नानां परमेश्वरादुत्पत्ति. मानाय तेपामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति-" यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुलं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य " छा० ६.४-१] इति । तान्येवेह तेजोवन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहितादिशब्द- - A. सर्वत्रेति । गिरिगुहादावित्यर्थः । दृष्टान्तस्थमर्थ दार्शन्तिके योनयति-एव. मिति ॥८॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति-तत्रेति । दृष्टान्तवाक्यं सप्तम्यर्थः । इत्यना. मन्त्रोक्तिः । चमतदृष्टान्तवदनामन्त्रे विशेषाश्रवणात्प्रधानमेव स्मात ग्राह्यमित्यर्थः । सूत्रमवतारयति-अत्रेति । विजातीयस्मृतेः सजातीयश्रुतेः संनिधेाघवेन श्रुत्यन्तरादर्थ- निर्णयोऽजामन्त्रस्येति व्याचप्टे-परमेश्वरादिति । "तत्तेजोऽसृजत" इत्यादिश्रुर्विशे- पणम् । जरायुजाण्डजस्वेदनोद्भिजभेदाचातुर्विध्यम् । इयमति मान्नवर्णिकी प्रकृति- रुक्ता । ज्योतिरुपक्रमेति विशेपोक्ती तुशब्देन विशेषगीवृधेत्याशङ्कयाऽऽह-तुशब्द इति । अवधारणारूपैमर्थमेव स्फोरयति-भूतेति । स्मृतिमनुसृत्य गुणत्रयात्मिका कुतोऽसौ नेप्टेत्याह-कस्मादिति । सूत्रावयवेनोत्तरमाह-तथेति । छान्दोग्ये तेजोवनानामीश्वरकार्याणां रोहितादिरूपवतामुक्तत्वेऽपि किमित्यजामन्त्रे तान्येव वक्त- व्यानीत्येकार्थत्वे हेत्वभावादित्याशङ्कयाऽऽह-तानीति । स्माते प्रधानेऽपि रोहिता- दिशब्दानां नीतत्वात्तदेव किमित्यत्र न ग्राह्यमित्याशङ्कय मुख्यसभवे रजनादिना १ क. ख. रणरू। १ स. पमिमम । ३ठ, स्फोटय।

·“ ३६८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा ४सू०९] श्रुतिप्रमितप्रकृतिस्मृतिसमतप्रधानयोमध्ये ताहर शप्रकृतरेवाजाशब्दवाच्यत्वम् , (अधि० २) सामान्यात् । रोहितादीनां च शब्दाना रूपविशेपेषु मुख्यत्वा- द्भाक्तत्वाच गुणविषयत्वस्य । असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निग- मनं न्याय्यं मन्यन्ते । तथापि "ब्रह्मवादिनो बदन्ति । किकारणं ब्रह्म" [धे० १-१] इत्युपक्रम्य" ते ध्यानयोगानु- गता अपश्यन्देवात्मशक्ति स्वगुणनिगूढाम्" [श्वे० १-३] इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमेऽव- गमात् । वाक्यशेपेऽपि मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति “ यो योनि योनिमधितिष्ठत्येकः" [श्वे० ४-१०-११] इति च तस्या एवावगमान्न स्वतत्रा काचित्प- कृतिः प्रधान नामाजामत्रेणाऽऽन्नायत इति शक्यते वक्तुम् । भकरणात्तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः प्राग- वस्थानेनापि पत्रेणाऽऽम्नायत इत्युच्यते । तस्याश्च स्वविकार- विपयेण त्रैलूप्येण त्रैरूप्यमुक्तम् ॥ ९॥ रोहितायुपचारस्यायोगादित्याह-रोहितादीनां चेति । शाखान्तरीयवाक्येन(ण) शाखान्तरस्थ वाक्य कथं निर्णतव्यमित्याशङ्कय सर्वशाखाप्रत्ययन्यायादित्याह- असंदिग्धेनेति । न परशाखान्तरस्थवाक्यादिष्टसिद्धिः किं तु पूर्वापरालोचनायामिय- मपि श्वेता चतरश्रुतिरस्मदनुगुणेत्याह-तथेति । ब्रह्मणः शुद्धत्वान्न जगद्धतुतेति पृच्छति-किमिति । यज्जगत्कारण तल्कि ब्रह्म किं वाऽन्यदिति वा प्रश्नो जगदु. त्पत्तौ किमुपकरणवद्रोति वा ते ब्रह्मवादिनोऽनया रीत्या विमृश्य ध्यानाख्येन योगे- नानुगताः परमात्मानमनुप्रविष्टास्तस्यैव देवस्याऽऽत्मभूतामैक्येनाध्यस्ता मायाशकि गुणत्रयात्मिका निगुणनगन्निर्माणसहकारिणीमपश्यन्निति श्रुतेरजामन्त्रस्यापि मूलप्रकृ. तिविपयतेत्यर्थः । न केवलमुपक्रमादेवमुपसहारादपीत्याह-वाक्येति । परकीये प्रधाने मायाशद वारयति-मायिनं विति । अविद्याशक्तियोंनिस्तस्याश्चाभेदेऽपि कार्यभेदेन भेदाद्वीप्सा । न च सा परेशा प्रकृतिरेकस्य देवस्य तदधिष्ठातृत्वश्रुतेः । पूर्वोत्तरविरोधादनामन्त्रस्य प्रधानार्थ वाभावे स्थिते तदुभयानुगुप्यान्मायाशक्तिविषयत्व मेव तस्येत्याह-प्रकरणाचिति । देव्याः शक्तस्तद्धेद तीव्याकृतमितिश्रुत्यन्त. रप्रसिद्धि सूचयति-अव्यातेति । तस्याभिव्यक्तनामरूपकार्यलिङ्गकमनुमान• माह-नामेति । पूर्वोत्तरसायाम्पामिवेति वक्तुमपिशब्दः । कथमस्मिन्पक्षे लोहित. शुरुमणामिति कारणभूतमायाशवेवरूप्य वैश्वरप्यात्ताऽऽहतस्यायेति ॥९॥ 12. 'जयवि। २8. 'पे तु "मा'। ३८.निरुपम । प. 'मनामि ।

·[अ०१पा०४सू०१०]आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३६९ श्रुतिप्रमितप्रकृतिस्मृतिसमतप्रधानयोमध्ये ताह- शप्रकृतेरेवानाशब्दवाच्यत्वम् , (अधि० २) कथं पुनस्तेजोवनात्मना त्रैरूप्येण विरूपाऽजा प्रतिपत्तुं शक्यते यावता न तावत्तेजोवनेप्वजाकृतिरस्ति न च तेजोव- भानां जातिश्रवणादजातिनिमित्तोऽप्पजाशन्दः संभवतीति । अत उत्तरं पठति- कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १०॥ (२) नायमजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्दो नापि यौगिकः किं तर्हि कल्पनोपदेशोऽयम् । अजारूपककृप्तिस्तेजोवन्नलक्षणायाश्चराच- रयोनेरुपदिश्यते । यथा हि लोके यदृच्छया काचिदजा रोहि- तशुक्लकृष्णवर्णा स्याद्वहुवर्करी सरूपवर्करा च तां च कश्चिदजो जुपमाणोऽनुशयीत कश्चिचैनां भुक्तभोगां जह्यादेवमियमपि तेजोवनलक्षणा भूतप्रकृतित्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं चिकारजातं जनयत्यविदुपा च क्षेत्रज्ञेनोपभुज्यते विदुपा च परित्यज्यत इति । न चेदमाशङ्कितव्यमेकः क्षेत्रज्ञोऽनुशेतेऽन्यो जातीत्यत: क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिका परेपामिष्टः मानो- तीति । न हीयं क्षेत्रज्ञभेदमतिपिपादयिपो किं तु वन्धः मोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादपिपा त्वेपा । प्रसिद्धं तु भेदमनूद्य अवान्तरपरमप्रकृत्योरन्यतरार्थत्वे मन्त्रस्योक्ते सत्यवान्तरप्रकृत्यर्थत्वममृप्यन्नाह- कथमिति । काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कय रूढ्या योगाद्वा तद्धीरिति विकल्प्याऽऽयं दूषयति--यावतेति । आकृति तिः । द्वितीयं प्रत्याहन चेति । जातिर्नन्म तदभावोऽनातिरेवं रूढियोगाभ्यां यस्मादनाशब्देन तेजोवन्नाख्या प्रकृतिनं ज्ञातुं शक्या तस्मान्नाजामन्त्रस्यावान्तरप्रकृत्यर्थतेत्यर्थः । तत्र सूत्रमुत्तरमित्याह-अत इति। पक्षद्वयमनङ्गीकारपरास्तमित्याह-नायमिति । अनाशब्दस्तहि कथमवान्तरप्रकृती वर्तते तत्राऽऽह-किमिति । कल्पनोपदेशं दर्शयति-अजेति । तमेवोपदेशं दृष्टा- तेन स्पष्टयति-यथेति । ननु च्छागा न लोहितशुक्लकृष्णैवान्यथाऽपि भानात्त- त्राऽऽह-यदृच्छयेति । वर्करो बालपशुः । यत्तु क्षेत्रज्ञभेदोपलम्मात्प्रधानवादप्र- त्यभिनेति तत्राऽऽहन चेति । तत्र हेतुः-न हीति । व्यवस्थावादि शास्त्रं तदर्थ भेदमपि साधयिष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-प्रसिद्धं त्विति । प्रमाणातिरेकेण प्रसि. १४. म. माना । ३६. म. रा स्वरूं । ३ ज. पा.ह. म. विषा ।।

·३७० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४०११] पन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपायते । भेदस्तूपाधिनिमित्तो मिथ्या- ज्ञानकल्पितो न पारमार्थिकः । "एको देवः सर्वभूतेषु गुढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" [श्वेता० ६-११] इत्यादिश्रु- तिभ्यः । " मध्वादिवत्" । यथाऽऽदित्यस्यामधुनो मधुत्वम् [छा० ३-१] वाचश्चाधेनोधैनुत्वम्, [३०५-४] धुलोकादीनां चाननीनापमित्वम् , [वृ०६-२-९] इत्येवंजातीयकं कल्प्यते, एवमिदमनजाया अजावं कल्प्पत इत्यर्थः । तस्मात् " अवि- रोधः" तेजोवन्नेप्वजाशब्दमयोगस्य ।।१०।। (२) प्राणचक्षु श्रौनमनोमाना पश्चपञ्चजनशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० ) न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ।। ११ ॥ एवं परिहनेऽप्यजामने पुनरन्यस्मान्मत्रात्सांख्यः प्रत्ययति- प्ठते ।" यस्मिन्पञ्च पश्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य ययोगात्तत्प्रसिद्धस्य तस्य प्रामाणिकतया वस्तुतेत्याशङ्कयाऽऽह-भेदस्त्विति । कल्पितत्वमित्याशकयैक्यवादिवाक्यवशादित्याह-एक इति । श्रुत्यन्तरमैक्यवोदि सग्रहीतुमादिपदम् । दृष्टान्तमवतार्य ब्याचष्टे-मध्वादिवदिति । रोहितादिशब्दाना रजनीयत्वादिगुणसामान्यव्यवधानेन रज.सत्त्वादिव्यवहितलक्षणा- नुगृहीतामनाशब्दस्य योगवृत्ति प्रधाने वाधित्वा रोहितादिगुणप्तहतिप्रधान तेजोवन्न- मनाकारं परिकरुप्याजाशब्दस्य रूदिग्रहो युक्त. समुदायप्रसिद्धित्यागेनावयवप्रसि- द्धयाश्रयणस्यायुक्तत्वादिह च रूपकल्पनया समुदायप्रसिद्धरनपेक्षायोगादिति चका- रार्थमभिप्रेत्याविरोध व्याकुर्वन्नुपसहरति-तस्मादिति । तथा चानामन्त्रस्यावान्तरपर- मप्रकृत्योरन्यतरार्थत्वेनाप्रधानविषयत्वात्तस्याशब्दत्व सिद्धमित्यर्थः ॥ १० ॥ (२) अनाशब्दस्य योग निरस्याजामन्त्रस्य प्रधानार्थत्व निरस्तम् । इदानीं पञ्चजनश. ब्दस्य योगनिरासेन यस्मिन्नित्यादिमन्त्रस्य प्रधानार्थत्व निरस्पति-ने संख्येति । पञ्चजनमन्त्रः साख्यीयतत्त्वपरो वाऽर्थान्तरपरो वेति योगरूदयविनिगमाद्विशये सगति. माह-एवमिति । अध्यात्माधिकारे प्रसिद्धच्छागाया अयोगादना तेजआदिकेत्यु- क्तमत्रापि प्रसिद्धमनुष्यग्रहे वाक्यस्य निस्तात्पर्यादवयववृत्त्या साख्यतत्त्वपरतेति सग- तिरित्यर्थः । पञ्चजनमन्त्रस्याप्रधानपरत्वेन तदशव्दत्वोक्त्या समन्वयदृढीकरणात्पादा- दिसगतिः । पूर्वपक्षे प्रधानाशन्दत्वनिवृत्त्या गतिसामान्यासिद्धिः सिद्धान्ते तदशब्दत्व- स्थित्या तसिद्धिरिति फलम् । तमेव मन्त्र वृहदारण्यकस्य पठति-यस्मिन्निति । कथ तस्य १४.न, रप्यन्य । २ स. याद । ३ ख. ठ, ड, यस्या ।

·[अ०१पा०४सू०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३७१ प्राणचक्षुःश्रोधमनोनाना पञ्चपञ्चजनशब्दवाच्यत्वम्, (आधि० ३) आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्" [वृ० ४-४-१७ ] इति । अस्मिन्मने " पञ्च पञ्चजना इति पञ्चसंख्याविपयाऽपरा पञ्चसंख्या श्रूयते पञ्चशब्दद्वयदर्शनात् । त एते पञ्च पञ्चका: पञ्चविंशतिः संपद्यन्ते । तयों पञ्चविंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाक्ष्यन्ते तावन्त्येवं च तत्वानि साख्यः संख्यायन्ते- मूलमकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुपः [ सांख्यका० ३] इति । तया श्रुतिप्रसिद्धया पश्चविशतिसं. ख्यया तेपा स्मृतिमसिद्धानां पञ्चविंशतितत्वानामुपसंग्रहात्माप्त पुनः श्रुतिमत्वमेव प्रधानादीनाम् । ततो ब्रूमः-"न संख्योपसं- पञ्चजना वाक्यशेपस्था. प्राणादयः पञ्चाव्याकृताख्यश्चाऽऽकाशो यस्मिन्प्रतिष्ठितस्तमेव निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मकममृतमात्मान मन्ये यद्यपि पूर्व मर्योऽभूव तथाऽपीदानी विद्वान- मृतोऽस्मीति मन्ब्रद्दशो वचनम् । कथमस्मान्मन्त्रात्प्रत्यवस्थान सास्यस्येत्याशङ्कयाऽऽह- अस्मिन्निति । तथाऽपि कथ साख्यवादप्रसङ्गस्तत्राऽऽहत इति । पञ्चविंशतितं. ख्यादृष्टावपि साख्यीयतत्वासिद्धिरित्याशङ्कय सख्यैव सख्येयाकाक्षाया स्मृतिसिद्ध- तत्वानि सगृह्णातीत्याह--तयेति । न चाऽऽधारत्वेनाऽऽत्मनोऽवस्थानादाकाशयं च पृथकथनात्रयोविशतिना इति वाच्य मूलप्रकृति सत्त्वादिभिर्विभज्य पञ्चविंशतित्वक- त्पनात् । न चैवमात्माकाशाम्या सप्तविशतित्व गुणाना मूलप्रकृतिमानेणैकीकरणादि- त्यभिप्रेत्याऽऽह-तावन्तीति । तत्र साख्यस्मृतिमाह--मूलेति । अविकृतिरन्यस्य कस्यचिद्विकारो नेति यावत् 1 महदहकारपञ्चतन्मात्राणि सप्त प्रकृतिविकृतयः । महा- नहंकारस्य प्रकृतिमूलप्रकृतेविकृतिः । अहकारोऽपि तामसस्तन्मात्राणा प्रकृति सात्त्वि. कस्त्वेकादशेन्द्रियाणाम् । तन्मात्राण्याकाशादीना स्थूलाना प्रकृतयः । पञ्च भूतान्येका- दशेन्द्रियाणि पोडशको गुणो विकार एव । गृथिव्यादीना घटादिप्रकृतित्वेऽपि तत्वा- न्तराप्रकृतित्वाद्विकृतय एव । पुरुषस्तु कौटस्थ्यात्प्रकृतिविकृतित्वविरहीत्यर्थः । संख्यो. पसग्रहादिति व्याकुर्वन्पूर्वपक्षमुपसहरति-तयेति । सिद्धान्तमूत्रमवतार्य प्रतिक्षा विभनते-तत इति । श्रुत्युक्तप्तरूपयाउपेक्षितसस्येयविशेषार्पण स्मृतेर्युक्त तयोर्मूल- - १ढ ज. "या च ५।२ज 'वत । ३ क ज. कस्तु वि' । इ. अन । ५ क. ठ. 5. पञ्च । ६ ठ. इ. "स्य ।

·३७२ २ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०११] (पाणचक्षु श्रोममनोमाना पचपञ्चजनशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि." ग्रहादपि" प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या। कस्मात् । "नानाभावाद"नाना ह्येतानि पञ्चविशतिस्तत्वानिनैप पश्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मोऽस्ति येन पञ्चविंशतेरन्तराले पराः पञ्च पञ्चसंख्या निविशेरन् । न ोकनिवन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या निविशन्ते । अयोच्येत पञ्चविंशतिसंख्यै- वेयमवयवद्वारेण लक्ष्यते । यथा “ पञ्च सप्त च वर्षाणि न चवर्ष शतकतुः" इति द्वादशवापिकीमनाष्टिं कथयन्ति तद्वदिति, तदपि नोपपद्यते । अयमेवास्मिन्पक्षे दोपो यल्लक्षणाऽऽ. श्रयणीया स्यात् । परश्चान पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजना इति । पारिभापिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात् । मूलित्वादित्याह-कस्मादिति । सौत्र हेतुमुपादाय व्याचष्टे-नानेति । नानात्वमेव न विरुद्धमित्याशङ्कयाभिप्रेत नानात्वमाह-नेपामिति । न हि सत्वरजस्तमोमहद- हकाराणा क्रियागुणजातीनामन्यतमस्त-मानादिभ्यो व्यावृत्त सत्त्वादिपु चानुवृत्तः कश्चिदेको धर्मोऽस्ति । नापि पृथिव्यप्तेजोवायुप्राणानामुक्तो धर्म सभवत्याकाशस्य पृथगुक्तरप्रवेशात् । एव रसनादिवपि पञ्चश साधारणधर्मवैधुर्यमिति भाव । किं तेनानुपयोगिनत्याशङ्कयाऽऽह-येनेति । पञ्चविंशतिसख्यान्तराले पञ्चानामपि पञ्चसख्याना भावात्तथोक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । त्रयस्त्रिंशद्देवा इति महा- सख्यायामप्टी वसव इत्यवान्तरसख्या साधारणधर्माधीना तथाऽनापि न साधारणध. माइते महासख्यायामवान्तरसख्यासिद्धिरित्यर्थ । अपरसख्यापूर्वत्वात्परसख्यायास्त- पौर्वापर्यलक्षणप्रत्यासत्या परसख्यालक्षणार्थमपरसख्योक्तिरिति पूर्वपक्षदेशीयशोद- यति-अथेति । तदेवोदाहरणेन स्फोरयति~-यथेति । असमासमङ्गीकृत्य पञ्चश- व्दद्वयदर्शनेऽपि पञ्चसख्याद्यरूपावान्तरसख्यया पञ्चविंशतिलक्षणमहासख्योपलक्ष्यत्वे श्रुतिसमवे लक्षणा न युक्तेति परिहरति-तदिति । कि च पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समस्तत्वात्पञ्चसख्याद्वयासिया तद्वारा पञ्चविंशतिसख्याऽपि न सिध्यतीत्याह-पर- श्वेति । समस्तत्वे हेतुमाह-पारिभापिकेणेति । अन्तानुदात्तस्वरो भाषिकग्रन्थ. सिद्धोऽत्र पारिभाषिक । तथा हि प्रथमोऽस्मिन्मन्त्र पञ्चशब्दो भवत्युदात्तो द्वितीय सर्वानुदात्तो जनशब्दश्वा-तोदात्तस्तथा च न द्वितीयपञ्चशब्दननशब्दयो समासमन्तरे णान्त्यस्याऽऽकारस्योदात्तत्वमितरेषा चानुदात्तत्व समासस्येति सूत्रेण समासस्यान्तोदा- तत्वविधानात, "अनुदात्त पदभैकवर्नम्" [पा०सू०६ १ १५८] इति च सूत्रेणोदात्त. १ज ६ म ट 'ति । भा। २ ख सौत्रहे । ३८ 'युप्राणा' -भा।

·[अ०१पा०४सू०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३७३ पाणचक्षुःभोत्रमनोमानां पञ्चपयजनशब्दवाच्यत्वम् , (अधि० ३) प्रयोगान्तरे च “पञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्"[तै०सं०१-६-१-२] इत्यैकपबैकस्वयकविभक्तिकत्वावगमात् । समस्तत्वाच न वीप्सा पञ्च पञ्चेति । न च पञ्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्चेति । न च पञ्चसंख्याया एकस्याः पञ्चसंख्यया परया विशे- पणं पञ्च पञ्चका इति । उपसर्जनस्य विशेपणेनासंयोगात् । स्वरितो वा यस्मिन्पदे विधीयते तदेकं हित्वा शिष्टस्यानुदात्तत्त्वं स्मयते । एवमन्तोदा- तखरबलात्तव समासो निर्धारितः ! भाषिके तु शतपथब्राह्मणस्वरविधायकग्रन्थे स्वरि- तोऽनुदात्तो वेति सूत्रेण यो मन्त्रदशायामनुदात्तः स्वरितो वा स ब्राह्मणावस्थायामुदात्तो भवतीत्यपवादः स्वीकृतः । ततश्चान्त्यादाकारादितरेपामनुदात्तादीनां ब्राह्मणदशायामुदा- त्तत्वं प्राप्तमुदात्तमनुदात्तमनन्त्यमिति सूत्रेण मन्त्रदशायामुदात्तस्यानन्त्यस्य परलग्नतयो- म्बार्यमाणस्यानुदात्तत्वं विहितं तदत्राऽऽकारो नकारादुपरितनः सन्नाकाशश्चत्यनेन लग्न- तयोचार्यमाणोऽनुदात्तो भवति स चैवमन्तानुदात्तस्वरः पारिभाषिकः। अन्तोदात्तो भाषिक इति पक्षे त्वध्ययनविरोधः । तेन पारिभापिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयादसमासा- सिद्धिरिति भावः । अन्यत्र चैवंविधप्रयोगस्यैकपदत्वनिश्चयादिहापि तत्सामान्यादे. कपदतेति समासे हेत्वन्तरमाह-प्रयोगान्तरे चेति । आज्यमसीत्याज्यस्याधिकारा- दाज्यं संबोध्य " पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां यन्त्राय धाय गृह्णामि" इति तैत्तिरीयक- श्रुतेः पञ्चानां पञ्चजनानां देवताविशेषणानां कृते यन्त्रवयवस्थितं यन्मदीयं शरीरं तदेव धमैहिकामुस्मिकभोगधारणसमर्थ तदवैकल्यार्थं गृह्णामीति यजमानोक्तिः । समा- सेऽपि किं स्यात्तत्राऽऽह- -समस्तत्वाचेति । वीप्साभावे पञ्चसंख्याद्वयासिद्धेस्त- द्वारा पञ्चविंशतिसंस्थाया न लक्ष्यतेत्यर्थः । किं चाप्तमासेऽपि पञ्चशब्दद्वयप्रयोगे दशानामेव लाभान सांख्यस्मृतिप्रत्यभिजेत्याहन चेति । पञ्च पञ्चेति पञ्चकद्वयन- हेऽपि दशैव तत्त्वानि सिध्यन्ति न पञ्चविंशतेस्तत्वानां प्रत्यभिजेत्यर्थः । यद्वा समास एव पञ्च पञ्चेति पञ्चकद्वयाग्रहान्न लक्षणयाऽपि पञ्चविंशतिसंख्याधीरित्यर्थः । नन्वस- मासेऽपि वाप्सां हित्वा दण्डिन्यायेन जायमानाजायमानसाधारणजनशब्दोक्ततत्त्ववि- शेषणीभूतपञ्चसंख्याविशेषणत्वादाद्यपञ्चसंख्यायाः सांस्यीयपञ्चविंशतिधीरिति नेत्याह- न चेति । शुक्लादिशब्दवत्पञ्चशब्दस्य संख्योपसर्जनद्रव्यपरत्वाद्गुणभूतसंख्याया न संख्यान्तरेण विशेषणम् । तथा सति विशेष्येण द्रव्येण विशेषणेन च संख्यया युगपदा- कृष्टा संख्या नैकेनाप्यन्वियादित्याह-उपसर्जनस्येति । न खल्पसननमुपसर्जनान्त. रेण साक्षादेव संवध्यते प्रधानानुयायित्वात्तेपा मिथःसंगत्ययोगादतः संख्ययोर्विशेषण- १ म. 'ति । तेन न प १२ क. ख. उ. इ. 'यस्या 13 स. 'रया न केना।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४सू०११] प्राणचक्षु.प्रोत्रमनोमाना पचपवजनशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० ३) नन्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एच पुनः पक्षसंख्यया विशे. प्यमाणाः पञ्चविंशति प्रत्येष्यन्ते । यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पञ्चविंशति(तिः)पूलाः प्रतीयन्ते तद्वत् । नेति ब्रूमः । युक्तं यत्पञ्चपूल शब्दस्य समाहाराभिमायत्वात्कनीति सत्या भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम् । इह तु पञ्च जना इत्यादित एच भेदोपादानारकतीत्यसत्यां भेदाकाङ्क्षायां न पञ्च पञ्चजना इति विशेषणं भवेत् । भव. दपीदं विशेषणं पञ्चसंख्याया एव भवेत्तत्र चोक्तो दोपः । तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् । तिरेकाच"न पञ्चविंशतितत्वाभिमायम् । अतिरेको हि भव- त्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसंख्यायाः । आत्मा तावदिह विशेष्यतया न पराभीष्टसंख्याधीरित्यर्थः । नानाभावेन पितमपि परमपूर्वपक्षिणं संख्यान्तरानाकाक्षानोपप्तर्जनन्यायाच्या दूपयितुमुत्थापयति-नन्विति । प्राप्तपञ्चसं- ख्याकानां जनानां पञ्चसख्यया विशेषणे पञ्चाशतितत्त्वीरित्यत दृष्टान्तेन साधयति- यथेति । नायन्त इति जनाः पञ्च च ते जनश्चेिति पञ्चजना इति यौगिकत्वमुपेत्य प्रत्याह-नेतीति । दृष्टान्ते संख्यान्तराकाक्षा दर्शयति-युक्तमिति । द्विगुसमा. सेन समाहाराभिधानात्पदास्तरोक्तसंख्यया समाहारोऽवच्छेत्तुं युक्तः । उत्पत्तिशिष्टया तुल्यपदस्थसंख्यया समाहारिणः पूला अवच्छिद्यन्ते तेन पञ्चपूलीत्यत्रास्त्याकाङ्केत्ति विशेषणविशेयधीरित्यर्थः । दार्शन्तिके नैवमाकाझेत्याह-~-इहेति । पञ्चजना इत्यत्र डीवन्तत्वाश्रुत्या समाहारादृष्टेनाना च स्वगतप्तख्यावच्छिन्नत्वान्न संख्यान्तराका- क्षेति कुतो विशेषणविशेष्यतेत्यर्थः । जनानामुत्पत्तिशिष्ट संख्यावरुद्धाना शब्दान्त- रोकसंख्यानवरोधेऽपि पञ्चसंख्यायाः संख्यान्तरानवरुद्धत्वात्तयाऽवरोधः स्यादि- त्याशङ्कय नोपसभनन्यायमवतारयति-भवदिति । इष्टापत्तिमाशङ्कयाऽऽह- तत्रेति । विशेषणविशेष्ययोरेव योगो न विशेषणयोरन्योपसर्मनत्वादित्युक्तमित्यर्थः । नानामावादिना सिद्धमुपसंहरति-तस्मादिति । पश्चपञ्चजनशब्दो न पञ्चविंशतित- त्ववाचीत्यत्र सूत्रावयवं हेत्वन्तरमाह-अतिरेकाचेति । तदेव स्फोरयति-अति. रेको हीति । तत्राऽऽत्मकृतसंख्यातिरेकं विवृणोति-~आत्मेति । इहेति मन्त्रोक्तिः । यच्छन्दस्य सर्वनामत्वेन साधारण्यात्कथं तस्मादात्मधीरित्याशङ्कयाऽऽह- १ क. इ. म, 'शतिः । २८. यकला । ३ स. ख्याना । ४ ख. "ना इति । ५ क. ख. 'बने। ६ क. स्फोट्य।

·[अ०१पा०४सू०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३७५ प्राणचक्षुःोत्रमनोमानां पञ्चपञ्चजनशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० ३) प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः । यस्मिन्" इतिसप्तमी- सूचितस्य "तमेव मन्य आत्मानम्" इत्यात्मत्वेनानुकर्पणात् । आत्मा च चेतनः पुरुषः । स च पञ्चविंशतावन्तर्गत एवेति न तस्यैवाऽऽधारत्वमाधेयत्वं च युज्यते । अर्थान्तरपरिग्रहे , तत्त्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत । तथा "आका- शश्च प्रतिष्ठितः” इत्याकाशस्यापि पञ्चविंशतावन्तर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम् । अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं द्रूपणम् । कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पञ्चविंशतितत्वाना- मुपसंग्रहः प्रतीयेत । जनशब्दस्य तत्त्वेवरूढत्वात् । अर्था- न्तरोपसंग्रहेऽपि संख्योपपत्तेः । कथं तर्हि पञ्च पञ्चजना इति । उच्यते-" दिसंख्ये संज्ञायाम्" [पासू०२-१.५०] इति विशेपस्मरणात्संज्ञायामेव पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समासः। पञ्चजना यस्मिन्निति । आधारत्वेनाऽऽत्मनिर्देशेऽपि तस्य तत्वान्तर्भावान्नातिरेकः स्यादित्या. शङ्कयाऽऽह-आत्मा चेति । आधारानन्तीवे दोपमाह-अर्थान्तरेति । आत्म- नेवाऽऽकाशेनापि संख्यातिरेकं दर्शयति-तथेति । स हि तत्त्वेप्वन्तर्भूतो न वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-आकाशश्चेति । द्वितीय प्रत्याह-अर्थान्तरेति । न च सत्त्वरजस्तमांसि प्रधाननैकीकृत्याऽऽत्माकाशौ पृथगुक्तौ तत्र पञ्च इति पञ्चविंशतितत्त्वानां पृथमुक्तेरपतिद्धान्तागुणानां मिथोभेद आधारत्वेनाऽऽत्मनि. कऽपि नमसो नाऽऽधेयान्तरेभ्यो युक्ता पृथगुक्तिरिति मावः । किं च पञ्चविंशतिसं. ख्यादृष्यावपि न सांख्यीयतत्त्वोः संख्येयमात्रेण संख्याया युक्तत्वादित्याह--कथं चैति । कथं तत्त्वानामश्रुतत्वं जनशब्देन श्रुतत्वात्तत्राऽऽह-जनोत । संख्यैव संख्येयं कल्पयन्ती सांख्यीयतत्त्वानि विषयी करिष्यतीत्यर्थोपपत्तिमाशङ्कयाऽऽह- अर्थान्तरेति । किं तहि तदर्थान्तरं येन वाक्यस्योपपत्तिरिति पृच्छति-कथमिति । कर्मधारयाद्यनेकयोगेऽपि संज्ञासमासं बलवत्तरमाप्तोक्रुपेत्यात्र परेप्टसंख्याधीरेव नेति परिहरति-उच्यत इति । दिग्वाचिनः संख्यावाचिनश्च शब्दाः संज्ञायां विषये सुबन्तेन समस्यन्ते दक्षिणाग्निः सप्तर्षय इति दर्शनास तु समासस्तत्पुरुषसंज्ञ इति स्मृतेरित्यर्थः । संज्ञात्वेऽपि पाचकशब्दवदवयववृत्त्या पञ्चजनशब्दस्य बोधकत्वमा- १८. स प । २ ज. ट त्व यु । ३ ज. स. वा । ४ क. ज. चोचो। ५ क, ज. दोपः। ६ क, ज. ट. 'शतेस्तत्वा । ७ ठ, ड. साख्यत ।

·३७६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०१पा० ४सू१२] प्राणचक्षुःश्रोत्रमनोमानो परपरजनशन्दवाच्यत्वम् , (अधि" ततश्च रूढत्वाभिप्रायेणैव केचित्पञ्चजना नाम विवक्ष्यन्ते न सांख्पतवाभिप्रायेण । ते कतीत्यस्यामाकाक्षायां पुन: पञ्चेति प्रयुज्यते । पञ्जजना नाम ये कैचित्रे च पैञ्चयेत्यर्थः । सप्तर्पयः सप्तति यथा ॥ ११ ॥ के पुनस्ते पञ्चजना नामेति तदुच्यते- प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥ १२ ॥ "यस्मिन्पश्च पञ्चजनाः इत्यत उत्तरस्मिन्मत्रे ब्रह्मस्वरूप- निरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टाः “माणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यानं मनसो ये मनो विदुः [बृह. (माध्य०) ४.४.२१ ] इति । तेऽत्र वाक्यशेषगता: संनिधानात्पञ्चजना विवक्ष्यन्ते । कथं पुनः प्राणादिपु जनशब्दप्रयोगः । तत्पु वा कथं जनशब्दप्रयोगः । समाने तु प्रसिद्ध्यतिक्रमे वाक्यशेषवशात्माणादय एव ग्रहीतच्या भवन्ति । जनसंवन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति । शङ्कयोक्तम्---ततश्चेति । सति संज्ञात्वे पश्चननशब्दोऽवयवायोगानपेक्षत्वादेक- स्मिन्नपि वसिष्ठे सप्तर्षिशब्दवदेकत्रापि भवतीति भावः । प्राथमिकपञ्चशब्दस्यान्वय. माकाङ्क्षया दर्शयति-त इति । वाक्यार्थ सदृष्टान्तं स्पष्टयति-पञ्चेति ॥ ११ ॥ स्वरूपविशेपासिद्धौ श्रुतेरप्रामाण्यात्तद्विशपसाधकस्य चादृष्टेस्तत्प्रामाण्ये संदिहान: शकते-के पुनरिति । सूत्रेणोत्तरमाह-तदिति । तयाकुर्वनिर्णायकमाह-यस्मि- निति । अध्यर्थे श्रुतावुतशब्दः । येऽपि प्राणादीनो प्राणनादिसाधकमात्मानं विदुस्ते ब्रह्म निश्चितवन्त इति योजना । पच्चजनशब्दो लोके प्राणादिष्वगृहीतसंगतिस्तान्कथ- माचक्षीतेति शङ्कते-कथमिति । यथा सत्येत्युक्ते सत्यभामा गम्यते तथा जनशब्दो भाष्ये पश्चननविपयः । किं पञ्चजनशब्दस्य सांख्यीयतत्त्वविषयत्वं प्राणायविषयत्वं वा । नाऽऽद्या, तेष्वपि शक्त्यग्रहणसाम्यादित्याह-तत्त्वेष्विति । द्वितीयं प्रत्याह- समाने विति। कया तर्हि वृत्त्या पञ्चजनशब्देन प्राणादिधीलक्षणयेत्याह-जनेति । किं च पञ्चजनपर्यायस्य पुरुषशब्दस्य प्राणेषु प्रयुक्तपूर्ववाद्युक्ता तेषां पञ्चजनशब्द. १२. द. "ज्यन्ते । प । २ क. इ. ज. न. ट. म के। ३. व. पवेस । ज. द. "ति । तत्र । ५ ज. 'त्पाब पर्छ । ६ स. "शेषेषु सा । ७ स. झ. ये प्रा।

·[अ०१पा०४१०१२]आनन्दगिरिकतटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेतानि । ३७७ प्राणचक्षुःोत्रमनोनानां पञ्चपञ्चजनशब्दवाच्यत्वम् , ( अधि० ३) जनवचनश्च पुरुषशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः "ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुपाः" [छा० ३-१३-६] इत्यत्र । “माणी ह पिता प्राणो इ माता" [छा० ७-१५-१] इत्यादि च ब्राह्मणम् । समासवलाच समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम् । कथं पुनरसति मथ- ममयोगे रूदिः शक्याऽऽश्रयितुम् । शक्योद्भिदादिवदित्याह । प्रसिद्धार्थसंनिधाने ह्यप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्या- हारातद्विपयो नियम्यते । यथोद्भिदा यजेत यूपं छिनत्ति वेदि तेत्याह---जनेति । किं च पञ्चजनपर्यायस्य पुरुषशब्दस्य प्राणे प्रयुक्तत्वं व्यनक्ति- ते चा इति । ते खल्वेते हृदयच्छिद्रेषु पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरोर्वषु पञ्चसु पञ्च प्राणा- दयो ब्रह्मणो हादस्य पुरुषस्य द्वारपाला इत्यत्र प्राणादिपु पुरुपशब्दोऽस्तीत्यर्थः । प्राणस्य सर्वात्मत्वादपि तदात्मकानां तेषां युक्का पञ्चजनशब्दतत्याह-माणो हेति । अवयवप्रसिद्धिसंभवे समुदायप्रसिद्धिरयुक्ता । संभवति पञ्चविंशत्यां तत्त्वेष्ववयवप्र- सिद्धिः । पञ्च च ते जनाश्शेति व्युत्पत्तेः । तत्त्वानां च जायमानाजायमानानां छत्रि- न्यायेन जनशब्दितानां पञ्चसंख्यावतां पञ्चसंख्यावत्त्वे पञ्चविंशतित्वसिद्धिरित्या. शङ्कयाऽऽह-समासेति । रूढिमाक्षिपति-कथमिति । जनशब्दितमनुप्येषु पञ्च- जनशब्दस्य दृष्टत्वात्प्रथमप्रयोगाभावासिद्धावपि तदभावमुपेत्य दृष्टान्तमाह-शक्येति। संग्रहवाक्यं विवृणोति-प्रसिद्धति । तबोद्भिदधिकरणमुदाहरति-यथेति । उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रोद्भित्पदं विधेयगुणापकं वा.कर्मनाम वेति संशये खनित्रादावुद्धि- च्छब्दस्य प्रसिद्ध मत्वे च यजतितुल्यार्थत्वेनाऽऽनर्थक्याज्ज्योतिष्टोमे गुणविधिरिति प्राप्ते यजेतेति यागेन भावयेदित्यर्थकल्पनादुद्भिदेति करणार्थपदस्य तत्सामानाधिकर- प्यात्तदेकार्थत्वादुद्भिवतेति कल्पने मत्वर्थलक्षणापातादुद्भिदा यागं भावयेद्यागेन पशु- मिति वैयधिकरण्ये च यागस्य फलं प्रति साधनत्वं गुणं प्रति साध्यत्वमिति वैरूप्या- द्विध्यावृत्त्या वाक्यभेदाचोद्भिनाते साधयति पशुमिति यागेऽपि प्रसिद्धियोगादत्र नामत्वसिद्धौ चान्यत्र समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्यादौ नामवद्यागानुवादेन गुणफल- विधिसंभवाज्ज्योतिष्टोमे वा प्रकृते गुणविध्ययोगास्कर्मनामैव संनिहितयज्यनुरोधानुद्धि- त्पदमिति राद्धान्तितमित्यर्थः । संग्रहवाक्यस्थादिशब्दोपात्तमुदाहरणद्वयमाह-यूप- मिति । छिनत्तीतिप्रसिद्धार्थपदसममिव्याहारापपदस्य तदर्थश्छेदनयोग्यो दारुवि. शेपो गम्यते । वेदि करोतीति च करोतिप्समभिव्याहाराद्वेद्यर्थः संस्कारयोग्यः स्थण्डि- १ क. 'नपर्यायच । २ इ. न. 'नेन छ । ३ क. इ. ठ. उ. ति । म "तितत्त्वर्सि। - ४ स,ठ,ह.

·३७८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१३] प्राणचक्षुःश्रोतमनोमाना पचपय जनगन्दयाच्यत्वम् , ( अधि०३) " “ करोतीति । तथाऽयमपि पञ्चजनशब्दः समासान्याख्यानादव- गतसंज्ञाभावः संध्याकाक्षी वाक्यशेपसमभिव्याहृतेपु माणादिषु वतिष्यते । कश्चित्तु देवाः पितरो गन्धर्वा असुरां रक्षांसि च पञ्च पञ्चजना व्याख्याताः । अन्यैश्च चत्वारो वर्णा निपादपञ्चमाः परिगृहीताः ! कचिच " यत्पाञ्चजन्यया विशा" [ऋ० सं० ८-५३-७] इति मनापरः प्रयोगः पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते । तत्परिग्रहेऽपीह न कथितिरोधः । आचार्यस्तु न पचविंशतेस्त. चानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवंपरतया "माणादयो वाक्पशेषात्" इति जगाद ॥ १२ ॥ भवेयुस्तावत्माणादयः पञ्चजना माध्यंदिनानां येऽन्नं माणा- दिप्वामनन्ति । काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजना भवेयुः येऽनं माणादिपु नाऽऽमनन्तीति । अत उत्तरं पठति- ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ (३) असति अपि काण्वानामन्ने ज्योतिपा तेषां पञ्चसंख्या पूर्यत । तेऽपि हि यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्ने ब्रह्मस्वरूपनिरूपणायैव लविशेषः सिद्ध इत्यर्थः । दृष्टान्तत्रयार्थ दान्तिके योजयति-तथेति । आचार्य- देशीयानां मतद्वयमाह-कैश्चिदित्यादिना । शूदायां ब्राह्मणाजातो निपादः । श्रुत्य- न्तरानुसारेण संभावित पक्षान्तरमाह-कचिचेति । पाञ्चजन्यया प्रजया विशतीति विशा पुरुषरूपया यदिन्द्राहाननिमित्तं घोपा असूक्षत सृष्टास्तद्युक्तं घोपातिरेकेण तोहानायोणादित्यत्र प्रनापरः प्रयोगो दृष्टः । ततोऽत्र पञ्चसंख्याया उपलक्षण. त्वात्पञ्चजनशब्देन सर्वप्रजाग्रहणमित्यर्थः । उक्तपक्षान्यतमग्रहेऽपि साख्यनिरासयो- गात्प्रधानस्याशब्दत्वसिद्धरस्माकं न विशेषपक्षपातोऽस्तीत्याह-तदिति । आचार्य- वचन विरुध्यते तस्य प्राणादिविषयत्वादित्याशय व्याख्यान्तराभावधिया तन्न प्रवृत्त. मित्याह-आचार्यस्त्विति ॥ १२ ॥ सूत्रान्तरमवतारयितु श्रुत्योर्मियोविरोधं चोदयति भवेयुरिति । सूत्रमुत्तरत्वेनाव- तारयति-~अत इति । तयाकरोति-असत्यपीति । ज्योतिरपि पञ्चसंख्यापूरकमा- स्मातिरिक्त काण्वश्रुतावश्रुतमित्याशङ्कयाऽऽह-तेऽपीति । यत्पूर्वकालापरिच्छेद्यमुक्तं तज्ज्योतिपामादित्यादीना भासकममृतत्वेनाऽऽयुष्वेन जीवनगुणवत्तयोपासते देवास्तेनाss- १ क. द. ज. न. 'यत्वा' । २ इ. म. पूर्यते । ३ ख. केणेन्द्राहा।

·" [अ०१११० ४सू०१४]आनन्दगिरिकृत्तटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेतानि। ३७१ ज्योतिरधीयते " तद्देवा ज्योतिपां ज्योतिः इति । कथं पुनरुभयेषामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पछ्यमानं समा- नमत्रगतया पञ्चसंख्यया केपांचिगृह्यते केपांचिन्नेति । अपेक्षा- भेदादित्याद । माध्यंदिनानां हि समानमत्रपठितमाणादिपञ्च- जनलाभान्नास्मिन्मत्रान्तरपठिते ज्योतिप्यपेक्षा भवति । तदला- भात्तु काण्वानां भवत्यपेक्षा । अपेक्षाभेदाच समानेऽपि मने ज्योतिपो ग्रहणाग्रहणे । यथा समानेऽप्यतिरात्रे वचनभेदात्यो. हशिनो ग्रहणाग्रहणे तद्वत् । तदेवं न तावच्छतिमसिद्धिः काचित्प्रधानविपयाऽस्ति स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिप्येते ॥१३ ।। (३) ब्रह्मप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयाना युक्तियुकत्वम् , (अधि० ४ ) कारणत्वेन चाऽऽकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणं प्रतिपादितं च ब्रह्मविपर्य गति- युग्मन्तस्ते जाता इत्याह-तदिति । अस्मिन्मन्ने पष्ठ्यन्तज्योतिषा पञ्चसंख्यापूरणं न त्वात्मज्योतिपा तस्यैकस्याऽऽधाराधेयत्वायोगात् । केपाचित्पञ्चसंख्यापूरकं ज्योतिर- न्येषां मेति न विकल्पो वस्तुनीति शङ्कते-कथमिति । ग्राहकसामर्थभेदादविरोध- माह-अपेक्षेति । तदेव स्फुटयति-माध्यंदिनानामिति । तथाऽपि कथमेकस्यै ज्योतिपस्तुल्ये मन्त्रे ग्रहाग्रही न हि वस्तुनि विकल्पोऽस्ति तत्राऽऽह-~अपेक्षेति । उक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । विरोधेऽपि तुल्यबलत्वाज्ज्योतिर्विहाय वाक्यशे. पस्थानामेव प्राणादीनां सान्नाना कचिदहणमन्यत्र सज्योतिषां तेषामेव ग्रहणं क्रिया- यामिव वस्तुन्यपि दृष्टिक्रियायां विकल्पसिद्धेरिति मत्वाऽऽह-तद्वदिति । पञ्चज नमन्त्रात्प्रधानस श्रुतिमत्ताभावेऽपि प्रकारान्तरेण तस्य तद्वत्त्वमाशङ्कय तद्विपयत्वेन संभावितश्रुतीनामन्यविषयत्वेन नीतत्वान्भवमित्याह-तदेवमिति । तथाऽपि न ब्रह्मणि समन्वयः प्रधानार्थस्मृतिन्यायविरोधादित्याशय भाविनं समाधि सूचयति-स्मृति- रिति ॥ १३ ॥ (३) पूर्वाधिकरणत्रयेण प्रधाननिराकरणेन वेदान्तानां ब्रह्मकारणत्वं प्रत्यविगीतत्वमुक्तम् । इदानी कारणविषयाणां तेपा मिथोव्याहतार्थत्वेन स्वतोनिश्चायकत्वान्मानान्तरसिद्धप्र- धानलक्षकत्वे गतिसामान्यासिद्धिरित्याशझ्याऽऽह-कारणत्वेन चेति । अधिकरण. तात्पर्य वक्तं जन्मादिसूत्रे वृत्तं कीर्तयति-~-प्रतिपादितमिति । शास्त्रयोनित्वाधिक रणमारम्याऽऽनुमानिकसूत्रात्याक्तनाधिकरणानां तात्पर्यमनुवदति-मतिपादितमिति । १ क, ख, व तु ज्यों। २ ख. 'स्तुत्यम।

·स ३८० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४०१४] ब्रह्मप्रतिपादम्वेदान्तपास्यसमन्वयानो युफियुकत्यम् , (अधि..) सामान्यं चेदान्तवाक्यानाम् । प्रतिपादितं च प्रधानस्याशब्द- त्वम् । तदमपरमाशङ्कयते-न जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्म- विपयं वा गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिप शक्यम् । कस्मात् । विगानदर्शनात् । प्रतिवेदान्तं धन्याऽन्या सृष्टिरुपल- भ्यते क्रमादिवचिच्यात् । तथा हि-कचित् “आत्मन आकाश: संभूतः". [ते. २-१] इत्याकाशादिका सृष्टिराम्नायते । कचित्तेजआदिका " तत्तेजोऽसूजत" [छा०६-२.३] इति । कचित्पाणादिका “स प्राणमसनत भाणान्छुद्धाम् [म० ६-४] इति । कचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पतिराम्नायते ॥ अधिकरणत्रयार्थमनुवदति-मतिपादितं चेति । संप्रति कारणे ब्रह्मण्यन्वयपर्यवसा- नाय कारणविषयवाक्याना(णा)मविरोधार्थमधिकरणमारभमाणो जगत्कारणवादिवाक्यानि ब्रह्मणि मानं न वेति विप्रविपत्तेशिये पूर्वान्नज्योतिपोर्विकल्पेन निर्देशादविरोध सिद्धेऽपि प्रकृते सिद्धे कारणे विकलायोगाद्विरोधे सत्यप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षमाह- तत्रेति । कारणत्वं ब्रह्मणो गतिसामान्यादुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । न चाविरोधार्थमाधिकरणं नेह संगतमिति वाच्यं समन्वयतो वाक्यार्थज्ञाने मानान्तरविरोधा- शङ्कानिरासस्याविरोधाध्यायार्थत्वादिह च कारणविषयवाक्याना(णा)मेव मिथोविरोधान समन्वयो ब्रह्मणीत्याशङ्कय तन्निरासेनैव समन्वयस्यैव साध्यत्वादध्यायसंगतिसिद्धेः कार्यश्रुतिविरोधस्यापीह परिहतुं शक्यत्वेऽपि वेदान्तानां न कोर्थे तात्पर्यमिति ज्ञाप. यितुं नात्र परिहियते कार्यस्यापि प्रतिपाद्यत्वमुपेत्योत्तरत्र तदीयश्रुतिविरोधः परिहरि- प्यत एतेन श्रुतिशास्त्रसंगती सिद्ध । काचिकासत्पदस्य कर्मकर्तृप्रयोगस्य चासद्वाद. परत्वं खमाववादपरत्वं च व्युदस्य गतिसामान्यस्थापनात्पादसंगतिः । पूर्वपक्षे कार्य- द्वारा स्वतश्च कारणे विप्रतिपत्त्या तल्लक्षिते परस्मिन्नपि तदापत्तेर्न कारणे तुरीये च समन्वयधीरिति गतिसामान्यासिद्धिः । सिद्धान्ते ब्रह्मणि कारणत्वस्य करिपतत्वातन्त्र वस्तुतोऽविवादातिलक्षिते सत्यज्ञानादिलक्षणे तस्मिन्नन्वयसिद्धेर्गतिसामान्यसिद्धिः । प्रतिपादितस्यासिद्धिरयुक्तेति शङ्कते-कस्मादिति । कार्ये कारणे च विप्रति- पत्तिदर्शनादुक्तस्यापि भवत्यसिद्धिरित्याह-विगानेति । कार्यविषयं विगानं ताव- दर्शयति-प्रतीति । क्रमादीत्यादिशब्दादक्रमो गृह्यते । क्रमवैचित्र्यकृतं विगा. नमाह-कचिदिति । आदिशब्दार्थमक्रमं कथयति-कचिदिति । ईक्षिता १ इ. न. 'तिपादयितु शु' । २ ठ. ह. निवेश। ३ ख, कार्यता । ४ क. स. "स्मिन्समन्द।

·[भ०११०४सू०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३८१ प्राप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयाना युफियुक्तत्वम् , (अधि. ४) इमाल्लोकानसृजत । अम्भो मरीचीमरमापः" [ऐ० आ० २- ४-१-२.३] इति । तथा कचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठ्यते असदा इदमन आसीत्ततो वै सदजायत [सं० २-७] इति । " असदेवेदमन आसीत्तत्सदासीत्तत्समभवत् "[छा० ३-१९-१] इति च । कचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्षिका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते " तदैक आहुरसदेवेदमन आसीत् ॥ इत्युपक्रम्य कुतस्तु खलु सोम्पै स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायतेति संवेव सोम्येदमग्र आसीत् [छा०.६-२-१.२ ] इति । कचित्स्वयंकर्वकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते " तद्धेदं नीव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत "[वृ० १-४७] इति । एवमनेकधा विप्रतिपत्ते- स्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेने वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणा- वधारणपरता न्याय्या । स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणान्त- परः सर्वनामार्थः । लोकान्विशिष्टि--अम्भ इति । अम्मयशरीरप्रचुरः स्वर्गों लोकोऽम्भःशब्दार्थः । मरीचिरिति रश्मिप्रधानोऽन्तरिक्षलोकः । मर इति मरणप्र- धानोऽयं लोकः । आप इत्यबहलः पाताललोक इति विवेकः । कार्ये विप्रतिपत्तिव- कारणेऽपि सा दृष्टेत्याह-तधेति । इदमसदिवाव्यक्तमग्रे प्रागवस्थायामिति यावत् । ततोऽनभिव्यक्तनामरूपात्कारणादभिव्यक्तनामरूपं जगज्जातमनमिव्यक्तमेव हि व्यक्तं भवतीत्याह-तत इति । छान्दोग्यश्रुतित्तिरीयश्रुत्या तुल्याईत्याह---असदिति । तत्समभवत्तत्कारणं यदात्मनाऽऽसीतत्सदर्थक्रियोन्मुख कार्यरूपेण च संवृत्तमित्यर्थः । तथाऽपि कुतो विप्रतिपत्तिस्तत्राऽऽहकचिदिति । प्रक्रिया सृष्टिः । तत्तत्र कारणे केचिदाहुः । तेषां मतं दूपयति-कुतस्त्विति । तदेव स्फुटयति-कथामिति । व्यतिरे- कमुक्त्वाऽन्वयमाह-सञ्चिति । विप्रतिपत्त्यन्तरमाह-कचिदिति । तदिदं जग. तहि प्रागवस्थायामव्यातकारणमातीत्तत्किल शब्दात्मनाऽर्थात्मना च व्याक्रियत व्यक्तमभवदित्यर्थः । विप्रतिपत्तीरुपसंहृत्य तत्फलमाह-~~एवमिति । वस्तुनीति कार्य- कारणयोरुक्तिः । कि तर्हि न्याय्यं मानान्तरेण कारणे निश्चिते वेदान्तानां तल्लसकत्व- मित्याह-~स्मृतीति । स्मृतिः सास्यस्मृतिः । न्यायो भेदानां परिमाणादित्यादिः । कारणान्तरं प्रधानम् । कार्यद्वारा स्वतश्च कारणे विप्रतिपत्तेस्तल्लक्ष्येऽपि परत्र तद्भावा- १ इ. ज. स. म. सदेव । २ . मन्य'। ३ ठ, ड. त्ततद। क. स. तन।५ क. रा. कृत का।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४२०१४] प्रमप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वगाना युक्तियुक्तत्वम् , (अधिः ४) परिग्रहो न्याय्य इति । एवं प्राप्त बम:--सत्यपि प्रतिवेदान्तं मृज्यमानेप्वाकाशादिपु क्रमादिद्वारके विगाने न स्रएरि किंचि- द्विगानमस्ति । कुतः। "यथाव्यपदिष्टोक्तः" । यथाभूतो ोक- स्मिन्वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मैकोऽद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टस्तथाभत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यते । तद्यथा- " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" [ते० २.१] इति । अत्र ताव- ज्ज्ञानशब्देन परेण च तद्विपयेण कामयितृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्म न्यरूपयदपरमयोज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत् । तद्विपयेणैव परे- णाऽऽत्मशब्देन शरीरादिकोशपरम्परया चान्तरनुपवेशनेन सर्वे- पामन्तः प्रत्यगात्मानं निरधारयत् । “वहु स्यां मजायेय" [ते. २.६] इति चाऽऽत्मविपयेण बहुभवनानुशंसनेन सृज्यमानानां विकाराणां सधुरभेदमभापत । तथा इदं सर्वमसृजत ! यदिदं किंच" [तै० २.६] इति समस्तजगत्सटिनिर्देशेन माक्सृष्टेर- “ द्वतिसामान्यासिद्धिरिति पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तयति एवमिति । कार्ये विप्रतिपत्तिम- पेत्य कारणे तां निराकुर्वन्मतिनानीते-सत्यपीति । स्रष्टरि यत्कारणत्वं तस्मिन्निति शेषः । तत्रापि विप्रतिपत्तिरुक्केति शङ्कते--कुत इति । हेतुमुक्त्वाच्याचष्टे- यथेति । यथाभूतत्वं विशिनटि-सर्वेत्यादिना । सर्वकारणत्वोपयुक्तमायं विशेषणद्वयं तेन फलितं तृतीयं तेनोपलक्षितं तुरीयगोचरमवशिष्टम् । वेदान्तानां मिथोविप्रतिपत्त्यभावं मत्वोक्तम्-तथेति । मिथोविरुद्धार्थत्वेनानिश्चायकानां सर्वशब्दाना मानान्तरसिद्ध- प्रधानलक्षणाश्रयणाद्वरं बहुशब्दानुरोधेन कतिपयलक्षणाश्रयणं लावादिति वक्तुमनेक- शब्दानामविरोधं तावदाह-तद्यथेति । तद्विषयेणेत्यत्र तच्छन्दो ब्रह्मार्थः । सोऽका. मयतेति कामयितृत्ववचनं जगदुपादानस्य ब्रह्मणः सृज्यमानज्ञतया सर्वज्ञतोक्तेत्याह- चेतनमिति । अपरप्रयोज्यत्वमिदं सर्वमसृजतेति स्वातन्त्र्यं तेन सर्वेश्वरत्वं दर्शित- मित्याह-अपरेति । सर्वात्मत्वमपि संगीतमित्याह-तदिति । तत्पदं पूर्ववत्सत्या- दिवाक्यापेक्षया तस्मादित्यादिवाक्यस्थात्मशब्दस्य परत्वं तस्य सर्वप्नत्यक्त्वमप्युक्तमि- त्याह-शरीरादि(दी)ति । एकत्वमपि तस्योक्तमित्याह-बहु स्यामिति । अद्विती- यत्वमपि तस्यैवोक्कमित्याह-तथेति । तैत्तिरीये यथोक्तमोक्तावपि कुतो वेदान्ता- ९ क. १. 'मिकोऽ'। २ क. ज. ट. वरम'1३ स. 'ब्दानामितर' । 'लं पर।

·[अ०१पा०४०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।३८३ ब्रह्मप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयानां युक्तियुक्तत्वम् , (अधिक ) द्वितीय स्रष्टारमाचष्टे । तदत्र यल्लक्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञातं तल्लक्षणमेवान्यत्रापि विज्ञायते " सदेव सोम्येदमन आसीदेक- मेवाद्वितीयम्" " तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽस- जत" [छा० ६.२.१.३ ] इति । तथा आत्मा वा इद. मेक एवान आसीनान्यत्किंचन मिपत्स ईक्षत लोकानु मुजै" [ऐ० आ० २-४-१.१-२] इति च । एवंजातीयकस्य कारण- स्वरूपनिरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात् । कार्यविषयं तु विगानं दृश्यते कचिदाकाशादिका सृष्टिः कचित्ते- जआदिकत्येवंजातीयकम् । न च कार्यविषयेण विगानेन कारण- मपि ब्रह्म सर्ववेदान्तप्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितु. मईतीति शक्यतें चक्तुम् । अतिप्रसङ्गात् । समाधास्यति चाss- चार्यः कार्यविषयमपि विगान " न वियदश्रुतेः" [३० सू० २-३-१] इत्यारभ्य । भवेदपि कार्यस्य विगीतत्वमप्रतिपाद्य- स्वात् । न ह्ययं सृष्ट्यादिमपञ्चः पतिपिपादयिपितः। न हि तत्म- न्तरेषु तदुक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-तदिति । तत्राऽऽदौ छन्दोगश्रुतिमाह-सदिति। एकमेवाद्वितीयमित्येकत्वाद्वितीयत्वयोरुक्तिः । तदैवतेति सर्वजगदीक्षणश्रुत्या सर्वज्ञ- त्वोक्तिः । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति सर्वात्मत्वोक्तिः । बहु स्यामिति स्वातन्त्र्योक्रैश्व- र्यगौः । ऐतरेयधूतावपि तादृग्नसोक्तमित्याह-तथेति । इति चैकत्वाद्वितीयत्वादि पूर्वश्रुताविवोक्तमिति शेपः । यथोक्तं ब्रह्मायणादावपि कथितमित्याह-~एवमिति । अविगीतार्थत्वान्न कारणे विप्रतिपत्तिरिति शेपः । कथं तर्हि कार्यवाक्यानि(णि) तानि तद्वारा कारणे विगानं सूचयन्ति तत्राऽऽहकार्येति । तर्हि कार्यद्वारा कारणे ब्रह्म- ण्यपि विगानमुक्त नेत्याहन चेति । स्थाण्यादिविप्रतिपत्त्या घटादिवसाधारणस्व. रूपनिरूपितेष्वपि तदापत्तिरिति प्रसङ्गः । ननु स्थाण्वादेर्घटादेश्च भेदान्न तत्तद्वारा घटादौ विप्रतिपत्तिः कार्यकारणयोस्त्वभेदात्कार्यद्वारा कारणेऽपि स्यात्तत्राऽऽह- समाधास्यतीति । सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्यमुपत्य कार्यविगानसमाधिरुक्तस्तेषां तत्र तात्पर्यमेव नास्तीत्याह-भवेदिति । हेतुं साधयति~न हीति । तस्य प्रतिपादयि- तुमिष्टत्वामा स्पष्टयति-नहीति । यूपा प्रपिटभाग इत्यादौ विधिवद्विश्वनिदादौ फलवच्चात्र फलं कल्प्यमित्याशङ्कय फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायाफलवद्वान १क, ज. भवग । २ ६. न. 'पय वि'। ३ ज. म. द. "द्यमानत्वा ।

·“ " श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१४] ब्रह्मप्रतिपादम्वेदान्तवाक्यसमन्मयाना गुफियुक्तत्वम् , (अधिः ४) तिवद्धः कश्चित्पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा । न च कल्पयितुं शक्यते । उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैश्यः साकमेकवाक्यताया गम्यमानत्वात् । दर्शयति च सृष्ट्यादिप्रप- वस्य ब्रह्ममतिपत्त्यर्थताम् " अनेन सौम्य शुढेनापो मूलमन्वि- च्छाद्भिः सोम्य शुक्रेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुक्रेन सन्मूलमन्विच्छ"[छा०६-८-४] इति । मृदादिदृष्टान्तश्च कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितुं सुष्पादिमपञ्चः श्राव्यत इति गम्यते [छा०६-१४] । तथा च संमदायविदो वदन्ति- मुल्लोइविस्फुलिङ्गायैः सृष्टियर्या चोदिताऽन्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन [ माण्डू० का० ३१५] इति । ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिवद्धं तु फलं श्रूयते "ब्रह्मविदाप्नोति परम् " [ते. २..] " तरति शोकमात्मवित्" [छा० ७ १.३ ] तमेव विदित्वाति मृत्युमेति" [ श्वे० ३.८] इति । प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् । " तत्त्वमसि" इत्यसंसार्यात्मत्वमतिपत्ती सत्यां संसार्यात्मत्व- व्यावृत्तः ॥ १४॥ यत्पुनः कारणविषयं विगानं दर्शितम् असता इदमन आसीत् " इत्यादि तत्परिहर्तव्यम् । अनोच्यते-- क्यसनिध्यानाताना तेनैकवाक्यत्वान्भवमित्याहन चेति । न्यायादेकवाक्यत्वमुक्त्वा श्रुतेरपि तसिद्धिरित्याह-दर्शयतीति । शुङ्ग कार्यम् । सटिवाक्याना स्वार्थाता- त्पर्य युक्त्याऽपीत्याह- मृदादीति । दृष्टान्तेषु कार्यकारणयोरभेदाजगतोऽपि ब्रह्मा- भेद. साध्यते दृष्टान्तदान्तिकयोस्तुल्यत्वादित्यर्थः । सृष्ट्यादिप्रपञ्चस्याविवक्षितत्वे वृद्धसमतिमाह-तथा चेति । लोह सुवर्णमन्यथाऽन्यथेति वीप्सा ज्ञेया । अवताराय ब्रह्मात्मैक्यबुद्धेरिति शेष. । प्रतिपाये ब्रह्मणि नास्ति भेदो न विगानमित्यर्थः । सृष्टि- वाक्याना फलवद्वाक्यप्तवन्वार्थ ब्रह्मवाक्योत्थधिय. फलवत्त्वमाह-ब्रह्मेति । मृत्युम- त्येतीत्यन्वय. । विदुषामनुभवसिद्ध चैतदित्याह-प्रत्यक्षेति । ननु विद्वद्भिरपि नास्माभिरिदमवगम्यते तत्राऽऽह-त -तत्चमिति ॥ १४ ॥ सृष्टिवाक्याना स्वार्थ तात्पर्याभावमुक्त्वा कारणे परोक्त विगानमनूद्य तस्य परिहा- रयोग्यत्वमाह-यदिति । तर परिहारत्वेन सूत्रमवतारयति-अत्रेति । तैत्तिरीयश्रु- १ ज लिहैस्तु म । २ इ. म 'त्तिस । क 'तिव । ३ क इ. ज भ "ति च ।। स. स्वार्थेऽता । ५ ठ. ४. यसृष्टथुत्पत्त्यनु ।

·[अ० १पा० ४सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३८५ ब्रह्मप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयानां युक्तियुक्तलम् , (अधिः । समाकर्षाव ॥ १५॥ (४) असदा इदमग्र आसीत् " [तै० २.७] इति नात्रास- निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते । यतः " असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति चेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेदेद । सन्तमेनं ततो विदुः" इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोशपर- म्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य "सोऽकामयत" इति तमेव प्रकृतं समाकृष्य समपञ्चां सृष्टिं तस्माच्छावयित्वा तत्सत्यमित्याच- क्षते" इति चोपसंहत्य " तदप्येष श्लोको भवति " इति तस्मि- नेव प्रकृतेऽर्थे श्लोकमिममुदाहरति " असदा इदमन आसीत् " इति । यदि त्वसन्निरात्मकमस्मिश्लोकेऽभिप्रयेत ततोऽन्यसमा- कर्पणेऽन्यस्योदाहरणादसंवद्धं वाक्यमापद्येत । तस्मानामरूप- व्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्दः मसिद्ध इति तयाकरणा- भावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवाऽऽसीदित्युपचर्यते । एपैव " असदेवेदमग्र आसीत् " [छा० ३.१९-१ ] इत्य: त्रापि योजना । तत्सदासीदिति समाकर्षणात् । अत्यन्ताभावा- त्यनुसारेण व्याख्यातुं प्रतिज्ञा पूरयति-असदिति । मन्त्रबाह्मणयोरैकार्थ्याद्रामण- स्यासंदिग्धतया कारणार्थत्वान्मन्त्रस्यापि तादर्यमेवेति पूर्वापरानुसंधानेन साधयति- यत इति । ब्रह्मास्तित्वलक्षणं निर्धाय तस्मिन्नेव लोकमुदाहरतीति संवन्धः । कोश- पञ्चकोक्तिद्वारा तस्य प्रत्यक्त्वमुक्तमित्याह-अन्नेति । ब्रह्मणः सत्त्वे प्रत्यक्त्वेऽपि कारणस्यास्तित्वं कथमित्याशङ्कय सूत्रं योनयति--स इति । इदं सर्वमसृनत यदिदं कित्याद्या सृष्टिश्रुतिः । उपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्याद्वाक्यस्य कारणास्तित्वे तात्पर्य सिध्यतीत्याह-तदिति । मन्त्रब्राह्मणयोरैकार्थे नियामकामावाड्राह्मणस्य कारणास्ति- त्वार्थत्वेऽपि मन्त्रस्य तन्न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तदपीति । व्यतिरेकद्वारोक्तं स्फो. रयति-यदीति । कथं तर्हि सति कारणेऽसच्छब्दप्रवृत्तिः श्रुतिर्हि वाक्यावलीयसी- त्याशङ्कयोपचारायुक्ता श्रुतिरित्याह-तस्मादिति । सदेवेत्यत्र नामादिव्याकरणा- मागेव ब्रह्मणि सच्छन्दोऽस्तोति प्रायेणेत्युक्तम् । तैत्तिरीयकश्श्रुतावुक्तन्यायं बृहदार- ण्यकच्छान्दोग्यश्रुतावतिदिशति-एपेति । ननु तैत्तिरीयके ब्राह्मणोक्तेऽर्थे मत्रोक्त स्तयोरैकाऱ्यांद्युक्त कारणास्तित्वार्थत्वमिह तदभावात्कथं सदर्थत्वं तत्राऽऽह-तदिति । पूर्वमसदेव पुनः सद्भवतीति समाकोपपत्तिमाशङ्कयाऽऽह--अत्यन्तेति । शशविपा- १ ख. म. द. "नुसरणेन व्या'। २ क. स. ठ, ड. 'ब्दस्य म । ३ झ. यश्रु ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१५] ब्रह्मप्रतिपादकवेदान्तवास्यसमन्वयानी युक्तियुकत्वम् , (अधि०१) भ्युपगमे हि तत्सदासीदिति किं समाकृप्येत । " तद्धक आहु- रसदेवेदमन आसीत् "[छा०६-२-१] इत्यत्रापि न श्रुत्यन्त- राभिमायेणायमेकीयमतोपन्यासः क्रियायामिव वस्तुनि विकल्प. स्पासंभवात् । तस्माच्छ्रतिपरिगृहीतसत्पक्षदाव्यवायं मन्दम- तिपरिकल्पितस्यासत्पक्षस्योपन्यस्य निरास इति द्रष्टव्यम् । "तद्धेदं तीव्याकृतमासीत् " [वृ० १.४.७] इत्यत्रापि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते स एप इह प्रविष्ट आ नखानेभ्यः" इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशित्वेन समा. कर्पात् । निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे ह्यनन्तरेण प्रकृतावल- म्विना "सः" इत्यनेन सर्वनाम्ना का कार्यानुप्रवेशित्वेन समा- कृप्येत । चेतनस्य चायमात्मनः शरीरेऽनुमवेशः श्रूयते । प्रवि- एस्प चेतनत्वश्रवणात् " पश्यंश्चक्षुः शृण्वश्रोत्रं मन्वानो मनः" इति । अपि च याशमिदभद्यत्वे नामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जग. साध्यक्ष व्याक्रियत एवमादिसर्गेऽपीति गम्यते । दृष्टविपरीत- जादौ कालान्तरेऽपि सत्त्वानुपलम्भादासीच्छब्दस्य तच्छब्दस्य सच्छब्दस्य वाऽयोगा- दत्यन्तासत्त्वे समाकर्षासिद्धिरित्यर्थः । उक्तन्यायं छान्दोग्येऽपि योजयति-तद्धति । उदितानुदितहोमवद्विरुद्धार्थत्वेऽपि प्रामाण्यसिद्धेः शाखान्तरीयाभिप्रायेणैकीयमतोतो का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह-क्रियायामिति । तर्हि का गतिरेकीयमतोक्तरित्याश- कयाऽऽह-तस्मादिति । सत्त्वेव सोम्येति समाकदित्यत्रापि सूत्र नेयम् । यत्तु खयंकर्तृकत्वमव्याकृतवाक्ये श्रुतं तद्रूषयति-तद्धदमिति । तत्रापि हेतुत्वेन सूत्रं योजयति-स इति । ननु सर्वनामप्रसिद्धार्थ नाप्रसिद्धमुत्थापयति तत्राऽऽहं- निरध्यक्षेति । यद्यपि यन्मदन्यदित्यत्रोक्तो मच्छब्दार्थः स इति सर्वनाम्ना परामृ. श्यते तथाऽप्यव्याकृतवाक्येऽध्यक्षस्यासंनिहितत्वे कार्यानुप्रवेशित्वेनैप इति संनिहि. तावलम्बिना पराम्रष्टव्यामावात्तद्विरोधः स्यादित्यर्थः । तथाऽपि कर्ष परामृष्टस्याध्य- क्षत्वं तत्राऽऽह-चेतनस्येति । कार्यानुप्रविष्टस्य कुतशेतनत्वं तत्राऽऽह-पवि- टस्येति । पश्यन्नामा चष्ट इति चक्षुरुक्तस्तथाऽसौ कर्तृव्युत्पत्त्या श्रोत्रादिसंज्ञो भवति । इतश्च जगतो व्याकरणं साध्यक्षमेवेत्याह-अपि चेति । विमतं सकतृक कार्य- त्वाद्धटवदित्याह-~यादृशमिति । घटस्य सकर्तृकत्वेऽपि तित्यादेस्तन्नेति व्यवस्थामा- शङ्कयाऽऽह-दृष्टेति । न केवलमनुमानाजगतो व्याक्रिया साध्यक्षा किं तु च्छान्दो- ११. ज. म. ट 'ते। अनुप्र । २ स. 'दौ कल्पान्त'। ३ ठ. ड. 'स्य बायो। "विरे कु। ५ क. स. ह. तु च्छन्दोगयु' ।

·[अ०१पा०४०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।३८७ कल्पनानुयपत्तेः। श्रुत्यन्तरमपि “ अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि"[छा० ६.३.२] इति साध्य- सामेव जगतो व्याक्रियां दर्शयति । व्याक्रियते” इत्यपि कर्मकर्तरि लकारः सत्येव परमेश्वर व्याकर्तरि सौकर्यमपेक्ष्य इष्टव्यः । यथा लूयते केदारः स्वयमेवेति सत्येव पूर्णके लवि- तरि । यद्वा कर्मण्येवैप लकारोक्षिप्तं कर्तारमपेक्ष्य द्रष्टव्यः । यथा गम्यते ग्राम इति ।। १५ ।। (४) प्रापजीवपरात्मना मध्ये परात्मन एव कृरत्रजगत्कर्तृत्वेन यालाकिना ब्रह्मत्वेनोक्तानां पोडशपुरुषाणा कर्तृत्वनिराकरणम् , (अधि. ५) जगदाचित्वात् ॥ १६॥ कौपीत किवाह्मणे वालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते-“यो बै बालाक एतेषां पुरुपाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स चै वेदितव्यः " [को० बा० ४.१९ ] इति । तत्र किं जीवो बेदितव्यत्वेनोपदिश्यत उत मुख्यः प्राण उत परमात्मेति विशय: । किं तावत्प्राप्तम् । प्राण इति । कुतः । ग्यश्रुतेरपीत्याह-श्रुत्यन्तरमिति । वृहदारण्यकापेक्षयाऽन्तरशब्दः । श्रुत्यनुमा- नाम्यां जगतः सकर्तृकत्वे कर्मकर्तरि लकारश्रुतिरयुक्तेल्याशङ्कयाऽऽह-व्याक्रियत इति । तत्र संप्रतिपत्त्य) दृष्टान्तमाह-यथेति । कर्मकर्तरि लकार इत्येतदुक्तं कर्म- ध्येवासावित्याह-यदेति । कथं तहिं जगतः सकलं तत्राऽऽह-अर्थेति। तत्रापि लोकसिद्धं दृष्टान्तमाह-ययेति । तदेवं श्रुतीनामविगानाद्रमणि गतिसामान्य सि- द्धम् ॥ १५॥ (४) बहूनां शब्दानां मिथोविरुद्धार्थानामविरोधेनैककारणार्थत्ववदेकस्य शब्दस्यानेका- र्थस्य विशेपार्थत्वेन वाक्यस्य कारणपरत्वमाह-~-जगदिति । अधिकरणस्य विषय- माह-कौपीतकीति । श्रुतिं दर्शयन्ननातशत्रूक्तिमाह-यो वा इति । एतेपा. मादित्यादीनाम् । न केवलं जगदेकदेशस्य कर्ता किं तु जगतः सर्वस्येत्याह-यस्येति । सामान्यविशेषार्थवाक्याभ्यां जगत्कर्ता ततो निकृष्टो द्रष्टव्य इत्याह-स इति । कर्मशब्दस्य रूढियोगाम्यां संशयमाह-तत्रेति । विमृश्य पूर्वपक्षमाह-किमिति । प्राणस प्रथमप्राप्ती हेतुं पृच्छति-कुन इति । एकवाक्ये सति सच्छब्दादाच्छन्दो १ क, ज. व व्या'। २१, भ, रे । ३. न, कर्नन्तर'। ४ ठ, ढ. दाना' । ५ रा. वि.

·यस्प वैतत्कर्म ३८८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा० ४सू०१६] प्रागजीवपरसत्मना मध्ये परात्मन एव कृत्सजगत्कर्तृत्वेन चालाकिना ब्रह्मात्येनोजाना पोदशपुरुषाणां कर्तृत्वनिराकरणम् , (अधि०५) " इति श्रवणात् । परिस्पन्दलक्ष. णस्य च कर्मणः प्राणाश्रयत्वात् । वाक्यशेपे च अथा. स्मिन्माण एवैकथा भवति" इति माणशब्ददर्शनात् ! माण. शब्दस्य च मुख्ये माणे प्रसिद्धत्वात् । ये चैते पुरस्तादा- लाकिना “आदित्ये पुरुपश्चन्द्रमसि पुरुपः" इत्येवमादयः पुरुषा निर्दिष्टास्तेपामपि भवति माणः कर्ता प्राणावस्थाविशेष. त्वादादित्यादिदेवतात्मनाम् “कतम एको देव इति माण इति स ब्रह्म सदित्याचक्षते "[वृ० ३-९-९] इति श्रुत्यन्त. रमसिद्ध जीवो वाऽयमिद चेदितव्यतयोपदिश्यते । तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते श्रावयितुम् “ यस्य वैतत्कर्म " इति । सोऽपि भोक्तृत्वादोगोपकरणभूतानामेतेषां पुरुपाणां कर्तोपपद्यते । वाक्यशेपे च जीवलिङ्गमवगम्यते । यत्कारणं नीतो वाक्यभेदे कर्मशब्दो ब्रह्मशब्दान्न शक्यो नेतुम् । अत्राप्येकवाक्यत्वे यथोत्त- रसच्छब्दात्प्राचीनोऽसच्छब्दो नातस्तथोत्तरकर्मशब्दाब्रह्मशब्दस्य नयनमिति मत्वा हेतुमाह-यस्येति । काचित्कहरण्यगर्भमतद्योतिकर्मशब्दस्य ब्रह्मानुगुण्योक्तिद्वारा गतिसामान्यं संताध्य समन्वयसाधनात्पादादिसंगतिः । पूर्वपक्षे प्राणजीवान्यतरस्य वेदितव्यतया ब्रह्मणि गतिसामान्यासिद्धिरुत्तरत्र परस्यैव तथात्वात्तत्सिद्धिरिति फलम् । श्रुतेऽपि कर्मशब्दे कथं प्राणधीरन्यत्रापि तद्योगात्तत्राऽऽह-परिस्पन्देति । कर्मश. ब्दस्य क्रियादृष्टसाधारण्यादप्ताधारणप्रमाणाभावे कथं परिस्पन्देन प्राणधीस्तत्राऽऽह- वाक्येति । करणोपरमानन्तर्यमथशब्दार्थः । प्राणशब्दस्यापि साधारण्यादनिर्णय शङ्कित्वोक्तम्-प्राणेति । पुरुपकर्तृत्वेनोक्तस्य न प्राणत्वं तस्य तदकर्तृत्वादित्या- शङ्कयाऽऽह-ये चेति । आदित्यादीनां प्राणावस्थाविशेपत्वे मानमाह-कतम इति । "महिमान एवैते" इत्यादिना पूर्वोक्तदेवतानां प्रश्नप्रत्युक्तिभ्यां प्राणत्वोक्त्या तदेवस्थात्वमुक्तमित्यर्थः 1 वाक्यान्तरे च लिगस्यामूर्तरसस्य त्यदिति परोक्षसूत्रत्वोक्ते- स्तस्येह त्यदिति प्राणत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्तस्य लिगरूपादित्यादिदेवतात्वमित्याह-स इति । पक्षान्तरमाह-जीवो वेति । तस्मिन्नमूर्ते कर्मशब्दायोंगमाशङ्कयाऽऽह- तस्येति । तथाऽपि तनुमहिम्नोऽस्य नाऽऽदित्यादिकर्तृत्वमित्याशङ्कयादृष्टद्वारा तद्योग- माह-सोऽपीति । कर्मशब्दस्य साधारणस्यादृष्टार्थत्वमुपेत्य कथं जीवोक्तिरित्याश- याऽऽह-वाक्येति । तदेव स्फुटयति-यदिति । "ता ह सुप्तं पुरुपमाजग्मतुस्त- १ ख. र. अ. सिद्विस्त । २ ख. रोक्ष सू' । ३ श. "स्मिन्मत।

·[अ०१पा०४सू०१६]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३८९ प्राणजीवपरात्मनां मध्ये परात्मन एव कृत्स्नजगत्कर्तुत्वेन यालाकिना ब्रह्मत्वेनोकानां पोदशपुरुषाणां कर्तत्वनिराकरणम् , ( अधिः ५) वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुपाणां कर्तुदनायोपेतं वालाकि प्रति वुयोधयिपुरजातशत्रु: सुप्तं पुरुपमामन्त्र्याऽऽमन्त्रणशब्दा. श्रवणात्माणादीनामभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातोत्थानात्मा- णादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिवोधयति । तथा पर- स्तादपि जीवलिङ्गमवगम्यते-" तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुझे यथा या स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैप प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुक एव- मेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति " [ कौ० वा. ४-२० इति । माणभृत्वाच जीवस्योपपन्नं माणश- ब्दत्वम् । तस्माजीवमुख्यमाणयोरन्यतर इह ग्रहणीयः । न परमेश्वरस्तल्लिङ्गानवगमादिति । एवं प्राप्ते बम:---परमेश्वर एवायमेतेपां पुरुषाणां कर्ता स्यात् । कस्मात् । उपक्रमसाम- र्थ्यात् । इह हि वालाकिरजातशत्रुणी सह "ब्रह्म ते वाणि" मैतैर्नामाभिरामन्त्रयांचके बृहत्पाण्डरवासः सोम राजनिति स नोत्तस्यौ" इत्यादिना संबो- धनशब्दाश्रुतेरचेतनत्वेनानात्मत्वं प्राणादेरुक्तातिरिक्तजीवोक्तेर्वाक्यशेषस्तदर्थो न हि ततोऽन्यो भोक्ताऽस्तीत्यर्थः । इतोऽपि वेदितव्यो जीव एवेत्याह-तथेति । परस्तादि. त्यनन्तरवाक्यापेक्षया पश्चादिति यावत् । श्रेष्ठी प्रधानपुरुषः स्वै त्यैरुपकरणैरित्येतत् । भृत्या वा प्रधानमशनोंच्छादनादिनोपनीवन्तीत्याह-यथेति । एवं जोवोऽप्यादि. त्यादिभिः प्रकाशादिना भोगोपकरणे हे । भृत्यवदादित्यादयोऽपि जीवं हविर्यहणा- दिनोपनीवन्तीत्याह-एवमिति । अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवतीति प्राणशब्दो जीवे कथं स्यात्तत्राऽऽहमाणेति । प्राणजीवयोरन्यतरस्य वेदितव्यत्वाद्गतिप्सा- मान्यासिद्धिरित्युपसंहरति-तस्मादिति । ब्रह्म ते ब्रवाणीत्युपक्रमादुपसंहारे च खाराज्यफलोक्तेः सर्वपाप्मदाहलिङ्गास्क्रियत इति कर्मशब्दस्य जगदर्थत्वात्तत्कर्तृत्वस्य परस्मिन्नेव युक्तत्वात्परमात्मैवायमित्याशङ्कच बालाकिवाक्यादनातशत्रुवाक्यनियमा- योगाद्योगरूढ्योश्च सर्बलीयस्त्वात्फलोक्तेश्चोपचरितार्थत्वाम्मैवमित्याह-नेति । पूर्व- पक्षमनूद्य सूत्रावहिरेव सिद्धान्तयति-एवमिति । लिङ्गासिद्धेरीश्वरे निरस्ते निय- मासिद्धिरिति शङ्कते-कस्मादिति । यद्वाक्यशेपे संदिग्धं तनिश्चितेनोपक्रमेण नेत. व्यमित्याह-उपक्रमेति । तत्सामर्थ्य दर्शयितुमुपक्रममाह-इहेति । तद्वाक्ये क. बोधयन्यष्टि'। २ ड, अ. "त्यापना' । ३ क.अ. द. 'णा । ४ क. स. ६. "नादि।

·३९० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१६] प्राणनीवपरात्मना भध्ये परात्मन एव कत्लजगकर्तृत्वन बालाकिना ब्रह्मत्वेनोकानां पोडशपुरुषाणां कर्तृत्वनिराकरणम् , ( अधि० ५) इति संवदितुमुपचक्रमे स च कतिचिदादित्यायधिकरणान्पुरु- पानमुख्यब्रह्मदृष्टिभाज उक्त्वा तूणीं बभूव तमजातशत्रुः मृपा वै खलु मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते वाणि" इत्यमुख्यत्र- ह्मवादितयाऽपोद्य तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप । यदि सोऽप्यमुख्यब्रह्मदृष्टिभावस्यादुपक्रमो वाव्येत । तस्मात्परमेश्वर एवायं भचिनुपईति । कर्तृत्वं चैतेपां पुरुपाणां न परमेश्वराद- न्यस्य स्वातन्त्र्येणावकल्पते । “ यस्य वैतत्कर्म " इत्यपि नायं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देशः । तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतत्वात् । असंशब्दितत्वाच । नापि पुरु- पाणामयं निर्देशः । एतेषां पुरुपाणां कर्ता" इत्येव तेपां निर्दिष्टत्वात् । लिङ्गवचनविगानाच । नापि पुरुपविषयस्य ब्रह्मणोपक्रमेऽपि किमिति राज्ञो वाक्यं तद्विपयं नियम्यते नै हि भ्रान्तवाक्यादभ्रा. न्तवाक्यं नियन्तुं शक्यं तत्राऽऽहस चेति । बालाकिना ब्रह्म नोक्तं चेत्तस्यैवो. पक्रमो विरुध्येत राज्ञस्तु तथाऽनुपक्रमान्न तद्विरोधस्तेन तद्वाक्यस्याब्रह्मातत्याश- कयाऽऽह-तमिति । तथाऽपि कथं वेदितव्यस्य ब्रह्मत्वं तत्राऽऽह-यदीति । राक्षा बालाकेरब्रह्मवादिनो विशेपमात्मनो दर्शयता मुख्यं ब्रह्मैव वाच्यमन्यधा स्वस्या- पि मृषावादित्वात्ततोऽविशेपादित्यर्थः । उपक्रमप्तामर्थ्यसिद्धमुपसंहरति-तस्मादिति। इतश्चेश्वर एव वेदितव्य इत्याह कर्तुत्वं चेति । प्राणावस्थाविशेषत्वादादित्यादीनां तस्य तत्कर्तृत्वं युक्तं भोक्तुरप्यदृष्टद्वारा भोगोपकरणादित्यादिकर्तृत्वं स्यादित्याशङ्कय निरङ्कुशं नाकर्तृत्वमीश्वरस्यैवेति विशिनधि-स्वातन्त्र्येति । किव कर्मशब्दस्य चलनादृष्टयो रूढस्यान्यतरार्थत्वानियमाक्रियत इति जगदर्थत्वात्तत्कर्तृत्वेन ब्रव ग्राह्यमित्याह –यस्येति । एतच्छब्दस्य प्रकृतार्थत्वात्तत्सममिव्यातकर्मशब्दस्य तद्व- शादन्यतरार्थत्वीरित्याशङ्कयाऽऽह-तयोरिति । उपपदाभावाच तस्य नान्यतरा- थतेत्याह-असंशब्दितत्वाच्चेति । एतच्छब्देन प्रकृतगामिना प्रकृतत्वात्पुरुषा एवं परामृश्यन्ते न जगदित्याशङ्कयाऽऽह-नापीति । तदनुक्तौ हेत्वन्तरमाह- लिङ्गेति । पुरुषाणां बहुत्वात्पुलिङ्गशब्दवाच्यत्वादेतदित्येकस्य नपुसकस्य चोक्तेन पुरुपोक्तिरित्यर्थः । पुरुषाणां पृथकधनेऽपि तदर्थक्रियायास्तत्फलस्य च कार्यजन्मनोऽ. नुक्तत्वादेतत्कर्मेति तदुक्तौ न पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽऽह-नापीति । क्रियात- १ इ. ज, न, खेव ते' 1 २ क. ज. 'विरोधाच । ३ ख. न भ्रा। श. 'न वाक्य ।

·[अ०१पा० ४सू०१६]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ३९१ प्राणजीवपरात्मनां मध्ये परात्मन एव कृतजगत्कर्तृत्वेन बालाकिना बदावेनोकानां पोडशपुरुषाणा कर्तृत्वनिराकरणम् , ( अधि० ५) करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वाऽयं निर्देशः कर्तृशब्देनैव तयोरु- पात्तत्वातं । पारिशेप्यात्मत्यक्षसंनिहित जगत्सर्वनाम्नैतच्छन्देन निर्दिश्यते क्रियत इति च तदेव जगत्कर्म । ननु जगदप्यमकृत- मसंशब्दितं च । सत्यमेतत् । तथाऽप्यसति विशेषोपादाने साधारणेनार्थेन संनिधानेन संनिहितवस्तुमात्रस्यायं निर्देश इति गम्यते न विशिष्टस्य कस्यचित् । विशेपसंनिधानाभावात् । पूर्वत्रं च जगदेकदेशभूतानां पुरुपाणां विशेपोपादानादविशेपित जगदेवेहोषादीयत इति गम्यते । एतदुक्तं भवति । " य एतेपा पुरुपाणाम्" जगदेकदेशभूतानाम् “कर्ता" किमनेन विशेपेण "यस्य" कृत्स्नमेव जगदचिशेपितं “कर्म" इति । वाशब्द एकदेशावच्छिन्नकरीत्वन्यात्त्यर्थः । ये वालाकिना ब्रह्मत्वामि- मताः पुरुपाः कीर्तितास्तेपामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेपोपादा- नम् । एवं ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेपाभ्यां जगतः त्फले कर्तारं वदता कर्तृशब्देनैवाऽऽसिते ताभ्यां कर्तुरवच्छेदादित्यर्थः । परिशेषासि- द्धमर्थमाह---पारिशेष्यादिति । तस्य कथं कर्मशब्दत्वं न हि तच्चलनमदृष्टं वा तत्राऽऽह-क्रियत इति । प्रकरणोपपदयोरसत्त्वाविशेषे सर्वनामसमानाधिकृतकर्मश- ब्दस्य कर्मव्युत्पत्त्या कुतो जगदधतेति शङ्कते-नान्विति । सर्वनानः संनिहितार्थ- त्वादुपपदाद्यभावे विशेपे संकोचायोगादेवच्छब्दसहितकर्मशब्देन जगदेवोक्तमित्याह- सत्यमिति। किं चाप्रकृतत्वमपि जगतो नास्ति तदेकदेशानां पुरुषाणां प्रकृतत्वात्तद्वारा कृत्स्ननगढुक्तियोगादित्याह-पूर्वत्रेति । ताहि तन्मात्रमेव सर्वनाम्ना ग्राह्यं श्रुतिलक्ष- योः श्रुतेरौचित्यादित्याशङ्कयं तदत्यागात्मैवमित्याह-~अविशेपितमिति । तर्हि सर्वनाम्ना . जगद्वाहिणा पुरुषाणामपि ग्रहादेतेपामित्यादिपृथगुक्तिरनार्थकत्याश- कयाऽऽहएतदिति । यस्य कृत्यं जगत्कर्म स वेदितव्य इति संबन्धः । वा. शब्दाद्वेदितृविकल्पं प्रत्याह-चाशन्द इति । तथाऽपि पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतकर्मेति कृतो भेदोक्तिर्जगत्कर्तृत्वोक्तरेवाऽऽदित्यादिकर्तृत्वसिद्धरित्याशङ्कयाऽऽह- य इति । उक्तन्यायाकर्मशब्दस्य नगदर्थत्वे वाक्यार्थमुपसंहरति-एवमिति । ब्राह्मणा भोजयितव्याः परिव्राजकाश्चेत्युक्ते सामान्यविशेषाम्या संनिहितसर्वबाह्मणय- १ इ. ज, म, ट." । परि २ ड. ज.न, ट, 'शेपात्मक. ज. तस्य वक. ज. 'म।५क. ड. ज. 'त्य वा । ६ स.'ब्दसनिहि।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१७] प्राणजीवपरात्मना मध्ये परात्मन एव कत्ल जगकर्तृत्वेन बालाकिना ब्रह्मत्वेनोफानो पोडशपुरुषाणां कर्तृत्वनिराकरणम् , (अधि० ५) कर्ता वेदितव्यतयोपदिश्यते । परमेश्वरश्च सर्वजगतः कर्ता सर्ववे. दान्तेप्ववधारितः ॥ १६ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तयाख्यातम् ॥ १७ ॥ अथ यदुक्तं वाक्यशेषगताज्जीवलिङ्गान्मुख्यमाणलिङ्गाच तयो. रेवान्यतरस्येद्द ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्येति, तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-परिहतं चैतत् "नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् " [५० सू० १.१.३१ ] इत्यत्र, त्रिविधं ह्यापास- नमेवं सति प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्यमाणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति । न चैतन्याय्यमुपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते । तत्रोपक्रमस्य तावड्रह्मविषयत्वं दार्शतम् । उपसंहारस्थापि निरतिशयफलश्रवणाद्ब्रह्मविपयत्वं दृश्यते "स- चान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेपां च भूतानां श्रेष्ठचं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद" इति । नन्वेवं सति प्रतर्दनवाक्यनिर्णयनैवेद- मपि वाक्यं निर्णीयेत । न निर्णीयते। “यस्य वैतत्कर्म" इत्यस्य हणवदनापि व्यपदेशाम्यां सर्वजगत्कर्ता वेदितव्यत्वेनोक्त इत्यर्थः । तथापि कथं त्यस्य ब्रह्मपरत्वमपरस्यापि जगत्कर्नुर्वेदितव्यत्वयोगात्तत्राऽऽह-परमेति । उप- निषदामैदंपर्यालोचनायामन्यस्य सर्वजगत्कर्तृत्वायोगादत्र कृत्वजगत्कर्ता वेदितव्यः पर एवेत्यर्थः ॥ १६ ॥ सिद्धान्तमुक्त्वा परोक्तमन्द्य प्रत्याह-जीवति । अनुवाद विवृणोति-अथेति । सूत्रावयवेन परिहरति-अत्रेति । उक्तमेव सक्षिप्य ' स्मारयति-विविधमिति । अस्तूपास्तित्रैविध्यं का क्षतिस्तत्राऽऽह - न चेति । उपक्रमोपसंहारैकरूप्यसिद्धवा- क्यैक्यमझान्न त्रैविध्यमित्यर्थः । हेत्वसिद्ध(द्धि)माशङ्कयोक्तम्-तत्रेति । दर्शितमुप- क्रमसामयादित्यादिनेत्ति शेषः । तथाऽपि कथमुपसंहारस्य ब्रह्मार्थत्वं तत्राऽऽह- उपसंहारस्येति । त्रैष्ठ्यं गुणाधिक्यम् । आधिपत्यमैश्वर्यम् । स्वाराज्यमनन्याधी- नत्वम् । प्रातर्दनविचारेण गतरतार्थत्वादधिकरणमिदमनकमिति शङ्कतेनान्विति । तत्रोपक्रमोपसंहारैकरूप्यादेकवाक्यत्वे जीवप्राणलिङ्गे ब्रह्मपरतया नीते तुल्यमत्रापि वाक्यैक्यमिति नार्थोऽधिकरणस्येत्यर्थः । कर्मशब्दस्यात्र चलनादृष्टयो खूढेस्तद्वशाद्वा- क्यस्य जीवप्राणान्यतरसरत्वाद्वाक्यभेदे शङ्किते तन्निरासार्थमधिकरणमित्याह-~- नेत्यादिना । तस्मादनन्तरोक्तावस्येत्यादिवाक्यादिति यावत् ।। प्रकृताधिकरणं सप्त- ·[अ०१पा० ४सू०१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाप्यसमेतानि । ३९३ प्राणजीवपरात्मना मध्ये परात्मन एव कृत्मजगत्कतत्वेन बालाकिना ब्रह्मत्वेनोकानो पोडशपुरुषागां कर्तुत्वनिराकरणम् , (अधि०५) ब्रह्मविपयत्वेन तत्र [७० सू० १.१.३१] अनिर्धारितत्वात् । तस्मादत्र जीवमुख्यमाणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निवर्त्यते । प्राण- शब्दोऽपि ब्रह्मविपयो दृष्टः “प्राणवन्धनं हि सोम्प मनः" [छा० ६-८.२] इत्यत्र । जीवलिङ्गमप्युपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्म- विषयत्वादभेदाभिप्रायेण योजयितव्यम् ।। १७ ॥ अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ।। १८॥ (५) अपि च नैवात्र विवदितव्यं जीवमधानं वेदं वाक्यं स्याद्रम- मधानं वेति । यतः "अन्यार्थम्" जीवपरामर्श ब्रह्मपतिपयर्थम- स्मिन्वाक्ये "जैमिनिः" आचार्यों मन्यते । कस्मात् । “प्रश्नव्या- ख्यानाभ्याम्" । प्रश्नस्तावत्सुप्तपुरुपंप्रतिबोधनेन प्राणादिन्यति- रिक्त जीवे प्रतियोधिते पुनर्जीवव्यतिरिक्तविषयो दृश्यते "कैप एतद्वालाके पुरुपोऽशयिष्ट क वा एतदभूत्कुत एतदागात् [को० प्रा० ४-१९] इति । प्रतिवचनमपि म्यर्थः । यत्तु वाक्यशेपे प्राणशब्दान्मुख्यप्राणार्ध वाक्यमिति तत्राऽऽह-माणेति । मनस्तदुपाधिको जीवः । प्राणवन्धनं परमात्माश्रयः । यत्तु वाक्यशेपे जीवलिङ्गं दृष्ट. मिति तत्राऽऽह-जीवेति ॥ १७ ॥ जीवलिङ्गेनापि लक्ष्यते प्रत्यग्ब्रह्मेत्युक्तमिदानी तल्लिङ्गाजीवोक्तिमुपेत्य वाक्य. तात्पर्यगम्यं ब्रह्मैवेत्याह--अन्याथै विति । इतश्च वाक्यं ब्रह्मार्थमेवेति सूत्रं व्याक. रोति-अपि चेति । तत्र तुशब्दं व्याकुर्वन्प्रतिनानौते-नैवेति । तत्र हेतुत्वेनान्या- र्थमित्यादि विभजते-यत इति । जीवपरामर्शस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वे हेतुं पृच्छति- कस्मादिति । सौत्रं पदमादाय प्रश्नं व्याचष्टे-प्रश्न इति । जीवाधिकरणभवनापा- दानविषयत्वाज्जीवातिरिकार्थता प्रश्नस्येत्यर्थः । तत्राधिकरणप्रश्नमुदाहरति-कैप इति । हे वालाके शयनमेतद्यया तथैप पुरुषः कस्मिनधिकरणे स्वापे शयनं कृतवा- नित्यर्थः । भवनायतनं पृच्छति-केति । एतभवनं यथा स्यात्तथा काऽऽश्रये सुप्तोऽ. भूदित्यर्थः । स्वापे शयनभवनयोराधारं पृष्ट्वोत्थानावस्थायामागमनापादानं पृच्छति- कुत इति । एतदागमनं यथा तथा कस्माद्बोधदशायामागादुत्यानं कृतवानि- त्यर्थः । व्याख्यानं व्याचष्टे-प्रतिवचन मिति । तत्र प्राणशदात्कुतो ब्रह्मधीस्त- १ज. "माणाश। . म. रसपुप्त३ ८. पों। ४ क, ः पुरुष स्व'। ५ स. यैव पु । यदा सुतः ५० ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा० ४सू०१८) प्रायजीवपरात्मनां मध्ये परात्मन एप मजगकर्तृत्वेन वालाकिना ब्रह्मत्वनोफानो पोडापुरुषाणा कर्तृत्वनिराकरणम् , (अधि०५) स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्माण एवैकथा भवति " इत्यादि, "एतस्मादात्मनः माणा यथायतनं विमतिष्ठन्ते पाणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः" [को० ब्रा०४.२०] इति च । सुषुप्ति- काले च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति परस्माच ब्रह्मणः प्राणादिकं जगजायत इति वेदान्तमर्यादा । तस्माद्यत्रास्य जीवस्य निःसंबोधतास्वच्छतारूपः स्वाप उपाधिननितविशेष- विज्ञानरहितं स्वरूपं यतस्तदंशरूपमागमनं सोऽत्र परमात्मा वेदितव्यत्तया श्रावित इति गम्पत्ते । “अपि चैवमेके" शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिन्नेव वालाक्यजातशत्रुसंवाद स्पष्टं विज्ञानमा यशब्देन जीवमाम्नाय तयतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति य एप विज्ञानमयः पुरुषः कैप तदाऽभूत्कृत एतदागात्" [वृ० २.१.१६ ] इति प्रश्ने । प्रतिवचनेऽपि “य एपोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिञ्शेते" इति। आकाशशब्दच परमात्मनि प्रयुक्तः "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" [छा० ८.१-१] इत्यत्र । "सर्व एत आत्मनो व्युच्चरन्ति " इति चोपाधिमतामात्मनाम- न्यतो व्युचरणमामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वेनाऽऽमनन्तीति गम्यते । प्रोणनिराकरणस्यापि सुपुप्तपुरुपोत्थापनेन प्राणादिव्य- तिरिक्तोपदेशोऽभ्युच्चयः ॥ १८ ॥ (५) त्राऽऽह-एतस्मादिति । सर्वकारणत्वोक्तस्त्र ब्रह्म सिद्धमित्यर्थः । सर्ववेदान्तप्रसिद्ध चैतदित्याह-सुपुतीति । उक्तमर्थमुपसंहारध्याननोपपादयति-तस्मादिति । यतो निःसंबोधः स्वच्छतारूपः स्वापो विक्षेपामावात्सोऽस्य जीवस्य यत्र भवति स परमा- त्मेति योज्यम् । ननु नि.संबोधित्व स्वापस्यासिद्धं न हि द्रष्टरित्यादिश्रुतेस्तत्राऽऽह- उपाधीति । अत एवोक्तं पश्यन्वै तन्न पश्यतीति । आगत्यपादानमपि ब्रह्मैवेत्याह- यत इति । तदशेत्यत्र तच्छन्दः स्वापार्थः । न केवलं कौषीतकिनां प्रश्नादिना जीवातिरिक्ताम्नान किं तु वाजसनेयिनामपीत्याह-अपि चेति । तदेति स्वापोक्तिः । नन्वाकाशस्तत्र शयनस्थानमुक्तं न ब्रह्म तत्राऽऽह-~-आकाशेति । इतश्च प्रत्युक्तेः- सार्थतत्याह-सर्व इति । जीवनिरासतया सूत्रं व्याख्याय प्राणनिरासेऽपि तस्य तात्पर्यमाह-प्राणेति । अस्मिन्वाक्ये प्राणोपदेशमन्यार्थमेवातिरिक्तात्मप्रतिपत्त्यर्ष १ इ. स. 'न सर्वे प्रा' । २ न. 'बोधस्व । क. ज. चौधः स्व । ३ ह. भ. क वै तदभू । र क. 'ब्दस्तु प ५ क. प्राणादिनि । ६ क.ज. सुप्त' । ७ स. ४. ड. वोधत्वं ।

·" [अ०१पा० ४.१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३९५ संशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविपयत्वम् , ( अधि०६) वाक्यान्वयात् ॥ १९॥ बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणेऽधीयते " न वा अरे पत्यु: कामाय इत्युपक्रम्य न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व मियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् " [वृ०२.४.५] इति । तत्रैतद्विचिकित्स्यते-कि विज्ञानात्मै- वायं द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदिश्यत आहोस्वित्परमा. त्मेति । कुतः पुनरेपा विचिकित्सा। प्रियसंसूचितेनाऽऽत्मना भोक्त्रोपक्रमाद्विज्ञानात्मोपदेश इति प्रतिभाति तथाऽऽत्मविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानोपदेशात्परमात्मोपदेश इति । किं तावत्प्राप्तम् । विज्ञानात्मोपदेश इति । कस्मात् । उपक्रमसामर्थ्यात् । नैमिनिमन्यते । प्राणातिरिक्ताजीवादपि व्यतिरिक्तार्थाम्यामुक्तप्रश्नप्रत्युक्तिभ्यां प्राण- मात्रे वाक्यस्यापर्यवतानात् । किं च वाजसनेयिनोऽपि यत्रैप एतदित्यादिना प्राणा- दिव्यतिरिक्त जीवं वदन्तो वाक्यस्य परस्मिन्पर्यवप्तानं पश्यन्तीति सूत्रस्यात्र योजना। तदेवं जीवप्राणातिरिक्त ब्रह्मणि दर्शितवाक्यावयादनपवादं वेदान्तानां ब्रह्मणि गति- सामान्यमिति ॥ १८॥ (५) जीवेतरपरविषयत्वे प्रश्नादिना वाक्यस्योक्तं जीवपरभेदमाशङ्कयाऽऽत्मशब्दोपका- न्तस्य ब्रह्मधर्मवत्तया मैत्रेयि(यी)ब्राह्मणे निर्देशादौपाधिको भेदो वास्तवमैक्यमित्याह- वाक्यति । विषयवाक्यमादत्ते-वृहदिति । आत्मशेषत्वेन पत्यादेः सर्वस्य प्रियवा- दनन्यार्थतया निरुपाधिप्रियत्वेनानतिशयानन्दस्याऽऽत्मनो ज्ञातव्यत्वं मत्वाऽऽह-न वा इति । आत्मनो दर्शनयोग्यतामुक्त्वा तद्दर्शनमनूद्य तद्धेतुत्वेनाङ्गाहितया श्रवणा- दीनि दर्शयति-आत्मेति । आत्मवेदने वेदितव्यान्तराभावात्कृतकृत्यतेत्याह-आत्मन इति । उक्तवाक्यस्थमात्मानमधिकृत्य संशयमाह-तति । प्रश्नपूर्वकं जीवब्रह्मलिङ्ग. दर्शनं संशयहेतुमाह-कुत इति । प्रियसंसूचितेन पतिजायादिभिः प्रियमग्वेिरनुमितेन मोक्त्रेत्यर्थः । विमृश्य पूर्वपक्षयति-कितावदिति । सत्युमयलिङ्गे विशेषदृष्टौ हेतुं पृच्छति-कस्मादिति झोपक्रमातत्परत्ववदत्रापि जीवोपक्रमात्तत्परतेत्याह-उप- क्रमेति । मैत्रेयीबाह्मणस्य जीवमात्रत्वं निपिध्य ब्रह्मण्यन्वयोक्त्या गतिसामान्यह- - १माज, "व्यत्वा' । २ क. . पोर्जीव ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०१९] संशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन ए श्रवणमननादिविपयत्यम् , ( अधि०६) पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्पभूतं सर्व जगदात्मार्थतया मियं भवतीति मियसंमूचितं भोक्तारमात्मानमुपक्रम्यानन्तरमिदमा- स्मनो दर्शनाद्युपदिश्यमानं कस्यान्यस्याऽऽत्मनः स्यात् । मध्येऽपि "इदं महन्दतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यत्ति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति"[वृ०२-३-१२] इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञाना• स्मभावेन ब्रुवन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति । तथा "विशातारमरे केन विजानीयात्" इति कवच- नेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्टं दर्शयति । तस्या- दात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनं भोक्त्रत्वानोग्यजातस्योप- चारिकं द्रष्टव्यमिति । एवं भाते चूमा-परमात्मोपदेश एवायम् । कस्मात् । “वाक्यान्वयात्" । वाक्यं हीदं पौर्वापर्येणावेक्ष्यमाणं ढीकरणात्पादादिसंगतिः । पूर्वपक्षे ब्राह्मणस्य मोक्वर्थतया गतिसामान्यासिद्धौ ब्रह्मका- रणत्वासिद्धिः सिद्धान्ते तस्य प्रत्यग्बमार्थत्वेन गतिसामान्यसिद्धेस्तसिद्धिारति फल- भेदः । उपक्रमातामर्थ्यमेव स्फुटपन्नुपक्रमं दर्शयति-पत्तीति । जीवस्योपकान्तत्वेऽपि परस्य द्रष्टव्यत्वमाशङ्कय तत्सामर्थ कथयति-अनन्तरमिति । अन्यस्य दर्श- नायुक्तापक्रमो भज्यतेत्यर्थः । इतश्च जीवस्यैव द्रष्टव्यतेत्याह-मध्येऽपीति । इदं प्रत्यक्तत्वम् । महदनवच्छिन्नम् । भूतं परमार्थसत्यम् । अनन्तं नित्यम् । अपारं सर्व- गतम् । विज्ञानघनो विज्ञानमात्रम् । तत्र जात्यन्त समिश्रत्वमेवार्थः । स वै तेभ्यः कार्यकारणाकारपरिणतेभ्योऽविद्याभूतेभ्यः साम्येनोत्थाय . जवित्त्वमनुभूय तान्येक भूतानि ज्ञानातिनश्यन्त्यनु पश्चाद्विनश्यति विशेषात्मत्वं त्यजति न च तत्त्या- गानन्तरमस्य रूपादिधीरस्तीत्यर्थः । ब्रह्मणो द्रष्टव्यत्वे तस्य जीवत्वेनोत्थानोक्रयो- गात्तस्यैवात्र द्रष्टव्यतेति वाक्याथ संगृह्णाति-प्रकृतस्येति । ज्ञानकर्तृत्वोक्तरुपक्रमा- दिवदुपसंहारस्यापि जीवपरत्वमाह--तथेति । जीवपक्षे कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञान. मित्याशङ्कयोपक्रमादिना तदीपचारिकमित्याह-तस्मादिति । भोक्तभॊग्यं प्रति प्राधान्यात्तज्ज्ञाने तद्धीरुपचरितेत्यर्थः । आदिमध्यावसानेम्यो मैत्रेयीबाह्मणस्य जीवेs- न्वयान्न ब्रह्मणि गतिसामान्यमित्येतदनूद्य सिद्धान्तमवतार्य बहिरेव प्रतिमानीते- एचमिति । जीवोपदेशस्य दर्शितत्वानियमासिद्धिरित्याह- कस्मादिति । नियामक सूत्रमादायाक्षराणि व्याचष्टे-पाक्येति । आदिमध्यावसानेपु जीवे भाति ब्रह्म प्रति . १ ज, क भो । २ क.सर्वज'। क. स. 'रामि । ४ क.स. इ.स चैते।

·[अ०१पा०४सू०१९]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३९७ संशयितजीवपरमात्मनामध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविषयत्वम् , ( अधि०६) परमात्मानं प्रत्यन्वितावयवं लक्ष्यते । कथमिति, तदुपपाद्यते । "अमृतत्वस्य तु नाऽऽशास्ति वित्तेन" इति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्स " येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे यूहि" इत्यमृतत्वमाशासानाया मैत्रेय्या याज्ञवल्क्य आत्मवि- ज्ञानमुपदिशति । न चान्यत्र परमात्मविज्ञानादमृतत्वमस्तीति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति । तयाँ चाऽऽत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञान- मुच्यमानं नान्यत्र परमकारणविज्ञानान्मुख्यमवकल्पते । न चैतदीपचारिकमाश्रयितुं शक्यं यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्ववि- ज्ञानं प्रतिज्ञायानन्तरेण ग्रन्थेन तदेवोपपादयति "ब्रह्म तं परा. दाद्योऽन्यत्राऽऽत्मनो ब्रह्म वेद" इत्यादिना । यो हि ब्रह्मक्षत्रा- दिकं जगदात्मनोऽन्यत्र स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भाव पश्यति तं मिथ्यादर्शिनं तदेव मिथ्याएं ब्रह्मक्षत्रादिकं जगत्पराकरोतीति भेददृष्टिमयोद्य "इदं सर्व यदयमात्मा" इति सर्वस्य वस्तुजात- स्याऽऽत्माव्यतिरेकमवतारयति । दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च तमेवा- वाक्यस्यान्वितावयवत्वं नेति शङ्कते-कथमिति । जीवपरामर्शस्यान्यथासिद्धिं वक्ष्य- माणा विवक्षित्वाऽऽह-तदिति । वित्तेन तत्साध्येन कर्मणेत्यर्थः । कर्मसाधनं वित्तं न चोदष्टं किं तर्हि तवेष्टं तदाह-~यदेवेति । अमृतत्वसाधनत्वेनाऽऽत्मज्ञानस्योक्तेरा- स्मनो ज्ञातव्यस्य ब्रह्मतेत्यर्थः । अमृतत्वायोक्तमपि ज्ञानं नीवविषयं स्यादित्याश- याऽऽह--न चेति । ब्रह्मज्ञानं विना नामृतत्वमित्यत्र मानमाह--इति श्रुतीति । नान्यः पन्था न कर्मणेत्यादयः श्रुतिवादा ज्ञानादेव तु कैवल्यमित्यादयः स्मृतिवादाः । इतश्च ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-तथेति । परस्य परमकारणत्वात्तग्ज्ञानाद्युक्तं सर्व- ज्ञानमिति विशिष्टि---परमेति । भोक्त्रत्वाद्भोग्यजातस्य सर्वविज्ञानं जीवेऽपि गौणं स्यास्कि मुख्येनेत्याशङ्कय प्रतिपादनवैयन्मैिवमित्याहन चेति । भेददृष्टिनिन्दा- पूर्वकमभेदं वददिदं वाक्यमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं वतीति वक्तुमस्यार्थमाह-यो हीति । नगतो ब्रह्माधीनस्य प्रातीतिकमन्यत्वमनुज्ञातुं स्वातन्त्र्येणेत्युक्तम् । परा. करोति पुरुषार्थात्पराकुर्यात्मच्यावयेदिति यावत् । किं चाऽऽत्मैव जगतस्तत्त्वमिति दृष्टान्तेन वदन्ती श्रुतिरेकधिया सर्वधियं साधयतीत्याह-दुन्दुभ्यादीति । यथा दुन्दुभेन्यमानस्य यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य यथा वीणायै वाद्यमानायै न वामाश- १ इ. ज. म. नाथे मैं' 1 २ ६. ज. न त्रैव्यै या । ३ क. ज. "नमिदमु।४ . ज. "याऽऽम'५ अ. भाव । ६ स, शान्तजातेन ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४।०२०] सयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एष श्रवणमननादिविषयत्वम् , (अधि०६) व्यतिरेकं द्रढयति। "अस्य महतो भूतस्य निश्चसितमेतघहग्वेदः" इत्यादिना प प्रकृतस्याऽऽत्मनो नामरूपकर्मप्रपञ्चकारण व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति। तथैवैकायनप्रक्रियायामपि सविषयस्य सेन्द्रियस्य सान्ताकरणस्य अपवस्यकायनमनन्तरम- वाह्य कृत्ल प्रज्ञानधनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति । तस्मात्परमात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति गम्यते ॥ १९ ॥ यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मन एवार्य दर्शना- द्युपदेश इति । अत्र म:- प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ अस्त्यत्र पतिज्ञा“आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति।] "इदं सर्वैयदयमात्मा" इति चातस्याःप्रतिज्ञाया:सिद्धिं सूचयत्ये. तत् “लिई" यत्मियसंसूचितस्याऽऽत्मनो द्रष्टव्यत्वादिसंकीर्तनम्। यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽन्प: स्पाततः परमात्मविज्ञा- नेऽपि विज्ञानात्मा न विज्ञात इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत्म. ब्दाशक्नुयाद्ग्रहणायेत्यादिदृष्टान्तर्दुन्दुभ्यादिशब्दसामान्याइन्दुम्यादिशब्दभेदाभेदे- नागृह्यमाणाः शुक्त्यग्रहे ग्राह्यरनतवत्तत्र कल्पितास्तथा चिद्रूपस्फुरणं विना स्थितिकाले स्फुरणशून्यं जगच्चिद्रूपे कल्पितमित्यैक्यमुक्तमित्यर्थः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योप- पाद्यमानत्वात्तदनौपचारिक मिति प्रकरण ब्रह्मविषयमित्युक्तम् । इदानीं द्रष्टव्यस्य जगत्कारणत्वोक्तेरपि तद्वाक्यं ब्रह्मार्थमित्याह-~-अस्येति । किं च स यथा सर्वासा. मां समुद्र एकायनमिति दृष्टान्तेन ब्रह्मणः सर्वजगदवसानत्वेनाभिधानात्तद्विषयमेव द्रष्टव्यादिवाक्यमित्याह-तथेति । स्थित्युत्पत्तिलयोक्त्यालोचनातः सिद्धमुपसंह- रति तस्मादिति ॥ १९ ॥ उपक्रमसामर्थ्याग्नीवार्थत्वं वाक्यस्योक्तमनुक्दति-यदिति । तत्र सूत्रत्रयमवता- रयति-- अत्रेति । प्रथममाश्मरथ्यमतमाह-प्रतिज्ञेति । प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थे प्रतिज्ञामाह- अस्तीति । अत्रेति प्रकृतब्राह्मणवाक्योक्तिः । तदर्थं प्रतिज्ञान्तरमाह-इदमिति । ऐक्यप्रतिज्ञया सर्वविज्ञाने विवक्षितेऽपि जीवोपक्रमस्य किं जात तदाह-तस्था इति । तदेव व्यतिरेकद्वारा स्पष्टयति-यदीति । प्रतिज्ञासिद्धलिंगमिति व्याख्या. 12. म. म. 'मेवैन । २. ज. क्रिययाऽपि। ३ क. ज.म. ट. "मेवैन । ४ क."सकी. तितम् ।

