·काव्यमाला. २४. महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दप्रणात काव्यप्रदीपः। तत्सदुपाख्यवैद्यनाथविरचितया टीकया समेतः । जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितप्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरवासिना पणशीकरोपाह- लक्ष्मणशर्मात्मजवासुदेवशर्मणा च संशोधिवः। (मृतीयावृत्तिः।) सच मुम्वय्यां पाण्डुरङ्ग जावजी इसेतैः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशित.। १९१३ मूल्यं २ रूप्यकद्वयम् ।

·महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दः. अय ठकुरोपनामको विद्रद्वरश्रीगोविन्दो मिपिलाया श्रीरविकरवशे जन्म लेम इति तद्देशप्रसिद्धपक्षीकारपुस्तकेषु समुपलभ्यवे अधुनापि गोविन्दरसोगवा मिथिलान्तर्गत 'भटसीमारि'प्रामे निवसन्तीत्यपि तत्पुस्तकेभ्य एव ज्ञायते सम यस्त्वनिश्चित एव देवलमेतदनुमीयते यत्ाव्यप्रकाशध्याख्या नरसिंहमनीषाभिया ताराभक्तिमुध्मर्णपश्चेति प्रन्यद्वय नरसिंहठकुरप्रणीनमुपलभ्यते स च नरसिंह ठपुर १६६८ मिते विक्रमान्दै निर्णयसिन्धुनिर्मातु काव्यप्रकाशटीकाकर्तुश्च कम लाकरभट्टादर्वाचीन इति तद्न्यपर्यारोवनया प्रतीयते एतेन नरसिंह सिस्ता ब्दीयपोडशशतकोत्तरमागसमरन स्यादित्यनुमीयते स च. नरसिंहो.. गोविन्दा. पचम इति गोविन्दोऽपि खिताब्धीयपञ्चदशशतकोत्तरभागासमकाले विद्यमान भासीदिति वक्तु युज्यते अथ च कमलाकरमप्रणीतकाव्यप्रकाशटीयां प्रदीप कारस नाम समुपलभ्यते कमलाकरथ १६१२ मिते निस्तादे निर्णयसिन्धु बपन्थेति निस्ताब्दीयषोडशशतकान्तिमभागत कथमपि नायीचीन प्रदीपकारो गोविन्द इति सुव्यक्तमेव काव्यन्नदीपस्यास्स टीगायमुपलभ्यते नागेशमप्रणीता उपयोताभिधा, तरपतु पाख्यवैद्यनाथभप्रणीता प्रभा चेति उयोतोऽस्माभिधुटित एव लन्ध इति केवल प्रभव मुदिता अय प्रमाप्रणेता वैद्यनाथ स्वकृतोदाहरणचन्द्रिकासमाप्तौ 'वियद्वेद मुनिक्ष्माभि( १७४० )मितेऽन्दे कार्तिके सिते । बुधाष्टम्यामिम मय वैद्यनाथोऽभ्य पूरयत् ।।' इति खसमय खयमेव दर्शितवान, तनाम मुदणाधारतां गतानि पुस्तकान्येतानि- क- जयपुरराजगुरुगालक्ष्मीदत्तसगुमाश्रीदत्तानां शाम शुद्ध १७९२ विकमान्दे केनवन अनामनामा लिखित १५. पनात्मक प्रभासमेतकाव्यप्रदीपपुस्तकम् ख-जयपुरराजगुरुपर्वणीकरोपनामकनारायणभधनो काम्यप्रदीपमूल शुद्ध पनारमक १.७१ विक्रमान्दै याममहतनूजशिवरामेण लिखितम् प्रमापुस्तक च तेषामेवानतिशुद्ध १८५७ संवत्सरे लिखित १६८ पत्रात्मकम् एतत्पुस्तकद्वय सम दित सनाना व्यवहृतम् ग-जयपुरमहाराजाधितगोपीनायभनचायण नाविध नवीन ३.१ पत्रा- स्मक मूलमात्रम् एवमुदाहरणरन्द्रिकापुस्तकान्यपि त्रीणि समासादितानि तक जयपुरमहाराज नितमिथिलाभिजन तार्किकवर श्रीमुन्दरशमणाम् शुभम् अपरं जयपुरसंस्कृतपाठशालायां साहित्याध्यापकानां पण्डितमोपीनाथशर्मा शुद्ध प्राचीन ·भन्यत् पूर्वोक्षगोपीनायभवाचायोगामेव नवीनं नाविशुई टि. पूर्वोकताविरश्रीमन्दरामभिः खदेशस्थपनीकारपुस्तकं साक्षाद्विलोक्य गोवि- दटयरस्य पंक्षरक्षः प्रहिन इति तेषाम् , कारवारदेशीयसारखतभूमुरमझेशराव- नामभिध प्रदीपस्य शोधनपन्नमनुक्रमणी-च भूयांसं श्रममूरोक्य निर्मोय प्रहिवेति तेषां चोपकति सप्रश्रयमनोधर्म इति शिवम्. रविकरठकुरर. प्रथमा पनी द्वितीया पनी युरिफरारः रविकान्तकुरः फैशवठतुरः कीर्तिकरमरः दूधनपुर प्रपमा परी (सोनोदेवी) द्वितीया पनी येपटारस गोपिन्टर गोमूटयुरः। हर्षयः । इचिकरट्युसा महाईठारः सम्पुरः । विद्यापतिः । दामोदरः (इलारिपपाष्टर गोविन्दस्स) गदाधरपुरः नरसिदयपुर कृष्णठवार ।

·काव्यप्रदीपस्य सूचीपत्रम् । ... ... ४७ ... ... ४७ ... ... ... ४८ ... ... ... ... . ... r. ... ... ... विषयः। प्रथमोल्लासः। पृष्ठम् । विषयः । पृष्ठम् । मङ्गलाचरणम् २व्यजकशब्दलक्षणम् काव्यफलानि... ५ व्यजकोऽर्थः काव्योद्भवकारणानि ६ तृतीयोल्लासः। काव्यलक्षणम् अर्थव्यजकतालक्षणम् काव्य मेदाः सलक्षणाः ११ व्यक्ति(व्याना)लक्षणम् उत्तमकाव्यलक्षणम् ... १२ व्या युदाहरणानि मध्यमकाव्यलक्षणम् ... १५ अर्थव्यञ्जकत्वे शब्द 'सहकारी अवरकाव्यलक्षणम् चतुर्थोल्लासः। द्वितीयोल्लासः । ध्वनिमेदा. ५६ शब्दमेदाः " १७ अविवक्षितवाच्य अर्थभेदा १७, विवक्षितान्यपरवाच्य. तात्पर्याय १७. अलक्ष्यकमव्यय. ... अर्थव्यञ्जकता १८ रसलक्षणम् वाचकशब्दलक्षणम् २० रसविषये भरतमतम्... सकेतनिर्णय २३ / रसविषये श्रीशङ्कुक्मतम् अभिधालक्षणम् २५ रसविषये भालोटादिमतम्... लक्षणालक्षणम् २६ रसविषये मानायकमतम् लक्षणाभेदा. २८ रसविषये आचार्योभिनवगुप्तमतम् ६५ उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा ... २८/राहाररसलक्षणम् सारोपा लक्षणा ३१ माररसभेदा सोदाहरणा साध्यवसानलक्षणा ३१ हास्यरसलक्षणम् शुद्धा लक्षणा... ३२ करुणरसलक्षणम् ३२, रोदरसलक्षणम् लक्षणाया. पट्विधत्वम् ३५/ वीररसलक्षणे भेदाच... व्यञ्जनाकृतं लक्षणायानिविधत्वम् ३६ भयानकरसलक्षणम् ... ८३ लाक्षणिकशन्दलक्षणम् ३८) पीभत्सरसलक्षणम् व्यजनाभेदा ३१ महतरसलक्षणम् ८५ रक्षणामूलव्यञ्जनालक्षणम् ममिधामूलव्यन्जनालक्षणम् ४२ व्यभिचारिमावभेदा... ८५ भोपस्थापकाः (अभिधानियामका) ३/ व्यभिचारिभावलक्षणानि ... ... ... . ... ... २८ रसभेदाः ... ... ... ... ... ..4 ... ... ... ... गौणी लक्षणा... ... ... ... ... ... .. .. ... ... ८४ ३९/ स्थायिभावाः ... ... ... ...

·२ पृष्ठम् ।। विषय । टम् । ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. .. ... ... ... .. ... . ... ... ... ... विषय । संचारिभाषरक्षणम् ८९१ अगूढव्ययम् १३३ शान्तरसलक्षणम् ९. अपराहव्यङ्ग्यम् १३५ रसवदान ११ वाच्यसिध्धामन्ययम्... १३८ रसाभास ९३] अस्फुगव्यज्यम् भावाभास ९४ | सदिग्धप्राधान्यव्ययम् १४३ मावशान्ति ९४ तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यम् १४३ भावोदय ९५ काबाक्षिप्तव्यङ्ग्यम् १४४ भाषसे घि ९५ असुदरम्यङ्ग्यम् १४४ भाषशवलता ९६ | गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य ध्वनिवत्मभेदा भावशान्त्यादीनामङ्गित्वम् ९७ घनिगुणीभूतव्यङ्गययो सराष्टि- सरक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यवनिप्रभेदा বী १४५ शब्दशक्त्युद्भवध्वनि ९० घनिभेदसकलनहेतुकं नैविध्यम् १४६ शब्दशक्युद्भवालंकार ध्वनि . २९/ व्यञ्जनात्तिसस्थापनम् १४६ शब्दशक्त्युद्भववस्तुमानध्वनि षष्ठोल्लासः। অর্থব্যবস্ববিসাবা शब्दनिवार्थ चिनयो स्वरूपम् अर्थशश्त्युद्भव खत समवी सभेद १०५ शब्दचित्रोदाहरणम् . अर्यशक्त्युद्भव कविप्रोटोकिसिद्ध अर्थचित्रादाहरणम् सभेद अर्थशक्युद्व कविनिबवत्कृप्रीटोक्ति सप्तमोल्लासः। मारसिद्ध सभेद दोपलक्षणम् .. शब्दार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनि दोपविभाग १७१ ध्वनिभेदपरिगणनम् पददोषविभाग १०९ १७५ वाक्यगतध्वनि श्रुतिकटुता ११. च्युतसरकार १७२ शब्दशक्तिमूल्वनी अलंकारादिव्य- अप्रयुकन्दम् ... क्युदाहरणानि १७३ प्रवन्धगतध्वनि निहताय त्वम् ... १२. रसादीना पदकदेशरचनावर्णगतत्वम् १२२ अनुचितार्थता १७४ निरर्थकता अवाचकता शुद्धचनिभेदसख्या १७५ पने संसृष्टिसकरौतयो सख्या च १३१ अष्टीलता मनिभेदसमष्टि संदिग्धता १७९ १३१ अप्रतीतत्वम्- पञ्चमोल्लास'। प्राम्यत्वम् १८० गुणीभूतम्यायनेदा १३३। नेयार्थत्वम् १८- ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . पदगतध्वनि ... ... ... ... ... ... ... असमर्थत्वम् ... ... ... ... .. ... रसादीनां प्रवन्धगतत्वम् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·३ विषयः। ... ... पृष्टम्। २१५ ... ... २२२ २२३ ... ... ... २२४ ... ... ... ... २२४ २२५ ... ... ... ... २३० २३२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २३२ २३४ २३५ ... ... ... ... ... ... ... पृष्ठम् ।| विषयः। क्लिष्टत्वम् १८१ अभवन्मतयोगत्वम् .. अविमृष्टविधेयांशता १८१ अनभिहितपाच्यत्वम् विरुद्धमतिकारिता १८५/ अस्थानस्थपदत्वम् समासगतश्रुतिकटुवम् १८६ अस्थानस्थसमासत्वम् पदगतदोषाणां वाक्ये पांदशेऽपि | सकीर्णत्वम् संभवः १८६ गर्भितत्वम् वाक्यगतं श्रुतिकटु १८५ प्रसिद्धिहतत्वम् वाक्यगतं अप्रयुक्तम् १८८ भन्नप्रक्रमत्यम् वाक्यगतं निहतार्थम् १८८ अक्रमस्वम् वाक्यगत अनुचितार्थम् १८८ अमतपरार्थत्वम् वाक्यगतं अवाचकत्वम् १८९ अर्थदोषलक्षणानि वाक्यगतं अश्लीलत्वम् १८९ अपुष्टत्वम् वाक्यगतं जुगुप्सात्वम् १८९ करत्वम् वाक्यगतं अमङ्गलार्थत्वम् १ ९व्याहतत्वम् वाक्यगतं संदिग्धत्वम् १९. पुनरुतत्वम् वाक्यगतं अप्रतीतत्वम् १९० दुष्ममत्वम् वाक्यगतं प्राम्यध्वम् १९१ प्राम्यलम् वाक्यगतं नेयार्थत्वम् १९१/ संदिग्धवम् वाक्यगत लिटत्वम् १९२/ निहेतुलम् वाक्यगतं अविमृष्टविधेयांशत्वम् १९२ प्रसिद्धिविरुद्धत्वम् यत्तदोः साकाइत्वविचारः विरुद्धमतिकृत १९९ अर्थशास्त्रविरुद्धत्वम् पदैव देशगतदोषाणामुदाहरणानि २०० कामशास्त्रविरुद्धत्वम् . वाक्यमात्रदोषलक्षणम् २०४, योगशास्त्रविरुद्धत्वम् । प्रतिकूलवर्णत्वम् २०४ अनवीकृतत्वम् उपहतलमविसर्गत्वम्... २.६, सनियमपरिवृत्तत्वम् विसंधित्वम् २०६ अनियमपरिवृत्तत्वम् ... हतवृत्तत्वम् २०० विशेषपरिवृतत्वम् यतिमाः १०. अविशेषपरिश्त्तत्वम् म्यूनपदत्वम् ... २" सामान्यपरित्तत्वम् । अधिकपदत्वम् २.१ सामहत्वम् कयितपदत्वम् २१ अपदयुक्त्वम् पतत्प्रकर्षवम् २३ सहचरभिमत्वम् धमालपुनरात्तत्वम् २३ प्रवाशितविरुदत्वम् मर्यान्तरैकवाचकत्वम् २४ विध्ययुचवम् २३७ २३७ ... ... ... ... ... २३८ १९४ विद्याविरुद्धतम् ... ... ... २४० ... ... २४० ... ... ... ... २४1 ... ... २४१ ... ... ... ... ... २४३ .. ... ... ... ... ... २४४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २४६ ... ..

·४ प्रधम्। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... २५० गुणविभागः ... ... विषयः। पृष्टम् । विषय:। अनुवादायुकत्वम् ५४० अजिनोऽननुसंधानम् ... सतपुनःस्वीकृतत्वम् २४९ प्रकृति विपर्ययः अधील वम् २४९ अनास्याभिधानम् पौन एक्सस्य काव्यदोषत्वम् .. २४९) संचारिणः स्वपदवाच्यत्वमदोपः २६७ निर्हेतुत्वस्य प्रसिद्धार्थेऽदोषत्तम् २५१ विरुद्धरससंचारिभावादीनां वाध्य- अनुकरणे सर्वशमदोषत्वम् २५२ तयोक्तिगुणः वाद्यौचित्याहोपस्यापि क्वचिद्गुण विरुद्धयोरपि रसयोरेका निवेश. त्वम् २५२ प्रकारः २६७ दोषस्य कचिददुष्टता २५३ अष्टमोल्लासः। करत्वस्य गुणवम् ... २५३ गुणलक्षणम् ... २७४ अप्रयुक्तनिहतार्थयोरदुष्टत्वम् . २५५ गुणाना रसधर्मत्वम् अश्लीलखस्य गुणत्वम् २५६ अलंकारलक्षणम् संदिग्धवस्य गुणत्वम् गुणालंकारयो प्रमेदः २७८ अप्रतीतत्वस्य गुणत्वम् २५७ परकृतगुगालंकारलक्षणखण्डनम् २७८ नाम्यत्वस्य गुणत्वम् ... न्यूनपदत्वस्य गुणत्वम् २५९ माधुर्यगुणलक्षणम् अधिकादत्वस्य गुणत्वम् २६. मोजोगुणलक्षणम् कयितपदत्वस्य गुणत्वम् २६. प्रसादगुणलक्षणम् २८. पतत्प्रकपत्यस्य गुणत्वम् २६१ वामनायुक्तदशगुणमतविचारः २८२ समाप्तपुनरात्तत्वस्य न गुणवं नापि माधुर्यव्यञ्जकाः २८३ दोपत्वम् ... २६१ ओजोयञ्जकाः २८४ अपदस्थसमासत्वस्य गुणत्वम् २६१] प्रसादव्यजकाः २८४ २६१ कचिद्रचनाया वपरीत्यम् २८४ रसदोषा- २६२ नवमोलास। भ्यभिचारिणः खशब्दवाच्यत्वम् २६२| वक्रोक्तिः रसस्य खशब्दवाच्यत्वम् २८८ स्थायिन. खशब्दवाच्यल्लम्... २६४ वृत्तिः ... २८८ अनुमावस्य कटक्त्पना २६४ छकानुप्रास २८३ विभावस्य कष्टकल्पना २६४] वृत्त्यनुप्रासः प्रतिकूलविभावादिप्रहः २६५/ उपनागरिका रीतिः २८९ पुन:पुनदीप्तिः २६५] परुषा रीति: २६६ कोमटा रीतिः २६ उपनागरिकादीनां यथाक्रम वैद- भीत्यादि नामानि ... ... ... ... ... ... ... गर्मितत्वस्य गुणत्वम् ... ... ... ... ... २६३ अनुप्रासः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... भाण्डे प्रथनम् भाण्डे च्छेद. भसातिविस्तृतिः .. ... ५. ...

·एम् । ३२८ ... ... ... ... ... .. ... ... १२८ ... ... ... ... ... ३२९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... पृष्टम् । विषयः। २८९/ एकदेशविवर्तिरूपकम् २९१ साहरूपकम् . २९२ निररूपकम् ... २९३ मालारूपकम्... २९४ परम्परितरूपकम् ३०३ रशनारूपकम्... ३०३ अपहुतिः ३. लपः (अयंगतः.) ३०५/ समासोफिः ३०५/ निदर्शना ३०६ अप्रस्तुतप्रशंसा अतिशयोक्तिः ३.८ प्रतिवस्तूपमा ३०९/दृशान्तः ३.९/वारकदीपकम् ३.९ मालादीपकम्... ३०९ तुन्ययोगिता ३.९/व्यतिरेका ३१३/ आक्षेपः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३३७ ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयः। लाटानुप्रासा सभेदः यमकं सबिभागम् । लेषः सभेदः श्लेषस्य नवमो भेदः छेषविचारः चित्रालंकारः खाबन्धः मुरजबन्धः पनमन्धः सर्वतोभद्रः पुनरुकवदाभासः दशमोल्लासः। उपमा... पूर्णोपमा लुप्तोपमा घौती उपमा भार्थी उपमा... उपमा विचारः... धर्मलोपे उपमा उपमानलोपे उपमा इवादिलोपे उपमा धर्मवाधुमयलोपे उपमा धर्मोपमानलोपे उपमा उपमेये वादिलोपे उपमा धर्मोपमाने वादिलोपे उपमा... उपमायाः पयविंशति विधत्वम् मालोपमा रशनोपमा अनन्दयः उपमेयोपमा उप्रेक्षा संदेहः रूपम् समस्खवस्तुविषय परम् ... ... ... ... ३४५ ३४१ २४६ ... ... ... ... .. ... .. ३१४/ विभावना विशेपोक्तिः ... ... ... ... ... ३१६/ यथासंयम् ३.६ अर्थान्तरन्यासः ... ... ... ... ... ३१७/ विराधः स्वभावोतिः ... ३१७ ... ३५७ ... ... ... ... ३१८ व्याजस्तुतिः ३५/सहोति. २१९/बिनोकि २२०/परिकृत्तिः ... .. ... . ... ... ... ... .. ... ... ... ३२२/भाविद्यम् ३२३ फायनिक्षम् ३२४ पर्यायोएम् ३२१ उदातम् २२४एमुषपः ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·पृष्ठम् । विषयः। पृष्टम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयः। पर्यायः अनुमानम् परिकरः प्याजोतिः परिसंख्या कारणमाला अन्योन्यम् उत्तरम् सुषमम् .... ... .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३७५ ... ... ३६६ अतद्गुणः ३६८व्याघातः ३६९ संसृष्टिः ३८८ ३६९ अङ्गानिभावसंकरः ३८९ ३७० संदेहसंकरः ३७१ संदेहसंकरस्थलनिर्णयः ३७२ एकाश्रयानुप्रवेशसंकरः ३४३ अलंकाराणां शब्दार्थगतत्वनियमः ३५२ ३७४ अलंकारदोषाः पृथम सन्ति ... ३५४ अनुप्रासदोषाः। तेषामुकैप्वन्तर्भावः३९४ यमकदोषः। तस्मोकेऽन्तर्भावः ३९५ | उपमादोषाः । सेपामुकेऽन्तविश्व ३९५ उपमायां क्वचिटिशवचनादिभे- दस्यादुष्टता कालादिभेदे उपमाया दुष्टताम्य- यस्थापनम् २८. उपमायामपरी दोषी तयोरुकेऽन्त- भर्भावध २८१ उत्प्रेक्षादोषः तस्योकेऽन्तर्भावध ४.. ३८२ अर्थान्तरन्यासदोषः.. ३०३] समासोक्किदोपः तस्यो केऽन्तर्भावधा.१ ३४ अप्रस्तुतप्रशंसादोपः । तस्योकेऽन्त- ओवध ४०२ ... ... ... ... ... ३७८ ... ... असंगतिः विरोधादरंगभेर समाधिः समम् विषमेम् अधिकम् प्रत्यनीकम् मीलितम् एकावली स्मरणम् भ्रान्तिमान् प्रतीरम् सामान्यम् विशेषः तहण ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. पसमाप्तिः... ... ...

·काव्यमाला। महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दप्रणीतः काव्यप्रदीपः। तत्सदुपारुपवैयनाथविरचितया प्रमया समेतः । प्रथम उल्हासः। सोनोदेच्या प्रथमतनयः केशवस्थात्मजन्मा श्रीगोविन्दो रचिकरकटः स्नेहपात्रं कनीयान् । श्रीमनारायणचरणयोः सम्पगाधाय चित्तं नरवा सारस्वतमपि महः काव्यतत्वं व्यनक्ति। पचनसंदर्भविशेषरूपस्य अन्धस्य पारिप्सितरवेन स्तोतुमुचितायाः सेव्यमा. + य. सदैवतगणेषु महानुरेन्द्रब्रह्मादिभिः सततपूजितपादपाः । स खर्धनीविमलपारितरङ्गभरिमाकमाशु शमयत्व शुभ महेशः ॥ गुरुपादसरोजानि प्रणम्य च गजाननम् । काव्यप्रदीपसधाख्या प्रभाख्या वितनोम्यहम् ॥ प्रेक्षावत्प्रतये सपित्रादिनामपूर्वकं मालमाचरनेवाभिधेयं दर्शयति-सोनो- देव्या इति । रुचिरकविः सपत्नमातेति इयम् । अन्यथा प्रथमतनयः कनीयानिति चन संगच्छेत् । तस्माद्वैमानेयो रुचिकरकवि भयं तु समातुज्येध एवेति हेयम् । उपाख्यातृश्रोतृणामनुपश्तो मङ्गलाय प्रत्यादिलिवद्धपधं व्याख्यानुमवतारयमेव तदवतारिका धृत्ति ताटस्थ्येन व्याचष्टे वचनेत्यादि । उच्यते प्रविपाद्यतेऽयों यस्तानि वचनानि वाक्यानि तेपा संदर्भो रथनम् । सदर्यमाणानि वारयानीति यावत् । 'दभिहित.' इति न्यायाद । विशेषधाविवक्षितार्थप्रतिपत्यनुथूलाये सति निबदलम् । इत्यं च यावता संभूय विकशितैकार्थप्रतिपादकत्वं तावतामेक्मन्यतम् । महामन्थानाच विशिष्टमहावाक्यार्थप्रतिपादक्तयकान्यत्वम्, तत्तवान्तरपूर्वपक्ष- सिद्धान्ताद्यर्थ मेदेन नानाप्रन्थत्वं चाविरुद्धमिति विभावनीयम् । एकर मिस्तु पाश्ये अन्यव्यवहारवाचिकासंमततया इसादौ शरीपदिव्यवहारवद्रोण इति दिन् । प्रन्यस्य लक्षणान्तराणि तदूषणानि च प्रस्तानुपयोगादिस्ताभयाच न दर्शितानि । पारिप्सि. तत्वेनेखनेन तो प्रन्यारम्भ इसनन्तरे विशर्पित इति शेपो दर्शितः । समुचित- वस्य क्रियाविशेषापेक्षापूरणाय खोतुमिति । वाग्देवताया प्रन्यारम्भे मुलईव ·२ काव्यमाला। नायाश वाग्देच्या आस्पदभूतां कविभारती तदभिन्नत्वेनाध्यवसितां पारिसित- प्रतिबन्धकदुरितान्तये प्रन्यकृरसस्ताति- नियतिकृतनियमरहितां हादैकमयीमनन्यपरतत्राम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥ नियम्यन्ते सौरमादयो धर्मा भनेनेति नियतिरसाधारण पनरवादिरूपो धर्मोऽदृष्ट वा । हादैकमयीमिति हादेनकमयीमेकस्वभावाम् । हादमानस्वभावा- मुप्रतिद्धम् । एतत्स्फोरणायवादी प्रन्यखरूपकथनम् । इष्टेयस्य व्याख्यान सेव्यमा- माया इति । 'यज देवपूजासगतिकरणदानेषु' इलनुशासनाद्यजे पूजार्थत्वेन 'मति- युद्धि-' इत्यनेन वर्तमाने कप्रत्ययादुजार्थलाम । लोके कविपदसमभिव्याहृतस्य भारतीपदस्य काव्ये प्रसिद्धिवाहुल्येन तस्यैव स्तुतिविपयत्वप्रतीते कविवानि- मितिरिति खोक्तिविरोधाच घृत्तौ देवतामित्ययुक्तमित्याशा तदभिन्नत्वेनेत्याधु- रकम् । केवल कविमारतीस्तुतेर्मगलाप्रयोजकतया भारतीपद पापादितवाग्देवता- भेदवत्त्वेनाध्यवचिताया एव स्तुती लोकतात्पर्यमिति सूचयितु देवतामित्युपचारेण ऋतिकृतोफमिलाशय । दुरितान्तेन विघ्नस्य रूपमुक वृत्तौ । प्रन्थकृदिति स्वस्यैव मम्मटभहाख्यस्य कारिका निर्देश । खनामाप्रहण तु धीरोदात्तखभावतया गुण एव । मरतसहितायां कासाचित्कारिकाणा दर्शनात्स एव प्रन्यकृदिति तु न युक्तम् । चतुर्य-कारणान्यय कार्याणि सहकारीणि' इत्यादि फारिकार्थे 'तदुफ भरतेन' इति भरतसमतिप्रदर्शनस्थासगतित्वापते । भरतसहितागताना कासाचिहि खन प्रामागिकत्यद्योतनायेति सर्वमनवद्यम् । धनयेव दिशा सर्वमवयवशो वृत्तिव्याख्यान- मम्मार यादवगन्तव्यम् । अस्माभिस्तु विस्तरनीते वचित्वचिदेव प्रकाशयिष्यते । नियम्यन्त इति । साविनामावित्वेन व्यवस्थाप्यन्त इत्यर्थ । सौरमपद तद्विशेष. परम् । आदिपदेनाहादरत्वविशेपादिपरिग्रह । असाधारण पतरमुसादिव्यावृत्त । खस्पैर साधारण्ये इतरव्यवस्थापकलायोगादिदमुपम् । तथा च नियतिकृतस्तनिक- पितो योशियमो व्याप्तिस्वहितामिति श्लोकार्य । कान्तामुखेऽपि कविप्रतिमानिर्मि- तसौरमविशेषादे सत्त्वादिति रूदेवरवत्त्वादाह-अहएं वेति । अवाप्यरतो नियम पद्मादाय सौरभविशेषादिरित्यादिरूप एव । तयामुप्मिकखादिजनकादृष्ट- विशेषतय नियम म्बर्गादियोग्यशरीरान्तरोत्पादनद्वारंव खपिधायकत्वरूप । साहिल च 'बर्गप्राप्तिरनेनेव देहेन वरपणिनि' इत्यादि कविनिर्मिती योध्यम् । हादरशन्दयो फर्मधारये एशब्दस्य 'पूर्वकालक-' इत्यादिना समासे पूर्वतिपावे एबहादेरापत्तरन्यया ध्याचशे-हादेनेति । पान्येन थनमयो माम इतिवददै सृतीया । एकशब्दो मात्रायें । साय मयत् । ततधाय पर्यवगितोऽर्थ इत्याइ- हादमामेति । मात्रपटन दुसमोहयोध्यवच्छेद । इद घ मुरादु समोहम्समावे- शिम्पपिरेकामगोप्सारिशान्तानुसार गृतिप्रयानुरोधात्कार्यकारणपोरनेदमाधि- रोलम्। बदमात्ररामिति तु परमार्थ । करिवज्यमान वियोगशोकादेरप्परोकि- कान्ददेवल्यार । या विशेषगविशेष्यमावे कामचारात् पादस्प यदेवमिलेक- ·१ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। मिति यावत् । अनन्यपरतवामिति । कवेत प्रतिभायाश्चान्यो य भारमन परवदायत्तत्वरहिताम् । परतप्रशब्द एवायत्तवचन इति कचित् । नवरसरु- चिरामिति कर्मधारय । वृत्ती 'पडसा न च हृयैव तै' इति व्यविरेकरयदर्श नात् । न चैव 'हृद्यैव है ' इति हेतूपदर्शनवैयर्यम् । तस्तिकादिसाधारण पसरुपलक्षिता यतोऽतो न च हृद्यवेति तदर्थत्वात् । भस्तु वा तृतीयातत्पुरुष एव । न चैव नवरसीति रूपप्रस । निगुणसचिव इत्यादिवदुपपत्ते । न च वृत्तिविरोध । नवरसरुचिरत्वरूपविशिष्टधर्मव्यतिरेकस्तानस्यरसेषु नवस्वाभावे. नायोगव्यवच्छेदिहात्वामयोजकत्वविरहेण चेति वृत्तिप्रतिपाद्यस्वात् । निर्मिति मादधतीति तृणोलपन्यायेन सामान्यविशेषभावेनान्यथान्न पुनरुक्ति । भन्न निर्माणम्यतिरेकमुखेन चतुर्मुखात्यविभारधारयन्यतिरेकालकारी म्यङ्ग्य । तथा स्यैव विशेष्यत्वाकर्मधारयेऽपि नकहादेति प्रयोग ' इति कैश्चिटुक्त तयुक्तम् । 'पूर्वकालक-' इति सूनस्य पूर्वनिपातनियमार्थत्वेन तथा प्रयोगापतेरनिवार्यत्वात् । नन्वन्यत्वपरत्वयोभारतीमाननिरुपितत्वविवक्षायामन्यतरपदस्य वैयर्थ्यम् , भारती- मिनकविता प्रतिभासापेक्षवेनासभववेत्यतो व्याचटे-कवेरिति । आरमलो भा. रत्या । यद्यपि शब्दार्थोभया-मककाव्यरूपाया निर्मिती शब्दाशे उपादानायधीनल मस्सेव, तथाप्यनिर्वचनीयाशेि तत्रितयातिरिकसमायिकारणाधीनत्वव्यतिरेको विवक्षित इति भाव । 'परत पराधीन' इति कोषवाक्यात्परायत्तवचन परत- शब्द, नायत्तपचन 1 भारतीभित्रकविता प्रतिभाधीनत्वेनासभवयेत्यखरस पश्चिदिसनेन सूचित । फर्मधारय इति । नव रसा यस्या या नवरसा या चासो रुचिरा चेत्येव बहुव्रीहिगर्भ इयर्थ । नवरसै रचिरेति नृतीयात पुरुपलागेनोक्ता कर्मधारयाजीकारे बीजमाह-वृत्ताविति । न चेति चकारेण व्यतिरेकद्वित्वावग- वेरित्यर्थ । न चैवमिति । नियतहयत्वमान्यतिरेककथने तैरिति व्यर्थम् , प्रत्युत्त विशिष्टव्यतिरेकवोधकतया विक्षद्धार्थकमेवेलर्थ । तैरिति न करणे तृतीया । कि तूपलसणे । अतोन विशिष्टव्यतिरेके तात्पर्य मिति नोकदोष इत्याह-तैरिति । इतीति षष्ठयन्तम् । इतीत्यस्य तदर्थत्वादित्यर्थ । एवमपि तरित्यस्य हेतुगर्भवादनुपयोग इत्यखरसादाह-अस्तु वेति । एव द्विगुत्वे सति निगुणैति निशब्दस्य यवयव. कपरत्वेन द्विगुवाभावाचयारूपप्रसङ्गो नेत्यर्थ । म चेति । भ्यविरेक्वयनदर्शक प्रकाश विरोधध नेसर्थ । कय तनाह-नवेति । विशेषणविशेष्ययोतिरेकयस्य प्रदर्शन विशिष्टव्यतिरेके द्वयोरपि प्रयोजकत्वमस्त्रीति प्रदर्शयितुमिलर्थ । उत्तमका. व्यवधिद्धये वाच्यातिशयन्याय दर्शयति-अमेति । कविमारतीनिर्माणस्य मुखाद्यात्ममचन्दादेवझनिर्माणावास चन्द्रादेव्यतिरेक आधिक्यम् । 'उपमानाय- दन्यस्य व्यतिरेक' इति दशमे म्यतिरेकालकारतया वायवे । स च विशेष रेव स्फुट इति तद्वारा निर्माच्या मारला ब्रह्मापेक्षया व्यतिरेकालकारो म्याय । शिल्पोकण शिल्पिनोऽपि तत्त्रतीते । शक्त्येति । कारणतारूपयेव ५'थैव तरिति ग ३'निर्मिति इत्यादि 'पुनरुक्ति' इत्यतं य पुस्तके नास्ति, ·काव्यमाला॥ हि-नियतेः शक्त्या नियतरूपा सुखदुःसमोहात्मासवरजस्वमोलक्षणगुणत्र- यारमकवाद्विश्वस्य सुखदुःसमोहस्वभावा, परमावादि यस्समवायिकारणं तदी- या यः स्पन्दस्तरप्रभृतिसहकारिपरतम्रा, मधुरादिपसा च, न च मनोरमैव, वैः निर्मितित्वादिसादृश्ययती च ब्रह्मणो निर्मितिरिति सुप्रसिद्धमेव । एतद्विलक्षण- नियतिवनियमरहिवरवादिधर्मवावेन तु कविमारती निर्दिष्टेति व्यको व्यति- रेकः । यदेवारा निर्मितिशालिनी, भत एवं जयरयुत्कर्षण वर्तते, न तु वर्तता. मित्यर्थः । तया सरयुकपस्यासिद्धत्वेन नमस्कारक्षेपकरवानुपपत्तेः। नन्वेताशे गुरकर्मणि प्रेक्षापतामिष्टदेवताप्रणतिस्चश्यं दृश्यते युक्तिमती च । तदनेन स्तुतिमानमाचरता यग्न कृता तदवलेपादनाद्वा । उभयथाप्यनवधेयवच. नता प्रसक्ता । अथ कृतैव, तरिक स्तुतिषत्रोपनिबद्धा विशेपाभावारसैव चा किं नोपनियद्धति चेत्, उच्यते-न खलु नतिमात्रोपनिवन्धे स्तुतिनियद्धा भवति । सतिनिवन्धे स्वयांचतिरपि निबद्धव । यतो जयत्यर्थेन वक्तुर्विषयस्य च वैशि- घ्यायमस्कार माक्षिप्यते । तेन तो प्रत्यसि प्रणत इति लम्यते । यत्तु 'उत्तम- काव्यपंसिक्ष्ये व्ययं दर्शयति जयत्यर्थेन चेत्यादि' इति मृत्यवतारणं तदयुक्तम् । प्रगामरूपव्ययस्थानतिशमितत्वेन ध्वनिश्वासयोजकरवात् । सदर्य धाविशायिनो व्यतिरेकालंकारस्यैवोपन्यासौचित्यादिति ॥ इहाभिधेयं मम्परूपमहिनः फाग्यस्य फलेन सफलमिति प्रेक्षावस्यवृत्यर्थ प्रतिपादयितुमाह- अथवा व्याप्यध्यापकमावरूपयेत्यर्थः । नियतरूपा पमन्ववत्लवश्यं सौरम विशेष. पायसेव च स इति च नियमवती । मारतीनिर्मिती नु नैवम् । शान्ता. मुरासंनिधी पो तदभाववर्णनात् , मुखेऽपि तदर्णनाचेति भावः । विश्वस्येति । एकस्या एव कामिन्याः वंचिप्रति गुम्मायकसत्त्वसमुद्रूतत्वम् , गपक्षी प्रति दुखा. स्मकरज समुदतन्यम्, स्वमलगमानं प्रति तमोरूपमोहसमुद्भूनत्यमिति रीत्या स. पदार्यानो पुसदु रामोहात्मक वमिति साक्ष्यमतानुसारेणेदम् । भारतीनिर्मिती तु रमयभावेऽप्यलंकारश्ताहाद एवेति भावः । अतएव नवरसचिरामिलनेन न पोनरालम् । प्रमानिर्मिवेरुपमानविसभाह-साश्यवती घेति । कविभार- धीनिर्मितिरिति यरप्ये विभारती युधिरितील्पिताया अनिवांच्याया निर्मिती रसमकत्वमेवेत्यभिप्रायेण । कान्यरूपाया भारसा उत्कर्षस्याशंसनीयतया तात्पर्य शिपसत्यभ्रमनिराशायाह-नन्यिति । वक्तुर्विपयस्य चैति । विषयः प्रतिपायो देशवास. । पशिष्टमुरास्योपासवस्यम् । आशिष्यते व्ययते । मन्वरसदारी प्रति तामने यमु. मायातमत आई-तेनेति । इति यस्तृगतं शानं थोत. मिनया पम्पत इस.॥ मनु भारपये प्रेशराय गमोजनन्द पारयम्, न तु तदुपेक्ष्य साम्य. प्रयोजनकपनं पुरविलाशमपारमार-इति। अभियं 'शधिनिपुणता- 'हरसयोपन्याभो'क.

·१ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सयः परनिर्वतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ अन्न कृत्-वित्-युज-मान्दा भाये क्षियन्ताः । काव्यं लोकोचरवर्णनानिपु- णस्वरूपस्य कवेरसाधारण ताम्वर्णनात्मक कर्म । तरुवेसावरकालिदासादी- नामिव यशः, श्रीहर्षादेरपादानाद्वारकादीनामिव धनम्, मयूरवा दीनामि. पाननिवारणं च करोति । सहदयस्य तु काव्यशक्षणानन्तरमेव सालप्रयोजने. पूनम स्वामिभावास्यादनसमुदतं येयान्तरसंपन्य रसास्वादरूपमानन्दम्, राजादिगतविपरीपालनादिसमुचिताचारपरिनानम्, रामाविद्वतनमिष्टसाधनं म तु रावणादिवदित्युपदेशं च निमिमीते । काव्यालादनकाले कवेरपि सदर यान्त पातितया रसास्वादः । ननूपदेशार्य नीतिशाखाण्येव सन्ति बन काव्येनेत्यत वकं कान्तासंमितवयेति । शब्दम्तावनिधा-प्रभुसमितः, मुह संमितः, कान्तासंमितश्च । तयाधः शब्दमधानो घेदादिः शासनामाधान्येन विधिलक्षणः । स हि प्रभुरिव स्वसे कुरु' इति तमाशापयति । ततव नियुः संपावन्दनादी निपलेऽपि प्रवते । द्वितीयस्स्वधवारपर्यवासिदार्थरूपः इलादि पश्यमाणअन्यहम् । तथा चाहस सतप्रफलामावारप्रधानपलायनमा भूतमन्परस फलवत्तयोपायगेवेति न निपल भन्थस्य, नवा कामाउसपनस्पेदि भाषः । यथाथुतेऽभिधेयस्य प्रयोजनमाहेति पाध्ये पप्रयोगननितादेवीवियतन. क्यमपि योप्यम् । कियन्ता इति । तादय चनुर्य प्रसापि शेयम् । लोफोर- रेति । चमरतिजनकेसपः । मुसादेवन्द्राधात्मकत्येन वर्णनायाब शम्दायप्रिय- रातयोरपि तद्विशिष्टतया करिकर्मत्वमविरमिति बापमाणलक्षणासंगति । अस्स लक्ष्यतापरछेदकलाच न तद्वयम्य मिति योध्यम् । या इलादेः करोतीच नान्दयः । श्रीदपरित्यस्य रासो नाम्ना रहारलौनाटिन पृत्वा पायकास्पदविहुपनं रेमे पति प्रविधम् । तथा मयूरकविः सूर्यशतरेन पहालिस्तीण इलपि । न. पापं झापलं घ शिवेतरपदार्थः । राय परपदार्थाबाद-अनन्तरमेवेत्यादिः । उत्तमन्यं य मुरास्य सत पुमर्थत्वात् । अन्येषां तु मुससायनवादपम् । यायमापयास শ্রয় প্লাঠিৰাষালঘৰৰ ঘ নামঘৰৰ মান যায়- मुद्भूतत्वामपादाह-स्थायीति । तया य रम्पत इवि प्युपाया राप रस स्थायिभावपरनिधि भारः । विभायानामध्यानविषयारेऽपि प्रमादि- मानोपादानम् । भामादन येषो मुहुर्मुर्विभादनम् । AP भाराशे मारा। समिवालम्पपर्यायः । दस्तायदिति । उपदेशनादर- धान इति । विधिपादसागर प्रकरणारेगी पतगममा नपसपशेन सदस्यपादासनेदि पम् । -iri पर: सम्दानि इस्पःशासनेति। माना। विणालेऽपीति । समावि . , ·६ कान्यमाला। पुराणेतिहासादि । स हि मुदिव एवं कृते इदमिष्टं भवति, एवं च कृते इदमनिष्टम्' इत्येतावन्मान बोधयति, न स्वाज्ञापयति । तृतीयस्तु ताभ्या विलक्षणो रसप्रधान काव्यरक्षण । तन्न हि रसागभूतो यो व्यापारी विभा यादिसयोजनारमा व्यञ्जनारूपो वा तनिष्पाद्यरसादिव्यक्ति निप्पादकतया शब्दा- थयोयोरपि गुणत्वादसस्यैव प्राधान्यम् । स च कान्तासमितत्वेनोपदेश करोति । तेनैतदुक्त भवति-ये मुकुमारमतयोऽतिसुसिस्वभावा राजकुमारा- दयो नीरसे नीतिशाचे प्रवर्तयितुमशक्यास्तान्काव्य कान्तेव सरसतापादनेनाभि- मुखीकृत्योपदेश माहयति-गुटनितिकया शिशूनिवौषधम् । यदाहु- 'स्वादुकाव्यरसोन्मिश्र वाक्यार्थमुपभुजते । प्रथमालीढमघव पिवन्ति कटु भेपजम् ॥' यत एतावतिष्टविशिष्ट काव्यम् , अत सर्वथा तद्धतुरुपादेय ॥ नन्येवमप्यमिधेये किमायातम्, किं च हेतुमज्ञात्वा तदुपादान कय स्यादि- त्यपेक्षायां कास्यज्ञशिक्षारूपतया काध्याग व अन्यस प्रतिपादयन्नेव कारणा न्तरमप्याह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्याज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥३॥ शक्ति कविरवनीनभूतो देवतामसादादिजन्मा सरकारविशेष प्रतिभाव्य- पदेश्य । तस्याः धारणतायां किं मानमिति चेत्, निपुणतादिकारणान्तरसदा- घेऽप्यनुपरसनीयकाव्यमसरस्य कार्यस्य व्यतिरेक । स च विशेष्यस्य काव्य त्योपगमार । अथस्ता पर्यवानिष्टानिराधयोधनमात्रपर । सिद्धो विधेयोऽर्यो यस्य तद्रूप इत्यर्थ । रसप्रधानो रसप्रवी युद्देशक । विभावादीना सयोजन समूहालम्य- नम् । अपया प्रभुसमिवे शब्दप्राधान्याच्छश्यार्थपरत्वम् । पुराणादावर्थवादरूपतया रामणिकार्थपरत्वम् । काध्ये तु रसरूपश्यत्यप्राधा माननेव रसामभूतव्यापारो प्रद इत्याह-व्यसनारूपो येति । दान्दार्थयो>पनाखरूपनिष्पादकत्वामावा. सानाफ्लोपकार्यानत्व तयोरित्याह-तग्निप्पायेति । कान्तासाम्यमाह-सर सतेति । कतारसो रोकिकरहार । काध्ये खलौकिको मुस्य । अभिमुखीकल भासादने मादरीस । कान्तोपदेशस्नु स्वसमीहितवसनालकारादिसपादनरूप । फाम्योपदेशस्तु रामादिवमिति प्रागेवोक्त । कारिकातात्पर्यार्थमाह-यत इति । अभिधेये प्रतिमाये। संस्कारोट तद्विशेष । विशेयमेवाह-प्रतिमेति । पापपटनावरल्यदायोंपस्थिति प्रतिमा । तया कार्येण विशेषनो म्यवहार्य । तरतुभूत रवि यापद । तस्या इति । शररित्यर्थ । प्यु पश्यभायापतिमी सरसा वाप्यगंभयादिति भार । रामायते-निपुणतादीति । तया च निपु वादियाडिमायामाहमनीय निशिशप्पानुपतेखदपच्छिने परेव हेतु- स्य निसर्प । एक पवित्रयवावरपरक प्रतिभागत पेत्रात्य विजातीयव्यजन- ·१ उल्लास: काव्यप्रदीपः। ७ प्रसरस्य, विशेषणस्थानुपहसनीयत्नस वा व्यतिरेकात्सर्वग्राविशिष्टः । म पर्व कारणान्तरं किंचिदायातु न तु शक्तिरिति वाच्यम् । प्रसिद्धातिरेकिण्येव वद्धती शक्तिव्यपदेशात् । लोकः स्थावरजङ्गमारमवलोकय वृत्तम् । योगादु. पचाराद्वा । धर्मिमाघ्रपरामर्शस्य व्युवायनाधायकरयात् । शास्त्रं छन्द शास्त्रादि । काव्यं महाकविप्रणीतं रघुवंशादि । आदिग्रहणादितिहासादि । तेषां विमर्रा- नापत्तिनिपुणता । काव्यज्ञशिक्षा काव्यं कर्तुं रसानुगुणतया प्रयन्धादी घटयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशः। तेया करणे योजने घ पीन:पुन्येन रत्ति- रस्यासः । इनिरादो मिलितोपस्थापनाय । अन्यथा सद्वैयर्यमेव सात् । तथा घ काव्यसोद्भव उस्कृष्टोत्पत्तिः । तया कार्येण मिलितानामुपधानम् । दण्डधका- दीनामिव घटेन । न तु मिलितत्येन कारणतयेति प्रमः कार्य: ॥ - कतावच्छेदक मिति न व्यभिचारः । यां विनेति । प्रकाशस्याप्यनुपहसनीयत्ववि- शिष्टकाव्ये शतेन्यतिरेकल्यभिचाराभावप्रतिपादने तार्यमनेनोकम् । कारणान्तर विजातीयव्युत्पत्तिरूपम् । न तु शक्तिरिति । उकादृष्टरूपेत्यर्थः । प्रसिद्धति । तभा च तदेव शकिपदार्थोऽस्त्वित्यर्थः । शनोसनया याम्यं यतमिति युपतेः। वस्तुतस्तदवपिउने उत्साइटमेव हेतुरिति तमिरामर्नु शायमिति मावः । सादिपि. पयक्वासनाविशेषस्त निपुणतवेति न सा शकिपदार्थ इति हेयम् । केपिए यो विनेति अन्य शतिद्वयाभिप्रायेण व्याचक्षते-यां निर्मागति विना म्यं न प्रसरेण भवेत् । यो च पोराचि विना निर्माणारा प्रस्तमप्युपहरानीयं सात् । चमत्कृतेरसंपत्तेरिति । तद्युफम् । अस्पेति प्रतिकाव्यपरामायणराफेरेप पक- प्यतया योदृशक्तिमयनस्सागवत्पाद शजिलयपराचे शन्दसारसभाय । यमु. मासे चेत्यनेनानुरहसनीयत्वस्यैव कचनादिति । योगाोस्यत इति लोकव्युत्पते । रूदिपायल्यादाह-उपचापद्धति । उपचारो लक्षणा । छन्दशास्त्रादीति । आदिना प्रकासोतञ्याकरणादिपरिप्रहः । इतिहासादीति । आदिना पुराणयह रस्यादिसंप्रहः । विमर्शनापून पुनः प्रवणात । मुसतिसादरगादिगोवरः सत्यरः । रसानुगुणतयेति । यो रयः प्रशान्तखदानगुयेन वर्णनात्म तत्तरमे नियेशनीयम्, न तद्विरोधि । अन्यथा रामापाताररित्वः। संच योजनामानं दोपामाववैिशिययोजनमा सम्यहेतुः । मिलितेति । सल्ला- दिसमुस्विस । बेयर्थमुग्लागम् । हेरलेश्वरनानुरपतेः । ताप गमुदा. माभिमायनेकपनम् । हेदलं व फशेषपापम्त्वस्पं निम्नलिमिय इलाह-तयेत्यादि । उपनं प्रपोसाररूपः संबन्धः । टेलरियन्टेन तृमारम्पारिषदकामदेनुवनिरासः । तेशामन्मोम्मनिरपेशलया नियोगा। पिन समुदायस तयाजपिरहादिति । परन्तर सम्मसोमव। मानामा पपि वपावारती भारः। १. गपुर१. नादि ·काव्यमाला। एवं कारणमुक्रवा काव्यस्य लक्षणमाह-- तददोपौ शब्दार्थो सगुणाचनलंकृती पुनः कापि । निदोपत्वादिविशेषणविशिष्टी शब्दार्थो तत्काव्यमिति व्यवहतंव्यौ । गुणस्य रसनिष्टरवेऽपि तद्वताकपरं गुणपदम् । न त्वलंकारेऽतिव्याप्तिः। सालंकारस्व- विशेषणानुपादानादिति न वाच्यम् । यतः छापीत्यनेनैतदुक्तम्-यत्सर्वत्र सालं. कारी शब्दायों काव्यम्, चिरस्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यावहानिः, नतो. अल्पार्थत्वात् । अल्पस्वस्य चात्रास्फुटत्व एव विधामात् । नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काध्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । वयं तु पश्यामः-नीरसे स्फुटालंकारविर- हिणि न काव्यरमम् । यतो रसादिरलंकाराश्च द्वयं चमत्कारहेतः। तथा च यत्र रसादीनामवस्थान न तन स्फुटालंकारापेक्षा, अत एव ध्वनिकारेणोक्तम्- "भत एष रसानुगुणार्थविशेपनिवन्धनमलंकारविरहेऽपि छायानिशयं पुष्णाति । यथा- 'मुनिजयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनकचुलके दृष्टौ दिच्यौ ती मत्स्यवच्छपी।' लक्षणमिति। सदयते इतरच्यावृत्ततया ज्ञायतेऽनेन लक्ष्यपदार्थ इदि लक्षणम् । अनेन खं रूप्यतेऽनेनेति खरूपपदं प्रकाशस्थं घ्याख्यातम् । तथा हि चमत्कृतिजन- की भूतं वर्णनं काव्यमिन्युक्ते चमत्कृतिजनकतावच्छेदकरूपस्पष्टतावच्छेदकस्याज्ञानम् । सन प्रवृत्त्ययोगात् । तत्कथनं काव्य शिक्षारूपे प्रन्ये फियत इत्यर्थः । प्रागुफस्य वर्णनात्मकलस्यतावच्छेदकस्य शब्दार्योभयाश्रितलात् । कविप्रौढोक्तिकत्पितत्वस्य चार्थ एव सद्भावात् । अर्थचिग्रस्याभ्यहि तत्वाच अर्थविशिष्टशब्दस्यैव तत्वानीवि- खाटुभयोपादानम् । तत्र च 'नामरूपे' इत्यादी वेदे, 'वागविव' इत्यादी लौकिके प्रयोगे शम्दप्राथम्यान् शब्दोद्भयत्वाचार्थस्य शब्दप्रायम्यम् । सन शब्दप्रयोजनावे- चिध्ये सदा काव्यम् । अर्थप्रयोजनावचिन्येऽर्थ । उभयवैचिये द्वयमपि । न तु काश्यत्वमुभयपर्याप्तम् । योजनारूपस्यालंकारादिवैशिष्ट्यरूपस्य वा ध्यासज्यत्तित्वा- योगात् । 'एको न द्वी' इतिवलोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारापत्तश्च । उभय- चिये कायद्यमिति व्यवहारः स्यादिति चेन्न । विजातीयकचमत्कृतिजनकत्वेनेकव. स्यैव व्यवहारात् । 'काव्यमुचैः पठ्यते', 'काव्यं श्रुतमर्यो न ज्ञातः' इत्यादि व्यवहा- रथ शन्दाशे नोएपन एव । अर्थमात्रचिथ्ये तु काव्यशब्दस्य शब्दमानपरतयो- पपषः । 'काव्यं बुद्धम्' इत्यादिव्यवहारमार्थस्य काव्यत्वसाधको ज्ञेय इत्यलं विस्त- रेण । गुणस्येति । जातावेकवचनम् । 'ये रसस्यागिनो धर्माः' इत्यष्टमे रसनिष्टल गुणाना यायते । तदपजकेति । मूर्ध्नि धर्मान्लगाः' इत्यादि वक्ष्यमाणवर्णयोज- नापरमित्यर्थः । जो नाउँभवः, नापि नीरसेऽच्यातिरिति भावः । ऋजुरिति । पमानिकरवागायात्काट्यत्वमयुरूमिखसरसोऽत्र सूचितः । 'यत एव' इत्या- २. 'कोकाय न. १. 'दुर.