·[म. 141० सू०२१-२२]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ३९९ संशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एप श्रवणमननादिविषयत्वम् , ( अधि०६) तिज्ञातं तद्धीयेत। तस्मात्मत्तिज्ञासिद्ध्यर्थं विज्ञानात्मपरमात्मनोर- भेदशिनोपक्रमणमिति “आश्मरथ्यः" आचार्यों मन्यते ॥२०॥ उस्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥२१॥ विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोवुद्धिसंघातोपाधिसंपर्कात्कलु- पीभूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात्संप्रसन्नस्य देहादिसंघा- तात् "उत्क्रमिष्यतः" परमात्मैक्योपपवेरिदमभेदेनोपक्रमणम् "इत्यौडुलोमिः" आचार्यों मन्यते । श्रुतिश्चैवं भवति " एप संमसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपे- णाभिनिष्पद्यते" [छा० ८-१२-३] इति । कचिच जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति- "यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्"। [ मुण्ड० ३-२-८ ] इति । यथा लोके नद्यः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय सपु- दमुपयन्त्येवं जीवोऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय पर पुरुपमुपैतीति हि तत्रार्थः प्रतीयते दृष्टान्तदान्तिकयोस्तुल्य- तायै ॥ २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२॥ (६) अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावनावस्थानादुपप- यावशिष्ट व्याख्यास्यन्नुपसंहरति--तस्मादिति । भेदाभेदवादद्योतनायाभेदांशेनेत्यु. क्तम् ॥ २०॥ मतान्तरमाह-उत्क्रमिष्यत इति । विभनते-विज्ञानेति । मुक्तावेवाभेदः संसारे भेद एवेत्युक्तेऽर्थे मानमाह-श्रुतिश्चेति । अभिन्नस्यापि जीवस्यौपाधिकभेद. विगमादभिनिष्पत्तिरौपचारिकीत्याशङ्कय नामरूपाश्रयत्वकालुप्यस्य श्रुत्यन्तरे स्वाभा- व्योक्तः साध्य एवाभेदो न स्वभावत इत्याह--कचिदिति । उक्तं कालुप्यमपि किमित्यौपचारिकं न स्यादित्याशङ्कच वाक्ये दृश्यमानमर्थमाह-ययेति । नदीनां नामरूपाश्रयत्वेऽपि कुतो जीवस्य तदाश्रयत्वं तत्राऽऽह-दृष्टान्तेति ॥ २१ ॥ सिद्धान्तमाह-अवस्थितेरिति । सूत्रं व्याचष्टे--अस्यैवेति । जीवपरयोरभे- १ के. द. ज.ब. "मात्मनैश्यों । ३ ज. 'ध्रय ना'। ३१. हि मन्त्रायः।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१मा० ४५०२२] सशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एष अषणमननादिविषयवम् , (अधिः १) नमिदमभेदेनोपक्रमणम् “इति काशकृत्स्नः" आचार्यों मन्यते । तथा च ब्राह्मणम्-"अनेन जीवनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" [छा० ६.३.२] इत्येवंजातीयक परस्यैवाऽऽ. स्मनो जीवभावनावस्थानं दर्शयति । मत्रवर्णश्च “सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते" [तै० आ० ३-१२-७ ] इत्येवंजातीयकः । न च तेजामभृतीनां सृष्टौ जीवस्य पृथक्सृष्टिः श्रुता येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्वि- कारो जीवः स्यात् । काशकृत्स्नस्याऽऽचार्यस्याविकृतः परमे- श्वरो जीवो नान्य इति मतम् । आश्मरथ्पस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मादनन्यत्वमभिमेतं तथाऽपि "प्रतिज्ञासिद्धः" इति सापेक्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियानप्यभिप्रेत इति ग. म्यते । औदुलोमिपक्षे पुनः स्पटमेवावस्थान्तरापेक्षा भेदाभेदी गम्यते । तत्र काशकृत्स्नीयं मतं श्रुत्यनुसारीति गम्यते प्रतिषि- पादयिपितार्थानुसारात् “ तत्त्वमसि इत्यादिश्रुतिभ्यः । " दाजीवेनोपक्रमः परेणैवोपक्रमो भोक्षोपक्रमश्च स्थूलदर्शिलोकसौकर्यायेति भावः । परस्यैव जीवेनावस्थाने मानमाह-तथा चेति । न केवलं ब्राह्मणं परापरयोरैक्यं दर्श. यति किं तु मन्त्रश्चेत्याह-मवेति । धीरः सर्वक्षः सर्वाणि रूपाणि चराचराणि शरीराणि विचित्य निर्माय तेपा नामानि च कृत्वा स्वय तत्रानुप्रविश्याभिवदनादि कुर्वन्यो वर्तते तमेवभूतं विद्वानिहवामतो भवतीति मन्त्रोऽपि परस्यैव जीवेन स्थितिमाहेत्यर्थः । तेनःप्रभृतीनामिव जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वाड्रह्मज्ञाने सर्वज्ञानसिद्धरा- त्यन्तिकमैक्यं श्रुतमप्ययुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । समीचीनसंग्रहार्थ पक्ष- त्रयं विभजते-काशेति । आश्मरथ्यपक्षेऽपि तुल्य जीवस्य परस्मादनन्यत्वं नेत्या- ह-आश्मरथ्यस्येति । अभेदवद्भेदस्यापि भावात्कियानपीत्युक्तम् । आयपक्षादपि द्वितीयपक्षस्यानपेक्षितत्वार्थ तत्रत्यमर्थमाह---औडलोमीति । अवस्पान्तरे बन्ध- मोक्षौ । संप्रत्यन्तिमस्याऽऽदेयत्वमाह-तत्रेति । इतरस्यापि यस्य दर्शितं श्रुतिमूलत्वमित्याशङ्कचोक्तश्रुत्तेस्तत्रातात्पर्यान्वमित्याह-प्रतीति । पारोक्ष्यसद्वय- त्वनिवृत्त्या तत्वमर्थयोरैक्यवादिवाक्यानुसारित्वादन्तिमस्याऽऽदेयतेत्यर्थः कथमी. दृग्वाक्यार्थस्येष्टत्वं तत्राऽऽह-तत्त्वमिति । किं च भेदाभेदयोर्वस्तुत्वे वस्तुभूतमेदस्य १.ज.र एवेश्व। २ स. जीवताव । ३ स. "ज्ञः सर्वत. स। ४ ख. पक्षस्य ।

·[अ०१पा०४०२२]भानन्दगिरिकृतदीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि। ४०१ (संशयितजीवपरमात्मनोमध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविषयत्वम्, अधि०६) एवं च सति तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पते । विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसंवन्धे प्रलयम- सङ्गानं तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पेत । अतथ स्वाश्रयस्य नाम- रूपस्यासंभवादुपाध्याश्रयं नामरूपं जीव उपचर्यते । अत एवोत्पत्तिरपि जीवस्य कचिदग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणोपाध्याश्रयैव वेदितव्या । यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञाना- त्मभावेन दर्शयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयतीति तत्रापीयमेव त्रिसूत्री योजयितव्या । “प्रतिज्ञासिद्धेलिङ्गमा- इमरथ्यः " । इदमत्र प्रतिज्ञातम् “ आत्मनि विदिते सर्व विदितं भवति" [इति] "इदं सर्व यदयमात्मा" इति च । उपपा. दितं च सर्वस्य नामरूपकर्मप्रपञ्चस्यैकप्रसवत्वादेकालयत्वाच । - ज्ञानेनानुच्छेदान्ज्ञानान्मुक्तिश्रुतिरयुक्ता स्यात्तस्मादात्यन्तिकमैक्यमेव तात्त्विकमित्याह- एवं चेति । चकारोऽवधारणे । जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वेऽपि तत्तादात्म्यरूपममृतत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-विकारेति । जीवस्योत्पत्तिप्रलयौ चत्काण्डद्वयं विरुध्यतेति भावः । नदीदृष्टान्तेन स्वगतं नामरूपमन्यथा दृष्टान्तवैषम्यादतोऽन्यत्त्वमपीत्युक्तमित्या- शङ्कयाऽऽह--अतश्चेति । आत्यन्तिकाभेदे ज्ञानादमृतत्वयोगादित्यतःशब्दार्थः । दृष्टान्तश्रुतेरन्यथाऽपि नेतुं शक्यत्वात्तदनुरोधात्तत्त्वमादिविरुद्धं न कल्प्यमिति भावः । जीवस्याग्निविस्फुलिङ्गादृष्टान्तात्प्राणादिवजन्मश्रुत्या भेदाभेदपक्षस्य प्रामाणिकत्वं तत्रा- ऽऽह-~अत इति । अनौपाधिके जन्मनि ज्ञानादमृतत्वासिद्धेरेवेत्यर्थः । द्वितीयं पूर्व- पक्षबीजमनुभापते--यदपीति । प्रकृतत्रिसूया प्रत्याह-तत्रापीति । योजनाप्रका- रमेव दर्शयितुमाश्मरथ्यमतमाह-मतिज्ञेति । तयाख्यातुं प्रतिज्ञास्वरूपमाह-इद- मिति । आत्मनि विदिते विदितत्वं कथं प्रपञ्चे स्यादिति संदिहानं प्रत्याह- इदं सर्वमिति । सर्वस्याऽऽत्ममात्रत्वमुक्तमपि कुतो मुख्यमित्याशङ्कयाह- उपपादितं चेति । सर्वस्याऽऽत्ममात्रत्वमिति शेषः । उपपादनप्रकारं सूचयति- एकेति । स यथाऽऽधाग्नेरित्यादिनैकप्रप्तवत्वं स यथा सर्वासामपामित्यादिना चैकप्रलयत्वं सर्वस्योक्तम् । यच्च यस्मादुत्पद्यते यत्र लीयते तत्ततो नातिरिच्यते यथा घटादि मृदादेस्तस्मादात्मप्रभवत्त्वादात्मप्रलयत्वाच सर्वस्य जगतस्तन्मात्रत्वं - १. 2. "ति ज्ञाना' । २ क. झ. ट. 'न ज्ञाना। ३ इ. म. ट. ध्रयना । ३. म. वेदिते । ५ज. "कर्मात्मान।६ क. 'वन'।

·४०२ श्रीमविपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४२०२२) (संशयितजीवपरमात्मनीमध्ये परमात्मन एव श्रपणमननादिविषयत्यम्, अधि०६) दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च कार्यकारणयोरव्यतिरेकप्रतिपादनात् । तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्येतल्लिङ्गं यन्महतो भूतस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितमित्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते । अभेदे हि सत्येकचिज्ञानेन सर्व विज्ञानं पति- ज्ञातमवकल्पत इति । "उत्क्रमिप्यत एवंभावादित्यौदुलोमिः" । उत्क्रमिप्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात्मसन्नस्य परेणाऽऽत्मनक्यसंभवादिदमभेदाभिधानमित्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते । अवस्थितेरिति काशकृत्स्ना"। अस्यैव परमात्म- नोऽनेनापि विज्ञानात्मभावनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधान- मिति काशकृत्त आचार्यों मन्यते । ननुच्छेदाभिधानमेतत् एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येबानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति" [बृह० २-४-१२] इति कथमेतदभेदाभिधानम् । नैप दोपः। विशेपविज्ञानविनाशाभिमायमेतद्विनाशाभिधानं नाऽऽ. स्मोच्छेदाभिमायम् । “अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न मेत्य संज्ञाऽस्ति [बृ० २-४-१३ ] इति पर्यनुयुज्य स्त्रयमेव श्रुत्यार्थान्त- रस्य दर्शितत्वात् । न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति"[वृ० ४.५-१४] इति । एतदुक्तं भवति-कूटस्थनित्य एवायं विज्ञान- धन आत्मा नास्योच्छेदप्रसङ्गोऽस्ति । मात्राभिस्त्वस्य भूतेन्द्रि- तथा चाऽऽत्मधिया सर्वधीरित्यर्थः । दृष्टान्तश्रुतेरपि सर्वस्य कार्यप्रपश्चस्थाss. रममावस्वसिद्धेमुख्यमेव प्रतिक्षातभैक्यमित्याह-दुन्दुभ्यादीति । प्रतिज्ञा व्याख्या- यावशिष्टं व्याचष्टे-तस्या इति । प्रतिज्ञा घटयितुं परस्य जीवत्वेनोत्थानं किमित्यु- च्यते तत्राऽऽह-अभेदे हीति । मतान्तरमाह-उत्क्रमिष्यत इति । सिद्धान्त- माह-अवस्थितेरिति । परापरयोरभेदाभिधानमिदमित्युक्तमाक्षिपति-नान्विति । विनाशोक्तेविषयान्तरसंभवादात्मन उच्छेदाविषयत्वाद्युक्तमभेदाभिधानमित्याह-नेति । अविशेषश्रुतेविशेपार्थत्वे नियामकमाह-अत्ति । मोहं मोहनं वाक्यामिति यावत् । अविनाशीति विनाशायोग्यत्वमनुच्छित्तिधर्मेति विनाशायोगित्वमुक्तमिति भेदः । कथं तर्हि न प्रेत्येत्यादि तत्राऽऽह-मायेति । कथमेतावता मिथोविरोधसमा. विरित्याशङ्कय श्रुतितात्पर्यमाह---एतदिति । तृतीयं पूर्वपक्षबीजमनुवदति- १३. हनवा । २ स.लिङ्गम।

·अपि च [अ०१पा० ४सू०२२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशंकरभाष्यसमेतानि । ४०३ (सशयितजीवपरमात्मनामध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविषयत्वम्, अधि) यलक्षणाभिरविद्याकृताभिरसंसर्गो विद्यया भवति । संसर्गा- भावे च तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्याभावात् “न प्रेत्य संताऽ- स्ति " इत्युक्तमिति । यदप्युक्तम् “ विज्ञातारमरे केन विजा- नीयात् " इति कर्तवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति तदपि काशकृत्स्लीयेनैव दर्शनेन परिहरणीयम् । यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति॥ इत्यारभ्याविद्याविपये तस्यैव दर्शनादिलक्षणं विशेपविज्ञानं प्रपञ्च्य " यत्र खस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्" इत्या- दिना विद्याविपये तस्यैव दर्शनादिलक्षणस्य विशेषविज्ञानस्या. भावमभिदधाति । पुनय विषयाभावेऽप्यात्मानं विजानीयादि. त्याशङ्कय "विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " इत्याह । ततश्च विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेव केवल सन्भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्ट इति गम्यते । दर्शितं तु पुरस्तात्काशकृत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत्वम् । अतश्च विज्ञा- नात्मपरमात्मनोरविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपरचितदेहायुपाधि- निमित्तो भेदो न पारमार्थिक इत्येपोऽर्थः सवर्वेदान्तवादिभिर- भ्युपगन्तव्यः, “ सदेव सोम्येदमा आसीत् । एकमेवाद्विती- यम् " [ छा०६-२-१ ] “ आत्मैवेदं सर्वम् " [छा०७- २५-२] " ब्रौवेदं सर्वम्" [ पुण्ड० २-२-११] " इदं यदपीति । उपसंहारात्कर्तृत्वस्य च विज्ञानात्मन्येव संभवादिति शेपः भेदाभेदवादे नीवस्येश्वरेण भिन्नेनावगतियोगाद्विज्ञातारमरे केनेत्याक्षेपायोगादत्यन्ता- भेदे कर्मकरणयोरमावादापसिद्धरन्तिमपक्षस्यैवाऽऽदेयत्वमित्युत्तरमाह-तदपीति । तन्मते जीवपरयोरभेदाजीवस्य भ्रान्तं ज्ञातृत्वं मूतपूर्वगत्या तृनन्तेनोक्त मिति । श्रुतिपौर्वापर्यालोचनायामपि जीवस्य भ्रान्तं ज्ञातृत्वमित्याह-अपि चेति । अन्वयव्यतिरेकाम्यां द्वैतदृष्टेराविद्यत्वेऽपि प्रत्याटिरविद्यानपेक्षेत्याश- याऽऽह-पुनश्चेति । एकस्यैव कर्मकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । विक्षातारमित्या- दिवाक्यस्यान्यपरत्वे फलितमाह-सतथेति । ननु पक्षेपु त्रिपु सत्सु काश- स्वस्यैव पक्षे पक्षपाते को हेतुस्तवाऽऽह-दर्शितं त्विति । तस्य श्रुतिमत्त्वे फलितमुपसंहरति-अतश्चेति । उक्तार्थस्योपगन्तव्यत्वे श्रुतिस्मृतिमत्त्वं पुनरुपन्य- स्यति-सदित्यादिना । इतोऽपि परापरयोराविद्यो भेदो न पारमार्षिक इत्याह- १ क. भ. मतस्य । २ ट. क्षत्वैव '। ३ ज. सर्ववेदा' । ४ स. ज्ञानकर्तृत्व । भावः ·यकात् । ४०४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० १पा० ४सू०१२] (संशयितजीवपरमात्मनामध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविषयत्वम्, अधि०६) सर्व यदयमात्मा [ बृ० २.४.६] नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा"[वृ० ३-७-२३ ] “ नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट " [वृ० ३-८-११ ] इत्येवंरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः । स्मृतिभ्यच “ चामु- देवः सर्वमिति" [भ० गी० ७.१९] "क्षेत्रनं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत" [ भ० गी० १३.२] " समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्" [भ० मी० १३-२७] इत्येवंरू- पाभ्यः। भेददर्शनापवादाच “ अन्योऽसावन्योऽहमस्पीति न स चेदं यथा पशुः " [वृ० १.४.१०] “ मृत्योः स मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति " [वृ० ४-४-१९] इत्येवंजाती- स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म "[वृ० ४-४-२५ ] इति चाऽऽत्मनि सर्वविक्रियापति- पेधात् । अन्यथा च मुमुक्षूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः। सुनि- श्वितीर्थत्वानुपपत्तेश्च । निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाङ्क्षानि- वर्तकमात्मविषयमिप्यते, " वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः " [ मुण्ड० ३-२-६ ] इति च श्रुतेः, " तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः " [ई०७] इति च । स्थित्तमज्ञलक्षणस्मृतेश्व भेदेति । भेदाभेदवादेऽपि सर्वमेतदभेदांशायुक्तमित्याशङ्कय तत्पक्षे जीवस्य कार्यत्वा- दात्मविक्रियानिषेधविरोधः स्यादित्याह-स वा इति । अभेदांशेन निषेधादिसिद्धे- रेतदपि मतद्वयं श्रुतिमदेवत्याशय तत्पक्षे वैदिकात्मैक्यधियो निरपवादत्यायोगान्मु- तेरासिद्धिरित्याह--अन्यधेति । मिन्नाभिन्नत्वमित्ति निश्चितार्था धीरनपवादेत्याश- इय भेदाभेदयाविरोधारसमुच्चयादेकस्य बलीयस्त्वे तदितरज्ञानस्य बाचात्तुल्यबलत्वे संशयान्निरपवादत्वासिद्धिरित्याह- सुनिश्चितेति । ज्ञानं सिध्यति चेत्तावतैव पुमर्थ- सिद्धौ कृतं निरपवादत्वनेत्याशङ्कयाऽऽह-निरपवादं हीति । न केवलमङ्गीकार- मानं श्रुत्यनुकूलं चैतदित्याह-वेदान्तेति । ये यतयो यतनशीला नियतबाह्यकरणाः शुद्धबुद्धयश्च ते विषयवैतृप्प्यद्वारा सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकश्रवणाद्यनुष्ठानरूपाद्योगाम्या- साद्वेदान्नकरणकसाक्षात्कारादपरोक्षीकृतात्मानो मुच्यन्त इत्यर्थः । इतश्चैकमेव तत्त्वं नानेकमपीत्याह--तति । एकत्वमाचार्योपदेशमनुपश्यतः शोकमोहोपलक्षितस- चानापशान्तिरिति श्रूयते न त्वेकत्वनानात्वे अनुपश्यत इति श्रुतिरित्यर्थः । निरप- वादमेवाऽऽत्मापरोक्ष्यं मोक्षापेक्षमित्यत्र स्मृतिमाह---स्थितेति । न हि भेदाभेदवादे १ क.ज. अ. ट. द । “ । २ इ. न. ट. 'तार्थानु । ३ क. ट. श्रुतिः 1 क्र. स. 'लपत्वे । ५ख, विस्थोप।

·" [अ०१पा०४सू०२२]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४०५ (संशयितजीवपरमात्मनोर्मध्ये परमात्मन एव श्रवणमननादिविषयत्वम् , अधि०६) [ भ० गी० २.५४] । स्थित्ते च क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्व विपये सम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः परमात्मेति नाममात्रभेदात्क्षेत्रज्ञोऽयं पर- मात्मनो भिन्नः परमात्माऽयं क्षेत्रज्ञाद्भिन्न इत्येवंजातीयक आत्मभेदाविपयो निबन्धो निरर्थका, एको ह्ययमात्मा नाम- मात्रभेदेन बहुधाऽभिधीयत इति । न हि " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायाम् [तै० २.१] इति कांचिदेवैकां गुहामधिकृत्यैतदुक्तम् । न च ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहितोऽस्ति " तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत् " [सं० २.६ ] इति स्रपुरेव प्रवेशश्रवणात् । ये नु निर्वन्धं कुर्वन्ति ते वेदा- स्मृतिसिद्धा स्थितप्रज्ञता ब्रह्मैवास्मीति ज्ञानस्थैर्यायोगादब्रह्मत्वस्यापि तद्विपयत्वात्त- स्मादेकत्वमैकान्तिकमित्यर्थः । अस्तु तहिं परापरयो मभेदादविद्यावत्त्वतदभावाम्यां रूपभेदाच घटपटादिवद्भेदभावः संसारावस्थायामिति नेत्याह-स्थिते चेति । आत्यन्तिकभेदे जीवस्य पूर्वसिद्धब्रह्मत्वायोगात्कोशकारादीनामपि पूर्वसिद्धकोटवानुपग- मात्तत्सदृशस्यैवोत्पत्तमोक्षासिद्धिः । न च बिम्बप्रतिबिम्नवदुपाधिकल्पितभेदयोस्ता. विकमैक्यं प्रातीतिकविरुद्धधर्माध्यासेन शक्यं बाधितुमिति भावः । निवन्धनैरर्थक्ये हेतुः-एको हीति। नामग्रहणं रूपोपलक्षणम् । इतिशब्दादुपरिष्टाद्यस्मादर्थो हिशब्दः संवन्धनीयः । ननु यो वेद निहितं गुहायामिति परस्य गुहाहितत्वश्रुतेस्तस्यास्फुट- त्वात्तद्विपरीताज्जीवाद्भेदः स्यान्नेत्याह-न हीति । गुहाशब्देनाविद्यान्तःकरणयोर्मह- णात्तत्र जीवभावेन प्रतिविम्वितस्य ब्रह्मणः स्फुटत्वेऽपि बिम्बस्थानीयस्यास्फुटत्वं तस्यैव न विरुध्यतेऽविद्याशकेरघटमानविधानपटीयस्त्वादिति भावः । कांचिदेवैकामिति जीव- मावेन प्रतिबिम्बाधारातिरिक्तामित्यर्थः । अस्तु तर्हि ब्रह्मणोऽन्यदेवान्तःकरणादि गुहां प्रविष्टं नेत्याहन चेति । श्रोत्राकाशयोरिव जीवब्रह्मणोरङ्गाङ्गिभावादभेदवझेदोऽपि स्यादन्यथा भीवमुद्दिश्य ब्रह्मविधानायोगादतस्तत्त्वमिति सामानाधिकरण्यं भेदाभेद- विषयमित्याशङ्कयाऽऽह-ये विति । कार्यकारणत्वशून्यद्रव्ययोरुद्देश्योपादेय- स्वेन सामानाधिकरण्यं सोऽयमितिवदेकस्यैव द्रव्यस्यौपाधिकभेदापेक्ष न द्रव्यभेदमाका- क्षति । न च ब्रह्मणोंऽशो जीवो निष्कलश्रुतेः । न च श्रोत्रस्य कर्णनेमिमण्डलाव. च्छेदेऽपि नमोऽशत्वमवच्छेदकाभावे तन्मात्रत्वादतो जीवस्यापि ब्रह्माशत्वामावान्न भिन्नाभिन्नत्वम् । न च भेदः शास्त्रार्थो लौकिकत्वात् । अभेदस्य त्वैकान्तिकस्य शास्त्री. यत्वात्तदनुपगमे सम्यग्धोरेव मुक्तिहेतु धिता स्यादिति भावः । कमैव मुक्तिहेतुरिति १७. ज.अ. 'योऽय नि'।

·- -- १०६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०२३) न्तार्थ वाधमानाः श्रेयोद्वारं सम्यग्दर्शनमेव वाधन्ते । कृतकम- नित्यं च मोक्ष कल्पयन्ति न्यायेन च न संगच्छन्त इति||२२||(६) (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि०७) प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ यथाऽभ्युदयहेतुत्वादर्मो जिज्ञास्य एवं निःश्रेयसहेतुत्वाइम जिज्ञास्यमित्युक्तम् । ब्रह्म च 'जन्माद्यस्य यतः' इति लक्षि- तम् । तच लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्मकृतित्वे कुला- लसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्श:- किमात्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति । तत्र निमित्तकार- कृतं सम्यग्धियेत्याशङ्कयाऽऽह-कृतकमिति । कृतकत्वेऽपि ध्वंसवन्नित्यतेत्या- शङ्कयाऽऽह--न्यायेनेति । मोक्षो मोक्षो निरतिशयानन्दत्वेन भावत्वात्कृतकश्चेद- नित्यः स्यादेवं बन्धध्वंसतया तस्यामावत्वेऽपि कृतकत्वे कथं नानित्यता भंस. ध्वंसे च ध्वस्ताध्वस्तेर्बन्धस्य पुनरुत्पत्तावपुनरावृत्तिश्रुतिविरुध्येत । न च ध्वंसध्वसेऽपि कारणामावान्न ध्वस्तस्य पुनरुत्पत्तिस्तद्वंसस्य प्रतियोगिभेदेनावस्थानात् । तदभेदे च तदुत्पत्तेरावश्यकत्वादतो न कर्मसाध्या मुक्तिः । न चास्मन्मते बन्धध्वंसोऽपि वस्तु- व्यतिरिक्तोऽस्तीति भावः । तदेवं प्रत्याभूते ब्रह्मणि मैत्रेयीब्राह्मणमन्वितमित्युपसंहर्तु. मितीत्युक्तम् ॥ २२ ॥ (१) यत्प्रतिक्षाबलान्मैत्रेयीब्राह्मणस्य ब्रह्मपरत्वं तस्मादेवोपादानत्वं ब्रह्मणः साधयति-- प्रकृतिश्चेति । व्यवहितसंवन्धादपोनरुक्त्यं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति-ययेति । सदृष्टान्त- माद्यसूत्रार्धमनूद्य ब्रह्मलक्षणस्य कारणत्वस्य द्वितीयसूत्रार्थस्य विचारप्रतिज्ञया संगति- माह-ब्रह्म चेति । ब्रह्मकारणत्वार्थाधिकरणस्य कारणविशेषविचारस्य च संबन्धो- तिपूर्वकमवशिष्टमर्थमाचक्षाणः सनिमित्तं संशयमाह-तचेति । जन्मादिसूत्रे त्वेतद- धिकरणसिद्धवत्कारेणोभयकारणत्वोक्तिस्तदनन्तरमस्याऽऽरम्यत्वेऽपि निर्णीततात्पर्यैर्वेदा- न्तैनिमित्तत्वमात्रसाधकानुमितविरोधोक्तिः सुकरेति समन्वयावसाने लिखितमेतदधिकर- णमर्नुक्ते विपये समन्वयो दुःसाध्य इति कारणतामानं तत्रोक्तमिति भावः। ब्रह्मलक्षणस्या- ध्यायादिसंबन्धादस्यापि तद्योगिनस्तत्सिद्धिः । पूर्वपक्षे प्रतिज्ञागौणत्वं सिद्धान्ते तन्मुख्यत्वं फलंमिति । समानधर्मदृष्ट्या विमर्शमेव विशदयति-किमिति । प्रतिज्ञाया मुख्यत्वेन वाक्यस्य जीवपरत्वे परास्ते निमित्तोपादानभेदादगौणी सेति पूर्वपक्षयति-तत्रेति । १४, य, झापि जि 1२ स.पि प्रथ्व। ३ ठ. 'रणार्धा । ४ के. कारणों। ५ ख. तेवोधों । ६ ख. 'नुक्तवि। ७ ८. द. "लति। ८ ठ. इ. "नकर्म । १ ख. ट. ड. - 'खेऽपि वा।

·[अ०१पा०४०२३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४०७ (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि० .) णमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति । कस्मात् । ईक्षापूर्वककt- स्वश्रवणात् । ईसापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते "स ईक्षांचके "[प्र० ६-३ ] " स माणमसृजत "[१० ६-४] इत्यादिश्रुतिभ्यः । इक्षापूर्वकं च कर्तुत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिपु दृष्टम् । अनेककारकपूर्विका च क्रियाफलसिद्धि- लोके दृष्टा, स च न्याय आदिकर्तर्यपि युक्तः संक्रमयितुम् । ईश्वरत्वप्रसिद्धश्च । ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकार- णत्वमेव केवलं प्रतीयते तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्व- मेव युक्तं प्रतिपत्तुम् । कार्य चेदं जगत्सावयवमचेतनमशुद्धं च दृश्यते कारणेनापि तस्य तादृशेनैव भवितव्यं कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात् । ब्रह्म च नैवलक्षणमवगम्यते "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम्" [वै० ६.१९] इत्यादिश्रुतिभ्यः । पारिशेप्याब्रह्मणोऽन्यदुपादानकारण- एक्कारार्थ स्फुटयति-केवलमिति । तत्र मानं पृच्छति-कस्मादिति । न ब्रह्म कार्यद्रव्योपादानं चेतनत्वात्कर्तृत्वाच्च कुलालादिवदित्याह-ईक्षेति । हेतुद्वयं श्रुत्या स्फुटयति---ईक्षेत्यादिना । ब्रह्मणश्चेतनस्य कर्तुरेव कार्यद्रव्योपादा- नत्वे किं वाधकमित्याशङ्कय कुलालादेरपि तत्प्रसक्तिरित्याह-ईक्षेति । अनुमाना- न्तरं वक्तुं या द्रव्योत्पत्तिः सा भिन्ननिमित्तोपादानपूर्वा यथा घटाद्युत्पत्तिरिति व्याप्तिमाह--अनेकेति । जगद्रव्योत्पत्तिभिन्ननिमित्तोपादानपूर्वा द्रव्योत्पत्तित्वाद्धटो- त्पत्तिवदित्यनुमिनोति-स चेति । न ब्रह्म कार्यद्रव्योपादानमीश्वरत्वाल्लौकिकेश्वरव- दित्याह-ईश्वरत्वेति । साध्यवैकल्यं प्रत्याह-ईश्वराणां हीति । दार्शन्तिक निगमयति-तद्वदिति । विमतमचेतनोपादानं कार्यद्रव्यत्वा टवदित्याह-कार्य चेति । कार्यत्वं साधयति-सावयवमिति । विमतं न ब्रह्मोपादानमचेतनत्वादशुद्ध- त्वाच्च घटादिवदित्याह-अचेतनमिति । तथाऽप जगञ्चैतनोपादानं किं न स्यात्त- त्राऽऽह-कारणेनेति । ब्रह्मैव तर्हि तादृगस्तु नेत्याह-ब्रह्म चेति । निष्कलं निरवयवम् । निष्क्रियं परिणामपरिस्पन्दरहितम् । शान्तं रागद्वेपादिशून्यम् । निरखधं पुण्यापुण्यवनितम् । निरञ्जनं सुखदुःखादिभिरस्पृष्टम् । आदिशब्देन शुद्धमपापविद्ध- मित्याद्या श्रुतिरुक्ता । ब्रह्मणश्चेन्न जगदुपादानत्वं तर्हि किं तदुपादानं न हि निमित्त- मात्राद्भावरूपं कार्य तत्राऽऽह-पारिशेप्यादिति । तत्र ब्रह्मण्युक्तमसारूप्यं १३. ड, तुल श्रृं। २ स. ४. ह. 'द्घटादिव।

·४०८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०२३] (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोमयकारणत्वम् , अधि०७) मशुद्धयादिगुणकं स्मृतिमसिद्धमभ्युपगन्तव्यम् । ब्रह्मकारणत्वश्रु- तेनिमित्तत्वमा पर्यवसानादिति । एवं माप्ते बमा-"प्रकृतिश्च" उपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं निमित्तकारणं च । न केवलं निमित्तकारणमेव ! कस्मात् । “ प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" । एवं प्रतिज्ञादृष्टान्ती श्रौती नोपरुध्यते । प्रतिज्ञा तावत् " उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञा- तम्" [छा० ६.१.२] इति । तत्र चैकेन विज्ञान सर्व- मन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते । तयोपादानकारण- विज्ञाने सर्व विज्ञानं संभवत्युपादानकारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य । निमित्तकारणाव्यतिरेकस्तु कार्यस्य नास्ति लोके तक्ष्णः प्रासा. दव्यतिरेकदर्शनात् । दृष्टान्तोऽपि " यथा सोम्पैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्ति- केत्येव सत्यम्" [छा. ६-१-४] इत्युपादानकारणगो- चर एवाऽऽन्नायते । तथा " एकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात्" [छा० ६.१.५] [इति।] "एकेन नखनिकृन्तनेन सर्व कार्णायसं विज्ञानं स्यात् " [छा० ६-१-६] इति च । तथाऽन्यत्रापि " कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं नास्तीत्याह--अशुद्ध्यादीति । न च तस्याप्रमितत्वादनुपादानत्वमित्याह-- स्मृतीति । ब्रह्मोपादानत्वस्य प्रप्ततस्य निषेधे सांख्यीयप्रधानादन्यत्राप्रसङ्गात्तदेव परिशेषतो जगदुपादानमित्यर्थः। सदेवेत्यादिश्रुतेस्तहिं का गतिरित्याशङ्कयानुमान- विरोधाद्विशेपे संकोच इत्याह-ब्रह्मेति । जन्मादिसूत्रोक्तलक्षणस्यासंभावितत्त्वमिति- शब्दोपतहतमन्य सिद्धान्तभवतार्य प्रतिज्ञां व्याकरोति-एवमित्ति । उक्तानुमानेषु जीवत्सु नोमयकारणतेति शङ्कते-कस्मादिति । हेतुमादाय व्याचष्टे-प्रतिज्ञेति । एवमित्युभयकारणत्वे सतीति यावत् । तयोरनुपरोधं वक्तु प्रतिज्ञामाह-प्रतिज्ञेति । तद्वाक्यार्थमाह--तत्रेति । तदनुपरोधं स्वमते दर्शयति-तचेति । निमित्तकारणज्ञा- नादेव सर्वज्ञानं किं न स्यात्तत्राऽऽह-निमित्तत्ति । दृष्टान्तानुपरोधमाह--दृष्टा- न्तोऽपीति ।मृदि ज्ञातायां तद्विकारस्य शेयत्वेनानवशेपे हेतुः-वाचेति । घटादेवीचार- म्भणत्वं वस्तुतोऽसत्त्वं साधयति-नामेति । शून्यशेपत्वं निषेधति-मृत्तिकैति । विपरीतदृष्टान्तोऽपि स्यादिति शङ्कां निरसितुं दृष्टान्तान्तराण्याह-तथेति । गति- सामान्यार्थमाथर्वणगती प्रतिज्ञादृष्टान्तावाह-तथेति । वृहदारण्यकेऽपि तो निर्दि- ११. हि प्र२६. 'वाचालम्बनख ।

·[अ०१पा०४०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४०९ (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि० ७) भवति [मुण्ड० १-१.२] इति प्रतिज्ञा । यथा पृथिव्या- मोषधयः संभवन्ति [मुण्ड० १-१-७] इति दृष्टान्तः । तथा " आत्मनि खल्वरे दृष्टे थुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितम् [वृ० ४-५-६] इति प्रतिज्ञा । " यथा दुन्दुभेईन्यमा- नस्य न वाह्या शब्दाञ्शनुयाद्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दु- भ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः" ० ४-५-८] इति दृष्टान्तः । एवं यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतन्यौ । “यतः" इत्तीयं पञ्चमी " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यत्र “जनिकर्तुः प्रकृतिः" [पा० सू० २-४.३०] इति विशेपस्मरणात्मकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या । निमित्तत्वं त्वधिष्ठावन्तराभावादधिगन्तव्यम् । यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनधिष्ठातूनपेक्ष्य मवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य संतोऽन्योऽधिष्ठाताऽपे- क्ष्योऽस्ति मागुत्पचेः “एकमेवाद्वितीयम्" इत्यवधारणात् । अधि- छात्रन्तराभावोऽपि "मतिज्ञाधान्तानुपरोधात्" एवोदितो वेदि- शति-आत्मनीति । घटः प्रकाशते पटो वेत्यनुगतप्रकाशातिरेकेण घटादेरसिद्धेस्त- व कल्पितत्वात्प्रकाशोऽनुगतोऽधिष्ठान प्रकृतिरित्यनुगतः स दृष्टान्तो यथा तथो- च्यते । वाह्यान्दुन्दुभिशब्दसामान्यबहिर्भूतानिति यावत् । दुन्दुभेस्तच्छब्दसामान्यस्ये- त्यर्थः । दुन्दुभ्याघातस्य जनकस्य जन्यतया संवन्धी वा शब्दो विशेपशब्द इत्यर्थः । वेदान्तत्रयगतं न्यायं वेदान्तान्तरेप्वतिदिशति-~-एवमिति । प्रतिज्ञाद्यनुपरोधलिङ्गादु. पादानत्ववत्पञ्चमीश्रुत्याऽपि तद्धीरित्याह-यत इति । यत इत्यादिश्रुतौ यत इतीयं पञ्चम्यपि प्रकृतिरूपापादान एव द्रष्टव्येति संवन्धः । जाड्यावद्ध एवेति निमित्तेऽपि पञ्चमीदृष्टेरुपादानत्वं कथं गमयेत्तत्राऽऽह-जनीति । जायमानस्य कार्यस्य प्रकृति- रुपादानमपादानसंज्ञं भवतीत्यपादाने पञ्चमीस्मरणान्न कारणमात्रे सा युक्तेत्यर्थः । यद्यपि सूत्रे प्रकृतिग्रहणं सर्वकारणसंग्रहार्थमित्युक्तं तथाऽपि तदनादृत्य प्रकृतिश्चेतिसू- प्रस्थप्रकृतिशब्दवदयमपीति मन्यते तथाऽपि कथं निमित्तत्वं तदाह-निमित्तत्व- मिति । अधिष्ठात्रन्तराभावं व्यतिरेकदृष्टान्तेन साधयति-यथेति । अन्यस्याधिष्ठातु- रपेक्षणीयस्यासत्त्वे हेतुमाह-मागिति । ब्रह्मणोऽन्यन्निमित्तं जगतो नेत्यत्रापि सूत्रावयवसामर्थ्यमाह-अधिष्ठात्रन्तरेति । उक्तमेव व्यतिरेकेण स्फोरयति- १८.ज. न. ८. तीयमपि प २६.म. स्व स्वतोऽ। 1 ·४१० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[4.पा.सू०२४-२५J (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि०७) तव्यः । अधिष्ठातरि पादानादन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनर- प्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यासंभवात्मतिज्ञादृष्टान्तोपरोध एवं स्यात् । तस्मादधिष्ठावन्तराभावादात्मनः कर्तृत्वमुपादानान्तरा- भावाच प्रकृतित्वम् ।। २३ ।। कुतश्चाऽऽत्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे । अभिध्योपदेशाच ॥ २४॥ अभिध्योपदेशश्वाऽऽत्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति “ सोड- कामयत बहु स्यां प्रजायेय" इति " तदैक्षत बहु स्यां प्रजा- येय" इति च । तत्राभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यप्रवृत्तेः कर्तेति गम्यते । बहु स्याम् " इति प्रत्यगात्मविषयत्वादहु- भवनाभिध्यानस्य प्रकृतिरित्यपि गम्यते ॥ २४ ॥ साक्षाचोभयानानात् ॥२५॥ प्रकृतित्वस्यायमभ्युच्चयः। इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं "साक्षा- त्" ब्रह्मैव कारणमुपादायोभी प्रभवप्रलयावाम्नायेते " सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति [ छा० १.९.१] इति । यदि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च प्रलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् । यथा ब्रीहियवा- दीनां पृथिवी। साक्षादिति चोपादानान्तरानुपादानं दर्शयत्या- अधिष्ठातरीति । श्रुतिलिदाभ्यां सिद्धमुपसंहरति-तस्मादिति ।। २३ ।। द्विधा हेतुत्वमेकस्य युक्तमिति वक्तुं सूत्रचतुष्टयमवतारयति-कुतश्चेति । स्रष्टव्य- विषयसंकल्पोक्तेरुभयकारणत्वं तावदाह-अभिध्येति । प्रतिक्षा पूरयन्नभिध्योपदेशं विशदयति-अभिध्येति । कथं तस्मात्कर्तृत्वप्रकृतित्वे गम्यते तत्राऽऽह-तत्रेति॥२४॥ निमित्तत्वमुपेत्योपादानवे हेत्वन्तरमाह-साक्षाचेति । सूत्रस्य तात्पर्यमाह- प्रकृतित्वस्येति । अक्षराणि व्याकरोति- इतश्चेति । आकाशस्य ब्रह्मत्वमाकाशस्त. लिङ्गादित्युक्तम् । नन्वाकाशं ब्रह्मोक्त्वा सर्वभूतानां तदधीनप्रभवप्रलयाभिधानेऽपि कथं ब्रह्मणः सर्वभूतोपादानत्वं तत्राऽऽह-यद्धीति । सूत्रावयवसूचितमर्थमाह-साक्षा- दिति । आकाशादेवेत्येवकारसूचितमुपादानान्तरानुपादानं साक्षादितिपदेन सूत्रकारो दर्शयतीति योजना ।उपादानान्तरल्यावृत्तिरेवकारार्थो न भवति किं तु निमित्तस्याऽऽका- - - १ज. त्मनो निमित्त ।

·. [अ०१पा०४सू०२६]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १११ (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि० काशादेवेति । प्रत्यस्तमयच नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः ॥२५॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ इतश्च प्रकृतिब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मप्रक्रियायाम् " तदात्मानं स्वयमकुरुत " [तै० २.७ ] इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं च दर्श- यति । " आत्मानम् " इति कर्मत्वं " स्वयमकुरुत कर्तृत्वम् । कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं संपादयितुम् । “परिणामात्" इति ब्रूमः । पूर्वसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेपेण विकारात्मना परिणमया- मासाऽऽत्मानमिति । विकारात्मना च परिणामो मृदायासु प्रकृतीपुपलब्धः।" स्वयम्" इति च विशेपणानिमित्तान्तरान- पेक्षत्वमपि प्रतीयते । " परिणामात् " इति वा पृथक्सूत्रम् । तस्यैपोऽर्थः । इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मण एव विका- रात्मनो परिणामः सामानाधिकरण्येनाऽऽम्नायते " सञ्च त्यच्चा- भवनिरुक्तं चानिरुक्तं च" [तै ० २६] इत्यादिनेति ॥ २६ ॥ शस्योपादानत्वव्यावृत्तिरित्याशझ्याऽऽह-प्रतीति । निमित्त कार्यस्य लयादृष्टेराका- शस्य तन्मात्रत्वमत्र नेष्टमित्यर्थः ॥ २५ ॥ ब्रह्मणो जगन्निमित्तस्य तत्प्रकृतित्वे हेत्वन्तरमाह-आत्मेति । सूत्रं व्याकरोति- इतश्चेति । उक्तमेव विभज्य निर्दिशति-आत्मानमिति । पूर्वसिद्धस्य कर्तृत्वं क्रिय- माणत्वं त्वसिद्धस्य तन्नोमयमेकस्य स्यादिति शङ्कते-कथमिति । सूत्रावयवमवतार्य व्याचप्टे~परिणामादिति । आत्मानमिति विशेषणादेतद्धीरित्यर्थः । इत्थं मिथ्याप- रिणामेऽपि कथं विरोधसमाधिरित्याशङ्कयाऽऽह-विकारेति । एकेन रूपेण पूर्वसि- द्धस्यौप्यसिद्धरूपान्तरेण परिणामो दृष्टत्वाद्युक्तः स्यादित्यर्थः । श्रौतेन विशेपणान्तरेण सूचितमर्थमाह-स्वयमिति । आत्मकृतेरितिहेतुसाधनार्थ परिणामादिति पदमित्यु- क्तम् । संप्रति स्वतन्त्रत्वन्तरमेतदित्याह-परिणामादिति वेति । अर्थभेदाभावे कथं पार्थक्यं तबाऽऽह-तस्येति । अर्थविशेषमेव दर्शयति-इतथेति । मृद्धटः सुवर्ण कुण्डलमितिवद्ब्रह्मणः सच त्यच्चेति जगतः सामानाधिकरप्यादुपादानत्वं निमित्ते तदयोगादित्यर्थः । सत्प्रत्यक्षं भूतत्रयम् । त्यत्परोक्षं भूतद्वयम् । निरुक्तमिदमेवमिति. निर्वचनाहम् । ततोऽन्यदनिरुक्तम् ॥ २६ ॥ १४, म, नाऽय प' । २ क.. द. स्य साध्यमानत्वं त। ३ठ. ड. स्यासि ।

·४१२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०१पा०४सू०२७) (ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वम् , अधि० ७) योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ (७) इत्तश्च प्रकृतिम्रह्म यत्कारणम् " योनिः" इत्यपि पठ्यते वेदान्तेपु " कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम्" [मुण्ड० ३-१. ३] इति " यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः "[ मुण्ड० १.१. ६] इति च । योनिशब्दश्व प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके "पृथिवी योनिरोपधिवनस्पतीनाम्" इति । स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवाव- यवद्वारेण गर्ने प्रत्युपादानकारणत्वम् । कचित्स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो दृष्टः " योनिष्ट इन्द्र निपदे अकारि "[ऋ० सं० १.१०४.१] इति । वाक्यशेपावत्र प्रकृतिवचनता परिगृह्यते " यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च" [मु. १-१-७] इत्यैवं- जातीयका । एवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम् । यत्पुनरिदमु. कमीक्षापूर्वक कर्तृत्वं निमिचकारणेप्चैव कुलालादिपु लोके दृष्ट जगन्निमित्तस्यैव ब्रह्मणस्तत्प्रकृतित्वे हेत्वन्तरमाह-योनियेति । वेदान्तानेर लेशतो दर्शयति कर्तारमिति । क्रियाशक्तिवदीशनशक्तिरपि तस्यास्तीत्याह- ईशमिति । ताटस्थ्यं व्यावेतयति-पुरुषमिति । तस्य पुरि शयानस्य परिच्छेद व्यवच्छिनाति-ब्रह्मेति । आकाशादेरन्यत्वे कथं पूर्णता ताऽऽह-योनिमिति । अपश्यन्निति संवन्धः। यदूतयोनिमित्यत्र तदक्षरं परविद्याधिगम्यमिति संवन्धः । योनिशब्दे ब्रह्मणि प्रयुक्तेऽपि कथं तस्योपादानत्वं न हि तस्य प्रकृत्यर्थत्वं प्रसिद्धं तत्राऽऽह-योनिशब्दश्चेति । ननपादानत्वं विनाऽपि स्त्रीयोनौ योनिशब्दो दृश्यते तत्राऽऽह-स्त्रीति । अवयवशब्देन योनिप्रमवं शोणितं गृह्यते । तर्हि योनिशब्दस्य श्रुतित्वात्प्रथमतो वक्तव्यत्वे किमर्थ पश्चादुच्यते तत्राऽऽह-कचिदिति । योनिः स्थान ने तब भी इन्द्र निपदे निपदनायोपवेशनाय स्थित्यर्थभकारि कृतमित्यर्थः । योनि- शब्दस्थ व्यभिचारित्वेनाश्रुतित्वेनासावकतेत्याशङ्कयाऽऽह--वाक्येति । भूतयोन्या- दिवाक्यं सप्तम्यर्थः । वाक्यशेपशब्दो ब्रह्मादिपदस्याप्युपलक्षणः । श्रुत्यादिसिद्धं सिद्ध न्तमुपसहरति-एवमिति । परोक्तमनुमाननातमपाकर्तुमनुवदति-यदिति । यथाह टमनुमेयमिह तु धर्मवन्नानुमान युक्तं श्रुतिलिझाम्या ब्रह्मणोऽन्यत्रैव सामान्यतो दृष्टानां १ इ. स. रण ब्रह्मयो' । ३ ज. पृथ्वी । ३ इ. अ."त् । तदेव । ४ क. ड, कर्क । ५८ सवारयति । ६ ६. डसिद्ध । ५ स. ठ.द, दृश्यते ।

·[अ ०१पा०४०२८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४१३ नोपादानेप्वित्यादि तत्मत्युच्यते । न लोकवदिह भवितव्यम् । न ह्ययमनुमानगम्योऽर्थः शब्दगम्यत्वावस्यार्थस्य यथाशब्द- मिह भवितव्यम् । शब्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं पति- पादयतीत्ययोचाम । पुनश्रुतत्सर्वं विस्तरेण प्रतिवक्ष्याम: ॥२७ ।। [७] (परमाणुशून्यादीनो श्रुत्युक्तानामपि जगत्कारणत्वमपहाय ब्रह्मण एवं प्रतिनियतजगत्कारणत्वम्, अधि० ८) एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥२८॥ (८) इति महर्षिव्यासप्रणीतब्रह्मसूत्रप्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ समाप्तश्च व्यासप्रणीतब्रह्मसूत्राणां प्रथमोऽध्यायः॥१॥) ईक्षते शब्दम् [७० सू० १-१-५] इत्यारभ्य प्रधानकारणवाद: सूत्रैरेव पुन: पुनराशक्य निराकृतः। तस्य हि पक्षस्योपोदलकानि कानिचिल्लिङ्गामासानि वेदान्तेप्वापा- " . सावकाशत्वेन दुर्बलत्वादित्याह-तदिति । किं च श्रौतमीश्वरमनाश्रित्यानुमानमाश्रित्य वा नाऽऽद्योऽप्रसिद्धविशेषणत्वादिप्रसङ्गादित्याह-न हीति । न द्वितीयो धर्मियाह- कमानविरोधादित्याह-शब्देति । शब्दानुसारेणापि कथमुभयथा कारणत्वं तत्राऽऽह- शब्दश्चेति । योनिशब्दो यत इति पञ्चमी व शब्दार्थः । चकारात्प्रतिज्ञाद्यनुपरोधलि- नामपि गृहीतम् । शब्दावगतमपि वैलक्षण्यादियुक्तिविरोधादयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह- पुनश्चेति । युक्तिविरोधस्याने निरासादागमविरुद्धानुमानस्य कालातीतत्वेनाप्रामाण्याच- थागममुमयथा कारणत्वमिति भावः ॥ २७॥ (७) उक्तन्यायेन प्रधानस्याशब्दत्वेऽपि न ब्रह्मण्येव जगत्कारणे समन्वयः । अणोरणी- यानव्य इवेमा धाना असदेवेदमित्यादिशब्दादणुस्वभावशून्यानां जगहेतुत्वसंभवादि- . त्याशङ्कयाऽऽह-एतेनेति । अतिदेशेनाप्यादिवादं निरस्य जगद्धेतौ ब्रह्मणि समन्व. यस्थापनादस्य श्रुत्यादिसंगतिः । फलं तु पूर्ववत् । अतिदेशाधिकरणस्य तात्पर्य वक्तुं वृत्तं कीर्तयति-ईक्षतेरिति । तस्यैव विशेषतो निरासे हेतुमाह-तस्यति । प्रधा. १६. ज. "तिपादयिष्यामः । २ . ६. 'विरोधा।

·४१४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०१पा० ४सू०२८] परमाणुशून्यादीनां श्रुत्युफानामपि जगत्कारणत्वमपहाय ब्रह्मण एवं प्रतिनियतजगत्कारणत्वम् , (अधि०८) तेने मन्दमतीन्मतिभान्तीति । स च कार्यकारणानन्यवाभ्युपग- मात्मत्यासन्नो वेदान्तवादस्प देवलमभृतिमिथ कैश्चिद्धर्मसूत्र- कारः स्वग्रन्थेवाश्रितस्तेन तत्मतिपेधे यत्नोऽतीय कृतो नाण्वादिकारणवादप्रतिषेधे । तेऽपि तु ब्रह्मकारणेवादपतस्य प्रतिपक्षत्वात्मतिपेद्धव्याः। तेपामप्युपोवळक वैदिकं किंचि- ल्लिङ्गमापातेन मन्दमतीमतिमायादिति । अतः प्रधानमल्लनि. वईणन्यायेनातिदिशति । एतेन" मधानकारणवादमतिपेध- न्यायकलापेन "सर्वे" अण्वादिकारणवादा अपि पतिपिद्ध- तया व्याख्याता:"वेदितव्याः। तेपामपि मधानवदशब्द- . नवादस्यैव प्राधान्येन निरासे हेत्वन्तरमाह-स चेति । न केवलमभ्यहितत्वात्तस्य प्राधान्यं स्मृतिमूलत्वादपोत्याह-देवलेति । उक्तहेतुफलमाह-तेनेति । तर्हि तावतैव ब्रह्मकारणत्वसिद्धेरलमतिदेशेनेत्याशङ्कचाऽऽह-तेऽपीति । अण्वादिवादा- नामशब्दत्वादेव निषेधे पुनरुत्थानाभावान्न निषेध्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-तेपामिति । भणोरणीयानित्यायनलपरं ब्रह्मपरं वेत्यादिशब्दस परमावादिविषयत्वाविषय- त्वाभ्यां संदेहे परमाणुष्वणुशब्दस्य प्रसिद्धत्वाकुलाको मृदा घटं करोतीतिवत्पता- वापृथिवी देवः सजनयन्निति तेषां हेतुत्वोक्तेरसद्वा इदमसदेवेदमिति शून्यवादात्तन्नाम- रूपाम्यामेव व्याक्रियतेति कर्मकर्तरि लकारेण स्वभाववादोदनुपादानं ब्रह्मेति प्रतीतेर- व्य इवेमा धाना इति च जगतो मृदृष्टान्तामणः प्रकृतित्वे वटधानादृष्टान्तादण्वादी- नामपि तत्प्रकृतित्वयोगाद्वतिसामान्यासिद्धिरित्यर्थः । अथैवं पूर्वपक्षभानेऽपि किमिति सांख्यमतनिरसनन्यायेन तन्निरसनं क्रियते किमिति न विपरीतमित्याशङ्कय पूर्वपक्षमा- तिमितिशब्दसमापितामद्य सिद्धान्तमाह---अत इति । उक्तन्यायस्य तेषु प्राप्ति. माह--तेपामिति । अणोरणीयानित्यात्मनः सूक्ष्मतया प्रत्यक्षाद्यगोचरत्ववचनात्पतत्र. शब्दस्य परमाणुवाचकत्वासिद्धरणुः पन्था इति ज्ञानमार्गस्तुतेरसदेवेदमित्यादेः समा- हितत्वान्मृदादिदृष्टान्तानां च प्रतिज्ञानुरोधित्वाद्धानादृष्टान्तस्यापि तदनुरोधेन भाक्त- स्वादण्यादीनां प्रधानवदशब्दवाईझकारणवादिशब्दविरोधित्वादुक्तान्यपि वाक्यानि १ज. र."न प्रति । ३ ज. "वास्यत्य । ३ क ड, ज. अ. 'पेध एव य । ४ ८. 'णन। ५ज. ट. 'ण' । ६ द. 'यबलेन । ७ ठ ड. 'ब्रह्माका ।

·[अ०१पा०४सू०२८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमैतानि। ११५
परमाणुशून्यादीनां श्रुत्युक्तानामपि जगत्कारणत्वमपहाय
ब्रह्मण एवं प्रतिनियतजगत्कारणत्वम् , (अधि० ८)
त्वाच्छन्दविरोधित्वाचेति । व्याख्याता व्याख्याता इति पदा.
भ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ २८॥[4]
इति शारीरकमीमांसाभाष्ये समन्वयाख्यप्रथमाध्यायस्या-
व्यक्तादिसंदिग्धपदमात्राणां समन्वयमतिपादकश्चतुर्थ:
पाद: समाप्तः ॥ ४ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपाद-
कृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये समन्वयाख्या
प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
ब्रह्मपराणीति ब्रह्मणि कारणे सिद्धः समन्वयो वेदान्तानामित्यर्थः । पुनरुक्ततात्पर्य-
माह-व्याख्याता इति ।। २८ । (८)
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यमगव.
दानन्दज्ञानकृते शारीरकमाप्यन्यायनिर्णये प्रथमाध्यायस्य
चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥
इति टीकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १॥

·-~-
समाप्तोऽयं शारीरकमीमांसायां समन्वयाख्यः
प्रथमोऽध्यायः॥

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। अथाविरोधाख्यो द्वितीयोऽध्यायः । . तत्र सांख्यादिस्मृतिभिस्तत्प्रयुक्ततश्च वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरि- हारप्रतिपादकः प्रथमः पादः। (सांख्यस्मृत्या वेदसकोचस्यायुकत्वम् , अधि०) स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्य- नवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥१॥ प्रथमेऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगत उत्पत्तिकारणं मृत्सुव- दय इव घटरुचकादीनाम् । उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकारणं मायावीव मायायाः । प्रसारितस्य जगतः पुनः स्वात्मन्येवोपसंहारकारणमवनिरिव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य । स एव च सर्वेपन आत्मेत्येतद्वेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन पति- पादितम् । प्रधानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निराकृताः । इदानी स्वपक्षे स्मृतिन्यायविरोधपरिहारः प्रधानादिवादानां च न्यायाभासोपबृंहितत्वं प्रतिवेदान्तं च सृष्ट्यादिप्रक्रियाया अवि- गीतत्वमित्यस्यार्थजातस्य प्रतिपादनाय द्वितीयोऽध्याय आर- अतिदेशाधिकरणे प्रधानवदशब्दत्वं परमाण्वादीनामपीत्युक्तम् । संप्रति प्रधानस्य वैदिकशब्दवत्ताभावेऽपि स्मृतिरूपशब्दवत्त्वमाशङ्कय परिहरति-स्मृतीति। पूर्वोत्तरा- ध्याययोपियविपयिभावसंवन्धं वक्तुं पूर्वाध्यायार्थ संक्षेपतोऽनुवदति-प्रथम इति । जन्मादिसूत्रमारभ्योत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्मेति तत्र तत्रोक्तं पूर्वाध्यायार्थमनुभायाss. त्मभेदवादिसांख्यस्मृतिविरोधोद्भावनानुकूलत्वेन शास्त्रदृष्ट्वेत्यादिप्रदेशेषु दर्शितमद्वि- तीयत्वमनुवदति-स एवेति । किंप्रमाणकमेतदित्याशङ्कयोक्तम्-एतदिति । चतु- र्थपादार्थमुत्तरार्थमनुद्रवति-प्रधानादीति । वृत्तमनुभाप्योत्तराध्यायार्थ पादशः संगृ. हाति-इदानीमिति । न्यायामाप्तोपहितत्वं भ्रान्तिमूलत्वम् । तृतीयचतुर्थपादयो- रर्थमाह-प्रतिवेदान्तं चेति । सृष्टयादीत्यादिशब्दः संख्याक्रमसंग्रहार्थः । तत्र तृतीये भूतभोक्तृविषयसृष्टादिवास्यानामविगानं चतुर्थे प्राणादिविषयसृष्यादिवाक्यानामिति विभागः । उक्तसमन्वयस्याध्यक्षादिविरोधे तन्निरसनमनेनेति विषयविपयित्वं संबन्धः । म. ज. "स्य च । २ क.ज.म. ट. "दिवा।

·४१८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०१] (सांख्यस्मृत्या वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् , अधि०) भ्यते । तत्र प्रथमं तावत्स्मृतिविरोधमुपन्यस्य परिहरति- यदुक्तं 'ब्रह्मैव सर्वज्ञं जगतः कारणम् ' इति तदयुक्तम् । कुतः । स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् । स्मृतिश्च तन्त्राख्या परमर्पिप्रणीता शिष्टपरिगृहीताऽन्याश्च तदनुसारिण्यः स्मृतय एवं सत्यनवकाशाः प्रसज्येरन् । तासु ह्यचेतनं प्रधानं स्वतन्वं जगतः कारणमुपनिवध्यते । मन्वादिस्मृतयस्तावच्चो. दनालक्षणेनाग्निहोत्रादिना धर्मजातेनापेक्षितमयं समर्पयन्त्यः सावकाशा भवन्ति । अस्य वर्णस्यास्मिन्कालेऽनेन विधा- नेनोपनयनमीटेशश्चाऽऽचार इत्थं वेदाध्ययनमित्थं समावर्त- नमित्य सहधर्मचारिणीसंयोग इति तथा पुरुषार्थाश्च तत्र पूर्वस्य विषयत्वादस्य विपयित्वानिर्विपयविचारायोगाद्विषयासिध्द्युत्तरकालत्वात्त. द्विपयविचारस्येति पूर्वोत्तरत्वमनयोरुचितमिति भावः । अध्यायमवतार्य तदवयवमाद्या. धिकरणमवतारयति-तत्रेति । समन्वये स्मृतिविरोधसमाधानार्थत्वादधिकरणस्य श्रुत्यादिसंगतयः । पूर्वपक्षे स्मृतिविरोधे समन्वयासिद्धिः । सिद्धान्ते तदविरोधे तसिद्धिः । उक्तश्चेतने जगदुपादाने समन्वयो विषयः स किं सांख्यस्मृत्या विरुध्यते न वेति तत्प्रामाण्याप्रामाण्याम्यां संदेहे पूर्वपक्षमाह- यदुक्तमिति। हेतुत्वेन सूत्रपद- मवतारयितुं पृच्छति-कुत इति । सूत्रपदं हेतुमादाय व्याचष्टे-स्मृतीति । तन्त्र्यन्ते व्युत्पायन्ते तत्वान्यनेनेति तन्त्रं शास्त्रं तन्त्रमित्याख्या यस्याः सा तथेति यावत् । आप्तप्रणीतत्वेन प्रामाण्यं तस्याः सूचयति-परमपीति । बौद्धादिस्मृतिसा- म्यव्यावृत्त्यर्थ विशिनष्टि-शिष्टेति । अन्याश्चेत्यासुरिपश्चशिखादिप्रणीताः । एवं सतीति । ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिविशेषणं जगत्कारणमित्युपगमे सतीत्यर्थः । सति विरोधे निरवकाशत्वाशङ्का विरोधस्तु कथमित्याशङ्कयाऽऽह-तासु हीति । उक्तरूपाया मायाशक्तजगत्कारणत्वेन सिद्धान्तेऽपि स्वीकृतत्वान्नास्ति विरोधाशङ्केत्याशयाऽऽह- स्वतप्रमिति । सांख्यस्मृतीनां सावकाशवाय प्रधानवादोपादाने मन्वादिस्मृतीनां निरवकाशतेत्याशय तात्पर्यविषयस्यानुष्ठेयस्यामाधात्तस्मिन्विषये तासामस्ति साब- काशत्वमित्याह-मन्यादीति । मत्वर्थसमर्पकत्वेन मन्वादिस्मृतीनां सावकाश- त्वमभिनयति-अस्पैत्ति । न केवलं मत्वर्षप्रतिपादकतया सावकारात्वं किं तु पुरु. पार्थप्रतिपादकतयाऽपीत्याह-तति । नन्वनुष्ठये विपये कपिलादिस्मृतयोऽपि साव- क. 'विस्ता'। नशा । एम. 'चतुणा'। ४ क. प. ४. र. फत। ५९. 'पति'।

·[अ०२पा० १० १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४१९ (सांख्यस्मृला वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् , (अधि०१) वर्णाश्रमधर्मान्नानाविधान्विदधति । नैवं कपिलादिस्मृती- नामनुष्ठेये विपयेऽवकाशोऽस्ति । मोक्षसाधनमेव हि सम्य- ग्दर्शनमधिकृत्य ताः प्रणीताः । यदि तत्राप्यनवकाशाः स्युरानर्थक्यमेवाऽऽसा प्रसज्येत । तस्मात्तदैविरोधेन वेदान्ता व्याख्यातव्याः । कथं पुनरीक्षत्यादिभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्मैव सर्वज्ञ जगतः कारणमित्यवधारितः श्रुत्यर्थः स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गेन पुनराक्षिप्यते । भवेदयमनाक्षेपः स्वतन्त्रप्रज्ञानाम् । परतत्रप्रज्ञास्तु मायेण जनाः स्वातव्येण श्रुत्यर्थमवधारयितुमशक्नुवन्तः प्रख्या- तप्रणेतृकासु स्मृतिप्ववलम्बेरन् । तद्भलेनै श्रुत्पर्य प्रतिपित्से- रन् । अस्मत्कृते च व्याख्याने न विश्वस्युर्वहुमानात्स्मृतीनां मणेवपु । कपिलप्रभृतीनां चाऽऽर्प ज्ञानमप्रतिहतं स्मर्यते । काशाः सत्यो ब्रह्मकारणवादेऽपि न निरवकाशा भविष्यन्ति नेत्याह-नैवमिति । तत्र हेतुमाह-मोक्षेति । परिशेषायातं फलितमाह-यदीति । सावकाशनिरवका- शयोनिरवकाशं बलवदितिन्यायसिद्धमयं कथयति--तस्मादिति । पूर्वपक्षमाक्षिपति- कयमिति । मानान्तरनिरपेक्षया श्रुत्या ब्रह्मणि जगत्कारणेऽवधारिते तदपेक्षस्मृत्यवष्ट- म्भेन तदाक्षेपो न युक्तः सापेक्षनिरपेक्षयोनिरपेक्षस्य बलवत्त्वादित्यर्थः । स्वतन्त्रप्रतानां परतन्त्रप्रज्ञानां वा यथोक्ताक्षेपानुपपत्तिरिति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गी करोति-~भवेदिति । स्मृत्यपेक्षामन्तरेण पौर्वापर्यालोचनया श्रुतिवशादेव तदर्थप्रतिपत्तिसामर्थ्य स्वतन्नप्रक्ष- त्वम् । न हि तान्प्रति स्मृत्यवष्टम्भेनाऽऽक्षेप्तुं युक्तं श्रुत्यैव तेषां तदर्थप्रतिपत्तेरुपपत्ते- रित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह---परतवेति । अस्मदादीनां विना स्मृत्यपेक्षा स्वातन्त्र्येण वेदार्थनिर्णये सामाभावात्तदर्थमवश्यंभाविन्या पूर्वसिद्धस्मृत्यपेक्षायां सर्वक्षकपिलादि- प्रणीतस्मृतिविरोधेन श्रुत्यर्थनिश्चयायोगान्तदर्थस्योपचरितत्वोपपत्तौ स्मृत्यवष्टम्मेनाऽऽ. क्षेपः संभवतीत्यर्थः । स्मृत्यवष्टम्ममन्तरेणापि केपांचिद्वेदार्थनिर्णयः सिध्यति न हि स्मृतिकारः स्मृत्यन्तरापेक्षया तदर्थ निर्धारयन्तीत्यभिप्रायेण प्रायेणेत्युक्तम् । बौद्धा- दिस्मृत्यवष्टम्भव्यासेधार्थ प्रख्यातपदम् । तदवलम्बनफलमाह-तबलेनेति । श्रुत्यर्थ प्रतिपित्सेरनित्युपचरितं तदर्ध प्रतिपद्येरनित्यर्थः । श्रुतीनामुपचरितार्थप्रतिपित्सा. न युक्ता मुख्येऽर्थे तासां शक्तितात्पर्ययोर्याख्यातत्वादित्याशङ्कयाह-अस्मत्कृते चेति । तत्राविश्वासे हेतुमाह-बहुमानादिति । अस्मदादिष्विव तेष्वपि बहुमाना- नुपपत्तिमाशङ्कयाऽऽह-कपिलेति । तेपामप्रतिहतज्ञानत्वप्रतिपादिका स्मृतिः सांख्य- । - १ न. व वापि । २ क. 'दनुरो' । ३ क. ज. म, 'न च श्रृंख, तदाल ।

·४२० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा.१सू०१] ( सात्यस्मृला वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् , ( अधि) श्रुतिश्च भवति-" ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्ने ज्ञानविभर्ति जायमानं च पश्येत् " [श्वे० ५.२] इति । तस्मान्नैषां मत- मयथार्थ शक्यं संभावयितुम् । तर्कावष्टम्भेने चैतेऽथ प्रतिष्ठाप- यन्ति । तस्मादपि स्मृतिवलेन वेदान्ता व्याख्येया इति पुनरा- क्षेपः । तस्य समाधिः "नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात्" इति । यदि स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गेनेश्वरकारणवाद आक्षिप्येतैवमप्य- न्या ईश्वरकारणवादिन्यः स्मृतयोऽनवकाशाः प्रसज्येरन् । ता उदाहरिष्याम:-" यत्तत्सूक्ष्पमविज्ञेयम्" इति परं ब्रह्म प्रकृत्य स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते " इति चोक्त्वा " तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम" [महाभा० १२. स्मृतिवदनितिप्रामाण्येत्याशङ्कयाऽऽह-श्रुतिश्चेति । यस्तावदने सर्गादौ जाय- मानं कपिलनामानमर्पि स्थितिकाले च प्रसूतं भूतभविष्यद्वर्तमानार्थज्ञानविमति पुष्णाति तमीश्वरं पश्येदिति योजना | योगिप्रत्यक्षमूलतया सांख्यस्मृतीनां श्रुत्यनपेक्षत्वा- तद्विरोधेऽपि नाप्रामाण्यमिति फलितमाह-तस्मादिति । तर्कमूलत्वाच्च कपिलादि- स्मृतीनां प्रावल्यमित्याह-तति । “ प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् " इत्यादिना “ यस्त●णानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः" इत्यन्तेन तर्कस्य निर्णायकत्वा. धगमात्तबलप्रवृत्तकपिलादिस्मृतीनां प्रावल्ये सिद्ध सिद्धमर्थमाह-तस्मादिति । मूलद्वयसाहित्येन बलवत्त्वसंभावनार्थोऽपिशब्दः । सांख्यस्मृतिविरोधं समन्वयस्य पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तयति-तस्येति । नाकारणवादे सांख्यस्मृतिविरोधवत्प्रधान- कारणवादेऽपि स्मृत्यन्तरविरोधान्न ब्रह्मवादिनं प्रत्येतद्धावनमुचितमिति व्याचष्टे- यदीति । श्रुत्यर्षे स्मृत्यवष्टम्मेनाऽऽक्षेपस्यावकाशो नास्तीत्यरुचि सूचयति-एवं- मपीति । यासां स्मृतीनां प्रधानवादे निरवकाशत्वं ता दर्शयति-ता इति । तस्मा- दव्यक्तमित्यत्र तच्छन्देन चेतनमेव कारणं परामृष्टमित्युपदेष्टुं चेतनस्य प्रकृतित्वमाह- यत्रादिति । सूक्ष्मत्वमतीन्द्रियत्वम् । अविज्ञेयत्वं प्रमाणान्तरावगायत्वम् । तर्हि सर्वप्रमाणागोचरत्वानास्त्येव तदित्याशङ्कय सर्वभूतानां सत्तातिप्रदत्वेने खतःस्ति- द्धस्य दुरपववत्वं मन्वानो बूते-स हीत्ति । कार्यटिङ्गकमनुमानमपि तत्र संभावनाहे. तुरित्याशयवानाह-तस्मादिति । अव्यक्तशब्देनाच्या कार्य भूतमममन्त्र विवक्षि- 'न १ फ. ज. म. न च । १५. 'साग पिरो । ३ रा. २. पत्ति' ।। 'गर। र दस्तुतः वि । ६य. 'भयेनाऽर । ४. र. मार्य ।

·[अ०२पा.१सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४२१ (साख्यस्मृला वेदसकोचस्यायुक्तत्वम् , ( आधि०१) ३३६-२८-३०] इत्याइ । तथाऽन्यत्रापि “अव्यक्तं पुरुष ब्रह्मनिर्गुणे संपलीयते " [महाभा० १२-३४१.३१] इत्याह । अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः । स सर्गकाले च करोति सर्व संहारकाले च तदत्ति भूयः [महाभा० १२.३०३.११५ ] इति पुराणे । भगवद्गीतासु च अहं कुलस्य जगतः प्रभवा प्रल- यस्तया" [भ० गी० ७-६] इति । परमात्मानमेव च प्रत्याऽऽपस्तम्बः पठति-" तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्चतिकः स नित्यः " [ ध० मू० १-८० २३-२ ] इति । एवमनेकशः स्मृतिष्वपीश्वरः कारणत्वे- नोपादानत्वेन च प्रकाश्यते । स्मृतिवलेन प्रत्यवतिष्ठ- मानस्य स्मृतिवलेनोत्तरं वक्ष्यामीत्यतोऽयमन्यस्मृत्यनवकाशदो- पोपन्यासः। दर्शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवाद प्रति तात्पर्यम् । तमव्याकृतस्यानादित्वनोत्पत्त्यनभ्युपगमानिमित्तकारणत्वमेवात्र चेतनस्योक्तमिति सेश्व- रसांख्यमतम् । अनादिनोऽपि चाव्यक्तस्य संभवत्येवेश्वराधीनत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- तथाऽन्यत्रेति । अत्र त्वव्यक्तमिति भूतमूक्ष्मलयाधिकरणमव्याकृतं गृहीतम् । इतिहासप्तमर्पितेऽये पौराणिकी संमतिमाह-अतश्चेति । अन्तर्यामिव्यतिरिक्तवस्तुनो दुर्वचनत्यमतःशब्दार्थः । सर्वात्मत्वे कथमस्य नापक्षयः सर्वत्रापक्षयोपलम्भादित्याश- याऽऽह-पुराण इति । सर्वस्य तदन्तर्भावेऽपि तस्य सर्वस्मिन्ननन्त वादिति हेतुमभिप्रेत्य सर्वात्मत्वं साधयति स सर्गेति । उक्तेऽर्थे भागवती स्मृति संवादयति- भगवद्गीतास्थिति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवो जन्महेतुः । प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलय- स्वद्धतः । तत्रैव कल्पसूत्रकार संमतिमाह-परमात्मानमिति । तस्मादित्यात्मलाभान परमित्यादौ प्रकृतं परमात्मानं परामृशति । सर्वे काया ब्रह्मादयः स्तम्बपर्यन्ता देहास्त- स्मात्प्रभवन्तीति निमित्तत्वमुक्तम् । समूलमित्युपादानत्व विपरीतं वा शश्वद्भवः शाश्व. तिकोऽनादिः । स नित्यो नाशशून्य इत्यर्थः । उदाहतस्मृतीना तात्पर्यमाह-एवमिति । तापर्यलिङ्गमभ्यास दर्शयति---अनेकश इति । ननु श्रुतिविरोधोपन्यासे संभाविते किमिति स्मृतिविरोधः सिद्धान्तिनोपन्यस्यते तत्राऽऽह-स्मृतीति । तहि स्मृतीना पर- स्परविरोधे तत्त्वनिर्णयानुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-दर्शितं त्विति । ततश्च मन्वादिस्मृ. .ज. निष्क्रिये स। २ म सर्ग 1 3 क. ज. सर्वस्य । । क. ज. म. नेवोत्त' । ५ म. र प्रव।६ स. 'वानाचें। ७ क, प्रकृते। ।

·४२० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा ०१०१] ( सांस्यस्मृत्या वेदसंकोचस्यायुतत्वम् , (नधि ) श्रुतिश्च भवति-"ऋपि मसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैविभर्ति जायमानं च पश्येत् " [श्वे० ५-२] इति । तस्मान्नैपां मत- मयथार्थ शक्यं संभावयितुम् । तावष्टम्भन चैतेऽथ प्रतिष्ठाप- यन्ति । तस्मादपि स्मृतिबलेन वेदान्ता व्याख्येया इति पुनरा- क्षेपः । तस्य समाधि: "नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात्" इति । यदि स्मृत्यनक्काशदोपप्रसङ्गेनेश्वरकारणवाद आक्षिप्येतैवमप्य- न्या ईश्वरकारणवादिन्यः स्मृतयोऽनवकाशाः प्रसज्येरन् । ता उदाहरिष्यामः-" यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयम्" इति परं ब्रह्म प्रकृत्य स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते " इति चोक्त्वा तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम" [महाभा० १२- स्मृतिवदनिर्णीतप्रामाण्येत्याशङ्कयाऽऽह-श्रुतिथेति । यस्तावदने सर्गादौ जाय- मानं कपिलनामानमृर्षि स्थितिकाले च प्रसूतं भूतभविष्यद्वर्तमानार्थक्षानविमति पुष्णाति तमीश्वरं पश्येदिति योजना । योगिप्रत्यक्षमूलतया सांख्यस्मृतीनां श्रुत्यनपेक्षत्वा- तद्विरोधेऽपि नाप्रामाण्यमिति फलितमाह-तस्मादिति । तर्कमूलत्वाच कपिलादि- स्मृतीनां प्राबल्यमित्याह-तर्कोति । " प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् " इत्यादिना “ यस्तणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः " इत्यन्तेन तर्कस्य निर्णायकत्वा- वगमाचलप्रवृत्तकपिटादिस्मृतीनां प्राबल्ये सिद्ध सिद्धमर्थमाह-तस्मादिति । मूलद्वयसाहित्येन बलवत्त्वसंभावनार्थोऽपिशब्दः । सांख्यस्मृतिविरोधं समन्वयस्य पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तयति-तस्येति । ब्रह्मकारणवादे सांख्यस्मृतिविरोधवत्प्रधान- कारणवादेऽपि स्मृत्यन्तरविरोधान्न ब्रह्मवादिनं प्रत्येतदुद्भावनमुचितमिति व्याचप्टे- यदीति । श्रुत्यर्षे स्मृत्यवष्टम्भेनाऽऽक्षेपस्यावकाशो नास्तीत्यरुचिं सूचयति-पर- मपीति । यासां स्मृतीनां प्रधानवादे निरवकाशवं ता दर्शयति--ता इति । तस्मा. व्यक्तमित्यत्र तच्छब्देन चेतनमेव कारण परामृष्टमित्युपदेष्टुं चेतनस्य प्रकृतित्वमाह- पत्तदिति । सूक्ष्मत्वमतीन्द्रियत्वम् । अविज्ञेयत्वं प्रमाणान्तरावगाह्यत्वम् । तर्हि सर्वप्रमाणागोचरत्वान्नास्त्येव तदित्याशङ्कम सर्वभूतानां सत्तास्फूतिप्रदत्वेने स्वतःसि- दस्य दुरसवक्त्वं मन्वानो व्रते-स हीति । कार्यलिनकमनुमानमपि तत्र संभावनाहे. तुरित्याशयवानाह-तस्मादिति । अव्यकशब्देनान्याकृत कार्य भूतसूक्ष्ममत्र विवति- 12.ज. म. 'नच तेऽ। २ स. वाघ विरो'। ३ रा. र. 'वृत्तिक ४. पृष्ट'। पस्तुतः ति।स, भयेनाऽऽ । ४...'ततताये।

·" [अ०२पा०१सू०१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४२१ (साट्यस्मृत्वा वेदसकोचस्यायुक्तत्वम् , ( अधिः १) ३३६-२८-३०] इत्याह । तथाऽन्यत्रापि “अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्मनिर्गुणे संपलीयते"[महाभा० १२-३४१.३१] इत्याह । अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः । स सर्गकाले च करोति सर्व संहारकाले च तदत्ति भूय: [महाभा० १२.३०३.११५] इति पुराणे । भगवद्गीतासु च "अहं त्सस्य जगतः प्रभवः प्रल- यस्तथा [भ० गी० ७.६] इति । परमात्मानमेव च प्रकृत्याऽऽपस्तम्बः पठति--" तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः [ ध० सू० १-८. २३-२ ] इति । एवमनेकशः स्मृतिप्वपीश्वरः कारणत्वे- नोपादानत्वेन च प्रकाश्यते । स्मृतिवलेन प्रत्यवतिष्ठ- मानस्य स्मृतिवलनोत्तरं वक्ष्यामीत्यतोऽयमन्यस्मृत्यनवकाशदो- पोपन्यासः । शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं प्रति तात्पर्यम् । तमव्याकृतस्यानादित्वनोत्पत्त्यनम्युपगमानिमित्तकारणत्वमेवात्र चेतनस्योक्तमिति सेश्व- रसांख्यमतम् । अनादिनोऽपि चाव्यकस्य संभवत्येवेश्वराधीनत्वमित्याशङ्कयाऽऽह--- तथाऽन्यत्रेति । अत्र त्वव्यक्तमिति भूतसूक्ष्मलयाधिकरणमव्याकृतं गृहीतम् । इतिहाससमर्पितेऽये पौराणिकी संमतिमाह-अतथेति । अन्तर्यामिव्यतिरिकवस्तुनो दुर्वचनत्वमतःशब्दार्थः । सर्वात्मत्वे कथमस्स नापक्षयः सर्वत्रापक्षयोपलम्भादित्याश- कयाऽऽह-पुराण इति । सर्वस्य तदन्तर्भावेऽपि तस्य • सर्वस्मिन्ननन्तर्भावादिति हेतुमभिप्रेत्य सर्वात्मत्वं साधयति-~स सर्गेति । उक्तेऽर्थे भागवती स्मृति संवादयति- भगवद्गीतास्थिति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवो जन्महेतुः । प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलय- तद्धतः । तत्रैव कल्पसूत्रकारसंमतिमाह-परमात्मानमिति । तस्मादित्यात्मलाभान परमित्यादौ प्रकृतं परमात्मानं परामृशति । सर्वे काया ब्रह्मादयः स्तम्बपर्यन्ता देहास्त. स्मात्प्रभवन्तीति निमित्तत्वमुक्तम् । समूलमित्युपादानत्वं विपरीतं वा शश्वद्भवः शाश्व. तिकोऽनादिः । म नित्यो नाशशून्य इत्यर्थः । उदाहृतस्मृतीनां तात्पर्यमाह-एवमिति । तात्पर्यलिङ्गमभ्यासं दर्शयति-अनेकश इति । ननु श्रुतिविरोधोपन्यासे संभाविते किमिति स्मृतिविरोधः सिद्धान्तिनोपन्यस्यते तत्राऽऽह-स्मृतीति । तर्हि स्मृतीनां पर- स्परविरोधे तत्त्वनिर्णयानुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-दर्शितं विति । ततश्च मन्वादिस्मृ. १. 'निष्क्रिये रा । २ म. सगे। क. ज. सर्वस्य । क, ज. न, 'लनवोत्त' । ५ म, र प्रव। ६स, वानाचें। ७क, ट, प्रकृते ।

·४२२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१०१] (साख्यस्मृत्या वेदसकोचस्यायुक्तत्वम् , अधि०१) विप्रतिपत्तौ च स्मृतीनामवश्यकतव्येऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतरप- रित्यागे च श्रुत्सनुसारिण्यः स्मृतयः प्रमाणमनपेक्ष्या इतराः । तदुक्तं प्रमाणलक्षणे-"विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हनुमानम्" [जै० मी० सू० १-३-३ ] इति । नचातीन्द्रियानर्थाञ्धुति- मन्तरेण कश्चिदुपलभत इति शक्यं संभावयितुं निमित्ताभावात् । शक्यं कपिलादीनां सिद्धानामप्रतिहतज्ञानत्वादिति चेत् । न । सिद्धरपि सापेक्षत्वात् । धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धिः । स च धर्मश्चोदनालक्षणः [जै० ० ११२]। ततश्च पूर्वसिद्धाया- तीना श्रुतिमूलत्वेन प्रावल्यात्तदनुसारेण तत्वनिर्णयसिद्धिरित्यर्थः । नन्वनुमितश्रुतिमूल- तया कपिलादिस्मृतीनामपि मन्वादिस्मृतिभिः समानवलेवादनिर्णयतादवस्थ्ये विकल्पः स्यादिति नेत्याह-विप्रतिपत्तौ चेति । क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पायोगाद्विरुद्धस्म त्युपलब्धावन्यतरत्यागेनान्यतरस्वीकारधौव्ये कृप्तश्रुतिमूलाः स्मृत्यो मानत्वेनापेक्ष्यन्ते कल्प्यश्रुतिमूलास्तु दुर्वलत्वादुपेक्ष्यन्ते तथा च तत्त्वनिर्णयोपपत्तिरित्यर्थ । ननु यत्र स्मृत्यो- विरोधस्तत्र तन्मूलयो. श्रुत्योर्विरोधपर्यवसानात्तयोश्च तुन्यबलतया व्यवस्थाऽऽस्थेयेति तत्राऽऽह-तदुक्तमिति। औदम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेदितिप्रत्यक्षश्रुतिविरुद्ध सर्वा वेष्टयित. व्येति स्मृतिर्मान न वेति सदेहे वेदार्थानुष्ठातृणा स्मृतिभिर्मूलश्रुत्यनुमानात्प्रत्यक्षानुमित- श्रुत्योश्च तुल्यबलत्वादुदितानुदितहोमवद्विकल्पसमवान्मानमिति प्राप्त प्रत्याह-विरोधे त्विति । श्रुतिविरोधे स्मृतीना प्रामाण्यमनपेक्षमपेक्षावर्मित हेयमिति यावत् । यतोऽ. सति विरोधे मूलश्रुत्यनुमान प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्ध त्वर्थे कुत स्मृत्या श्रुत्यनुमानमर्धापहारेण मानस्याप्यपहारादतो मूलाभावादप्रमाण सर्ववेष्टनस्मृति । तथा कपिलादिस्मृतिरपी- त्यर्थः । ननु कपिलादिस्मृतेने श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यमिप्यते कि तु प्रत्यक्षमूलत्वनेत्याश- यायोगिप्रत्यक्ष योगिनत्यक्ष वा तन्मूलमिति विकल्प्याऽऽद्य दूपयतिन चेति । द्वितीय शङ्कते. शक्यमिति । अतीन्द्रियार्थीपलम्भन सभावयितुमिति शेष. । किं तेषा साधनसाध्या सिद्धिराजानतो वेति विकल्प्याऽऽद्ये श्रुतिमन्तरेणातीन्द्रियार्थी- पलर्नि सिध्यतीत्याह-न सिद्धेरपीति । योगमाहात्म्यरूपा सिद्धिस्तस्या. साधन- सापेक्षत्ववदतीन्द्रियार्थोपलब्धिरपि कपिलादीना श्रुत्यपेक्षेति वक्तुमपोत्युक्तम् । सिद्धेः सापेक्षत स्फुटपति-धर्मेति । तथाऽपि कपमतीन्द्रियार्पोपलव्धे श्रुत्यपेक्षेति तत्राऽऽह–स चेति । चोदनासूत्रप्रामाण्याद्धर्मस्य चोदनालक्षणत्वेऽपि कपिलादिवच. नानुसारेण धृतेरनिर्णये काऽनुपपत्तिरिति तनाऽऽह-ततथेति । कपिलादीना विनि- १८, 'टवावाई। रा'या या स'18.ट, 'तिमूर।

·[अ०२सा० १सू०१]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ४२३ (साल्यस्मृत्या वेदसकोचस्यायुक्तत्वम् , अधि०१) थोदनाया अर्थों न पश्चिमसिद्धपुरुपवचनवनातिशद्वितुं शक्यते । सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपि बहुत्वात्सिद्धानां प्रद- शितेन प्रकारेण स्मृतिचिनविपची सत्यां न श्रुतिव्यपाश्रयादन्य- निर्णयकारणमस्ति । परतत्रप्रज्ञस्यापि नाकस्मात्स्मृतिविशेपवि- पयः पक्षपातो युक्तः । कस्यचित्कचित्पक्षपाते सति पुरुषमति- वैश्वरूप्येण तत्त्वाव्यवस्थानप्रसङ्गात् । तस्मात्तस्यापि स्मृतिवि- प्रतिपत्युपन्यासेन श्रुत्यनुसाराननुसारविषयविवेचनेन च सन्मार्गे प्रज्ञा संग्रहणीया । या तु श्रुतिः कपिलस्य ज्ञानातिशय मदर्शयन्ती प्रदर्शिता न तया श्रुतिविरुद्धमपि कापिलं मतं श्रद्धातुं शक्यं “कपिलम्" इति श्रुतिसामान्यमात्रत्वात् । अन्यस्य च कपिलस्य सगरपुत्राणां प्रततुर्वासुदेवनाम्नः सर- श्चितवेदप्रामाण्यानां तदर्थीनुष्ठानवतां तत्प्रभावलब्धसिद्धीनां तद्विरुद्धार्थाभिधानासंभवा- तद्वचनात्प्रागेवावधृतप्रामाण्यस्य वेदस्य तदनुरोधेनोपचरितार्थत्वकल्पनमनुचितमिति भावः । अतिशङ्कितुं मुख्या वृत्तिमतीत्योपचरितवृत्त्या शङ्कितुमिति यावत् । न द्वितीयः कपिलादीनामीश्वरवदाजानसिद्धरसिद्धत्वात्सिद्धत्वेऽपि तेषां बहुत्वात्तदुक्तिमाश्रित्य श्रुत्यर्थकल्पनायां तदैकमत्यस्यामानत्वादन्यस्मृत्यनवकाशन्यायेन स्मृतीनामेव मियो विवादे श्रुत्यवष्टम्भ विना तास्वपि विश्वासाभावोन तदनुसारेण श्रुत्यर्थनिर्धारणसिद्धि- रित्याह-सिद्धेति । यत्तु परतन्त्रप्रज्ञत्वादस्माकमनिश्चितवेदार्थानां विरोधेन स्मृतेरप्रा- माण्यमनाशङ्कनीयमपि तु स्मृत्यनुसारेण वेदार्थो निश्वयितव्यः । अन्यथा परतन्त्रप्रज्ञानां वेदार्थानिश्चयनसद्वादिति तत्राऽऽह-परतत्रेति । कथं तर्हि परिहत्याव्यवस्था तत्त्वं निर्णेतव्यं तत्राऽऽह-सस्मादिति । तस्यापीति तेन परतन्त्रप्रज्ञेनापीत्यर्थः । सन्मार्गः श्रुत्यनुसारिस्मृत्युक्तोऽर्थस्तत्र प्रज्ञासंग्रहस्तस्मिन्नेव बुद्धिस्थैर्यमित्यर्थः । ननु कपिलस्याप्रतिहतज्ञानत्वश्रवणात्तदुक्तस्मृत्यप्रामाण्याङ्गीकारे श्रुतिरेव विरुध्येते. त्याशङ्कयाऽऽह-या विति । कपिलशव्दश्रुत्यविरोधाय सावकाशानवकाश- न्यायेन श्रुतिस्मृत्योर्व्यवस्थाऽऽस्येत्याशङ्कयाऽऽह-कपिलमितीति । शब्द- सामान्यादेव साख्यप्रणेता कपिलः श्रौत इति भ्रान्तिरविवे किनामित्यर्थः। श्रुती नहि कपिलशब्दस्य कोऽधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अन्यस्यति । वैदिको हि कपिलो वासुदेवनामा पितुरादेशादश्वमेधपशुमन्विप्य परिसरे पश्यतामिन्द्रचेष्टितमदृष्टवतां १५. 'चित्तु पक्ष । २ क. ज. प. र. "विवें ।३ क. ज. *य दास, 'तया । ५ रा.वात्तद। ६ स. स्याप्यन ।

·४२४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा. १सू०१] (साख्यस्मृत्या वेदसंकोचस्यायुक्तत्वम् , (अधि० १) णात् । अन्यार्थदर्शनस्य च प्राप्तिरहितस्यासाधकत्वात् । भवति चान्या मनोर्माहात्म्यं प्रख्यापयन्ती श्रुति:-" यदै किंच मनु- रवदचनेपजम् " [तै० सं० २-२.१०-२] इति । मनुना च "सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छति"। [ मनुस्मृ० १२-९१] इति सर्वात्मत्वदर्शनं प्रशंसता कापिलं मतं निन्द्यत इति गम्यते । कपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्शनमनुमन्यत आत्मभेदाभ्यु- पगमात् । महाभारतेऽपि च- वहवः पुरुपा ब्रह्मनुताहो एक एव तु "। [ १२-३५२-१] इति विचार्य- "वहवः पुरुपा राजन्सांख्ययोगविचारिणाम्"। [१२-३५२.२] पष्टिसहस्रसंख्यानुपामात्मोपरोधिनां सगरसुतानां सहसैव भस्मीभावहेतुः सांख्यप्रणेतु- स्वैदिकादन्यः स्मयते । यत्र यत्र वैदिकत्वे सति वासुदेवांशत्वं तत्र तत्र सर्वात्मत्वो. पदेष्टत्वं दृष्टमिह तु तद्विरुद्धार्थोपदेष्टुस्ततोऽन्यत्वमिति भावः । किं च परमात्मप्रतिप. त्तिपरमिदं वाक्यं यो ज्ञानरग्रे प्रसूतं कपिलं बिभर्ति तं पश्येदिति दर्शनात् । न च तस्यानुग्राहकन्यायामावे कपिलज्ञानातिशयावेदकत्वमित्याह अन्यार्थेति । कपिलस्य द्वैतवादिनः श्रौतत्वं निरस्य सर्वात्मत्ववादिनो मनोः श्रौतत्वमाह-भवति चेति । मनोरपि कपिलेनैकवाक्यत्वं शङ्कित्वोक्तम्-मनुना चेति । सर्वात्मत्वप्रशंसायामपि कथं कापिलं मतं निन्दितमित्याशङ्कय तदर्शयितुं तदीयं मतमाह-कपिलो हीति । पूर्व कापिलमतस्य कारणविषये व्यासादिवचनविरोधो दर्शितः संप्रति सर्वात्मत्व. विपयेऽपि व्यासवचनविरोधमाह-महाभारतेऽपीति । सर्वात्मतैव निर्धारिते- त्युत्तरन संबन्धः । पुरुषा नीवास्ते किं स्वभावेनैव बहवः किं वैक एव पर- मात्मा बहूनां दृश्यानां स्वभाव इति पृच्छति-वहब इति । पूर्वपक्षमनुभाप्य तन्निरासेन सिद्धान्तमाह--यहव इत्यादिना । यथा पुरुपाणी तदाकाराणां बहूना देहानामेका पृथिवी योनिरधिष्ठानमुच्यते तथा तमेकं पुरुपं परमात्मानं बहुलत्वेन १ क. किचन । ३ क. ज. म. नि । सौ प'। ३ फ. ज. प. 'जी स्वा' । ज. 'म'। ५क. 'पिरम्' ६ फ. 2. "पि "1.क.पा ।

·० " [अ०२पा० १.१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४२५ (सांख्यस्मृत्या वेदसंकोचस्यायुक्तलम् , अधि०१) इति परपक्षमुपन्यस्य तद्व्युदासेन- "वहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुपं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् "। [१२-३५२.३ ] इत्युपक्रम्य- ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्कचित् ॥ [१२.३५३-४] "विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति भूतेषु स्वैरचारी यधासुखम् " ॥ [१२-३५३-५] इति सर्वात्मतैव निर्धारिता । श्रुतिच सर्वात्मतायां भवति- " यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः [ई०७] इत्येवंविधा । अतश्च सिद्धमात्मभेदकल्पनयाऽपि -- प्रतिपन्नानां जीवानां वास्तवं स्वभावं विश्व परिपूर्ण सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्तं कथयिष्यामी- त्याह-बहूनामिति । सर्वज्ञत्वादिगुणकस्य तद्विरुद्धप्रत्यगात्मैक्यमयुक्तमित्याशङ्कय विरोधस्य प्राप्तीतिकत्वं मत्वोक्तम् -ममेति । सर्वान्तरात्मत्वे परस्मिन्नपि संसारित्व. प्रप्सक्तिरित्याशङ्कय वस्तुतस्तदभावमाह-सर्वेपामिति । किमिति तर्हि प्रत्यात्ममात्म- भूतः परमात्मा नोपलम्यते तत्राऽऽहन ग्राह्य इति । तस्यासत्त्वं शङ्कित्वोकम्-- विवेति । विश्वे मूर्धानोऽस्यैव सर्वत्र प्रतिविम्बितत्वात् । तथा विश्वभुनादौ योज्यम् । परमात्मनः सर्वात्मत्वेनोकस्य निरपेक्षतया खतन्त्रस्य परमसुखरूपतामाह-एक इति । कापिलमतस्य वेदानुसारिस्मृतिविरोधमुक्त्वा साक्षादेव वेदविरोधमाह-श्रुति- थेति । यस्मिन्काले पुरुषस्य विनानतः स्वरूपतयाऽधिगतब्रह्मण एव सर्वत्र प्रतिवि- म्बितत्वादूतानि सर्वाण्यात्मैवाभूत्तस्मिन्काले शोकमोहोपलक्षितः सर्वोऽपि सकारणः संसारो विद्रुपो नास्तीति श्रुत्यर्थः । श्रुतिस्मृतिविरोधे परमतस्यानादेयत्वं सिद्धमित्युप- संहरति-~अतश्चेति । इतिशब्दः सिद्धमित्यनेन संबध्यते । वेदविरोधे स्मृतेरेव किमि. म. देहिसहिताः । ३ . 'तानि ह्यामि । ३ ज. अ, तश्चाऽऽस्म । क, झ. य, "पि कापि । ५ क. स, 'रोधमा । ६ क. स. तिक म। ७ इ. विरुद्ध स्मृ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०२सा० १सू०२] (सांख्यस्मृत्या वेदसकोचस्यायुक्तत्वम्, अधि०१) कपिलस्य तवं वेदविरुद्ध वेदानुसारिमनुवचनविरुद्धं च न केवलं स्वतप्रकृतिकल्पनयैवेति । वेदस्य हि निरपेक्षं स्वार्थे प्रामाण्यं रवेरिच रूपविषये । पुरुपवचसा तु मूलान्तरापेक्षं वक्तृ- स्मृतिव्यवहितं चेति विप्रकपः । तस्माद्वेदविरुद्ध विषये "स्मृत्य- नवकाशप्रसङ्गो" न दोपः ॥ १॥ कुतश्च स्मृत्यनवकाशमसङ्गो न दोप:- इतरेषां चानुपलब्धः ॥२॥ (१) प्रधानादितराणि यानि प्रधानपरिणामत्त्वेन स्मृतौ कल्पिलानि महदादीनि न तानि वेदे लोके चोपलभ्यन्ते । भूतेन्द्रियाणि तावल्लोकवेदप्रसिद्धत्वाच्छक्यन्ते स्मर्तुम् । अलोकवेदप्रसिद्धत्वात्तु महदादीनां पष्ठस्येवेन्द्रियार्थस्य न स्मृतिरवकल्पते । यदपि कचित्तत्परमिव श्रवर्णमवभासते तदप्यतत्परं व्याख्यातम् , " आनुमानिकपप्येकेपाम् " [व० सू० १.४.१] इत्यत्र । क्यप्रामाण्य विपरीतं किं न स्यादित्याशययाऽऽह-चेदस्येति । ईश्वरकार्यत्वेऽपि तद्धीपूर्वकत्वाभावाद्वेदस्यापीरुपेयत्वेनानपेक्षत्वात्कपिलादिस्मृतीनां तु तदर्थस्मृतिपूर्वक- त्वात्तदर्थस्मृतीनां च तदर्थानुभवपूर्वकत्वादुक्तप्रामाण्यनिश्चयाय स्मृत्यनुभवौ यावत्क- प्येते तावदेव खत सिद्धप्रामाण्यवेदवाक्यात्तदर्थो निश्चित इति झटिति प्रवृत्तवेद- वाक्योत्थं ज्ञानमसंजातविरोधि स्मृतिविरोधे तत्प्रामाण्यस्य बाधकमिति भावः । विप्रको विशेषः श्रुतिस्मृत्योरिति यावत् । सिद्धे विशेषे फलितमाह-तस्मा दिति ॥ १ ॥ उक्केऽर्थे हेत्वन्तरपरत्वेनोत्तरसूत्रमुत्थापयति-कुतश्चेति । सूत्राक्षराणि ध्याचष्टे- प्रधानादिति । तथा च मूलप्रमाणाभावादप्रमाणं महदादिविषया स्मृतिरिति शेषः । भूतानामिन्द्रियाणा च लोकवेदप्रसिद्धत्वान्न तद्विपयस्मृत्यप्रामाण्यमित्याशङ्कयानी करोति-भूतेति । तथाऽपि महदहंकारपञ्चतन्मात्राणा मूलाभावान्न स्मृतिः संभवती त्याह--अलोकेत्ति । महदादीनामपि महतः परमव्यक्तभित्यादावस्ति प्रसिद्धिरित्याश- याऽऽह-यदपीति । महदादिस्मृतेर्मूलाभावोत्तदप्रामाण्येऽपि किगायातं प्रधान- १ क . तप्रस्य । २ क म 'रुद्वरल वें। ३ क म.रुद्धव च। म. ट. 'तिपरिक । ५ म. वि सिद्धम् ।।६ य. ' स्वायें प्रामाण्यव'। ५ क 'मोके । ८ क. ३' । क. 'मामा'स. 'वत्या "स. क्योत्पा।११ फ, रा. ठ. ट. पाई।

·[अ०२पा० १सू०३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४२७ कार्यस्मृतेरमामाण्यात्कारणस्मृतेरप्यमामाण्यं युक्तमित्यभिमायः । तस्मादपि न " स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो" दोपः । तविष्टम्भ न विलक्षणत्वात् "[७० सू० २-१-४] इत्यारभ्योन्मथि- ध्यति ॥ २॥[१] ( योगस्मृत्याऽपि वेदसकोचस्यायुक्तत्वम् , अधिः २ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ (२) एतेन सांख्यस्मृतिप्रत्याख्यानेन योगस्मृतिरपि प्रत्याख्याता द्रष्टव्येत्यतिदिशति । तत्रापि श्रुतिविरोधेन प्रधानं स्वतंत्रमेव कारणं पद्ददादीनि च कार्याण्यलोकवेदपसिद्धानि कल्प्यन्ते । नन्वेवं सति समानन्यायत्वात्पूर्वेणैवैतद्गतं किमर्थं पुनरतिदिश्यते । अस्ति पत्राभ्यधिकाशङ्का । सम्यग्दर्शनाभ्युपायो हि योगो स्मृतेरित्याशङ्कय सूत्रस्य तात्पैर्यमाह-कार्येति । सांख्यस्मृत्यप्रामाण्ये सिद्धे फलित- मुपसंहरति-तस्मादिति । मूलप्रमाणाभावस्तच्छब्दार्थः । अपिनों स्मृत्यादिविरोधः समुचितः । स्मृतिविरोधाभावेऽपि ब्रह्मकारणवादो न्यायविरोधान्न सिध्यतीत्याश- कयाऽऽह-तर्केति ॥ २॥ (१) सांख्यस्मृतेर्मन्वादिस्मृतिविरोधेऽपि योगस्मृतेर्न सोऽस्तीति मन्वादिस्मृतिप्वपि योग- स्यानुमोदितत्वात्तथा च प्रधानादिविपयेऽपि योगस्मृतेर्मानत्वात्तद्विरुद्धसमन्वयो न सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह--एतेनेति । चेतनं जगदुपादानं वदतः समन्वयस्य प्रधान वास्तवमीश्वराधिष्ठितं जगदपादानमिति वदन्त्या योगस्मृत्या विरोधोऽस्ति न वेति प्रधानादिविपये तत्प्रामाण्याप्रामाण्याम्यां संदेहे पूर्वपक्षमले दर्शयिष्यन्नतिदेश- सूत्रं व्याकरोति-एतेनेत्यादिना । श्रुत्यादिसंगतिचतुष्टयं फलं च पूर्वन्यायातिदे. शत्वात्पूर्ववदत्रापि द्रष्टव्यम् । अर्थसाम्यामापे तुल्यन्यायाविषयत्वादतिदेशानुपप-' त्तिरित्याशझ्यार्थसाम्यमाह-तत्रापति । अधिकाशङ्कामावादधिकरणारम्भमाक्षि- पति-नन्विति । एवं सतीति सांख्ययोगस्मृत्योर्धसाम्ये सतीति यावत् । अधि- काशङ्कां दर्शयन्नधिकरणारम्भं समर्थयते--अस्तीति । तामेव दर्शयितुमादौ योगस्मृतेः श्रुतिमूलत्वमाह-सम्यगिति । ननु अवणमनननिदिध्यासनान्येवान सम्यग्धीहेतुत्वेन विधीयन्ते न त्वष्टाङ्गयोगविधिरत्रास्तीत्याशङ्कय श्रुत्यन्तरमाह- १ ज. "तन का। २ ज. अस्त्यना' । ३ क. स. उ. इ. पर्यार्थमा । क. ना शुखा। ५ स. "ये प्रामा।

·४२८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०२पा० १सू०३] (योगस्मृत्याऽपि वेदसंकोचस्याचुक्तत्त्वम् , ( अधिः २) वेदे विहितः " श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" [वृ० २.४-५] इति । "त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरम्" [श्वे०२.८] इत्यादिना चाऽऽसनादिकल्पनापुरःसरं बहुमपचं योगविधान श्वेताश्वतरोपनिषदि दृश्यते । लिङ्गानि च वैदिकानि योगविप- याणि सहस्रश उपलभ्यन्ते " तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरा- मिन्द्रियधारणाम्" [का० २-६-११] इति “विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नम्" [का० २-६-१८] इति चैवमादीनि । योगशास्त्रेऽपि " अथ तत्त्वदर्शनोपायो योगः" इति सम्यग्द. र्शनाभ्युपायत्त्वेनैव योगोऽङ्गी क्रियते । अतः संप्रतिपनार्थंकदेश- स्वादष्टकादिस्मृतिवद्योगस्मृतिरप्यनपवदनीया भविष्यतीति । इयमप्यधिका शाऽतिदेशेन निवर्त्यते । अर्थकदेशसंप्रतिपत्ताव- त्रिरुन्नतमिति । त्रीणि देहनीवाशिरास्युन्नतानि यस्मिन् । समं कायशिरोग्रीवं धार- यन्नित्यादिस्मृतेः । तच्छरीरं तथा समं संस्थाप्य युञ्जीतेति योजना । न केवलं श्रुत्य- नुगृहीतो योगः किं तु श्रीतलिङ्कानुगृहीतश्चेत्याह-लिङ्गानि चेति । तान्येव दर्श- यति-तां योगमित्यादिना । इन्द्रियाणामन्तर्बहिर्भावेन व्यवस्थितानां स्थिरामवि. चालिनी धारणामैकाग्यलक्षणा योगविदो योगं मन्यन्ते । यथोक्तमैकाग्र्यमेव परमं तप इति वक्तुं योगशब्दाद्वपरिष्टादितिशब्दः । एतां ब्रह्मविषयां विद्यां योगप्रकारं च सुर्व मृत्योः सकाशानचिकेता लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तोऽभूदित्याह-विद्यामेतामिति । श्रुति. वल्लिङ्गानुगृहीतयोगस्य सम्यग्नानोपायत्वेऽपि किमायातं योगस्मृतेरित्याशङ्कयाऽऽह योगशास्त्रेऽपीति आत्मज्ञानस्य मोक्षोपायत्वनिश्चयात्तजिज्ञासानन्तरमित्यधशब्दार्थः । एवं योगस्य सम्यग्धीहेतुत्वमुपपाद्याधिका शङ्कां दर्शयति-अत इति । योगः सम्य- ग्दर्शनोपायः संप्रतिपन्नार्षिकदेशस्तत्वाद्योगस्मृतिरनिराकार्येत्यत्र दृष्टान्तमाह-अष्टका- दीति । "अष्टकाः कर्तव्याः" | "गुरुर गन्तव्यः" । "तडागं खनितव्यम्" इत्यादि। स्मृतयो न प्रमाणं धर्मस्य वेदैकप्रमाणकत्वादष्टकादेरिष्टसाधनत्वे वेदादृष्टेः स्मृतेश्च भ्रान्त्याऽपि संभवादिति प्रापथ्य वेदार्थानुष्ठातृणामेव स्मृतिपु सेनिबन्धनासु कर्तृत्वामू. लभूतं वेदमनुमापयन्त्यः स्मृतयो मानमिति प्रमाणलक्षणे राद्धान्ति तथा योगस्मृतिरपि मानमित्यर्थः । अधिकां शकामन्द्य तन्निवर्तकत्वेनातिदेशाधिकरणस्यार्थवत्त्वमाह- इयमिति । कथं तहि निराकरणं तदाह-अर्धकदेशेति । योगस्मृतियोगविषये वेदा- म.शंनाभ्युग। २ क. स. 'विचलि । ३ क. 'तितति'। ४ क. प. 'नुसतंब्यः । ट. २."नुमन्त'। ५ फ. सनिर। ।

·[अ०२पा०१०३आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४२९ ( योगस्मृत्याऽपि वेदसकोचस्यायुक्तत्यम् , अधि० २) प्यर्थंकदेशविपतिपत्तेः पूर्वोक्ताया दर्शनात् । सतीप्वप्यध्यात्म- विपयासु वहीपु स्मृतिपु सांख्ययोगस्मृत्योरेव निराकरणे यत्नः कृतः । सांख्ययोगौ हि परमपुरुषार्थसाधनत्वेन लोके प्रख्याती शिष्टैश्व परिगृहीतौ । लिङ्गेन च ौतेनोपहिती "तत्कारणं सांख्ययोगाभिपनं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः" [पे० ६. १३] इति । निराकरणं तु न साख्यज्ञानेन वेदनिरपेक्षेण योग- मार्गेण वा निःश्रेयसमधिगम्यत इति । श्रुतिर्हि वैदिकादात्मैक- विज्ञानादन्यन्निःश्रेयससाधनं वारयति “ तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" [वे० ३.८] इति । द्वैतिनो हि ते सांख्या योगाश्च नाऽऽत्मैकत्वदर्शिनः । यत्तु दर्शनमुक्तम् " तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नम्" इति वैदिकमेव तत्र ज्ञानं ध्यानं च सांख्ययोगशब्दाभ्यामभिलप्यते प्रत्यासत्ते- विसंवादान्मानमपि प्रधानादौ तद्विसंवादादमानमर्थवादस्य विधिशेपत्वेन प्रामाण्येऽपि विसंवादिनि खार्थे तदनम्युपगमादित्यर्थः । नन्वध्यात्मविषयाः सन्ति सहस्र बौद्धाह- तादिस्मृतयस्ताः किमित्युपदेशातिदेशाम्यां न निराक्रियन्ते तत्राऽऽह-सतीष्व- पीति । तत्र हेतूनाह-सांख्येत्यादिना । ननु लोके पशुसदृशाना प्राकृताना पर- मपुरुषार्थसाधनत्वेन बौद्धादिदर्शनमपि प्रसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह--शिष्टैश्चेति । ननु शिष्टेपरिग्रहस्यापि विशिष्टप्रमाणमूलत्वमेष्टव्यम् " आचाराच्च स्मृतिं ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनाम् " इति न्यायात्तत्राऽऽह-लिङ्गेन चेति ! एको बहूना यो विदधाति कामानित्युपक्रम्य श्रुतं तत्कारणमिति तेपां कामाना कारण साख्यैज्ञानिभिर्योगैयायि- भिश्चाभिपन्नमाभिमुख्येन प्रत्यक्तया प्राप्त देव ज्ञात्वा सर्वपाशैरविद्यादिक्लेशैर्मुच्यत इत्यर्थः । तर्हि श्रुतिसिद्धत्वादिकारणवशान्निराकरणमशक्यमन्यथा श्रुत्यादिविरोधादित्याश- याऽऽह-निराकरणं त्विति । किमत्र प्रमाणमित्यपेक्षायामुक्तम्-श्रुतिहाँति । ननु वैदिकादात्मज्ञानादेव माख्यादयोऽपि नि.श्रेयस वदन्ति तत्कथमवैदिकत्वेन ते निरस्यन्ते तत्राऽऽह-तिनो हीति । तर्हि श्रौतस्य लिङ्गस्य का गतिरित्यत आह--पत्विति । प्रसिद्धिविरोधेन कथमभ्युपगम्यते प्रमाणवशादित्याह-प्रत्यास- तेरिति । वैदिकी सम्यग्बुद्धिः संख्या तया सह वर्तत इति साख्यं योगो ध्यानं चित्त- वृत्तिनिरोधस्तस्य योगस्य तदुपायत्वात्प्रत्ययकतानताया ध्यानस्य तेनाभेदोपचारादतः १ ज. म. रणाय य । २ क. लोकप्र । ३ म. 'त्यस्मृतिज्ञा' । ४ म. 'लप्येते ३०५ ४. १. "टम। ६ ख. "सिद्धति । ७ क, स. 'र्तन्त इ 1 ८ क. स. सारया यो।

·" श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- (०२पा० १सू०४] रित्यवगन्तव्यम् । येन त्वंशेन न विरुध्येते तेनेष्टमेव सांख्ययोगस्मृत्योः सावकाशत्वम् । तद्यथा " असङ्गो ह्ययं पुरुषः "[वृ०४-३-१६] इत्येवमादिश्रुतिप्रसिद्धमेव पुरुषस्य विशुद्धत्वं निर्गुणपुरुषनिरूपणेन सांख्यैरभ्युपगम्पत्ते । तथा च योगैरपि ॥ अथ परिवाविवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः [जावा० ४ ] इत्येवमादिश्रुतिमसिद्धमेव निवृत्तिनिष्ठत्वं प्रत्र- ज्यागुपदेशेनानुगम्यते । एतेन सर्वाणि तर्कस्मरणानि पति- वक्तव्यानि । तान्यपि तर्कोपपतिभ्यां तत्त्वज्ञानायोपकुर्वन्तीति चेदुपकुर्वन्तु नाम । तत्त्वज्ञानं तु वेदान्तवाक्येभ्य एव भवति नावेदविन्मनुते तं वृहन्तम् " [ तै० ब्रा० ३-१२-९-७] "तं त्वौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि " [ वृ०२-९-२६ ] इत्येवमा- दिश्रुतिभ्यः ॥ ३॥ [२] (लक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधिः न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥४॥ संनिकृष्टं सम्यग्ज्ञानं वैदिकं सांख्यादिशब्दितमित्यर्थः । तर्हि प्रसिद्धयोः सांख्ययोग. स्मृत्योः सर्वथा नास्ति प्रामाण्यं नेत्याहयेन त्विति । अविरुद्धमंशमेव स्मृतिद्व- येऽपि विभज्य दर्शयति-तद्यथेति । प्रत्रज्यादीत्यादिशब्देन तद्धर्मसंग्रहः । अथो- क्तविधया सांख्ययोगस्मृतिविरोधाभावेऽपि काणादादिस्मृतिविरोधान्न समन्वयसिद्धिरि- त्यत आह-एतेनेति । सांख्ययोगस्मृतिनिराकरणन्यायनेति यावत् । तेषां निराकर्त- व्यताममृष्यन्नाशङ्कते-वन्पपीति । तर्कोऽनुमानमनुयायं मानम् । उपपत्तिरनुमा- हिका युक्तिरिति भेदः । तस्मरणानां तत्त्वज्ञानोपकारकत्वमङ्गी करोति-उपकुर्व- न्विति । तार्ह वैदिकवाक्येभ्यस्तेषां को विशेषस्तत्राऽऽह-तत्त्वज्ञानं विति । तत्र मानमाह-नावेदविदिति ॥ ३ ॥ (२) तदेवं वेदविरुद्धानां स्मृतीनामप्रामाण्यान तद्विरोधः समन्वयस्येति समन्वयविरोधि- नीना स्मृतीनामाभासतामुक्त्वा तद्विरोधिनो न्यायस्याऽऽभासतां विवक्षुः सांख्ययोग- न्यायस्याऽऽभासवधि पूर्वपतयति-न विलक्षणत्वादिति । चेतनाद्ब्रह्मणो जगदु- पति वन्समन्वयो विषयः स किमाकाशादि न चेतनप्रकृतिकं द्रव्यत्वाईटादिवदिति .ज.म.रे. 'रयते । २ क.ज. 'रनुग' । ३ क. ज. "न्तु । त' । ४ स. 'ति । भुसाबि ५ स. 'दिरतास. वा । ७ रा.उ.इ. पति वदन्य' । ८. 'व्यत्वेन पर्य। ९रा.स्टव'।

·[भ०२पा १०४]आनन्दगिरिकसटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । १३१ (लक्षण्याख्ययुकिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , ( अधि०) ब्रह्मास्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्याऽऽक्षेप: स्मृतिनिमित्तः परिहृतः । तर्कनिमित्त इदानीमाक्षेपः परिहि- यते । कुतः पुनरस्मिन्नधारित आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याऽऽक्षे- पस्यावकाशः । ननु धर्म इव ब्रह्मण्यप्यनपेक्ष आगमो भवितुम- इति । भवेदयमवष्टम्भो यदि प्रमाणान्तरानवाह्य आगममात्र- प्रमेयोऽयमर्थः स्पादनुष्ठेयरूप इव धर्मः । परिनिष्पन्नरूपं तु ब्रह्मावगम्यते । परिनिप्पन्ने च वस्तुनि प्रमाणान्तराणामस्त्यव. काशो यथा पृथिव्यादिपु । यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे सत्येकवशेनेतरा नीयन्त एवं अपाणान्तरविरोधेऽपि तदशेनैव श्रुतिनीयेत । साम्पेन चादृष्टमर्थ समर्थयन्ती युक्तिरनुभवस्य सांख्ययोगन्यायेन विरुध्यते न वेति तदनाभासत्वाभासत्वाम्यां संदेहे पूर्वाधिकरणे- नोत्तराधिकरणसंदर्भस्य संगतिमाह-ब्रह्मेति । अत्र च समन्वयस्य यथोक्तन्यायवि- रोधसमाधेरेव श्रुत्यादिसंगतयः । फलं तु पूर्वोत्तरपक्षयोः समन्वयासिद्धिस्तत्सिद्धिश्चेति । पूर्वपक्षमातिपति-कुत इति । ब्रह्मणो मानान्तराविषयत्वेनातयत्वेन चानपेक्षाम्नायै- कगम्यत्वात्तांगमयोरतुल्यार्थत्वेनाविरोधादागमार्थे तर्कनिमित्ताक्षेपस्य निरवकाशते. त्यर्थः । ननु तर्कोपकरणेतिकर्तव्यताया वेदान्तमीमांसायास्तकोंपकरणत्यमुक्तं प्रथमसूत्रे तथा च तस्य वेदान्तस्तुल्यार्थत्वमिष्टं करणोपकरणयोरेकार्थत्वावगमात्तत्राऽऽह- नन्विति । शक्तितात्पर्यावधारणे परं तर्कस्योपकरणत्वं न तु तस्य ब्रह्मविषयता नेपा तकेंगेति श्रुतेरित्यर्थः । सिद्धस्य ब्रह्मणः साध्याधर्माद्वैलक्षण्येनाध्यक्षादिविषयत्वसं- भवात्तर्कगम्यत्वमपि संभवत्यतस्तुल्यविषयत्वादागमार्थेऽपि तर्क निमित्ताक्षेपस्थावकाशोऽ- स्तीति समाधत्ते-भवेदित्यादिना । एकविपयत्वेन विरोधेऽपि किमिति माना- न्तरमेव श्रुतिविरोधान वाध्यते तत्र दृष्टान्तेनोत्तरमाह-~-यथा चेति । यथा साव- काशा भ्यस्योऽपि श्रुतयो निरवकाशैकश्रुतिविरोधे तदनुरोधेन नीयन्ते तथा निर- वकाशैकतर्कविरोधै तदनुगुणतया भूयस्योऽपि श्रुतयो गुणकल्पनया व्याख्येयाः साव- काशनिरवकाशयोनिरवकाशस्य बलीयस्त्वादित्यर्थः । ब्रह्मण्याम्नायात्तस्य बलीयस्त्वे हेत्वन्तरमाह-दृष्टेति । ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मोक्षोपायतया प्राधान्यात्तत्र शब्दा- दपि परोक्षगोचरादपरोक्षार्थसाधर्म्यगोचरस्तर्कोऽन्तरगमिति तस्यैव बलवत्त्वमित्यर्थः । ऐतिहमात्रेण प्रवादपारम्पर्यमात्रेण परोक्षतयेति यावत् । अनुभवस्य प्राधान्ये - १ज, ट. गत. का।२ क. म. नीयते । ह'।३ न. साधम्र्येण चा। क.स. . 'मय १५ स. 'तुल्यत्वे ।।६ क. स. २. "ति वें। क. ग. तकस्य 1 ८ ख, "वत्वादिल ।

·४३२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०४] ( चैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि. ३) संनिकृप्यते । विप्रकृप्यते तु श्रुतिरैतिह्यपात्रेण स्वार्थाभिधानात् । अनुभवावसानं च ब्रह्मविज्ञानमविद्याया निवर्तकं मोक्षसाधनं च दृष्टफलतयेष्यते । श्रुतिरपि "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रवण- व्यतिरेकेण मननं विदधती तर्कमप्यत्राऽऽदर्तव्यं दर्शयति । अतस्तर्कनिमित्तः पुनराक्षेपः क्रियते " न विलक्षणत्वादस्य " इति। यदुक्तम् “चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिः" इति, तत् न" उपपद्यते । कस्मात् । “ विलक्षणत्वादस्य" विकारस्य प्रकृत्याः। इदं हि ब्रह्मकार्यत्वेनाभिप्रेयमाणं जगहह्मविलक्षणमचे- तनमशुद्धं च दृश्यते। ब्रह्म च जगद्विलक्षणं चेतन शुद्धं च श्रूयते । न च विलक्षणत्वे प्रकृतिविकारभावो दृष्टः। न हि रुचकादयो विकारा मृत्प्रकृतिका भवन्ति शरावादयो वा सुवर्णप्रकृतिकाः। मृदैव तु मृदन्विता विकाराः क्रियन्ते सुवर्णेन च सुवर्णा- न्विताः । तथेदमपि जगदचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सदचेतन- “ तर्कस्योक्तन्यायेन तस्मिन्नन्तरगत्वादागमस्यै च बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गवहिरङ्गयोरन्त- रङ्गं वलवदिति न्यायादुक्तं तकस्य बलवत्त्वम् । अनुभवप्राधान्यं तु नाद्यापि सिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-अनुभवेति । ननु ब्रह्मज्ञानं वैदिकत्वाद्धर्मवददृष्टफल- मेष्टव्यं तत्कुतोऽस्यानुभवावसानाविद्यानिवर्तकत्व तत्राऽऽह मोक्षेति । अधिष्ठान- साक्षात्कारस्य शुक्त्यादिज्ञाने तदविद्यातत्कार्यनिवर्तकत्वदृष्टेब्रह्मज्ञानस्यापि तर्कवशा- दसंभावनादिनिरासद्वारा साक्षात्कारावसायिनस्तदविद्यॉनिवर्तकत्वेनैव मुक्तिहेतुतेति नादृष्टफलतेत्यर्थः । यत्तु नैपेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणि न प्रवेशस्तकस्येति तत्राऽऽह-श्रुतिर- पीति । विधिविरोधेऽर्थवादश्रुतिरदृढी भवतीति भावः । ब्रह्मणि तर्कप्रवेशे फलित. माह-अत इति । सूत्रावयवमवतारितं व्याकरोति-यदुक्तमित्यादिना । ब्रह्मणो जगत्प्रकृतित्वं प्रतिपादितत्वान्नानुपपन्नमित्याह-कस्मादिति । तत्र सोपस्कर हेतु माह-विलक्षणत्वादिति । जगद्ब्रह्मणोमियो विलक्षणत्वं दृष्टिश्रुतिम्या स्पष्टयति- इदं हीति । तयोमिथो वैलक्षण्येऽपि किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । अह. तृत्वमेव स्पष्टयन्व्याप्तिमाह--न हीति । व्यतिरेकमुक्त्वाऽन्वयमाचष्टे-मृदैवेति । च्याप्तिमुक्त्वा पूर्वपक्षताधकमनुमानमाह-तथेति । विमतं सुखदुःखमोहसामान्यप्रक- तिकं तदन्वितस्वभावत्वाद्यथा मृदन्वितस्वभावा घटादयो मृत्प्रकृतिकास्तथेत्यर्थः । १८. 'यानि । र क. ज. म. ट. 'राः प्रकि' । ३ न.ट. 'न मु'। ४ ४. द. 'स्य व' । ५ क. रा. ठ. . 'यादिनि ।६ क. रा. पत्कार ।

·[अ०२पा. १०४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४१३ (लक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवास्यानामवाध्यत्वम् , अधि० ३) स्यैव सुखदुःखमोहात्मकस्य कारणस्य कार्य भवितुमर्हतीति न विलक्षणस्य ब्रह्मणः । ब्रह्मविलक्षणत्वं चास्य जगतोऽशुद्ध्यचे. तनत्वदर्शनादवगन्तव्यम् । अशुद्धं हि जगत्सुखदुःखमोहात्म- कतया भीतिपरितापविपादादिहेतुत्वात्स्वर्गनरकाधुच्चावचप्रपञ्च. स्वाच । अचेतनं चेदं जगचेतनं.प्रति कार्यकरणभावेनोपकरण- भावोपगमात् । न हि साम्ये सत्युपकार्योपकारकभावो भवति । न हि मदीपौ परस्परस्योपकुरुतः । ननु चेतनमपि कार्यकरणं स्वामिभृत्यन्यायेन भोक्तुरुपकरिष्यति । न, स्वामिभृत्ययोरप्यचे- तनांशस्यैव चेतनं प्रत्युपकारकत्वात् । यो टेकस्य चेतनस्य परि- ग्रहो बुद्ध्यादिरचेतनभागः स एवान्यस्य चेतनस्योपकरोति न तु स्वयमेव चेतनश्चेतनान्तरस्योपकरोत्यपकरोति वा। निरति- शया ह्यकारचेतना इति सांख्या मन्यन्ते । तस्मादचेतनं कार्य- सिद्धान्तं निपै मनुमानमाह-न विलक्षणस्येति । विमतं न ब्रह्मप्रकृतिकं तत्खभा- वेनाननुगतत्वायथा मृत्स्वभावेनाननुगत रुचकादि न मृत्प्रकृतिकं तददित्यर्थः । किं च न ब्रह्म जगत्प्रकृतिस्तस्मिन्नननुगतस्वभावत्वाद्यथा घटादिप्वननुगतं मुवर्णादि तत्प्रकृ. तिर्न भवति तद्वदित्यनुमानमाभिप्रेत्याऽऽह-ब्रह्मेति । तत्राशुद्धत्वमुपपादयति- अशुद्धं हीति । विषादादीत्यादिपदेन रागद्वेषादयो गृह्यन्ते । नरकादीत्यादिशब्देन लोकभेदानां तत्रावस्थितप्राणिप्रभेदानां च ग्रहणम् । जगतोऽचेतनत्वं साधयति- अचेतनं चेति । चेतनत्वाविशेषेऽपि स्यादुपकार्योपकारकत्वं नेत्याह-न हीति । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हि मदीपाविति । साम्ये सत्युपकार्योपकारकावं नास्ती. त्यत्र व्यभिचारं चोदयति-नन्विति । स्वामिभृत्यन्यायं विवटयनुत्तरमाह-न स्वामीति । किं चेतनस्य साक्षादेव चेतनान्तरं प्रत्युपकारकत्वं किं वोपकारककार्यक- रणाधिष्ठातृत्वेनेति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह-यो हीति । स एवेत्येवकारनिरस्यं दर्श- यति- न त्विति । द्वितीयं निरस्यति-निरतिशया हीति । उपजनापायधर्मभू- न्यत्वं निरतिशयत्वम् । अत एवाकर्तृत्वमतिशयमन्तरेण सिध्यति तत्कथं परम्परयाऽपि चेतनानामनाधेयातिशयानायुपकार्योपकारकत्वमित्यर्थः । समयोरुपकार्योपकारकत्वासंभवे फलितमाह--तस्मादिति । किं च कार्यकारणे चेतनत्वशङ्काऽवकाशवती तन घेत. - १ज. अ. "ईति । २ क. ज. अ. "द्ध हीद नं। ३ क. स. ग. "र्थकार। ४ ख, ग, घ, ७. र्यकार। ५ स. ग. घ, र्यकार'।६ स. 'दिपदेन ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतत्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०४] (लक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम्, अधि०३) करणम् । न च काठलोटादीनां चेतनत्वे किंचित्ममाणमस्ति । प्रसिद्धश्चायं चेतनाचेतनविभागो लोके । तस्माद्ब्रह्मविलक्षणत्वा- मेदं जगत्तत्प्रकृतिकम् । योऽपि कश्चिदाचक्षीत ध्रुत्वा जगतश्चे- तनमतिकतो तलेनैव समस्तं जगचेतनमवर्गमयिष्यामि प्रकृ. तिरूपस्य विकारेऽन्यदर्शनात् । अविभावनं तु चैतन्यस्य परि- णामविशेषाद्भविष्यति । यथा स्पष्टचैतन्यानामप्यात्मनां स्वाप- मूळधयस्थासु चैतन्यं न विभाव्यत एवं काष्ठळोष्टादीनामपि चैतन्यं न विभावयिप्यते । एतस्मादेव च विभाषिताविभाषित. त्वकृताद्विशेपाढूपादिभावाभावाभ्यां च कार्यकरणानामात्मनां च चेतनत्वाचिशेपेऽपि गुणप्रधानभावो न चिरोत्स्यते । यथा च पार्थिवत्वाविशेपेऽपि मांससूपौदनादीनां मत्यात्मवर्तिनो विशे- पात्परस्परोपकारित्वं भवत्येवमिहापि भविष्यति । प्रविभाग- प्रसिद्धिरप्यत एवं न विरोत्स्यत इति । तेनापि कथंचिचेतना- नस्य सत्वाकाठादिपु तदाशदैव नोदेतीत्याहन चेति । इतश्च जगतश्चेतनस्वमयु- कमित्याह-मसिद्धयेति । जगतोऽशुद्धत्वेऽतनत्वे च सिद्धे पूर्वोक्तमनुमानमुपसंह- रति--तस्मादिति । श्रुता पत्त्या चेतनत्वं जगतोऽगतमिति मूत्रैकदेशव्यायामा- राकां दर्शयति--पोऽपीति । नगतश्चेतनप्रकृतिकत्वश्रुतिनलेन चेतनत्वावगतिरित्युक्त व्यनक्ति-महतीति । अनुपलम्भपराहता श्रुता पत्तिरमानमित्याशझ्याऽऽह-- अविभावनं तितति । समस्ते नगति सतोप चैतन्यस्य तन तवान्तःकरणपरिणामा- दुपरागादनुपरिरविरुद्वेत्यर्थः । स्वप्रकाशस्य पैतन्यस परिणामविशेषानुपरागादनुप- सन्धिरसिद्धा स्वप्रकारात्यविरोधादित्याय दृष्टान्न परिहाति-पत्लादिना । ताई पेननतीन तुल्गानां कार्यकरणानामात्मनां न गुणप्रधानाभावादपकापिकार- फलानुपातिकमा नास्थेत्याशयाऽऽह-एतस्मादिति । साम्येऽपे संभवत्युए- पार्योपकारसमित्यददाहरणेन स्कोरगति-पथा चति । प्रत्यात्मातिनो शेिषा. ७ ·[भ०२पा० १०५]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४३५ (वैलक्षण्याक्ष्ययुकिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामध्यत्वम् , अधि०३) चेतनत्वलक्षणं विलक्षणत्वं परिहियेत । शुद्ध्यशुद्धिवलक्षणं तु विलक्षणत्वं नैव परिहियते । न चेतरदापि विलक्षणत्वं परि- हर्तुं शक्यत इत्याह " तथात्वं च शब्दात्" इति । अनवगम्य- मानमेव हीदं लोके समस्तस्य बस्तुनश्चेतनत्वं चेतनप्रकृतिकत्वश्र- वणाच्छन्दशरणतया केवलयोमेक्षेत । तच शब्देनैव विरुध्यते । यतः शब्दादपि तथात्वमवगम्यते । तथात्वमिति प्रकृतिविलक्ष- णत्वं कथयति । शब्द एव "विज्ञानं चाविज्ञानं च"[ते. २.६] इति कस्यचिद्विभागस्याचेतनतां श्रावयंश्चेतनाहह्मणो विलक्षणमचेतनं जगच्छावयति ॥ ४॥ ननु चेतनत्वमपि कचिदचेतनत्वाभिमतानां भूतेन्द्रियाणां धूयते । यथा “मृदवधीत्" "आपोऽनुवन्" [श० ५० प्रा०६. २-३.२-४ ] इति तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐसन्त" [छा० ६.२-३ ४] इत्ति चैवमाद्या भूतविपया चेतनत्वश्रुतिः। इन्द्रियविपयाऽपि "ते देमे माणा अईश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः" [बृ० ६-१-७] इति "ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायति" [वृ० १.३-२] इत्येवमायेन्द्रियविषयेति । अत उत्तरं पठति- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ यवमवतारयति-न चेति । तस्याभिप्राय दर्शयितुं परकीयाभिप्रायमनुवदति-अन- वगम्यमानमिति । लोकानुरोधवैधुर्य केवलं चेत्युक्तं संप्रति सूत्रावयवाभिप्रायमाह- तच्चेति । श्रुतिविरोधे श्रुतार्थापत्तिरमानमिति भावः । विरोधमेव स्फोरयति-यत इति । अनुभवसमुच्चयार्थोऽपिशब्दः । न चायं शब्दो विभावितत्वाविमावितत्वविशेषा- पेक्षो मविप्यस्यौपचरचारिकत्वप्रसङ्गान्मुख्यसंभवे तदयोगादिति भावः ॥ ४ ॥ केवलधुत्यपेक्षया तदनुगृहीतार्थापत्तेर्बलीयस्त्वाद्विभागश्रुत्यर्धस्यौपचारिकत्वमे. वेति शङ्कतेनन्विति । यथाशब्दस्तथाशब्दमध्याहृत्येन्द्रियविषयाऽपि चेतनं. स्वश्रुतिरस्तीनि संवध्यते । काऽसाविन्द्रियविषया श्रुतिरित्यपेक्षायामाह-ते इति । मृदादिश्रुतिरभिमानिदेवताविषयतया मुख्यार्थी सती विभागश्रुतेरुपच. रितार्थता न कल्पयतीति परिहरति---अत इति । सूत्रं व्याचष्टे- - १ क. 'इश्यिते । शु। २ ज. 'मान ही' । ३ क. ज. 'प्रेक्ष्यते । तान. 'त्प्रेक्षते ।। 'ट. ते हीमे । ५ क. भ. 'दाय" इति चर।६ ट, 'मादीन्द्रि।

·श्रीमद्वैपावनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०९] (वैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम्, अधि० ३) "तु"शब्द आशङ्कामपनुदति । न खलु "मृदब्रवीत् " [श. ६-१-३-२] इत्येवंजातीयकया श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां चेतनत्व- माशङ्कनीयम् । यतः “ अभिमानिव्यपदेशः" एपः । मृदाय- भिमानिन्यो वागाद्यभिमानिन्यश्च चेतना देवता वदनसंबदना- दिपु चेतनोचितेषु व्यवहारेपु व्यपदिश्यन्ते न भूतेन्द्रियमात्रम् । कस्मात् । “विशेषानुगतिभ्याम् " । विशेपो दि भोक्तृणां भूते- न्द्रियाणां च चेतनाचेतनप्रविभागलक्षणः प्रागभिहितः । सर्व. चेतनतायां चासौ नोपपद्येत । अपि च कौपीतकिनः प्राण- संवादे करणमात्राशङ्काविनिवृत्तयेऽधिष्ठातचेतनपरिग्रहाय देवता- शब्देन विशिंपन्ति "एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः" [को० उ०२-१४ ] इति । " ता वा एताः सर्वा देवताः माणे निःश्रेयसं विदित्वा" [को० उ० २-१४ ] इति च । अनु- गताश्च सर्वत्राभिमानिन्यश्चेतना देवता मन्त्रार्थवादेतिहासपुरा- णादिभ्योऽवगम्यन्ते । “ अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत् " ऐ आ० २-४-२-४ ] इत्येवमादिका च श्रुतिः करणेष्वनुग्रा. हिका देवतामनुगतां दर्शयति । प्राणसंवादवाक्यशेषे च "ते ह माणाः प्रजापति पितरमैत्योचुः" [छा० ५-१-७] तुशब्द इति । आशङ्कापनोदप्रकारमेव प्रकटयति-न खल्विति । अत्र हेतु- स्वेन सूत्रभागमादत्ते-यत इति । तस्यार्थमाह-मृदादीति । भूतमात्रमिन्द्रि- यमानं वा चेतनत्वेन व्यपदिश्यमानं न भवतीत्यत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुद्वयमाह- फस्मादिति । तत्र विशेष व्याचष्टे-विशेषो हीति । तस्यान्यथोपपत्ति वारयति-सर्वेति । उपकार्योपकारकत्वाधिगतेः साम्ये च तदयोगात्प्रसिद्धिच- तिम्यां चेतनाचेतनत्वविभागावगमात्केवलभूतेन्द्रियविषया नैपा श्रुतिरित्यर्थः । अवि. शेषेण विशेष व्याख्याय प्राणेषु विशेपं विशेषतो व्याकरोति-अपि चेति । विशि- पन्ति वागादीन्प्राणादीनिति शेपः । अहंश्रेयसे श्रेयानहमित्यस्मै प्रयोजनाय स्वकीय- श्रेष्ठत्वायेत्यर्थः । निःश्रेयसं त्रैष्ठ्यं प्राणे ज्ञात्वा तदनुवर्तिन्यः सर्वा देवता बभूवुरि- त्यर्थः । इदानीमनुगतिमविशेपतो दर्शयति-अनुगताश्चेति । सर्वत्रेति भूतेन्द्रियादि. ग्रहणम् । संप्रति करणेवेव देवतानुगतिं श्रुतितो दर्शयति-अगिरिति । करगेटवे वानुगति विधान्तरेण निरूपयति-प्राणेति । क्षेत्रवाधिष्ठितानां शरीराणामिव प्राणा- १८. 'पयते ।। २ क. बता द'! ३ . 'गति वि।

·[अ०२पा० १०६]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४३७ (लक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवास्यानामबाध्यत्वम् , अधि० ३) इति श्रेष्ठत्वनिर्धारणाय प्रजापतिगमनं तद्वचनाचैकैकोत्क्रमणेना- न्वयव्यतिरेकाभ्यां पाणथैष्चमतिपचिः " तस्मै वलिद्दरणम्" [वृ० ६.१.१३] इति चैवंजातीयकोऽस्मदादिष्विव व्यवहारोs- नुगम्यमानोऽभिमानिव्यपदेशं द्रढयति । "तत्तेज ऐक्षत." इत्यपि परस्या एव देवताया अधिष्ठाव्याः स्वविकारेष्वनुगताया इयमीक्षा व्यपदिश्यत इति द्रष्टव्यम् । तस्माद्विलक्षणमेवेदं ब्रह्मणो जगद्विलक्षणत्वाच न ब्रह्ममकृतिकमित्याक्षिप्त प्रतिविधत्ते ॥५॥ दृश्यते तु ॥६॥ "तु" शब्द: पंक्षं व्यावर्तयति । यदुक्तम् “ विलक्षणत्वाने जगद्ब्रह्ममकृतिकम्" इति । नायमेकान्तः । "दृश्यते" हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुपादिभ्यो विलक्षणानां केशनखादी. नामुत्पत्तिरचेतनत्वेन च प्रसिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादी. नाम् । नन्वचेतनान्येव पुरुपादिशरीराण्यचेतनानां केशनखादीनां कारणान्यचेतनान्येवं च वृश्चिकादिशरीराण्यचेतनानां गोमया- दीना कार्याणीति । उच्यते । एवमपि किंचिदचेतन चेतनस्याss- यतनभावमुपगच्छति किंचिन्नेत्यस्त्येच बैलक्षण्यम् । महाश्चायं नामपि व्यवहारानुगति दर्शयन्ती श्रुतिस्तेषां क्षेत्रज्ञाविधानेनैव चैतन्यं द्रढयतीत्यर्थः । भूतेन्द्रियविषयचेतनत्वश्रुतेरभिमानिनिमित्तां विशेषानुगतिभ्यामुक्त्वा भूतेषु चेतनत्वा- भिधानस्याभिमानिनिमित्तता विशेषतो दर्शयति-तत्तेज इति । सर्वस्य चेतनत्वासं- भवे हेत्वसिद्धिसमाधिमुपसंहरति तस्मादिति । तत्फलमनुमानं निगमयति-विल- क्षणत्वाचेति । ब्रह्मणि समन्वयो यथोक्तन्यायविरोधान्न सिध्यतीति पूर्वपक्षमनुमाप्य सिद्धान्तमाह-इत्याक्षिप्त इति ॥ ५॥ सिद्धान्तसूत्रं विभनते-~-तुशब्द इति । व्यावत्यं पक्षमनूद्य तव्यावृत्तिप्रकारमेव विवृणोति-यदुक्तमिति । वैलक्षण्ये प्रकृतिविकृतिभावासिद्धिरिति नियमभ हेतु- माह-दृश्यते हीति । दृष्टान्ते वैलक्षण्यमसिद्धमिति शङ्कते-नान्विति । तत्राचेत- नाना कार्यकारणभावमभ्युपेत्यैव वैलक्षण्यं साधयति-उच्यत इति । ईदृशं वैलक्ष- ज्यमविवक्षितं कारणगतासाधारणधर्माननुगतिरूपं तु तदिष्टमित्याशङ्कयाऽऽह-महां- थेति । पारिणामिकस्तत्तत्केशादिगतपरिणामात्मक इति यावत् । रूपादीत्यादिशब्देन १ क, ज. ति श्रेष्ठचनि' । २ ज. इदमीक्षण न्य' । ३ ठ. "से तन'। ४ . पूर्वपक्ष । ५ न. 'नन।६ क. ज. अ.स.प। रा. 'वर्य'16 क. स. ठ. इ. सान्तवें।

·४३८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतम्रमसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०१] (बैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामबाध्यत्वम्, अधि०३) पारिणामिकः स्वभावविप्रकर्षः पुरुपादीनां केशनखादीनां च स्वरूपादिभेदात्तथा गोमयादीनां वृश्चिकादीनां च । अत्यन्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत । अथोच्ये- तास्ति कश्चित्पार्थिवत्वादिस्वभावः पुरुषादीनां केशनखादि- प्वनुवर्तमानो गोमयादीनी वृश्चिकादिप्विति । ब्रह्मणोऽपि हि सत्तालक्षणः स्वभाव आकाशादिप्वनुवर्तमानो दृश्यते । विल- क्षणत्वेन च कारणेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वं जगतो दूपयता किमशेपस्य ब्रह्मस्वभावस्याननुवर्तनं विलक्षणत्वमभिप्रेयत उत यस्य कस्यचिदथ चैतन्यस्येत्ति वक्तव्यम् । प्रथपे विकल्पे सम- स्तमकृतिविकारोच्छेदप्रसङ्गः। न ह्यसत्यतिशये प्रकृतिविकार इति भवति । द्वितीये चाँसिद्धत्वम् । दृश्यते हि सत्तालक्षणो ब्रह्मस्वभाव आकाशादिष्वनुवर्तमान इत्युक्तम् । तृतीये तु दृष्टान्ताभावः । किं हि यचैतन्येनानन्वितं तब्रह्मप्रकृतिकं दृष्ट- मिति ब्रह्मवादिनं प्रत्युदाहियेत । समस्तस्य वस्तुजातस्प ब्रह्म- - परिमाणादि परिगृह्यते । किं च वैलक्षण्यात्प्रकृतिविकृतित्व प्रत्याचक्षाणः सालक्षण्यात्त- दिच्छति तच्च कारणधर्माणां सर्वेपामनुगमो वा कस्यचिदेव वा कारणस्वभावस्येति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-अत्यन्तेति । द्वितीयमुत्यापयति-अथेति । तर्हि जग- ब्रह्मणोरपि किंचित्स्वभावानुगतिरूपसारूप्यसंभवान्न प्रकृतिविकृतित्वप्रत्याख्यानमि- त्याह-ब्रह्मणोऽपीति । प्रकृतिविकृतित्वहेतुं सालक्षण्यं विकल्प्य दूषयित्वा तदभा- वहेतुं लक्षण्यं विकल्पयति-विलक्षणत्वेनेति । आद्यमप्रयोजकत्वेन प्रत्याचष्टे- प्रथम इति । अस्तु समस्तस्य ब्रह्मस्वभावस्य जगत्यननुवर्तनमस्तु च जगतो ब्रह्मप्रकृ. तिकत्वं का हानिः । न च जगतो ब्रह्मप्रकृतिकत्वे समस्ततत्स्वभावस्य जगत्यनुवर्तना- नुपपत्तिः सर्वस्पपि कार्ये सर्व कारणरूपानुवृत्तावसति विशेपे प्रकृतिविकृतित्वासिद्धेरि- त्युक्तमुपपादयति-न हीति । मध्यमकल्पमसिया निरस्यति-द्वितीये चेति । अन्तिममसाधारणत्वेन निराकरोति-तृतीये विति । दृष्टान्तामावमेव स्पष्टयति- कि होति । आकाशादेष्टान्तत्वमाशङ्कयाऽऽह-समस्तस्येति । पक्षत्रयेऽपि साधा- क.ज.म. पट. 'तिका । ३ म. 'रभाव । ज. म. 'चाप्रसि । ५म.ट. च। ६ म. 'सकारणवा । ७ न. 'स्तस्थास्य 1८ क. . ८. 'रिणामादि। ६ स. "स्याप्रापि।।.फ.प. ट... ' ध्यक।

·- [म०२पा.१०]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवामि। ४३९ (लक्षण्याययुचिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि०३) प्रकृतिकत्वाभ्युपगमात् । आगमविरोधस्तु प्रसिद्ध एव । चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यागमतात्पर्यस्य मसाधितत्वात् । यत्तूक्तं परिनिप्पन्नत्वाद्ब्रह्मणि प्रमाणान्तराणि संभवेयुरिति, तदपि मनोरथमात्रम् । रूपाद्यभावादि नायमर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः।लिङ्गाद्यभावाच नानुमानादीनाम्।आगममात्रसमधिगम्य एवं त्वयमों धर्मवत् । तथा च श्रुति:-" नैपा तर्केण मतिराप- नेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ" [का० १-२.९] इति । "को अद्धा वेद क इह भवोचत् । इयं विसष्टिर्यत आवभूव" [ऋ० सं० १०-१२९-६] इति चैते ऋचौ सिद्धानामपीव- राणां दुर्बोधतां जगत्कारणस्य दर्शयतः । स्मृतिरपि भवति- "अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्" इति । "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते" [भ० गी० २.२५] इति च । रणं कालातीतत्वमाह-आगमेति । ब्रह्मणो मानान्तरगम्यत्वमङ्गीकृत्योक्तं तदपि नास्ती- त्युकानुवादपूर्वकमाह-यविति । यथा कार्यत्वाविशेपेऽपि "आरोग्यकामः पथ्यमभी- यात्" "स्वर्गकामो यनेत" इत्यत्रैकस्य मानान्तरयोग्यत्वं नेतरस्येति स्वीकृतं तथा भूत- त्वाविशेपेऽपि पृथिव्यादेर्मानान्तरगम्यत्वं ब्रह्मणस्त्वाम्नायैकगम्यतेति मन्वानः सन्नाह- आगममात्रेति । ब्रह्मणो मानान्तरायोग्यत्वे मानमाह-तथा चेति । ब्रह्माविषया मति- रेपा तर्केण नाऽऽपनेयाँ नोऽऽपनीया न प्रापणीयेत्यर्थः । यद्वा कुतर्केण नाऽऽप. नेया निरस्या न भवति किं त्वन्येनैवाऽऽचार्येण वेदविदा प्रोक्ता सुज्ञानाय फलाव- सायिसाक्षात्काराय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतमेति नचिकेतसं प्रति मृत्योर्वचनम् । क इह ब्रह्म व्यवहारममावद्धा साक्षाद्वेद । को वा तत्मावोचत् । छान्दसो दैर्यलोपः। छन्दसि कालानियमाद्री प्रचूयादित्यर्थः । यतो यस्मात्परस्मादात्मनः सकाशादियं विष्टिविविधा सृष्टिर्वभूव स एव स्वरूपं वेद नान्य इति मन्त्रप्रतीकयोरर्थः । प्रतीकतो दर्शितयोर्मन्त्रयोस्तात्पर्यमाह-एते इति । ब्रह्मणस्तर्कायगोचरत्वे पौराणिकसंमति- माह-~अचिन्त्या इति । भावानामचिन्त्यत्वेन तर्कागोचरत्वेऽपि ब्रह्मणि किमायात. मित्याशङ्कय भगवद्वाक्यमुदाहरति-अव्यक्तोऽयमिति । कथमविकार्योऽयमित्या. १ ज. "मस' । २२. चैतौ मन्त्री सि । ३ म."त् । प्रकृतिभ्यः परं यच तदचिन्सस्य लक्षणम्" ।। 7. 'या न। ५ क. नायनी' । ६ इ. वा तावत्मा' । ७ स. 'म । ८ ख. एताविति।

·. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०१] (वैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि०३) "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिहि देवानां महीणां च सर्वशः" [भ० गी०१०-२] इति चैवंजातीयका । यदपि श्रवण- व्यतिरेकेण मननं विदधच्छन्द एव तर्कमप्यादर्तव्यं दर्शयती- त्युक्तम् । नानेन मिपेण शुष्कतर्कस्यात्राऽऽत्मलाभः संभवति । श्रुत्यनुगृहीत एव ह्यत्र तर्कोऽनुभवाङ्गत्वेनाऽऽश्रीयते । स्वमान्त- बुद्धान्तयोरुभयोरितरेतरव्यभिचारादात्मनोऽनन्वागतत्वं संप- सादे च प्रपञ्चपरित्यागेन सदात्मना संपत्तेनिप्पञ्चसदात्मत्वं प्रपञ्चस्य ब्रह्ममभवत्वात्कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रह्माव्यति- रेक इत्येवंजातीयकः। तर्काप्रतिष्ठानात्" इति च केवलस्य तर्कस्य शङ्कय जन्ममरणयोमीनामावादित्याह-न म इति । तेपामीश्वरप्रभवाप्रमितिकर्तत्वे हेतुमाह-अहमिति । श्रुतिस्मृतिभ्यां ब्रह्मणस्तर्काविषयत्वे सिद्ध कथं श्रवणातिरिक्त- मनन विधानमित्याशवामनुपदति-यदपीति । मनन विधानप्तामात्तर्कमात्रस्य ब्रह्म- ण्यनुप्रवेशो विवक्षितः श्रुत्यनुगृहीतस्य वेति विकल्प्याऽऽयं दूपयति-नानेनेति । मिपेण मननविधिव्यानेनेति यावत् । अनुग्राह्यमानहीनतया निरालम्बनत्वं तर्कस्य शुष्कत्वम् । तत्र हेतुं वदन्द्वितीयमङ्गी करोति-श्रुतीति । श्रुत्यनुग्राहको हि तर्कस्त- द्विपयासंभावनादिप्रतिवन्धप्रध्वंसेन ब्रह्मण्यनुभवाझं तदनतुगृहीतस्तु निरालम्बनत्वान्ना- घोपयुज्यते । तथा च तर्कमात्रस्यात्राप्रवेशात्तविशेषस्य च श्रुतिद्वाराऽनुप्रवेशाविरोधा- तर्कागोचरत्वं मननविधानं चेत्यर्थः । श्रुत्याकासितं तर्कमेव मननविधिविषयमुदाह- रति-स्वमान्तेति । स्वप्नजागरितयोमियो व्यभिचारादात्मनः स्वभावतस्तद्वत्त्वाभावा- दयस्थाद्वपेन तस्य स्वतोऽसंक्तत्वमत्तो जीवस्यावस्थावत्वेन नानात्वमित्यर्थः । तथाऽपि देहादितादात्म्येनाऽऽत्मनो मानान्न निष्प्रपञ्चबलतेत्याशङ्कयाऽऽह-संमसादे चेति । सत्ता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति श्रुतेः सुपृप्ते निष्प्रपत्रसदात्मत्वावगमादात्मनस्तथावि- धब्रह्मत्वसिद्धिरित्यर्थः । द्वैतग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधात्कथमात्मनोऽद्वितीयब्रह्मत्वमित्याश- अब तज्जत्वादिहेतुना ब्रह्मातिरिकवस्त्वभावसिद्धेरध्यक्षादीनामतत्त्वावेदकप्रामाण्यादवि. रोधायुक्तमात्मनोऽद्वितीयतमत्वमित्याह-प्रपञ्चस्येति । ब्रह्मणि सावकाशं तक दर्श- यित्वा श्रुत्यनुगृहीततस्य तस्मिन्ननाकाशत्वं मूत्रकृतोऽपि संमतमित्याह--तति । विमलम्भकत्वमविशेषाव्यवस्थापकत्वम्।ब्रह्मणि निरालम्बनम तकस्याप्रवृत्तेः श्रुत्यनु- 12. कना।२ ज. 'स्मन'।३ क. 'चोरि ४ ज. 'परस।५ प्र. 'स्वय .फ.त. स. उ.मनासयों। 1 ..

·[अ०२पा०१सू०७] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४४१ (लक्षण्याख्ययुकिद्वाराऽपि वेदान्तवाश्यानामवाध्यत्वम् , अधि०३) विप्रलम्भकत्वं दर्शयिष्यति [नसू० २.१-११] । योऽपि चेत- नकारणश्रवणवलेनैव समस्तस्य जगतश्चेतनतामुत्मेक्षेत तस्यापि "विज्ञानं चाविज्ञानं च" ०२-६] इति चेतनाचेतनविभागश्र- वणं विभावनाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यत एव योजयितुम् । परस्यैव विदमपि विभागश्रवणं न युज्यते । कथम् । परमका- रणस्य घन समस्तजगदात्मना समवस्थानं श्राव्यते-"विज्ञानं चाविज्ञानं चाभवत्" इति । तत्र यथा चेतनस्याचेतनभावो नोपपद्यते विलक्षणत्वादेवमचेतनस्यापि चेतनभावो नोपपद्यते । प्रत्युक्तत्वातु विलक्षणत्वस्य यथाथुत्यै(त्ये)व चेतनं कारणं ग्रहीतव्यं भवति ॥ ६॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ ७॥ गृहीतस्य प्रवृत्तायपि जगन्न ब्रह्मकार्य चैतन्येनाननुगृहीतत्वादित्यस्य श्रुत्यनुगृहीत. स्वाभावात्तद्विरोधिनो न प्रवृत्तिरित्युक्तमिदानी घटः प्रकाशत इति प्रत्यक्षेण श्रुतार्था- पत्त्या च जगतश्चैतन्यानुगमावगमादसिद्ध चैतन्येनानुगतत्वमित्याह--योऽपीति । श्रुतार्थापत्ते. श्रुतिविरोधे नास्ति मानतेत्युक्तमाशङ्कयाऽऽह-तस्यापीति । सावका- शानवकाशन्यायेन सावकोशा विभागश्रुतिरनवकाशार्थापत्त्या विभावनाविभावनविषय- तया व्यवस्थापनीयेत्यर्थः । स्वमते विभागश्रुतिविरोधं समाधाय प्रधानवादे तद्विरोध- माह-परस्येति । घटः स्फुरतीति प्रत्यक्षसंग्रहार्थमपीत्युक्तम् । सत्त्वरजस्तमसामक्षा- नात्मकत्वात्पुरुषस्य चातदात्मकत्वादस्मन्मते विभागश्रुतेर्नानुपपत्तिरिति शङ्कते-कथ. मिति । उक्तैनीत्या विभागातभव वक्तु श्रुत्यभिमत्तमर्थमाह--परमकारणस्येति । प्रधानस्यैव मूलकारणत्वादशेपनगदात्मनाऽवस्थानमित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति विमागश्रवणे सतीति यावत् । तर्हि त्वन्मतेऽपि चेतनस्याचेतनभावानुपपत्तिस्तुल्येत्याश- इच चेतनस्यापि कारणस्य खापादाविनाविर्भावितचैतन्यत्वमुक्तमित्याह-प्रत्युक्त- त्वादिति । यद्वा वैलक्षण्ये कार्यकारणत्वं नेत्युपेत्योक्तम् । वस्तुतस्त्वचेतनस्यापि चेतनकार्यत्यमविरुद्ध मोमयवृश्चिकादी हेतोय॑भिचारस्योक्तावादित्याह-प्रत्युक्तत्वा- दिति ॥ ६ ॥ असत्कार्यवादापत्तिमाशय परिहरति-असदिति चेदिति । तत्र चौद्य वि. १ ख, 'काशपि' । २ ट ड. 'मपि वा । ३ क, "करीसा। ४ क. स. ठ, ढ, 'वाऽऽवि। ५४ दी व्यभि।

·श्रीमद्वैपायनमणीवब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०७] (वैलक्षण्याख्ययुतिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामषाध्यत्वम् , अधि० ३) यदि चेतनं शुद्ध शब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विपरीतस्याचेतनस्या- शुद्धस्य शब्दादिमतश्च कार्यस्प कारणमिप्येत "असत्" तहि कार्य पागुत्पत्तेः "इति" प्रसज्येत । अनिष्टं चैतत्सत्कार्यवादिनस्तवेति "चेत्"। "न" एप दोपः। "मतिपेधमात्रत्वात्"प्रतिपेधमा हीदं नास्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्यमस्ति । न ह्ययं प्रतिषेधः प्रागुत्पत्तेः सच कार्यस्य प्रतिपेढुं शक्नोति । कथम् । यथैव हीदानीमपीदं कार्य कारणात्मना सदेवं प्रागुत्पत्तेरपीति गम्यते । न हीदानी- मैपि कार्य कारणात्मानमन्तरेण स्वतन्त्रमेवास्ति “ सर्व तं परा- दाद्योऽन्यत्राऽऽत्मनः सर्वे चेद" [वृ० २-४-६ ] इत्यादि- श्रवणात् । कारणात्मना तु सचं कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरविशिष्टम् ।। ननु शब्दादिहीनं ब्रह्म जगतः कारणम् । वाढम् । न तु शब्दा- णोति-यदीति । कार्यकारणयोविरुद्धत्वात्कारणात्मना प्रागनवस्थानात्कार्यस्य प्राग- सत्त्वं स्यादित्यर्थः । इष्टापत्तिमाशङ्कय निराचष्टे-अनिष्टं चेति । कार्यासत्त्वमेत. च्छब्दार्थः । तत्र हेतुं सूचयति-सत्कार्यवादिन इति । चेतनकार्यस्य कारणेs. वस्थानस्वीकारादित्यर्थः । नेत्यादि व्याकुर्वन्परिहरति-नैप दोप इति । प्राकालीन- कार्यसत्त्वस्य प्रतिषेध्यत्वात्तदभावासिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । यथेह घटो नास्तीति घटसंसर्गसत्ता भूतले वर्तमानकाले निषिध्यते तथा प्रागसदिति कार्यस्य प्राकालीनं सत्त्वं शक्यं निपेद्धमिति शङ्कते-कथमिति । कार्यस्य कारणात्मना सत्त्वं वा निपेध्यं सत्त्वान्तरं वा नाऽऽद्य इत्याह-यथैवेति । कारणात्मना सत्त्वस्य सदातनत्वान्न निषेध्यतेत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-न हीति । कारणसत्त्वातिरिकास- वाभावे मानमाह-सर्वमिति । सत्यं कारणात्मनैव कार्यस्य सत्त्वं तदेव कालवि. शेपे निषेध्यमित्याशङ्कयाऽऽह-कारणात्मनेति । किं तदा कार्य नास्ति किंवा कारणमपि । नाऽऽद्यः । सदाऽपि तस्य कारणातिरिक्तस्यासत्त्वाद्विशेषणवैयर्यम् । न द्वितीयः । तस्य सर्वदा सत्तानिधानवकाशादित्यर्थः । उक्तमभिप्रायमविद्वान्मियो विरुद्धयोरक्यायोगादसदेव शब्दादिमजगजायत इति शङ्कते-नान्विति । ब्रह्मणः शान्दादिहीनत्वमनोहत्य परिहरति बाढमिति । तार्ह प्रागसदेव शब्दादिमनगधिः दानी जायते नेत्याह-न विति । ब्रह्मणः शब्दादिहीनतेऽपि शब्दायात्मकस्य जगतो मपाणि कल्पितत्त्वान सत्तं वास्तवं पृथगलीत्यर्पः । कलियतत्वमेव जगतो वाणीति म. पंध्य' । २ क.ज. नामिद फ.ज, ग.'मपीद का क.प्रा ।५ठ. 1. रा. प. ठ. ८. "ति तन या नगन। ८८.स. 'माना।

·[अ०२पा०१०८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४४३ (लक्षण्यात्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाश्यानामवाध्यत्वम् , अधि०३) दिमत्कार्य कारणात्मना हीनं मागुत्पत्तेरिदानी वाऽस्ति । तेन न शक्यते वक्तुं मागुत्पत्तरसत्कार्यमिति । विस्तरेण चैतत्कार्य- कारणानन्यत्ववादे [व०म० २.१-१४-२०] वक्ष्यायः॥७॥ अपीती तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ अत्राऽऽह यदि स्यौल्यसावयवत्वाचेतनत्वपरिच्छिन्नत्वाशु- यादिधर्मकं कार्य ब्रह्मकारणकमभ्युपगम्येत तेत् “अपीती"प्रलये प्रतिसंसृज्यमानं कार्य कारणाविभागमापद्यमानं कारणमात्मीयेन धर्मेण दूपयेदित्यपीती कारणस्यापि ब्रह्मणः कार्यस्येवाशुद्ध्या- दिरूपैमसनात्सर्वज्ञ ब्रह्म जगत्कारणमिति “असमञ्जसम्" इद- मौपनिपदं दर्शनम् | अपि च समस्तस्य विभागस्याविभागमाप्तेः पुनरुत्पत्ती नियमकारणाभावाद्भोक्तभोग्यादिविभागेनोत्पत्तिर्न प्रामोतीत्यसमञ्जसम् । अपि च भोकृणों परेण ब्रह्मणाऽविभागं गतानां कर्मादिनिमित्तमलयेऽपि पुनरुत्पत्तावभ्युपगम्यमानार्या मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिप्रसगादसमञ्जसम् । अधेदं जगदपीता- स्थिते फलितमाह-तेनेति । जगतो ब्रह्मणि कस्पितत्वमतप्रतिपन्नमित्याशझ्याऽऽह- विस्तरेणेति ॥ ७॥ जगद्ब्रह्मणोरक्त कार्यकारणत्वममृप्यमाणश्चोदयति-अपीताविति । पूर्वपासूत्र व्याकरोति-अनेत्यादिना । जगतो ब्रह्मकारणत्व सप्तम्यर्थः । तमेवोक्तिप्रकार प्रक- टयति-यदीति । अशुद्धयादीत्यादिशब्देन रागद्वेषादिग्रहणम् । तदपीतावित्यत्र तत्पद कार्येण सवध्यते । प्रतिससृज्यमानमित्यस्यार्थमाह-कारणेति । यथा क्षीरे ससृज्यमानमुद्रक स्वधर्मेण क्षीर दूपयति यथा वा लवणमुड़के सवध्यमानमुदकं दूप- येतथा कार्यमपि कारणे युज्यमान स्वधर्मण कारण दूषयतीत्याह-कारणमिति । कार्यसमानधर्मवत्त्वे ब्रह्मण स्वोकृते फलितमाह-~-इत्यपीताविति । सूत्रस्य व्याख्या- न्तरमाह-अपि चेति । सर्वस्य कार्यस्य प्रलये कारणवदैकरूप्यप्रसङ्गात्पुनर्विभागे- नोत्पत्तौ हेत्वभावात्तदप्राप्तिरित्यसामञ्जस्यमित्यर्थ । प्रकारान्तरेणासामन्जस्यमाह- अपि चेति । कर्मादीना पुनरुत्पत्तिनिमित्ताना लये सत्यपीति यावत् । प्रलयाव- स्थाया कर्मादिप्रलये निमित्तमन्तरेणापि पुनर्भोक्तृणामुत्पत्तौ तद्वदेव मुक्तानामपि पुन- जन्मप्रसङ्गादसमन्जसमिद दर्शनमित्यर्थ । शङ्कापूर्वक व्याख्यान्तरमाह-~अथेति । १म 'नी चास्ति । २ ज म तदा "सी'। ३ ज ब रणेऽपि । ४ ज "पता । ५ ज न. 'गत कार'। ६ क. क्षQत । ७६ मित्तान्त' ।

·४४४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०२पा० १सू०९] (वैलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , आधि०३) वपि विभक्कमेव परेण ब्रह्मणाऽवतिष्ठत्तैचमध्यपीतिश्च न संभवति कारणाव्यतिरिक्तं च कार्य ने संभवतीत्यसमञ्जसमेवेति ॥ ८ ॥ अत्रोच्यते- न तु दृष्टान्तभावात् ॥९॥ "न" एवास्मदीये दर्शने किंचिदसामञ्जस्यमस्ति । यत्तावद- भिहितं कारणमपिगच्छत्कार्य कारणमात्मीयेन धर्मेण दूपयेदिति तददूपणम् । कस्मात् । “दृष्टान्तभावात्" । सन्ति हि दृष्टान्ता यथा कारणमपिगच्छत्कार्य कारणमात्मीयेन धर्मेण न दूप- यति । तद्यथा शरावादयो मृत्प्रकृतिका विकारा विभागावस्था- यामुच्चावचमध्यमप्रभेदाः सन्तः पुनः प्रकृतिमपिगच्छन्तो न तामात्मीयन धर्मेण संसृजन्ति । रुचकादयश्च सुवर्णविकारा अपीतौ न सुवर्णमात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति । पृथिवीविकारश्च- नुर्विधो भूतग्रामो न पृथिवीमपीतावात्मीयेन धर्मेण संसृजति । त्वत्पक्षस्य तु न कश्चिदृष्टान्तोऽस्ति । अपीतिरेव हि न संभवे. द्यदि कारणे कार्य स्वधर्मेणचावतिष्ठत । अनन्यत्त्वेऽपि कार्यका- स्थिताविवेत्यपेरर्थः । ब्रह्मवादिनामित्थमनङ्गीकारं सूचयितुमेवमपीत्युक्तम् । यदि लय- कालेऽपि कार्य कारणाद्विमक्तं तदा स्थितिकालवल्लयाभावप्रसादसमझतमेवेदं ब्रह्म- कारणत्वमित्यर्थः ॥ ८ ॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-अत्रेति । तत्र तुशब्दस्यावधारणार्थत्वमुपेत्य प्रतिज्ञा- भागं विभनते-नैवेति । तदेव दर्शयितुमादौ परोक्तमनुवदति-यत्तावदिति । कार- णमपिगच्छत्तस्मिन्नविभागमापद्यमानमिति यावत् । तस्यादोपत्वं प्रतिज्ञाय प्रश्नपूर्वक हेतुमवतार्य व्याचष्टे-तदद्पणमिति । दृष्टान्तानेव विभजते-तद्यथेति । विभागा- वस्था स्थितिकालः । पुनरिति प्रलयकालोक्तिः । चतुर्विधो भूतग्रामो जरायुनाण्डन- खेदनोद्भिज्जरूपो भूतसमुदायः । अनेकदृष्टान्तोपादानं वुद्धिसौकर्यार्थम् । परपक्ष- स्यापि कश्चिदृष्टानो भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-त्वत्पक्षस्पेति । क्षीरनीरादीनाम- कार्यकारणरूपत्वात्कारणे कार्यलये दृष्टान्तत्वासिद्धिरिति भावः । किं च लयकाले कार्यधर्मस्थितौ कार्यस्यापि धर्मिणः स्थितेलयासिद्धिः कारणाश्रयत्वेन च तदवस्थाने स्फटिकलौहित्यवत्तद्धीर्धान्तिः स्यादित्याह-अपीतिरेवेति। ननु प्रलयकाले कार्यधर्मा- शेन्नावतिष्ठेरन तार्ह कारणवर्मा अपि तिष्ठेयुलयोरभेदात्तनाऽऽह-अनन्यत्वेऽपीति । ज. म, तिरल न । २. ननजपुनर्मत्या। ४ क, यश्चन दया।

·[अ०२पा० १सू०९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १४५ (लक्षण्याल्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि०३) रणयोः कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्य कार्यात्मत्त्व- मारम्भणशब्दादिभ्य इति वक्ष्यामः [७० सू० २-१-२४ ] । अत्यल्पं चेदयुच्यते कार्यमपीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संस- जेदिति । स्थितावपि समानोऽयं प्रसङ्गः कार्यकारणयोर- नन्यत्त्वाभ्युपगमात् । “इदं सर्वं यदयमात्मा" [१० २.४.६] " आत्मैवेदं सर्वम् " [छा० ७.२५.२] ब्रह्मवेदम- मृतं पुरस्तात् " [मु० २.२.११] " सर्व खल्विदं ब्रह्म [ छा० ३.१४.१ ] इत्येवमाद्याभिाई श्रुतिभिरविशेपेण त्रिप्वपि कालेषु कार्यस्य कारणानन्यत्वं आव्यते । तत्र यः परिहारः कार्यस्य तद्धर्माणां चाविद्याध्यारोपितत्वान्न ते कारणं संसृज्यत इत्यपीतावपि स समानः। अस्ति चायमपरो दृष्टान्तः । यथा स्वयंप्रसारितया मायया मायावी त्रिप्वपि कालेपु न संस्पृश्यतेऽवस्तुत्वादेवं परमात्माऽपि संसारमायया ने संस्पृश्यत इति । यथा च स्वमंहगेकः स्वमदर्शनमायया ने संस्पृश्यत इति प्रबोधसंप्रसादयोरनन्यागतत्वादेवमवस्थात्र- अधिष्ठानमेवाऽऽरोपितस्य तत्त्वं न विपरीतमित्यर्थः । किं च कार्यमात्मीयेन धर्मेण कारणं दूपयतीत्यत्रापातिविशेषणमनर्थकमित्याह-अत्यल्पं चेति । विशेषण- वैयर्य हेतुमाह-स्थिताविति । प्रसङ्गसाम्ये हेतु:-कार्येति । अभ्युपगमस्य मानमूलता दर्शयति-इदमिति । इदमपि दूपणान्तरमेवेत्याशङ्कयाऽऽह-तप्रेति । कार्यस्याविद्यया विद्यमानत्वात्तेन कारणस्य वस्तुतोऽसंस्पर्शे दृष्टान्तमाह-~-अस्ति चेति । तत्र मायाचिनो वस्तुत्वेऽपि तदीयमायाया अवस्तुत्वादिति हेतुमाह- अवस्तुत्वादिति । इप्टान्तनिविष्टमर्थ दार्शन्तिके योजयति एवमिति । विधान्त- रेण सूत्रयोजनाप्तमातावितिशब्दः । मायापिनो मायां प्रत्यनुपादानत्यानेदमनुरूपमुदा- हरणमित्याशयाऽऽह-यथा चेति । एकोऽवस्थान्तरेऽपि स्वयमनुगच्छन्निति यावत् । तया तस्यासंस्पर्श हेतुमाह-मबोधेति । नागरिते सुपुप्ते चानुगच्छतस्तस्य तयाऽनुगम्यमानत्वाभावादिति हेत्वर्थः । न हि स्वप्नदर्शनरूपा माया नागरादावनुव. तमाना दृष्टेति भावः । चेतनोपादानत्वानुगुणं दृष्टान्तमुक्त्वा दान्तिकमाह-~-एव. मिति । अवस्थात्रयमुत्पत्तिस्थितिमलयरूपम् । स्वप्नदशः स्वप्नदर्शनं मायामात्रमिति १ अ. भ. "पि हिस। २ ज. न स् । ३ भ. 'नदर्शकः । ज. 'न स्ट'। ५ क. ज. म. ट. "श्यते प्र। ६ क. स. पीदादिति । २. पादत्वा ।८ स. "गुणह।

·१४६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०९] (लक्षण्याख्ययुफिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामयाध्यत्वम् , आधि० ३) यसाक्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते। मायामात्र ह्येतत्परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मनाऽवभासनं रज्या इव सर्पादिभावेनेति । अत्रोक्तं वेदान्तार्थसंप्रदायविद्भिराचार्य:- " अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रवुध्यते । अजमनिद्रमखममद्वैतं वुध्यते तदा गौटपा० कारि०१-१६ ] इति । तत्र यदुक्तमपीती कारण- स्यापि कार्यस्येव स्थौल्यादिदोपप्रसङ्ग इत्येतदयुक्तम् । यत्पुनरे- तदुक्तं समस्तस्य विभागस्याविभागमाः पुनर्विभागेनोत्पत्ती नियमकारणं नोपपद्यत इत्ययमयदोपो दृष्टान्तभावादेव । यथा हि सुपुप्तिसभाध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्यामविभाग माप्तौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात्पूर्ववत्पुनः मवोधे विभागो भवत्येवामिहापि भविष्यति । श्रुतिश्चात्र भवति-"इमाः सर्वाः मजाः सति संपध न विदुः सति संपद्यामह इति" [छा० ६.९-२] “त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा दृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा देशो वा मशको वा यवद्भवन्ति वस्तुतस्तेनास्पर्शेऽपि परमात्मनोऽवस्थात्रयेण संस्पर्शो दुर्वारस्तस्य वस्तुत्वादित्याश- कयाऽऽह-मायामात्रमिति । अत्रापि सूत्रस्य विधान्तरेण योजनां विवक्षित्वेति. शब्दः । परमात्मनो वस्तुतोऽवस्थात्रयासंवन्धे वृद्धसंमतिमाह--अत्रेति । यदेत्या- चार्यप्रतिवोधनावस्थोक्तिः । अनमित्युत्पत्त्यवस्थया स्पर्शशून्यत्वमनिद्रमिति लयावस्थ- याऽस्वप्नमिति स्थित्यवस्थया चेति विवक्तव्यम् । अद्वैतमिति पूर्णतोक्तिः । परस्पाव- स्थावयासंबन्चे फलितमाह-तत्रेति । उक्तमसामन्जस्यान्तरमनुवदति-यत्पुनरिति । न स्वित्यादिसूत्रेण परिहरति-अयमपीति । दृष्टान्तभावमेव विभजते-यथा हीति । मिथ्याज्ञानस्य मिथ्याभूतस्याज्ञानस्येति यावत् । दृष्टान्ते संप्रतिपत्य- भावं मन्वाने प्रत्याह-श्रुतिथेति । सुषुप्तिप्तमये सत्संपत्तेरज्ञानसद्भावस्य प ध्रुत. त्वेऽपि कथं सति संपन्नस्य पूर्ववत्पुनर्विभागेनोत्थानमित्याशयाऽऽह-त इहेति । हप्तादयस्वच्छन्देन परामृश्यन्ते । इहेति पूर्वबोधादेरुक्तिः । यद्यदिति कर्माद्यानितं नातिविशेषरूपमुक्तम् । तदाभवन्तीत्युत्तरप्रबोधावरतीतवासनानुसारिणो ग्रहणम् । ननु न किंचिददिपमित्युस्थितेन परामृश्यमानातानस्य सुषुप्ते सत्त्वात्पुनः प्रबोधे पूर्वपदत्यानं युक्तम् । प्रलये तु तथाविधाज्ञानसद्भाये मानापाकाकुत्तो विभागेनो- .फ. नाई। २ . पनवे ।। क. रा.दुनिया'श.'न्यम।

·[अ०२पा० १सू०१०]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४४७ (लक्षण्यात्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामयाध्यत्वम् , अधिः ३) तदाभवन्ति" [छा० ६.९.३] इति । यधा विभा- गेऽपि परमात्मनि मिथ्याज्ञानमतिबद्धो विभागव्यवहारः स्वम- वदन्याहत: स्थिती दृश्यत्ते, एवमपीतावपि मिथ्याज्ञानप्रति- बद्धैव विभागशक्तिरनुमास्यते । एतेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिमसङ्गः मत्युक्तः । सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यापोदितत्वात् । यः पुनर- यमन्तेऽपरो विकल्प उत्प्रेक्षितोऽथेदं जगदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रह्मणाऽवतिष्ठतेति, सोऽप्यनभ्युपगमादेव पतिपिद्धः। तस्मात्समञ्जसमिदमौपनिपदं दर्शनम् ॥ ९ ॥ स्वपक्षदोपाच ॥ १०॥ स्वपक्षे चैते प्रतिवादिनः साधारणा दोपाः मादुःप्युः । कथमित्युच्यते । यत्तावदभिहित विलक्षणत्वान्नेदं जगद्ब्रह्मप्रक- सत्तिनियम्यते तत्राऽऽह-यथा हीति । तत्त्वज्ञानपर्यन्तं विभागन्यवहारस्याव्या. हतत्वे दृष्टान्तमाह-स्वमवदिति । सुपुप्त्यवस्थायां परस्मिन्नज्ञाते ब्रह्मणि सम- स्तस्य कार्यभातस्य लीनत्वेऽपि लयस्याविद्याशेपत्वात्पुनरुत्थितावुत्तरप्रबोधावस्थायां सौपुप्ता विद्यानिमित्तो विभागव्यवहारः स्वप्नावस्थायामिव यावत्तत्त्वज्ञानमवाधितोऽभ्यु- पगम्यते । तया प्रलयावस्थायामपि विभागशक्तिविभक्त कार्यलयलक्षणा मिथ्याज्ञानश. ब्दिताविद्याप्रतिवद्धा तच्छेपैवानुमास्यते । विमतो लयः सावशेषस्तत्त्वज्ञानानधीनल- यत्वात्सीपुप्तलयवत्तथा चाविद्याशक्तेनियतत्वादुत्पत्तिनियतिरित्यर्थः । असामञ्जस्यान्त- रमुक्तमतिदेशेन शिथिलयति-~एतेनेति । अविद्याशक्तिवशादेव पुनर्षिभागेनोत्पत्ति- रित्युक्तन्यायेनेति यावत् । तथाऽपि कथं तेषां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गो निवार्यते कारणामावे कार्याभावादित्याह-सम्पगिति । परिचोदनापूर्वकमुक्तमसामजस्यान्तरं निरस्यति- यः पुनरिति । आशङ्किताप्तामञ्जस्यनिरसनफलमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ९ ॥ स्वपक्षे विटक्षणत्वादिदोपान्परिहत्य यश्चोभयोरित्यादिन्यायादनुद्भाव्यत्वमेव तेपा- मित्याह-स्वपक्षेति । सूत्राक्षराणि व्याचप्टे-स्वपक्षे चेति । तथा च वादिन प्रत्यनुद्भाव्यता तेपामिति शेषः । ब्रह्मवादिन्युक्ताना विलक्षणत्वादीनां प्रधानवादिनि प्रप्तशाभावात्कृतः साधारण्यमिति शङ्कते-कथमिति । प्रधानवादिनि दोपसाम्यमापा. दयितुमारभते-उच्यत इति । उक्त प्रकारमेव प्रकटयान्वलक्षणत्वादित्यत्रोकमन्य साम्यमाह-यत्तावदिति । अदिति चेदित्यत्रोक्तस्यापि दोपस्य साधारण्यमाह- - म. यसदि। २ क. ज.न्ते विं। ३ क स. ठ. २. 'बन्धात्तच्छे । ४. "ना प्र।

·१४८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतव्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू.१०] (वैलक्षण्याख्यगुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवास्यानामवाध्यत्वम् , अधिः ३) तिकपिति प्रधानप्रकृतिकतायामपि समानमेतच्छब्दादिहीनात्प. धानाच्छन्दादिमतो जगत उत्पत्त्यभ्युपगमात् । अत एव च विलक्षणकार्योत्पत्त्यभ्युपगमात्समानः प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यवादप- सङ्गः । तथापीतौ कार्यस्य कारणाविभागाभ्युपगमात्तद्वत्मस- शोऽपि समानः । तथा मृदितसर्वविशेषेपु विकारेप्वपीताववि- भागात्मतां गतेप्विदमस्य पुरुपस्योपादानमिदमस्येति प्राक्मल- यात्मतिपुरुष ये नियता भेदा न ते तथैव पुनरुत्पत्ती नियन्तुं शाक्यन्ते कारणाभावात् । विनै कारणेन नियमेऽभ्युपगम्यमाने कारणाभावसौम्यान्मुक्तानामपि पुनर्वन्धप्रसङ्गः। अथ केचिद्भेदा अपीतावविभागमापद्यन्ते केचिनेति चेत् । ये नाऽऽपद्यन्ते तेषां प्रधानकार्यत्वं न प्रामातीत्येवमेते दोपाः साधारणत्वान्नान्यतर- स्मिन्पक्षे चोदयितव्या भवन्तीत्यदोपतामेवैषां द्रढयति । अव- श्याथयितव्यत्वात् ।। १० ।। 3 अत एवेति । अत शब्दस्यैवार्थकथन विरक्षणेत्यादि । न हीद कार्य कारणेन विल- क्षण लक्ष्यमाण कारणात्मना प्रागवस्थाया स्थातुमर्हति विरोधात् । नापि स्वेनैवाऽs. स्मना कार्य प्रागुत्पत्तेर्तितु पारयति प्रलयप्रतिहतिप्रसद्गात्तेन प्रागसदेव कार्य भवन्म- तेऽपीत्यर्थः । अपीतिसूनोक्कमप्तामञ्जस्य परमतेऽपि प्रसञ्जयति-तथेति । यत्तु सम- स्तस्य विभागस्योविभागप्राप्ते. पुनरुत्पत्तौ नियामकाभावाभोक्तृणा भोगस्य च विभागे- नोत्पत्तिन प्राप्नोतीत्यत्राऽऽह-तथा मृदितेति । उपादान सुखादिकारण लेशक- शियादि । यत्तु भोक्तृणा परेणाविभाग गंतानामित्यादि तनाऽऽह-विनैवेति । प्रतिपुरुष प्रतिनियतान्भेदाविधाय साधारणानामेव भेदाना प्रलयाभ्युपगमानातिप्रस- किरिति चौदयति-अथेति । ये प्रतिपुरुप प्रतिनियता भेदास्ते नित्या. स्युरनित्या पा । नित्यत्वे पुरुपेषु गुणेषु वाऽन्तावान प्रतिपुरुप प्रतिनियमस्तदात्मत्वात्तत्साधार- ज्याचानित्यत्वे प्रधानकार्यत्वस्याऽऽवश्यकत्वात्तेपामीनावविभागानापत्तिरयुक्तति परि. हानि-ये नाऽऽपयन्त इति । विलक्षणत्वादीना साधारणत्वे फलितमाह-इत्येव- मिति । तहिं दोपसोभ्यानान्यतरपक्षस्याऽऽदेयतेत्याशयास्मापक्षे परिहारस्योक्तत्वा- भवमित्याह-इत्यदोपतामिति ॥ १० ॥ १.जय या काम.4 पा । २ म. सामान्यान्नु३८ ६ मा . प.स्वायपि १५.स.'साम्यनान्य।

·[अ०२पा० १.११]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४४९ (लक्षण्यारत्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामपाध्यत्वम् , अधि० ३) तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्य- विमोक्षप्रसङ्गः ॥ ११॥ (३) इतच नाऽऽगमगम्येऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम् । यस्मानिरागमाः पुरुपोत्पेक्षामात्रनिवन्धनास्ता अप्रतिष्ठिता भवन्ति । उत्मेक्षाया निरङ्कुशत्वात् । तथा हि-कैश्विदभियुक्त- यत्नेनोत्लेक्षितास्ता अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमाना दृश्यन्ते । तैरप्युत्मेक्षिताः सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यमाश्रयितुं पुरुपयतिवरूप्याद । अथ कस्यचित्य- सिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य चान्यस्य वा संमतस्तर्कः मतिष्ठित इत्याश्रीयेत, एवमध्यप्रतिष्ठितत्वमेव । प्रसिद्धमाहात्म्पानुमता. नामपि तीर्थकराणां कपिलकणभुक्मभृतीनां परस्परविप्रतिपत्ति- दर्शनात् । अयोच्येत "अन्यथा" वयमनुमास्यामहे यथा नापति- द्वादोपो भविष्यति । न हि प्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्तीति शक्यते वक्तुम् । एतदपि हि तर्काणामप्रतिष्ठितत्वं तर्केणैव प्रतिष्ठाप्यते । केपांचित्तौणामप्रतिष्ठितत्वदर्शनेनान्येपामपि तज्जातीयकानां विलक्षणत्वादितावष्टम्भेन ब्रह्मकारणवादप्रतिक्षेपासभवे हेत्वन्तरमाह-तर्कामति- शानादिति । सौत्रमपिपदं व्याकरोति-इतश्चेति । तर्कस्य कैवल्यमनुग्राह्यागमराहि- त्यम् । इत-शब्दार्थमेव स्फुटयति-यस्मादिति । आगममूलविकलानां कुतस्तर्काणां प्रादुर्भावस्तत्राऽऽह-पुरुषेति । औत्प्रेक्षिकतर्काणामप्रतिष्ठितत्वे हेतुमाह-उत्प्रेक्षाया इति । ताणामप्रतिष्ठितत्वं विवृणोति-तथा हीति । पुरुपमतीनामनेकरूपत्वेऽपि कपि- लादौ पुरुपविशेपे माहात्म्यस्य प्रसिद्धत्वात्तदीयस्तो प्रतिष्ठितो न भवतीति शङ्कते-- अथेति । कपिलादेर्माहात्म्यप्रसिद्धिमम्युपेत्य परिहरति एवमपीति । अन्य- थेत्यादिसूत्रावयवेन चौदयति-अधोच्यतेति । यथा तर्कस्य नाप्रतिष्ठितत्वदोप- स्तथा व्याप्तिमनुसंधायासावुत्प्रेक्ष्यते तथा व विलक्षणत्वादीना व्यभिचारिणामसाधक- स्वेऽपि व्याप्तिमतस्तस्य साधकत्वप्तिद्धिरित्यर्थः । सोऽपि तर्कस्तकत्वादप्रतिष्ठितः स्यादित्याशङ्कय सर्वस्य वा तकस्याप्रतिष्ठितत्वं कस्यचिदेवेति विकल्प्याऽऽद्य दूष- यति- -न हीति । तत्र हेतुमाह-एतदपीति । तदेव स्पष्टयति-~केपांचिदिति । म. 'ठिताः सम'। २ ज. न. 'क्षितास्तदन्ये । क सन्तोऽन्य । क. प. शक्य समाज. शक्य १५ क.टे. 'वेश्वरू। ६ ज. प. लस्यान्य क. ट.'स्य वाऽन्य। श. श्रीयते,ए। क. ज. अ. 'म्याभिम । १० क. कानाम । ११ क. स. ट. ३. "पिशब्द व्या।

·४५० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१०११] (लक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तयाझ्यानामयाध्यत्वम् , अधि० ३) तर्काणाममतिष्ठितत्वकल्पनात् । सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोक व्यवहारोच्छेदमसङ्गः । अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन हानागतेऽ. प्यध्वनि सुखदुःखमाप्तिपरिहाराय प्रवर्तमानो लोको दृश्यते । थुत्यर्थविप्रतिपची चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारण तर्केणैव वाक्यत्तिनिरूपणरूपेण क्रियते । मनुरपि चैवं मन्पत्ते- " प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिपभीप्सत्ता"। [म० स्मृ० १२-१०५] इति, "आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।। यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः"। यस्तीणामप्रतिष्ठितत्वसाधकः स प्रतिष्ठितो न वा। प्रथमे कुतः सर्वतर्काप्रतिष्ठितत्वं तदुपपादके त तदभावात् । द्वितीयेऽपि कुतः सर्वतर्काप्रतिष्ठितत्वं तत्प्रसाधकतर्कस्यै- वाप्रतिष्ठितत्वादित्यर्थः । लोकव्यवहारहेतुत्वादपि प्रतिष्ठितत्वं तर्कस्याऽऽस्थेयमित्याह- सर्वेति । तदेवोपपादयति-अतीतेति । अध्वा प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यवहारविषयस्तत्सा- मान्यं तत्तजातीयत्वमनागतेऽध्वन्यननुभूते व्यवहारविषय इति यावत् । अनुभूतेष्टानि- टसाधनभातीयसंदर्शनात्तस्यापि समीहितसाधनत्वमसमाहितसाधनत्वं वाऽनुमाय लोक- स्तत्र प्रवर्तते. ततो वा निवर्तते तदेवं लोकयात्रामुद्वहन्ननुमानाख्यस्तर्को नाप्रतिष्ठितो भवितुमर्हतीत्यर्थः । ननु लोकयात्रा यथाकथंचित्प्रतिष्ठितेनाप्रतिष्ठितेन वा तर्केण निर्व- हति तस्यादृष्टत्वादेव दुनिवारत्वाद्वेदार्थनिर्णयानुपयोगित्वात्तु तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वं वैदि. कैरुच्यते तत्राऽऽह-श्रुत्यर्थेति । पूर्वोत्तरतन्त्रप्रणयनानुपपत्त्या तर्कस्य प्रतिष्ठितत्व- मेष्टव्यम् । न हि प्रतिष्ठिततर्कावटम्भमन्तरेण तन्त्राभ्यां वाक्यार्थनिर्धारणसिद्धिरिति भावः । न केवलं लौकिकवैदिकव्यवहारानुपपत्तिरेव तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वे मानं किंतु मनुवचनमपीत्याह-मनुरपीति । शास्त्रस्य नानाचार्यमुखप्राप्तसंप्रदायसाहित्य विवि- धागमत्वम् । धर्मस्य शुद्धिरधर्मानिष्कृष्य निर्धारणम् । तत्र शास्त्रं निर्धारितशक्तिता- पर्यवदव्यवधानेनोपयुक्तं प्रत्यक्षानुमाने तव्यवधानेनेति विमागः । अत्रानुमानं चेत्येतदु. पजीव्यम् । आपो धर्मोपदेशो मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्यादिप्रणीतं धर्मशास्त्रम् । वेदशास्त्राविरोधिनतिविशेपणादर्मनिर्णये शुष्कतानुप्रवेशो नेति सूचितम् । धर्मश- याचार साधारणाद्ब्रह्मापि गृहीतम् । सर्वस्य तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वपक्षमेवं दूपयित्वा १५. च सर्वलो । २ क "सामान्येन । ३ क. न. चैवमेव म।

·[अ०२पा० १सू०११] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेतानि १४५१ (वेलक्षण्याख्ययुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाक्यानामकाध्यत्वम् , अधि० ३) [म० स्मृ० १२-१०६ ] इति च ब्रुवन् । अयमेवं तर्कस्यालं- कारो यदमतिष्ठितत्वं नाम । एवं हि सायद्यतर्कपरित्यागेन निर. चद्यस्तर्कः मतिपत्तव्यो भवति । न हि पूर्वजो मूढ आसीदित्या. त्मनोऽपि मढेन भवितव्यमिति किंचिदस्ति प्रमाणम् । तस्मान तर्काप्रतिष्ठानं दोपः “इति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः" । यद्यपि कचिद्विपये तर्कस्य मतिष्ठितत्वमुपलक्ष्यते तथाऽपि प्रकृते तावद्वि- पये प्रसज्यत एवाप्रतिष्ठितत्वदोपादनिमोक्षस्तकस्य । न हीदमति- - गम्भीरं भावयाथात्म्यं मुक्तिनिवन्धनमागममन्तरेणोत्मेक्षितुमपि शक्यम् । रूपाद्यभावाद्धि नायमर्थः प्रत्यक्षगोचरो लिङ्गाद्यभा- वाच नानुमानादीनामिति चावोचाम। अपि च सम्यग्ज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनामभ्युपगमः । तच सम्यग्ज्ञानमेकरूपं कस्यचिदप्रतिष्ठितत्वमङ्गी करोति---अयमेवेति । तदेवोपपादयति एवं होति । तर्को हि विचारात्मकस्तकितपूर्वपक्षप्रतिक्षेपमुखेन(ण) तर्कितसिद्धान्ताभ्युपगममूलं स च पूर्वपक्षविपये तर्के प्रतिष्ठारहिते सति प्रवर्तते तदप्रतिष्ठितस्वाभावे विफलतया विचारा- प्रवृत्तेरित्यर्थः । पूर्वतर्कवदुत्तरतर्कस्यापि तर्कत्वादप्रतिष्ठितत्वमनुमेयमित्याशयाप्रति- प्ठितत्वे तर्कस्य मूलशैथिल्यादि प्रयोनकं न तर्कत्वमिति मत्वाऽऽह-न हीति । अन्यथेत्यादिचोद्यविमजनमुपसंहरति-तस्मादिति । सर्वतर्काप्रतिष्ठाया दुरुपपादन. त्वात्किचित्तर्काप्रतिष्ठाया गुणत्वादित्यर्थः । परिहारमवतारयति एवमपीति !.प्रति- छितोऽपि कश्चित्तोऽस्तीति वा जगत्कारणविषयस्तर्कस्तथेति वा साध्यते तत्राऽऽद्य- मनी करोति-यद्यपीति। द्वितीय दूषयति-तथापीति । जगत्कारणमपि कार्यनि- कानुमानगोचरतया तर्कगम्यमित्याशङ्कय कारणमात्रस्य तद्गम्यत्वेऽपि तद्गतकत्वादि- विशेषस्य नास्ति तद्गम्यतेत्याह-न हीति । अतिगम्भीरत्वमागमातिरेकिमानायोग्यत्वं मावयाधात्म्यं कारणगतमद्वितीयत्वं मुक्तिनिवन्धनं परमानन्द सच्चिदेकतानत्वम् । यदु- क्तमतिगम्भीरत्वं तदेव प्रागुके स्मारयन्नुपपादयति--रूपादीति । एवमपीत्यादिमाग विधान्तरेण व्याकर्तुमारमते-अपि चेति । तर्कप्रतिष्ठितत्ववादिनाऽपि तार्किकं वा वैदिकं वा ज्ञानं मोक्षसाधनं विवक्षितमिति विकल्प्याऽऽद्यं दूधयितुं संप्रतिपन्नमर्थ- माह-सम्यगिति । तस्य तर्कसमुत्थत्वासंभवं वक्तुमेकरूपत्वमाह-तच्चेति । वस्तु- १ क. ज. प. व च त । २. ना मू। ३ क. म. क्षस्य गों।४ म. "मित्यवो । ५क, स. "सायचों।

·१५२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०११] (लक्षण्यारसयुक्तिद्वाराऽपि वेदान्तवाश्यानामराध्यत्वम् , अधिः ३) वस्तुतत्रत्वात् । एकरूपेण ह्यवस्थितो योऽर्थः स परमार्थों लोके तहिपयं ज्ञानं सम्परज्ञानमित्युच्यते । यथाऽग्निरुप्ण इति । तत्रैवं सति सम्यग्ज्ञाने पुरुपाणां विप्रतिपचिरनुपपन्ना । तर्कज्ञानानां त्वन्योन्यविरोधात्मसिद्धा विप्रतिपत्तिः । यद्धि केनचित्ताकि- केणेदमेव सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपादितं तदपरेण व्युत्थाप्यते तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इति प्रसिद्ध लोके । कथमेकरूपानवस्थितविपयं तमभवं सम्यग्ज्ञानं भवेत् । न च प्रधानवादी तर्कविदामुत्तम इति सस्तार्किकैः परिगृहीतो येन तदीयं मतं सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपद्येमहि । न च शक्यन्तेऽ. तीतानागतवर्तमानास्तार्किका एकस्मिन्देशे काले च समाहर्तु येन तन्मतिरेकरूपैकार्थविपया सम्यअतिरिति स्यात् । वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविषय- तन्त्रत्वेऽपि स्थाणुपुरुषविषयज्ञानवदनेकरूपत्वमाशङ्कयाऽऽह--एकरूपेणेति । न हि स्थाणुर्वा पुरुषो चेति ज्ञानं वस्तुतन्त्रं किं तु पुरुपतन्त्रमिति भावः । ऐकरूप्येऽपि वस्तु- नस्तस्य भ्रान्तिविकल्पितानि सन्त्येवानेकरूपाणीत्याशङ्कयान्यौपण्यज्ञानवदेकरूपवस्तु. विपयमेव सम्यग्ज्ञानमित्याह-तद्विपयामिति । मोतसाधनसभ्यम्ज्ञानस्योक्तप्रकारेणैक- रूप्येऽपि कियायातमिति तवाऽऽह-तत्रोति । अविप्रतिपन्नमपि सम्यग्ज्ञानं तर्कस- मुत्थं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-तर्केति । विप्रतिपत्तिमेव तार्किके ज्ञाने प्रकटयति- यद्धीति । व्युत्थापनं बावनम् । सत्यां विप्रतिपत्तौ फलितमाह-कथमिति । एक- रूपेणानवस्थितोऽर्थों विषयो यस्य ज्ञानस्य तत्तथा । प्रधानब्रह्मवादिनः सर्वोत्कृष्टतया सैरिटल्यानदुस्प्रेशिवप्रसूत काल सम्पदा भविष्यतीत्याशङ्कयाहन चेति। तैरपरिगृहीतत्वेऽपि तन्मातनिरासेन प्रधानवादिना स्वमतस्य स्थापितत्वात्तस्यैवाऽऽदे- यत्वं सर्वतार्किकसंमतभित्याशङ्कयाऽऽहन च शक्यन्त इति । एकरूपो योऽसा- वैकार्थः साख्यैरुक्तस्तद्विपयेति यावत् । तकौत्यज्ञानं मोक्षहेतुरिति पक्ष प्रति- क्षिप्य वैदिकज्ञानं तयेत्यङ्गी कर्तुं वेदार्थेऽपि वेदविदा विवादात्तजन्यमपि ज्ञानमे. करूपं न भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-वेदस्येति । स हि स्वसामर्थ्यांदेकरूपार्थधी. प्रसवहेतुः पुरुषमतिदोपात्वन्यथा प्रतिभासन इत्यर्थः । वैदिकस्य ज्ञानस्याप्तम्यक्षा- १ क. वादक । २ क. 'रूप्येण । ३ क. ज. य. "तिष्ठापित । ४ अ. "ति च । ५. ६.न्तिक । झ."इपाग्न्युष्णज्ञा' । ७ क. स. ठ. १. 'नवा 1 ८ क. स. उ. ड. "देकोऽर्थः । क... काय झा।

·[अ०२पा०१०१२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेवानि । ४५३ (कागादयोद्धादाना स्मृतियुक्तिभ्यामपि वेदवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि० ४ त्वोपपत्तेस्तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वमतीतानागतवर्तमान सर्वैरपि ताकिकैरपोतुमशक्यम् । अतः सिद्धमस्यैवोपनिप- दस्य ज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वम् । अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञा- नत्वानुपपत्तेः संसाराविमोक्ष एवं प्रसज्येत । अत आगमपशे- नाऽऽगमानुसारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृति- श्चेति स्थितम् ॥ ११॥ (३) (काणायौद्धादीना स्मृतियुक्तिभ्यामपि वेदवाक्यानामवाध्यत्वम् , अधि० ४) एतेन शिष्टापरियहा अपि व्याख्याताः ॥ १२॥ (४) वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वाद्गुरुतरतर्कवलोपेतत्वावेदा- नुसारिभिश्व कैश्चिच्छिष्टैः केनचिदशेन परिगृहीतत्वात्मधानका. रणवादं तावद्यपाश्रित्य यस्तर्कनिमित्त आक्षेपो वेदान्तवाक्येपू. द्भावितः स परिहृतः । इदानीमण्वादिवादव्यपाश्रयेणापि कैश्चि- नत्वापादकत्वाभावे फलितमाह-अत इति । वैदिकादेव सम्यग्ज्ञाना-मोक्षसमवाप- सान्तरेषु मोक्षहेतुसम्यग्ज्ञानाभावान्मोक्षासिद्धिरिति सूत्रावयवार्थमुपसहरति-अतोऽ. न्यत्रेति । तविष्टम्भेन ब्रह्मणि प्रत्यवस्थानासभव प्रसाध्य प्रकृतमधिकरणार्थमुपस- हरति-अत आगमवशेनेति ॥ ११॥ (३) समन्वयस्य साख्यन्यायाविरोधेऽपि परमाण्वादिवादिभिरुद्भावितन्यायविरोधान्नासौ सिध्यति तेपा तार्किकत्वेन प्रसिद्धत्वात्तदीयन्यायानामबाध्यत्वादित्याशङ्कय तन्निरासा. योक्तन्यायमतिदिशति~एतेनेति । अतिदेशत्वादुपदेशवत्सदादिसगतिचतुष्टय फल. भेदश्च । चेतनाद्रमणो नगत्सगं ध्रुवन्समन्वयो विषय स किमीश्वरो न द्रव्योपादान व्यापित्वादिगादिवदित्यादिना तार्किकन्यायेन तदनामासत्वाभासत्वाभ्या विरुध्यते न वेति सदेहे पूर्वोत्तराधिकरणयोरुपदेशातिदेशभावेन सबन्धे कारणमाह-वैदिकस्यति । कार्यकारणयोरभेदस्याऽऽत्मन स्वप्रकाशत्वासङ्गत्वयो सम्यग्दर्शनस्यासहायस्य मुक्ति हेतुतेत्येवमादीनामभ्युपगमा प्रत्यासनत्वम् । परिमाणसमन्वयादिगुरुतरस्तर्क । देवल- प्रभृतय शिष्टा । केनचिदशेन कार्यकारणयोरनन्यत्वादिनेति यावत् । अण्वादीत्या- दिपदेन स्वभावाभाववादौ गृहीतौ । तर्कनिमित्त आक्षेप इत्ययमर्थ । विमत कार्य- द्रव्य नेश्वरोपादानक गुणत्वानधिकरणत्वादीश्वरवत् । ईश्वरो न कार्यद्रव्योपादान कार्यद्रव्ये समानजातीयविशेषगुणारम्भकविशेषगुणानाधिकरणवाद्यापित्वाद्वा दिगादि- १स ड वत्सम ।

·है ४५४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१०१२] ( भोक्तृभोग्यभेदयतोऽपि परमाणोऽद्वैतलस्वायाध्यत्सम, अधि०५) न्मन्दमतिभिर्वेदान्तवाक्येषु पुनस्तर्कनिमित्त आक्षेप आशङ्कयत इत्यतः प्रधानमल्लनिवर्हणन्पायेनातिदिशति । परिगृह्यन्त इति परिग्रहा न परिग्रहा अपरिग्रहाः शिष्टानामपरिग्रहाः "शिष्टापरि- ग्रहा:" "एतेन" प्रकृतेन प्रधानकारणवादनिराकरणकारणेन । शिष्टैमनुव्यासमभृतिभिः केनचिदंशेनापरिगृहीता येऽण्यादिकार- णवादास्तेऽपि प्रतिपिद्धतया "व्याख्याताः"निराकृता द्रष्टव्याः। तुल्यत्वानिराकरणकारणस्य नात्र पुनराशकित्तव्यं किंचिदस्ति । तुल्यमत्रापि परमगम्भीरस्य जगत्कारणस्य तर्कानवगाह्यत्वं तर्क- स्यामतिष्ठितत्वमन्यथानुमानेऽप्यविमोक्ष आगमविरोधवेत्येवं- जातीयकं निराकरणकारणम् ॥ १२॥ (१) (भोक्तभोग्यभेदवतोऽपि परब्रह्मणोऽद्वैतत्त्वस्यावाध्यत्वम् , अधि०५) भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ (५) वत् । ब्रह्मचैतन्यं जगत्समवायिकारणविशेषगुणो न भवति कार्ये समानजातीयविशेष- गुणानारम्भकत्वाद्यथा तन्तुगतं शौक्लयं न धटप्समवायिकारणविशेषगुण इत्येवंवि- धानुमानविरोधं समन्वयस्य कश्चिचोदयेदिति तामेतामाशङ्का निराकर्तुमिदं सूत्रमि. त्याह-इत्यत इति । सूत्राक्षराणि व्याचटे-परिगृह्यत इति । शिष्टापरिग्रहश- व्दस्य समासमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-शिष्टैरिति । अतिदेशेन निराकरणे हेतुमाह- तुल्यत्वादिति । पूर्वोक्तानुमानेप्वदूपितेषु कथमिष्टसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽहनाति । समन्वयः सप्तम्यर्थः । गुणत्वानधिकरणत्वादित्यत्रानुपादानत्वस्यैवोपाधित्वादीश्वरो द्रव्योपादानवृत्तिद्रव्यत्वावान्तरजातिमानश्रावणविशेषगुणवत्त्वात्पृथिवीवदिति । परमतेन व्यापित्वादेः सत्प्रतिपक्षत्वात्कार्ये समानजातीयगुणान्तरानारम्भकत्वस्यातिलोहितवृश्चि- कसमवायिकारणगोमयविशेषगुणश्यामत्वे व्यभिचारात् । विमतमीश्वरोपादानकमुपादा- नवत्त्वादीश्वरनिष्ठसंयोगवदित्यनुमानान्न प्रकृते समन्वये किंचिदाशङ्कितव्यमिति भावः । यदुक्तं तुल्यत्वानिराकरणकारणस्येति तदेव व्यनक्ति--तुल्पमिति । वैशेषिकादिप- क्षानुसारिचोद्यं सप्तम्यर्थः । तुल्यमत्रापि निराकरणकारणमिति संवन्धः । तदेवं प्रागुक्तं संक्षिपति-परमगम्भीरस्येत्यादिना ॥ १२ ।। (४) वैशेषिकादितर्कविरोधं समन्वयस्य परिहत्याध्यक्षादिविरोधमाशङ्कय परिहरति- भोकापतेरिति । अद्वितीयाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग अवन्समन्वयो विषयः स किं द्वैत- क. ट. शकतेसं। २ क. ज. म. चिदप्यों। ३ क. म. वेदितव्याः । ४ क. ज. म. ट. कस्य चान। -- ·+ [अ०२पा०१०१३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४५६ (भोक्तृभोग्यभेदवतोऽपि परब्रह्मणोऽद्वैतत्वस्यावाध्यत्वम्, अधि० ५) अन्यथा पुनर्बह्मकारणवादस्तकवलेनैवाऽऽक्षिप्यते । यद्यपि श्रुतिः प्रमाणं स्वविपये भवति तथाऽपि ममाणान्तरेण विषयाप- हारेऽन्यपरा भवितुमर्हति । यथा मन्त्रार्थवादौ । तर्कोऽपि स्ववि- पयादन्यत्राप्रतिष्ठितः स्यात् । यथा धर्माधर्मयोः। किमतः । यद्येवमत इदमयुक्तं यत्ममाणान्तरमसिद्धार्थवाधनं श्रुतेः। कथं पुनः प्रमाणान्तरप्रसिद्धोऽर्थः श्रुत्या वाध्यत इति । अत्रोच्यते । मसिद्धो ह्ययं भोकभोग्यविभागो लोके भोक्तो चेतनः शारीरो भोग्याः शब्दादयो विपया इति । यथा भोक्ता देवदत्तो भोज्य ओदन इति । तस्य च विभागस्याभावः प्रसज्येत यदि भोक्ता ग्राहिप्रत्यक्षादिना विरुध्यते न वेति तस्य तत्त्वावेदकत्वानावेदकत्वाम्यां संदेहे जग- कारणे तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वेऽपि जगद्देदे तस्य प्रतिष्ठितत्वसंभवादद्वैतासिद्धिरित्यभि- संधाय पूर्वपक्षयति-अन्यथेति । समन्वयस्याध्यक्षादिविरोधसमाधानात्पादादिसंगति- सौलम्यम् । फलं तु पूर्ववत्तकैशब्दोऽनुमानविषयोऽवधारणमयोगव्यावृत्त्यर्थम् । आन्ना- यैकगम्ये मानान्तरनिमित्ताक्षेपस्यानवकाशत्वमाशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति । निर्णीतार्थ- श्रुतिविरोधे मानान्तरस्यैवाप्रामाण्यमनिर्णीतार्था तु श्रुतिर्मानान्तरविरोधे सत्युपचरितार्थी स्यादित्यर्थः । मानान्तरेण श्रुतेविषयापहारे सत्यन्यपरतेत्यत्रोदाहरणमाह--यथेति । यत्तु तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वान्न श्रुत्यर्थे तन्निमित्तस्याऽऽक्षेपस्य सावकाशत्वमिति तत्राऽऽह-तर्कोऽपीति । श्रुतिवदित्यपेरर्थः । तस्य स्वविषये प्रतिष्ठितत्वेऽपि श्रुत्या तुल्यविषयत्वाभावान्न तयोविरोधशङ्केति शङ्कते-किमत इति । श्रुत्या सहकविषयत्वाभावेऽपि स्वविषयस्थापनेनात्तिकस्य तद्विरोधे श्रुतिरमानं तदुत्तरकालत्वात्तत्प्रवृत्तेरिति मत्वाऽऽह-अत इति । श्रुतेः स्वार्थबोधनो. पक्षयादन्यवाघस्यानवकाशत्वान्न विरोधशङ्केति पुनः सिद्धान्ती शङ्कते~कमिति । अद्वैत स्वार्थ बोधयन्त्येव श्रुतिरवितमपबाधमाना तद्विषयाध्यक्षादिभिर्विरुध्येतेति पूर्ववाद्याह-उच्यत इति । तत्राऽऽदावध्यक्षविरोधं श्रुतेरादर्शयति-प्रसिद्धो हीति । लौकिकी प्रसिद्धिमेव दृष्टान्तद्वारेणामिनयति-~भोक्तति । प्रसिद्धो विभागस्तथै. वाऽऽस्तां श्रुतिश्च स्वार्थ बोधयिष्यति का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह-तस्य चेवि । भोक्त. १८. श्रुतितः । २ ज. सिद्धार्थः । ३ क. म, 'ति । उच्य ४ ज. 'दोऽयं । ५ म. "का चचे।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतनह्मसूत्राणि- [अ०२पा. १०१२] (भोकभोग्यभेदयतोऽपि परब्रह्मणोऽद्वैतत्वत्याबाध्यत्यम् , अधि०५) भोग्यभावमापंधेत भोग्यं वा भोक्तभावपायेत तयोश्चेतरेतर- भावापत्तिः परमकारणाह्मणोऽनन्यत्वात्मसज्येत । न चास्य मसिद्धस्य विभागस्य वाधनं युक्तम् । यों पद्यत्वे भोक्तभो- ग्ययोविभागो दृष्टस्तथाऽतीतानागतयोरपि कल्पयितव्यः । तस्मात्मसिद्धस्यास्य भोतृभोग्यविभागस्याभावमसगादयुक्तमिदं ब्रह्मकारणतावधारणमिति "चेत् " कश्चिचोदयेत्त मति ब्रूयात् । स्याल्लोकवत् इति । उपपद्यत एवायमस्मत्पक्षेऽपि विभागः । एवं लोके दृष्टत्वात् । तथा हि-समुद्रादुदकात्मनोऽ. न्यत्वेऽपि तद्विकाराणा फेनवीचीतररहदादीनामितरेतरवि- नभाग इतरेतरसंश्लेपादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते । न च समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणा फेनतरङ्गादीनामि- तरेतरभावापत्तिर्भवति । न च तेपामितरेतरभावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽन्यत्वं भवति । एवमिहापि न च भोकभोग्ययोरि- भोग्ययोरेकता नास्माभिरुक्तेत्याशङ्कयाऽऽह-तयोश्चेति । अस्तु तर्हि श्रुत्याऽद्वैत बोधयन्त्या बोधोऽस्येति नेत्याह-न चेति । श्रुतेरुपचरितार्थत्वेन सावकाशत्वान्निर- वकाश प्रत्यक्ष वलवदिति भावः । अनुमानविरोवमधुना श्रुतेरुपन्यस्यति-यथेति । विमतौ भोक्तभोग्यविभागव्यवहारव-तौ कालवाद्वर्तमानकालवत् । यद्वा विमतो विभा- गोऽबाधितो विभागत्वादिदानीतनविभागवदित्यर्थ । उक्ताध्यक्षानुमानविरोधादसिद्धि समन्वयस्येत्युपसहरति--तस्मादिति । नामिमामाशङ्कामापाततो रोकसिद्धदृष्टान्ताव- टम्भेन प्रत्यांचष्टे--तं प्रतीति । सूत्रावयव व्याकरोति-उपपद्यत इति । लोके दृष्टत्वमेव स्फुटयति- तथा हीति । इतरेतरसश्लेषादीत्यादिशब्देन विश्लेपपरिमाण. विशेषादि गृह्यते । ननु फेनादीना समुद्रादभेदे परस्परभावापत्तेर्नेतरेतरविभागादि सम- वति । न खत्वेकस्मादमिनाना मिथोभिन्नत्वमेकस्यैवोपपद्यते तत्राऽऽह-न चेति । फेनादीना मिथोभिन्नत्वनैकस्मादभिन्नत्वमन्यथा समुद्रस्यापि तदभेदेन भेदप्रसद्भादित्या- शङ्कयाऽऽह --न च तेपामिति । दृष्टा-तमुक्त्वा दार्टान्तिकमाह-एवमिति इहेति ब्रह्मवादोक्ति । फेनादौना समुद्रकार्यत्वात्तदभेदेऽपि जीवाना ब्रह्माकार्यतया तद- भो १ ज 'पद्यते भो । १ ज च । ३ ज 'पद्यत तयों । ४ ज ट 'था चाय । ५ ज "द्य । ६ ज 'पि फ १७ जन न चैते । ८ जापानुपप' । ९ क सं 'मिमा श1 १. क ख 'त्याह-ता ·[अ०२पा० १२०१४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १५७ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोन्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विालम् , अधि०६) तरेतरभावापत्तिः । न च परस्माइह्मणोऽन्यत्वं भविष्यति । यद्यपि भोक्ता न ब्रह्मणो विकारः "तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्" [तै० २-६ ] इति स्रपुरेवाविकृतस्य कार्यानुप्रवेशेन भोकृत्वश्र- चणाचथाऽपि कार्यमनुप्रविष्टस्यास्त्युपाधिनिमिचो विभाग आकाशस्येव घटाद्युपाधिनिमित्तः । इत्यतः परमकारणाह्मणोऽ- नन्यत्वेऽप्युपपद्यते भोकभोग्यलक्षणो विभागः समुद्रतरङ्गादिन्या. येनेत्युक्तम् ॥ १३ ॥ (५) (ब्रह्मणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य थ तात्विकत्वम्, अधि०६) तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ अभ्युपगम्य में व्यावहारिक भोक्तभोग्यलक्षणं विभागं स्याल्लोकवत्" इति परिहारोऽभिहितो न त्वयं विभागः परमार्थतोऽस्ति यस्मात्तयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते । भेदायोगादस्ति वैलक्षण्यमित्याशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति । तहिं जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभ- दाद्भोक्तृविभागाभावाभोग्यस्यापि प्रतिनियमासिद्धविभागावगाहिप्रमाणविरोधतादवस्थ्य- मित्याशङ्कयाऽऽह-तथाऽपीति । दार्शन्तिकमुपसंहरति-इत्यत इति । समुद्रतर. शादिन्यायेन समुद्रादभेदेऽपि फेनतरगादीनां मियोभेददृष्टान्तेनेत्यर्थः । विभागोपपत्ती तद्विषयाध्यक्षादेरविरुद्धतेति युक्तमेव जगतो ब्रह्मकारणत्वमुक्तमित्यधिकरणार्थ निगम- यति-उक्तमिति ।। १३ ।। (५) परिणामवादमवलम्ब्याऽऽपाततो विरोधं समाधाय विवर्तवादमाश्रित्य परमसमाधान. माह तदनन्यत्वमिति । अद्वितीयब्रह्मणो जगत्सर्गवादिनः समन्वयस्य पूर्ववन्नेद- पाहिप्रत्यक्षादिविरोधसंदेहे पूर्वाधिकरणेऽपि भेदग्राहिमानाविरोधोपपादनात्पुनरुक्तिमा- शङ्कय संगति वदन्नगतार्थत्वमाह-~अभ्युपगम्येति । अङ्गीकृत्य हि भेदमाहित. माणस्य प्रामाण्य भेदाभेदयो रूपभेदेन विरोधः समाहितः । संप्रति स्वीकृतं प्रामाण्यं तत्वावेदकत्वात्मच्याव्य व्यावहारिकत्वे व्यवस्थाप्यते । तथा च विषयभेदादपोनरु- क्त्यम् । संगतिफले तु पूर्ववदिति भावः । यथोक्तविभागस्य वस्तुतोऽसत्त्वे हेतुत्वेन तदनन्यत्वमितिसूत्रावय विभनते-यस्मादिति । कार्ये विप्रतिपत्तिनिरासार्थ विशि- १ म. स्यास्ति कार्योपा । द. 'स्यास्तूपा' । २ ज. न. 'पमो भी । ३ स. कृत्यापि में। uc ·४५८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मस्त्राणि--[अ०२पा० १सू०१४] (ब्रह्मणि भेदाभदयोन्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य व तात्विकत्यम् , अधि०६) कार्यमाकाशादिकं बहुमपञ्चम् । जगत्कारण परं ब्रह्म । तस्मात्का- रणात्परमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरकेणाभावः कार्यस्यारगम्यते । कुतः । आरम्भणशब्दस्तारदेविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्तापेक्षायामुच्यते " यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन स मृन्मयं विज्ञातर स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य- म् "[छा० ६.२४ ] इति । एतदुक्तं भवति । एकेन मृत्ति ण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्व मृन्मयं घटशरावोद- ञ्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् । यतो वाचार- म्भणं विकारो नामधेयं चाचा केवलमस्तीत्यारभ्यते । विकारो घटः शराब उदञ्चनं चेति । न तु वस्तुत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति । नामधेयमानं ह्येतदनृत मृत्तिकेत्येत्र सत्यमिति । एप ब्रह्मणो दृष्टान्त आन्नातः । तत्र श्रुतादाचारम्भणशब्दाद्दा. शन्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते । पुनश्च तेजोवन्नानां ब्रह्मकार्यतामुक्त्वा नेजोवन्नकार्याणां तेजो नष्टि-कार्यमिति । कारणेऽपि विप्रतिपत्ति निराकर्तुं विशेषमादत्ते-कारणमिति । कार्यकारणयोरनन्यत्वमित्युक्ते मिथोऽनन्यत्व शङ्कित व्यावर्तयति-तस्मादिति । ननु कार्यप्रपञ्चस्य भेदाभेदाभ्यामनिर्वाच्यतामिच्छन्कारणात्परमार्थतोऽनन्यत्व व्याचक्षाण. स्वोक्तिविरोध कथ नाधिगच्छति तत्राऽऽह-व्यतिरेकेणेति । यस्मादेवमवगम्यते तस्मात्परमार्थतो विभागो नास्तीति तद्वाहिमान व्यावहारिकमानत्वात्ताविकमानस्य समन्वयस्याविरोधीत्यर्थ । कार्यस्य कारणातिरेकेणाभावे हेतु पृच्छति--कुत इति । बुभुत्सितहेतुविषय सूत्रभागमवतारयति-आरम्भणेति । तत्र भेदनिषेधहेतुमारम्भ- पशब्द व्याकरोति--आरम्भणशब्दस्तावदिति । घटादिविषयत्वादेष शब्दो जग- द्विषयो न भवति तत्क्य जगतो मिथ्यात्व तेन सिध्यतीत्याशङ्कय जगतो मिथ्यात्व- साधनामादिष्टदृष्टा-तनिविष्ट वाचारम्भणत्व दान्तिकेऽपि साम्पार्थमास्येयमित्यभि. प्रेत्याऽऽह -एतदुक्तमिति । परमार्थतो विज्ञातमिति सबन्ध 1 कथम-यस्मिन्विदि तेऽन्यद्विज्ञात स्यादित्याशङ्कयाऽऽहयत इति। कारणमपि विकारवदनृतमेव शब्द मात्रत्वाविशेषादित्याशङ्कयाऽऽह-मृत्तिकेति । एवशब्देनेतिशब्द सबध्यते । तथाऽपि ब्रह्मणि किमायात तत्राऽऽह-एप इति । दृष्टान्तस्य कारणातिरिक्तकार्या- भावविषयत्वेऽपि दान्तिकस्य नैवमित्याशङ्कय फलितमाह-तति । सनिहितो दृष्टान्त सप्तम्यर्थ । प्रकारान्तरेणाऽऽरम्भणशब्द व्याचप्टे-पुनश्चेति । दृष्टान्तव १ ज ण । २ मत्वा । ३ क वाचा ।

·" . [अ०२पा.१.१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४५९ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोन्यविहारकलमद्वितीयत्वस्य च तारिखकत्वम् , अधि०६) पनव्यतिरेकेणाभावं ब्रवीति " अपागादग्नेरमित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् " [छा० ६-४.१] इत्यादिना । "आरम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यादिशब्दात् “ऐत- दात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि " [छा०६.८७] इदं सर्वं यदयमात्मा" [वृ० २-४.६ ] "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" [पु० २-२-११ ] " आत्मैवेदं सर्वम् " [छा० ७-२५.२ ] नेह नानाऽऽस्ति किंचन " [वृ० ४.४.२५ ] इत्येवमाद्य. प्यात्मैकत्यप्रतिपादनपरं वचनजातमुदाहर्तव्यम् । न चान्यथैक- विज्ञानेन सर्वविज्ञान संपद्यते । तस्माद्यथा घटकरकाद्याकाशानां महाकाशानन्यत्वं यथा चे मृगवृष्णिकोदकादीनामूपरादिभ्योऽ- नन्यत्वं दृष्टनटस्वरूपत्वात्स्वरूपेणानुपाख्यत्वात् । एवमस्य भोग्यभोक्त्रादिमपञ्चजातस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्य- म् । नन्वनेकात्मकं ब्रह्म यथा वृक्षोऽनेकशाख एघमनेकशक्तिप्र. वृत्तियुक्तं ब्रह्म । अत एकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव । शाहान्तिके ब्रह्मातिरकिकार्याभावप्रतिपत्त्यनन्तरं चेत्यर्थः । ब्रह्मकार्याणा मिथ्यात्व तत्कार्याणां मिथ्यात्वोक्त्याऽपि दर्शित मिति भावः । आदिशब्दं व्याख्याति-आर- म्भणेति । एवमादीत्यादिशब्दात्तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यादि गृहीतम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानुपपत्तिरपि भेदाभावे मानतया सौत्रेणाऽऽदिशब्देन गृहीतेत्याह-- न चेति । यदि जगतो ब्रह्मैव तत्त्वं तदा तज्ज्ञानेन तत्तत्त्वतो ज्ञायेत यथा रज्जुतत्व. ज्ञानेन भुजगादितत्त्वम् । तत्त्वज्ञानमेव च ज्ञानं ततोऽन्यस्य मिथ्याज्ञानत्वेनाज्ञानत्वा- दिति भावः । सिद्धान्तमुपसंहरति-तस्मादिति । जीवप्रपञ्चयोब्रह्मणोऽनन्यत्वे क्रमेण दृष्टान्तद्वयम् । तेपासूपरादिभ्योऽनन्यत्वे हेतुमाह-दृष्टेति । कदाचिदृष्ट पुनर्नष्टमनि- त्यमिति यावत् । तत्स्वभावत्वान्मृगतृष्णिकोदकादीनामूषरादिभ्यो भेदेन नास्तित्वम् । विमतमधिष्ठानानिरिक्तसत्ताशुन्यं सावधित्वाच्चिदात्मवदिति व्यतिरेकानुमानादित्यर्थः । दृष्टग्रहणमूचितं प्रतीतिकालेऽपि सत्ताराहित्यं तत्रैव हेत्वन्तरमाह-स्वरूपेणेति । एकत्यैकान्ताम्युपगमे द्वैतग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधान्नाद्वितीये ब्रह्माणि समन्वयसिद्धिरिति पूर्वपक्षयन्ननेकान्तवादमुत्थापयति-नन्विति । एकत्यानेकात्मकत्वं विप्रतिपिद्धमि- त्याशङ्कयाऽऽह-~~यथेति । अनेकाभिः शक्तिमिश्चिद्रूपाभिस्तदधीनप्रवृत्तिभिश्च युक्त. मिति यावत् । एकस्यानेकात्मकत्वे सभाषिते फलिनमाह-अत इति । उपय- क.ज. मायामा २ क. वा । ३ म, भोक्तवादि । के. ज. 'अस्य । ५ ज. काल- ममेकत्व।

·६. णात् । श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१२०१४] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोन्यावहारिकत्वमद्वितीयलस्य च तात्विकत्वम्, अधि. ६) यथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति नानात्वम् । यों च समुद्रा- त्मनकत्वं फेनतरङ्गाद्यात्मना नानात्वम्। यथा च मृदात्मनैकत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वम् । तत्रैकवांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यव- हारः सेत्स्यति । नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयो लौकिकवैदि- कव्यवहारौ सेत्स्यत इति । एवं च मृदादिदृष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । नैवं स्यात् । "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति प्रकृति- मात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात् । वाचारम्भणशब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभिधानादान्तिकेऽपि " ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यम्" इति च परमकारणस्यैवैकस्य सत्यत्वावधार- स आत्या तत्वमसि श्वेतकेतो” इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात् । स्वयं प्रसिद्धं ह्येतच्छारीरस्प ब्रह्मात्मत्वमुप- दिश्यते न यत्लान्तरमसाध्यम् । अतथेदं शास्त्रीयं ब्रह्मात्म. त्वमेवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य वाधक संपद्यते सत्यत्वमपि वृक्षदृष्टान्ते दृष्टमित्याह-यथेति । प्रतिपत्तिदाार्थमुदाहरणान्तर- माह-यथा चेति । अंशांशिभावेन जीवब्रह्मणोभिन्नाभिन्नत्वे दृष्टान्तावुकत्वा कार्य- कारणात्मना जगह्मणोस्तथात्वे दृष्टान्तमाह-यथा चेति । दृष्टान्तसामर्थ्याटुक्ता- थसंभावनायामपि मानं विना निरिणासिद्धिरित्याशङ्कय व्यवस्थानुपपत्ति प्रमाण- यति-तत्रेति । विशिष्टहष्टान्तप्रदर्शनानुपपत्तिरपि प्रकृतेऽर्थे प्रमाणमित्याह-एवं चेति । जीवनगतोब्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वे प्रत्यक्षायविरोधेऽपि केवलभेदे तद्विरोधः स्थादेवेति प्राप्तभेदाभेदवाएं दूपयति-नैवमिति । यदुक्तमेकत्वं नानात्वं चोभय- मपि सत्यमिति तत्राऽऽह-मृत्तिकेति । न केवलमेवकारसामर्थ्याद्विकारानृतत्त्वं किंतु वाचारम्भणश्रुतेश्चेत्याह-वाचारम्भणेति । तथाऽपि कथमाकाशादिविकारवैतथ्य दार्शन्तिके पूर्वोक्तावधारणादेरभावादित्याशङ्कय तत्रापि दृष्टान्तनिविष्टार्थानुषते- मैंवमित्याह--दार्शन्तिकेऽपीति । किं च कार्यप्रपञ्चस्यापि ब्रह्मवत्सत्यत्वे तद्विशिष्ट. जीवस्य तद्भावोपदेशासिद्धिरित्याह-स आत्मेति । जीवस्य बौक्यं ध्यानादिसाध्य- मभिसंधायोपदेशो भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-स्वयमिति । नोवब्रह्मणोः संसारित्वा- संसारित्वेन विरुद्धत्वादैक्यायोगात्तत्त्वं भविष्यसीति वाक्यविपरिणामः स्यादित्या- शङ्कयाऽऽह-अतश्चेति । उपदेशवशादित्येतत् । स्वाभाविकस्यानाद्यविद्याकृतस्येति . क. अ. ज. ति च ना । २ ज. 'था सं। ३ क. ज. "किको ३ | ४ क. ज. "कश्व व्य" । ५ म. “म युपग'1६ क. स. ट. इ. 'प्यतीति ।

·[अ०२पा० १०१४]आनन्दगिरिकृतीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि। ४६१ (महाणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्तस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०) रज्ज्वादिबुद्धय इव सर्पादिबुद्धीनाम् । वाधिते च शारीरात्मत्वे तदाश्रयः समस्तः स्वाभाविको व्यवहारो वाधितो भवति यत्म- सिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रह्मणः कल्प्येत । दर्शयति च "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत् " [वृ० २-४-१३ ] इत्यादिना ब्रह्मात्मत्वदर्शिनं प्रति समस्तस्य क्रियाकारकफल- लक्षणस्य व्यवहारस्याभावम् । न चायं व्यवहाराभावोऽवस्था- विशेपनिवद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वक्तुम् , " तत्त्वमसि " इति ब्रह्मात्मभावस्यानवस्थाविशेपनिवन्धनत्वात् । तस्करदृष्टान्तेन चानृताभिसंधस्य बन्धनं सत्याभिसंधस्य च मोक्षं दर्शयन्नेकत्व- मेवैकं पारमार्थिक दर्शयति [छा०६-१६] मिथ्याज्ञानवि- जृम्भितं च नानात्वम् । उभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगो- चरोऽपि जन्तुरनृताभिसंध इत्युच्येत “ मृत्योः स मृत्युमामोति य इहु नानेव पश्यति "[वृ० ४-४-१९ ] इति च भेददृष्टिम- पवदन्नतद्दर्शयति । न चास्पिन्दर्शने ज्ञानान्मोक्ष इत्युपपद्यते सम्परवानापनोचस्प कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारणत्वेना- यावत् । विरुद्धत्वस्य काल्पनिकत्वेनोपपत्तौ वाक्यस्वारस्यं भक्त्वा विपरिणामकल्पना न युक्तति भावः । यदुक्तं नानात्वांशन सर्वव्यवहारोपपत्तिरिति तत्र किमैक्यज्ञानोत्तर- कालीमव्यवहारसिद्धये भेदांशस्य सत्यत्वं कल्प्यते किं वा प्राकनव्यवहारसियर्थ- मिति विकल्प्याऽऽद्यं दूषयति-वाधिते चेति । प्रमातृत्वादिवाधातदाश्रयव्यवहारो नास्तीति व्यवहाराभावेऽर्थापत्तिमुक्त्वा श्रुतिमुपन्यस्यति-दर्शयतीति । द्वितीये प्राक्तनव्यवहारस्य भ्रान्तत्वमभान्तत्वं वा । प्रथमे तथाविधव्यवहारस्य काल्पनिकभेदे. नोपपत्तिरिति मत्वा चरम निरस्यतिन चेति । तत्र श्रुतितात्पर्यविरोधं हेतुमाह- तत्वमिति । पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्तीत्यादिना सत्यानृताभिसंधपुरुपनिदर्श नप्रदर्शनसामादपि सिद्धमैक्यस्यैव सत्यत्वमित्याह-तस्करोति । कथमेतावता सत्य- त्वमेकस्यैव नियम्यते तत्राऽऽह-उभयेति । विपरीवमपि किं न स्यादित्यपेरर्थः । इत- चैकत्वमेवैक पारमार्थिक न नानालमपीत्याह-~-मृत्योरिति । एकत्वधियो मुक्तिहेतु. लोक्तिरपि भेदाभेदवादेऽनुपपन्नेत्याहन चेति । भेदांशधियोऽभेदांशधिया बाध्य- .म. 'स्य भो । २ ज.त ना । ३ ज. न. 'त्युच्यते " मृ'। 2. "नेतई । क. ज. न. "मेतदेव दर्श'।