·१ उल्लास:] काव्यप्रदीप.। इत्यादौ । भन्न पद्धतरसानुगुणमेकचुलके मत्स्सकच्छपदर्शन आयातिशय पुष्णाति ।" इति । नीरसे तु यदि म स्फुटोऽलकार स्यात्तकिकृवश्चमत्कार स्यात् । चमरकारसार घ काव्यमित्यवश्य स्फुटारकारापेक्षा । अनलकृती पुन कापी त्यनेनाप्यस्फुटालकारस्य चिदेव काम्यत्वम्, यत्र रसादि स्फुट । न तु सर्व ग्रेत्येतदेव प्रतिपाद्यते । तसारसालकारस्वमान न विशेषणम् । किं तु स्फुटाल काररसान्यतरवावम् । न चैवमपि रसवत्सनलकारे कायरवप्रसङ्गो दोषाय, इष्टापत्ते । यथोदाहते 'मुनिजयति' इत्यादौ । यदि श्रद्धाजाव्यन तत्रापि न काग्यावक्षमा, तदा सारकाररवे सतीत्यपि पूरणीयमिति । स्फुटालकारविरहे काव्यत्व यथा-- 'य कौमारहर स एव हि वरता एव चैप्रक्षपा स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभय प्रौदा कदम्बानिला । सा धैवामि तयापि तन मुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरतले घेत समुरकण्ठते ॥' अन रूपकादीनामसभव एष । अमीत्यस्य विभक्तिविपरिणामादस्तु दीप रभ्य 'मरस्यकच्छपदर्शन छायातिशय पुष्णाति' इत्य तो ध्वनिप्रथ । छाया कान्ति । चमत्कृतिरिति यावत् । एतदेवेति । अन्यथा हि सालकाराविसेव ब्रूयादिति भाव । उदाहरण वृत्ती तदर्थचोदाहरणचद्रिकायामसत्कृताया सविस्तर द्रष्टव्य । १ इति' ख-पुस्तके नास्ति २ 'स्वाधीनपतिका काचिदसकृदुपभुक्तेष्वपि वरोप करणादिषू कण्ठो पत्या तेषामत्य तोपादेयता सूचय ती ससीमाइन्य कौमारेति । अत्र द्विाग्दस्य यद्यपीत्यर्थकतया अस्तिक्रियाध्याहारेण च य कौमारहरो वर स एव यद्यप्यस्ति, चैत्रक्षपास्ता एव यद्यपि सति, उमीलितमालदीसुरमय प्रौदा कदम्बानिलास्ते च यद्यपि सति, अस्मि च सैव यद्यप्यस्मि, तथापि तत्र रेवारोधसि तत्र वेतसीवरतले तत्र मुरत व्यापारीलाविधी चेत समुत्कण्ठत इत्य वय । कौमार बाल्य परमरसिकतया तदवस्या यामपि संभोगेच्छोपादनेन इतवा-बोरितवानिति कौमारहा । ततश्चाकृत्रिमप्रेमपात्रतामक टनेनानुरामगध्यधाननम् । नियते प्रियत्वेन स्वयमहीकियत इति वर । तेनोभयानुरा- गलाम । स एव । उपमुक्ता यो नेत्यर्भ । चैत्रस क्षपा रात्रयस्ता एवेति पूर्ववद । उन्मीलिता विकसिता या मालती तया सुरमय शोभनगधा । मालती च वासतीलता। न तु जाति , चैत्र तस्सा असभवात् । प्रौढा रयुद्दीपनादिप्रागल्भ्यशालिन । अतो मन्द त्वेऽप्यविरोध । कदम्वस्थ धूलीकरम्बारयपुष्पविशेषस्य संबधिन, सवदिक्सचारित्वेन कदम्बाकारा वा अनिला वायब । वसन्त कम्पान्तरस्यासभवात् । चोऽवभारणे । अत एवेत्यर्थ । अत्र च प्रौढा इति शिष्टविशेषणदलामालसनिलयोन यिकानायक वप्रतीति । चकारोऽप्यों भिन्नक्रम । असीयइमर्यकमन्ययम् । अयथा सेवेत्यस्योद्दश्यालाभात् । सैवेलस्सो कण्ठाहे अवस्था तर न प्राप्तत्यर्थ । तथापि श्वेषामसदुपभोगेऽपि । त्रेत्युपभुक्त इत्यर्थक सप्तम्यन्त त्रितयेऽप्यति । तेन मुरसलीलाविधिरपि नान्यादृशो येन क्रीडासा नैक्येऽयुत्कण्ठा स्यादिति व्यज्यदे । रेवाया नर्म गया रोधसि वीरे। वेतसीलता विशालतया ·काव्यमाला। कमिति चेन । असी यस्याहमर्थकाव्ययत्वात् । अग्रालि करोमीतिवनिया- पदावेऽपि न दीपकरवम् । तदन्वायनां सर्वेपामेष प्राकरणिकरवात् । दीपकस्य तु प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वात् । सादृश्याप्रनीतेश्य न तुल्ययोगिता । समु. चयोऽपि यक्ष्यमाणलक्षणो न संभवत्येव । भतासच न घारस्वहेतुः । विशेपो- किविभावने विद्यमाने अपि न स्फुटे । कयमिति चेत्, इरधम्-विशेपोधि. स्तावत्कारणसम्वेऽपि कार्याभाववचनम् । अत्र धानुरकण्ठाकारणं परोपकरणयो. रुपभुक्तता । तरसावे यद्यप्यनुस्कण्ठाभाव उत्कण्ठारूपो निर्दिष्ट एव, सथापि नानुरकण्ठामावरवेन, किं तत्कण्ठारवेनैव । तस्मादस्फुटरवमस्साः । यदि घेतो. अनुरकण्ठितं नेत्यभिधीयेत तदा स्फुटरवं भवेत् । एवं कारणामायेऽपि कार्योत्प- तिवचन विभावना । अन चोकण्ठाकारणं घरोपकरणयोरतत्ता । तदभावश्च यद्यायुक्त एव तथापि नासत्ताविरहत्येन, किं तु तत्तारूपेणैय । अभावाभायस्थ तत्वात् । अतोऽस्या भरफुटत्वमेव । न च स एवेत्येवकारेणातत्ताभावप्रतीतेरत- ताभावत्वेन प्रतीती कथमस्फुटत्वमिति वाच्यम् । विशेषगसंगतेनैयकारेण विशेष्ये विशेषणायोगस्य व्यवच्छेदो हि प्रत्याय्यते, न तु विशेपणाभावामाव एवाहत्य । पर्यवसानं तु तत्रैत्यरफुटत्वमेव । एवं विदोप्यसंगतेनाप्येवकारेण विशेषयभिने विशेषणामाच एवं नाहत्य प्रत्याय्यते, किंतु विशेषणयोगाभाव इवायभावेनोपमाया असंभवः सट इति रूपकादीनामित्युकम् । अनास्मीति । अन्यत्र 'यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमनास्मि करोमि सख्यः' इति वक्ष्यमाणोदाहरणवदि- त्यर्थः । सादृश्येति । तद्गमकतयैव तस्यायमत्कारित्वेनालंकारखादित्यर्थः । यक्ष्य- माणेति । एकस्मिन्कार्येऽनेककारणोकिरित्येके । गुणक्रियायोगपद्यात्मा चापरो वक्ष्यते । स तु नानेत्यर्थः । अतत्तानुपभुक्ता । विशेषणायोगस्य विशेषणसंवन्धा- भावस्य । एवं विशेष्येति । वस्तुतस्तु तत्तैवान विशेषणमिति प्रसमाद्विशेष्यसंग- लतान्तराप्रयत्वेन च तरुः । तद्वेष्टितो वान्यस्तरुः । तस तलमधोदेशस्त सिन् । मुरताना कूलव्यापाररूपा या लीला कुसुमाभरणादिप्रसाधनादिरूपा स्मिताशेषचुम्बनादिरूपा वा तस्या विधी सपादने चेतोऽन्तःकरण समुत्कण्ठत उत्सुक भवतीत्यर्थः । अत्र परोपकरणा- दीनामनुपमुक्त्वस्त्र प्रसिद्धस्य कारणस्याभावेऽपि तत्कार्यस्पोलण्ठारूपस्योत्पत्तिकथनरूपा. विभावनालकारः । वरोपकरणादीनामत्यन्तोपादेयत्वस्याप्रसिद्धस्य कारणस्य विभावनात् । अस्फुटत्वं चानुपमुक्तलाभावेनाकथनाद । एवमसकृदुपमुक्तत्वरूपकारणसत्वेऽप्यनुत्कण्यास- पकार्यस्थामायनादिशेपोतिरप्यलकारः 1 पूर्वत्रानुपभुक्तत्वरूपकारणाभावत्वेनाकथनादि- हाप्यनुल्कण्ठारूपार्याभावेनाकयनाइरपुटालकारोदाहरणत्वम् । पार्यन्तिकास्वादहेतुश्चात विप्रलम्भः । स्वाधीनपतिकाया अपि नीडास्थानाप्राप्त्यादिना सुरतप्रतिबन्धे तत्सं मवाद । सविसर्ग गुरुरेफानुपामो विप्रलम्भीयमाधुयांननुगुणत्वादचमत्कारितेनारफुटः। एव चैत्रक्षपाः प्रौढा इत्येतन्मध्यगतत्वादुम्मीलितमालतीत्वस्याप्यरफुटतेति । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप.. १. विशेषणासंबन्धा ग.

·१ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। एवाहत्य । पर्यवसानं तनेत्यस्फुटस्वमेव । एवं विशेष्यसंगतेनाप्येवकारेण विशेष्यभिने विशेपणभाव एवं नाइस प्रत्याय्यते, किं तु विशेषणयोगामाव इति द्रष्टव्यम् । अत एव 'शङ्खः पाण्डुर एव' इत्यादौ 'नापाण्ड, 'पार्य एवं धनुधः' इत्यादी घ 'नान्यो धनुर्धरः' इत्यादिः कदाचिरस्फुटरवायं प्रयुज्यते । दण्ड्यप्याह-वन्मुखं वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्' इति । भन्यथा पुनरक्तिस्तत्र स्वादिति । अनयोरस्फुटरवे व सदेहरूपसंकरोऽप्यनयोरस्फुट इति विभावनीयम् । शृङ्गाररूपरसस्य स्फुटत्वादसवदलंकारः स्फुट इति चेन । रसस्थान प्राधान्यात् । भप्राधान्य एव तस्यालंकारत्वोपगमात् । अर्वाचीनास्तु-"ययोकस्य काव्यरक्षणस्ये काव्यपदं निर्विषयं प्रविरल विषय वा स्यात् । दोपागां दुवारत्वात् । तस्मात् 'वाक्यं रसारमकं काव्यम्' इति तल- क्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव । परं स्वपकर्षमानम् । तदुकम्- 'कीटानुविद्धवादिसाधारण्येन काव्यता । दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगमः स्फुट ॥ इति । एवं घालंकारादिसावे उत्कर्षमात्रम् । नीरसे तु चित्रादौ काव्यव्यवहारो गौण." इत्याहुः॥ अथास्य भेदांस्तलक्षणानि चाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये याच्यावनिर्बुधैः कथितः ॥ ४ ॥ तवकारार्थप्रदर्शने मोध्यम् । संदेहेति । परोपकरणादेरत्यन्तरमणीयताया रसोदो- धजनिकाया उभयथापि सिद्धिरिति भाव । रसवदलंकार इति । वस्त्वलकार- रसरूपस्य त्रिविधस्यापि व्यङ्ग्यस्य वाच्योपस्कारकतयालकारत्वमेवेति भामहोद्भटप्र- मृतिचिरतनालकारिकमतेनेयं शङ्का । अर्वाचीना इत्सखरमसूचनम् । तद्बीज तु- वस्त्वलंकारप्रधानेषु काव्येपूक्तलक्षणस्याव्याप्ति । न चेष्टापत्ति । महाकविसंप्रदाय- भाप्रसङ्गात् । लक्ष्यानुसारेण हि लक्षणव्यवस्था, न तु वैपरीत्यैन । वर्णितानि च महाकविमिर्जलप्रवाहवेगादीनि कपिबालादिचरितानि चैति । यत्तु दोषरहितं काव्यं दुर्लभमिति 'न्यकारो वयं' इत्यादी, 'तथाभूतो दृष्ट्वा इत्यादी काव्यत्वं सर्वानुभवसिद्ध नोपपयत इति, तनोच्यते-दोषत्वं धुद्देश्यप्रतीतिप्रतिवन्धकत्वम् । तच्चानुभवबला- तत्तयङ्ग्यवाच्यवचित्र्यप्रतीतिविरहविशिष्टदोपस्य सद्भानस्य चेति 'न्यकार' इत्यादी विशिष्टामावसभवान काव्यश्वशति । यस्य च न व्यायवैचित्र्यप्रतीतिसं प्रति दुष्ट- स्वाभिप्रायेण तदुदाहरणम् । अत एव 'वाद्यौचित्यवशाहोपोऽपि गुण इवित्' इति वक्ष्यते । तथा अप्रतीतत्वं तच्छानसं प्रत्सदोष, अन्य प्रति तु दोष इति 'कीटानुविद्ध-' इत्यस्यापि रसादिवैचित्र्ये दुष्टस्यापि काव्यत्वम् । विशिष्टदोपविरहा- दिति तात्पर्यमिति दिक् ।। अथेति । सामान्य ज्ञाते विशेषजिज्ञासोट्यादिति भाव । प्रकाशे भेदपदं भाव- १ साहित्यदर्पणकारादय इत्यर्थ. २. 'कोयदिविद्ध' क. .

·१२ काव्यमाला। इदं फाप चाच्यादानेशविन्यधिकघमाधारकारिणि यापे उरामम् । पटा. दिभिः पदैः स्फोटरूपं पदयह व्यज्यते । तसादभिव्यछादयंमस्ययः। तासस स्फोटग्यक्षस्य पटादिशब्दस्य प्वनिरिति संशति वैयाकरणानां मिदान्तसरणिः । अतः प्रधानीमृतघ्यायच्याकरवसाधागुणीभूतवारयं यन्तम् तसअनक्ष- मस शब्दार्थयुगलरूपस्योत्तमकाम्यस्य बुधध्यनिपण्टिवय निरिति संशा कृता । यथा- 'निशेपरपुत्तचन्दन मनतरं निटागोभरो नेत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्यी तवेयं तनुः । मिथ्यागादिनि दूति यान्धवननस्याहातपीटागमे वापी घातुमितो गवाति न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥' करणव्युत्पत्तिभ्यां विभागविशेपलक्षणोमयपर घ्याख्यातम् । उत्तमस्य प्वनिसंसायो हेतुमाह-पटादिभिरिति । पटशब्देन पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसहकृतोऽन्त्यवर्ण एवो- च्यते । पद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । स्फोटेति । स्फुटयत्पर्धमिति स्फोटः । स च ताव- वर्णपाध्यनुगतनमा इत्यर्थः । तदभिव्यक्तिश्च तद्विपयासाननिवृत्तिः। मुख्यार्थ- १. 'युगलस्योचम खग. २. 'नायकानयनाय प्रेषिता त समुन्यागतां दूनी प्रति विदग्धोत्तमनायिश सानवार्यत्वप्रतिपादनमुन्जेन संमोगचिहान्युदायितुमाह-नि.शेपेति । अयि मिथ्यावादिनि बान्धवजनस्साशातपीडागमे दूति, इतो वापी स्नातु गताति न पुनस्तस्सा. धमस्यान्तिकम् । यतम्नव स्तनतर्ट निपच्युतचन्दन मित्याचन्वयः । मिम्यावादिनि मया गत्वा बहुधा प्रसादितोऽपि नागत इवि मिथ्याभाषणशीके । बान्धवजनस्य मापस्याशातः स्वाधेपरायणतयानाकलितः पीडाया आगम भागमन यया तथाविधे । दूति, न तु सखि । तेन मिथ्यामाषणशीलत्वस्य योग्यता व्यज्यते । हनो ममान्तिकाक्षापी प्रति लानाय गतासि । मानकालान तिकमलोमात् । पुनरिति पुनरेवा । नैवेत्यर्थः । तस्य बहुधा कृता- पराधस्य । अत स्वाधमय परवेदनानभिज्ञतया दुराप्रयोजककर्मशीलस्य । अन्तिक ममीप गतामीत्यनुपङ्ग । उचार्थे साधक्माह-निःशेष त्यादि । तबेल्यस्य स्तनतटादिभिः मवे- रन्वय । यतस्तव मननयोस्तर प्रान्तसमदेशः । निशेषं च्युत रखलितं चन्दनं यलाचया- भूनम् । न तु स्तनसघ्यादि । वापीगतबहुल्युवजनत्रपापारवश्यादसयलमायस्वस्तिकाक- तिमुजलतायुगटेन तटस्यैवोन्नततया मुहुः परामर्मात् । अत एव च्युतमित्युक्तन्, न तु क्षारितमिति । युवजनमर्दैन तत्राप्यनवकाशत् । व्यझपक्षे तु-मर्दनाधिक्याचटमेव तथाभूतामति व्यक्तमेव । एवमधरो निमृटरागः नि:शेष मृष्टो रागो यस्य स तथा । उत्ता. नतेन बहुलजलसबन्धात् । न तूत्तरोष्ठः । न्युजतया तत्संबन्धमान्यात् । व्यापते तु- चुम्बनकृन्त तथालनिति । किं च, नेत्रे दूरमुपरिभाग एवानञ्जनेऽजनरहिदे । स्नानकाले मुद्रणान्मध्ये बरससर्गामावात् । त्यसपझेपि प्रान्त एव चुम्बनविधानादनअनत्वम् । तथा इव तब तनुस्तन्वी कृशा । अत एव शीनवशात्पुलकिता पुलका रोमोगमाः संजाता भस्याः सा तथाभूता । व्यापक्षे नगरतरससरणात्पुलकोगमः । एवं विदग्पाया गूढ ·१ उल्लास: काव्यप्रदीप १३ . अन तदन्तिकमेव रन्तुं गतासोति प्राधान्येनाधमपदेन प्यश्यते । नन्यत्र मुरयार्थशधाद्विपरीतलक्षणया तदन्तिकमेव गतासीति लक्ष्यमेव युज्यते, न मु व्ययम् । अन्यथा 'साहेन्ती' इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलन्यानोदाहरणेऽपि विपरीत्तलक्षणा न सात् । विशेपाभावादिति । भन्न केचित्-'सत्यमन्त्र विपरी. तलक्षणा । वृत्तिग्रन्थस्तु तदन्तिकमेव गतासीत्पत्र लक्ष्यत इति शेपकापनया योजनीयः । व्यज्यत इति रन्तुमित्यनेनैवान्वीयते' इत्याहुः । परमार्थतस्तु न खलु मुख्यान्वयायोग्यवं स्वरूपसलक्षणायां बीजम्, किं नु ज्ञातम् । तथा च पत्र संख्यादेः प्रसाध्य(ध) कामुकासंभोगः प्रमाणान्तरेण प्रोतुः प्रतीतिमुए. । गतसत्र मुख्यार्थबापादस्तु लक्षणा । तदभिप्रायेणैव 'साहेन्ती सहि सुहो', 'उपकृतं पहु नाम' इत्युदाहृतम्। पत्र तु प्रमाणान्तरं न तज्ञापफमवतरति तद्वाक्यजनितप्रत्ययमहिनैव तु तत्प्रत्ययस्तत्र कथं लक्षणा । बाधाभावात् । उप- नेऽपि वाक्यार्थबोधे भवनपि चाधोऽकिंचित्कर एव । वदभिप्रायेण वापी स्नातु- मिग्युदाहृतम् । अत एवोकं 'अधमपदेन व्यज्यते' इति । अत एव च यत्र सम्पादेस्तादात्वं न प्रमाणान्तरेगावगतं तन न 'साहेन्ती' इत्यादी विपरीतल. क्षणा, व्ययार्थप्रनीतिवां । यापी सातुमित्यादौ तु पाधानवतारेऽन्यथमपदा- थपालोचनाया यसोफव्यङ्गी प्रतीयत एव । इत्येव प्राधान्यमधमपदल । 1 याधादिति । वापीस्नानगमनरूपयांच्याबाधादित्यर्थः । अध्याहारोऽन्वयझेशो न्यङ्ग्यस्य रक्षणामूलत्वाद्धमपदेनेत्युक्तेरसामजस्य चेत्सरुचि. केचिदिलान बोध्या । प्रसाध्यो(यो) नायिकाभिमुखीकार्य । तज्ज्ञापक बाधक्जापकम्। वाधाभावादिति । वाक्यार्थबोधात्यागिलादि । अत एव एवमभिप्रायादेव । अन्यथा लक्षणयैव प्रयो- जनीभूतव्यङ्ग्यप्रतीतेरिति भावः। अत एव ज्ञातस्यैव बाधस्य लक्षणानीजत्वादेव । ताशत्वं कामुकोपभुक्तत्वम् । इत्येव प्राधान्यं इतरनिरपेक्षनियतव्यजकत्वरूपम् । तात्पर्यवाचोयुक्त्या साधारणेष्वैतेषु वाक्यायधवगनेषु विदग्योदमनायिकाबदु शीरत्वादिरूप वक्तवोद्धन्यवैशिष्टयबलादधमपदायों दुराप्रयोजककशोरवरूपः साधारणौ वाच्यतादशाया भादूशकमान्तरशीलत्वरूपणावस्थितो व्यक्षनया दूनीसंभोगरूपनारावर्गशीहत्वाकारेण पर्यव स्थति । अत एव झटिति व्यायदोधरत्वादधमपदस्य प्राधान्यम् । दक्तबोद्धव्यवैशिष्टयालेन विशेषाकारेण पर्यवमाने विलम्बाभावात् । चन्दनन्यदनादीना तु मानवार्यतया निभाना योग्यतया सभोगानभूताठेघचुम्बनादिकार्यताप्रतिसभानै सनि तना संभोगाम- कत्व मिति विशेषः । अत्र च त्वयत्तशाया यहाभमा विपमिनि, य तत्रविये इसमनुरक्तासि तालमेव ममैवविविविधवञ्चनाजनिवपरितारपात्रत्वमितीच्यांहेतुरविप्रल. म्भसचारिनिदध्वनिः । तदनुगुणश्च दूवीसभोगः । चन्दनन्यवनादौना च वाच्याना न्यमाना च परिरम्मचुम्बनाप्नुभावाना सभोगोत्कर्षमारेगोनिसाना निवेदो मिति । इत्युशहरणचन्द्रिकामझे. २ ·काव्यमाला। तस्मात् 'साहेन्ती' इत्यादौ यदि व्यञ्जना तदा लक्षणामूरैव । वापी सातुनि- स्यादौ तु न नियम ॥ अताशि गुणीभूतव्यङ्गं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् । अताशि वाध्यादनतिशायिनि अतिशयितधमत्कारानाधायके व्यगय मध्यम काव्यम् । तद्गुणीभूतव्यङ्ग्यम् । कथितमित्यनुपज्यते । अत्र व्यङ्वे स्फुटव्यङ्ग्य इत्ययं । तेन नाधमकाव्यातिव्याप्तिरिति केपाचिन्मतमयुक्तम् । 'अगूढमपरस्या' इत्यादिना गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेदरवेन प्रतिपिपादयिष्यमाणस्यास्फुटठयद्यस्यासंप्र. हापत्ते । किं त्वस्फुटतरातिरिकव्ययपर व्यङ्ग्यपदम् । गुणीभूतप्पये चारफुट मात्र व्यङ्ग्यम् । अधमकाव्ये स्वस्फुटतरम्, तद्विरह एव वेति न काचिदनुप- पत्ति । उदाहरणम्- 'ग्रामतरण सरुण्या नववक्षुलमारीसनायकरम् । पश्यन्त्या मवति मुहुनितरा मलिना मुखच्छाया ॥' अन वक्षुलल्तागृहे दत्तसंकेता तरणी न गतेति व्यङ्गयम् । तच गुणीभू तम् । तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारिरवात् । यत पश्यन्त्या नितरां मुखच्छाया मरिना भवतीत्यनेन दर्शनकाल एवं तरकार्य मालिन्य तस्यातिशय सतन्यमा नता चेति वाच्य प्रतीयत इति । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम् ॥ ५॥ एतेन प्राधान्ये सधमपदेनान्वितमिति दर्शितम् । लक्षणामूलैवेति । गमकान्त- राभावादित्यर्थ । न नियम इति । रक्षणानवतारेऽप्यधमपदेनैव व्यजनसभवा दिति भाव ॥ वाच्यस्यैवेति । व्यन्जय तु न तत्सिद्याम् । वाच्यमेव तु विप्रलम्भपोषकतया चमत्कारे प्रधानमिति भाव । सतन्यमानता चिरकालानुगृत्ति । सा च भवतीति १ 'चारफुटव्यममात्र व्ययम्' ख २ 'ग्रामतरण मुटु पश्यत्यास्तरुण्या मुख उछाया नितरी मरिना भवतीयन्वय । ग्रामे एक तरुणम् । तेन दुर्लमत्वसूचनम् । मुहुवारवारम् । जननामयेन दशने सातत्यासमवाद पश्य त्या भवतीवि वर्तमाननिदेशाम्या दर्शनमहिनीभारयोरपिराम' सूच्यते । नरीभूतदर्शनसमकालतया कार्यस्य मुखच्छाया मालिन्यस्य कथनादतिशयोक्किरलकार तरुण्या इति दयोस्तरुणत्वोरल्या परस्परानुरागो सोन्यज्यते । छाया वाति नितरामतिशयेन । नवेत्यादि महिनीमावोपपादक तरण विशेषणम् । नबर नूतना वचलस्या शोकस्य मी तया सनायो युक्त करो यस्य तथा मृतम् । एव च सकेतनिकेतनचिहहस्तनायकदशनकृतमालिन्य बिषादरूपन्यमिचारिभावो कर्षम्यशनमुग्वेन विपलम्मामास पुष्पातीति तदेवातिशयम्, न तु तद्यास मकेतस्यानाग- मनमिति गुणीभूतव्यम्योराहरणत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासलेप ·t १ उल्लासः] मान्यप्रदीपः। भन्न चित्रमियध्याहार्यम् । तेबाध्यद्य काव्यमवरमधनम् । सचिनामिति कथितमित्यर्थः । भव्यङ्ग्यं अस्फुटतरातिरिक्तव्यङ्ग्यरहितम् । वादशं शास्फुटतर न्यायसाचे व्ययमात्रामाये वा चियं गुणालंकारयोगि। शब्दचिन्नं यथा- स्वच्छन्दोच्छलदच्छक छकुहरातेतराम्वच्छटा- मूर्धन्मोहमहर्षिहर्षविहितमानाहिकाहाय ३ः । मिन्द्यादुद्यदुदारददरदरी दीर्घादरिद्रद्रुम- दोहोद्रकमयोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥' वृत्यनुप्रासोऽत्र शब्दालंकारः । ननु कयमेतदष्पापमुच्यते । मन्दाकिनीवि. पयायाः प्रीतेरभिव्यक्ती किंच नास्स्येव स कान्याओं यस्य न व्यजकत्वम् । अन्ततो विमावस्येनापीति चेत्, सत्यम् । किं तु तदव्यङ्गय मस्फुटतरम् । वर्तमाननिर्देशात्, मुहुर्मलिना भरतीसवायेति ज्ञेयम् । अध्याहायमिति।। चित्ररामान्योक्त्यनन्तरमेव तद्विभागायनावित्यादिति भाव । वृत्तीति । 'छेक- गृत्तिगतो द्विधा' इति नवमेनपाराववियोचरर्य गृत्यनुस उच्यत इत्यर्थः । विभावरधेनापीति । नमस्कारनंयत्येनातुतस्वालम्बनत्वे तरकत्वस्यावश्यभावा- दित्यर्थ । अस्फुटतरगिति । उद्भूटानुप्रासचमत्कारेण पुरस्कृर्तिकेन व्ययस्या- १. 'मन्दाकिनी वो मन्दतामहाय भिन्यादिति योजना मन्दाकिनी स्वाना । मन्दस्य भावो भन्दताशानम् । पापमित्यन्ये । पापेनापकृष्वामित्यपरे । अहाय झटिति भिन्द्याना- शयलित्याशीः । सजातीयान्तरादुत्कर्षप्रतिपादक मन्दाकिनीविशेषणमाह-स्वच्छन्देत्यादि । स्वच्छन्दमुन्द्रलदच्छ काकुहरे छावेतरथरम तस च्छच्या भूछामोहो पा तेर्गदर्षि- मिण विहिते सानासिके यस्यामिति विग्रहः । स्वच्छन्द सवशम् । न तु वातादिपर- तत्रम् । तेन जलबाहुस्याहाम्भीर्याभिव्यक्ति । सस्य छन्दोऽभिप्राय इच्छा या वयोच्छ- लदिति क्रियाविशेषण वा । स्वस्य छन्देनोच्छलदिति वा । अच्छ निर्मलम् । कच्छस्त्र जलपायदेशस्य कुइरे तप्कृते विले आलादुलादितरत् । वैगातिशयेन दलवदित्यर्थः । इतरान्तमन्दुच्छटाविशेषणम् । बन्दुनछटा परम्परा । मूर्छनसम्मोहोऽज्ञानम् । अत एव हर्षः। वातस्य प्राधान्यात्पृथगुपन्यासः । यद्वाहिकवादिभूतस्यापि सानस्य लाभाय स । एवं महर्षिसेवितवेग तीर्थान्तरायतिरेक प्रतिपाय नयन्तरादुत्कर्ष स्वभावकृत प्रतिपादयितुं पुनर्विशिनष्टि-उधदित्यादिना । उपन्तः प्रकारामाना उदारा महान्तो दा भेका यास एव- विधा दर्यः पादरा यस्या सा तथाभूता । तरकाभिधातरुपरिभागभरुन वासा प्रकाशनात! तथा दीर्या मायता मदरिद्राशाखादिना सेनाशा ये ठुमास्तेषा मदन्यो दीर्घ इतिषा छोहः पावन तेनोद्रेक आधिक्य तन्मयातयुक्ता ऊर्मयस्तरहास्त एर मेरो निविडो मदो गर्यो यस्खासा तथा । 'महोमि' इति पाठे वेनोद्रेको येषामेश्विधा ये महोय इति व्याख्येयम् । अनुमानोत्र शन्दालकारः काव्यजीवातुः । मत एव शब्दचित्रोदाहरणम् । सतोऽपि व्ययस्य मन्दाकिनीविषयरतिमावस्य मुखतश्चमत्स्यरित्वाभावेनासुटावात् ।। इत्युदाहरणचन्द्रिकास पर 'राम्भश्चय ग.

·'काव्यमाला । यद्वा तत्र न कवैतात्पर्यम् । अनुप्राप्तमात्र एक तस्य सरम्भात् । तारपर्यविषयी- भूतव्यङ्गय विरहवायमेवाव्यद्यपदेन विवक्षितम् । यदुक्तं ध्वनिकृता- 'रसभावादिविपयविवक्षाविरहे सति । भरकारनियन्धो यः स चित्रधिपयो मतः ॥' इति । अन पक्षे मध्यमकाव्यरक्षणे व्यङ्ग्यपद विवक्षितव्यङ्ग्यपर दृष्टव्यम् । अर्थ- चितं यथा- 'विनिर्गत मानदमाममन्दिरागवत्युपश्रुत्य यदृच्छपापि यम् । ससंभ्रमेन्द्रगुतपातितार्गला निमीसिताक्षीव भियामरावती ॥' अनोरक्षारकारः। पर तु रसादी कथं तात्पर्य विरहोऽस्फुटतरत्वं वा तत्र ज्ञायते । हयग्रीवस्य वर्णनीयतया तत्मभावस्य स्फुट प्रतीते. । मदीयं तु पथ. मुदाहरणीयम् --- 'मध्येच्योम स्फुाति सुमनोधन्विन शाणचकं मन्दाकिन्या विपुलपुरिनाम्पागतो राजहंस. । अदरछेदे स्वरितधरणन्यासमाकाशलक्षम्या. संसर्पन्त्याः श्रवणपतितं पुण्डरीक मृगाङ्कः ॥' भन्न रूपकमयारं कारः । तन्मात्रे तात्पर्यम्, न तु रसादी ॥ इति महामहोपाध्यायधीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यलक्षणनिर्णय प्रथम उस । रछादनादिति माय । विवदमान प्रति परिहारान्तरमाह-यदेति । चमत्कारि- वेिन न तात्पर्यमित्यर्थ । संरम्भ उद्यम । वस्तुतस्तु चमत्कृतेऽपि व्याथे कदाचि- स्कवरतात्पर्य संमवादविप्रसङ्ग इति प्रथम एव पक्ष साधुरिति बोध्यम् । रसादा- विति । हयग्रीवगते वीररसे तद्विपयस्तुती वेत्यर्थ । वीररसस्य हयग्रीव आलम्बन- मिति वेषाचिदुरमिनाय न विम । इन्द्रायलम्वनो हि हयग्रीवगतो वीररस इति पशुमुचितम् । मध्य इति । योममध्य इत्ययं । शाणचक शतण्यजनकपापाण- चरम् । पुरिने तीरेऽभ्यागत इत्यर्थ । ऐदै समाप्ती । रूपकं मालारूपकम् ॥ दगि भीमरागडुपायरामचन्द्रमासूरिवरसूनुयनाथमहताया प्रीपप्रभाया प्रथम उन्गंग ॥ १'हवनीयस्यो दैयो विष्णुना तति कयाश्रिते हयग्रीववध नाटके (काश्मीरप. मेण्टरमा महामाभ्ये) इयग्रीवर्णनप्रमावे पपनेत । प्रात यमीच दापूणां मान पी मध्यनि, fasri दातीति मानदस्तयाभूतम् । भारमनो मन्दिरासाद, न तु नारा माया सेवारि, न। युयुग्मया। पिनिगन निसरन्, न तुम्पिदम् । उपभूधारया भुम्वा, न गुदूरमुगा । मर्मप्रमे। ममयनेन्द्रण अन्याहीश्वयग दौसारिकानापासवा Rयमेव जीत पालिता यथास्यचित्रिशिता, न Rata मरपानलाई यम्मा पारिश मारती निषा निमीलिये संबगिया स सामोर भवटी-यन्वयः । उपमुस्पेवि पासनक्रियया समान- ·२ उदासः काव्यप्रदीपः। १७ द्वितीय उपस । भय कायरक्षणपदापु स्वरूपलक्षणादिनिर्विवेतव्येषु पदार्थको प्राधा न्यारप्रथम तयो स्वरूप निस्पयिष्यन्विभागमाह- साद्वाचिको लाक्षणिक शब्दोष व्यञ्जकत्रिधा । शाने पक्षक शब्दो न प्रसिद्ध इत्यत उपमति । मति काव्ये । शब्दस्वर पमप्रतिपाच लापवादयं विभजते- वाच्यादयस्तदर्थाः स्युस्तापार्थोऽपि केचित् ॥ १॥ याच्यादयो याच्यलयरपझ्या ममेण तेषा वाचकादीनामा स्यु । पु विष्यायाग्नियेषु । न तु मीमांसकादिमतेष्वपि । राघवात्पदाना पदाथमाने शक्ति, न बनवांशेऽपि । गौरवादन्यलण्यत्वाच । वदशो हि सापांधों वाच्यापयविरक्षणारीर भाकाहायोग्यतासत्तिवशादपकार्योऽपि प्रतीयते । म चापदार्थमवीतापतिप्रसा स्वरूपसत शयान्वयव नियामकस्वाद । इत्य मिहितान्वयवादिना मतम् । अन्वयरूपे वाक्याऽनि पदार्थाना शक्ति । म्यवहारेणान्वितस्योपस्थापना सव शक्तिमहात् । किं चान्वयभागमाशयरवेऽनुभवाविषयव न स्यात् । तद्विषये शस्यत्वस्य प्रयोजकत्वात् । अशक्यस्थाप्यनुभवप्रवेशेऽतिपसद्वात् । इत्यन्विताभिधानवादिनी मतम् । . अथेति । काव्यलणतदिशेयकथनान तरमित्यर्थ । पदाथा दोपाभावादियु । खरूप विभाग । आदिना दोषगुणादिव्यवस्थादिसनह । प्राया याविशेष्य वरूपात । ख रूप्यतेऽनेनेठि स्वरूप लक्षणम् । विभागोत्तर लक्षणाभिधानस्य साप्रदायिकत्या दिति भाव । लावादिति । विभागप्रकरणक्ये लाघवादिसर्थ । न्याया दीति । आदिना यशेपिक्भाध्नयसग्रह । भीमासका प्रामाकरा अभिमता । तापर्याय निरूपयति-लायवादित्यादिना । अन्यलभ्य वमेव देशयति- तदशो हीति । तापर्यस्वार्थो विषय । वाच्यादर्थविरक्षण ससर्गतारूप शरीर यस्य स । अतिप्रसङ्ग इति । पदत्यविषयसापि शाब्दयोधविषय वे क्यचिटु पस्थितस्य गगनादेरपि तद्विषयत्वापत्तिरित्यर्थ । शम्यान्वयत्वस्येति । वृत्ति विषयान्वयस्पेत्यर्थ । नियामकत्वात् वृत्त्याविषयम्य शब्दबोधविषयताया प्रयोजक त्वात् । तथा चाराशादेरतथा वान शान्धीविषय चमित्यर्थ । नववितस्योपस्थि तावप्यन्वयस्यान्यलम्य चावलपदार्थ एव शक्तिमह स्यादत भाइ-किं चेति। शक्यत्वस्यैति वृत्तिविषयत्वोपरक्षणम् । तथा च ताब्दत्वावच्छिन प्रति वृत्या कतक वमाश्रित्य बोध्यम् । अामराजनीति सीप्रत्यकृतस्त्रोदाम्यवसायमूलो प्रेक्षार्थीलकार चमत्कारनिश्रामभूमिरित्यर्धचित्रोदाहरणवम् । वीररसस्य तु मुखतश्चमत्कारित्वाभासी रसत्वम् । इत्युगाहरणवद्रिकासक्षेप 'शक्तिव्यवहारशक ·काव्यमाला। व्यञ्जकत्वं न केवल शब्दस्य, किं तु तदर्थस्वापि । तत्रापि नैकतरस्स, किंतु सर्वस्यापीत्यभिधादिवैधायंसिद्धये प्रतिपादयति- सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीप्यते । अत्र वाच्यस्य यथा- 'भाए घरोषभरण अज हुपास्थि ति साहिलं नुमए । ता मण विकरणिज एमे पण वासरो ठाई॥' भय वाच्येनैवार्थेन वतुर्वैशिष्ट्यारस्वैरविहारार्थित्वम्, गृहोपकरणस्यादिना "चावश्यविधेयरवादिक व्यज्यते । तदीयपदज्ञानत्वेन हेतुत्वात्मसंगेऽपि शक्तिरावश्यमीत्यर्थ । अन प्रशारताविशेष्य- तान्यत्तरसंवन्धेन यादवोधे वृत्तिविषयत्वम् । ससर्गतया तम्मिन्नाकालादिमहकृत तात्पर्यमान प्रयोजकमिसेतावतानतिप्रसनादन्यलभ्ये ससगै न शक्तिकल्पन युक्त मित्यस्वरस । स च 'वादिन' इत्येकवचनेन प्रकाशे ध्वनित इति ज्ञेयम् । यत्तु पदे- नैवान्वयग्रहे वाक्यवेपत्यम् , अगृहीतग्राहित्वरूपप्रामाण्यायोगथेति दूषण तदलम- कम् । इतरान्वितत्वेन पदादपस्थितावपि पटाद्यन्वितत्वादिना वोधस्य वाक्यलभ्य- स्वात्तद्वयाप्रसक्ते प्रामाण्योपपत्तथेति दिक् । अर्थस्यापीति । अनेन व्याकरव- मपीति कारिकास्थोऽपिशब्दोऽर्थानामपीति योजित । वैधाति । अभिधालन- यो शब्दमानगतत्वात् , लक्षणाया अर्थगतत्वनयेऽपि व्यङ्ग्यगतत्वाभावादिति 'भाव । इदमुपलक्षणम् । अथगतव्यजकत्वानुक्ती न्यूनतापत्ते । अग्रे–'अर्थव्या- कतोच्यते' इत्यादिना तन्निरूपणस्थासङ्गतत्वापत्तेश्वेखपि ज्ञेयम् । यद्यप्यर्थव्यजकत्व शब्दव्यजकतोदाहरणानन्तरमुदाहरिष्यते तथाप्यतासभावनापरिहाराय सक्षेपत उदाहरण द्रष्टव्यम् । माए इति । 'मातहोपकरणमय राल नास्तीति साधित त्वया । तद्भण कि करणीयमेवमेव न वासर स्थायी ॥' इति सस्कृतम् । वाव्ये- नैवेति । यथाश्रुतवाक्याथेनेलयं । गुरुमते तस्यापि वाच्यत्वान्मतान्तरे तात्प. - १ 'काचिदुपनायकसगमाथिनी शाकै धनाधानयनव्यानेन बहिर्गन्तु मातर प्रत्याह- माए इति । भो मात , गृहसंकयुपकरणम् 1 उपक्रियतेऽनेनेत्युपकरणमन्नेन्धनशाकादि- सामग्री । अघ सनु निश्चित नास्तीति त्वया साधित प्रतिपादितम् । तस्मादिक करणीय वर्तव्य मण बद । आज्ञापयेति यावत् । यतो वासरो दिवस एवमेव अधुना दृश्यमाना वस्थ एव स्थायी स्थिरो नेति वाक्या) । अत्र मातरित्यनेनालहनीयाचवम् । गृहेसने नावश्यक्त्वम् । उपकरणनित्यनेनान्यथासिद्धिपरिहार । सक्लस्य प्रतिवेशिगृहादपि लाभा- संभवाव । अत्यने नाव संपायरवम् । साधितनित्यनेन सत्वशङ्काराहित्यम् । त्वयेत्यनेन सपनाविरह । तन्छम्देन हेत्वनावश्यवस्व्यलम् । भगेल्सनेन स्वप्रेरणम् । एवमेवे स्पनेन दिवसावसाने त्वत्प्रेरणयापि कुलाहनया भया न गन्तव्यमिति, त्वरया प्रेरयेति वा योत्पते । वाश्यान तु वत्तवैशिष्टपादुपपतिसमागमाथित्वमिति वाक्यास्स व्यचकत्व उदा. हरणम् एल्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप .

·२ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। उदयस्य यथा- 'साहेन्ती सहि सुहकं खेणे खणे दूमिभासि मजाए। सम्भावणेहकरगिजसरिस दाव विरह तुमए ।' अनापकारियां बाधावतारान्मुख्यार्थः श्रोत्रा प्रत्येत्तुं न शक्यत इति सहा. वस्नेहकरणीयविसदृशं मप्रियरमणेन शत्रुत्वाचरणरूपं विरचितमिति मुख्यविप. शेतं लक्ष्यते । तेन च कामुकविषयसापराधस्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । व्यङ्गयस्य यथा- 'भ णिचलगिफन्दा मिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाभा । हिम्मलमरगअभाभणपरितिभा सहसुचि व्द ॥' यो वेऽपि वाच्यघटितत्वेन याच्यस्यापि व्यजकत्वानपायात् । एवं च तात्पर्यार्थस्य व्यजकत्वमप्युदाहृतमेवेति न न्यूनत्वशङ्कापि । वस्तुतस्त्वन्वयस्यावाच्यत्वेऽप्यन्वितस्य वाच्यत्वान्न विरोधः । वक्री कामिनी । तम्या वैशिष्टरमवस्थाविशेप' । केवलवाच्य- स्थापि व्यक्त्वमिहैच दर्शयति-गृहेति । आदिपदेनायेत्यादिपदार्थसंग्रहः । साहेन्तीति । 'साधयन्ती राखि सुभग क्षणे क्षणे दूनाति मरकृते । सद्भावनेह- करणीयसदृशं तावद्विरचितं त्वया ॥' इति संस्कृतम् । अत्रेति । सद्भावनेहाभ्यां यत्करणीयं तद्विसदृशत्वेन लक्षणा । तत्स्वरूप मत्प्रियेत्यादिपर्यवसित दर्शितम् न तु तेन स्पेण बोध इति ज्ञेयम् । तेन लक्ष्येण । सापराधत्वं च दूतीरमणकर्तृ- त्वमेव । अथवा दूतीरमणं लक्ष्यान्तर्गतमेव । व्याय तु कामुक मापराध इति नायिकाया शानं रोपमूल सहृदयान्प्रति । त्वया सदृशमेवाचरितमिति भन्या दूत्या- स्तव नापराध., किंतु नायकस्यैवेति वा । 'पश्य निश्चलान स्पन्दा बिसिनीपत्रे राजते बलाका । निर्मलमरकनभाजनपरिस्थिता शहशुतिरिव ॥' इति । निश्चलद्वयं १. प्रियानुनयाथै प्रहिता तमुपभुज्यागता सखी प्रति नायिकाया इयमुक्ति । हे सखि, मत्कृते मदर्थ सुभग सुन्दर नायकं साधयन्ती आत्मवर्श कुर्वती अनुनयन्नी वा । 'साह. यन्ती' इति पाटेऽपि साधयन्तीत्येवायः । क्षणे क्षणे दूनासि खिन्नासि । त्वया तावत् त्वया तु सद्भावः साधुवं विश्वासो वा । लेदः प्रसिद्धः । ताभ्या करणीय कार्य तन्साश ताभ्यां यादृश कार्य तादृश विरचितम् । फल तु देवायत्तमिति मुख्याधः । भत्र शतापकारायां मुख्यार्थवाधप्रतिसधानात्सदृशपदेन विप्तदृश लक्ष्पते । तच मत्प्रियरमणेन शवत्वाचरण- रूपम् । एत्र व मत्कृते इत्यस्य स्वकृते इति, दूनासीत्यस्य च हृष्टासीत्यर्थः । अथ का मत्कृते क्षणमपि न दूनामात्यथैः । तेन च नायकः सापराध इति रोपमूल नामिराया ज्ञान सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इति लक्ष्याधस्य व्यरत्वे उदाहरणम् । इत्युगहरणच- न्द्रिकानक्षेप'. २. 'सने का. ३. 'सद्भाव कग. ४. 'उअ इत्यव्यय पश्येत्यर्थे । काचिदुपनायकं प्रति वदति । विसिनी कमलिनी । तस्याः पत्रे बलका प्रसिद्ध. पक्षिविशेषः शोमवे लं पश्येति वाक्यार्थस्य कर्मवेनान्वयः । समीहितसूचनाय विशिष्टि-निश्चलेल्यादि । निश्चला चासौ निस्पन्देति कर्मधारयः । चलन री- ·काव्यमाला। अत्र नि स्पन्दत्वनाश्वस्तत्वम्, तेन निर्जनस्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचिरकंचित्संकेतस्थानाभिलाषिणं प्रति व्यसनया प्रतिपाद्यते । अथवा नि:स्प- न्दरवनाश्वतत्वम्, तेन जनागमनामावः, अतो न खमयागत इति मिथ्यावद- सीति कयाचिद्दत्तसंकेता एवं नागता अहं स्वागत इति धादिनं प्रति व्यज्यते- एवमर्थ विभश्य वाचकादीनां स्वरूप क्रमेणाह- साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥२॥ अभिधत्ते प्रतिपादयतीत्यर्थः । अतो न विशेपणान्तरवयर्यम् । संकेतित गृहीतसंवेतम् । इदं चेष्टायां साक्षादर्थप्रतिपादिकायामतिन्यातिवारणाय, माधु- योदिव्यजक्स्पर्शादिवर्णेऽतिव्याक्षिवारणाय वा । न च साक्षादित्यधिकम् । 'यक्षामा पग्न चैत्यादिपियोऽपि स तादृश.' इत्यादिव्यवहितसंकेतसस्पेऽपि चैत्रादिनामकचैत्यादियोगिनि विपये प्रतिपाद्ये चैनोदिपदेऽतिव्याप्तिवारकत्वात् तत्र शक्यसंवतव्यवहितसंकेतत्वात् । न ध तय शक्तिरेवेति सम्यक् । तद्यो- गिनि तत्पदप्रयोगस्य लक्षणयवोपपत्तेः । नच साक्षासंकेतवान्वाचक इत्येता- वय स्वस्थरये अमिधत्ते इत्यस्य धैयर्थ्यम् । संयोगादिनाभिधायां नियमिताया वाच्यार्थव्यञ्जकतादशायामतिव्यारिणीयत्वात् । न च तथापि तत्रातिव्याप्ति- दर्शयति-अत्रेत्यादिना । विशेपणान्तरेति । अभिधया प्रतिपादयतीत्युत्तौ साक्षासवे तितमित्यस्य वैयर्थं स्यादित्यर्थे । इदं चेति । यद्यप्यनया चेष्टयायम! बोद्धम्य इति सकेतस्तनाप्यस्ति तथाप्यस्माच्छब्दादित्येवंशम्दघटितसंकेतस्यान निवे- शान दोप । ननु प्रकृतत्वादेव शब्दत्वरूपविशेषणलाभान चेष्टायामतिन्याप्तिरत आह-माधुर्यादीति । 'भूमिं वर्गान्यगा स्पी' इत्यादिना वर्णविशेषाण माधुर्या- दिगुणव्यास्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भाव । यन्नामेति । वटादिनाम प्रधानक्षो यन स विषयो देशोऽपि तन्नामेत्यर्थ । तति । चैत्यादियोगिनि देश इत्यर्थ । न चेति । चनादिपदादामविशेपरवेन प्रतीते । अन्यथा तक्षनाशे तत्प्रतीत्सना- पत्तरित्याशय । भूतपूर्वशत्यसकन्धेनापि प्रतीत्युत्पत्तेर्न शक्ति कपनेरा--तद्यो- गिनीति । चैत्रादिमामकचैत्यादियोगिनीसर्प ।वाच्येति । वाच्यार्थान्तरेत्यर्थः । रक्रिया स्थानान्तरप्रापिका 1 स्पन्दरत्ववपद क्रिया तदप्रापिका | 'स्पदि किंचिचलने' इति धात्तनुसाराद । निर्मले रवच्छे भरकतस्य नीलमोमाजने स्थिता शस्य शुक्ति शायटित शुक्तिसदृश चन्दनादिनिधानपात्रम् 17 नु गुचाशुक्ति. । तस्था दला कावर्णमावर्णत्वामावाद । शक्तिपदस्य सत्रासामर्थ्याच । एव चाचेतनोपमयात्यन्ति- कसौभामाव' सच्यते । पार्यन्तिकचमत्वारस्थान तु संभोगविप्रलम्मभेदेन व्यङ्लस्य प्रकाशे व्यकम् 'पलाल पत्रकनोशारणम्। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. 1. "निष्पन्न कव. २ 'निष्पन्दो कख. ३. 'सकेविवम्' क. ४. 'चन्या दिनाम ग. ५. चत्यादिपदे खग.

·२ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। रेवेति वाच्यम् । यस्य शब्दस यत्राव्यवहितमकेतमहो यदप्रद उपयुज्यते स तदर्थवाचक इति हि लक्षणार्थः । भय सकेतग्रहस्य शब्दसहकारितायां किं मानमिति चेत्, भगृहीतसकेतस्य शब्दादमत्ययाभाव । इद घ 'यनाम्य- घानेन सकेतो गृहाते' इत्यादि वृत्तिदर्शनारसकेतविदोपणतया साक्षास्पद घ्या स्यातम् । वस्तुतस्तु सयोगादिनाभिधायों नियमितायो यत्र त्यान्तरध्वनन तन वाचक्रख मा प्रसाहीदित्यभिधान कियाविदोषण साक्षादिति । तद्रनु वाश्यार्थप्रतीति यवधानेन तरप्रतीतिरित्यप्रसग । न च सकेतितपदयध्यम् । लक्ष्यप्रतीतावपि वाच्यमतीतिव्यवधानामावान् । स्पर्शदिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यादिव्यास्त्वाचा भास्कर-"पपस्याप्यन्विताभिधाननपे सकेतितरवातप्रातिष्यातिपार पाय साक्षादिति विशेषणम् । बदनभ्युपगमे तु 'साक्षादभिधत्ते', 'सकेतितम- भिधत्ते' इति लक्षणद्वयम् । न चाद्यस्य चेष्टायामतियाप्ति । शब्दत्यस्य प्रकर- जादेव लाभात्" इत्याह । तत्तु साक्षासवेतो गृखते' इत्यादि वृत्ती साक्षा. स्वस्य सकेतित विशेषणतया व्याख्यानेन विरोधादुपेक्षणीयम् । किंच प्रयमे माधुर्यादिव्यज्ञकस्पादिवर्गेतियाप्ति । तेपो साक्षादेव शुमारादिग्यशE. स्यात् । द्वितीय तु पाच्य एव मनायतादशायामनिग्याप्तम् । न प समेधापत्ति । सकेरावान्याचक इत्यस्येव तदा सम्परायेन शेपवैयार । संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव था। नन्वर्य विभागोऽनुपपन । जात्यादेरस फेतितस्वात् । आधमकेतप्रहस्स ग्यवहारमानाधीनतया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यायो प्रधापेव तदौचित्यादिति । मैवम् । कि हि व्यक्तिषु सर्चासु सकेताहो म्यवहाराम, उस पस्याकस्पांचित् । यत्र यस्सियाले । एव तलमापि । ननु साशारिति व्यर्धम् । यभामेवादिया. क्यस पूर्वपूर्वप्रयोगाधीननिस्दलक्षणायोधसत्वेन संकेताप्राहकत्वात् । तस्यानादि- छपरम्परयेवायगमाच्यासाधीनत्वात् सपन्धस्याशावत वादिति न्यायाए । मत एव अनिदपप्राशब्दे संकेतस्यानादियाभावान समादियाप्ति । न चंद प्राप्त पापविलोप । तत्र मुशन्दानुसारेणेव तत्वात् । पूर्वसरतम्य तापि ग. स्वा । इरम पानादितस्यैव सहकारिबार सप्पनिया हत्यारेण्ड- चेति । सोवितमिति न माधुर्यादिश्यपरवटिम्यानिवारणयेत्युपमे । अन्यि. ताभिधानेति । इतयन्वितायन सस्तमहे इतर वेन त्यस्यामि मापसी माप मारादीति । सारसदो माधुर्यदिगुगर । प्रगृतीति । शेर- नारमाधनत्व दि प्रातियोग्यत्वम्, याचा निरमायनल नितियोग्य गोग्यवेव, न तु जातापिलर्थ । जालदरियादिपदेन गु किया जाना सदर । साखिति । सर्वामु गेमषिविसर्थ । पाहा गोपरगन्यवान्दोमाम् । १. सवारिया ·२२ काव्यमाला। माधः । आनन्त्यात् । नान्त्य । व्यभिचारप्रसङ्गात् । यतोऽगृहीवसंकेतगोपिण्ड व घरादेरपि गोपदारप्रतीतिः प्रसक्ता । अगृहीतसंकेतस्वस्य तुल्यावात् । कि चन यत्र संक्तग्रहस्तस्यापि प्रतीतिरिति व्यभिचारान व्यक्ती संकेतः । भपि घव्यक्तिसंकेतपक्षे 'गो. 'शुक्ल' 'चल.' 'डित्य.' इत्यादिशब्दानामर्थभेदो न मामोति । किमेवमनिष्टमिति चेत्, सहप्रयोगानुपपत्तिः । तस्मादुपाधावेव संकेत । स च द्विविध --स्वभावतो वस्तुवृत्तिघंटवादि, वक्तुर्यदृच्छया संनि. वेदितो नामरूप. । तनाद्यो द्विविध.-सिदः, साध्यश्चेति । सिद्धोऽपि द्वेधा- पदार्थस्य प्राणप्रदः, विशेषाधानहेतुश्च 1 प्राणप्रदरवं घ यावस्थितिसंबन्धिः स्वम् । यद्यपि शुक्लरवादेर्नित्यत्वाग्युपगमे गोत्वादिना समकालमेव संबन्धिावम् , तथापि वस्य संबन्ध कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादेरिति विशेषः । तत्र प्राण प्रदो जाति.। उक्तं हि वाक्यपदीये-'नहि गौः स्वरूपेण गौः, नाप्यगौः । गोवामिसबन्धातु गौ.' इति । अस्वार्थ-गौ. स्वरूपेण न गोव्यवहारस्य, नाभ्यगोव्यवहारस्य विषयः । गोस्वाभिसंबन्धातु गोव्यवहारस्य विषयः' इति । तथा च प्राणप्रदत्वमस्य सिद्धमिति । विशेषाधानहेतुस्तु गुण । गोपादिका । यस्यांकस्यचिदिति । सक्तग्रहो व्यवहाराङ्गामिलनुषज्यते । आनन्त्यादिति। गवादियकीनामनन्तत्वनोपस्थापकाभावात्सामान्यलक्षणप्रत्यासत्ती च मानाभावा- भावपक्षराभव इलधै । व्यभिचारेति । 'यतिवस्यैय-शादोभ - इति नियमा- भावप्रसादित्यर्थ । इटापत्तिमाशय निरस्पति-यत इति । गोपदजन्यशा. दबुद्धी यविचिद्गोव्यक्तिसतग्रहो हेतुरिति नोक्दोष इत्यत आह-किं चेति । सफेताविषयगोपिण्डसापि प्रतीतेठभिचार इत्यर्थ । एवं च 'व्यभिचाराच' इति प्रकाशनन्य प्रकारद्वयेन व्याख्यात...इति बोध्यम् । ननु गोत्वादिप्रकारकसंके- तमहात्मवारकशाब्दबोधे रेनुरित्युतो न योऽपि दोष इलत आह-अपि चेति । ध्यत्तिसकेतपक्षे व्यक्तिमानसक्तपक्षे । न प्राप्नोति न सभवति । तहि जातिविशिष्ट- न्यचौ शत्तिरस्त्वित्साशाह-तस्मादिति। नागृहीतविशेषणान्यायादिति भावः । यदृच्छया स्वेच्छया सक्तरूपया सनिवेशित कल्पितो डित्यादिनामरूप ।यात्स्थि- तीति । पदार्थस्य स्थितिर्व्यवहारयोग्यता । तावत्पर्यन्त तत्प्रयोजस्तया सबन्धि- स्वमित्यर्ष । यथाश्रुतार्थस्य वाक्यपरीयप्रन्यानुक्त वेन 'उक्त हि' इत्याद्यसगते । शुल्लत्वादेरिति । आदिगुणस्येलयं । गुपिपरशुक्लपदानादप्रलयात् । कदा- चित्पावाद्यवस्थायाम् । गौर्न गोरिति ययाभुतामगतेस्तदर्थमाह-अस्यार्थ इति । खरूपेण व्यरिमाण । नापीति । एतच दृष्टान्तत्वेनोक्तम् । यथानमिव्यक्तख रूपमाने वैधाग्रहादगौरिति न व्यवहार , तया गारियपील । अन्यथा गदि अगोम्यवहारस्य गोत्वसवन्धानयुषत्वेनासगते विशेषाधानमितरव्यात्तिबोध । पन्धसत्तार प्राप्तव्यवहारयोग्यताकम् । 'विशिष्यते इतरेभ्यो व्यावय॑ते। अनेन १. 'सकाविश्यगोपिण्डस्यापि प्रतीदेव्यभिचार रत्यय स्व. २.विशेष्यते खा.