·४६२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१०१४] ( ब्रमाणे भेदाभेदयोन्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तारिखकत्वम् , अधि० ६) नभ्युपगमात् । उपयसत्यतायों हि कथमेकत्वज्ञानेन नानात्वज्ञा- नमपनुद्यत इत्युच्यते । नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावा- सत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येरनिर्विषयत्वा- स्थावादिष्विव पुरुषादिज्ञानानि । तथा विधिप्रतिपेधशास्त्र. मपि भेदापेक्षत्वानदभावे व्याहन्येत मोक्षशास्रस्यापि शिष्यों- सित्रादिभेदापेक्षत्वात्तदभाव व्यायातः स्यात् । कथं चानृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्याऽऽत्मैकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्यतेति । अनोच्यते । नप दोपः । सर्वव्यवहाराणामेव भाग्ब्रह्मात्मतावि- ज्ञानात्सत्यत्वोपपत्तेः स्वमव्यवहारस्येव प्राग्वोधात् । यावद्धि त्वादपनोदनीयामावासिद्धिरित्याशङ्कय वैपरीत्यस्यापि संभवाम्मैवमित्याह-उभयेति । इदानी पूर्ववादी स्वाभिप्रायं प्रकटयति-नन्विति । प्रत्यक्षादेरागमेन स्वसिद्ध्यर्थमपे. क्ष्यमाणत्वाददृष्टव्यभिचारत्वादव्याकुलत्वादन्यत्रानवकाशत्वात्पूर्वभावित्वेन प्रतिष्ठितत्वा- स्पदपदार्थविभागव्यवहारहेतुत्वाचे प्राबल्यात्तद्विरोधे सत्याम्नायतो नाऽऽत्यन्तिकमैक्य- मादेयमिति भावः । निरालम्बनत्वेनाप्रामाण्ये दृष्टान्तः-स्थावादिप्विवेति । न केवलमेकत्वैकान्ताभ्युपगमे प्रत्यक्षादिविरोधः किं तु कर्मकाण्डविरोधश्चेत्याह-तथेति । भेदापेक्षत्वाद्भावनामाव्यकरणेतिकर्तव्यतादिसापेक्षत्वादिति यावत् । ननु प्रत्यक्षादीनां कर्मकाण्डस्य चाप्रामाण्यमद्वैतवादिनां नानिष्टं ते हि ज्ञानकाण्डमवैकं प्रमाणमाश्र- यन्ते तत्राऽऽह-मोक्षशास्त्रस्येति । ननु मिथ्याभूतशिष्यादिभेदपराधीनस्य मोक्षशा- स्त्रस्य मिथ्यात्वेऽपि तत्प्रमेयस्य प्रत्यगैक्यस्य सत्यत्वादस्मत्पक्षसिद्धिरिति तत्राऽऽह-- कथं चेति । प्रत्यक्षादिना काण्डद्वयेन च विरोधान्न समन्वयाधिगम्यैक्यं संभावितमिति चोदिते परिहरति-अत्रेति । यत्तावदेकत्वैकान्ताम्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारव्या- हतिरिति तत्राऽऽह-नैप दोष इति । तत्त्वज्ञानादूर्ध्व प्राचि वा काले व्यवहारानुप- पत्तिरिति विकल्प्याऽऽद्यमगीकृत्य द्वितीयं प्रत्याह-सर्वव्यवहाराणामिति । प्रत्य- क्षादीनां द्वैतावगाहिना तात्त्विकप्रमाणत्वाभावेऽपि व्यवहारे बाधाभावाद्यवहारसमर्थव- स्त्वङ्गतारूपप्रामाण्यसिद्धैः सम्यग्ज्ञानात्पूर्व सर्वव्यवहारसिद्धिरित्यर्थः । तत्त्वज्ञानात्पूर्व सत्यत्वाभिमानद्वारा व्यवहारोपपत्तौ दृष्टान्तमाह-स्वमेति । आत्मनो ब्रह्मात्मतायाः स्वाभाविकत्वाद्विकारेप्वनृतत्वमनीषासमुन्मेपे कथं सर्वव्यवहारसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह- यावद्धीति । तथाऽपि स्वभावसिद्धब्रह्मात्मतानुरोधेन विकारेप्यौदासीन्यसंभवात्कुतो १२. 2. 'यस्य स'। २ ट, 'था के'। ३ ट. 'त्युच्येत ।न। ज. शास्त्रादि। ५ रा. 'च तत्या।

·[अ०२पा०१सू०१४]आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४६३ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् , अधि०३) न सत्यात्मैकत्वमतिपत्तिस्तावत्ममाणप्रमेयफललक्षणे' विकारे- प्वनृतत्वबुद्धिन कस्यचिदुत्पद्यते विकारानेव स्वहं ममेत्यविद्य- याऽऽत्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तुः प्रतिपद्यते स्वाभाविकी ब्रह्मात्मतां हित्वा । तस्मात्माग्ब्रह्मात्मताप्रतिबोधादुपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः। यथा सुप्तस्य प्राकृतस्य जनस्य स्वम उच्चावचान्भाचान्पश्यतो निश्चितमेव प्रत्यक्षाभिमत्तं विज्ञानं भवति प्राक्मवोधात् । न च प्रत्यक्षाभासाभिमायस्तत्काले भवति तद्वत् । कथं त्वसत्येन वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रह्मात्मत्वस्य प्रतिपत्तिरुपयेतान हि रज्जुसर्पण दो म्रियते । नापि मृगह- प्णिकाम्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियत इति । नैप दोपः । शङ्काविपादिनिमित्तमरणादिकार्योपलब्धः । स्वप्नदर्श व्यवहारोपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-विकारानिति । मिथ्याभिमानवतो वस्तुस्वाभाव्य- मपहाय प्राक्तत्त्वज्ञानाव्यवहारोपपत्तिं निगमयति-तस्मादिति । यदुक्तं स्वप्नव्यवहा- रस्येव प्राग्बोधादिति तद्विवृणोति यथेति । या निशा सर्वभूतानामित्यादिस्मृतेर्सानी व्यवहारावस्थायां सुप्तो भवति ततो व्यावर्तयति-प्राकृतस्येति । प्रत्यक्षाभिमतमि- त्युक्तत्वादाभातत्वाभिमाने प्राप्ते प्रत्याहन चेति । उक्तदृष्टान्तवशात्तत्त्वज्ञाना- प्राच्यामवस्थायां प्रमाणादिपु सत्यत्वाभिमानद्वारा सर्वव्यवहारसिद्धिरिति दान्तिक- माह-तद्वदिति । कथं चानृतेन मोक्षशास्रणेत्युक्तमनुभापते-कथमिति । असत्यान्न सत्यप्रतिपत्तिरित्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति । असत्यादपि मरणातिरिक्तं सत्यमेव कार्य भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽहनापीति । इतिशब्दो दार्शन्तिकप्रदर्शनार्थः । सत्यस्यासत्यादुत्पत्तिा प्रतिपत्तिर्वा प्रतिषिध्यते । नाऽऽयः । सत्यस्योत्पत्तेर- निष्टत्वात्पद्यमानस्य सर्वस्यैव वाचारम्भणत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-नैप दोप इति । सत्यस्यापि केचिदुत्पत्तिमुपगच्छन्ति तत्पक्षेऽपि न दोप इत्याह---शङ्केति । शङ्कायाः स्वरूपेण सत्यत्वेऽपि विपयविशेषितत्वेनासत्यतेति भावः । द्वितीयेऽपि सत्या वाऽसत्या वा प्रतिपत्तिरसत्यान्नेति विकल्प्याऽऽद्यं निरस्यति-स्वमेति । स्वप्न- दर्शनवत्त कार्यस्यापि सर्पदेशनादेरसत्यत्वात्तद्विशेषितदर्शनमपि तथेति नासत्यासत्य- १. 'यु व्यवहारे । २ क. ज. अ. ट. तयु । ३ ज. तस्य प्राग्व। ४ क. ज. ज्ञान । ५८. सन १६ ट. रमन' । ७ क. ज. पद्यते । न । ८ क. ज. 'तृष्णाम्भ। ९ क. ख. ठ. द. "पित्तद।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि [अ०२पा०१सू०१४] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोयावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च वारिवकत्वम, अधि." नावस्थस्य च सर्पदंशनोदकलानादिकार्यदर्शनात् । तत्कार्यम- प्यनृतमेति चेयूयात् । तत्र घूमः । यद्यपि समदर्शनावस्थस्य सर्पदशनोदकसानादिकार्यमनृतं तथाऽपि तदवगतिः सत्यमेव फल मतियुद्धस्याप्यराध्यमानत्वात् । न हि स्वमादुत्थितः स्वम- दृष्टं सर्पदंशनोदकरलानादिकार्य मिथपेति मन्यमानस्तदवगतिमपि मिथ्यति मन्यते कश्चित् । एतेन स्वमदृशोऽधगत्याधनेन देह- मानात्मवादो दूपितो वेदितव्यः । तथा च श्रुति:- "यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्समनिदर्शने"। [छा०५२-८] इत्यसत्येन स्वमदर्शनेन सत्यायाः समृद्धेः प्राप्ति दर्शयति । तथा प्रत्यक्षदर्शनेपु केपुचिदरिष्टेषु जातेपु “न चिरमिव जीवित ध्यतीति विद्यात् " इत्युक्त्वा " अर्थे स्वेमाः । पुरुष कृष्ण प्रतिपत्त्युत्पत्ताविदमुदाहरणमिति शङ्कते-तत्कार्यमपीति | विषयस्यासत्यत्वेऽपि विप- विणो ज्ञानस्य सत्यत्वान्मैवमिति परिहरति-तत्रेति । नन्ववगतिशब्देन स्वरूपचैतन्य वृत्तिज्ञान वोच्यते । प्रथमे तस्यानन्यत्वादसत्यान्न सत्यप्रतिपत्त्युत्पत्तौ दृष्टान्तत्वम् । द्वितीये तस्य विषयातिरिक्ताकाराभावात् “अथेनैव विशेपो हि निराकारतया धियाम्" इत्यगी. कारात्तदनिर्वाच्यतायामनिर्वाध्यत्येनासत्यत्वान्नासत्यात्सत्यप्रतिपत्त्युत्पत्तिस्तत्राऽऽह- न हीति । परपक्षे सत्यस्यापि ज्ञानस्य जन्यत्वाभ्युपगमादस्मत्पले चामि. व्यक्तिस्वीकारावृत्तिरूपस्यापि ज्ञानस्य लौकिकाभिप्रायेण सत्यत्वादसत्यात्सत्यप्रतिप- न्युत्पनी दृष्टान्त वमविरुद्वमिति भाव । स्वातिन स्वरूप वैतन्य नापि वृत्तिज्ञान किं तु शरीराकारपरिणतभूतचतुष्टयनिविष्ट रूपादितुल्य ज्ञानमिति लोकायतिकमतमाश- कयाऽऽह-एतेनेति । एतच्छब्दार्थमेव विशदयति--स्वनदृश इति । स्वप्नजान. देहयोयभिचारेऽपि प्रत्यभिज्ञानात्तदनुगतात्मक्यसिद्धेचैतन्यस्य च देहधमत्वे रूपादिव- तदनुपलब्धावनुपलब्धिप्रसादवगतेश्चाबाधातपस्याऽऽत्मनो देहद्वयातिरेकसिद्धेर्देह- मात्रात्मवादो न युक्त इत्यर्थ । सत्या प्रतिपत्तिरसत्याद्भवतीत्युपपाद्य सत्यस्य प्रति- पत्ति सत्यादिति पक्ष श्रुत्या निराचष्टे-तथा चेति । असत्यात्सत्यप्रतिपत्त्युत्पत्ती छान्दोग्यश्रुतिवदैतरेयकश्रुतिरपि भवतीत्याह-तथेति । सत्यस्य प्रतिपत्तिरसत्याद्भ १ ट भन । २८ दशाद। ३ क अ सत्यस्य फलस्य स ज सत्यस।४ व. य य स्वं'। ५ क ज म स्वप्ने । ६ क, लस्य ।

·[अ०२पा० १सू०१४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि । ४६५ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयस्वस्य च तात्विकत्वम्, अधि०६) कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति" [ऐ०आर० ३-२-४-७.१६] इत्यादिना तेन तेनासत्येनैव स्वमदर्शनेन सत्यमरणं सूरयत इति दर्शयति । प्रसिद्धं चेदं लोकेऽन्वयव्यतिरेककुशलानामीह- शेन स्वमदर्शनेन साध्यागमः मुच्यत ईदृशेनासाध्यागम इति । तथाऽकारादिसत्याक्षरपतिपत्तिष्टा रेखानृवाक्षरमतिपत्तेः अपि चान्त्यमिदं प्रमाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपादकं नातः परं किंचि- दाकाइयमस्ति । यथा हि लोके यजेतेत्युक्ते कि केन कथमि- त्याकाझ्यते नैवं " तत्त्वमसि " " अहं ब्रह्मास्मि" इत्युक्ते किंचिदन्यदाकाक्ष्यमस्ति सर्वात्मैकत्वविपयत्वादवगतः । सति ह्यन्यस्मिन्नवशिष्यमाणेऽय आकाक्षा स्यान्न त्वात्मैकत्वव्यतिरे- केणावशिष्यमाणोऽन्योऽर्थोऽस्ति य आकाक्ष्येत । न चेयमव- गति!त्पद्यत इति शक्यं वक्तुम् “ तद्धास्य विजज्ञौ " [छा. वति तान्वयव्यतिरेकावपि प्रमाणमित्याह-प्रसिद्धं चेति । असत्यात्सत्यस्य प्रति- पत्तौ दृष्टान्तान्तरमाह---तथेति । रेखास्वरूपस्य सत्यत्वेऽप्यकारादिरूपतया तथात्वा- मावादसत्यात्सत्यप्रतिपत्तिरित्यभिसधायानृतेति विशेषणम् । आगमादसत्यादेव सत्यस्य ब्रह्मात्मनः सुज्ञानत्वेऽपि पूर्वोक्तनीत्या बलवतोऽध्यक्षादेरागमवाध्यत्व कथमित्याश- ङ्कयाऽऽह-अपि चेति । उक्तशङ्कानिवृत्त्यर्थमपि चेत्युक्तम् । निरपेक्षत्वे सत्युत्तरभा- विप्रमाणत्वात्प्रत्यक्षादिवाधकत्वमागमस्येत्याह-अन्त्यमिति । आगमप्रामाण्यस्य फलप- र्यन्तत्वात्तस्य क्रियासाध्यत्वात्तस्या भेदप्रमितिपूर्वकत्वात्कथमात्मैक्यज्ञानस्यान्त्यतेत्याश- तयाऽऽहनात इति । तदेव व्यतिरेकदृष्टान्तेन सप्टयति-यथेति । तत्त्वमसीत्युक्ते सर्वाकाड्झोपशान्तिरित्यन हेतुमाह-सर्वात्मेति । या वाक्यादवगतिरुत्पद्यते सा सर्वस्य पूर्णस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनश्चैकरस्यमधिकृत्य भवति तथा च प्रत्यगात्मातिरिक्त- स्याऽऽकाक्षणीयस्यानवशिष्टत्वाद्युक्ता सर्वाकाक्षोपशान्तिरित्यर्थः । श्रुताद्वाक्यादव- गती सत्यामवशिष्यमाणार्थाभावेनाऽऽकाक्षाभाव विवृणोति-सति हीति । प्रत्यक्षादि- विरोधादयगतिरेवाद्वैतमवगाहमाना नोत्पयते कुतः सर्वाकाङ्क्षानिवृत्तिरित्याशङ्कयाss- ह-न चेति । अस्य पितुर्वचनात्तदात्मतत्व श्वेतः केतुर्विज्ञातवान्किलेति यावत् । आदिशब्दात् “ आनन्दो ब्रह्मति व्यजानात् " इत्याचा श्रुतिशते । किं चावगति- १ ट. पश्यन्ति । २ ब. तेना। ३ ज. न. सलम। ४ क. ज, हि य१५ क. प्र. ते न चैव । ६ ज. य, ट. 'सि" क. 'त्यस्य ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०१४J (ब्रह्माणे भेदाभेदयोावहारिक्त्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अवि०६) ६-७६ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः । अवगतिसाधनानां च श्रवणादीनां वेदानुवचनादीनां च विधानात् । न चेयमवगतिरनथिका भ्रान्तिति शक्य वक्तुम् । अविद्यानिवृत्तिफलदर्शनादाधकक्षा- नान्तराभावाच ! माक्चाऽऽत्मकत्वावगतेरव्याहतः सर्वः सत्या- नृतव्यवहारो लौकिको चैदिकश्चेत्यवोचाम । तस्मादन्त्येनं प्रमा- णेन प्रतिपादित आत्मैकत्वे समस्तस्य माचीनस्य भेदव्यवहा. रस्य बाधितत्वान्नानेकात्मकब्रह्मकल्पनावकाशोऽस्ति । ननु मृदा. दिदृष्टान्तप्रणयनात्परिणामबहरह्म शास्त्रस्याभिमतमिति गम्यते । परिणामिनो हि मृदादयोऽर्था लोके समधिगता इति । नेत्यु- च्यते, " स वा एप महान आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" [ वृ० ४.४.२५ ] स एप नेति नेत्यात्मा" [बृ. ३-९.२६ ] . अस्थूलमना" [ वृ० ३-८.८ ] इत्याद्याभ्यः सर्वविक्रियाप्रतिपेधश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः कूटस्थत्वा. वगमात् । न होकस्य ब्रह्मणः परिणामधर्मत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं मनिपत्तुं स्थितिगतिपत्स्यादिति चेत् । मुद्दिश्यान्तरङ्गबहिरङ्गसाधनविधानादपि तदुत्पत्तिरेटच्येत्याह-अवगतीति । नन्यवग- तिरुत्पन्नाऽपि नार्थवती सिद्धेऽर्थे स्वरूपेण फलाभावान्मानान्तरविरोधाद्वा भ्रान्तिरेवेत्या- शङ्कयाऽऽहन चेयमिति । आनर्थक्याभावे हेतुमाह-अविद्येति । भ्रान्तित्वा- भावे हेतुमाह-बाधकेति । न हि प्रत्यक्षादि बाधक तस्य कल्पितद्वैतविषयत्वेन तात्त्विकाद्वैतप्रमित्यविरोधित्वादित्यर्थः । ननु सर्वस्य कल्पितत्वे सत्यासत्यव्यवहारो लौकिको वैदिकश्च न स्यादित्याशङ्कय स्वप्नदृष्टान्तेनोक्त स्मारयति-प्राक्चेति । आगमादर्थवती सर्वाकाङ्क्षाशान्तिहेतुर्ब्रह्मात्मप्रतिपत्तिर्भवतीति स्थिते फलितमाह- तस्मादिति । कल्पनाममृष्यमाणः श्रौतमेव ब्रह्मणोऽनेकात्मकत्वमिति शङ्कते- नन्विति । कथं यथोक्तदृष्टान्तावष्टम्भात्परिणामि ब्रह्म श्रोतमित्याशङ्कय दृष्टान्त- दार्टान्तिकयोः साम्यधौव्यादित्याह-परिणामिनो हीति । दृष्टान्त तं विवक्षित- मंशं हित्वा मानान्तरविरुद्धोऽशो दार्टान्तिके नाभ्युपेतव्योऽतिप्रसङ्गात् । अस्ति च परिणामित्वे ब्रह्मणो मानान्तरविरोधस्तस्य कौटस्थ्यश्रुतेरिति परिहरति-नेत्युच्यत इति । श्रुतिद्वयानुरोधात्कूटस्थत्वपरिणामित्वे स्यातामित्याशङ्कय युगपत्क्रमेण वेति विकरप्याऽऽद्यं विरोधेन निरस्यति-न हीति । द्वितीयं शङ्कते-स्थितीति । कूट- १ म. विधीयमानत्वात् । २ न. ट. 'नमें । ३ ज. 'गताः । ने। ४ ख. गतपि । ५ स. व. 'रुद्धाशों। --- ·अ०२पा०१सू०१४]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभावसमेतानि । ४६७ (ब्रह्माणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् , अधि० ६) न । कूटस्थस्येति विशेषणात् । न हि कूटस्थस्य ब्रह्मणः स्थितिग- तिवदनेकधर्माश्रयत्वं संभवति । कूटस्थं च नित्यं ब्रह्म सर्वविक्रि- याप्रतिपेधादित्यवोचामन च यथा ब्रह्मण आत्मैकत्वदर्शनं मोक्ष- साधनमेवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनमपि स्वतन्त्रमेव कस्मैचित्फ- लायाभिप्रेयते प्रमाणाभावात् । कूटस्थब्रह्मात्मत्वविज्ञानादेव हि फलं दर्शयति शास्त्रम् " स एप नेति नेत्यात्मा" इत्युपक्रम्य “ अभयं वै जनक माप्तोऽसि " [वृ० १.२-४ ] इत्येवंजातीयकम् । तत्रैत- सिद्धं भवति । ब्रह्ममकरणे सर्वधर्मविशेपरहितब्रह्मदर्शनादेव फलसिद्धौ सत्यां यत्तत्राफलं श्रूयते ब्रह्मणो जगदाकारपरिणा- मित्वादि तहमदर्शनोपायत्वेनैव विनियुज्यते फलवत्संनिधाव- फलं तदङ्गमितिवत् । न तु स्वतंत्रं फलाय कल्प्यत इति । स्थस्य ब्रह्मणो न परिणामितेति विशेषणान्न तस्य कदाचिदपि परिणामयोग्यता स्वरूप- प्रच्युतिप्रप्तङ्गादित्याह-नेति । तदेव स्फुटयति-न हीति । परिणामिनां हि बाणपापाणादीनां क्रमेण स्थितिगती युक्ते न तु परिणामायोग्यस्य कमेण परिणाम- तद्राहित्ये ब्रह्मणः स्यातामित्यर्थः । ब्रह्मणि विरुद्धधर्मासंभवे कूटस्थत्वं हित्वा परिणा- मित्वमेवेप्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-कूटस्थं चेति । अनक्यवानवच्छिन्नकूटस्थब्रह्मणः स्वरूपादप्रच्युतस्वभावस्य सर्वप्रकारतद्विपरीतकार्याकारपरिणामश्रुत्यनुपपत्त्या कार्यप्र. पञ्चस्य स्वरूपादप्रच्युतशक्त्यादे रजतादिपरिणामवन्मिथ्याविवर्तत्वं सिध्यतीत्युक्तम् । संप्रति परिणामश्रुतेः स्वार्थे फलाभावादापे परिणामो न विवक्षित इत्याहन चेति । यद्ब्रह्मज्ञानस्य फलं तदेव परिणामिब्रह्मज्ञानस्यापि शास्त्रमेव चात्र प्रमाणमित्याश- कयाऽऽह-कूटस्थति । तहिं परिणामिश्रुतीनामाक्मादध्ययनविषिविशेषः स्यादि- त्याशय फलवच्छेपतया साफल्यान्मैवमित्याह-तत्रेति । सृष्ट्यादिश्रुतीनां स्वार्थे फलवैकल्ये सतीति यावत् । तत्र मीमांसकसंमतमुदाहरणमाह-फलवदिति । यथा हि स्वर्गादिफलवतो दर्शपूर्णमासादेः संनिधाने श्रुतं प्रयानादि स्वतो विफलं तदङ्गमि- त्यही क्रियते तथा सृष्टादिदर्शनमपि ब्रह्मज्ञानशेषतया तत्फलेनैव फलवत्त्वात्तदङ्गमि- त्यर्थः । ननु प्रयाजादेः श्रूयमाणफलैनैव फलमत्त्वसंभवे फलवदनत्व किमित्यजीकर्तव्य- मित्याशङ्कय प्रधानफलेनैव फलवत्त्वसिद्धौ फलान्तरकल्पने गौरवादनेषु च फलश्रुतेर- धवादत्वाङ्गीकारादित्याहन विति । इतिशब्दः सिद्धं भवतीत्यनेन संबध्यते । तं १ क. ज... च । २ न. प्रेयेत प्र! ३ क. 'मा' ज. 'मविक, 'मेर। ५क. म. 'तन्त्रफ'। ६ ठ. द. 'माभावे। E ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०१४] (ब्रह्माणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्यमद्वितीयत्वस्य च तारिखकरसम्, अधि०६) नहि परिणामवचाविज्ञानात्परिणामवत्वमात्मनः फलं स्यादिति वक्तु युक्तं कूटस्थनित्यत्वान्मोक्षस्य । कूटस्थब्रह्मात्मवादिन एक- वैकान्त्यादीशित्रीशितव्याभाव ईश्वरकारणपतिज्ञाविरोध इति चेत् । न । अविद्यात्मकनामरूपवीजव्याकरणापेक्षत्वात्सर्वज्ञ त्वस्य । "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" [२०२-१] इत्पादिवाक्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसरूपात्सर्वज्ञात्सर्वशक्तेरी. श्वराज्जगंजनिस्थितिमलया नाचेतनात्मधानादन्यस्माद्वेत्येपोऽर्थः प्रतिज्ञातः "जन्माचस्य यतः" [७० सू० १-१-२] इति । सा भतिज्ञा तदवस्यैव न तद्विरुद्धोऽर्थः पुनरिहोच्यते । कथं नोच्य. तेऽत्यन्तमात्मन एकत्वमद्वितीयत्वं च त्रुवता । शृणु यथा नोच्यते । सर्वज्ञस्पेश्वरस्याऽऽत्मभूते इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारमपञ्चवीजभूते सर्वज्ञस्येश्व- रस्य माया शक्तिः प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्यते । यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुत्या परिणामिब्रह्मज्ञानात्तत्प्राप्तिरेव फलमित्याश• इयाऽऽहन हीति । तस्य तावदेवेत्यादिना प्रतिपन्न कैवल्य विहाय सामान्यशा- स्रसिद्धफलाकर्षणे वाक्यभेद स्यादिति माव । कूटस्थाद्वयत्वे ब्रह्मण श्रुतिप्रतिज्ञयो. विरोध स्यादिति शङ्कते-कूटस्थेति । विरोधद्वय परिहरति-नेत्यादिना । अवि- द्यात्मके नामरूपे एव बीज तस्य व्याकरण कार्यप्रपञ्चस्तदपेक्षत्वादैश्वर्यस्य । प्रतिज्ञा सूत्रस्य तदनुसारिश्रुतिवचनस्य च पारमार्थिककूटस्थाद्वयत्वे न विरोधोऽस्तीत्यर्थ । सग्रहवाक्य विवृणोति-तस्मादित्यादिना । उक्तमेवार्थ चोधपरिहाराम्या स्फोर- यति-कथमित्यादिना । नामरूपयोरात्मभूतत्वे वस्तुत्वशायामिवेत्युक्तमुपमार्थत्व- मिवकारस्य वारयन्नाभासार्थत्व स्फुटयति-अविद्येति । तयोरविद्याकरिपतत्व साध. यति-तत्त्वान्यत्वाभ्यामिति । न हीश्वरत्वेन ते निरुच्येते जडाजडयोरभेदायोगात् । नापि ततोऽन्यत्वेन निरुक्तिमर्हत स्वातन्त्र्येण सत्तास्फूर्त्यसभवात् । न हि जडमजडान पेक्ष सत्तास्फूर्तिमनुपलक्ष्यते जडत्वमङ्गप्रसङ्गात् । तस्मादविद्यात्मके नामरूपे इत्यर्थ । तयोश्च कार्यलिङ्गकमनुमान प्रमाणयति-ससारेति । तयोराश्रय विषय च दर्शयति-- सर्वज्ञस्येति । तयोरेव श्रुतिस्मृती प्रमाणयति-मायेति । माया तु प्रकृति विद्याद्देवा- त्मशक्तिमित्येवविधा श्रुति । प्रकृति पुरुष चैव माया ह्येपेत्येवप्रकारों च स्मृति । नामरूपे घेदीश्वरात्मभूते तर्हि सोऽपि ताभ्यामभिन्नत्वात्तद्वदेव जड स्यादित्याश• १ व 'गदुत्पत्तिास्थ। २ क ज ज तिल। ज म ट नाच्यतात्यास ठ ड बोषयति । ५४ ड 'भ्यते । ६ झ 'इम । ७8 3 रा स्मृ।

·[अ०२सा०१२०१४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि ।४६९ (ब्रमणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०६) ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वरः "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिता ते यदन्तरा तहह्म" [छा० ८.१४-१] इति श्रुतेः । "नामरूपे व्याकरवाणि" [छा०६-३-२] "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते" । [ते. आ०३-१२-७] "एक वीज बहुधा यः करोति"वे०६. १२]इत्यादिश्रुतिभ्यश्च। एवमविद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि । स च स्वात्मभूतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसं- घातानुरोधिनी जीवाख्यान्विज्ञानात्मनः प्रतीष्टे व्यवहारविपये। तदेवमविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्षमेवेश्वरस्येश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं क्याऽऽह-ताभ्यामिति । ईश्वरस्य नामरूपाम्यामर्थान्तरत्वे प्रमाणमाह-आकाश इति । यत्तु नामरूपवीजव्याकरणापेक्षमैश्वर्यमिति तत्र तव्याकरणे प्रमाणमाह-नामरूपे इति । जीवस्य व्याकर्तृत्वं व्यासेद्धं व्याक्यान्तरमुदाहरति-सर्वाणीति । नामरूपव्याक- रणस्य नानाविधत्वसिद्धयर्थं श्रुत्यन्तरं पठति-एकमिति । आदिशब्देन सच त्यञ्चा- भवदित्याद्या श्रुतिते । दर्शितश्रुतिभ्यो नामरूपव्याकरणमीश्वरायतं सिद्धं तदपेक्ष चास्यैश्चर्यमित्यर्थः । स्वाभाविकत्वादैश्वर्यस्य कुतो व्याकरणापेक्षेत्याशङ्कयाऽऽह-- एवमिति । उक्तश्रुतिस्मृत्यनुरोधादविद्याकृते तदात्मके ये नामरूपे तपानव- च्छिन्नोपाध्यमिव्यक्तश्चिदात्मा ताम्यामेव नामरूपाम्यां विरचितं विचित्र प्रपञ्च नियमयन्नीश्वरो नाम ततो न स्वाभाविकमैश्वर्यमित्यर्थः । ईश्वरस्योपाध्यनुरोवित्वे दृष्टा- न्तमाह-व्योमेति । अविद्याकृतजगदीशितृत्वेऽपि जीवानामतत्कृतत्वात्कुतस्ता- न्प्रत्यैश्चर्यमित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति । स्वात्मभूतत्वे भेदाभावात्कुतो नियम्यते. त्याशङ्कयाऽऽह-घटेति । ननु घटवटुपाधेरनधिगमे कथमोपाधिकभेदानुरोधेन निय. भ्यनियन्तृत्वं करप्यते तत्राऽऽह-~~अविद्यति । ईश्वरस्येश्वरत्वं काल्पनिकमिति स्पष्टयितुं विशिनष्टि-व्यवहारेति । कल्पितमीश्वरत्वमित्युपपादितं निगमयति- तदेवमिति । सर्वज्ञत्वादिवदीश्वरत्वस्य वास्तवत्वमाशङ्कयाऽऽह-सर्वज्ञत्वमिति । सर्वज्ञत्वं चाविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्षमिति सवन्धः । पूर्वत्रोक्तेन प्रकारेणाविद्या. त्मको योऽसावुपाधिस्तेन कृतो यो नौवप्रपञ्चाख्यः परिच्छेदस्तदपेक्षमिति यावत् । १. 'पेक्ष्यमें । १ झ, तोऽय जी।

·यत्र त्वस्य सर्वमात्मै ४७० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि--[अ०२पा०१सू०१४] ( ब्रह्मणि भेदाभेदयोयावहारिक्त्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०६) सर्वशक्तित्वं च न परमार्थतो विद्ययाऽपास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीशिबींशितव्यसर्वज्ञस्वादिन्यवहार उपपद्यते । तथा चो- कम्-" यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" [छा० ७-२४-१] इति । वाभूत्तत्केन के पश्येत्” [वृ०२-४-१४] इत्यादिना च । एवं परमार्थावस्थायां सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वेदान्ताः सर्वे । तधेश्वरगीतास्वपि- न कर्तुत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभः। न कर्मफलसंपोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते " || "नाऽऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः" । [भ० गी०५-१४-१५] इति परमार्थावस्थायामीशित्री- शितव्यादिव्यवहाराभावः प्रदर्यते । व्यवहारावस्थायां तक्ता श्रुतविपीश्वरादिच्यवहारः " एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एप लोकानामसंभेदाय" [वृ० ४-४-२२] इति । तथा चेश्वरगीतास्वपि- अन्वय मुखेनोक्तमर्थ व्यतिरेकद्वारा निरूपयति-नेत्यादिना । परमार्थतश्चिद्धातोरीच. रत्वानुपपत्तौ श्रुति प्रमाणयति-तथा चेति । ननु परमार्थावस्थाया दर्शनादिव्यवहा- रंराहित्यमिहोच्यते न पुनरीशित्रीशितव्यादिव्यवहारासत्त्वमित्याशय दर्शनादिव्य- वहाराभावस्योपलक्षणत्वादन समस्तव्यवहारराहित्यं विवक्षितमित्याह-एवमिति । बहुवचनं स एष नेति नेत्यात्माऽदृश्येऽनात्म्ये यत्तदद्रेश्यमस्थूलमित्यादिवाक्यसंग्रहा- र्थम् । श्रौतेऽर्थे भगवतोऽपि समतिमाह-तथेति । वेदान्तेष्विव भगवद्गीतास्वपि पर. मार्थावस्थायां व्यवहारामावः प्रदश्यत इति सबन्धः । कथं तर्हि क्रियाकारकफलत- सबन्धबुद्धिलगाऽऽह-~स्वभाषस्त्यिति । अनाद्यविद्यावशाक्रियाकारकादिप्रवृत्ति रित्यर्थः । तथाऽपि भक्कानितराश्चानुगृह्णन्निगृहश्च तदीयसुकृतकृते परमेश्वरी वस्तुतो नाशयतीत्याशदयाऽऽह--नाऽऽदत्त इति । सर्वेपा परमात्मेक्ये कुतः सुकृत। दुप्कृतयोविभागेन प्रवृत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-~अशानेनेति । ऐश्वर्यास्ततोऽनुपपत्ति- मुकाया कल्पनयोपपती श्रुतिस्मृती कामणोदाहरनियाहारेति । श्रुताधिवेश्वरी- म. मिश्यापा। क. विद्यापा।२ ज. पायते।३ फ... ग.दि। ४ क. ज. R.ता.1५२.ज.'साथ'६क.. तपेय।

·[अ०२पा०१सू०१५]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४७१ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्व च तात्त्विकत्वम् , आधि०६) "ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया " ॥ [भ० गी० १८.६१] इति । सूत्रकारोऽपि परमार्थाभिमा- येण तदनन्यत्वमित्याह व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति । अप्रत्याख्यायैव कार्य- मपञ्चं परिणामप्रक्रियां चाऽऽश्रयति सगुणेपूपासनेपूपयोक्ष्यत इति ॥ १४ ॥ आवे चोपलब्धेः ॥१५॥ इतश्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य यत्कारणं "भावे" एव कार- णस्य कार्यमुपलभ्यते नाभावे । तद्यथा सत्यां मृदि घट उपल- भ्यते सत्सु च तन्तुपु पटः । न च नियमेनान्यभावेऽन्यस्योपल- ब्धिष्टा । न ह्यश्वो गोरन्यः सन्गोर्भाव एवोपलभ्यते । न च कुलालभाव एव घट उपलभ्यते । सत्यपि निमित्तनैमित्तिकमा. तास्वपि व्यवहारावस्थायामोश्वरादिव्यवहार उक्त इति संवन्धः । परमार्थावस्थायां सर्वव्यवहाराभावे सूत्रकारस्यापि संमतिमाह-सूत्रेति । तदनन्यत्वमित्यनेनायुक्तं कार्यमिथ्यात्वं कथ्यते स्यालोकवदिति पूर्वसूने तत्सत्यत्ववचनादित्याशङ्कयाऽऽह- व्यवहारेति । आत्मकृतेः परिणामात्क्षीरवद्धीत्यादिना परिणामोक्तेरेष्टज्य कार्यप्रपञ्चस्प सत्यत्वमित्याशङ्कयान्यार्थत्वात्परिणामवादस्य न तद्विवक्षेत्याह-परिणामेति ॥ १४ ॥ तदनन्यत्वमित्यस्य श्रुत्यादिविरोधः समाहितः संप्रति तदनन्यत्वे मानेमनुमानमाह- भावे चति। कारणभावे भाने च कार्यस्य भावादानाच्च तस्य कारणादनन्यत्वमित्यर्थः। विमतं कारणानतिरिक्तं तद्भावमाननियतभावभानवात्तत्स्वरूपवदित्यनुमानं सूत्रयोन- नया दर्शयितुं चकारार्थमाह--इतश्चेति । इतःशब्दार्थ स्फुटयन्नवशिष्ट व्याचष्टे- यत्कारणमिति । हेतुमुदाहरणारूढतया द्रढयति-तद्यथेति । सत्यपि घटे पटोपल- धिदर्शनात्कारणभावे कार्योपलब्धि भेदसाधनमित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । अन्यस्य भावेऽन्यस्योपलब्धिरनियतेत्यत्र दृष्टान्तमाहन हीति । ननु गवाश्चयोरका- र्यकारणत्वादनियतोपलम्भेऽपि कार्यकारणयोरनन्यत्वमन्तरेणैव कार्यकारणत्वकृता निय- तोपलब्धिरित्याशयाऽऽहन चेति । नियमेनोपलम्भेऽपि नानन्यत्वमिति व्यमि- १ क. ज. न. 'मुद्रादिस्या । २ न. "गुणोपा । ३ अ. "पयुज्यत । ४ भ, ते नाभावे स । ५. ह. नमाद।

·४७२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०१५] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिक्त्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०६) वेऽन्यत्वात् । नन्वन्यस्य भावेऽप्यन्यस्योपलब्धिनियता दृश्यते यथाऽनिर्भाव धूमस्येति । नेत्युच्यते । उदापितेऽप्यनौ गोपाले- घुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वात् । अथ धूमं कया- चिदवस्थया विशिंप्यादीदृशो धूमो नासत्यनौ भवतीति । नैव- मपि कश्चिद्दोपः । तद्भावानुरक्तां. हि बुद्धि कार्यकारणयोरन- न्यत्वे हेतुं वयं वदामः । न चासावनिधूमयोर्विद्यते । चोपलव्धेः" इति वा सूत्रम् । न केवलं शब्दादेव कार्यकार- णयोरनन्यत्वं प्रत्यक्षोपलब्धिभावाच तयोरनन्यत्वमित्यर्थः । भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धिः कार्यकारणयोरनन्यत्वे । तद्यथा तन्तुसंस्थान पटे तन्तुष्यतिरेकेण पटो नाम कार्य नैवोपलभ्यते केवलास्तु तन्तव आतानवितानवन्तः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । तथा तन्तुष्वंशवोऽशुपु तदवयवाः । अनया प्रत्यक्षोपलब्ध्या लोहित- चारं शङ्कते- नन्विति । धूममात्रस्याग्निना नियतोपलब्धिधूमविशेषस्य वेति विक- ल्प्याऽऽद्यं प्रत्याह-नेत्युच्यत इति । द्वितीयं शङ्कते--अथेति । ईदृशत्वं वहलो. र्वाग्रत्वादिविशिष्टत्वमसत्यग्नौ न भवति न भाति चेति द्रष्टव्यम् । धूमविशेषस्थाग्निना नियतोपलब्धिमुपेत्य हेतुशिक्षया व्यभिचारं परिहरति-नैवमिति । तद्भावानुविधाथि. भावत्वं तदानानुविधायिभानत्वं च कार्यस्य कारणादनन्यत्वे हेतुधमविशेपस्य चाशिमा- वानुविधायिभावत्वेऽपि न तद्भानानुविधायिभानत्वमग्निभानस्य धूमभानाधीनत्वान प तदानानुविधायिभानत्वमेवास्तु हेतुः प्रभाभानानुविधायिभाने चाक्षुपरूपे व्यभिचारात्त- स्माद्विशिष्टहत्ववष्टम्भात्कार्यस्य कारणादनन्यत्वमुचितमिति भावः । एतदेव सूत्रं पाठा- न्तरेण व्याकुर्वकार्यस्य कारणादनन्यत्वे मानान्तरमाह-भावाचेति । प्रत्यक्षोपल- ब्धिमेव प्रतिज्ञोदाहरणाभ्यां विवृणोति-भवति हीति । तन्तुव्यतिरेकेणाऽऽतानवि- तानाभ्यां पटो मातीत्याशङ्कयाऽऽह- केवलास्त्विति । बहुत्वेऽपि तन्तूनामेकमावर- पार्थक्रियावच्छेदादेकशब्दगोचरत्वं बहूनामपि वणीनामेका बुद्धिहेतुत्ववदेकार्थकिया. कारित्वं च तेषामविरुद्धमिति भावः । तन्तुव्यतिरिक्तपटाभाववदंशुव्यतिरिक्ततत्वमा- वोऽपि प्रत्यक्षः सिध्यतीत्याह-तथेति । अंशवोऽपि स्वावयवन्यतिरेकेण न सन्तीति प्रत्यक्षमित्याह-अंगुध्विति । ननु प्रत्यक्षे कार्यकारणभावे कार्य कारणमात्रमिति शक्यं प्रत्यक्षयितुं यन स्वतौ प्रत्यक्षो न भवति तत्र कथामिति तत्राऽऽह-अनयति । १८.अ. य.'न्यभा । य. नाव एव ५। ३ क. उद्धृतेऽ। म, उदापि । भ. 'उपदि । ५. विशेष्यत ईर। ६. 'लन्धर्भावा . म.'ने त ।

·" [अ०२पा.१सू०१६]आनन्दगिरिकृवटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवानि । ४७३ (प्रणि भेदाभेदयोन्यावहारिकत्वमद्वितीयलस्य च तात्विफत्वम् , अधि०६) शुक्लकृष्णानि त्रीणि रूपाणि ततो वायुमात्रमाकाशमानं चेत्यनु- मेयम् [छा० ६-४ ] ततः परं ब्रह्मकमेवाद्वितीयं तत्र सर्वममा- णानां निष्ठामवोचाम ।। १५ ।। सत्त्वाचावरस्य ॥ १६॥ इतश्च कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं यत्कारणं प्रागुत्पत्तेः कार- णात्मनैव कारणे सत्त्वमवरकालीनस्य कार्यस्य श्रूयते । “सदेव सोम्येदमग्र आसीद" [छा० ६.२.१] । “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद [ऐ० आ० २-४.१.१ ] इत्या- दाचिदंशब्दगृहीतस्य कार्यस्य कारणेन सामानाधिकरण्यात् । यच्च यदात्मना यत्र न वर्तते न तत्तत उत्पद्यते यथा सिकता- भ्यस्तैलम् । तस्मात्मागुत्पत्चेरनन्यवादुत्पन्नमप्यनन्यदेव कार- णात्कार्यमित्यवगम्यते । यथा च कारणं ब्रह्म त्रिपु कालेपु सत्वं न व्यभिचरतीत्येवं कार्यमपि जगत्रिपु कालेपु सत्त्वं न विमत खोपादानाव्यतिरिक्त कार्यत्वात्पटवदित्यनुमानं मूलकारणपर्यन्तं धावती- त्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां फलितमर्थमाह-तत इति । ब्रह्मैव मूलकारणं परमार्थस- दवान्तरकारणानि त्वनिर्वाच्यानीत्यर्थः । कारणत्वाविशेषात्तन्त्वादिवब्रह्मणोऽपि कारणा- न्तरमनुमेयमित्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । सर्वजगद्धमाधिष्ठानतया तस्याकल्पितत्वा- नाधिष्ठानान्तरापेक्षेति भावः ॥ १५ ॥ कार्यस्य कारणादनन्यत्वे श्रुता पत्ति प्रमाणान्तरमाह-सत्वाचेति । श्रुतार्थाप- तिमेव स्फोरयितुं प्रथमं चशब्दव्याख्यानपूर्वकं श्रुतिमुदाहरति-इतश्चेति । प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कारणस्यैवात्र श्रुतं न कार्यस्येत्याशङ्कयाऽऽह-इदंशब्देति । यदिदानी स्थूलकार्य दृष्टं तस्य सृष्टेः प्राकारणसामानाधिकरण्यानुपपत्त्या तत्तादात्म्यावगमान्न वस्तुभेदोऽ. स्तीत्यर्थः । कार्यकारणयोरनन्यत्वे प्रमिते प्रमाणानुग्राहिकां युक्तिमपि समुच्चिनोति- यच्चेति। कार्यस्य प्रागवस्थायां कारणात्मना सत्त्वेऽपि निप्पन्नं ततो भिन्नं स्यादित्याश- कयाऽऽह-तस्मादिति । यथा सिकतास्वविद्यमानं तैलें न ततो जायते तथाऽऽत्म- नोऽपि जगन्न जायेत यद्यात्मरूपेण प्रागवस्थायां नाऽऽसीजायते च तस्मादात्मात्मना मागासीदिति निश्चयसिद्धिरित्यर्थः । कार्यकारणयोरनन्यत्वे युक्त्यन्तरं वक्तुं भूमिका करोति-यथा चेति । यथा घटः सदा घट एव न जातु पटो भवत्येवं सदपि कारणं १२. तनोस। क. ज, म, रखें। ३ क. "लितार्थ । स. ठ. ह. 'तमा' । ५०. ह-ब्रहीकमिति । स । ६. इ. श्रुत्याऽर्था । - ६ ·४७२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०१५] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०६) वेऽन्यत्वात् । नन्वन्यस्य भावेऽप्यन्यस्योपलब्धिनियता दृश्यते यथाऽग्निभावे धूमस्येति । नेत्युच्यते । उद्वापितेऽप्यनौ गोपार्ले- घुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वात् । अथ धूमं कया- चिदवस्थया विशिंप्यादीशो धूमो नासत्यनौ भवतीति । नैव- मपि कश्चिदोषः । तद्भावानुरक्तां. हि बुद्धि कार्यकारणयोरन- न्यत्वे हेतुं वयं वदामः । न चासावनिधूमयोविद्यते । भावा- चोपलब्धेः " इति वा सूत्रम् । न केवलं शब्दादेव कार्यकार- णयोरनन्यवं प्रत्यक्षोपर्लब्धिभावाच तयोरनन्यत्वमित्यर्थः । भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धिः कार्यकारणयोरनन्यत्वे । तद्यथा तन्तुसंस्थाने पटे तन्तुष्यतिरेकेण पटो नाम कार्य नैवोपलभ्यते केवलास्तु तन्तव आतानवितानवन्तः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । तथा तन्तुष्वंशवोंऽशुपु तदवयवाः । अनया प्रत्यक्षोपलन्ध्या लोहित- चारं शङ्कते-नन्विति । धूममात्रस्यानिना नियतोपलब्धिधूमविशेषस्य वेति विक- ल्प्याऽऽद्यं प्रत्याह--नेत्युच्यत इति । द्वितीयं शङ्कते--अथेति । ईदृशत्वं बहलो- र्वाग्रत्वादिविशिष्टत्वमसत्यनौ न भवति न भाति चेति द्रष्टव्यम् । धूमविशेषस्याग्निना नियतोपलब्धिमुपेत्य हेतुशिक्षया व्यभिचार परिहरति-नैवमिति । तद्भावानुविधायि- भावत्वं तदानानुविधायिभानत्वं च कार्यस्य कारणादनन्यत्वे हेतुधूमविशेषस्य चाग्निमा- वानुविधायिभावत्वेऽपि न तदानानुविधायिभानत्वमग्निभानस्य धूमभानाधीनत्वान्न च तद्भानानुविधायिभानत्वमेवास्तु हेतुः प्रभाभानानुविधायिभाने चाक्षुपरूपे व्यभिचारात्त- स्माद्विशिष्टहेत्ववष्टम्मात्कार्यस्य कारणादनन्यत्वमुचितमिति भावः । एतदेव सूत्रं पाठा- न्तरेण व्याकुर्वन्कार्यस्य कारणानन्यत्वे मानान्तरमाह-भावाचेति । प्रत्यक्षोपल- धिमेव प्रतिज्ञोदाहरणाभ्यां विवृणोति-भवति हीनि । तन्तुन्यतिरेकेणाऽऽतानवि- तानाभ्यां पटो मातीत्याशङ्कयाऽऽह केवलास्त्विति । बहुत्वेऽपि तन्तूनामेकावर- गार्थक्रियावच्छेदादेकशब्दमोचरत्वं बहूनामपि वर्णानामेकार्थबुद्धिहेतुत्यवदेकार्थक्रिया- कारित्वं च तेपामविरुद्धमिति भावः । तन्तुव्यतिरिक्तपटाभाववदंशुव्यातरिक्ततत्वमा वोऽपि प्रत्यक्षः सिध्यतीत्याह-तयेति । अंशवोऽपि वाक्यवन्यतिरेकेण न सन्तीति प्रत्यक्षमित्याह-अंगुचिति । ननु प्रत्यक्षे कार्यकारणभावे कार्य कारणमात्रमिति शायं प्रत्यक्षयितुं यत्र त्वसौ प्रत्यक्षो न भवति तत्र कथामिति तत्राऽऽह-अनयेति । क.अ.म. 'न्यगा । २ म.भाव एष । ३ क. उद्वेऽ। म. उदापि । म. 'उपटिं। ५८. विशेप्पत ।६ म. सन्धर्भावा । ७.'ने ।

·“ ४७४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०१७) (ब्रह्माणे भेदाभेद्योावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम्, भधि०६) व्यभिचरति । एकं च पुनः सचमतोऽप्यनन्यत्वं कारणात्का- यस्य ॥ १६ ॥ असद्यपदेशानेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्य- शेषात् ॥ १७ ॥ ननु कचिदसत्त्वमपि प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य व्यपदिशति श्रुतिः असदेवेदमन आसीत् " [छा० ३.१९.१ ] इति असद्वा इदमग्र आसीत् " [ते. २-७ ] इति च । तस्मात् "असद्यपदे- शाम" मागुत्पत्तेः कार्यस्य सत्त्वम् "इति चेत् । न" इति ग्रूमः। न ह्ययमत्यन्तासत्त्वाभिमायेण मागुत्पत्तः कार्यस्यासद्यपेदशः किं तर्हि व्याकृतनामरूपत्वाद्धर्मादब्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरं तेन "धर्मान्तरेण"अयमसम्धपदेशः प्रागुत्पत्तेः सत एक कार्यस्य कार• णरूपेणानन्यस्य । कथमेतदवगम्यते। "वाक्यशेषात्" । यवुपक्रमे संदिग्धार्थ वाक्यं तच्छेपोनिश्चीयते । इह च तावत् असदे- वेदमय आसीत् " [छा० ३-१९-१ ] इत्यसच्छब्देनोपक्रमे निर्दिष्टं यत्तदेव पुनस्तच्छब्देन परामृश्य सदिति विशिनष्टि सदा सदेव न कदानिदसदिष्टं तथा कार्यमपि सचेन्न कदाचिदसद्भवितुमर्हतीत्यर्थः । कार्यकारणयो देनापि सत्त्वसंभवादनन्यत्वं कथमित्याशङ्कयाऽऽह-एकं चेति । सतोऽसलो वा सझेदकत्वाभावात्तदेकतेत्यर्थः । अभिन्नसत्त्वाभिन्नत्वान्मियोऽपि कार्य- कारणे न मियते सत्त्ववदिति फलितमाह-अतोऽपीति ॥ १६ ॥ प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कारणात्मना कार्यस्येत्युक्तमाक्षिप्य समाधत्ते-असदिति । तत्र घोषं विभमतेनान्वित्यादिना । परिहारमागमवतारयति-नेतीति । नमर्थमाह- न हीति । ताह केनाभिप्रायेणायमसद्यपदेश इत्याशङ्कय धर्मान्तरेणेति व्याचष्टे- किं तहाँति । तत्र प्रश्नपूर्वकं गमकं कथयति-कथमिति । सूत्रावयवं व्याख्याति--- पदिति । अकाः दारा उपदधातीत्यत्र केनेति तेलघृतादी संदेहे नेनो वै पृतमिति- वास्यशेपाघृतेनेति निश्चितमित्यर्थः 1 सामान्यन्यायं प्रकृते दर्शयति-इह चेति । आदेदमित्यादायसच्उन्देन तुच्छमुच्यते किं वा सदेवानभिव्यक्तनामरूपमिति संदेहे तत्समासीदिति याक्योपातुच्छच्यावृतं सदेवानभिव्यकनामरूपमसाउदितमिति निधीयते तस्य तान्देन परामृष्टस्य सउदेन निर्देशादित्यपः । इतवान तुच्छम- भ.पायरी'। - ·[अ०२पा० १० १८]आनन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि १४७५ ( मणि भेदाभेदयोव्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकर वम् , अधि०६) तत्सदासीत् " इति । असतश्च पूर्वापरकालासंबन्धादासी. छब्दानुपपत्तेश्च । “ असदा इदमग्र आसीद" [तै०२-७] इत्यत्रापि " तदात्मानं स्वयमकुरुत" [तै० २-७.१ ] इति वाक्यशेपे विशेषणान्नात्यन्तासत्वम् । तस्माद्धर्मान्तरेणैवायमस- द्यपदेशः मागुत्पः कार्यस्य । नामरूपव्याकृतं हि वस्तु सच्छ. ब्दाई लोके प्रसिद्धम् । अतः माङ्नामरूपव्याकरणादसदि. वाऽऽसीदित्युपर्यते ॥ १७॥ युक्तेः शब्दान्तराञ्च ॥ १८॥ "युक्त" च प्रागुत्पतेः कार्यस्य सत्वमनन्यत्वं च कारणा- दवगम्यते " शब्दान्तराच "। युक्तिस्तावद्वय॑ते । दपिघटर- चकाचर्षिभिः प्रतिनियतानि कारणानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णा- दीन्युपादीयमानानि लोके दृश्यन्ते । न हि दध्यथिभित्तिको- पादीयते न घोथिभिः क्षीरं तदसत्कार्यवादे नोपर्पयेत । अवि- शिष्टे हि प्रागुत्पत्तेः सर्वस्य सर्वत्रासवे कस्मारक्षीरादेव दध्यु- स्पद्यते न मृत्तिकाया: । मृत्तिकाया एव च घट उत्पद्यते न सच्छन्दवाच्यं न मवतीत्याह-~असतश्चेति । असद्वा इदमित्यत्र तत्सदासीदिति वाक्यशेपाभावात्कृतो निश्चयसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह--असद्वा इति । वाक्यशेपस्य सत्कार्यविषयत्वे फलितमाह-तस्मादिति । वृद्धव्यवहाराभावे कथमसच्छन्दस्य सति प्रयोग इत्याशङ्कयोपचारादित्याह-~-नामेति ॥ १७ ॥ ननु कार्यभ्यासतोऽन्तरत्वे सत्त्वमास्थ्यं परस्परविरोधिनोविधान्तराभावात्तथा प कार्यस्यानिर्वाच्यत्वाभ्युपगमभङ्गाप्रसादपसिद्धान्तः स्यादित्याशय कारणस्यैवाप्राकृ. तकारणत्वस्य सत्त्वं कार्यस्य पुनरनिर्वाच्यत्वमेवेति प्रतिपादयितुं प्रक्रमते-युक्तरिति । हेतद्वयं प्रतिज्ञादयेन योजयति-युक्तयेति । काऽसौ युक्तिरित्यपेक्षायां युक्ति प्रक- टपन्नसदुत्पत्ति तावत्प्रत्याह-युक्तिरिति । प्रतिनियममेव प्रकटपति-नेत्यादिना। कार्यार्थिनां प्रतिनियतकारणोपादानानुपपत्त्या कार्यस्य तत्र सत्त्वं सिध्यतीत्यर्थापत्ति. माह-तदिति । नन्वपेक्ष्यमाणघटादिननकत्यान्मृदादिरेवोपादानं न तु मृदादौ घटादेः सत्त्वादित्यन्यथोपपत्तिरपित्तरिति तत्राऽऽह-अविशिष्टे हीति । नियामकाभावाद- । १ ट. "युके:"प्रा । १ क, ज, न ई। ३१, म. द. 'टाया। ४ प. उ. पद्यते ।। ५. 'वास्थ नि।

·४७६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पासू०१८ (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयलस्य च तात्विकत्वम् , अधि०१) क्षीरात् । अथाविशिष्टेऽपि प्रागसत्त्वे क्षीर एव दध्नः कश्चि- दतिशयो न मृत्तिकायां मृत्तिकायामेव च घटस्य कश्चिदति- शयो न क्षीर · इत्युच्येतातस्ततिशयवत्त्वात्मागवस्थाया अस. कार्यवादहानिः सत्कार्यवादसिद्धिश्च । शक्तिश्च कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना नान्योऽसती वा कार्य नियच्छेत् । असत्चाविशेपादन्यत्वाविशेषाच । तस्मात्कारणस्याऽऽत्मभूता शक्तिः शक्तेश्वाऽऽत्मभूतं कार्यम् । अपि च कार्यकारणयोव्य- गुणादीनां चाश्चमदिपवद्भेदबुद्धयभावात्तादात्म्यमभ्युपगन्त- व्यम् । समवायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभिः संव- धेऽभ्युपगम्यमाने तस्य तस्यान्योऽन्यः संबन्धः कल्पयितव्य इत्यनवस्थाप्रसङ्गोऽनभ्युपगम्यमाने , विच्छेदमसङ्गः । अथ समवायः स्वयं संपन्धरूपत्वादनपेक्ष्वापरं संवन्धं संवध्यते सज्जननासंभवान्नान्यथोपपत्तिरित्यर्थः । नियामकमतिशयमाशङ्कते--अथेति । अति- शयो हि कार्यस्य कारणस्य वेति विकल्प्याऽऽये धर्मस्य धर्मिपरतन्त्रत्वादपसिद्धान्ता- पत्तिरित्याह-अत इति । सार्वविभक्तिकत्वात्तसिः सप्तम्यर्थे शङ्कितपक्षवाची । प्रागवस्था दध्यादिकार्यावस्था । द्वितीयं दूपयति-शक्तिचेति । कारणस्य हि धर्मः शक्तिरतिशयशब्दिता नियामकत्वेनेष्टा कार्यकारणाभ्यामन्या कार्यात्मना चासती कार्य न नियच्छेदित्यत्र हेतुमाह-असत्चेति । कार्यात्मना शक्तेरसत्त्वे तथैवानि- यामस्वमसत्वस्योभयत्र तुल्यत्वात् । द्वाभ्यामन्यत्वे च तस्या न नियामकत्वं तयो- रिवान्योन्यं शक्तेस्ताभ्यामन्यत्वस्येष्टत्वादित्यर्थः । शक्तरसत्त्वेऽन्यत्वे च नियामकत्वा- संभवे फलितमाह-तस्मादिति । तथा चापसिद्धान्ततादवस्थ्यमिति शेषः । असत्का- थवादे दोपान्तरमाह-अपि चेति । भेदबुद्धयमावे समवायो निमित्तं न तु तादात्म्य- मित्याशङ्कय समवायत्ताह परतन्त्रः स्वतन्त्रो वेति विकरप्याऽऽधे संबन्धद्वारा समावाद्वा पारतव्यमिति पुनर्विकरम्याऽऽयं प्रत्याह-समवायेति । समवा- यस्य स्वातळ्यपक्षं दूपयति-~अनभ्युपगम्यमाने चेति । समवायस्य समवा- यिभिः संबन्धो नेप्यते किं तु स्वातन्त्र्यमेवेत्यत्रावयवावयविनोव्यगुणादीनां च विप्र- कप: स्यात्संनिधापकाभावादित्यर्थः । स्वभावादेव समवायस्य पारतव्यमिति पक्षमु. स्थापयति-अति ! स्वपरनिर्वाहकत्वं संयोगस्यापि स्यादविशेषादिति परिहरति- ज. प. 2. 'त्युच्यते सर्व।२ म. 'न्याऽप्यस' । ३ क. ज, ८. 'ती का'। ४.ज. घ.म, २, वा । ५. ३. भ्यर्थः ।।६ क. 'कत नरसृड्यदस' ।

·[अ०२पा.१२०१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि । ४७७ (प्रमणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकत्वम् , अधि०६) संयोगोऽपि तहि स्वयं संवन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैव समवायं संव. ध्येत । तादात्म्यमतीतेश्च द्रव्यगुणादीनां समवायकल्पनान- र्थक्यम् । कथं च कार्यमवयविद्रव्यं कारणेष्ववयवद्रव्येषु वर्त- मानं वर्तते । किं समस्तेष्ववयवेपु चर्तेतीत मत्यवयवम् । यदि तावत्समस्तेपु वर्तेत ततोऽवयव्यनुपलब्धिः प्रसज्येत समस्ताव- यवसनिकर्पस्याशक्यत्वात् । न हि बहुत्वं समस्तेष्वाश्रयेषु वर्त- मानं व्यस्ताश्रयग्रहणेन गृह्यते । अथावयवशः समस्तेषु वर्तेत तदाऽप्यारम्भकावयवव्यतिरेकेणावयविनोऽवयवाः कल्प्येर- न्यैरारम्भकेश्वरवेष्ववयशोऽवयवी वर्तेत । कोशावयवव्यति- रिक्तात्रयवैरसिः कोशं व्यामोति । अनवस्था चैवं प्रसज्येत । तेपु तेप्ववयवेपु वर्तयितुमन्येपामन्येपामवयवानां कल्पनीय- त्वात् । अथ प्रत्यवयवं वर्तेत तदैकत्र व्यापारेऽन्यत्राव्यापार संयोगोऽपीति । तर्कपादे चैतव्यक्ती भविष्यति । द्रव्यगुणादिपु समवायकल्पनामङ्गी- कृत्य दोपमुक्त्वा तत्कल्पनैवायुतत्याह-तादात्म्येति । सिद्ध हि भेदे द्रव्यगुणा- दीनां समवायसिद्धिः समवायसिद्धौ च भेदसिद्धिरित्यत्रान्योन्याश्रयता । न हि सामा- नाधिकरण्येन तादात्म्ये तेषां भाति स्वारसिको भेदः सिध्यतीति भावः । असत्कार्य- वादनिरासेन कार्यस्य कारणे कल्पितत्वमुक्तम् । इदानी कार्यस्य कारणे वृत्त्यनुपपत्तेश्च कल्पितत्वमित्याह--कथं चेति । कथंशब्दसूचितं विकल्पद्वयं विशदयति-किमिति । तत्राऽऽद्यमनूद्यावयविनः स्वरूपेण वाऽवयवेषु वृत्तिरवयवशो वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-यदीत्यादिना । तत्र हेतुमाह-समस्तेति । मध्यपरभागयोरग्भिाग- व्यवहितत्वादित्यर्थः । सर्वावयवव्यासावपि कतिपयावयवसैनिकदिवयविनो दृष्टिरिटे- .त्याशङ्कयाऽऽहन हीति । कल्पान्तरमुत्थापयति-अथेति । तथा च यथाऽवयवैः सूत्रं कुसुमानि व्याप्नुवत्कतिपयकुसुमग्रहणेऽपि गृह्यते तथा कतिपयावयवग्रहणेऽपि भवत्यवयविनो ग्रहणमित्यर्थः । तत्र किमारम्भकावयवैरेव तेप्ववयवी वर्तते किं वा तद- तिरिकावयवैरिति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह-~तदाऽपीति । यत्र यद्वर्तते तत्तद- तिरिक्तावयवैरेव तत्र वर्तमानं दृष्टमिति दृष्टान्तगर्भ हेतुमाचष्टे-कोशेति । द्वितीयं प्यति-अनवस्थेति । कल्पितानन्तावयवव्यवहिततया प्रकृतावयविनो दूरावप्रक- पत्चिन्तुनिष्ठत्वं पटस्य न स्यादिति भावः । कल्पान्तरमनुवदति-अथेति । तत्रापि कमेण वा प्रत्यवयवं वर्तताक्रमेण वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-तदेति । तदेव १. 'न्यैरवयवैरा। २. ड.ध्यमा, ·४७८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०१८] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विक्त्वम् , अधिक ६) स्यात् । न हि देवदत्तः सुने संनिधीयमानस्तदहरेव पाटलिपु- वेऽपि संनिधीयते । युगपदनेकत्र वृत्तावनेकत्वप्रसङ्गः स्यात् । देवदत्तयज्ञदत्तयोरिव त्रुघ्नपाटलिपुत्रनिवासिनोः। गोवादिव- सत्येकं परिसमातेर्न दोष इति चेत् । न । तथाप्रतीत्यभावाद ! यदि गोस्वादिवत्प्रत्येक परिसमाप्तोऽवयवी स्याद्यथा गोत्वं प्रतिव्यक्ति प्रत्यक्षं गृह्यत एवमवयव्यपि प्रत्यवयवं प्रत्यक्षं गृह्येत न चैवं नियतं गृह्यते । प्रत्येकपरिसमासौ चावयविनः कार्येणा- धिकारात्तस्य चैकत्वाच्छुङ्गेणापि स्तनकार्य कुर्यादुरसा च पृष्ठ- कार्यम् । न चैवं दृश्यते । प्रागुत्पत्तेश्च कार्यस्पासच उत्पत्तिर- कर्वका निरात्मिका च स्यात् । उत्पतिश्च नाम क्रिया सा सकर्तृकैव भवितुमर्हति गत्यादिवत् । क्रिया च नाम स्यादक. तृका चेति विप्रतिषिध्येत । घर्टस्य चोत्पत्तिरुच्यमाना न घट- कर्तृका किं तन्यकत्केति कल्प्या स्यात् । तथा कपालादीना- मप्युत्पत्तिरुच्यमानाऽन्यकर्तकैव कल्प्येत । तथा च सनि घट दृष्टान्तेनोपपादयति-न हीति । द्वितीयं निराचष्टे-युगपदिति । यथा प्रतिव्यक्ति साकल्येन युगपद्वर्तमान सामान्यं न भिद्यते तथाऽवयविनोऽपि वस्तुतो न भेदोऽस्तीति शकते-गोत्वादिवदिति । वैषम्यं दर्शयन्दूपयति-न तथेति । तदेव स्पष्टयति-- यदीति । प्रत्येकमवयवेवक्यविनः परिसमाप्तिपक्षे दोपान्तरमाह-प्रत्यकेति । यद्धि गोत्वस्य शावलेये कार्य न तद्बाहुलेयेऽस्ति तथेहापि स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-कार्ये णेति । न हि गोत्वस्य कार्यान्वयः किं तु व्यक्तरेव प्रकृते त्ववयवानां तदनन्वयादव- यविनस्तद्भावात्तस्य सर्वत्रैक्यादर्थक्रियाव्यवस्थानुपपत्तिः । न च तत्तदवयवनिष्ठस्यैवावा यविनसत्कार्यमवयवानां कार्यानन्वये सत्युफनियमायोगात्प्रतीत्या तन्नियमे युक्त्यभि- मानित्वव्याघातादिति भावः । वृत्तिविकल्पानुपपत्त्या कार्यस्य कारणे करिपतत्व प्रसा• ध्यासत्कार्यवादे दोपान्तरमाह-मागिति । भवत्वकर्तृकत्वमित्याशङ्कयाऽऽश्रयरूप- कारणाभावादुत्पत्तिक्रियाख्यं कार्यमनुत्पन्नं निरात्मक स्यादित्याह-निरात्मिकेति । इतश्वोत्पत्तेरकर्तृकत्वमयुक्तमित्यनुमानेन दर्शयति-उत्पत्तिश्चेति । क्रियात्वेऽपि सक- र्तृकत्वामावे किं वाधकमित्याशङ्कयाऽऽह-क्रिया चेति । अस्तु तर्हि कारणाश्रयो• त्पत्तिस्तथा च सिद्धसाध्यतेत्याशयाऽऽह-घटस्येति । घटोत्पत्तावुक्तन्यायं कपा• लोत्पत्तावतिदिशति-तथेति । इष्टापत्तिमाशय निराचष्टे-तथा चेति । उत्पा- म. २ म'सात् । ३ क.ज. म. प्रदो। रम. व नि'५. ar भ। ६. 'त्योप। ७४.८.'स्तत्तता।८..द, 'तीला । - ·[अ०२पा० १३०१८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। १७९. (प्रमणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्त्विकरणम् , अधि०६) उत्पद्यत इत्युक्ते कुलालादीनि कारणान्युत्पद्यन्त इत्युक्तं स्यात् । न च लोके घटोत्पत्चिरित्युक्ते कुलालादीनामप्युत्पद्यमानता प्रतीयत उत्पन्नतामतीतेश्च । अथ स्वकारणसत्तासंवन्ध एवोत्प- चिरात्मलाभश्च कार्यस्येति चेत्कथमलब्धात्मकं संवध्यतेति वक्त- व्यम् । सतोहि द्वयोः संवन्धः संभवति न सदसतोरसतोर्वा । अभावस्प च निरुपाख्यत्वात्मागुत्पत्तेरिति मर्यादाकरणमनुपप- नम् । सतां हि लोके क्षेत्रगृहादीनां मर्यादा दृष्टा नाभावस्य । न हि वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव माक्पूर्णवर्मणोऽभिषेकादित्येवंजा- तीयकेन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्रो राजा बभूवं भवति भविष्यतीति वा विशेष्यते । यदि च वन्ध्यापुत्रोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वमभविष्यत्तते इदमप्युपापत्स्यत कार्याभावोऽपि दना हि कारकव्यापारो नोत्पत्तिनं च तयोरैक्यं प्रयोज्यप्रयोजकव्यापारतया भिन्नत्वा- दन्यथा घटमुत्पादयतीतिवद्धटमुत्पाद्यत इति स्यादिति भावः । ननु घटो जायत इत्यत्र घटशब्दो घटनननोन्मुखेषु कारकेषु तादात्म्यनिमित्तोपचारात्प्रयुज्यते तथा च घटोत्प- स्युक्ती कुलालादिकारकोत्पत्त्युक्तिरविरुद्धेति तत्राऽऽह-न चेति । सिद्धसाध्य- स्वाभावेऽपि कियात्वहेतोरसिद्धिरिति शङ्कते-अथेति । स्वकारणसत्तासंबन्धः स्वका- रणसमवायः सत्तासमवायो वेति यावत् । कार्यस्य कियारूपोत्पत्त्यनभ्युपगमे कथमा- स्मलामः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मलाभश्चेति । क्रियात्वाभावमङ्गीकृत्योत्पतेः साश्रयत्वं साधयति-कथमिति ।. आक्षेपमेव विवृणोति-सतोहीति । असतो. वैक्ति दृष्टान्तोक्तिः । उत्पत्तिः साश्रया संवन्धत्वात्संयोगवदित्यक्रियात्वेऽपि शक्यं साश्रयत्वं प्रतिभादयितुमिति भावः । कार्यस्यासतोऽपि तदाश्रयत्वोपपत्तेः सिद्धसा. ध्यतेत्याशङ्कय निरुपाख्यत्वं तद्विलक्षणत्वं विवक्षितमिति विकल्स्याऽऽधे मर्यादाकरणानुपपत्तिरित्याह-~अमावस्येति । कार्यशब्दितस्येति शेषः । अनुपपत्तिमेव स्फोरयतिसतां हीति । अमावस्य मर्यादा न दृष्टे. त्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति । कार्यस्य कारकव्यापारमाध्यतया निरुपाख्यवै. लक्षण्यान्न बन्ध्यापुचतुल्यतेति द्वितीयमाशङ्कयाऽऽह-यदि चेति । घटप्राग- मावस्य घटेन प्रतियोगिनोपास्येयतया कारकव्यापारसाध्यत्वं युक्तं कध्यापुत्रस्य तु वा कार्यस्य १ के. ज. 'नामुत्प। २ ट. 'ब वा भ'। ३ क. ज. म. 'पुनः का। ४ क. ज. ट. "त उपा'। ५४. 'मुत्पद्य ।

·१८० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०२पा०१सू०१८] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् , आधि०६) कारकव्यापारादूर्वं भविष्यतीति । वयं तु पश्यामो वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावस्य चाभावत्वाविशेषाद्यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापा- रादूर्ध्वं न भविष्यत्येवं कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूचं न भविष्यतीति । नन्वेवं सति कारकव्यापारोऽनर्थक: मस- ज्येत यथैव हि प्राक्सिद्धत्वात्कारणस्वरूपसिद्धये न कश्चिद्या- प्रियते । एवं प्राक्सिदत्वात्तदनन्यत्वाच कार्यस्य स्वरूपसिद्ध- येऽपि न कश्चिद्यापियेत । व्याप्रियते चातः कारकव्यापारार्थव- स्वाय मन्यामहे मागुत्पत्तेरभावः कार्यस्येति । नैप दोपः । यतः कार्याकारण कारणं व्यवस्थापयतः कारकव्यापारस्यार्थवत्वमु- पपद्यते । कार्याकारोऽपि कारणस्याऽऽत्मभूत एवानात्मभूत- स्यानारभ्यत्वादित्यमाणि । न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्व- न्यत्वं भवति। न हि देवदत्तः संकोचितहस्तपादः प्रसारितहस्त- पादश्च विशेपेण दृश्यमानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति स एवेति नैवमित्याशङ्कयाऽऽह–चयं विति । विमतं न कारकव्यापारवदसत्त्वात्संमतवदिति भावः । कार्यस्यासत्त्वं निरस्यता सत्त्वमेव साधितमिति मन्वानश्चोदयति--नन्विति । कारकव्यापारो हि सत्कार्यवादे कार्यस्वरूपसिद्धये वा तदनन्यत्वसिद्धये वा नाऽऽद्य इत्याह-यथेति । द्वितीयं प्रत्याह-तदनन्यत्वाचेति । कार्यस्य कारणेनाभिन्न- त्वस्य सत्कार्यवादे सदा भावान्न तादर्थेनापि कारकव्यापारोऽर्थवानित्यर्थः । मा तर्हि कारकव्यापारो भूदित्याशङ्कयाऽऽह-व्याप्रियते चेति। परमते कारकव्यापारस्याऽs- नर्थक्यात्तदर्थवत्त्वानुपपत्तिरसत्त्वं कार्यस्य प्राक्काले साधयतीति फलितमाह-अत इति । मायाविनो व्याघ्राद्याकारतापत्ती मन्त्राद्यपेक्षावत्कारणस्यापि कार्योंकारापत्ती कारकव्यापारापेक्षाऽस्तीति समाधत्ते-नैप दोप इति । ननु प्रागपि कार्याकारोऽस्ति न वा । प्रथमे कारकव्यापारवैयर्थ्यम् । चरमे त्वतदुत्पत्तिस्तत्राऽऽह-कार्या- कारोऽपीति । रज्जुरिव भुनंगस्य कारणमेव कार्यस्य तत्त्वमतो निर्वाच्यं कार्यरूपं भिन्नमिव चामिन्नमिव च भात्यसकार्यवादस्य प्रागुकन्यायप्रत्युदत्तत्वादित्यर्थः । विवर्तवादेन परिहारमुक्त्वा परिणामवादेनापि परिहरति-न चेति । वस्त्वन्यत्वं पर• मार्यतो भिनत्वमिति यावत् । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति । देवदत्ते विशेष. दृष्टिमात्रेण वस्तुतोऽन्यत्वाभावे हेतुमाह -~स एवेति । उक्कार्थमुदाहरणान्तरेण द्रढ- म. पस्य स्व।२ के.ज. य. 'यस्त'। के.ज.म.ट, नोव। . 'रोऽपि रा'। ५८.८. सई'।६ क. रा. ट.. उफम ।

·(अ०२पा० १सू०१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५८१ (मणि भेदाभेदयोावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य व तात्त्विकत्वम् , आधि० ६) प्रत्यभिज्ञानात् । तथा प्रतिदिनभनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्वं भवति मम पिता मम भ्राता मम पुत्र इति प्रत्य- भिज्ञानात् । जन्मोच्छेदानन्तरितत्वाचत्र युक्तं नान्यत्रेति चेत् । न । क्षीरादीनामपि दध्यायाकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात् । अह- श्यमानानामपि बटधानादीनां समानजातीयावयवान्तरोपचिता- नामङ्कुरादिभावेन दर्शनगोचरतापत्तौ जन्मसंज्ञा । पामेवावय- वानामपचयवशाददर्शनापत्तावुच्छेदसंज्ञा। ताजन्मोच्छेदान्त- रितत्वाचेदसतः सत्त्वापत्तिः सतश्चासत्वापत्तिस्तथा सति गर्भ- वासिन उत्तानशायिनथ भेदमसङ्गः। तथा च वाल्पयौवनस्था- विरप्वपि भेदभसङ्गः पित्रादिव्यवहारलोपप्रसङ्गश्च । एतेन क्षण- भगवादः प्रतिवदितव्यः । यस्य पुनः प्रागुत्पत्तरसत्कार्य तस्य निविषयः कारकव्यापारः स्यात् । अभावस्य विषयत्वानुपपत्ते- राकाशहननप्रयोजनखगायनेकायुधयुक्तिवत् । समवायिकार: यति-तथेति । हसान्ते जन्मोच्छेदव्यवधानाभावान्न वस्त्वन्यत्वमिति युकं दादी- न्तिके त यस्त्वन्यत्यमेव जन्मोच्छेदरूपविरुद्धधर्माध्यासादिति शङ्कते-जन्मेति । हेत्वसिद्धया परिहरति-नेत्यादिना । क्षीरस्य मृदः सुवर्णादीनां च दधिवटरुच. कादिमावस्याध्यक्षत्वात्संस्थाननाशेऽपि तदन्वायन एवोपादानत्वा त्वसिद्धिरित्यर्थः । यत्रान्वयो दृश्यते तत्र हेत्वसिद्धावपि यत्र वटवीजादीनामकुरादावन्वयो न दृश्यते जन्मविनाशव्यवधानात्तत्र वस्त्वन्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-अदृश्यमानानामिति । तत्रा- प्यन्वपिनामवयवानां न स्त एवं जन्मविनाशौ किं त्ववयवोपचयापचयनिमित्तस्तद्य. वहार इति गस्ति वस्त्वन्यत्वमित्यर्थः । यथोक्तजन्मविनाशोपगमेनापि वस्त्वन्यत्वम- नुमेयमित्याशङ्कयानैकान्तिकत्वमाह-तोति । बीमाङ्घरादाविति यावत् । व्यभि. धारान्तरमाह-तथेति । अतिप्रसङ्गाच भेदानुमानमयुक्तमित्याह-पित्रादीति । अन्वयिकारणस्य प्रत्यभिज्ञायमानतया नित्यत्वसाधनेन क्षणभङ्गवादोअप प्रत्युक्तो वेदितव्य इति प्रसझादतिदिशति-एतेनेति । स्वपक्षे दोषं परिहत्य परपक्षे तं प्रस- जयति-यस्येति । तन्मते कारकव्यापारस्य कार्यप्रागपावो वा तत्समवायिकारणं ना विषयो नाऽऽद्य इत्याह-अभावस्येति । द्वितीयं शङ्कते-समवायीति । कार्य १ म. म माता मम भ्रा । २ म. जन्मच्छे । ३ ह. ज. . 'तत्वेन चेद'।४ क. सतो पाऽ । क. इ. ज.न, 'था था। ६६. म. शस्य ह। ७ ८, म. *प्रसफि ।

·४८२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०१८] (ब्रह्मणि भेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् , अधि०६) णविषयः कारकव्यापारः स्यादिति चेत् । न । अन्यविषयेण कारकव्यापारेणान्यनिष्पत्तेरतिप्रसङ्गात् । समवायिकारणस्यै- वाऽऽत्मातिशयः कार्यमिति चेत् । ने । सत्कार्यतापत्तेः । तस्मा. क्षीरादीन्येव द्रव्याणि दध्यादिभावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्या लभन्त इति न कारणादन्यत्कार्यं वर्षशतेनापि शक्य निश्चेतुम् । तथा मूलकारणमेवान्यात्कार्यात्तेन तेन कार्याकारण नटवत्सर्चव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते । एवं युक्तेः कार्यस्य प्रागु- त्पत्तेः सचमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते । शब्दान्तराच्चैतदर- गम्यते । पूर्वसूत्रेऽसव्यपदेशिनः शब्दस्योदात्तत्वात्ततोऽन्यः सद्यपदेशी शब्दः शब्दान्तरम् “सदेव सोम्वेदमग्र आसीदेक- मेवाद्वितीयम्" [छा०६-२-१] इत्यादि । “वद्धक आहुर- सदेवेदमग्र आसीत्" इति चासत्पक्षपुपक्षिप्य "कथमसतः सज्जायेत" इत्याक्षिप्य " संदेवं सौम्येदमग्र आसीत्" इत्य- वधारयति । तत्रेदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सच्छब्द. वाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य श्रूयमाणत्वात्सत्यानन्यसे मसिध्यतः । यदि तु मागुत्पत्तेरसत्कार्यं स्यात्पथाचोत्पद्यमानं समवायिकारणाद्भिन्नमभिन्नं वेति विकरप्याऽऽद्यं निरस्पति- नेत्यादिना । द्वितीय शकित्वा दूपयति-समवायीति । असत्कार्यवादनिरसनफरमुपसंहरति तस्मा- दिति । कार्यस्य कारणादभेदे कारकव्यापारस्य सविपयत्वं नान्यथेति तच्छन्दाः । कथं तर्हि प्रतिकार्य क्षीरादिकारणभेदात्कारणत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-- तक्षेति । कारणान्नान्यत्कार्यमिति स्थिते सतीत्यर्थः । विवर्तवाद व्यक्तीतुं नटवदि. त्युदाहरणम् । युक्तरितिसूत्रावयवव्याख्यानमुपसंहरति-एवमिति । मूत्रावयवा- न्तरमुपादते-शब्दान्तराचेति । युक्तरिव शब्दादपि कार्यस्य सत्त्वमनन्यत्वं च सिध्यतीति यकम्पे कथमन्तरपदमन्तराले प्रयज्यते तत्राऽऽह-पूर्वसूत्र इति । प्रकारान्तरेण राब्दान्तरं विभनते-तदैक इनि । कारणस्येत्य मलेऽपि कयं कार्यस्य सत्त्वसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-तोति । उक्ता श्रुतिः सप्तम्यर्षः । प्रतिज्ञानुपपत्तेश्च न सत्कार्यवादानुपपत्तिरिति चकारसूनितामुपपत्तिमाह-यदि स्विति । कथं तर्हि ... 'चतहि सम, न । अतस्तरम। ३८.य, 'पत्तिः । त'। ४ क... ज. म. स्पषितम् । ५. 'ति सस। ६ फ. ट. सत्य। .. ज. प. प सीम् । कल। भने ।९७. उप.

·(अ०२पा०१०१९-२०]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४८३ (अमणि भेदाभेदयोयावहारिकत्वमद्वितीयत्वस्य च तात्विकत्वम् , अधि०६) कारणे समवेयात्तदन्यत्कारणात्स्यात् । तत्र “येनाध्रुतं श्रुतं भवति" [छा०६-१-३] इत्तीय प्रतिज्ञा पीज्येत । सचान- न्यत्वावगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते ॥ १८॥ पटवच ॥१९॥ यथा च संवेष्टितः पटोन व्यक्तं गृह्यते किमयं पट: कि चाऽन्यद्रव्यमिति स एव प्रसारितो यत्संवेष्टितं द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणेनायं व्यक्को गृह्यते । यथा च संवेष्टनसमये पट इति गृह्यमाणोऽपि न विशिष्टायामविस्तारो गृह्यते न संवे- टितरूपादेन्योऽयं भिन्नः पट इति । एवं तन्त्वादिकारणावस्थं पटादिकार्यमस्पष्टं सत्तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापारादिभिर्व्यक्तं स्पष्टं गृह्यते । अत: संवेष्टितमसारितपदन्यायेनैवानन्यत्कारणा- कार्यमित्यर्थः ॥ १९॥ यथा च प्राणादि ॥ २० ॥ (६) यथा च लोके प्राणापानादिपु प्राणभेदेपु प्राणायामेन निरुद्धपु कारणमात्रेण रूपेण वर्तमानेषु जीवनमात्र कार्य निर्वर्त्यते नाऽऽ. कुञ्चनमसारणादिकं कार्यान्तरम् । तेप्वेव प्राणभेदेपु पुनः प्र- त्तेपु जीवनादधिकमाकुञ्चनप्रसारणादिकमपि कार्यान्तरं निर्व- खते। न च माणभेदानां प्रभेदपतः माणादन्यत्वं समीरणस्वभा- प्रतिज्ञोपपद्यते तत्राऽऽह-सत्त्वेति ॥ १८ ॥ कार्यमुपादानाद्भिन्नं तदुपलब्धावप्यनुपलभ्यत्वात्ततोऽधिकपरिमाणत्वाच संमतव- दित्यनुमानयोयभिचारमाह-मटवच्चेति । सूत्रं व्याचष्टे-यथा चेति । व्याख्या नान्तरमाह-यथा चेत्यादिना । दृष्टान्तनिविष्टमर्थ दार्शन्तिके योजयति एव. मिति । तथाऽपि किमायातं जगद्रह्मणोरित्याशङ्कयाऽऽह-अत इति । प्रागुक्तहेतोः सव्यभिचारत्वेन दुष्टत्वादिति यावत् ॥ १९ ॥ कार्यमुपादानादिन्नं भिन्नकार्यकरत्वासमतवदित्याशङ्कय व्यभिचारमाह-यथा चेति । सूत्रं विभजते-यथा चेत्यादिना । तेपामात्यन्तिकं निरोधं व्यासपति- कारणमात्रेति । पुनः प्रवृत्ताना प्राणभेदाना भिन्नत्वमेवेत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । १ड, म, तदाऽन्य। २ क. पीध्यते । स । ३ क. ज. म. ट. "व्य स पट । ४ क.द. ज. म. नाभिव्य । ५ द. य. 'दय । ६ ट, प्राणादिः । ७ द. 'अनादि। ८ द. म. 'सर'। - ९. 'स्यान्त।

·४८४ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०११०२१] (सर्वज्ञत्वेन जीवससारमिथ्यात्व स्वनिपत्व च पश्यतः परमेश्वरस्य हिताकरणादिदोपनिराकरणम् , अधि. ७) वाविशेषात् । एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् । अतश्च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात्तदनन्यत्वाच सिद्धपा श्रौती प्रतिज्ञा "येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" [छा० ६.१.३ ] इति ॥ २०॥ [६] (सर्वज्ञत्वेन जीवससारमिथ्यात्व स्वनिर्लेपत्वं च पश्यतः परमेश्वरस्य हिता- करणादिदोपनिराकरणम् , अधिः ७) इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ अन्यथा पुनश्चेतनकारणवाद आक्षिप्यते । चेतनाद्धि प्रक्रि- यायामाश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोपाः मसज्यन्ते । कुतः । “ इतरव्यपदेशात् । इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुतिः “स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" [छा० ६-८-७] इति प्रतिवोधनात् । यद्वा । इतरस्य च ब्रह्मणः शारी- रात्मत्वं व्यपदिशति " तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत्" इति स्रषुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेन शारीरात्मत्वदर्शनात् । " दृष्टान्तोक्तमर्थ दार्शन्तिके दर्शयति-एवमिति । अधिकरणार्थमुपसंहरति-अत. श्वेति ॥ २० ॥ (६) एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्धये कार्यस्य कारणादनन्यत्वं वदता तेनैव न्यायेन जीवस्यापि ततोऽनन्यत्वमुक्तं तर्हि जीवधर्मा हिताकरणादयो ब्रह्मणि प्रस. ज्येरनिति शङ्कते-इतरव्यपदेशादिति । जीवाभिन्नं ब्रह्म जगदुपादानं वदनसमन्व यो विषयः स किं यदि तादृग्ब्रह्म जगज्जनयेत्तहिं स्वानिष्टं जनयेदिति न्यायेन विरु- ध्यते न वेति तदनामासत्वाभासत्वाम्यां संदेहे पूर्वपक्षसूत्रतात्पर्यमाह अन्यथेति । समन्वयस्म न्यायविरोधसमाधानात्पादादिसंगतीरभिप्रेत्य फलं च पूर्ववत्पूर्वोत्तरपक्षयो- विवक्षित्वाऽऽक्षेपं विवृण्वन्प्रतिज्ञाभागं विभनते-चेतनादीति । यस्य प्राणः स्रष्ट्रत्वं न तस्य हितादिसंबन्धो यस्य च नीवस्य हितादिसंबन्धो न तस्य सत्वमि- त्याक्षिपति-कुत इति । मूत्रावयवेन परिहरति-इतरेति । इतरशब्दो जीवविषय इति व्याख्याय परमात्मविषय इति व्यायान्तरमाह-इतरस्य चेति । परिणामि. ब्रह्मणोऽनुप्रवेशपतं प्रतिक्षिपति-अविकृतस्पेति । ब्रह्मकर्तृको व्यपदेश इतरन्यप- १. द. म. 'दि जगत्मानि । २ ज, ट. 'ति यो'1३ क. ज. 'त् ।।.."मत- स्पद'। ५८. ग. 'वर'। ६. र.'ला शेयं वि। ७८.८, 'पस्यादि। ८ क. रा.४.२ 'एयानान्त'।

·[अ०२पा० १सू०२१]आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि 18८५ (सर्वज्ञत्वेन जीवतसारमिध्यात्व स्वनिलेपत्वं च पश्यतः परमेश्वरस्य हिताकरणादिदोषनिराकरणम् , अधि०७) " अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" [छा०६-३-२] इति च परा देवता जीवमात्मशब्देन व्यप- दिशन्ती न ब्रह्मणो भिन्नः शारीर इति दर्शयति । तस्माद्यद्र- ह्मणः स्रष्टत्वं तच्छारीरस्यैवेत्यतश्च स्वतन्त्रः कर्ता सन्हितमेवाss- त्मनः सौमनस्पकरं कुर्यानाहितं जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थ- जालम् । न हि कश्चिदपरतम्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनुप- विशति । न च स्वयमत्यन्तनिर्मलः सनत्यन्तमलिनं देहमात्मत्वे- नोपेयात् । कृतमपि कथंचिद्यदुःखकरं तदिच्छया जह्याद । सुखकरं चोपाददीत । स्मरेच मयेदं जगद्विम्ब विचित्र विरचि- तमिति । सर्वो हि लोकः स्पष्ट कार्य कृत्वा स्मरति मयेदं कृत. मिति । यथा च मायावी स्वयंप्रसारितां मायामिच्छयाऽनाया. सेनैवोपसंहरति । एवं शारीरोऽपीमां सृष्टिमुपसंहरेत् । स्वमपि तावच्छरीरं शारीरो न शक्नोत्यनायासेनोपसंहर्तुम् । - देश इति व्याख्यानान्तरमाह-अनेनेति । जीवब्रह्मणोरभेदे श्रुतिसिद्धे फलितमाह--- तस्मादिति । मृत्यो राजादिना नियुक्तः स्वयमेव स्वस्यान) कुर्वन्दृश्यते ततो विशि- नष्टि-स्वतन्त्र इति । स्वतन्त्रस्याप्यज्ञस्य स्वानर्थकारित्वं संभवति ब्रह्मणस्तु सर्व- ज्ञस्य नैवमिति भावः । हितमेव विभजते-आत्मन इति । अहितं विशिनष्टि--- जन्मेति । जीवस्योपाध्यविवेकात्परमात्माभेदमपश्यतो युक्तमनर्षकारित्वमित्याशङ्कम तस्य परमात्मताननुमवेऽपि परमात्मा जीवमात्माभिन्नमनुभवन्न तं बनीयादित्याह-न हीति । मिथ्याज्ञानमुक्त्वा तात्त्विकोऽनुप्रवेशोऽपि नास्तीत्याशङ्कमातात्विकोऽपि न स्यादित्याहन चेति । लीलया परस्याऽऽत्मनो जगत्कर्तृत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-- कृतमपीति । स्मर्तृत्वमपि प्रसन्येत सर्वज्ञत्वादित्याह--स्मरेञ्चेति । अनुभूते स्मृतिनि- यमामावा-मैवमित्याशय स्पष्टत्वेन स्मृतियोग्यमेतदित्याह-सर्वो हीति । न चेश्व- रस्यास्त्येव स्मर्तृत्वं जीवेऽपि तदभिने तत्प्रसङ्गादिति भावः । जगतो माया- मयत्वादुक्तदोपानवकाशात्परिहारार्थमधिकरणमनारभ्यामित्याशङ्कयाऽऽह-यथा चे- ति । शारीरस्यापि क्वचिदुपसंहर्तृत्वं दृष्टमित्यनिष्टापत्तिराहित्यमाशङ्कयाऽऽह--- स्वमपीति ! वृद्धिपूर्वकारी हितमेवाऽऽत्मनः सृजतीति न्यायविरोधाजीवाभिन्नाद्रह्मणो - ३ क, ज. 'त्यतः स्य । २ क. 'गद्विनि, 'गाईविध वि । ३ ज. 'या मा ४३ म, स्ववीयम।

·१८६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०२पा १०२२] (सर्वशत्येन जीवएंसारमिथ्यात्वं स्वनिर्लेपत्वं च पश्यतः परमेश्वरस्य हिताकरणादिदोषनिराकरणम् , अधि०७) एवं हितक्रियाद्यदर्शनादन्यायया चेत्तनाज्जगत्त्रक्रियेति गम्यते 6 " अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ "नु"शब्दः पक्ष व्यावर्तयति । यत्सर्वशं सर्वशक्ति ब्रह्म नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं शारीरात् “ अधिकम् " अन्यत्तद्वयं जगतः स्रष्ट ब्रूमः । न तस्मिन्हिताकरणादयो दोषाः मसज्यन्ते । न हि तस्य हितं किंचित्कर्तव्यमस्त्यहितं वा परिहर्तव्यं नित्यमुक्तस्वभा- वत्वात् । न च तस्य ज्ञान प्रतिवन्धः शक्तिप्रतिवन्धो वा कचिद- प्यस्ति सर्वज्ञत्वात्सर्वशक्तित्वाच । शारीरस्त्वनेवंविधस्तस्मिन्म- सज्यन्ते हिताकरणादयो दोपाः । न तु तं वयं जगतः स्रष्टार ब्रूमः।कुत एतत् " भेदनिर्देशात् " आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" [वृ० २-४.५] सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" [छा० ८-७-१] सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" [छा० ६.८.१] शारीर आत्मा मातेनाऽऽत्मनाऽन्वारूढः [बृ० ४-३- विश्वसृष्टिवादिनः समन्वयस्यासिद्धिरित्युपसंहरति-एवमिति । ब्रह्मानिष्टस्य कार्यप्र. पञ्चस्य न कारणं चेतनत्वे सति स्वतन्त्रत्वाद्विवक्षितपुरुषवदिति भावः ॥ २१ ॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-अधिकं त्विति । तव्याचष्टे-तुशब्द इति । यमुक्त हिताकरणादयो दोपा ब्रह्मणि प्रादु.प्युरिति तनाऽऽह-यत्सर्वज्ञपिति । तत्र हेतु- माह--न हीति । नित्यमुक्तस्यापि ब्रह्मणो मायाशक्तियोगाद्विश्वनिर्मातृत्वमविरुद्ध- मिति भावः । यत्तु कर्तृत्वेन स्मर्तृत्वेन च भवितव्यं खयमेव चोपसंहर्तव्यमिति तत्रा. ssहन चेति । कचिदपि ज्ञानप्रतिबन्धो नेत्यत्र हेतुमाह-सर्वज्ञत्वादिति । कचिदपि शक्तिप्रतिबन्धो नालीत्यत्रापि हेतुमाह-सर्वशक्तित्त्वाचेति । तर्हि कधि- दपि ज्ञान प्रतिबन्धाद्यमावादस्मदादिष्वपि स्मरणादिप्रप्तक्तिरित्याशकयाऽऽहमारी- रस्त्विति । तदभेदात्परस्मिन्नपि सृष्टरि तेपा प्रप्सक्किमाशयाकम् - विति । सत्यभेदे दर्शितव्यपस्थानुपपतिरिति शङ्कते-कुत इति । सूत्रावयवं हेतुमवतार्य व्याची-भेदनिर्देशादिति । कर्तृकर्मादीत्यादिशब्दो व्यक्तिभेदविषयः । सर्वस्यापि .क., ८. ' ना।२४.न. म. मन्यते । ३१, म. पूर्वस। ४. न्यद । ५. अ.म. ट. 'जरवा। ६. 'रजसा । प.ट... वनारा, ट. स.'नफा. प. प. म.

·[अ०२पा०१सू०२२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४८७ (सर्वज्ञत्वेन जीवसंसारमिथ्यात्वं स्वनिर्लेपत्त च पश्यतः परमेश्वरस्य हिताकरणादिदोषनिराकरणम् , अधि०७) ३५] इत्येवंजातीयकः कर्तृकर्मादिभेदनिर्देशो जीवादधिकं ब्रह्म दर्शयति । नन्वभेदनिर्देशोऽपि दर्शितः " तत्वमसि " इत्येवं- जातीयकः कथं भेदाभेदौ विरुद्धौ संभवेयाताम् । नैप दोपः । आकाशघटाकाशन्यायेनोभयसंभवस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापित- त्वात् । अपि च यदा " तत्त्वमसि" इत्येवंजातीयकैनाभेदनि- देशेनाभेदः प्रतियोधितो भवत्यपगतं भवति तदा जीवस्य संसा- रित्वं ब्रह्मणश्च स्रष्टत्वं समस्तस्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्पज्ञानेन वाधितत्वाचत्र कुत एव सृष्टिः कुतो चा हिताकरणादयो दोपाः । अविद्यामत्युपस्थापितनाम- रूपकृतकार्यकरणसंघातोपाध्यविवेककृता हि भ्रान्तिहितांकरणा- दिलक्षणः संसारो न तु परमार्थतोऽस्तीत्यसकृदबोचाम । जन्म. मरणच्छेदनभेदनाद्यभिमानवत् । अबाधिते तुं भेदव्यवहारे सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" इत्येवंजातीयकेन भेद- निर्देशनावगम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिताकरणादिदोपप्रसक्ति निरुणद्धि ॥ २२ ॥ जीवनक्षणोदनिर्देशस्य कर्तृकर्मान्तर्भावात् । इदानी पूर्ववादी पूर्वोक्तं स्मारयन्भेदनि- देशस्यासाधकत्वमाशङ्कतेनन्विति । तुल्यबलतया द्वयोरपि निर्देशयोः साधकत्व- माशङ्कयाऽऽह-कथमिति । वास्तवमेकत्वमापाधिकं नानात्वमित्युभयनिर्देशोपपत्ति- रिति परिहरति-नैप दोप इति । इतश्च ब्रह्मगतं स्लष्टत्वं जीवगतं वा हिताकरणादि परस्परं न संभवतीत्याह-अपि चेति । तत्त्वमसीतिवाक्यार्थज्ञानामभेदावगमाद्र- मणः समृत्व जीवस्य तस्य च हिताकरणादि ब्रह्मणः स्यादिति वा प्रागेव वा तदवग- मादिति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-यदेति । भेदव्यवहारस्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितत्व- मसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-अविद्येति । कार्यकारणाविवेककृता भ्रान्तिरित्या दृष्टा- विमाह-जन्मेति । द्वितीयं प्रत्याह-अबाधिते विति ॥ २२ ॥ परस्येवाविद्याकृतावच्छेदस्य जोवशब्दितस्य सुखदुःखादिसंबन्धो न तु तत्त्वतो जीवो वा तन्निष्ठदुःखादि वाऽस्तीति पश्यतो हिताकरणादिदोषासस्पर्शायुक्तं तस्य नगत्कारणत्वमित्युक्तम् । इदानी चिदात्मकत्वेनैकरूपस्य ब्रह्मणो जगत्कार्य चेत्तदपि १. ताहितक। २8. द, च । ३ स. इ. 'कर'।

·. ४८८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ० २पा० १सू०१३-२४] (अद्वितीयादपि ब्रह्मणः क्रमेण नानाकार्याणां सृष्टिसंभावना, अधि०८) अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ (७) यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानामप्यश्मनां केचि- न्महाही मणयो वज्रवैडूर्यादयोऽन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्ताद- योऽन्ये महीणाः श्ववायसमक्षेपणाहः पापाणा इत्यनेकविधं चैचित्र्यं दृश्यते । यथा चैकपृथिवीव्यपाश्रयाणामपि चीजाना बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्धरसादिवैचित्र्यं चन्दनकिपाकादिपूपलं- क्ष्यते । यथा चैकस्याप्यन्नरसस्य लोहितादीनि केशलोमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति । एवमेकस्यापि ब्रह्मणो जीव- भाजपृथक्त्वं कार्यवैचित्र्यं चोपपद्यत इत्यतः " तदनुपपत्तिः" परपरिकल्पित्तदोपानुपपत्तिरित्यर्थः । श्रुतेश्च प्रामाण्याद्विकार- स्यै च वाचारम्भणमात्रत्वात्स्वमदृश्यभाववैचित्र्यवचैत्यभ्युच्चयः ॥ २३ ॥ [७] (अद्वितीयादपि ग्रह्मण. क्रमेण नानाकार्याणा सृष्टिसभावना, अधि० ) उपसंहारदर्शनान्नेति चेन क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ चेतनमेव स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अश्मादिवञ्चेति । तत्र स्वरूपवैचित्र्यपरमश्म- प्टान्तं व्याचष्टे-यथा चेति । धर्मवैचित्र्यदृष्टान्तमाह-यथा चैकेति । अर्थक्रिया- वैचित्र्यमुदाहरति-यथा चैकस्येति । दृष्टान्तत्रयस्य दाान्तिकं दर्शयति-एव' मिति । ब्रह्मणश्चेतनत्वात्तत्कार्यत्वे जगतोऽपि तथात्वं स्यात्तदभावान ब्रह्म जगत्का- रणमिति परपरिकल्पितो दोपः । सौत्रस्य चकारस्यार्थमाह-श्रुतेश्चेति । ब्रह्मकारण- यादिन्याः श्रुतेरप्रामाण्ये हेत्वभावात्पूर्वपक्षानुमानं तद्विरोधादप्रमाणमित्यर्थः । ब्रह्म खाभिन्नं जीवं न पश्यति चेदसर्वज्ञ स्यात्पश्यति चेदात्मन्येव समारं पश्येदित्याश• कयाऽऽह-विकारस्येति । यथा दर्पणादौ मलिनमात्मानं पश्यन्नपि मैत्रस्तस्य मिथ्यात्वं जानन तेनाऽऽत्मानं शोचति । तथा स्वाभिन्नै जीवं पश्यदपि ब्रह्म तद्गत. लेन भातसंसारस्य वाचारम्भणमानत्वान तेनाऽऽत्मानं शोचितुमहतीत्यर्थः । यत्तु जगत्येकरूप झकार्ये कुतो वैचित्र्यमिति तत्राऽऽह-स्वमेति । यथा स्वप्नदृश्यानां मायानामेकस्वमगधिष्ठानत्वेऽपि पण्डितपूर्तीदिवचिव्यं दृष्टमेवमेकनिदात्माधिष्ठानत्वेऽपि जीवेश्वरादिवैचित्र्याविरोधाभगतश्चेत कारणत्वमविरुद्धमिति मावः ॥ २३ ॥ (७) सनातीयभेदाभावावष्टम्मेन ब्रह्मणो नगद्धेतृत्वमाक्षिप्य परिहतम् । इदानी विना- तायभेदाभाषमादाय तद्धेतुत्यमाक्षिप्य परिहरति-उपसंहारदर्शनादिति । अस. १२. म. 'लन्यते । २२. न. 'स्व वा । ३ स.ट. र. भातः । ८. 'नकर।

·[अ०२पा० १८.२४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ४८९ (अद्वितीयादपि ब्रह्मण क्रमेण नानाकार्याणां सृष्टिसभावना, अधिः ८) चेतनं ब्रह्मकमद्वितीयं जगतः कारणमिति यदुक्तं तनोपप- द्यते। कस्मात् "उपसंहारदर्शनात्"। इह हि लोके कुलालादयो पटपटादीनां कर्तारो मृण्डचक्रसूनाद्यनेककारकोपसंहारेण सप्ट- हीतसाधनाः सन्तस्तत्तत्कार्य कुर्वाणा दृश्यन्ते । ब्रह्म चासहायं तवाभिप्रेतं तस्य साधनान्तरानुपसंग्रहे सति कथं सट्टत्वमुपपद्येत । तसाद "न" ब्रह्म जगत्कारणम् "इति चेत् । न एप दोपः। यतः "क्षीरवत्" द्रव्यस्वभापविशेषादुपपद्यते । यथा हि लोके क्षीर जलं वा स्वयमेव दधिदिमभावेन परिणमतेऽनपेक्ष्य वाद्यं साधनं तयेदापि भविष्यति । ननु क्षीराधपि द-यादिभावेन परिणममा- नमपेक्षत एव बाह्यं साधनमौष्ण्यादिकं कथमुच्यते क्षीरवदीति । नैप दोपः । स्वयमपि हि क्षीरं यां च यावती च परिणाम- हायाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ब्रुवन्समन्वयो विषयः स किं ब्रस नोपादानमसहाय- त्वात्समतवदिति न्यायेन विरुध्यते न वेति तदनामासत्वाभासत्वाम्या सदेहे पूर्व- त्रौपाधिकभेदाद्धिताकरणादिदोष समाहित 1 सप्रत्युपाधितोऽपि विभक्कमधिछात्रादि नास्तीश्वरनानात्वाभावात्ततश्च विचित्रकार्यानुपपत्तिरिति पूर्वपक्षमाह-चेतनमिति । अत्रापि समन्वयस्य न्यायविशेषविरोधसमाधानात्पूर्ववदेव पादादिसगतिफले । प्रतिज्ञाते पूर्वपक्षे प्रक्षपूर्वक हेतुमाह-कस्मादिति । लोके कारणभेदादेव कार्यभेददर्शनाद- न्यथा तदाकस्मिकत्वापातात्कार्यक्रमस्य च कारणक्रमापेक्षत्वादद्वितीये ब्रह्मणि कमव. सहकारिसबन्धाभावादैकरूप्याच न क्रमवद्विचित्ररूपजगज्जन्महेतुतेत्याह-इह हीति । भन साधनशब्दस्तत्सामग्री ब्रूते । ब्रह्म नोपादानमसहायत्वात्केवलमृद्धत् । ब्रह्म जगतो न निमित्तमसहायत्वाल्केवलकुम्भकारवदिति मन्वान सन्नाह-ब्रह्म चेति । उक्तानु- मानफलमुपसहरति-तस्मादिति । विशुद्धब्रापेक्षया विशिष्टब्रह्मापेक्षया वेदमु- च्यते नाऽऽद्य सिद्धसाध्यवादित्यभिप्रेत्य द्वितीये तस्योपादाने त्वनिषेध दुपयति- नैप दोष इति । किं बाह्यसहकारिविरहादनुपादानत्व किं वाऽऽन्तरसहकारिराहि- त्यादिति विकल्प्याऽऽद्य व्यभिचारित्वेन निरस्यन्नुदाहरण विवृणोति-पथा हीति । दृष्टान्ते विवदमान शङ्कते-नन्विति । क्षारादिषु खत एष कालपरिपाकवशेन परिणामदर्शनादसप्रतिपत्तिरयुक्तति परिहरति नैप दोप इति । औण्याद्यपेक्षा १जट घटा । १ ज धनास्त । ३ज: 'पद्यते। त।४ क ट बालसा'। ५. र 'नत्ये नि'६क पयाया।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतग्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा.१०२५] (भद्वितीयादपि ब्रह्मणः क्रमेण नामाकायोगा सृष्टिसंभावना, अधिः ८) मात्रामनुभवति तावत्येव त्वार्यते त्वौप्ण्यादिना दधिभावाय । यदि च स्वयं दधिभावशीलता न स्यान्नवौटण्यादिनाऽपि वला- वधिभावमापद्येत । न हि वायुराकाशो वीष्ण्यादिना बलादधि- भावमापद्यते । साधनसामग्न्या च तस्य पूर्णता संपाद्यते । परि. पूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म न तस्यान्येन केनचित्पूर्णता संपादयि- तन्या । श्रुतिश्च भवति-- "न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्सपश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" || [श्वे०६-८] इति । तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्ति- योगात्क्षीरादिवद्विचित्रपरिणाम उपपद्यते ॥ २४ ॥ 'देवादिवदपि लोके ॥ २५॥ (८) स्यादेतत् । उपपद्यते क्षीरादीनामचेतनानामनपेक्ष्यापि बाह्य तत्रान्वयव्यतिरेकसिद्धेति कुतो नैरपक्ष्यमित्याशङ्कयाऽऽह-त्वार्यते त्विति । त्वार्यते शेध्यं कार्यते क्षीरं दधिभावायौटण्यादिना । किं चाशतस्य सहकार्यपेक्षयाऽपि कार्यो- त्पादकत्वादर्शनाध्यादिभावे स्वतःसिद्धं क्षीरादेः सामर्थ्य मित्याह-यदि चेति । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति । किमर्धा तहि कारणसामध्यपेक्षेति तत्राऽऽह-साधनेति । नाहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यत इति न्यायाद्विद्यमानैव क्षीरादिशक्तिः साधन- सामग्योपचीयत इत्यर्थः क्षीरादेर्वाह्य साधनामावेऽप्यान्तरसाधनसनावात्कारणता युक्ता ब्रह्मणस्त्वैकरस्यानाऽऽन्तरमपि साधनमदृष्टादीष्टमिति कथं कारणतति द्वितीयमाश- कयाऽऽह-परिपूर्णेति । ब्रह्म परिपूर्णशक्तिकमित्यत्र प्रमाणमाह-श्रुतिथेति । कार्यक्रमेण तच्छक्तिपरिपाकोऽपि क्रमवानुन्नेयः । शक्तिभेदाच तद्विशिष्टकारणेऽपि भेदसिद्धिरित्यभिसंधायोपसंहरति-तस्मादिति ॥ २४ ॥ चेतनले सत्यप्तहायत्वादिति विशेषणादुक्तमनैकान्तिकत्वं परिहतुं शक्यमित्याश- याऽऽह-देवादिवदिति । सूत्रन्यावामाशङ्कामाह-स्यादेतदिति । चेतनत्व विशेपणेन व्यभिचार निवारणमाह-उपपचत इति । विशिष्टन हेतुना ब्रह्मणो क...प्र.प्र. वलें ।ज. बलेव वायवेव ला २ ८. 'पदेते। ३२. म८. सपर्य। ..ज'मित्रः'।५ज..यामता ।

·[अ०२पा० १०२५]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ४९१ (अद्वितीयादपि बागः क्रमेण नानाकार्यागो सृष्टिसभावना, अधि० ) साधनं दध्यादिभावो दृष्टत्वात् । चेतनाः पुनः कुलालादयः साधनसामग्रीमपेक्ष्यैव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । कथं ब्रह्म चेतनं सदसहायं मवर्तेतेति । "देवादिवत् " इति बमा ! यथा लोके देवाः पितर ऋपय इत्येवमादयो महाप्रभा- चाचेतना अपि सन्तोऽनपेक्ष्यैव किंचिद्रा साधनमैश्वर्यविशे- पयोगादभिध्यानमात्रेण स्वत एवं बहूनि नानासंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते मन्त्रार्यवादेतिहासपुराणमामाण्यात् । तन्तुनामश्च स्वत एव तन्तून्यूजति । वलाका चान्तरेणैव शुक्र गर्भ धत्ते । पमिनी चानपेक्ष्य किंचित्प्रस्थानसाधनं सरोन्तरात्सरोन्तरं मतिष्ठते । एवं चेतनमपि ब्रह्मानपेक्ष्य वाचं साधनं स्वत एव जगत्स- क्ष्यति । स यदि पायें एते देवादयो ब्रह्मणो दृष्टान्ता उपात्तास्ते दार्शन्तिकेन ब्रह्मणां न समाना भवन्ति । शरीरमेव जगद्धेतुत्वं निपेढुं दृष्टान्तमाह-चेतना इति । विवतितमनुमानं निगमयति- कथामिति । विशिष्टस्यापि हेतोरनैकान्तिकत्वं तदवस्थमिति परिहरति-देवादि- वदिति । तत्र दृष्टान्तं व्याचष्टे-यथेति । अस्मदादिभ्यो देवादिषु विशेष दर्शयति-महामभावा इति । तेषामपीश्वरानुग्रहप्तापेक्षत्वादसिद्धमसहायत्वमित्या- शवयाऽऽह-अनपेक्ष्यति । तथाऽपि शुकशोणितसंनिपातस्य मृदायर्यादीनां चाभावे कुतो देहादीनां प्रासादादीनां च निर्माणमित्याशङ्कयाऽऽह-ऐश्वर्येति । अस्मदा- दिप्वसंभाव्यमानमैश्चर्यमैश्वर्यविशेषस्तद्वशेन योगस्तत्कार्यघटनप्तामर्थ्य तस्मादिति यावत् । तत्तत्कार्योचितसामग्रीसंपत्तौ हेत्वन्तरमाह-अभिध्यानेति । संकल्पा- तिरिककारणानपेक्षत्वमुक्तमेव मात्रशब्दार्थस्तस्यैव स्पष्टीकरणम् --स्वत एवेति । लोके नैवमुपलम्मोऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽहमति । सूत्रे लोकशब्देन लोक्यतेऽने- नेति व्युत्पत्त्या शास्त्रम् । अपिशव्देन वृद्धव्यवहारश्च संगृहीतः । यस्तु देवादिषु मन्त्रादिप्रामाण्ये च विप्रतिपद्यते तं प्रति लौकिकान्युदाहरणानि दर्शयति--तन्तुनाम- वेति । उक्तदृष्टान्ताना दाष्टन्तिकमाह-एवमिति । देवादिदृष्टान्ते विशिष्टस्य हेतोर्न व्यभिचारस्तत्रोपादानांशे चेतनस्वाभावादिति शङ्कते 1-स यदीति । ऊर्गनाभदृष्टान्ते १. ज. पेक्ष्य कि' । २ इ. व ह्यभूतपूर्वाणि च । ३ ६. 'क स्तनविलुरवप्रवणाग । ४ इ, बाधसा १५३. 'पदा ते । न.परते। ६ इ. न. पा समानस्वभावा न भ ।। ठ . 'ति । तन्तुना।

·१९२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०२६] (ईश्वरस्योपादानमपरिणामिकारणत्वव्यवस्थापनम् , अधि०१) ह्यचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादिविभूत्युत्पादन उपादानं न तु चेतन आत्मा । तन्तुनाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लाला कठिनतामापद्यमाना तन्तुर्भवति । बलाका च स्तनयित्तु- रवश्रवणाद्गर्भ धत्ते । पद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सत्यचेतनेनैव शरीरेण सरोन्तरात्सरोन्तरमुपसर्पति पल्लीव वृक्षं न तु स्वय- मेवाचेतना सरोन्तरोपसर्पणे व्याप्रियते । तस्माते ब्रह्मणो दृष्टान्ता इति । तं प्रति ब्रूयान्नायं दोपः । कुलालादिदृष्टान्तवै- लक्षण्यमात्रस्य विवक्षितत्त्वादिति । यथों हि कुलालादीनां देवादीनां च समाने चेतनत्वे कुलालादयः कार्यारम्भे बाह्य साधनमपेक्षन्ते न देवादयः। तथा ब्रह्म चेतनमपि न वायं साधनमपेक्षिष्यत इत्येतावद्वयं देवायुदाहरणेनें विवक्ष्यामः । तस्माययकस्य सामर्थ्य दृएं तथा सर्वेपामेव भवितुमईतीति नास्त्येकान्त इत्यभिप्रायः ॥ २५॥ [] ( ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वव्यवस्थापनम् , अधि०१) कृत्सप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६ ।। च तुल्यं व्यभिचारनिवारणमित्याह-तन्तुनाभस्येति । बलाकादृष्टान्ते चासहाय- त्वाभावाद्विशिष्टहेतोर्न व्यभिचारोऽस्तीत्याह-बलाका चेति । पद्मिनीदृष्टान्तेऽप्यू- र्णनामदृष्टान्तबद्यभिचारसमाधिरित्याह-पधिनी चेति । व्यभिचारपरिहारफैलपूर्वोक्का- नुमानोपपत्तिमाह-तस्मादिति । देवादिदेहाऽऽपन्नचैतन्यस्यैव देहादिकारणत्वान व्यभिचारसमाधिरिति समाधत्ते- प्रतीति । प्रागुक्तदृष्टान्तानामसंभवोऽयमुच्यते । विवक्षितं वैलक्षण्यमेव सष्टयति-यथा हीति । सिद्ध व्यभिचारे फलितं सूत्र- तात्पर्यमुपसंहरति-तस्मादिति । कुलालादेवि ससहायस्यैव' कारणत्वं ब्रह्मणो न शक्यं नियन्तुं देवादिक्दसहायस्यापि तदुपपत्तेरिति मावः ॥ २५ ॥ (८) पूर्वाधिकरणोकशारादिदृष्टान्तात्परिणामित्वभ्रमे तन्निराकरणार्थमधिकरणमवतारय- पूर्वपक्षयति-त्लमसक्तिरिति । निरवयवाद्ब्रह्मणो नगरसगं त्रुवन्समन्वयो विषयः सकिसावयवस्यैव नानाकार्योपादानतेति न्यायेन विरुध्यते न वेति तदनाभासत्ता• भासत्वाम्यां संदेहे वक्ष्यमाणपूर्वपक्षस्य मायामयत्वेन परिहारादधिकरणानारम्भमा- ज.'दि । २. 'या । ३. 'पेक्षत । ४ ज. 'न । ५. ८. 'यक्षामः । ६ ७. 1. 'हेपि बन्नुना। ५. स. फल । द. फले । क. 'स्याप्यन्य।