·२ उल्हासः] काव्यप्रदीप २३ लम्धसत्ताक हि वस्तु शुलावादिना विशिष्यते । शायरतु पूापरीभूतकदेश स्वेन विवक्षित क्रियारूपश्छेदनादि । यदुक्तम्- 'यावसिद्धमसिद्ध का सामान प्रतीयते । माश्रितक्रमरूप शाखा वियेत्यभिधीयते ॥ इति । वक्तृयहच्छासनिवेशितस्तु शन्दरूप | द्विधादिशब्दानां प्रथमपर्णप्रतीत्या किंचिरप्रभावितम त्ययणबुवा नि शेपतो माध मानावात्मकघटादिपदवद्वण ऋमान्य स्फोटारय शब्दस्वरूप टिस्थादिष्वपूपाधिरवेन वा यहच्छया करुप्यत इति सज्ञारूपयहारमको हित्यादेशब्द । प्रकाशगतस्य गुदिना' इलस्स विशिष्यत इत्यनेनान्मयो दाशत । पूर्वेति । पूर्वापरीभूता एकदेशा कुमरोद्यमननिपतनादिव्यापारा यस्य तत्त्वेन विवक्षित । द्वैधीभवनफरोधमनादिव्यापारसमूहो हि छिदिधातुवाच्य करप्यत इति तहटक व्यापाराणा तदेकदेशच काल्पनिस्मेसर्थ । यावदिति । वास्यपदीयकारिके यम् । मिद्ध तथा असिद्ध भावि या यादवारपारद साध्यस्वेनावारेग पचतात्या ख्याता प्रतीयते सा कियेय वय । सिद्धमसिद्ध वेयन हतु ~आथिति। आश्रित क्रमरूप येन तत्त्वादित्यर्थ । प्रथमेति । पूर्वपूर्ववर्णप्रतीत्या किचिकिनि प्रकाशितमित्यर्थ । अन्त्यवर्णेति । पूर्वपूर्ववर्णानुभवानितसस्कारसचिवगत्यर्थे । न च स्फोटस्य निरवयव वाकिचिदिरानुपपन्नमिति वाच्यम् । किवित्वस्यागि यक्ति गतस्योपपत्ते । आरोवतारतम्येग पाभिव्यतितारतम्यया । बहुभिर्दर्शने रन तत्वामिन्यक्तियच । तदुक्तम्-- सामस् येन तु तपक्ति सर्वा ते मणितत्त्ववत् इति । नानेति व्यतिरेकदृष्ट्य तेनाखण्डवमुक्तम् । तदाहु-1 - एकैकदर्गासामा मेरकानुपपत्तित । एक्युद्ध दीदीनसाम्या स्फाट स च द्विधा ॥ इति । एकैक वर्णस्वार्थप्नत्यायनासामथ्यात् नानावर्णा मक्पदस्य चोत्तरोत्तरवर्णग्रहे पूर्वपूर्ववर्ण नाशेन प्रत्यक्षायोगादनेकपुस्योच्चारिताना समूहालम्बनस्य च वर्णक्रमाविषय वेन रा रानेयुभयसाम्या स्फोट खोकियते । स च पदवाक्यभेदाद्विविध इत्यर्थ । शब्दस्वरूपमिति । वर्णातिरिक्तपदरूपम् । एकपदमिति प्रताविषय । अवय वातिरिक्तपटायवयविवदित्यर्थ । तथा चाखण्डपदचिरेव तादृशपदविशिष्ट शान्द धीहेतुर्जालादिशचियदिति भाव । यहच्छा माव व यदृच्छाकल्पितत्वाद्बोध्यम् । एच मीमासमत खशब्दस्य द्रव्य वाहव्यशब्दमपीति । सलपण शुद्ध वस्तु । उद्धयेति । यस युद्या नि शेपतो ग्रह्य तहियादीनी स्वरूपमित्य वय । उपाधे कस्याप्यग्रहणादिति भाव । अत एव जातिप्रतीसनतरमाक्षेमादिना व्यचिप्रती तिरिति गवादिषदे व क्रमस्तष्ट्रयम् । नन्वर तात्यादिवदिह संगाया एकोपाधि स्वात्कथमेतदत्त आह-उपाधित्वेनेति । तया च पदार्थविशेषण वरपमुपाधि स्वेन सज्ञाया इत्यर्थ । उदाह-उपाध्यन्तरमिति । प्यारयावादन्यदित्यर्थ । १ शिष्यवे' ग २ विध्यते सश ·२४ फाव्यमाला। . चण्डीदासस्तु-'धनत्यं स्वलक्षणं युद्धया नि.शेपतो माझं यस्य तत् जाति- प्रतीत्सनन्तरं व्यक्तिप्रतीतिरिति शमशून्य-च डिस्थादीनां शब्दानों स्वरूपं डिस्यादिप्वपूपाधिरवेन पदार्थोपस्थित्यनुकूलतया सकेत्यते । उपाध्यन्तरं तेषां नास्ति । किं तु धर्मिमानं ततः प्रतीयते' इति वृषपर्थमाह । तन-माध्यविर दम् । तत्र शब्दस्यैवोपाधिस्वेन व्यवस्थापनात् । दिधादिशब्दाहित्यादिनामाय- मिति प्रतीते. । एवं हि 'गौ.' 'शुक्ल' 'चला' 'रियः' इत्यादी चतुष्टयी शब्दाना प्रवृत्ति.' इति महाभाष्यकारः । नन्वेयं परमाण्वादिशब्दानां जाति- शब्दत्वं स्यात् , न गुणशब्दवम् । परमाणवादीनी प्राणप्रदस्पेन जातित्वादिति चेत्, सत्यम् । जातिशब्दा एव ते । वैशेपिकनयानुसारेण च तन गुणशब्दध्य- वहारः। ननु पटादिनिष्टानां शुक्ला दिगुणानाम् , गुडतण्डुलादिनिष्टानां पाकादि. क्रियाणा च भेदस्य प्रत्यक्षतः सिद्धौ व्यक्तिमकेतपक्षोक्तदोपः समान इति चेत्, न गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामाश्रयभेदाढ़ेद इव लक्ष्यते । यथैकस्यैव मुखस्य खगमुकुराधालामनभेदार । अपरे तु-हिमपयःशङ्खादिषु गुहादिगुणः परमार्थतो भिन्न एव । पाका. चुकं रूपं नष्ट श्याम मुत्पन्नमिति प्रतीतेः । न चेय प्रान्तिः । बाघकाभावात् । न चोत्पादविनाशी समवायस्य प्रतीयेते इति युक्तम् । तदनुल्लेखात् । तथा चानुगतप्रत्ययानुरोधेन तत्रापि शुक्लादिजाति. । लाघवाच तत्रैव संकेत इत्य- भ्युपेयम् । एवं गुडतण्डरपाकादिप्वपि पाकरवादिकम् । तथा तारवादिविरद्ध- धर्माध्यासादालवृद्धाधुदीरितडित्यादिशब्देविव डित्थाधवपि पालाद्यवस्था- परिणतनानापरिमाणरूपविरुद्धधर्माध्यासादिपु हिश्यायादिकं जातिः । सवध हिस्थादिपदशक्या । एकत्वात् । इत्यङ्गीकर्तव्यम् । एतेन बालवृद्धशुकाधुदी- रितेपु उित्थादिशब्देपु च, प्रतिक्षणं भिद्यमाने द्विस्थाघ वा डित्यादिस्वमस्ति उक्तस्पोपाधित्वाङ्गीकारान विरोध इत्याशङ्कयाह-डित्थादीति । एवविधोपा- धित्वस्य भाच्याभिमतत्वे मानमाह-एवं हीति । एवविधोपाध्यभिप्रायेण हि भाध्यकार इत्यूचे इलध्याहार । तथा च चतुर्विधप्रवृत्तिनिमित्तभूतोपाधिमिर्गवा- दीना विपयविभागवचनं भाष्यकारस्य तादृशोपारित्वे सज्ञाशब्दस्य मानमिति भाव । परमाण्वादिशब्दानामिलनादिशब्देन परममहच्छब्दादिपरिग्रह । परमा. प्रवादीनामणुपरिमाणादीनाम् । अनादिषदात्परममहत्परिमाणादिग्रह । अस्म- टुक्तनातित्वम्य वैशेपिरामिमतगुणत्वेन न विरोध इत्साह-सत्यमिति । उक्तदोप आनन्दव्यभिचाररूप । एकरूपेति! लाघवसहवृत्तपत्राभिशापशेगाभेदसिद्धिरिति भाव । आलम्बन प्रतिविम्वाश्रय । तदनुल्लेखादिति । नाशप्रतियोगित्वेन समवायस्याविषयीकरणादिल । एतय शुक्रतर शुन्तममिति तारतम्यमतीवेरप्यु. परक्षणम् । अनुगतप्रत्ययेति । अनुगतशब्दरूपाभिधानस्य प्रत्ययद्वारैवार्थान- गमसापरत्वात्पृथगनुक्ति । एवमनुगतप्रलयन पावरवादिकमित्यस्य जातिरित्यप्रत- १. 'भाष्यकारा' ग. २. 'तु' क. ३. शुकृत्वादिक ४.'यथा' क.

·२ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २५ इति न्यारयातम् । इवार्थेन वादाब्देन च शब्दस्य स्थानविनिमयात् । यद्वा सर्वे- वेव वाक्येषु सामान्यमस्तीत्या तद्वाक्यतापर्यम् । अथवा भाष्यकारमते डिस्था- दिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानात्वात्तनिशा जातिरेव शश्या- हीकार्येति तत्तात्पर्यम् । तसारसर्यशब्दानां जातिरेव संकेतविषयः' इत्याहुः । पो मते संज्ञाशन्दानां शब्दो नोपाधिस्तेषां मवे आकाशादिशब्दानां कथं जाती संकेत इति चिन्त्यम् । नैयायिकादयस्तु-'न व्यक्तिमानं शक्यम्, न वा जातिमात्रम् । भाधे भानन्यायभिचारा । अन्ये व्यक्तिप्रतीलभावप्रसङ्गात् । न चाक्षेपा. व्यक्तिमतीतिः । तस्माद्विशिष्ट एवं संकेतः । न चानन्यादशक्यता व्यभिचारो वा । गोवादिसामान्यलक्षणया सर्वव्यक्तीनामुपस्थितौ सर्पर संकेतमहसौकर्याद' इत्यातिष्ठन्ते। सौगतास्तु-'व्यक्तावानन्त्यादिदोपाद्भावस्य च देशकालानुगमाभावातदनु- गतायामतयावृत्ती संकेतः' इत्यादिमतानि प्रकृतानुपयोगास सूत्रकृता दर्शितानि । ननु वाध्यलक्ष्यव्यङ्ग्याः पदार्था इति विभागोऽनुपपत्र.) मुख्यत्वेन प्रसिद्धस्य तुरीयसापि भावादित्यत आह- स मुख्योऽर्थः साक्षासंकेतित एवार्थो मुख्यत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । नेनान्वयः । डित्यादिपदशश्यसनादिपदेन चैत्रादिपदसंग्रह । व्याख्यातमिति । साक्षादर्थगतजाति बिहाय शब्दगतजातौ शक्तिकल्पनानौचित्येन यथाश्रुतासगते. रिति भावः । वाशब्दस्वार्थत्वस्य स्थानविनिमयस्स च लिया कल्पनेत्यरुचेराह- यद्वेति । 'वाच्येषु' इति पाठः । डित्यशब्द शृणोमीयादी शब्दस्यैव वाच्यत्लात्त- दतैव जावितदर्थ इति भाव । अनापि सदर्भाखारस्यादाह-अथवेति । येपा- मिति । चण्डीदासादीनामित्यर्थः । आनन्सव्यभिचाराभावाद्धि संशाशब्दस्योपा- चिखं तेनाझीकृतम् । तत एव हेतोरिहाप्युपाध्यभावे किंगता स्यात् । आकाशस्यैकत्वादुपाधेश्वानहीवारात् । तथा च सर्वेषामित्ससंगतं स्यादिति भावः । व्यक्तिमाने शक्तिरिति पक्षे सर्वन व्यक्ती, चिदा। आये आनन्लात् । अन्ये व्यभिचारादिति । नचति । अनुमानस्यार्थापतेर्वा आक्षेपपदार्थस्थानपतारेऽपि व्यक्तिप्रतीते , आक्षेपनियमेऽपि वृत्त्यनुपस्थितत्वेन शाब्दप्रतीत्ययोगाचेति भावः । विशिष्टशक्तिपक्षेऽपि सर्वन, बचिद्वेति विकल्पाभित्रायेण दोपद्वयमाशययपक्षाही- वारेण समाधत्ते-सामान्येति । सर्वत्र व्यत्तौ । सौर्यात् समेतप्रहसौर्यात् । भावस्य मायादिरूपस्य । देशेति । भावमानस्स-सणिकत्वादिति भाव । अतथा- - अघटण्यावृत्तौ । प्रकृतेति । प्रामाणिकोक्तमतानुसारेणैव प्रकृतार्थविभागनिही . १. 'राब्देनोपाधि ·२६ काव्यमाला। कपमसी त्तयेत्यत आह- तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥३॥ अस्य शब्दस्य तगाथै योऽभिधारूपो व्यापारः स मुल्यो यत उच्यते इत्यर्थः । यद्वा अभिधाग्यवहारस नाभिधा समयाभावादित्यादी दर्शनानां लक्षयति-- तत्र मुरय इत्यादि । तर यो व्यापारः सोऽभिधेत्युच्यत इत्ययः । मुख्यत्वोत्की. चनं च वक्ष्यमाणस्य लक्षणायास्ताचपुर सरत्वस्योपपत्तये। यत्तु-'मुख्यार्थराधे तद्योग इत्यादि कारिकोपयुक्ततया वाच्यस्य संज्ञान्तर करोति, स मुरय इत्यादि' इति सूत्रायतारणं तदयुक्तम् । वाच्यार्थयाधै तद्योग इत्येवमेव तत्रोपपत्ती तदर्थ संज्ञान्तरकरणस्य गौरवेणानौचित्यात् । वाचक निरूप्य लाक्षणिकं लक्षयितु लक्षणां लक्षयति- मुख्यायाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योर्थों लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ४ ॥ रूढिः प्रसिद्धि । प्रयोजनं व्ययार्थप्रतिपादनरूपम् । क्रिया व्यापारः । भवान्योऽथों यक्ष्यते सा लक्षणेति लक्षणम् । लक्ष्यते प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। भतो नास्माश्रयः । मुयायाधः शक्यसंबन्धो रूढिप्रयोजनान्यतरचेति हेतु- प्रयवधनम् । व्यअनायां शक्तिस्मृतौ धातिव्याप्तिवारपाय तद्योग इति लक्ष- णेऽपि प्रवेशनीयम् । योगस्य च हेतुरद विवक्षितम् । भतो न मुरयार्थ संबन्धि- मतान्तरक्थनानुपयोगादिति भाव । उपयोगे मवि अन्यगौरवस्यादोपत्वात्तदुपे- क्षणम् । अभिधारूप इति । साक्षा सकेतितार्थप्रतीत्यनुयूल शब्दव्यापारो- ऽभिधा । स च पदज्ञानम् , तद्गोचर सस्कारो वा । तदुक्त न्यायरत्नमालया पार्थ- सारथिमिधे-यस्तयस्य व्यापार । खज्ञानमेव, तजनितो वा सरकार तद्योगी शब्दोऽर्थप्रतीतिं जनयति' इति । अभिधेति। शन्दस्य व्यापारो य उक्र स क इति प्रश्न । तदुत्तरे स्वज्ञानमेत्यादि । मुख्य प्रथमप्रलायक । प्रयम प्रतीयमा- नरवनवार्थस्य मुख्यत्वोपपत्तेर्यत इलध्याहारलेशाच पक्षान्तरमाह-यडेति । तन साक्षात्संगठिते । तद्वाघेति । मुख्यासमवे हि तदन्याधीशार इति न्यायादिति माव । हेतुप्रयेति । 'रक्षणान्तर्गतत्वे हि हैवभावान रक्षणा' इत्लन लक्षणाहे- दुत्व यश्यमाणगसंगतं स्यादिति भाव । अन्यतरचेसनेनाथशब्दोऽयवेत्यर्धको दक्षिन । प्रयोजनस्थापि च्याद्वारा साधनयोजान्यादेनुन्यम् । व्यअनाया। मिति । 'उपनं-' इत्यादि व्यापारातिशयादिवोध इसर्थ । अतिशया- देशारादिमुस्याास्यन्धानातिन्याप्ति । मुरयार्थसंबन्धीति । गादिसवन्धि- पावनस्वादियोध इलप । अपिशम्देन शक्तिस्त्रतिगमुच्य । शर्मख्यार्थसन्धि- स्पेऽपि त रमते मुंण्याकिन्धानानन्यावात् । न च तात्पर्दविरहातातिप्रस इति वरपम् । तत्पनहेग्युत्तोपस्थिनिम्त्यमाये घट ममत्वमियादित इन शाब्दयो- १.'योनारमार'सग २.प्रसन' ग.

·२ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। व्यञ्जनायामप्यतिम्याप्तिः। मुख्यस्याप्यभिधारूपमुख्याधंसंबन्धेन प्रतिपादनं संभवतीति तद्वारणायान्य इत्युक्तम् । अन्योऽमुरयः ! यदिनि गुणीभूतलक्ष- माझियामाअपरामर्श । तेन 'शक्यसंबन्धेनाशक्यमतिपत्तिलक्षण' इति प्राची- नमतेनैतइक्षणम् । 'सद्धेशुः शक्यसंवन्धो रक्षणा' इति परमार्थः । प्रतिपत्ति- हेतुर्हि वृत्ति., न तु प्रतिपत्तिरेव । यत्तु यदित्यस्य यत इत्यर्यकतया संबन्धप- रतयैव सूत्रव्याल्यानं तदयुक्तम् । 'नाभिधा समयाभावाद्धेश्वभावान्न लक्षणा' इत्यत्र 'मुख्यार्थवाधादिनयं हेतु.' इति व्याख्यानविरोधात् । नहि संबन्धरूपरवे लक्षणायाः संबन्धो हेतुर्घटते । ननु प्रतिपादनं चेद्धक्षणा तर्हि शब्दधर्मः । गगादिशब्दानां नीरादिकमुपस्थाप्य बिरामे नीराद्यर्थेनैव संबन्धेन तीराधर्ष. प्रतिपादनादित्यत आह-आरोपिता क्रियेति । शक्यव्यवहितलक्ष्यार्थविषयत्वा- च्छन्दै भारोपित एव स व्यापार । वस्तुतोऽर्थनिष्ठ एवेत्यर्थः । तदेतदुकम्-- 'सान्तरार्थनिष्ठ.' इति । रूदितो यथा-'कर्मणि कुगर इत्यादौ । अत्र दर्भ- धानुदयात्, रत्तेस्तात्पर्यनिर्वाहकत्वात् । मुख्यार्थयोधश्च शन्दतावच्छेदरूपेण तात्प- यविषयान्वयवाद । तेन 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यादी न व्यभिचार । न च तदभावेऽपि गहादिपदात्तीयद्युपस्थिति । मुख्यायामस्थितेरेव गङ्गापदस्योपक्षीणतया विरम्य व्यापारायोगात् तत्र तीरायुपस्थिते पदव्यापारात्पनात् । अतो न व्यभि- चार । एवं रूढिप्रयोजनयोरभावस्थलेऽप्यशश्योपस्थिते शन्दत्तियाकल्पनाम व्यभिचार । तयाभूतीपस्थितावेव तद्धेतुत्वोपगमादिति दिक । लक्षण निष्कृष्य दर्श- यति-तेनेति । प्रतिपत्तिरित्यनन्तरं शब्दध्यापार इलयाहार्यम् । वक्ष्यमाणाखर- सादाह-तद्धतुरिति । अशक्यप्रतिपतिहेतुरित्यर्थ । एव चैतन्मतेऽशक्यप्रतिए. त्यनुकूलावेन शक्यस्वन्धमहे मुख्यार्थवाधादे प्रयोजकत्वालक्षणाबीजत्वप्रसिद्धिरिति ज्ञेयम् । प्राचीनमतेऽखरसवीजमाह-प्रतिपतिहेतुहीति । वस्तुतस्तु सकेत. ग्राह्यमर्थप्रतिपादकत्वमभिधात्ति , न तु संवत्त एव । नाभिधा समयाभावादिति वक्ष्यमाणत्वम् । एव च यथापूर्वगृहीतमर्थप्रतिपादकत्वमुत्तरोत्तरार्थप्रतिपत्तिहेतु , तथा शक्यसबन्धेनाशक्यार्थप्रतिपादकत्वमपि लापदन्यायादिगृहीत तत्प्रतिपत्तिहेतु- रिवि न कश्चिद्दोष 1 तदुक वृत्तिवार्तिकेऽप्यपध्यदीक्षिते -'मुख्यार्थसमन्धेन शब्दस्य प्रतिपादकत्वं लक्षणा' इत्यल वितरेण । नन्विति । प्रतिपादनमशस्या- प्रतिपादकत्वम् । उपन्धेन खसबन्धेन सामीप्यादिना । तथा च शब्दस्य मुख्यार्थोप- स्थानेनोपक्षीणत्यादर्थ एव लक्षक इत्यर्थे । सत्यम् । मुख्यार्थमतमेवाराममार्थप्रतिपा- दक्त्यम् । परंतु मुख्यार्थबाधेन शब्दस्य तद्विषयात्यायोगत्तमारा यार्थपरवातशि- हार्थ शब्दव्यापारत्व तस्य कल्प्यते । अन्यया लक्ष्यस्य शम्दानुपस्थितस्य शाब्दयो। पविषयत्वानुपपत्तरित्याशयेन समाधते-शक्यच्यचहितेति। इदमेव सान्तरेसने- नोकमित्याह -तदेतदुत्तमिति । सान्तर शक्यव्यवहितो योऽपा लक्ष्यार्थस्तनिष्ट । तद्विषय इत्यर्थ । 'सर्व वायं कार्यनिष्ठ' इति गुरुत्तिवत् । तथा च शब्दस्य लश्या- विषयख लक्षणाधीनमित्त शन्दे लक्षणारोप इति भाव । एवं च स्वप्रयोगस्याति मत्त्वरूपपरम्परास्वन्धेन शब्दत्तिवादारोपितत्वोतिरिति शेयम् । फर्मणीति।

·२८ काव्यमाला। अहणायोग्यवान्मुरयायाधः । विवेचकत्वं च संबन्धः । एषमन्यत्राप्यूह्यम् । तथा व तेलगादिजनपदशब्दा जने, त्वक्शब्दस्त्वगिन्द्रिये । प्रयोजनाधया "गङ्गायां घोप.' इत्यादौ । अन हि गावीरे घोप इति मुख्यशब्दातादशं पाव. भरवं प्रतीयते यादृशं 'गङ्गायां घोप.' इति लाक्षणिकात् । लक्षणा तावह्नि विधा-शुद्धा, गौणी च। तत्राद्या द्विविधा-उपादानल- क्षणा, लक्षणलक्षणा च । ते अपि प्रत्येक सारोपा साध्यवसाना चेति द्विविधे इति शुद्धाभेदाश्चत्वारः । गौणी तु द्वैधा-सारोपा, साध्यवसाना च । इति पवियावं लक्षणायाः कारिकाप्रयेण प्रतिपादयति- खसिद्धये पराक्षेपः परार्थे खसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धव सा द्विधा ॥५॥ स्वसिदये स्वार्थसान्वयप्रवेशसिद्धये । परराक्षेपः परलक्षणम् । स्वार्थापरित्या- गेन परार्थलक्षणमुपादानमित्यर्थः । अतः 'काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यस्य न तृतीयभेदत्वम् । एवं पराध स्वसमर्पणं परस्यान्वयप्रवेशसिधयं स्वसमर्पण। स्वाय- समर्पण स्वार्थपरित्याग. स्वार्थपरित्यागेन परार्थलक्षणं लक्षणमित्यर्थः । एता- भ्यामुपाधिम्या शुद्धव द्विविधोता, न तु गौण्यपीत्यर्थः । एते एवान्यन जह- स्वार्थाजहास्वार्थे इत्युध्येते । ननु शुद्धवेत्यनुपपन्नम् । गोण्या अपि तयात्व- संमवात् । तथा हि-गीर्वाहीक.' इत्यादी लक्षणलक्षणा तावरस्फुटैछ । उपा दानलक्षणा मु गोवाहीकोभयविपये गाय एते समानीयन्तामित्यादाविति चेत्, - चित्रकर्मीत्यर्थ न च मुख्यार्थबोधाप्रविसंधानेऽपि झटिति तक्षयोधात्तन शक्ति. रेव । अन्यथा मण्डपपदस्यापि गृहादी शक्त्यभावप्रसा इति वाच्यम् । कृतावयवश- शिकस्पान्यन लक्षणयेवोपपत्तावतिरिक्तशक्तिकरपनाया अन्या'यत्वात् । मण्डपादिपद- स्यापि गृहादी निरूटलक्षणानीमायत्। न चैवं पजादिष्यप्येवमापत्ती योगरूटिविलो- पापति । तन योगार्थविशिष्टमस्यच नियतोपस्थित्या रूढिकल्पनेन वैषम्यात् । मुख्यार्थवाधप्रतिसधानमपि व्युत्पमानामस्त्येव । कदाचिच्छरिभ्रमावोधे तदभावेऽपि न क्षति तेलमादीति । न च विनिगमकाभाव । जनेषु प्रवृत्तिनिमित्तस्यै कस्या- संभवार । एवमिन्दियमजानतोऽपि स्वचि सरपदप्रयोगत्तनैव शक्तिरिति दिक् । तादश साशादमागतम् । 'रक्षणा तेन पहिया' इति वक्ष्यमाणपवित्वस्य प्रकारे परिसरससिद सिरीय दर्शयितुमाह- लक्षणेति । वे भपि उपादाननक्ष- पालउपर अपि । अन्ययप्रदेशगिद्धये सममिव्याइतपदार्यान्वययोधपिपयवाद- दये । मापापरित्यागेन सार्थसाहिलेन । सार्थपरिलागेन स्वार्थस्य राममिय्याइन- पदार्थान्यपत्य गेन । परापंरक्षण पराधोपस्थापनम् । एवं र सममिव्याहतपदार्या. न्मनिर्पन सारिसमा तपाहिलेनापियोपस्थापनमुपादानम् । तत्वेन स्वाय- सानेनरा पस्थापन एमिति पग्निम् । अन्यप्रेति । शान इत्यर्थ । स्फुटे- येति । गेय हीोमयानुगतनाममान्यादिविलियरमणया जदो याहीर इलन्वये ·२ उल्लासः काव्यप्रदीपः। २९ मैवम् । अनोपचारवीज संबन्धः सादृश्यमन्यो वा । माये शस्यासादृश्यस्य शश्यावृत्तितया कथं शक्यस्थापि लक्ष्यता । येनोपादानलक्षणा स्यात् । अन्त्ये कथं गौणी । सादृश्यसंबन्धप्रयुलक्षणाया एव गौणीत्वात् । तत्रोपादान- लक्षणा यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'यष्टी. प्रवेशप' इत्यादी । भत्र कुन्तादयः सतोऽसंभवाप्रवेशास्तत्सिदये स्वसंयोगिपुरुषांल्लक्षयन्ति । यथा घ 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यादि संग्रहस्तथोक्तम् । अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिन उपा- दानलक्षणामन्यामुदाहरन्ति यथा-'गौरजुयल्भ्यः' इति श्रुत्या प्रतिपादितम- नुबन्धनं गोपदार्थस्य जातेमम कथं स्यादिति जात्या भवच्छेदकतया कथंचि- स्वान्दयसिद्ध्ये व्यक्तिलक्ष्यते । ननु व्यक्तिरभिधेयैव, न तु लक्ष्येति चेत्, न । व्यक्ती देवलायामेवाभिधा, जातिविशिष्टायां वा । भाये भानन्त्यव्यभिचारी। अन्त्ये नागृहीतविशेपणान्यायेन जातावेवामिधा । व्यक्तिप्रतीतेराक्षेपादेव संभ- वात् । तदुक्तम्-'विशेष्यं नाभिधा गच्छरक्षीणशक्तिविशेषणे' इति । तदेव- दपेशलम् । प्रयोजनस्य रूदेवर्या तृतीयलक्षणाहेतोरभावाद । जातिव्यक्तिपदार्थों. दासीन्येन हि लोकमसिद्धिमाभित्य रूढिविचारः । कथं तर्हि भहमते व्यक्तिप्र. । गोरमवेशादिति भाव । अशक्ये शब्दप्रयोग उपत्रार । शक्यावृत्तितयेति । सादृश्यस्य भेदगर्भत्वादिति भाव । अन्त्य इति । साहित्यादिसंबन्धेन गोयुक्त- लक्षणे गवामप्यानयनान्वयादुपादानसत्त्वेऽपि गौणीत्व नेत्यर्थ । न च सादृश्यसरे धेनैव गोसदृशत्वेन वाहीकलक्षणाया सादृश्यप्रतियोगितया गोरप्युपादानमस्तीति शझम् । एवमपि वाहीकपदार्थेनान्वयाभावेन निरुतोपादानत्वविरहात् । अत एव 'कुन्तायुधानानय' 'कुन्तान्भोजय' इत्यादौ नोपादानत्वमिति बोध्यम् । खत इति । इतरविशेषणत्वं विनेत्यर्थ ! असंभवदिति । असभवत्तारपर्यविषयप्रवेशन्वया इत्यर्थ । अन्यथा पुरुषमानोपलक्षणस्वे तु लक्षणत्वमेवेति यम् । अन च प्रयोजन कुन्तबाहुल्यप्रतीति । कुन्तगततैष्ण्यस्य वा पुरुषेषु प्रतीति । 'श्वेतो धावति' इति निरूद्धोपादानलक्षणा लेया । इयमेव विशेष्यवाचकसमानाधिकरणपुरुषादिपदयोगे सारोपा। तदनुपादाने तु साध्यवसानेवि द्रष्टव्यम् । लक्षणलक्षणा तु सारोपा साध्य. घसाना च 'आयुर्घतम्' इत्याधुदाहरणेषु वक्ष्यते । आक्षेपादेवेति । आक्षेपश्च शरय. संवन्धेनोपस्थिति भणात्मिरैव विवक्षिता । 'स्वमिद्धये पराक्षेप' इतिवत् । ननु प्रयो- जनाभावेऽपि रूढि कुतो नेसाशाह-जातीति । औदासीन्येन परित्यागेन । गवा- दिपदानामुत्सर्गतो व्यक्तिराहिलेनैव जाविवोधकत्वेन तन लोक्प्रसिद्धनपेक्षणात् । 'फादचित्तपोप गव, दि हिनोन लाक्षणिक नज्यते । याय, नागरिपरीन्द्रियादि: बोध इति भाव । आक्षेपादिति । अर्थापत्तेरनुमानाद्वैल्यर्थ । एव चाक्षेपसह- कृतागोपदागोलविशिष्टबोध । नियतोपस्थितेरोक्षेपलभ्यवया वृत्त्यभावेऽपि क्षति विरहात् । न चाप्रकृत्यर्यतया प्रलयार्थान्वयानुपपत्ति । प्रवितात्पर्यविषय एव १. " तिय ख २ 'शम्दप्रवेश स ३. 'संबन्धव ग. ४ 'पुर ग. ५. भाक्षेपालभ्य' ग.

·काव्यमाला। वीतिः । जात्या आक्षेपात् । व्यक्ति विना तस्या अभावात् । यया क्रियता. मित्यत्र क्रियया कर्तुः, कुर्विसत्र कर्मणः । अपरे तु-"पीनो देवदत्तो दिवा न भुले' इति वाक्यमभोजी पीन इति. यत्पीनरवान्वयनयोजकस्य भोजित्वस्याप्रतीत्या योग्यतामलभमानमन्वयं बोध- यति । तेन तरिसद्धये रात्रिभोजन रक्ष्यते । तथा च दिवा न मुझ इति मुख्य मर्थमादायैव तलक्षणेत्युपादानलक्षणेयम्" इत्याहुः । तदप्यसम्पक शब्दा. ध्याहारनये श्रुतार्थापत्ते, अर्याध्याहारनयेऽर्थापत्तेरेव रात्रिभोजनप्रत्ययेन लक्ष- गानगीकारात् । रक्षणलक्षणा तु 'गगायां घोप.' इत्यादी । अत्र तटादेघोंपा- धिकरणरवसिद्धये गहादिशब्दाः स्वार्थमर्पयन्ति । स्वायं परित्यज्य तत्रैव वर्तन्ते। उमयरूपा चेयमुदाहृता शुद्धा, न गौणी । उपचारमिधा हि गोणीत्युच्यते । उपचारश्च सादृश्यसंबन्धेन प्रवृत्तिः । सादृश्यातिशयमहिना भिन्नताप्रतीति- स्वगर्न चाहन चोक्तयोस्तरसंभव । केचिरपुनराचक्षते- उपधारामिश्रावं न शुद्धाया मिश्रातो भेदकम् , किं तु तटस्थत्वम् । तय लक्षकस्स भुरयार्यस्य लक्ष्यस प भेदाप्रतीतिः । तथाहि गोहीक.' 'गौरयम्' इत्यादी भेदेऽपि शक्यलक्ष्ययोरमेकः प्रतीयते, न तु 'गद्गायो घोप.' इत्यादौ । तत्र भेदमानप्रतीते." इति । मन्ये T--"गायो घोप.' 'यष्टीः प्रवेशय' इत्यनयोरेच परस्परभेदहेतु- खटस्पस्वम् । गमायामित्या तरसवात् । यष्टीरित्यन तदभावात्" इति मन्यन्ते । तदहीकारात् । यत्र तु नाविनाभावननोपस्थित्यर्थ लक्षणाशीकार इत्याशयः । मत एव प्रकाशदश्यति 'अविनाभावे चाक्षेपेणय सिद्धे.' इति । अविनामावेनाक्षेपे घटान्तमाह-यथेति । 'प्रविश पिण्दीम्' इति शन्दाध्याहारस्य विषय इति वैप- म्यानोपन्यम्तम् । प्रकाशे स्वाक्षेपमामान्यमानेणोक्तमिति ज्ञेयम् । तत्सिद्धय इति । अन्ययप्रयोजास्पषत्त्वरूपयोग्यतासानायेत्यर्थ । शब्देति । भद्यादिमत इसः । श्रुतार्थापति शुतार्धकल्पनम् । तथ न शब्दाप्याहारं विनेति तसिद्धि । अर्थमानाप्यादार इति गुरुनये त्वर्थव पनमायमित्यर्थः । न च देवदत्तादिपदस्यैव रात्रिभोजनविशिरसाथै लक्षणास्तु, न तु शन्दकापनेवि याच्यम् । नियमतो मुख्या- वोधेप्रतिमंधानाधमावेऽपि द्वारमिलादी शब्दाच्याहारस्यार्याध्याहारम्य च हप्त- स्वेन वारपिनुमशक्यत्वादिति संक्षेप । शुद्धैवेति व्यापटे-उभयरूपा चेति । ननु 'अन्ताः प्रविशन्ति' लादी सारश्यसबन्धेन कुन्तधरोपस्थिरया युन्तपरान्य- यथुद्धिममदातर गोणीयं न्यादत आह-साध्यातिशयेति । एवं च यत्र साधारणगुणप्रचारकोपस्थितिमन भेदप्रतीतिम्थगनाद्रीणस्वम्, नान्यनेवि नोक- दोष इति मार । अनयोरिति प्राशनन्यस प्रकारान्तरेण व्याख्यानमनुगृत्याह- .. गौ मानिनरं 'उपचारानिया' दस गपुस्तकयोरधिकमस्ति. २. 'महिना निरोग. ३.'गुमा.. सटी''ग' ग.

·काव्यमाला। विपयिणा आरोष्यमाणेनान्यसिमारोपविषयेऽन्तः कृते निगीणे । भेदेना- नुपस्थित इति यावत् । विपयिमानं यत्र निर्दिश्यते, न तु विपयोऽपि सा साध्यवसाना । विषयिणा विषयविरोभावकस्थानाध्यवसानपदार्थत्वात् । एतौ भेदी शुद्धभेदेऽपि भवत इति प्रतिपादयत्लेव शुद्धाया गोण्याश्च उक्षणमाह- भेदाविमौ च सादृश्यात्संवन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विशेयौ इमावारोपाध्यवसानरूपी भेदा । तो यदि सादृश्यसंबन्धात्तदा गौणी । अथ संवन्धान्तरात्तदा शुद्धौ । तत्र सादृश्याद्यथा-'गौवाहीका' इति सारोपः । चौरयम्' इति साध्यवसानः । यद्यपि वाहीकस्य बाहीकरवेन, इदंतया पोप- स्थिती सारोपरवमेवोचितम्, तथापीदंदयस्यारोप्यविशेपणतया तदुदाहरणं दृष्ट- व्यम् । अतएव पक्ष्यते भनिश्चयरूपसंकरावसरे-"नयनानन्ददायीन्दोबिम्ब- मेतत्प्रसीदति' इत्यत्रैतदिति विम्बविशेषणतया किमियमतिशयोक्तिः, किं वैत- दिति चक्रं निर्दिश्य विम्बमित्यारोपादूपकम्" इति । अन्न केचित्-'गोशब्दस्य मुख्यतो गोवं प्रवृत्तिनिमित्तम्, लक्षणया तु गोशब्दार्थगतं जाड्यमान्यादि तथा भवतीति गोशब्देन जडत्वेन रूपेण वाहीक उच्यते।' इति । तदयुक्तम् । मशक्यस्थाशक्यवृत्तेश्च धर्म साप्रवृत्तिनिमित्त त्वात् । वाक्यस्वे पाक्यवृत्तिवे स्वभिन्नशक्यानधिकरणरवस्य तवात् । रोपसाहित्यमर्थः। 'आयुर्घतम्' इत्यादिशुद्धसारोपायां तदसंभवादित्याशलाह- विपयेति । तथा चारोपपदार्थस्य मुख्यस्याभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । विप. यिवाचकपदेनेव विषयप्रतिपादन विषयीकृतस्तिरस्कारोऽध्यवसानमिति निष्कृ- ध्याह-विपयिणेत्यादिना । अत्र गौणसारोपोदाहरणे ॥ मुख्यत शम्त्या तथा प्रतिनिमित्तम् । न च तस्य वाहीकावृत्तित्वात्कथं तद्विशिष्टतया वाहीक्योध इति वाच्यम् । आरोपेण प्रवृत्तिनिमित्तत्वाङ्गीकारात् । अतएव सारोपत्वमप्युपप- नमिति भावः । तथा च जाज्यवदमिनो वाहीक इति शक्तिलक्षणाभ्यां वोध इति । अशक्य वृत्तोपदशक्यत्वामिमतवाहीक्वृत्तिमिन्नस्य । एतदेव प्रतिनिमित्तलक्षणासं. मवेनोपपादयितुं तल्लक्षणमाह-शक्यत्व इत्यादि । दै अपि सतिसप्तम्या । भवति हि गोत्वं गोपदशक्यम् । गोपदशक्यगोत्तिखमिन्नगोपदशक्यानधिकरणं चैति लक्षणसमन्वयः । स्वपदं प्रवृत्तिनिमित्तवाभिमतपरम् । गगनघटादिपदेषु शब्दाश्रयत्वद्रव्यत्वादिवारणायाद्यम् । गवादिपदेप्ववयवसंयोगविशेषवृत्तित्वं रूपा. कृते , पश्वादिपदेपु लोमत्वादेश्व वारणाय द्वितीयम् । तदर्थश्च शस्यतावच्छेदक- तानियामकसाक्षारसंबन्धेन शचिमुख्यविशेष्यत्तित्वम् । तेनातिनिष्ठजातिविशे- पस लोमस्वादेश निरासः । आकृतेर्लोमादेव मुख्यविशेष्यत्वाभावात् । आकृते- रपि खसमदायिसमवेतवसंवन्धेन गवादित्तिवात्तद्वारणाय साक्षादिति । कालि- ·२ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। अपरे तु-'न गवादिशब्देन वाहीकादिः प्रतिपाद्यते । कि तु गवादिगतस्य जात्यादिगुणस्याभिसतया वाहिकादिगता जाड्यादयो गुणा एव लक्ष्यन्ते' इत्याहुः। तदप्यसम्यक् । इद पुनरन्न तवम् साधारणं जायमान्यादि लक्ष्यतावच्छेदकमादित्य घाहीकादिलक्ष्यत इति । तेन 'जडो वाहीक' इत्यादि वाक्यार्थों भवति । तदुकमन्यन- 'मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थसापरिग्रहे । अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणोगाद्वृत्तरिष्टा तु गौणता n' इति । लक्ष्यमाणगुरिति लक्ष्यमाणा ये गुणा जामादयस्तैरेव यदि योग. शक्य- संबन्धस्तदा गौणी वृत्तिरिति । अविनाभावश्चात सबन्धमानमभिमतम् । न त कादिना तदृत्तित्वाच्छक्यतावच्छेदकता नियामिकेवि दध्यादिपदे दधिवारणाय तृतीयम् । दन खमिन्नदधिपदशस्यदधित्वाधिकरणत्वात् । ज्ञानविषयवाचिवस्तु- पदशक्यतावच्छेदकज्ञानविषयत्वस्य सात्मकशक्याधिकरणत्वात्खभिनेति । न चैव- मपि खमिन्नवाच्यत्वाद्यधिकरणवादव्याप्तिरिति वाच्यम् । शक्यपदेन शक्तिजन्य. बोधप्रकार विवक्षणात् । वाच्यत्वादेवस्तुपदशक्तिजन्यबोधप्रकारत्याभावात् । अधि. करणत्वं च शक्यत्तिताघटकपूर्वोक्सवन्धेनेति न पशुपदप्रतिनिमित्तलालस्स तादशलोमाद्यधिकरणत्वेऽपि क्षति । शक्यतावच्छेदकतानियामकसमवेतवसब. धेन लाडूलस्य लोमानधिकरणबात सयोगस्य चातयात्वात् । न चैवमपि सदा. दिपदे सातिरिक्तशक्योपस्थितिप्रकाराप्रसिधा तदनधिकरणत्वाप्रसिद्धि । खत्वस्य प्रतियोगिकोटिनिवेशेन खभिन्नशक्योपस्थितिप्रकारीभूताधिकरणं यद्यत्तत्तद्भेदकूटनि वेशेनाप्रसिद्धरभावात् । एवं च शक्यत्वे सति शक्यतावच्छेदकताघटक्साक्षारस- बन्धेन शक्तिमुख्यपिशेष्यवृत्तित्वे च सति खभिन्नशक्योपस्थितिप्रकारीभूताधिकरण यद्यत्तत्तद्भेदकूटयत्त्वमिति लक्षण पर्यवसन्न मिसलमतिविस्तरेण । अन च वाहीके गोपदशक्ती सबैताद्यभावान किंचित्प्रमाणमिति दूषण स्फुटत्वान्नोतमिति नेयम् । अभिन्नतयेति । सजातीयतयेत्यधै । वाधितास लक्ष्यत्वायोगात् । तथा च गोजाज्यसजातीयजाज्यवान्वाहीक इति बोध इति भाव । सामानाधिकरण्येति। एकधार्मिवोधकत्वाभावादिति भाव । एव नामार्थयोर्भेदेनान्वयानुपपत्तिरप्यूह्या । तृतीयमतस्य सिद्धान्तत्वबोधनायाह--तत्वमिति । साधारण जाध्यमान्यखाद्यव- च्छिाम् । अन समतिमाह-तदुक्तमिति । अन्यत्र भट्टातिके । गुणर्योगास- बन्धाद्या वृत्तिगौशब्दस्य वाहीवार्थोपस्थापकता तस्या गौणतेरेत्यर्थ । प्रथममते गुणयोगाभाव मध्यमे गुण एव वृत्ति , न तु तद्योगाद्वाहीक इति तपो भिमदत्वम् । लक्ष्यतावच्छेदकीभूतगुणरूपसबन्धादृत्तिौणीति म्याचष्टे लक्ष्यमाणा ये इति । १. 'मानान्तर 'त्याधर्ष सगा-पुस्तक्यो स्ति.

·३४ काव्यमाला। मन वदन्ति-~'गार्वाहीक ' 'मुख चन्द्र' इत्यादिपु कृप्ताकालायशादभेदान्वयनो. पपत्तौ न लक्षणा युका। वाधनिश्चयस्याहार्यज्ञान व शान्देऽप्यविरोधात् । अत एव भत्सन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञान शब्द क्रोति हि' इति प्राचा प्रवाद । न चैव “बहिना सिञ्चेत्' इत्यतोऽपि वोधापत्तिरिति वाच्यम् । योग्यताशानाभायात् । 'मुख चन्द्र' इत्यादी विटचमत्कृतिप्रयोजक्ताज्ञानादिच्छेत्याहार्ययोग्यताज्ञानसपत्ति । अतएव शाब्दे योग्यताज्ञानस्य हेतुत्वमपि सगतम् । अस्तु वान्वयनोय एवाहार्य । बाधप्रतिवध्यतावच्छेदकोटी शाब्दान्यत्व निवेशे शाब्दे योग्यताज्ञानहेतुत्वकल्पने च गौरवप्रसङ्गस्यापरिहारात् । विच रक्षणापक्षे 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्' 'पादाम्बुज भवतु वो विजयाय मजु मसीरशिक्षितमनोहरमम्बिकाया' इत्यादी क्रमेणोपमारूपयोरुपमितविशेषणसमासाधीनयो खीकारे लक्ष्मीर्तृगालि अनमजीरशिजितयोरन्वयानुपपत्तिय॑वस्थापिका रूपकोपमयो प्राचीनोचा न सग- छते। आद्यपद्ये उपमायामिर स्पोऽपि सदृशलक्षणया नारायणसदृशमतीती लक्ष्मीर्तृवालिङ्गनानुपपत्तिसाम्येन रूपकनिर्णायकत्वानुपपत्त । द्वितीयपयेऽपि रूप- केऽपि बाधकामावेन तनिवर्तकताया असभवात् । अपि च लक्षणा दि समानधर्म पेन, आहादकत्वादिना वाङ्गीक्रियते । आये सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वाटुपमान त्वापत्ति । नहि सादृश्यस्य वाच्यतायामेवोपमा । 'कमसुद्द मुसम्' इत्यादावपि तस्या सर्वसमतत्वात् । अन्त्ये 'आहादयति मुरसेन्दु' इत्यादौ पौनरूस्त्यापत्ति । म्चानावादकत्वातिरिक्तधर्म एव रक्ष्यतावच्छेदफ इति वाच्यम् । तदस्फुरणेऽपि सह. दयाना चमत्कारोदयादनुभवविरोधाच । न चायमुपमितममास एवेति वाच्यम् । सामान्यधर्माप्रयोग एव तदनुशासनात् । तस्मात् 'चन्दा भिन्न मुसम्' इत्याद्याकारक "एव तन बोध इति न रक्षणाप्रमङ्ग इति । अदमाक्तम्-अस्ति तायचमत्कारि- समामधर्मोपस्थितावेव स्परप्रतीविष्यम कारचेति सहृदयसाक्षिकम् । तन मुसचन्द्रादी समानधर्म प्रसिद्ध इति स एव रक्षणया प्रतीयते, न पृथनियमेन शब्देनो पादीयते । 'भारत नाक्मण्डरम्' इत्यादौ तु तदप्रसिद्ध । 'सुपर्वालवत' इत्यादिश. ब्दोपादानापेक्ष एव रूपकात्य इत्येतावान्विशेष इति चन्द्रसमानधर्मत्वेन सादृश्य विशिष्टे रक्षणव । आहार्याभेदवोधस्तु समानधर्मास्फुरणेऽपि सभवतीति चमत्कारा- नुपपत्ति । न च तस्या बुद्धी तबन्यचमत्कारे का साधर्म्यज्ञान हेतुरिति वाच्यम् । तेन विनापि तदुत्पत्तय॑भिचारात् । साधर्म्यज्ञानादेव चमत्कारसभवेनाभेदवोधस्या प्रयोगकरवाच । अथ 'नाय सिंहमदश कि तु सिंह' इत्यस्यानुपपत्तिरिति न साद्द- इयवोधो स्पके घेत्, न। भैदघटितसादृश्यनिषेधेन तादूप्यातीलथं तदघटित- सादृश्यलक्षणया तथा प्रयोगोपपत्ते । अत एव रूपक्स्योपमात्वापादनमपि प्रत्युत्तम् । उपमाया भेदयटितत्वात् । वक्ष्याति हि दशमे-'सादृश्यमुपमा भेदे' इति । तथा- 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकनिष्यते' इति चान्यैरकम् । नारायणनियुत्तरपदाथ प्रधान विशेषणसमासे राजाभिननाण्यणसशस्य रक्षणया व्यजनया च नारायण- स्वेन चोधाइक्ष्मीकर्तृकालिवनोपपत्ति । उपमितसमासेन नारायणसदृशयनप्रतीतो तु रातत्वेनावगन्तेन सटुपपत्तिरिति व्यवस्थासगति । कय तर्हि 'जडो वाहीक' इला - ·३५ २ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। च्याहिः। 'मयाः कोशन्ति' इत्यादावभावात् । दशावेशविशिष्टस्य तत्रापि सास्त्येवेति चेत्, तर्हि आक्षेपादेव व्यापकमतीतिरस्तु किं लक्षणयेरयुकं 'गौरनु- बन्भ्यः' इत्यत्र। संबन्धान्तरारसारोपो यथा-भायुघृतम्' इति । साध्यवसानो यथा-'भायुरेवेदम्' इति । एवमादौ सादृश्यादन्यो या कार्यकारणभावादिः संबन्धस्तरपूर्वके आरोपाध्यवसाने अत्र गौणभेदे सारोपे भेदेऽपि तादूप. प्रतीतिः । साध्यवसाने सर्वथैवाभेदावगमः प्रयोजनम् । शुद्धभेदे सारोपे अन्यलक्षण्येन कार्यकारिस्वादेः । साध्यवसाने स्वव्यभिचारेण कार्यकारियादेः प्रतीतिः फलम् । तदुभयं चाभेदप्रतीतिपूर्पकमित्युक्तम् । कचित्तत्प्रयोजनकत्वेनो- पचारः । यथा इन्द्रार्था स्थूगा इन्दः। कविःस्वस्वामिभावात् । यथा राजकीयः पुरपो राजा । कचिदवयवावयविभावात् । यथा कर्मधारये अमहस्त इत्यत्रावय- घेऽप्रमाने इस्तोपचारः । कचित्तदीयर्मशालिवात् । यथा भतक्षा तक्षा। लक्षणा तेन पड्विधा ॥ ७॥ - पारपत्रोधपयनमिति चेत्, पौनकालाप्रसकेन विशेषरूपेण लक्षणया बाधकामावादिति ज्ञेयम् । दशेति । कोशनकालीनस्य मचादेरित्यर्थः । तत्रापि मयाः कोशन्तीलादा. चपि । व्यापकेति । तादात्म्येन क्रोशनकालीनमयाना व्यापका ये पुशवप्रतीति- रित्यर्थः । कारिकायामभिधेयमनिनाभूनं यस्येति बहुनौहिबाध्यः । सारोप इति । लक्षणाभेद इति शेषः । आयुजींचनम् । वेन तवनकत्वविशिष्टं लक्ष्यते । तेनायुर्जन- काभिन्नं घृतमिति बोधः । मुख्यार्थस्य पृतपदार्यान्वयविरहालक्षणलक्षणेयं सारोपा । आयुरेवेदमिलपि इत्यस्य विधेयविशेषणतया साध्वरसाना च । उपादानलक्षणा तु शुद्धा, कुन्ता इत्यादी सारोपा साध्ययमाना च पूर्व दर्शिवेति । उत्तोदाहरणेषु कमेण लक्षणाप्रयोजनान्याह-अवेति । एदाहरणेषु मध्य इत्यर्थः । भेदेऽपि याहीकादि- पदप्रयोगद्भदे मासमानेऽपि । ताप्य तादाम्यम् । सर्वथा पाहीरादिपदानुपादानेन भेदामिधितः । अन्यथैलक्षण्येनेति । जनान्तरलाग्येन नियतकर्योपधाय- कतारूपेणेत्यर्थः । उपलक्षणे तृतीया । उच्चायोजनमोरनन्यलभ्यत्वमाह-तदुमयं चेति । अभेदमतीतो हि कारणगताय कार्यगत्वावगते. कार्योपधानावगतिः । साध्यवसाने तु भेदस्यासन्ततिरोधानाध्यभिचारसदेहोऽपि नसल्यभिचारेण जनक- सावगतिरिति भावः । उतामिति । महायामिलादी तटै गवान्यातीलनन्तरमेय रोलादिप्रलय इलेतन्कयनायरारे महामुनिसर्य भित्र च तदर्थ सरपरस्सा- न्यत्र प्रयोगतर्मप्रतिपाय युगर्ग एव पीतम् । तत्प्रयोजनकात्रेनेति । सदि- ग्दादि प्रयोजन यस्स स्यूणदेरिलयं. दर र तम परतया पूग्यतया च प्रपोज. मत्पम् । उपचारो सानया सामानाधिकरग्येन प्रसंग. । पटीनमाले हस्तप्रचार- रह-फर्मधारय इति । तोचि जातिविशेषरिरियाचरम्। देनलागोपति. ममेण नमसवानसिपीयवसायंगमयम गुमायोजनपनि पानि । मन ६.'मधामेदार ·काव्यमाला। उपादानरक्षणरूपसुद्धभेदाम्यां सह । रूदियोजनाम्पा भेदे संभव त्यपि नते विभाजकत्वेनो, किंतु हेतुस्वेनेति न ताकृतो मेदो गणितः। अस एव घ पथात् 'व्यायेन रहिता' इत्यादिना तरकृतं भेदं दर्शयिष्यति । अन्यथा पुनरतिप्रसङ्गात् । एवं च यथोक्तव्याल्यानेन पद्विधरये निग्यूढे यत् 'पद्धिनि । रूदिप्रयोजनोपादानलक्षणारोपाध्यवसानरूपः पभिरुपाधिभिः कत्सिता विधाः प्रकारा यस्यामिति पद्विधा' इति घण्डीदासय्यारयानं तत् 'शुदेव सा द्विधा । सारोपान्या सु' इति एवतुशन्दयोरनालोचनविजृम्भितरवादनादेयम् । एवमारोपादिकृतं प्रकारपदं प्रतिपाद्य व्यजनकृतं प्रकारमयमाह- व्ययेन रहिता रूढी सहिता च प्रयोजने। लक्षणेत्यनुवर्तते । ननु प्रयोजनस्थले कथं व्ययसाहित्य नियम इति चेव, प्रयोजनस्य व्यञ्जनामानगम्यत्वात् , तदिदमुक्तम्-'प्रयोजनं हि स्थानाध्यापार- गम्यमेव' इति । यत्तु-'ननु लक्ष्यप्रयोजनपोईयोरपि लक्षणयव प्रतीतो किमान व्यञ्जनयेत्यत माह-प्रयोजनं हीति । इति तदफकिकावतारण तदज्ञान विजृम्भितम् । अत्र च्यानस्थापनस्सारस्तुतत्वात्, तरप्रकरणे घ 'व्यअनानापराक्रिया' इति सूत्रेणेव प्रतिपादनात् । तच गूढमगूढं वा तदिति व्ययम्। लक्षणाभेदप्रयोजक भारोपादियथा मियते तथा तत्तयो- जक व्यङ्ग्यमपीति चस्यार्थ । पाशब्द समुच्चये । काम्पभावनापरिपक बुद्धिः सहृदय । तन्मात्रवेद्यं गूढम् । तदितरवेद्यमगूढम् । तत्र गूई यथा-- "मुख विकसितसित वशितवरिम प्रेक्षित समुच्चलितविभ्रमा गतिरपास्तसस्था मतिः। - चण्डीदासेन सारोपसाध्यवसानयोरिवोपादानलक्षणयोरपि शुद्धगौणभेदेन चतुर्विधत्वात्प- विधेत्यसगतमित्यभिप्रल पइभिरुपाधिभि कत्पिता विधा प्रकारा यम्यामिति व्याख्यातं तद्रूपयवि--एयतुशन्दयोरिति । एव चोपादानलक्षणभेदयोश्चानुर्चि. ध्याभावान षडधिग्भेदापत्तिरिति यथाश्रुतमेव साध्विसर्थ । रूढिप्रयोजनाभ्या भैदाधिक्यं तु न दोषाय । नकृतभेदस्सहानुक्के । अग्र एव च वक्ष्यमाणत्वादिरयुक्तमे- थेति । व्यञ्जनसतमिति । व्यत्यराहिलेऽपि प्रतियोगिनिरूप्यतया व्यजनप्रयुचाचं योध्यम् । चशब्दवाशब्दयोरुभयोरानर्थस्यमतो व्याचष्टे-लक्षणामेदेति । तथा च अप्यर्थश्चकार इत्यर्थ । अव्यवस्थितविकरपायोगादाह-वाशन्द इति । मुख मिति । अससमन्धी पन्ध सुरतवन्धविशेष । तन समर्थमित्यर्थ । शेपमु १ 'तस्या'क २. 'इन्दुबदनायास्तनौ शरीरे तरणिम्न उद्गम आविर्भादो मोटै स्वकार्यजननेऽनियत्रिनोऽस्तीत्यर्थ । प्रकृत्यैवेयमिन्दुवदना । तत्राप्येवविध यौवनविजृम्भ पमिति क्टमापतित विदग्धयुवजनस्व खेदो तेत्यनेन प्रतिपाद्यते । अहो रमणीयताति ·३७ २ उहासः] काव्यप्रदीपः। उरो मुकुलितसनं जघनमसबन्धोद्धुरं यतेन्दुवदनातनी तरुणिमोद्गमो मोदते ।' अग्र विकास पुप्पधर्म सितेऽनुपपद्य इति प्रस्तवं लक्षयता विकसित पदेन होकोत्तररमणीयतातिशयो ग्यज्यते । स ध गूढ । एव वशिवसमुच्छ- लितापास्तसंस्थामुकुलितोदुरमोदेतेशब्दैरायतत्वोलसितावानेकविषयसंचारिस्वो द्विारवयोग्यरवा नियन्त्रितस्वानि लक्षयनियुक्त्तानुरागिरवसकलवशीकारिस्वानुरा- गातिशयालिगनयोग्यस्वरमणीयस्वस्पृहणीयरवानि गूढानि व्यज्यन्ते । शय इति विस्मयो वा । भाग्येन परमोत्सवस्थानमुपसंपन्न युवजननयमानामिति हों वा । 'बतामधणसंतोपखेदानुकोशविरसये' इति नानार्थकोषात् । कथमित्यपेक्षायाममुख मिति । यतो मुस विकसित प्रकृत मित 'ईवद्विवासिनयन सित स्थापन्दिताभरम्' इत्युक्तलक्षणस्यविशेषरूप यत्र तथाभूतम् । एव प्रेक्षित प्रेक्षणम् । भावे क । वशितो वशीकृत स्वायत्तीकृत । स्वसंबद्ध इति यावत् । वक्रिमा वक्रत्वं येन तथाभूतम् । तथा गतिगमन समुच्छलिता धारारूपेण प्रादुभूता विभमा विलासा यस्यां स तथा भूता । मतिबुद्धि अपास्ता सत्ता संस्था परिमित विषयस्थत्व यया । अनेकविषयसंचा रिणीति यावत । उरो वक्ष स्थल मुकुलितो मुकलाकारावुद्भिन्नो वा स्तनौ यत्र तथा विधम् । एव जयनमसस्य बन्यो विभक्ततासपादन तेनोदुरमुत्कृष्टम् । पीनमिति यावत् । अससबन्धी बन्ध सुरतविशेषस्तत्र समर्थमिति वा । तथा वासाधारणस्मितायुन्मेए सुटमेव मौवनमोदभवगमयतीति भाव । मन च विकासस्य पुष्पधर्मस्य मिते, वशी करणस्य चेतनधर्मस्य वक्रिमणि, समुच्छलनस्य मूर्तधर्मस विभ्रमे, संस्थाया मयोदाया रत्यागस्य चेतनधर्मस्य मती, मुकुलितत्वस्य पुष्पधर्मस्य स्तनयो , उद्धरत्वस्यो मुग्वत्वस्म चेतनधर्मस्य अपने, मोदस्य इस चाचेतने यौवनोद्गमे वापितत्वाद्विकसितत्वादिपदै सवाच्यसंबन्धाश्रयणेनोपदर्शितपदाथा लक्ष्यते । तत्र विकासस्य पुष्पप्रस्तत्वस्य प्रस तत्वमात्रण सामान्यविशेषभाव संबध । मनोदारित्व व्यासम् । पर वशित्वस्य संबन्धत्वेन सामानाधिकरण्य संबध | पूर्व मौग्ध्या सर्वत्र वक्रता प्रेक्षितस्यासीत् । इदानीं त्वभिमत एवेति युझानुरागि व व्यन्तम् । समुच्छलनस्य प्राइभूनत्वेन सामा नाधिकरण्य संघ ५ । सलवशीकारित्व व्ययम् । तथा मर्यादासागस्याप्यपरिमित विषयत्वेनकाधिकरण्य संबध । अनुरागातिशयो न्यास । तस्य तादृशमतिप्रयोजक- लार । मुकुलितवस्य पुष्पसंस्थानस तादृशसस्थानमात्रेण सामान्यविशेषभाव सबष । रदिन्नत्वेन तु सामानाधिकरण्यम् । आलिङ्गनयोग्यत्व भ्यश्यम् । एवमु मुमत्व रूपस्योदुरवस्योत्कृष्टत्वेन कायकारणभाव । उत्तर्षस्यो मुखत्वहेतुलाद । रमणीयत्व व्यङ्ग्यम् । एव मोदस्थानियन्त्रितत्लेन सम हेतुहेतुमद्भाव संवा । मोदस्थानियत्रितते हेतुत्वात् । स्पृहणीयल च व्यासमिति । एतानि च कामभावना- परिपकद्दे सहदयस्यैव प्रकाशते । इत्युदाहरणचद्रिकासंक्षेप । १ 'मोदनशक . ४ ·काव्यमाला। ययायामम- 'चकोरीपाण्डित्यं मलिनयति रमझिमहिमा हिमांशोरद्वैतं कपलयति वक्र मगाशः । समोवैदग्भ्यानि स्थगयति कचः किं च वचनं कुहकण्ठीकण्ठध्वनिमधुरिमाणं तिरयति ।' अन क्रियापदानामात्यन्तिकविच्छायावादिम्यगयानि गूढानि । अगूढं यथा-- "श्रीपरिषयानता अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धधरिवानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एवं ललितानि ।' अनोपदेशकत्वं शब्दविशेपप्रयोक्तृत्वं मदेऽनुपपन्नमित्याविष्कारं लक्षयता 'उपदिशतिपदेनानायासेन शिक्षादानमभिव्यज्यते । शच सहृदयासहृदययोरुभ- ययोरप्यभिधेयवरप्रकाशते । तदेपा कथिता त्रिधा ॥८॥ वत्तस्मानिधा-भव्यङ्गया, गूढन्यजया, अगूढव्यङ्या चेति । एवं लक्षणां निरूप्य तया लाक्षणिकं लक्षयति- ताक्षणिक "स्याद्वारिको लाक्षणिकः' इति सूत्रस्थः शब्द इत्यनुपश्यते । तद्भस्तस्या क्षणाया आश्रयः। . दाहरणचन्द्रिकायां द्रष्टव्यम् । चकोरीति । दृशोः मनायबाल्नदर्शनप्रकारा तेषा, महिमा हृयत्वादिरूपश्वकोरीणों पाण्डित्यं मनोहारितारूपं मलिनीकरोति विच्छायें करोति । तथा अद्वैतमद्वितीयता कवलयति प्रसति । कचः केशराशस्तमोवैदग्व्यानि भविश्यामत्वादीनि स्थगयसाच्छादयति । खसंनिधी तेषामप्रतिमासात् । कुहूकण्ठी कोकिला 1 विरयलन्तर्हितं करोतीत्यर्थः । विच्छायावादीति । आदिना प्रसन- सक्ष्याया निवृत्त सन्तिकत्वम्, स्थगनलक्ष्यस्याप्रतिभासस्यात्यन्तिकत्वम्, तथा विरोधानलक्ष्यस्य तस्यायन्तिकत्वं च सगृद्यते । श्रीपरिचयादिति । परिचयो- १. 'जडा अनभिशा अपि जनाः श्रियो लक्ष्म्याः परिचयासंघांदिदग्धाना चतुराणां यानि चरितानि चेष्टितानि तेषामनिशा शातारो भवन्ति । अत्र दृष्टान्तः-उपदिशती- त्यादि । यथा यौवनस्य मदो गर्व एव । हर्षभर ति यावत् । स एव कामिनीना वीणां । ललितानि 'सुकुमारतयाहाना विन्यामो लालन मवेद' युक्तरक्षाकरिममृती दिसत विब्योरादीन्हावान् । बहुवचनस्वाधर्थत्वात् । उपदिशति भशातानि शापयति । अत्र शब्द करणकाशातशापनस्पोपदेशपदार्थस्य वक्तृधर्मलेन यौवनमदे बाधात्सामान्यविशेषभावसंबन्धे- नावातचापनमात्र लक्ष्यते । लरिनचानेऽनायासो व्यसः। प्रयोजनं सहृदयासहृदयवेधमि सगृहम्यमोशहरणम् । उपदेशादनायासेन ज्ञानमिन्यस्य प्रसिदत्वात् ।' इत्युदाहरणच- न्द्रिकासंदोपः।

·२ तास: काव्यप्रदीपः। -भय व्याकशब्दलक्षणाय म्यजना निरूपणीया । सा च वैधा-शदनिष्ठा, अर्थनिष्टर च । समान्या वादलक्षणेऽनुपयुकत्यने विवेचनीया । आधा तु द्वेषा-अभिधामूला, लक्षणामूला छ । तर यधप्यभिधायाः प्रायम्यादुपजी- परवाच सन्मूला प्रथमं निरूपयितुमुचिता । तथापि सुप्रसिद्धलाक्षणाया प्रकृतस्याश्च तन्मूलामेव प्रथमं निरूपयति- तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । तन लाक्षणिकशब्दे । न्यापारो व्यङ्ग्यप्रकाशानुकूलः । लक्षणादिनैव सम्प्रतीती किं तयेत्यत आह- यस प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपासते ॥९॥ फले शब्दैकगम्येन व्यञ्जनानापरा क्रिया । यस पावनादादेः फलस्स प्रतीयते लक्षणाश्रयराब्दप्रयोगस्तत्फलं तमादेव शब्दागम्यते, न तु प्रमाणान्तरात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरनपेक्षणात् । न च तत्र सन्दख ज्यानं विभा अश्या क्रिया व्यापारः। या हि। नाभिधा समयाभावात् पावनरवादी फले संकेतमहामावात् । अभिधा हि संकेतमहसहायैवोप. युज्यते, न तु स्वरूपसतीति वक्ष्यते । हेत्वभावान लक्षणा ॥१०॥ मुख्यार्थबाधस्तद्योगो रूढिमयोजनान्यतरदितिनयं लक्षणाहेतः । तदभावमेवोपपादयति-- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन् यया महाशब्दस्य वीरं मुख्योऽर्थः । तम च वाधः । वीरे च तरसंवन्धः । तीरस्य च लक्षपायोपस्थापनम्, मुख्यशब्देन प्रतिपादयितुसराश्यस पावगरमादेः प्रतीतिश्च प्रयोजनमिति गडाशब्देन तटं लक्ष्यते । तद्वद्यादि तटमपि मुख्य स्थापन च बाधो भवेत्, प्रयोजनस्य च गहादिगत्तपावनस्वादिविशेपस्य सटेन संपन्धः स्वाय, लक्षणया प्रयोजनप्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं संभवेद, तदा गङ्गाब्दः प्रयोजनं लक्षयेन् । न चैतदेकमप्यत्रेत्यर्थः । भिनवसबन्धः । ललितं 'सुकुमारतयाज्ञानां विन्यासो ललितं भवेत्' इत्युकलक्षण. हावविशेषः । सुप्रसिद्धत्वादिति । लक्षणाप्रयोजननिर्वाहकतया मुवोधत्वा- दित्यर्थः । ननु गशवरूपव्याप्यशानासावनखादेनमितस तहे समारोपोऽरिचयत थाह-व्याप्तीत्यादि । आदिना सनिकर्षपरिप्रहः । ननु भोध्यार्थतात्पर्य विषया- नुपपत्त्यात्मको हेतुरस्त्येवेत्सत उक्तं प्रयोजनस्य चेति कथंचित्परम्परासेवन्यसत्त्वा- १. "उपसापनेक ·काव्यमाला। न फेवलं मुख्यार्थयाधादीनामभावमात्रम्, कि तु नेपामपेक्षापि नेत्याह- न च शब्दः स्खलद्दतिः ॥११॥ मुख्यार्थवाधादित्रयमपेक्ष्य बोधकरवं स्खलद्गतित्वम् । एवं 'नापि गहाशब्द- स्तटमिव प्रयोजन प्रतिपादयितुमसमर्थः' इत्यादिवृत्तौ 'बाधादिकमनपेक्ष्य' इति शेपो द्रष्टव्यः । 'समर्थः' इति पाठे तु 'याधादिवयमपेक्ष्येव' इति शेषः । नन्वस्ति प्रयोजनेऽपि लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमिति कि' व्यानयेति चेद्वयात्या- पदि घूयातमाह- एवमप्यनवस्था खाद्या मूलक्षयकारिणी । मूलं प्रकृतार्थप्रतीतिः। मनु पावनष्वादिविशिष्टमेव तीरं लक्ष्यतामिति किं व्यजनया । न चैवं प्रयोजनस्यापि लक्ष्यकोटी प्रवेशालक्षणाप्रयोजन नास्तीति वाच्यम् । 'गङ्गावटे घोप.' इत्यतोऽधिकस्यायंस प्रतीतेरेव प्रयोजनस्वादित्यत माह- प्रयोजनेन सहित लक्षणीयं न युज्यते ॥ १२॥ बुत इत्याकाहायामाह- ज्ञानस्य विपयो धन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । मनु विषयफलयो द इति सूयार्थः स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्यावं या जन्यमतीतिविपयत्वं वा। आधे पावनस्वादौ तदभावः । तम्ज्ञाने विपयादेद एव । अन्त्ये 'प्रत्यक्षादेनीलादिविपयः । फलं तु प्रकटता संवित्तिा' इति वृत्तिविरोधः। प्रकटताज्ञानस्य प्रत्यक्षजन्यावाभावात् । न च जन्यज्ञाप्यसाधा दाह-लक्षणयेति । वैयाल्यात् धार्थ्यात् । प्रकृतार्थेति । सप्रयोजनलक्षणायाः प्रयोजनलक्षणाधीनत्वात्तत्परम्परायां विषयान्तरसचारेण यन विच्छेदस्तत्र तत्पूर्व- लक्षणानिवृत्त्या मूलभूनलाक्षणिकार्थनदीतिक्षतिरित्यर्थः । याद्य इति । खजन्य. खविषययोर्भेद इसपर्यवसाने पावनत्वस्य सजन्यत्वाभावात्तग्शानमेव तथा तस्य च विषयाद्भेदोऽस्त्येवेति न पावनत्वविशिष्टलक्षणानुपपत्तिरित्यर्थः । एवं च मृद्धटो- पादान मिति प्रत्यक्षजन्य घटे तद्विषयमेदाभावाभिचारोऽपि ज्ञेयः । अन्त्य इति । खजन्यप्रतीतिविषयस्य खविषयाद्भिनरवनियम इत्यर्थः । एवं च लक्षणादन्यज्ञान- विषयत्वेन तत्फ्लस्य शैत्यपावनत्वादेर्लक्षणाविषयत्व न युक्तमित्यर्थः । प्रकटता ज्ञानजन्या ज्ञाततापरनामय्या भामते। सवित्तिरनुव्यवसायो न्यायमवे । अज्ञाना- वरणमाख्याभिव्यक्तिर्वेदान्तिनये । विरोघ इति । प्रकटतायाः फलवाभिघान- विरोध इत्यर्थः । तदाह-प्रकटतेति । विशेषणज्ञानजन्यविशिष्टप्रतीतिविषये विशेषणे फले विशेषणज्ञानविषयलसत्वायभिचारक्षेत्रापि बोध्यम् । ननु क्वचिजन्य चित्तु शाप्य फलपदेनोच्यत इति नानुपपत्तिरत आह-न चेति । उभयानुगते- १. 'किं व्यजनयेविक पुस्तके नास्ति.

·२ उहास: काव्यप्रदीपः। ४१ रणमेक साध्यस्वमस्तीति । अत्र भूम-ज्ञानस्य जनकीभूतो विषयो यथा ज्ञानादन्यस्तथा फलमपि तस स्वतो भिनम् । कारणस्पेव कार्यस्यापि भिन्न कालवनियमात् । शैत्यादौ तु विफलपदमौपचारिक दृश्यते । तथा व लक्ष्यज्ञानमेव यदि शैत्यज्ञान तदा प्रयोजन न स्वादित्यर्थ । ननु लक्ष्यमतीतेने शैत्यप्रतीति फलम्, किं तु शक्यसबन्धरूपलक्षणाया । वथा च न किंचिहूप णमिति । अत्राहु- अन्वयानुपपरया हि चक्षणा प्रसरन्ती यावदन्धयोपभादक तापदेव विपपी- करोति, न स्वनुपपादकम्पीति कथ तटे पावनस्वमपि विषयीकृयात् । नन्द न्वयानुपपत्या करण्यमानापि सानुद्देश्यमपि शंस्य जिपयीकरोति । यथा तापो पशमायोपादीयमान चन्दन शेत्यमपि जनयनीति चेत्, न । धन्दनस्य सनिधि- मात्रेण शेत्यजनकत्वम् । लक्षणायास्स्वनुपपतिप्रसारितयेति वैषम्यात् । यत्तत यथावते चण्डीदासेन-'ज्ञानस्य विषयातिरिक्त फलमान वा विव. क्षितम्, ज्ञेयगत पा । भाचे प्रकृतेऽप्यक्षि गोस्वामिगतप्रवीति । भन्स्ये प्रयोज- मज्ञान एवाव्यभिचार । तेन हि गोस्वामिसतोपमान जन्यते । म मुद्दत किंचिदिति । तस्माद्धेतुफलयोस्तप्रितीतिफल प्रतीत्योभित्रकालावेनाभिवग्यापार विपपरयमसमीचीनमेति प्यागासिद्धिरित्या तारपर्यम्' इति । सदयोधधि जृम्भितम् । नयनेन सूत्रेण यथार्थवेनापि ज्ञानस्वस्य विषयान्यवपाप्यत्व प्रतिपाते, किंतु ज्ञानफलस्वस्य विषयान्यस्वच्याप्यवम् । सपा पसा- देलक्षणाजन्यप्रतीतिविषयत्वे सरप्रयोजन न स्यादित्यर्थे दोपानवकाश । पप न भूम-विशिष्ट एक्ष्य तदा भषेधदि विशिष्टत्व लक्ष्यतावरणेदक पूर्वप्रतीत सभवेत् । न स्वेवम् । पावनस्वादिविरोपवैशिष्ट्यस्य तटे प्रमाणान्त- रागोचरवाद तत्र तथाभावात् । यदुष्वान्-'योग फलेन नो' इति । भय पावनस्वादिसामान्यधैशिष्ट्यमेव रक्ष्यतावच्छेदकमस्तु । तस्य प्रतीतरवारिति कप्रतिनिमिताभावासोभय फ्लपदार्थ इत्यर्थ । यथेति । सूत्रे हिशब्द प्रति ध्यतया या तार्थक इति भाव । शेयादे फ्ल्स शानमेदोऽस्त्रयेलत आइ- औपचारिफमिति । तया च तम्मानमेव फलमित्यर्थ । तावदेवेति । न च तात्पर्य विषयान्वयोपपादकतया लक्षणविषयल दुरिमिति वाच्यम् । यस पावन (वादिप्रकारेण तटै पोपान्वययोभो भवलिति न सात्पर्यम्, तु तटे पोपान्वय पौधोत्तर पावनत्यादिपुरि स्पादिखेव तम अक्षणाशयकोषस्य पावनत्वादिविषय ताया पसेभरेन व्यपनाया मावश्यकत्वात् । अनुपपत्या प्रसारिणी होय तत येत्यप । यथाश्रुते विषयफलयो द इत्यर्थ । दोपानवाश रफरिकल्पायुषहोगा प्रया प्रमाणान्तरेति । ननु प्रमात्मात्पावनस्दादिप्रकारेण तटे प्रवाह मानासन रूपेण तटोपस्थिता प्रकारेण भ्रमात्मशागेप उपपयत इति पेट, । १'सम्यामिवर २'क ·काव्यमाला - घेत्, तहि पावन वादिविशेपो न मदीयेतेति । किंबहुना, गौवाहीक इस्यत्र गवाभिवजहस लक्ष्याचे संशवमानुपपति । उपसंहरति- विशिष्टे लक्षणा नैवं एव उक्तयुक्त्या । विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १३ ॥ वदादी लक्षिते सति पावनस्वादयो विशेपा प्रतीतिविपया स्युः । ते घ प्रसिदातिरिक्तव्यापारगम्या एव । स च व्यापारो व्यञ्जनम्वननादिशब्दवाच्यो. ऽवश्यमेपितव्य । कथमन्यथा विशेपप्रनीतिरिति । एव लक्षणामूहग्याकरव- मुक्तम् । अभिधामूल स्वाह- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियत्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृप्यापतिरञ्जनम् ॥ १४ ॥ भनेकार्थस्य शब्दस्य वाचावे सयोगामिपन्निते सति भवाच्यार्थधीहेतु- यापारोऽञ्जनम् । व्यानमित्यर्थ । अनेकार्योऽनेकाभिधानशक्ति । अर्थ मैदेन शब्दभेद इति नये तु अर्थान्तराभिधानशक्तशब्देन सदृशस्तभेदभ्रमविपयो था । वाचकरयमभिधा । भवाच्यार्यस्खदाभिधाव्यापाराविषय । नियन्त्रण नियमनमेकतरमात्रसरणानुकूर स्वम् । यदाहु -'शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेष सत्यम् । तथापि यन पावनखाद्यग्रहात्तटत्वेनैव प्रवाहसवन्धप्रहसत्र लक्षणया प्रमात्मक्ताशशान्दवोधासभवादनुभवसिद्धतारशबोधार्य व्यवनाशीकारस्यावश्यक- स्वात् । बाघनिश्चयकाले भ्रमायोगाच । व्यजनाजन्यवोधे तु न बाघो विरोधीति न काचिदनुपपत्ति । सैव रक्षणामूलव । तथा च निष्पला लक्षणेति भाव । विशेपा इति । तीरादिव्यात्ता केवल गडागता इत्यर्थ । लक्षित इत्यधिकरणसप्तम्यगी- कारे लक्षणजन्यबोधविषयत्वभ्रम स्यादत सवीति । एव च शक्तिलक्षणाधन- न्यप्रतीति ननक पदादिगतो व्यापारो व्यजनेति लक्षण बोध्यम् । सदृशत्वेऽपि भेदग्रहेऽ यत्राभिधाया अप्रसस्तनियन्त्रणामोगादाह-तदमेदेति । एकतर- मात्रेति । अनेकार्थशचिज्ञानजन्यतदर्थस्मृतौ सयोगादिज्ञान हेतुरिति भाव द्वितीयार्थस्मृतौ सयोगादिज्ञानम् , तजन्यप्रयमार्थतापर्यज्ञान वा प्रतिबन्धमिति तु युक्तम् । आयपक्षे संयोगादिनियामकाभावे आराद्देवदत्तोऽस्तीलादी दूरसमीपरू पार्थद्वयसदेहानुपपत्ते । कारणाभावेनैकतरस्याप्यनुपस्थितेरपि । ठेपे तु 'येन ध्वस्त. मनोभवन' इत्यादौ योरपि प्रकृतयोरविरोधादोघ इति द्रव्यम् । अपेकार्थवोधनेन 'विरामात्य तस्य पदस्य व्यञ्जकलमपीति चेत्, न । प्रथमार्थप्रतीतेापारत्वात् । अतएव 'अयोऽपि व्यपकस्तत्र सहशारितया मत' इत्यनुपदमेव वक्ष्यति । खव्या- स्याने वक्ष्यमाणदरिकारिकासमतिमाह-यदाहुरिति । भनवच्छेदै 'अनेकत्वे - ·२ उल्लासः] काश्यप्रदीपः। ४३ स्मृतिहेतवः।' इति । एतेन 'नियमनमैतमिवाथै चतुःस्टरस्पमिति तारपग्रह' इत्ययोधप्रलापः । संयोगायरित्याचपसमा विप्रयोगादि । यदुकमभियुक- 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिहंशब्दस्यान्यस्य संनिधिः । सामर्थ्यमांचिती देशः कालो व्यक्ति स्वरादपः । शब्दार्थस्यानयच्छेदे विशेपस्मृति हेतवः ।' इति । तर संयोगः प्रसिद्धार्थस्स गुणविशेषरूपः संपन्धः । तेनाभिधानियमनम् । यया 'सशङ्खचक्रो हरिः' इत्यग्न पहादिसंयोगेनानेकार्थस्य हरिसदस्याच्युते. अमिधा नियम्यते । सन्यहरिपदार्थे तरर्स योगाभावात् । विप्रयोगम्ताशसंपन्यवंसा । तेन यथा--'ANT को हरिः' एयुष्यते । ध्वंसस प्रतियोगिपूर्यकत्वात् । साहवयं सहचरता । तेन यथा-रामलक्ष्मण इप्ति रामपएस समण. साहपर्येण दाशरपी। एतद्विरोधेन व्याख्यान्तरं दूपयति एतेनेति । ननु यम प्रतापेक्षयामाता प्रसिद्धियाहुल्य तम प्रकरणमुसाप परिसास्यैव प्रथम स्मृतेः प्रकृतशान्दयोध. नियमायावश्यं तापनिययस देतृत्वमा कार्यनित्से कतरमानस्पति कपनं तदित. रास्मति प्रतिमाकलनं च ध्यर्थमेवेति तात्पर्य निर्णायकलमेव युक्तमिति कयम. योधप्रलाप इति चेत् , न । नहि ययं सर्योतरायस्एलमायनियमं यामः किंतु स्त्र प्रसिद्धियाहुल्यादेरभावसमौलागतः संयुगायोंरस्थितिरेयेति संहरपारादि- कम् । नहि साहचर्यशस रामलक्ष्मणावित्यो रामवातिरकोपस्थितिः, नया भोज. नप्रकरणे सैन्धवान्धवणादणातिरिसायोपस्थिति मंटिति ज्ञायते । अपि त सप. मादेरेव तपेल्लनुभवयरासेयोगादेरितराधोपस्थितिप्रतिबन्ध लनिति प्रपामाश यात् । शब्दस्य सारपर्यनिययपरत्वेऽतिविताप । अपायरीक्षिातु-'ना. नार्यस्थोऽपि न सर्वत्र ध्यानीलामः । किरमत्कारिणी विषय पर ताप यस्पारणं शोरगतप्रतिमाविषयहीकार्य सम्स नियन्त्रितायुगमरूपमेयास्पिति नवापि प्रातिविश्ये व्यसनारो : याप्रतीतिला उपमा. दायेव लाहुः इति एतं पदयितेन । संयोगाभ्यासदादरणान्याह- तयेत्यादिना । प्रतिसास तदर्पमानातितस प्ररसाचन गरा शवपान्तरमारतसादावपि हरिदा समात् । तत्संयोगामाया- दिति। प्रतिदियोपामागादिलायोगमा पशुः ON- तपासवमेवामितम् । विदेश सयर रामः प्रतिसिमितिको पयोगितलोरडियोलम् । संयन्यास ति । NARN EN. १. 'सदमे सिन् २. .. .. भा.

·४४ काव्यमाला। विरोधः सहानवस्यानम्, वयघातकमायव । तेन यथा-'हायातपा' इति सामापदस्यासपामाये । विरोधिनोः क्योरित्तरघोपमायां 'रामाजुनगतिसयो' इत्यत्र येथा रामार्जुनपदयोमार्गवकार्ववीर्ययोः । अर्थः प्रयोजनम् । तेन यथा-स्याएं मज भवच्छिदे इत्यत्र भवच्छेदन- रूपप्रयोजनवकारस्थाणुशब्दस्य हरे। प्रकरणं वक्तृश्रोतृवृद्धिस्यता । तेन यथा-'सर्व जानाति देवः' इत्यत्र देवराब्दस्य राजति । यतु 'युम्मदर्थे' इति ध्यास्या तस्या अपि प्रकृते राजादा. वित्ययः । कि या संयोध्ये राजादावित्यर्थः । संयोभ्यस्यैव युप्मदत्वात् । लिहं संयोगातिरिक्तमयन्धेन परपक्षव्यावृतो धर्मः। तेन यमा-पितो मकरध्वज.' इत्यत्र मकराकारध्वजसमुदाम्यां व्यावृतेन समघायसंयन्भवता कोपेन मकरध्वनशब्दस्य कामे । यत्तु 'लि चिदम्' इति, तन । कोपस्य कामचिहावाभावात् । असाधारणधर्मस्य चिह्नस्यात् । साहचक्र इत्यमाति- व्याप्तिप्रसङ्गाश्च । शब्दस्यान्यस्य संनिधिनियतार्थकशब्दान्तरसामानाधिकरण्यम् । मतो 'भव- टिदे' इत्यादावप्रसङ्गः। न च 'सरावरको हरिः' इत्यनातिन्पातिः। शह. चफसामानाधिकरण्याभावात् । यद्वा हरौ शङ्खचक्रे इति संयोगोदाहरण- तात्पर्यम् । तेन यथा-'देवस्य त्रिपुरारातैः' इत्यत्र त्रिपुरारातिसन्दसामाना. शिकरण्याबदाब्दस्य शंभुरूपेऽमरे । अन्यस्य देवशब्दार्थस्य राशस्निपुराराति- वाभावत् । यत्तु 'देवतान्तरस्यातथाभावाच्वंभी शतिनियमनम्' इति, तर युक्तम् । देवतान्तरे देवशब्दस्य शक्तिमेदाभावादुदाहरणासामजस्थापत्तेः । चक्रपदं तसंयोगपरम्, नभदं च नाशपरम् । नाशस्य प्रतियोग्यधिकरणनियत- स्वादरावभिधानियामकत्वसमवात् । असन्ताभावस्तु सिंहादिसाधारण इति नोपात्त इति शेयम् । अच्युन इत्यनन्तरमभिधा नियम्यत इसनुपश्यते । एषमप्रेऽपि । तत्त्वोपमायां पिरोधित्वेनोपमायां विवक्षितायामित्यर्थः । तपाच विरोध्यर्थतात्पर्य- प्रहात्तयात्वेन पूर्वावगतयोरेवोपस्थितिरित्यर्थः । एतेन, 'अव्यवस्थितार्थत्वासयत्प- राश्रयदुष्टत्वं विरोधज्ञानस्य' इति दूषणमलमकं वैदितव्यम् । संयोगातिरिक्तेति। एतच्च दशहचकव्यावृत्त्यर्थम् । न च तनार्थान्तरन्यारत्तत्वामावान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । कोपस्यापि समुद्देऽपि सत्त्वेन प्रतिधैव कामलिजताया आश्रयणीयत्वेन पहचकोरपि तरप्रसचे रित्याशयात् । चक्रशद्वादेरान्तरल्यावृत्तवपक्षे तु न कश्चि- होष इति । ननु शक्यान्तरख्यात्तप्रतिद्ध्यैव चिहत्वमस्वित्सत आह-सराहति । तथाच तद्वारणाय संयोगातिरिति खोतमेव सम्यगिति भावः । अत इति । सामानाधिकरण्योक्तरित्यर्थः । शङ्खचनेति । शङ्खचकशब्दो हि नियतार्थकः । तेन तु भिन्नालान सामानाधिकरण्यनियर्थः । एवमपि सशङ्खचक्रशब्दसामानाधिकरः १. 'यथा' क. पुस्तके नास्ति, २. देवदत्तक ३.'य' क.

·२ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। सामर्थ्य कारणत्वम् । तेन यथा-'मधुना मत्तः कोकिल.' इति । भत्र मधुशब्दस्य वसन्ते । अन्यत्र मधुशब्दार्थस्य कोकिलामादनासामथ्यात् । औचित्ती अर्हता । या यथा-'पातु को दयितामुखम्' इति । अनोक- डितमनोरथसाधनौचित्येन मुखशब्दस्य सांमुख्ये । न दुपायादौ । यद्यपत्रापि सामथ्र्य संभवत्येव तथापि मधुनेत्या तृतीययेव तद्वोधाभावेऽप्यौचितीमाय- ज्ञानादेच शक्तिनियमनमसंकीर्णमिति । देशेन यथा--'मात्यत्र परमेश्वरः' इति । अत्रात्रेति राजधानीरूपाद्देशारप. रमेधरपदस्य राजनि। कालेन यथा-'चित्रभानुर्विभाति' इति । भर चित्रभानुपदस दिवा दिवाकरे, रजन्यामाशुशुक्षणौ। व्यतिर्लिङ्गं पुंस्त्वादि । तया यथा-मिनं माति' इति । भन्न नपुंसकरूपा- लिद्वामिन्नपदस्य मुहदि । मित्रो भाति' इत्यत्र पुंलिङ्गारसूर्ये । खरस्तुदात्तादिदे बाहुल्यनार्थप्रतीतिकृदृश्यते । यथा 'इन्द्रशनो वस्त्र' इति । अनेन्द्रशत्रो इत्यस्यान्तोदात्ताचे पष्ठीतत्पुरुपय्यका विन्दस्य शातनकर्मस्वं लम्मते । पूर्वपदान्तोदात्तत्वे च इन्द्रः शातयिता यस्येति बहुमीहिलामादिन्द्रस्य शासनकर्तृवं लम्यते । काम्ये तु नैवं बाहुस्यम् । ननु 'टे प्रसीद' इत्यादी स्वरेण संबोधन प्रकाश्यते तेन चार्यविधोपेऽभिधा नियम्पते, न तु साक्षारस्व- रेणैव । काकुस्थले न नानार्धाभिधानियमनं कि स्वपदार्थस्यैव पानम् । यदा स्वरशब्देनोदानादिनयं विवक्षितम् । अतः काम्ये स्वरस्थाभिधानियामक नास्त्येवेति व्यर्थ पाहुल्येनेति विशेषणमिनि । मैवम् । 'सुधाकरसुदन रष्टिः पङ्कजवैरिणी' इत्यादाविन्द्रशमुरिति न्यायेनाभिधानियमनस्य काग्येऽपि दुरपात् । स्वरादय इत्या दिग्रहणादभिनयापदेशौ गृीते । अन्ये धोकान्तर्भूताः । अभिनपश्च साक्षादिवा कारादिनदर्शिका हस्तादिक्रिया । समा यथा-- 1 समस्त्येवेसत माह-यदेति । तेन शब्दान्तरसवन्धिना । उपायादाविति । तस्यापि मुखपदवाच्यत्वात् । 'मुख नि सारणे को प्रारम्मोपाययोरपि' इति कोषात् । मनु सीतारामावियत्र दापत्यसंयन्यस्य, रामदारयाविलन जन्मजनक- भावस्य, रामहनुमन्ताविखन खामिमृत्यभावस्थ, रामायोध्ये इत्सन सखामिभावस चाभिधानियामकत्वात्कपमुक्त्वनामेव तदुफमत आइ-~अन्यै चेति । उफसाह- पर्य एवान्तर्भूता इत्यर्थ 1 साहचर्य दि परस्परसंवन्धितम् । तत्सर्वनामिशिष्टम् । न चैवं सशङ्खचक इत्यत्रापि तदापत्ति । सहवासयोगेनेव शब्दोपासेन स्वाभि- धानियमनात् । पार्यधारकमावस्यातयात्पेन विलम्बितत्वाता साहवर्यस्य साय १. अत्रेति। सभा. २. 'भाति' ग. ३. मामिभावनियमन 'या 'न नार्याभिधानियमन किस..'अध्यजनम् क.

·काव्यमाला। एहिमेचावस्या एइहमेत्तेहि भन्टिवत्तहिं । ऐइहमेत्तावस्या एइमेहि दिभएहि ॥' अन्न विकसितमुकुलिताभिनय विशेषसाहिस्येन स्वनस्य पीनरवमुकुलिसवाप- विदोपेऽभिधा नियम्यते । एवं शेषपादनयेऽपि । अपदेशोऽभिमत निर्देवाः । तेन यथा- 'इतः स दैत्या प्रतिश्रीत एपाईति क्षयम् । विषवृक्षोऽपि संवर्य स्वयं छेत्तुमसप्रितम् ॥' मापदेशेनेदंशब्दसाभिधा पतरि नियम्यते । इरयं संयोगादिनान्तिरामिधायकस्ये निघारितेऽपि यदनेकाशब्देन चि. पर्यान्तरस्य प्रतिपादन वन नाभिधा शब्दस्य व्यापारः । नियमनात्तस्याः । नापि लक्षणा । मुख्याधैवाधादिविरहात् । किं स्वजनं स्वजनमेव व्यापारः । भेंद्रारमनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोचतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यथा- २."सौन्दयांतिशयशाठिन्या नयनगोचरमगढाया गुणश्रवगमावनितानुरागेण नाय. केनावस्यायो पृष्टायां दूत्या इयमुक्ति -पतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यामक्षिपत्रा. भ्याम् । एतावन्मानावस्था एतावन्मात्रैदिवसः ॥ इति सस्कृतम् । परिमाणे दहप्र. त्ययः । एतावत्परिमाभावामलकादिपरिमागौ स्तनौ यस्याः सा । एवमेगावसरिमाण ययोस्। एतावन्मात्रे विवक्षितकमलदछादिपरिमाणे ठाभ्यामक्षिपत्राभ्या नयनदलाभ्याम् । उपक्षिवेत्यर्थः । उपलक्षणे तृतीयानुशासनात् । तथा एताइन्मदिवहितपरिमाणं दीनादि यस्यास्वयाभूतावस्था स्वरूप यस्सा सा! एवमेतावदुदिल परिमाण सख्या येषा तथाविवे- दिवसलंक्षपया सेवत्सरैरुपलचिना ! परिच्छिन्नेति यावद । वर्षयनस्यैव प्रायशो लोकच्य- वहारसिद्धत्वात् । दिवसेरिति करणे वा तृतीया । अत्र मुकुझाकारहस्ताभिनयेन स्तनपरिमा- विशेपे, पद्मदलाकृतिना तेन नेत्रपरिमाणविशेपे, उच्चतापुष्टिप्रदर्शन तद्विशेष, अनुस्या- धारणादिरूपेण च दिवससस्याविशेषे बुद्धिस्समात्रशक्त्या एतावच्छम्दा नियमितशक्तयः।" इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप:. २. 'एमावत्य पत्ता' क. ३. 'कुमारसंभवे दिदीयसमें ५५ लोकोऽयम् , काव्यप्रकारे, नवोदाइतः, उदाहरणचन्द्रिकाया च न व्याख्यातः- ४. 'यस्य प्रकृतस्य राशः करो इस्त' सतत निरन्तर दानस्य वितरणस्य संबन्धि यदम्यु तस्स सेकेन मुभगः चोमनोऽभूदित्यन्वयः । कीदृशस्य यस्य । भद्रः शोभन आस्मा सरूपमन्तःकरण वा यस्य तथाभूतस्य । तथा दुरधिरोहानाधृष्या तनुः सरीरं यस्य तयाभूतस्य । एवं विशाले महति वशे कुले उन्नतिमहर यस्य तपाविधस्स 1 विशाठस वंशस्योन्नतिर्यस्लादित वा । तथा वृता शिलीमुखाना बाणाना संमहः समीचीनो मोऽभ्यासदाय येन तस्य । तथानुपष्ठतानापिता गतिर्शन यस्य तपाभूतस्य । गतियानं वा । यदानुपयुवानां निर्दधानां गतिहितकता । पराम्शात्वारयतीति परवारणस्तसारूपस्पेनि राजपथे । गजपक्षे तुयस पवारणस्य श्रेष्ठकरिविशेषस्य !'

·२ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। यथानुपसगतेः परवारणस्य दामाम्युसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ।' भत्र प्रकरणेन महात्मन इत्यादिपदानां राझि तदन्दयपो चार्थेऽभिधा. नियत्रणेऽपि गजस्य तदन्यययोग्यस्य चार्यस्य व्यजनयव प्रतीतिः । ननुपमानोपमेयभाषकरूपनाविरहारउदक्षेपतो भेदेऽपि 'पोऽसकरपरगो. प्राणी- इत्यावश्लेपतः कृतोऽस्य भेदः । अयंष्ठेपे चोभयत्र शकिरेव, न ध्यानेति चेत्, उच्यते । यनोभयोरर्थयोतात्पर्य सक्षेपः । यत्र येकमिय तत्, सामग्रीमहिना तु द्वितीयार्थप्रतीतिः सा प्यानेति । एवं ध्यानां निरूप्य या शब्दं लक्षयति- तयुक्तो व्यञ्जकः शब्दः भजनमिति प्रस्तुतत्वेऽप्यर्थगत्या सच्छम्देन ग्यानं परामृश्यते । तेन पक्ष. नयुक्तो म्याक इति संपद्यते । अन्यथाशनयुक्तोऽक्षक इति था । पदेसदुप. सभनयुको व्यरनयुक्तः । मनूक्तस्पलेवर्षस्याम्पसकरपे शम्दायुगष्टरूपस्य काम्यस्य प्यनिार्य स्वादिस्यत माह- नुपन्यासात् । सहि विरोधोऽपि साहचर्येणय गतार्थ इति तस पृथापनमयुत्तमिति चेत्, सत्यम् । गोयलीवदन्यायेन पृथपयनं तदिति झेयम् । एवमन्यप्राप्यूपम् । नन्यिति । 'भविप्रहविलोकनप्रणयिनी-इलादि । समारेष । शम्दश्शेष । जतुकाटन्यायेन शब्दयोः संश्लेषणात् । ता द्वयोरपि प्राधान्यविवक्षणासोप- मानोपमेयभावकल्पनम् । इह तु प्रकृतार्थ तात्पर्यायगतेबदसयमायबोधनायोगा. दुपमानरपेन तस्य प्राताविशेषणरयमित्युग्मानोपमेयत्ययम्नमिति मेद । 'योऽय- कृत्परगोत्राणां पारदरणकमः । शतकोटिदा निमियुधेन्द्र पराजते ।' इत्या. पमारेपरस्येकान्तगतपलद्यन्यायेनापः । सनन्दनृपयोररमानोपमेयमन कल्पनराम्यात् । स्पे प च्यगनानीकाराहनोदादरणरामयुन मिसर्प । यत्रो. भयोरिति । भन्यवरप्राभियानियामाभाषद, उभयत्र तसद्भावावा यत्रोमय- तात्पर्य यस विषयः, न व्यसनाया । यत्र स्थभिपानियामरमेयाय - कराटदागम मरम् । मदारमनो मनायम । 'मी मन्दोगमा समस्या sो गमयोनय'युरेहिनोगेनाविरोग मा. पाभूता तनुस तयाभूतर । भाउपाणिमात्र मिरपस । साविशारास पोप multur भारगम् । नुपरेनुगमनम परगमनमे RE RE मामा, गगनमानिस भनेर " राय १.वि २. 'एक. ग... 'सपरेन. ४.'सरस'ग ५.मरस ६.स.

·४८ व्यमाला। यत्सोन्तिरयुफ्तथा। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥१५॥ 'स इति मन्दाति पक्षक इत्यर्थः । इति महामहोपाध्यायश्रीगोपिन्दकृते काव्यप्रीपे काव्यशरीरभूत- शब्दार्थ विभागो द्वितीय उत्सासः। तृतीय उहामः। एवं राब्दे निरूपिते उपोदातेन राब्दस्यानायां निरूपिता प्रसनार्थ- पञ्जना निरूपणीया, सौतदाशयते-पाग्दे निरूपितेऽयसरोऽयमनिरूपणस्य, कि पार्थे धर्मिणि निरूपिते सदमों व्यअनापि मुनिरूपा भवति, तरक्तस्तदना. इत्य व्यञ्जनानिरूपणमिति तदेनां शवामपनिनीपमुकं सारयति- अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेपां अर्था याच्यलक्ष्यब्ययाः । अर्थस्य संनिकृष्टतररवेऽपि तेपामित्यनेन योग्यतया वाचकादयः शन्दाः परामृश्यन्ते । शिष्यावधानाय प्रतिजानीते- अर्थव्यञ्जकतोच्यते। ननु सर्वेपामित्यादिना पूर्षमर्यानो व्यजकता मोक्तव, तदन्या फीशी सेत्याकाहायामाह- वक्तृयोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥१॥ प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुपाम् । योऽर्थस्सान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ॥२॥ चोद्धयः प्रतिपादनीयो जनः । अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् । अतो न पाये. नामेदः । काकुः शोकमीत्यादिभिर्धनिविकार । वाक्यवाच्याभ्यां सहितोऽन्य. संनिधिर्वाक्यवाच्यान्यसंनिधि. 1 मतो न द्वन्दे एकवद्भावे नपुंसकरवप्रसङ्गः । प्रस्तावः प्रकरणम् । वैशिष्ट्य बैलक्षण्यम् । तच्च वादिषु प्रत्येक्मभिसंबध्यते । अन्योर्थो वाध्यलक्ष्यव्यतिरिक्तः । व्यक्तिय॑ञ्जना करणयुत्पत्तेः । अर्धस्य परार्थप्रतीतिय॑जनयैवेति तनाभिघामूलघ्वनेविषय इत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्तत्सदुपाख्या रामचन्द्रमसरिवरात्मजतत्सद्वैद्यनायभविरचिताया, काव्यप्रदीपटीका प्रमा- स्या काव्यशरीरभूतशब्दार्थविभागो नाम द्वितीय उल्लासः ।। उपोद्घातेनेति । प्रकृतस्य व्यचकशब्दनिरूपणस सिद्ध्यर्थतयेत्सर्थ. 1 तं अर्थम् । कीदृशीति । तया च वत्रादिवैशिध्यहेतुकत्वप्रकारेणार्यव्यक्तीच्यत १. तथा व्यजक सग. ३. 'अपि का-पुस्तकयो स्ति.

·. ३ उल्हासः] काव्यमदीपः। विविधस्यापि, न तु कस्यचिदेव । प्रतिमानुपामियोन नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा । या वासनेयुच्यते । तस्यां सत्यामेव चवैशिष्ट्यादिसरऽपि व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति प्रतिपादितम् । अतएव वैयाकरणादीनां न तया रस- प्रवीतिः । तथा धोक्तम्- 'सवासनानां नात्यादौ रसखानुभयो भवेत् । निर्वासनास्तु रशान्तर्वेश्मकुड्याश्मसनिमाः ॥ इति । यथाक्रममुदाहरणानि- 'अपिहुर जलकुम्भं घेत्तूण समागदम्हि सहि तरिमम् । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि सणम् ॥ सय वनी कामिनी । तखा दुशोरवरूपवैशिष्ट्य विजानता चौयरतगोपन व्यक्तीमवति । 'रेमिदं दोव्यल चिन्ता अलसत्तणं सणीससिसम् । मह मन्दभाइणीए फेर सहि ह वि अहह परिहवा ।' इति । प्रविज्ञार्थ इलयं । अतीति । 'अविष्टथुल जलकुम्भ राहीत्वा समागतारिल सखि खरितम् । श्रमखेदसलिलनि श्वासनि सहा विधाम्यामि क्षणम् ॥' धमाधी [खेदसतिरनि श्वासी ताभ्यो नि सहा निर्बला । ओपिडमिति । 'अनियं २ 'एकाकिन्या' नदी गत्वा आगनाया भयास्या दुतोऽयमीहरु यम इति नियन्ती समानशीला प्रतिदेशिनी प्रति वाचिदाह आपिगुटमिति । 'पिटर इति पारे 'विपुल इत्य' । मसीत्यप्रतार्यताध्दननम् । अतिशयेन पृथुन महान बलपूर्ण कुम्मम् । वेन दुर्वइत्वम् । गृहीला समागवासि । नतु मध्ये विनाम वितिभन्यनेन स्पेशविशययो ग्यता धन्यवे । समाग खेसरिलनि श्वानो दाम्या निसहा निन। चरितुमक्षति यावद् । सलिल्वोक्त्या वेदस माहुत्य व्यज्यते । मन' मियाम्पानि विश्राम करोनि । पया विविधकुम्भवनानन्यौप्य सम नान्यया शदिया वरतगोपन गम्पो । वश वहमाया कानिया शीरत्वादिरियादिति वरिष्टयस इकारले उRIE लम् । उनादरपचन्द्रिका १ 'ओगिदमिति । नानुरोपभोगो नी टीव मुक्ति । महोर' मदीयमिति दा। 'तुति की पटी परिभवतीत्यस पाकचार' इति विद । 'दुहेति दिनीयालमेर । तथानुशतना' इति दोभाकर राघ सतरायसि पलिपट पोय, । "टीगतो. 'भारततिर नयुक्त । 'क्रानिदोगर' इति केचिर । तत्र । गापामो नरामदार पति चण्डौहास रुसि, सनि वसिमौशिमादिक कर मन्दागिन्या मो मार्य स्वामी परमात हयगयत्वर । निसन मन्त्रामस्तत्मदिनदिस rg भदस भाव आशियम् । मन्दोलन मागे मारपैदशीपसासा । म हरीमन्या । सवार गमना मना मुल मामा वरिशाइलम्यो । मनिपानिपारिक साहासापरमाणी- ·काव्यमाला। अन दूनी प्रतिपाद्या तस्या अन्यदापि दृष्टदुष्टचेष्टया वैशिष्ट्येन तस्याः कामुकोपमोगो व्यज्यते । अनान्यदीयमुनिद्रतादिकमन्यत्र बाधितमिति सत्सदृशमुनिदातादिकं लक्ष्यत इति केचित् । तदयोधात् । सख्यातदीयो- निद्रतान्वयस्यावाक्यार्थरवात् । 'तयाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां बने व्याधैः साधं सुचिरमुपितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिले मयि भजति नाचापि कुरुपु ।' खेदो मात्सर्यम् । अत्र खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुध्विति काकोशि- ट्यान्मपि न योग्यं कुरुपु पुनर्योग्यं मातयमिति व्यज्यते । नन्वोतन काकुव्यन्येन वाव्यस्य सिद्धिः शोभनरवनिष्पत्तिः क्रियते । तथा चापरावया दौर्वरयं चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम् । मम मन्दमागिन्याः कृते सखि त्वामप्यहह परिभवति ॥ भागो रूपार्धके प्रोक्तो भागधेयैकदेशयोः' इति विश्वः । सरयास्त- दीयेति । सख्या नायिकासंबन्ध्यौनिद्रसंबन्यस्य वाक्यप्रतिपाद्यत्वाभावादित्यर्थः । मन हि नायिकागतीनियादेः सखीत्वेन तां प्रत्यपि दु:खदत्वं वाक्यार्य इति भावः । नन्विति । यद्यपि गुणीभूतव्यङ्ग्यस्वेऽपि काकुवैशिष्टयोदाहरणताया न क्षतिस्तथापि मुहद्भावेन पस्तुस्थितिकथनार्यतच्छटोत्यापनं बोध्यम् । शोभनत्वेति । त्यर्थः । अतएव सखीति संवोधनम् । एतेन स्वीयस्यौन्निद्यादेरल्यपरिभावकत्वासंभवात्स्सी. यसजातीयलक्षणेति निरस्तम् । एफेनोभयपरिभवाभावादप्पसमुच्चयानुपपत्तेश्च । अत्र मोद्धव्यवैशिष्टोन वामुकोपभोगव्यक्तिः।" इत्युदाहरणचन्द्रिका. १. 'तयाभूतामिति वेणीसंवरणे 'मार्य, कदाचित्खिधते गुरुः' इति सहदेवोक्त्यन- न्तरं 'गुरुः किं खेदमपि जानाति' इत्युपक्रम्य मीमसेनोक्तिरियम् । अत्र श्त्यमित्यध्याहत्य गुरुगारवण साक्षादनभियोज्यो युधिष्ठिर' इत्थममुना प्रकारेण सिने ग्लाने मयि खिद्यते- नेनेति खेदो मात्सर्य (म) भजति । कुरुषु कौरवेषयापि एव दुरवस्थायामपि न मजतीति सोपदासकाका वाक्यार्थः । किं कृत्वेचाहनुयाभूतामिति । नृपेरेव सदः समा तस्यां पाचार देशाधिपस्य राशस्तनया पुत्री जन्मप्रभृत्यपरिम्नाम् । अस्सस्परिग्रहेणैव तथाभूता सीधर्मिणी दुशासनाकृष्टकेशपाशा विशिय भवत्सनिघावपि कथयितुमयोग्याम् । दृद्धति भजनक्रियया समानककम, उपिन स्थितमिति च भावे प्रत्ययसिद्ध द्वितीयान्तं इंदयस्य कर्म । तथा च वफलस्य धरैरसाभिर्वने व्याथैः सार्थम्, नतु वानप्रस्स- नृपादिमियदुषितम्, विराटस राश आवासे गृहेऽनुचिनस्य सूदादिवेपस्यारम्भेग निभूतं गुप्तं यथा स्यात्तथा स्थिर्व च दृष्ट्यर्थः । दीपिकातरतु येवदुषितमित्यनेन समानकर्तृकम् । सनिधानात् । वैन पञ्चानामपि तदर्शनं लम्यते' इत्याहुः। अवा अस्तु-वकष्टपरैरधिः सहोषित मा दृता, विराटस्यावासे स्थित च मां दृष्ट्वा'त्यर्थ- माः । भत्र काशिटयान्मालयंसात्यन्तानौचित्यं मन्यते इत्युदाहरणचन्द्रिया.