·[अ०२पा.१०२६]आनन्दगिरिकतटीकासवलितांकरभाष्यसमेतानि । ४९३ (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणवव्यवस्थापनम् , अधि०९) चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवदेवादिवच्चानपेक्ष्य बाह्यसा- धनं स्वयं परिणममानं जगतः कारणमिति स्थितम् । शास्त्रार्थपरि. शुद्धये तु पुनराक्षिपति । " कृत्स्नमसक्तिः" कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामः पामोति निर्वयवत्वात् । यदि ब्रह्म पृथि- व्यादिवत्सावयवमभविष्यत्ततोऽस्यैकदेशः पर्यणस्यदेकदेशश्चा- वास्थास्पत । निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते-- "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवचं निरञ्जनम्' [श्वे०६-१९] "दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो बजा [मुण्ड० २-१-२] " इदं महद्तमनन्तमपारं विज्ञानधन एव [वृ०२.४-१२] "स एप नेति नेत्यात्मा" [वृ० ३.९.२६] "अस्थूलमनणु" [वृ०३-८-८] इत्याद्याभ्यः सर्वविशेषप्रतिपे- पिनीभ्यः । तत्तथैकदेशपरिणामासंभवात्कृत्तपरिणाममसक्ती सत्या मूळोच्छेदःमसज्येत द्रष्टव्यतोपदेशनर्थक्यं चायनदृष्टत्वा- " " शकय संगतिमाह-चेतनमिति । शास्त्रार्थस्य परिशुद्धिर्नान परिणामपराकरणेन विवर्तस्दीकरण तदर्थमधिकरणारम्भे प्रथममाक्षेपसूत्रमित्यर्थः । अत्रापि समन्वयस्य न्यायविरोधसमाधानात्पादादिसंगतिचतुष्टयं फलं च द्रष्टव्यम् । यदि सीरमिव दध्या- मना बक्ष जगदाकारेण परिणमेत्तदा साकल्येन वा तदेकदेशेन वा परिणमेदाचं प्रत्याह- छत्स्नेति । ततश्च कारणभूतब्रह्माभावे तत्पराधीनस्य कार्यस्यापि सत्त्वायोगान्न किंचिदपि स्यादिति शेपः । द्वितीयं निरस्यति-यदीति । ब्रह्मणः सावयवत्वामावादेकदेशपरि- णामानुपपत्तिरित्यर्थः । भवतु तर्हि ब्रह्मणः सावयवत्वं नेत्याह-निरवयवं त्विति । अमूर्तत्वादपि ब्रह्म निरवयवमित्याह-दिव्यो हीति । सर्वगतत्वनिरवयवत्वाम्यां च तन्निरवयवमित्याह-इदमिति । आपेक्षिकमानन्त्यं वारयति-अपारमिति । विज्ञ- प्तितावन्मात्रत्वाच निरवयमित्याह-विज्ञानेति । मूर्तामूर्तद्वैतनिषेधाच तथेत्याह- स एप इति । न हि ब्रह्मणः सावयवत्वमुपादानस्वेऽपि सुवर्णादिवत्प्रतिपत्तुं शक्य श्रुतिविरोधादित्यर्थः । द्वितीयविकल्पासंभवे प्रथमविकल्पप्राप्तौ फलितमाह-ततथेति । कृत्त्रपरिणामपक्षे दोपान्तरमाह--द्रष्टव्यतेति । ब्रह्मणो द्रष्टव्यत्वसंभवात्कुतस्तदु. पदेशानर्थक्यमित्याशङ्कय परिणतं वा ब्रह्म तदतिरिक्तं वा द्रष्टव्यमिति विकल्प्याऽऽये क. ज. न. 'पेक्षितवा।२ क. 'वेधनी । ३. म. 'व्यस्वोप'। ४ १. म. चाऽऽ. पनमय। ५८.८, 'रणात्तद। ६ क. 'वत्वमि । - ·३ १९४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-. [अ०२पा० १०२७) (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वव्यवस्थापनम् , भधि०) कार्यस्य तद्यतिरिक्तस्य च ब्रह्मणोऽसंभवादजत्वादिशब्दकोपश्च। अथैतदोपपरिजिहीर्पया सावयवमेव ब्रह्माभ्युपगम्येत तथाऽपि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपादकाः शन्दा उदाहृतास्ते प्रकुप्येयुः । सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति । सर्वथाऽयं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति ॥ २६ ॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ "तु"शब्देनाऽऽक्षेपं परिहरति । न खत्वस्मत्पक्षे कश्चिदपि दोपोऽस्ति । न तावत्कृत्स्नप्रसक्तिरस्ति । कुतः। "श्रुतेः । यथैव हि ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिः श्रूयत एवं विकारव्यतिरेकेणापि ब्रह्म णोऽवस्थानं श्रूयते मकृतिविकारयोर्भेदेन व्यपदेशात् “ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुम- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति । वावानस्य महिमा ततो ज्यायाँश्च पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि"। दोपमाह-अयत्नेति । द्वितीयं दूपयति-तयतिरिक्तस्येति । किं च ब्रह्मणः साकल्येन कार्यात्मना जन्माभ्युपगमे न जायते म्रियते वा' इत्यादिश्रुतिस्मृतिवि- रोधः स्यादित्याह--अजत्वादीति । प्रथमपक्षपणं संक्षेपविस्तराम्यामुक्त्वा द्विती- यपक्षदूषणं संक्षिप्तं विवृणोति-अथेत्यादिना । न केवलं शब्दविरोधो न्यायविरो. धश्चेत्याह–सावयवत्वे चेति । पूर्वपक्षमुपसंहरति--सर्वथेति ॥ २६ ॥ सिद्धान्तमूत्रमादत्ते-श्रुतेरिति । परिणामवादमेवाऽऽश्रित्य प्रथमं न्याचष्टे- तुशब्देनेति । परिहारमेवाभिनयति-न खल्विति । यदुक्तं ब्रह्मणो जगदाकारेण परिणामे कृत्नप्रसतिरिति तथाऽऽह-न वावदिति । निरवयवं ब्रह्म परिणमते १ न च कृत्स्नमिति कुतः संभावनेति पृच्छति-कुत इति । नौतेऽर्थे नासंभावनेति परि- हरति-श्रुतेरिति। यत्तु ब्रह्मणो विरुद्धाकारेण परिणामे मूलोच्छेदागष्टव्यतोपदेशान- धक्यमिति तत्परिहरन्हेतुं विवृणोति-यथेति । विकारातिरेकेण स्थितं ब्रह्मेति श्रुतिर श्रुता तत्कुतस्तथाविधं ब्रह्माधिकृत्य द्रष्टव्यतोपदेशस्यार्थवत्तेत्याशङ्कशाऽऽह-प्रकृतीति । तत्र द्रद्रष्टव्यत्वेन प्रवेष्टप्रवेष्टव्यत्वेन व्याकर्तव्याकार्यत्वेन च भेदव्यपदेशं दर्शयति- सेयमिति । व्याप्यव्यापकत्वेनापि भेदव्यपदेशोऽस्तीत्याह-तावानिति । अंशाशित्वे. नापि भेदव्यपदेशमुदाहरति-पादोऽस्पति इतवाविहतमस्ति झेमाह-त्रिपादिति। ...'स्य न. म. ट. 'जोऽभाग। - ·भ०२पा० १०२७]आनन्दगिरिकृतटीकासंपलितशांकरभाष्यसमेतानि । ४९५ (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वव्यवस्थापनम् , अधि. ९) [ छा० ३.१२-६ ] इति चैवजातीयकात् । तथा हृदया- यतनत्ववचनात्सत्संपत्तिवचनाच । यदि च कृत्स्नं ब्रह्म कार्य- भावेनोपयुक्तं स्यात् " सत्ता सोम्य तदा संपन्नो भवति " [छा० ६.८.१] इति सुपुप्तिगतं विशेषणमनुपपन्नं स्यात् । विकृतेन ब्रह्मणा नित्यसंपन्नत्वादविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात् । तथेन्द्रियगोचरत्वप्रतिपेधाद्ब्रह्मणो विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वो- पपत्तेः । तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म । न च निरवयवत्वशब्दको- पोऽस्ति थूयमाणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात् । शब्दमूलं च ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियादिभमाणकम् । तयथाश- ब्दमभ्युपगन्तव्यम् । शब्दयोभयमपि ब्रह्मणः मतिपादयत्सक समसक्ति निरवयवत्वं च । लौकिकानामपि मणिमन्त्रीपधि- मभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्य- अविकृतब्रह्मास्तित्वे हेत्वन्तरमाह-तथेति । सर्वस्य ब्रह्मणो विकारात्मना समाप्ती सर्वायतनत्वाविशेषेण हृदयायतनत्वं हृद्यन्तज्योतिरित्यादिना नोच्येत तद्व- घनादविकृतस्यैव इयवस्थानसिद्धेस्तदस्तितेत्यर्थः । अत्यविकृतं ब्रह्मत्यत्र हेत्यन्तर- माह-सदिति । सुषुप्ती जीवस्य सत्सपत्तिश्रुतिमात्रेण कथमविकृतमलि ब्रह्मत्या- शङ्कयाऽऽह-~~-यदि चेति । कुतो विशेषणानुपपत्तिरित्याशङ्कय विकृतेनाविकृतेन वा ब्रह्मणा संपत्तिः सुपुप्ताविष्टेति विकल्प्य क्रमेण दूपयन्ननुपपत्ति प्रकटयति-विकृतेने- त्यादिना । किं च विकारस्येन्द्रियगोचरत्वान्न चक्षुषा गृखते नापि वाचेत्यादिना ब्रह्म- गवद्गोचरत्वनिषेधात्तदस्ति विकारातिरिक्तमित्याह तथेति । यत्तु परिणामित्वे माणो निरवयवत्वशन्दकोपः स्यादिति तनाऽऽहन चेति । श्रुत्याऽपि कथं विद्रोऽधः समप्यते तस्याः स्वार्थप्रतिपादनस्याविरोधसापेक्षत्वादित्याशङ्कयाऽऽह- शब्देति । ब्रह्मणः शब्दप्रमाणकत्वाद्ययाशब्दमिष्टत्वेऽपि कथमकृत्स्नपरिणामनिरवय- वत्वयोरुपपत्तिस्तवाऽऽह शब्दश्चेति । तत्राकृत्नप्रसक्ती भेदव्यपदेशश्रुतिरुक्ता निरवयवत्वे तु श्रुतिरुदाहृता पूर्वपक्षे । ननु निरवयवत्वपरिणामित्वे नैकाधिकरणे सिध्यतो मियोंविरुद्धत्वादीष्ण्यशैत्यवदित्याशङ्कय श्रुतिविरोधात्मैवमिति मत्वा कैमुति- कन्यायमाह-लौकिकानामपीति ! स्वरूपेण प्रत्यक्षादिसिद्धानामपि यत्र शक्तयस्त- १६. म. नित्य स । 'ददि।ई.य. 'न्दव्याको क. ड. म. "वता च । ६. २. दिनो। ६. ३. स्थामि। ७ 3. इ. सुपुप्त । ८ ख. श. 'रुद्धार्यः । ९ ख. "मिते में।

·- श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा. १०२७] (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वन्यवस्थापनम् , अधिः १) विषया दृश्यन्ते । ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्के- णावगन्तुं शक्यन्ते । अस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सहाया एत- द्विपया एतत्मयोजनाच शक्तय इति । किमुताचिन्त्यस्वभावस्य ब्रह्मणो रूपं विना शब्देने न निरूप्येत । तथा चाऽऽहुः पौराणिका:- अचिन्त्याः खलु ये भावा न तस्तिर्केण योजयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम् " ॥ इति । तस्माच्छन्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः । ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुं निरवयवं च ब्रह्म परिणमते न च कृत्स्नमिति । यदि निरवयवं ब्रह्म स्यान्नैव परिणमेत कृत्स्नमेव वा परिणमेत । अथ केनचिद्रूपेण परिण- मेत केनचिचावतिष्ठतेति रूपभेदकल्पनात्सावयवमेव प्रसज्येत । क्रियाविपये हि " अतिराने पोडशिनं गृहाति" "नातिराने पोडशिनं गृहाति " इत्येवंजातीयकानां विरोधमतीतावपि विकल्पाश्रयणं विरोधपरिहारकारणं भवति पुरुपतषत्वाचा. कागोचरास्तत्र किमु वक्तव्यं शब्दैकगम्यस्य तर्कागोचरत्वमित्यर्थः । उक्तऽर्थे स्मृति संवादयति-तथा चेति । अचिन्त्यानां भावानामचिन्त्यत्वादेव तर्कायोग्यत्वेऽपि किं तदचिन्त्यमित्यपेक्षायामाह-प्रकृतिभ्य इति । प्रत्यक्षदृष्टपदार्थस्वमावेभ्यो यत्परं विल- क्षणमाचार्याद्युपदेशगम्यं तदचिन्त्यमित्यर्थः । शब्दमुलं चेत्यादिना शब्दमूलत्वादित्ये- तयाख्याय शब्दैकसमधिगम्यस्य ब्रह्मणस्तकांगोचरत्वे फलितमाह-तस्मादिति । आकाङ्क्षादिवशेन शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वाद्विरुद्धार्थप्रत्यायने चाऽऽकाक्षाद्यमावान्न शब्दसापि तथाविधार्थबोधकतेत्येकदेशिव्याख्यानमातिपति-नन्विति । विरोधमेव दर्शयति-निरवयवं चेति। कथमयमर्थो विरुध्यते न हि प्रमाणसिद्ध विरुद्धमुपयन्ती त्याशकय विरोधं प्रपञ्चयति-यदीति । सावयवेष्येव क्षीरादिपु परिणामदृष्टेरित्यर्थः । विपक्षे कृत्यप्रसकितादपस्य्यमित्याह-कृत्समवेति । यदि कचित्कृत्नप्रसक्तिः समाधीयते तदा निरवयवशन्दकोपः स्यादित्याशयवानाह-अधेति । एकत्रापि परि- णामापरिणामी पोडशिग्रहणाग्रहणपदविरुद्धावित्याशङ्कयाऽऽह-क्रियेति । इहेति माणि परिणामापरिणामयोरित्यर्थः । परिणामादिविषयो पस्तुशब्द: १८.प.अ.म. विभा २ क.अ.र.न.मि. म. 'रिभूपेना। ४. ...म. सानु । ५८... पीयेत ।।

·[अ०२पा० १सू०२७Jआनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। १९७ (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वव्यवस्थापनम् , अधि) नुष्ठानस्य । इह तु विकल्पाश्रयणेनापि तो विरोधपरिहारः संभ- पत्यपुरुपतत्रत्वाद्वस्तुनः । तस्मादुर्घटमेत ति । नैप दोपः । अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात् । न चियाकल्पितेन रूप- भेदेन सावयवं तु संपद्यते । न हि तिमेरोपहतनयनेनानेक इस चन्द्रमा दृश्यमानोऽनेक एव भवति । अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृता केन तत्वान्यत्वा- भ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रति. पद्यते । पारमार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणतमब- तिष्ठते । वाचारम्भणमात्रत्वाचाविद्याकल्पितस्य नामरूपभेद- स्पेति न निरवयवत्वं ब्रह्मणः कुप्पति । न चेयं परिणामश्रुतिः परिणाममतिपादनार्था तत्प्रतिपत्तौ फलानवगमात् । सर्वव्यवहा- रहीनब्रह्मात्मभावप्रतिपादनार्था स्वेपा तत्मतिपत्ती फलावग- स्वयूथ्यो व्याख्यानस्यानुपपन्नत्वमुपसंहरति--तस्मादिति । विवर्तवादमादाय सिद्धान्ती परिहरति-नैप दोप इति । निरवयवस्य ब्रह्मणो विकारास्पृष्टत- याऽवस्थानस्य विकारात्मना परिणामस्य च श्रूयमाणस्य मिथो विरोधे तात्तिकं विकारास्पृष्टत्वं मायिकं च परिणामित्वमिति व्यवस्थायां नास्ति दौस्थ्यमित्यर्थः । रूपभेदमम्युपगच्छतस्तरम रसावयवत्वं दुर्वारमित्याशङ्कयाऽऽह--- न हीति । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हि तिमिरेति । नामरूपभेदश्वेदविद्याकृत. स्तहि ब्रह्मणो न कारणत्वमविद्याया एव तद्भावादित्याशङ्कयाऽऽह-अविद्येति । नामरूपभेदसिद्धी कारणत्वसिद्धिस्तसिद्धौ च नामरूपभेदसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयतेत्या- शङ्कयाऽऽह-व्याकृतेति । विवर्तवादेऽपि विरुद्धाकारप्राप्ती पूर्वरूपनिवृत्तेस्तुल्या मूठोच्छित्तिरित्याशड्यानिच्चिरजताकारापत्ती शुक्तिकादेरन्ययात्वादर्शनाद्रह्मणोऽपि करिपताकारापत्तौ पूर्वरूपानिवृत्तभैवमित्याह-तश्चेति । ब्रह्मणो मायाविवन्मायया सर्वव्यवहारास्पदत्वेऽपि कुतोऽस्यापरिणामित्वादिसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-पारमा- थिकेनेति । एवं कृत्स्नप्रसक्ति निराकृत्य निरवयवत्वशव्दको निराकरोति---- वाचारम्भणेति । प्रतिपाद्यत्वं सृष्टेरभ्युपेत्यैतदुक्तं तदेव नास्तीत्याह-न चेति । किंपरा तहीयं श्रुतिरित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । ब्रह्मात्म्यैक्यप्रतिपादनपरतया सृष्टि- वाक्यानां स्वशेपिविरोधित्वायोगानास्ति सृष्टौ तात्पर्यमित्यर्थः । ब्रह्मात्मप्रतिपत्ती क. ह. 'यूये व्या । ८. ३. 'यूथो न्या'।

·४९८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १०२८-२९] (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्यव्यवस्थापनम् , अधिः १) मात् । " स एष ने िनेत्यात्मा" इत्युपक्रम्याऽऽह " अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ।' [वृ० ४-२-४ ] इति । तस्मादस्मत्पक्षे न कश्चिदपि दोपप्रसङ्गोऽस्ति ॥ २७ ॥ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥२८॥ अपि च नैवात्र विवदितव्यं कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि स्वरूपानुप- मर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्यादिति । यतः "आत्मनि" अप्येक- स्मिन्समदृशि स्वरूपानुपमर्दैनैवानेकाकारा सृष्टिः पठ्यते "न तत्र स्थान रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथारथयोगान्पथ: सृजते"[बृ० ४-३-१० ] इत्यादिना । लोकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिषु च स्वरूपानुपमर्देनैव "विचित्राः" इस्त्यश्वादिस- प्यो दृश्यन्ते । तथैकस्मिन्नपि ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेका- कारा सृष्टिभविष्यतीति ॥ २८ ॥ स्वपक्षदोपाञ्च ॥ २९॥ (९) परेपामध्येप समानः स्वपेक्षदोपः । प्रधानवादिनोऽपि हि निरवयवमपरिच्छिन्नं शब्दादिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिच्छि. फलावगतिमुदाहरति-स एप इति । विवर्तवादे दोषाभावमुपसंहरति-तस्मा- दिति ॥ २७ ॥ उक्तं विवर्तवाद सूत्रकाराभिप्रेतत्वेन स्पष्टयति-आत्मनीति । सूत्रार्थ विवृण्व- न्दृष्टान्तसनावाद्विवर्तयादे विवादो नास्तीत्याह-अपि चेति 1 विवादस्याकर्तव्यत्वे हेतुमाह-यत इति । दृष्टान्तदान्तिकयोरेकार्थत्वं विशिनटि-स्वमशीति । खमस्य स्मृतित्वाम्युपगमाद्विरुद्धा सृष्टिरेव तत्र नास्तीति कुतोऽस्य दृष्टान्तेतत्याशड्या- परोक्षतया स्वमस्यास्मृतित्वमभिप्रेत्याऽऽह-पठ्यत इति । स्वमे रथादीनामभावे कथं तत्प्रधेत्याशङ्कयाऽऽह-~अथेति । आत्मनि चेति व्याख्याय विचित्राश्च हीति व्याचष्टे--लोकेऽपीति । एवमिति सूत्रपदं व्याकुर्वन्दान्तिकमाह-तथेति । इति- शब्दो विवर्तवादसमाप्त्यर्थः ॥ २८ ॥ यशोभयोरिति न्यायेन कृत्स्नप्रसक्त्यादीनामनुद्भाव्यत्वं दर्शयति-स्वपक्षेति । माक्षराणि व्याचप्टे-परेपामिति । तथा च ब्रह्मवादिनि विशेषणानुद्भाव्यतेति शेपः । तत्र प्रधानवादे दोपसाम्यं वक्तुं तत्पसमनुभापते-प्रधानेति । दोषसाम्यम. क. ज.दनाने । २. ज. पझे दो।

·(१०२पा.१०२९/आनन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेतानि ।४९९ (ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणवन्यषस्थापनम् , अधि० ९) नस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणमिति स्वपसः । तत्रापि कृत्समसक्तिनिरवयवत्वात्मधानस्य पामोति निरवयवत्वाभ्यु- पगमकोपो वा । ननु नैव निरवयवं प्रधानमभ्युपगम्यते सत्त्व रजस्तमांसि त्रयो गुणास्तेपां साम्यावस्था मधानं तैरेवावयवैस्त- त्सावयवमिति । नवजातीयकेन सावयवत्वेन प्रकृतो दोपः परि- हर्तुं पार्यते । यतः सत्वरजस्तपसामप्येकैकस्य समानं निरवयव- त्वम् । एकैकमेव चेतरद्वयानुगृहीतं सजातीयस्य मपञ्चस्योपादा- नमिति समानत्वात्स्वपक्षदोपपसङ्गस्य । " तामतिष्ठानात " [७० सू० २-१-११ ] सावयवत्वमेवेति चेत् । एवमप्यनित्य- स्वादिदोपमसङ्गः। अध शक्तय एव कार्यवैचित्र्यसूचिता अव- धुना दर्शयति-तत्रापीति । प्रधान हि महदाद्याकारेण परिणममानं साकल्येन वा परिणमत एकदेशेन वा । प्रयमे निरवयवत्वात्प्रधानस्य कृत्स्नस्यैव कार्याकारेण परि- णतत्त्वादवशिष्टस्याभावात्तदाश्रितस्य कार्यस्याप्ययोगात्कार्य कारणं चेत्युभयमपि समु- च्छिद्येत । द्वितीये प्रधानस्य निरवयवत्वस्वीकारो विरुध्येतेत्यर्थः । दोपद्वयं परिहर्तु शकते-नन्विति । निरवयवत्वानुपगर्म स्फुटयितुं प्रधानस्वरूपमनुवदति सच्चेति । कथमेतावता निरवयवत्वानभ्युपगमस्ताऽऽह-तैरिति । सावयवत्वे च प्रधानस्यैक. देशेन परिणामोऽवस्थानं चैकदेशेनेत्यङ्गीकारान कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोषावकाशोऽस्ती. त्यर्थः । उक्तं सावयवत्वमीकृत्य परिहरति-नेत्यादिना । तब हेतुमाह-~~यत इति । समुदायस्य सावयवत्वेऽपि प्रत्येकं सत्वादीनां निरवयवत्वात्तेषां च परिणाम- स्वीकारात्कृत्त्रपरिणामे मूलोच्चितिरेकदेशपरिणामे सावयवत्वमतो दोपद्वयं प्रधानवादे दुरिमित्यर्थः । संभूय सत्त्वादीनां परिणामपरिग्रहान्न दोपद्वयमित्याशङ्कयाऽऽह- एकैकमेवेति । समुदायस्यैव परिणामित्वे कार्यवैषम्यासिद्धिरिति भावः । एवं प्रधान- वादे कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोषसाम्यान तेन ब्रह्मवादिनि तदुद्भावनीयमित्युपसंहरति-- समानत्वादिति । ताप्रतिष्ठानन्यायेन निरवयवत्तापादकतर्कस्याप्रतिधानत्वात्प्रधा- नस्य सावयवत्वमेवेति शङ्कते--तति । अभ्युपेतहानमपिना सूचयन्दप्पति-एव- मपीति । आविशब्देन घटादिवन्मूलकारणत्वासंभवोऽपि गृहीतः । घटादीनामिव द्रव्यावयवत्वेन प्रधानस्य सावयवत्वानभ्युपगमादनेकधर्मवत्तया तदहीकारान्नानित्यत्वा- दिदोषप्रसक्तिरित्याह-अथेति । ब्रह्मणोऽपि कार्यवैचित्र्यसूचितविचित्रशक्तिरूपाव- १ क. स. "दियुकास्य का। ३ क, ह. अ. सि हि । ३. पक्षे दो।

·५०० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [भ०२पा०१सू०३०] (ईश्वरस्याशरीरत्वेऽपि मायावित्वम् , अधि...) यवा इत्यभिप्राय: । तास्तु ब्रह्मवादिनोऽप्यविशिष्टाः । तथाs. णुवादिनोऽप्यणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवयवत्वादि कार्येन संयुज्येत ततः प्रथिमानुपपत्रणुमात्रत्वप्रसङ्गः । अथै- कदेशेन संयुज्येत तथाऽपि निरवयवत्वाभ्युपगमकोप इति स्वपक्षेऽपि समान एप दोपः समानत्वाच्च नान्यतरस्मिन्नेव पक्ष उपक्षेप्तव्यो भवति । परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपेक्षे दोपः ॥ २९ ॥ [९] (ईश्वरस्याशरीरत्वेऽपि मायावित्वम् , आधि. १०) सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३० ॥ एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगादुपपद्यते विचित्री यवोपगमादुक्तदोपसमाधिरित्याह-ता इति । प्रधानवादिनो दोपसाम्यमुक्त्वा परमा- गुवादिनोऽपि तत्साम्यमाह-तथेति । अणुवादिनोऽपि समान एव दोष इत्यत्र संबन्धः । द्वाभ्यामणुम्यां संयुज्यमानाम्यां द्यणुकमारभ्यते त्रिभिzणुकैः संयुक्तख्य- गुकं पणुकैः संयुक्कैश्चतुरणुकमित्यस्यां प्रक्रियायामणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानः कास्न या संयुज्यत एकदेशेन वेति विकल्प्याऽऽद्यमनूद्य दूपयति-अणुरिति । कान्येन संयोगे सत्येकस्मिन्परमाणौ परमाण्वन्तरस्य संमितत्वात्तदारब्धे घणुके परमाणोरधिकै- परिमाणामायात्तस्यापि पारिमाण्डल्यवत्त्वप्रसङ्गादणुत्वादिपरिमाणान्तराजीकारविरोधः स्यादित्यर्थः । द्वितीयमन्य प्रत्याह-अयेति । तदेवं परमाणुयादिन्यपि प्रागुक्तदोष- साम्यान तेनापि ब्रह्मवादिनि तदुद्भावनमुचितमित्याह--इति स्वपक्षेऽपीति । त्वं चोर इत्युक्ते त्वमपि चोर इतिवत्स्यस्य दोपोद्भावने परस्यापि तदुद्भावनमात्रेण न तत्परिहारसिद्धिरित्याशकय परस्य यः परिहारः स एवास्माकमपीत्यभिप्रेत्याऽऽह- समानत्वाचेति । आपाततः साम्यमुक्त्वा पारमार्थिक कार्यकारणत्वमिच्छतामेव चाय दोपो नास्माकं विवर्तवादिना कार्य कारणंच कसितमिच्छतामित्याह-परिहृतस्त्विति ॥ २९॥ (९) पूर्वाधिकरणे ब्रह्मणो विचित्रशक्तियुक्तत्वायके कारणत्वमित्युक्तम् । इदानीं तस्य विषिप्रशक्तित्वे प्रमाणमाह-सोपेता चेति । मायाशक्तिमतो ब्रह्मणो नगत्सर्ग भुवन्समन्वयो विषयस्तस्स किमशरीरस्य नास्ति मायेति न्यायेन विरोधोऽस्ति न वेति तदनामातत्यामाप्सत्वाम्यामेव संदेहे संगतिमाह-एकस्येति । प्रमाणप्रश्नपूर्वकं तदुप- .ज.पपदो। १४..'श्वेत. देशप ४८. 'पदस्वस्य ।

·- [अ०२सा०१सू०३१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेतानि ।५०१ (ईश्वरस्याशरीरत्वेऽपि मायावित्वम् , अधि० १०) विकारमपञ्च इत्युक्तम् । तत्पुनः कथमवगम्यते विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मति । तदुच्यते । “ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् । " सर्वशक्ति- युक्ता च परा देवतेसभ्युपगन्तव्यम् । कुतः। " तदर्शनात् । तथा हि दर्शयति श्रुतिः सर्वशक्तियोगं परस्या देवतायाः "सर्व- कर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽचाक्यना- दरः "[छा० ३-१४.२ ] " सत्यकामः सत्यसंकल्पः " [छा० ८-७-२]" यः सर्वज्ञः सर्ववित्" [मुण्ड० १-१-२] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः " [वृ० ३.८.९] इत्येवंजातीयका ॥ ३० ॥ विकरणखानेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ (१०) स्यादेतद्विकरणां पर देवतां शास्ति शास्त्रम् "अचक्षुष्कम- श्रोत्रमवागमनाः "[वृ० ३.८८] इत्येवंजातीयकम् । कथं सा सर्वशक्तियुक्ताऽपि सती कार्याय प्रभवेत् । देवादयो हि चेतनाः सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसंपन्नों एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते । कथं च "नेति न्यासपरं सूत्रमादत्ते-तत्पुनरिति । पूर्ववदिहापि संगतिफले द्रष्टव्ये । सूत्राक्षराणि घश्वत्यवष्टम्भेन विवृणोति-तथा हीति ॥ ३० ॥ पूर्वपक्षमनुमाष्य दूषयति-विकरणत्वादिति । यद्यप्यन्ताम्यधिकरणे जगह- मणोर्मायातित्वसंवन्धे सिद्ध कार्यकरणविरहिणोऽपि नियन्तृत्वमुक्तं तथाऽपि कार्य- करणविरहिणो मायासंबन्ध एव न संभवतीति विवक्षितत्वात्कुलालादीनां कार्यकरण- वतां मृदायधिष्ठातृत्वदर्शनाद्ब्रह्मणस्तद्धीनस्य नाधिष्ठातृत्वेन' करणवत्त्वमिति चोचं विवृ. गोति-स्मादेतदिति । ब्रह्मणः सर्वशक्तित्वादकार्यकरणत्वेऽपि कारणत्वमुपपन्नमिः त्याशङ्कयाऽऽहक सेति । न हि कार्यकरणरहितस्य मुक्तवन्मायाशक्तिमत्त्वं तद्व- वेऽपि न कार्यक्षमत्वं सुपुप्तवदित्यर्थः । सर्वशक्तियोगादेवादिवब्रह्मणः संभवति विचि. कार्यकरत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-देवादयो हीति | विज्ञायन्ते मन्त्रार्थवादादिग्विति शेपः । कथं सा सर्वशक्तियुक्ताऽपीत्यत्रापिना सूचितमय फोरयति कयं चेति । १ स.ट. कारः । २८. म. थमुपग । ३ क. द. म. "त्यवग । 2. "ति स । ५८. 'भास्तस्मै।६ क. 'तत्वेस 10 कार्यकार'। ८ क. र्यकार। एक. . "क्षित्वा 'यार'111क. 3. ड, 'न कार'। १२ क. ४.१, 'गत्वामि ।

·५०२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-[अ०२पा० १०३१] (ईश्वरस्याशरीरत्वेऽपि मायावित्वम् , अधि. १०) नेति" इति प्रतिपिद्धसर्वविशेषाया देवतायाः सर्वशक्तियोगः संभवेदिति चेत् । यदत्र वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् । श्रुत्य- वगाह्यमेवेदमतिगम्भीर ब्रह्म न तर्कावगाह्यम् । न च यथै- कस्य सामर्थ्य दृष्टं तथाऽन्यस्यापि सामयेन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति । प्रतिपिद्धसर्वविशेपस्यापि ब्रह्मणः सर्वश- क्तियोगः संभवतीत्येतदप्यविद्याकल्पितरूपभेदोपन्यासेनोक्तमेच। तथा च शास्त्रम्- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः" [श्वे० ३-१९] इत्यकरणस्यापि ब्रह्मणः सर्वसामर्थ्ययोग दर्शयति ॥ ३१॥ [१०] तदुक्तमिति सूत्रावयवेन परिहरति-यदत्रेति । किं तदुक्तमित्यपेक्षायां न विलक्षण- त्वाधिकरणादावुक्त स्मारयति-श्रुतीति । यत्तु कुलालादीनां कार्यकरणवतामेव मृदा- यधिष्ठातृत्वोपलम्भासणस्तद्रहितस्य नाधिष्ठातृत्वेन कारणत्वमिति तदपि परिहतमि- त्याहन चेति। न हि कार्यकारणविरहिणः सुपुप्तवदकार्यकरत्वं शक्य नियन्तुं समु. स्थानसमये शरीरायभिमानशून्यस्य देहेन्द्रियायुपादानन्यापारतस्तच्छक्तिमतोपलव्ध्या . दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादिति भावः। यत्तु ब्रह्मणो मायाशक्तिमत्व मुक्तवदशरीरत्वा- दयुक्तमिति तदपि पुरस्तादेव परास्तमित्याह-प्रतिपिद्धति । परमार्थतो व्यवहारतो वा मायाशक्तिमत्त्वाभावः साध्यते । नाऽऽद्यः । सिद्धसाधनत्वात् । न द्वितीयः । माया. याश्चिन्मात्रे प्रतीतिसिद्धत्वात् । न चाज्ञोऽहमिति प्रतीति वमधिकरोति तस्य ब्रह्मा- नतिरेकात्कल्पितस्य चाविद्यामयत्वेन विद्याश्रयत्वायोगादिति भावः । किं च माया• विना देहेन्द्रियवता बाह्य हेतुमनपेक्ष्य कार्यकरत्वदर्शनाकुलालादीना च तथाविधा• नामेव बाह्यसावनव्यपेक्षाणामर्थक्रियाकारित्वात्तेषु दृष्टवैचित्र्यावष्टम्पादन्तरेणापि शरी- रादिना ब्रह्मणि मायासबन्धसिद्धिरित्यभिसंधाय प्रागुकानुमानद्वयस्याऽऽगमविरोध दर्शयति-तथा चेति ॥ ३१ ॥ (१०) पूर्व श्रुत्यवष्टम्भेन सर्वशक्ति ब्रह्मेत्युक्तं संप्रति शक्तस्यापि प्रयोजनाभिसंध्यभावा• १५ १.ज, प्र. २ पर।२ क, 'कार'1३ ट. 'मत्तोपा, मावीप' ! Yठ. 'कारणले । ५२. 'रणल।

·[अ०२पा० १०३२]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।५०३ (नित्यप्तस्यैश्वरस्यापि प्रयोजन विनाऽरोपजगदुत्पादकत्वम् , अधि०१) न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२॥ अन्यथा पुनश्चेतनकर्तृत्वं जगत आक्षिपति। "न" खलुचैतनः परमात्मेदं जगदिम्ब विरचयितुमर्हति । कुतः। “प्रयोजनवचा- " प्रवृत्तीनाम् । चेतनो हि लोके बुद्धिपूर्वकारी पुरुपः प्रवर्त- मानो न मन्दोपक्रमामपि तावत्पत्तिमात्मप्रयोजनानुपयोगिनी- मारभमाणो दृष्टः किमुत गुरुतरसंरम्भात् । भवति च लोकप्रसि- शयनुवादिनी श्रुतिः ॥ न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति" [वृ० २-४ ५] इति । गुरुतरसंरम्भा चेयं प्रवृत्तिर्यदुच्चावचप्रपञ्च जगद्विम् विरच. यितव्यम् । यदीयमपि प्रवृत्तिश्चेतनस्य परमात्मन आत्ममयोज- नोपयोगिनी परिकल्प्येत परिवृतत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं वाध्येत । प्रयोजनाभावे वो प्रत्यभावोऽपि स्यात् । दकर्तृत्वमित्याक्षिपति-न प्रयोजनचत्वादिति । परितृप्तामणो जगत्सर्ग वुवन्सम- स्वयो विषयः स किं ब्रह्म विना फलेन न सृजत्यभ्रान्तचेतनत्वाद्विवक्षितपुरुपवदिति न्यायेन विरुध्यते न वेति पूर्ववदेव संदेहे पूर्वपक्षसूत्रतात्पर्यमाह-अन्यथेति । पादा- दिसंगतिफले पूर्ववदुन्नेये । सूत्रातराणि व्याकुर्वनजोऽर्थमाह-न खल्विति । तत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमादाय व्याचप्टे-कुत इति । भान्तस्याबुद्धिपूर्वकारिणः स्वपरप्रयोज- नानुपयोगिन्यापे प्रवृत्तिष्टेति विशिनष्टि-बुद्धिपूर्वकारीति । लीलादौ फलाभावेऽपि प्रवृत्तिष्टेत्याशय तत्रापि तात्कालिक मुद्देश्यफलामावेऽपि फलमस्त्येवेति मत्वाऽऽह- न मन्देति । या चेतनस्यानान्तस्य प्रवृत्तिः सा फलाभिसंधिपूर्विकेति व्याप्तिमुक्त्वा कै मुतिकन्यायमपिना सूषितं दर्शयति-किसुतेति । लीलादेरल्पायाससाध्यत्वेऽपि फलवत्त्वदर्शनान्महायाससाँध्यनगतः सृष्टिरफला न लिष्टेत्यर्थः । फलाभिसंधि- पूर्विका बुद्धिपूर्वकारिप्रवृत्तिरित्यत्र श्रुतिमुपन्यस्यति-भवति चेति । प्रवृत्त्याभास- वानगद्विरचनायां न फलापेक्षेत्याशङ्कयाऽऽह-गुरुतरेति । अस्तु नहिं फलाभि- संधिपूर्विकैवयमपि प्रवृत्तिरित्याशङ्कय स्वस्य परस्य वा फलमद्देश्यमिति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-यदीति । अस्मदादीना गुरुतरसंरम्माऽपीय प्रवृत्तिरीश्वरस्थानायाससाध्या ने प्रयोजनपूर्विकेत्याशय ब्रह्म न जगत्कारणं साक्षात्परम्परया वा स्वफलविकलवा- तपावलौकिकपुरुषवदित्याह-प्रयोजनामा वेति । दृष्टान्तेन शकपिरखा दूपयति- १. पर भाले १२ क. च।३ के. साध्या ज। ४ क. स.श. ठ. 'ये चेति ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा.१सू०३३] (नित्यतृप्तस्येश्वरस्यापि प्रयोजनं विनाऽशेषजगदुत्पादकत्वम् , अधि" अथ चेतनोऽपि सन्मत्तो बुद्ध्यपराधादन्तरेणैवाऽऽत्मप्रयोजन मवर्तमानो दृष्टस्तथा परमात्माऽपि भवतिष्यत इत्युच्येत । तथा सति सर्वज्ञत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं वाध्येत । तस्मादश्लिष्टा चेतनात्सृष्टिरिति ॥ ३२ ॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ (११) "तु"शब्देनाऽऽक्षेपं परिहरति। यथा लोके कस्यचिदाप्लेषणस्य राज्ञो राजामात्यस्य या व्यतिरिक्तं किंचित्प्रयोजनमनभिसंधाय केवलं लीलारूपाः प्रवृत्तयः क्रीडाविहारेपु भवन्ति । यथों चोच्छासमभ्यासादयोऽनभिसंधाय वाह्यं किंचित्प्रयोजन स्वभा- वादेव संभवन्ति । एवमीश्वरस्याप्यनपेक्ष्य किंचित्प्रयोजनान्तर स्वभावादेव केवलं लीलारूपा प्रवृत्तिर्भविष्यति । न हीश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरूप्यमाणं न्यायतः श्रुतितो वा संभवति । न च अथेत्यादिना । चुयपराधो विवेकवैधुर्यम् । नापि परप्रयोजनोपयोगिनी परस्येश्वरस्य प्रवृत्तिः प्रागुत्पत्तेरनुग्राह्याभावादिति मत्वोपसंहरति-तस्मादिति ॥ ३२ ॥ सिद्धान्तयति-लोकवविति । सूत्रं व्याचष्टे-तुशब्देनेति । यत्तु साक्षात्पर. म्परया वा स्वप्रयोजनामावान ब्रह्म जगत्कारणमिति तत्र सुखोलासनिमित्तक्रीडायाम च्छासादौ च फलाभिसंध्यभावादनैकान्तिको हेतुरित्याह- यथेति । एषणासंपत्ती संभावितमुदाहरणद्वयमाह-राज्ञ इति । व्यतिरिक्त लीलायाः सकाशादिति यावत् । कीडार्थी विहारा देशविशेषाः संस्कृतास्तेविति यावत् । भवतु वा राजादीनां लीला- रूपामु प्रवृत्तिप्वपि किंचिदुद्देश्यं प्रयोजनं तथाऽपि न निश्वासादिषु तथाविधं फलमुप- उभ्यमित्यनैकान्तिकत्वतादवस्थ्यमित्याह-यथा चेति । दृष्टान्ते स्वभावो देहस्य प्राणादिमत्त्वं दार्टान्तिके तु स्वभावोऽविद्येति द्रष्टव्यम् । अधेश्वरस्य नगहिम्बविरचना किमित्यविद्याकृतलीलामात्रत्वेनाफला कल्प्यते फलमेव किंचित्कल्प्यतामित्याशङ्कयाऽऽ. सकामत्वन्यायविरोधात्परमानन्दत्वश्रुतिविरोधाच नैवमित्याह-न हीति । ननु लीला- दावस्मदादीनामकस्मादेव निवृत्तेरपि दर्शनादीश्वरस्यापि मायामच्या लीलायां तथाभावे विनाऽपि सम्यग्ज्ञानं संसारसमुच्छित्तिरिति तत्राऽऽहन चेति । अनिर्वाच्या खत. विद्या परस्यैश्वरस्य स्वभावो लोलेति चोच्यते तत्र न प्रातीतिकस्वभावायामनुपपत्तिरव १ज, 'या दा श्वास ज.प्र. र. 'मनान्तर स'। ३ क... म. भवन्ति ।.. 'रमेश्वर ५०... भायप्रवासा।

·[अ० १०२पा० १०३४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ५०५ (जीवानां कर्मानुरोधेन सुखदुःसनिमित्तमात्रस्ये- भरत्य वैषम्पनण्यदोपाभावः, अधि. १३) स्वभावः पर्यनुयोक्तुं शक्यते । यद्यप्यस्माकमियं जगदिम्बविर- चना गुरुतरसंरम्भेवाऽऽभाति तथाऽपि परमेश्वरस्य लीलैव केवलेयमपरिमितशक्तित्वात् । यदि नाम लोके लीलास्वपि किंचित्सूक्ष्मं मयोजनमुत्सेक्ष्येत तथाऽपि नैवात्र किंचित्प्रयोजन युत्मेक्षितुं शक्यत आप्तकामश्रुतेः श्वेता० १-११] नाप्यप्रवृत्ति- रुन्मत्प्रवृत्ति सृष्टिश्रुतेः सर्वज्ञश्रुतेश्च । न चेयं परमार्थविषया सृष्टिश्रुतिः । अविद्याकल्पितनामरूपन्यवहारगोचरत्वाद्ब्रह्मात्म- भावप्रतिपादनपरत्वाचेत्येतदपि नैव विस्मर्तब्यम् ॥३३॥ [११] (जीपानां कर्मानुरोधेन सुखदुःखनिमित्तमात्रत्येश्वरस्य वैपम्यनेण्यदो. पाभाषः, अधि. १२) वैपम्यनघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥३४॥ पुनश्च जगज्जन्मादिहेतुत्वमीश्वरस्याऽऽक्षिप्यते स्थूणानिखन- तरतीत्यर्थः । यत्तु नगदचनाया गुरुतरसंरम्भत्वाद्भवितव्यं फलेनेति तत्रास्मदृष्या वा तस्या गुरुतरसंरम्भत्वमीश्वरदृष्ट्या वेति विकल्प्याऽऽये हेतुसद्भावेऽपि प्रायुक्तश्रुतिन्या- यविरोधानानुमानप्रवृत्तिरित्यभिप्रेत्य द्वितीयं निरस्यति-यद्यपीत्यादिना । लीलावपि तात्कालिकं फलमुद्देश्यफलाभावेऽपि यातीत्युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-यदीति । ईश्व- रप्रवृत्तिरत्रेत्युक्ता । किंचिदिति स्वकीय परकीयं वेत्यर्थः । प्रयोजनाभावे वेत्यादिनोक्तं प्रत्याह-नापीति । किं च सृटेरविद्यानिबन्धनत्वेनावस्तुत्वागन्धर्वनगरादिभ्रमेष्विव न फलापक्षेत्याह- -~-न चेति । किं च ब्रह्मात्मत्वधीपरत्वान सृष्टौ सृष्टिश्रुतीनां तात्पर्यमतः सृप्टेरविवक्षितत्वात्तदाश्रयो दोपो निर्विषयत्वान्न प्रसरतीत्याह-ब्रह्मेति । प्रकृतोप- योगित्वान्न तत्पुनरुक्तिरिति सूचयति-इत्येतदपीति ॥ ३३ ॥ (११) ए॒वसूत्रे मायामय्या लीलया ब्रह्मणः स्रष्टत्वमादिष्टं संप्रति सैव सापेक्षस्य न संभ- वत्सनीश्वरत्वप्रसङ्गानिरपेक्षत्वे रागादिमत्त्वापत्तेरित्याक्षिप्य समाधत्ते-चैपम्येति । निरवद्याह्मणो जगत्सर्व(ग) वदनसमन्वयो विषयः स कि यो विषमसृष्टिकारी स सावयो ब्रह्म च विषमं सृजनीति न्यायेन विरुध्यते न वेति यथापूर्व संदेहे पूर्वपक्षमाह-- पुनश्चेति । पुनराक्षेपस्य फलमाह- स्थूणेति । जगतो ब्रह्मैव कारणमिति प्रति- ज्ञातोऽर्थस्तदृढीकरणमाक्षेपद्वारेणाधिकरण(ग)कृत्यमित्यर्थः । पादादिसंमतिकले पूर्ववदु- । ६. म. प्रेक्षेत । २ स. 'शत्वध्रु' । ३८. . स्वात्यु। ४ क. ४. ड. पूर्वत्र । ५ क, मेलपि । क. रिपाई' । स. ठ. ड. रणकृतमि ।

·श्रीपद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-~- [अ०२पा०१सू०३४] (जीवानां क्रौनरोधेन सुखदुःखनिमित्तमात्रस्ये- श्वरस्य वैषम्यनैपुण्यदोषाभावः, अधि. १२) नन्यायेन प्रतिज्ञातस्यार्थस्य दृढीकरणाय । नेश्वरो जगतः कार- णमुपपद्यते । कुतः । वैपम्यनैपुण्यमसङ्गात् । कांश्चिदत्यन्त- सुखमाजः करोति देवादीन् । कांश्चिदत्यन्तदुःखभाजः पश्चा- दीन् । कांश्चिन्मध्यमभोगभाजो मनुष्यादीनित्येवं विषमां सृष्टि निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनस्येव रागद्वेपोपपत्तेः। श्रुतिस्मृत्य- धारितस्वच्छत्वादीश्वरस्वभावविलोपः प्रसज्येत । तथा खल- जनैरपि जुगुप्सितं निघृणत्वमतिकूरत्वं दुःखयोगविधानात्सर्व- जोपसंहाराच प्रसज्येत । तस्माद्वैपम्यनैपुण्यप्रसङ्गानेश्वरः कारणमित्येवं प्राप्ते चूमः-"वैपम्पनघृण्ये न" ईश्वरस्य प्रस- ज्येते । कस्मात् । " सापेक्षत्वात् " । यदि हि निरपेक्षः केवल ईश्वरो विपमा सृष्टिं निर्मिमीते स्यातामेतौ दोपौ चेपम्यं नैर्धण्यं च । न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति । सापेक्षा हीश्वरो विपमा सृष्टिं निर्मिमीते । किमपेक्षत इति चेत् । धर्माधर्मापेक्षत इति न्नेये । आक्षेपं विवृण्वन्यपश्यनैघृण्ये नेति सूत्रावयवं पूर्वपक्षे योजयन्नमर्थमाह-नेश्वर इति । प्रश्नपूर्वकं हेतुं गृहीत्वा प्रथम वैषम्यप्रसङ्ग प्रकटयति-कुत इत्यादिना। देवादीनामेव वैपन्येऽपि कधीश्वरस्य वैषम्यमित्याशङ्कयाऽऽह-इत्येवमिति । वैप. म्येऽपि किं स्यादित्याशङ्कयोक्तम्-श्रुतीति । “निष्कलं निष्क्रियम् । इत्याद्या श्रुतिः । न मे द्वेप्योऽति न प्रियः' । 'चलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । इत्याद्या च स्मृतिः । स्वच्छत्वादीत्यादिशब्देन निष्क्रियत्वनिष्कलत्वादि गृह्यते । वैषम्यप्रसङ्ग प्रदर्श्य नैवण्यप्रसङ्ग दर्शयति-तथेति । ब्रह्म परेपामर्थानहेतुकार्यस्य न कारणं चेतनत्वे सत्यनवद्यत्वाद्विशिष्टपुरुपवदित्यभिप्रेत्योपसंहरति-तस्मादिति । पूर्वपक्षमनूय सिद्धान्तमवतार्य प्रतिनानीते-एवं प्राप्त इति । प्रश्नपूर्वकं हेतुमादत्ते- कस्मादिति । व्यतिरेकद्वारा विभनते-यदि हीति । नरपेक्ष्यमेव व्याचप्टे- केवल इति । उक्तमेवार्थमन्ययमुसेनान्वाचष्टे-सापेक्षी हीति । सापेक्षत्वे सत्यनी. श्वरत्वापत्तिरिति विवक्षनाक्षिपति-किमिति । सेवादिभेदापेक्षया राजादीनां फलदा. नेऽपि नानीधरता दृष्टेति मन्वानः समाधत्ते-धर्मति । सापेक्षत्वे फलं वदनुक्तमेव -- ज.नाराय। २. 'विपरिलो। ज. थाऽसिल। Y क. ज, ट. 'प्रगा। ५१. म. 'सहरणाय । (क... 'मीत स्या' । ७ ज. क्ष। ८. 'मधि । छ. मेव । - ·[अ०२सा० १सू०३५] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५०७ (जीवाना कर्मानुरोधेन सुखदु.सनिमित्तमानस्ये- श्वरस्य वैपन्यनेधुण्यदोषाभावः, अधिः १२) वदामः । अतः मृज्यमानमाणिधर्माधर्मापेक्षा विपमा सृष्टिरिति नायगीश्वरस्यापराधः। ईश्वरस्तु पर्जन्यवद्रष्टव्यः । यथा हि पर्जन्यो व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति । श्रीहियवा- दिपम्ये तु तत्तद्वीजगतान्येवासाधारणानि सामानि कार- णानि भवन्ति । एवमीश्वरो देवमनुष्यादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति । देवमनुप्यादिवैपम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येवासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्त्येवमीश्वरः सापेक्षत्वान्न वैपम्पनर्घ- ज्याभ्यां दुष्यति । कथं पुनरवगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्य- मोत्तम संसारं निर्मिमीत इति । "तथा हि दर्शयति" थुतिः “एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपत एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं येमधो निनीपते" [को० ब्रा० ३.८] इति । " पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन " [वृ० ३.२.१३] इति च । स्मृतिरपि माणिकर्मविशेषापेक्षमेवे- श्वरस्यानुग्रहीतृत्वं निग्रहीतत्त्वं च दर्शयति- "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् [भ० गी० ४-११] इत्येवंजातीयका ।। ३४ ॥ न कर्माविआगादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ व्यनक्ति अत इति । विपमा सृष्टिर्धर्मादिनिमित्ता चेत्कृतमविरेणेत्याशङ्कयाऽऽह- ईश्वरस्त्विति । दृष्टान्तं विवृणोति-यथा हीति । ब्रोहियवादिवैषम्यं तर्हि किंकृत- मित्याशङ्कयाऽऽह-त्रीहीति । चेतनत्वे सत्यनवद्यत्वादिति हेतुं व्यभिचारयन्दा . न्तिकमाह-एवमिति । सेवादिभेदापेक्षया परेपामर्थानौं कुर्वति राजादावनैकान्तिको हेतरिति भावः । सापेक्षत्वकलमुपहिरति-एवमिति । तथा चाऽऽगमावधारितस्व- च्छत्वादी धरस्वमावस्य नैव भङ्गोऽस्तीति भाषः । सापेक्षस्येश्वरस्य विपमपिहेतुत्वे मानं पृच्छति कथमिति । सूत्रावयवेनोत्तरमाह-तथा हीति । स्मृतिरपि श्रौतम- र्थमनुगृह्णातीत्याह-स्मृतिरपीति । न च साध्वसाधुनी कर्मणी कारयित्वा बर्ग नरक वा प्रागिनो नयनीश्वरो वैपन्यादिना कथं न दुप्यतीति वाच्यम् । तज्जातीयपूर्वकर्मा भ्यासात्तत्र प्रवृत्तानामेवेश्वरस्य प्रवर्तकत्वान्मायाविवञ्च तस्य मायामयसृष्टिहेतोःपम्या- दिप्रसङ्गाभावादिति भावः ॥ ३४ ॥ सापेक्षत्वमाक्षिप्य समाषते न कर्मेति । चोचं व्याकुर्वन्प्राचीनं पराचीनं वा 'दी।२८, ट. यमभ्यो लोकेभ्योऽधा । ३ क. अ. स्वर्ग 17 क. 8. नरके। " ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० १सू०३६] (जीवानां कर्मानुरोधेन सुखदुःखनिमित्तमात्रस्ये- श्वरस्य वैषम्यनैपुण्यदोषाभावः, अधि० १२) " सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति प्राक्स- टेरविभागावधारणानास्ति कर्म यदपेक्ष्यं विपमा सृष्टिः स्यात् । सृष्ठयुत्तरकालं हि शरीरादिविभागापेक्षं कर्म कर्मापेक्षश्च शरी- रादिविभाग इतीतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत । अतो विभागादूर्व कर्मापेक्ष ईश्वरः प्रवर्ततां नाम । मौग्विभागाद्वैचित्र्यनिमित्तस्य कर्मणोऽभावात्तुल्यैवाऽऽद्या सृष्टिः प्रामोति "इति चेत् । न" एप दोपः। “अनादित्वात्" संसारस्य । भवेदेप दोपो यद्यादिमा- न्संसार: स्यात् । अनादौ तु संसारे वीजाङ्कुरवद्धतुहेतुमद्भावेन कर्मणः सर्गःपम्पस्प च प्रचिन विरुध्यते ॥ ३५॥ कथं पुनरवगम्यतेऽनादिरेप संसार इति । अत उत्तरं पठति- उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ ३६ ॥ (१२) "उपपद्यते च" संसारस्यानादित्वम् । आदिमत्वे हि संसारस्या- कस्मादुद्भूतेर्मुक्तानामपि पुनः संसारोद्भूतिप्रसङ्गः । अकृताभ्या- गममसगश्च । सुखदुःखादिवैपम्यस्य निनिमित्तत्वात् । न चेश्वरो कमीपेक्ष(क्ष्य)माणमिति विकरप्याऽऽद्यं दूपयति-सदेवेति । द्वितीयं निरस्यति-- सृष्टीति । पराचीनं हि कर्म प्रथमसृष्टेश्वरमसृष्टेर्वा हेतुरिति विकल्प्याऽऽद्ये परस्पराश्रय त्वमुक्त्वा द्वितीय प्रत्याह-अत इति । देवादिवैचित्र्यावं कर्मवैचित्र्ये सति तद- पेक्षयेश्वरस्य प्राणिषु सुखादिवैचित्र्यनिर्मातृत्वेऽपि प्राथमिकविचित्रसृष्टिहेत्वभावात्तदैक- रूप्यं स्पादित्यर्थः । सूत्रावयवं व्याकुर्वनुत्तरमाह-नैप दोप इति । तदेव स्फोर- यति-भवेदित्यादिना । सृष्टेरैकरूप्यं संसारस्य सादित्वेन नानाहेत्वभावाद्भवति । तस्य वनादित्वे पूर्वपूर्वकर्मवैषिव्यवशादुत्तरोत्तरविचित्रसृष्टिसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ सिद्धवटुक्तस्य संसारानादित्वस्य समर्थनार्थमुत्तरसूत्रमुत्थापयति-कथमिति । मूत्रं व्याकरोति-उपपद्यते चेति । उपपत्तिमेव मोक्षकाण्डप्रामाण्यानुपपत्तिलक्षणां विवृणोति-आदिपच इति । अन्यथा कर्मकाण्डप्रामाण्यानुपपत्तेश्च संसारस्याना दित्वमादेयमित्याह-~-अकृतेति । अननुष्टिते कर्मणि फलप्राप्तौ विधिनिषेधशास्त्रान- क्यमिति भावः । मुखादिवैषम्यस्य कर्मनिमित्तस्वाभावेऽपि निमित्तान्तरं भविष्यतीति घेत्तकिमीश्वरः किं वाऽविद्याऽथ वा शरीरमिति विकल्प्याऽऽयं पयतिन चेति । १९.'पेक्षया जि.म. ट. 'पेक्षा वि! १२. काले दि। ३ क. २. म. प्रास्तु बिना स. पीना५ख, ति देश।। क. देहादि।

·. [अ०२पा० १सू०३६]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५०९ (जीवानां कर्मानुरोधेन सुखद् सनिमित्तमात्रस्ये- श्वरस्य वैषम्यनेपुण्यदोपाभावः, अधि० १२) वैपम्प हेतुरित्युक्तम् । न चाविद्या केवला चैपम्यस्य कारणमेक- रूपत्वात् । रागादिक्केशवासनाक्षिप्तकर्मापेक्षा त्वविद्या चैपम्पकरी स्यात् । न च कर्मान्तरेण शरीरं संभवति । न च शरीरमन्तरेण कर्म संभवतीतीतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गः । अनादित्वे तु वीजाकुर- न्यायेनोपपत्तेर्न कश्रिहोपो भवति । "उपलभ्यते च" संसारस्या- नादित्वं श्रुतिस्मृत्योः। श्रुतौ तावत् "अनेन जीवेनाऽऽत्मना" [छा०६-३-२] इति सर्गप्रमुखे शारीरमात्मानं जीवशब्देन प्राणधारणनिमित्तेनाभिलपन्ननादिः संसार इति दर्शयति । आदिमचे तु प्रागैनवधारितप्राणः सन्कथं प्राणधारंणनिमित्तेन उक्तमीश्वरस्तु पर्जन्यवदित्यादाविति शेषः । द्वितीयेऽपि केवलाविद्या वैषम्यहेतुरुत रागाद्यपेक्षेति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह--न चाविद्येति । स्वापादावदर्शनादिति भावः । कल्पान्तरे संसारस्यानादित्वं दुरिमिति मत्वाऽऽह-रागादीति रागद्वेषमोहा रागा- दयस्ते च पुरुष दुःखादिभिः क्लिश्यन्तीति लेशास्तेषां वासनाः कर्मप्रवृत्त्यनुगुणास्तामि- राक्षिप्तं धर्मादिलक्षणं कर्म तदपेक्षाऽविद्या स्वाश्रये मुखादिवैषम्यं करोत्यविद्या खल्व. नादिरनिर्वाच्या चिन्मात्रे प्रतीचि वर्तमाना तत्र भ्रान्तिमुपनयति । सा च शोभना- शोभनाध्यासरूपा रागद्वेषद्वारा पुण्यापुग्ये निवर्तयति ते च विचित्रे सुखदुःखे सांच- नुत इत्यनाद्यविद्यायाः परम्परया वैपम्पहेतुत्वे संसारस्यानादित्वमावश्यकमुक्तविभ्रमा- देरेव संप्सतारत्वात्तस्य च प्रवाहरूपेणानादित्वादिति भावः । तृतीयं निरस्यति-- न चेति । अस्तु तहि कर्मनिवन्धनं शरीरं वैषम्यकारणं तत्राऽऽह-न च शरी- रमिति । कथं तहि परस्पराश्रयत्वं परिहतुं पार्यते तत्राऽऽह-अनादित्वे स्विति । उपपत्तेहेतुफलमावस्येति शेपः । संसारस्यानादित्वसाधनमुपपत्तिरनुग्राह्यमाना- भावे न तदुपपादयितुमलमित्याशङ्कय सूत्रावयवं व्याकरोति-उपलभ्यते चेति । संसा- रोऽनादिरित्येवंवादिन्यौ श्रुतिस्मृती नैव दृश्येते तत्कथमिदमोदृशमित्याशङ्कय श्रौत लिङ्गं संसारस्यानादित्वसाधकमादर्शयति-श्रुतौ तावदिति । शारीरस्याऽऽत्मनः सर्ग: प्रमुख प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन परदेवतायाः परामृश्यमानत्वेऽपि कुतः संसार- स्यानादित्वमित्याशङ्कयाऽऽह-आदिमत्त्वे स्विति । प्रागनवधारितप्राणः सन्नात्मा शारीर इति शेषः । ननु भाविनी वृतिमाश्रित्याऽऽत्मनि जीवशब्दो गृहस्थः सदृशी क. ज. 'म्यका 1 २ झ.१ श्रुतिस्ताव । ३ ६.अ. तु ततः प्रा। क, द. “गधा। ५ . गः कथ । ६ म. स कथ। ४ क. 'रणानि' । ८. द. वतया प । १८. 'गधा' । १० ख. 'नी प्रथा ·५१० २ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०१सू०३७] (निर्गुणस्यापि ब्रह्मणो विवर्तरूपेण प्रकृत्तित्वसिद्धिः, अधि. १३) जीवशब्देन सर्गप्रमुखेऽभिलप्येत । न च धारयिष्यतीत्यतोऽभि- लप्येत । अनागताद्धि संवन्धादतीतः संवन्धो वैलवान्भवत्यभि- निप्पन्नत्वात् । “सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् [ऋ० सं० १०-१९०-३] इति च मन्त्रवर्णः पूर्वकल्पसद्भावं दर्शयति । स्मृतावप्यनादित्वं संसारस्योपलभ्यते---- "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चाऽऽदिन च संपतिष्ठा" [म. गी० १५.३] इति । पुराणे चातीनांगतानां च कल्पानां न परिमाणमस्तीति स्थापितम् ।। ३६ ॥ [ १२ ] (निर्गुणस्यापि ब्रह्मणो विवर्तरूपेण प्रकृतित्वसिद्धिः, अधि० १३) सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७॥ (१३) इति महाव्यासप्रणीतब्रह्मसूनाद्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यस्मिन्नवधारित वेदार्थे परैरुपक्षिप्तान्विलक्षणत्वादीन्दोपान्पर्यहापदाचार्यः । इदानी भार्यामितिवद्भविष्यति नेत्याह-न चेति । संसारस्यानादित्वे श्रौत लिङ्गान्तरमाह- सूर्येति । श्रुतौ स्मृतौ चोपलम्यते संसारस्यानादित्वमिति प्रतिज्ञाय श्रौतमुपलम्भमुप. दर्य स्मार्तमुपलम्भमुपदर्शयति-स्मृताविति । अस्य संसारवृक्षस्य परिकल्पितस्य रूपं पारमार्थिकमधिष्ठानं परं ब्रह्म तत्तथा घटादिवत्प्राकृतैर्व्यवहारभूमौ नोपलभ्यते । न चान्तोऽवसानमन्तरेण ब्रह्मविद्यामस्य दृश्यते । आदिश्वासत्त्वादेवास्य नावासीयते । संप्रतिष्ठा मध्यं चास्य न प्रतिभाति । अनिर्वाच्यत्वादित्यर्थः । श्रुतिस्मृतिसिद्धेऽर्थे पौराणिकी संमतिमाह-पुराणे चेति ॥ ३६ ॥ ( १२) पूर्वाधिकरणे कर्मवशादीश्वरस्य विषमसृष्टिहेतुत्वमुक्तं तथाऽपि तस्य सगुणत्वमुपा• दानवान्मृदादिवदित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वधर्मेति । निर्गुणस्य ब्रह्मणो जगदुपादान. स्ववादिसमन्वयो विषयः स किं यनिर्गुणं न तदुपादानं यथा गन्ध इति न्यायेन विरु- ध्यते न वेति पूर्ववदेव संदेहे वृत्तमन्ध संगतिमाह-चेतनमित्यादिना । निर्गुणस्य गन्धपदुपादानत्यायोगाद्रमणः सगुणवे मृदादिवदुपादानत्वेन प्राप्ते विवाधिष्ठानत्वस्या- प्रोपादानत्वातस्य च निर्गुणेऽपि नात्यावावनित्यत्वाद्यारोपवदविरोधायुक्तं निर्गुणसाफि 18. 3. 'गंमु १२ ज. र. तीतस। ३८. म. पीयान्म' । ४७. म. 'नामना। ५क.'मत्रारती ·[अ०२पा० १सू०३७]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्पसमेतानि। ५११ (निर्गणस्यापि ब्रह्मणो विवर्तरूपेण प्रकृतित्वसिद्धिः, अधि० १३) परपक्षमतिपेधमधानं प्रकरणं पारिप्समाणः स्लपक्षपरिग्रहणधानं प्रकरणमुपसंहरति । यस्मादस्मिन्ब्रह्मणि कारणे परिगृह्यमाणे मदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारणधर्मा उपपद्यन्ते सर्वशं सर्वशक्ति महामायं च ब्रह्मति तस्मादनतिशङ्कनीयमिदमोपनिपदं दर्श- नमिति ॥ ३७॥ [१३] इति श्रीमत्परमहंसत्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं- करभगवत्पादकृती शारीरकमीमांसाभाप्येऽविरोधाख्य- द्वितीयाध्यायस्यसांख्यादिस्मृतितत्प्रयुक्ततश्च वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहारप्रति- पादक: प्रथमः पाद:समाप्तः॥२॥ ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमिति राद्धान्तमभिसंधाय मूत्राक्षराणि व्याचष्टे-यस्मादिति । पादादिसंगतिचतुष्टयं फलं च पूर्वोत्तरपक्षयोर्यथापूर्वमवधेयम् । यद्यपि लोके सर्वज्ञत्वं कस्यचित्कारणस्य धर्मो न दृश्यते तथाऽपि कुलालादौ मृदादिप्रेरकत्वदर्शनाद्ब्रह्मण्यपि नियन्तरि तेन भवितव्यं तस्य सर्वप्रेरकत्वस्य धौतत्वाद(देव सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्याह- सर्वज्ञमिति । एवं ब्रमणि सर्वशक्तिमत्त्वमपि शक्यमुपपादयितुमिति मत्वाऽऽह- सर्वशक्तीति । तेनोपादानत्वमुपपादितं सर्वज्ञत्वेन निमित्तत्यमिति भेदः । निर्गुणत्वा- दिप्रयुक्तसर्वानुपपत्तिशङ्कोपशान्तये विशिनष्टि-~महामायं चेति । एतेन ब्रह्मण्प- नवच्छिन्नं मायाविद्यादिशब्दितमनिर्वाच्यमज्ञानं कारणत्वादिसर्वव्यवहारनिर्वाहकम- स्तीत्युक्तम् । यस्मादित्यस्यापेक्षितं पूरयन्पादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । स्मृति- न्यायविरोधः समन्वयस्य नास्तीति सिद्धमिति वक्तुमितिशब्दः ॥ ३७॥ (१३) इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदा- नन्दज्ञानविरचिते श्रीमच्छारीरकभाप्यन्यायनिर्णये द्विती- याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥ १॥ ज. 'इसाधनं। २ क, पलभ्यन्ते।

·अविरोधाख्यद्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । (सांख्यादिमतानां दुष्टत्वप्रदर्शनम् ।) ( साख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि० १) रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ यद्यपीदं वेदान्तवाक्यानामैदपर्यं निरूपयितुं शास्त्रं प्रवृत्तं न तर्कशास्त्रवत्केवलाभिर्युक्तिभिः कंचित्सिद्धान्तं साधयितुं दूपयितुं चा प्रवृत्तम् । तथाऽपि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः सम्यग्द- र्शनप्रतिपक्षभूतानि सांख्यादिदर्शनानि निराकरणीयानीति तदर्थः परः पादः मवर्तते । वेदान्तार्थनिर्णयस्य च सम्यग्दर्श- नार्थत्वात्तन्निर्णयेन स्वपक्षस्थापन प्रथमं कृतं तद्ध्यभ्यहितं पर- पक्षप्रत्याख्यानादिति । ननु मुमुक्षूगां मोक्षसाधनत्वेन संम्यग्द- शननिरूपणाय स्वपक्षस्थापनमेव केवलं कर्तुं युक्तं किं परपक्षनि- ब्रह्मणि कारणत्वानुगुणेषु सर्वज्ञत्वादिपूक्तेषु प्रधानेऽपि तदुपपत्तिमाशङ्कयोक्तम्- रचनानुपपत्तेश्चेति । पूर्वपादेन समन्वये वादिभिरुत्प्रेक्षिता विलक्षणत्वादयो दोपा निरस्ताः । संप्रति परपक्षाणां भ्रान्तिमूलत्वं वक्तु पादान्तरमारभ्यते । ननु तर्कशास्त्र. वदस्य शास्त्रस्य तर्कप्रधानत्वाभावाद्वेदान्तवाक्यप्रधानत्वात्तेपी ब्रह्मणि तात्पर्यमेवात्र निरूपणीयं तदपेक्षितन्यायजातस्य समन्वयाध्याये सिद्धत्वात्परपक्षबाधकतर्कोक्तिस्तु नेहोपयुज्यते तत्किमनेन पादेनेति तत्राऽऽह-यद्यपीति । परपक्षप्रतिक्षेपमन्तरेण खपक्षावधारणायोगात्तनिराकरणमपि प्रकृतोपयोगीति पादारम्भं समर्थयते- -तथाऽ. पीति । स्वपक्षं निर्धारयितुं परपक्षो निराचिकीर्पितश्चेत्तदेव तर्हि 'प्रथम किमिति न कृतमित्याशङ्कयाऽऽह-वेदान्तेति । परपक्षप्रतिषेधस्यापि तदर्थत्वमवशिष्टमित्या- शकश करणस्येतिकर्तव्यतारूपादन्तरङ्गत्वाद्वाक्यनिरूपणस्यैव प्राथम्यमित्याह- वीति । सम्यम्धीदात्याय स्वपक्षस्थापनानन्तरं परपक्षनिरसनमुचितमिति निगमयि- तुमितिशब्दः । वीतरागाणां मोक्षमाणानामपेक्षितमोक्षहेतुतया तत्वज्ञानमात्रमुपयुक्त परपक्षाधिशेपस्तु वीतरागताविरोधित्वादयुक्त इति शङ्कते-मन्विति । मुमा - '.. 'निश्य' । ३. पांच प्र'1३ ठ. ८. 'स्वादिपरीत।

·[अ०२पा० २०१]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेनानि । ५१३ ( सांस्थानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वसण्डनम् , अधि०१) राकरणेन परद्वपकरण । वादयेवम् । तथाऽपि महाजनपरिगृही- तानि महान्ति सांख्यादितथाणि सम्पग्दर्शनापदेशेन प्रवृत्तान्यु- पलभ्य भवेत्केषांचिन्मन्दमतीनामेतान्यपि सम्यग्दर्शनायोपादे- यानीत्यपेक्षा । तथा युक्तिगादत्वसंभवेन सर्वज्ञभापितत्वाच श्रद्धा च तेवित्यतस्तदसारतोपपादनाय प्रयत्यते । ननु ईक्षते शब्दम् "[७० सू० १.२.५] "कामाच नानुमा- नापेक्षा" [७० सू० १-१.१८] "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः" [७० सू० १-४-२८] इति व पूर्ववापि सांख्यादिपक्षप्रतिक्षेपः कृतः किं पुनः कृतकरणेनेति । तदुच्यते। सांख्यादयः स्वपक्षस्थापनाय वेदान्तवाक्यान्यप्युदाहृत्य स्वप- क्षानुगुण्येनैव योजयन्तो व्याचक्षते नेपां ययाख्यानं तयाख्या- नाभासं न सम्पग्व्याख्यानमित्येतावपूर्व कृतम् । इह तु वाक्यनिरपेक्षा स्वतन्त्रस्तयुक्तिमतिषेधः क्रियत इत्येष विशेषः । मोक्षौपयिकत्वेन तम्यधारेवोपयुक्तेत्युक्तमती करोति-बाढमिति । किमिति तहि परपक्षनिराकरणं परविद्वेपेकरणमभ्युपगतं तत्राऽऽह-तथाऽपीति । सांख्यादिदर्श- नानां महाजनपरिगृहीतत्वात्प्रधानादिकारणपरतया महत्त्वात्तत्वज्ञानापदेशेन प्रवृत्त- त्वात्तदीयानुमानानां सर्वज्ञप्रणीततया तुल्यवलत्वेन वेदान्तरवाधाद्वस्तुनि विकल्पानुप- पत्तेस्तदनिरासे तेप्वपि सम्याधीहेतुत्वभ्रमः स्यादतः सम्यग्धीदााय तन्निराकरणं कर्तव्यमिति तर्कपादारम्भः संभवतीत्यर्थः । पुनरुक्ति शङ्कतेनन्विति । प्रधानप- क्षनिराकरणं सूत्रकारस्य विवक्षितमित्यत्राभ्यासलिङ्गमाह-कामाचेति । तथापि परमाण्वादिवादन्यदासार्थ पादारम्भो भविष्यतीत्याशवयाऽऽह-एतेनेति । पूर्व प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं निरस्तमिदानी युक्तिमत्त्वं निरस्यते-तेपामिति । विशेष वदन्नुत्तरमाह-तदुच्यत इति । स्वपक्षे परैरुद्भावितदोपनिरासानन्तरं स्वतन्त्राणां परकीययुक्तीनां स्वतत्राभिरेव युक्तिभिः स्वपक्ष स्थापयितुं निरसनं कार्यमिति पादान्त- रमर्थवदिति पाइसंगतिरुका । सांख्ययुक्तिनिरासस्य समन्वये तद्विरोधनिरसनद्वारा तहायित्वादस्याधिकरणस्य पादादिसंगतयः । अत्रै पूर्वपक्षे सांख्ययुक्तिविरोधाद- सिद्धिः समन्वयस्य फलति सिद्धान्ते तु तदविरोधात्तत्सिद्धिः । तत्र प्रधानमचेतने जगदुपादानमिति सांख्यराद्धान्तो विषयः स किं प्रमाणमूलो भ्रान्तिमूलो वेति विप्रति- १८, ज.म. ट. 'रविव। २१, ज.मे. ट"करणेन । था। ३ क. ज, न.स. 'तिपे. थः । ४ क. १. ज. य. 'पूर्वन । ५ स, 3. द. 'पकार' । ६ क. स. ८. १. "निरा. ड. न च ।

·। श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- (म०२पा० २सू०१] (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) तत्र सांख्या मन्यन्ते । यथा घदशरावादयो भेदा मृदात्मनाs. वीयमाना मृदात्मकसामान्यपूर्वका लोके दृष्टास्तथा सर्व एवं वाह्याध्यात्मिका भेदाः सुखदुःखमोहात्मैतयाऽन्चीयमानाः मुखदुःखमोहात्मकसामान्यपूर्वका भवितुमर्हन्ति । यत्तत्सुखदुः- खमोहात्मकं सामान्य तत्रिगुणं प्रधानं मृद्वदचेतनं चेतनस्य पुरुपस्यार्थ साधयितुं स्वभावेनैव विचित्रेण विकारात्मनों विव- तत इति । तथा परिमाणादिभिरपि विङ्गस्तदेव प्रधानमनुमि- पत्तेः संदेहे पूर्वपक्षमाह---तत्रति । सांख्यीयमनुमानं वक्तुं व्याप्तिमाह-यथेति । ये यत्स्वभावान्वितास्ते तत्स्वभाववस्तुप्रकृतिका यथा घटादयो मृत्स्वभावान्वितास्तत्प्रक- तिका इत्यर्थः । पक्षधर्मतां हेतोर्दर्शयन्ननुमानमाह-तथेति । सर्व कार्य सुखदुःखमो- हात्मकवस्तुप्रकृतिकं तत्स्वभावान्वितत्वाद्घटादिवदित्यर्थः । ननु सर्वस्य कार्यस्योपादानं सुखदुःखमोहात्मकं किंचिद्भविष्यति तथाऽपि कथं प्रधानसिद्धिस्तत्राऽऽह-यत्तदिति । मुखदुःखमोहात्मतैव सत्त्वरजस्तमोरूपतेति मन्वानो विशिनष्टि-तत्रिगुणमिति । कार्यमचेतनं दृष्ट्वा तत्कारणमपि तागेवानुमेयमित्याह-मृदिति । किमर्थं तत्पारण- मते तत्राऽऽह-~-चेतनस्येति । अर्थशब्दो भोगापवर्गार्थः । अचेतनस्य प्रयोजनपरि- ज्ञानाभावादप्रवृत्तिः । “प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते" इति न्यायादित्याश- याऽऽह-स्वभावेनेति । विचित्रो विविधो महदहंकारादिविकारस्तद्रूपेणेति यावत्। भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्य- स्येत्यव्यक्तसिद्धिहेतुपु परोक्तेपु समन्वयाख्यं हेतुमुपसंहर्तुमितिशब्दः । हेत्वन्तराण्यव- तारयति-तथेति । भिद्यन्त इति भेदा विकारास्तेषां परिमाणमियत्ता ततो लिङ्गात्तदेव प्रधानमनुमिमते । विमतमविभक्कैकवस्तुप्रकृतिक परिमितत्वाद्घटादिवत् । प्रवृत्तिशक्ति- मत्त्वादाप तदेव प्रधानमनुमिन्वन्ति विमतं जडप्रकृतिकं सादित्वे सति प्रवृत्तिशक्तिम. त्वाद्रयादिवत् । सादित्वात्प्रकृतिमात्रासिद्धौ तद्विशेषसिद्ध्यर्थ विशेषणम् । कारणकार्य- विमागादपि लिझात्तदेव निश्चिन्वन्ति । यत उत्पद्यते तत्कारणं यच्चोत्पद्यते तत्कामि- त्येतयोलोकप्रसिद्धयोविभागः स च समयोरेव दृष्टः । तथा च जगत्प्रकृती तुल्यस्वभावे प्रकृतिविकारसंबन्धसंवन्धित्वान्मृद्घटवत् । वैश्वरूप्यं विचित्रनानारूपावं तस्याविमा- गादविभक्तनदवस्तुप्रकृतिगमकत्यादपि तदेवाध्यवस्यन्ति । विमतमेकनडवस्तुप्रकृतिक विचित्ररचनात्मकत्वादेकबीनप्रसूताङ्कुर पुष्पफलादिवदित्यर्थः । समन्वयस्य सांख्ययु- १. ह. ज, म. 'रमतयाऽन्यो । २ क. 'त्मकत' । ३ ३. 'त्मकसा । ४ म. 'तुं प्रवृत्त व। ५म. 'भावभेदेने 1 ६ क. म. 'ना प्रद' । ७ क. स. "दिषिका । ८४.१. 'तेवाका । क. प. ठ.. 'मिलनयों। ७ ·[अ०२पा० २०१]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ५१५ (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम्, अधिः १) मते । तत्र वदामः। यदि दृष्टान्तवलेनैवैतन्निरूप्येत नाचेतनं लोके चेतनानाधिष्ठित स्वतनं किंचिद्विशिष्टपुरुषार्थनिर्वतनसम- र्यान्विकाराविरचयदृष्टम् । गेडमासादशयनासनविदारभूम्पा- दयो हि लोके मज्ञावद्भिः शिल्पिभिर्यथाकालं सुखदुःखमाप्ति- परिदारयोग्या रचिता दृश्यन्ते । तथेदं जगदखिलं पृथिव्यादि नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं वाद्यमाध्यात्मिकं च शरीरादि नाना- जात्यन्वितं प्रतिनियतावयवविन्यासमनेककर्मफलानुभवाधिष्ठानं दृश्यमानं प्रज्ञावन्द्रिः संभाविततमः शिल्पिभिर्मनसाऽप्यालोच- यितुमशक्यं सत्कथमचेतनं प्रधानं रचयेत् । लोष्टपापाणादिप्व- किविरोधादसमवे प्राप्ले सिद्धान्तयति-तत्रेति । यत्त्वनुमानरचेतनप्रकृतिक जगदिति तत्राचेतनप्रकृतिकत्वमात्रं जगतः साध्यं स्वतन्त्राचेतनप्रकृतिकत्वं वा । प्रथमे सिद्धसा. धनमीश्वराधिष्ठितत्रिगुणात्मकमायाया जगत्प्रकृतिकत्वावगमात् । द्वितीये विरुद्धता सत्प्रतिपक्षसाधनता चेति मत्वाऽऽह-यदीति । स्वतन्त्रमचेतनं जगदपादानमेतदि- त्युक्तम् । दृष्टान्तस्य साध्यविकलतामभिसंधायोक्तम्-नाचेतनमिति । स्वातन्त्र्यमेव व्याचष्टे-चेतनेति । यादृच्छिकवायुजलादिभूतान्तरसंपर्काधीनतया कार्यमात्रोत्पत्ता- वाप मलाहरणादिसमर्थघटादिकार्यजनकत्वं चेतनानधिष्ठितस्य मृदादेर्नास्तीति मन्वानो विशिनष्टि-विशिष्टेति । अधुना विरुद्धतां सप्रतिसाधनतां च दर्शयन्न्याप्तिमाह- गेहेति । येद्धि विचित्रं कार्य तन्न स्वतन्त्राचेतनप्रकृतिकं यथा गृहप्रासादादीत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वस्य पक्षधर्मतामादर्शयति-तथेति । जगद्विविधं वाह्यमाध्यात्मिकं च बाह्यं पृथिव्यादि तद्विशिनाष्टि-नानेति । नानाविध कर्म शुभाशुभं व्यामिश्ररूपमस्य फलं सुख दुःखं च तदुपभोगयोम्यं साधनमित्यर्थः । आध्यात्मिकं देहादिजगद्विशिनष्टि- नानेत्यादिना । देवतिर्यङ्मनुष्यत्वाया नानाविधा जातयस्ताभिरन्वितं तासामषिष्टान- मित्यर्थः । तस्य चेतनकृतत्वसंभावनार्थमाह-प्रतिनियतेति । प्रतिनियतावयववि- न्याता यत्र देहादौ तत्तयोक्तम् । देहाचाश्रयस्यैवाऽऽत्मनः सुखाद्यनुभवात्तदधिष्ठानत्वं देहादेरौपचारिकमिति मत्वोक्तम्---अनेककर्मेति । विशिष्टरचनात्मकता जगतो दर्श- यति-प्रज्ञावद्भिरिति । तेन क्षेत्रज्ञानधिष्ठितप्रधानकार्यत्वं जगतोऽर्थादपास्तम् । विमतं न स्वतन्त्राचेतनकार्य विपित्रकार्यत्वाद्विशिष्टरचनात्मकत्वाद्वा विशिष्टशिल्पिनि. मितप्रासादादिवदित्यनुमानमाह-कथमिति । किं च न प्रधानं जगत्कारणं केवलाचे- तनत्वालोष्टवदित्याह-~-लोप्टेति । किं च विमतं विशिष्टचेतनाधिष्ठितमेव स्वकार्य- - १६. . सप्रतिसा' । २ ठ. इ. यद्विति।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० २०१] ( सात्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्लखण्डनम्, आधि० " दृष्टत्वात् । मृदादिप्वपि कुम्भकारायधिष्ठितेषु विशिष्टाकारा रचना दृश्यते तद्वत्मधानस्यापि चेतनान्तराधिष्ठितत्वमसङ्गः । न च मृदाधुपादानस्वरूपच्यपाश्रयेणैव धर्मेण मूलकारणमवधा- रणीयंन वाह्यकुम्भकारादिव्यपाश्रयेणेति किंचिनियामकमस्ति । न चैवं सति किंचिद्विरुध्यते प्रत्युत श्रुतिरनुगृह्यते चेतनका- रणसमर्पणात् । अतः "रचनानुपपत्तेश्च" हेता चेतनं जग- स्कारणमनुमानव्यं भवति । अन्वयाद्यनुपपत्तेश्चेति चशब्देन हेतोरसिद्धिं समुचिनोति । न हि वाह्याध्यात्मिकानां भेदानां सुखदुःखमोहात्मकतयाऽन्वय उपपद्यते । सुखादीनां चाऽऽन्तर- स्वमतीते। शब्दादीनां चातद्पत्वप्रतीतेः । तनिमित्तत्वमती- करमचेतनत्वान्मृदादिवदित्याह-मृदादिप्वपीति । ननु दृष्टान्तभिण्यचेतनं ताव- दुपादानं दृष्टं तत्र चेतनप्रयुक्तत्वे दृष्टेऽपि तत्प्रयुक्तवं वहिरङ्गत्वादप्रयोनक- मचेतनत्वमात्रमुपादानगतमन्तरङ्गत्वात्प्रयोजकम् । तथा च यथा निषिद्धत्वप्र- युक्ता च्याप्तिरधर्मत्वस्य हिंसात्वेऽध्यस्यते तथा विशिष्टरचनात्मकत्वादावेकत्र साधने प्रकृतिगताचेतनत्वचेतनाधिष्ठितत्वसाध्यद्वयवत्यन्तरङ्गाचेतनत्वप्रयुक्ता हेतुसा- ध्ययोयोतिर्बहिरङ्गचेतनाधिष्ठितत्वेऽध्यतेति कुतो जगतश्चेतनाधिष्ठिताचेतनप्रकृति- कत्वमत आह-न चेति । नान्तरङ्गबहिरङ्गत्वकृते व्यापकत्वाव्यापकत्वे कि स्वव्य- भिचारव्यभिचारकृते । महानसादिस्वरूपस्यान्तरङ्गस्यापि व्यभिचारामवत्त्वं प्रत्य- च्यापकत्वाद्वहिरङ्गस्यापि वद्विसंयोगस्याव्यभिचाराध्यापकत्वादिति भावः । किं च मृदा. दिगतचेतनप्रयुक्तत्वस्य जगन्मकृतावनुपगमो मानान्तरविरोधाद्वा तदनुग्रहाभावाद्वेति विकल्प्याऽऽयं पयति-न चैवमिति । मृदादिलौकिकप्रकृतिषु दृष्टचेतनप्रयुक्त- त्वस्य जगत्प्रकृतावम्युपगमे सतीति यावत् । द्वितीय प्रत्याह-प्रत्युतेति । प्रतिमा धनत्यादिफलमुपसंहरति--अत इति । पादस्याऽऽये सूने हेत्वन्तरानुक्तिपरे चश- ब्दानुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-अन्वयादिति । नाचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यमिति पूर्वण हेत्वन्तरं संबध्यते । ननु सर्वस्यापि कार्यस्य यथायथं सुखादिव्यजकत्वेन तद. वितत्वानुभवात्कथमन्वयानुपपत्तिस्तत्राऽऽह-न हीति । प्रत्यक्षविरुद्धतया काला- त्ययापदिष्त्वाचायुक्तः समन्वयहेतुरित्याह-मुखादीनामिति । किं च शब्दादयो न मुखाद्यात्मानस्तनिमित्तत्वाद्यद्यनिमित्तं न तत्तदात्मक यथा कुलालादि कुम्भाविनि- मित्तं न तदात्मममिति प्रत्यनुमानमाह-तनिमित्तत्वेति। कि च शन्दाापलभमा- क. ज. 'शार' । ३..ज. नापि । ३. ज. दीनानान्तरम. दीनामन्त। ४ फ. सपनिमा'। ५४... स्सालारा।

·१ [अ०२पा०२सू०१आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि। ५१७ ' (सात्यानुमतप्रधानस्य जमद्धेतुत्वरण्डनम् , अधिक) तेश्च । शब्दाचविशेपेऽपि च भावनाविशेपासुखादिविशेषोप- लब्धः। तथा परिमितानां भेदानां पूलाङ्कुरादीनां संसर्गपूर्वकत्वं दृष्ट्वा वायाध्यात्मिकानां भेदानां परिमितत्वात्संसर्गपूर्वकत्वमनु- विमानस्य सत्वरजस्तपसामपि संसर्गपूर्वकत्वमसङ्गः परिमितत्वा- विशेषात् । कार्यकारणभावस्तु प्रेक्षापूर्वकनिर्मितानां शयनासना. दीनां दृष्ट इति न कार्यकारणभावाद्वाह्याध्यात्मिकानां भेदा. नामचेतनपूर्वकत्वं शक्यं कल्पयितुम् ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥२॥ भास्तां तावदियं रचना तत्सिद्ध्यर्था या महात्तिः साम्या- वस्थानात्मच्युतिः सत्वरजस्तमसामङ्गाङ्गिभावरूपापतिविशिष्ट नाना प्रत्येकमपर्यायेण सुखदुःखमोहप्रतीत्यभावाद्योग्यानुपलब्धिविरुद्धमनुमानमित्याह- शब्दादीति । भावना तत्तजातियोग्यो वासना तद्विशेषादृष्पादीनां कण्टकादौ सुखा- दिदर्शनात्स्वतः सुखादिरूपताभावापादीनां सामान्यादीनां च द्रव्येप्वनृगतानामतद्- पादानत्वादनैकान्तिकश्च समन्वयस्तस्मादनुपपत्तिः सिद्धेत्यर्थः । आदिशब्दोपात्ता पारि- मितत्वानुपपत्ति कययति-तथेति । तस्याः स्फुटीकरणार्थ परोक्तमनुमानमनुवदति- परिमितानामिति । अविभक्तमेकमनुगतं वस्तु संसर्गशब्देन लक्ष्यते । देशतो वा कालतो वा वस्तुतो वा परिमितत्वम् । आये भागासिद्धिराकाशादिप्वभावात् । द्वितीये स्वरूपासिद्धिः पञ्चविंशतितत्त्वातिरिक्तकालानभ्युपगमात् । न च कारणमेव केनचिदुपा- धिना कालशब्दवाच्यं तथा सति परिमितत्त्वस्य तयाप्यत्वस्य पुरुषेप्वनैकान्तिकत्वा- दित्यभिप्रेत्य तृतीयं प्रत्याह-सत्चेति । संसर्गपूर्वकत्वप्रसङ्ग इति गुणाना संसृष्टानेक- यस्तुप्रकृतिकवासक्तिरित्यर्थः । प्रकृतिविकारतुल्यस्वभावानुमानस्य प्रत्यनुमानविरोध- माह-कार्येति । विमतं न केवलाचेतनपूर्वकं कार्यत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यर्थः ॥ १॥ यत्तु शक्तितः प्रवृत्तेश्चति तत्राऽऽह-प्रवृत्तेश्चेति । प्रवृत्तेश्चानुपपत्तेर्नाऽऽनुमानिक कारणमिति योजना । यद्यपि स्वतन्त्रस्य कारणस्य प्रवृत्तिरत्र निरस्यते तथाऽपि तुल्य- न्यायतया कार्यस्यापि सा निरस्तैव भवतीति शक्तितः प्रवृत्तेश्चेत्यस्य हेतोविरुद्धतोप- दर्शनमिदमित्याशयवानाह-आस्तामिति । का सा रचना प्रवृत्तिर्यस्याः संप्रत्य- मुपपत्तिरुपन्यस्यते तामाह-साम्यति । नन्वेषैव रचना न पुना रचनात्याश- याऽऽह-सत्वेति । तस्या रचनार्थत्वं स्पष्टयति-विशिष्टेति । न हि साम्याव- - ६ क. . ज. प. नि' 1 २ क, योग्यवा। ३ स.पि नि ।

·.६१८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२० १] (सौख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि) कार्याभिमुखमत्तिता साऽपि नाचेतनस्य प्रधानस्य स्वतन्त्रस्यो- पपद्यते मृदादिप्वदर्शनाद्रयादिषु च । न हि मृदादयो रथादयो वा स्वयमचेतनाः सन्तश्चेतनैः कुलालादिभिरश्वादिभिर्वाऽनधि- ष्ठिता विशिष्टकार्याभिमुखपत्तयो दृश्यन्ते । दृष्टाच्यादृष्टसिद्धिः। अतः प्रवृत्पनुपपत्तेरपि हेतो चेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति । ननु चेतनस्यापि प्रवृत्तिः केवलस्य न दृष्टा। सत्यमेतत् । तथाऽपि चेतनसंयुक्तस्य स्थादेरचेतनस्य प्रवृत्चिदृष्टा । न त्वचे- तनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिदृष्टा । किं पुनरत्र युक्तम् । यस्मि- प्रवृत्तिदृष्टा तस्य सोत यत्संप्रयुक्तस्य दृष्टा तस्य सेति । ननु यस्मिन्दृश्यते प्रतिस्तस्यैव सेति युक्तमुभयोः प्रत्यक्षत्वात् ।

·[अ०२पा० २०२]आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५१९ (सांस्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधिः १) न तु प्रत्याश्रयत्वेन केवलश्वेतनो रयादिवत्प्रत्यक्षः । प्रवृत्त्याश्रयदेहा. दिसंयुक्तस्यैवं तु चेतनस्य सद्भावसिद्धिः केवलाचेतनरथादिलक्षण्यं जीव देवस्य दृष्टमिति । अत एव च प्रत्यक्षे देहे सति चैतन्यदर्शनादसति चादर्शनादेहस्यैव चैतन्यमपीति लौकायतिकाः प्रतिपन्नाः। तस्मादचे. तनस्यैव मवृत्तिरिति । तदभिधीयते न बूमो यस्मिन्नचेतने प्रवृत्तिई- श्यते न तस्य सति भवतु तस्यैव सा सा तु चेतनाद्भवतीति चूपः । तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् । यथा काठादिव्यपाश्रयाऽपि दाहम- कौशलक्षणा विक्रियाऽनुपलभ्यमानाऽपि च केवले ज्वलने ज्वलनादेव भवति तत्संयोगे दर्शनात्तद्वियोगे चादर्शनात्तद्वत् । लोकायतिकानामपि यावत् । आत्मनोऽपि प्रत्यक्षत्वात्प्रवृत्तितदाश्रययोस्तुल्यं प्रत्यक्षत्व पक्षान्तरेऽपीत्याश- याऽऽह-न विति । प्रत्यक्षत्वाभावे कपमात्मसिद्धिरित्याशङ्कयानुमानादित्याह- प्रवृत्तीति । अनुमानसिद्धस्य चेतनस्य न प्रवृत्याश्रयतेति दर्शयितुमेवकारः । कथम- नुमानमित्यपेक्षायां तत्प्रकार सूचयति-केवलेति । वैलक्षण्यं प्राणादिमत्त्वम् । इति. शब्दो यस्मादर्थे । जीवदेहः सात्मकः प्राणादिमत्त्वान्न यः सात्मको न स प्राणादिमा- न्यथा स्य इत्यनुमानात्तत्सद्भावमात्रं सिध्यतीत्यर्थः । केवलचेतनो न प्रवृत्त्याश्रयतया प्रत्यक्षो भवतीत्यत्र लिङ्गमाह-अत एवेति । केवलश्चेतनो यतो न प्रत्यक्षी मवत्यत एव लोकायतानां विवादोऽन्यथा व्यतिरिक्तात्मनि विवादो न स्यादित्यर्थः । दर्शनात्प्र- वृत्तेश्चैतन्यस्य चेत्यध्याहारः । चेतनाश्रयप्रवृत्तिरप्रत्यक्षा प्रत्यक्षा त्वचेतनाश्रयेति स्थिते फलितमाह-तस्मादिति । अचेतनस्य प्रवृत्तिमत्वमुपेत्य चेतनस्य तत्र प्रयोजकत्वमे- एव्यमिति परिहरति-तदभिधीयत इति । किमचेतनस्य प्रवृत्याश्रयत्वमेव साध्यते किं वा प्रवृत्तेश्चतनानपेक्षत्वमपीति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गी करोति-नेत्यादिना । द्वितीयं मत्याह-सा विति । प्रवृत्तेश्चेतनकृतत्वेऽन्वयव्यतिरेको प्रमाणयति-तद्भाव इति । न च स्यादी प्राणाद्यमावेऽपि प्रवृत्त्यभावासंभवाद्यतिरेकासिद्धिः । प्राणादेरपि रथादिवदचेतनत्वाञ्चेतनाधीनप्रवृत्तिकत्वानुमानात्प्राणादीना च प्राणांयन्तराभावेऽपि भवृत्तिदर्शनादिति भावः । अन्यगताऽपि प्रवृत्तिरन्याधीनत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । तत्राप्यन्वयव्यतिरेको दर्शयति-तत्संयोग इति । तथोक्ताम्यामन्वयव्यतिरेकाम्या- मचेतने दृष्टाऽपि प्रवृत्तिश्चेतने संभवतीति चेतनकतैवेत्याह-तदिति । लोकायतमते घेतनस्यैवानुपगमात्कथमन्वयादिना तस्य प्रवृत्ती प्रयोजकत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-- लोकायतिकानामिति । अचेतनस्य प्रवृत्तिमत्वेऽपि प्रवृत्तेश्चेतनाधीनत्वमावश्यकमिति क. ' चे 1 २ . ' तिम. 'न्यस्य द । ८. 'न्यप्रवृतिद' । झ. तस्ये. ति। ५ म. पति तु । ६ ६. मसाऽपि चे..। ७ क. य. 'काशादिल' । ८४. ६, गाभा' । 4 ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०३] (साख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) चेतन एव देहोऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इत्यविप्रति पिद्धं चेतनस्य मवर्तकत्वम् । ननु तव देहादिसंयुक्तस्याप्या. स्मनो विज्ञानस्वरूपमात्राव्यतिरेकेण प्रवृत्यनुपपत्तेरनुपपन्नं प्रव- तकत्वमिति चेत् । न । अयस्कान्तबद्पादिवच प्रवृत्तिरहितस्यापि प्रवर्तकस्वोपपत्तेः । यथाऽयस्कान्तो मणिः स्वयं प्रवृत्तिरहितोऽ. प्ययसः मवर्तको भवति, यथा वा रूपादयो विषयाः स्वयं प्रवृत्तिरहिता अपि चक्षुरादीनां प्रवर्तका भवन्ति, एवं प्रवृत्ति- रहितोऽपीश्वरः सर्वगतः सर्वात्मा सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सन्स प्रवर्तयेदित्युपपन्नम् । एकत्वात्मवाभावे प्रवर्तकत्वानुषपत्ति- रिति चेत् । न । अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेनास- कृत्मत्युक्तत्वात् । तस्मात्संभवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञकारणत्वे न त्वचेतनकारणत्वे ॥२॥ पयोम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥३॥ सिद्धान्तिना स्वाभिसंधिरुक्तः । संप्रति प्रवृत्तिमतामेव रानप्रभृतीनां प्रवर्तकत्वोपलम्भा. दात्मनस्तदभावान प्रवर्तकतेति शङ्कते--मन्विति । लोकसिद्धेन साख्यसंमतेन च दृष्टान्तेन निराचष्टे-नेत्यादिना । लोकसिद्धदृष्टान्तं विवृणोति यथेति । द्वितीय मुदाहरणं प्रपञ्चयति~यथा वेति । दृष्टान्तयोर्दान्तिकमाह-एवमिति । तस्य प्रवर्तकत्वार्थ प्रवर्त्य संवन्धमाह-सर्वगत इति । सर्वमूर्तसंयोगं व्यावर्तयति-सा- स्मेति । बुद्धिपूर्वकारिणो हि प्रवर्तकत्वं दृष्टमित्युपेत्यात्रापि तदापादयति--सर्वश इति । ईश्वरस्य सर्वप्रवर्तकत्वे युक्त्यन्तरमाह-सर्वेति । सर्वात्मत्युक्तमद्वितीयत्वं श्रुत्या चोदयति–एकत्वादिति । कल्पितस्य द्वैतस्य प्रवर्त्यत्वसंभवान्मायोपाधिकस्ये- श्वरस्य प्रवर्तकत्वमविरुद्धमिति परिहरति-नाविद्येति । अनादिरनिर्वाच्याऽविद्या तया प्रत्युपस्थापिते कल्पिते नामरूपे एव मायाकार्यत्वान्माया ताऽऽवेशोऽध्यस्तचि. दात्मसंवन्धस्तदशेन तस्येश्वरादिमावस्यासकृदुक्तत्वेनास्य चोद्यस्य प्रत्युक्तत्वान्मेवमि- त्यर्थः । स्वपक्षे रचनार्थप्रवृत्त्युपपत्तिमुपसंहरति-तस्मादिति । परमते तदनुपपत्रि निगमयति --न विति ॥ २॥ केवलाचेतनस्य मृदादेरदृष्टासे प्रवृत्तिस्तथाभूतस्यान्यस्य दृष्टेत्यचेतनकारणत्वरः क्षेऽपि प्रवृत्तिः संभवतीति शकित्वा परिहरति-पयोम्बुवदिति । सूत्रे शङ्कामागं -- १४. 'नोगा।

·[अ०२सा०२सू०३Jआनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेतान । ५२१ (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वसण्डनम् , अधि०१) स्यादेतत् । यथा क्षीरमचेतनं स्वभावेनैव वत्सविवृक्ष प्रव- तते यथा च जलमचेतनं स्वभावनैव लोकोपकाराय स्पन्दत एवं प्रधानमचेतनं स्वभावेनैव पुरुषार्थसिद्धये प्रवर्तिष्यत इति । नैतत्साधूच्यते । यतस्तत्रापि पयोम्बुनोवेतनाधिष्ठितयोरेव प्रवृत्तिरित्यनुमिमीमहे । उभयवादिप्रसिद्ध स्थादावचेतने केवले प्रत्यदर्शनात् । शास्त्रं च “योऽमु तिष्ठन् " " योऽपोड- न्तरो यमयति" [वृ० ३.७-४ ] एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गागि माच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते " [ वृ. ३.८.९ ] इत्येवंजातीयकं समस्तस्य लोकपरिस्पन्दितस्ये- पराधिष्ठितां श्रावयति । तस्मात्साध्यपक्षनिक्षिप्तत्वात्पयो- बुवदित्यनुपन्यासः । चेतनायाश्च धेन्वाः स्नेहेच्छया पयस: प्रवर्तकत्वोपपत्तेः । वत्सचोपणेन च पपस आकृप्यमाण- त्वात् । न चाम्बुनोऽप्यत्यन्तमनपेक्षा निम्नभूम्याद्यपेक्षत्त्वा- त्स्यन्दनस्य । चेतनापेक्षत्वं तु सर्वत्रोपदर्शितम् । " विभनते--स्यादेतदिति । क्षीरस्यापि चेतनाधिष्ठितस्यैव प्रवृत्तिरित्याशङ्कय विशि- नष्टि-स्वभावेनेति । तत्प्रवृत्तेरर्थवत्वमाह-वत्सेति । केवलाचेतनस्याप्रवृत्तिरि- त्यत्र क्षीरे व्यभिचारमुक्त्वा जलेऽपि व्यभिचारमाह-यथा चेति । दान्तिकमाह- एवमिति । पुरुषार्थो भोगश्चापवर्गश्च । तत्रापीति परिहारमवतार्य व्याचष्टे नैन. दिति । कथमनुमानमित्युक्ते तत्प्रकार सूचयति- उभयवादीति । विमता प्रवृत्तिश्चे- तनापिष्टानपूर्विकाऽचेतनप्रवृत्तित्वासंप्रतिपन्नप्रवृत्तिवदित्यनुमानात्पयोम्युनोरपि पक्षान्त- र्भावान व्यभिचाराशङ्केत्यर्थः । किं च शास्त्रेण तत्रापि चेतनाधिष्ठितत्वस्य सिद्धत्वेन सपक्षत्वान व्यभिचार इत्याह-~शास्त्रं चेति । तस्यार्थ संक्षिपति-समस्तस्येति । शास्त्रानुमानाम्यां सिद्धमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति । साध्यपक्षनिक्षिप्तत्वं साध्य- पति पक्षे प्रविष्टत्वमेव । तच्च सपक्षनिक्षिप्तत्वस्याप्युपलक्षणम् । अनुपन्यासो न व्यभिचारभूमिरित्यर्थः । इतश्च क्षीरदृष्टान्ते व्यभिचारो नास्तीत्याहयेतनाया- श्रेति । केवलाचेतनस्य पयसो न प्रवृत्तिरित्यत्र हेत्वन्तरमाह-वत्सचोपणेनेति । अन्वृदृष्टान्तेऽपि सर्वधानपेक्षत्वं चेतनानपेक्षत्त्वं वा प्रवृत्ताविति विकल्प्याऽऽद्य दूपयति- न चेति । द्वितीयं निरस्यति चेतनेति । उपदर्शितं शास्त्रेणेति शेषः । सूत्रकारस्य १ के. ज. 'पद्धये । २. वृत्तरद। ३ , म. धेनोः । ४ न. "हेनेछ। है ·५२२ . श्रीमद्वैपापनप्रणीतम्रह्मसूत्राणि-[अ०२पा०२०४-५] (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधिः ।) " उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि" [० सू० २.१-२४] इत्यत्र तु बाह्यनिमित्तनिरपेक्षमपि स्वाश्रयं कार्य भवतीत्येतल्लो- कदृष्ट्या निदर्शितम् । शास्त्रदृष्ट्या तु पुनः सर्वनैवेश्वरापेक्षत्वमाप- द्यमानं न पराणुद्यते ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥४॥ सांख्यानां त्रयो गुणाः साम्येनावतिष्ठमानाः प्रधान, नंतु तयतिरेकेण प्रधानस्य प्रवर्तकं निवर्तकं वा किंचिद्वाह्यमपेक्ष्यम- वस्थितमस्ति । पुरुपस्तूदासीनो न प्रवर्तको न निवर्तक इत्यतोऽ- नपेक्षं प्रधानमनपेक्षत्वाच्च कदाचित्प्रधानं महदाद्याकारेणू परि- णमते कदाचिन परिणमत इत्येतदयुक्तम् । ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वा- सर्वशक्तित्वान्महामायत्वाच्च प्रवृत्यप्रवृत्ती न विरुध्येते ।। ४ ।। अन्यत्राभावाच्च न तणादिवत् ॥५॥ स्यादेतत् । यथा तृणपल्लवोदकादि निमित्तान्तरनिरपेक्ष स्वभावादेव क्षीरायाकारण परिणमत एवं प्रधानमपि महदाया- कारेण परिणस्यत इति । कथं च निमित्तान्तरनिरपेक्षं तृणा- पूर्वापरविरोधमाशङ्कय परिहरति-उपसंहारेति । लोकदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या चेति सूत्र- द्वयमविरुद्धमित्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्त्यसंभवेऽपि धर्माद्यपेक्षया प्रवृत्तिः स्यादित्याश- याऽऽह-व्यतिरेकेति । व्यतिरेकानवस्थिति दर्शयितुं परपक्षमनुवदति-सांख्या- नामिति । संप्रति व्यतिरेकानवस्थितिं दर्शयति-नेत्यादिना। धर्मादेः सत्त्वेऽपि प्रतिब- न्धनिवृतिमात्रोपयोगादकादाचित्कत्वाचन कादाचित्कवृत्यादिप्रयोजकतेति भावः।कि पप्रधानान्तर्भूतत्वाद्धर्मादेर्न तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजकत्वम्। नहि किंचिदाप प्रधानातिरिक्त तन्मते संमतमस्ति । नच तदेव तत्प्रवृत्त्यादी प्रयोजकी भवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह-वाह्यामिति । मा भूद्धर्मादि प्रधानस्य प्रवर्तकं निवर्तकं वा पुरुषस्तु तथेत्याशङ्कयाऽऽह-पुरुपस्त्विति । अपेक्षणीयामावादनपेक्षत्वे प्रधानायाऽऽगन्तुकप्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुपपत्तिरिति फलितमाह- इत्यत इति । परपक्षेऽनुपपत्तिमुक्त्वा स्वपसमुपपादयति-ईश्वरस्येति ॥ ४॥ चेतनमचेतनं वा निमित्तमनपेक्ष्य प्रवानस्य परिणामो न युक्त इत्युक्तमिदानी तद- भावेऽपि प्रवृत्तेदृष्टत्वात्कथमनुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह--अन्यत्रेति । सूत्रव्यावामा- शामाह-स्यादेतदिति । दृष्टान्ने निरपेक्षत्वनिश्चयहेतुं पृच्छति-कथमिति । १ क. र. ज. म. 'या पु। २ क. ज. उ. न त।३ क.क वा नि । ४ ज. पक्ष्य । ५.म.तिमत्वाम्म । ६ १. म. 'यनि'। ८.८, 'नप।

·(भ.२पा०२सू०५]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि । ५२३ (सात्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वसण्डनम् , अधि०१) दीति गम्यते । निमित्तान्तरानुपलम्भात् । यदि हि किंचि. निमित्तमुपलभेमहि ततो यथाकामं तेने तृणाधुपादाय क्षीरं सं- पादयेमहि । न तु संपादयामहे । तस्मात्स्वाभाविकस्तृणादेः परि- णामः । तथा प्रधानस्यापि स्यादिति । अत्रोच्यते । भवेतृणा- दिवत्स्वाभाविकः प्रधानस्यापि परिणामो यदि तृणादेरपि स्वाभाविकः परिणामोऽभ्युपगम्येत । न त्वभ्युपगम्यते निमित्ता- न्तरोपलध्धेः । कथं निमित्तान्तरोपलब्धिरन्यत्राभावात् । धेन्वैव पुर्पभुक्तं तृणादि क्षीरी भवति न प्रहीणमनदुहाद्युपेभुक्तं वा । यदि हि निनिमित्तमेतत्स्याद्धेनुशरीरसंबन्धादन्यत्रापि तृणादि क्षीरी भवेत् । न च यथाकामं मानुषैर्न शक्यं संपाद- यितुमित्येतावता निनिमित्तं भवति । भवति हि किंचि. कार्य मानुपसंपायं किंचिदेवसंपायम् । मनुष्या अपि शवन्त्येवोचितेनोपायेन तृणाधुपादाय क्षीरं संपादयितुम् । योग्यानुपलब्धेस्तथेत्याह-निमित्तान्तरेति । तदनुपलब्धिमेव व्यतिरेकद्वारा स्फोर- यति-यदि हीति । योग्यानुपलब्या निमित्तान्तराभावे सिद्धे फलितं दृष्टान्तमु. पसंढत्य दान्तिकमुपसंहरति-तस्मादिति । धेन्वाश्चेतनस्य क्षीरपरिणामे नास्ति कारणता कि तु तृणाधुपयोगेनोपकारितेति चौद्यमन्द्य सूत्रमवतारयति-अत्रेति । न तृणादिवदितिभागं विभनते-भवेदिति । आकाक्षापूर्वकं सूत्रावयवमादते- कमिति । तृणादेः सर्वत्र वा क्षीरोभावे निरपेक्षत्वं चेतने वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-धेन्वेति । एक्कारच्यावत्य कीर्तयतिन महीणमिति । अनहायुप- युक्तमिति तु भाष्य उपयुक्तत्वं नाऽऽशङ्कास्पदम् । एतदेव व्यतिरेकद्वारा विवृ. मोति-यदि हीति । सीरीभवनं तृणादेरेतदित्युच्यते । यत्तु निमित्तान्तरोपलम्भे तेनैव निमित्तेन तृणान्युपादाय यथाकाम क्षीर संपाद्यतामिति तत्राऽऽह-न चेति । घेतनानपेक्षत्वपक्षं प्रत्याह-भवति हीति । मनुष्याणां तृणादिना क्षीरसंपादनं दुष्क- रमित्युपेत्योकमिदानी तदेव नास्तीत्याह-मनुष्या इति । तेपामुचितोपाथोपादानेन १३. म. 'मित्तान्तरनु। २ द. प. 'म तेन निमित्तेन तृ' । क. ज. 'न निमित्तेन । क.न विहाभ्यु'। ४ क. 'पयुक्त । ५ क. पयुक्त । ६ ज. 'चिदेव। . . ज. म. द. 'पि २।८ म, 'न्येव स्वोचि । १ स. ठ, द. भाष्ये प्रयु।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०६] (साख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि:१) प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाः प्रभूतं घासं धेनुं चारयन्ति । ततश्च मयूतं क्षीरं लभन्ते । तस्मान्न तृणादिवत्स्वाभाविकः प्रधानस्य परिणामः ॥५॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावाद ॥६॥ स्वाभाविकी प्रधानप्रवृत्तिर्न भवतीति स्थापितम् । अथापि नाम भवतःश्रद्धामनुरुध्यमानाः स्वाभाविकीमेव प्रधानस्य प्रवृत्तिमभ्यु. पगच्छेम तथाऽपि दोपोऽनुपज्येतैव । कुतः। "अर्थाभावात्" । यदि तावत्स्वाभाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिन किंचिदन्यैदिहापेक्षत इत्युच्येत ततो यथैव सहकारि किंचिन्नापेक्षत एवं प्रयोजनमपि किंचिन्नापेक्षेनेत्यतः प्रधानं पुरूंपस्यार्थ साधयितुं प्रवर्तत इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत । स यदि यात्सहकार्येव केवलं नापेक्षते न प्रयोजनमपीति । तथापि प्रधानमवृत्तेः प्रयोजनं विवेक्तव्यम् । भोगो वा स्यादपवर्गों वोभयं चेति । भोगश्चेत्कीदृशोऽनाधेयाति- शयस्य पुरुपस्य भोगो भवेद निर्मोक्षप्रसङ्गश्च । अपवर्गश्चेत्मागपि तृणान्यादाय क्षीरसंपादनसामर्थ्यमेवोदाहरति-प्रभूतमिति । तृणादेः साभाविकपरि- णामासंभवे स्थिते फलितमाह--तस्मादिति ॥५॥ प्रधानस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिमुपेत्यापि दूपयति--अभ्युपगमेऽपीति । वृत्तमनू- याभ्युपगमेऽपीति भागमपेक्षितं पूरयन्व्याकरोति-स्वाभाविकीति । प्रभपूर्वकं हेतु- मादत्ते--कुत इति । पराभिप्रायमनूद्य प्रयोजनापेक्षाभावप्रसङ्गादित्येवंपरतया हेतुं व्याचष्टे--यदीति । प्रसाफलं प्रतिज्ञाहानि प्रदर्शयति--इत्यत इति । हेतोरी- न्तरं वक्तुं शङ्कतें-स यदीति । व्यवस्थापकाभावान्नपा व्यवस्थेत्यभिप्रेत्यार्थी संभवा- दिति हेत्वर्थं वदन्विकरूपयति-तथाऽपीति । आचमन्याऽऽक्षिपति-भोगदिति। अनाधेयातिशयस्य सुखदुःखप्राप्तिपरिहाररूपातिशयशून्यस्येत्यर्थः । भोगार्थव प्रधान प्रवृत्तिरित्यय दोपान्तरमाह-अनिमोक्षति । न हि निरतिशयस्य पुरुषस्य खार• सिको भोगापवर्गावली क्रियेते तेन प्रधानप्रवृत्तांगकप्रयोजनत्वे हेस्वभावानेव पुंसो मोक्षः सेद्धमहदित्यर्थः । द्वितीयमन्य पयति--अपवर्गश्चेदिति । स्वरूपावस्था- नस्य सदातनत्वादित्यर्थः । ननु यन्धप्रध्वंसरूपापवतिय प्रधानमन्तिरर्थक वति चत प्रधानापिय मिना पुरुषे बन्यासिद्धर्न च तदपिकनिवृत्यर्थी .क.र. ज. म. 'नख । ३. की प्रय। ३ क. ज. प. 'पदपे। क... मारते तो ! ५ फ... न. पशिष्यत म.पा ७ क. 'झाया दा ८४, पु. म. - ·[अ०२पा०२सू०७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५२५ र सस्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वराण्डनम् , अधि० " प्रवृत्तेरपवर्गस्य सिद्धत्वात्मवृत्तिरनधिका स्वाच्छब्दाद्यनुपल- ब्धिमसङ्गश्च । उभयार्थताभ्युपगमेऽपि भोक्तव्यानां प्रधानमात्रा- गामानन्त्यादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एव । न चौत्सुक्यनित्यर्थी मत्तिः। न हि प्रधानस्याचेतनस्यौत्सुक्यं संभवति । न च पुरुपस्प निर्मलस्प निकलस्योत्सुक्यम् । दृशक्तिसर्गश- क्तिवैयर्यभयाचेत्मवृत्तिस्तहि दृक्शपत्यनुच्छेदवत्सर्गशक्त्यनु- च्छेदात्संसारानुच्छेदादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एव । तस्मात्मधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिरित्येतदयुक्तम् ॥ ६॥ पुरुपाश्मवदिति चेत्तथाऽपि ॥ ७ ॥ स्यादेत । यथा कश्चित्पुरुषो दृक्शक्तिसंपन्नः प्रवृत्तिशक्ति- विहीनः पङ्गुरपरं पुरुष प्रवृत्रिशक्तिसंपन्नं दृक्शक्तिविहीनमन्ध- मधिष्ठाय प्रवर्तपति। या याऽयस्तान्तोऽश्मा स्वयमभवर्तमा- तत्प्रवृत्तिरिति युक्तम् । तथा मति हेत्वमावाद्भोगाभावप्रसङ्गादित्याह--शब्दा. दीति । तदुपलब्ध गत्वादित्यर्थः । तृतीयेऽपि कतिपयशब्दाघुपलब्धिर्वा समस्ततदु- पलब्धिर्वा मोग इति विकल्प्याऽऽये सर्वेपामेकदैव मुक्तिः स्यादिति मन्वानो द्वितीय प्रत्याह-उभयातेति । औत्सुक्यनिवृत्त्यर्था प्रधानचेष्टेतीष्टत्वाचावदोत्सुक्यं तत्त्र- वृत्तेनोक्तो दोपोऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽह--न चेति । तद्धि प्रधानस्य वा पुरुषस्य वा नाऽऽय इत्याह-न हीति । औत्सुक्यापरपर्यायकुतूहलितायाश्चेतनगामित्वापगमा- दित्यर्थः । न द्वितीय इत्याहन चेति । स्वरसतो हि पुरुषो निर्मलोऽभिलप्यते न तस्यौत्सुक्यरूपमलसंवन्धः सिध्यति तेन पुरुषस्यापि न संभवत्यौरसक्यमित्यर्थः । अस्ति पुरुषस्य हक्शतिर्न च सा दृश्यमन्तरेणार्थवतो प्रधानस्य च सर्गशक्तिः सौ सृष्टिं विनाऽनर्षिका तथा चोभयविधशक्तिवैपर्थ्यपरिहारार्थ प्रधानप्रवृत्तिरिति शङ्कते- हेयशक्तीति । तर्हि शक्त्यानित्यत्वात्तदर्धवत्त्वाय सदा प्रधानप्रवृत्तमोक्षासिद्धिरिति इपयति-सर्गेति । अर्थासंभवानिरपेक्षस्यैव प्रधानस्य प्रवृत्तिरित्येतदयुक्तमित्युपसंह- रति--तस्मादिति ॥ ६ ॥ पुरुषस्य प्रवर्तकत्वं निरस्तमपि दृष्टान्तेन पुनराशङ्कय निरस्यति---पुरुषाश्म- चदिति । चौथं विभनते-स्यादेतदिति । पोरपि पागादिद्वारा प्रवर्तकत्वाभवा. तद्विरहिणि पुरुषे न प्रवर्तकतेत्यपरितुप्यन्तं प्रत्याह-पों चेति । दान्तिकमाह- १२. या चाय । १४, तो मणि. स्व। ३ क. स. साऽपि मृ। ४ . . . या चेति।