·३ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। व्यङ्ग्य गुणीभूतम्, अतोन वन्य{ काकुरिति चेत्, उजव्यङ्गयस क्रोधन- कर्षपर्यवसयतया चाच्यसैव तदङ्गत्वात् । तदेतदुत्तम्-'नच वाच्यासच्या जमन काकुरिति गुणीभूतव्यजयवं शशम्' इति । तथापि काकाशितव्यप- रूपगुणीमूतव्यापप्रभेदत्ता कयमपनेपेति चेत्, न । अत्र नेति प्रश्नकालापि पाश्यार्थप्रवीतिपर्यवसानात् । यो काकू विना वाक्यार्थबोध एव नोपपद्यते वयैवाक्षिसस गुणीभावात् । यथा-'ममामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यादी भीमसेनादौ तादृशे यधरि । तदेतदुतम्-'प्रभमात्रेणापि काको. विधान्तेः' इति । भन्ये तु--'कुरपु न मजवाति नेकाकु: किम । ततः प्रभरूपः किमर्थ एवं हठाक्षिप्त इति तस्यैव गुणीभावो न्याय्यः । ननु क्रमेणापि काका व्यगयो गुणीभूतो भवति । अतएव गुपीभूत विभाग कामाक्षिप्तमिति हठायगी- क्षिसपदप्रयोग.' इति वापर्यमाहुः । "इमा मह गण्डपलणिमि दिहिं गणेखि अण्णत्तो। एहिं सच्चेभ महं ते म कवोला ग सा दिही। न्यचार्योपस्कृतो हि वाच्यार्थः क्रोधप्रकर्षपर्यवसायीति शोभन इलपः । वन्यज्ञ धनिलप्रयोजिका । स्फुटत्वादृत्तावनुकं हेतुं खयं दर्शयति-उत्तेति । क्रोधप्रक- पंकतया रसान्तरङ्गत्वेन व्यङ्ग्यमेव प्रधानम्, वाच्यं तु तदामिति वेपरीयान गुणीभूतमित्यर्थः । वृत्ती शशातनिरासी सिद्धवदेकेनैव प्रन्येन कृताविति दर्शमितु. माह-तदेतदिति। अपरागत्वाभिप्राय वाच्यसिध्यामिति पदमिति शोपन्यासे दर्शितमिति न विरोध. । प्रश्नमात्रेणेतिप्रन्यं विधान्तरेण गुणीभूतव्ययत्वाशवानि- वारकत्वेन व्याख्यानमाह-तथापीति । नञ्मानगतया प्रभव्यझिकया काक्वापि वाक्यार्थोपपत्तो खिच इत्यादिसमतगतकाका व्ययस्थानौचिलस्य न कावाक्षि- सत्वम् । यो विना वाक्यापर्यवसानं तादृशकाकुव्यङ्ग्यस्यैव तथात्वादिति समाधान- अन्यार्थमाह-अत्रेत्यादिना । किमर्थेति । किमित्यस्यायः प्रश्न एवार्यो व्यायो यस्या इलः। क्रमेण प्रवरूपन्यजयद्वारा । एवं चैतन्मवे वाच्यस्य सिद्धिः शान्दबोधः, तदर्थ काकुः, तायमनौचित्यमित्यर्थः । तेन बिना बापाच्छाब्द- बोधानुदयाद । काकाक्षिप्तरूपगुणीभूतभेदाशवाप्रवरूपव्ययस्य तयात्वेऽप्यनौचि- खरूपन्याझ्यस प्राधान्यादाशहानियम इति ज्ञेयम् । तइएति । तदा मम गण्ड १. 'वाच्या क. २. 'न नश्काकु: के. ३. 'काकुः किमर्थ ख. ४. "तरमा इति । नापिकाभयेन निकटवर्तिनीमन्या साक्षादपहाय नारिखकपोलगत तयतिविम्ब नायिकानुखावलोकननिषेण पश्यन्त नायक प्रति प्रतिविम्बापगमे दृष्टिविकारेण रहस्साया नायिकाया इयनुतिः। तदा यश सा कामिनी मत्सनियावासी । निममायनिमेषतया उपाभूतामिव ! पनि रति पाठे ननितां निहिवानिलयः । सेवाइनिति तदवस्यैवेत्यर्थः । स विधानिमेषा । याच सखीसानिध्यातिरिकसकसके ·५२ काव्यमाला। वाक्थमनेकपदम् । तेनात तदेदानींपदारमक्याक्यवैशिष्ट्यान्मत्सखी कपोल- प्रतिबिम्बितां पश्यतस्तै दृष्टिरन्याशी 1 चलितायां तु तस्यामन्याशीयहो प्रच्छन्नकामुकत्वं तवेति व्यज्यते । उद्देशोऽयं सरसकदलीथेणियोमातिशायी कुशोत्कर्षाहुरिवरमणाविभ्रमो नर्मदायाः। किं चैतस्मिन्मुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येपामने सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥' अत्र नर्मदोदेशरूपस्य तद्विशेषणीभूतदातकुनादिरूपस्य च वाच्यस्य ययोक- विशेषणस्य वैशिष्ट्यारसुरतार्थ प्रविशति व्यज्यते । गोल्लेइ अणोउमण भत्ता में घरमरम्मि समलम्मि । खणमेतं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामोn' स्थलनिमग्ना दृष्टिं न नयस्यन्मतः । इदानीं सैवाहं तावेव कपोली न सा दृष्टिः ॥' उद्देश इति । ऊर्ध्वदेश उच्चस्तीरभूप्रदेश इत्यर्थ । वातविशेषणं सुरतसुहृत्त्वम् । कुजविशेषणं गुभन्मधुकरत्वरूप उत्कर्ष । णोल्लेईति । 'नुदत्यनाईमनाः वर्मा सादग्दष्टिविरदस्वदेदानी पदारमकवावयगम्यः सखीतानिध्यामावस स्वप्रयोजक यमवगमयदीति वाक्यवैशिष्टयोदाहरणम् । इत्युदाहरणचन्द्रिका. १. "उद्देश इति । नायिका प्रति रमणार्थिनः कामुकस्योक्तिरियम्, इत्या वा। हे तन्वि, कदर्पवेदनया तनुतायोगिनि, अय नर्मदाया. नर्म ददातीति नर्मदा, मतु यथाकथचिन्नदी तस्या देश ऊध्वों देशः रसलनभयेन संचरतामनपलोकनीयस्तिष्ठवीलन्वयः । 'उदिश्यते दूरादेव जनैनं पुनर्गम्यत इति निर्ननत्व सूच्यते' इति दीपिका । कीदृशस्तत्राह-सरसेत्यादि । सरसाना निग्धाना कदलीना श्रेण्या पतया या शोभा तयाविशय्यतिशयितः । अत्र सरसत्वेन शुष्कपर्णध्वनिराहित्यम्, श्रेणीवेन च वेष्टनं गम्यते । तथा कुजानामुत्कण गुमन्मधुकरकरम्बितकुसुमसमृज्यादिरूपेणाङ्कुरितोऽभूतप्रादुर्भूतो रमणीना विनमो विलासो या स'। तथा चानुत्पन्नाविलासानामपि नवनवोन्मेषशालिविलासोदयाद्भवत्याः कामु कौमुरये दुरुचर व्यसन स्यादिति भावः । न केवलमेतावदेव वेमुख्ये वाधकम्, कि त्वम्पदरि बल्वदस्तीत्याह-कि चेति । एतस्मिन्प्रदेशे ते शैत्यमान्धमौगन्ध्यवत्तया प्रसिद्धा बाता वान्ति। कीदृशाः । मुरतस्य सुहृदः यमघमाधानोदनेन निरतिशयानन्दमय- त्वरूपसरतोत्कर्षहेत. 'यमापनयनेन पुन पुनः प्रवर्तनया मुहद' इत्यन्ये । येषां वातानामग्रे मनोम् सरति चहति । मनोभूत्वेन सचेतसा दुष्परिहर इति धन्यते । मर्मशवेति केचिर । कलितो वोऽकाण्डेऽनवसरे । निमिचाभाव इति यावत् । कोपो येन सः । पुरतवेनुस्ये तु दृढ कुपितः विमिव न करिष्यतीति व्यज्यते । अत्र वाघ्यस्य देशादेरुचविशेषणवैशिष्टयाकामुकाभिप्रायन्यतिः । इत्युदाहरणचन्दिका. २. 'काचि संताधिन तटस्थतयेव संनिहितमुपपति प्रति सक्तकालसूचनाय प्रतिवेशिनी प्रत्यार-मोडेवि । 'होर इसनन्तर 'पवर त्यधिकपाटे घेवलमिति दोध्यम् ।

·. ३ उल्लास.] काव्यप्रदीपः। अन्यसनिधि सनिहितोऽन्य । तेनान प्रतिवेशिनी प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छापुरपरूपस्यान्यस्य समिधेवैशिष्ट्यारसनिहित प्रति सध्या सफेतसमय इति व्यज्यते। 'सुव्यह समागमिस्सदि तुझ पिओ अज पहरमेण । एमे कि ति चिहसि ता सहि सजेसु करणिजम् ॥' अत्र प्रकरणस्य प्रस्तावस्याभिसारसबन्धिरवरूपवैशिष्ट्यादुपपति प्रत्यभिसा न योग्यमिति व्यज्यते । 'अन्यत्र यूय कुसुमावचाय कुरुध्वमन्नामि करोमि सरय । नाह हि दूर अमितु समर्था प्रसीदताय रचितोऽञ्जलिर्व ॥' अन देशस्यातिविविक्ततादिरूपवैशिष्ट्याद्वक्तवैशिष्टवादिसहिनारसरया छन. कामुको युप्मामि महेय इति प्रियसखी प्रति व्यज्यते । गृहमरे सकले। क्षणमात्र यदि सध्याया भवति न का भवति विश्राम ॥' 'श्रण ण्णमणा' इति पाठे त्वनन्यमना इत्यर्थ । अनाई निष्ठुरम् । सुवइति । 'श्रूयते समागमिष्यति तब प्रियोऽद्य प्रहरमानण । एवमेव किमिति तिष्ठसि तत्सखि सजय करणीयम् ॥' एवमेव निापारा । करणीय रन्धनादि । सन्जय साधय ॥ प्रक रणस्येति प्रस्तावपदार्थकथनम् । अभिसारसंवन्धित्वेति । अभिसरणप्रस्तावे हि प्रियागमनमभिसरणनिषेधसूचकमित्यर्थ । अन्यत्रेति । कुमुमानामवचाय हस्ते नादानम् । 'हस्तादाने रस्तेये' इति धन । अस्मीत्यहमऽव्ययम् । सख्या नुदति प्रेरयति । अनामकरणम् । तेन प्रमादियानालम्बनेनापि नावकाश इति ध्वन्यते । गृहमारो गृहकायनिर्वाह । सबल इत्यनेन सार्वकालिकी व्यग्रता सूच्यने । यदि क्षणमात्र विश्रामो भवति तहि संध्याषाम् । अथवा न भवति इति योजना । अत्र कामुकतनिधित्वरू- पाद यसनिधिवैशिष्ट्या सकेतकालसूचनाभिव्यक्ति । इत्युदाहरणदिका १ 'मुबईति । उपपनि प्रत्यभिसतुं प्रसिता नायिका निवारयितुं सख्या इयमुक्ति। समागमिष्यतीति श्रूयत इत्सवय । श्रूयते नतु चिरकाल अतम् । सम्पपूर्णकाम आगमिष्यति प्रिय इति सोलुण्ठोक्ति । अद्य नतु दिनातरे प्रहरमात्रेण, नतु विल म्दात् । एवमेव तदीयभोजनाचुपयोगिव्यापारराहित्येन । करणीय रचनादिक सत्रय साधयेत्यर्थं । अत्र विदितरहस्यया सरया कृतस्य प्रियागमनप्रस्तावस्याभिसरणप्रकरण कृतवरूपावैशिष्टया प्रस्तादपदवाच्यस्य प्रकरणस्यामिसारसंबधिवरूपादा दैशिष्टया निवारण व्यन्यते । इयुगहरणचन्द्रिका २ 'अन्यत्रेनि । हे सख्य, यूयमन्यत्र इतो दूरम् । कुसुमानामववाय हस्तेनादानम् । तथा चापत्र इस्तप्रावकुसुमबाहुल्यमिति प्रलोभ नम् । अस्सीसहमर्थकम् । अवाहमवचाय करोमि । हेतुमाह-नाहमिति । हि यादर अमितु सचरितुं न समर्थो । प्रसीदत प्रसन्ना भवत । अय वो युग्मभ्यमजलि प्रणा माअली रचित कृत । सर्वाभ्य एकोऽअलिरप्यसामर्थ्यादेव । अत्र देशस्य निर्जनत्यादिव. शिष्टशल छन्त्रकामुरुमेश्णमाश्वस्ता प्रति व्यज्यते । युदाहरणचन्द्रिका ·५४ काव्यमाला। 'गुरमणपरवस पि कि भणामि नह भन्दमाइपोम महम् । म पवार्स बच्चसि वय सर्स जेब मुगसि करणिनम् ॥' अत्राद्यपदप्रतिपाद्यमधुसमयवैशिष्ट्याहतुरवस्याविशेषसहितादिदानी यदि व जसि तदाहं तावत जीवामि, वव तु न जानामि गतिमिति प्रिय प्रत्य नुरक्तया व्यज्यते। आदिग्रहणाचेटालीलादेः । तत्र चेष्टा यथा- "द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यमारनिया प्रोडास्योरयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधःक्षिप्ले घले लोचने वाचस्तत्र निवारित प्रसरणं संकोचिते दोलते।' य्यज्यत इत्यन्वयः । गुरुजनेति । 'गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्द- भागिन्यहम् । अद्य प्रवासं व्रजसि ब्रज लयमेव श्रोष्यति करणीयम् ॥' गतिमव- स्थाम् । आदीति । कालादेरित्यादिपदादित्ययः । चेष्टादेरिति वृत्तिगतादिपद- माझमाह-लीलादेरिति । आदिना हावान्तरपरिप्रहः । द्वारस्योपान्ते निरन्तरे २. 'गुरुअणेति । तुहेति द्वितीयान्त पूर्ववत् । संबन्धसामान्यविवक्षया या पष्ठी । गुरुजनो जनमात्रम्, न तु विदग्ध' । स एवं पसन्ते प्रवासप्रेषणात्परः शनुः। तस्य वश अधीनेति सबोध्यविशेषणम् । तेनानिवार्यत्वम् । पियेत्यनेन गमने दुसोत्कण्यम् । कि भणा मि पदामि। परायत्ते निरर्थकत्वात् । मन्दमागिनी अल्पमाग्या । यतस्तवेयं मविः । किमया नियते तत्राह-अवेत्यादि । अद्य प्रकरणादसन्ते । यत्र प्रवासिनोऽपि गृहमायान्ति । मजेति रोपोक्तिः । स्वयमेव करणीयं कर्तुमर्दै जानासि । तेन स्वधैर्य व प्रायो गच्छतीत्यमिमायः । अत्रायशन्दप्रवीतात्प्रतिदिनोपचीयमानत्वादिरूपा. दसतकारवैशिष्टपादिदानी पद्मने न बीवियामीति व्यस्यते । इत्युदाहरणचन्द्रिका. २. 'चेयदे, ग. ३. 'चेष्टायो क. ४. 'बारोपान्तेति । नियं प्रति नायकस्योतिरि- यम् । मयि द्वारस्योपान्ते समीपे निरन्तरे निर्व्यवधानेऽत्यन्तसनिहिते सति तया प्रकृतया नायिश्या सौन्दर्यस्य साराणां श्रीः सपत्तिर्यत्र, सौन्दर्येण साराणा प्रधानामिव श्री सोमा वा यत्र तयाभूतया । ऊरयुग प्रोहास्य प्रसार्य परस्परेण समासक्त संबद्ध समासादिन स्थापितम् । अथवा मावे उपन्ययः । तथा च समास प्रापित मित्लभः । तथा शिरसंवघ्यशुक पुरतो मुखोपर्यानीतम् । चले चपले लोचनेऽपः- शिष्ठ संचारिते । दाचो वचनस तन्नानाविध प्रसरणं सतीषु प्रवर्तन निदारितन् । होते मुजलते संकोचिने । आकुज्य मिभः संयोजते इत्यर्थः । अत्र पनभिवाक्ये. शासनादिचेष्टावैशिष्टयास्त्रमेण सृष्टकालिन गदागमन स्यास्तसमयकोलाहलाहित्य पा. रिटोपिकालिगनानि व्यज्यन्ने। तेशानुरदासीति रहस्यं योयते । तत्र राष्टका- मनम्वरूप-संमुडागतायां प्रयोज्यायामन्यापदेशेन गच्छतो गाग गावस सर्वानं राष्टकम्" इति वात्स्यायनरचे विम् । इत्युशहरमचन्द्रिकासंक्षेप..

·३ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। भवोरसमासगादिचेष्टावैशिष्ट्याप्रच्छनकामुकविषय आकृत्तविशेपो वन्यते । तन्न प्रथमार्धेन स्पृष्टकमालिङ्गनम्, शिरोंशुक पुरत भानीतमित्यनेन गूडमाग- च्छे रिति, अध क्षिसे चले लोचने वाचनत्र निवारितं प्रसरणमित्येताया सूर्यास्तसमये कोलाहलरहिते काले समागन्तव्यमिति, संकोचिते दोलते इत्यनेन पारितोपिकमालिशन करोमीति व्यज्यते । यययेकवोदाहरणे भेदा- तापयपि सन्तीति वदेवोदाहरणावरं संभवति, तथापि नि संदेहपुरपत्तये प्रासावसरतया पुनः पुनरुदाहियते । वक्तृयोद्धम्यादीनां प्रत्येकमेच न बाक. स्वम् , किंतु मिलिवानामपीति द्रष्टव्यम् । तत्र द्वयोव्यंक्षकत्वं यथा-- 'अता एस्थ भीमजद एत्य भई दिनसों पलोएहि । मा पहिम रत्तिअधिक्ष सजाए मह णिमजहिसि ।' नन्वर्धमात्रभ्याम्त्ये शब्दार्थयुगकाम्यस्य व्यजकत्वं न सिद्धमित्यत आह- शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थों व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छब्दस सहकारिता ॥ ३ ॥ इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृत काव्यप्रदीपेऽर्थव्यञ्जकता निर्णयस्तृतीय उपास.. - निर्व्यवधाने । प्रोहास्य प्रसार्य । स्थुष्टकमिति । दूरसव प्रियस्य साझे. खाशान्येव मेलयित्वालिङ्गन स्पृष्टकमित्याहु । मेदान्तराण्यपीति । अन्यत्र यूयमित्यर देशवैशिष्ट्यवद्वत्तृवैशिष्ट्यमपि दर्शितम् । अथेति कालवैशिष्टयोदाह- रणेऽपि वक्तुरवस्थाविशेषरूपवैशिष्ट्यमित्येवमित्यर्थ । अत्तेति । धान निमज्जति अत्राहं दिवसक प्रलोकय । मा पथिक राज्यन्ध शम्याया मम निमवयसि ।। श्रावयोरिति का । निमन्नति निस्सन्दा शेवे । अहमित्सर शयनक्रियानपादाना- निनाविरहध्वननम् । शब्देति । प्रससीकृतकामिमिथुनादी त इत्यादौ चाखादविर- हादन्वयव्यतिरेकाभ्या शब्दसापि हेतुत्वम्, परिरतिसहलतदभावाभ्यो शब्हा. प्राधान्यमर्थप्राधान्ये विपरीत घेखेतावान्विशेष इति भाव ॥ इति धीमत्तत्सदुपा- ख्यश्रीरामचन्द्रमपरिवरात्मजतस्यद्वैद्यनायमविरचितायां काव्यप्रीपटीकायां प्रभा- स्थायामर्थन्यभकतानिर्णयो नाम तृवीय उदास ॥ १ "वत्तेवि । वपदूला इयमुक्ति । 'मजा' इति पाठे भार्या साधी न विदग्धा । निमज्जति वाक्यानि पन्दं ते नतु नामापा । वेन द्वारा दिलम् । मन तवो मिन्नस्थलेहमहमेव नारसहिता । यत्र सायोपादानुस्या निद्रारादित्य स्वस्थ ध्ययने । दिवधमिति निन्दाया कमत्यप । वस समागमप्रतिशत्वार । दिदीया चात्यन्तसंयोगे । दिवसक व्यायेत्सर्थ । 'दिनहर' इति पाठे दिवसके प्रलोकय सम्म गवलोकय 1 पविकरायन्वेति च रहस्यगोपनाय । पविकत्वन अमादिस्मरणयोग्यवाया रान्यायवेन च स्वशव्यापतनप्रमोधोदनार । अन्यथा प्रमत्तानेरे रहसमझाने।

·५६ काव्यमाला। . चतुर्थ उहास । यद्यपि काव्यलक्षण विभाग च विधाय लक्षणपदार्थेषु विवेचनीयेपु विशेष्य. पैदस्याथै शब्दायों विचारिती, इदानी विशेषणपदापांना दोपगुणालंकाराणा निरूपणमुचितम्, नतु काव्यभेदस्य वन्यादे दानाम् , तथापि ध्वन्यादे भैदेषु ज्ञातेपु दोषादीना हेयोपादेयतयोरवगमो भवति । तयोविदोपनिष्ठ वात् । यथा श्रुतिकटुरव दोपो ध्वनिविशेपे शृङ्गारादिश्वनी हेय , रौद्रादिरसध्वनी चित्रभेदे वा अहेय एव । माधुर्यादिर्गुण शृङ्गारादिध्वनाथुपादेय , रौद्रादि ध्वनी स्वनुपादेय एव । अलकारोऽपि यमकादी रसादिष्वनावनुपादेय , चिन भेदे तूपादेय एवं । तथाच दोपादिनिरूपणोपयोगिधु काव्यविशेपमभेदेषु निरूप्यमाणेषु प्रसङ्गादनुपयोगिनोऽपि निरूपणीया इस्युलासनयेण काव्यमेद- नयभेदो निरूपणीय । तत्र प्रथमे घनिभेद । तन तावनिर्द्विधा-अवि. पक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च । तत्र यद्यप्यभिधाया प्राथम्यात्तन्मू- लको विवक्षितान्यपरवाच्य एवं प्रथम निरूपयितुमुचित , तथापि लक्षणा मूलव्यानाया प्राङ्किरूपणात् 'पशूननक्ति' इत्यत्रेव प्रावृत्तिक क्रममुपादाय, सूचीकटाहन्यायेन चा प्रथममाधमुद्दिश्य विभजते- - मेदेषु शासेप्चिति । रसध्यनित्लादिना शनित्यर्थ । तयोहयोपादेयतयो । विशेपेति । ध्वनिविशेषनिष्ठत्यादित्यर्थे । तदेव दर्शयति-यथेति । यस्य हि योऽपकरप्रयोजक स दोपतन हेय । अन्यत्र तु स न दोष । अतएव न हेय । यमकादिरिति । चित्तविक्षेपकत्वादिति भाव । चिनभेदेषु शब्दचिनारये । काव्यविशेपप्रमेदेबिति । काव्यविशेषाणा ध्वन्यादीना प्रमेदेषु रसध्वन्यादिरू- पेपु । नवेवमपि यन्निरूपण विना दोपादिनिरूपण न सभवति त एव मेदा निरूप. पीया न त्वन्येऽपि तनाह-प्रसङ्गादिति । तन उल्लासत्रयमध्ये । प्रागिति । अभिधामूल्यवनात पूर्वमित्यर्थः । पशुनिति। प्रतापतिदैवत्यमागसाधनाना सप्त दशपशूनामुपाकरणादय पो शसस्कारा सह वर्तव्या । 'प्राजापत्यैश्चरन्ति' इत्येकए- देनोपादानात् । अत सर्वेषामुपाकरण कृत्वा ततोऽजनमिति पदार्थानुसमयाख्यकमेण किमधनमुपाकरणवद्यत कुतश्चित्पशोरारभ्य कार्यमुत येन मेणोपाकरण प्रत्त तेनैव क्रमेणेति सशये नियामकाभावादस्वनियम । अधनादिकरणे तु पूर्वप्रवृत्तो पाकरणक्रमस्यैवोपस्थितस्य नियामकत्वसमवात्तुत्वव्यवधानसंभवे न्यूनाधिकत कल्प महेत्यादयोरित्यर्थे निपात' । स्वमात्रोपादाने रहसप्रकाशापत्त । तरणतया स्वशय्याप वनस्वालन्नानुचितत्वारा समावोहनन् । निमपति शयिता | 'णिसञ्जर' "णिसज द्विसि' इति पाटे निपीदसि नी म्यतीति संस्कृतम् । अत्र गृहे विधमानाया अश्या प्रतिवदलया दधिर निश्चेष्टत्वादियोगादन्यस चासवानिश ध्यवहरेति वनृपति पापवैशिष्टयात्प्रतीयत इति दिवायुदाहरणचद्रिका १ 'पस्याभशम्दाथी' क, 'पदार्य शुम्दा ग ३ 'अपि क पुस्तके नास्ति ३ 'चरियथा'क'चनिर्दिविर"रा ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ५७ अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेचनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥१॥ वाच्यः वाच्यजालादिधर्माणां धर्मी अविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयबोध- विषयतया अनपेक्षितो यन्न सः । वन यद्यप्यविवक्षितवाच्यमानस्य भायं विभागः, किंतु तद्विशेषस्य ध्वनेः । नतु शब्दात्तयागमः । सयापि यत. दोरेकार्थपरामर्शकतया तत्र ध्वनाविति तच्छब्दार्थस्य विन्यभेदे यच्छन्दार्थोऽपि ध्वनिरेव लम्पते । अयं च ध्वनिभेदो वक्षणामूलगूढन्यन्यप्राधान्ये सति संभवति । अविवक्षितत्वं च वाच्यस्यान्वयानुपपत्तेः । सा च वाच्यस्यानुप- युकत्येन, उपयोगिनि रूपान्तरे तारपर्यादा, स्वत एवान्दपायोग्यरकाद्वा । अनुपयुक्तत्वमपि पुनरकरवात्, विशेषानाधायकत्वमावादा। तमोभयत्रापि वाच्यमर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्पताचच्छेदके संक्रमितमाश्रयायेन परिणभितम् । वाच्योऽप्यों रूपान्तरेण लक्ष्यत इत्यर्थः। द्वितीये तु वाच्यमत्यन्ततिरस्कृत फेनापि रूपेणान्वयप्रविष्टम् । तनार्यान्तरसंक्रमितवाच्यं पुनरक्या- नायोगाच प्रवृत्तिकमेणैवानुष्टानमिति मीमांसकसिद्धान्तोऽत्र दृष्टान्तीकृतः । प्रवेऽपि लक्षणामूलव्यसनाया लक्षणामूलध्वन्यपयुक्तायाः पूर्व प्रतितदुपनीविलक्षणामूल- ध्वनेः प्रयम निरूपणमिलेतावता साम्यात् । लक्षणामूलव्यसनतदुत्यध्वन्यासाशि- वेन परस्परमनिकर्षस्य न्यायनिदत्वात् । सक्षणामूलधनेः पवातिरूपणे तदानक्ष- णमूलभ्यअननिरूपणस्थाभिधामूलव्यजनतदुत्याभिधामूलध्वनिभ्यो द्वाभ्यो व्यवधान- मिति विप्रवर्षापत्तेरिति भावः। दृशन्ते विध्यवगतसाहित्यानुरोधारक्रमनियमः, ह तु तदभावात्स ने युक इत्यत आह-सूीति । अभियामूलस्य बहुमेदत्वा. दिति भावः। नन् जालादेरैव वाच्यत्वादविवक्षितवाच्यखस्यासन्ततिरहितवान्मार्थान्तरसंक. मितवाथ्योभयसाधारण्येऽपि वाव्यस रूपान्तरेण लक्ष्यलरूपस्यार्यान्तरसंशामितत्व- स्यासंभव इयतो प्याचष्टे-पाच्य इत्यादिना । वाच्येन रूपेणेपर्षान्तरसंक्रमि. सवाच्यसंपदार्थम् । अनपेक्षिततार्याविषयः । कुन्तानामपि वाच्येन प्राधान्यरू- पेणानपेक्षणासंग्रहः । लक्षणामूलेति । लक्षणाया मूलं प्रयोजनतया हेतुभूतम् । तेन निरूदलाक्षणिकोत्यध्वनिम्यादत्तिः । गूटत्वप्राधान्ये व याच्यातिसमन्वोपलक्षके। वेनाष्टविधगुणीभूतव्यङ्ग्यश्यावृत्तिः । उमयप्रापि अनुपयुक्तमेददयेऽपि । आश्रय- त्वेनेति । इदमुपलक्षणम् । कुन्ताः प्रविशन्तीवादावर्यान्वरे पुश्वारियमिण्याय. स्वेनापि परिणामसाभ्युपान्तम्यत्वाद । मुरमपरिणामस्यासमवादाचाच्यो। ऽपीति । स्पान्तरेण गम्यमानत्वमेव परिणाम इलपः । कुन्तानामपि विशेषगत्येन रूपान्तरेण लक्षणायपाभुतेऽपि न दोष इलः। 'तश आपन्ठे गुमा पदावे सहदयन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ।' पाते १. पान्मादायक. २. परेशाविक ५. 'पुनरा ·५८ काव्यमाला। 'ताला जाअन्वि गुणा जाला ते सहिभएहि घेपन्ति । रइकिरणाणुग्गहियाइँ होन्ति कमलाई कमलाई ॥' अत्र द्वितीयकमलशब्द सौरमादिगुणयुक्तस्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितवाच्य । विशेपानाधायकत्वमानाद्यथा- 'वामसि वच्मि विदुपा समवायोऽन तिष्ठति । भारमीया मतिमाथाय स्थितिमा विधेहि तत् ॥' भन्न वन्मीत्यनुपयुकार्थम् । अनुपादानेऽपि वचनक्रियाप्रतीते । अत उपदे- शत्व लक्ष्यम् । वन वाच्यार्थ सक्रमित 1 एव त्वामसीतिपदे अप्यनुपयुकार्थे । सबोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनर्मतावाते । यच्मीयुत्तमपुरुषेणैवास्मदर्थस्य खरकर्तृकरवप्रत्ययात् । अतस्ताम्या ययोरपदेश्यासत्वयोसवाच्या समिती। सया भात्मीयाया एव मते सर्वैरास्थानादनुपयुक्तरपेनात्मीयाशब्देन प्रमाणपरि- गृहीतत्य लक्ष्यमाणे वाध्य सक्रमितम् । 'अस्मद्युत्तमः' इत्यनार्थप्रहणादस्सि. योगे वच्मीयुत्तमपुरुष । भत्यन्त तिरस्कृत यथा- "उपकृत बहु नाम किमुच्यते सुननता प्रथिता भवता परम् । विदधदीशमेव सदा ससै सुखितमारस्व तत शरदा शतम् ॥' प्रसिद्धा गुणा सहदय गृहमन्ते तदोत्कपतिवो जायन्त इत्यन्वय । टान्तमाह- रवीत्यादि । अनुगृहीतानि स्पृष्टानि कमला नि कमलनि सुरमीण्यालादमनि वा भवन्ति । अनावयाभूतेषु कमरत्वनालमावो व्यगय कमलपदलक्षणालभ्य । अत्र रविकिरणाननुग्रहेण न केवल सौरमादिगुणहानि , अपि तु मलत्वसाम्पा- न्तर्गतिरपि नेति रक्षणामूलध्वनि । स्वामस्मीति । अनोपदेशरणागूल हितसाधनत्व व्ययम् । खामियुरेश्यत्प १ "वामसीति । अस्सीसहम। एव च यत इत्पधावस 'यद्योज विदुधामसाधारणशान बता समवाय एकवाक्यतापन्न समुदायस्तिष्ठति तत्तसादामीय तार्या मतिमास्थायावल म्यात्र सिति वियहीति वाक्यार्थस त्वामुपदेशाहमदमाप्तो वच्म्युपदिशमीत्युपदेशक्रियान लेनान्वय" । 'आदाय' इति पाठे गृहीत्वा । अवलम्येति यावद । निह समवायात्मीयश दानामा गुपरपराभवपराननिभवनीयत्वाबाध्यत्वानि दर्शितलक्षणामूलानि न्यायानि । एक सामइमिसनयोरवश्योपदेश्यतिताहितत्वालहनीयाशसे । वमीलस चादरणायस्वमिति । मचितु-स्थितिशम्देनापि सावधाना सिविलक्ष्या । पिच्छिद्रापेक्षित्व व्यसम्' इत्याद । पूत्र पुनरुचवादिहेनुपियानाधायकत्वादान्तरसक्रमितत्वमिति यमप्यथा न्तरसंक्रमिदवाच्यवनेरुदाहरणन् । युसहरणका २ "उपस्तमिति । त्वया यहूपात तत्र वदिषये किमुच्यचे किं वाच्यम् । ददुत्वादक्तु न शक्यत इत्यथ । मरता पर केरल मुजनता प्रविता प्रकटिता। तथा च सौजन्यमयुक्त श्वेतावानुपकार , न तु प्रत्युपकारनामापाभिप्रयुक्त इति भाव । है सड, उत यसात्मजनठा प्रथिता ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। अमापकारिण्यावयायोग्यरुपकृतादिपदे. स्वार्थविपरीतं लक्ष्यते । भघ तत्र वाध्यस कथंचिरप्रवेशः । स्वयवमपकारेऽपि क्रियमाणे मया प्रियमेवोच्यत इति स्वसाधुत्वं व्यङ्ग्यम् । तवोपकारापकारविवेको नास्तीति वा । अयं च प्रभेदो न केवलं सिरोधिलक्षणया, किं वन्यनापि । यथा- 'भाधूतसस्वेदकरोरपलायाः सितावगूढमतिकूलवाधः । प्रियो विहायाधरमायसाक्ष्याः पपी चिराय प्रतिपेधमेव ।' अन पपावित्यनेन सोस्कण्ठं निरीक्षणं लक्ष्यम् । उरकण्टातिशयो व्यायः । द्वितीय ध्वनिमेदं कारिकाधाभ्यामुद्दिश्य विभजते- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । ध्वनिरिति प्रकरणालभ्यते । भन्यपरं व्यङ्गयोपसर्जनीभूतम् । भयं भेदो. अभिधामूलगृढव्यङ्गाप्राधान्ये सति द्रष्टव्यः । एष सु- कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥२॥ सूचीकटाहन्यायमाश्रित्यालस्यत्रमयन्यस्य पूर्वमुझेश । सस्येवरवात् । द्विती- लक्षणामूलं चावश्यवाच्यहिताहितलम् । तथास्मीत्युपदेष्टलक्षणामूलं चानुनीया- शत्वं व्ययम् । एवमात्मीयामित्यमाविगीतपक्षाश्रयणमित्यू धम् । उपकृतमित्यादावप. फारादतिशयोऽपि व्यन्यो योप्य । आधूतेति । सितेनावगूढारछादिता प्रतिका पामेति निषेधयोधिका वाग्यस्था इत्यर्थ । प्रतिषेधं तदोषवाक्चेयादिकम् । अन्यपरमिलस्यान्यतापर्यय मित्स्य व्याये तात्पांविषयलानभ्युपगमादर्समव इत्यतो य्याचटे-ध्यायेति । लक्ष्यारक्ष्यक्रमलादिविभागो विवक्षितान्यपरवाच्य- स्वेति दर्शपिनुमाह-एप विति । न रक्ष्यो वाच्यप्रतीत्यपेक्षया यमो यस्य ताशं प्यायं योल्यं । एकत्वात् अलक्ष्यक्मत्पनरभेदत्वात् । पञ्चदशेति । मान्दार्थोभयशचिमूलत्वेन विविधस्स लक्ष्यममस शब्दचिमूलस्यालंकारवखरूपव्य- यविध्या विध्यम् । अर्थशफिमूलस्य दादा मेदा । उभयरिमूलस्यैकः । इलेवं पधदर भेदा लोप्या ॥ ननु विभावानुभावव्यभिचारिसमूहालम्यनसंग ररा• त्व विभावारिसप्रवीलो. क्रमस्वैवाभावादमम इलेव याच्यम्, न सलाम इस सम्मार शशमेव सश दिपवन दान म्याप्य यति रागयुक्त पदा साच्या भारत विशेष मुल्यो । १ प्रकरणादिना पदारसरमा प्रबोषितों विपरीत एव । दया-गावमाानम् । मुबनता ना । उसे स्त्री । अतित सिनियरमारावापो पहा । सविधान विपरासस माधुवं । वोरायसिस नारी का । पित पेरिसराताम्मापनेराहरण पसारमा स.

·६० काव्यमाला। यस्य तु पनदशभेदत्वात् । विमावादय एव न रसः, किंतु रसस्तैनिप्पद्यत इत्यत्ति विभावादिरसप्रतीत्योः क्रमः । स तु न लक्ष्यत इति क्रमस्यालक्ष्य- स्वलक्ष्यत्वकृतं भेदद्वयमित्यर्थः । रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। मिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः॥३॥ भक्रमोऽरक्ष्यक्रमः । तरन्देन रसमावयोः परामर्शः । आदिग्रहणा- भावोदयमावसंघिभावशवटत्वानि । नन्वाभासवद्सस्य शान्त्यादयः किं भोक्ताः । निरन्तरावयवस्यापरिच्छिन्नस्य निरतिशयस्य वैद्यान्तरसंपकंशून्यस्य उदभावात् । मामासरवं तु तिर्यगाद्यधिकरणतया भविरद्धम् । भिन्न इति । यन प्रधानं रसादिम्तन म्वनिः, यत्र त्वप्रधानं तत्रालंकार इति भावः। रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके वानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ ४ ॥ तत्राह-विमावाद्य पवेति । 'व्या रातर्विभावाय.' इति वक्ष्यमाणसूत्रात्का- म्यजन्यविभावादिप्रतीनिमाण प्रोत्रियादेरपि रसयोदृवप्रसङ्गाधति भावः । निष्प- तिरप्रे म्यारल्यास्यते । नच य्यायव्यपस्योरपि प्रदीपघटयोरिव युगपदानमविरुद्ध- मिति पाच्यम् । रीपस्य खरूपत एव व्यप्रकत्वम्, विभावादेस्तु ज्ञातस्यैति वेषभ्येऽस्स युगपदानायोगात् । ममाप्रहणं च रसोदोधसामन्या विषयान्तरमानन· तिवन्धकन्नम्यानुभवपटेन हप्त वात् । श्रतएवोषम्-'विगठितवेद्यान्तरमानन्दम्' इति । नन्यिति । यया रसस्वाभाधरूपो विकार उक्तस्तया शान्त्यादयोऽपि विकाराः किमिति नोचा इलधः । रामाघरो-निरन्तरेति । निरन्तरा सवि- चिमाना अश्या बिगावादिरूपा यस्येलर्थः । रसम्य विभागायनुसंधानजी- पितरोन तद्विरदपायाः शान्तेरसंभव इसः । नदि विमायायननुसंधाने माम्यदयग्यः स्थायी पेनाप्यव्यरुपमवति हेतुः । अयान्यतापः परिच्छेद एवं रमशान्तियारमा गापि नेलाद-अपरिच्छिन्नस्येति । एवमभिव्यकस रग- संम्पसाबम्पापि शान्तिनं संमपतीत्याह-निरतिशयस्येति । संधि- परयोनिराणायाह-येद्यान्तरेति । पस्तुतस्तु रसम्य स्थापिभावमूदकत्वास पानसर्मभवः, समो वा न यमधर इति योप्पम् । यामासत्यं त्यिति । गाभिमाह मे परशममारपिस्दम् येन रसे न संभदित्यर्थः । यति । 'एन्य बाग' गुररिप्पमा सर्पः । षतु गुणीभूतम्या 'थर्य गरमी' यादी यारादिरमादे मारगाया तारवादयोऽलंगरा सम्पनीमयप्पा । प्रमदेति । एनप नामोपलक्षणम् । तयोष परसरा. १. माग..''तुटके नास्ति.

·४ उहासः] काव्यप्रदीपः। विभावा अनुभाषास्तत्कभ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥५॥ अथेति समुच्चये । कारणानि प्रमदेन्दूदयादीनि कारकोहीपकरूपाणि । कार्याणि- 'स्वेद स्वम्भोऽथ रोमाश स्वरमलोऽय पेपथु । वैवयमच प्रलय इस्पष्टी सारिवका मेवा ॥' पानोबुद्धिशरीरारम्भरपाणि घ कटाक्षमुजक्षेपादीनि । सहकारीणि तेषु जनयितश्येपूरकण्ठादीनि । विमावा आरम्बनोद्दीपनरपा । चेत् यदेत्यर्थ । तत् तदेत्यर्थ । यद्यप्युद्दीपकस स्थायिनि न कारणवम्, विपने तमि स्नीपरकर्पधायकस्वरूपमुद्दीपकरवम् । तथाप्यनुद्दीपितोऽप्यजातमाय एवेत्यु हीपऽपि कारकरवोपचारातापि निभायव्यवहार । विभावादिसज्ञा च निभा वनादिव्यापारयोगात् । तद्यथा-वासनारूपतया स्थितारत्यादीस्थायिनो विभावर्या-त रसास्वादारयोग्यतो नयन्तीति विमाया । गनुभाषर्या तप नुरागास्यरतिं प्रत्यययय्यतिरेकाभ्यां कारण वावधारणाकार पम् । इदूदया देशोत्पलस्य रगादेरु कर्परत्यादुद्दीपकसम् । लोरे रखादे स्थायिनो यानि कारणा नीत्याय वय । स्वेद इत्यादि । सम्भो निथरता । सरभङ्गो गद्गद यादिमरान्य था यम् । वैवयं वर्णान्ययावम् । प्राय मुगदु साभ्या घेष्टाशाननिराति । सात्त्विका सत्वोदेकजनिता । सरपविक पादित्तिरु मन । निधयरूपा युद्धि । आरम्भ किया। आदिना रोपिरासादिहावपरिषद । तेपिति । रत्यादिस्या यिना तेषु सात्विभावादिषु फाउँप्रित्यर्थ । आलम्बनमनुरागस्य विषयतया काररहेतु । तानि नाम्धकाय्ययो वेवर्ण्यन्त इति शेष । तदा निमावादय क्रमेण फ्य्यवे। तकाम्यध्यपदेश्यानि भप वीवि कारिकार्य । तत्र सादी स्थापिसा मित दयदेव विमावादिशब्दाना योग दर्शयति-पासनेति । अन्त करण तिम्पस रदेशपिनाशित्वेऽपि संसारामना सिरसास्यापि यायावर प्रतीतिगममधानाय स्थापिवम् । सडपम्-' विवापिपदेया मारिए यते न य । आत्मभाव नसलयान्ग स्थायी रागार ॥ सरगतमागरी भावानाम गुणामय । म निरोधीयते स्थायी तेरगी पुप्यते परम् ॥ भावयति । पिण्याय वीलयं । नकि दिमायमार गरिन लाह-रसास्वादेति । रासार पशामिम्पति । तयोगी मार दी. त्पर्य । नारियलो दिगपारन वयादवगता सादपार वगन मरम्या स्थित रहभिर परनियायन्ति । सामिप्यतिरेर १ गम्मर सोप्यते । एनमुभमति र प्रापि । अरोमा ·६२ काव्यमाला। तानित्यनुभावाः । पोपकतया विशेषेणाभित. काव्ये स्थायिनं चारयन्ति, विशेषेणाभिमुरयेन घरन्तीति वा व्यभिचारिण । व्यक्तस इति । व्यक्तिश्चर्व- णेति पयाय । सा च विशेषणम् । तथाच व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः । एवंच रसस्याकायंत्ववचन विभावादिमि काव्योपस्थितैः स्थायिनो जननात् विभावादिकार्यताया एवं प्रकृतरवाद विशिष्टत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वाद्वा । तसारस्थायी न रस किंतु विभावादिमेलकम् , ब्रह्मैव वा । अन्यथा न कार्य इत्यादि ग्रन्थविरोधात्' इत्यादि प्रलपितमनादेयम् । स तैरिति । यस्य यानि कारणादीनि स तैस्तनातीयरित्यर्थ. । स्थायी विरुद्धरविरुद्धर्वा भावैरतिरस्कृत- प्रधाहो भाव । यदुक्तम्- दीनि खकारणमाधिक्येन व्यञ्जमन्तीत्यर्थ । पोपकतयेति । पोपणं च मुहुर्मुहुर. भिव्यञ्जनम् । कटाक्षादिकार्यममर्थत्व वा । अमित साहव्यापितया चारण मुहुर्मुहुरभिव्यधनम् । अमीत्यस्यार्थान्तरमाह-आमिमुख्येनेति । कार्यजनने आनुकूल्येनेत्यर्थ । तदुक्तम्-'विशेपादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिण यिन्युन्मातनिर्ममा कालोग इव वारिधी ॥' इति । स्थायिनि समुद्रमाये उन्ममा उद्ता निर्ममा निलीना । अत एवानियतरवादपि व्यभिचारिण इति ज्ञेयम् । अत एवोक्तम्-'ये तूपर्तुमायान्ति स्थायिन रसमुत्तमम् । उपकृत च गच्छन्ति ते मता व्यभिचारिण ॥' इति । एव च विभावरीपदमिव्यक्ति , अनुभाव स्फुटा, प्यभिचारिभि स्फुटतरेति समुदायजन्याभिव्यक्तिरेव रसत्वापादिकेति । विशेपण. मिति । न तूपरभणमिति भाव । अशर्यत्ववचन स च न कार्य इत्यादिना वक्ष्यमाणम् । काव्योपस्थिते. सीतारामादिभि । स्थायिन इति । रसीभवनयोग्यस्य सामाजिगतरतादेरियर्थ । एमपि यत्किंचित्कामिनीनन्यत्वमरत्ववेत्यत आह-- विभावादीति । 'विभावानुभावव्यभिचारिसयोगदसनिष्पत्ति ' इति पञ्चम्या विभाग यादीना हेतुखावगमात्तचन्यताया प्रसताया निषेधा तद्वाश्यमित्यर्थ । यनारा- ध्यवादिशानरूपप्रतिवन्धकविरहालाव्योपात्तरेव विभावादिमि स्थायिनो जनन तन फ्यमकार्यत्ववचनसगतिरत आह-विशिष्टत्यस्येति । अभिव्यत्ति विशिष्टन्धम्ये- सार्थ । मेर समुदाय । तत्र कस्याप्यहेतुत्वान्न कार्यत्वं युक्त मिति भाव । रामुदायस्यानतिरेकादाह-ब्रह्मवेति । तदूपता विनातिशयितानन्दात्मरत्वायो. गादिति भाव । अनादेयमिति । अकार्यस्योपरीयोपपत्ते । रसाखादारे नियमतोम्यायित्वानिषियत्वाद्वारा गाय विभावानुभावयोस्तधात्यायोगाचिन्तादे. यभिचारिणघ बारादापनियतत्वाधावगाम्यादमननुनेमणध केवरस्य रसत्ये शानिनां रसाम्पादनमहादिति भाव । तजातीयरिति । अयमाराय –सामाजिरे यागनामस्तया स्थिताया रतेरभिव्यदिरेत रस । तम्याग काम्योपाता सीतारा मन्दयो म पारणानि, न या तलटाक्षादीनि, वार्याणि न या रत्नानि ग्रहमा If तु तदोपोत्तरं गदयाराहातभायनानिशेपेण सीतारमादिरिशेपपरिहारेण १ 'दोरम्पार कराभा ·४ उल्हासः] काव्यप्रदीपः। 'विरद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधानुमक्षमाः। आनन्दाकुरकन्दोऽसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ।' इति । न चेयं कल्पना सूत्रकारस्य । उक्तं हि भरतेन-'विभावानुभावव्यभिचारि- संयोगान्सनिष्पत्तिः' इति । एतद्विवृण्वते महलोलटप्रभृतयः--'स्थायिनां विभावेनोपाधोत्पादकभावरूपादनुभावेन गम्यगमकभावरूपायभिचारिणा पोप्यपोपकभावरूपासंबन्धाद्रसस्य निप्पत्तिरत्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्टिश्चेत्यर्थः । वयाहि ललनादिभिरालम्बनविभावैः स्थायी रत्यादिको जनितः, उद्यानादिभिः रुदीपनविभावैरद्दीपितः, अनुभावः कटाक्षभुजक्षेपणादिभिः प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिरकण्ठादिभिः परिपोपितो रामादावनुकार्ये रसः । नटे तु तुल्य- रूपतानुसंधानवशादारोप्यमाणः सामाजिकानो चमत्कारहेतुः' इति तदपे- शलम् । सामाजिकेषु तदभावे तत्र चमत्कारानुभवविरोधात् । न च तज्ज्ञान- मेव चमकारहेतुः । लौकिककारादिदर्शनेनापि चमस्कारप्रसगात् । न चानु- भावादिविज्ञानबलायात आरोपस्तया न तु साक्षात्कारमात्रमिति वाच्यम् । चन्दनसुखादी वपरीत्यदर्शनात् । अन्यथैवोपपत्या तादृशकल्पनायां माना. भावाचा श्रीशकस्तु-"स्थायितो विभावादिभिरनुमाप्यानुमापकभावरूपसंवन्धा. द्रसस्य निप्पत्तिरभुमितिरित्यर्थः । तथाहि नियमविपया धीः सम्यग्बुद्धिः । यथा नायिकात्वादिसाधारणधर्मेण गन्यमानरलीकिकविभावादिपदवाच्यः सहृदयस्य रसा- भिव्यक्ति । विभावादीनां साधारण्येनाभिव्यक्तिरेव विभावनानुभावनासंचारेणेति शब्दैरुच्यत इति स्थायिपदार्थकयनम् । अतिरस्कृतेति । अतएव न विरक्तानां शहाररसोद्बोधः । विरुद्धा रत्यादेर्निर्वेदादयः । अविरुद्धा हो सुक्यादयः । उत्प- त्तिरियादेविभावेनेलादितृतीयान्तत्रयेण यथाक्रममन्वयः । अनुकार्य इति । अनु- कार्य रामादी जनित उद्दीपित प्रतीतियोग्यः कृत परिपोषितश्च स्थायी रत्यादिको रंसपदवाच्य इत्यर्थः । वृत्ती 'मुख्यया वृत्या' इत्यस्यापि शैक्वेसर्थः । अथवा वस्तुवृत्त्येत्यर्थः । आरोपस्य तत्पूर्वस्वात्तस्यामुख्यत्वम् । कथं तर्हि सामाजिकाना रसोद्बोधसत्यवहारश्च तत्राह-नर इत्यादि । चमत्कारिण्यारोपे च रसपदं गौणमिति भावः । तदयमन क्रम.--रामादिगतसीतादिविपयकरत्यादिरेव रसः सहृदयेन काव्योपातलि रादावनुमीयते । ततस्तस्य कमनीयविभावायभिनयप्रदर्श. ननिपुणे रामाद्यनुकारिणि नटे सादृश्यज्ञानरूपदोपादारोपः साक्षालारात्मको धयंशे लौकिक आरोप्याशे वलौकिको रामोऽयं सीताविषयकरतिमानित्याकारचमत्कृतिहे- तुरिति । न च साश्यस्य मेदगर्भवाद्वाधे सति कयं रामत्वाधारोप इति चेत् । न । अन भेदस्य नटनपुण्यदोषणाप्रहणादिति । चन्दनेति । नहि चन्दनारोपश्चमक. तिहेतुः, अपि तु वचतचन्दनसंकय एव । तथा सुखमपि नारोप्यमाणं तथा, कि १. 'रसो रसपक. २. 'शवेत्यर्थ.'.ग.