·५२६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०७] ( सारयानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) नोऽप्ययः प्रवर्तयति, एवं पुरुपः प्रधानं प्रवर्तयिष्यतीति दृष्टा- न्तप्रत्ययेन पुनः मत्यवस्थानम् । अत्रोच्यते । " तथाऽपि" नैव दोपानिर्मोक्षोऽस्ति । अभ्युपेतहानं तावद्दोप आपतति । प्रधा- नस्य स्वतन्त्रस्य प्रवृत्यभ्युपगमात्पुरुपस्य च मवर्तकत्वानभ्युप- गमात् । कथं चोदासीनः पुरुषः प्रधान प्रवर्तयेत् । पङ्गुरपि ह्यन्धं वागादिभिः पुरुष प्रवर्तयति । नैवं पुरुषस्य कश्चिदपि प्रवर्तनव्यापारोऽस्ति निष्क्रियत्वान्निर्गुणत्वाच । नाप्ययस्कान्त- वत्संनिधिमात्रेण प्रवर्तयेत् । संनिधिनित्यत्वेन प्रवृचिनित्यत्व- मसङ्गात् । अयस्कान्तस्य त्वनित्यसंनिधेरस्ति स्वव्यापार: संनिधिः परिमार्जनाद्यपेक्षा चास्यास्तीत्यनुपन्यास: “पुरुपा- श्मवत् " इति । तथा प्रधानस्याचैतन्यात्पुरुषस्य चौदासी- न्यात्तृतीयस्य च तयोः संवन्धुरभावात्संवन्धानुपपत्तिः । एवमिति । पुरुषस्तूदासीनो न प्रवर्तको नापि निवर्तक इत्यत्रैव तत्प्रवर्तकत्वे प्रत्युक्ते कथं पुनराशकोन्मिदित्याशङ्कयाऽऽह-इति दृष्टान्तेति । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्त- मवतार्यापेक्षित पूर्यन्व्याकरोति-अत्रेति । कथं दोपानिवृत्तिरित्याशङ्कयापसिद्धा- तापत्तिं तावदाह-अभ्युपेतेति । पुरुषस्य प्रधानप्रवर्तकत्वमङ्गीकुर्वतस्तत्प्रवर्तकत्वा- नभ्युपगमस्यासिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-कथं चेति । न हि प्रवर्तकत्वमुदासीनस्य युक्तमुदासीनत्वव्याघातादित्यर्थः । पङ्घदृष्टान्त विघटयति-पगुरपीति । पुरुषस्य प्रस्पन्दप्रयत्नव्यापारराहित्यं वक्तु हेतुद्वयम् । अयस्कान्तदृष्टान्तेन स्वगतव्यापार• मन्तरेणापि पुरुषस्य प्रवर्तकत्वमुपदिष्टमित्याशङ्कयाऽऽह-नापीति । अयस्कान्त. संनिधावयोवत्कदाचिदेव सनिधौ सत्यपि प्रमृत्ति. स्यादित्याशयाऽऽह-अय. स्कान्तस्येति । परिमार्जनादीत्यादिशब्देन मुखाभिमुख्यतपादनं संगृहीतम् । दृष्टान्तदान्तिकयोर्वेपन्यमुक्त्वा फलितमाह-इत्यनुपन्यास इति । किं च प्रवर्त्य- प्रवर्तकमावस्य सबन्धसापेक्षत्वात्प्रधाननिमित्तो या पुरुषनिमित्तो वा तदुभयव्यतिरि- कनिमित्तो वा सबन्धस्तयोरिति विकल्पयति-तथेति । सति विकल्पनये संव- न्धानुपपत्तिरिति सबन्धः । नाऽऽद्य इत्याह-प्रधानस्येति । न द्वितीय इत्याह-- पुरुपस्येति । न तृतीय इत्याह-तृतीयस्येति । प्रधानस्याचेतनत्वादृश्यते पुरु- पस्य चेतनत्वाद्रष्टत्वे योग्यताऽतीति तन्निमित्तो दृश्यमाव एव संबन्धस्तयोरि- क. 'रप्यन्य 12 क.ज. 'निप्र।३ क. ह, ज.म. 'चित्प्रय' । ४. म, 'ल्ध- पिनुर ·[अ०२पा०२।०८-९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।५२७ (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगहेतुत्वसण्डनम् , अधि०१) योग्यतानिमित्तं च संवन्थे योग्यत्वानुच्छेदादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । पूर्वपञ्चहाप्यर्थाभावो विकल्पयितव्यः । परमात्मनस्तु स्वरू- पच्यपाश्रयमौदासीन्यं मायाव्यपाश्रयं च प्रवर्तकत्वमित्वस्त्य. लिशयः ॥ ७॥ अनिखानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ इतक्ष न प्रधानस्य प्रवृत्तिरवकल्पते । यद्धि सत्वरजस्तम- सामन्योन्पगुणप्रधानभावमुत्सृज्य साम्पेन स्वरूपमात्रेणावस्थान सा प्रधानावस्था। तस्यामवस्थायामनपेक्षस्वरूपाणां स्वरूपम- णाशभयात्परस्परं प्रत्याङ्गिभावानुपपत्तेः । वाह्यस्य च कस्य- चित्क्षोमयितुरभावाद्गुणवैपम्पनिमित्तो महदायुत्पादो न स्यात् ॥ ८॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९॥ अथापि स्यात् । अन्यथा चयमनुमिमीमहे यथा नायमनन्तरो त्याशङ्कयाऽऽह-योग्यतेति । किं च यथा स्वाभाविकप्रवृत्तिपक्षे विकल्प्यार्थाः भावो दर्शितस्तथा पुरुषसंबन्धात्मधानप्रवृत्तिपक्षेऽपि भोगो वा फलमपवर्गो वा द्वयं वेत्येवं विकल्प्या भावो वक्तव्य इत्याह--पूर्ववच्चेति । नन्वयस्कान्तदृष्टान्तावष्ट- मेन भवताऽपि परमात्मा कूटस्थनित्य एव प्रवर्तकोऽभ्युपगतस्तथा चोक्तैनीत्या त्वत्प- सोऽपि न सिध्यति तत्राऽऽह-परमात्मनस्त्विति । अतिशयः सांख्याभिमतात्पु. रुपादिति शेषः ॥ ७॥ भधानस्य स्वामाविको पुरुपतनिधेर्वा न प्रवृत्तिरित्युक्तमिदानी कस्यचिगुणस्य प्राधान्यं कस्यचिदुपसर्जनत्वमित्यपि वैषम्यमभ्युपगतं स्वतः परतो वा न संभवती- त्याह-अनित्येति । चकारसूचितां प्रतिज्ञा प्रकटी करोति-इतश्चेति । पञ्चम्पर्ध- मेव दर्शयन्प्रधानावस्थामनुपदति-यद्धीति । सा च कूटस्था वा विकारिणी वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह-~-तस्यामिति । अनपेक्षस्वरूपाणां परस्परानपेक्षाणां गुण- प्रधानत्वहीनानामझाहित्यायोगात्कार्यानुत्पत्तिरित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-याध- स्पेति ॥ ८॥ गुणानामनपेक्षस्वभावत्यान्न स्वत्तो वैषम्यमित्यवासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-अन्य येति । तत्रान्वयानुमितौ चेति भाग पूर्वपक्षत्वेन व्याकरोति-अथापीति । निरथे- १४, म. 'तेस। २८. ड, 'कराला।

·५२८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०२पा० २०१०) (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) दोपः मसज्येत । न ह्यनपेक्षस्वभावाः कूटस्थाश्चास्माभिर्गुणा अभ्युपगम्यन्ते प्रमाणाभावात् । कार्यवशेन तु गुणानां स्वभा. वोऽभ्युपगम्यते । यथा यथा कार्योत्पाद उपपद्यते तथा तथैपां स्वभावोऽभ्युपगम्यते । चलं गुणवृत्तमिति चास्त्यभ्युपगमः। तस्मात्साम्यावस्थायामपि वैषम्योपगमयोग्या एव गुणा अवति- पन्त इति । एवमपि प्रधानस्य " ज्ञशक्तिवियोगात्" रचनानु. पपत्त्यादयः पूर्वोक्ता दोपास्तदवस्था एव । ज्ञशक्तिमपि त्वनु. मिमानः प्रतिवादित्वानिवर्तेत । चेतनमेकमनेकप्रपञ्चस्य जगत उपादानमिति ब्रह्मवादप्रसङ्गात् । वैपम्योपगमयोग्या अपि गुणाः साम्यावस्थायां निमित्ताभावान्नैव वैपम्यं भजेरन् । भजमाना वा निमित्ताभावाविशेपात्सर्वदेव वैपम्यं भजेरनिति मसज्यत एवायमनन्तरोऽपि दोपः ॥९॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १० ॥ (१) परस्परविरुद्धश्चायं सांख्यानामभ्युपगमः । कचित्सप्तेन्द्रिया- क्षेषु गुणेषु गुणप्रधानभावानुपपत्तावपीति यावत् । गुणानामाशिस्वानुपपत्त्या महदा- दिकार्यानुत्पत्तिरूपो दोपो यथा न भवति तथा मिथोनपेक्षत्वलक्षणस्वभावादन्यथा प्रकारान्तरेण गुणानन्योन्यसापेक्षानेव कल्पयामोऽतो न प्रागुक्तदोपप्रसक्तिरित्युक्तम् । प्रकारान्तरेण कल्पनामेव प्रकटयति-न हीति । तेषां मिथः सापेक्षत्वे विकारित्वे च तुल्यं प्रमाणासत्त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-कार्येति । तथापि कथं मिथः सापेक्षत्वं विकारित्वं वा गुणानामिति तत्राऽऽह-यथा यथेति । अपसिद्धान्तं शङ्कित्वो- कम्-चलमिति । उक्तोपगमफलमाह-तस्मादिति । पूर्वपक्षमनूद्य ज्ञशक्तिवि- योगादित्यादि व्याफुर्वपरिहरति-एवमिति । येन येन विना कार्य नोपपद्यते तत्त. दपि तद्वशादेवानुमेयमित्याशङ्कयाऽऽह-ज्ञेति । अनन्तरोकदोपनिरासं स्वीकृत्य व्यवहितदोपापत्तिमुक्त्वा संप्रत्यगीकारं त्यजति-वैपम्येति । विपक्षे दण्डमाह- भजमाना वेति । अनन्तरो दोपो महदादिकार्योत्पादायोगः ॥ ९ ॥ इतवासंगतं सांख्यमतमित्याह-विप्रतिपेयाचेति । सूत्रं विभनते-परस्परेति । विरोधमुदाहराते-कचिदिति । त्वमानमेव धीन्द्रियमनकरूपादिधीसमर्थ कर्मेन्द्रि- क...ज.म. 'गन्तव्यः । । २ ट. 'रो दो।

·[अ०२पा०२०१०]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५२९ (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगदेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) पयनुक्रामन्ति कचिदेकादश । तथा कचिन्महतस्तन्मानसर्गमुप- दिशान्ति कचिदइंकारात् । तथा कचित्रीण्यन्तःकरणानि वर्ण- यन्ति कचिदेकामिति । प्रसिद्ध एव तु श्रुत्येश्वरकारणवादिन्या विरोधस्तदनुवर्तिन्या च स्मृत्या । तस्मादपि " असमन्जसं" सांख्यानां दर्शनमिति । अत्राऽऽह । नन्वौपनिषदानामप्यसमा जसमेव दर्शनं तप्यतापकयोर्जात्यन्तरभावानभ्युपगमात् । एक हि ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणमभ्युपगच्छ- तामेकस्यैवाऽऽत्मनो विशेपौ तप्यतापको न जात्यन्तरभूतावि- सभ्युपगन्तव्यं स्यात् । यदि चैतौ तप्यतापकावेकस्याऽऽत्मनो विशेपौ स्यातां स ताभ्यां तप्यतापकाभ्यां न निर्मुच्यत इति तापोपशान्तये सम्यग्दर्शनमुपदिशच्छास्त्रमनर्धकं स्यात् । न द्यौपण्यप्रकाशधर्मकस्य प्रदीपस्य तदवस्थस्यैव ताभ्यां निर्मोक्ष उपपद्यते । योऽपि जलतरगचीचीफेनाद्युपन्यासस्तत्रापि पाणि पञ्च मनश्चेति सप्तन्द्रियाणीत्यर्थः । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्येकादशं मन इत्येकादशेन्द्रियाणीत्याह-कचिदिति। प्रकारान्तरेण विप्रतिपेधमाह-तथेति । तन्मात्रा भूतसूक्ष्माणि बुद्धिरहंकारो मन इति त्रीण्येकमिति बुद्धिरेवोच्यते । मिथोवि- रोधसमाप्तावितिशब्दः । विप्रतिषेधशब्दस्यार्थान्तरमाह-~-प्रसिद्ध इति । सांख्यवाद- स्योक्तनीत्या भान्तिमूलत्वात्तदीयन्यायविरोधो न समन्वयस्वेत्युपसंहराति---तस्पा- दिति । सांस्यसमयस्यासामञ्जस्यादुपेक्षणीयत्वे प्रतिबन्या सांख्यश्वोदयति-अवेति । चोय विवृणोति-नन्विति । सिद्धान्तस्यासामञ्जस्ये हेतुमाह-तप्यति । हेतुं साध- यति-एक हीति । प्रपञ्चस्य ब्रह्मातिरेकात्कुतस्तदैक्यं तत्राऽऽह-सर्वेति । तदपि कथं तत्राऽऽह-सर्वस्येति । न च तावकस्य युक्तौ परसमवेतक्रियाफलशालि हि ततस्तापकात्तप्यस्य भेदोऽन्यथा तद्भावायोगात्तदयोगे च व्यवहारे विरोधादयुक्त वन्मतमित्यर्थः । एकस्यैवाऽऽत्मनश्चेतनाचेतनात्मत्वात्तप्यतापकव्यवहारसिद्धौ नासामञ्ज. स्यमित्याशङ्कयाऽऽह-यदीति । किं तयोरात्मरूपत्वं तद्धर्मत्वं वेति विकल्प्याऽऽयं -स इति । द्वितीयेऽपि तयोः स्वरूपान्तर्भावी बहिनीवो वा । प्रथमे प्रागुक्त- दोपानृपक्तिं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति । औष्ण्यप्रकाशयोः स्वरूपत्वात्ताम्यां दीपस्यानिमोक्षेऽपि तप्यतापकयो चीतरशादिवद्धय॑नन्त वार्मिणस्ताभ्यां पृथक्त्वा- नानिमुक्तिरिति पक्षान्तरमाशङ्कयाssह-योऽपीति । वाचीतरगादीनां जलधर्मत्वेऽपि १६. य. मुच्येवेति । २ स. ट. 'मस्य । ३ ४. 5. 'स्मना तप्य ।। 3. र. ये । ५. ८ 'दर्मान। कर्म प्रत्याह- ·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०१०] (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगद्धेतुत्वखण्डनम् , अधि." जलात्मन एकस्य वीच्यादयो विशेषा आविर्भावतिरोभाव- रूपेण नित्या एवेति समानो जलात्मनो वीच्यादिभिरनि- मोक्षः। प्रसिद्धचायं तप्यतापकयोर्जात्यन्तरभावो लोके । तथा ह्यर्थी चार्थश्चान्योन्यभिन्नो लक्ष्येते । यद्यर्थिनः स्वतोऽन्योऽथों न स्याधस्यार्थिनो यद्विषयमर्थित्वं स तस्यार्थी नित्यसिद्ध एवेति न तस्य तद्विपयमर्थित्वं स्याद्यथा प्रकाशात्मनः प्रदीपस्य प्रकाशाख्योऽयों नित्यसिद्ध एवेति न तस्य तद्विषयमधित्वं भवति । अमाप्ते ह्यर्थेऽधिनोऽयित्वं स्यादिति। तथाऽर्थस्याप्यर्थत्वं न स्याद्यदि स्यात्स्वार्थत्वमेव स्यात् । न चैतदस्ति । संबन्धि- शब्दौ ह्येतावर्थी चार्थश्चेति । योश्च संवन्धिनोः संवन्धः स्यानै- कस्यैव । तस्मानिन्नावतावर्थाधिनी । तथाऽननाथ नावपि । अर्थिनोऽनुकूलोऽर्थः प्रतिकूलोऽनर्थस्ताभ्यामेकः पर्यायेणा- भाभ्यां संवध्यते । तत्रार्थस्याल्पीयस्त्वाभ्यस्त्वाचानर्थस्योभाव- तेभ्यो जलं पृथगिष्टं तथा तप्यतापकयोरात्मधर्मत्वेऽपि ताम्यामात्मा पृथगिति योऽपि मोक्षसंभावनार्थमुपन्यासस्तत्रापि जलात्मनो वीच्यादिभिरनिमोक्षस्ते पां तत्संबन्धित्वे. नाऽऽविभीवादिना सदा सत्वात्तथाऽऽत्मन्यपि तप्यतापकयोरुद्भवादिना नित्यत्वा- दात्मनस्ताभ्यामनिर्मोक्षान्मोक्षशास्त्रानर्थक्यमित्यर्थः । कर्मकर्तृत्वात्तप्यतापकयोभिन्नत्वव. प्रसिद्धत्वादपि तयोभिन्नत्वमित्याह-प्रसिद्धथेति । लौकिकी प्रसिद्धि प्रकट यति-तथा हीति । अर्थी तप्यस्तापकश्वार्थस्तयोर्भदे तावदनुभवमाह-अर्थीति । तत्रैव युक्तिमाह-यदीति । तयोर्भदानुपगमेऽर्थस्यार्थिमात्रत्वमर्थिनी वाऽर्थमात्रत्वं नाऽऽद्य इत्याह-यस्येति । नित्यप्राप्तेऽर्थे नार्थितेत्या दृष्टान्तमाह-यथेति । दार्शन्तिकं विवक्षनाह-अप्राप्त हीति । स्वरूपत्वेन प्राप्तड नाधिनोऽधित्वमिति शेषः । एवमर्थत्याधिमात्रात्वं नेत्युपसंहर्तुमितिशब्दः । यिनोऽर्थमानत्वं प्रत्याह- तयेति । अधिनोऽनितिरेके सतीति यावत् । अधिवदितिदृष्टान्तार्थोऽपिशब्दः । इष्टा: पत्तिमाशङ्कयाऽऽहन चेति । अर्थस्य स्वार्थत्वे शेषत्वधीविरोधः स्यादित्यर्थः । इत. श्वाधिनोभिनतेत्याह-संवन्धीति । तथाऽपि कयं भिन्नत्वं तत्राऽऽह-द्वयोवेति । अर्याधिमेदमनुभवयुक्तिसिद्धं निगमयति-तस्मादिति । अर्धाधिनोरुक्तन्यायमननधि- मोरपि संचास्यति-तथेति । अर्थाधिवत्तावपि भिन्नावेवेति संबंन्धः । अर्थानर्थयोदमुः दाहरति--अधिन इति। तहिं कथमेकस्यैव विरुद्धधर्मद्वयं तत्राऽऽह-ताभ्यामिति । तप्यतापकोमिन्नत्वप्रसिद्धिमुपक्रम्यान्यदेवोक्तम् । न चाननथिनोस्तप्यतापकत्वेऽपि तदीपिनोरतीत्याशवयाऽऽह-तत्रेति । तम्यतापकयोभिन्नत्वमुपपाय विपक्षे मोक्षा- -- ·[अ०२पा०२०१०]आनन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेवानि ।५३१ (सख्यानुमतप्रधानस्य जगहेतुत्वसण्डनम् , अधि० १) प्पन वनर्थ एवेति तापकः स उच्यते। तप्यस्तु पुरुपो य एका पर्यायेणोभाभ्यां संवध्यत इति तयोस्तप्यतापकयोरेकात्मतायां पोक्षानुपपचिः । जात्यन्तरभावे तु तत्संयोगहेतुपरिहारात्स्यादपि कदाचिन्मोक्षोपपचिरिति । अत्रीच्यते । नैकत्वादेव तप्यतापक- भावानुपपः। भवेदेप दोपो ययेकात्मता तप्यतापकावन्पो- न्यस्य विषयविपयिभावं प्रतिपद्येयाताम्। न त्वेतदस्त्येकत्वादेव। न मिरेक: सनवमात्मानं दहति प्रकाशयति वा सत्यप्पौष्पय- प्रकाशादिधर्मभेदे परिणामित्वे च । किं कूटस्थे ब्रह्मण्येकस्मि- स्तप्पतापकभावः संभवेत् । क पुनरयं तप्यतापकभावः स्यादिति । उच्यते। किं न पश्यसि कर्मभूतो जीव हस्तप्पस्तापकः सवितेति । ननु तप्ति म दुःखं सा चतयितु चेतनस्य देहस्य । यदि हि देहस्यैव ततिः स्यात्सा देहनाशे स्वयमेव नश्यतीति तन्नाशाय सिद्धि पूर्वोक्तामुपसंहरति-इति तयोरिति । त्वन्मतेऽपि भिन्नयोरेव तप्यतापकयोवींची- तरङ्गादिवद्भवाभियवाभ्यां नित्यत्वात्कृतो मुक्तिरित्याशङ्कय पूर्वपक्षी स्वपक्षे मोक्षसि. द्विमाह-जात्यन्तरेति । नवविवेकस्तप्यतापकयोः सयोगे हेतुस्तस्य विवेकान्निवृ. तिरिति मते नित्यादागन्तुकाद्वा ततस्तनिवृत्तिराये सदा मुक्तः संसाराभावः। द्वितीये स्वागन्तुकस्य विवेकस्यानाधयातिशये पुंस्यसंभवः । न च सत्त्वस्यैवासौ तस्यैव सम्य- धिया मोक्षो बन्धश्च तदभावादिति पुंसो द्वयामावापातान्मैव धुद्धिस्तत्त्वस्थावपि बन्ध- मोसौ योद्गतापिव जयपराजयौ खामिनि स्युपचरितौ तस्य बुद्धिसत्त्वाविभागापत्त्या तत्फलभोक्तृत्वादिति मत्वाऽऽह-स्यादपीति । अनिर्मोक्षप्रसरयुक्तमौपनिषदं मत. मिति प्राप्तमन्ध समाधिसत्त्वं सूचयति-अति । वस्तुत्वं तप्यतापकयोरुपेत्यानिमोक्षी विवक्ष्यते भ्रान्तिवं वेति विकल्प्याऽऽधं निराह-नेत्यादिना । तदेव प्रपञ्च- यति-भवेदिति । विषयविषयिमा तात्त्विकमिति शेपः । ऐक्ये तात्विको विषय- विषयिमावो नेत्यव दृष्टान्तमाहन हीति । कैमुतिकन्यायाध सत्यपीत्युक्तम् । किमु कूटस्थे ब्रह्मणीत्यवाऽऽक्षेपार्थे किंशब्दः । द्वितीयमवलम्बयितुं शङ्कयति- केति । बाह्यस्याऽऽन्तरस्य वाऽऽश्रयस्तप्यतापकत्वस्य पृच्छयते प्रथमं प्रत्याह- उच्यत इति । द्वितीयमादाय शङ्कते-~-नान्विति । साऽपि लिङ्गदेहस्यैव स्यादि- त्याशयाऽऽह-यदीति । कल्पितात्मत्वलिङ्गगामित्वेनाऽऽन्तरस्य तस्य भ्रान्ति. क.द.म. सभामा । २३...क्षी मों।

·५३२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०१०] (सांख्यानुमतप्रधानस्य जगदेतुत्वखण्डनम् , अधि०१) साधनं नैपितव्यं स्यादिति । उच्यते । देहाभावेऽपि केवलस्य चेतनस्य तप्तिनं दृष्टा । न च त्वयाऽपि तप्ति म विक्रिया चेतयितुः केवलस्येष्यते । नापि देहचेतनयोः संहतत्वमशुद्ध्या- दिदोपप्रसङ्गात् । न च तप्तेरेव तप्तिमभ्युपगच्छसि कथं तवापि तप्यतापकभावः । सत्त्वं तप्यं तापकं रज इति चेन्न ताभ्यां चेतनस्य संहतत्वानुपपत्तेः । सत्यानुरोधित्वाचेतनोऽपि तप्यत इवेति चेत्परमार्थतस्तहिं नैव तप्यत इत्यापततीवशब्दप्रयोगात् । न चेत्तप्यते नेवशब्दो दोपाय। न हि दुण्डभः सर्प इवेत्येतावता सविपो भवति । सर्पो वा डुण्डुभ इवेत्येतावता निर्विपो भवति । अतश्चाविद्याकृतोऽयं तप्यतापकभावो न पारमार्थिक इत्यभ्युप- गन्तव्यमिति । नैवं सति ममापि किंचिदुष्यति । अथ पारमा- थिकमेव चेतनस्य तप्यत्वमभ्युपगच्छसि तवैव सुतरामनिर्मोक्ष: मानत्वमभ्युपेतमित्याह-उच्यत इति । यत्तु लिङ्गस्य नाशित्वात्तद्गततप्यतापक- त्वस्य स्वयमेव नाशाद्धत्वनुष्ठानानर्थक्यमिति तन्न । लिङ्गस्य यावदात्मभावित्वेनामु- क्रवस्थानादित्याशयेनाऽऽह-देहेति । किं च सांख्यस्यापि तप्यतापकत्वमाविधं पारिशेप्यसिद्धं तप्तिहि तन्मते केवलस्य वा चेतनस्य संहतस्य वा तप्तेर्वा सत्त्वस्य वा नाऽऽद्य इत्याहन चेति । न द्वितीय इत्याह-नापीति । न तृतीय इत्याह-न चेति । न च केवलस्य देहस्यैव तप्ति चेतनस्य देहस्येत्युक्तवादित्याक्षिपति-कथ- मिति । चतुर्थ शङ्कते--सत्त्वमिति । तयोस्तप्यतापकत्वे तन्निवृत्तये हेत्वनुष्ठानं पुंसो न स्यादित्याह-नेति। सत्वरजोम्यामविवेकात्तस्यापि तप्तिः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- ताभ्यामिति । आत्मनस्तप्तेः सत्त्वे प्रतिविम्बितत्वाद्युक्ता तप्तिरिति शङ्कते-सत्त्वेति । किमिवशब्दस्याऽऽभातोऽर्थः सादृश्यं वा । प्रथम प्रत्याह-परमार्थ इति । कचि- दिवशन्दस्य सादृश्येऽपि प्रयोगादिहापि तथेति द्वितीय शङ्कित्वाऽऽहन चेदिति । चेतनस्य तप्यत्वं कलिरतमकल्पितं वोपेत्येवशब्दः सादृश्ये प्रयुक्तः । नाऽऽद्यो वस्तु- तोऽतप्यत्वे सादृश्यस्याकिंचित्करत्वादित्यर्थः । कथामिवशब्दस्योक्तसादृश्यस्याकिचि- करत्वं तप्यमानसादृश्ये तप्यमानत्वयोगात्तत्राऽऽह-न हीति । पारिशेप्य निगम- यति-अतथेति । परमते तप्यतापकत्वस्याऽऽविद्यत्वे किं ते नातं तदाह-नैव- मिति । अनिच्यित्वेनाऽऽविद्यावं तप्यत्वस्य मया नेटमिति कल्पान्तरमाह-अयेति । ततिक्रियायास्तरसंबन्धस्य च वस्तुत्याग्नानादनिवृत्तेर्न मुक्तिरित्याह- तवैवेति । मुत. म. राम । ३ स.ट. पिवला । ३ क, ज. स. पोsi 12. 'मनिग।

·[अ०२पा० २०१०]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५३३ (साल्यानुमतप्रधानस्य जगहेतुत्वखण्डनम् , अधि० १) मसज्येत नित्यत्वाभ्युपगमाच तापकस्य । तप्यतापकशक्त्यो- नित्यत्वेऽपि सनिमित्तसंयोगापेक्षत्वाचतेः संयोगनिमित्तादर्श- ननिवृत्तावालन्तिकः संयोगोपरमस्ततश्चाऽऽत्यन्तिको मोक्ष उप- पन्न इति चेत् । न । अदर्शनस्य तमसो नित्यत्वाभ्युपगमात् । गुणानां चोद्भवाभिभवयोरनियतत्वादनियत: संयोगनिमित्तोप- रम इति वियोगस्याप्यनियतत्वात्सांख्यस्यैवानिोशोऽपरि- हार्यः स्यात् । औपनिपदस्य त्वात्मकत्वाभ्युपगमादेकस्य च विषयविपयिभावानुपपत्तेधिकारभेदस्य च वाचारम्भणमात्रत्व- श्रवणादनिर्मोक्षशङ्का स्वमऽपि नोपजायते । व्यवहारे तु यत्र यथा दृष्टस्तप्यतापकभावस्तत्र तथैव स इति न चोदयितव्यः परिहर्तव्यो वा भवति ।। १० ।। (१) प्रधानकारणवादो निराकृतः परमाणुकारणवाद इदानी निरा- रामित्युक्तमतिशयमाह-नित्यत्वेति । प्रधान तापकम् । साख्यः स्वपक्षे मोक्षसिद्धि शकते-तप्येति । निमित्तेनादर्शनेन सह वर्तत इति सनिमित्तः प्रकृतिपुरुप- योगत्तदपेक्षत्वादात्मनि तोनिमित्तनिवृत्त्या नैमित्तिकनिवृत्तौ शक्तिनित्यत्वेऽपि सर्वात्मना तापक्षयलक्षणो मोक्षः सिध्यतीत्यर्थः । अदर्शनस्यामावस्य नित्यत्वाद- निवृत्तेस्तत्त्वान्तरेषु चानन्तर्भावात्तमस्यन्तर्भावमभ्युपेत्य प्रत्याह-नेति। उद्भूतेन तमसा तप्यतापकयोः संबन्धोपपत्तेस्तत्त्वधिया तमसोऽभिभवे संबन्धाभावाद्वन्धध्वस्तिरित्याश- कयाऽऽह-गुणानां चेति । परपक्षे मोक्षसिद्धि प्रसाध्य स्वपक्षे तदुपपत्तिमाह- औपनिपदस्येति । अनिर्मोक्षाशङ्का नेति सबन्धः । सा कि हेत्वभावाद्वा तप्यताप- कयोः स्वाभाविकत्वाद्वा । नाऽऽद्य इत्याह-आत्मेति । न द्वितीय इत्याह-एक- स्येति । तप्यतापकयोरस्वाभाविकत्वेऽपि विकारोपाधिकयोरुद्भवादिना नित्यत्वादनि. मक्षिाशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह-विकारेति । आत्मैक्योपगमे कथं दृश्यमानं तप्यता- पकत्वं न खल्वेकस्मिन्नेवार्थाधित्वादि युक्तमित्याशङ्कय काल्पनिके व्यावहारिके तस्मि- नानुपपत्तिरित्याह-व्यवहारे स्विति ॥ १०॥ (१) वृत्तं कीर्तयति-प्रधानेति। तस्य भ्रान्तिमूलत्वात्तदीययुक्तिविरोधः समन्वयस्य ना- स्तोत्युक्तमित्यर्थः। वैशेषिकाधिकरणस्य तात्पर्यमाह-परमाण्यिति । तस्य भ्रान्तिमूलत्यो- क्त्या तदीययुक्तिविरोधो निरस्या समन्वयस्येत्यर्थः । तन्निराकरणस्यास्मिन्नधिकरणेऽभा- १ . 'विकाद्वा । २ क. 'कारोपा। ३ क. स. निरसनीय, 1 ·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०११] (असदृशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् , अधिः २) कर्तव्यः। तत्राऽऽदौ तावद्योऽणुवादिना ब्रह्मवादिनि दोष उत्पे- क्ष्यते स प्रतिसमाधीयते । तत्राय वैशेषिकाणामभ्युपगमः । कारणद्रव्यसमवायिनो गुणाः कार्यद्रव्ये समानजातीयं गुणान्त. रमारभन्ते शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्लस्य पटस्य प्रसवदर्शनात्तद्विप- ययादर्शनाच । तस्माचेतनस्य ब्रह्मणो, जगत्कारणत्वेऽभ्युपग- म्यमाने कार्येऽपि जगति चैतन्यं समवेयात् । तददर्शनातु न चेतनं ब्रह्म जगत्कारणं भवितुमईतीति । इममभ्युपगमं तदीययैव प्रक्रियया व्यभिचारयति-- वाकिमनेनेत्याशङ्कयाऽऽह-तत्रेति । स्वपक्षदोपनिरासस्य स्मृतिपादसंबन्धेऽपि प्र. धानगुणानन्वयान्न चेन्जगत्तत्प्रकृतिक तहिं ब्रह्मविशेषगुणानन्ययान्न तत्प्रकृतिकमपि स्यादित्यवान्तरसंगतिलामादिहेदमधिकरणमिति भावः । स्वपक्षदोपसमाधिद्वारा समन्व- यदृढीकरणादध्यायादिसंगतयः । तत्र चेतनाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ब्रुवन्समन्वयो विषयस्तस्य वैशेषिकगुणारम्भानुमानेन विरोधोऽस्त्युत नेति तदनाभासत्वाभासत्वाम्यां संदेहे पूर्वप- क्षमाह-तत्रेति । पूर्वपक्षे वैशेषिकानुमानविरोधाद्ब्रह्मणि समन्वयासिद्धिः सिद्धान्ते तदविरोधात्तत्सिद्धिरिति फलभेदः । तदीयानुमानं ब्रह्मकारणनिराकरणपरं दर्शयितुं तदम्युपगममभिनयति-कारणेति । समवापिकारणार्थ कारणपदमिति वक्तुं द्रव्यप- दम् । गुणशब्दोऽसाधारणगुणार्थः । साधारणगुणानामारम्भकत्वेऽपि समवायिकारण- स्थत्वानियमात् । कार्यस्य द्रव्यविशेषणं कार्यान्तरे तदनारम्भात् । गुणाश्च गुणान्तर- मित्यत्रान्वयव्यतिरेको दर्शयति-शुक्लेभ्य इति । ब्रह्मचैतन्यं न द्रव्यसमवायिकारण- विशेपगुणः समानजातीयविशेपगुणानारम्भकत्वात्संयोगवदित्यभिप्रेत्याऽऽह-तस्मा. दिति । न च चैतन्यस्य स्वरूपत्वेन गुणत्वासिद्धेः सिद्धसाध्यता ज्ञानीतिवदहं ज्ञान- मित्यदृष्टेस्तद्गुणत्वस्पाष्ट्यादिति भावः । घटः स्फुरतीति सामानाधिकरण्याद्धटादेस्तद्- णत्वसिद्धरसिद्धिरित्याशङ्कय जनयितृव्यापारविषयतया घटो जायत इतिवत्प्रकाशयि- तृव्यापारकर्मतया सामानाधिकरण्यं न तद्गुणत्वादित्यसिद्धिं समुद्धरति-तदिति । ब्रह्म न द्रव्योपादानं तुल्यनातीयारम्भकविशेषगुणानाधारत्वादिगादिवदिति भावः । स्मृतिपादे निरस्तमनुमान किमिति पुनः शतितमित्याशङ्कय लौकिकपदापु क्त्रोक्तेड- पि व्यभिचारे परप्रक्रियासिद्धेप्वेव पारिमाण्डल्यादिपु तमिदानी दर्शयतीति विशेष- माह-इममिति । 18. ड. 'दिद'। २ क. स. गवत्स्यादि' । ३ क. रा. . २, “सिद्धिमु । ख. पुनरा।

·(२०२पा० २०११]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमता १५३ . (असदृशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् , आधि० २) महद्दीर्घवदा हवपरिमण्डलाभ्याम्॥११॥(२) एषा तेषां मकिपा । परमाणवः किल कंचित्कालमनारब्ध. कार्या यथायोगं रूपादिमन्तः पारिमाण्डल्यपरिमाणात्र तिष्ठ- न्ति । ते च पश्चाददृष्टादिपुरःसराः संयोगसचिवाथ सन्तो द्य. गुकादिक्रमेण करन कार्यजातमारभन्ते कारणगुणाव कार्ये गु. णान्तरम् । यदा द्वौ परमाणू बणुकमारभेते तदा परमाणुगता रूपादिगुणविशेपाः शुक्लादयो घणुके शुक्लादीनपरानारभन्ते । तदर्थ सूत्रमुदाहरति-महदिति । यथा महदीर्घ च व्यणुक हस्वेभ्योऽ- गुभ्यश्च दाणुकेम्यो जायते । वाशब्दश्वार्थः । यथा चे परिमण्डलाम्यां परमा- गुम्यां द्यगुकमपरिमण्डलमुत्पद्यते तथा चेतनाहमणो जगदचेतनं स्यादिति सूत्रा- थः । इममर्थ स्फुटीकर्तुं परकीयप्रक्रियामनुवदति--एपेति । तत्र प्रलयावस्थामुपन्य. स्थति-परमाणव इति । चतुर्विधेषु तेषु प्रामाणिकसमर्ति सूचयति-किलेति । व्यहेतुकोद्रेकावस्था कंचित्कालमित्युक्ता । तत्र सर्वकार्यलयेऽपि पाकनपरमाणुगुणा- नामवस्थानमास्थायोक्तम्-रूपादिमन्त इति । पार्थिवपरमाणूनां चतुर्गुणत्वमाप्यप- रमाणनां त्रिगुणत्वं तैजसपरमाणूनां द्विगुणत्वं वायवीयपरमाणूनामेकगुणतेति विभाग- माह-ययेति । परमाणुमात्रवृत्तिपरिमाणं दर्शयति-पारिमाण्डल्येति । तेपामार- मक्रममाह---ते च पश्चादिति । सर्गहेतुकर्मोद्भवावस्था पश्चादित्युक्ता । समवायिका- रणं परमाणूनुक्त्वा निमित्तकारणमाह-अष्टादीति । आदिशब्देनेश्वरप्रयत्नायु- ध्यते । आप्तमवायिकारणमाह-संयोगेति । अदृष्टवक्षेत्रज्ञसंयोगात्परमाणौ कर्म त- तोऽण्वन्तर संयोगाद्वयणुकमारभ्यते । न च परमाणवो बहवः संयुक्ताः सहप्ता कार्या- रम्मकाः परमाणुत्वे सति बहुत्वाद्धटोपगृहीतपरमाणुवत् । न च तेपामपि घटारम्भक- तया साध्यवैकल्यं घटमो कपालादीनामनारव्यत्वादणूनां चातीन्द्रियत्वात्सर्वानुपल- ब्धिप्रसङ्गात् । न च द्वावपि परमाणु कार्यानारम्मको परमाणुत्वे सति द्वित्वाद्धटोपग- होतपरमाणुद्वयवदिति युक्तं साध्यवैकस्यात् । व्यणुकानि च त्रीणि संभूय यशुकमुत्पा- दयन्ति तदनन्तरमारम्भकसंख्यानियमो नेति भावः । द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारमन्त इति स्त्रार्थमुक्ला गुणाश्च गुणान्तरमिति स्त्रार्थमाह-कारणेति । कतिपयकारणगुणा- नामारम्भकत्वं सर्वेषां वेति वीक्षायामाचं व्युत्पादयति~यदेति । कल्पान्तरं दूप. 1 क. ३. म. गास्तिष्ठ।२८. 'गत। ३. , 'था । ४ ख. च हरवप । ५२. स. 'गिकी स।६ क. स. "रणप। घ. 'यार।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०११] (असदृशोद्भने काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् , अधि० २) परमाणुगुणविशेपस्तु पारिमाण्डल्यं न यणुके पारिमाण्डल्यमपर- मारभते व्यणुकस्य परिमाणान्तरयोगाभ्युपगमात् । अणुत्वह- स्वत्वे हि द्यणुकवर्तिनी परिमाणे वर्णयन्ति । यदाऽपि वै घणु- के चतुरणुकमारभेते तदाऽपि समानं व्यणुकसमवापिनां शुक्ला- दीनामारम्भकत्वम् । अणुत्वहस्वत्वे तु व्यणुकसमायिनी अपि नैवाऽऽरमेते चतुरणुकस्य महत्त्वदीर्घत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमात्। यदाऽपि वहवः परमाणवो बहूनि वा घणुकानि घणुकसहितो वा परमाणुः कार्यमारभते तदाऽपि समान पा योजना 1 तदेवं यथा परमाणोः परिमण्डलात्सतोऽणु हस्वं च व्यणुकं जायते मह- दीर्घ च त्र्यणुकादि न परिमण्डलम् । यथा वा व्यणुकादणोह. स्वाच सतो महद्दीर्घ च व्यगुंकं जायते नाणु नी हस्वम् । एवं चेतनाद्ब्रह्मणोऽचेतनं जगजनिष्यत इत्यभ्युपगमे किं तवच्छिन्नम्। अथ मन्यसे विरोधिना परिमाणान्तरेणाऽऽकान्त कार्यद्रव्यं यति-परमाण्विति । अम्युपगममेव साधयति-अणुत्वेति । इतश्च कतिपयगुणा- नामेवाऽऽरम्भकत्वमित्याह-यदाऽपीति । द्यणुकेऽधिकरणे द्विशब्दस्य भावप्रधान- त्वाद्दे द्वित्वे ते स्वाश्रयाणां चतुर्णा द्यणुकानां चतुरणुकारम्भकत्वात्तदारम्भके विव- क्ष्यते । न हि द्वित्वद्वयं हित्वा तदाधाराणां व्यणुकानामारम्भकत्वम् । अथ वाऽणुक- मिति घणुकमुक्तं ते द्वित्वावच्छिन्ने यदा द्वित्वसंख्ययाऽवच्छिद्यते तदा द्वौ घटावितिवढे द्यणुके इत्युक्ते घणुकचतुष्टयं संपद्यते । एवं चतुर्णा द्यणुकानां चतु- रणकारम्भकत्वे स्थिते तद्गतानां गुणानां तुल्यनातीयारम्भकतेत्यर्थः । सर्वगुणानाम- नारम्भकत्वे हेत्वन्तरमाह-अणुत्वेति । व्यवस्थितां वैशेषिकप्रक्रियां प्रदा- व्यवस्थितां दर्शयति-पदाऽपीति । कारणगुणानां केपांचिदारम्भकत्वं न सर्वेपा- मिति सर्वेषां तुल्यमित्याह तदाऽपीति । व्यवस्थितामव्यवस्थितां च परप्रक्रिया- मुस्त्वा सूत्रं व्याकुर्वव्यभिचारमाह तदेवमिति । तत्तत्र तस्यां प्रक्रियायामेव- मुक्तप्रकारेणेति यावत् । अव्यवस्थितप्रक्रियामाश्रित्याक्तं महदित्यादि । वाशब्दोऽ. नुक्काहस्वकार्यसमुचयार्थ इति व्याचष्टे-यथा वेति । नाणु जायते नापि हवं जायते यशुकादिति योजना । पारिमाण्डत्यादीनां तुल्यजातीयानारम्भकत्ते सिद्धे दार्शन्तिकमाह-एवमिति । दृष्टान्तपम्यं चोदयति- अधेति । जगत्यपि तुल्यं १५. 'भन्ते त' । २ के. ज. 'गुकादि जा'। ३८. 'गुनात हर' । ४ क. ज. प. नोतर' ·[अ०२सा. २०११]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५३७ (मसदृशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् , अधि० ३) बणुकादीत्यतो नाऽऽरम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादी. नीत्यभ्युपगच्छामि । न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगत आक्रान्तत्वमस्ति येन कारणगता चेतना कार्य चेतनान्तरं नाऽऽरभेत । न ह्यचेतना नाम चेतनाविरोधी कश्चिगुणोऽस्ति चेतनाप्रतिपेधमात्रत्वात् । तस्मात्पारिमाण्डल्यादिपम्यात्मा- मोत्ति चेतनाया आरम्भकत्वमिति । मैवं संस्थाः। यथा कारणे विद्यमानानामपि पारिमाण्डल्पादीनामनारम्भकत्वमेवं चैवन्य- स्यापीत्यस्यांशस्य समानत्वात् । न च परिमाणान्तराकान्तत्वं पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वे कारणं प्राक्परिमाणान्तरार- म्भात्पारिमाण्डल्यादीनामारम्भकत्वोपपत्तेः । आरब्धमपि कार्य- द्रव्यं पारगुणारम्भात्क्षणमात्रमगुणं तिपतीत्यभ्युपगमात् । न च परिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारिमाण्डल्यादीनीत्यतः स्वस- मानजातीय परिमाणान्तरं नाभन्ते परिमाणान्तरस्पान्यहे. नेत्वाभ्युपगमात् । “कारणबहुस्वात्कारणमहत्त्वात्मचपविशेषाच विरोधिगुणाकान्तत्वमित्याशङ्कयाऽऽहन विति । अचेतनायाश्चेतनाविरोधिन्या मगति भावाच्चेतनायाः सनातीयानारम्भकतेत्याशङ्कयाऽऽहन हीति । विशेषगुण- स्वाञ्चेतनाया., साधारण्यात्पारिमाण्डल्यादेपन्य मत्वा तत्फलमाह-तस्मादिति । ज्ञानवानस्मीति प्रत्ययस्य बुद्धिवृत्त्युपधानाधीनत्वाचैतन्यस्य स्वरूपत्वेन गुणत्वा- सिद्धौ विशेषगुणत्वस्य दूरापेतत्व मत्त्वा विवक्षिताशे दृष्टान्तसिद्धिरित्याह-मैव- मिति । न समायादेव पारिमाण्डच्यादीनामनारम्भकत्व किं तु विरोधिगुणसनिपातात् । चैतन्यस्य तु तदभावादारम्भकतेत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । उत्पन्न परिमाणान्तरं विरोधि भवतीति किमिति प्रागेव तदुत्पत्ते. स्वकार्य पारिमाण्डत्यादि नाऽऽरमते ततः स्वभावादेव तस्यानारम्भकतेति भाव । नायमान द्रव्य परिमाणवदेव जायते तेनानव- काशादनारम्भकत्व पारिमाण्डल्यादेरित्याशङ्कयाऽऽह-आरब्धमिति । परिमाणादि- गुणारम्भे कार्यद्रव्यस्य समवायित्वेन पूर्वभावित्वधौव्ये प्रागेव तदारम्मात्पारिभाण्डल्या. देरारम्भकत्वावकाशोऽस्तीत्यर्थः । अणुत्वाद्यारम्भे व्यापृतत्वात्पारिमाण्डल्यादे सना- तीयानारम्भकतेत्याशङ्कयाऽऽहन चेति । तत्र हेतु.-परिमाणान्तरस्येति । कथमन्यहेतुत्व तत्राऽऽतोक्तिमुद्दाहरति कारणेति । बहुभिर्वणुकैरारब्धे व्यणु- १ क 'कायतो । २ ज. 'दीन्यभ्यु' । ३ क, समत्वा' । ४ म ट. 'दन्यित । ५. म. 'तत्वोप। ६ का ६."क्षितो ।

·५३८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०११] (असदृशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम् , अधिः २) महत्" [वै० सू० ७-१-९]" तद्विपरीतमणु" [वै० सू० ७-१-१० ] " एतेन दीर्घस्वहस्वत्वे व्याख्याते " [वै० सू० ७-१.१७ ] इति हि काणभुजानि सूत्राणि । न च संनिधान- विशेषात्कुतश्चित्कारणबहुत्वादीन्येवाऽऽरभन्ते न पारिमाण्ड- ल्यादीनीत्युच्येत द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वाऽऽरभ्यमाणे सर्वेषामेव कारणगुणानां स्वाथयसमवायाविशेषात् । तस्मात्स्वभावादेव पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वं तथा चेतनाया अपीति द्रष्ट- व्यम् । संयोगाच्च द्रव्यादीनां विलक्षणानामुत्पत्तिदर्शनात्समान- जातीयोत्पत्तिव्यभिचारः। द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणमयुक्तमिति चेत् । न । दृष्टान्तेन विलक्षणारम्भमात्रस्य विवक्षितत्वात् । कादौ यन्महत्त्वं तस्य व्यणुकगतं बहुत्वमसमवायिकारणं कार्यद्रव्यं समवायिकारणम् । यत्पुनरयापिण्डेन पञ्चाशत्पलेनाऽऽरब्धं कार्य तावत्पलमुपलभ्यते तन्महत्त्वे पिण्डस्य प्रचयः संयोगविशेषो हेतुः । महद्भिवयवैरारब्धे पटे यन्महत्त्वं तस्य कारणमहत्त्वं हेतुरिति त्रिभ्यः कारणेभ्यो महत्त्वमित्यर्थः । यत्कारणबहुत्वादिभ्यो महत्त्वं ध्यणुकादौ जातं ततो विपरीतं गणुकगतमणुत्वमीश्वरापेक्षाबुद्धिजन्यपरमाणुनिष्ठद्वित्वासमवाधिकार- णादुत्पद्यते तदाह-तदिति । द्वित्वमहत्त्वबहुत्वप्रवयेभ्यो यथासंभवं ह्रस्वत्वदीर्घत्व. योरुत्पत्तिरित्याह-एतेनेति । समस्तेन प्रकारेणेति यावत् । ननु पारिमाण्डत्यादीनि संयोगादिभिर्व्यवहितानि कार्यद्रव्ये, समानजातीयानारम्भकाणि प्रचयादयस्तु कारण. स्थास्तन्निष्ठकार्यव्यस्य संनिहितत्वात्तत्र महत्त्वाद्यारम्भकास्ततो न स्वभावादनारम्भ. कत्वं पारिमाण्डल्यादीनामिति तत्राऽऽह-न चेति । गुणो गुणिनि समवेतो व्याप्योऽ. व्याप्यो वा सर्वथा कारणस्थत्वं गुणानां कार्यारम्भे निमित्तम् । न च निरवयवाणुगु- णानां संनिधिरसंनिधिर्वाऽऽरम्भोपयोगी संभवतीति भावः । परिशेषसिद्धमईमाह- तस्मादिति । दृष्टान्तमुपसंहृत्य दार्शन्तिकमुपसंहराते--तथेति । किं च कारण- गुणाः सजातीयानामेवाऽऽरम्भकाः किंवा विजातीयानामपीति विकरप्याऽऽधं प्रत्याह- संयोगाचेति । चेतनं ब्रह्म द्रव्यं जगतोऽचेतनस्य न समवायिकारणमिति प्रकृते चेत. नमप्यचेतनोपादानं दृष्टमिति दृष्टान्ते वक्तव्ये संयोगगुणोदाहरणमयुक्तमिति शङ्कते- द्रव्य इति । अद्रव्यादपि संयोगाद्यथा द्रव्यं नायते तथा चेतनादचतनं स्यादित्येतावन्मा• प्रमिटमित्याह-नेति । दृष्टान्तदान्तिकयोः सर्वथा साम्ये नास्ति मानमित्याह- क. ज. अपि । २ . ४. कार्य. गुणस्य । 'गुणानां रा । ६ क. 'भकत्व कि। श, समवायो । ५ ·[अ०२पा० २०११]आनन्दगिरिकुतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५३९ (असदशोरे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वम्, अधि० २) नव द्रव्यस्य द्रव्यमेवोदाहर्तव्यं गुणस्य वा गुण एवेति कश्विनि- यमे हेतुरस्ति । सूत्रकारोऽपि भवतां द्रव्पस्य गुणमुदाजहार "प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणाममत्यक्षत्वात्संयोगस्य पश्चात्मकं न विद्यते" [पै० सू० ४-२-२] इति । यथा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयो म्याका- शयोः समवपन्संयोगोऽप्रत्यक्ष एवं प्रत्यक्षामत्यक्षेषु पञ्चसु भूतेषु समक्यच्छरीरममत्यक्षं स्पात् । प्रत्यक्षं हि शरीरं तस्मान पाञ्चभौतिकमिति । एतदुक्तं भवति । गुणच संयोगो द्रव्यं शरी- रम् । " दृश्यते तु" [ब० सू० २.१.६] इति चापि विल. क्षणोत्पत्तिः प्रपञ्चिता । नन्वेवं सति तेनैवैतद्गतम् । नेति मः। तत्सांख्यं प्रत्युक्तमेतत्तु वैशेषिक प्रति । नन्वतिदेशोऽपि समा- नन्यायतया कृतः "एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः [३० सू० २.१.१२] इति । सत्यमेतत् । तस्यैव त्वयं वैशे- पिपक्रियारम्भे तत्मक्रियानुगतेन निदर्शनेन प्रपञ्चः कृतः ॥ ११॥ (२) न चेति । न केवलमयमस्माकमनियमो भवतामपोत्याह-सूत्रोति । सूत्रं व्याचष्टे- यथेति । कथमिदं सूत्रं नियममोपयोगोत्याशङ्कयाऽऽह-एतदिति । कारणस्थवि- शेपगुणानां कार्य तुल्यारम्भकावं न गुणमावस्येत्याशङ्कयाऽऽह-दृश्यते विति । तन्तुगतनीलपीतादिरूपाणां विशेषगुणानामा तत्कार्ये पटे विजातीयचित्ररूपारम्भक- त्वाम्युपगमान्नायमपि नियम इति भावः । तार्ह गतार्थत्वादिदमधिकरणमनारम्यमिति शकते-नन्विति । निराकार्यभेदोन पौनरुकत्यमित्याह-नेतीति । तथाऽपि शिष्टा- परिग्रहाधिकरणेन पुनरुक्तिरिति शङ्कते-नन्विति । तत्र कारण कार्यादूनपरिमाण- मिति नियमो निरस्तोऽत्र तु कारणविशेषगुणस्य कार्ये तुल्यार-मनियमो निरस्थत इति सत्यपि पुनरुक्तिपरिहारे रीतिप्ताम्यकृत जामित्वमुपेत्याऽऽह-सत्यमिति । तस्यैवे. त्पतिदेशस्येति यावत् । वैशेषिकपरीक्षारम्भस्तदीयराद्धान्तस्य भ्रान्तिमूलबसाधना- कमः । तत्प्रक्रिया पैशेषिकप्रक्रिया पूर्वोक्ता तस्यामनुगतं निदर्शनं परकीयहेतुष्यमित चारोदाहरणं तेनेत्यर्थः ॥ ११ ॥ (२) क.ज. अ.म. तु । २. . र दृश्यते त। ३ज, म. 'नैवत.ह. ज. भ, कपरीक्षार'।५ क. स... 'दादपो' । ६ क. रिया।

·५४० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० २०१२] (परमाणनां सयोगेन जगदुत्पत्तेयुक्तिविरुद्धत्वम् , अधि०३) उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ इदानी परमाणुकारणवादं निराकरोति । स च वाद इत्थं समुत्तिष्ठति । पटादीनि हि लोके सावयवानि द्रव्याणि स्वानुगतै- व संयोगसचिवस्तन्त्वादिभिव्यैरारभ्यमाणानि दृष्टानि तत्सा- मान्येन यावत्किंचित्सावयवं तत्सर्व स्वानुगतैरेव संयोगसचिस्तै. स्तैव्यैरारब्धमिति गम्यते । स चायमवयवावयविविभागो यतो निवर्तते सोऽपकर्षपर्यन्तगतः परमाणुः । सर्व चेदं जगद्विरिसमु- वैशेषिकगुणारम्भानुमानेन समन्वयस्य प्रासङ्गिकविरोधं परिदत्य तन्मतविरोधं परि- हर्तुमारमते-उभयथेति । नास्य प्रासङ्गिकानन्तराधिकरणेन संगतिरिति मन्यानः प्रधान चेतनानाधिष्ठितं न चेत्कारणं तर्हि परमाणवस्तदधिष्ठिता भवन्तु तथेति व्यवहितेन संगति गृहीत्वा तात्पर्यमाह-इदानीमिति । वैशेषिकराद्धान्तस्य भ्रान्तिमूलत्वोक्त्या तदीययुक्तिविरोधं निराकृत्य समन्वयदृढीकरणात्पादादिसंगतिः । पूर्वपले प्रामाणिकपर. कीयराद्धान्तविरोधे समन्वयस्यासिद्धिः सिद्धान्ते तत्प्रामाणिकत्वासिया भ्रान्तेन तेन विरोधाभावे तसिद्धिरिति फलम्। परमाणुभिद्यणुकादिक्रमेण चेतनाधिष्ठितरारब्धं जग- दिति वैशेषिकराद्धान्तो मानमूलो भ्रान्तिमूलो वेति विप्रतिपत्तेः संशये पूर्वपक्षमाह- स चेति । सामान्यतो दृष्टं वक्तुं व्याप्तिमाह-पटादीनीति । स्वानुगतैः स्वसमवाय- प्रतियोगिभिरित्यर्थः । मिथोसंयुक्ततन्त्वादीना न पटाघारम्मकत्वमसमवाय्यभावादिति वक्तुं संयोगसचिवैरित्युक्तम् । यत्कार्यद्रव्यं तद्विशिष्ट द्रव्यारब्धं यथा पटादीति व्याप्ति- मुक्त्वाऽनुमानमाह-तदिति । तैः पटादिभिः सामान्य कार्यद्रव्यत्वं तेनेति यावत् । किंचि- सावयवद्रव्यमिति क्षित्यादिचतुष्टयमुक्तम् । स्वानुगतरित्यादि पूर्ववत् । तेस्तैव्यैरिति वस्तुतश्चतुर्विधपरमाणक्तिः । विमतं सपरिमाणादणुतरपरिमाणसंयोगसचिवसमाननाती- यानेकद्रव्यारब्धं कार्यद्रव्यत्त्वाईटादिवदित्यर्थः । कथमेतावता परमाणुसिद्धिस्तत्राऽऽह- स चेति । यत्किचित्सावयव द्यणुकपर्यन्तं तत्सर्वमेवमारब्धमित्यनुमानप्रवृत्तेरणुपरिमाणा निरवयवाः कार्यद्रव्येण पावित्वादिना तुल्या नित्या वह्वश्वाणवः सावयवानामारम्भकाः सिध्यन्तीत्यर्थः । अनायनन्तत्वाजगतो हेत्वाकाङ्क्षाभावान्न परमाणवस्तत्कारणमिति हेत्वसिद्धिमाशङ्कयाऽऽह-स चेति । विमतमाद्यन्तवत्सावयवत्वात्पटवदित्यर्थः । कार्यत्वेऽपि खनावादेवोत्पत्तेर्न कारणाकाक्षेत्याशङ्कय विमतं सकारणकं कार्यत्वात्सं. क. रा. ट. ८. 'दिक वि। २८. इ. मते । ३ ३. पुर' । ४ क. ४. ६. 'घटय' ।

·[अ०२पा०२सू०१२]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवानि। ५४१ (परमाणूनां सयोगेन जगदुत्पत्तयुक्तिविरुद्धत्वम् , अधि० ३) द्रादिकं सावयचं सावयवत्वाचाऽऽद्यन्तवत् । न चाकारणेन कार्येण भवितव्यमित्यतः परमाणवो जगतः कारणमिति कणभु. गभिप्रायः । तानीमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेजःपवना- ख्यानि सावयवान्युपलभ्य चतुर्विधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते । तेपो चापकर्षपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागासंभवाविनश्यतां पृधि- व्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति स मलयकालः । ततः सर्गकाले च वायवीयेप्वणुष्वदृष्टापेक्षं कर्मोत्पद्यते तत्कर्म स्वाश्र- यमणुमण्यन्तरेण संयुनक्ति ततो व्यणुकादिक्रमेण वायुरुत्पद्यते । एवमग्निरेवमाप एवं पृथिवी । एवमेव शरीरं सेन्द्रियमित्येवं सर्वमिदं जगदणुभ्यः संभवति । अणुगतेभ्यश्च रूपादिभ्यो घणु- कादिगतानि रूपादीनि संभवन्ति तन्तुपटन्यायेनेति काणादा मतवदित्याहन चेति । तच्च किमित्याकाक्षायां सावयवस्य स्वतोपपरिमाणार- म्यत्वदृष्टेरणवो मूलकारणमिति काणादोऽभिप्रेतवानित्याह-इत्यत इति । ते कति- विधा इति तत्राऽऽहतानीति । चत्वारीत्यवयविभूताभिप्रायं पञ्चमभूतस्यावयवाभा- वात् । तेऽपि मूर्तत्वादनित्याः पटवदित्याशङ्कयाऽऽह-तेषां चेति । कारणविभागा- कारणविनाशाद्वा कार्यद्रव्यस्य नाशस्तदमायादणुनित्यत्वं तदभावश्वाणुपरिमाणतारतन्य कचिद्विश्रान्त परिमाणतारतम्यत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदित्यनुमानान्नहत्त्वापकपवि- श्रान्तिममित्वेनाणूनां परतो विभागायोगादित्यर्थः । एकद्रव्यावशेपे प्रलयः स कथमने. कदव्यशेपे स्यादित्याशङ्कय कार्यद्रव्यमात्रस्य युगपन्नाशो लय इत्याह-स इति । सृष्टिक्रममाचष्टे- -तत इति । अदृष्टापेक्षमदृष्टवत्क्षेत्रज्ञसंयोगापेक्षमिति यावत् । कर्मा- समवायिकारणं कार्यमाह---तदिति । संयोगादसमवायिनो घणुकोत्पत्तौ दाणुकेम्प- ख्यणुकादिनन्मेत्याह-तत इति । वायावृतं शिष्टे भूतत्रयेऽतिदिशति एवमिति । भूतोत्पत्तिवनौतिकोत्पचिमाह-एवमेवेति । द्रव्योत्पचिं निगमयति--एवमिति । गुणोत्पत्तिकम सूचयति अग्विति । उक्तसर्गक्रमस्यालौकिकत्वं वारयति-~- तन्त्विति । तन्तुम्यः संयुक्तेभ्यो महान्पटो जायते तन्तुगताच रूपादेस्तन रूपादि दृष्टं तेन दृष्टान्तेनोकसर्गक्रमीरित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-इति काणादा इति । परमाणुमूलकारणत्वस्य प्रामाणिकत्वाददिस्ति विरोधः समन्वयस्येत्येवं प्राप्तमन्य ११. ज. प. लादाय । २ . 4. 2. भूम्रप्तेज.13 क ज. द. ले वा। ४ इ.न. एच.रा...."निया घट' ।

·५४२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०१२] (परमाणना सयोगेन जगदुत्पत्तेयुफिविरुद्धत्वम् , अधिः १) मन्यन्ते । तदमभिधीयते विभागावस्थानां तावदणूनां संयोगः कर्मापेक्षोऽभ्युपगन्तव्यः कर्मवतां तन्त्वादीनां संयोगदर्शनात् । कर्म- णश्व कार्यत्वानिमित्तं किमप्यभ्युपगन्तव्यम् । अनभ्युपगमे निमि- ताभावान्नाणुष्वायं कर्म स्यात् । अभ्युपगमेऽपि यदि प्रयत्नोऽभि- घातादिर्वा यथा दृष्टं किमपि कर्मणो निमित्तमभ्युपगम्येत तस्यासं- भवानवाणुष्वायं कर्म स्यात् । न हि तस्यामवस्थायामात्मगुणः प्रयत्नः संभवति शरीराभावात् । शरीरमतिष्ठे हि मनस्यात्मनः संयोगे सत्यात्मगुणः प्रयत्नो जायते । एतेनाभिघाताद्यपि दृष्टं निमित्तं प्रत्याख्यातव्यम्। सर्गोत्तरकालं हि तत्सर्वनाऽऽद्यस्य कर्मणो निमित्तं संभवति । अथादृष्टमाद्यस्य कर्मणो निमित्तमित्युच्येत । तत्पु- नरात्मसमवायि वा स्यादणुसमवापि वा। "उभयधाऽपि न अदृष्टनि- सिद्धान्तमाह-तत्रेति । यत्तावदणभ्यः संयुक्तेभ्यो ब्यणुकादिक्रमेण जगजन्मति तनाऽऽह-विभागेति । अस्तु तर्हि तेषु कर्मकृतः संयोगस्तत्राऽऽह-कर्मणश्चेति । तच्चाभ्युपगम्यते न वा । द्वितीयं प्रत्याह- अनभ्युपगम इति । यद्यणूनां संयुक्तानां जगदारम्भकत्वं प्रामाणिकं तदा समन्वयस्यार्थाद्विरोधो न तदस्ति । आये सर्गे परमा. णवो न संयुक्ताः कर्मशून्यत्वादात्माकाशवत्ते च कर्मशून्यास्तद्धेतहीनत्वात्तद्वदित्यर्थः । आद्यकर्महेतोरिष्टत्वाद्धेतुत्वसिद्धिरिति कल्पान्तरमाशङ्कय निमित्तं दृष्टमदृष्ट वेति विक- प्याऽऽयमनुवदति-अभ्युपगमेऽपीति यथेदानी देहचेष्टायां दृष्टं यत्नाख्यं निमित्तं तरुचलने पवनाभिघातः शरादेदिनादि तथाऽणुष्वाधकर्मोत्पत्तौ यदि किंचिदृष्टं निमि- तमित्यर्थः । अभिघातादीत्यादिशब्देन नोदनगुरुत्ववेगस्थितिस्थापका गृह्यन्ते । क्रिया- विशिष्टद्रव्यस्य द्रव्यान्तरेण संयोगविशेषोऽभिघातो यथोद्यमितनिपतितमुसलस्योलखलेन संयोगः। नोदनं तु संयुक्तस्य यत्नविशेषापेक्षः स एव संयोगो यथाक्षेपानुकूलयत्नापेक्षः संनद्धकरशरसंयोगो नोदनेन तुल्ययोगक्षेमः संस्कार इति विवेकः । तत्रास्य सर्वस्य सृष्टयुत्तरकालत्वान्नाऽऽद्यकर्महेतुतेत्याह-तस्येति । आदिसर्गे यत्नायोग साधयति- न हीति । आत्ममनःसंयोगस्य तदा भावात्तन्निमित्तप्रयत्नस्य कथमत्रायोगोक्तिस्त. नाऽऽह-शरीरेति । प्रयत्नोक्तन्यायेनाभिघाताद्यपि निरस्यति एतेनेति । एत. च्छन्दोक्तं स्फोरयति-सर्गेति । कल्पान्तरं शङ्कते-अथेति । दूषयितुं विकल्प- यति-तत्पुनरिति । नडस्याऽऽत्मनोऽदृष्टानयत्वमिच्छतामणवस्तथा किं न स्युरि- त्याप्तमवायि वेत्युक्तम् । कल्पद्वयमविशेषेण प्रत्याह-उभयथेति । अचेतनत्वेऽपि १ ज. 'त्युच्यते । त' । २ ख. झ. 'देव' । ३ क. स. ठ, ड, "विष्ट' । ४ क. स. उ. ६. 'तय।

·[अ०२पा०२सू०१२]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५४३ (परमाणूना वयोगेन जगदुत्पत्तेयुक्तिविरुद्धत्वम् , अधि०३) मित्तमणुपु"कर्म"अवकल्पेतादृपस्याचेतनत्वात् । न बचेतनं चेतने नाधिष्ठित स्वतवं प्रवर्तते प्रवर्तयति वेति सांख्यप्रक्रियायाम- मिहितम् । आत्मनश्चानुत्पन्न चैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेतन- स्वाद । आत्मसमवायित्वाभ्युपगमाच नादृष्टमणुपु कर्मणो निमित्तं स्यात् । असंवन्धात् । अदृष्टवता पुरुषेणास्त्यना संबन्ध इति चेत्संवन्धसातत्यात्मवृत्तिसातत्वमसङ्गो नियामका- न्तराभावात् । तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमित्तस्याभावान्ना- गुप्वायं कर्म स्यात् । कर्माभावाचनिबन्धनः संयोगो न स्यात् । संयोगाभावाच तन्निवन्धनं घणुकादि कार्यजातं न स्यात् । संयोगश्चाणोरण्वन्तरेण सर्वात्मना वा स्यादेकदेशेन वा । सर्वात्मना चेतुपचयानुपपचेरणुमात्रवप्रसङ्गो दृष्टविपर्ययप्रसङ्गश्च । प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दृष्टवाद । कुतो न कर्मनिमित्ततेत्याशवय स्वतन्नं चेतनाधिष्ठितं वा तत्तथेति विकल्प्याऽऽयं -न हीति । द्वितीये तज्जीवाधिधितमीश्वराधिष्ठितं वा नाऽऽद्य इत्याह- आत्मनश्चेति । नेतरस्तस्य नित्यानिहिततया कादाचित्कप्रवृत्तिहेतुत्वायोगात्तत्रापि निमित्तान्तरकल्पनेऽनवस्थानादिति चकारार्थः । अणुसमवायित्वपक्षं विशेषतो निर- स्यति-~आत्मेति । अदृष्टस्यापिरसंबन्धादसंवद्धस्य हेतुत्वेऽतिप्रसङ्गादित्याह-~~ असंबन्धादिति । अणुसंयुक्तात्मसमवेतत्वाददृष्टस्यागुभिः संयुक्तसमवायादसंबन्धासि- द्विरिति शङ्कते-~-अष्टवतेति । आत्मनस्तहिं सर्वगतत्वेन सदाऽशुसंवन्धादणुप्रवृ. तेरविच्छित्तिरिति पयति--संबन्धेति । अण्वात्मनोः संयोगस्याणुकर्मनत्वेऽपि तत्प्र- वाहसातत्यात्प्रवृत्तिसातत्यमिति भावः । यद्यागन्तुकः संबन्धस्तस्य तर्हि निमित्तमदृष्ट- मन्यद्वा तत्र संयोगहेतुकर्मनिमित्तादृष्टापेक्षायामन्योन्याश्रयतेति मत्वा निमित्तान्तरं प्रत्याह-नियामकान्तरेति । कर्मनिमित्तामा सफलं निगमयति-तदेवमिति । कर्मशून्यत्वं सफलमुपसंहरति-कर्मेति । संयोगाभावफलमाह-संयोगति । हेत्वभा- पादप संयोगानुपपत्तिहका संप्रति तेषु संयोगस्वरूपमेवायुक्तमित्याह-संयोगश्चेति । सर्वात्मना संयोगे परमाणावेकस्मिन्नण्वन्तरातर्भावात्तत्संयोगिनस्तदव्याप्तदेशामावादे- वमन्वन्तराण्यपि तस्मिन्न समान्तीति कार्ये प्रथिमायोगात्तस्यागुमात्रतापत्तिरित्याह- सर्वात्मनेति । तत्रैव दोपान्तरमाह-दृऐति । प्रसङ्गमेव प्रकटयति--प्रदेशेति । निराह- 1 क. ज, द. "ति बेति। १ के. इ. ज. म. 'स्यपरीक्षायाम' । ३ ३. वातनि ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतबामसूत्राणि- [अ०२पा० २०१२] (परमाणुना सयोगेन जगदुत्पतेयुकिपिरुद्धत्तम् , अधि० ३) एकदेशेन चेत्सावयवत्वमसङ्गः । परमाणूनों कल्पिताः प्रदेशाः स्युरिति चेत् । कल्पितानामवस्तुत्वाद्वस्त्वेव संयोग इति वस्तुनः कार्यस्यासमवायिकारणं न स्यात् । असति चासमधा- यिकारणे गणुकादिकार्यदन्यं नोत्पद्येत । यथा चाऽऽदिसमें निमिचाभावात्संयोगोत्पत्य कर्म नाणूनां संभवत्येवं महामल. येऽपि विभागोत्पत्पर्ध कर्म नैवाणूना संभवेत् । न हि तत्रापि किंचिनियतं तनिमित्तं दृष्टमस्ति । अष्टमपि भोगमसिद्ध्यर्धे न प्रलयमसिद्ध्यर्थमित्यती निमिचाभावान स्यादणूनां संयोगोत्प- त्यर्थं विभागोत्पत्त्यर्थं वो कर्म । अतश्च संयोगविभागाभावात्त. दायत्तयोः सर्गप्रलययोरभावः प्रसज्येत । तस्मादनुपपनोऽयं परमाणुकारणवादः॥ १२ ॥ - द्वित्तीयमनुभाष्य दुपयति- एकेति । कल्पितदेशोपगमादिष्टापति शङ्कते-पर- माणूनामिति । अवयवानों करुिपतत्वे संयोगतत्कार्ययोरपि तथात्वादपसिद्धान्तः स्यादित्याह-कल्पितानामिति । मा भूदसमवायिकारणं कार्यसिद्धिरेवामीप्टेत्या- शङ्कयाऽऽह-असतीति । भावरूपकायं नासमवायिनं विनेति वक्तुं द्रव्यपदम् । काणादानां सर्गप्रत्युक्तौ सूत्रं योजयित्वा प्रलयप्रकारप्रत्युक्तावपि सूत्र योजयति- यथेति, कथमसंभवः प्रलयात्प्रागवस्थायां विभागोत्पादककर्मनिमित्तस्य सर्वस्यापि संभवात्तत्तहि दृष्टमदृष्टं वा नाऽऽद्य इत्याह-म हीति । तत्रेति प्रलयप्रयोजकवि- भागहेतुकर्मोक्तिः । अपिः सर्गहेतुसंयोगनिमित्तकर्मदृष्टान्तार्थः । किंचित्प्रलये कदा- चिदभिधातादियोगेऽपि नापर्यायेण सर्वलये तदस्ति नियामकाभावादित्याह-निय- तमिति । द्वितीयं दूपयति-अदृष्टमिति । देहादिलयारम्भे दुःखभेदभोगेऽपि पृधि- व्यादिलये तदभावान्न तस्य कर्मनिमित्तत्वमिति भावः । अणूनामावस्यान्त्यस्य च कर्मणो निमित्तमस्ति वा न वा । अस्ति चेदृष्टमदृष्टं वा । दृष्टमपि यत्नोऽभिधा- तादि का । अदृष्टमपि परमाणुप्वात्मनि वा । सर्वथाऽपि संयोगोत्पत्त्यर्थं विभागोत्य- त्यर्थमुमयथाऽपि न कर्भ कर्माभावात्तयोः सर्गप्रलययोरभावः स्यादिति सूत्रयोजना- मुपसंहरति-अत इति । परमाणुवादे सर्गाद्ययोगात्तस्य सिद्धा भ्रान्तिमूलतेति निग- मयति--तस्मादिति ॥ १२ ॥ 3 1 ज. च। २६.न. 'त्तयोः । ३ क. स. 'प्रल ।

·+ [अ०२पा०२१०१३]भानन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेतानि ५४५ (परमाणूना संयोगेन जगदुत्पत्तेर्युतिविरुद्धत्वम् , अधिः ३) समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ समवायाभ्युपगमाच तदभावः " इति भकृतेनाणुंवा- दनिराकरणेन संबध्यते । द्वाभ्यां चाणुभ्यां अणुकमुत्पद्यमान- मत्पन्तभित्रमणुभ्यामण्योः समवैतीत्यभ्युपगम्यते भवता । न चैवमभ्युपगच्छता शक्यतेऽणुकारणता समर्थयितुम् । कुतः । "साम्यादनवस्थितेः" । यथैव अणुभ्यामत्यन्तभिन्नं सद्ध्यणुकं समवायलक्षणेन संवन्धन ताभ्यां संवध्यत एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्नः सन्समवायलक्षणेनान्यनैव संव- न्धेन सपवायिभिः संवध्येतात्यन्तभेदसाम्यात् । ततश्च तस्य तस्यान्योऽन्यः संवन्धः कल्पयितव्य इत्यनवेस्थैव प्रसध्येत । नन्विह प्रत्ययग्राह्यः समवायो नित्यसंर्वद्ध एव समवायिभिR- ह्यते नासंबद्धः संवन्धान्तरापेक्षो वा। ततश्च न तस्यान्यः संवन्धः समवायस्वीकारादपि परमाणुवादस्यायुक्तत्वमाह-सपवायेति । सूत्रं व्याचष्टे- समवायेति । तदभावोऽत्र सर्गाभावो लयामावो वा । नोमयत्रापि समवायाभ्युपगमो हेतुरित्याशङ्कयाऽऽह-अणुवादेति । तस्य निराकरणमप्तमवस्तैन समवापाभ्युपग- मस्य संगतिरित्यर्थः । तदभ्युपगमं विभनते-द्वाभ्यामिति । हेत्वर्थमुक्त्वा तदभाव इति प्रतिक्षार्थ स्फुटयतिन चेति । यथा पूर्वोक्तन्यायादणुकारणता समर्धयितुं न शक्यते तथा व्यणुकस्याप्वोः समवायस्वीकारादित्यत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह-कुत इति । समवायः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रो वा नाऽऽयः । स्वतन्त्रस्य घटकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । द्वितीये समदायस्य संवन्धान्तरेण समवायिसंबन्धेऽनवस्थानान्नाणुकारणतेति हेतुं विमजते- यथेत्यादिना । किमप्रामाणिकत्वेन समवायस्यायुक्तत्वमुतानवस्थयेति विकल्प्याऽऽयं दूषयन्नाशङ्कते-नन्विति । द्वितीय प्रत्याह-नित्यति । एवकारार्थमाह-नेति । तथाऽपि संबन्धान्तरापेक्षायामनवस्थेत्याशङ्कयाऽऽह-संवन्धान्तरेति । वाशब्दो । अनवस्थाभावं स्फोरयति-नेत्यादिना । समवायः समवा- यिभ्यां संबन्धान्तरं नापेक्षते सबन्धिसंबन्धनस्वभावत्वादतः स्वभावादेव समवायितन्त्रः समवायो न संवन्धान्तरेणेति नानवस्थेत्यर्थः । समवायस्य संबन्धिपारतम्यस्वभावं नमनुकर्षणार्थः ११. य. 'पुकारणवा । २ इ. म. पवादः से' । ३ ज.त्यन्त भि । ज. 'त्यन्त नि'१५. 'वस्या प्री के. द. 'बन्ध ए'। ज. पेक्ष्यो न । ८ फ. द. वा न । ९ क. स. इ. कारद्वाराऽपि। १० क स. 3. ह. 'लयसामान्य हूँ।

·५४६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०१४] (परमाणूनो संयोगेन जगदुत्पत्तेर्पतिविरुद्धवम् , अपि० ३) कल्पपित्तव्यो पेनानवस्था प्रसज्यतेति । नेत्युच्यते । संयोगोऽ. प्येवं सति संयोगिभिनित्यसंबद्ध एवेति समवायवन्नान्यं संव. न्धमपेक्षेत । अधान्तिरत्वात्संयोगः संवन्धान्तरमपक्षेत समवा- योऽपि तर्वार्थान्तरत्वात्संबन्धान्तरमपेक्षेत । न च गुणत्वात्संयोगः संवन्धान्तरमपेक्षते न समवायोऽगुणत्वादिति युज्यते वक्तुम् । अपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात् । गुणपरिभापायाश्चातत्रत्वात् । तस्मादर्थान्तरं समवायमभ्युपगच्छतः मसज्यनैवानवस्था । प्रस- ज्यमानायो चानवस्थायामेकासिद्धी सर्वासिद्धाभ्यामणुभ्यां यणुक नैवोत्पद्येत। तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणुकारणवादः।।१३।। नित्यमेव च भावात् ॥ १४॥ अपि चाणवः प्रत्तिस्वभावा वा निवृत्तिस्वभावा वोभयस्व- भावा चाऽनुभयस्वभावा वाऽभ्युपगम्यन्ते गत्यन्तराभावात् । चतुर्धाऽपिनोपपद्यते। प्रतिस्वभावत्वे "नित्यमेव"महत्ते "भावा- दूपयति-नेतीति । तस्य स्वाभाविके संबन्धिपारतन्त्र्ये संयोगस्यापि स्वतः संयोगि- तन्त्रत्वयोगात्तस्य संयोगिभ्यां समवायकल्पना न स्यादिति विपक्षे दोपमाह-संयो. गोऽपीति । किं च संयोगस्य संवन्धान्तरापेक्षायामर्थान्तरत्वं गुणत्वं वा हेतुस्तत्राss- द्यमाह-अथेति । समवायेऽपि तुल्यमेतदित्याह-समवायोऽपीति । द्वितीयमाश- याऽऽह-न चेति । अपेक्षाकारणस्यात्यन्तभिन्नत्वस्येत्यर्थः । समवायस्य संब- न्धिम्या नात्यन्तभिन्नत्वं तथा किं तु गुणत्वमेव न च तदस्ति समवायस्येत्याशङ्कयाऽऽह- गुणेति । न हि गुणत्वं संबन्धान्तरापेक्षाहेतुः कर्मादीनामपि तदपेक्षत्वादित्यर्थः । संयो- गसमवाययोस्तुत्यत्वे फलितमाह-तस्मादिति । अनवस्थायां मूलक्षयकारित्वमाह- प्रसज्यमानायां चेति । सूत्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ १३ ॥ परमाणुवादायोगे हेत्वन्तरमाह-नित्यमिति । इतश्च तद्वादासिद्धिरिति चकारा. र्थमाह-अपि चेति । अनुपपत्ति दर्शयितुं विकल्पयति-अणव इति । न्यूनत्वं वारयति-गत्यन्तरेति । विकल्पचतुष्टयस्यापि दुष्टत्व प्रतिनानीते-चतुर्थेति । तत्राऽऽद्यस्य दुष्टत्वं स्पष्टयति-प्रवृत्तीति । द्वितीयेऽनुपपत्तिं स्फोरयति- १ क. ड.ज.ज. ज्येत । ने। २ क. इ. न 'पेक्षते । अं । ३ क ज. पेक्षते स। ४ ज. "क नोत्प। ५ क. ड, ज. गम्यैरन्गत्य' । ६ झ. 'ति । शून्यख । "ति।क।

·[अ०२पा०२सू०१५)आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५५७ (परमागूनां सयोगेन जगदुत्पत्तेर्युक्तिविरुद्धत्यम्, अधि०३) द"मलयाभावप्रसङ्गानिवृत्ति स्वभावत्वेऽपि "नित्यमेव" निवृत्तेः "भावात् सर्गाभावप्रसङ्ग उभयस्वभावत्वं च विरोधादसमज- सम् । अनुभयस्वभावत्वे तु निमित्तवशात्मचिनिकृत्योरभ्युप- गम्यमानयोरदृष्टादेनिमित्तस्य नित्यसंनिधानान्नित्यप्रवृचिमस- शत् । अनसत्वेऽप्यदृष्टादेनित्याप्रवृत्तिप्रसङ्गाद । तस्मादप्यनुप- पन्ना परमाणु कारणवादः ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनाद ॥ १५ ॥ सावयवानां द्रव्याणामवयवशो विभज्यमानानां यतः परो विभागो न संभाति ते चतुर्विधा रूपादिमन्तः परमाणवश्चतुर्वि- घस्य रूपादिमतो भूतभौतिकस्याऽरम्भका नित्याचेति यद्वैशे- पिका अभ्युपगच्छन्ति स तेषामम्युपगमो निरालम्बन एव । यतः "रूपादिपचाद" परमाणूनामणुत्वनित्यत्वविपर्ययः प्रसज्येत । परमकारणापेक्षया स्थूलत्वमनित्यत्वं च नेपामभिप्रेतविपरीत- निवृत्तीति । तृतीयस्य नोत्थानमेवेत्याह-उभयेति । चतुर्थ प्रत्याह-अनुभयेति । अदृष्टादि संनिहितमपि न प्रवर्तकमित्याशङ्कयाऽऽह अतव्रत्वेऽपीति । पक्षचतुष्ट- यनिषेधफलमुपसंहरति----तस्मादिति ॥ १४ ॥ परमाणूनां परमकारणत्वं निराकृत्य निरवयक्त्वादि निराकर्तुमारभते-रूपादीति । विपर्ययं दर्शयितुं परमतमनुवदति-सावयवानामिति । यतो येभ्योऽवयवेभ्यः सका- गात्परः परस्ताभानीति यावत् । रूपादिमन्तो रूपरसगन्धस्पर्शेत्याद्यनुक्रमेण रूपमा- दौ विद्यते यस्य स्पर्शस्य स स्पर्शो रूपादिस्तदाश्रया इत्यर्थः । तेषां चातुर्विध्ये हेतु:-चतुर्विधस्येति । कार्यस्थं चातुर्विध्य कारणेऽपि तकल्पयतीत्यर्थः । तेषा सवित्त्वे हेतुमाह-रूपादिमत इति । कार्ये दृष्टं स्पर्शित्वं कारणेऽपि तत्कल्पक- मित्यर्थः । आरम्भकान्तरापेक्षायामनवस्थानानाऽऽरम्भकाः स्युरिति मत्वाऽऽह-- नित्याश्येति । परोपगतिमनूय प्रत्याहस इति । निरालम्बनत्वे हेतुः-यत इति । रूपादिमत्त पक्षव्याप्त्यर्थं पूर्ववद्याख्येयम् । विमताः सावयवा नाशिनश्च स्पर्शिवाप- वदित्यनुपानात्परोपगतेनिरामयतेत्यर्थः । अणूनां सावयवत्वायुक्तिाहतेत्याश- दयाऽऽह --परमेति । कारणवत्वस्य नाशित्वहेतुत्ते तस्यैव द्रव्यत्वविशेपितस्य साव १ के. मेवाप्रवृ। २ क. ज. दसभाव्यम् । ३ क. ज. म. सदः 11 के. ज. म, 'सरात'। ५ क. स. स्यासी ! ६ का इंतुमाह-व। ५ ·" अनित्य- ५४८ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा-२०१५] (परमाधूना सयोगेन जगदुत्पत्तेयुक्तिविरुद्धवम् , अधिः ३) मापद्यतेत्यर्थः । कुतः । एवं लोके दृष्टत्वात् । यदि लोक रूपा- दिमवस्तु तत्स्वकारणापेक्षया स्थूलमनित्यं च दृष्टम् । तद्यथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यश्च भवति तन्तवांशून- पेक्ष्य स्थूला अनित्याच भवन्ति तथा चामी परमाणवो रूपादि- मन्तस्तैरभ्युपगम्यन्ते । तस्माचेऽपि कारणवन्तस्तदपेक्षया स्थूला अनित्याश्च मामुवन्ति । यच नित्यत्वे कारणं तैरुक्तम् "सदकारणवन्नित्यम्" [वै० सू०४.१-१] इति, तद- प्येवं सत्यणुए न संभवति । उक्तेन प्रकारेणाणूनामपि कारणव- चोपपत्तेः । यदपि नित्यत्वे द्वितीयं कारणमुक्तम् मिति च विशेषतः प्रतिपेधाभाव: " [ वै० सू०४-१-४] इति, तदपि नावश्यं परमाणूनां नित्यत्वं साधयति । असति हि यस्मिन्कस्मिश्चिनित्ये वस्तुनि नित्यशब्देन नयः समासो नोपपद्यते । न पुनः परमाणुनित्यत्वमेवापेक्ष्यते । तचास्त्येव नित्यं परमकारणं ब्रह्म । न च शब्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्यचि- यवत्वे हेतुत्वात्कुतोऽनुमेति शङ्कते-कुत इति । साधनव्याप्ति मत्वा सूत्रावयवमवता- रयति-एवमिति । दर्शनमेव विशदयन्व्याप्तिमाह-यद्धीति । स्पर्शवतः सावयवत्व- मनित्यत्वं च दृष्टमित्यत्र दृष्टान्समाह-तदिति । दृष्टान्तबाहुल्यं सूचयति--तन्तव- थेति । उपनयद्वारा पक्षधर्मतामाह-तथा चेति। अनुमानद्वयं निगमयति-तस्मा- दिति । पूर्वोकोपाधेः साधनव्याप्तिमभिप्रेतां प्रकटयितुं विशिनष्टि-कारणवन्त इति। पृथिवीत्वमनित्यमात्रवृत्ति स्पर्शवन्मात्रवृत्तित्वाद्धटैत्ववदित्याद्यनुमानं चकारार्थः । पर- माणको नित्याः सत्त्वे सत्यकारणवत्त्वादात्मवदिति प्रत्यनुमानमुत्थापयति-यञ्चेति । विशेष्यासिद्धिमाह-तदपीति । एवं सति परमाणना कारणवत्त्वे सतीत्यर्थः । तदेव कथं तदाह-उक्तेनेति । स्पर्शित्वेन परिच्छिन्नत्वेन चेत्यर्थः । नित्यत्वनिषेधस्तत्प्र- तियोगिवस्तुपूर्वको निषेधत्त्वाद्घटनिषेधवदित्यनुमानादणुनित्यत्वसिद्धौ तदनित्यत्वानु- मानासिद्धिरित्यनुवदति--यदपीति । कार्यमनित्यमिति कार्ये विशेषतो नित्यत्वनि- षेधो न स्यादि कारणेऽप्यनित्यत्वमतोऽणूनां कारणाना नित्यतेति सूत्रार्थः । उभ- यसिद्धात्मनित्यत्वेनैव विशेषनिषेधसिद्धेवानुमानस्य सिद्धसाध्यत्वान्नानित्यतासाथ- कतेत्याह--तदपीति । भनित्यमित्यय कार्ये विशेषेण नित्यत्वनिषेध इत्यनीकृ- त्योकं तदपि मास्तीत्याह -न चेति । मूलप्रमाणं विना शब्दादेव पौरुषेयाद्योऽर्थे , क.अ.ज. म. 'रेग का'। २.ल.द, 'टव'। ३ क.ठ . 'सोक्त्वा त।

·- [अ०२१।०२सू०१५]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५४९ (परमागूनो संयोगेन जगदुत्पत्तयुक्तिविपद्धत्तम् , अधि०३) दर्थस्य प्रसिद्धिभवति प्रमाणान्तर्रसिद्धयोः शब्दार्थयोवहारा- वताराद । यदपि नित्यत्वे तृतीयं कारणमुक्तम् “अविद्या च" [ वै० सू० ४.१.५ ] इति, तद्ययेवं विनियेत सतां परिदृश्य- मानकार्याणां कारणानां मत्यक्षेणाग्रहणमविद्येति ततो घणुक- नित्यताऽप्यापद्यत । अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत तथाऽ. प्यकारणवत्त्वमेव नित्यतीनिमित्तमापधेत । तस्य च प्रागे- वोक्तवाद " अविद्या च " इति पुनरुक्तं स्यात् । अथापि कारणविभागाकारणविनाशाचान्यस्य तृतीयस्य विनाशहेतो- रसंभवोऽविधा सा परमाणूनां नित्यत्वं रूपापयतीति व्याख्या- येत । नावश्यं विनश्यद्वस्तु द्वाभ्यामेव हेतुभ्यां विन(न)महतीति नियमोऽस्ति । संयोगसचिवे ह्यनेकस्मिंश्च द्रव्ये द्रव्यान्तर- व्यवहारस्तन्मात्रेणेति यावत् । अन्यथा वटे यक्षप्रसिद्धरपि प्रामाण्यं स्यादिति मत्वा हेतुमाह-प्रमाणान्तरेति । अनित्यशब्दानित्यत्वनिषेधमात्रं सिद्ध न कार्ये तनिषेधो येन कार्यप्रतियोगिनि कारणे नित्यत्वस्थितिविशेषस्तु मानान्तरादेव ठम्यते ततस्तस्मा- देवाणुनित्यत्वसिद्धी व्यर्थ पूर्वानुमानमित्यर्थः । परमाणवो नित्या अनुपलभ्यमानकार- जवादात्मवदित्यनुमानान्तरमनुमापते-यदपीति । प्रत्यक्षेणानुमानेन वा तदनुपल- धिरिति विकरप्याऽऽयमनुवदति-तदिति । सतामणूनां दृश्यमानस्थूलकार्याणां प्रत्यक्षेण कारणाग्रहणमविद्येति यदि सूत्रं व्याख्यातेति योजना । तर्हि व्यणुके व्यभि- चारः स्यादित्याह-तत इति । आरम्मकद्रव्यशून्यत्वे सति प्रत्यक्षेणानुपलब्धका- रात्वस्य हेतृत्वान्नैवमिति शङ्कते-~-अयेति । अद्रव्यत्वमविद्यमानकारणद्रव्यत्वं तावतैव नित्यवसिद्धी विशेष्यवैयमित्याह तथाऽपीति । अस्तु तावदेव तर्हि नित्यतानिमित्तं तत्राऽऽह-तस्येति । न चानुमानेन कारमानुपलब्धिः परिच्छिन्न- त्वानुमानस्योकत्वादिति षकारार्थः । भवयवनाशोऽवयवव्यतिपङ्गनाशश्च द्रव्यनाश- कारणं तदुमयासत्त्वमविद्यापदेनोच्यते । तथा च परमाणवो नित्या उपयनाशकारणशू- न्यत्वादात्मवदिति सूत्रार्थ इत्याह-~~-अधापीति । हेत्वसिद्धिमाह-नति । आरम्भ- वादानुपगम नियमाभावे हेतुमाह-संयोगेति । पारणामवादे नाशहेत्वन्तरसंमवाद- १क, ज, रसि'२१,'तीयका।३७. प. व्यापायें1४ क ह. भ. 'व्यवत्त्वे स। ५ ज. द. ताया नि । ६ क. 'ति । परमागरो नित्या भा' । ७ क. स. 'गवत्वस्य । ८ क.'दानभ्युष । ।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०१६] (परमाणनां सयोगेन जगदुत्पत्तयुजिविरुद्धत्वम् , अधि०३) स्याऽम्भकेऽभ्युपगम्यमान एतदेवं स्यात् । यदा त्वपास्त- विशेष सामान्यात्मकं कारणं विशेषवदवस्थान्तरमापद्यमानमा रम्भकमभ्युपगम्यते तदा घृतकाठिन्पविलयनवन्मूर्त्यवस्थावि. लयनेनापि विनाश उपपद्यते । तस्मान्पादिमत्त्वात्स्यादभि- मेतविपर्ययः परमाणूनाम् । तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणुकारण- चादः ॥१५॥ उभयथा च दोपा ॥ १६॥ गन्धरसरूपस्पर्शगुणा स्थूला पृथिवी । रूपरसस्पर्शगुणाः सूक्ष्मा आपः। रूपसर्शगुणं सूक्ष्मतरं तेजः । स्पर्शगुणः सूक्ष्म- तमो वायुरिति । एवमेतानि चत्वारि भूतान्युपचितापचितगु- णानि स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमतारतम्योपेतानि च लोके लक्ष्यन्ते । तद्वत्परमाणवोऽप्युपचितापचितगुणाः कल्पेरन्न वा। "उभयथा अपि"च"दोपानुपङ्गोऽपरिहार्य एव स्यात्।कल्प्यमाने तावदुपचितापचितगुणत्व उपचितगुणानां मूर्युपचयादपरमाणु- स्वासः । न चान्तरेणापि मूर्युपचयं गुणोपचयो भवतीत्यु- सिद्धिरुद्धृतेत्याह-यदेति । न च घृतकाठिन्यनाशेऽपि कारणमवयव विभागादीति युक्तमणुकाठिन्यस्य नाशकद्वयाभावेऽपि विनाशाङ्गीकारात् न च तत्काठिन्यं न नश्यति तत्कार्येऽपि तदनाशापातात् । कारणगुणनाशद्वार। कार्ये तन्नाशाश्रयणात् । तस्मादण्ववस्थां हित्वा ब्रह्मणः स्वरूपेणावस्थानमणुनाश इत्याशयेन घृतकाठिन्यमुदा- हतम् । प्रत्यनुमानायोगे फलितमाह-तस्मादिति । स्पर्शतत्त्वानुमानफलं निगम- यति-तस्मादपीति ॥ १५ ॥ परमाणुवादानुपपत्तौ हेत्वन्तरमाह-उभयथा चेति । अनामतुल्यगुणत्वे तुल्य- गुणत्वे च दोपध्रौव्यात्तद्वादासिद्धिरिति वक्तुमनुभवागमसिद्धमर्थमाह-गन्धेति । शब्दस्य पृथिव्यादिगुणत्वेन परैरनिष्टत्वाच्चत्वारि भूतानि चतुनियेकगुणान्युदाहृत्य विकल्पयति- तद्वदिति । स्थूलपृथिव्यादिवदित्यर्थः । पक्षद्वयस्यापि दोषवत्त्वमाह-उभयथेति । आद्यमनूद्य दोपानुपक्तिं विशदयति-कल्प्यमान इति । मूत्युपचयः स्थौल्यम् । द्रव्योतिरिक्तानां गुणानामुपचयेऽपि किमिति द्रव्यस्य स्थौल्यं तत्राऽऽहन चेति । १ ड.अ. कल्य्यर'। २ क. स. उ. द. 'व्यादति ।

·.. [अ० २पा०२सू०१७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५५१ (परमाणूना सपोगेन जगदुत्पत्तयुक्तिविरुद्धत्वम्, भधि०३) च्यते कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्युपचपदर्शनात् । अकल्प्यमाने तूपचितापचितगुणत्वे परमाणुत्वसाम्यमसिद्धये यदि तावत्सर्व एकैकगुणा एव कल्पेरंस्ततस्तेजसि स्पर्शस्योपलब्धिर्न स्यादप्सु रूपस्पर्शयोः पृथिव्यां च रसरूपसीनां कारणगुणपूर्वकत्वा- स्कार्यगुणानाम् [ चै० सू० २-१.२४] । अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्पेरंस्ततोऽस्वपि गन्धस्योपलब्धिः स्यात्तेजसि गन्ध- रसयो यौ गन्धरूपरसानाम् । न चैवं दृश्यते । तस्मादप्यनुप- पनः परमाणुकारणवादः ।। १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ (३) प्रधानकारणवादो वेदविद्भिपि कैश्चिन्मन्वादिभिः सत्कार्य- स्वायशोपजीवनाभिप्रायेणोपनिषदः अयं तु परमाणुकारणवादो न कैश्चिदपि शिष्टै केनचिदप्यंशेन परिगृहीत इत्यत्यन्तमेवाना- दरणीयो वेदवादिभिः । अपि च वैशेपिकास्तवार्थभूतान्पदपदा- न्द्रिव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्यानत्यन्तभिन्नाभिन्न- - तत्र कार्यलिङ्गकमनुमानं हेतुमाह-कार्यप्विति । कल्पान्तरमनुवदति-~-अक- ल्प्येति । सर्वेपामणुत्वाक्रान्तानां साम्यामेकैकगुणत्वं वा चतुर्गुणत्वं वा तत्राss- धमन्य प्रत्याह-परमाणुत्वेति । तेषामेकैकगुणत्वेऽपि किमिति कार्येषु नाना- गुणत्वं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-कारणेति । द्वितीयमनूच निराह-अथे- त्यादिना । इष्टापत्तिमाशङ्कयाऽऽह-न चेति । चतुर्गुणत्वे सर्वेषां स्थौल्याद्वा- योश्चाक्षुपत्वं प्रतज्यकैकगुणत्वेऽपि तारतम्यासिद्धिरिति मत्वोपसंहरति--तस्मा- दिति ॥ १६॥ न केवलमणुवादस्यायुक्तत्वं किंतु शिष्टापरिग्रहाइन्थतोऽर्थतश्चीपेक्ष्यत्वमित्याह- अपरिग्रहाचेति । अत्यन्तमितिविशेषणसूचितमर्थमाह-प्रधानेति । सत्कार्यत्वादी- त्यादिशब्देनाऽऽस्मनोऽवचिडूपत्वादि गृह्यते । कारसूचितमर्थमाह-अपि चेति । परमतस्य न्यायशून्यत्वं वक्त तदभ्युपगममाह-वैशेषिका इति । तेषां मिथ- स्तादात्म्य वारयति अत्यन्तेति । तत्र हेतुः-भिन्नेति । तत्र गुणवहव्यम् । १ज. 'भ्यसि । २ श. वलयेर । ३ क. ज."न्या र1४३. कल्प्यर'। ५६, ज.स 15. ड.ज.म. यो व ग । ७ क. 'खे ता1 इ. चि'।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतग्रह्मसूत्राणि- [अ०२१/०२०१७ (परमाणना सयोगेन जगदुत्पत्तेफिविरुदत्वम्, अधि. ३) लक्षणानभ्युपगच्छन्ति । यथा मनुष्योऽधः शश इति । तधात्वं चाभ्युपगम्प तद्विरुद्धं द्रव्याधीनत्वं शेषाणामभ्युपग- च्छन्ति । तन्नोपपद्यते । कथम् । यथा हि लोके शशकुशपलाश. प्रभृतीनामत्यन्तभिन्नानी सतां नेतरेतराधीनत्वं भवति, एवं द्रव्यादीनामत्यन्तभिन्नत्वान्नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुः महति । अथ भवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां ततो द्रव्य- भावे भावाव्याभावेऽभावाद्रव्यमेव संस्थानादिभेदादनेकशब्द- सामान्यतत्त्वे सति प्रत्येकं द्रव्यत्वकर्मत्वयोरनापारो गुणः । संयोगवियोगयोरसमवा- यिकारणजातीयं कर्म । नित्यमनेकसमवेत सामान्यम् । नित्यदेव्यस्वरूपसन्तो विशे- पाः । नित्यः संबन्धः समवाय इति भिन्नलक्षणेत्वम् । पृथिव्यप्तेनोवाय्वाकाशकालदि- गात्ममनांसि भवैव द्रव्याणि । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वपरवापरत्वसं- योगविभागबुद्धिसुखदुःखच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारगुरुत्पद्रवत्वस्नेहशब्दाश्चतुर्विंशतिः गुणाः । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पश्चैव कर्माणि । परमपरं च द्विविध सामान्यम् । अन्त्या विशेपास्त्वनन्ताः । समवायः पुनर एवेति मत्वाऽत्यन्तभेदे दृष्टा- न्तमाह-यथेति । अभ्युपगमान्तरमाह तथात्वमिति । अत्यन्तभिन्नत्वमिति यावत् । मनुष्यादत्यन्तभिन्नानामश्वादीनां मनुष्यपारतन्यविरोधवव्यादत्यन्तभिन्माना गुणादीनामपि द्रव्यपारतम्यमत्यन्तभिन्नत्वेन विरुद्धमित्याह तदिति । परमाणवः समवायश्चत्युभयमत्यन्तमप्रसिद्धमितरत्यसिद्धमित्युपेत्यात्यन्तभिन्नत्वं प्रत्याह-तति । पारतन्त्र्यनिर्वाहकमत्यन्तभिन्नत्वं न तद्विरोधीत्याह-कथमिति । अत्यन्तभिन्नत्वं नित्यपारतव्यविरोधि इष्टमिति व्याप्तिमाह-यथेति । विमतं न द्रव्याधीनं ततोऽत्य- न्तभिन्नत्वाद्यद्यतोऽत्यन्तभिन्नं न तत्तदधीनं यथा कुशादयः शशादिम्योऽत्यन्तभिन्नास्त- दधीना नेत्यनुमानमाह-एवमिति । व्यतिरेकमुक्त्वाऽन्वयमाह-अथेति । विमतं द्रव्यादभिन्नं तद्भावाभावानुविधायिभावाभावत्वात्तद्वत् । न चाग्निमावाभावानुविधायिभा- वाभावे धूमे व्यभिचारतस्याग्निभानं विनाऽपि भानात् । गुणादेश द्रव्यमानं विना माने तत्पारतन्त्र्याहतिरिति भावः । विमतं द्रव्याद्भिद्यते भिन्नशब्दप्रत्ययभाक्त्वाद्धटवदित्या- शङ्कय संस्थानादिभेदोपगमेन सिद्धसाध्यत्वमभिप्रेत्याऽऽह-द्रव्यमिति । आकारविशेषः १ ज. "न्ति धर्मम् । त । क. 'न्ति धर्मान्तरम् । त। २ क. ४ अ, मध्यत्व। ३ क. ज. भ. 'वे चाभा' । ४ क. ख, झ, ठ, ड, 'द्रव्याः स्व। ५ क. स. 'णम् । ६ क. स. 'कश्चेति ।

·[अ०२पा०२०१७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।५५३ (परमाणना संयोगेन जगदुत्पत्तेयंक्रिविरुद्वत्वम् , आधे० ३) मत्ययभाग्भवति । यथा देवदत्त एक एच सन्नवस्थान्तरयोगाद- नेकशब्दमत्ययभाग्भवति तद्वत् । तथा सति सांख्यसिद्धान्तम सद्गः स्वसिद्धान्तविरोधवाऽऽपद्येयाताम् । नन्वनेरन्यस्यापि सतो धूमस्याम्पधीनत्वं दृश्यते । सत्यं दृश्यते । भेदप्रतीतेस्तु तत्रानि- धूमयोरन्यत्वं निश्चीयते । इह तु शल: कम्बलो रोहिणी धेनु- नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैव तस्य तस्य तेन तेन विशेषणेन मती- यमानत्वानव द्रव्यगुणयोरमिधूमयोरिव भेदावीविरस्ति। तस्मा- द्रव्यात्मकता गुणस्य । एतेन कर्मसामान्यविशेपसमवायानां द्रव्यात्मकता व्याख्याता । गुणानां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगुणयोर- युतसिद्धत्वादिति ययुच्येत तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्वं वा स्यादपृथकालत्वं वाऽपृथक्स्वभावत्वं वा । सर्वथाऽपि नोपप- धते । अपृथग्देशत्वे तावत्स्वाभ्युपगमो विरुध्येत । कथम् । तन्त्वारब्धो हि पटस्तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते ने पटदेशः । पदस्य संस्थानभेदोऽवस्थामेइस्त्वादिशब्दार्थः । उक्तमयं दृष्टान्तेन साधयन्व्यभिचारमाह- यति । एकस्यानकावस्थात्वं सांख्यसिद्धान्तस्तव त्वनेकस्य कल्पिलत्वमेवातो न स्वम- तसिद्धिरित्याशय तथाऽपि तवापसिद्धान्तः स्यादित्याह-तथेति । निरस्तमेव विधा- न्तरेणाप निरसितुं शङ्कयतिनन्विति । न तदधीनत्वं तदभेदसाधक तत्सामानाधि- करण्येन भानं तु तथा न तमेऽस्तीति परिहरति-सत्यमिति । तत्रेति व्यवहार- भूमिरुता । तुल्या गुणादेराप द्रव्यादिधीरित्याशङ्कयाऽऽह-इह विति । विवाद- स्थलं सप्तम्यर्थः । विमतं द्रव्यान्न भिद्यते तत्समानाधिकृतबुद्धिबोध्यत्वात्संमतवाद- त्याह-तस्मादिति । गुणे दर्शितं न्यायं कर्मादावतिदिशत्ति-एतेनेति । विमतं दव्याभिन्नं तत्सत्तास्फूर्तिव्यतिरिक्तसत्तास्फूर्तिशून्यत्वात्तत्स्वरूपवत् । न च साध्या- विशिष्टता तन्मात्रत्वे साध्ये तन्मात्रसमानाधिकृतधीकृततत्सत्ताव्यतिरिकसत्तादिराहि. त्यस्य हेतुत्वादिति भावः । गुणादीनां द्रव्यसामानाधिकरण्येन भान तदभिन्नत्वाभाषेऽपि स्यादित्यन्यथासिद्धि शइते-गुणानामिति । उभयत्र गुणग्रहणं कर्मादेरुपलक्षणम् । तहपयितुं विकल्पयति तदिति । पक्षत्रये दोष प्रतिजानीते-~सर्वथेति । अपृथ- रदेशत्वं द्वयोरेकतरस्य वा तत्राऽऽद्ये दोपमाह-~अपृथगिति । कय स्वाभ्युपगम- स्तद्विरोधो वा कथमित्याह कयामिति । प्रथमं स्वाभ्युपगमं दर्शयति--तन्विति । १२. द. पि ५। २ क. इ. ज. अ. विशेपेण । ३ हजट. गादीना । ४ ज. न. न 71 स. झ. उ. इ. 'शितन्या ७ स. फूर्सति । ८ रा. ठ. तत्समा'। - ·५५४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०१७] (परमाणूनो सयोगेन जगदुत्पत्तेयुजिविरुद्धत्वम् , अधि०३) तु गुणाः शुरुत्वादयः पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते नै तन्नुदेशोः। तथा चाऽऽ:-"व्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्त- रम् " [वै० म० १-१.१०] इति । तन्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटमारभन्ते । तन्तुगताच गुणाः शुक्लादयः कार्यद्रव्ये पटे शुक्लादिगुणान्तरमारभन्त इति हि तेऽभ्युपगच्छन्ति । सोऽभ्युपगमो द्रव्य गुणयोरपृथग्देशत्वेऽभ्युपगम्यमाने वाध्येत । अथापृथकालत्वमयुतसिद्धत्वमुच्येत सव्यदक्षिणयोरपि गोवि- पाणयोरयुतसिद्धत्वं प्रसज्येत । तथाऽपृथक्स्वभावत्वे त्वयुत- सिद्धत्वे न द्रव्यगुणयोरात्मभेदः संभवति तस्य तादात्म्येनैव प्रतीयमानत्वात् । युतसिद्धयोः संवन्धः संयोगोऽयुतसिद्धयोस्तु समवाय इत्ययमभ्युपगमो मृपैव तेपां पाक्सिद्धस्प कार्यात्कार- णस्यायुतसिद्धत्वानुपपत्तेः । अथान्यतरापेक्ष एवायमभ्युपगमः स्यादयुतसिद्धस्य कार्यस्य कारणेन संवन्धः समवाय इति । एवमपि मागसिद्धस्यालब्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन संवन्धो तत्र काणादं सूत्रं प्रमाणयति-तथा चेति । उक्तोऽर्थोऽत्र न भातीत्याशङ्कय व्याचष्टे--तन्तवो हीति । स्वाभ्युपगमं दर्शयित्वा तद्विरोधं दर्शयति-स इति । न च संवन्धिनोरन्यतरस्यापृथग्देशत्वमयुतसिद्धत्वं घटाकाशसंयोगे व्यभिचारात् । नापि पृथगाश्रयानाश्रितत्वं तथा परमाण्वाकाशसंबन्धे व्यभिचारात् । एतेन संव- न्धिनोद्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वराहित्यं तथेति व्याख्यातम् । अजसंयोगपक्षे दिकालसंयोगे व्यभिचारात् । कालो दिशा संयुज्यते संयोगित्वायटवदिति तत्सिद्धिः । न च मूर्तत्वादिरुपाधिः संयोगित्वस्यैव तव्यतिरेकप्रयोजकत्वादिति भावः । द्वितीयमु. त्थाप्य निरस्यति-अथेत्यादिना । तृतीयमनूद्य प्रत्याह-अपृथगिति । तयोरा- स्मभेदायोगे हेतुमाह-तस्येति । न हि सामानाधिकरण्यधीः समवायार्थी पटे शुक्ल इति धीप्रसङ्गादित्यर्थः । गुणादीनां द्रव्यस्य चायुतसिद्धत्वं निरस्याभ्युपगमान्तरं निर• स्यति-युतेति । अयुतसिद्धतोपगमः संवन्धिद्वयापेक्षोऽन्यतरापेक्षो वा इत्याह-प्रागिति । द्वितीयमुत्थापयति-अयोति । अयुतसिद्धत्वमुपेत्य समवायं दुदूषयिपुः संबन्धोऽसिद्धस्य सिद्धस्य वेति विकल्प्याऽऽद्यं निरस्यति–एवमिति । नाऽऽद्य क. ह. शुक्लाद। २ ज. न तु त'1३ इ. स. 2. 'शाः । यथा । ४ क. ज. न. र. शुक्ललाद । ५क, ज, न. ट. शुक्लत्वादि । ६. ठ. इ. "सिद्धिघटा। घ. 'लो हिदि।

·(१०२पा०२०१७]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यप्तमेवानि। ५५५ (परमाणनां संयोगेन जगदुत्पत्तेयुक्तिविरुद्धत्तम् , अधि०१) नोपपंचते द्वयायत्तत्वात्संवन्धस्य । सिद्धं भूत्वा संवध्यत इत्ति चेत्माकारणसंबन्धात्कार्यस्य सिद्धावभ्युपगम्यमानायामयुतसि- सभावाकार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्यते इतीदं दुरुक्त स्यात् । यथा चोपनमात्रस्याकियस्य कार्यद्रव्यस्य विभुभिरा- काशादिभिव्यान्तरः संवन्धः संयोग एवाभ्युपगम्यते न सम- चाय एवं कारणद्रव्येणापि संवन्धः संयोग एव स्थान सम. वायः। नापि संयोगस्य समवायस्प वा संवन्धस्य संवन्धिव्य. तिरकेणास्तित्वे किंचित्ममाणमस्ति । संघन्धिशब्दमत्ययव्यतिरे- केण संयोगसमवायशब्दमत्यपदर्शनात पोरस्तित्त्वमिति चेन । एकत्वेऽपि स्वरूपवाह्यरूपापेक्षयाऽनेकशब्दमत्यपदर्शनात । यथै- कोऽपि सन्देवदत्तो लोके स्वरूपं संवन्धिरूपं चापेक्ष्यानेकशब्द- मत्ययभाग्भवति मनुष्यो ब्राह्मणः श्रोत्रियो वदान्यो वालो युवा स्थविरः पिता पुत्रः पौत्रो भ्राता जामावति । यथा चैकाऽपि सती रेखा स्थानान्यत्वेन निविशमानेकदशशतसहस्रादिशब्दम- त्ययभेदमनुभवति । तथा संवन्धिनोरेव संवन्धिशब्दप्रत्ययव्यति- रेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययाहत्वं न व्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वे. द्वितीयं शङ्कयति-सिद्धमिति । नहिं सतोरप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगः समवायस्तु नैव- मित्युपगमात्कार्यकारणयोरपि संयोगापत्तिरित्याह-प्रागिति । क्रियापूर्वकः संबन्धः संयोगो न च कार्यकारणयोः सोऽस्तीति समवायसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । किं च संबन्ध्यतिरिक्त संबन्धे सिद्धे संयोगः समवाय इति विवको न संबन्धोऽतिरि- कोऽस्ति तस्य संबन्धिसंबन्धेऽनवस्थानादसंबन्थे नियामकत्वायोगात् । तथा च कार्य न कारणे समवेतं किं तु कल्पितमेवेत्याह-नापीति । संबन्धः संबन्धिम्यां वस्त्वन्तर सद्विलक्षणशब्दधीगम्यत्वाद्वस्त्वन्तरवदिति शङ्कते-संवन्धीति । तत्तदनिर्वाच्यानेक- विशेपापेक्षयैकस्मिन्नपि नानाशब्दधियाविति सिद्धसाध्यत्वमाह-नेति । सव्यभिः धारश्च हेतुरिति मन्वानो दर्शनं विशदयति यथेति । स्वगतविशेषापेक्षया नानाशब्दधीभाक्त्वमुदाहरति मनुष्येति । खगतावस्यापेक्षया तद्दर्शयति- बाल. इति । स्वगतक्रियापेक्षया तदपन्यस्यति--पितति । व्यभिचारपाचुर्यार्थमुदाहरणा- न्तरमाह-यथा चेति । दृष्टान्तस्यधर्म दान्तिके योनयति-तथेति । परोक्का- १ क. ज. पयते । २ क. 'विन्या' 1 ३ इ. म. निवेश्यमा । ७. 'न्तस्थं ध।।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतना सूनाणि- [अ०२५१०२०१७] (परमाणूना सवागेन जगत्पत्तेयुजिविरद्धत्वम् , अधि. ३) नेत्युपलब्धिरक्षणमाप्तस्पानुपरब्धेरभावो वस्त्यन्तरस्य । नापि सबन्धिविपपत्ये संबन्धशब्दमत्यययोः संततभावप्रसनः। सरू पवाह्यरूपापेक्षयेत्युक्तोत्तरत्वात् । तथाऽण्यात्ममनसामप्रदेशत्वान्न सयोगः सभाति । प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण सयोगदर्शनात् । कल्पिताः प्रदेशा अण्वात्ममनसा भविष्य- न्तीति चेन्न । अविद्यमानार्थकल्पनाया सर्वार्थसिद्धिप्रसद्गात् । इयानेवाचियमानो विरुद्धोऽविरुद्धो वाऽर्थः कल्पनीयो नातोs- धिक इति नियमहत्वभावात् । कल्पनायाथ स्वायत्त्वात्मभूत- त्वसभवाच । न च वैशेषिकैः कल्पितेभ्यः पैटभ्यः पदार्थेभ्योऽ न्येऽधिकाः शतं सहस पार्था न केल्पयितव्या इति निवा- नुमाननिरासफलमुपसहरति-इत्युपलब्धीति । उपरन्धिरेव गमकतया रक्षण यस्य तेन योग्यत्वेन प्राप्तस्यानुपलब्धिस्तस्मि-प्रमाणपत्रकानुपपत्तिस्ततो वस्त्वन्तरस्य सबन्ध्य- तिरिक्तसबन्धस्याभानो निश्चितो योग्यानुपलमेरभावबोधित्वात्तस्मात्कास्न्यैकदेशाम्या- मन्तरालदेशशून्यावस्थाों समवायसयोगशब्दधीगभ्यावित्यर्थ । सवन्धशब्दधियो सबन्ध्यर्थत्वे तस्य सदा भावात्ते सदास्यातामित्याशङ्कयाऽऽह-नापीति ! स्वरूपेणा गुल्यो रूपनपिणोश्च तत्तच्छन्दधीविषयत्व नैरन्तर्यात्तु सबन्धशब्दधीगम्यतेत्येकत्वेऽ पीत्यत्रोक्तत्वान्न यावत्सबन्धिसत्त्व शब्दधीप्रसक्तिरित्यर्थ ।किं च साशयो सयोगेऽपि निरशयो सावित्याह-तथेति । द्यणुकादिकार्यहेतुरेव परमायो सयोगो निरस्त । सप्रति ज्ञानाद्यसमवायिकारणमात्ममन सयोगमदृष्टवदात्मसयोग चाणूना निरस्यति-- अण्वात्मेति । आत्मनोऽप्रदेशत्वादणुमनसोस्तत्सयोग सकलात्मवृत्तिरिति तयोरपि परम महत्व स्यादिति भाव । असभव हेत्वन्तरमाह-~~-प्रदेशेति । निरस्तमपि कल्पितप्रदेश दोपान्तराभिधित्सयोद्भावयति-कल्पिता इति । कल्पनया तद्वत्त्वस्य सत्वमसत्त्व वा । द्वितीये कल्पना वृथेति मत्वाऽऽद्य प्रत्याह-नेत्यादिना । अविद्यमानस्य प्रदे- शवत्वलक्षणस्यार्थस्य कल्पनया सत्वमिद्धाविति यावत् । तर हेतु -इयानिति । कल्पकाधीनत्वात्कल्पनाया न तया सर्वार्थसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-कल्पनायाथेति । तथाऽपि परिमितत्वात्तस्या न सर्वार्थसाधकत्व तत्राऽऽह-प्रभूतत्वेति । पाणामेव पदार्थाना सभवान्न सर्वार्थसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । निवारकाभावे फल - क 'यो सत। २१ ज म धस्य क। ३ ड न यमे ह । - ज़ पडभ्याऽर्थे । ५ क डट कल्पित । ६ ख योग्यऽनु । ठ ड यागानु । ७ झ बधाथ ।८क लादस्या। धनत। रा ·[अ०२पा०२०१७]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५५७ (परमाशूनां सयोगेन जगदुत्पत्तेयुक्तिविरुद्धत्वम् , अधिः ३) रको हेतुरस्ति । तस्माद्यस्मै यस्मै यद्यद्रोचते तत्तत्सिध्येत् । कश्चिकपालुः प्राणिनां दुःखबहुलः संसार एव मा भूदिति कल्पयेत् । अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्ति कल्प- येत् । कस्तयोनिबारकः स्यात् । किं चान्यवाभ्यां परमाणुभ्यां निरवयवाभ्यां सावयवस्य अणुकस्याऽऽकाशेनेव संश्लेषानुप- पत्तिः। न खाकाशस्य पृथिव्यादीनां च जतुकाष्टवत्संश्लेपोऽस्ति। कार्यकारणद्रव्ययोराश्रिताश्रयभावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्यः समवाय इति चेन्न । इतरेतराश्रयत्वात् । कार्यकारण- योहि भेदसिद्धावाश्रितापभावसिद्धिराश्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोर्भेदसिद्धिः कुण्डवदरवदितीतरेतराश्रयता स्यात् । न हि कार्यकारणयोर्भेद आश्रिवाथयभावो चा चेदान्तवादि- भिरभ्यपगम्यते कारणस्यैव संस्थानमा कार्यमित्यभ्यपग- मात् । किं चान्यत्परमाणूनां परिच्छिन्नत्वाद्यावत्यो दिशः पडरौ दश वा तावद्भिरवयवैः सावयवास्ते स्युः साक्य- वत्वादनित्याचेति नित्यत्वनिरचयवत्वाभ्युपगमो वाध्येत । सर्वार्थसिद्धिमुपसंहरति--तस्मादिति । किं च कल्पनया वस्तुसिद्धौ संसारमोक्षयोर- नियतिरिति बुवाणः संसारस्पानियतिमाह-कश्चिदिति । मुक्तेरनियतिमाह-अन्यो वेति । अवस्थाद्वये हेतुमाह-कस्तयोरिति । कार्यकारण्पयोरत्यन्तभेदे तथैवोपल- ब्धिप्राप्ती समवायादेकत्वसिद्धिरित्याशङ्कय विशेषतः समवायं दूपयति-~किं चेति । दृष्टान्तं स्पष्टयति-न हीति । कार्यकारणयोरपित्त्या समवायः सिध्यतीति शङ्कते- कार्येति । दाणुकपरमाण न समवायाही सावयवनिरवययद्रव्यत्वाइम्याकाशवदित्यत्रा- कार्यकारणद्रव्यत्वाचयोः समवायानहतेत्यप्रयोजकत्वमाशङ्कयाऽऽह-नेत्यादिना । अन्यतरव्यतिरेकेणान्यतरस्य सिद्धिसमवे कथमेवमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । कार्यस्य कारणानाभितत्वे स्वातव्यं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-कारणस्येति । परमा. ना निरवयवत्वमुपेत्योक्तं तदेव नास्तीत्याह~कि चेति । परमाणवः सावयवाः परि. च्छिन्नत्वाद्यवत्परिच्छिन्नत्वं साक्यकमात्रवृत्ति परिच्छिन्नमात्रवृत्तित्वावट वयदि- त्यर्थः । तेषा सावयवत्वे दिग्भेदव्यवस्थापकत्व हेतुरित्याह-यावत्य इति । सावयव. त्यफलमाह-सावयवत्वादिति । उतानुमानफलमाह-इति नित्यत्वेति । ये "विदयार । २. दाभ्याम। ३ स. स. ८ इ. 'टव।

·५५८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि-- [अ०२पा० २०१७) (परमाणनां सयोगेन जगदुत्पत्तेथुक्तिविरुद्धत्वम् , भधि०३) यांस्त्वं दिग्भेदभेदिनोऽवयवान्कल्पयास त एवं परमाणव इति चेत् । न । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यक्रमेणा55 परमकारणाविनाशो . पपत्तेः। यथा पृथिवी व्यणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभूताऽपि विनश्यति । ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विन- श्यति ततो व्यणुकम् । तथा परमाणवोऽपि पृथिव्येकजातीयकत्वा- द्विनइयेयुः । विनश्यन्तोऽप्यवयवविभागेनैव विनश्यन्तीति चेत् । नायं दोपः । यतो घृतकाठिन्यविलयनवदपि विनाशोप- पत्तिमयोचाम । यथा हि घृतसुवर्णादीनामविभज्यमानावयवाना- मप्यनिसंयोगावभावापत्त्या काठिन्यविनाशो भवति, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्त्या मूर्यादिविनाशो भवि- दिग्भेदव्यवस्थापकास्त्वया परमाण्ववयवाः स्वीकृतास्त एव मम परमाणवस्तेऽपि साव. यवाश्चत्तदवयवा एवेत्येवं यतः परं न विभागः स परमाणुर्निरवयवः स च नित्यः परि- माणतारतम्यविधात्याधारत्वादात्मवदिति शङ्कते-यानिति । कि सर्वथैव विभागा- योग्यं वस्तु परमाणुरुतास्मदादिभिरविभज्यमानावयवम् । आये न परमाणोदिग्भेदाव- धित्वं मूलकारणस्य सन्मात्रस्यैव सर्वों विभोगायोग्यत्वात्तस्य च निरवयवत्वं सिद्धमेव । द्वितीये सन्मात्रान्मूलकारणादतिरिक्तं किंचन सूक्ष्मं वस्तु परमाणुरस्तु स च विन(नोट- मर्हति पृथिव्यादिजातीयत्वात्परराभीष्टव्यणुकवदित्याह-नेति । दृष्टान्तं समयते- यथेति । वस्तुभूताऽपोति परमतेनोक्तम् 1 दान्तिकं निगमयति-तथेति । नित्याः परमाणवो निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति शङ्कते-~विनश्यन्त इति । हेत्वसिद्ध्या समाधत्ते-नायमिति । उक्तमेव स्फुटयति-ययेत्यादिना । अवयवतत्संयोगवि- नाशौ विनाऽपि सुवर्णपिण्डो नश्यति विनोऽपि संयोगान्ता मुवर्णद्रको जायते परमा- णुकाठिन्यं च विभाग विना विनश्यति तद्गतद्रवश्व संयोगाहते भवति । न च काठि- न्यद्रवौ तावद्रव्यातिरिक्तौ शक्यौ वक्तुम् । एवं विनवावयवविभागविनाशौ परमाणवो विनंड्यन्त्यन्ये चोत्पत्स्यन्त इत्यर्थः । मूर्तिशब्देन काठिन्यम् । आदिशब्देनावस्था- भेदादि गृह्यते । द्रव्यनाशस्यावस्थानाशो नोदाहरणमित्याशङ्कयात्रापि परमाण्यवस्था- नाश एव सर्वकार्याणा तदवस्यात्वादित्यभिप्रेत्य कार्यद्रव्यत्वहेतुं व्यभिचारयति- १. ज. म. व मम । २ ज. 'यत्ता । ३ ज. 'न्तोऽयक. थाऽवि । ५ के. 'भागयो। ६ क. 'यो विन' । ७ क.स २. 'ना च स । ८ क, नश्यति । ९ फ. प. 'नरयन्स।

·[अ०२पा०२०१८]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ६५९ (ईसराद्भिग्नानो बाखवस्त्वस्तित्ववादिवौद्धविदोषसंमतानां परमाणूर्ना शन्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतसण्डनम् , भधि० ४) प्यति । तथा कार्यारम्भोऽपि नावयवसंयोगेनैव केवलेन भवति सीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यार- म्भदर्शनात् । तदेवमसारतरतर्कसंदृब्धत्वादीश्वरकारणातिविरु- दत्वाच्छुतिमवणैश्च शिष्टैर्मनादिभिरपरिगृहीतत्वादत्यन्तमेवान- पेक्षाऽस्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोधिभिरिति वाक्यशेपः ॥ १७ ॥ [३] (ईश्वरादिनाना पालवस्त्वस्तित्ववादियौद्धविपसंमतानो परमाणूनो शब्दस्पर्शादीनो च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , अधि..) समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ वैशेपिकराधान्तो दुर्युक्तियोगाइदविरोधाच्छिष्टापरिग्रहाच नापेक्षितव्य इत्युक्तं सोनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्या- सर्ववैनाशिकराद्धान्तो नतरामैपेक्षितव्य इतीदमिदानीमुपपाद- तथेत्यादिना । कार्यनाशस्यावयवनाशतद्विभागाधीनत्वनियमाभाववदित्यर्थः । तस्य फेवलत्वं प्राधान्यम् । सति तस्मिन्कार्योत्पादस्य क्षेपाभावानियमाभावे हेतुमाह- शरिति । आदिशब्देन लवणादि गृह्यते । क्षीराद्यनुगुणादवयवासंयोगादतिरिक्तो ध्याद्यनुगुणः संयोगोऽवयवयोगान्तरम् । दधिहिमादीत्यादिप जलोद्यर्थम् । दध्या- दिषु सत्यपि कार्यद्रव्यत्वे विशिष्धानेकद्रव्यारब्धत्वासिद्धेस्नैकान्त्यादित्यर्थः । एतेन कार्यद्रव्यं स्वपरिमाणादणुतरपरिमाणारब्धं कार्यद्रव्यत्वादित्यपास्तम् । यच्चायुपरिमाण- तारतम्य कचिद्विश्रान्त परिमाणतारतम्यत्वादिति तत्राऽऽश्रयासिद्धिरित्यभिप्रेत्याधिकर- णार्थमुपसंहरतितदेवमिति । वाक्यशब्देनापरिग्रहसूत्रं गृह्यते ॥ १७ ॥ (३) वैशेषिकं निरस्य वैनाशिकं निरस्यति-समुदाय इति । आर्हतादिमतं हित्वा किमित्यनन्तरं वैनाशिकमतं निरस्यते तबाऽऽह-वैशेषिकेति । परिमाणभेदेन देहा- देराशतरविनाशित्वाङ्गीकारादर्धनाशिकलं वैशेषिकस्येति तन्निरासानन्तरं वैनाशि- कल्पाविशेषाद्धिस्थं सर्ववैनाशिकनिरसनमित्यर्थः । वैशेपिका देहादेखिक्षणस्थायित्व- मास्थितास्तथाऽपि तन्मते निरस्ते तन्मात्रमपि यैनें तन्मतमतिशयेन नापेक्षितव्यमि- त्याह-नतरामिति । तथाऽप्येकेनैवाधिकरणेन तन्निराससंभवे किमधिकरणद्वयनेति १७. म. योऽय: 11 क.. म. 'न्तो नित। ३ क. १. य, 'मन' । ४ क. 'त्य प्रक्षे। ५०. इ. लार्थ।

·५५८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०१७) (परमा नो सेयोगेन जगदुत्पत्तेर्युक्तिविरुद्धत्वम् , अधि०३) यांस्त्वं दिग्भेदभेदिनोऽवयवान्कल्पयासि त एवं परमाणव इति चेत् । न । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यक्रमेणाऽऽ परमकारणाविनाशो . पपः । यथा पृथिवी बणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभूतापि विनश्यति । ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विन- श्यति तवो मणुकम् । तथा परमाणवोऽपि पृथिव्पेकजातीयकत्वा- विनश्पेयुः । विनश्यन्तोऽप्यवयव विभागेनैव विनश्यन्तीति चेत् । नायं दोषः। यतो घृतकाठिन्यविलयनवदपि विनाशोप- पत्तिमवोचाम । यथा हि घृतसुवर्णादीनामविभज्यमानावयवाना- मप्यनिसंयोगाद्रवभावापत्या काटिन्यविनाशो भवति, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्या मूर्त्यादिविनाशो भवि- दिग्भेदव्यवस्थापकास्त्वया परमाण्यवयवाः स्वीकृतास्त एव मम परमाणवस्तेऽपि साव . यवाश्चत्तदवयवा एवेत्येवं यतः परं न विभागः स परमाणुनिरवयवः स च नित्यः परि- माणतारतम्य विश्रान्त्याधारत्वादात्मवदिति शङ्कते-यानिति । किं सर्वथैव विभागा- योग्य वस्तु परमाणुरुतास्मदादिभिरविभज्यमानावयवम् । आये न परमाणोदिग्भेदाव- धित्वं मूलकारणस्य सन्मात्रस्यैव सर्व विभागायोग्यत्वात्तस्य च निरवयवत्वं सिद्धमेव । द्वितीये सन्मात्रान्मूलकारणादतिरिक्तं किंचन सूक्ष्म वस्तु परमाणुरस्तु स च विन(न)ए. मर्हति पृथिव्यादिनातीयत्वात्पराभीष्टद्यणुकवदित्याह-नेति । दृष्टान्तं समर्थयते- यथेति । वस्तुभूताऽपोति परमतेनोक्तम् । दार्शन्तिकं निगमयति-तथेति । नित्याः परमाणवो निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदिति शङ्कते-विनश्यन्त इति । हेत्वसिद्ध्या समाधत्ते-नायमिति । उक्तमेव स्फुटयति-यथेत्यादिना । अवयवतत्संयोगवि- नाशौ विनाऽपि सुवर्णपिण्डो नश्यति विनोऽपि संयोगान्तरं सुवर्णद्रवो जायते परमा- णुकाठिन्यं च विभागं विना विनश्यति तद्तद्रवश्व संयोगाइते भवति । न च काठि- न्यद्रवौ तावद्रव्यातिरिकौ शक्यौ वक्तुम् । एवं विनवावयवविभागविनाशौ परमाणवो विनेड्यन्त्यन्ये चोत्पत्स्यन्त इत्यर्थः । मूर्तिशब्देन काठिन्यम् । आदिशब्देनावस्था- भेदादि गृह्यते । द्रव्यनाशस्यावस्थानाशो नोदाहरणमित्याशङ्कयात्रापि परमाण्यवस्था- नाश एव सर्वकार्याणां तदवस्थात्वादित्यभिप्रेत्य कार्यद्रव्यत्वहेतुं व्यभिचारयति-- १४. ज. म. व मम । २ ज. 'यत्वा' । ३ ज. 'न्तोऽव। ४ क. थाऽदि। ५ क. 'भागयो । ६ क, 'यो विन । ७ क. प ठ . 'ना च । ८ क. नश्यति । १ क. स. "नश्यन्स।

·(अ.सा. २०१८]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५५९ (ईश्वरादिनाना पायपस्त्वस्तित्ववादियौद्धविशेषसंमतानां परमाना अन्मस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , भधि० ४ ) ध्यति । तथा कार्यारम्भोऽपि नावयवसंयोगेनैव केवलेन भवति क्षीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यार. म्भदर्शनात् । तदेवमसारतरतर्कसंदृन्धत्वादीश्वरकारणश्रुतिविरु- दत्वाच्छ्रतिप्रवणैश्च शिष्टैर्मन्वादिभिरपरिगृहीतत्वादत्यन्तमेवान- पेक्षाऽस्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोथिभिरिति वाक्यशेपः ।। १७ ।। [२] (ईश्वरादिनाना पाणवस्त्यस्तित्ववादिवौद्धविशेपसंमतानो परमाणूनो शब्दस्पर्शादीना च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , आ०) समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८॥ वैशेपिकराधान्तो दुर्युक्तियोगादिविरोधाच्छिष्टापरिग्रहाच नापेक्षितव्य इत्युक्तं सोऽर्धनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्या- सर्ववैनाशिकराद्धान्तो नरामैपेक्षितव्य इतीदमिदानीमुपपाद- केवलत्वं तथेत्यादिना । कार्यनाशस्यावयवनाशतद्विभागाधीनत्वनियमाभाववदित्यर्थः । तस्य प्राधान्यम् । मति तस्मिन्कार्योत्पादस्य क्षेपाभावान्नियमाभावे हेतुमाह- क्षीरेति । आदिशब्देन लवणादि गृह्यते । क्षीराद्यनुगुणादवयवसंयोगादतिरिक्तो दध्याधनुगुणः संयोगोऽवयवसंयोगान्तरम् । दघिहिमादीत्यादिपदं जलोद्यर्थम् । दध्या- दिपु सत्यपि कार्यद्रव्यत्वे विशिष्टानेकद्रव्यारब्धत्वासिद्धेरनैकान्त्यादित्यर्थः । एतेन कार्यदन्यं स्वपरिमाणादणुतरपरिमाणारब्धं कार्यद्रव्यत्वादित्यपास्तम् । यच्चाणूपरिमाण- तारतम्य कचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वादिति तत्राऽऽश्रयासिद्धिरित्यभिप्रेत्याधिकर. णार्थमुपसंहरति--तदेवमित्ति । वाक्यशब्देनापरिग्रहसूत्रं गृह्यते ॥ १७ ॥ (३) वैशेपिकं निरस्य वैनाशिक निरस्यति समुदाय इति । आर्हतादिमतं हित्वा किमित्यनन्तरं वैनाशिकमतं निरस्यते तबाऽऽह-वैशेषिकेति । परिमाणभेदेन देहा. देराशुतरविनाशित्वाङ्गीकारार्धवैनाशिकत्वं वैशेषिकस्येति तन्निरासानन्तरं वैनाशि- कत्वाविशेपाबुद्धिस्य सर्ववैनाशिकनिरसनमित्यर्थः । वैशेषिका देहादेखिक्षणस्थायित्व. मास्थितास्तथाऽपि तन्मते निरस्ते तन्मात्रमपि यैर्नेष्ट तन्मतमतिशयेन नापेक्षितव्यमि- त्याह-नतरामिति । तथाऽप्येकेनैवाधिकरणेन तन्निराससंभवे किमधिकरणद्वयेनेति , इ. म. ऽिऽर्थः । २ क. इ. म. 'न्तो नित' । ३ क. इ. म. 'मन'1४ क. 'स्य प्रक्षे। ५.इ.'लार्य।

·५६० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०१८] (ईश्वराद्भिन्नानां वाह्यवस्वस्तित्ववादिवीद्धाविशेषसमतानो परमाणनां शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतसण्डनम् , अधि० ) यामः । स च वहुमकारः प्रतिपत्तिभेदाद्विनयभेदाद्वा । तत्रैते यो चादिनो भवन्ति । केचित्सर्वास्तित्ववादिनः । केचिद्विज्ञा- नास्तित्वमात्रवादिनः । अन्ये पुनः सर्वशून्यत्ववादिन इति । तत्र ये सर्वास्तित्ववादिनो वाद्यमान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति भूतं भौतिकं च चित्तं चत्तं च तांस्तावत्मतिमः । तत्र भूतं पृथिवीधात्वादयः । भौतिक रूपादयश्चक्षुरादयश्च । चतुष्टये च पृथिव्यादिपरमाणवः सरस्नेहोणेरणस्वभावास्ते पृथिव्यादि- भावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते । तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञास- तत्राऽऽह-स चेति । राद्धान्तस्यैक्याद्वहुप्रकारत्वायोगमाशङ्कयाऽऽह-प्रतिप- तीति । उपदेष्टुः सर्वज्ञस्यैक्यात्कथं शिष्याणां तद्भेदस्तत्राऽऽह-विनेयेति । मन्द- मध्यमोत्तमधियां शिष्याणां भेदात्तवेदसिद्धिरित्यर्थः । प्रतिपत्तिभेदावधारणार्थों वाश- ब्दो न विकल्पार्थः । तानेव दर्शयति-तत्रेति । सौत्रान्तिकवैशेपिकयोरवान्तरभेदेऽपि सर्वास्तित्वसंप्रतिपत्तेरेकीकृत्य नित्वमुपपादयति-केचिदिति । इदानीमायाधिकर- णस्य प्रवृत्तिप्रकारमाह-तत्रेति । वाह्यं विशिनष्टि-भूतमिति । आभ्यन्तरं कथ- यति-चित्तमिति । बाह्यार्थवादिबौद्धराद्धान्तो विषयः स किं प्रामाणिको भ्रान्तो वेति विप्रतिपत्तेः सदेहे पूर्वपक्षं विवृणोति-तत्रेत्यादिना । तस्य भ्रान्तत्वोपपादनेन समन्वयस्य तद्विरोधनिरासात्पादादिसंगतयः । तस्य प्रामाणिकत्वात्तद्विरोधे समन्वया. सिद्धिान्तत्वाद्विरोधस्याभावात्तत्सिद्धिरित्युभयत्र फलसिद्धिः । धातुशब्दः स्वभावव- चनः । आदिशब्देनाप्तेनोवाय्वाकाशर्तवो गृह्यन्ते । विषयाणामिन्द्रियाणां च भौतिक- शादेवाच्यत्वमाह-भौतिकमिति । पृथिव्यादयश्च परमाणुपुञ्जा एव नावयव्यार- म्भोऽस्तीति वक्तं परमाणुस्वरूपमाह-चतुष्टये चेति । कठिनस्वभावाः पृथिवीपरमा- णवः । स्नेहस्वभावा आप्यपरमाणवः । उप्तास्वभावास्तेनापरमाणवः । ईरणं चलनं तत्स्वभावा वायुपरमाणवः । तेषां चतुर्विधानां सर्गकाले संयोगापत्तिमाह–त इति । भूतमोतिकानुक्त्वा चित्तचैत्तानाह-तथेति । कर्मकरणव्युत्पत्तिभ्यां सविषयाणोन्द्रि- याणि रूपस्कन्धः। रूप्यमाणपृथिव्यादीनां वाह्यत्वेऽपि देहस्थत्वादिन्द्रियसंबन्धाच्चाऽऽ. ध्यात्मिकत्वम् । अहमिति प्रत्ययो विज्ञानस्कन्यः । सुखादिप्रत्ययो वेदनास्कन्धः । गौरव इत्यादिशब्दसंजल्पितप्रत्ययः सज्ञास्कन्ध. । सस्कारस्कन्धस्तु रागादि धर्माधर्मों च । तत्र विज्ञानस्कन्वश्चित्तम् । इतरे चैत्ताः । उक्तानां स्कन्धानां समाहारं संघात ३ क.स.ज.म. ट.क चि। २ क. स. इ. भाषि' । ३ क. स. ठ. ह. "भास. स्वात।४ठ. 'ब्दत्व । ५ क.ट, द. 'प्णस्व।

·[अ०२पा०२०१८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेवानि। ५६१ (ईश्वरादिनाना बाद्यवस्त्वस्तित्ववादियोद्धविशेषसमतानो परमा. गना शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमत्तखण्डनम् , अधि० ४) स्कारसंज्ञकाः पञ्च स्कन्धाः। तेऽप्याध्यात्म सर्वव्यवहारास्पद- मावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते सर्वद० सं० पृ० २३ २०१७] । सत्रेदमभिधीयते । योऽयमुभयहेतुक उभयप्रकारः समुदायः परेपापभिप्रेतोऽणुहेतुकथ भूतभौतिकसंहतिरूपः स्कन्धहेतुकश्च पञ्चस्कन्धीरूपः, तस्मिन् " उभयहेतुकेऽपि समुदाये" अभि- भेपमाणे " तदप्राप्तिः " स्यात्समुदायाप्राप्तिः समुदायभावानुप- पचिरित्यर्थः । कुतः। समुदायिनामचेतनत्वात् । चित्ताभिज्व- लनस्य च समुदापसिद्ध्यधीनत्वात् । अन्यस्य च कस्यचिचेत- नुस्य भोक्तः प्रशासितुर्वा स्थिरस्य संहन्तुरनभ्युपगमात् । निर- पक्षपत्यभ्युपगमे च प्रत्यनुपरमप्रसङ्गात् । आशयस्याप्यन्य- दर्शयति-तेऽपीति । उक्तस्य बाह्याध्यात्मिकभावजातस्याध्यक्षानुमानाभ्यां क्षणि. कत्वे सिद्ध स्थायिनो ब्रह्मणो जगत्सर्गवादिनः समन्वयस्य विरोधोऽस्तीति प्राप्तमन्य सिद्धान्तयति--तत्रेति । मूत्रं व्याचष्टेयोऽयमिति । बाह्यत्वमाध्यात्मिकत्व चोमयप्रकारत्वमुभयहेतुकमेवाऽऽह-अण्विति । बाह्ये भूतभौतिकसमुदाये पृथिव्या- दिपरमाणहेतुके रूपविज्ञानादिहेतुके चाऽऽध्यात्मिक समुदायेऽभिप्रेते तस्याप्राप्तिरयु- कता स्यादित्याह-तस्मिन्निति । संहन्यमानानामव्यवधाने संघातानुपपत्तौ च न हेतुरित्याक्षिपति-~-कुत इति । संघातः स्वतो वा परतो वा नाऽऽद्य इत्याह-समु. दायिनामिति । अग्वादीनामचैतन्यात्स्वातन्त्र्येण प्रवृत्त्यसिद्धेन स्वतः संघातो घटते । तथा च क्षणिकपक्षे सर्गादौ सघातयोगान्न तद्विरोधः समन्वयस्येत्यर्थः । परमपि संचातकारणं चित्ताभिज्वलनमन्यद्वा । तत्राऽऽयं दूषयति-चित्तेति । सिद्ध संघाते चित्ताभिज्वलनं ततः संघात इत्यन्योन्याश्रयान्न चित्ताभिज्वलनं तद्धे- तुरित्यर्थः । अन्योऽपि संहन्ता चेतनोऽचेतनो वा । चेतनोऽपि भोक्ता प्रशासिता पा विधाऽपि स्थिरो वा क्षणिको वा । नाऽऽद्यः । अनभ्युपगमात् । न द्वितीयः । क्षणिकस्यान्वयव्यतिरेककालानवस्थानात् । भोक्तश्च कारणविन्यासविशेषज्ञानायोगा- सर्वज्ञस्य स्वतस्तज्ज्ञानेऽपि क्षणिकत्वात्कर्तृत्वासिद्धरित्याहअन्यस्येति । अचेत. नोऽपि संहन्ता धर्मादिवा स्यादालयविज्ञानसंतानो वा । नाऽऽद्यः । तस्य पूर्ववञ्चेत- नाधीनप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । सतश्चेत्प्रवृत्तिस्तदा धर्मादिप्रवृत्त्यनुपरमानमोक्षासिद्धिरित्याह- निरपेक्षेति । आलयविज्ञानसंतानः संहन्तेति पतं प्रत्याह-~-आशयस्येति । आशे- १ज. तेऽव्यध्या । २ क. 'तुय । ३ इ. भ. नि. समुदाय । ४ क. पक्ष्यप्र'। ५ क. 'पेक्ष्योते।

·५६२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- (अ०२पा०२०१९] (ईश्वराद्भिन्नानो वाह्यवस्त्वस्तित्ववादिबौद्ध विशेषसमतानां परमा- णना शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकन्धमतखण्डनम् , अधि० ४) त्वानन्यत्वाभ्यामनिरूप्यत्वात् । क्षणिकत्वाभ्युपगमाच निा- पारत्वात्मवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्समुदायानुपपत्तिः समुदायानुप- पत्तौ च तदाश्रया लोकयात्रा लुप्येत ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेनोत्पत्तिमात्र निमित्तत्वात् ॥ १९॥ यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चिचेतनः संहन्ता स्थिरो नाभ्युपगम्यते तथाऽप्यविद्यादीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्यते लोकयात्रा । तस्यां चोपपद्यमानायां न किंचिदपरमपेक्षितव्य- मस्ति । ते चाविद्यादयोऽविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूपं पडाय- तनं स्पर्शो वेदना तृप्णोपादानं भवो जातिर्जरा मरणं शोकः परि- रतेऽस्मिन्कर्मानुभववासना इत्याशयः संतानस्तस्यापि संतानिभ्योऽन्यत्वमनन्यत्वं का । द्विधाऽपि दुनिरूपत्वान्न तस्य संहन्तृतेत्यर्थः । स खल्वन्यः स्थिरो वा क्षणिको वा । प्रथमेऽस्मदुक्तो भोक्तैव नामान्तरेणोक्तः स्यादिति मत्वा द्वितीये क्षणि- कस्य व्यापारात्पूर्व तत्काले वाऽभावात्तत्कारणत्वाश्रयत्वयोरसिद्धिरित्याह-क्षणि. कत्वेति । एतेनानन्यत्वमपि प्रत्युक्तम् । संतानिनामपि क्षणिकत्वेनोक्तरीत्या व्यापा- स्कारणत्वाद्ययोगात्तदभिन्नस्य संतानस्यापि तदसिद्धरित्याह-निर्व्यापारत्वादिति । संहन्तुरभावे फलितमाह-तस्मादिति । यथाकथंचिल्लोकयात्रा सिध्यति चेरिक समु. दायेनेत्याशङ्कयाऽऽह–समुदायेति ॥ १८ ॥ संघातस्य निमित्तमाशङ्कय निरस्यति-इतरेतरेति। पूर्वपक्षमागं विभजते- यद्य- पीति । तहि संघाताभावात्तदालम्बना लोकयात्रा न निर्वहेत्तत्राऽऽह-तथाऽपीति । कार्य प्रत्ययते जनकत्वेन गच्छतीति प्रत्ययशव्दस्य हेतुवाचित्वमुपेत्येतरेतरकारणत्वा- दित्युक्तम् । तथाऽपि संघातस्य निमित्तं वाच्यं तत्राऽऽह-तस्यां चेति । अविद्या- दीनामेव तन्निमित्तत्वान्नापेक्षणीयान्तरमस्तीत्यर्थः । के पुनरविद्यादयस्तत्राऽऽह-ते चेति । वक्ष्यमाणबुद्धिस्थपरामर्शी तच्छन्दः । क्षणिककार्यदु.खस्वभावप्वर्थेषु स्थाथि- नित्यमुखबुद्धिरविद्या । तस्यां सत्यां संस्कारा रागद्वेपमोहविषयेषु भवन्ति । तेभ्यो गर्भस्थस्योऽऽद्यं विज्ञानमुत्पद्यते 1 तस्माचाऽऽलयविज्ञानात्पृथिव्यादिचतुष्टयमुपादा- नकारणं नामाश्रयत्वान्नाम निप्पद्यते । तच कारणत्वेन स्वीकृत्य सितासितादिरूपव- क. स्याऽऽधवि।

·[अ०२पा० २८० १९]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५६३. (ईश्वराद्भिनामा बाखवस्त्वस्तित्ववादिवौद्धविशेषतमतानो परमा- नो शब्दस्पर्शादीना च जगदुत्पादकत्वमतपण्डनम् , अधिः । देवना दुःखं दुर्मनस्तेत्येवंजातीयका इतरेतरहेतुकाः सौगते समपे कचित्संक्षिप्त निर्दिष्टाः कचित्यपश्चिताः । सर्वेपामप्ययमविद्या- दिकलापोऽमत्याख्येयः। तदेवमविद्यादिकलापे परस्परनिमिचन- मितिकभावेन घटीयत्रवदनिशमावर्तमानेऽक्षिप्त उपपन्नःसंघात: "इति चेत् तत् "न"|कस्मात् । "उत्पत्तिमानिमित्तत्वात् । " भवेदुपपन्नः संघातो यदि संघातस्य किंचिनिमित्तमवगम्येत न स्वगम्यते । यत इत्तरेतरप्रत्ययत्वेऽप्यविद्यादीनां पूर्वपूर्वगुत्तरो- तरस्योत्पत्तिमात्रनिमित्रं भवद्भवेन तु संघानोत्पत्तेः किंचिनि- च्छरीरमभिनिर्वतते । गर्भीभूतस्य शरीरस्य कललबुख़ुदाद्यवस्था नामरूपशब्दाभ्यामना- भीटा जातरुत्तरत्राभिधानात् । नामरूपसंमिश्रितानीन्द्रियाणि पडायतनं पृथिव्यादिधा- तवः पडायतनानि यस्य करणजातस्य तत्तथा । नामरूपेन्द्रियाणां मिथः सनिपातः स्पर्शः । ततः सुखादिका वेदना । तस्यां सत्यां कर्तव्यं सुखं मयेत्यध्यवसानं तृष्णा । ततो वाकायचेष्टोपादानम् । ततो भवत्यस्माजन्मेति मवो धर्मादिः । तद्धेतुको देहोदयो जातिः । नातस्य देहस्य परिपाको जरा । देहनाशो मरणम् । म्रियमाणस्य सामिप- ङ्गस्य पुत्रादावन्तर्दाहः शोकः । तदुत्थं हा पुत्रेत्यादिप्रलपनं पारिदेवना । शब्दादि- ज्ञानपञ्चकसंयुक्तमसाध्वनुभवनं दुःखम् । दुर्मनस्ता मानसं दुःखम् । इतिशब्दो यथो- चपरामर्थः । एवंजातीयकशब्दो मदमानायुपक्केशसंग्रहार्यः अविद्यादिहेतुका जन्मा. दयस्तद्धेतू काश्चाविद्यादय इति घटोयन्त्रवदनवरतमावर्तनमेपामिति मत्वा विशिनष्टि- इतरेति । अविद्यादीनां सत्त्वमेव कथमित्याशङ्कय संक्षेपविस्तराम्यामुक्तत्वात्तद्रूपं सौग- तानां प्रसिद्धमित्याह-सौगत इति । न केवलं तेपामेव प्रसिद्धं किं तु सर्ववादिना- मपीत्याह-सर्वेपामिति । आनुभविकार्थप्रत्याख्याने सर्वव्यवहारासिद्धिरिति भावः । अविद्यादीनां मिथो निमित्तनैमित्तिकत्वेऽपि कृतः संघातसिद्धिरित्याशयोपसंहरति- तदेवमिति । अविद्यादिरेष संघाताभावे न सिध्यतीत्यनुपपत्त्या तदाक्षेपे तदाश्रयः सर्वव्यवहारो निर्वहतीत्यर्थः । सिद्धान्तभागगवतारयति-तन्नेति । तत्र प्रश्नपूर्व के हेतुमाह-कस्मादिति । हेतुं व्याचटे-~भवेदिति । अविद्यादीनां मियो निमित्तनै. मित्तिकमावभाजो संघातनिमित्तत्वमाशङ्कयाऽऽह -यत इति । उत्तरसूत्रस्थमर्थमभि- प्रेत्येहापिशब्दः । अविद्यादीना मियो हेतुहेतुमत्वेऽपि चेतनाधिष्ठानाहते संघातासिद्धि. १ क. गतस । २ ४. प. पेऽपि । ३ ज. चेत् "न"। ४ ज. द. यदित'।५३.ज. पूर्व । ६ क. स. पत्तेस्तदा । ७४. इ. सो व्य'।

·५६४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा-२०१९] (ईश्वराद्भिनाना वाववस्त्वस्तित्ववादियौद्ध विशेपर्समतानां परमा- णूना शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , अधिक ) मित्रं संभवति । नन्वविद्यादिभिरर्थादाक्षिप्यते संघात इत्युक्तम् । अत्रो च्यते । यदि तायदयमभिमायोऽविद्यादेयः संघातमन्तरे- णाऽऽस्मानमलभमाना अपेक्षन्ते संघातमिति ततस्तस्य संघातस्य निमित्त वक्तव्यम् । तच नित्येप्वप्यणुप्वभ्युपगम्यमानेप्वाश्रया- श्रयिभूते च भोकृपु सत्सु न संभवतीत्युक्तं वैशेपिकपरीक्षा- याम् । किमङ्ग पुनः क्षणिकेप्प्यणुपु भोकरहितेप्वाश्रयायिशू- न्ये वाऽभ्युपगम्यमानेपु संभवेत् । अधायमभिमायोऽविद्यादय एव संघातस्य निमित्तमिति । कथं तमेवाऽऽश्रित्याऽऽत्मानं लभमानास्तस्यैव निमित्तं स्युः। अथ मन्यसे संघाता एवानादौ संसारे संतत्यानुवर्तन्ते तदाश्रयाश्चाविद्यादय इति । तदाऽपि संघातात्संघातान्तरमुत्पद्यमानं नियमेन वा सदृशमेवोत्पद्येत । अनियमेन वा सदृशं विसदृशं वोत्पद्येत । नियमाभ्युपगमे मनु- रित्युक्ते पूर्ववादी पूर्वोक्तं स्मारयति-नन्विति । किमविद्यादयः संघातस्य गमकाः किं वोत्पादका इति विकल्पयति-अत्रेति । तत्राऽऽद्यमनूद्य दूषयति-यदीति । गमकत्वपक्षे स्वरूपसिद्धिरन्यतो वाच्या तचान्यन्नास्तीत्यर्थः । अणूनां स्कन्धानां चोम- यविधसंघातनिमित्तत्वमाशङ्कयाऽऽह-तचेति । आश्रयायिभूतेथिति भोक्तृषिशेष- । णमदृष्टाश्रयेष्वित्यर्थः । अणुपु स्थिरेषु भोगहेत्वदृष्टविशिष्टेषु भोक्तृषु चोक्तविशेषणेषु स्वीकृतेषु सत्सु चेतनस्याधिष्ठातुरनुरूपस्याभावान्न संभवति संघातापत्तेनिमित्तं किंचि- दित्युक्तमित्यर्थः । कैमुतिकन्यायमपिना सूचितमाह-किमिति । अदृष्टानयकर्तृराहि- त्यमाह-आश्रयेति । आश्रयायिशून्येप्विति पाठे तूपकार्योपकारकत्ववनितेवि. त्यर्थः । विशिष्टेप्वणुप स्वीक्रियमाणेषु किं पुनः संघातापत्तेनिमित्तं न किंचिदित्याक्षेपः। द्वितीयं शङ्कयति-अथेति । परस्पराश्रयत्वेन प्रत्याह-कथामिति । पूर्वपूर्वसंघा- तानामुत्तरोत्तरसंघातहेतुत्वात्तदानयत्वाच्चाविद्यादीनां नान्योन्याश्रयत्वम् । न च संह- न्तृचेतनापेक्षा स्वभावतो भावानां संहतानामेवोदयव्ययोपगमादित्याह-अथेति । तपयितुं विकल्पयति-तदाऽपीति । संघातवर्तिनोऽदृष्टस्याधिष्ठातृचेतनाभा- यात्तशात्प्रतिनियतकार्योपादायोगे स्वभावादेवोत्पतिरास्थया । तथा च पूर्यते गलति चेति पुद्गले शरीरं तच्च मनुष्यशब्दितं तदुपेतः संघातो नियमपक्षे न जात्यन्तरभाग्भवेदित्याह-नियमेति । द्वितीयेऽपि व्यवस्थापकाभावेनाव्यवस्था- १ज. 'दय एव स। २ क.'तम् । । ३. 2. 'धु भो । क. द. ज. ध्वणु'। ५ क, ज. पु चान्यु। ६ क. ज. श चोल्प।

·[अ०२पा०२२०२०]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेतानि । ५६५ (ईश्वराभिमान बाह्यपस्त्वस्तित्ववादिबौद्धपिशेषसमतानो परमा- नो शब्दस्पर्शदीनां च जगदुरपादकत्वमनसण्डनम् , अधिक .) प्यपुद्गलस्य देवत्तिर्यग्योनिनारकमाप्त्यभावः प्राप्नुयात् । अनि यमाभ्युपगमेऽपि मनुष्यपुद्गला कदाचित्क्षणेन हस्ती भूत्वा देवी वा पुनर्मनुष्यो या भवेदिति प्राप्नुयात् । उभयमप्यभ्युपगमवि- रुद्धम् । अपि च यद्भोगार्थः संघातः स्यात्स नास्ति स्थिरो भोक्तेति तवाभ्युपगमः । ततश्च भोगो भोगार्थ एव स नान्येन मार्थनीयः । तथा मोलो मोक्षार्थ एवेति मुमुक्षुणा नान्येन भवि- तव्यम् । अन्येन चेत्मायेंतोभयं भोगमोक्षकालावस्थायिना तेन भवितव्यम् । अवस्थायित्वे क्षणिकत्वाभ्युपगमविरोधः। तस्मा- दितरेतरोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वमविद्यादीनां यदि भवेद्भवतु नाम न तु संघातः सिध्येत् । भोक्त्रभावादित्यभिप्रायः ॥ १९ ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २०॥ उक्तमेतदविद्यादीनापुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वान्न संघातसिदिर- स्तीति । तदपि तूत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं न संभवतीतीदमिदानी- मुपपाद्यते । क्षणभङ्गवादिनोऽयमभ्युपगम उत्तरस्मिन्क्षण उत्प- द्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यत इति । न चैवमभ्युपगच्छता माह-अनियमेति । उभयत्रेष्टापत्ति शक्तित्वा निरस्यति-उभयमिति । न संघातानुपपत्त्या क्षणवादानुपपचि गापवर्गव्यवहारानुपपत्तेश्चेत्याह-अपि चेति । सणवादेऽपि बुभुक्षुणा भोगो मुमुक्षुणा मोक्षश्चार्थनायौ तत्कुतो भोगापवर्गव्यवहारासि- द्विस्तवाऽऽह-यदिति । अभ्युपगमफलमाह-ततश्चेति । भोगे दर्शितं न्यायं मोक्षेऽतिदिशति--तथेति । विपक्षे दण्डमाह--अन्येनेति । बुभुक्षोर्मुमुक्षोर्वा काल. द्वयस्थायित्वमाशङ्कयाह-अवस्थायित्व इति । परिहारमागतात्पर्यमुपसंहरति- तस्मादिति ॥ १९॥ उपेत्यवादमिदानी त्यजति-उत्तरेति । पूर्वसूत्रोक्तमन्यास्य सूत्रस्य तात्पर्यमाह- उक्तमिति । अविद्यादीनां मियो हेतुत्वमुपेत्य संघातासिद्विरुक्ता संप्रत्यन्योन्य- हेतुत्वमपि नेति वक्तमिदं सूत्रमित्यर्थः । अविद्यादीनामन्योन्यनिमित्तत्वायोग वक्तुं परपक्षमनुवदति-क्षणेति । तत्रानुपपत्ति प्रतिजानीते-न चेति । काऽत्रानुपपत्ति- १ ज. संभवत् । २ ज. भोक्तुरमा । ३४. ह. 'या पेटी ४७. स. स. १. शितन्या।

·५६६, .. श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- भ०२पा०२सू०२०] (ईश्वरादिनानां पानवस्वस्तित्ववादिवोद्धविशेषसंमतानां परमा. गूर्ना शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , अधि०४) पूर्वोचरयोः क्षणयोहेनुफलभावः शक्यते संपादयितुम् । निरु. ध्यमानस्य निरुदस्य वा .पूर्वक्षणस्याभावग्रस्तत्वादुत्तरक्षण. हेतुत्वानुपपत्तेः । अथ भावभूतः परिनिप्पन्नावस्था पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिप्रायस्तथाऽपि नोपपद्यते । भावभूतस्प पुनापारकल्पनायां क्षणान्तरसंवन्धप्रसङ्गात् । अथ भाव एवास्य व्यापार इत्यभिप्रायस्तथाऽपि नैवोपपद्यते । हेतुस्वभा- वानुपरक्तस्य फलस्योत्पत्त्यसंभवात् । स्वभावोपरागाभ्युपगमे च हेतुस्वभावस्य फलकालावस्थायित्वे सति क्षणभङ्गाभ्युपगम. त्यागमसङ्गः । विनैव या स्वभावोपरागेण हेतुफलभाषमभ्युपग- च्छता सर्वत्र तत्माप्रतिमसङ्गः । अपि चोत्पादनिरोधी नाम वस्तुनः स्वरूपमेव वा स्यातामवस्थान्तरं वा वस्त्वन्तरमेव वा सर्वथाऽपि नोपपद्यते । यदि तावद्वस्तुनः स्वरूपमेवोत्पादनिरोधी स्यातां ततो वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाः प्रामुयुः। रत्याशङ्कय पूर्वक्षणस्योत्पादनव्यापारः समनन्तरक्षणे वा स्वसत्ताक्षणे वेति विक- स्याऽऽधं प्रत्याह-निरुध्यमानस्यति । अचिरनिरुद्धत्वं निरुध्यमानत्वम् । निरो- धहेतुसानिध्यानुगमानिरुद्धत्वं चिरनिरुद्धत्वम् । कल्पान्तरमुत्थापयति-अथेति । स्थायित्वं व्यवच्छिनत्ति-परिनिष्पन्नेति । कारणस्य कार्यात्पूर्वकाले सत्ताऽर्थवती न कार्यकाले तदा कार्यस्य सिद्धत्वेन तदर्थसत्तानुपयोगत्वादिति भावः। तत्रापि कार्यका. रणत्वासिद्धिरित्याह-तथाऽपीति । कथं कारणस्योत्पादनं धर्मः खरूपं वा । नाऽऽद्य इत्याह-भावेति । कल्पान्तरमाह-अथेति । तत्रापि हेतुफलत्वस्य न संभावनेत्याह- तथाऽपीति । कथं हेतुस्वरूपं कार्यानन्वयि तदन्वयि वा । तत्र प्रथमं प्रत्याह- इस्विति । तदनुपरागेऽपि तद्भावे हिमवद्विन्ध्ययोरपि तद्भावः स्यादिति भावः । कल्पान्तरं दूषयति-स्वभावेति । प्रथमपक्षोकदोषं प्रपञ्चयति-विनैवेति । न च कार्यस्य कारणसादृश्यं तन्निवारकं किंचिद्रूपानुगमाभावे तस्यैवासंभवादिति भावः । इतश्च क्षणवादासिद्धिरित्याह-अपि चेति । तदेव वक्तुमुत्पादनिरोधौ त्रेधा विकल्प- यति-उत्पादेति । पक्षत्रयेऽपि वस्तुनो नित्यत्वप्रसङ्गान्न क्षणिकतेत्याह-सर्वथति। तत्राऽऽद्यमनूच वस्तुनो नित्यत्वं प्रसञ्जयन्क्षणिकवासिद्धिमाह-यदीति । द्विती. १ क. ज. व स्व।

·[अ०२पा०२०२१]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५६७ (ईश्वराद्भिग्नानां वालवस्त्वस्थित्ववादिवौद्धविशेषसंमतानां परमा- पूना शब्दस्पर्शादीना च जगदुत्पादकत्वमतपण्डनम् , अधिः .) अयास्ति कथिद्विशेष इति मन्येतोत्पादनिरोधशब्दाभ्यां मध्यव. तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्यते इति । एवमप्या. द्यन्तमध्यक्षणत्रयसंवन्धित्वादस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिः । अयात्यन्तव्यतिरिक्तावोत्पादनिरोधौ वस्तुनः स्यातामश्वमहि. पवत् । ततो वस्तुत्पादनिरोधाभ्यामसंस्पृष्टमिति वस्तुनः शाश्व- तत्वप्रसङ्गः । यदि च दर्शनादर्शने वस्तुन उत्पादनिरोधी स्यातामेवमपि द्रधौं वो न वस्तुधर्माविति वस्तुनः शाश्वतत्व- प्रसङ्ग एव । तस्मादप्यसंगतं सौगतं मतम् ॥ २० ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ क्षणभङ्गवादे पूर्वक्षणो निरोधग्रस्तत्त्वान्नीचरस्य क्षणस्य हेतुर्भ- वतीत्युक्तम् । अथ " असति " एव हेतौ फलोत्पत्ति धूयात्ततः "प्रतिज्ञोपरोधः" स्यात् । चतुर्विधान्हेतून्मतीत्य चित्तचैत्ता उत्प- यन्त इतीय प्रतिज्ञा हीयेत । नितुकार्याचोत्पत्तावप्रतिवन्धात्सर्व येऽपि क्षीणकत्वासिद्धितादवस्थ्यमाह-~अथेत्यादिना । तमेव विशेष दर्शयति- उत्पादेति । तृतीयमनूय क्षणिकत्वासिद्धि स्फुटयति- अथेति । प्रकारान्तरमाशङ्कय प्रत्याह-यदीति । उत्पादनिरोधयो१निरूपत्वे फलमाह---तस्मादिति । संघातस्य हेतुफलत्वस्य चासिद्धिरपिशब्दार्थः ॥ २० ॥ किं चासति फलहेती फलमुत्पद्यते सत्येव वेति विकल्प्याऽऽधं दूषयति-अस. तीति । मूत्र व्याकर्तु वृत्तं कीर्तयति-क्षणेति । तर्हि पूर्वक्षणस्योत्तरक्षणकारणत्व मा भूत्तहि पूर्वक्षणाभावाद्वोत्तरक्षणस्योत्पत्तिलदभावे सति वा । नाऽऽयः । नासतोs- दृष्टत्वादिति वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयमनुवदति-अथेति । निर्हेतुफलोत्पत्तिं प्रत्याह- तत इति । प्रतिज्ञोपरोधं स्फोरयति-चतुर्विधानिति । आलम्बनप्रत्ययः समनन्तर- प्रत्ययोऽधिपतिप्रत्यय आलोकश्चेति चतुर्विधा हेतवस्वान्प्रतीत्य प्राप्य चित्तं चैत्ताश्च तदभिन्नाः सुखादयो जायन्ते । तत्र नीलाभातस्य चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्ययान्नीला. कारता । समनन्तरप्रत्ययात्पूर्वज्ञानाद्बोधरूपता । चक्षुपोऽधिपतिप्रत्ययापग्रहणपत्ति- नियमः | आलोकाद्धेतोः स्पष्टता । सुखादीनामपि चैत्तानां चित्ताभिन्नानामेतान्येव चत्वारि कारणानि । सेयं प्रतिज्ञा निहेतुफलोत्पत्तौ वाध्येतेत्यर्थः । तत्रैवातिप्राय दोषान्तरमाह-निर्हेतुकायां चेति । अन्यथेति सूत्रावयवं शङ्कात्वेन व्याकरोति- १ क. 'दि । २ ज.'त्य हे । ३ क. 5. द. 'ति है। 3.5, 'सका दो।

·५६८ श्रीमद्वैपायनमणीतग्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२८०२२] (ईश्वरादिमानो याखवस्त्वस्तित्ववादियौद्ध विशेपसमतानो परमा- गूनो मान्दपर्यादीनो च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , अधि. ४) सर्वत्रोत्पधेत । अथोत्तरक्षणोत्पत्तिवितावदवतिष्ठते पूर्वक्षण इति यात्ततो "योगप" हेतुफलयोः स्यात् । तथाऽपि प्रतिज्ञोप- रोध एव स्यात् । क्षणिकाः सर्वे संस्कारा इतीयं प्रतिझोपर- ध्येत ।। २१ ॥ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ अपि च वैनाशिकाः कल्पयन्ति " बुद्धिवोध्यं त्रयादन्यत्सं. स्कृतं क्षणिकं च" इति । तदपि च वयं प्रतिसंख्यापतिसंख्या- निरोधावाकाशं चेत्याचक्षते । त्रयमपि चैतदवस्त्वभावमा निरुपाख्यमिति मन्यन्ते । बुद्धिपूर्वकः किल विनाशो भावानां प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भाप्यते । तद्विपरीतोऽमतिसंख्यानि- रोधः । आवरणाभावमात्रमाकाशमिति । तेपामाकाशं परस्ता- स्पत्याख्यास्यति [७० सू० २.२-२४] । निरोधद्वयमिदानी प्रत्याचप्टेमतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोरप्राप्तिरसंभव इत्यर्थः। अथेति । तथा च न प्रतिज्ञोपरोधातिप्रसङ्गाविति शेषः । उत्पत्तेरुत्पद्यमानाभेदमभ्युप- यन्तं प्रति सूत्रावयवेनोत्तरमाह-तत इति । यौगपद्योपगमे का हानिस्तत्राऽऽह-- तथाऽपीति । पूर्ववदा प्रतिक्षोपरोधो नास्तीत्याशङ्कयाऽऽह-क्षणिका इति । आद्यन्तवन्तो भावाः संस्काराः संस्क्रियन्ते समुत्पद्यन्त इति व्युत्पत्तेः ॥ २१॥ समुदायस्य कार्यकारणभावस्य क्षणिकत्वस्य चासिद्धिरुक्ता संप्रत्यम्युपगमान्तरं प्रत्याह-प्रतिसंख्येति। सौगतमतासांगत्ये सूत्रस्य हेत्वन्तरपरत्वमाह-अपि चेति । तदेव वक्तुं तन्मतमनुभापते-चैनाशिका इति । संस्कृतमुत्पाद्यं त्रयादन्यदित्युक्तम् । किं तत्रयं तदाह-तदपीति । तस्यापि क्षणिकत्वादुत्पाद्यत्वाच्च मान्यत्वप्रतियोगि- त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-त्रयमपीति । वस्तुप्रतियोगिकान्यत्वं वस्त्वन्तरस्यापीत्याश- डूयोक्तम्-अभावेति । अभावस्यापि प्रतियोगिद्वारा सोपाख्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- निरुपाख्यमिति । प्रतीपा संख्या प्रतिसंख्या सन्तमिममसन्तं करोमीति धीत्तया निरोधस्तथेति व्युत्पादयति-बुद्धीति । स्तम्भादीनां प्रतिक्षणं वारसिको विनाश इत्यप्रतिसंख्यानिरोधं व्याचप्टे-तद्विपरीत इति । आवरणाभावव्यङ्गयं शब्दवव्यं व्यवच्छेत्तुं मात्रपदम् । पराभ्युपगममुक्त्वा सुत्रविपयं परिशिनष्टि-तेपामिति । तात्पर्यमुक्त्वा प्रतिज्ञा विभनते-प्रतिसंख्येति । तत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह- क. ज. इ.ट. 'पद' । २ ३. सासमतेः ।

·[अ०२पा०२सू०२३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५६९ (ईश्वरादिमानां पापवस्त्वस्तिववादिवोद्धविशेषसमतानां परमा. शूना शम्दस्पोदीना च जगदुत्पादकत्वमतपण्डनम् , अधि० ४) कस्मात् “अविच्छेदाद" । एतौ हि प्रतिसंख्यापतिसंख्यानि- रोधी संतानगोचरौ वा स्यानां भावगोचरौ वा । न तावत्संता- नगोचरी संभवतः । सर्वेप्वपि संतानेए संतानिनामविच्छिन्नेन हेतुफलभावेन संतानविच्छेदस्यासंभवात् । नापि भावगोचरौ संभवतः । न हि भावानां निरन्बयो निरुपाख्यो विनाशा संभवति सर्यास्वप्यवस्थामु प्रत्यभिज्ञानवलेनान्वय्यविच्छेददर्श- नाद । अस्पष्टप्रत्यभिज्ञानास्वप्यवस्थासु कचिदृष्टेनान्वय्यविच्छे- देनान्यत्रापि तदनुमानात् । तस्मात्परपरिकल्पितस्य निरोधद्व- यस्यानुपपतिः॥ २२ ॥ उभयथा च दोषात् ॥ २३ ॥ योऽयमविद्यादिनिरोधः प्रतिसंख्योनिरोधान्तःपाती परपरि- कल्पितः स सम्यग्ज्ञानाद्वा सपरिकरात्स्पास्वयमेव का । कस्मादिति । हेतुं व्याख्यातुं विकल्पयति-एतौ हीति । भावशब्दः संतानिवाची । तत्राऽऽयं दूपयतितावदिति । योऽसावन्त्यः संतानी स किंचिदारभते न वा। नाऽऽयोऽन्त्यत्वासिद्धः संतानानुच्छेदाच । द्वितीयेऽर्थक्रियामावात्तदसत्वे तजनकमपि सर्वमसदित्यनेन क्रमेणासन्तः सर्वे संतानिनः स्युः। न च विजातीयक्षणोत्पादकत्वेनाक्रि- याकारित्वं सनातीयानुत्पादकत्वेन च संतानोच्छित्तिरेकस्मिन्नेव संतानेऽनेकसतानप्रस. शादतः संतानानुच्छेदान तनोचरौ निरोधावित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह-~-नापीति । निरन्वयं व्याचष्टे-निरूपाख्य इति । घटकपालादिषु सर्वत्र सैयं मृदिति प्रत्यभिज्ञा- नादन्वयिनो नाशामावावगतोरिति हेतुमाह-सर्वास्तिति । बीनाङ्कुरादीनामुत्तरोत्तर- कार्ये प्रत्यभिज्ञानाभावादन्वयिविच्छित्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-अस्पष्टेति । तास्वपि नान्वयी विच्छिद्यते घटकपालादौ दृष्टेनान्वरयविच्छेदेन विवादस्थलेऽपि तदनुमानात् । विमतं न निरन्वयविनाशि कार्यत्वाद्धटादिवदित्यर्थः । अन्वय्यविच्छेदेज विच्छेदोऽवस्थाना. मात्यन्तिकः स्यादित्याशङ्कय नावस्था निरन्वयनाशिन्यस्तासामनिर्वाच्यतयाऽन्वयिमा. अत्वात्तस्यै च सत्त्वेनाधिष्ठानत्वादनाशादित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ २२ ॥ प्रतिसंख्यानिरोधान्त तमविद्यादिनिरोधं निरस्यति-उभयथेति । सूत्रं व्याकर्नु विपयमुक्त्वा विकल्पयति-योऽयमिति । यमनियमादिसामग्री परिकरस्तत्सहितस- १ ज. 'सेम'। २ क. इ. म. ८. ख्यापतिसख्यानि' । ३८. इ. व्याख्यातुं ।

·५७० श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०२४] (भिरादिनाना याव्यवस्वस्तिस्ववादियो विशेषसमतानां परमा. णूनो शब्दस्यमादीनां च जगदुत्पादकत्वमतसण्डनम् , अधि०४) पूर्वस्मिन्विकल्पे नितुरुविनाशाभ्युपगमहानिप्रसङ्गः । उत्तर- स्मिस्तु मार्गोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः । एवमुभयधाऽपि दोपप्रसङ्गाद- समञ्जसमिदं दर्शनम् ॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४॥ यच तपोमवाभिमेत निरोधद्वयमाकाशं च निरुपाख्यमिति, तत्र निरोधदयस्य निरुपाख्यत्वं पुरस्तानिराकृतम् । आकाश- स्येदानी निराक्रियते ! "आकाशे च" अयुक्तो निरुपाख्यत्वा- भ्युपगमः । प्रतिसंख्यापतिसंख्यानिरोधयोरिव वस्तुत्वमतिपत्तेः अविशेषात् "आगमप्रामाण्यात्तावत् आत्मन आकाशः संभूतः"[तै० २-१] इत्यादिश्रुतिभ्य आकाशस्यं च वस्तुत्वप्र- सिद्धि विमतिपन्नोन्मति तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यं गन्धादीनां . म्यग्धीसाध्यश्चेदविद्यादिनिरोधस्तदा खमतहतिरित्याह-पूर्वस्मिन्निति । स्वयमेव चेदविद्यादिनिरोधस्तदा सर्व क्षणिकमित्यादिभावनोपदेशवैययमित्याह-उत्तरस्मि- स्त्विति । सूत्रव्याख्यामुपसंहरति एवमिति ॥ २३ ॥ निरोधद्वयं निरस्याऽऽकाशं निरस्यति-आकाशे चेति । सूत्रस्य संगतिमाह- यचेति । वृत्तमनूद्य पूर्वोत्तरसूत्रयोरपुनरुक्तं विषयमुक्त्वा प्रतिज्ञामाकाङ्क्षा पूरयन्व्या. करोति-आकाशे चेति । तत्र हेतुः-प्रतिसंख्येति । कथमावरणाभावमात्रे तस्मि- वस्तुत्वधीस्तत्राऽऽह-आगमेति । तत्प्रामाण्येऽपि कथमाकाशे वस्तुत्वधीरित्याशङ्कम तदुत्पत्तिवादिनीना श्रुतीना भूयस्त्वादित्याह-आत्मन इति । न हि निरुपाख्य नर- विपाणवदुत्पत्तुमर्हतीति भावः । आर्गमाप्रामाण्ये बौद्धा विवदन्ते तत्कथं तान्प्रत्यागमेन नभतो वस्तुत्वमुच्यते तत्राऽऽह-विप्रतिपन्नानिति। अनुमानमेव सूचयति-गन्धा- दीनामिति । शब्दो हि कचिदाश्रितो धर्मवाद्गन्धवदिति सामान्यतो धर्मसिद्धिः । शब्दश्च विशेषगुणोऽस्पर्शवत्वे सति बााँकेन्द्रियग्राह्य नातिमत्त्वाद्गन्धवत् । स च प्रत्य- क्षत्वे सत्ययावद्रव्यभावित्वेन स्पर्शवदसबन्धाद्विशेषगुणतया दिकालमनोभिरसंसद्बाले- न्द्रियग्राह्यतया चानात्मगुणत्वात्पारिशेप्यादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रगाश्रयस्तचाऽऽकाशमि. त्यर्थः । आगमादनुमानादनुभवाद्वा सोपाख्यमाकाशमित्युक्त्वाऽऽवरणाभावपक्षे दोप- .. १ ज. पामभि । ३ ज. 'स्य व । ३ ज.म. 'मानपि प्रति श। ४ ख. इ. गमना। ५०. . बालेन्द्रि।

·[अ०२पा०२सू०२४]आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५७१ (ईश्वरादिनाना बाद्यवस्त्यस्तित्ववादियौविशेषसमतानां परमा- पना शन्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकालमतखण्डनम् , अधि) गुणानां पृधिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्शनात् । अपि चाऽऽवरणामा• चमात्रमाकाशपिच्छतापेकस्मिन्सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमान- त्वात्सुपर्णान्तरस्योत्सित्सतोऽनवकाशत्वमसङ्गः । यत्राऽऽवरणा- भावस्तत्र पतिष्यतीति चेत् । येनाऽऽवरणाभावो विशेष्यते तहि वस्तुभूतमेवाऽऽकाशं स्यानाऽऽवरणाभावमानम् । अपि चाऽऽमरणाभावमात्रमाकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपग- मविरोधः प्रसज्येत । सौगते हि समये " पृथिवी भर्गवः किंसं- निश्रया" इत्यस्मिन्मश्नमतिवचनावादे पृथिव्यादीनामन्ते “वायुः किंसनिश्रयः" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं भवति "वायुराकाश- सनिश्रयः" इति । तदाकाशस्यावस्तुत्वे न समजसं स्यात् । तस्मादप्ययुक्तमाकाशस्थावस्तुत्वम् । अपि च निरोधद्वयमाकाशं घ त्रयमप्येतनिकाल्यावस्तु नित्यं चेति विप्रतिपिद्धम् । न यवस्तुनो नित्यत्वमनित्वत्वं वा संभवति वस्त्वाश्रयत्वादधाम- व्यवहारस्य । धर्मधर्मिभावे हि घटादिवद्वस्तुत्वमेव स्थान निरु- पाख्यत्वम् ॥ २४ ॥ माह-अपि चेति । यथैकघटसत्वेऽपि घटान्तरातत्त्वप्रयुक्त्या निर्धट भूजलमित्यशक्यं वक्तुं तथैकस्मिन्नावरणे सत्यावरणान्तराभावप्रयुक्त्याऽपि न तद्धीनतेति पक्ष्यन्तरसंचारो न स्यादित्यर्थः । देशावच्छेदेनाऽऽवरणाभावविभाग गृहीत्वा शङ्कते-पोति । अभा- वस्य धर्मिप्रतियोग्यपेक्षत्वाद्धर्मिणो वस्तुत्वं स्यादित्याह-येनति । इतश्चाऽऽका- शस्य वस्तुत्वमित्याह--अपि चेति । प्रसझं प्रकटीकर्तुं स्वाभ्युपगममुपन्यस्यति--- सौगते हीति । किं सम्यनिश्चितं श्रयोऽधिकरणमस्या इति किसनिश्रया । कथ- माकाशस्य वस्तुत्वाभावे तद्विरोधप्रसङ्गस्तत्राऽऽह-तदिति । आश्रयत्वं नावस्तुनो दृष्टमित्यर्थः । स्वाभ्युपगमविरोधप्रसङ्गफलमाह--तस्मादिति | निरोधद्वपस्याऽऽका- शस्य चावस्तुत्वे साधारणं दूपणमाह-~-अपि चेति । विप्रतिषेधं स्फोरयति-न हीति । नाशाभाकोपललितसत्तायोगित्वं नित्यत्वम् । तद्विपरीतमनित्यत्त्वम् । तदुभय न तुच्छस्य युक्तमित्यर्थः । वस्तुत्वाभावे धर्मधर्मिव्यवहाराविषयत्वमित्युक्तम् । इदानी तद्विपयत्वे वस्तुत्वं स्पादित्याह-धर्मेति ॥ २४ ॥ क. ज. 'च्छत एका ब, न, च्छतस्तवैक । २. रणमा । ३ क. ह. म. विशिष्य । ह, म, गवर्निकसं, ·५७२ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०२५) (ईश्वराद्भिग्रानी यापवस्त्वरितलवादिषीविशेषरांमतानो परमा- णूनो शन्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकरपमतमण्डनम् , अधि०४) अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ अपि च वैनाशिकः सर्वस्य वस्तुनः क्षणिकतामभ्युपयधुपले- धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयात् । न च सा संभवति । "अनुस्मृतेः। अनुभवमुपलब्धिमनूत्पद्यमानं स्मरणयानुस्मृतिः सा चोपल- ध्येककका सती संभवति । पुरुपान्तरोपलब्धिविपये पुरुषान्त- रस्य स्मृत्यदर्शनात् । कथं अहमदोऽद्राक्षमिदं पश्यामीति च पूर्वो- तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्यय: स्यात् । अपि च दर्शनस्मर- णयोः कर्तर्यकस्मिन्मत्यक्षः मत्यभिज्ञामत्ययः सर्वस्य लोकस्प प्रसिद्धोऽहमदोऽद्राक्षमिदं पश्यामीति । यदि हि तयोभिन्नः कर्ता स्यानतोऽहं स्मराम्यद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात् । न त्वे प्रत्येति कश्चित् । यत्रै प्रत्ययस्तत्र दर्शनस्मरणयोभिन्नमेव कर्तारं सर्वलोकोऽवगच्छति । स्मराम्यहमसावदोऽद्राक्षीदिति । इह त्वहमदोऽद्राक्षमिति दर्शनस्मरणयोवैनाशिकोऽप्यात्मानमे- वैकं कर्तारमवगच्छति । न नाहमित्यात्मनो दर्शनं निर्वृत्तं संप्रत्यात्मनः स्थायित्वं विशेषतः साधयति-अनुस्मृतेश्चेति । सूत्रस्य वैनाशिक दर्शनानुपपत्तौ हेत्वन्तरपरत्वमाह-अपि चेति। तदेव वक्तुं परस्यावश्यानयणीयमर्थ- माह-वैनाशिक इति । इष्टापत्तिमाशङ्कयाऽऽहन चेति । उपलब्धुन क्षणिकता युक्तेत्यत्र हेतुमुक्त्वा व्याकरोति-अन्विति । अनुशब्दस्य व्यवच्छेद्याभावेऽपि स्मृत्यु पन्ध्योरेककर्तृकत्वार्थ विशेषणमित्याह-सा चेति । न केवलमुपलब्धिस्मृत्योरेवै- ककर्तृकत्वमुपलब्ध्योरपीत्याह-कथमिति । यस्तु सत्यपि भेदे संतानैक्यं स्मृतिप्रयोज- कमिच्छति तं प्रत्याह-अपि चेति । पूर्वोत्तरप्रत्ययकर्तृभेदेऽपि संतानैक्यादेवविधा धीरित्याशङ्कयाऽऽह-यदि हीति । कर्तृभेदे स्मराम्यहमन्योऽद्राक्षीदिति लोकस्य धीः स्यादित्यर्थः । ईदृश्येव धीरित्याशङ्कयाऽऽह-न विति । कचित्तादृश्या थियोऽनुभवासिद्धत्वमाशङ्कयाऽऽह-पत्रेति । कर्तृभदावगतिमुद्दाहरति-स्मरामीति । क्वचित्तयोविभिन्नकर्तृकत्वे दृष्टिस्मृतित्वाविशेषादहमदोऽद्राक्षमित्यत्रापि तयोमिनकर्तृ- कत्वमनुमेयमित्याशङ्कयानुभवविरोधमाह-इहेति । अवगतिमनवगतिव्युदासेन स्फोर- यति-न नेति । यदात्मनो दर्शनं पूर्व निर्वृत्तं तदहं नाद्राक्षमिति न निनुते किं .ज.म. ट.'लम्धेरै'। ११. ट. 'स्य प्रक'म्यन्योऽदाक्षीदिति । ज. 'भ्यसा- वद्राक्षादिति । क. ठ. इ. 'योमिन'। ५ श. स्मारयति ।

·(१०२पा०२सू०२५]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेलानि । ५७३ (ईश्वराद्विमानां चायपत्त्वस्तित्ववादियोद्धविशेषसमतानो परमा. पूना ग्रन्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतपण्डनम्, अपि० ४) निनुते यथाऽगिरनुप्णोऽप्रकाश इति वा । तत्रैवं सत्यैकस्य दर्शनस्मरणलक्षणद्वयसंबन्धे क्षणिकत्वाभ्युपगमदानिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात् । तथाऽनन्तरामनन्तरामात्मन एच पति- पनि प्रत्यभिजाननेककर्तृकामोत्तमादुच्यासादतीताश्च प्रविपत्तीरा जन्मन आत्मैककर्तृकाः प्रतिसंधानः कर्ण क्षणभङ्गवादी बैना- शिको नापत्रपेत । स यदि यात्सादृश्यादेतत्संपत्स्यत इति । तं प्रतियात् । तेनेदं सदृशमिति द्वयायत्तत्वात्सादृश्यस्य । क्षण- भवादिनः सदृशयोयोर्वस्तुनोर्ग्रहीतुरेकस्याभावात्सादृश्यनि- मिचं प्रतिसंधानमिति मिथ्यामलाप एव स्यात् । स्याचेत्पूर्वोत्त- रयोः क्षणयोः सादृश्यस्य ग्रहीतैकस्तथा सत्येकस्य क्षणद्वयावस्था- नाक्षणिकत्वप्रतिज्ञा पीज्येत । तेनेदं सदृशमिति प्रत्ययान्तरमेवेदं नपूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्तमिति चेन्नातेनेदमिति भिन्नपदार्थो- त्वनुमन्यते परोऽपीत्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधादनुमानानुदये हयान्तमाह-यथेति । एत- दूटस्मततद्धटानुभवितैतटतातृत्वात्संप्रतिपन्नव्यक्तिवदिति मत्वा फलितमाह--तति । दर्शने स्मरणे चोक्तरीत्या क.क्ये सतीति यावत् । दृष्टिस्मृतिक्षणद्वयकतित्वमे- कस्यास्माभिरिष्यते क्षणिकत्वं त्वाशुतरविनाशित्वादित्याशङ्कयाऽऽह-तथेति । खर- सभइरत्ववदाशुतरविनाशित्वमपि भावानां प्रत्यभिज्ञाविरुद्धमित्यर्थः । विरोधमेव स्फोरयति-अनन्तरामिति । वर्तमानदशामारभ्योत्तमादुच्छालादा मरणादनन्तरामन तारा स्वस्यैव प्रतिपत्तिमात्मैककर्तृकां प्रत्यभिजानना जन्मनश्च वर्तमानदशापर्यन्तम- तोताः प्रतिपत्तीः स्वकीयाः स्वमात्रकर्तृकाः प्रतिसंदधानः सन्निति योजना । आत्मनि प्रत्यभिज्ञानं ज्वालादाविव साहश्यकृता भ्रान्तिारैति शङ्कते-स इति । एकस्प पूर्वोत्तरक्षणद्वयतत्सादृश्यदृशोऽसत्त्व सत्तं वेति विकल्पयतितमिति । असत्वं प्रत्याह-तेनेति । सत्वमन्ध निराह-स्यान्चेदिति । तेनेदं सरमित्ययं विकल्पप्रत्ययः स च स्वाकार बाह्यतयाऽध्यस्यति तत्त्वतस्तु पूर्वीपरौ क्षणी तयोः सादृश्यं वा न गृह्णाति तत्कथमेकस्य द्रष्टुः स्पायितेति शङ्कते-तेनेति । वस्तुद्वयप्रत्ययादन्यत्वधिया सादृश्यप्रत्ययस्यान्तरशब्दस्तथाऽपि तत्र वस्तुद्वय- प्रत्ययस्य निमित्तत्वादेकेन क्षणत्रयस्थायिना भाव्यमित्याह-नेति । तेनेदं सशमिति ज्ञाने तत्तेदंतापच्छिन्नावौँ तयोः साहश्यं च किं न भासते। भासमाना वा विज्ञानस्याऽऽकारास्तस्माज्ज्ञानाद्भिन्ना न वा । ज्ञानाकारत्वे ज्ञानमेकमनकं वा । तत्राऽऽधे स्वसवेदनविरोधः स्यादित्याह-तेनेति । भासमानानां बयाणा ज्ञानाकारत्वे १३, म. सदद्धा ।

·५७४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०२१] (ईश्वरादिनाना याद्यवस्तस्तित्ववादियौद्धविशेषसंमतानां परमा- गूनो सनसशांदीनां च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , अधिः) पादानात् । प्रत्ययान्तरमेव चेत्सादृश्यविषयं स्याचेनेदं सहश- मिति वाक्यमयोगोऽनर्थकः स्यात् । सादृश्पमित्येव प्रयोगः प्रामु. यात् । यदा हि लोके प्रसिद्धः पदार्थः परीक्षकैर्न परिगृह्यते तदा स्वपक्षसिद्धिः परपक्षदोषो वोभर्यमप्युच्यमानं परीक्षकाणामात्मनश्च यथार्थत्वेन न बुदिसंतानमारोहति । एवमेवैपोऽर्थ इति निश्चित तस्य वैश्ये व्याघातः । एकस्यानेकाकारत्वायोगात् । आकारभेदे च तद्भेदात् । न च ज्ञानानेकत्वमेकज्ञानेन हि नानापदार्थोल्लेखे नानेत्युच्छेखो न ज्ञानभेदः । परिशेपा. ज्ज्ञानानिनोऽर्थस्तस्य च नानाकारस्य तत्तेदतास्पदस्य तत्सादृश्यस्य च परामर्शः स्थायिन्यात्मनि सति स्यादिति मत्वोक्तमेव व्यनक्ति-प्रत्ययान्तरमिति । ननु नार्थस्य ज्ञाने मानमवजानीमहे येन प्रतीति विरुध्येमहि किं तु सोऽर्थः प्रतीतावारोपितो न बहिरस्ति न च प्रतीतितावन्मात्रेऽर्धस्य ज्ञानेऽध्यस्तत्वात्ततश्च न ज्ञानस्यैकस्य नाना- कारत्वकृतो व्याघातो न च बाह्यार्थावगमस्तत्राऽऽह-यदेति । करिपतोऽपि विज्ञानेऽर्थाकारस्तस्माद्भिन्नोऽभिन्नो वेति वक्तव्यम् । अनिर्वाच्यत्वानङ्गीकारात् । भिन्नत्वे ज्ञानान्तरवदकल्पितत्वं तथा च तेनेदमिति सशमिति च भातानामर्थानामेकना- नाभेदोपगमे मिथोऽप्यभेदः स्यात्ततश्चान्योन्यभेदेन पदार्था लोकसिद्धा नियेरन् । ज्ञानाञ्च ज्ञेयस्य भेदः प्रसिद्धः सोऽपि नियेत तदपवे च स्वपक्षसाधनपरपक्षाक्षेपा. सिद्धिः । विकल्पप्रतिभासिनां नित्यत्वादीनामे कार्यनिष्ठत्वाभावादेकाधिकरणविप्रतिषिद्ध. धर्मद्वयोपगमरूपविततिपत्तेरसंभवादिति भावः । तत्तेदंतादिरों ज्ञानस्याऽऽन्तर आकार इति मतं वाह्यार्थवाददूपणमध्येऽपि प्रसङ्गादाशङ्कय निरस्तम् । इदानीमस्ति वाह्योऽ. थः स तु क्षणिको निर्विकल्पके चकास्ति सविकल्पकप्रत्ययास्तु विकल्पास्तद्गतसाह- श्याद्याकारेण निर्भासन्ते तेन विप्रतिपत्त्यादिव्यवहारसिद्धिरिति बारार्थवादमाशय निरस्यति-एवमिति । न हि बाह्यस्यार्थस्य क्षणिकत्वं प्रमाणाभावान्न तावत्प्रत्यक्ष वर्तमानमर्थमवगाहमानं तस्यावर्तमानव्यावृत्तिं गमयति तद्धि वर्तमानताविशिष्टस्य तदै- वान्यव्यावृत्तिं गमयेदन्यदा वा । प्रथमे नास्मत्पक्षक्षतिरेकस्यापर्यायेणानेककालकलित- स्वानभ्युपगमात् । न द्वितीयो विरोधमन्तरेण कालान्तरीयसत्तव्यवच्छेदकत्वानुपपत्तेः । नापि यत्सत्तक्षणिकं घथा दीपः सन्तश्च भावा इत्यनुमानं क्षणिकत्वसाधकं दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । तस्य नाशित्वेऽपि विवक्षितक्षणिकत्वाभावात्तस्मादनिश्चितार्थवादिनो क. ख. म. लोकम । २ क, यमुच्य। ३ क. 'तो वि। . ह. 'पिज्ञा ।

·[अ०२पा०२सू०२६]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५७५ (ईश्वराशिनानो वायवस्वस्तित्वयादिवौद्धविशेषसमतानां परमा- पूना शब्दस्पर्शादीनां च जगदुत्पादकत्वमतखण्डनम् , आधेि०४) यत्तदेव वक्तव्यं ततोऽन्यदुच्यमान बहुमलापित्वमात्मनः केवल प्रख्यापयेत् । म चायं सादृश्यात्संव्यवहारो युक्तः । तद्भावा- वगमात्तत्सदृशभावानवगमाच । भवेदपि कदाचिद्राह्यवस्तुनि विमलम्भसंभवानदेवेदं स्यात्तत्सदृशं वेति संदेहः । उपल- धरि तु संदेहोऽपि न कदाचिद्भवति स एवाई स्यां तत्सदृशो वेति । य एवाई पूर्वेचुरद्राक्षं स एवाहमय स्मरामीति निश्चितत- भावोपलम्भात् । तस्मादप्यनुपपन्नो चैनाशिकसमयः ॥ २५ ॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ इतथानुपपन्नो वैनाशिकसमयो यतः स्थिरमनुयायि कारणम- नभ्युपगच्छतामभाषाभावोत्पत्तिरित्येतदाद्येत । दर्शयन्ति चोभावाझावोत्पत्तिम् “ नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् " इति । विन- धादि किल वीजादकर उत्पद्यते तथा विनटारसीराइघि मृत्ति- ग्हाच घटः । कटस्थाचेकारणात्कार्यमुत्पधेताविशेषात्सर्वे विश्लम्मकत्वान्न प्रतिवादितेत्यर्थः । आत्मनि प्रत्यभिज्ञा न सादृश्यादित्यत्र हेत्वन्तर- माह-न चेति । प्रत्यभिज्ञाया विपर्यासाख्यमप्रामाण्यं निरस्य संशयाख्यामपि तन्नि- रस्यति-भवेदिति । संशयसामग्रीतत्त्वावस्था कदाचिदित्युक्ता । संभवो नाना. कारवोपपत्तिः । संदेहोऽपीत्यपिना विपर्यासो दृष्टान्तितः । तत्र संदेहायोगे हेतु. माह-~~य इति । प्रत्यभिज्ञयाऽऽत्मनः स्थायित्वे फलितमाह-~तस्मादिति ॥२१॥ कारणाभावात्कार्योत्पत्तिरिति पक्षमवशिष्टं निराचष्टेनासत इति । परमतायोगे हेवन्तरपरत्वं सूत्रस्य दर्शयति-इतथेति । तदेव स्फोरयति -यत इति । अस्थि राजकारणात्कार्योत्पत्तिमिच्छतामभावाभावोत्पत्तिलादापततीत्येव न किं तु स्वयमपि नाशिकास्तयोपयन्तीत्याह-दर्शयन्तीति । तयाचष्टे--विनष्टादिति । हिशब्दस्त. दिच्छायाम् । खानिच्छायां किलकारः । विनष्टाद्वीजादेरङ्कुरादिनन्मेत्यत्र युक्ति. माह-कूटस्थादिति । कारणं समर्थमसमर्थ वा । यद्यसमधं न कदाचिदपि कार्य कुर्यात् । आये समर्धस्य क्षेपायोगादपर्यायेणाशेपं कार्य ननयेत्ततश्चोत्तरक्षणेऽयक्रिया. भावादसत्तम् । न च समर्थमपि सहकारितनिधिमपेक्ष्य जनक सहकारिणा वस्तुतोs. तिशयननने समर्थले सदा तजननावसमर्थत्वे कदाचिदपि तर्जन्मायोगात्सहका- तत्य क.अ. 'हाय 1 २१. म. 'चिसात्तदा । ३. म. 'पद्यते। द. म. द. यात्रामा 1५८. 'नटसोरा'६ च. श. 'शा सा'. 'मननायो।

·५७६ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्ममूत्राणि- [अ०२पा०२सू०२१] ( ईश्वराद्धिमानो वायपस्त्यस्तित्ववादियोचविशेषसंमतानां परमा. ना शन्दस्पोदीनां च जगदुत्पादकत्वमतसण्डनम् , अधिः ।) सर्वत उत्पयेत । तस्मादभावग्रस्तभ्यो वीजादिभ्योऽङ्खरादी- नामुत्पद्यमानत्वादभावागायोत्पत्तिरिति मन्यन्ते । तत्रेदमुच्यते नासतोऽदृष्टत्वात् " इति । नाभावाद्भाव उत्पद्यते । यद्यभा- वाद्भाव उत्पद्येताभावत्वाविशेषात्कारणविशेपाभ्युपगमोऽनर्थकः स्यात् । न हि वीजादीनामुपमृदितानां योऽभावस्तस्याभावस्य शशविपाणादीनां च निःस्वभावत्वाविशेषादभावत्वे कश्चिद्वि- शेपोऽस्ति । येन वीजादेवाहरो जायते क्षीरादेव दधीत्येवंजा- तीयका कारणविशेपाभ्युपगमोऽर्थवान्स्यात् । निर्विशेषस्य स्वभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे दाशविपाणादिभ्योऽप्यकुरादयो जायेरन् । न चैवं दृश्यते । यदि पुनरभावस्यापि विशेपोऽभ्यु- पगम्येतोत्पलादीनामिव नीलत्वादिस्ततो विशेपवलादेवाभा. यस्य भावत्वमुत्पलादिवत्मसज्येत । नाप्यभावः कस्यचिदुत्प. तिहेतुः स्यात् । अभावत्वादेव शशविपाणादिवत् । अभावाच भावोत्पत्तावभावान्वितमेव सर्व कार्य स्यान्न चैवं दृश्यते । सर्वस्यै च वस्तुनः स्वेन स्पेन रूपेण भावात्मनैवोपलभ्यमान- रिणोऽपि सहकार्यन्तरापेक्षायामनवस्थानाद्वस्तुनश्चातिशयस्य भेदे तस्यैव प्राप्ताप्राप्तविवे. केन जनकतया वस्तुनस्तदसिद्धिरभेदे तस्यैव जन्यतया क्षणिकस्य जनकत्वापत्तिरति. शयानाधाने सहकार्यपेक्षैव न स्यादित्यर्थः । कूटस्थस्य कारणत्वदौस्थ्ये फलितमाह- तस्मादिति । परमतनिरासित्वेन सूत्रमवतार्य व्याचप्टे-तत्रेति । तदेव व्यतिरेकद्वारा साधयति-यदीति । बीजाद्यभावेभ्योऽङ्घराद्युत्पत्तेस्तदभावसिद्धये कारणविशेषो- पादानमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । किं चाभावकारणवादिना तस्य निर्विशेषत्वं सविशेपत्वं वेष्टमायं दूषयति-निर्षिशेपस्येति । एतेन नासतोऽदृष्टत्वादिति व्याख्यातम् । द्वितीयमनूय निरस्यति--यदीति । अभावस्य कारणत्वमुपेत्योक्तं तदेवायुक्तमित्याह-नापीति । कार्यस्वभावालोचनयाऽपि नामावस्य कारणतेत्याह- अभावादिति । यद्येनानन्वितं न तत्तस्य कार्य यथा हेम्नाऽनन्वितो घटो न हेनो विकारः । अनन्विताश्चाभावेन मावास्तस्मान्नाभावविकारा इत्यर्थः । किं च यद्येनान्वित तत्तस्य कार्य यथा हेम्नाऽन्वितं रुचकादि तत्कार्यम् । अन्विताश्च भावेन भावास्तस्मा- तद्विकारा इत्याह–सर्वस्यति । भावान्वितत्वेऽपि कारणमन्वय्येवेत्यनियमादभावोऽपि १ क. ह. ज. व. स्तस्य च । १ क. ज. स. स्यान्नैव । ३ क, ज. प. 'स्य व । ४ क. ठ. र. हेमान्वि।

·. '[अ०२पा०२सू०२६]आनन्दगिरिकृतटीकासंपलितशांकरभाष्यसमेतादि। ५७७ (ईश्वराद्भिग्रानो वाद्यवस्त्वस्तित्ववादियोद्धविशेषसंमतानो परमा- पानां शब्दस्पर्शदीनां च जगदुत्पादकत्वमतवहनम् , अधि०४) त्वात् । न च मृदन्विताः शरावादयो भावास्तन्त्वादिविकाराः केनचिदभ्युपगम्यन्ते । मृद्विकारानेव तु मृदन्वितान्भावाल्लोको प्रत्येति । यत्तुक्तं स्वरूपोपमर्दमन्तरेण कस्यचित्कूटस्थस्य वस्तुनः कारणत्वानुपपरभावाभावोत्पचिर्भवितुमईतीति । तदुरुक्तम् । स्थिरस्वभावानामेव सुवर्णादीनां प्रत्यभिज्ञायमानाना रुचका- दिकारणभावदर्शनात् । येष्वपि वीजादिपु स्वरूपोपपदों लक्ष्यते तेवपि नासावुपमद्यमानाना पूर्वावस्थोत्तरावस्थायाः कारणमभ्युपगम्यते । अनुपमृद्यमानानामेवानुयायिनां वीजोद्यव- यवाडरादिकारणभावाभ्युपगमात् । तस्मादसः शशविपा- णादिभ्यः सदुत्पत्त्यदर्शनात्सद्भ्यश्व सुवर्णादिभ्यः सदुत्पचिदर्श- नादनुपपन्नोऽयमभावाद्भावोत्पत्त्यभ्युपगमः । अपि च चतुर्भि- चिचचचा उत्पद्यन्ते परमाणुभ्यश्च भूतभौतिकलक्षणः समुदाय उत्पद्यत इत्यभ्युपगम्य पुनरभावान्द्रावोत्पत्ति कल्पयद्भिरभ्युप- गतमपहनुवाननाशिकः सो लोक आकुली क्रियते ।। २६ ।। શેડ પિ कारणं किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । आयेऽनुमाने व्याप्तिमुक्त्वा द्विती- तामाह-मृदिति । अभावकारणवादिनोक्तमनुपापते.--यत्तिति । स्थिरस्य कारणत्वं न दृश्यते न युज्यते वा । नाऽऽद्योऽनुभवविरोधात् । न द्वितीयः स्थिर स्यापि क्रमवत्सहकारिवशात्कमकारित्वाविरोधात् । न च सहकारिनन्यातिशयस्यैव कारणत्वं न स्थायिनस्तथात्वं भेदाभेदादिमिरनिर्वचनीयातिशयवतो वस्तुनो लोकसिद्ध- कारणत्वानिराकरणात् । न च समर्थत्वादपर्यायमशेषजनकत्वं ततत्कालीनकार्यजन्म- सामोपगमात् । न च सामर्थ्यासामर्थ्याम्यां भावाभावभेदः कार्यभेदप्रतियोगिकश- पत्पशक्तियुक्तक्षणिकभावस्येवाभेदसिद्धरिति मत्त्वाऽऽह-तदिति । यत्तु विनष्टा- दीति तबाऽऽह-येष्विति । अङ्कुरादिषु पार्थिवादिस्वभावानामेव कारणत्वेऽपि चौजाद्यवयवानामिति परमतेनोक्तमुक्तेऽर्थे सूत्रं योजयन्नुपसंहरति-तमादिति । खाभ्युपगमविरोधादपि नाभावाद्भावोत्पत्तिरित्याह-अपि चेति ॥ २६ ॥ अभावकारणत्वे कारणविशेषोपादाने प्रवृत्तिरयुकत्युक्तम् । इदानी प्रवृत्तिमात्रमपि पट. 'ताल्लोकः । । १. ग. "दिकार्यका ।क, ड, झ. मे. 'ना' । ४ क. ज, ट, था। ५८, 'जा'।६ क.भयः स । ७ ड. म. गमम 1 क. सर्वलो ।

·६७८ श्रीपद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० २०२७-२८] ( विज्ञानवादियोद्धसमतविज्ञानस्य जगत्कर्टवादिसण्डनम् , अधि०५) उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ (४) यदि चाभावाद्भावोत्पत्तिरभ्युपगम्येत "एवं" सति "उदा. सीनानाम्" अनीदमानानाम् " अपि" जनानामभिपतसिद्धिः स्यात् । अभावस्प सुलभत्वात् । कपीचलस्य क्षेत्रकर्मण्यमयतमा- नस्यापि सस्यनिष्पचिः स्यात् । कुलालस्य च मृत्संस्क्रियाया- मप्रयतमानस्याप्यमत्रोत्पत्तिः । तन्तुबार्यस्यापि तन्तूनतन्वान- स्यापि तन्वानस्येव वस्त्रलाभः । स्वर्गापवर्गयोश्च न कश्चित्कथं- चित्सपीहेत । न चैतद्युज्यतेऽभ्युपगम्यते वा केनचित् । तस्माद- नुपपन्नोऽयमभावाद्भावोत्पत्यभ्युपगमः ॥ २७॥ [४] ( विज्ञानकादिवौद्धसमतविज्ञानस्य जगत्कर्तृत्वादिसण्डनम् , अधि० ५) नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ एवं वाह्यार्थवादमाश्रित्य समुदायाप्राप्त्यादिप दूपणेपूद्भावि- तेपु विज्ञानवादी बौद्ध इदानी प्रत्यवतिष्ठते । केपांचित्किल चिनेयानां वाह्य वस्तुन्यभिनिवेशमालक्ष्य तदनरोधेन वाह्यार्थ- न युक्तमित्याह-उदासीनानामिति । सूत्रं विभजते-यदीति । अभाववादे सर्व- लौकिकव्यवहारासिद्धिमदाहरणैर्दर्शयति--कृपीति । पारलौकिकव्यवहारोऽपि परमते न स्यादित्याह--स्वर्गेति । उभयविधव्यवहारासत्त्वप्रसस्पेष्टत्वं प्रत्याचष्टे-न चेति । सूत्रद्वयार्थमुपसंहरति--तस्मादिति ॥ २७ ॥ ( ४ ) विज्ञानस्य क्षणिकेनार्थन सालम्बनत्वं निराकृत्य निरालम्बनत्वं निराकर्तुमारभते- नाभाव इति । रूपादिहीन ब्रह्म जगदुपादानमिति वदतः समन्वयस्य क्षणिकं ज्ञानं नीलाद्याकारमिति योगाचारमतविरोधोऽस्ति न चेति तत्प्रामाणिकत्वभ्रान्तत्वाम्यां संदेहे संगतिगर्भ पूर्वपक्षमवतारयति-एवमिति । विज्ञानवादस्य भ्रान्तिमूलतया समन्व. यस्य तदविरोधोक्तेः संगतयः । पूर्वपक्षे विज्ञानवादस्य प्रामाणिकत्वात्तद्विरोधे समन्व- यासिद्धिः सिद्धान्तेऽस्य भ्रान्तत्वात्तद्विरोधस्याऽऽभासत्वात्तसिद्धिरिति फलभेदः । बाह्यार्थवादिपु प्रत्युक्तेषु समानन्यायतया विज्ञानवादिनोऽपि प्रत्युक्तिसंभवात्कथ पृथ- गुत्थानमित्याशङ्कय तेभ्यो विज्ञानमात्रवादिनः सुगताभिप्रायत्वेन विशेषमाह-केषां. चिदिति । हीनधियामिति यावत् । बाह्येऽर्थे सुगतस्यानिच्छायां किलकारः । देशना लोकनाथाना सत्त्वाशयवशानुगा इति न्यायेनाऽऽह तदिति । कस्तहिं तस्याभि- १ क. ज. 'यस्य तन्तू। ३ क. ज. दप्यनु। ३ . . वाह्य ।। 3. इ. 'न्ते तस्य । ५ स. ध तत्पृथ'।

·(०२पा० २०२८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५७९ (विज्ञानवादिवौद्धसंमतविज्ञानस्य जगकरीत्यादिसण्डनम् , अपि० ५) वादप्रक्रियेयं विरचिता । नासौ सुगताभिप्रायः। तस्य तु विज्ञा- नैकस्कन्धवाद एवाभिमेतः । तस्मिंश्च विज्ञानवादे बुद्ध्यालढेन रूपेणान्तस्थ एवं प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारः सर्व उपपद्यते । सत्यपि चाह्याथै बुद्ध्यारोहमन्तरेण प्रमाणादिव्यवहारानवता. रात् । कथं पुनरवगम्यतेऽन्तस्थ एवार्य सर्वव्यवहारो न विज्ञा- नव्यतिरिक्तो वाह्योऽर्थोऽस्तीति । तदसंभवादित्साह । स हि वायोऽर्योऽभ्युपगम्यमानः परमाणवो वा स्पुस्तत्समूहा वा स्तम्भादयः : स्युः। तत्र न तावत्परमाणवः स्तम्भादिप्रत्ययपरि. च्छेद्या भवितुमर्हन्ति परमाण्वाभासज्ञानानुपपत्तेः । नापि तत्स- मूहाः स्तम्भादयः । तेपां परमाणुभ्योऽन्यत्वानन्यत्वाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वात् । एवं जात्यादीनपि प्रत्याचक्षीत । मायवत्राऽऽह-तस्येति । ननु मानमेयादिभेदोपगमे कथं विज्ञानमायवादोऽन्यथा कथं व्यवहारसिद्धिस्तनाऽऽह-तस्मिन्निति । ज्ञानमेव कल्पितनालाघाकारतया मेयमवमासात्मतया फलं तच्छक्त्यात्मना मा तदाश्रयतया मातेति विज्ञानवादेऽपि करितमानादिभेदमुपेत्य सर्वव्यवहारसिद्धिरित्यर्थः । किं चार्थसारूप्पात्मना मानमव- भासात्मना फलमिति सौत्रान्तिकाः । अनयभासच्यावृत्त्या फलं तच्छकत्या मानमिति वैभाषिकाः । तेन तयोर्वाह्यमर्थमिच्छतोरपि कल्पितो भेदः क्षणिकस्याऽऽत्मनो द्वय- कालानवस्थानात्तयुक्तं विज्ञानवादे कल्पितभेदेनेव सर्वव्यवहारसाधनमित्याह- सतीति । उकमर्थ युक्त्या द्रढयितुं पृच्छति-कथमिति । विमतं न जानातिरिक्त तदतिरेकेणानिरूप्यत्वान्नरविषाणवदित्याह-तदिति । तत्रासिद्धिमुर्तुं विकल्पयति-- स हीति । एकस्थूलनीलाभासज्ञानस्य तद्विपरीतपरमाणुगोचरतायोगान्न परमाणवस्ता- वत्तदालम्बनमित्याह-तत्रेति । द्वितीय प्रत्याह-नापीति । स्तम्माद्यवयविनां पर- माणम्पो भेदे गवाश्वरदत्यन्तठलण्यमभेदे परमाणुमात्रतया स्थूलरूपगावभासासिद्धिः परमाणनामतथात्वादित्याह-नेपामिति । अवयवावयविरूपो बाह्यार्थो नास्ति चेन्मा भूजातिव्यक्त्यादिरूपस्तु स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-एचमिति । नात्यादीनां व्यक्त्या. दोनों चात्यन्तभिन्नत्वे स्वातन्त्र्यप्रसङ्गादत्यन्ताभिन्नत्वे तद्वदेवातावाद्भिन्नाभिन्नत्वस्य ११.ज. य. पायेऽर्थे । १ क. ज. सर्वो व्य'। ३श. वाद्याथोंs'। क. ज. य: । त' 1५ इ. ८. 'नुत्पः । ६ क. स. ५ वा व्य 1७ के स. स. ६. रमना । ८ क. स. ठ ड. "स्पितं मा।... 'देन स। 13. ४. 'णाभा।

·५८० श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०२८] (विज्ञानवादियोद्धसमतविज्ञानत्य जगत्कर्तृत्वादिसपटनम् , अधि. ५) अपि चानुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्ञानस्य जायमानस्य योऽयं प्रतिविषयं पक्षपातः स्तम्भज्ञानं कुड्यज्ञानं घटज्ञानं पटज्ञानमिति नासौ ज्ञानगतविशेपमन्तरेणोपपद्यत इत्यवश्यं विपयसारूप्यं ज्ञानस्याङ्गीकर्तव्यम् । अङ्गीकृते च तस्मिन्विपयाकारस्य ज्ञान- नैवावरुद्धत्वादपाधिका बाह्यार्थसद्भावकल्पना। अपि च सहो- पलम्भनियमादभेदो विषयविज्ञानयोरापतति । न ह्यनयोरे- कस्यानुपलम्भेऽन्यस्योपलम्भोऽस्ति । न चैतत्स्वभावविवेके युक्तं प्रतिवन्धकारणाभावात् । तस्मादप्यर्थाभावः । स्वमा- दिवञ्चेदं द्रष्टव्यम् । यथा हि स्वममायामरीच्युदकग- न्धर्वनगरादिमत्यया विनैव वाह्येनार्थेन ग्राह्यग्राहकाकारा भवन्ति । एवं जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिमत्यया भवितुम. ईन्तीत्यवगम्यते प्रत्ययत्वाविशेपात् प्रत्ययत्वाविशेपात् । कथं पुनरसति वाद्यार्थे प्रत्ययवैचित्र्यमुपपद्यते वासनावैचित्र्यादित्याह । विरुद्धत्वादवयवावयविभेदवज्जातिव्यक्त्यादिभेदोऽपि नास्तीत्यर्थः । दृष्टस्य सर्वस्य विचारासहत्त्वाददृष्टसत्त्वे मानाभावान्न बाहालम्बनाः प्रत्यया इत्युक्तम् । संप्रति तेषां बाह्यानालम्बनत्वे हेत्वन्तरमाह-अपि चेति । ज्ञानगतविशेपदृष्यनुपपत्त्या नीला• द्याकारता तस्य सिद्धा तदा च नानाकारस्यैव विषयत्वाद्यर्था बाह्यार्थकल्पना गौरवा- दित्यर्थः । इतश्च ज्ञेयं ज्ञानान्नान्यदित्याह- अपि चेति । यद्येन नियतसहोपलम्भनं तत्तेनाभिन्नं यथैकेन चन्द्रमसा द्वितीयश्चन्द्रमा नियतसहोपलम्भनं च क्षेयं ज्ञानेनेत्यर्थः । सहोपलम्भनियममेव स्फोरयति-न हीति । ज्ञानज्ञेययोः स्वमावभेदेऽपि ग्राह्यग्राहकत्वान्नियमः स्यादित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । क्षणिकस्य ज्ञानस्य ज्ञेयतबन्धे हेत्वभावाद्वाह्यग्राहकत्वेनोक्तनियमासिद्धिरित्यर्थः । सहोप- लम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोर्भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानश्यत इन्दाविवाद्वय इत्युक्तमुप- संहरति--तस्मादिति । यो यः प्रत्ययः स सर्वो बाह्यानालम्बनो यथा स्वप्नादिप्र- त्ययस्तथा चैष विमतः प्रत्यय इत्याह-स्वप्नेति । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं परिह- रति-यथेति । निषिमनुमानं निगमयति-एचपिति । प्रत्ययवैचित्र्यानुपपत्तिरू- पार्थापत्तिवाधितमनुमानमिति शङ्कते-कयामिति । अनादिसततिपतितमतविदितरूप ज्ञानमेव वासना तद्वशादनेकव्यवधानेनापि नीलादिवासिलमेव ज्ञानमुत्पद्यते काप्तिर- कतावदित्यन्यथोपपत्तिमाह-वासनेति । वासनावैचियाज्ज्ञानवैचित्र्यं ततश्च १ क. 'न प'। २ क, ज.द. 'पद्येत वा । ३ स. ठ.. 'यतः स।

·" [अ०२पा०२सू०२८]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५८१ रविशनवादियोद्धसंमतविज्ञानस्य जगरकर्तृत्वादिसण्डनम् , अधि० ५) अनादौ हि संसारे वीजाकरवदिज्ञानानां वासनानां चान्यो- न्यनिमित्तनैमित्तिकभावेन वैचित्र्यं न विपतिपिध्यते । अपि चान्वयव्यतिरेकाभ्यां वासनानिमित्तमेव ज्ञानचियमित्यव- गम्पते । स्वमादिप्वन्तरेणाप्पथ वासनानिमित्तस्य ज्ञानवैचि- व्यस्योभाभ्यामप्पावाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वात् । अन्तरेण तु वासनामर्थनिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मयाऽनभ्युपगम्पमान- स्वात् । वस्मादप्यभावो वाहास्येत्येवं प्राप्ते ब्रूम:- नाभाव उपलब्धेः " इति । न खल्वभावो वाह्यस्यार्थ- स्पाध्यवसातुं शक्यत्वे । कस्मादुपलब्धेः । उपलभ्यते हि प्रतिमत्ययं वाह्योऽर्थः स्तम्भः कुज्यं घटः पट इति । न चोपलभ्यमानस्यैवाभावो भवितुमईति । यथा हि कविगुञ्जानो भुजिसाध्यापां तृप्तौ स्वयमनुभूयमानायामेवं ब्रूपान्नाई भुञ्ज न पा तृप्यामीति, तदिन्द्रियसंनिकर्पण स्वयपुपलभमान एव चाह्य- मर्थ नाहमुपलभे न च सोऽस्तीति ब्रुवन्कथमुपादेयवचनः स्यात् । ननु नाहमेचं ब्रवीमि न कंचिदर्थमुपलभ इति कि तूपलब्धि- व्यतिरिक्त नोपलम इति ब्रवीमि । यादमेवं नवीपि निरङ्कुश- त्वाचे तुण्डस्य । न तु युक्त्युपेतं वचीपि । यत उपलब्धिव्यत्ति- नवैचित्र्यमित्यन्योन्याश्रयत्वमाशङ्कयाऽऽह--अनादौ होति । अन्वयव्यतिरेका- भ्यामपि वासनावैचिव्यमेव ज्ञानवैचियहेतु वैचिव्यमित्याह-~~अपि चेति । पूर्वा नुभववासनामावेऽप्यपूर्थिसंनिधाने ज्ञानवैविध्यदर्शनादन्वयव्यतिरेकासिद्धिरित्या- शवयाऽऽह-स्वमेति । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-अन्तरेणेति । ज्ञाना- तिरिकज्ञेयस्योक्तरीत्या विचारासहत्त्वाक्षणिकज्ञानमात्रवादस्य प्रामाणिकत्वादनि- संज्ञानाद्ब्रह्मणो जगत्सर्गवादिनः समन्वयस्य विरोधोऽस्तीत्युपसंहरति-~-तस्मा- दिति । पूर्वपक्षमन्द्य सिद्धान्तयति एवमिति । सूत्रातराणि व्याचष्टेनेति । उपलम्यमानमपि शुक्तिरजतादिवन्मिध्येत्याशङ्कयावाधान्मैवमित्याह - चति । उप- लब्धिरेवासिद्धेत्याशङ्कय सर्वथाऽनुपलब्धिर्वा ज्ञानातिरिक्तत्वेन वेति विकल्प्याऽऽये दोपमाह यथेति । द्वितीयमवलम्वतेनान्विति । प्रकाश्यप्रकाशकयोक्कठिनय. द्विरुद्धयोदस्याध्यक्षवात्तवाधितमभेदवचनमित्याह वाढमिति । निरङ्कुशत्वं नियामकराहित्यम् । परोक्तरयुक्तावमेव साधयति-पत इति । किंवद्धलं व्यतिहि- १४. ज, म, ट. वाघस्या । २१.न. ८. 'सभ्यमा।

·५८२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०२८ (विज्ञानवादियोद्धसंमतविज्ञानस्य जगत्कारीत्वादिसण्डनम् , अधि०५) रेकोऽपि वलादर्थस्याभ्युपगन्तव्य उपलब्धेरेव । न हि कश्चिदुप- लब्धिमेव स्तम्भः कुक्यं चेत्युपलभते । उपलब्धिविपयत्वेनैव तु स्तम्भकुड्यादीन्सर्वे लौकिका उपलभन्ते । अतश्चैवमेव सर्वे लौकिका उपलभन्ते यत्पत्याचक्षाणा अपि बौद्यार्थमेव व्याच. क्षते यदन्तईयरूपं तद्वहिर्वदवभासत इति । तेऽपि सर्वलोकम- सिद्धा पहिरवभासमानां संविदं प्रत्तिलभमानाः प्रत्याख्यातुका- माश्च वाह्यमर्थं " बहिर्वत्" इति वेत्कारं कुर्वन्ति । इतरथा हि कस्मादहिर्वदिति न्युः। न हि विष्णुमित्रो बन्ध्यापुत्रवदवभासत इति कश्चिदाचीत । तस्माद्यथानुभवं तत्त्वमुपगच्छद्भिवहिरेचा- वभासत इति युक्तमभ्युपगन्तुं न तु वहिर्षदवभासत इति। ननु वाह्य- स्पार्थस्पासंभवादहिर्वदवभासत इत्यध्यवसितम् । नायं साधुर ध्यवसायो यतः प्रमाणप्रवृत्त्यप्रतिपूर्वको संभवासंभवाववधार्यते न पुनः संभवासंभवपूर्विके ममाणपत्यपरत्ती । यद्धि मत्यक्षादी. नामन्यतमेनापि प्रमाणेनोपलभ्यते तत्संभवति । यत्तु न केनचि. तोपलब्धिरित्याह--उपलब्धेरिति । हेतुमेव स्फुटयति-न हीति । उपलब्धिर्हि साक्षिणा बाह्यविषयत्वेनैव गृह्यते नोपलब्धिमात्रत्वेनेत्यर्थः । भवद्वचनादपि वाह्यमर्थ लौकिकामेदेनैव प्रतियन्तीत्याह-अतश्चेति । कथं यथोक्तं वाक्यं व्यतिरेकोपलब्धि साधकमित्याशङ्कयाऽऽह-तेऽपीति । सर्वलोकप्रसिद्धबाह्यार्थधीप्रतिलम्भे हेतुमाह- इतरथेति । अत्यन्तासतोऽपि वाह्यार्थस्य दृष्टान्तत्वमाशङ्कयाऽऽह-न हीति । अ- बाधितव्यतिरेकोपलब्धौ वत्करणमयुक्तमिति फलितमाह-तस्मादिति । अनुमानतो बाधायुक्तं वत्करणमिति शङ्कते-नन्विति । अनुमानस्याबाधितविषयताऽपि हेतुः प्रत्यक्षविरोधे तदभावान तस्य बाधकतेत्याह -नायमिति । प्रमाणपूर्वकः संभवोs. र्थज्ञाने तदभावपूर्वकश्चासंभवो नरविषाणे निश्चितो बाह्यार्थे च प्रत्यक्षादिसभवादसंभवा- धीनस्तदसत्वाध्यवसायो न युक्त इत्यर्थः । संभवपूर्षिका प्रमाणप्रवृत्तिरसंभवपूर्षिका तदप्रवृत्तिरिति वैपरीत्यमाशङ्कयान्योन्याश्रयत्वान्मैवमित्याह-नेति । संभावित प्रमा. णमित्युपगमस्तहिं कथमित्याशङ्कयात्र संभवासंभवयोनिश्चयतदभावत्वादन्यत्र संभाव- नायाः संदेहत्वान्नानुपपत्तिरित्याह-पद्धीति । बाह्यार्थस्याध्यक्षादिसिद्धत्वेऽपि तस्या- १ क. ड. ज. य. पाह्यमर्थ । २ का. इ. ज. म. 'धमा । ३ क. प तु यहि । क.. ज. ब. "पि हि सं। ५ क. वरकरण ।

·भि०२पा०२२०२८]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५८३ (रिसानवादिवोद्धसमतविज्ञानस्य जगत्कर्तुत्वादिसण्डनम् , अधिक ५) दपि ममाणेनोपलभ्यते तन्न संभवति । इह तु यथास्त्र सर्वेरेव ममाण योऽर्थ उपलभ्यमानः कथं व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविका स्पैर्न संभवतीत्युच्येतोपलब्धेरेव । न च ज्ञानस्य विपयसारू- प्याद्विपयनाशो भवति । असति विपये विषपसारूप्पानुपपत्तेः। पहिरुपलब्धेश्च विषयस्य । अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि मत्सयविषपयोरुपायोपेयभावहेतुको नाभेदहेतुक इत्यभ्युपगन्त- व्यम् । अपि च घटनानं पटहानमिति विशेषणयोरेव घटपटयो- दो न विशेष्यस्य ज्ञानस्य । यथा शुलो गौः कृष्णो गौरिति शौक्ल्यकार्ययोरेच भेदो न गोत्वस्य । द्वाभ्यां च भेद एकस्प सिद्धो भवत्येकस्माच द्वयोः । तस्मादज्ञानयोदः । तथा घट- वयवादिभ्यो व्यतिरेकादिविकल्पासहत्वान्न संभावनेत्याशङ्कयाऽऽह-इहेति । बाह्या- यस्यायुक्तत्वमदृष्टत्वं वा नाऽऽयोऽहीकारात् । नेतरो दृष्टिविरोधात् । तस्मादि- दंतास्पदं ज्ञानाद्भिनं वाह्यं वस्तु सिद्धमित्यर्थः । यत्तु प्रत्ययं ज्ञानस्य व्यवस्थायै विषयसारूप्ये तेनैव विषयाकारस्यावरुद्धवान पृथगर्थकल्पनेति तत्राऽऽहन चेति। यत्तु कल्पनागौरवमिति तत्राऽऽह-बहिरिति । प्रामाणिको कल्पना न दुष्पती- सर्यः । यत्तु सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धिपोरिति । तत्र सहोपलम्भः साहि- स्येनोपलम्भो वा स्यादेकोपलम्भो वा । प्रथमे साध्यसाधनयोाघातः साहित्यस्य भेदव्यासत्वात् । द्वितीये त्वेकत्वेनोपलब्धिर्वा स्यादेकैवोपलब्धिर्वा । नाऽऽयः । अप्तिद्धः। न हि बहिरुपलभ्यमानस्यार्पस्योपलव्ध्या सहकत्वेनोपलब्धिः। ने द्वितीयः । सासिवेद्यत्वाद्धयाग्रुपलब्धेटादेच तद्विषयत्वादसिद्वितादवस्थ्यादित्याशयेनान्यथासि- द्विमाह- ~~अत इति । भेदस्य प्रत्यक्षत्वादिति यावत् । परकीयानुमानाना प्रत्यनु- मानविरोधमाह-~~-अपि चेति । न विशेष्यस्येति प्रत्यभिज्ञानादैक्यसिद्धरित्यर्थः । विशे. पणभेदेऽपि विशेष्यभेदो नेत्यत्र दृष्टान्तमाह-यति । तथापि कर्ण ज्ञानार्थभेद- स्तत्राऽऽह-द्वाभ्यामिति । विमतमनेकस्माद्भिन्नमेकत्वादोत्ववदित्यर्थः । विमतमेक- स्मादन्यदनेकत्वात्संमतवदित्याह-एकस्माचेति । अनुमानद्वयफलं परानुमाने साध्या- सिद्धिमाह-तस्मादिति । अर्थभेदेऽपि ज्ञानाभेदात्तयोभैदमुक्ला यामेदेऽपि विज्ञा- नभेदद्दष्टेश्च तयोभिन्नतेत्याह-तथेति । यथा घटज्ञानं पटज्ञानमित्यत्र ज्ञेयभेदेऽपि ज्ञानाभेदात्तयोनिनत्वं.तथाऽनापि ज्ञानदे वैक्यदृष्ट्या नन्दिन्नत्वपीरित्यर्थः । तदेव १. ज. 'लग ज. "भ्या में 1 ३ क, ख, 'प्येणैव ।

·५८४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०२८] (विज्ञानवादिवौद्धसमतविज्ञानस्य जगत्कर्दत्वादिखण्डनम् , अधिः ५) दर्शनं घटस्मरणमित्यत्रापि प्रतिपत्तव्यम् । अत्रापि विशेष्य. योरेच दर्शनस्मरणयो दो न विशेषणस्य घटस्थ । यथा क्षीर- गन्धः क्षीररस इति विशेष्ययोरेव गन्धरसयोर्भेदो न विशेष- णस्य क्षीरस्य तद्वत् । अपि च द्वयोर्विज्ञानयोः पूर्वोत्तरका. लयोः स्वसंवेदनेनैवोपक्षीणयोरितरेतरग्राह्यग्राहकत्वानुपपत्तिः। ततश्च विज्ञानभेदप्रतिज्ञा क्षणिकत्वादिधर्मप्रतिज्ञा स्वलक्षण- सामान्यलक्षणवास्यवासकत्वाविद्योपप्लवसदसद्धर्मवन्धमोक्षादि- - प्रकटयति-अत्रापीति । अनुमानद्वयं पूर्ववत् । स्वरूपापेक्षया ज्ञानस्याभेदेन नित्यत्वं वृत्त्युपधानापेक्षया चानित्यत्वमित्यविरोधः । इतश्च ज्ञानातिरिकोऽयोऽस्तीत्याह-अपि चेति । हेत्वन्तरमेव वक्तुं स्वरूपमात्रनिष्ठं ज्ञानं त्वन्मते ज्ञानान्तरवार्तानभिज्ञमित्याह- द्वयोरिति । ज्ञानयोरन्योन्यग्राह्यग्राहकत्वाभावेऽपि कथमतिरिक्तार्थधारित्याश• याऽऽह-ततश्चेति । इदमस्माद्भिन्नमिति धर्मप्रतियोग्यवच्छिन्नो भेदो भाति ज्ञान- स्यैव धर्मित्वे प्रतियोगित्वे च तेन द्वयोरग्रहादिप्रतिज्ञा ते न युक्ता तेन तदुपपत्तये ज्ञानार्थयोभिन्नतेत्यर्थः । किं च क्षणिकत्वं शन्यत्वमनात्मत्वमित्यादिधर्मप्रतिज्ञाऽपि ते हीयेतानेकप्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तज्ञानभेदसाध्यत्वात्तस्य च मिथोवार्तानभिज्ञत्वात्ततो भिन्न जेयमित्याह-क्षणिकत्वादीति । स्वमसाधारणं सर्वतो व्यावृत्तं लक्षणं स्वलक्षणं तदपि येभ्यो व्यावृत्तं यच्च व्यावृत्तं तदनेकज्ञानापेक्षं ज्ञानं च ज्ञानान्तरवानिमितमु- क्तमतः स्वलक्षणप्रतिज्ञार्थमपि ज्ञानाद्भिन्नं ज्ञेयमित्याह-स्वलक्षणेति । सामान्यलक्ष- णमपि विधिरूपमन्यापोहरूपं वा भवत्यनेकधीसाध्यं न हि गोत्वं धर्भिणीनां प्रतियोगि- नीनां वा व्यक्तीनामग्रहे गृखते तेन तत्प्रतिज्ञार्थमपि ज्ञानज्ञेययोरन्यत्वमित्याह- सामान्येति । पूर्वज्ञानमुत्तरज्ञानस्य नीलाद्याकारेण वासकं तच्च वास्यवासकत्वं त्वन्म- तेऽनेकधीसाध्यमतस्तत्प्रतिज्ञार्थमपि ज्ञानज्ञेययोरन्यत्वमित्याह-वास्येति । अवि- चोपलवोऽविद्यासंसर्गलेन नीलमिति सद्धर्मो नरविषाणमित्यप्तद्धर्मोऽमूर्तमित्युभयधर्म- स्तत्प्रतिज्ञाऽपि बहुज्ञानसाध्यत्वादुक्तभेदावेदिकेत्याह-अविद्येति । बन्धप्रतिक्षा च यो बध्यते यतश्च वध्यते तदनेकधीसाध्यत्वादुक्तभेदहेतुरित्याह-वन्धेति । मोक्षन- तिज्ञा च यो मुच्यते यतश्च मुच्यते तदनेकज्ञानसाध्यत्वादिसाधनमित्याह-मोक्षेति । यच किंचित्प्रतिपादयितुं प्रत्याख्यातुं वा प्रतिज्ञायते तत्प्रतिक्षाऽपि प्रतिपा- १ क. छ, ज, य, "पि हि वि।२ ज. ट. क्षीरे ग ।३ ज. ट. क्षीरे र क. 'योजीन ।