·काव्यमाला। 'राम एवायम्' 'अयमेव रामः' इत्ययोगान्ययोगव्यवच्छेदविषये । अनन्तराव- तीर्णमाधा तु मिथ्याघीः । यथोत्तरकालिके 'न रामोऽयम्' इति बाधे 'रामो- ऽयम्' इति । विरूदोमयकोटिका तु संशयः। यथा 'भयं रामो न वा' इति । सदशोभयविषया धीः सादृश्यधीः । यथा 'रामासदृशोऽयम्' इति । ताभ्यो लोकप्रसिद्धाभ्यो विलक्षणया चित्रे 'तुरगोऽयम्' इतिवत् 'रामोऽयम्' इति धुळ्या प्रथम पक्षभूतो नटो विषयीक्रियते । ततस्तत्राविद्यमानमपि विभावा- दिनयं लिजमवगम्यते । कुतः पूर्वमेव रोमाञ्चाद्याविर्भावने गुरशिक्षामासाद्य कृतातिशयिताभ्यासेन नटेन- 'सेय ममाङ्गेषु मुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका शोः । मनोरयधीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोधरं गता' इति । 'देवादहमद्य व्या घपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्वायम् ॥' तु वस्तुतो विद्यमानमेवेत्यर्थः । अन्यथैवेति । वक्ष्यमाणरीत्यसर्थः । विलक्षण- येति । यद्यपि चिने तुरगढद्धिरपि मिथ्याधीरेव तथाप्यनन्तरावतीर्णवाधातो लक्षण्यमस्तीति न दोपः । तत इति ! रामरवेन नटस्थ विषयीकरणादित्यर्थः । तत्र मटे । राममेदाप्रहेण वाधानहादिति भावः । कुत इति । सनिकलिङ्गयो- रमावादालम्बनोद्दीपनयोः कयचिच्छाब्दबोधेऽपि रोमायादेरनुमावस्यासंनिकर्षण १. प्रथमे' क. २. आविर्भावेन' स. 'अनुभावे' ग. ३. 'सेयनिति । सेय प्राणे- श्वरी मम मनसा सकाशालोचनगोचर गतेति संपन्यः ! सा यदनुध्यानसतानेनवावा- कालो गमितः । गोचरनिति भावप्रधान निर्देशाद्रोचरत्व नित्यथैः । पूर्व मनस्यैवासीद, अधुना बहिरपि दृष्टेयर्थः । अहेषु, नैकवारे सुधारसस्यामृतरसस्य च्छटा वृष्टिः । परी- रम्भेण सर्वाङ्गीणसंतापशान्त्या साहित्योत्पादनात । दृशोरिति सप्तमीविवचनम् । शोमनः प्रो वो यस्य सयाभूतस्य कपूरस्य शलाविका अनलिका | प्रतिशयितानन्दहेतुत्वात् । शरीरिणी मूनिमदी मनोरपस्य श्री. संपतिः । परीरम्मस चरमत्वेऽपि प्राधान्यात्प्रागु. पादानम् । मन्त्र नायिकारूपालननरिभावप्रकाशनम् ।' स्युशहरणचन्द्रिया. ४. 'थ संभोगमुक्त्वा पिपलाममाह-देवादिति । अचाई तयानुमकोयसमागमसया चपले भापत्रे दीर्थे मेरे पसास्तयाभूतया । आगमनसमये काढरदृष्टिदर्शनापुर स्फूर्ति कौन सन्मादिः । वियुक्तय । अमूवमिति शेषः । अविरत निविदा मिलोटाः सर्व- विवर्मपारिणो मस्दा यत्र ज्वमनः अयं दृश्यमानप्रकार कालो परेक कालो यम रति गम्नेदाम्पबप्तानम्। सम्यह प्रतिदिनोपीयमानतया उपागतथेति पराभ्यां सम. भिभ्यायियोयोगपषमनीनेममुण्यालकारः । भविरलं निरन्तर विलोल दुत पथा साथमा बस ददाति म स्पेयर्थ इति कथिस् । अत्र मेररूपोद्दीपननिमावरगंनम् ।। पसरणन्द्रि ·। ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। इत्यादि काव्यानुसंधानवादालम्वनोदीपनव्यक्ती तदनुगुणस्य रोमाञ्चादेश। नीयस्याविभावनेन व्यञ्जनीयस्सोकण्टादेस्तकार्यसकटनेन च प्रकाशनात् । अय है. कृत्रिमत्येनावल्लिङ्करपि कृत्रिमरवेनाज्ञानात् स्थायी रत्यादिरनुमीयते । सेव चानुमिति सचमत्कारमतीतिरूपा चर्वणा । अतस्तया विषयीक्रियमाण स्थायी रस इत्युच्यते । घर्षणा व सामाजिकानामिवि तेष्वेव रस इति व्यवहारः । ननु साक्षात्काएव सधमाकार, नस्वनुमित्यादिरपिअन्यथा सुखादावनुमीयमानेऽपि स स्यात् । न स्यात् । वस्तुसौन्दर्यबहादसनीयरवेन स्थायिनामन्यानुमेयवैलक्ष- ण्यात् । तथापि स्थायिनां नटेऽसवादाधावतारेऽनुमितिरेव कथ स्वादिति वेत् । न । अभावनिश्चयाभावात् स्थायितया संभाव्यमानत्वात् ।" एतदप्यहृद- यमाहि । यस प्रत्यक्षमेव ज्ञानं सचमत्कारम्, नानुमित्यादिरिति लोकप्रसिद्धिम- वधूयान्यथा कल्पने मानामावः । सूत्रसान्यथैव योजनासंभवात् । भट्टनायकस्तु-'न तावमटगतरवेन न रामगतरवेनानुमीयते, न योपा. दर्शनायोगात्, उत्कण्ठादेश्वामिव्यजकाभावादित्यर्थ । दर्शनीयस्येति । यद्यपि शब्दावगतस्याप्यनुमापकलं सभवति तथापि पुरोवर्तिनि बटे बाधावतारात्तच्छन्दे- नापि सरहो न सभवतीति राईर्शनापेक्षा । एचमनुमितेचमत्कारित्वार्थमपि तदपे- क्षेति हेयम् । व्यञ्जनीयस्येति । वाच्यताया दोषासिद्धान्ते व्यधनीयस्पेत्यर्थ । तत्कार्येति । उत्कण्ठादिकार्यशून्यदृष्टित्वादे सपादनेनेस्यर्थ । तया चैतन्मतेऽनु- मानायभिचारिणामवगम इति भाव । अनापि शब्दावगतकार्येणापि व्यभिचार्य- नुमानसमवेऽप्यनुमितेचमत्कारित्वाय कार्य प्रकटीकरणमुक्तम् । सचमत्कारेति । चमत्कारजनिवेत्यर्थ । अनच काव्यजन्यभावनाविपयल विभावादीना मूलम् । तेन लोके प्रत्यक्षतोऽनुमानतो का गृहीतैर्विभावादिलि रुपनाया अनुमितेर्न चमक तिजनकत्वापत्ति । सचमत्कारतया चानुमितेरिच्छाविपयत्वान्मुहुर्मुहुस्तदुत्पत्तो न पक्षताक्षति । वृत्ती सामाजिसनामिलस्य रस इलनेनान्वय दर्शयितुमाह-- चर्वणा चेति । अनुमिविपारेत्यर्थ । विशेषणाशस्य सामाजिकनिष्ठत्वाद्विशिष्टस्य तथात्वव्यवहार औपचारिक इत्यर्थ । वस्तुतस्तु वृत्तौ वासनात्मकतयेत्यनेन खपत- वासनात्मकस्थायिना अगृहीतमेदत्तया सामाजिकनिष्ठ इति व्यवहार इति प्रतिपा- दितम् । रसनीयत्वेनैति । मुहुरिष्यमाणस्वादविषयावेनेत्यर्प । अनुमानाका- रस्तु-रामोऽय सीताविषयकरनिमान । सीताद्यालम्बन विभाववतुरूपोद्दीपनवि- भावरोमाञ्चायनुभावामुक्यादिसंचारिभावसबन्धित्वात् । यो यदात्मकविभावत्वे सत्लनुभावसचारिभाववान्स तगतिमानिति यत्तमा सामान्यतो व्याप्ति । यो नैव स नैवमिति व्यतिरेकव्याप्तिति संक्षेप । नानुमित्यादिरिति । रसादिस्थायिभाव- विषय पति शेष । इदमुपलक्षणम् । नटे स्थाविवाधप्रतिसधानेऽपि सामाजिकानां रखोदोधे नानुमितिपक्षस्यासभव इलपि बोध्यम् । न तावदिति । नदमतवेन नानमीयते रामगतरवेन नोत्पद्यत इति कमेणान्वय । 'पारमिलालोरिकरवासा- १.'इतिख ·काव्यमाला। धते, न सामाजिकगतत्वेन व्यज्यते । आद्यपक्षयोरुतदीपात् । अन्यगतेनान्येषां चमत्कारामावाच । अन्ये सिद्धस्यैव व्यङ्ग्यत्वात् रसस्स चासिद्धत्वात् । सर्वेपा- मेवाभिव्यक्तिप्रसगाच । तस्माद्विभावादिभिः संयोगागोज्यभोजकमावसंपन्धा- दसस्य निप्पत्ति तिरिति सूनार्थः । न च भोगपक्षेऽपि दोपावकाश । भोग- सालौकिकत्वात् । तथाप्यन्यनिष्ठः स्थायी भन्यनिष्टरेव विभावादिमिः कय- मन्येन मोकव्यः । अतिप्रसङ्गादिति चेत्, उच्यते-शब्दात्मनः काव्यस्य प्रयो व्यापारा:-अभिधा, भावक्त्वम् , मोजकत्वं च । तनामिधा निरन्तरसान्तरार्थ- निष्टत्वेन द्विधा । भावकत्वं साधारणीकरणम् । तेन हि व्यापारेण विमावादय: स्थायी च साधारणीक्रियन्ते । साधारणीकरणं चैतदेव यत्सीतादिविदोपाणां कामिनीरवादिसामान्येनोपस्थितिः । स्थाय्यनुभावादीनां च संवन्धिविदोपान. वच्टिनरवेन । अन्त्यं व्यापारद्वयं नाट्येऽपि । एवं काव्ये नाट्ये च द्वितीय- व्यापारेण साधारणीकृतैर्विभावादिभिस्तृतीयध्यापारसाहिरयेन तथाकृत एव स्थायी भुज्यते । मोगल सत्वगुणोद्रेकारप्रकाशते य आनन्दस्तत्स्वरूपा अनन्या रम्बना या संवित्तत्स्वरूपो लौकिकसुखानुभवविलक्षण । सत्वरजस्तमसां गुणानामुद्रेकेण मात्सुखदुखमोहा. काश्यन्ते । उद्रेकश्च स्खेतरावभिभूयाव. स्थानमिति सांस्यसिद्धान्तानुसारेण विवृणुते" तदपि न सम्यक् । एतादृश- व्यापारद्वयकल्पने प्रमाणाभावात् । भुञ्ज्ञानातिरेकस्यानुभववाधितस्वेन निष्पी. ख्यमानस्य चास्याभिव्यक्तिपक्ष एव पर्यवसानात् । परायतया तया । अनुकार्यस्य रत्वादेरुद्धोधो न रसो भवेत् ॥' इति । पारिमित्या- तपकिमानविश्रान्तत्वात् । सापरायतया रामनटादिव्यवहिततया । असिद्धला. दिति । प्रमाणाभावादिति भाव । अस्त्वसिद्धस्यैवामियपिस्तनाह-सर्वपा. मिति । वासनावता तच्छ्न्याना चेलयं । एवं सीताद्यालम्बनकरामादिगतरत्यादे. सहृदयगतत्वेनाभिव्यक्ती तेपा बीडातवाद्यापत्तिरपि योध्या। दोपेति । असिद्धस्य भोगासभवरूपदोपावकाश इत्यर्थ । अलौकिकत्यादिति । नहि भोगाख्यय्या. पारो लोकनिद्धम्र्यवेति कृतं येन दोष स्यादिति भावः । लक्षणाख्यचतुर्धव्यापारस- वालय प्रय एवेलत आह -तति । तया चामियान्तर्गतत्वाम विरोध इति माव । साधारणकरणं चेति । मुख्यार्थवाघानवतारेऽपि तयोपस्थितेने रक्षणया गतार्थचम् । शब्दापाच्य इत्यादिमाधारणीकरणाय तयापारावश्यकलं । तथाच पिमावादिवाचकशब्दगतेन भावकत्वव्यापारेण विभावादि. साधारणीकरणद्वारा रसादिमाधारण्यम् । तदनन्तर च मोजकच्यापारेण सत्त्वोदेका- दारणमरे सति आनन्दात्मकंवतन्यविषयीकरणरूपा भुतिरिवि निफ्टार्य । पत्तो 'सविविधान्तिसतस्येन' इलस्य सविदो विधान्तिगिरितवेद्यान्तस्तया स्थिति । मेव सतत्त्व बम्पं यस्य भोगस्येलयं । तत्त्वसतत्त्वशब्दयो पर्यायता। गोत्ररागोप्रान्दवत् । प्रमाणामावादिति । लक्षणाप्रयोजनम्याकतया एकया. २. 'प्रसन्ग ३. 'मुक्तिरति' स. चेति भाव - १ यज्यस ·४ उल्हासः] काव्यमदीपः। क्षाचार्याभिनवगुरुपादास्तु-"स्थायिना विभावादिमि. समं व्यङ्ग्यव्यञ्जक- भावरूपासंबन्धाद्विभावादीनामेव वा परस्परं संयोगाम्मिलनादसस्य निष्प- तिरभिव्यक्तिः । तथाहि लोके प्रमदादिमि. कारणादिभिः स्थायिनो राखेरनु- मानेऽभ्यासेन यत्पाटव झारिति प्रवृत्तिस्तद्वतां सामाजिशना सूक्ष्मतयान्त-स्थितो रत्यादि. स्थायी काव्ये नाट्ये च गुणालंकारयोगाचतुर्विधाभिनयेन च यथोक्त- विभावनादिव्यापारयावादलौकिकविभावादिशब्दव्यपदेशयोग्यदशाविशिष्टस्तरेव भारणादिभिर्यज्यते । नन्वेवं येषां पूर्व स्त्यादिनापास्तैपां तद्वासनाविरहिणां वि. रसाभिव्यक्ति स्येव । का संदेहः । अतएव शारिणामेव भृङ्गारस, निर्विष्णस्वभावानामेव शान्तस्याभिव्यक्तिरित्यारानुभूयते । किं धापरापि स्वाभाविकी वासना सहकारिणी । यां दिना मारिणामपि मीमांसकवैया. करणादीनां न रसाभिव्यकिः । तदुत्तम्-'वासना चेत्र हेतुः स्वास स्थान्मी- मांसकादिषु' इति । तथाप्यन्यनिष्टबिभायादिभिः कथमन्यनिष्ठस्य स्थायिनी- अभिव्यक्ति । उच्यते-'ममैवैते' 'शनोरेवैते' 'तटस्थस्यैवैते' इति संवन्धि. विशेपस्वीकारनियमस्य, न ममैवते न नरेवते' न तटस्थस्यने' इति संबन्धिविशेपपरिहारनियमख चाज्ञानात्तेपी साधारण्येन प्रतीते । साधारण्येन प्रतीतिश्च न सर्चसंवन्धितया प्रतीति । कि तु संबन्धिविशेपोपत्वेनामतीतो प्रतीति । यहा 'अमुकस्यैवैते' इत्यवधारण विना 'अमुकरस' इत्येवं प्रवीतिः । - भिधानियन्त्रणेऽपरार्थव्यञ्जकतया वरवैशिष्ट्यादिसहकारेण तत्तदर्थगमकतया च सिद्धन व्यपनाव्यापारेणैव गतार्थतया तदचिरिचान्यापारद्वयफ्ल्पने मानाभावादिति भाव । रसो व्यज्यत इति व्यवहारस्तु 'ओदनं पचति' 'यूपं तक्षति' इतिवचासिद्धरस- विषयत्वेऽप्युपपन्न इति ज्ञेयम् । लोक इत्यादिना तदतामित्यन्तं सामाजिकानां रसोरो- धयोग्यताप्रयोजक विशेषणम् । तेन श्रोत्रियव्युदास । सूक्ष्मतया वासनारूपतया । अन्त अन्त करणे । चतुर्विधेति । 'आङ्गियो वाचिकश्चैवमाहार्य साविक- स्तथा । चत्वारोऽभिनया प्रोका नाट्यशास्त्रविश्गरदै । इत्युक्ते । आहार्यों रामादिव्यनको वैष । सात्विो रोमाञ्चादिरूप । दशा च साधारण्येन प्रतीयमा- नताल्पा। कः संदेह इति । तथा चाह -'निर्वासनास्तु रसान्तस्मश्या- इससनिभा' इति । अनुभवमण्याह-अतएवेति । यतो वासनात्मतया स्थित एवाभिव्यग्यवेऽत इत्यर्थ । स्वाभाविकी काव्यव्युत्पत्तिखभावना । एवं च रसादि- निमिततिभावादिनिष्ठन्याप्तिाहजन्योढुसस्कार, काव्यभावनाजन्यसस्कार, रत्सा- दिवासना चेवि त्रयं रसाभिव्यक्तिहेतु । ननु कान्यजन्यवासयार्थदोधे सीतादी जनकादिसवन्धित्वविषयत्वस्थानुभवातदपलापानुपपतिरत आह-यदेति । यद्यपि 'सवन्धिपिशेषितवाक्यार्थयोधोतर तविशेपितरैयानिकसाधारण्ययोधे नोकदोप, तथापि प्रथमवाक्यार्थबोधेनैव रसव्यक्तिसभवे द्वितीयवाश्यार्थबोधल्पनम् । तत्क १.सबन्धविशेषत"ग ·६८ काव्यमाला। अतएवोक्तम्-'ममैवते' इति नियमानवसायात्' इति । तथा च स्वीयरवा. संसर्गाग्रहास्वीयरवसंसर्गप्रहप्रयोजनं संपयते । एवं च वाश्यार्यवोधे संयन्धि विपयरवानुभवोऽपि न निरुध्यते । संसर्गयोधे संयन्धी न विषय किं नु पदार्थसरण एवेत्यनुभवविरोधाद्विचारासहरवाचानुपादेयम् । नन्वेय विभावा- दीनां साधारण्यं विना तत्वव्याघातादस्तु साधारण्यम् । स्थायिनस्तु तरकथं सात् । तस्य तत्तदात्मनिष्ठावात् । यद्यप्यसाधारण्येऽपि तस्य न रसप्रतीति- विरोधस्तथापि तदंशे सहृदयसंवादो न स्यात् । स एव घारौकिकताहशस्वी. कारकारणमिति । उध्यते-उपायानां विभावरादीनामुकरूनसाधारण्ययलाद- सानुभवमाले स्थायिनां प्रमातृविशेषनिष्ठावलक्षणाया परिमितममातृताया यद्विगलनमज्ञानं दिशेनोन्मिपितो घेद्यान्तरसंपर्कशून्योऽपरिमितो भायो यस्य तेन प्रमाना सकलसहृदयसंवादकारिणा प्रमातृविदोपसंबन्धामहरूपेण साधा. रण्येन स्थायी चय॑ते । ननु चर्षणाविशिष्ट स्थायी रस इत्युच्यते । पर्वणया च स्थायी विपयोक्रियताम् । न तु मुखारमक भास्मेति न रसस्य व्यचिरिति चेत् । न । स्वप्रकाशनये स्वाकारवभिन्नस्थाप्यात्मनो विषयीकरणात् । अभिव्यक्ति तविलम्बाश्रयणे प्रयोजनाभाव इति तात्पर्यम् । केचित्तु 'सीतादिपदैर्जनकादिसब- घितया पदार्थस्मरणोत्तर जनकादिसबन्धाशमपहाय स्त्रीत्वादिनैव वास्यार्थबोध. काव्यमहिना भवति' इत्याहु , तन्मत दूपयितुमाह-संसर्गेति । अनुभवे विप्र- विपन्न प्रत्याह-विचारेति । पदार्थोपस्थित्यन्वययोधयो समानप्रकारकत्वनि- यमान तादृशान्वयवोधसभव इति भाव । अन 'न ममैवते' इत्यादि परिहारनियमो दृष्टान्ततयोपयुक्त इति ज्ञेयम् । तत्वन्याघातादिति । विभावत्वव्याघातादि- सर्थ । रत्वादीन्विभावयन्यावादारयोग्यतां नयन्तीति हि विभागा इत्युकं पूर्वम् । न चान्यीयनायिकाज्ञानादन्यस्य रत्युद्वोध इति तेशा साधारण्यमावश्य- कमिति भाव । कथमिति । सकलसामाजिकवृत्तिवरूपस्य साधारण्यस्य खनायि- काविपयस्वमानवृत्ते रलादावसमवादनुभवाचेति भाव । तदशे रसाशे। तादृशस्त्री- कारे साधारण्यस्वीकारे कारणं प्रयोजक इत्यर्थ । इदमुपलक्षणम् । संगतत्वेन व्यको नीडातहादिप्रमोऽपि चोष्य । अपरिमिलो भावो रत्लादि । सवादकारिणेति साधारण्येनेत्यस्य विशेषणम् । तया च कामिनीविषयकरतित्वसामान्येन प्रमातृ- विशेषानालिद्विदेन ग्रहणमेव साधारण्यमियर्थ । नन्विति । विभावादिसमूहा सम्बनेन रत्लवच्छिनञ्चतन्याभिव्यक्तिचर्वणा । सा च भन्नावरणा चित् । तया च रतिर्विषयीक्रियताम् । अन्त करणधर्माणा साक्षिमास्यन्वात् । न त्वानन्दारिमका चिदपि । अभेदात् । इयपत्ती रसाभिव्यतेरानन्दानुभवत्वं न स्यादित्यर्थ । संप्रकाश आत्मेतिमतेऽभिन्नस्यापि विषयीकरणमस्तीरयुक्त तन घ्यन्तमाह- स्थाकारपदिति । यथा ज्ञानस्यैवासरो घनादिस्तस्मादभिन्नोऽपि तद्विपयो वात्यै- २. सावन स, 'स्वगठेन' ग ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। विशिष्टश्च रत्यादि स्थायी व्यंमाणतकमाणतया चर्षणानाशे विनष्टो रस इति प्रतीतिविपयो विभावादिजीवितावधित्वेनानित्यचर्वण पुर इव परिस्फुरन्हृदय मिव प्रविशन्सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गमन्यत्सर्वमिव तिरोदधद्रह्मास्वादमिवानुभाव. यात एवालौकिकचमत्कारकारी द्वारादिको रस इत्युच्यते । नन्वेद स्थायि- विभावादिसमूहालम्बनामिका रसस्य प्रतीतिरिति पर्यवसनम् । तच न पुकम् । विभावादीनां पार्थक्येन प्रतीतिप्रसङ्गात् । घटपटाविति समूहालम्ब नवदिति चेत् । न । पानकरसन्यायेन चर्यणात् । यथा पानके कराधशो न पार्थक्येनानुभूयते तथानापि विभावाधश । मनु विभावादीना परामर्शमा स्वयष्यतिरेकात्तस्कार्य एव रस किं नोच्यत इति चेत् । न । विभावादिपरा- मर्शस्य कारणव यदि स्यात्तदा निमित्तकारणत्वमेव । न तलाशस्य कार्य- नाशकवा दृष्टा । द्विवादीना तथात्वानम्युपगमात् । चन्दनादिस्पर्शजन्यसुखा- ङ्गीक्रियते तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थ । नन्वमिव्यत्तस्य स्थायिन स्थिरत्वात्सर्वदा सप्रतीत्यापत्तिरत आह-अभिव्यचीति । अभिव्यफेरपलक्षणत्वे स्थादुक्त शेष । सातु विशेषणमिति विषयान्तरण्यासझेन तनिवृत्तौ विशिष्टस्थायिस्वरूपा नावाभोक्तदोष इत्यर्थ । चळमाणता एको मुख्य प्राण सरूप यस्षेत्पर्य । पर्वणानाशे हेतुमाह-विभावादिजीवितेति । जीवितमनुसंधानम् । पुर वेत्यादिरसावेशवर्णनम् । अन स्फुरन्निवेत्यादिरीत्या कियामिरिक्शन्दार्थान्वयो यि बनाय क्रम-प्रथमं तावत्काव्यपदेभ्यस्तत्तदर्थापस्थिति । ततो वाक्या धो यथोपस्थितविभावादिगोचर । ततो गुणालकाराभिनयादि । तत सहृदयस्य त्यादिवासनावत साधारण्येन विभावादिबोध । तेन च साधारण्येनैव विभावा- सवलितरलवच्छिन्नचिदानन्दाचरणभङ्गाप्रकाशमानानन्दचिद्विषयो विभावादिधच हैत स्थायी रत्यादिको रस । तादृशस्थाय्युपहितचैतन्यमेव रस । 'रसो वै स' ति श्रुते ' इत्यन्ये । तादृशविभावादिसवलितस्थाय्युपहितचिदानन्दाकारा वृत्ति त्यप्याहु । चर्वणा चावरणभङ्गयुका चिदेव । सैव चाभिव्यतिरित्युच्यत इति । गर्थक्येनेति । ताटस्थ्येनेत्यर्थ । तथा च तेषा परस्परसवलितत्वेन प्रकाशयम- कृतिहेतुर्न लभ्यत इत्याक्षेप । पानकेति । ननु पानके कर्पूरादीनामसन्त सले. त्तथानुभवोऽस्तु, इह तु किनिमित्तक इति चेत्, अन्नापि विभावादेन्योन्यावि भाविवपरस्परोपस्कारकत्वतत्तत्प्रतीविसापेक्षत्वादिनिमित्तम् । रसपतीतेरलौकिक वाचानुभववशेन निमित्ताल्पना प्रामाणियोति भाव । तरकार्य एवेति । पिभा दिसमूहालम्बनजन्यसुखविशेष एवेसर्थ । न चेति । तया च विभावादिज्ञान शेऽपि रसप्रतीत्यापत्तिरिति भाव । न चेष्टारत्ति । विभावादितीवितावधित्वस्य सप्रतीताचानुभविकलात् । न च तादृशमुखोत्पत्तिकाल एव युनर्विभावादिज्ञानस वात्मुखसाशाकारे विभावाशन मुफ्तापक्वशेन भानसंभव इदि दास्यम् । सुस १ 'प्रमानन्दावाद' खग ·७० काव्यमाला। दिन्यायो भविष्यतीति चेत् । न । नहि तत्र साभावेन सुसं विनाश्यते । किं तु तदभावे कारणाभावारकाय नोरपद्यते । उत्पसस्य सुरास तर्हि क्यं विनाश इति चेत् । विरोधिगुणान्तरात् । अग्रापि तथैवास्त्यिति चेत् । न । रसस्त्र वेद्यान्तरसंपर्कशून्यतया ज्ञानान्तरादेस्तरकालेऽभायात् । मन्येप दोपो व्यक्तावपि समान इति चेत् । न समानः । प्यरोंकोत्तरवया दोपासंस्पात् । किं च चर्वणाविशिष्टः स्थायी रसः । नच काग्याघुपस्थाप्यो विमावादिविशिष्टहेतुः । तास्तु ज्ञाप्य इति चेत् । न । विभावादिपरामर्श विना तसिद्धरभावात् । न चैकैच सामग्री निष्पादिका ज्ञापिका चेति संभवति । किंच स्वभिमतजन्य- ज्ञानविषयो हि तज्ज्ञाप्य उध्यते । मतएप स्वप्रकासनयेऽपि चाक्षुपादिशान न चक्षुरादिज्ञाप्यं ग्यवाहयते । न चान तथा । स्वाभिधतजन्यज्ञान विषयतयेव अ तज्ज्ञाप्यत्वं न निषेधाम.। किंतु विभावादिभिर्यञ्जितश्चर्यणीय । फारक- ज्ञापकाभ्यामन्यो हेतुर्न होकसिद्ध इति चेत्, अलौकिकरयसिद्धभूपणमेतस दूपणम् । कथं तर्हि विभावादिभिरुत्पनो रसो ज्ञेयो रस इत्यादि व्यवहार इति चेत्, आधस्तावञ्चरणोरपत्त्या । ततोपरयुपचारात् । द्वितीयोऽपि गुणालंकाराद्य- संभिचरसादिविषया या लौकिकी प्रमिति , ययापरिपकयोगिना युजरनपद- साक्षात्कारसामम्या इतरविपयभानप्रतिवन्धरवेन तदयोगात् । अलौकिकत्वेना. प्रतिवन्धकत्वाहीकारे रसप्रतीतेनित्यत्वापत्ते । नन्वपेक्षावुद्धिरूपनिमित्तकारणनाशा- द्वित्वनाशो दृष्ट इति इहापि तथास्त्वित्याराक्ष्याह-द्वित्येति । द्वित्वं नित्यम् । तन व्यक्षिका स्वपेक्षावुद्धिरित्यवगमादिति भाव. । नन्विति । अभिव्यक्तेरपि निमित्तनाशानाशानुपपत्तिरिति दोष समान इत्यर्थ । व्यजकदीपावभावविशिष्टस्य तमस आवरकत्वादावरणभङ्गस्य व्यजकनाशेऽनुपपत्तन दोषसाम्यमित्याह-लोको. तरतयेति । उत्पत्त्यादिविलक्षणतयेत्यर्थ । ननु विभावाद्यनुसधानविच्छेदकस्य वरबद्यासजस्य मुख विशेषसाक्षात्कारविरोधित्वस्य फ्लवलेन कल्पनानोच दोप इत्यत आह-किंचेति । 'स्थायी भावो रस स्मृत' इत्यादिवहुतरचिरन्तनोक्के स्थायिन एव रसवित्तौ मुख्यतया खाद्यत्वानुभवाच स एव रसो, न मुखविशेष । स्थायी च पूर्वसिद्ध एवेति न काव्योपस्थितिविभावादिजन्य इत्यर्थ । तत्सिद्धे- रिति । चर्पणाविशिष्टस्थायिसिद्धरित्यर्थ । निप्पादिकेति । अभिव्यक्तिरूप- विशेषणाश इत्यर्थ । खभिनेति । स्वपदेन ज्ञाप्यत्वाभिमतमुच्यते । अतएव चक्षुतन्यज्ञानस्य खभिन्नत्वाभावादेव । स्वाभिनेति । ज्ञायमानस्यैव रसस्वादसश- रीयन्तर्गतमेव ज्ञानमिति रसाभिन्नमेव तदिति भाव । रसज्ञानस्य च भमावरण- विद्रूपस्य स्थाय्युपहितत्वेन विभावादिजन्यत्वोक्कि । साक्षिरूपसुसादिज्ञानस्य जन्य- त्वव्यवहारवत् । स्थाय्युपहितचिदानन्दाकारवृत्तिरूपरसपक्षे तु समनसैवेति द्रष्ट- व्यम् । चर्वणीय पुन पुनराखानीय । अन्य इति । व्यङ्गकाख्य इत्यर्थ । अलौकिकत्वेति । व्यञ्जनाया अलौकिकत्वं वदतामस्माक्मनुकूलमेवैतदित्यर्थ । १. 'उपस्थापनीयो' ख ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ७१ वाच्याना जगद्धेदविपयकत्वशालिविज्ञानम्, यच परिपक्योगिनां युक्तपदाभि- धेयाना बाह्यार्थसंस्पर्शरहित स्वारममानविषय सवेदनम् , तेभ्यो गुणालकार- युक्तरसादिमानविषयतया विलक्षण यत्सवेदन तद्गोचरतयेति मन्तव्यम् । न केवलमसत्वादज्ञाप्यो रस, किं त्वितोऽपि यतस्तद्राहक न निर्विकल्पकम् । विभावादिपरामर्शस्य विर्निकल्पकजननायोग्यत्वात् । नापि स्वभिन्नसविकल्प- कम् । चय॑माणस्यालौकिकानन्दमयस्य स्वसवेदनमानसिद्धत्वात् चर्वणादशायां ज्ञानान्तराभावात् । स्वाभिन्नसविकल्पकविषयत्वेन झाप्यत्वमिष्टमेव । ननु निविकल्पस्वभिन्नसविकल्पयोरन्यतरविपयस्वाभावोऽपरविषयत्वपर्यवसन्न । तथा चैकविपयस्वाभावेऽपरविषयत्वप्रसक्तिरित्युभयविषयत्वाभावेऽनुभवविपयत्व प्रस- ज्येतेति चेत् । न । एव धुभयरूपत्वमापद्यमान स्वाभिसविकल्पकविपतया लोकोत्तरचमत्कारमेव गमयति, न पुनर्विरोधमिति । अथ विभावादयो मिलिता किमिति व्याकरवेन निर्दिष्टा । एकस्य व्यञ्जकत्वे व्यभिचारात् । अथकैकस्मादन्यद्वयाक्षेपात्तत्राप्यस्त्येव रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेत् । न । यामादयो विभावा भयानकस्येव वीराद्भुतरीद्राणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः झारखेव करुणभयानकयो । चिन्तादयो व्यभिचारिण शृङ्गारस्येव वीर- करुणभयानकानाम् । इत्यन्यद्वयाक्षेपानियमात् । नन्वेव मिलितस्यैव व्याकरवे (कैकोपस्थिती रसव्यक्तिर्न सात् । दृश्यते चासो । यथा-- 'वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघ मधुकरकोकिर कूजितेर्दिशी श्री । धरणिरभिनवाकुराकटवा प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥' इत्यादी कामिनीगताया रतेरालम्बनमानस्योपस्थिती। जगदिति । जगद्भिन्नत्वेनात्मज्ञानमित्यर्थ । स्वसंवेदनेति । खात्मकेयर्थ । वृत्तौ 'उभयाभावरूपस्य' इत्यस्योभयाभाववत इत्यर्थ । एव हीति । निर्विकल्प- कविपयस्वाभावो न खमिन्नस विकल्पकविषयत्वेनैव पर्यवस्यति । अपि तु खमिन्नस विकल्पकविषयत्वाभावोऽपि न निर्विकल्पकविषयत्वेनैव, अपि तु खभिन्नसविकल्प- कविषयत्वेनाप्यलौकिकेनेति न विरोध इत्यर्थ । एकैक्स्येति । विभावादेरेकै- क्यानेकरससाधारण्यात्प्रत्येकज्ञानाद्रसविशेपानु पत्तेरन्वयव्यभिचारादित्यर्थ । एकै- केनाप्याक्षिकानुगुणेतरद्वयसचिवेनैकरसप्रतीतिसभवान व्यभिचार इति शङ्कते- अथेति । विभावादेरेकैकस्यानेकरससाधारण्यादसाधारणेतरद्वयाक्षेपानियमे नक- स्यापि रसस्याप्रतीवरुक्तव्यमिचारस्य तादवस्थ्यमिति समाधत्ते-च्याघ्रादय इत्या- दिना । दृश्यते चासावित्यादावालम्बनमानसोपस्थिताविसन्वय । आलम्वनपदमु- १ 'असमत्याद' क २ 'तस्स स्वसंवेदन' ख ४ व्याघ्रा दयो हिंख ५ 'वरुणा' क्स ६ 'वियदिति । मानवतीं प्रति सस्या श्यमुक्ति । हे मुग्धै मानमगावश्यमावेऽपि दयितप्रणामोपेशणादिवेकरहित, प्रगतिपरे मुद्धप्रणामशामिनि दयिते प्रेमपात्रे कान्तविषये प्रसीद प्रसाद कृतित्यन्वय । दयित इत्यनेन मानानिमोऽनौचित्य मन्यते । मानभवावश्यभावे बीजमाइ-त्रियदरीत्यादि। ३ उमय सभा ·७२ काव्यमाला। पवम्- परिभूदिवमृणालीम्लानमहं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारमार्थनाभिः क्रियामु। कटयति च हिमांशोनिफलस्य रक्ष्मी- ममिनयरिदन्तच्छेदपाण्डः कपोलः ॥' इत्यादावान्लान्यावनुमाघमात्रस्य । 'दूरादुरमुझमागवे विवटिवं संभापिणि स्फारितं संक्षिप्यत्यरणं गृहीतवसने किं पाशितभूलतम् । दीपनविभावस्याप्युपलक्षणम् । अनुभावष्यमिचारिव्यवच्छेद एव तात्पर्यान् । यद्यपि बियामा भयो भमरा इस महिनाः स्यामाय ते, अम्बु गरें देषा दे मेषा यत्र तपातन् । ति कर्मधारयोत्तर रात्रीदिः । अनीति शेषः सर्वत्र मोघ्यः। अगर्भस्सेना- पटवारय म्पग्यो । तया मधुकरकोकिल्पोः मदितयोः यूनिवदिशा मीः शोमा । वर्गस बोरि जितामारि मुग्पाया मयोत्पादनाय सख्याः प्रतारणोक्तिरियमिति पेचिर । मधुकरा एस कोरिया ति रूपरम् । एवं च यथा वसन्ते कोकिला मनोहरा. पेदानी मपुरा (1) मापन्तीयपरे । या कचन फेचन कोकिष्टाः प्रावृष्यपि मापन्दीवि पारमेर पुगनिल पाटीयः । पानिमूना अमिना नूतना आरा हमारे उपड़े रहा: पापागभेदिनः पापागमायकटिनमानमनत्यार पसास्तया । भारामा फापामापतियोगितापरिवारकबाजारोपः। चोर्पमस्तियंग्योडीनची सिटिमगारमनभावान्मानमनस्वारसमाम्मामुमशितम् । 'एक गारम' ५ो भर दडपोहोरनसोपादानम् । गन्द्रिकारक्षेपः, १.भारती । मारतीमाथी 'तथासरन्या' परम्प मापस मकरन्द मी मालामनोटिपिन् । महा मालया म दमारामानिमायमेघननन् । परवा परमानेन लिपिका पा गूगारी पार्ट लानम् । तेन मनोपपीपमाननामयम्पपरिसरापनम् । सपा शिा सगरवारममावोपयोगिनी भोजनान्दराग परम गीगाम प्रार्थनानिहानि कमी areer wी प्रतिसादरकममात्रम्, न पुनः मिपानिपचिती पत्री माकोशश । पप मित्रामा । सोमोती निपटाम रन मी जोमा र भारती । पाशामवाद । सार- रिन किनको नानी शरदलगानो भागमा! मपनि HTTEषा परम-मुपरिहानगौरस म' remer । म म जोमा । मे ""मरणास मामिाणपणम् । भर पर Patrg-m - rमारनरसिमरत. 'rta... "hri Tो टेन :21 HRT IN REAK ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्बुपर्णेक्षण चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि।' इत्यादायुस्सुकादिविशेषणव्यङ्ग्यानामौत्सुक्यलजाहपंकोपास्याप्रसादानां व्यभि- पारिमाणाम् । यद्यप्यत्र प्रेयसीलालम्बनविभावोऽप्यस्ति, तथापि रत्यनु- कूलधर्मवत्तथा निर्देशादनस्तिषल्प एवैति । मैवम् । एषां विभावादीनाम- साधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकरवेनानापि मिलितानामेव व्याकरवात् । नन्वेपा चेदसाधारण्यं किमन्यद्वयाक्षेपणेन । एकैयभिचारेण हि प्रयोपादानम् । अथ साधारण्यमेव इथं तर्हि स्थायिविशेपमोग्यविभावाघाक्षेपकरवमिति । उच्यते- एकस व्यभिचारान्मिलितानां व्याकरवे स्थितेऽसाधारणेनापीतरद्वयमाक्षि- किंच रसस्य विभावादिसमूदालम्बनरूपत्वादेकैकस्मादसाधारणादपि व्यक्त्यभावाम्मिलिसानामेव व्यञ्जकत्वम् । अतोऽसाधारण्येऽपीतरद्वयमाक्षिप्यते । ततो मिलितैस्तदभिव्यक्तिः" इति । प्यते । प्रणतिस्पोऽनुभावोऽप्युक्त, तथापि नायिकागताया रतेस्तस्यानुपस्थितिरिति तास. र्यम् । अनुभावमानस्येत्यनन्तरमुपस्थितावित्यनुषज्यते । एवं व्यभिचारिमानाणा- मित्यनापि प्रसादम्य हर्षस्पत्वावरभिचार्यादिद्वयाक्षेपकत्वेनेबर्थः । एकस्येति । साधारण्यस्थल इत्यर्थ । तथाच कृप्तभिलितव्यन्जावानुरोधादितक्षेप इवधः । ननु यन मिलितानामपि साधारण्यं तत्र विरोधो न । एकस्यापि रसस्यानभि- व्यते । असाधारण्यत्वेन प्रकरणादिना ज्ञातानामेच व्यञ्जकत्वं वाच्यम् । तथा चैकैक- स्मादपि तथा ज्ञातादसव्यक्तिरविरुदेति । अरुचेराह-किचेति । तदुक्तं प्रार पानकरसन्यायेनेति । एवं च 'वियत्' इत्यादी नायिकानिष्ठरतेरम्लानत्वादयो- ऽनुभावाः प्रसीदेन्युनिगम्याः । असूया व्यभिचारिभाव. तदुभयोपस्थिती विप्रल- म्भरसव्यक्ति । 'परिमृदित-' इत्यादी च प्रकरणगम्यौ मालतीमाधवी विभावी स्लानिगम्या चिन्ता सचारिणी च गम्यते । 'दूरान्-' इत्यन चालम्बनविशेषस्थ सैनाने चतुरै जातमित्यन्वय । प्रपञ्चचातुर्य मेव प्रपञ्चयति-दूरादित्यादिना । दूरात् । दृष्टे इति शेषः । सप्तम्यर्थे पञ्चमी । सर्वेषु सप्तम्यन्तेगु प्रेयधीति सबध्यते । आसुक रतो. ऽन्यत्र वा यातीति शड्या उत्कण्ठासूचकचेष्टाविशेषशालि । आगढे समीप प्राप्त विवलितं दूरत पश्यन्ला ममौत्सुक्यमनेन शातमिति लजया तिर्यकृतम् । समापिणि सम्यग्मापिणि स्फारित विकसितम् । प्रियालापेन होदयात् । समिष्यति सम्भगतिशयेन सांनिध्य प्राभुवति अरुणमारतम् । अप्रसचिव रपमिग्छतति कोपार । अत एवापसरन्त्या गृहीतवसने । किंचेति समुच्चये । अञ्चिता कुटिलीकता भ्रलता येन तथाभूतम् । कोपा- वियेनासूयोदयात् । चरणयोरानतिः प्रणामस्तस्य व्यतिकरः, संवन्धः पौन पुन्य वा यस्येति दयितविशेषणम् । बाभ्याम्बुनायुमरेन पूर्ण समाप्तमीक्षण दर्शन यस तत् । मानमरेन प्रसादोदयात् । अनुपई बाहुल्यसूचनाय । 'बाप्पावपूर्ण क्षणात्' इति पाठस्तु काचिका समस एव । अत्रौत्सुक्यादिन्यभिचारिभावानामनेकवतानामुगदानम्" इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ·काव्यमाला। केचिदाहुरेक एष मारो रस , पेचिश द्वादशेत्यादि, तनिरासाय भेदानाह- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाव्ये रसाः स्मृताः ॥ ६॥ रोमानादिविरहेणानभिनेयमारकाव्यमानगोचरपमित्यभिधाना. शाय इन्युम् । यद्वा नाटो सावदष्टौ रसा प्रतिरादिता , भन• कास्येऽपि तारन्त एयेत्यर्य । ननु रग मुखाश्म इति प्रतिपादितम् , सत्कथ दु समय करणादिको रस इति चेत् । न 1 लोके तथात्वेऽपि काव्यादी पार्यन्तिकाली- किकसुखोदयात् । अन्यथा प्रेक्षायनामप्रत्यापसे । शारादीनां च एक्षण . शान्तस्य निश्वासपाण्डतादेश्चानुभावादेश्वोपस्थितावेव रसव्यतिरित्यूयम् । एक पवेति । क्षारस्य शेरे आस्वाद्यताया सर्वानुभवसिद वात् काव्ये गुणालकारयोगेनाधि- कायादगोचरतया रगत्व युक्तम् , न वितरेपाम् । लोके सुखात्माननुभवात् काव्य एव तथारयकरपनाया थप्रामा गम्त्वात् । अद्भुतस्य च विस्मयप्रतिस्यात् तस्य चोद्भटाल कारवर्णनादावपि नीरसेऽभ्युपामान रसत्वमिलाय । द्वाद- शेति । भक्तिवात्सत्यश्रद्धाख्यखिभि सहिता द्वारादयो नवेत्यर्थ । तत्र भचिर्भगति प्रतिद्धा श्रद्धाप्यास्तिक्यनिश्चयात्मिा वेदशाम्नविपया शिष्टाना प्रति देव । वात्सल्यमपि पुनमिनादौ स्नेहाभिधानम् । तन्निरासायेति । "सर्व धाक्य सावधारणम्' इति न्यायेन तन्निरासयोपनायेलर्ध । तन भतिवात्म य- योभावान्तर्गति । 'रति दवादिविपया' इति वक्ष्यमाणत्वात् । श्रद्धायाश्चामुसारम- कत्वाचमत्कारानुत्पादकत्वाच न रसत्वमित्यूद्यम् । काव्यमानेति । श्रव्यस- व्येलर्थ । अभिधानादिति । 'शान्तस्य ममसाध्यत्वा टे च तदसभवात् । अष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तन युज्यते ॥' इति कैश्विदमियानादिलर्थ । 'अभिमानात्' इति क्वचित्पाठ । वस्तुतो नटे शमाभावेऽपि न क्षति । तन रसा- भिव्यत्तेरनीकारात् । सामाजेिवेषु शमसत्त्वेनैव शान्तरमसभवात् । अभिनय- स्थापि शून्यदृष्टित्वादिना सभवात् । ससारानियताप्रतिपादकगीताद्यगतया चाद्यादे सभवाच नाट्येऽपि शान्तसभव इत्याशयेनाह-यद्वेति । नाट्यऽटावेति नार्थ । किंतु ये नाब्वे दर्शितास्त एव काव्येऽपीत्वर्थ । तावन्त एवेति । न शान्त व्यवच्छेद । तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । किंतु वात्सल्यादीनामिति ज्ञेयम् । पार्य. न्तिकेति । पर्यन्वे विभावादिज्ञान नस्थायिचर्वणादशाया भव पार्यन्तिकम् । मन चान्वयव्यतिरेकाभ्या काव्यज यविभावादिसमूहालम्वनमेव हेतुरिति भाव । ईदशकपनाया मानमाह-अन्यथेति । अश्रुपातादयस्तु तत्तदानन्दानुभव खामाच्यात्, मतु दु खात् । नहि दु खनियता अश्रुपातादय । भगवर्णनाक- १. वेदशास्त्रार्थ क २.'शानसान चर्वणास ·४ उल्हासः] काव्यप्रदीपः। रत्यादिप्रकृतिकस्वम् । तम मनोनुकूलेयर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः । सप्रकृतिको रसः शृगारः । स वैधा--संभोगो विप्रलम्मश्च । 'अनुकूला निषेधेत्ते ययान्योन्य विलासिनी । दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदायितः ॥' स च परस्परालोकनालिगनादिभेदादंगणेय इत्येक एव गप्यते । 'भावो यदा रति म प्रकर्पमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीष्ट विप्रलम्भनदोच्यने ।' सघ संगमपूर्व, उदयश तत्रात्योऽमिलापहेतुक इत्युच्यते। भिसाप. पवन वदेतोरनादिसगमाभावस लक्षणात् । माधस्तु कचिदीर्यया भगयेन का मानरूपः । स ईप्या हेतुक इत्युच्यते । इयोपदेन मानहेतोपर क्षणात् । कपिशु कार्ययशाद्देशान्तर स्थिते । स प्रवासहेतुकोऽभिधीयते । उत्पद्यमानो- स्परसमानावपि प्रयासो स्वशानद्वारा विमलभमयोजकाविति नाण्याप्ति । प्रवासादेन ज्ञानशक्षणाद्वा पिन्छापात् । स च शापहेतुक इति ज्यय- दिसते । कचिदुक्तरितयातिरिक्ताहरुलनादित कारणात् । स एप विरहहेतुक इयुष्यते । करणारखाप्यवानतर्भाव. । तत्र संभोगो भाविकारम्धी नायकारधश्च । कमेणोदाहरणम्-- 'शून्य वासगृह विलोक्य शयनादुव्याय कि चिच्छन- निद्राच्याजमुपागतस्य सुचिरं निधये पत्युमुखम् । - र्णनात्ताना तदुदयात् । तन दुखलेशस्याप्यसंभावनीयत्वादिति दिक् । सुख- संवेदनमिति । मुखारमताज्ञानमित्यर्थ । सुखसाधनवज्ञानमिति यावत् । परंतु तस्तु तजन्य प्रेमाख्यो भायो रतिरिति पोष्यम् । तद्धवोरिति । सिद्ध इच्छाविरहात्सगमनागभावोऽमिलापयोजा इसनि- लापपदेन लक्ष्यते । अन्यथा सर्वस्यैव विप्रलम्भस्यामिलापहेतुकत्वेन भेदानुपम- तरिति भाव । प्रणयति बेति। तदुक्तम्'यो प्रणयमान सासमोर मुमहत्यपि । प्रेम्ण कुटिलगामित्वात्कोपो य कारण विना' इति । कारण पिने- सनेन छोपस्याहार्यव सूचितम् । फरणेति । 'यूनोरेकतरसिन्गतववि लोका- न्तरं पुनलभ्ये । विमना भवति यदेकसदा भवेकरुणविशभारय । इत्युक्छ । यथा कादम्पर्या पुण्डरीकगहावेता तरन्ते । मान्यमिति । स माविकार- 1 'अपरिगणेय'ख २ 'देवायोक ३. 'नातिन्यासिक ४ 'शून्यमिति । नवोदाया अभिनवसमागमवर्णन मिदम् । बाटा नवोदासेनानगरमा ! बासगृह रतिम. न्दिर पूयं निर्जन विलोक्य विशेषत सतीनिमृतराससट्टापरिहारेण इशा गुपनार किंचिद, ना सच, निद्रामा पारिने समाशतुम्, शनै यस्यादिनिया মশায় অনুলিধাধা নিম্ন দাম নিখাদ্য সঞ্জ, নর দাবল লি - ·काव्यमाला। विनम्ध परिघुग्थ्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्पली खना नम्रमुखी प्रियेण हसता याला चिर शुम्मिता ।' भालोक्येति रजया समानककम् । व मुग्धाक्षि विनैव फालिकया धरसे मनोहारिणी लक्ष्मीनित्यभिधायिनि प्रियतमेतदीटिकासंस्कृशि। ब्धतया तद्गताया रते प्राधान्यम् । तन नायक आलम्बनम् । शून्यगृहमुद्दीपनम् । नायकचुम्बनमनुभाव । ल्वा व्यभिचारिभाय । तनिप्रगगवारणाय रखाप- देन तटुचि । तेन तचमत्कारापय इति भारध्वनिन्वमेन सिध्यति । अतएन हास्यस्यापि सपदेनोपादानम् । लजायेति । अर्शभायचि रजावतीलर्थरामा. दिति भाव । ख मुग्धाक्षीलन नायिका आरम्बनविभाव । नयनसौन्दर्यमुद्दीपनविभाव । वीटिकास्पर्शोऽनुभाष । तद्गम्यमांगुस्य व्यमिचारिभाव इति शेयम् । मिति सर्वथा तदमावसूचनम् । पत्यु नतु नियस्य । अपूर्वसमागमेनानुद्भिनरहस्सत्वात् । बालक्षेपसहिष्णुत्वादा । मुस मुचिर व्यारावानिरासायातिचिरकाल निर्वये निरोपतो यावमतिवमव वर्णयित्वा । अनुरागातिशयान्निदानिर्णयार्थ वा निःशेष वर्णयित्वा । सुचिर व्यानमुपागतस्येति वान्वय' । निद्रायास्तात्तिकम्नमाविसम्ध विश्वासयुक्त यथा स्याच्या परित कपोलयोभाले नयनयोश्च चुम्वयित्वा गण्डस्थली बातपुलामालोक्य । स्वरहस्य. प्रकाशात् । रज्जत रति सजति पृथक्पदन्। सनावदीत्यर्थः । भत्वायाचप्रत्ययात् । तेन जनक्रियासमानकरणालोम्येति क्त्वाप्रत्ययोपपति' । नत्र स्वयमेव नामित तनापारव श्यातिशयेन मुख यस्यास्तादशी । तब निसिलमी रहस्यमवगतमिति हसता अतएवो द्विन्नरहस्यतया अथवा कालाक्षेपपलात् प्रियेण चिर लजापगमपर्यन्न चुम्वितेत्यन्वय । अत्र शून्यमित्युदीपनातिशयचुम्बनप्रवृत्तियोग्यनाच धन्यते । वामगृहमित्युपकरणसपचि । विसनिति रागातिशयादविमृश्यकारित ध्वन्यते । नम्रत्युक्त, नतु नामिति तेन लजया तथा विज्ञलत्व यथा मुखनामनेऽभ्यशक्तिरिति व्यज्यते । लजाया अनुभावाम्यत्वेऽपि झा राङ्ग वटाभाय लजाया पदेनोपादानम् । तेन व्यष्यत्वकनमहर्मापारान्न मावध्वनित्वम् । चिरमित्यनेन लजापगम समोगाङ्गीवारश्च व्यज्यते । पत्युरिति युकानुरालिम् । यद्यपि चान दूघोरपि परस्परालम्बने रती प्रतीयते । शून्यत्वमुभयोरद्दीपनम् । वामिनीरतेनायक निद्रा । मुखनिवर्णनचुग्वने अनुभावो । उमा व्यभिचारिभाव। नायकस्य रठेरद्दीपन नायिकया चुम्बनम् । पुलपचिरचुम्बनावनुभावौ । हासादिरनुभाव' । हासव्यसो हर्ष सचारी । तथापि नायकविषयिण्या नायिकानिष्ठाया ररुदेक प्राधान्येन चवणाविषय इति बोध्यम् । 'भोगावासो वासगृहम्' इति हारादत्री ।' इत्युशहरणद्रिकासक्षेप १'परिरभ्य' स. २ 'एव नायिकारस्थ समोगमुदाढत्य नायकारब्धमुदाहरति- खमिति । हे मुग्धाक्षि मुन्दरनयने, न कभुरिकया विनैव मनोहारिणी मनोहरणशीला मी शोमां धत्से धारयति । मौच सकटवधीकरणात् । न केवल करिकया शोमा ·४ जहासः] काव्यप्रदीपः। शय्योपान्तनिविष्टसलिवसतीग्रोत्सवानन्दितो निर्यात: शनकरलीकवचनोपन्यासमालीजन ।' वीटिका वसनग्रन्थि । विप्रारम्भवभिलपहेतुको यथा-- "मेमाही प्रणयस्पृश परिचयादुद्वादरायोदया स्तास्ता मुग्धशी निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि । यास्वन्त करणस बाधकरणव्यापाररोधी क्षणा दाशसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लय ॥" मेम स्नेह । स एव प्रकृष्ट प्रणय । स एव परिचयातिशयेन रजनक्षमो राग । तुत्य अपितु विद्यमानायास्तिरोयानमपीसेवकारार्थे । प्रियतमेऽतिशयितप्रीतिपात्रे इत्य भिधानशील एव तस्या कलिकाया दीटिका यस्तस्या मोचनाय सत्सस्पति मति शव्याया उपा ते प्रातदेशे निविष्टा लाथा निरिडसंलना भवती स्थितास्वयमेवं चेष्टत इति समिता उतिचातुर्येण सखीसमक्ष धार्धाचरणेन च सितगुमा वा ससी बालीज नस्य नायिकव तस्या नेत्रोसन सैव वा सो सवस्ता दृष्ट्वा योदयस्नानदित सजा तानन्द आलीनन सखीन सीवानां मिथ्याभूताना बचनान गुको मया भोगनीय शारिका पाठनीयेत्यादीनामुपन्यामो यथा स्वात्तथा शनकैद नियातो निगत इसवय । शन स्वमसीव कथा व नायिकाया जातिशयनिरासार्धम् । पियतम इत्यनिवार्थ वम् , समित्यनेन कालिकरपसारणे बरसश्च व्यत्यते । अत्र मुग्धाक्षी प्रियतमश्च परस्पर रत्सालम्बनविमानौ । नायवरतेरदीपन नानप्तौ योदशोमादि । स्वमित्यादिवचनदीटिका स्पर्शाननुभावी । तयोश्वामियायिनि नीटिकासस्पृशीत्येवकालतावगमे प्रतीयमान उल्क पठारर सवारी । था नायकारतदीपन नायकानुभावो सितादिरनुमाद । तस्यन्यो वर्ष सेचारी । दाम्योपान्तनिवेशगम्या बला व्यभिचारिमाव इति द्वयस्य गम्यत्वेऽशी नाय करतेरुदेकश्चर्वगाविषय इति बोध्यम् ॥ रत्युगाहरणचन्द्रिकासक्षेप १ प्रेमाः इति । मालतीमाथवे सालवीयभाय प्रमशानसाधनप्रवृत्तस्य माधवस्खेप मुक्ति । मुग्धदृशो मालयास्ताला म नुभूना विशेषाश्वष्टा कटाक्षरूपा मयि भरेयुरिल्या रसायलिट् । कीदृश्य । निमर्गमधुरा निसर्गेण स्वभान मधुरा मनोहरा । तथा श्रेणा आर्द्रा । प्रेमवास्यसूचवतया तदादत्वोपचार ! प्रणय प्रेमकृतो वीकारस्वरम शिय । परिचयासपादुगादोऽतिसाद्रो रागस्यौदयो या ता । विशिष्य बहुमशक्य तयानुभावमुखेन प्रतिपायितुमाह-यात चेष्टास्वाशसया मनोरमेन परिकरितालपि to पुनरनुभूयमानाइ क्षणादत करणस्पानन्देन सा दो धनो व्यस्त मयीभावो गामारणस चारादेव्यापार विश्यमाहिल रणदीति तथभूतो मदतीदि वाक्या । अब मुपात दृकशकशेपक्रमाप्रेमाय इत्लादिविशेषणस्वारस्वाध चयापन दृग्न्याशरडामा भयमणि सापडेनुको विपक्षम्म स्युशरणर्याद्रिकासंक्षेप' ·काव्यमाला। . इंयांहेतुको यथा- 'सा परयु प्रथमेऽपराधसमये सख्योपदेश विना नो जानाति सविभ्रमायलनावक्रोक्तिससूचनम् । स्वच्दरच्छकपोलमूलालित पर्यस्खनेतोपला घाला केवलमेव रोदिति लुठलोलालकरश्रुभि ।' सरयेनोपदेश सरयोपदेश । भविष्यत्प्रवासहेतुको यथा- प्रस्थान घलय कृत प्रियसखैरौरजस्त्र गत एत्या न क्षणमासित व्यवसित चित्तेन गन्तु पुर । यातु निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे सम प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित प्रिय सुहृसाथै किमु त्यज्यते ॥' १ काचित्ससीवृत्तात सखी प्रति कथयति-सेति । सा वाला मुग्धा । पत्यु नतु प्रियस्य । अपरावकारित्वात् । प्रथमापराधस्या याजनासगमरूपस्य समये । प्रथमत्वेनास- झत्वम् । सरयेन सौहार्देन य उपदेशस्त विना तदभावात् । सख्येत्यसमस्तत्वे तृतीया तम् । तथाच सखीयर्नुकोपदेश विनेस । सविभ्रममङ्गस्य भृकुट्यादेयां वरना चलना वक्रोक्तयश्च तामि ससूचनमा मानन्य प्रकाशन नो जानातीत्यन्वय । तहिं कि क्रो तीत्याह-स्वच्चरित्यादि । अथुभिरिपुलक्षय तृतीया । रोदन चोपलक्ष्यम् । तथा चावभिरुपलक्षित केवलमेव रोदन करोतीत्यर्थ । स्वच्छनिमले अच्छयोनिमल्यो कपो लयोमूले गलितै । अपनपत्ररचनयोस्त्यागादचकपोल्यो स्वच्छता । उत्तानायनामूले गलनम् । लुठदित्यादि रूपकम् । लुठ तो विप्रकीर्णा लोलाश्चञ्चला येऽलका देशास्तद्रूपै । 'लल्लोलोदक' इति पाठे लठन्द्रमौ पतलोलोदक स्रोतो येषां तैरिसर्थ । कीदृशी वाला। पयस्ते लजया परितोऽस्त क्षिप्त नेत्रोपले यया तथाभूना । भारुण्यादुत्पलारोप ॥ स्यु दाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'प्रथमापराधसमये ख 'प्रोष्यत्पतिका खजीवित सबोध्य सोपालम्भ बदति-प्रस्थानमिति । हे प्रिय प्रीति पात्र नीवित, प्रियतम यातु गतु निश्चित सजातनिधय घेतो यस्य तथाभूते सति ननु गतुमुद्यते सर्वे अर्थीचव सुद सम सह प्रस्थिता प्रचलिता । तथाच तवापि गन्तव्ये सति गमनावश्यमा सति मुहा सार्थ समूह किमु कुतस्यज्यते । त्वयापि मतव्यमिति भाव । के के प्रस्थिता स्तुत्रार-प्रस्थानमित्यादि । घलये वकणे प्रस्थान कृतम् । प्रियगमनश्रवणनितमायन स्वस्थानच्युते । प्रियसरी प्रीतिपामिन्न । प्रियस्य नायकस्य घा मित्रभूतैरिति वचमा दिनिपरिणामेन सर्वेपु तृतीया ठेपु योग्यम् । तत्त्वं च प्रियसनिधाना वयव्यतिरेकानुविधा मिश्या । अरश्रुभिरजनं निरन्तरम् 1 अप्सरयत्वार 1 गत वसानानिर्गतम् । धृत्या थैर्येण क्षणमपि नासित न स्थितम् । चित्तन गन्तु पुर पूर्वमेव व्यवसितमुपुक्त नतु गतम् । सेन सममित्यनेमाविरोध- । प्रियेति संवोधनेन प्रियतमेनेव त्वयामि त्यसमुचित मिति म्पज्यते । सायद यद्यपि 'सषसाथी तु मन्तुमि' रस्समरोभन्तुसमूह व 클 ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः । भूतप्रवासहेतुर्यथा मम- 'किवदम्बु भवेद्वसुधराया कति का पलवसंचया भवेयु । कियसी च समृद्धिरम्वुजाना परितापोऽपहियेत यै कृशाया । सरया प्रवासिन नायिक प्रतीयमुक्ति । भवत्तदेतुको यथा ममैव--- कि मूढे परिखियसे कतिपयैरेव प्रिये वासरे रायावा वयमेहि धेहि परित प्रास्थानिक मालम् । एववादिनि बहमे दयितया नश्वस्य पाणी कृतो महल्य कलशो विलोचनपयोधाराभिरारित ।' पापहेतुको यथा--- 'वामालिरय प्रणयकुपितां धातुरागै शिलाया- मामान ते चरणपतित यावदिच्यामि कर्तुम् । अस्पैस्तावन्मुहुरुपचितैष्टिरालुप्यते में रस्वसिनपि न सहते सगम | कृतान्त ॥ आलिरयेत्वपीरळाविषय एवं। यद्यपि त्वामालिर येत्यन क्रूरपदेनाभूयाख्यभावध्वनिप्राधान्य 'शठेन विधिना' इतिवत्यतिमाति, तथापि 'दृष्टिरालुप्यते में इसरतैन याक्यैन विप्रलम्भावगमोत्तर क्रूरपदेनामूयाभिव्यकिरिति न त ग्राघान्यम् । किंतु रसाइलमेव । शनेल्सन त्वैकवाक्य एवासूमाभिव्यम्सनन्तर निद्रेसनेन पश्चाद्विप्रलम्भाभिव्यकिरिति भाष प्राधान्यमिति विशेषो चोध्य । खय भेदप्रतिपादनावसरे इर्यादिहेतुत्रयातिरिक्त प्रयुज्यमानो दृष्ट' नाचेतनसमूहे तथापि प्रको यारोपासपमनीव । एस प्रवास हेनुर । इत्युदाहरणचदिकासझेप १.यामिति । मेघदूत कुरेरशापप्रतिबद्धमियासविधगमनस्य यक्षस मेघद्वारा प्रिया प्रति संदेशोधिरियम् । प्रणयेन कुपिता मानवती ला पातु रागगैरकादिमीररूपातुभि शिक्षायामालिरयात्मान ते तव चरणयो पतित प्रणा गर्नु यावदिशाम चार गुपचित प्रबैरवा में दृषिदर्शनमालुप्यते समा भवतीत्यन्वय । अर्थान्तर यस्पति र इति । अतस्तस्मिनप्यालेख्येऽपि नौ भावयो संगम र श्रेयो पिघटने जागरूक हवानो वैवमेव कृतान्तो यमो न सइते । किमुत साशादित्यर्थ । अत्र को रक्तिमोदयादातुयगैरेत्युक्तम् । 10 मिनी ट्रानसमेतला विध एक मत निदमिति मन्यन्ते । यदप्या प्रभागेचना माद एष प्राधान्येन प्रदीयदे तयार तदनालोग्नेनो मादामास श्वेत्यभिप्रेन्य रसभनिनोदाइन् । मयं आपहेको विप्र- OPE"रत्युवाहरमचन्द्रिकासशेष. ..