·जि०२पा २सू०२८]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्पसमेतानि । ५८५ (विज्ञानवादिवोसमतविज्ञानस्य जगत्कर्तृत्वादिसण्दनम् , अधि. ५) प्रतिज्ञाश्च स्वशास्त्रगतास्ता हीयेरन् । किं चान्यदिशानं विज्ञान- मित्यभ्युपगच्छता बाबार्थः स्तभः कुष्यमित्येवंजातीपका कस्मानाभ्युपगम्यत इति वक्तव्यम् । विज्ञानमनुभूयत इति चेत् । वाद्योऽप्यर्थोऽनुभूयत एवेति युक्तमभ्युपगन्तुम् । अथ विज्ञान मकाशात्मकत्वात्मदीपवत्स्वयमेवानुभूयते न तथा वायोऽप्प इति चेत् । अत्यन्तविरुद्धा स्वात्मनि क्रियामभ्युपगच्छस्यनिरा- त्मानं दइतीतियत् । अविरुद्धं तु लोकप्रसिद्ध स्वात्मव्यतिरि- केन विज्ञानेन वद्यिार्थोऽनुभूयत इति नेच्छस्यहो पाण्डित्यं मद- शितम् । न चार्थव्यतिरिक्तमपि विज्ञानं स्वयमेवानुयूयते स्वात्मनि क्रियाविरोधादेव । ननु विज्ञानस्य स्वरूपव्यतिरिक्त- ग्राह्यत्वे तदप्यन्येन ग्राह्यं तदप्यन्येनेत्यनवस्था मामोति । अपि च दपितृपतिपाद्यायनेकधीमाध्यत्वादिष्टभेदहेतुरिल्यादिपदम् । एता हि प्रतिज्ञाः सौगत- . मते दृष्टा ज्ञानशेयभेदानुपगमे विहिताः स्युस्तस्मात्तदर्थ ज्ञानज्ञेयान्यत्वमावश्यकमि- त्याह-प्रतिज्ञाचेति । ज्ञानानिरिकं ज्ञेयमावश्यकमित्यत्रान्यच कारणमस्तोत्याह- के चेति । तदेव वदन्विज्ञानेन तृल्यत्वं विज्ञेयस्य कथयति--विज्ञानमिति । व्यवहा- रवशायामबाधितासंदिभानत्वान्नानं शक्यमुपगन्तुमिति शङ्को-विज्ञानमिति । तथा भानस्याऽपि तुल्यत्वात्तनुपगमो बलादापतती त्याह-वाह्योऽपीति । वसंवेद्य. स्वाद्विज्ञानमिप्यते बाह्यार्थस्तु नैवमित्याह~~अति । अविरुद्ध लोकसिद्धं च हित्वा चाम्यूपयता मौढ्यमेवाऽऽमनो दर्शितं स्यादित्याह- अत्यन्तेति । ज्ञानं स्वसंवेद्यमों भवमिति भेदमुपेत्योक्तम् । इदानी ज्ञानस्य न स्वसंवेद्यतेत्याह-न ति। खात्यनि कर्तरि कर्मवं गृहीत्वा क्रियास्वीकारे कर्तृत्वेन गुणत्वं कर्मवन प्राधान्यसि- त्यपर्यायमेकस्यां क्रियायामकस्यैव गुणवं प्राधान्यं चेति विरुद्धमापयेत तन्नार्थवज्ज्ञा. नमपि स्वसंवेद्यमित्यर्थः । कथं ते ज्ञानसिद्धिः कर्मत्वातिरकेण कर्मतया चा । नाऽऽयो धोकर्मतया सिद्धस्यैव सिद्धत्वाभिधानात् । न द्वितीयो ज्ञानानाकर्मत्वेऽनवस्थानात्त- परिहारार्थ स्वकर्मतथैव तसिद्धिधौव्यादिति शङ्कतेनन्विति । इतश्च ज्ञानस्य न ज्ञानान्तरकर्मत्वमित्याह-अपि चेति । विमतं न स्वावान्तरजातीयप्रकाश्यं प्रकाशस्या- विरुद्धमलौकिक । फा, इ. ज. म. ट. पाशोऽयः । २ फ. यः कु। ३ क, ज. योऽर्थ । ४ क . ज. म, ठ. यामोऽयो। ५ का स... 'दर्थका । क. स. 'महान' ।

·५८६ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- (०२पा०२०२८] (विज्ञानकादिवीद्धममतविज्ञानस जगकर्तृत्वादिसण्डनम् , अधि०५) मदीपपदवभासात्मकत्वाज्ज्ञानस्य शानान्तरं कल्पयतः समत्वा- दवभास्यावभासकभावानुपपत्तेः कल्पनानर्थक्यामिति । तदुभय- मप्यसत् । विज्ञानग्रहणमान एष विज्ञानसाक्षिणो ग्रहणाका. क्षानुत्पादादनवस्याशङ्कानुपपत्तेः । साक्षिमत्यययोथ स्वभाववै- पम्यादुपलन्धुपलभ्यभारोपपत्तेः । स्वयं सिद्धस्य च साक्षिणोड- प्रत्याख्येयत्वात् । किं चान्यत्मदीपचद्विज्ञानमवभासकान्तरनिर- पेक्षं स्वयमेव प्रथत इति त्रुवताऽप्रमाणगम्यं विज्ञानमनवगन्तुकमि- त्युक्तं स्यात् । शिलाघनमध्यस्थपदीपसहस्रमथनवत् । बाढमेव- मनुभवरूपातु विज्ञानस्येष्टो न: पक्षस्त्वयाऽनुज्ञायत इति चेत् । न ।अन्यस्यावगन्तुचक्षुःसाधनस्य मदीपादिमथनदर्शनात् । अतो विज्ञानस्याप्यवभास्यत्वाविशेषात्सत्येवान्यस्मिन्नवगन्तरि दीपवदित्याह-मदीपयदिति । ज्ञानान्तर कल्पयतः कल्पनानर्थक्यमिति संबन्धः । तत्र हेतुः-समत्वादिति । अनवस्थाप्रसक्तिरनुमान चेत्युभयमपि न साधकमिति दुपयति-तदिति । तत्रानवस्थाप्रसक्तेरसत्त्वं साधयति-विज्ञानेति । यदि बुद्धि- वृत्तिग्रहावस्थायामेव तत्साक्षिणो ग्रहाकाङ्क्षा तदाऽनवस्था न तु साऽस्ति साक्षिणः स्वयंसिद्धत्वादित्यर्थः । अनुमानं सिद्धसाध्यत्वेन निरस्यति-साक्षीति । यत्प्रकाशते तदन्येन प्रकोशते यथा ज्ञानार्थी प्रकाशते च साक्षीति न धीसाक्षिणोलक्षण्यमित्याश. याऽऽह-स्वयमिति । सदैवासंदिग्धाविपर्ययस्तस्य साक्षिणो नित्यसाक्षात्कारत्वम. नागन्तुकप्रकाशत्व सिध्यति तेन तत्प्रत्याख्यानायोगादनुमानस्य सिद्धा सिद्धसाध्यते- त्यर्थः । इतश्च साक्षिणो न प्रत्याख्यानमित्याह --कि चेति । यथा दीपो दीपान्तरं नापेक्षते तथा ज्ञानमपि ज्ञानान्तरानपेक्षमिति वदता मानागम्यं तदुक्तं स्यात्स्वसंवेद्यत्वे कर्मकर्तृत्वविरोधादन्यवेद्यत्वस्यानिष्टत्वात्स्वयमे प्रयते तदिति ववता नि.सातिक तदुक्तं स्यात् । तथा चोत्पन्नस्यापि तस्यानुत्पन्नसमत्वात्तत्प्रकाशकसाक्षी न शक्योऽपहोतुमि. स्याह-प्रदीपवदिति । प्रकाशमानस्याप्रामाणिकत्वमनवगन्तृकत्वं वा दूपणमित्याश- ऋय दृष्टान्तमाह-शिलेति । ज्ञानस्यैवावगन्तृकत्वान्नान्यापेक्षेति शङ्कते-बाढ. मिति । ज्ञानं स्वातिरिक्तवेद्य वैद्यत्वाद्दोपवदित्यनुमानान्न तस्य प्रमातृकतेत्याह-- नेति । दर्शनादित्यन्तं व्याप्तिवचनम् । अतो विज्ञानस्येत्याद्यनुमानोक्तिरिति भेदः । १ क ड.ज. अ. 'क्षिन । २ क. ह. ज. श य लन्युप' । ३ ८. न. "स्य सा ४ इ. म 'ता प्र । ५ ट ब 'माणग। ६ ज. सदिक्षा ७ , अ, 'शात । ८ ह. म. चक्षु- रादिसा । ९४.१. काश्यते । १०४. 'विपरस्त। ११ क. 'यस्त' ! १२ ख.'च स्व वेद्यते त। १३ क. स. 'शक: सा । १४ ख. 'त्य स्वप्र। १.११ ·" [अ०२पा०२सू०२९]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५८७ (विज्ञानवादिौद्धसमविज्ञानस्य जगत्वादिसण्डनम् , आधे०५) प्रथनं प्रदीपर्वदित्यवगम्पत्ते साक्षिणोऽवगन्तुः स्वयंसिद्धनापुप- क्षिपता स्वयं मयते विज्ञानमित्येप एव मम पास्त्वया वाचोयु क्त्यन्तरेणाऽऽश्रित इति चेत् । न । विज्ञानस्योत्पत्तिमध्वंसाने- कत्वादिविशेषवत्वाभ्युपगमात् । अतः प्रदीपपद्विज्ञानस्यापि व्यतिरिकावगम्यत्वमस्माभिः साधितम् ।। २८ ॥ वैधाच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥ यदुक्तं पावार्थापलापिना स्वमादिमत्ययाजागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्यया विनैव पाहोनार्थेन भवेयुः प्रत्ययत्वावि- शेषादिति, नत्पतिवक्तव्यम् । अनौच्यते । "न" स्वमादिप्रत्य- याजाग्रत्मत्यया भवितुमर्हन्ति । कस्मात् । “वैधात् । वैधयं हि भवति स्वमजागरितयोः । कि पुनधर्म्यम् । वाधा. वाधाविति ब्रूमः । वाध्यते हि स्वप्नोपलब्धं वस्तु प्रतियु. स्य । मिथ्या मयोपलब्धो महाजनसमागम इति न हस्ति मम महाजनसमागमो निद्राग्लानं तु मे मनो बभूव तेनैपा सासिस्थाने मदिष्ट ज्ञानमेवास्तु ततो नास्ति विमतिरिति शङ्कते-साक्षिण इति । ज्ञानस्योत्पत्त्यादिमत्वात्तत्साधकेन मान्य क्रियात्वाञ्च च्छिदिवत्कत्रीश्रयत्वमित्यतिरि- कक्षात्वसिद्धिरित्याह-नेति । साविज्ञानयोलक्षण्ये फलितमाह-अत इति ॥२८॥ ज्ञानस्यापि ज्ञेयवदन्यवेद्यत्वाज्ञानसत्ता चेम्ज्ञेयसत्ताऽपि दुरित्युक्तम् । इदानी निरालम्बनत्वानुमान प्रत्याह-वैधाचेति । तयास्यातु व्याव+मनुवदति- यदिति । तस्य निरासयोग्यत्वमाह-तदिति ! कथ तहि तन्निराकरण तत्र सूत्र- मादाय व्याकरोति-अत्रेति । मिथ्यात्वाविशेषादसिद्ध वैधयमित्याह-किमिति । तत्र साध्य निरालम्बनत्व सर्वथैवाऽऽलम्बनशून्यत्व वा वास्तवसदालम्बनवैधुर्य वा व्यावहारिकप्तदालम्बनहीनत्व वा । आधे दृष्टान्तस्य साध्यविकलता तत्रापि कारस निकालम्पनवयोपगमात् । द्वितीये सिद्धसाध्यता । तृतीये बाध्यत्वस्य प्रयोजकत्वा- न्मत्ययत्वमप्रयोजकमित्याह-बाधेति । स्वप्नादिधिया व्यावहारिकसदालम्बनहीनत्वे बाध्यत्व प्रयोगामित्युक्त प्रकटयति वाध्यते हीति । वाधमेवामिनयति-मिथ्येति। तम्य विध्यात्वे कथ प्रथेत्याशङ्कयाऽऽहन हीति । निद्राग्लानमिति करणदो- पोति । मायादियु बाध्यत्वाभावेऽपि व्यावहारिकादालम्बनशन्यवादपाधे साध्या- हम वदव 1 २६ में गन्तुच २।३ क वाषना । ४ ज 'जागरितप्रत्य' । " ज म द प्र।६ क न "स्ति महा 10 तसे । ८ क. सदनवीप।

·५८८ श्रीमईपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा० २०३०] (विज्ञानवादियोद्धसमतविज्ञानस्य जगत्कर्तृवादिरानम्, अधि० ५) भ्रान्तिरुद्धभूवति । एवं मायादिप्यपि भवति यथायथं वाधः। नैवं जागरितोपलव्धं धस्तु स्तम्भादिकं कस्यांचिदंप्यवस्थायां वाध्यते । अपि च स्मृतिरेपा यत्स्वमदर्शनम् । उपलब्धिस्तु जागरितदर्शनम् । स्मृन्युपलब्भ्योश्च प्रत्यक्षमन्तरं सयमनुभूयतेऽ. विप्रयोगसंप्रयोगात्मकम् । इष्टं पुत्रं स्मरामि नोपलभ उपल- धुमिच्छामीति । तत्रैवं सति न शक्यते वक्तुं मिथ्या जागरि. तोपलब्धिरुपलब्धित्वात्स्वानोपलब्धियदित्युभयोरन्तरं स्वयमनु- भवता । न च स्वानुभवापलापः प्राज्ञमानिभियुक्तः कर्तुम् । अपि चानुभवविरोधमसङ्गात् । नागरितमत्ययानां स्वतो निरा. लम्बनता वकुमशक्नुपता स्वममत्ययसाधाद्वतुमिप्यते । न चै यो यस्य स्वतो धन संभवति सोऽन्यस्य साधात्तस्य संभ- विष्यति । न निरुष्णोऽनुभूयमान उदकसाधोच्छीतो भवि- प्यति । दर्शितं तु वैधयं स्वमजागरितयोः ।। २९ ।। न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥ व्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति । साधनव्याप्ति निराह-नैवमिति । परमतेन स्वप्नस्य स्मृतित्वमुपेत्य सूत्रं विधान्तरेण योजयति-अपि चेति । तथापि कथं वैधयं तदाह स्मृतीति । किं तद्वैलक्षण्यं तदाह--अर्थेति । स्मृतेरर्थवि. प्रयोगमुदाहरति---इएमिति । स्वप्ननागरयोरेवं वैध डाप किमनमानस्येत्याश- कयाऽऽह-तत्रेति । उक्तनीत्या तस्मिन्वैधयें स्थिते सतीति यावत् | अप्र. माकरणनत्वोपाधेनं निरालम्बनत्वानुमानमित्यर्थः । उभयोरन्तरैमसिद्धमित्याशङ्कया- नुभवविरोधान्भवमित्याह-न चेति । इतश्च न निरालम्बनत्वानुमानमित्याह- अपि चेति । स्वतो जागरितधियां निरालम्बनत्वोको दृष्टिविरोधे तन्निरासार्थ- मनुमानमुच्यते तस्मिन्नुक्तेऽपि तद्विरोधनादवस्थ्यमिति कालात्ययापदिष्टत्वमाह- अनुभवेति । तद्विरोधेन स्वतो निरालम्बनत्वाभावेऽपि स्वप्नसाधात्तद्भविष्य- तोत्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । स्वतोऽसतो धर्मस्यान्यसाधादपि सत्त्वाभावे दृष्टान्तमाह--- न हीति । वैधर्मामुक्त्वा साधयं वदतो विरोधमाशङ्कयाऽऽह-- दर्शितं त्विति ॥ २९ ॥ चोद्यान्तरं निरसित सूत्रम्--न भाव इति । तयाक चोद्यमनूध तस्य निरास. १४. म. म. 'धः । न चैव । २ क. 'दव । ३ . हि। ४ क. 'न्यसा' । ५ क. प्र- रियो । ६ ६. 'रनन्त । २. मि. फ. स. र, धामेव। ५ ·[अ०२पा०२सू०३०]आनन्दगिरिकनटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि ।५८९ (विज्ञानवादिषौसम विज्ञानस्य जगत्कादिसण्दनम् , अभि. ५) पदप्युक्त विनाऽप्यर्थेन ज्ञानवैचित्र्यं वासनावैचिच्यादेवावक- रुपत इति, तत्मनियक्तव्यम् । अत्रोच्यते । "न भावः" वासना- नायुपपद्यते त्वत्पक्षे "अनुपलब्धेः" वाह्यानामनाम् । अर्थोपल- ब्धिनिमिता हि प्रत्यर्थ नानारूपा चासना भवन्ति । अनुपल- भ्यमानेपु त्वर्थेषु किंनिमित्ता विचित्रा वासना भवेयुः । अना- दित्वेऽप्पन्धपरम्परान्यायनामतिष्ठेवानवस्था व्यवहारलोपिनी स्यानाभिप्रायसिद्धिः । यावयन्वयव्यतिरेकावर्धापलापिनोप- न्यस्तौ वासनानिमित्तमेवेदं ज्ञानजातं नार्थनिमित्तमिति, ताव- प्ये सति प्रत्युक्तौ द्रव्यौ। विनाऽर्थोपलब्ध्या वासनानुषपत्तेः। अपि च विनाऽपि वासनाभिरर्थोपलव्युपगपादिना लोप- लब्ध्या वासनोत्पत्यमभ्युपगमादर्शसनावमेवान्वयव्यतिरेकायपि मतिष्ठापयतः अपि च वासना नाम संस्कारविशेषाः संस्काराश्च - योग्यत्वमाह पदपीति । तन्निरासमेव सूत्रमवतार्य तदक्षरयोजनया दर्शयति- अति । तेषामनुपरब्धावपि वासनानां भावे काऽनुपपत्तिस्तत्राऽऽह---अर्थेति । निमित्तान्तरादपि तात योगादलमयोपलव्ध्येत्याशङ्कयाऽऽह-अनुपलभ्येति । पूर्व- पूर्वज्ञानं तत्संतानो वा वासना तेनानादित्वान्न निमित्तापेक्षेत्याशङ्कयाऽऽह-~-अना- दित्वेऽपीति । पूर्वमादीनादिदानोत्पद्यमानमकरं दृष्टमित्यदृष्टेऽपि तज्जातीययोरेव कार्यकारणत्वं युक्तम् । प्रकृते त्वपिलब्धिनिरपेक्षवासनोदयादृष्टेरादापेव तस्य करप्यत्वादनवस्थानानामारधीवैचियधीरीत्यर्थः । स्वप्नादावधियं विनाऽपि वासना- कृतं धौवैविध्य इष्टमित्युक्तमाशङ्कयानुवदति-~~याविति । तत्रापि बाह्याधीनिमि- तत्वमस्ति वासनानामित्युक्तन्यायेन स्थितेनान्वयादिसिद्धिरित्याह-~-ताविति । प्रत्यु. तिप्रकार सूचयति-विनति । इतवान्वयाचसिद्धिरित्याह-अपि चेति । अपूर्वा- दृष्टावृतेऽपि वासनां धीवैचित्र्यदृष्टेन कापि वासनावैचित्र्यकृतं धीवैचित्र्यमतोऽन्व- यव्यतिरेकावस्मनुगणावित्याह-विनाऽपीति । यासनासत्त्वमुपेत्य तद्वैविध्यान्न धोवैचित्र्यमित्युक्तमिदानी वन्मते न तसत्तमेवेत्याह--अपि चेति । तदेव दर्शयितुं वासनायामाह-वासना इति । उक्तलक्षणानामपि वासनानामस्मत्पक्षे काऽनुपप. तिस्तनाऽऽह-~-संस्काराथेति । तेपा कश्चिदाश्रयोऽपि स्यादित्याशङ्कय विधान्तरेण 1.ज. य. रविरो' । २ कु, घ, 3, 4 "नस्पतेः । ३ क. ज. रमयभ्युप" । ४ क, ५, 'मुस्।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीवब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०३१] (विज्ञानवादियोद्धसमतपिरानस्य जगरउर्तृत्वादिसण्दनम् , अधि०५) नाऽऽश्रयमन्तरेणावकल्पन्त एवं लोके दृष्टत्वात् । न च तव वासनाश्रयः कश्चिदस्ति प्रमाणतोऽनुपलब्धेः॥३०॥ क्षणिकत्वाच ॥३१॥ यदप्यालयविज्ञानं नाम वासनाश्रयत्वेन परिकल्पितं तदपि क्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितस्वरूपं सत्प्रवृत्तिविज्ञानवन्न चास- नानामधिकरणं भवितुमर्हति । न हि कालत्रयसंवन्धिन्येकस्मि- नन्वयिन्यसति कूटस्थे वा सर्वार्थशिनि देशकालनिमित्तापे- क्षेवासनाधीनस्मृतिमतिसंधानादिव्यवहारः संभवति । स्थिरस्व- रूपत्वे त्वालयविज्ञानस्य सिद्धान्तहानिः । अपि च विज्ञानवा- देऽपि क्षणिकत्वाभ्युपगमस्य समानत्वाद्यानि वाह्यार्थवादे क्षणि. कत्वनिवन्धनानि दूपणान्युद्भावितानि"उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरो- धात" [व० सू० २-२-२०] इत्येवमादीनि तानीहाप्यनुसंधात- व्यानि। एवमेतौ द्वावपि वैनाशिकपक्षौ निराकृतौ वाह्यार्थवादिपक्षो विज्ञानवादिपक्षश्च । शून्यवादिपक्षस्तु सर्वप्रमाणविप्रतिपिद्ध इति सूत्रं योजयति-न चेति ॥ ३० ॥ आलयज्ञानं वासनाधारः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-क्षणिकत्वाचेति । सूत्रं व्याचष्टे-यदपीति । विमतं न वासनाधारत्वयोग्यं क्षणिकत्वापादिधीवदित्यर्थः । क्षणिकत्वेऽपि संतत्या स्थिरमालयज्ञानं सर्वव्यवहारास्पदं स्थादित्याशङ्कयाऽऽह--न हीति । यद्येकः स्थायी कूटस्थो वा सर्वार्थदर्शी नेप्यते तदा देशाद्यपेक्षया वासना- धानं तदधीने स्मृतिप्रत्यभिज्ञे प्रत्यक्षादिव्यवहारश्च न संभवति संतानस्यावस्तुनो वास. नाद्याश्रयत्वायोगादित्यर्थः । व्यवहारनिर्वाहार्यमालयज्ञानस्य स्थायित्वं चेत्तत्राऽऽह- स्थिरेति । क्षणिकत्वसूत्रस्य व्याख्यानान्तरमाह--अपि चेति । मतद्वयनिरासमुप- संहरति-एनमिति । ज्ञानक्षेययोः सत्त्वेनानिरूपणात्प्रतीतस्यासत्तायोगाद्विरोधादेव सदसत्त्वयोरेकत्रासिद्धरनिर्वाच्यत्वस्य चैकनिषेधेऽन्यतरविधिध्रौव्यादसंभवाद्विचारास- हत्त्वमेवास्तु वस्तूना तत्त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-शून्येति। नाऽऽदरः क्रियते सूत्रान्तराणि न रच्यन्त एतान्येवाऽऽवृत्त्या योज्यन्ते तन्निरासायेति यावत् । तत्र ज्ञानार्थयोरभावः शून्यत्वं न युक्तं प्रमाणैत्तयोरुपलव्वेरित्यायमूत्रार्थ उक्तः । इदानीमतात्विकत्वं १ अ. 'पेक्षो वा । २ क.क्षया वा'। ठ. इ, 'यविज्ञा' । ८. यविज्ञा' । ५ झ. 'स्वान्त' । ६ क. स. 'रनुभवश् ।

·[१०२पा०२सू०३२Jआनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ५९१ (विज्ञानयादियोद्धसमतविज्ञानात्य जगत्कर्तृत्वादिसम्हनम्, अधि० ५) चनिराकरणीय नाऽऽदरः क्रियते । न धयं सर्वप्रमाणेसिद्धो लोकव्यवहारोऽन्यत्तत्वमनधिगम्य शक्यतेऽपोतुमपवादाभाव उत्सर्गप्रसिद्धः ॥ ३१ ॥ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ (५) किं बहुना सर्वप्रकारेण यथा यथाऽयं वैनाशिकसमय उपप- त्तिमत्त्वाय परीक्ष्यते तया तथा सिकताकुपवविदीर्यत एव । न कांचिप्योपपत्ति पशामः । अतथानुपपन्नी वैनाशिकतत्रव्य- वहारः । अपि च बाह्यार्थविज्ञानशून्यवादत्रयमितरेतरविरुद्धमुप- दिशना सुगवेन स्पष्टीकृतमात्मनोऽसंघद्धालापित्वं प्रदेपो वा मजामु विरुद्धार्थप्रनिपत्या विमुह्येयुरिमाः प्रजा इति । सर्व- धाऽप्यनादरणीयोऽयं सुगतसमयः श्रेयस्कामैरित्यभिमायः ॥ ३२॥ (५) दैतस्य स्थापयितुमविष्ठाने वस्तुनि वाच्ये तस्य त्वन्मते न भावो मानतोऽनुपलव्धेस्तन शून्यनेति च तदन भावोऽनुपलव्यरति मूत्रं योजयति न होति । न च स्वप्नादा- विव जागरेऽपि ज्ञानार्थयारसत्त्वं वस्तुतस्तदप्तत्तेपि व्यवहारतस्तदयोगाद्वाधावाधाभ्यां वैधाप्रतीतितस्वदसत्त्वस्य दृष्टान्तेऽप्यसमरिति वैधर्नासूत्र नेयम् । क्षणिकत्वाञ्चेति सूत्रमुपदेशाचेत्युपस्हत्य क्षणिकत्वशून्यत्योपदेशाद्याहव्यवहारता सुगतस्येति योज्यम् ॥ ३१॥ वर्णकद्वयार्थमुपसंहरति-~सर्वथेति । उपसंहारसूत्रं विभनते~~किमिति । यथा यथेति ग्रन्यतोऽर्थत श्वेत्यर्थः । दर्शनमिति वा स्थानमिति वा वाच्ये पश्यन्नातिष्ठतेत्य. लक्षणपदप्रयोगाद्ग्रन्थतस्तावन्नोपपत्तिः । अर्थतश्च नैरात्म्यमुपेत्याऽऽलयक्षाने सर्वव्यव- हारास्पदमित्युपगमात्प्रसिद्धैवानुपपत्तिरित्युपेत्य फलितमाह-~~अतथेति । सौगतमत. स्यानुपपन्नत्वे हेत्वन्तर चकारसूचितमाह --अपि चेति । वस्तुनि विकल्पानुपपत्तविरो- धाच समुचयासिद्धिरिति वतुमितत्तरविरुद्धमित्युक्तम् । सर्वज्ञस्य भगवतो वासुदेव- स्येतिहासपुराणयोवृद्धत्वप्रसिद्धस्तस्यासंबद्धमलापित्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-अद्वेपो चेति । वैदिकपथविरुद्ध जन्नुपलक्षणार्थ प्रजाग्रहणम् । चतुर्धाऽपि मुगतमतस्य वैदिकै. रनादरणीयत्वान्न तद्विरोधो नित्यसच्चिदात्मनो ब्रह्मणो नगत्सर्गवादिनः समन्वयस्येति निगमयति-सर्वथाऽपीति ॥ ३२ ॥ (१) १ क. पानाद। ३. "गप्रसि । ३ क. स. 8. ह. ति य ४२, "तन्याहर । १. 'तव्यादा। - ·श्रीमद्वैपायनमणीतम्रह्मसूत्राणि- [भ०२पा०२०३५] (जीवादिसप्तपदार्थवादिनी चौद्धाना मतसदनम्, भधिः ६) नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३॥ निरस्तः सुगतसमयो विपसनसमय इदानीं निरस्यते । सप्त चपा पदार्थाः संमताः । जीवानीवाससंवरनिर्जरसन्धमोक्षा नाम । संक्षेपतस्तु दावेच पदार्थों जीवाजीपाख्यो । यथायोग तयोरेचेतरान्तर्भावादिति मन्यन्ते । तयोरिममपरं प्रपञ्चमाचक्षते पञ्चास्तिकाया नाम जीवास्तिकायः पुद्गलास्तिकायो धर्मा- स्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशास्तिकायश्चेति । सर्वेपाम- प्येपामवान्तरमभेदान्बहुविधानससमयपरिकल्पितावर्णयन्ति । एव मुक्तकच्छमते निरस्ते मुक्ताम्बराणा वृद्धिस्थत्वात्तन्मत निरस्यतिनैकस्मि- निति । एकरूपाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग वदनसमन्वयो विषय. स कि सर्वमनैकान्तिकमिति मतेन विरुध्यते न वेति तत्प्रामाणिकत्वभ्रान्त वाम्या सदेहे सगतिमाह-निरस्त इति । समयमानसिद्धपश्चस्कन्धादिपदार्थाश्रितन्यायामासे निरस्ते पञ्चास्तिकायादिसा- मयिकपदार्थाश्रितन्यायाभाससहव्ये मते वुद्धिस्थे तन्निरसन युक्तमित्यर्थः । एकरूप. ब्रह्मसमन्वयविरोध्यनैकान्तवादभङ्गेन समन्वयदृढीकरणा-पादादिसगति । पूर्वपक्षे तन्म- तप्रामाण्यात्तद्विरोधे समन्वयासिद्धि सिद्धान्ते तदप्रामाण्याद्धान्तेन तेन विरोधस्याss. भासतया तसिद्धिरित्यभिसधाय पूर्वपक्षयति-सप्त चेति । जोवानीवौ भोक्तृभाग्यौ । मिथ्याप्रवृत्तिरानव । सवरनिर्जरौ सम्यक्प्रवृत्ती । सबन्धस्तद्धेतुत्वाकर्म । मोक्षस्त- दृच्छित्तिरिति पदार्था सप्तेत्यर्थ । ननु भोत्तभोग्ययोरितरेपामन्तीवात्कथ सप्तेत्युक्त लक्षणभेदादयान्तरलक्ष्यभेदे सप्तेति न व्यवस्था तत्राऽऽह-संक्षेपतस्त्विति । निय- महेतुमाह-यथेति । आस्रवादीनामजीवे मोक्षस्य पक्षभेदाभयत्रान्तर्भाव इति वि. भाग । सक्षेपविस्तराभ्यामुक्तपदार्थेषु विस्तरान्तरमाह-तयोरिति । अस्तीति कायते शब्यत इत्यस्तिकायशब्द पारिभाषिक पदार्थवाची । नीवश्चासावस्तिकायश्चेति कर्म- धारय । पूर्यन्ते गन्तीति पुद्गला परमाणव राणवस्तत्समूहोऽन पृथिव्याविरुक्त । कर्मधा- रय सर्वत्र । धर्मास्तिकायः सम्यक्प्रवृत्त्यनुमेय शास्त्रीयवासप्रवृत्याऽऽन्तरोऽपूर्वाख्यो धर्मोऽनुमीयते । अधर्मास्तिकाय स्थित्यनुमेय । ऊर्ध्वगमनशीलो जीवस्तस्य देहेऽव- स्थानेनाधर्मोऽनुमीयते । आकाशास्तिकायस्त्वावरणाभाव । उक्तपदार्थानामवान्तरभेद. माह--सर्वेपामिति । तेपा मानयुक्तिहीनत्व सूचयति-स्तसमयेति । नीवास्तिका- १४ ४ 'ध्यनका।२ क ख थिक। ३ क 'नीयावा।

·[अ० २पा० २०३३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेतानि९३ (जीवादिसप्तपदावादिना पीछानो मतगण्डनम् , अधि०६) सर्वत्र चे समभङ्गीनयं नाम न्यायमवतारयन्ति । स्यादस्ति स्यानास्ति स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति पत्रेधा । बद्धो मुक्तो नित्यप्तिद्धश्च । तबाहन्मुनिनित्यसिद्धः । इतरे केचितसाधन- मुंकाः । अन्ये बद्धा इति भेदः । पुद्गलास्तिकायः पोढा । पृथिव्यादिचत्वारि भूतानि त्यावर नङ्गमं चेति । प्रवृत्तिस्थितिम्यामनुमेयौ धर्माधर्मास्तिकायायुक्तौ । आकाशा- स्तिकायो द्वेधा लौकिकाकाशोऽलौकिकाकाशश्च । लोकानामन्ती लोकाकाशः । तदुपरि मोक्षस्थानमलोकाकाशः । आत्रको मिथ्याप्रवृत्तिरुता । वयति पुरुष ज्ञानजननेन विषयेष्विति नानाविधेन्द्रियप्रवृत्तिरानव इत्येके । अपरे तु करिममि- व्याप्य स्रवन्त्यागच्छन्तीति काण्यासवमाचक्षते । सम्यक्प्रवृत्ती संवरनिनौ । तत्राऽऽ. स्त्रवः स्रोतोद्वारं संवृणोतीति संवरः शमादिप्रवृत्तिः । निःशेष पुण्यापुण्यं सुखदुःखोप- भोगेन जयतीति निरस्तपशिलारोहणावरोहणादिः । बन्धो बनातीति कर्म तच्चाट- विधम् । तत्र घातिकर्म चतुर्वियं ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीय मोहनीयमान्तरीयमिति । सम्यग्ज्ञानं न मोक्षहेतुरिति ज्ञान विज्ञानावरणीयम् । आर्हतमताभ्यासान्न मुक्ति- रिति ज्ञानं दर्शनावरणीयम् । बहुपु तीर्थकरदर्शितेपु मोक्षमार्गेषु विशेषानवधारण मोहनीयम् । सन्मोक्षगार्गप्रवृत्तानां तत्प्रत्यूहकर ज्ञानमान्तरीयम् । तान्येतानि श्रेयो- हन्तृत्वाद्धातिकर्माणि । वेदनीयं नामिक गोत्रिकमायुष्कमित्यपातिकर्मापि चतुर्विधम् । ममेदं ज्ञातव्यमस्तीत्यभिमानो वेदनीयम् । एतन्नामातीत्यभिमानो नामिकम् । अस्य शिष्यवंशे पतितोऽस्मीत्यभिमानो गोत्रिकम् । शरीरयात्रानिमित्तं कर्माऽऽयुष्कम् । अथ वा सक्रियत्य बीनत्य पावकवनवशादीपद्धनीभावः शरीराकारपरिणामहेतुर्वेदनी- यम् । तच्छक्तिमति तस्मिन्त्रीने कललाख्यद्रवावस्थायां बुद्बुदावस्थायां चाऽऽरम्मक- क्रियाविशेषो नामिकम् । बोनस्य शरीराकारपरिणामशक्तिोत्रिकम् । शुक्रशोणित- यतिकरे नाते मिलितं तदुभयरूपमायकम् । तान्येतानि शुक्लपगलानयत्वादनातीनि कर्माणि । तदेतत्काष्टकं बनातीति बन्धः । यद्यपि पूर्वोक्तालवोऽपि बन्धस्तथाऽपि बन्धहेतुत्वादयमपि बन्ध इति द्रष्टव्यम् । आर्हतमुनिप्रातिः संततोगतिर्वा मुक्तिरि- त्यर्थः । तथाऽपि कथं वस्तु समस्तमनेकान्तमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वत्रेति । अस्ति- स्वनास्तित्वादाविति यावत् । समानामेकान्तभङ्गानां समाहारः सप्तभङ्गी तस्या नयः । घटः सन्घटोऽसन्नित्येकस्यैव सदसत्त्वयोरध्यक्षत्वात्कालभदोपाधिकल्पनायां कालस्यापि सन्नसन्निति प्रत्ययात्तत्रापि तत्कल्सनायामनवस्थानात्प्रत्यक्षमेव वस्तूनामनैकान्त्यमिति भावः । वस्तूनागेकान्तत्वमा सप्त कणं कदा च प्रप्तरन्तीत्यपेक्षायामाह-स्यादिति 18. 'वरज। २२."हमे । ३ क. स. पात्रक । ४ क. स. पचन । ५४.

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा ०२सू०३३] (जीवादिसप्तपदार्थवादिनी बौद्धाना मतखण्डनम् , अधि० ६) चावक्तव्यश्च स्थानास्ति चावक्तव्यश्च स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्वेत्येवमेवैकत्वनित्यत्वादिप्वपीमं सप्तभङ्गीनयं योज- यन्ति । अत्राऽऽचक्ष्महे । "न" अयमभ्युपगमो युक्त इति । कुतः । " एकस्मिन्नसंभवात् " । न होकस्मिन्धर्मिणि युगपत्सदसचा- दिविरुद्धधर्मसमावेशः संभवति शीतोष्णबत् । य एते सप्त पदार्था स्याच्छन्दस्तिडन्तप्रतिरूपको निपातोऽनेकान्तद्योती तेन स्यादस्ति कथंचिदस्तीत्यर्थः । तथोत्तरत्रापि योजना । उक्तं हि- तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति गतिर्भवेत् । स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात्तनिपधे विवसिते ।। क्रमेणोभयवीक्षायां प्रयोगः समुदायवान् । युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ आद्यावाच्यविवक्षायों पञ्चमो भङ्ग इप्यते । अन्त्यावाच्यविवक्षायां पष्ठभड्नसमुद्भवः ॥ समुच्चयेन युक्तस्य सप्तमो भङ्ग इप्यते " इति । सत्त्वादावुक्तमनैकान्तिकाव] मेकत्वादावतिदिशति-एवमेवेति । यदि वस्तु सत्त्वादीनामेकतमेन व्यवस्थित तदा तस्य सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सर्वात्मना नियमे तदी- सानिहासाम्यां प्रवृत्तिनिवृत्त्ययोगादप्रवृत्तिनिवृत्ति विश्वं स्यात् । अनेकान्तिकत्वे तु कस्यचित्कथंचित्केनचिदवस्थाने हानोपादाने प्रेक्षावतां प्रकल्प्येते तस्मादनकान्तिक सर्वमिति मतविरोधिसमन्वयों नेति भावः । पदार्थानां सत्त्वादिव्यवस्था वास्तवी व्याव- हारिकी वा न संभवतीति विकल्प्याऽऽयमङ्गीकृत्य द्वितीये व्यवहारविरोधमभिप्रेत्य सिद्धान्तयति-अत्रेति । व्यवहारतो वस्तुतो वा नानेकान्तिकत्वमुपगन्तुं शक्यमिति प्रतिज्ञापरत्वेन नगदं व्याचप्टे-नायमिति । तत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह-कुत इति । हेतुं विभनते-न हीति । एकत्र विरुद्धधर्मसमावेशासंभवादनैकान्तिकत्वस्य द्विधाऽ. प्ययोगादैकान्तिकत्वस्य च घटादिपु तत्वतोऽयोगेऽपि व्यवस्थयैव दृष्टव्यवहारदृष्टा- वहारिकत्वसिद्धेश्युकलादिगम्बरराद्धान्तस्य न तेन विरोधः समन्वयस्येत्यर्थः । वि. तमनेकान्तिक वस्तुत्वान्नरसिंहादिवदित्याशय हेतोरनैकान्तिकत्वमाह-य इनि । संक्षेपविस्तराम्यामुच संस्थावत्वमेतावत्त्वम् । एवंरूपत्वमुकावान्तरभेदभावत्वम् । नक्तं १. निलानिस । २ ठ... चाम्छायो । १६..'कय स 1४ फ. ए. योनिने। ५.मारभइ, 'म । फ.."नकप।

·[भि०२पा०२०३३]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि। ५९५ (जीवादिसतपदार्थवादिनी बौद्धानो मतपण्डनम् , अधिक निर्धारिता एतावन्त एवंरूपाश्चेति ते तथैव वा स्युनंव या तथा स्युः । इतरथा हि तथा वा स्यूरतया वेत्पनिर्धारितरूपं ज्ञानं संशयज्ञानवदममाणमेव स्यात् । नन्वनेकात्मकं वस्त्विति निर्धा- रितरूपमेव ज्ञानमुत्पयमानं संशयज्ञानपनाप्रमाणं भवितुमर्हति । नेवि मः । निरङ्कुशं घनेकान्तत्व सर्ववस्तुपु प्रतिजानानस्य निर्धारणस्पापि वस्तुत्वाविशेपास्यादस्ति स्याचास्तीत्यादिषि- कल्पोपनिपातादनिर्धारणात्मकतैव स्यात् । एवं निर्धारयिनि- र्धारणफलस्य च स्यात्पक्षेऽस्तिता स्याच पक्षे नास्तितेति । एवं सति कथं ममाणभूतः संस्तीर्थकरः प्रमाणप्रपेयममात्ममिति- प्वनिर्धारितासूपदेष्टुं शक्नुयात् । कथं वा वदभिप्रायानुसारिण- स्तदुपदिष्टेऽर्थेऽनिर्धारितरूपे प्रवर्तेरन् । ऐकान्तिकफलत्वनिर्धा- रणे हि सति तत्साधनानधानाय सर्वो लोकोऽनाकुलः मवर्तते नान्यथा । अतथा निर्धारितार्थ शास्त्रं प्रणयन्मत्तोन्मत्तवदनुपादे- यवचनः स्यात् । तथा पञ्चानामस्तिकायानां पञ्चत्वसंख्या स्त्रि वा नास्ति वेति विकल्पमाना स्यात्तावदेकस्मिन्पक्षे पक्षान्तरे तु पदार्थेषु वस्तुत्वे सत्यपि तवान्यथैव वेति नियमाभावातेष्वपि तथैवान्यया वेत्यनिर्धा- तिज्ञानोपगमेनानकान्तिकपाविशेषात्कृतो वस्तुत्वमनै कान्तिकं तत्राऽऽह-इतरयेति । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानवत्पदापु सप्तत्वादिज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसादसाधकत्वमुक्त परिहरनाशकतेनान्चिति । अनेकात्मकं वस्त्विति ज्ञानस्य निर्धारितत्वे तत्रैव वस्तु. स्वस्थानकान्त्यान्नैपमिति दुपयति-नेतीति । निर्धारणे दर्शितन्याय निर्धारयितृतत्क- रणतत्प्रमेयेवतिदिशति--एवमिति । निर्धारणं फलं यस्य मानादेतत्तया तस्येति यावत् । चकारण तन्मेयं सप्तत्वादि गृहीतम् । इतिशब्दोऽनिर्धारणात्मकतैव स्यादि- त्यनेन संबध्यते । अस्मदीये सिद्धान्ते परैरप्यापाद्यमाने का तस्य हानिरित्याश- गाऽऽह-एवमिति । उपदेशानुपपत्तिमुक्त्वा प्रवृत्तिरपि मुमुक्षूणामयुक्तत्याह---- कथं चेति । अनिश्चयेऽपि कृप्यादाविव प्रवृत्तिमाशङ्गयाऽऽभूमिकहेतौ निधयाहते न प्रवृत्तिरियाह---ऐकान्तिकेति । निश्चयं विनाऽपि सर्वज्ञोक्त्या प्रवृत्तिः स्यादि- त्याशङ्कगानिर्धारितार्थशास्त्रकर्तुः सतित्वासमतेमवमित्याह-अतथेति । सप्तपदार्थ. नियमवत्पश्चास्तिकायनियमोऽपि नास्तीत्याह-तयेति । पञ्चत्वसंख्यानियमाभावे १ म. प्रलपन्म' ! २ क. 'स्ति ना' । ३ . स. शित न्या. 'तकार', ·५९६ * श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२२०३३] (जीवादिसप्तपदार्थवादिना बौद्धाना मतखण्डनम् , अधिक ६) न स्यादित्यतो न्यूनसंख्यात्वमधिकसंख्यात्वं वा प्रामुयात् । न चैपा पदार्थानामवक्तव्यत्वं संभवति । अवक्तव्याश्चेन्नोच्येर- श्रुच्यन्ते चावक्तव्याश्चेति विप्रतिपिद्धम् । उच्यमानाश्च तथै- वावधार्यन्ते नावधार्यन्त इति च । तथा तदवधारणफलं सम्य. ग्दर्शनमस्ति वा नास्ति वैवं तद्विपरीतमसम्यग्दर्शनमप्यस्ति वा नास्ति चेति प्रलपन्मत्तोन्मत्तपक्षस्यैव स्थान प्रत्यायितव्य. पक्षस्य । स्वर्गापवर्गयोश्च पक्षे भावः पक्षे चाभावस्तथा पक्षे नित्यता पक्षे चानित्यतेत्यनवधारणायां प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । अना- दिसिद्धजीवप्रभृतीनां च स्वशास्त्रावधृतस्वभावानामयथावधृत- स्वभावत्वप्रसङ्गः । एवं जीवादिपु पदार्थप्वेकस्मिन्धर्मिणि सत्वासत्वयोषिरुद्धयोधर्मयोरसंभवात्सत्त्वे चैकस्मिन्धर्मेऽसत्वस्य धर्मान्तरस्यासंभवादसत्वे चैवं सत्वस्यासंभवादसंगतमिदमार्हतं मतम् । एतेनैकानेकनित्यानित्यव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तायनेका. फलितमाह--इत्यत इति । किं च संक्षिप्तानां प्रपञ्चितानां च पदार्थानां सर्वा शब्दैरवाच्यत्वं केनचिद्वेति विकल्प्य घटादेस्तच्छन्दवाच्यत्वेऽपि स्तम्भादिशब्दावा- च्यत्वादायमुपेत्य द्वितीयं प्रत्याहन चेति । काऽत्रानुपपत्तिस्तत्राऽऽह-उच्यन्ते चेति । ननु सत्त्वादिरूपेण निर्धारणाभावादुच्यमानानामपि स्यादवक्तव्यतेति न व्याह- तिरुकेनिर्धारणपूर्वकत्वेऽपि तथैवेत्यनिर्धारणादवक्तव्यत्वसिद्धिस्तत्राऽऽह-उच्यमा- नाथेति । चकारो विप्रतिषिद्धमित्येतदनुकर्षणार्थः । सत्तायनैकान्तिकत्वावधारण निराकृत्य तत्फलं सम्यग्दर्शनं तद्विपरीतमसम्यग्दर्शने चास्ति नास्ति वेति विकल्प्य- माने स्यादस्ति स्यानास्तीति प्रलपन्नातो न स्यादित्याह-तथेति । इतश्चासंगतमाईत मतमित्याह-स्वर्गेति । कि चाहन्नित्युक्तो नित्यमुक्तोऽनादिसिद्धो जीवः कश्चिद्धत्व- नुष्ठानान्मुच्यतेऽन्यस्तदभावाध्यत एवमाईते मते निश्चितस्वभावानामेषां तथात्वमस्ति न वेति विकरप्यमाने स्यादस्ति स्यानास्तीत्यव्यवस्थायां शास्त्रावतस्वभावत्वासभा वात्तदप्रामाण्यप्रसक्किरित्याह-अनादीति । सत्तासत्वयोरनकान्तिकात्यायोगे सोप- करमुपसंहरति-एवमिति । एवमेवैकत्वनित्यत्वादिषप्युकं प्रत्याह-एतेनेति । सत्त्वासत्त्वयोरनैकान्तोपगतिनिरासनेति यावत् । परमाणुभ्यः स्थावरनगमात्मानः ११.म. स्था१क. प्रसयितप'। म. प्रत्ययितन्यप।३६. वसप' . म. ने वास्ति।

·[अ०२पा०२सू०३४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवानि । १९७ (जीवादिसप्तपदावादिना बौद्धाना मतपण्डनम् , अधि०६) न्ताभ्युपगमा निराकृता मन्तव्याः । यत्तु पुद्गलसंज्ञकेभ्योऽणुभ्यः संघाता। संभवन्तीति कल्पयन्ति तत्पूर्वणवाणुवादनिराकरणेन निराकृतं भवतीत्यतो न पृथक्तनिराकरणाय प्रयत्पते ॥ ३३ ॥ एवं चाऽऽत्माकार्यम् ॥ ३४॥ यथैकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धधर्मासंभवो दोपः स्याद्वादे प्रसक्त एवमात्मनोऽपि जीवस्याका मपरो दोपः प्रसज्येत । कथम् । दारीरपरिमाणो हि जीव इत्यादता मन्यन्ते । शरीरपरिमाणताया च सत्यामकृत्सोऽसर्वगतः परिच्छिन्न आत्मेत्यतो घटादिवद- नित्यत्वमात्मनः प्रसस्पेत । शरीराणां चानवस्थितपरिमाणत्वा- न्मनुप्पजीवो मनुष्य शरीरपरिमाणो भूत्वा पुनः केनचित्कर्म- विपाकेन हस्तिजन्य मामुवन कृरलं हस्तिशरीरं व्यामुयात् । पुत्तिकाजन्म च प्रामुवन्न कैनः पुत्तिकाशरीरे संपीयेत । सपा- न एप एकस्मिन्नपि जन्मनि कौमारयौवनस्थाविरेषु दोपः । स्यादेतत् । अनन्तात्यवो जीवस्तस्य त एवावयवा अल्पे शरीरे संकुचेयुर्महति च विकसेयुरिति । तेपो पुनरनन्तानां जीवावय- संघाता भवन्तीति दिगम्बरास्तत्किमिति न निरस्यते तत्राऽऽह-~~~यचिति ॥ ३३ ॥ पूर्वोक्तदृष्टान्तेन स्याद्वादे दोपान्तरं समुचिनोति-एवं चेति । सूत्राक्षराणि व्याचप्टे- यथेति । परमतवदस्मन्मतेऽपि न दोपप्रसक्तिरित्याह-कथमिति । तत्प्रसद्धार्थ पर- पक्षमाह---शरीरति । तत्र दोप प्रसञ्जयति-शरीरति । आत्मत्वमनित्यवृत्ति परि- च्छिन्नवृत्तित्वावदिति प्रसङ्गार्थः । अकृत्स्नत्वेन सूचितं पोपान्तरमाह-~~-शरीराणां चेति । कर्मणो विपाका स्वफलं जनयितुमकुरीभावः कृत्स हस्तिशरीरं न व्याप्नु- यात्तदेकदेशो जीवशून्यः स्यादित्यर्थः । पृत्तिकाशरोरे कृत्स्नो न समायेत तस्मिन्ननन्त- भूतस्ततो बहिरपि जीवः स्यादित्यर्थः । किं च कौमारे स्वरूपपरिमाणो जीवस्तारुण्ये स्थाविरे च न कृतनं शरीरं व्याप्नुयादित्याहसमान इति । यथा प्रदीपो घटना- सादोदरे वर्तमानः संकोचविकासकानेवं जीवोऽपि पुत्तिकाहस्तिदेहयोरित्याह- स्यादिति । दीपावयवाना विशरणशीलत्वादवयविनश्च दीपस्य प्रतिक्षणमुत्पत्तिनिरो- धवतोऽनित्यत्वानित्यात्मदृष्टान्तवासिद्धिरिति मत्वा विकल्पयति-तेषामिति । आधे क. यास। २ क, "प्यप'। ३१. अ. कृतमपु १४८. विकासे । म, विकाशेयु । ५ क. पा तु पु१६ क. स. 'टरवव' । ७ यु, न हास्तिनं ।। ८ क. स. 8. ह. 'दरपती स।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०३५] (जीवादिसप्तपदार्थवादिना बौद्धानां मतमण्डनम् , अधि०६) धानां समानदेशत्वं मतिविन्यते वा न वेति वक्तव्यम् । पति- घाते तावन्नानन्तावयवाः परिच्छिन्ने देशे संमीयेरन् । अमति- घातेऽप्येकावयवदेशत्वोपपत्तेः सर्वेपामवयवानां मथिमानुपपत्ते- जीवस्याणुमात्रत्वमसङ्गः स्यात् । अपि च शरीरमात्रपरिच्छि. भाना जीवावयवानामानन्सं नोत्मेक्षितुमपि शक्यम् ॥ ३४ ॥ अथ पर्यायेण बृहच्छरीरमतिपत्तौ केचिज्जीवावयवा उपग- च्छन्ति तनुशारीरमविपत्तौ च केचिदपगच्छन्तीत्युच्येत । तत्रा- प्युच्यते- न च पर्यायादप्यविरोधा विकारादिभ्यः ॥ ३५॥ न च पर्यायेणाप्यवयवोपगमापगमाभ्यामेतद्देहपरिमाणत्वं जीवस्याविरोधेनोपपादयितुं शक्यते । कुतः। विकारादिदोपमस- वात् । अवयवोपगमापगमाभ्यां ह्यनिशमापूर्वमाणस्यापक्षीयमा णस्य च जीवस्य विक्रियावत्वं तावदपरिहार्यम् । विक्रियावचे च चर्मादिचदनित्यत्वं प्रसज्येत । ततश्च बन्धमोक्षाभ्युपगमी वाध्येत कर्मायकपरिवेष्टितस्य जीवस्यालाबूवत्संसारसागरे निम- मस्प बन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्वं भवतीति । किं चान्य- देहाहहिरपि नीयोपगतिरित्याह-प्रतिघात इति । एकावयवदेशत्वेऽपि तथैवावयवा- नामवस्थाननियमाभावे परिमाणनियमो नाऽऽत्मनि स्पादिति द्वितीयं प्रत्याह-अपति- पातेऽपीति । नीवावयवानामानन्त्यमशीकृत्योक्त्वा तदपि नास्तीत्याह-अपि चेति । परिमितत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ वृहत्तनुदेहाप्ताववयवोपगमापगमाम्या जीवस्य देहपरिमाणनाऽविरुद्धत्याह-अये- दि । चोद्योत्तरत्वेन सूत्रमादत्ते-तत्रापीति । प्रतिज्ञा विभनते-न चेति । प्रभ- पूर्वक हेतुमाह-कुत इति । विकारप्रसनं प्राटयति-अवयवेति । आत्मनः समु. द्रादिवद्रिक्रियावत्वमिमित्याशङ्कयाऽऽह-विक्रियेति । अनित्यत्वप्रास्यरत्ये निराह-ततश्चेति । तद तदभ्युपगम दर्शयति-कर्मेति । न चाऽऽत्मनोऽनित्यत्वे युकोऽयमुपगमो रन्धमोक्षान्वपिनोऽभावात् । न हि त स्वतन्त्री नदावे कधस्याना. दित्वान्मुक्तस्य पानाशिवासानित्यतेत्यर्थः । आदिशन्दसूषितमर्थमाह-किचेति । . १. निप'मा.म.प्र.ज.म.८ तो ५. अ.निए रास्यस्पो .....रि... 'रयो।

·.. .१०२पा०२सू.३५आनन्दगिरिकतटीकासंचलिवशांकरभाष्पसमेतानि । ५९९ (जीवादिसप्तपदार्थवादिना यौहाना मतगण्डनम् , भाध. १) दागच्छतायपगच्छतां चावयवानामागमापायधर्मरत्वादेवाना- त्मत्वं शरीरादिवत् । ततधावस्थितः कश्चिदवयव आत्मेति स्थान च स निरूपयितुं शक्यतेऽयमसाविति.। किं चान्यदागच्छन्तथैते जीवावयवाः कुतः मादुर्भवन्सपगच्छन्तश्च को लीयन्त इति वक्त- व्यम् । न हि भूतेभ्यः प्रादुर्भवेयुभूतेषु च निलीयेरन्न भौतिकवा- जीवस्य । नापि कश्चिदन्यः साधारणोऽसाधारणो वा जीवा. नामवयवाधारो निरूप्यतेप्रमाणाभावात् । किं चान्यदनवतस्व- रूपश्चैवं सत्यात्मा स्यात् । आगच्छतामपगच्छत्ता चावयवानाम- नियतपरिमाणत्वात् । अत एवमादिदोपप्रसङ्गान्न पर्यायेणाप्यचय- वोपगमापगमावात्मन आश्रयितुं शक्यते । अथ वा पूर्वेण सूत्रेण शरीरपरिमाणस्याऽऽमन उपचितापचितशरीरान्तरमतिपत्ताव कासप्रसञ्जनद्वारेणानित्यतायां चोदितायां पुनः पर्यायेण परि- यस्वाऽऽत्मा सावयवस्तस्यावयवानामात्मत्वमवयविनो वाऽऽद्येऽपि किमागमापायिनां तेपामाम तद्धीनस्य वा कस्यचिदवयवस्येति विकल्प्याऽऽद्यं प्रत्याह~~आगच्छता. मिति । कल्पान्तर परिशिष्टमादत्ते ततश्चेति । तस्य विशेषतोऽपरिज्ञानादात्मज्ञाना- मावादपवासिद्धिरित्याह- इन चेति । आधे कल्पे दोपान्तरमाह-~-किं चेति । अव- यवप्रादुर्भावापादानत्वं तद्विलयाधारत्वं च महाभूतानां वा व्यतिरिक्तस्य वा कस्यचि- दिति विमृश्याऽऽयं प्रत्याह-न हीति । द्वितीयेऽपि प्रतिजीवमसाधारणः सर्वसा- धारणो वेति विकरप्य दूषयति~~नापीति । तथा चाऽऽत्मज्ञानाभावादयुक्तिरेवेत्यर्थः । अवयवानां नाऽऽत्मत्वमवयविनस्तु तथात्वमिति मतं प्रत्याह-किं चेति । एवं सत्या. स्मनोऽवयवित्वे सतीति यावत् । तत्र हेतुमाह-आगच्छतामिति । किं च प्रत्ये. कमवयवा न चेतयेरनेकाभिप्रायत्वानियमात् । विरुद्धाभिप्रायतया विरुद्धविक्रियत्येन शरीरोन्मथनप्रसंहः । न चावयवतम्हस्य चैतन्यं तस्य भेदाभेदाभ्यां दुर्भणत्वादिति मस्वाऽऽह-अत इति । प्रकारप्रकारिणी पञ्चमीम्यामुक्तौ । प्रकारान्तरेण सूत्रमवता. त्यति अथ चेति । तदेव दर्शयति--पूर्वेणेति । आत्माकायसूत्रेण प्रप्तक्षिता तदनित्यतां संताननित्यतया सुगतवत्परिहर्तव्यामाशङ्कये सूत्रमित्यर्थः । पर्यायेण शरी. रब्यक्तिभेदेन परिमाणस्याऽऽत्मनिष्ठस्यैकरूपस्यानवस्थानादनवस्थितपरिमाणस्याऽऽत्म. १.ज.म. द. पायिध' १२ क. ज. मत्वादे'। ३ के. कस्मिस्ते मिली 1 . च। ५३.८, 'रुद्रादिमि'। ६ क. स. महात् । न 10 क, ख, रीरेण न्य' । ८ क. स. प्यास्या।

·६००, श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२१०३६] (जीवादिसतपदार्थवादिनी वीद्धानां मतखण्डनम् , आधि०६) माणानवस्थानेऽपि स्रोतःसंतान नित्यतान्यायेनाऽऽत्मनो नित्यता स्यात् । यथा रक्तपटानां विज्ञानानवस्थानेऽपि तत्संताननित्यता तद्विसिचामपीत्याशङ्कयानेन सूत्रेणोत्तरमुच्यते । संतानस्य ताववस्तुत्वे नरात्म्पवादमसङ्गो वस्तुत्वेऽप्यात्मनो विकारादि. दोपमसङ्गादस्य पक्षस्पानुपपत्तिरिति ।। ३५ ।। अन्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६ ॥ (६) अपि चान्त्यस्य मोक्षावस्थाभाषिनो जीवपरिमाणस्य नित्य- त्वमिप्यते जनस्तद्वत्पूर्वयोरप्यायमध्यमयोजीवपरिमाणयोनित्य- त्वपसगादविशेषप्रसङ्गः स्यात् । एकशरीरपरिमाणतेच स्पानो- नोऽनित्यत्वे शङ्कितेऽपि स्रोतोरूपेण तत्परिमाणस्य च यः संतानस्तस्य नित्यत्तैव न्यायस्तैनेति यावत् । व्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि संताननित्यत्वे दृष्टान्तः-यथेति । सिग्वस्त्र विगतं येन्यस्ते विसिचो विवसनास्तेषामपि पुत्तिकोदेहहस्तिदेहादावात्मपरि- माणस्थानवस्थितत्वेऽपि तत्संताननित्यत्वेनाऽऽत्मनित्यत्वमाशङ्कय सूत्रमित्याह---तद्व- दिति । तदेव विवृणोति-संतानस्येति । पर्यायशब्देन क्रमभाविपरिमाणगतः संतानो गृह्यते तन्नित्यत्वादपि नाऽऽत्मनित्यत्वम् । तस्य हि वस्तुत्वमवस्तुत्वं वा । द्वितीये राद्धान्तविरोधमुक्त्वा प्रथमं प्रत्याह-वस्तुत्वेऽपीति । स हि सतानिभ्यो:- भिन्नो भिन्नो वाऽभेदे प्रतिदेह परिमाणभेदानां संतानिनामन्यथात्वाकार्यत्वेनानित्यत्वा. सदभिन्नसंतानस्यापि तथात्वम् । भेदे तत्संतानत्वायोगाद्भिन्नत्वेन घटादिवद्विकारादिप्र- सङ्गादात्मनित्यत्वं संताननित्यतया यदुच्यते तस्यानुपपत्तिरित्यर्थः । इतिशब्दः सूत्र व्याख्यासमाप्त्यर्थः ॥ ३५ ॥ इतोऽपि न जीवस्य, कमेनोपचितापचितपरिमाणत्वमित्याह-अत्येति । सूत्रं व्याकरोति-अपि चेति । यजीवपरिमाणं तन्नित्यमिति व्याप्तिभूमिमाह---अन्त्य स्येति । सफलमनुमानमाह-तद्वदिति । विमतं नित्यं जीवपरिमाणत्वात्संमतव. दित्यनुमानादविशेपप्रसङ्गः सदा जीवस्येत्युक्तं प्रकटयति–एकेति । उपचयापच. ययोरनेकरूपता व्याप्तेरुक्तानुमानविरोधादित्यर्थः । पूर्वमवस्थितशब्दो नित्यपरत्वे- नोक्तोऽविशेपश्चैकशरीरपरिमाणतोभयोः परिमाणयोनित्यत्वप्रसङ्गादिति च हेतुः । इदा। शरीरमन्तरेणैव मोक्षकालीनस्य परिमाणस्यावस्थितत्वादुभयोरपि पूर्वयोरव- स्थयोदेहापेक्षां विना जीवस्यावस्थितपरिमाणत्वसंभवान शरीरपरिमाणत्वं किं त्ववि- १६. य. 'यादीना । २ रु. 'काहास्ति'। ३ क. स. स. देहप ।

·[अ०२० २२०३७]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितगांकरमाप्यसमेतानि । ६०१ (स्वेश्वरपादत्यायुमास्तम्, अधि०७) - पचितापचितशरीरान्तरमाणिः । अथ वाऽन्त्यस्य जीवपरियाण- स्पावस्थितत्वात्यर्वयोरप्यवस्थयोरवस्थितपरिमाण एव नाव: स्पाचतथाविशेषेण सर्वदैवाणुर्महान्या जीवोऽभ्युपगन्तव्यो न शरीरपरिमाणः । अतथ सौगतवदाईतमपि मतमसंगतमित्युपे. क्षितव्यम् ॥ ३६ ।। (६) (तटस्थेश्वरपास्यायुफरवम् , अधि..) पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥ इदानी केवलाधिष्ठात्रीश्वरकारणवादः प्रतिपिध्यते । तत्क- यमवगम्यते । “मकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् " [० सू० १-४-२३] "अभिध्योपदेशाच" [व. सू० १.४.२४ ] इत्यत्र प्रकृतिभावेनाधिष्ठानुभावन चोभयस्तभावस्येश्वरस्य स्वपमे- वाऽऽचार्येण प्रतिष्ठापितत्वात् । यदि पुनरविशेषेणेश्वरकारणवा- दमात्रमिह पतिपिध्येत पूर्वोत्तरविरोधाब्याहताभिव्याहारः सूत्र. कार इत्येतदापद्येत । तस्मादप्रकृतिरधिष्ठाता केवलं निमि- त्तकारणमीश्वर इत्येप पक्षो वेदान्तविहितवीकत्वमतिपक्ष- शेषेण तस्याप्यणुत्वं महत्त्व वा स्पादिति व्याख्यान्तरमाह-~-अथ वेति । विमतो न देहपरिमाण आत्मस्वान्मुक्तवदित्यर्थः । आत्मनो देहपरिमाणवायोगे फलितमाह--- अतथेति ॥ ३६ । (६) लुश्चितकेशमतं निराकृत्य जटाधारिमाहेश्वरमतं निराच?~पत्युरिति । सत्त्वासत्त्व. पोरेकबायोगपदधिष्ठातृत्वोपादानत्वयोरपि नैकत्र योगोऽस्तीत्याशङ्कय तात्पर्यमाह- इदानीमिति । अविशेषेणेश्वरकारणवादिनिषेधभ्रमनिवृत्त्यर्थमाह- केवलेति । अवि. शेपोतरीश्वरकारणत्वमेवात्र निषिध्यते न तस्य निमित्तत्वमात्रमिति शङ्कतेतदिति। स्वोक्तिविरोधात्मैवमित्याह-प्रकृतिश्चेति । न केवलमीश्वरस्य कारणत्वमात्रनिषेधे प्रकृ. तिसूत्रं विरुध्यते कि त्वमिध्यापूत्रमपीति मत्वाऽऽह-~~अभिध्यति । प्रतिष्ठापितत्वा- दुक्ततात्पर्यधीरिति शेपः । उक्तम व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति यदीति । सूत्र- कृतो विरुद्धार्थवादित्वं परिहतुं फलितमाह-~-तस्मादिति । तनिराकरणं किमर्थमि. त्याशङ्कय ब्रह्मात्मैकत्वं दृढीकर्तुमित्याह-वेदान्तेति । एतेनाधिकरणस्य फलमुक्तम् । अद्वितीयाद्रह्मणो जगासर्ग युवतः समन्नगाय केवलमपिछवेश्वरो जगतो नोपादानमिति माहेश्वरराद्धान्तेन विरोधोऽस्ति न वेति तत्प्रामाणिकत्वभ्रान्तत्वाभ्यां संदेहे पूर्वपक्ष- ·६०२ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०१७) (तटस्थेश्वरवादस्यायुफत्वम् , अधि ) त्वायत्नेनात्र मतिपिध्यते । सा चेयं वेदवाघेश्वरकरप- नाऽनेकपकारा । केचित्तावत्सांख्ययोगव्यपाश्रयाः कल्पयन्ति प्रधानपुरुपयोरधिष्ठाता केवलं निमित्कारणमीश्वर इतरेतर- विलक्षणाः प्रधानपुरुपेश्वरा इति । माहेश्वरास्तु मन्यन्ते कार्य- कारणयोगविधिदुःखान्ताः पञ्च पदार्थाः पशुपतिनेश्वरेण पशुपा. शविमोक्षणायोपदिष्टाः पशुपतिरीश्वरो निमित्तकारणमिति वर्ण- यन्ति । तथा वैशेपिकादयोऽपि केचित्कथंचित्स्वप्रक्रियानुसारेण निमित्तकारणमीश्वरमिति वर्णयन्ति । अत उत्तरमुच्यते "पत्यु- रसामञ्जस्यात्" इति। "पत्युः" ईश्वरस्य प्रधानपुरुपयोरधिष्ठार- त्वेनै जगत्कारणत्वं नोपपद्यते । कस्मात् । “असामञ्जस्यात्"। यति-सा चेति । माहेश्वरमतनिराकरणेन समन्वयविषयब्रह्मात्मैक्यस्यात्र दृढीकरणा- त्पादादिसंगतयः । पूर्वपक्षे तन्मतस्य प्रामाणिकत्वात्तद्विरोधे समन्वयासिद्धेमात्मैक्या. सिद्धिः । सिद्धान्ते तस्य भ्रान्तत्वात्तद्विरोधस्थाऽऽमासत्वे समन्वयसिद्धेरैक्यसिद्धिः । ईश्वरकल्पनाया बहुप्रकारत्वे हेतुं सूचयति-वेदेति । ज्ञानशक्त्यैश्वर्योत्कर्पतारतम्य कचिद्विश्रान्तं तरतमभावत्वात्परिणामतारतम्यवदित्याह-केचिदिति । प्रधीयत इति प्रधानस्याविद्यात्वात्प्रधानपुरुषाधिष्ठातेश्वरोऽस्माभिरपि गृह्यते तत्राऽऽह-इतरेति । चत्वारो माहेश्वराः। शैवाः पाशुपताः कारुकसिद्धान्तिनः कापालिकाश्च। ते सर्वे महेश्वरप्र. जीतागमप्रामाण्यात्केवलं निमित्तमीश्वरमिच्छन्तीत्याह-माहेश्वरास्त्विति। कार्य प्राधा- निकं महदादि । कारण महेश्वरः । योगः समाधिः । विविस्त्रिपवणस्नानादिः । दु.खा- तो मोक्ष इति पञ्च पदार्थाः । ते किमर्थमीश्वरेणोक्तास्तत्राऽऽह-पश्चिति । पशवो जीवास्तेषां पाशो बन्धनं तद्विमोक्षो दुखान्तस्तदर्थमिति यावत् । कुम्भकारादेरधिष्ठातु- चेतनस्य कुम्मादिका निमित्तत्वमात्रदृष्टरीश्वरोऽपि जगधिष्ठाता निमित्तमव नोपादा- नमेकस्योभयविरोवादिति मत्वाऽऽह--पशुपतिरिति । वैशेषिकनैयायिकविवसनसुगत- मतानि सूचयति-तथेति । विमतमुपादानाद्यपरोक्षज्ञानवजन्य कार्यत्वाद्घटवदिति वैशेषिकाः । कर्मफलं सप्रदानाद्यभिज्ञप्रदातृकं कर्मफलत्वात्सेवाफलवदिति नैयायिक- दिगम्बरौ । सौगतास्तु साख्यानुमानेनैव तटस्थमीश्वरमास्थिताः । एवं माहेश्वरमतस्य प्रामाणिकत्वात्तद्विरोधः समन्वयस्येति प्राप्ते सिद्धान्तमाह-अत इति । पूर्वाधिकर- णान्न पदमध्याहृत्य सांख्ययोगाश्रयेश्वरकल्पना पणत्वेन सूत्रं योनयति-पत्युरिति । 1 १ के.ज, पति । त। २ इ.स. ति ।। क. न सकलज'।

·[अ०२पा० २०३७]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि ।६०३ (घटस्येश्वरवादस्यायुक्तलम् , अधि..) किं पुनरसामञ्जस्पम् । हीनमध्यमोत्तमभावेन हि माणिभेदान्वि- दधत ईश्वरस्य रागपादिदोपप्रसक्तरस्मदादिवदनीपरत्वं मस- ज्येत । प्राणिकपिक्षितत्वाददोप इति चैन्न । कर्मे वरयोः मय. य॑मवर्तयितृत्व इतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गात् । नानादित्वादिति चेन्न । वर्तमानकालबदतीनेष्वपि कालेवितरेतराययदोपाविशे. पादन्धपरम्परान्यायापचेः । अपि च "प्रवर्तनालक्षणा दीपा" [पापम्० १-१-१८ ] इति न्यायवित्समयः । न हि कथिद- दोपमयुक्तः स्वार्थे परायें वा मवर्तमानो दृश्यते । स्वार्थमयुक्त ईश्वरस्य निमित्तत्वमात्रे मानसिद्ध हेत्वसिद्धिरित्याह-किमिति । तस्य तन्मात्रत्व- मागमान्मानान्तराद्वा । नाऽऽस्वस्योभगकारणत्ववादिताया दर्शितत्वात् । मानान्तर- मप्यनुमानमर्धापत्ति ! आये चेतनस्य द्रव्यं प्रति निमित्तत्वमात्रं लोके दृष्टमिति तह- लात्तन्मात्रामीश्वरं वदतो वैपम्पकारिणो रागादिमत्वदृष्टस्तदपि तस्मिन्करुप्यमित्यताम- अस्यं स्यादित्याह-हीनेति । आगगादीश्वरसिद्धौ न दृष्टमनुसतव्यं तस्य साध- प्रिवृत्तेः । अनुमानं तु दृताधर्येण प्रवर्तमानं दृष्धविपर्ययतुपादपि विभेतीति भावः । ईश्वरो हि न स्वेच्छया विपमान्प्राणिनो विदधाति किं तु तत्कर्मापेक्षया तेन न, तत्य रागादिमत्त्वमिति शङ्कते-प्राणीति । कर्मापेक्षया फलदातृत्वेऽपि कारुणिक- त्वादीश्वरः शुभस्यैव फलं ददाति नाशुभस्येति किं न स्यादित्याह-ति । येन येने. श्वरः शुभेनाशुभेन वा प्रेयते तस्य फलं ददातीत्याशङ्कय कर्मणा स प्रवर्यते तेन च कर्मेत्यन्योन्याश्रयान्मेवामित्याह कर्मेति । अतीतेन कर्मणा प्रवर्तितस्येश्वरस्य वर्तमाने कर्मणि फलदानाय प्रवृत्तिरित्यनादित्वात्मवर्त्यप्रवर्तकत्वस्य कर्मेश्वरयोनान्योन्याश्रयते. त्याहनानादित्वादिति । स्यादेप परिहारो यद्यतीतं कर्म खातम्यणेश्वरं प्रवर्तये- सत्तु नास्त्यचेतनवादतस्तदपि पूर्वकर्मप्रवर्तितेश्वरप्रेरितमेव वर्तमाने कर्मणि तत्प्रेरकमिति कर्मेश्वरयोमियोऽपेक्षायाः सार्वत्रिकत्वादनादित्वस्याप्रामाणिकत्वान्भवमित्याह-नेति । कर्मापेक्षया वैषम्यहेतुत्वस्य निर्वतमशक्यत्वालोकदृष्ट्या स्यादेव रागादिमत्त्वमीश्वर- स्येत्युक्तम् । इदानी परमतेनापि तस्य रागादिमत्त्वं स्यादित्याह-अपि चेति । प्रव- तकत्वालिङ्गाका रागादिदोषा इति नैयायिकप्तमय: 1 ततश्च प्रवर्तकत्वादेवेश्वरस्य तद्वत्त्वमित्यर्थः । प्रवर्तकत्वदोपवत्वयोव्याप्ति व्यक्ति-न होति। कारुण्यादपि प्रवृ. तेनैवं व्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-~स्वार्थेति । कारुण्ये सति खस्य दुःखं भवति तेन ११.ज, पेक्षया ।२ क. 'न्यायोपप । ३ के. क्षणो दो ] ४ क, दोपः" । ५२.ज.प्र. स्वा।६. "पाराद।ख१, तत्तक ।

·६०४ श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०३८) (तटस्थेश्वरवादस्यायुकत्वम् , अधिक एव च सर्वो जनः परार्थेऽपि प्रवर्तत इत्येवमप्यसामञ्जस्य स्वार्थववादीश्वरस्यानीश्वरत्वमसात् । पुरुपविशेषत्वाभ्युपग- माञ्चेश्वरस्य पुरुपस्य चौदासीन्याभ्युपगमादसामञ्जस्यम्॥३७॥ संवन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ पुनरप्यसामञ्जस्यमेव । न हि प्रधानपुरुषव्यतिरिक्त ईश्वरोऽ- न्तरेण संवन्धं प्रधानपुरुपयोरीशिवा । न तावत्संयोगलक्षण: संवन्धः संभवति प्रधानपुरुपेश्वराणां सर्वगतत्वान्निरवयवत्वाच । नापि समवायलक्षणः संवन्ध आश्रयायिभावानिरूपणात् । माप्यन्यः कश्चित्कार्यगम्यः संवन्धः शक्यते कल्पयितुं कार्यकार- णभावस्यैवाद्याप्यसिद्धत्वात् । ब्रह्मवादिनः कथमिति चेत् । न । कारुणिकोऽपि स्खदुःखनिवृत्तये परार्थेऽपि प्रवर्तत इत्यर्थः । तथापि किं जात. मीश्वरस्येत्याशङ्कयाऽऽह-इत्येवमिति । न केवलं दृष्टानुसारादसामञ्जस्य किं तूतेन प्रकारेणोपगमादपीत्यर्थः । स्वीकारमात्रस्यादोपत्वात्तस्य दोषपर्यवसायित्वमाह- स्वार्थेति । अधित्वादित्यर्थः । ईश्वरस्य प्रवर्तकत्वमुपेत्योक्तं तदपि पातजलमते नास्ती- त्याह-पुरुषेति ॥ ३७ ॥ प्रधानवादे दोपान्तरमाह-संवन्धौते । प्रकृतासामञ्जस्ये हेत्वन्तरपरं सूत्रमिति सूचयति--पुनरिति । कथमीश्वरस्य प्रधानपुरुषाभ्यां संबन्धोऽस्त्युत न । नास्ति चेदधिष्ठात्रधिष्ठेयतासिद्धिरित्याह-न हीति । अस्ति चेत्तहि स संयोगो वा सम- वायो वा योग्यता वेति विकल्प्याऽऽद्य दूपयति--न तावदिति । अप्राप्तप्राप्तिरव्या- प्यवृत्तिश्च संयोगस्य स्वरूपम् । तत्र प्रधानाविण्वप्राप्तप्राप्तेरभावे हेतुमाह--प्रधानेति । अध्याप्यवृत्तित्वाभावेऽपि हेतुमाह-निरवयवत्वादिति । द्वितीयं निरस्पति- नापीति। तृतीयं प्रत्याह-नाप्यन्य इति । प्रधानकार्यत्वस्य जगतोऽसिद्धत्वात्प्रधी- नेश्वरयोः संबन्धस्य कार्यकल्प्यस्यायोगादित्यर्थः । तवापि मायाव्रह्मणोविभुत्वान्निरवय- वत्वाच्च सयोगासिद्धिः समवायस्यानिष्टत्वाकार्यकारणत्वस्य चासिद्धत्वात्कार्यगम्य. योग्यतासंबन्धायोगान्नाधिष्ठात्रधिष्ठेयतेति शङ्कते-ब्रह्मेति । मायावह्मणोरनिर्वाच्य- तादात्म्यसंवन्धान्न साम्यमित्याह-नेति । इतोऽपि ब्रह्मवादिनो न दोपसाम्यमि- १ क. द. "स्पावीशीत। न । २ झ. 'रीशीत । न । ३ क.ज.म. ट. क्षण ४क 'याधितभा'। ५ स. ४. ८. 'न्तरं ।।ठ, द. "हिंस'। ५ के. धानपुरुषयोः ।

·[अ०२पा०२सू०३९]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेतानि । ६०५ (तटस्यैश्वरवादस्यायुतत्वम् , अधि० .) तस्य तादात्म्पलक्षणसंवन्धोपपचैः । अपि चाऽऽगमवलेन ब्रह्मवादी कारणादिस्वरूपं निरूपयतीति नावश्यं तस्य यथा- दृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्यमिति नियमोऽस्ति । परस्य तु दृष्टा- न्तवलेन कारणादिस्वरूपं निरूपयतो यथादृष्टमेव सर्वमभ्यु- पगन्तव्यमित्ययमस्त्यतिशयः । परस्यापि सर्वज्ञप्रणीतागमस- द्भावात्समानमागमवल मिति चेत् । न । इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गादा- गममत्ययात्सर्वज्ञत्वसिद्धिः सर्वज्ञप्रत्ययाचाऽऽगमसिद्धिरिति । तस्मादनुपपन्ना सांख्ययोगवादिनामीश्वरकल्पना । एवमन्या- स्वपि वेदवाह्यास्त्रीश्वरकल्पनासु यथासंभवमसामञ्जस्यं योज- यितव्यम् ॥ ३८॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९॥ इतश्चानुपपतिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य । स हि परिक ल्प्यमानः कुम्भकार इच मृदादीनि प्रधानादीन्यधिष्ठाय प्रवर्त- त्याह---अपि चेति । तथाऽपि दृष्टमनुसतव्यं नेत्याह-नावश्यामिति । दृष्टविरु- ढेऽत्यन्तादृष्टे चाऽऽगमस्य प्रवृत्तरित्यर्थः । अनुमानवादिनि विशेषमाह-परस्यति । ईश्वरवादिनोऽपि तुल्यत्वादागमवलस्यानुमानवलमधिकमिति शङ्कते-परस्यापीति । किमीश्वरस्य सर्वज्ञत्वं तत्कृतागमाद्गम्यते किं वाऽनुमानादिति विकल्प्याऽऽये दोषमाह- नेत्यादिना । सर्वतकृतत्वेनाऽऽगमप्रामाण्ये ततः सर्वज्ञकृतत्व ज्ञेयं ततश्च तस्य प्रामाण्यमिति नैकमपि सिध्यति । अस्माकं त्वनादिसिद्धाद्वेदादनपेक्षादलौकिकमपि युपादिवदृष्टं स्यादिति भावः । न चानुमानादीन्धरः सर्वक्षो ज्ञायते दृष्टबलप्रवृ- तेरनुमानादीश्वरं साधयतः स्वाभ्युपगमवैपरीत्यधौव्यस्योक्तवादित्युपसंहरति-तस्मा- दिति । सांख्ययोगोक्तन्यायं चतुर्विधमाहेश्वरेषु वैशेषिकादिषु चातिदिशति- एवमिति ॥ ३८ ॥ द्विविधादागमादनुमानाञ्च तटस्थेश्वरसिद्धिनिरस्ता । संप्रत्युद्भूतरूपादिहीनप्रधानादेर- स्मदादिमिरविष्ठेयत्वानुपपत्तिरपत्तिरीश्वरे मानमित्याशङ्कचास्मदादियदीश्वरेणापि प्रधा- नादेरधिष्ठेयत्वानुपपत्तेमवमित्याह-अधिष्टानेति । सूत्रं व्याकरोति-उतश्चेति । अनुपपत्तिं वक्तुं परस्पेश्वरकल्पनामनुवदति-स हीति । अस्मदादिक्दीश्वरेणापि १. ज.म. ट, "यति । २ क.ज. 'दृष्ट सं। ३ क, ज. अ. "व्यम् । प । ४४, ज. म. ट, 'यत्र । ५ ख, ग, प. 'नान्य' । ६ इ. ज्येन त । ७. प्रलद्भुत ।

·श्रीमद्वैपायनमणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२सू०४०] ( तटस्थेश्वरवादस्वायुमत्वम् , अधि० ७ येत् । न चैवमुपपद्यते । न ह्यमत्यक्ष रूपादिहीनं च प्रधानमीश्च- रस्याधिष्ठेयं संभवति मृदादिवैलक्षण्यात् ॥ ३९ ॥ करणवचेन्न भोगादिभ्यः ॥४०॥ स्यादेतत् । यथा करणग्रामं चक्षुरादिकमप्रत्यक्ष रूपादिहीनं च पुरुपोऽधितिष्ठत्येवं प्रधानमीश्वरोऽधिष्ठास्यतीति । तथाऽपि नोपपद्यते । भोगादिदर्शनाद्धि करणग्रामस्याधिष्ठितत्वं गम्यते, न चात्र भोगादयो दृश्यन्ते । करणग्रामसाम्ये वाऽभ्युपगम्य- माने संसारिणामिवेश्वरस्यापि भोगादयः प्रसज्येरन् । अन्यथा वा सूत्रद्वयं व्याख्यायते । " अधिष्ठानानुपपत्तेश्च"। इतथानुप- पत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य । साधिष्ठानो हि लोके सश- रीरो राजा राष्ट्रस्येश्वरो दृश्यते न निरधिष्ठानः । अतश्च तहः पान्तवशेनादृष्टपीश्वरं कल्पयितुमिच्छत ईश्वरस्यापि किचिच्छ- प्रधानादीनामधिष्ठेयत्वं न युक्तं तेनार्थापत्तेरनुत्थानादित्याह-न चेति । विमतं न चेत- नाधिष्ठेयमप्रत्यक्षत्वान्मृदादिवदिति व्यतिरेकिणाऽनुपपत्तिमेव स्फुटयति-न हीति । अप्रत्यक्षत्वमुद्भूतरूपादिराहित्येन स्फोरयति-रूपादीति ॥ ३९ ।। चक्षुरादावनकान्त्यमाशय परिहरति-करणवदिति । शङ्कां विभनते-स्यादे- तदिति । अनैकान्तिके शङ्कितेऽपि नार्थापत्तेरुत्थानमित्युत्तरं व्याचष्टे-तथाऽपीति । अस्मत्पक्षे चक्षुरादिस्वानुभवसिद्धमेवाधिष्ठीयतेऽतो न व्यभिचारशक्रेत्यर्थः । किं च कर- णग्रामवच्चेतनाधिष्ठितत्वं प्रधानादेरशक्यं वक्तु वेपम्यादित्याह-भोगादीति । आदि- शब्दात्तत्कारणरूपदर्शनादि गृहीतम् । करणग्रामप्रयुक्तं हि रूपदर्शनादि तत्फलं च भोगश्चेतने दृश्यते तेन तस्य तेनाधिष्ठितत्वं प्रधानादिकृताश्च भोगादयो नेश्वरस्य केना. पीप्यन्ते । तथा च करणग्रामवैलक्षण्यात्प्रधानादेर्न चेतनाविष्ठितत्वमित्यनुत्थानमापते. रित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह-करणेति । यदि प्रधानादेरिष्टं करणग्रामप्ताम्य तर्हि संसारिणां तत्कृतभोगादिवदीशस्यापि प्रधानादिकृता भोगादयः स्युस्ततश्चानीश्वरत्वापत्ते- नार्यापत्त्या तद्धीरित्यर्थः । सूत्रद्वयस्य व्याख्यान्तरमाह-अन्यथा वेति । ईश्वरस्या- धिष्ठानं शरीरं तदयोगात्प्रवर्तकत्वासिद्धेर्न कार्यानुपपत्त्या तद्धीरित्याह-अधिष्ठा- नेति । तव्याकरोति-इतश्चेति । चेतनस्य प्रवर्तकत्वं सशरीरत्वव्याप्तमन्वयव्यतिरे- काम्यां वदनितःशब्दार्थ स्फुटयति-साधिष्ठानो हीति । विमतं शरीरादिमत्पूर्वक कार्यत्वाद्धटवदिति व्याप्तिफलमाह-अतश्चेति । लीलामयं शरीरमीश्वरस्यापि सिद्ध- १ क. अ. ज. प. 'म्ये चाभ्यु । २ . ठ... 'ते तर व्य । ३ श. "दिसापू।

·" [अ०२पा० २०४१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि । ६७ (तटस्थेवरसादस्यायुक्तत्वम् , अधि०५) रीरं करणायतनं वर्णयितव्यं स्यात् । न च तद्वर्णयितुं शक्यते । मएयुत्तरकालभावित्वाच्छरीरस्य प्राक्सृष्टेस्तदनुपपत्तेः । निर- धिष्ठानत्वे चेवरस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तिः । एवं लोके दृष्टत्वात् । करणवचेन्न भोगादिभ्यः" । अथ लोकदर्शनानुसारेणेश्वर- स्यापि किंचित्करणानामायतनं शरीरं कामेन कल्प्येत । एव. मपि नोपपद्यते । सशरीरत्वे हि सति संसारिवद्भोगादिप्रसङ्गा- दीपरस्याप्यनीश्वरत्वं मसज्येत ॥ ४० ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥ (७) इतश्चानुपपचिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य । स हि सर्वज्ञ- स्तैरभ्युपगम्यतेऽनन्तश्च । अनन्तं च प्रधानमनन्ताश्च पुरुषा मियो भिन्ना अभ्युपगम्यन्ते । तत्र सर्वज्ञेनेश्वरेण मधानस्य पुरुपाणा- मात्मनश्यत्ता परिच्छिद्येत वान वा परिच्छिद्यत | उभय- थाऽपि दोपोऽनुपक्त एव । कथम् । पूर्वस्मिस्तावद्विकल्प इयत्ता- परिच्छिन्नत्वात्मधानपुरुपेश्वराणामन्तवत्वमवश्यं भाव्येवं लोके दृष्टत्वात् । यद्धि लोक इयत्तापरिच्छिन्नं वस्तु पटादि तदन्तव- दृप तथा प्रधानपुरुपेश्वरत्रयमपीयत्तापरिच्छिन्नत्वादन्तवत्स्यात् । 3 मिति सिद्धताध्यतेत्याशङ्कयाऽऽह~न चेति । तर्हि कार्यमपि शरीरादिम- त्पूर्वकं मा भूदित्याशङ्कयाऽऽह-निरधिष्ठान चेति । अनीश्वरस्यैव सृष्टयु- तरमावि शरीरमीश्वरस्य प्रागपीच्छानिर्मित भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह करणवदिति। घोचे व्याकरोति-अयेति । न तावदीश्वरस्येच्छानिर्मितत्वे प्राचीने देहे किंचि. मान तथाऽपि तदशीकारे देहित्वावरत्यासिद्धिरित्युत्तरमाह-एवमरीति । देहि. त्वेऽपि किमित्यनीश्वरत्व तत्राऽऽह-~सशरीरत्वे हीति ॥ ४० ॥ श्रुत्यनुमानार्धापत्तिमिरीश्वरो न परेपः सिव्यतीत्युक्तम् । इदानीं तस्यानन्तत्वाधु- पगमोऽपि न भवतीत्याह-~-अन्तवचमिति । सूत्रं व्याकरोति इतथेति । तदेव वक्तु परमतमनुवदति--स हीति । न तावदीश्वरस्य सर्वज्ञत्वं नित्ये ज्ञाने खातम्या- योगात् । ज्ञानस्य साक्षाद्विषयसबन्धासिद्धेश्च । तथाऽप्युपेत्य विकल्प्य दोपप्रसक्कि प्रतिनानीते-तोति । कल्पदयेऽपि दोषानुपति प्रकटयितुं पृच्छति-कथामिति । विमतमन्तवदियत्तापरिच्छिन्नत्वादटवदित्याह-पूर्वस्मिन्निति । लौकिकी दृष्टिमेव स्पष्टयति-यद्धीनि । व्यासिफलमनुमान निगमयति-तथेनि । हेतोरसिद्धिमाशय क. 'नवले । २ इ म. पटादि । ३ . 'दिसत्यू 1 क. स. ४. ड. नमाये चे। ५४, "मिते प्र६८, "तमा ।

·६०८ श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा ०२८०४१] (तटस्थेवरवादस्यायुक्तत्वम्, भधि ) संख्यापरिमाणं तावत्प्रधानपुरुपेश्वरत्रयरूपेण परिच्छिन्नम् । स्वरूपपरिमाणमपि तद्तमीश्वरेण परिच्छिद्यतेति । पुरु- पगता च महासंख्या । ततश्चयत्तापरिच्छिन्नानों मध्ये ये संसारान्मुच्यन्ते तेपां संसारोऽन्तवान्संसारित्वं च तेपामन्त- वत् । एवमितरेष्वपि क्रमेण मुच्यमानेषु संसारस्य संसारिणां चान्तयत्वं स्यात्प्रधानं च सविकारं पुरुषार्थमीश्वरस्याधिष्ठेयं संसारित्वेनाभिमतं तच्छून्यतायामीश्वरः किमधितिष्ठेत्किविषये चा सर्वज्ञतेश्वरते स्याताम् । प्रधानपुरुपेश्वराणां चैवमन्तवत्वे सत्यादिमत्वमसङ्गः । आद्यन्तवचे च शून्यवादप्रसङ्गः। अथ मा भूदेप दोष इत्युत्तरो विकल्पोऽभ्युपगम्येत न प्रधानस्य पुरु पाणामात्मनश्यत्वेश्वरेण परिच्छिद्यत इति । तत ईश्वरस्य सर्व- संख्यातः स्वरूपतो वा परिमितिराहित्यमिति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह-संख्येति । न), द्वितीयः प्रधानादयः स्वरूपपरिमिता वस्तुतः परिच्छिन्नत्वाद्धटवदित्याह-स्वरूपेति । यस्य यादृशं परिमाणमणु महद्दी ह्रस्वं वा तदीश्वरेण सर्वज्ञत्वात्परिच्छिद्येत तथा च ज्ञातपरिमाणत्वात्मधानाधन्तवदित्यर्थः । प्रधानपुरुपेश्वरस्वरूपेण नित्वे ज्ञातेऽपि जीवा- नामानन्त्यात्तद्गतसंख्याज्ञानाभावात्तेपु संख्यापरिमितिरसिद्धत्याशङ्कयाऽऽह-पुरुपेति । पुरुपैस्तावत्प्रत्येकमेकत्वसंख्या ज्ञाता या च तेपामन्योन्यापेक्षया बहुत्वसंख्या सापी- श्वरेण ज्ञायते । न च सहस्रं लक्ष वेति विशेषाज्ञानादानन्त्यं मापराशौ व्यभिचारात् । अस्मदादिभिः संख्यानुमशक्यस्यापि गणितक्षेन संख्यातत्वद. र्शनात् । संदिग्धं विशेपाक्षानं सर्वपुरुषपरिचयाहते तदज्ञाननिश्चयस्याशक्यत्वात्त: स्मान्न नीवास्तत्त्वतोऽनन्ता वस्तुतः परिच्छिन्नत्वादेकदेशस्थमापादिवदिति हेत्वसि. द्विमुद्धृत्य फलितमाह---ततश्चेति । कतिपयसंसारिपूक्तन्यायमवशिष्टेष्वतिदिशति-- एवमिति । यथा बहूनामपि माषाणामेकैकापचये निखिलापचयो दृश्यते तथा क्रमेण सर्वमुक्तरिदानी सर्वसंसारशून्यं जगद्भवेदित्यर्थः । किं चेश्वरस्यास्मिन्पक्षे सर्वदा सर्व- ज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च न सिध्यतीत्याह-प्रधानं चेति । दोपान्तरमाह-प्रधानेति । सिद्धे सर्वेपामाद्यन्तवत्त्वे फलितमाह--आद्यन्तेति । कल्पान्तरमनुवदति--अथेति । वाशब्दसूचितं विकल्पद्वय मुक्त्वाऽऽद्यन्तवत्वं प्रतिपाद्य द्वितीयमवलम्व्यासर्वज्ञतेति दूपयति-तत इति । आगमानपेक्षस्यानुमानसिद्धमन्तवत्त्वं दुवीरमस्माकं त्वागमगभ्य. १ क.ज. येत । । २ क. ज. श. ट. 'ना ये। ३. म. सारवावना । 2. "सार. स्वेना। ४. द, 'चेति । ५ क. स. "ग्ध च वि।६ ख, श.शेषज्ञा।

·[अ०२पा० २०४२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।३०९ (जीवोत्पत्त्यादयुतत्वम् , अधि० ८) त्वाभ्युपगमहानिरपरो दोपः प्रसज्येत । तस्मादप्यसंगतस्ता फैिकपरिगृहीत ईश्वरकारणवादः ॥४१॥ (७). (जीवोत्पत्यादेरयुक्तत्वम्, अधि०८) उत्पत्त्यसंभवात् ॥४२॥ येपामप्रकृतिरधिष्ठाता केलनिमिचकारणमीपरोऽभिमत- स्तेपां पक्षः प्रत्याख्यातः । येषां पुनः प्रकृतिश्चाधिष्ठाता चोभ- यात्मकं कारणंमीश्वरोऽभिमतस्तेपा पक्ष: प्रत्याख्यायते । ननु श्रुतिसमाश्रयणेनाप्येवरूप एवेश्वरः पाइनिर्धारितः प्रकृतिश्चा- धिष्ठाता चेति । श्रुत्सनुसारिणी च स्मृतिः प्रमाणमिति स्थितिः । तत्कस्य हेतोरेप पक्षः प्रत्याचिख्यासित इति । उच्यते । यद्य- प्येवंजातीयकोऽशः समानत्वान्न विसंवादगोचरो भवत्यस्ति त्वंशान्तरं विसंवादस्थानमित्यतस्तत्मत्याख्यानायाऽऽरम्भः । तत्र भागवता मन्यन्ते । भगवानेबैको वासुदेवो निरजनज्ञानख. रूपः परमार्थतत्त्वं स चतुर्धाऽऽत्मानं पविभज्य प्रतिष्ठितो कामु. स्वादानन्त्यस्य नान्तवत्त्वानुमानम् । एतेन पूर्वपक्षानुमानान्यपि प्रत्युक्तानीति मत्वोपसं- हरति-तस्मादिति । शरीरादिराहित्यानुपपत्तिवदानन्त्यायभ्युपगमायोगादपीत्यपे- रर्थः । अपौरुपेयश्चतिसिद्धेश्वरस्य न निरासोऽस्तीति ताकिकविशेषणम् ॥ ४२ ॥ (७) माहेश्वरमनिरासानन्तरं वैष्णवमतं निरस्यति उत्पत्तीति । यद्वा पञ्चपदार्थ- वादिनि निरस्ते चतुर्व्यहवादिनं निरस्यति-उत्पत्तीति । वृत्तमनूयाधिकरणतात्पर्य- माह-~-पामिति । अधिकरणारम्ममाक्षिपति नन्विति । तथाऽपि भागवती स्मृति- रप्रमाणत्वादनादर्तव्येति वक्तुमधिकरणमित्याशङ्कयाऽऽह-श्रुतीति । तत्प्रामाण्ये फलितमाह-तदिति । वेदाविरुद्धाशमुपेत्य विरुद्धांशानिरासायाधिकरणमित्याह- उच्यत इति । समानत्वादित्यत्र श्रुतिस्मृत्योरिति शेषः । जीवामिनाहह्मणो जगत्स- गंवादी समन्वयो जीवोत्पत्त्यादिविषयपञ्चरात्रराद्धान्तेन विरुध्यते न वेति तत्प्रामा- प्याप्रामाण्याभ्यां संदेहे पूर्वपक्षमाह-तत्रेति । भागवतमतनिस्सद्वारा समन्वयदृढीकर- णात्पादादिसंगतयः । पूर्वपक्षे मागवतमतस्य मानत्वात्तविरोधे समन्वयासिद्धरभेदवादा- सिद्धिः । सिद्धान्ते तस्य भ्रमत्वात्तद्विरोधस्याऽऽमासतया समन्वयसिच्या वसिद्धिः । तत्र मूर्त्यन्तरं निराकर्तुं वासुदेव इत्युक्तम् । तस्य साक्यवत्वं निरस्यति-निरञ्ज- नेति । कथं तहि शाने मूर्तिभेदस्तत्राऽऽह-स इति । व्यहेषु भगवतोऽवस्थाविशे. १.अ. 'शतायुक. ज. लं नि'। क. स. रासेन ।

·-- - श्रीमद्वपापनप्रणीतब्रह्ममत्राणि- [अ०२पा०२०४२] (जीवोत्पत्त्यादरयुक्तत्वम् , अधि० ८) देवन्यूहरूपेण संकर्षणव्यूहरूपेण प्रद्युम्नव्यूहरूपेणानिरुद्धन्यूह- रूपेण च । वासुदेवो नाम परमात्मोच्यते । संकर्पणो नाम जीवः । मधुम्नो नाम मनः । अनिरुद्धो नामाइंकार । तेषां वामु. देवः परा मतिरितरे संकर्पणादयः कार्यम् । तमित्थंभूतं पर- मेश्वरं भगवन्तमभिगमनोपादानेज्यास्त्राध्याययोगपंशतमिष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव मतिपद्यत इति । तत्र यत्तावदुच्यते योऽसौ नारायणः परोऽव्यक्तात्मसिद्धः परमात्मा सर्वात्मा स आत्मनाऽऽत्मानमनेकधा न्यूह्यावस्थित इति । तन्न निराक्रियते "स एकधा भवति त्रिधा भवति" [छा० ७.२६.२] इत्यादि. श्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधाभावस्याधिगतत्वात् । यदपि तस्य भगवतोऽभिगमनादिलक्षणमाराधनमजसपनन्यचित्ततयाऽभिप्रे- यते तदपि न प्रतिपिध्यते । श्रुतिस्मृत्योरीवरमणिधानस्य प्रसिद्धत्वात् । यत्पुनरिदमुच्यते वासुदेवात्संकर्पण उत्पद्यते संक- र्पणाचं प्रद्युम्नः प्रद्युम्नाचानिरुद्ध इति । अत्र घूमः । न, वासु- देवसंज्ञकात्परमात्मनः संकर्षणसंज्ञकस्य जीवस्योत्पत्तिः संभ- वति । अनित्यत्वादिदोपमसगात् । उत्पत्तिमत्वे हि जीवस्यानि- त्यत्वादयो दोषाः प्रसज्येरन् । ततश्च नैवास्य भगवत्माप्तिर्मोक्षः 40 पेप्ववान्तरभेदमाह-वासुदेव इति । तेष्वेव प्रकृतिविकृतित्वमाह-तेपामिति । सविशेष शास्त्रार्थमुक्त्वा सहेतुं पुरुषार्थमाह-तमिति । यथोक्तव्यूहवन्तं सर्वप्रकृति- भूतं निरञ्जनतानरूपं परमात्मानमिति यावत् । वाकायचेतसामवधानपूर्वकं देवतागृह- गमनमभिगमनम् । पूनाद्रव्याणामजनमुपादानम् । इज्या पूना । स्वाध्यायो जपः । योगो ध्यानम् । परपक्षमनुमाप्य तस्मिन्नविरुद्धमंशमाह-तत्रेति । तदनिरासे हेतु- माह-स इति । भविरुद्धमंशान्तरमाह-यदपीति। तदनिषेधे हेतुमाह-श्रुतीति। " समाहितः श्रद्धावित्तो भूत्वा " इत्याद्या श्रुतिः । " मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः " इत्याया स्मृतिः । निरस्याशमाह--यदिति । तत्र सूत्र मेवतार्य व्याकरोति-अत्रेति । हेतुं विवृणोति-उत्पचीति । आदिशब्देनाकृताम्यागमकृतप्रणाशस्वर्गनरकापवर्गा- मावा गृह्यन्ते । जीवस्पोत्पत्तिमत्त्वे दोपान्तरमाह-ततश्चेति । कार्यस्यापि नीवस्य १३. ज. 'न्यूह्य व्यव।२६. ज. शस्य ।

·A [अ०२पा ० रसू०४३]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतानि।६११ (जीवोत्पत्यादरयुफलम् , अधि०८) स्यात् । कारणमाप्ती कार्यस्य प्रविलयप्रसङ्गात् । प्रतिऐधिष्यति चाऽऽचार्यो जीवस्योत्पत्तिम् " नाऽऽत्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" ० ० २-३-१७ ] इति । तस्मादसंगतेपा कल्पना॥४२॥ न च कर्तुः करणम् ॥४३॥ इतथासंगवैपा कल्पना । यस्मात् "न" हि लोके " कर्तुः देवदचादेः “करण" परश्यायुत्पद्यमानं दृश्पते । वर्णयन्ति च भागवताः कर्नुजीवात्संकर्षणसंज्ञकाकरणं मनः प्रद्युम्नसंज्ञकमु. त्पद्यते । कर्वजाच' तस्मादनिरुद्धसंज्ञकोऽहंकार उत्पयत इति । न चैतदृष्टान्तमन्तरेणाध्यवसातुं शकुमः । न चैवंभूतां श्रुतिमुप. लभामहे ॥४३॥ " कारणभगवदाप्तिमोक्षे काऽनुपपत्तिस्तत्राऽऽह-कारणेति । इतश्च न जीवोत्पत्तिरि- त्याह-मतिपेधिप्यतीति । जीवोत्पत्ययोगे तपञ्चरात्रराद्धान्तस्य भ्रान्तत्वान्न तद्विरोधः समन्वयस्थत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ४२ ॥ जीवजन्म निरस्य मनास्ततो जन्म निरस्यति-न चेति । चकारार्थमाह--- इतथेति । संकर्षणाजीवान्मनप्तो जन्मकल्पना नेत्यवेतःशब्दगृहीतं हेतुं स्फुटयति- यस्मादिति । सिद्धकरणप्रयोक्ता कर्तेति प्रसिद्धिद्योतको हिशब्दः । कारणस्य कर्तुरु. त्पत्त्यभावेऽपि भागवतकल्पना कथमप्तंगतेति तद्वक्तुं तत्कल्पनामनुवदति-वर्णय- तीति । जोफे करणस्य कर्तुत्पत्त्यभाऽपि कर्व पापा पोलमा कलाते स्मृतिमूलक वादित्याशङ्कय तन्मूलं प्रत्यक्षमनुमानं श्रुतिति विकल्प्याऽऽद्यौ प्रत्याहन चेति । • न तावदस्याः स्मृतेरध्यक्षं मूलं जीवान्मनोजनी परस्येन्द्रियनिकर्षे नियामकाभावात् । म द्वितीयः । दृष्टान्तं विनाऽनुमानायोगात् । यद्यपि बहुविधविद्यापर्यवदाताऽपि विधाय करे कठोरधारं कुठारं तेन निमुरमपि काई छिनति तथाऽपि न तस्याः सोपा- दानम् । तथा संकर्षणोऽपि प्रद्युम्नस्य नोपादानं स्यान्न च संकर्षणत्याकरणस्य प्रद्यु- म्ननिर्माणमितरथा करणमन्तरंग सर्वनिर्माणातत्कापनावपर्यादिति भावः । तृतीय दूषयति--- चेति.॥ ४३ ॥ वासुदेवान्न संकर्षणस्य जन्म नापि संकर्षणात्प्रद्युम्नस्येत्यश्रेष्टापत्तिमाशङ्कयाऽऽह- १४. म. रणापा 13 ज, भावोत्प'। ३ क. स. 'द पर क. स. 'तो वि।

·श्रीमद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणि- [अ०२पा०२०४४] (जीवोत्पत्स्यादेरयुकत्वम्, आधि..) विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥४४॥ अधापि स्यान्न चैते संकर्षणादयो जीवादिभावेनाभिप्रेयन्ते किंतहीश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानेश्वर्यशक्तिवलवीर्यतेजोभिरेश्वर्यधर्म- रन्विता अभ्युपगम्यन्ते। वासुदेवा एवैते सर्वे निर्दोपा निरधिष्ठाना निरवद्याश्चेति । तस्मानायं यथावर्णित उत्पत्त्यसंभवो दोपः प्रामोतीति । अत्रोच्यते । एवमपि "तदप्रतिषेधः" उत्पत्त्यसंभव- स्याप्रतिषेधः। मामोत्येवायमुत्पत्यसंभवो दोपः प्रकारान्तरेणेत्य. भिप्राय: । कथम् । यदि तावदयमंभिमायः परस्परभिन्ना एवैते वासुदेवादयश्चत्वार ईश्वरास्तुल्यधर्माणी नैपामेकात्मक- त्वमस्तीति ततोऽनेकेश्वरकल्पनानर्थक्यमेकेनैवेश्वरेणेवरकार्य- सिद्धेः । सिद्धान्तहानिश्च भगवानेवैको वासुदेवः परमार्थत. चमित्यभ्युपगमात् । अयायमभिप्राय एकस्यैव भगवत एते . विज्ञानादीति। मूत्रव्यावर्त्यमुत्थापयति-अथापीति । जीवादित्वेनेप्टानां संकर्षणादीनां पूर्वस्मात्पूर्वस्माजन्माभावेऽपीति यावत् । तदेव दर्शयति-न चेति । तर्हि केन प्रका- रेणाभिप्रेयमाणत्वं तदाह-किमिति । सर्वपामीश्वरत्वे हेतुमाह-ज्ञानेति । ज्ञानं चैश्वर्यं च तयोः शक्तिरान्तरं सामर्थ्यम् । बलं शारीरं सामर्थ्यम् । वीर्य शौर्यम् । तेनः प्रागल्भ्यम् । ते खल्वैश्वरा धर्मास्तैरन्विता यतः संकर्षणादयस्तस्माद्युक्तं नेपां सर्वेषामीश्वरत्वमित्यर्थः । तत्र भागवतोक्तिमाह-वासुदेवा इति । निपित्वम- विद्यादिराहित्यम् । निरधिष्ठानत्वं निरुपादानत्वम् । निरवद्यत्वमनित्यत्वादिदोपशून्य. त्वम् । सर्वेपामीश्वरत्वे तंदुत्पत्त्ययोगे गुणत्याहोपो 'नेति फलितमाह-तस्मादिति । सिद्धान्तत्वेन सूत्रमवतारयति-अत्रेति । तयाकरोति–एवमिति । विज्ञानेश्वर्यश- क्त्यादीना सर्वत्र तुल्यत्वेऽपीत्यर्थः । जीवादिभावोपगमकृता, पूर्वोत्पत्त्यनुपपत्तिरुक्ता सा कथं सर्वेपामीश्वरत्वेन स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-प्रामोतीति । प्रकारान्तरं बुभु- रसते-कथमिति । वासुदेवादयस्तुल्यधर्माण ईश्वराः किं मिथो भिन्ना एवं ने त्वैक्य- मेषामस्ति किं वैकस्यैव भगवतोऽवस्थाभेदा एत इति विकल्प्याऽऽद्यम वदति- यदीति । ते व्याहतकामाः स्युन वा । आये कार्यासिद्धिश्चरमे त्वेकेनैवेशतायाः कृत- स्वादितरानर्थक्यम् । संभूयकारित्वे परिषद्वन्न कश्चिदीश्वरः स्यादित्याह-तत इति । अनेकेश्वरपक्षे दोपान्तरमाह-सिद्धान्तेति । कल्पान्तरमुत्थापयति-अयेति । ११, म, 'नेको । २ ठ. द. योगो ग।

·[अ०२ पासू०४५]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेतानि।११३ (जीपोत्सत्यादरयुक्तलम्, अधि० ० चत्वारो व्यूहास्तुस्पधर्माण इति तथाऽपि तदवस्थ एवोत्प त्यसंभवः । न हि वासुदेवात्संकर्षणस्योत्पत्तिः संभवति संकर्प- णाच प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नाचानिरुद्ध स्यातिशयाभावात् । भवितव्यं हि कार्यकारणपोरतिशपेन यथा मृद्धटयोः । न ह्यसत्यत्तिशये कार्य कारणमित्यवकल्पते । न ने पञ्चरात्रसिद्धान्तिभिर्वासुदेवा- दिप्वैकस्मिन्सर्वेषु वा ज्ञानेश्वर्यादितारतम्यकृतः कवि दोऽभ्यु- पगम्यते । वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूहा निर्विशेपा इप्यन्ते । न चैते भगवद्व्यूहाचतुःसंख्यायामेवावतिष्ठेरन्ब्रह्मादिस्तम्बपर्य- न्तस्य समस्तस्यैव जगतो भगवद्व्यूहत्वावगमात् ।। ४४ ॥ विप्रतिषेधाच ॥४५॥ (८) महर्षिव्यासप्रणीतब्रह्मसूत्रद्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पाद' ॥ २॥ * विपतिपेधश्चास्मिशास्त्रे बहुविध उपलम्पते गुणगुणित्वक- ल्पनादिलक्षणः । ज्ञानेश्वर्यशक्तिवलवीर्यतेजासि गुणा आत्मान तुल्यधर्माणो वासुदेवादयश्चत्वारोऽपीश्वरा भगवतो व्यहाः स्वीकृतास्तथा चैकात्मान इति नोकदोप इत्यर्थः । वासुदेवादीनामेकन्यूहत्वे क्यमुपेत्य प्रागुक्तं प्रतक्षयति-तथा- पीति । उत्पत्यसभवतादेवस्थ्यं समर्थयते न हीति । अतिशयमृतेऽपि कार्यकारणता स्पादित्याशङ्कय दृष्टवैषम्पान्मैवमित्याह-~~भवितव्यं हीति । अन्वयमुक्त्वा व्यति- रेकमाहन हीति । ननु ज्ञानादीनामुत्कर्षों यत्र पर्यवस्यति तस्य कारणावं साति- शयज्ञानादिमतां कार्यतत्यतिशयोऽस्ति नेत्याहन चेति । कथं तहि पश्चरात्रिणामु- पगमस्त्राऽऽह-वासुदेवा इति । व्यूहादीनां चतुष्टयमहीकृत्योक्त्वा तानियम निराचऐन चेति ॥ ४४ ॥ इत्तश्चानादरणीयमिदं मतमित्याह-विप्रतिपेधाचेति । सूत्र व्याच विमति. पेपथेति । विरोधमेव स्फुटयति-गुणेति । आदिग्रहणात्प्रद्युम्नानिरुद्धयोर्यनोहंकार- पोरात्मनोदमुक्त्वाऽऽत्मान एवैत इति तद्विरुद्धोक्तिर्गृहीता । गुणगुणित्वकल्पनारूपं विप्रतिषेधमाह-ज्ञानेति । आत्मभ्यो गुणिम्यो ज्ञानादीन्गुणाभेदेनोक्त्वा पुनरा- मान एवैत इत्यनुतस्ततो विप्रतिषेधः । अत्राऽऽदिशब्देन संकर्षणो नाम जीवः प्रद्युमो मनोऽनिरुद्धोऽहकार इति भेदमुक्त्वा पुनरात्मान एवेत्यमेदवादाद्विप्रतिषेधो ज, च पाच । २ . म. 'प्वकैक'। ३४..'नो भेद।

·-- - एवैते भगवन्तो वासुदेवा इत्यादिदर्शनात् । वेदविमतिपेश्व , भवति । " चतुर्पु वेदेषु परं श्रेपोऽलब्ध्वा शाण्डिल्प इदं शास्त्र. मधिगतवान् " इत्यादिवेदनिन्दादर्शनात् । तस्मादसंगतपा कल्पनेति सिद्धम् ॥ ४५ ॥ (6) इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादकती शारीरकमीमांसाभाप्येऽविरोधाख्यद्वितीयाध्यायस्य सांख्यादिमतानां दुएत्वमतिपादको द्वितीय: पादः समाप्तः ॥२॥ गृह्यते । प्रकारान्तरेण सूत्रं व्याचप्ले-वेदेति । अत्रादिशब्देन भागवते शास्त्रे पादमानाध्ययनादशेषवेदाध्ययनफलं सिध्यति । स्वाध्यायमात्राध्येतुर्विशिष्यते भागवतशास्त्राक्षरमात्राध्येतेत्यादिनिन्दा गृहीता । भागवतशास्त्रप्रणेतुः सर्वततया भ्रान्त्य- भावेऽपि वेदाविरुद्धतात्रिकानुष्ठानवासुदेवार्चनायेकदेशप्रामाण्येऽपि जीवजन्मादिवाक्य- प्रणयनान्यथानुपपत्त्यैव प्राणिना विरुद्धधीद्वारा दृस्तिफलदानाय व्यामोहकत्वम् । जीव- जन्मश्नुतीनामिव तज्जन्मस्मृतीनामपि चान्यपरत्वमनुत्पत्तिश्रुतिविरोधादित्यधिकरणार्थमु- पसंहरति-तस्मादिति । तदेव परपक्षाणां भ्रान्तिमूलत्वान्न तैविरोधः समन्वयस्येति पादार्थ निगमयति-सिद्धमिति ॥ ११ ॥ १८) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदा- नन्दज्ञानविरचिते श्रीमच्छसिरकभाष्यन्यायनिर्णये द्विती- पाध्यायस्य द्वितीयः पादः समातः ॥ २ ॥ BHA स्व० श्रेष्ठी श्री देवीदाल लल्लभाई- संस्कृत पाठशाला. 4 १२५: गुलालवाडी, मुम्बई, ५. LIBRARY क. नुपपत्ति'।