·काव्यमाला। विरहहेतुको यथा- 'अन्यत्र बजतीति का सलु कथा नाप्यस्य वाहनसुह- धो मा नेच्छति नागतश्च हहहा कोऽय विधे प्रक्रम । इत्यल्पेतरकरपनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे वाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नामोति निन्द्रां निशि ॥' एपा विरहोरकण्ठितेत्यभिलापहेतुकादेर्भिद्यते । भ्यगनीडादिभिश्वेतोविकासो हास उच्यते ।' न्यङ्ग वैकृतम् । तेन हासप्रकृतिको हास्यः । यथा- 'आकुख्य पाणिमशुचिं मम मूर्षि वेश्या मनाम्भसा प्रतिपद गृपत पविने । हेतुकत्वेनान्ते विरहहेनुम्स्याभिधानात्तदुदाहरणमन्ते दशितम् । एपेति । विर होत्कण्ठितेति यतो मुनिनोता। न तु प्रोषितभर्तृकाख्यभेदान्तर्गता विप्रलम्भसा मान्यमयुक्ता वा । अतो विरहस्यान्येभ्योऽभिलापादिभ्यो भेद गमयतीत्यर्थ । १ 'अन्यत्रेति । युक्तप्रवारेणालेतराभिर्वशोभि कल्पनाभिर्वितर्ककरणे कवलित मस्तम् । व्याप्तमिति यावत् । स्वात्त मनो यस्यास्तथाभूता बाला निशा तस्य गृहस्यान्तरे मध्ये निशि निद्रा नामोतीति सदध । विभूता । वृत्त सातो विवर्तनस्य पार्थपरिवर्तनस्य ध्यतिकर समूहो यस्यास्तथाभूता । कल्पनाप्रपारमाह-अयोति । अयत्र नायिकान्त रगृहे व्रजति गच्छत्तीति क्यापि का । न कापि भलीका । किमु गमन मित्यपिशब्दल भ्योऽर्थ । एलु निश्चितम् । अस्य नायकस्य तादृक् सुहृदपि न यो मा नेच्छति द्वेष्टि। तथाच तत्कृतनिवारणमप्यसभान्यमित्यर्थ तिहिं हेत्वमावेऽनागमनमप्यसभाव्य तनाह- मागतश्चेति । चस्वयें । आगतस्तु नेत्यर्थ । कारणभावेऽपि कायमिति विस्मये हहहेति। सहसेति वा पाठ । विधवस्य कोऽयमननुभूतपूर्व प्रक्रम आरम्भ अहेतुककार्योत्पाद रूप । सहसेतिपाठे ननु दैववशानागतस्तत्राइ-सहसेति । सहसा अक्सात् । तथाच विधेमैया किमपरामिति भाव इति संगमनीयम् । एषा च 'आगतु कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति पत्निय । तदनागमदुःखाता विरहोल्कण्ठिता मता ॥' इत्युक्तलक्षणा नायि बेत्सवश्य विरहस्स प्रवासादित पृथग्भाव स्वीकार्य । अन्यथा प्रोपितभतृकादितोऽस्या मैदान्तरत्वानापत्ते ॥ इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'न्यार क ३ 'न्यत'क ४ 'भाकुच्येति । विष्णुशर्माणमुपासत कस्यचिदुक्ति रियम् । इतीत्युपलक्षणार्थकतृतीया न्तम् । 'विष्णुशर्मा कश्चिदिन । माकुच्येत्यादि इतोऽहमित्यन्वेन वाक्येनोपलक्षित रोदितीत्यन्वय । वायार्थस्तु-अगुचिमुच्छिष्टादिनोपहत पाणिमाकुश्य सकुचितान कृत्वा । मुष्टीकृत्येति यावत् । मत्रपूतानामम्मसा पृषनैपिन्दुमि प्रनिपद प्रतिक्षण पविने मम मूभि तारो दीप खरो यत्र, प्रथितो विस्तारितस्यूदिति शम्दश्च यत्र तथा प्रहार मदात्तवती । हाहेति खेदे । इनो नष्टोइमिति । 'प्रदितथूल' इति पाठे प्रहित प्रक्षिप्त शूल्क लाला यति ब्याचक्षते । भत्र हास्यरस' । इत्युदाहरणचन्द्रिकासझेप' ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ८१ तारखर प्रथितथूकमदाबहार हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ।' भत्र ताध्यमानो विष्णुशर्मा तत्क्रन्दन च विभावौ रसायस । एतद्वाक्य मनुभाव । चापलादियभिचारीति । 'इष्टनाशादिमिश्वेतोवैलव्य शोकशब्दभाक् । धादिग्रहणादनिष्टाप्ति । शोकप्रकृतिक करुग । यथा- 'हा मातस्परितासि कुन किमिद हा देवता काशिपो, धिक्माणान्पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दशौ। इस्थ घर्घरमध्यरुद्धकरुणा पौरागनाना गिर श्चिरस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ।' भत्र विपना काचिदीश्वरी सबोध्या, तदनदाहश्च विभाव। 'प्रतिकूलेपु तैपण्यस प्रबोध क्रोध उच्यते।' तपकृतिको रौद्र । यथा- 'कृतमनुमत दृष्ट वा परिद गुरुपातक मनुजपशुभिर्निर्मयांदैर्भवनिरुदायुधै । . विभावावासम्बनोद्दीपनरूपौ । एवमग्रेऽपि । कृतमनुमतमियादावर्जुनादय आलम्यनविभावा निर्मदत्वमुद्दीपनम् । प्रति १ 'हा मातरिति । राजपल्या मृतायां तत्परिजन विलापवर्णन मिनम् । इयमे तप्रकारा पुरे भवानामङ्गनाना गिरश्चित्रस्यानप्यालेरयगतानपि रोदयन्ति भित्तीरपि शतधा शतखण्डा कुर्वति किं पुन सचेतनानिसन्वय । किंभूता । उच्चै ऋद नाघरखराश्च ता अमाद्वाष्पदाहुल्याञ्च मध्येऽन्तराले रुद्धा विच्छिन्नाश्चेति कर्मधार योत्तर पुन रुणा इत्यनेन क्मधारय । करुणा सराहा कार्यसूचिरा वा । नातो रसस्य शब्दवाच्यतादोष । विरूपा गिर इत्यपेक्षाया तस्वरूपानुकरण पूर्वार्धम् । तद धरतु-हा इति विपादे । भो मात , कुत्र गन्तव्ये त्वरिता सनातलरासि । येनास्मानपि नापेक्षितवती । 'त्वमितासि' इति पाठे इतासि गतासीस ! किमिदमाकलिकोलातरूपम् । हा इति घिगर्थे । देवता विक् । नानोपचारपूजासुतिनुतिभिरम्यरक्षणात् । आशिषोऽर्याद नादिततिदिनाना क कुत्र । गता इति शेष ।ता अपि विफल इति भाव । प्राणाधिक् । त्वदभावेऽपि स्थिरत्वात् । ते तवायु मुकुमारेषानिवद्र तदयो हुनबह । प एवाहुतिमि पूर्व तर्पितत्वाचुतवह स पतित स्वयमेव । सचेतनतेवोपु पातयितुमाक्यवाद । यदा पतितोऽशनिरिति भित्र वाश्यम् । वज्रपात एवाय पचव विपत्तिरिति । दृशौ नेत्रे दग्धे इति विशिष्योपादान रमणीयतातिशयेन तद्दाहे दुखाधिक्यात् । यदामा दशौ दम्य इत्यतु भदर्शिवादकसाइग्धे इति लोकोक्त्या दृष्टव्यम् । अत्र करुगरम ॥ इत्युदाहरणचन्द्रिका २ कामिति । वेणीसवरणे द्रोणवानन्तरमनादी प्रयश्वत्थान्न उकिरयम् । इद गुरो दोगस वषरूप पातकमेव गुरुपातक महापातक्मविवेश मनुजमे पशुभिदायुपैरता ·काव्यमाला। नरकरिपुणा साध तेपी समीमपिरीटिगा. मयमहमसृोदोमांसः करोमि दिशा यलिम् ॥' 'कार्यारम्भेपु संरम्मः स्वेयानुत्साह उच्यते ।' सप्रकृतिको वीरः । स च निधा-युद्धपीरो दानवीरो दयापीरश्च । तनाद्यो यथा- 'बुंदाः संगासमेते निज हित हरयः क्षुग्णसमम्मा युप्महेषु जो दधति परममी सायका निप्पतन्तः । सौमित्र तिष्ठ पानं स्वमसि नहि रपां नन्वहं मेघनादः किंचिौरम्मलीलानियमितजलधि राममन्येपयामि ॥' अपराहनीयो। ज्ञानुभावः । अपहायत्वगम्यो गर्व. संचारी । यद्यपि कृतमित्यादिकम हित्वा नरके- त्यादिव्युत्क्रमेण सकीर्तनमनुचितं तथापि गरे विवेकशून्यतायाः पोपकरवान दोपः । विवेकसत्त्वासत्त्वाभ्या च वीररौद्रयोविशेष । अपराविति । तत्र दानवीरो यथा रसगाधरे-'फियदिदमधिकं मे यदि- औरत एव निर्यादमर्यादाशून्यैर्भवद्भिरर्थनाये. कृतमनुमतमनुशत दृष्टं वा तेषां समीम किरीटिना मीमसेनार्जुनसदिसानां भवतः नरकस्स दैत्यनिरोपस रिपुणा श्रीकृष्णेन सार्थ- मसत्मेदोमांसै रुधिरवसामांतरयमेतत्क्षगवती भहमनन्यसहायो दिशा क्षगया तदेव. साना बलि पूजोपहार करोमीत्यन्वयः । पूर्व दण्डक्रमेण कृतनित्यापभिधायानन्तरं शोधा. कमविस्मृलानुमन्तुः प्रागुपादानम् । पशुभिरित्यनेन बलिदानयोग्यता घन्यते। सामिति संवन्धिनि साहित्य, ननु कतरीवि वोध्यम् । अब रौद्रः । इत्युदाहरणचन्द्रिका. १. 'धुदा इति । हनुमन्नाटके रावणपुत्रस्येन्द्रजित इयमुक्तिः । भो जात्या पराकमेग च क्षुद्रा नीचा दरयो बानराः, एते दृश्यमानदुरवस्थाः । यूयनिति शेषः । सत्रास विज- हित त्यजतेति संवन्धः । एवे आगवे अर्थान्मयीति वार्थः । भयत्यागे हेतुमाह-शुगे- त्यादि । यतः क्षुण्णचूर्णितः शक्रारूढाईस्मखैरावतस्य कुम्भो यस्तादृशा अमी सायका बाणा युप्मदेटेषु निपतन्तः पनमाना न तु पाल्यमानाः पर केरल लज्जा दक्षति धारयन्ति । क्षुद्रकार्यकरणाहन्जिता इव न भामानन्दयन्तीत्यर्थः । तथा च दैवादाणातेऽपि मदनुद्देश्य- लाइयं त्यजतेत्यर्थः । लक्ष्मग प्रत्याह--सौमित्रे इति । मुनिनायाः पुत्र, व तिष्ठ । युद्धो- यमाद्विरमेसर्थः । हेतुमाह-पात्रमित्यादि । हि यस्सात्त्व सा कोवाना पाव विषयो नाति न भवसि । दहि किमर्थमुघमस्तत्राइनन्वमित्यादि । अह मेघनास प्रसिद्धनामा । नविन्द्रजिद । तत्त्वस्याप्यनुत्कर्षकत्वात् 1 राममन्वेषयानि कीदृक्पराक्रमशील इति मार्ग- यामि । हेतुगर्भ विशेषणमाह-किंचिदिति । किंचितसरम्भ ईषत्रोधः स एव लीला क्रीडा व्या नियमितो नो वशीकृतो वा जलधियन तथाभूतम् । क्वचित् 'भ्रमर' पति पाठस सम्यगेव । अत्र सौमित्रे इति मादसंवन्धोत्कीर्वनानियत घोयते । पामिति बहुवचनेन वदतिशय इति बोध्यम् । इत्युद्दाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.. २. 'हरयो भिन्नशम इति पाठः- ३.'झुमदारपुरवि पाठ ४. 'किंचिद्भूमगसंशा' इनि पाठः.

·४ उल्लासः] काव्यमदीपः।
दिशक्त्या नु जनित चित्तवैलव्यद भयम् ।
तरप्रकृतिको भयानक
'पोयामाभिराम मुहुरनुपतति स्यन्दो बखरष्टि
पश्चार्धन प्रविष्ट शरपतनभयान्यसा पूर्वकायम् ।
दभरायलीदै समाप्रितमुराधशिभि कोणयामा
पश्योदनरापाशियति बहुतर स्तोकमुश्या प्रयाति ॥"
'जुगुप्सा गहणार्यांना दोपमाहात्म्यदर्शनात ।'
तरप्रकृतिको धीभरत । यथा-
उस्कृत्योहत्य कृत्ति प्रथममय पृयूछोप भूपासि मांसा
न्यसस्पिरपृटपिट्याद्यवयवमुरमान्युप्रतीनि नरमा
पर्यम्सनेन प्रकटितदशा ग्रेवर करवा
दक्षस्थादस्थिसस्य रथपुटगरामपि ममग्यममति ॥'
।
गायाधीयो यचमरमणीय युरो यार्पयामि । अपरणमवत्स दाहपापन निये
वह धिरधार मौमिावेदयामि ॥ एषा निवेशयेदाय कायरानी
यतस्य कर्णस्य तदानविलिता राभ्यामति । दयावीरो यथा नागान र लागू
तपादनौती-शिरापुर सदन एर रसमापि देहे मम मासमन्ति । तृनि
पदयामि तापि नापति भरणाव विरतो गए मन् । इति । यथपि धमीरोऽपि
संधियुधिगिरिराम वापि दापगदी प्रय एव पथिा इति तामत योग्य ।

·८४ पाव्यमाला। स्थपुट निग्न विपमम् । 'निसयश्चित्तविस्तारो परतुमाहात्म्यदर्शनात् ।' तस्कृतिकोऽहुत । यथा--- चित्रं महानेप बतायतार कान्तिरेपाभिनव भनि । रोकोत्तर धर्यमहो प्रभाव फाप्यातिनन एप सर्ग ॥' एषा भेदो पचनमानान सिद्धतीत्येपो विचित्रानुपरूपान्यायिभावानाह- रतिहासश्च शोकथ कोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विलयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥७॥ . 'निरद्धा अनिरुद्धा या य तिरोधातुमक्षभर । मानन्दाहरफन्दोऽसौ भाव स्थायिपदास्पदम् ॥' उक्तरूपानिति । 'मनोजदूरोप्ववपु मुससवेदन रति' इत्यादिमिरुलक्षणा नित्यर्थ । स्थायिशब्दार्थ दर्शयितुमाह-निरद्धा इति । तेनानुच्छिद्यमानतया । पिण्डी जद्दोवभाग । पिण्डे ति पाठे तदाकारत्वात्स प्व। एवमादिष्ववश्वेषु नुलमानि तथा उपस्तीन पूतिन्धो ये तानि । कीदृस्प्रेतरङ्ग । आर्व धुपीडित । परितोऽस्ते क्षिमे ने येन स । बल्वत्पिदाचान्तरेणापहरणशक्या । दैन्यात्स्यपुरगतमासापकर्षणाय या प्रारिता दशना दना येन स । मयो त्योत्कृयेति वीप्मया कालशेपाशम एकदा सर्व चर्म त्यानयितु न शनोति किंतु किंचिकिचित्तथा विधाय तद्वक्त्वापरमागमुकत्यातीति लभ्यते । एव च यावत्कृतिसत्व ताबदुकतनमिति । 'भात्तसावनेन' इति पाठ सायु शिरा । भाचा नि गृहीतानि सारवादीनि येन । 'रक कृपणमछयो' इति मेदिनी । 'करको मस्तके' इति च । अन वीस युदाहरणचद्भिकासंक्षेप १ 'निनोनतम्' क २ 'चित्रमिति । वामनमुद्दिश्य दलेरुत्तिरियम् । अत्र चिना दिशब्दा मनिदेन स्वसमभिन्याहतपदार्थस्य लोकोत्तरताप्रतिपादका । नतु विसयार्थी । तस्मात्र स्थायित्वन वाच्यतादोषापत्ते । तथा च महामाहाल्यशाली एष पुरुपश्चित्र लोको तर पस्त्विति सदध । माहात्म्ये विशिष्टेऽन्वितस्यापि लोकोत्तरत्वस्य विशेषणे माहात्म्ये पयवसानम् । 'उत्कट पण्डित' इत्यादिवत् । बतावतार इति । अनाप्येष इति मध्यमणि न्यायेन सवध्यते । अवतार सदाचारप्रवतक । अत्रापि दतशग्दाथम्य पूर्ववद वय । 'बतेनि हर्षे श्लाघायां वाति दीपिका । 'अधिकार' इति पाठ विकाराभाववानित्यधैं । एपा दृश्यमाना कान्ति किन कापीति भङ्गमनरेण लोकोत्तरेत्युक्त भवन्त । मनिर्गमनो पवेशनदर्शनादिगतः प्रकारविशेष । अभिनवा अपूर्वव । पैलक्ष्यगतमात्यतिकत्वमेवका रार्थ । धय विरोपिसहम्ममतापेश्यचलचित्तत्वम् । अहो अलौकिक प्रभाव सामध्ये सकलवदीवाररूपम् । काप्यनिर्वाच्या आकृतिरक्यवससानम् । एष सो निमाण नूतन प्रसिद्धनरनिर्मितिपिलक्षण स्त्यर्थ ॥ इत्युदाहरणचन्द्रिया ·४ उल्लास: काव्यप्रदीपः। इति सामान्पलक्षणम् । अपस्थितिश्च सामग्रन्यायेन, फेनहुदन्यायेन छ यभिचारिणामित्यनयोमर । विशेषलक्षणान्युतानि । अावेद घरस्था( पते स्था)पिनः । अतो न्यूनाधिकरवाया से निरोति । यापि विमावानुमायाविशयकवपुरस्कारेण पभिधारिभदोगदर्शने म कश्चिष्यापः, तथापि प्यन्यवियेशनाय निवेदस्य स्थायिषष्पयस्थापनाय च प्यभिचारिमेदानाह- निर्वेदग्लानिशकाख्यास्तथास्यामदश्रमाः । आलसं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहा स्मृतितिः ॥ ८॥ ग्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तया । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्रापसार एवं च ।। ९॥ स्वमी विवोधोऽमर्पश्चाप्ययहित्यमयोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ १० ॥ जासम्बर वितर्कश्य विज्ञेया व्यभिचारिणः । प्रयस्त्रिंशदमी मानाः समारयातास्तु नामतः ॥११॥ नामय पर समारयाना, मरण | सपणानाम-पैरेय साई पासितस्यात् । वपया- 'वानापदीप्यदिनियंदा सापमाननम् । व चिन्तामुनि धासदैवयोगासदीमा' 'पिपल रोको निदानोदयामिः। इति पित। 'रखापासस्यायामाहानिनिधाणदेव या । शस्या देवयंशापानुसाहवारपांदपो मा - स्विरा भासामना रहार स्थापिन शीरप्पन्चे । पारमाण वा पर मेरिलमेव न स्थपिपम् । राम्-'स्प पर माया स्मारिका नयो, 'रवीरोहगो पारे कोपरापामा । या पिता म्पमिसिया पुन मगरमि पपपीति । सम्मायस मममोरपि समरि. परम् Ka म मिसनम् । ARYA समितीrrier मास ATTERTAiri निरोन दिवशेन पटनर पला । सार- सानेति । रियाणा - मामा र मा. TRATE - ·काव्यमाला । 'अनर्थप्रतिमा शश परकीयांरवदुर्नयात् । वैवर्यकम्पवैमुख्यपाश्वालोकास्यशोपकृत् ॥' 'परोकर्पाक्षमासूया गवंदौजन्यमन्युजा। दोपोरोपभ्रूविमैदावज्ञानोधैङ्गितादयः ॥' 'संमोहामन्दसंमेदः स्खलदङ्गवचोगतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो मदो विविधभावकृत् ॥' 'उत्तमसावः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्यमप्रकृतिः । परपवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसवः ॥' 'श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः श्वासनिद्रामरादिकृत् । श्रमग्लान्योविभेदं तु धके कारण कार्यतः ॥' 'श्रमस्यातिशयावस्थामथवा ग्लानिमूचिरे । यलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिप्रकर्पभूः ॥' इत्येके । 'भालस्यं धमगादेयं वृम्भानियादिकृत् । दौर्गत्यादेरनोजः स्यादन्य कार्यामृजादिकृत् ॥' 'ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । प्रयत्नपूर्विकान्येप्यस्मृतिचिन्तेति केचन ।' 'मोहो विचित्तता भीतिदुःखवेगानुचिन्तनः । घूर्णनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥' बिम्या रजनय इव निद्राल्लान्तनीलोत्सलाक्ष्यः। तिमिरमिव दधानाः संसिनः केश- पाशानय निपतिगृहेभ्यो यान्यमूरियध्वः ॥' इत्यादी । विप्रलम्मरत्या यथा- 'परिमृदितमृणाली-' इत्यादी । परकीर्याच्या यया-'हिया सर्वस्यासी हरवि विदिसास्मीति वदनं द्वयोर्टष्ट्वालापं फलयति कथामात्मविषयाम् । सखीमु लेरामु प्रथयसि च वैलक्ष्यमसमं प्रिया प्रायेणास्तेत्यदयविहितातविधुरम् (हृदयनिहि- सातकविधुरा) ॥' इत्यादी । अत्र वासवदत्ताया. क्रौर्यारसागरिकायाः सदा । गदिम्या यथा-'भर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः' इत्यादौ । अधजः थमो यया-'अलगललितमुग्धान्यध्वसंजाठरोदादशिथिलपरिरम्भदत्तसंवाहनानि । मृदुमुदितमृणालीदुर्घलान्याकानि त्वमुरसि मम वृत्दा यत्र निद्रामवाप्ता ॥' इत्यादी । इयं सीतां प्रति श्रीरामोक्तिः । रनिभमो यथा-"माप्य मन्मयमदादतिभूमि दुर्व- हसनभराः मुरतस्य । शश्रमः भ्रमजलादललाटस्टिकेशमनितायतकश्यः । रसादौ । गर्भजमालस्वं यया-'चलति फचित्या यच्छति वाचं क्यचिदाली. नाम् । भासिनुमेव हि मनुते गुरुगर्भमरालमा मुतनुः ॥ इलादौ । दारियान्य यथा-'मोहे मशीद पापीय मार्जारिका मात्रारीव शुनी शुनीव गृहिणी बाय्यः किमन्यो जनः । मूरपग्निन्विजाहतः संप्रेश्य मिहीरपदतावन्तुपिता- नमसमुपी चुदी दर रोदिति ॥' इत्यादौ । चिन्ता यया-धममितविषयमा ·८७ ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। सशज्ञानचिन्ता संस्काराजायते स्मृतिः । समुद्धासकरजवादनादिस्सदुदयः । अमीशास्व संप्राप्ती स्पृहापर्याप्तता एतिः। सौहित्यवदनोल्लाससहासप्रतिभादिकृत ।' 'दुराचारादिभिधोडा पाट्यांमावोऽभिधीयते । घमाहुलीयकस्पर्शभूरेखाधोमुखादिकृत् ॥' 'तोनिमीलनं प्रोडा न्यवरामस्तवादिमिः।' इति केचित। 'भारसर्यद्वपरागादेवापलं वनवस्थितिः। 'आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते । इति केचित् । तत्र भर्सनपारुप्यत्रध्धन्दाधरणादयः।" 'मनप्रसादो लामादेहोऽभुस्वेदगद्गदाः । भावेगो राजविद्रावरयादेः संभ्रमो मतः ॥' 'तन्त्र विसरणं स्तम्मः स्खेदः कम्पः स्खलद्गतिः। अप्रतिपत्तिजडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । भनिमिपनयन निरीक्षणतूष्णीमावादयस्तन ।' 'क्रियास्वपावं आयं चिन्तोत्कण्ठामयादिभिः । इत्येके । 'गर्वोऽभिजनसाचप्पयनैश्वर्यादिभिर्मदः । सदिलासाजवीक्षाविनयावसादिहनु स' मुकुलितमयनोत्पला बहुवतिदा । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं वाला मोगाभियुफेव ।।' इत्यादी । मोहो यथा-'तोमाभिपरभवेण-' इति कुमारसमवे तृतीयसर्गे काम- दाहासह । स्मृतिस्था-'अत्युचाः परितः स्फुरन्ति गिरयः' इति । ज्ञानजा धृति. यथा-"क्यमिह परितुधा वल्कलेत्वं च लभ्या' इति । शक्त्या धृतिर्यया---'राज्य निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भर' सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशे- घोपरगाः प्रजाः । प्रद्योतस्य मुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाना धृति कामः काम- मुप॑त्वयं मम पुनमैन्य महानुत्सवः ॥ इति । लजा यथा-'अकुरु निज यपु. ईयित मण्डने कि पुनस्त्वमेव मम मण्डनं दयित कि परमैण्डन । वर का पयो- धराधरनितम्बविम्बेषु मामिति प्रविवच श्रुती जयवि नप्रकका वधू. ॥” इति । चापलं यथा-'अन्याम तावदुपमर्दम्रहासु मा लोले विनोदय मन. सुमनोलताम् । वाला- मजावरजसं कलिकामका व्यर्थ कदर्थयति किं नवमालिकायाः ॥ इति । हों यया-'अवधौ दिवसादसानकाले भवनद्वार विलोचने दधाना । अदलोश्य समा. गतं तदा मामय रामा विकसन्मुखी बभूद ॥' इति । आवेगो यथा-क्षितो इस्तावलाः प्रसभमभिहतो व्यावदानोंऽशुकान्तं गृहन्केशेषपाखरणनिपतितो नैक्षितः संभ्रमेण । मालिङ्गन्योऽवधूतत्रिपुरसुवतिमिः साश्रुनेत्रोत्पलामिः कामी- दापिराधः स दहनु दुरितं शांभवो व. शरामिः । इत्यादी । उता यथा-'एष- - ·८८ काव्यमाला। 'प्रारब्धकायोसियादेविपादः सत्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्वाससंतापसहायान्वेषणादिकृत् ॥' 'कालाक्षमस्वमारसुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । 'तन्नोच्छ्वासरवरावासहृत्तापवेदविभ्रमाः ॥' 'निद्रा व्यापारवैमुरयमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः । तत्र जम्माङ्गभङ्गाक्षिमीलनोच्छ्वसनादयः ।' 'विरोधिभावात्पूर्वस्य प्रस्मृतिविस्मृतिर्भवेत् । भ्यानजाड्यप्रमोहाधिपरिवापादिकृत्तु सा ॥' 'स्वमो निद्रामुपेतस्स विषयानुभवस्तु यः। कोपावेगमयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ॥' 'निदापगमहेतुभ्यः प्रबोधश्चेवनागमः। जृम्भाङ्गभगनयनमीलनागावलोककृत् ॥' 'अधिक्षेपापमानादेरमोऽभिनिविष्टता । तत्र स्वेदेशिरःकम्पनेवरागाह विक्रियाः ॥' 'लजार्विक्रियागोपोऽवहिरधामन्यविक्रिया । प्यापारान्तरसङ्गित्ववदनानमनादयः ॥' मालि निगृहीतसाध्वस करो रहति सेव्यतामिति । सा सपीमिरुपदिष्टमाजुला नास्मरत्ममुरापति नि प्रिये ॥' इत्यादी । गर्दी यथा--'ब्राह्मणातिकमयागो भव. तामेव भूतये। जामदम्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' इत्यादी । विपादो यथा-'नन्येप राक्षसपतेः स्खलितः प्रयासः प्रतापः) प्राप्तोऽद्धतः परिभवो हि मनुष्यपोताद । हरः स्थितेन च मया खमनप्रमायो दैन्यं च राजनि रुणद्धि किमा. चरामि ॥ इति रावणपुरुपोची । औरगुज्यं यथा--'पशुपतिरपि तान्यहानि पृच्छादगमयदद्रिसुतासमागमोरकः । कमपरमवयं न विप्रयुयुधिभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावः ॥' इति । निद्रा यया--'निद्रार्धमीलितशी मदमन्यराणि नाल- पन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगशो मधुराणि तस्यास्वान्यक्षरानि हृदये किमपि पनन्ति ॥' इति । विस्पतियथा-'तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनतट- इत्यादी । 'अपस्मार' (पूर्पस्यापस्मृतिः) इति पाटे तु 'भाटिष्टभूमि रसितारमुथै- लोलाकारहत्तरहम् । फेनायमानं पतिमाएगानामसायपरूारिणमाश इत्युदाहार्यम् । सनो यथा-'जाने फोपपराशुपी' इत्यादी वियोधोऽप्यत्रोदा. हार्यः । समर्पो यथा--'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पुण्यानो यो विममा । न स्पे पयिष्यात समप्रहमहायतम् ॥' इति । अहित्या यथा- एवंयादिनि देवा १. 'मरामोसमाचारमायान्यपगाइस.क. २. भासनापक. २. मला. राग पुयायो आधासम्पतिमारसपाय मन शेषस्वरलारो परावसानिधित. स्थपिरममि. कत.

·4 ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। 'द्विष्टेऽपराधर्मुिरयचीयश्चण्डत्वमुमता। अन खेदशिरःकरपताडनातर्जनादयः ।' 'भ्रान्तिच्छेदोपदेशाम्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । सेरता तिसंतोपौ बहुमानस्तथात्मनि ।' 'ध्याधयः संनिपाताधास्तेषामन्यत्र विस्तरः। प्रस्खेदकम्पतापायम मनुभावतयोदिताः ॥' 'उत्कण्ठाहपंशोकादेरन्मादश्चित्तविप्लवः । तसिग्नस्थानरादितगीतहासासितादयः ।' 'जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीर्तितम् । संमोहेन्द्रियसंगलानिगात्रविक्षेपणादिकृत् ॥' अत्र चे मरणस्थाने केचित्करणां पठन्ति । सा प परदुःखप्रहाणेच्छारूपस्वा- चित्तवैवव्यमयाच्छोकायातिरिच्यत इति तद्गणनमत्रानुपितमिलेके । अन्ये तु तस्या दयावीरस्थायित्वमित्यत्र तद्गणनानौचित्यमित्याहुः । न चान्यत्र संचारि- स्वाद्गणनं फलवदिति वाच्यम् । स्थाय्यन्तरसाधारणत्वात् । तेऽपि हि कचन संचारिणः । तदुक्तम्- 'शृङ्गारवीरयोहांसो वीरे क्रोधस्तथा मतः। शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ।। इत्याद्यन्यत्समुज्ञेयं स्वयं भावितवुद्धिभिः'। इति । 'गर्जितादेर्मनाक्षोभनासोऽत्रोत्कम्पितादयः । पार्श्वे पितुरघोमुखी । लीलाकमलपाणि गणयामास पार्वती ॥' इत्यत्र । उग्रता यथा-'प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनुर्खेधाविधाविर्भवत्को प्रेरितमीमभार्गवमुजास्तम्भा- पविद्धः क्षणात् । उज्वालः पाशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथियेनानेन जगत्सु सण्टपरशुर्देवो मृडः ख्याप्यते ॥' इति । मतिर्यथा-'सहसा विदधीत न क्रियाम- विवेकः परमापर्दा पदम्' इति फिराते । व्याधिर्यथा-'पाण्डक्षामं वदनं-' इत्यादौ । उन्मादो यथा--'रकाशोक कृशोदरी कनु गता-' इत्यादी । मरणं यथा- 'कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृतां नु कथयामि या धसिति ॥' अत्र कुशले पृष्टे जीवन्त्याः कुतखदिति जीवती- लस्याभिप्रायः । तमबुद्धा पुनः प्रश्ने स एव भन्यन्तरेण चितः। प्रसिद्धमरण- सालम्बनोच्छेदेन भावत्वायोगादुद्गमनपूर्वावस्थोका । साधारणत्वादिति । दया च तेषामपि व्यभिचारिषु गणनापत्तिरिति भावः। प्रासो यथा-'प्रस्सन्दी चलश- फरीविपत्तिोर्खामोहरतिशयमाप विभ्रमस्य । अभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतो- हीलाभिः किमु सति कारणे रमण्य ॥ इति । वितों यथा-'कः समुचिताभि- १. 'च' क-पुस्तके नास्ति.

·काव्यमाला। अहो वितर्क सदेहाशिरोऽहुलिंनक ॥" निर्वेदसामङ्गलप्रायस्य पश्चानिर्देश्यत्वेऽपि प्राशिदशा मुरयत्वप्रकाशनेन स्थायित्वप्रतिपादनाय तेन निर्वेदस्थायिभापारयः शान्तोऽपि नवमो रसः । तव्यकृतिकस्वात् । यथा- 'अहो वा हारे वा कुसुमायने वा पदि वा मणी चा लोप्टे वा बलवति रिपो वा सुहृदि वा । तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्नु दिवसा कचिरपुण्येऽरण्ये शिवशिवशिवेति प्ररपत ॥' बैग खीसमूह । वाशब्दाभ्यां द्वयोर्द्वयोस्तुल्यता द्योत्यते । अत्र वदन्ति- शान्तो नाम रसस्वावदनुभवसिद्धतया दुरपह्नव । न चैतस्य स्थायी निवेदो युज्यते । तस्य विपयेवलप्रत्ययरूप वादारमावमानरूपवादा । शान्तेश्च निखि छविपयपरिहारजनितारममात्रविनामानन्दप्रादुर्भावमयस्वानुभवात् । सदुक्तम्- 'यच काममुरा होके यच दिव्य महरमुखम् । तृष्णाक्षयसुखसते नाईत पोडशी कराम् ॥' पेठादार्म प्रच्यावयेगुणग्येष्ठम् । मन्ये मनैप पुण्यै सेयावतर कृतो विधिना ॥' इति लक्ष्मणोत्तो। तुल्यतेति । सा चानुपादेय वेनेति योध्यम् । शान्तेश्चेति । निखिलविषयप- रिहारेग वैराग्येण अनितो य ात्ममान विधामो विगठितवेशान्तरतया चित्तस्य ·४ उल्हासः] काव्यप्रदीपः। अत एव 'सर्ववृत्तिविरामोऽस्य स्थायी' इति निरस्तम् । अमावस्य स्थायित्वायो- गात् । तसाच्छमोऽस्य स्थायी। निर्वेदादयस्तु व्यभिचारिणः । स च शेमो निरीहावस्थायामानन्दः । स्वात्मविश्नामादिति । रसवद्भावोऽप्यलक्ष्यक्रमेषु पठितः स किंरूपः । रत्यादीनां रसरूपत्वात् , ज्यभिचारिणां रसाइतानियमेन प्राधान्याभावात् , साविशनामध्ययस्वादिस्यत रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भावः प्रोक्तः रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणम् । देवादिविपयेत्यप्याक्षरसावस्मोपलक्षणम् । तेन देवादिविषया सा, कान्तादिविषयाप्यपुष्टा रतिः, हासादमश्चाप्राप्तरसा. वस्थाः, प्राधान्येन व्यक्षितो व्यभिचारी च भाव इत्यवधातव्यम्-यदुक्तम्--- 'रत्यादिश्चेतिरशः स्यादेवादि विषयोऽथवा । अन्यागभावमाग्वा स्यान्न सदा स्थायिशब्दभाक् ॥' तदेतदाह वृत्तिकार:-'कान्तादिविपया तु व्यक्ता सुझारः।' तत्र देवविषया रतिया- कैपटकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते।' मुनिविषया यथा- हरत्य संमति हेतुरेप्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः । शरीरमाजां भवदीयदर्शन व्यनक्ति कालन्नितयेऽपि योग्यताम् ।' । स्थितिस्तेन य आनन्दः शमाख्यसस्य प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिस्वखरूपत्वानुभवादि त्यर्थः । निरीहेति । विषयच्यासाशूल्यतेत्यर्थः । १ 'शक्यो' क २ 'कान्ताविपया' इति काव्यप्रकाशपुस्तरेर केचित्पाठः ३. "कण्डेनि । हे ईशा, नव कण्ठस्य कोण एकदेशे निविष्टं संलग्नं कालकूट विषमपि में महामृनमुक्षमममृतम् । अदिमियत्वात् । उपाच मूर्ना भृतमप्यमृतं चन्द्रकरारूपं यदि भव दूपुषो मेदन वृत्तिरवस्थितिर्यस्य तथाभूतम् । मेदेनावभासमाननिति यावत् । तदा मे माझ नरोचते । अन्यस्य यथातथास्तु, मम तुन रचिविश्य त्यर्थः । भवापुशे मेदो यत्र बपु- भिजतीति वा । तथा चानन्यगामित्वेन बारक्-स्य प्रियत्वम्, अत्याभूतत्वेन चागृत- स्यापियत्वमिति भावः । उरात पीवमिति कश्चित् । इतिपद भावपरम् । एवं च मार पुर्मेदव्याप्यमित्यर्थः । ईशवपु संबदस्यान्या सतोऽपि प्रीतिपावनौचिचादिति केचित् । अब देवविषयो भाव" इत्पाहरणचन्दिन. ४ “हरवीति । माघे नारदं प्रति कृष्णो- चिरियम् । सवदीयस्य भवत्संबन्धिनो यस्य कस्यारि, किं पुनर्भवतो दर्शन करें पूरी समाजां शरीरधारिणां मादा बालविठये वर्तमानादिकालत्रयेप योग्यनामादिष्ट हामरय तसंपादकगुणवत्त्वरूपा म्यनत्ति । सूचयतीत्यर्थः । कपनियत, माह-हरदी- ·९२' काव्यमाला। एवमप्राप्तपरिपोषा पुत्रादिविषया रतिः स्थाय्यन्तरं चापुष्टमुदाहार्यम् । व्यभिचारी प्राधान्येन वर्णितो यथा- 'जाने कोपपरानुसी मियतमा स्वमेऽघ दृष्टा मया मा मा संस्पृश पापिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः। नो यावरपरिरम्य चाटुकशतैराधासयामि प्रियां प्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥' मन विधि प्रत्यसूया प्राधान्येन प्रतीयते । वदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः । अनौचित्येन प्रकर्षविरोधिना रूपेणेत्यर्थः । संचैकाश्रयत्वे तिर्यगादिविषय- सायर्या पहुविपयरये व्यगिचारिणामामासाहतायां (पा) द्रष्टव्यम् । एकविषया रतिरेव नेति तु प्रलापः । 'मन्दीकृत्य नृपद्विपाम्' इत्यादावुदाहरिप्यमाणस्वात् । पथमिति । तन 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्य -' इति कुमारसंभवे तृतीयसर्गेऽपु- टायां रतावुदाहार्यम् । पुनविपयाया वृत्तौ क्वचिसठित 'एहि वत्स-' इति पद्यम् । हासादययापुटा रसतरङ्गिण्यां द्रष्टव्याः। प्राधान्येनेति । शठत्वोपन्यासरूपविचिनानुभावव्यङ्ग्यताकृतचापत्वेन मुसतः प्राधान्यम् । पानकरसे मरिचादेरुत्कटस्येव । पार्यन्तिकं तु रसप्राधान्यनिति योध्यम् । अतएव वक्ष्यति–'मुख्य रसेऽपि तेऽमित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन ।' इति । महारप्रकर्षविरोधिखरूपमाह-तथेति । प्रकर्पविरोधित्वं घेत्यर्थः । एकाश्रयत्वे नायकनायिकान्यतरमात्राध्यत्वे रतेरित्यर्पः। तया विर्यगादिविषयत्वे । आदिना सादि । यतः संप्रति बर्वमानशालेऽचं पाप हरति नाशयति । एप्पत आगमिप्यतः गुमस्त भेय मापनस्स हेतु संपादकम् । दर्शनसाहारा मेय साधनलार । अदृष्टस घटमामग्रीसंपादकन हेदवार । पूर्वमाचरितः पूर्वजन्मार्जित शुभै मुक्तः कृतम् । तथाच पर्वमानकाले पापनाशरूपा योग्यताप्रतिबन्धकत्वमावदेन अप साधनस्यात् । मापिनि तु मे साधष्टसंपतिः । भूते तु तथाविध मामिति । सूबने चाचयो- मकाया भन्सापासु जन्यवयेति दोयम् । भत्र मुनिविश्वो भावः । হিলে- पन्द्रिग्रसर ..'बान इन। वियुसम ससायं प्रदीपनि । हे पाउ, मप मया समे प्रिय समा कोपेन पराणी सती पाnिना मा मा संगलुरवा रदवी रोदन गुती गन्तुं प्रास्तारिनोत्तरमई यात्रियों पररम्य पाडाना प्रियस्यान भने- नौष मयानि नानुनपान मानाने निपिनोनि टेन वपन विपिना ऐन निदया पो रहियो भार अाभूतोगी artRT ST रिपिपरिया। अरे टेरेगनेन A-नागपार नो पारितोटोसिनोमा विदेश न्यः । पत्र परम्पतीपास्पापभिरमार' पद्रपोप- ·४ उल्लासः] कान्यप्रदीपः। रसाभासो यथा- 'स्तुमा के वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे । मुली को जावः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला. सप.श्रीः कस्यपा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥' अन बहुषु व्यापारोपादानेन बहुविषया रतिय॑ज्यते । नन्वन्न व्यापारस बहुविषयत्वमसिद्धम् । एकत्रापि तादृशव्यापारसंभवात् । यत्तु-'भनेककर्म- पदोपादानमनेकविषयत्वं क्रियाणां प्रकटयति । एकविषयरवाभिप्राय त्वेकमेव कर्मपदमुपादीत' इति । वत्तुच्छम् । स्तुमो विलेभे इत्यादीनां भिजवाक्य- स्थानामेकविभक्त्यन्तपदोपस्थापितेनानन्वये तदन्वायनोऽभितस्यापि के क इत्यादिपदैरुपस्यापने मिन्नकर्मपदैरेवोपस्थापनाईणात् । अन्न घुमा-सुशब्देन व्यवच्छेदार्थेन व्यापारखानेकविपयत्वं लभ्यते । एवमेका भेदाभिप्रायेऽवगते. ऽन्यत्रापि तथैवावगम्यते । बहुपदमनेकपरं वा । अगम्याविषयत्वसप्रहः । एवं बहुनायकविषयत्वेन । व्यभिचारिणा तु रसागताया- माभासबम् । वाशब्द फुनचित्प्रमादलिखित एव । एकविषया एकमाताश्रया। वन्दीकृत्येति पञ्चमोल्लास उदाहरण साभासस्य भावातायामुदाहरिष्यते । तत्र सैनिकगतैव रतिर्न तु बन्दीपु । तुशब्देनेति । यं तु ध्यायसीति ध्यानकमाभूतस्ये. तरे यो व्यवच्छेदप्रतीवेन्नित्वमगवम्यते मत. सर्वेषामपि सरसतो भेदप्रतीते - पहवो युज्यते । भाभासत्वस्यार्जनादित्यर्थः । बहुपदं बहुव्यापारोपादानमिति वृत्ति- गतम् । एवमिति । तन तिर्यगादिविषयतायाम्-'मित्रे कापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति फन्दासु श्रमरेषु वीक्ष्य दयितासन्न पुर. सारसम् । चकाढण वियोगिना विसलता नावादिता नोज्झिता कण्टे केवलमर्गलेच निहिता जीवस्य निर्गच्छत. ॥' इत्युदाहार्यम् । एवं गुर्वाधालम्बनतया हासस्य, वीतरागायाश्रयतया १. 'स्तुम इति । वारयोपित प्रति कस्यचित्कामुकस चाटूक्तिरियम् । हे 'वामाक्षि, वाम सुन्दरम्, जिवेन्द्रियाणामपि वशीकरणाविरुद्ध चाहि यस्यास्तथाविधे, तक पुरुष स्तुमो यं विना क्षणमपि न रमसे क्रीडसि । हष्यमीति यावत् । तथा य मृग यसेन्विष्यसि चोमो रणः साम एव मखो यह त्वत्कर्नु कान्वेषणरूपस्वर्गफलक. वाद । तस्य मुखे पुरत प्राणान्दिलेमे ददौ । अर्थाजन्मान्तरे। हे शशिमुखि चन्द्रा- नने, य बलादालिङ्गसि स क सुलग्ने शोमनग्रहाधिष्ठिठे तमे जात उत्पन्न । हे मद- नसनगारे राजधानि । अत्रैव मदनस पैमवार । य तु ध्यायसि हस करपा त्वक कध्यानरूपा तप श्रीः । तसंपत्तिरित्यर्थः । अत्र शशिमुसीलनेन बलाबालिइनस युक्तता व्यज्यते। शशिनाप्यमीकृतशापरिक्षाणार । नगरीत्वारोपेशानेकविषयमद. नामयत्वसूचनम् । तस्या मनेकायखभावलाइ । अत्र रतेरनेकविषयलारसामास। इत्युदाहरणचन्द्रिका ·काव्यमाला । भावाभासो यथा- 'राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा सेरयौवनतरङ्गितविभ्रमागा। वकि करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तस्वीकृतिव्यतिकरे क इवाम्युपायः॥ अत्र रतेव्यभिचारिभूता चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । नायिकाया अननुरक्त- वया रतेरनुस्कृष्टत्वेन तयभिचारिणोऽपि तयावात् । एवमन्येऽप्युदाहार्याः । भावशान्त्यादिरकम इत्यत्र भावशान्त्यादिपदप्रतिपाद्यमाह- भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता तथा ॥ १३ ।। संधिरेककालमेव तुल्यकक्षयोरास्वादः । शवलता तु कालभेदेन निरन्तरवया पूर्वपूर्वोपर्दिनाम् । न च भावस्थ शबलतायाः शारयुदयाम्यामविशेपः । शान्तेरुदयस्य वा एकैकस्यास्वादे त दद्वयोपगमात् । वन मावस्य शान्तिर्यपा- 'स्याः सान्द्रविटेपनस्तनतटरक्षेपमुदाशित किं यक्षश्वरानतिन्यतिकरग्याजेन गोपारयते । .. . करुणस्य, पित्राद्वालम्पनतया रोद्रवीरयोः, वीरगतस्वेन भयानकस्य, यशीयपशुव- खाद्यालम्बनतया थीभत्यस्य, ऐन्दजालिमाद्यालम्बनसयाहतस्प, चाण्डालादिगतत्वेन शान्तस्य चाभासपमूपम् । १. “राति । सीतामुरिश्य रागोसिरियम् । सा सीता राहण्यामरसण्ड चन्द्रा पूर्णिमायां यः मुभाकरधन्दन्नुप पसासायाविधा । दरले चञ्चले आयते दी मश्मिी यासाभूता । सेरमीपरप्रसाशं पौवनम् । नरपौवनमिति पाप । वेन तर. शिवाजारोचपरम्भर्माण विभमा येषु तथाविधान्यज्ञानि पस्याः सा तथाः वेति निदर्शनाने मुगादिगतप्ररपरिभावनम् । तपसातमौन्दर्याविशनानुपेश्य- सारिक रोनाटाभापतिपः। नपा सह मेश्री क्रिया ताह-विध वि। भभारा सीतायां धीरेनोपान विद करोगे । तदुपायोरिन प्रतिभावी. वर्यः। ननु सैयला साकुर्यात्रा-दिति । तया सीतिर्गमायमिति इसिविष कोपर रस पीकरे सरन् उसयो तुः कष। यः समापन या. माया साटे पारिमार्म या त्या स्वार इति पार उपायः स्पादित सनः। मत्र चिन्गरसादभिचारभारसान नुस् नारिगरिसपतया मामामयमिति भावामासोयराबन्।रावद्रिाक्षर. २. विममा गग. ३. 'अत्र मन..'हगीर सनापिया कामानावं पर्स प्रति पालो पनापसन्देशमुल । सः सतत । भनुपातिरपानामानि । सान्य भने पनि र भूनस एनस समा गमस्थानस हरदा माझी माटो : भन दा का घनाधर मिटेनम चित्र ·म काव्यप्रदीपः। ९५ इयुक्त छ तदित्युदीयं सहसा तरसंप्रमाटुं मया 'साश्लिष्टा रभसेन सत्सुखशात्तन्ध्या च तद्विस्मृतम् ॥' भन्न कोपस्य शान्तायेव चमत्कारविश्रामः ।, उदयो यथा- एकसिन्शयने विपक्षरमशीनामप्रहे मुग्धया सपो मानपरिग्रहग्लपितया घाटूनि कुर्वपि । भावेगादवपीरितः प्रियतमस्तूष्णी स्थितस्तरक्षणं मा भूरसुप्त इवेत्यमन्दवलितनीवं पुनीक्षितः ॥' अत्रौत्सुक्यसोदयः। संधिर्यया- 'उत्सितस्य तपःपराममनिधेरम्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता व वीररममोरफालश्च मा पतः । शान्तावेवेल्यनेन तद्गम्यहादिय्यवच्छेदः । नादिन चिक्षितम् । तदीयत्वेन शापितमित्यर्थः । वशश्वरनयोरान अगामम्य यो व्यति- करः सन्धः पौन-पुन्य वा तयाजेन एलेन सिं विनिोवे गोपाप्यते मा. वत इत्यांनासिकयोक्ते सति मया क सन्नदाधननिवार्योक्या सन्नान संप्रमा निलोपवितु सा सहसा मप्रसाचैव रममेन सरया आष्टिा आटिहिमा । हन्मुसव. शादागिनानन्दपारवश्यारघ्या दन्नुदानित्य रिरमा चेयन्वयः । चकारेणानि. इनारमृत्योरेककारता पोत्यते । भष कोपार यस मभिचारमावस यानि ।' বয়ংহিতা, १. 'मपि ग. २. किसिन्निति । अमरस्वरेनि.1 किम्निमपने या विप. धभूता रमणी सती तसा नाममई मात भयं नायवेन सी रुपमाहा मेर रोपेन परागुतं या सारथा नया खिनमा नुपया स्वतापमनानम्मा साबित पानि प्रियभारानि वंची नियतम भाकोरनमा तोरीमा. सापरहित विमानापारडलो नतु निदिनः । स मिनिमम मुस समानापराभुगो मा भूमिनामन्दीमा मित्र बनाया गया साच्या पुनरीक्षितोरक्षगनशिबावरतापग- शारिकी नाल पाटे मार रमेरे नाम पर तमाप्त पानमुपसोया मुसहरदिय. I. ''ग. ४. स्मितमी । बोवामानातो या सम मार्गगगने परम् । तरम पराकम्य योनिभर नभुत । धर्मजोरमको पास THRI | Kामागस RAM रामम मरे पति र परम भोग औरः । बरन नारे भीमा पर ·काव्यमाला। वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलय- सानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरनिंग्यो रगड्यन्यतः ॥' अन पूषांध संभ्रमात्मक भावेगः । उत्तरार्धे हपः। अनयोस्तुल्यमेवावादः । शयलता पथा- "कोकाय लक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोपाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं पक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वप्मेऽपि सा दुर्लमा घेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः पलु युवा धन्योऽधरं धास्पति ।' मात्र याकार्यमित्यादौ वितर्कः, भूयोऽपीत्यौरमुग्यम्, दोपाणामिति मतिः, कोपेऽपीति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शक्षा, स्वप्नेऽपीति देन्यम् , चेत स्वास्थ्य मिति एतिः, कः खल्विति चिन्ता स्फुटं पूर्वपूर्वोपमर्दैन प्रतीयमाना शयलया. चमकारभूमिः। पूर्वपूर्वेति । पूर्वपूर्वेषां मतिशट्वाधृतिपर्यन्तानां शान्तिसंचारिणां सर्वेपामुपमर्दन प्राधान्यसूचनाय । अन्यतोऽन्यस्सा दिशि एपोऽनुभूयमानो मावनोपनीतो वा वैदेहीपरिर. ग्मश्च । विदेही जनक्स एव विगतदेश यामस्तसपुत्री । विजये सहायत्वात् । तसार परिरम्भ पारेषश मा रुणसि । मुनिपाधंगमने प्रतिवभातीत्यर्थः । चकारः पूर्वोक्ताभ्यां सुख्यत्वस्य हुत्यकारत्वस्य घ मंस्पिस सूचनाय । एकस्य परिरम्मस्य सत्सहमोन्सा. हाभ्यां तुस्यत्वसपादक विशेषणमाए-मुहुरित्यादि । मुहुवोरवार चैतन्य शानमानीलय- विषयान्तराव्यावर्वयन् हरिचन्दन चन्दनमेर इन्दुश्चन्द्रय सदच्छिशिरः शीतलश्वासी खिग्धः प्रेममगलितः । अतएव रुगदोति युक्तम् । लिग्न युद्ध निवर्तनात् । 'पर्श.' ते पाठे तथाविध रसों यत्रेत्यर्थ । अन एवानन्दी आनन्दबनकः । अत्र मुनावत्यादर- नीयत्वभानजन्यत्वराविशेषः पूर्वार्धगम्या, हर्षम्यूत्तराधगम्य इति तयोरतुश्ययारवारसंपिः । इत्युदाहरणचन्दिया. ५ वर्षति' रा. १. "रपो' स. २. 'तुन्यकाल' स. ३. 'केति । शुक्रान्यां देवयानी इटतो रायो ययावेरियमुक्तिः । अवाय मालामन्यायामासतिरूप क, यो लक्ष्म चिव यम्य चन्द्रम्म कुल पब । पदयेन सबागपसानप्रतिपाइनेनान्यतानीचिच प्रराश्यते । भूयोपीकरितोपमर्दैनौतमुस्यम् । अपना असमावनोत्वना सूयझे। नोटम्नाक शाखमबर्ग दो प्रमादादेगादीनां महामायापन्तिरनाशायेति मन्यौत्मुत्य- पारः । भो आधर्यम् । कोपरि गुणं अथांचसा वानं कमीयनिति मतिवापेन मर- पम् । अपग मा दुधार येम्पस्वारे महारमभिराचरिते सुचरिते पीपी तथाम्नः मारा मिश्यन्दीति निन्दाद्या पूर्वोपमः । यातादृष्टपटरि समन्यनेनामिमामालियुक्तदैन्येनार हानिएगा। अंत, सारथ्यमुपैति उपगम्टे. पनेन पर्व पूर्वग्गटार गनु भन्यः नाइनिय मनमाग्यो युवा सानोभर चाम्पति पानी पिला रोपमाबारे रिमानिलिबरेयम् । मा मावानां पूर्व पारे। मारनिरिणद्रिय.

·४ उहासः] काव्यप्रदीपः ९७ ननु भावस्य शान्त्यादिवस्थितिरपि प्रकार संभवत्येव तक नोक्त इति चेत्, न । मावोवत्यैव पदुक्के । भावस्थितेमावाभिवात् । ननु म्यभिचारिस्थले लियमतो मुख्यस रसस्वावस्थान सरकथं भावोदाहः रणमेतत् , कथं का मापञ्चनियम् । रसागरवेन तेषां गुणीमावादित्यत भाह- मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । से भावशान्त्यादय । कदाचन यदा त एवाणिवेन विवक्ष्यन्ते । विवहन- प्रत्तराजानुगम्यमानभूत्ववत् । एवमसलक्ष्यफसव्ययभेदं विचार्य संरक्ष्यकमन्यायमभेदानाह- अनुस्वनामसंलक्ष्यक्रमव्यजयस्थितिस्तु यः ॥१४॥ शब्दार्थोभयशक्त्युत्पत्रिधा स कथितो घनिः । घण्टामा हन्ममानायां मुस्परान्दानन्तर पपा क्षोदीपानपरोऽनुरणनरूप: शब्द. मतीयते तदारसंरक्ष्यमा प्यायस स्थितिपत्र स । शब्दश्चायोमय घेति द्वन्द्र । तेन शब्दशतिमूएव्यङ्ग्य , भयंशतिभूएण्या, उभयकि मूलव्यज्यवेति निधेत्यर्थ । शब्दशत्तिमूलत्व चैतदेव यत्तेनेय पदेन सद प्रतीति , नतु पर्यायान्तरेणापि । एतद्वैपरीत्यं चाशचिमूरत्वम् । न स्वभि. पया तत्मतीतिरिति । एतेन "अभिधाया था न नियमन ग्रेप भेदोमाया। वनियमने तु नाभिधामूररयम् , किंतु ध्यानामूएवमेव 'मदारमन -' इति- यद्भवेत्" इति यत्केनचिदुत पसादेयम् । 'मदारमनइत्वादेरयेतबेद- वेनेष्टापात् । अन्यथा इस सर्पमेदवाह वापसे । चि प्रमोदाहरणे प्राकरणिकानाकरणिकयोरिति ग्यास्पानेन, हितीये मपानिलनेन, हीयेऽसी. स्पनेन, प्रमरणसाभिधानियामास स्पष्टयासेपामुदाहरण रिहायेत । समा. धयोत्तमेव न्याय्यम् । प्रतीयमाना चिन्ता शयरतासाथमवारस्य भूमि । विधाग्नित्याननिस । ए. मिपचिन्तमा PATरय शयुधिजयेन गम्यस्य भवति । त पवाहित्येनेति । अदबीप्यम् । अभियलियारिमायौदे के रसपनिम्या पदेश । साभवामिम्परम्मनिवारिमारोदेके च मापारिप्पनिम्रपदेश म. पायविभावानुमायो के पक्षपनिरिहारपनि पायपदेश विदा दिति । अरपनसहरी संसकमा मास्चिरित्र ! । मान मान रहती हेयम् । केपितु-'उहादीप प्रशासन माम नारि मिपाको पनि देन यहोम गार गालि स्पामिशाभूत । य समिपमन वन नगई । STORY बरसाद यान्ति दाना-पीनेति । समालोमरूद उल पनि नरममा रसिक-पति।

·काव्यमाला। : तेषु मध्ये- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दायत्रावभासते ॥ १५॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । मान्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यो द्विधा । अलंकृतस्थानलंकृतवस्तुमाग्रस्य वा प्राधान्येन प्रकाशादित्यर्थः । तत्राद्यो यथा- 'उल्लास्य कालकरपालमहाम्वुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगजितेन । निर्णापितः सकल एव रणे रिपूर्णां .:. धाराजलैखिजगति ज्यलितः प्रतापः ॥' कालो रिसंहर्ता यः करवालः स एव महदम्बु धाराजलं वहतीति महा- युवाहः। यद्वा मह उरसयः स एवाम्बु तद्वाहः । गर्जितं सिंहनादः फरयालमुलाय एतावरमाने वक्तव्ये यदेताहशशब्दप्रयोगतस्यासंयद्धार्यकता मा प्रसज्यतामित्यमाकरणिकैरिन्दवारिवाहादिभिः प्राकरणिकानां राजकरवालादी- नामुपमानोपमेयभावे कपेमारपर्यमित्युपमालंकारो प्यन्यः । स च शब्दशक्ति- भवच्छन्दस्य संयोध्यवाचित्वादप्रकृतस्य च संयोध्यत्यायोगात्मकृतत्वम् । एवमयीत्यपि युप्मयोगापेक्षमिति प्रतन्वगमरमित्यर्थः । प्रधानरवेनेल्यस्वानुमागत इत्यनेनान्वयं दर्शयति-प्राधान्येनेति । धाराजल. पाहत्वोचो धाराजलरिल्यस्व चेयर्यमाशाह-यद्धति । उत्सवो पैरिजयरूपः । स एपाम्य तद्वनिरन्तर प्रवृत्तिशील तस्य धारक इत्यर्थः । उपमालंकार इति । प्राधान्येनेति शेपः । नच समासोफिवदुपमायाः प्रकृतोपरकारकतया अपरात्परूप- गुणीभूतय्यनयत्यापत्तिः । तत्र व्यायस्याग्रस्तुतयत्तान्तस्य प्राधान्येन प्रतीतो चम- अत्र १. पायपक्षे येन पावेन देवेन मृपेत जरर कठोरमूरिन बबाजित सिंह नारी यस पानि फाली येरिसंहवां यः करवालः सहमत्र यन्महरा भाराज तस्प याः प्रायः प्रमरानुलास दी गय पारानलेः राष्ट्रकान्सा । सारवारिकान्ती पानीमारिएप्रयोगार । रिपू विजगति विमुक्ने बलेवो पिख्यातः सकल एक प्रायल्यासमोसे नितिः । रिटोरिन इयः । महदम्म पाराजएम, मर उमप पाम वा पहली नपा कालकरपालः पूमापसपायामी सधि कर्मधारयः। समुहार निपातनायोपादेयों या । पालाश येन सेन मेपाविषतिनेदेण काला मिमि का मरीनम् । यसपोरनार । महामुवाई मेरमजार प्रकाश्य रंग देवी सिपम्फोन सी पापभित्रिभुबने रिपूगाम देनमा गमः माना भोप नितीन देवेन । अरटोमिनुगनि । गायो. भर पसीनीयरेत गोनोशित मेपा पाएरशारणम् । मोरनवमी! दिया.....

·, ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। मूल । पर्यायान्तरेण भूपादिना बंदोंपस्थितौ तदप्रतीते । एवमप्रेऽप्यूयम् । एवमलकारान्तराण्यापि । यथा- 'तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृतिभो मधुरलीर । मतिमानतत्ववृत्ति प्रतिपदपक्षामणीविभाति भवान् ॥' अन तिग्मरुचि, अप्रताप एव क्रमेणैकैकपदस्य द्विपदत्ये विरोधाभास । पदाभेदेऽपि विरोधाभासो यथा- अमित समित प्राप्तैतरकहर्पद प्रभो। अहित सहित साधुयशोभिरसतामसि ।' ननु विरोधस्य किं सर्वत्र व्यङ्गयत्वमेय ने युच्यते तकियती सीमा । अपि शम्दादेविरोधण्याकस्य भाये वाच्यार तदभावे व्यत्यत्वमिति । "निपादानसभारमभित्तादेव तन्वते । जगचित्र नमस्तसै कलाक्षाध्याय लिने ।' स्कृत्यभावेन गुणीभावेऽप्मत्रोपमाया प्राधान्यसभन गुण यानझीकाराव । एवम प्येकपदोपस्थितयोरभेदाभ्यवसायापकप्पनिरेय युक्त इति चेत्, न । तथाविधाभे दाहस्यापि चमत्कारातिशयानाधायक वाद । प्रधानीभूतेतरामतया हि चित्तद श्रीकार । प्रसिद्धसादृश्यमूल्क्तदशीकारे तु प्रथमोपस्थितत्यादुपमाया एव एल्प नमुचितमिति संक्षेप । १ 'मूलो न्यास'ग २ 'तनुपस्थिती स ३ विग्मेति । हे सिमो प्रभो भराविभाति शोमत इत्यन्वय । पीरा । तिग्मातीशासौ रचिरो मनोज शामित्रपक्षयो प्रतापो यस स । मिथुरा वि निशा मर करोगी तथा मधुरा मनोश लीला घेथा यस स ! मी पत्तशान मानधिसविसयो खन सारेण वृत्तिवन यस स 1 प्रतिपद पवागा Bापानामगरमेसर' । अत्र तिग्ररुचि सूर्योपापोनु । विश्व दो न निशानाविको । मधुसन्नोती. मोगरन्य । मतिमा प्रशस्तबुदितिरोनल इचिम्परसायो पस स स । 'मविपतिपिशमी शादिभूता ने पिरोपामासोमादिनीयस्वागत। रशारणचन्द्रिकार ऐप-४ 'अमित रवि । संमियोपवे सायद धेदि तप है प्रमो, स समित समामि । ममता समानामाइतो दार। मापा साधुभिरापोभि सरगे युटोप । साभिर रियास्टिा वा । परि १ परम्प: स्यात् । उपगी पान । म ने मामा गइली, दिवसी सिलो पापी' रारम्पन्दिर ५. 'मेरदानी । हर सीने माय मर सार। म पानमार पर रा रा I निरे । र पारसि नानाम मानो विचार र यिनए! - ·H. काव्यमाला । चित्रं नानाकारमालेरयं च । कला चन्द्रस्य पोदशो भागः कौशलं च । अन्नोपादानमित्तावालेख्यकारिभ्यः कलावयः शूटिनो व्यतिरेको व्यङ्ग्यः । तस्य चित्रकलाशब्दयोः परिवृत्यसहत्येन शब्दशक्किमूलता। ननूदाहतेपूपमादीनां प्राधान्यम्, न वा । आये कुतस्तेपामलंकारस्वम् । अभ्यानलंकरणाद । द्वितीये कुतोऽस्य काव्यस्य ध्वनिरवम् । व्यङ्गयस्थाप्राधान्या- दिति चेत्, न । पूर्वमयमलंकार भासीदिव्यतावता भलंकारव्यपदेशात् । यथा माह्मणपूर्वबौदसंन्यासिनि ब्राह्मणव्यपदेशः । नन्वेवं व्यपदेशसमर्थनेऽप्यलंकार- ध्वनिस्वं न समर्थितमिति घेत, न । अलंकारपदेन,तयोग्यताया विवक्षितत्वात् । न चैवं रसादिध्वनावप्यलंकारध्वनित्वप्रसङ्गः । संलक्ष्यक्रमखैव ताशस्य तथा- भिमेतत्वात् । वस्तुतस्तु प्राधान्याप्राधान्ये व्ययस्य धाच्यापेक्षयैव, नतु रसापेक्षयापि । तदपेक्षया सर्वत्र गुणीभावात् । तथा चोपमादीनां रसा- वयालंकारखं वाच्यापेक्षया प्राधान्यं चेति न दोषलेशायकाशः। वस्तुमात्रं यथा- पन्थिक्षण एरथ सत्थरमरिय मणं पत्थरथले गामे । मनु द्वितीयार्थस्य प्रकृतरवेन विरोधस्य व्यङ्ग्यत्वे सर्वत्रैय तदापत्तिरिति न कापि तस्य धाच्यता स्थादित्याशयेन शहने नन्विति । सीमा मर्यादा । कियत्युक्त वा. च्यता कियति बोके व्यङ्ग्यवेति व्यवस्थेसर्थः । अपीति । द्योतकरवे स्फुटाप्रतीते- घोच्यायमानतया वाच्यत्यमेव व्यवहियते, अन्यथा तु ध्यायतेत्यर्थः । पूर्व वाच्य- तादशायाम् । अलंकारपदेनालंकारप्वनिशन्दगवेन । योग्यताया इति । अलं- भारजातीयरूपाया इत्यर्थः । न चैवमिति । तत्रापि रराषदलंकारजातीयत्वस- स्वादिति भावः । साहस पदाचिदलंकारस्य । तथेति । अलंकारध्वनिव्यपदे- श्यतयेत्यर्थः । पन्धिमण पत्येति । 'पयिक नान प्रस्तरमस्ति मनावप्रसारस्थले प्रामे । भारतभा गुपकरणसंपोरपि भगवदिदायरत्वेन तरपारपदयामाचे निरपेशत्वमुपचरित पोप्यम् । एवं कण्या चन्द्रपोमशरूपपाशपायेति प्रलोभः । व्यजनया तु चिषक समाभ्पामालेल्यतापावीण्योपस्सित्या मसूलियाराभिधानालेख्यकारादिभ्यः । साप उसः प्रदीयते । लारणचन्द्रिका. १. पदि का. "यंदूती 'दयः परः चिनयेय स्वर' ति काम- भारम्पितिमनुपश्य परिकमाइ पन्धिम शी । है पथिक, प्रसरागा पागणानां सोमालिन्मामे मनागस्पमपि प्रस्तरं साधारवर मातीस्यन्वयः । पासवानुम्पेन पामवागमनम् । तयमापनमारपमावास्यारणाव पयोपत्र में प्रेक्ष्य सानादि रस मेलापातभिशयः । मसागुमसरामा मुमांगा भाने सरथ घमा ममापि नास्ति । तहिनामिपि प्रेस मे चोयाभोगतोस दा आरोसरस पनेन सम्पाशी ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। उण्णशपोहरं पेक्पैिऊण जइ वससि ता वसतु ।' अन यधुपभोगक्षमोऽसि तदा आस्वेति व्यज्यते । तच पोहरेति शब्द. तिमूलमिति। तथा- शनिरशनिश्च तमुनिहन्ति कुष्यामि नरेन्द्र यसै स्वम् । यसै प्रसीदसि पुनः स भात्युदररोऽनुदारश्च ।' भय प्रथमाघे शनिश्शनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनाथमेकं कायं कुरुत इति वस्तु धन्यते, नतु विरोधालंकारः । शनिस्शनिरित्यनयोः सामानाधि- करण्याभावात् । विरोधस च तत्रैव विनान्तेः । द्वितीयाधं तु नोदाहरणम् । तत्र चशब्दस्याप्यर्थत्वे विरोधस वाच्यत्वात् । समुञ्चयमानार्थत्वे तु विरोधस्यैव व्यजयरवादिति। अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपं व्ययं विभजते- अर्थशफ्त्युयोऽन्यर्थो च्यञ्जकः संभवी स्वतः ॥ १६ ॥ प्रौढोक्तिमात्रासिद्धो वा कवेस्तनोम्भितस्य वा। वस्तु वालंकृतिति पझेदोऽसौ व्यक्ति यत् ॥ १७ ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः । उसतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥ इति । विरुद्धावपीति । ननो विरो- ध्यर्थकतया अशनिरिलनेन शनिविरुद्धार्थबोधादिति भावः । सामानाधिकर- ज्येति । परस्परानन्वयनकर्मियोधकत्वाभावात् । यथा शनिरिति वाक्य इत्यर्थः । अर्थशफ्त्युद्भव इति । अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यविनिदशामकः । द्वादशमेद इत्यन्वयः । कथम् । यथेन हेतुना व्यकोऽर्थ. सत संभवी कवेरोनोम्भितस्य निबद्धस्स मा प्रौढोक्तिमात्रासिद्धो वस्तुरूपोऽलंकाररूपो येति पभेदः । असो नास्तीति ध्वन्यते । एतच्छब्दशक्तिभूलवस्तुवनेश्दाहरणम् । एवमनन्तरमपि । अत्र सर्वत्र शमशक्तिमूलत्वं परिवृत्त्यसहनानाधैशब्दप्रयोगादवसेयम् ।। युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. १. 'पेक्खिक. २. शनिरिति। हेनरेन्द्र, यसै वं कुष्यसि तं शनिमहोशनिर्व चोचरतिशयेन निदन्ति । यत्र पुनःप्रसीदसि । पुन सम्परत्व । यत्पुरुषविपये स्वित्यर्थः। स पुरुष उदारो दाता मान्या अनुगता दारा पस प्रकासाथमाया माभूतष "ममिन्याचारेणाप्रकृतस्य शनिविरुवार- इति वस्तुवनिः । न चराऽपि । .. इत्येवं विरोधाउंकारम्वनिरेव रिका- व्यतैवेति । न च पूर्वाषऽपि विरोपस व्यासपाच्यत्वयोरन्यतराराता। एकथमिगतलेन विरुद्ध निर्देश एवं तत्स्वीद्वारा। हायुशाहरणचन्द्रिकासंक्षेप T ·१०२ :काव्यमाला स्वतःसंभवी न केवलं भणितिनिष्पजशरीरः । अपि तु वहिरप्यौचित्येन संभाव्यमानः । प्रौढोचिमानासिद्धः यहिरसन्नपि वकृप्रतिभामात्रेण तथा निर्मितः । अयमर्थः--व्यञ्जकोऽर्थविधा । स्वत.संभवी, कविप्रौढोतिमात्र- मिद्धः, कविनिबद्धनायकादिवत्तृप्रौढोक्तिमानसिद्धश्च । स त्रिविधोऽपि वस्तु- मात्रमलंकृतिति पविधो व्यञ्जकः । पण्णां व्यङ्ग्यमपि प्रत्येकं वस्तु वालंकृति- चैति द्वादश मेदा भवन्ति । वन स्वत.संमविन्यर्थभेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तियथा- 'अलससिरोमणिधुत्ताणमगिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इस भैणिएण णगी पप्फुलविलोअण्ाजाभा ।' अलसत्येनान्यन्न गन्तुमनिच्छुः धूर्तत्वेन रतेप्यनादृतगुणः । धनसमृद्धि मत्तया कृपण इति निर्धार्य यव्यफुल्लनयनत्वं वस्तु तेनान्यासामनाकर्षणीय इति ममयोपभोग्य इति वस्तु व्यश्यते । वस्तुनालंकारस्य यथा- "धन्यासि या कथयति प्रियसंगमेऽपि विसन्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । वस्तुमात्रमथवालंकार व्यनक्ति । तेन हेतुना भणिल्या प्रौढोक्त्या निप्पनं कल्पितं शरीर स्वरूपं यस्य स इत्यर्थः । प्राचित्येन योग्यतया । अलसेति । 'अलसशि- रीमगिधूतानामप्रिम पुनि धनसमृद्धिमय । इति भणिवेन नताशी पोरफुल्लविलो. A १. अल्ससिरोमणी' ग. 'पर्तिवरा प्रति धान्याः प्ररोचनोक्तिः पूर्वार्धम् । उत्तरा नु फवे । प्ररणाचायमित्ययाहार हे पुत्रि, अय वरोऽलसानां निरुपोगाना शिरोमणिः मेहः पूर्तानामग्रिमोऽप्रगण्यः धनसमृद्धिमयो धनसमृस्प्रिनुरः इति मणिवेन भाष- गेन नतानी काचित्कुमारी प्रपुछे हर्षविरसिद विलोचने यस्यास्वादशी बावेल्सन्दयः। अपाठसत्वेन नायिकान्तरागमन धूढत्वेन रवेष्वनातगुणत्व पनिकत्वेन कृपणतया मातृत्वं घ सूचित्रं सदन्यासामनावगीयो ममेवोपमोग्य इति नायिकायां पनति। तापं घ कुमायां शान प्राशनपनवेन वस्तुना स्वहेतुहर्पव्यवनदारेण तरकारणी- भून सामादिषु व्यज्यते । इत्युशारणचन्द्रिकासशेष. २. 'जम्पिएण' स. १. 'पन्यासोति। रसस्थापराम सतीषु मध्ये रवियरीनं स्वप्रियाला मितवती घांचितहरान्साः कसाश्चिदुधिरियम् । हे ससि, पाव रवान्तरेषु रतमध्येपु निये संगमेरि परतदोगेकी मिसम्य मित्रासयुक्तम् । नियमिति पार । चाडयाना प्रियका जपानी मानि पति का पन्यासीति सोइन्टम् । सस्या, पिया नीवी परूपी को प्रसनीश करोपंदितम्य प्रिमिधानस कल्पस्य रिसपीकते सनल। भवायरयापदः । परिचित रानि तशात शपथ करोमी. सन्नयः। पर उपे उपे' पनुगमनाशरमनेसमुचित तथाप्यापर्चपूर्ववनिप्या- समिस गुरपसावरिधियान दोप। निधर्मगमेमाहापादिए । वारि ·४ उल्लास: ] काव्यप्रदीपः। १०३ नीवी पति मिहिते तु करे प्रियेण सरयः शमामि यदि किंचिदपि मरामि ॥ अन वाच्येन वस्तुना खमधन्या, अहं तु धन्येति स्वस व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते । ननु व्यञ्जको धन्यासीति स्वत्पदार्थस्य व्यतिरेकालंकार एव । तत्कथं वस्तुव्याकोदाहरणमेतदिति चेत्, न । संवोध्यव्यतिरेकतावन वाच्यः । आग्मनि कथनाभावस्साशाब्दत्वात् । व्यङ्ग्यस्तु यद्यपि भवत्येव, तथापि तमन- पेव पायेन वस्तुमानेण यथोक्तव्यतिरेकन्यजनादिति । अलंकारेण वस्तुनो यथा- 'दन्धिगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संक्रान्तिनिष्टधनशोणितशरणशोचिः । चना जाता ॥' प्रियकरस्पर्शमात्रेण विगलितवेयान्तरतया स्मरणाभावेन चाह- धन्येतीति । व्यतिरेकप्रतीतिसिद्धौ नव्यङ्गमस्य त्वत्पदार्थव्यतिरेकस्य प्रतीक्षे- त्यर्थः । आत्मनीति । अहं न कथयामि त्वं तु कथयसीति व्यतिरेकशरीरम् । तत्राह न कथयामीसंशस्य वाच्यत्वाझ्यङ्गय एव संबोध्याया व्यतिरेक इत्यर्थः । अस्तु तस्यैव व्यक्षकत्वमत आह-तमनपेक्ष्यैवेति । कथनेन हि विषयान्तरव्या- । रतमध्येषु न पुनरादावन्ते वैति वाः । यदि किंचिदपि सरामीति वाक्यमध्ये मुख्य शपामीलस्य प्रवेशद्गमितत्वं प्रकृते गुण एव । विवक्षितार्थस्य सत्यप्रत्यायनाद । सोचण्टो- तावेकरया एव सौमास्यगवितायाः संबोध्यत्वाद्धन्यासीत्येकवचनम् । खोत्कर्षसूचने तु बहीना तथावात्सल्य इति बहुवचन मिति नासंगतिः । आच रतकालेऽपि विषयान्तरवे- देनेन रागस कृत्रिमतामावेदयता चाटुकथनेन त्वमघन्येति धन्यते । अन्तरापिशब्दाभ्या- मत्सन्तानौचित्यप्रकाशनद्वारा तदतिशयः । एच बहुवचनस प्रतिरतिप्तमयं तमामावर चनदारा तयजकत्वम् । एवं मानीति प्रातिपदिकवचनयोश्चति । तमोत्ता सरणाभावेन प्रियकरस्पर्शभानेण संमोहानन्दमन्थरतया अकृत्रिमरागातिशय सूक्यताई भन्येति व्यज्यते। इत्यं चोभयसंवग्नेन व्यतिरेकालंकारलाम इति बोध्यम् । अतः स्वर-संभावना बातुना. लेकारम्वनिः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप.. १. 'दर्पान्धेति । यस्य राश- करे कृपाण खनो युधि युद्धे वीरैः कालीकटाक्ष व ज्योकि दृष्टः । कीदृशः । दर्षेण मदेनाभर गन्धगजस्य 'यस्य गन्ध समाधाय न तान्ति प्रतिद्विपाः । तं गन्धहस्तिनं विधानृपतेविनयावा रत्युक्लक्षणस कुम्भ एव विशालतया तन्मध्यमाग एव कपाटं तस टेऽप्रभागे या क्रान्तिः प्रवेशस्तस निघ्नमधीनं तेन वा निघ्नं दृदसंबदं धनं निविदं यच्छोणितं तेन शोमा रजा सोचिप्लियस्य तादृशः कटाक्षः कीदृशः । कोपेन कषाया लोहिता कान्तिर्यस्य तथामृतः । अत्र साम्यावगमानन्तरमुपमानगतं सकलेत्यादि वस्तु व्यचीमदाते। टेन स्वतः समापिनी- पमालंकारेण वरवध्वनि यहाहरणचन्द्रिकासंझेर २.'रोपिएस.

·१०४ काव्यमाला " पोरर्यलोकि युधि कोपकपायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस करे कृपाणः ॥' मन कालीकटाक्ष इव कृपाणो प्यरोकोप्युपमा । न पुनरुक्षा । संभावना- विरहात् । तया च सकलरिपुक्षय. क्षणाकरिष्यत इति वस्तु प्रकाश्यते । अलंकारेणालंकृतेर्यथा- 'गाढकान्तदशनक्षतव्यथासंकटादरिवधूजनस्य यः। ओष्टविदुमदान्यमोचयनिर्दशन्युधि रपा निजाधरम् ॥' अत्र निजाघरदशनवैरिवधूजनौष्टदशनव्यथामोचनयोः कारणकार्ययोः पौर्वा- पर्यभावलक्षणया अतिशयोक्त्या अरंकारेण दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापा- दिता इति 'समुच्चयोऽसौ स वन्यो युगपद्या गुणक्रिया' इायुक्तलक्षणः समु. धयारंकारो घोत्यते । पुष एव च मुल्यकालं योगितेति व्युत्पत्या तुल्ययोगितेति कैतिदुच्यते। मम क्षयाप्यन्यस्य क्षतिर्निवर्ततामिति बुद्धेरप्रेक्षणादुष्प्रेक्षाप्यत्र व्यङ्ग्या । एषु व्यञ्जकोऽर्थः स्वतःसंभवी। सासूचनेन रागानुन्झटत्वद्योतनाद्धन्यत्वं व्यज्यते । संभावनाविरहादिति । समावनाया अविवक्षितत्वादिल । तद्विवज्ञाया हि-'अमानि तत्तेन निजायचो. युगं द्विफालवज्ञाथिकुरा. शिर स्थितम् ।' इतिवदुत्प्रेक्षा विधेयतया प्रतिपाद्या स्यात् । मतु विलोकनकर्मविशेषणतया सिद्धवदिलर्थ । व्यरोकीत्यस्यैवोत्प्रेक्षार्थ वे विवश- ब्दानर्थक्यमिति भाव । यत्तु सभावनायामनुगतधर्मस्यैव प्रयोजकत्वम्, न विम्ब- प्रतिविम्बभावापन्नस्यैति, तयुक्तम् । 'आवर्जिता किंचिदिव स्वनाभ्या वासो वसाना तरुणार्करागम् । मुजातपुष्पखवकावनम्रा सचारिणी पल्लविनी लतेव ॥' इत्यादी निम्पप्रतिविम्वभावापनस्याप्युप्रेशोपपादकतया चिनमीमासायामुदाहरणात् । मह्य- पोपमा । सचारिणीति विशेषणस वैयोपत्तरित्यूयम् । अतिशयोक्त्येति । वृत्तौ च विरोधगर्भत्वादियमेव निरोधपदेनो पेलाशय । प्रस्तानामप्रकृताना वा एकधर्मान्वयरूपायास्तुल्ययोगिताया असभवात्समुच्चय एवोकव्युत्पत्या कैश्चितु- स्ययोगितापदेन व्यवहृत इति वृत्तिकृतापि निर्दिष्टमित्याह-एप पर चेति । वस्तुतस्चिदमयुषम् । उतातिशयोक्त. प्रौढोक्तिसिद्धत्वेन खत सभविव्यसकायों- १. 'गादेति । यो राजा युधि युद्ध स्सा क्रोधेन निजापर स्वाधरोष्ठ निर्दशन्सनरी राणा वधूजनस्व सीजनस्वाष्टरूपाणि विदुमदनानि विद्युमस नरपवस्य पत्रागि प्रवा- लपत्राणि वा गाढस्य मान्नदशनसदस्य कान्नरन्तमस्य व्यथा पीडा तसारसंकटादमो. चयन्मोचिद्रवान् । कोषारिदधे तदना रविकोडाविरहानशन न भवतीत्यर्थ । मन्त्र नियनिति पर्वमाननिर्देशादधरदशनमोचनयो कार्यकारणयोः पर्यापर्यविपर्ययरूपाविद्य- योक्ति । इयमेव वृत्तौ हिरोपपदेनोक्ता । उन्मूलत्वादिति । सासमविनाउंकारेण रशनभ्यापारनोयोगपचपसमुच्चयार कारपनिः । हुत्यकार योगिति म्युत्पत्त्या सावपि समुचप एवोक तियेयम् । स्युशाहरणचन्दिकासक्षेप.

·४ उहास:] काव्यप्रदीपः। १०५ कविप्रोटोकिसिद्ध व्यअकेऽये भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-- 'कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसमूच्र्छनामि ध्रुस्खा कीति विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम् । सस्तापामा सरसविसिनीकाण्डसजावशङ्का दिशातला अयणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ।' अत्र यद्यपि विसिनीकाण्डसंज्ञावशका इति प्रान्तिमान, ससदेहो कालकारो ब्याक इति वस्तुमात्रध्यक्षक्लोदाहरणमयुक्तम् । तथापि तद्भागनरपेक्ष्येणापि किंचिच्छुल्ला कर्णे प्रविशतीत्येवावतापि वस्तुमात्रेण येपामप्याधिगमो नास्ति तेषामप्येव वैत्यमूर्तत्वादिबुद्धिजननेन त्वत्कीर्तिश्चमत्करोतीति व्यक्तिसभवा इसमानोदाहरणस्वमुक्तम् । भन्न च कीविश्रवणानन्तर कर्गे हस्तावन हसिनो न खत समावि । कितु कविसप्रदायारकविना वणितमिति कविप्रौढोक्ति- सिद्धत्वम् । एवमप्रेऽपि प्रष्टव्यम् । अत्रैव वस्तुनालकारस्य यथा- 'वेसेसु बलामोदिअ( मोडि) [वद] तेण समरम्मि जसिरी गहिा। जह कदराहि बिहुरा उस दृढ कण्टअम्मि सठविआ' दाहरणत्वायोगत् । अतो वृत्युक्त ओष्ठदशनताथामोचनयोगपद्यनिरोध एवाभा- समानो व्यनक । वाच्यतया सामानाधिकरण्येनाप्रतीतस्यापि व्यञ्जनया तया प्रतीतिसभवादिायेव युक्तम् । केशेविति । 'केशेषु बलात्कारेण [ तथा ] तेन समरे जयधीहीता । यथा दराभिर्विधुरास्तस्य दृढ कण्ठे सस्थापिता ॥ इति । वृत्ती १ कैलासपेति । कैलासस्य प्रथमशिखरे मूलशिखरे वेणुतमूर्च्छनाभिर्वेणूत्यापि तरागै । 'खर समूच्छितोच रागां प्रतिपद्यते । मूच्छनामिति तो पाहुनीतवत्वविदो जनात्युक्ते विधाना देवानां रमणी भिरप्सरोभिनयमाना यदीयां यस्य प्रकृतस्थ राश सबधिनी कति श्रुत्वा सरसस्य खिम्भस्य विसिवा पबिया काण्दस्य मृणालय सजाता शङ्का सदेरो प्रातिर्वा येषामेवभूता , तथा स्वास्तिर्यग्भूता अपाशा नेत्रमान्ना येषां तथाभूताच दिशातहा दिग्गजा अवयो कर्णयो सरोरूपयो पुलिन स्व समीपदेचे इस मुण्डामावर्तयन्ति चालयन्ति । आहतमिति शेष । 'प्रथमे मुख्ये । सर्वोच्च प्रत्यय इति केचित् । धवलत्वस्य मोत्राप्रानत्वात्नस्तापामा इति। पुलिन इत्यनेन अवयो भर साध्याला मृणालत्वभ्रमौचित्य भ्यज्यते । केचित्-'यणपुलिनै इति रूपकम् । पुलिनेऽपि विसममवादिया। अत्रविप्राडोतिर स्करोति त्वकी तिरिति बरतु व्यज्यते । रोष्यम् । एवम लारे देशी । • - समरे युद्ध जयभीनयल स्मार्वलात्कारेण के। राज्ञो विधुरा वो कण्ठे स्वर्स निवेशे ....." पलाप पासव दिए ·काव्यमाला। , अय तेन तथा समरे केदोपु जयनीहीता यथा वस्यारयः कंदराभिः कण्टे स्थापिता इति वस्तुना एकत्रैव सङ्ग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारस. पलाय्य गुहास तिष्ठन्तीति काग्यलिङ्गम् । न पराय्य गतासद्वैरिण , भपि तु तत पराभवं संभाव्य कंदरा एव न तांस्त्यजन्तीत्यपहुतिश्च व्यज्यते । यत्तु केवाग्रहावलोकनो. हीपितमदना इव कंदरास्तद्विधुरान्कण्टे गृहन्तीत्युप्रेक्षा व्यन्यत इति तद्धे- देवम् , यदि पूर्व कंदरादीनां नायिकात्वाधारोप. स्यात् । अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोद्दीपकरवायोगात् । तदम्युपगमे च न वस्तुमानस्य व्यञ्जकत्वम् । किंतु समासोतेरलंकारस्य। अत्रैवालंकारेण वस्तुनो यथा- 'गाडालिगरहसुनुअम्मि दहए रहुं समोसाइ । माणसिणीण माणो पीलणभीर व्च हिअाहिं ।' अत्र पीढनभीत इवेत्युरप्रेक्षयालंकारेण प्रत्यालिङ्गनादि अत्र जुम्मत इति वस्तु ध्वन्यते। मत्रवालंकारेणालंकारस्य यथा- सो ठेर व हसन्ती कइयमणम्बुरहबद्धविणिवैसा। दावेह भुभणमण्डलमण्ण विभ जभइ सा वाणी ॥' प्रथमव्यायमुकं दूपयति-यत्त्विति । तदभ्युपगमे नायिकात्वाधारोपवीकारे । प्रस्तुतेप्रस्तुतसमारोपस्य समायोक्तिम्पत्वादित्यर्थ । गाढेति । 'गाढालिनर- भसोचते दयिते रघु समपसरवि । मनस्सिन्या मान पीडनमीररिव हृदयात् ।। उत्प्रेक्षयेति । भीरुत्वोत्प्रेक्षया ह्यात्यन्तिकी। माननिरत्तिर्गम्यत इति प्रसादातिशया- नुभावानां प्रत्यालिङ्गनादीनाममिव्यक्तिरियर्थ । जा इति ! 'या स्थविरमिव हसन्दी कविवदनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा । दर्शयति भवनमण्डलमन्यदिव जयवि सा न्टीति तात्पयो । पत्र कविप्राढोकिसिदेनोक्तवाक्यार्थरूपवस्तुना केसमहणावलोकनो. दीपितमदना व कंदरास्वदिपुरान्कण्ठे गृहन्दीत्युप्रेक्षाध्वनि । इत्युदाहरणचन्द्रिका १ गादेवि । गादालिङ्गनाय रमसेन हर्षण वेगेन वा दयिते मिये उचते सति मन सिन्या मान' पीडनाशीस्मयशीठ इस हृदयाघु शीन सम्यइनिशेषतोभसरदीयन्वय । मनस्विन्या हस्यादिति वा सबन्ध । 'मीदो ब्व' इति पाठे मीन न्यर्थः। अत्रोमयो टोऽयव प्रत्यारिनइसिटादिसभोगविजृम्ममाभिन्यनि, न तु गादालिजनोपरे मानोगत रत्येतावति सदयसाक्षिरम् । 'रममो वेगहर्षयो' इति विश्व" रत्युदाहरणचन्द्रिका २. 'ना ठेरनिति । या वाणी दग्देवता तदमित्रवेनाध्यसिता काम्यरूपा वा रविवार स्पपिर बदमर्यादामाम् । तदीयभुवनान्यत्वप्रदशने तस्यैवोपहचतीयवाद । हसन्दीव । अरे दप्यार । कवेयरनमेवाम्बुरा पर्भ नत्र वदो रचितो विनिवेश पितिर्यया ताही भूत्वा मुबनमग्दष्टमन्यदिव विटानिव दर्शयति सा यति सर्वोत्कग व इत्सन्वय । अष भरसन्दीगुरक्षया चमत्कारैकवारवाशलाम, मन्यदिवेत्युत्प्रेक्ष्या जगतो नवनवल ·। ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। अत्र जा टैर य हसन्तीत्युस्प्रेक्षालंकारेण चमाकारैककारणं नवं नवं जगद- नम्वुजासना निर्मिमीत इति वाण्या मह्मण्ये व्यतिरेकः प्रकाश्यते । यद्यप्युत्प्रेक्षा विनापि व्यतिरेकोऽयं प्रकाशते 'नियतिकृतनियम-' इत्यादिवत् , तथापि न स्फुटो भवतीति । यद्वा वावन्मात्रस्य व्यञ्जकत्वेऽप्युप्रेक्षाव्याकरवं न विहन्यत इति । कविनिवद्ववक्तृप्रौढोकिमानसिव्यञ्जकार्थस ध्वने दचतुष्टये वस्तुना वस्नुनो व्यक्तिर्यथा- 'जे लक्षागिरिमेहरासु खलिआ संभोगक्षिण्णोरई- फारप्फुल्लफणावलीकवलणे पत्ता दरिदत्तणम् । ते एहिं मलआणिला विरहिणीणीसाससंपविणो जादा झत्ति सिसुत्तणे वि बहला तारण्णपुष्णा विअ ॥' अत्र यथोक्तेन वस्तुना निःश्वासेन प्राप्तैश्वर्याः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते । तारुणपुण्णा विभ इत्यस्य व्यक्तावनुपयोगात् । न चैवमस्याप्रयोज- कत्वम् । उक्तिविशेषपरिपोपकत्वात् । निःश्वाससंपर्कस्य बहलत्वहेतोरपादा- नारकाव्यलिङ्गस्यैव व्यजकतेति चेत्, न । तस्य हेतुत्वाविवक्षयापि तथा व्यक्तेः । वाणी ॥' हसन्तीत्युत्प्रेक्षेति । इदमन्यदिवेत्यु प्रेक्षाया अप्युपलक्षणम् । जे इति । 'ये लङ्कागिरिमेखलामु स्खलिताः संभोगखिनोरगीस्फारोफुलफणावलीकव- लने प्राप्ता दरिद्रत्वम् । त इदानीं ' मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपणिो जाता लाभः। कविवदनेत्यादिना अजलजेत्यंशलाभ इति बोध्यम् । वृत्तानुत्प्रेक्षया व्यतिरेक इति च जात्यभिप्रायमेकवचनम् । इसन्तीवान्यदिवेति दाभ्यामुत्प्रेक्षाभ्या अझतनिभितिव्यतिरे- कयोमारतीतन्निर्माणयोर्यअनादिनि । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. १. "ज लङ्केति । कर्पूरमजाल्ये नाटके कर्पूरमधरीसमाख्याया नायिकाया स्यमुक्तिः । 'मेहलाहिं' इति पञ्चम्यन्तपाठे मेखलाया इति । ये बाता लागिरेः मुवेलस मेखबाट नितम्वभागेषु रखलिताः । समोक्तुमर्पत्रासात् । संभोगेन खिनाना भान्तानामुरगीणां साराभिर्विरतुताभिरुपुछाभिरूप्रस्ताभिः पमानामावलीभिः पडिमिक्वाने ग्रसने सति दरिद्रत्व क्षीणत्व प्राप्तास्ते मलयसबन्धान्मलयानिला इदानीं विरहिण्या निवाससंप- किंणो निधासमिनिताः सन्तः शिशुतेऽपि क्षीणत्वेऽपि बहला वाहुल्ययुक्तास्वारुण्येन पूर्णा इद जाता इति समुदितोऽर्थः । 'लकासनिहितो गिरिलदागिरिमलयः' इति चक्रवर्ती। अत्र स्त्रीणामादारदैगुण्येनोरगीति सीनिर्देश } फ्गानां सारोमुखत्वेन श्वासस्स स्थूलत्वं ध्यज्यते । अनिलानां भवेटतो मलयागमने समुदलहनाच्दैसम्, मलयसंबन्धात्सौगन्ध्यम्, क्षीणत्वप्राध्या मान्यं च ध्वन्यते । अत्र कविनिवश्वप्रौढोजिसिरत्वेन वस्तुना निवासमावेग प्राप्तैश्वर्याः किं कि न कुयुरिति व्यज्यते । त्यसहरणचन्द्रिकासक्षेपः.

·काव्यमाला। . धत्रैय घस्सुनापारस्य पया- 'सहि विरइडण माणस्स मज्म धीरत्तणेण आसासम् । पिनसणविहरूत्तणखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरिजम् ॥' अत्र प्रियदर्शनविकलरवक्षणे धीररयेनापस्तमिति वस्तुना अकृतेऽपि प्रायो सा प्रसनेति विभावना, मूनं प्रियदर्शनसौभाग्यपलं धैर्यग सोहं न शक्यत इत्युप्रेक्षा घ व्यज्यते । अप्रैवारंकारेण वस्तुनो यथा- 'ओलोलकरभरमणक्सएहिं नुह लोभणेसु मह दिण्णम् । रत्तंसुओं पसा कोवेण पुणो इमे ण भवमिमा ' अय किमिति कुपिते लोचने यहसीति प्रभोधयनादुत्तरालंकारेण कोयेण किं इमेज अवमिक्षा इत्यपहृत्यलंकारसहितेन न केवरमाईक्षतानि गरेपपमि, तु पामहं प्रसादपानमपि जातेति यस्तु प्यज्यते । मंत्रवागरेणालंकारस्य यथा- 'महिलसहस्सभरिए नुह हिभए सुहम सा अमाभन्ती। अशुदिणमणण्यकम्मा भई तणुओं पिवणुए । इसटिति शिशुन्येऽपि पहलास्वायग्यपूर्ण व ॥ इति । सहीति । 'ससि विरचष्य मानस मग धीरत्वेनाधासम् । प्रियदर्शनविशाल(विहुल)वक्षणे सहगेत तेना- पक्षम् ॥ इति । धीरत्वेनेति । मन धेर्येऽपस्तत्वरूपचेतनधारोपारसीटो- किरिलायंस प्यशकत्वं शेयम् । सखीति । अत्र राहील्युराहरणे नायिकाया याखेऽपि गरीनिरूपितं गती यमर येत्र । ओल्लोलेति । ' भाकरगरदन- समय लोचन योर्मम दत्तम् । रामु प्रगादः कोपेन पुनरिमे नामान्ते ॥' इति । गोहत्या रातीवं गांग रम्यम् । इस्यपदुस्यलंकारसदिवेने ति । निये. पसारा अपडते. पोपत्राप्रपात्तगलंकारासमिति भाव.। महि- १.सदीय ससि, मम पारखेन भण मानस्यावास पीरो मवेति ममापान मिरपपरा पानेन बिगाडे (वम्याड्डे को सम्पाव परमार । सरोदेन गारगम् । सिमो वारपसमापोले पोनीप रसमेतन्निसो. १. गौमापरत. १. मोटोINES टोपने की पस पानादिमनशान भारी नापिया रियन् । दोरनन्दमोह। सरणे आदायरामा मपना नना नाना पनादिम बोरयो am पर का प्रयास करेन पुनरमे रोपने मश पर मालपमेसsexमाशो मां का रुपमा परिपा. r. ten । ति मत पा सा सिरयम् ।

·काव्यप्रदीपः। १०९ . अन महिलासहसभरितत्वात्सव हदि स्थान रूमते, सतोमं तन्यपि वषय- तीति हैत्यलंकाराम्यां वनोखनूकरणेऽपि वध हृदये न वर्तत इति विशेपोक्तिः । अत्र कविनियद्धा सखी वक्री । एवमशक्युद्भवस्य द्वादश भेदाः। शब्दार्थोभयभूरेका यथा- अवन्दचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला इयामा सानन्दं न करोति कम् ॥' पर श्यामारूपकामिनीविशेषरजन्योरुपमा व्यङ्ग्या । सा धातन्द्रचन्द्रेत्यादेः परिवृत्यसहतया, समुधोपितेत्यादेस्वरसहतया उभयस्यापि व्यक्षकत्वेन शब्दार्थो- भयशक्तिमूला। मैदा अष्टादशास्य तत् ॥ १८॥ अस्य वने । नतु शब्दार्थोभयभुवः । लेति । 'महिलासहनाभरित तर हृदये मुभग सा अमान्ती । अनुदिनमनन्यकर्मा अतन्वपि तनयति ।' इति । उभयस्थापीति । प्राधान्येनेति शेर । तेन शब्दाकिमूऽप्यर्थस्य .व्यसकरवे- ऽपि तस्य प्राधान्याभावाचोभयक्तिमूलत्वम् । परित्याहशब्दप्राचुर्ये च शब्ददा- किग्राधान्यम्, परिगृत्तिसहशब्दप्राचुर्ये त्वर्थशक्तिप्राधान्यम्, तत्साम्ये भयशक्ति- प्राधान्यादुमयशक्तिमूलत्ल व्यपदिश्यते । अतएव पन्यिाप एय-' इत्यादातु- पभोगक्षमोऽसि पेशखेलादिवलुव्याने सत्यरपोहरशब्दयोरेव परित्यसयोः - हे सुभग सौमाग्ययुक्त, महिलानो खीणों सहभरिते व्याप्ते तव हृदयेऽमान्दी अवकाशमलभमाना सा नायिका अनुदिवस दिवसमभिन्याप्य मान्यतम कर्वन्य यस्यास्तथाभूना मनु क्षमप्य तनयति तनारोवीत्यर्थः । अब समगेत्यनेन रयिकाया एवानुरागविषयत्व नतु सा तवेति मन्यते । इलुशाहरणचन्दिासक्षेप . १. 'अतन्द्रेति । अत्र मक्ता श्यामा रात्रिः जन सानन्दं न करोति, अपितु सर्व मिति सबन्धः । कीदृशी । न विपदे तन्दा बालस यस्वासावान्दो मेयापनाया रपुरदूपश्चन्द्र आभरण भूभग पस्या या तथागता । अतएव सम्पगुदीपिनो मन्मयो सपा साताशी । तारका नश्वाणि तरलानि च चम्नेि यस्यां मा ददि । अत्र व्यानया इयामा पोटशवार्षिकत्वादिपिविष्टनापिशविशेष. क बन सानन्द न करोति । पीसी अवन्द्रोऽनपश्चन्द्रः वर आमरण यस्यथाभूया ! चन्दः शिरोभूगाविशेर शी चिर। मा हर्षेण सहिता । दीपितो दीप्ति प्रापिठो मन्मयो यया । गरमा मशिनाने वाला यस्ता सा तया । तारवारचरलो हारमध्यमणिदो दसा इति प्रवीवी सीरियल राशिरत्युपभापतीतिः । चन्द्रपाल परिदृस्यसाया समुदीरिदेगरेर उत्सादयोमशक्षित मूलत्वम् । इत्युशारणचन्दिकार्यक्षेप, ·काव्यमाला। ननु रसभावादीनां यहुस्वादृष्टादशवमनुपपन्नमित्यत माह- रसादीनामनन्तत्वाञद एको हि गण्यते । कथमनन्तत्वम् । इस्थम्-नव रसाः । तन्न शृङ्गारस्यैव द्वौ भेदी, संभोग- विमलम्मौ वर मंभोगस्यापि परस्परालिङ्गनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भ- स्वामिलापादय उकाः । तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्र्यम् । तत्रापि नायकयोरुतममध्यमाधमप्रकृतिरवम् । तत्रापि देशकालावस्थामेद इत्येकखैध रसस्यानन्त्यम् । का गणना सर्वेपाम् । कुतस्ताकरवेन गणनम् । असंलक्ष्यमम- स्वरूपमेकं सामान्यमादित्य । वाक्ये झुत्थः . शब्दार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनिर्वाक्य एव । ननु नायं नियमः । शिशुपालवधे ततोक्ती प्रबन्धेऽपि दर्शनादिति चेत्, न । तनोभयशक्तिमूलत्वेऽपि धनिरवा- भावातुल्यप्राधान्यभावात् । 'माह्मणातिक्रमत्यागः' इतिवत् । अन्यत्राप्येवं संभाव्यत इति संभाग्यताम् । नतु कापि निश्चीयते येन वदादाय विभागः स्यादिति । पदेऽप्यन्ये भन्ये सप्तदश ध्वनिमेदा वाक्ये पदेऽपि । ननु पदस्य व्यजकर विमायातम् प्राधान्यम्, नतु पथिकाद्यर्थस्येति न तन्नोभयशक्तिमूलवस्तुध्वनि । कि तूतोदा- हरणजातीयेवलकारप्वनिरित्येक इत्युकम् । व्यङ्ग्यभेदेन काव्यभेदात्तस्य चेहामा. वादिति । अष्टादशति । अविवक्षितवाच्यस्यार्यान्तरसमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृत- याच्यरूप भेदद्वयम् । विवक्षितान्यपरवाच्ये रसादिरसंरक्ष्यफम एकः । शब्दशक्ति- गूलस्य यस्त्वलंकृतिरूपं भेददयम् । अर्थशाफिमूलस्य द्वादश भेदा उमयशषि लधेक इन्युक्षप्रकारेणेत्यर्थे । तयोरपीति । संयोगविप्रलम्भयोयोरपीत्यर्थः । विभावा उद्दीपनरूपा अनुमायायोक्तालिङ्गनादिव्यतिरिका हेया । तया नानारूपा व्यभिचारिणय । तेचिभ्यमित्यर्थ । तपापीति । तस्मिन्वैविध्येऽपीयर्थः । मायक्योरिति । 'पुमान्त्रिया' इत्लेकशेष । प्रापि उपप्रवृतित्वे सत्यपि । भेद इत्यनन्तरं वैचित्र्यहेतुरिति शेष । देशो निपु आदि । कालो घसन्तादिः । अवस्था नवयौवनादि । सामान्यं रसभावादिसाधारणं धर्मम् । शिशुपालवधे माघ. काम्ये वस्तोपो 'दमपोषमुतेन-' इत्यादिपोहदासमें घीकृष्णं प्रति शिशुपालदूतोची 'उभयं युगपन्मयोति' इत्पन्न प्रयन्धेन उधेांच्यतया विप्रहम्य च ध्यानया प्रतिपादनादुमपति मूलताम्भव इसर्पः । तुल्येति । पाच्याथेन मुल्यप्राधान्या. रिस मासणेति । नामदम्यतोतो धनिया ामिव रक्षया क्षयं क्षगेन करि- प्पटीधि प्यायम् । यया याच्यनुस्ययमाय सधैरपि विवक्षितस्येन दुर्मनायत इति पाच्यस्यापि गमीरोरसा घमचारियातयात्रापीयर्थ । पयमिति । टमपति- १.भोगोनिमा ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १११ वाक्यरूपस काव्यस्य प्वनिये । कथं वा पदमात्रस्य व्यजकत्वे वाक्यसव समस्खस्स चारतेति चेद, उच्यते । पदमकाश्यत्वं न पदमावस व्यक्तया, किंतु सस्स प्राधान्येन । अविवक्षितवाध्ये पदमाग्रस्य यकस्वेऽपि यद्वाक्य- वर्तिशब्दस्यास वा कस्याप्यतिशयितार्थग्याकरवं तदाक्यस्यैव ,वनिरवमि- स्युपगमास कश्चिदोपः । एकदेशस्थितेन ए साशपदेन समखमेव पायं चारतामुपगच्छतीति । कामिनीवैकावयवस्थेन भूपणेन । सदुकं ध्वनिकृता- "एकावययसंस्थेन भूपणेनेव कामिनी। पदव्यज्येन सुकपेनिना माति भारती ॥' इति । सत्र वास्यव्यङ्ग्यमुदाहतम् । पदम्य यमुदाहियते । तन्नाविवक्षितवाच्यभेद पोरयान्तरसंक्रमितवाच्यं यथा- भ्यस्व मिचाणि मियाणि श्रवः शनवसथा। अनुकम्प्योऽनुकम्म्यक्ष स जातः स प जीवति ।' अत्र द्वितीयो मिशब्द मावस्खस्ये, शत्रुशन्दो निर्यणाये, अनुकम्प्यमादः घेहपामध्ये संक्रमितयाच्यः । नायकस प्रकृतित्वं म्यानम् । मनु स्वामसि पच्मि-'इति याश्यप्रकाश्ये पूर्वमुदादसम्, तस्मादस्य पदप्रकाश्यप को भेद इति चेत्, न । अनपदोधात् । तदि प्रत्येस्पदयस्यमिदं समसपदपाश्य- म्यापम् । सादा सर्पया सावधानेन भाग्यमिसेवंरूपं पत्परम् । इदं पु केवलमिमादिपदम्यत्याभिमापमिति । भत्यन्ततिरस्कृववाग्यं यथा- 'सलवहारा दीसन्ति दाणा जहावि तहपि भीराणम् । हिमभवभस्सबहुममा गहु ययसामा पिमुमन्ति' मूलपनेः प्रपन्धगतत्वनिलयः । नन्विति । पात्र हि पनि प्रयोगाम् । न तमाश्येऽसीति पनिकाम्यमिति महारानुरुपतिरिति भावः । भयियक्षितेति। लसणामूलम्परपस सभापद एव सेभपाती मार: ! मारटी पिता। केवलेति । बारम्वादेर्शवत्रीवस्थावित्सरसोस्पेस । पलेति । पल- १. 'यसेवा यस पुससस मी नानिमिभाग। प्रया का निशे पनीयाः नीरा का पोरनु सरप बोदः । मनुसमा पा स्पोपोनरम्परागोमनाम पर जीप सपनपानियः । मोवाATTRAINTERNET चीरसारिनाप स्परस हिमाम मर सानुसार कारमेन ममतीसwिit सामासिक १. लि.गायन राना मगारा य स FEER ·११२ काव्यमाला। अन विमोहेनामवृत्तिलंक्ष्यते । नच तत्र वाच्यस कथमपि प्रवेशः । इष्ट- कार्यकारिवं धन्यम् । यद्यपि व्यवसाये विमोहाभावो नान्वयायोग्य इति कुतो लक्षणा, तथापि धीराणामधीरेभ्यो दलक्षण्यं प्रतिपाद्यम् । नच सलक्षणां विना संभवति । अधीरव्यवसायेऽपि मोहाभावादित्यवश्य लक्षणा स्वीकार्य । भलक्ष्यकमव्ययं यथा- 'लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वच.क्रमः । वदा सुधारपदमभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥' भवयवस्य संस्थानसौष्ठवं रूपम् । अवयविनखदेव लावण्यम् । कान्ति- रस्वलता । अन्न विप्रलम्भार्थे वाक्येऽनुभवैकगोचरमर्थ प्रकाशयतां तत्पदादीनां प्राधान्यम् । एवमग्रेऽपि । न केवलं सर्वनामपदानामेव रसादिव्यजकता स्वन्येपामपि । यथा- 'मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमसिलः काल. किमारभ्यते मानं घरस्व एति बधान ऋजुता दूरीकुर प्रेयसि । । व्यवहारा दृश्यन्ते दारणा यद्यपि तथापि धीराणाम् । हृदयवयस्यवहुमता न खल्ल व्यवसाया विमुखन्ति॥ इति । इऐति । इष्टकार्यकारिवायोगव्यवच्छेद इत्यर्थ.। ताच्छी. ल्यबोधकाणिनिमत्ययात् । तदेवेति अवयवसस्थानसौष्ठवमेवावयविनो लावण्यमु- च्यत इत्यर्थ । केचित्तु-मुचाफलेषु च्यायायास्तरलत्वमिवान्वरा । प्रतिभाति यद- मित्रा ममता अनुमोदिता धीराणां व्यवमाया उपोगा न निमुवन्ति । न प्रतिवदा भवन्तीय अथवा राष्प्रतारणया स्वार्थसाधने न विसंवदन्तीत्यर्थे । अप्रोचा हा शिकस विमुमन्तीत्यस्पेष्टकारित व्यहम् । इस्युदाहरणचन्द्रिकास प.. २. 'हापण्यमिति । चिदिरहिण उचिरियम् । तदनुमबैरगोचर डावप्पम् । शान्तिरवदा । मसाविति पूर्ववर । वमपि । रूर संस्थानमौष्ठवम् । वयसः ऋम परिपारी। सकतमिद तदानुभव अधाया ममतस्यास्पद स्थानमभूत । सर्वापिसोदिलसंपादास्वाप । अधुना वियोगकाले । सयंमागमिति शेर । महान् ज्वर एज्वर । सामीणतापहेतुस्वास्त्यिर्थः । अत्र तदादिभिर्विशिष्यवचनानईतया बाव ज्यादिगतकोत्तरस्वप्रतिपादनशरा मिलम्मामिव्यक्ति । इत्युदाहरणान्दियाक्षेप २ 'मुग्धशी । सस्या मान शिन्या यमुदि । मुग्धे उपदेशाग्रहणादन मिले, अमिनोलीवो वर्वमानौ मरिष्यच पालो मुग्धवयैव योचितानापरणेनेच नेतु पयितुं कि प्रिनित्यारम्य सहिं फिमावर युक, तार-मान पत्रस पारय । भूर्ति २६ सान mनोन्या पनपनेयता घयते । प्रेयमति प्रियविपये। पञ्च पपरदष्टर पशि । जुना सरलता दूर सा। ये सस्या प्रतियोषिता नापिय व मपयुधमान सम्मानपाना सदी ना प्रवियोश्यन्दी गरी प्रति वरः माउचरम रेल्वपरमपम सोपरग्यदिएननगरवारत्र भीरपोरचार' । नीर RARI सरि, नीदास श्ययाद पसने मम दिवसे सितो ·४ उल्लास.] काव्यप्रदीपः। ११३ सख्यैव प्रतियोधिता प्रतिवचनामाह भीतानना नीचे शस हदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वर शोप्यति ।' भन्न मीताननैतिपद नीचे शसनविधानस्य योग्यता प्रकाशयत्प्राधान्ये रागातिसय व्यञ्जयति। भावादीनां तु वास्येऽपि न वाश चास्वम् । पदमकाश्यावे सुतराम् । अतस्तप्रभेदा नोदाहियन्ते । लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिप्रभेदेषु शब्दशचिभूलेऽलकारख्यक्तिर्यथा- 'रुधिरविसरप्रसाधितकालकरपालरुचिरभुजपरिघ' । झटिति ध्रुकुटिविटक्षितललाटपट्टो विभासि नृपमीम ।' अत्र भीमेति भीषणीयार्थेन नृपसबोधनविशेषणेन भीमसेनोपमा व्यज्यते । भत्रैव वस्तुनो व्यक्तिर्यधा- भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्पर । कस्य नानन्दनि स्वन्द विदधाति सदागम ॥' मेषु तलावण्यमितीर्यते ॥' इत्याहु । योग्यतामकृषिमताम् । भीपयतीति भीषणीय । विद्यमान प्राणेश्वर प्राणाना तदायत्तत्वान्जीवितसर्वखायमान कान्त थोष्यति । ननु दाहायाम् । प्रतिवीप्सायाम् । प्रतिदोधिता मुहुर्कोधिता। अत्र नीचे शसनविधानसाना हायस्वरूपता प्रकाशयीताननापद रागस्याकृत्रिमतया संमोगप्रकर्षे पर्यवस्यति । सरया अपरिहार्यवचनतया च नीचैरिति विधि नतु मा शसैति निषेध इति यम् । पूर्वत्र विपरम्म इह सभोग इति भेद । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप १ रुधिरेति । है भीम भयकर नृप व विभासि शोमस इत्यन्वय 1 पक्षे मीमो भीम. सेनो व्यय । कीदृश । पिरस्य विसरेण समूहेन प्रसाधितो भूषित करालेन मीपणेन करवालेन बहन रुचिरो मनोयो भुजरूप परिषोऽर्गहा यस्त्र नाइश । जयबीनिरो भक्त्वादासात्वोक्तिः । मित्रशत्रुमेदेन कराठत्वरुचिरन्चे बोध्ये । पुन कीदृक् । झटिति भृकुट्या भूभङ्गन विटहितस्वशकाररेखातित्वात्संजातविटको कलाटमेव विशालतुया पट्टो यस स । 'कपोतपालिकायां तु विटा पुनपुमकम्' इत्यमर । 'मुकुटयां विटविदो एलाटपट्टो यसेत्यर्थ' इति पेचित् । इयुगहरणचन्द्रिकासंपेप- २ 'विभाति मृपभीम' ख । भुक्तीति । जनान्तरसंनियापनापके सितेभस्तुतोदप्रशसान्जेन वागमना धीन हर्ष व्ययन्त्या नायिकाया श्यमुक्ति । संश्वासावागमो थैद कस्यानन्दनि सन्द- मानन्दप्रवाह न विधावि रोति । अपितु सर्वस्येत्यर्थः । कीदृ । मुदि वर्गादिमो गुक्ति च निश्रेयसं करोतीति तयाभूत । कर्मकाण्डोपनिषभामुमयोपाययोधनाद । एका देन नियमेन सम्यगारेगने हितोपदेशे तर । यतारकत्वात् । इव दामोऽयं । मुख्य तया विवक्षितो गोपनायामाकरणिकीकृतो म्यसो यथा-सद मन्दरस नायकसागम भागमन कत्ल नायिराजनसानन्दनि स्पन्दन विधाति । पीरकि संभोग ·११४ काव्यमाला। काचिरसंक्तदायिनमेवं मुख्यया वृत्या शंसति । तत्र सदागमपदेन स्तुति. व्यज्यते । उभयोश्चतयो. शब्दप्राधान्यम् । परिवृत्यसहयात् । अर्थशफ्स्युझ्येपु स्वत संमविन्य पक्षके यस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यया- 'साय वानमुपासितं मलयजेना समालेपित यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिविसम्धमत्रागतिः । माश्चर्य तव सौकुमार्यमभिस. क्लान्तासि येनाधुना नेतद्वन्द्वममीलनम्यतिकर नोति ते नासितम् ॥' मग तव सौकुमार्यमाश्वयम् येनाधुना लान्तासीति घरतमा कृवपरपुरप- परिचया खावासीति वस्तु अधुनापदप्राधान्येन व्यज्यते । वस्तुनालंकृतेर्यथा- 'तेदप्राप्तिमहादु सविलीनाशेषपातका । तचिन्ताविपुलाहादक्षीणपुण्यचया तथा ॥ . कर्तर्यपि 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यनुशासनात् । काचिदिति । सुखी दूतीवेत्यर्थ । एवं सच्छानविषयप्रवृतीकरणेन मुख्यया अमिधाच्या संकेतदायिनं शंसति । संकेतदानेनेष्टसपादकतया व्यजयतीत्यर्थ । गोपनार्थ प्रकृतस्याप्यप्रकृतीकरणम् । अप्रकृतस्य च प्रकृतवदभिधानात् । स्तुतिरिति । अत्यन्तहितकारितारूपेत्यर्थ । अधुनेति । सायनानोत्तरमित्यर्थ । तत्तु पुरुषसमागमादेवेयधुनेत्यस्य प्राधान्यम् । MAR SAA सकेनस्थानस्य समादेशने दूतस्य सदागमपदस्थ परि . १ 'सायमिति उपपति समुज्य तजनितयमापनयनाय लानादिकृतवतीं सखी प्रति शातर हस्साया सख्या इयमुक्ति । हे सखि, तव सौकुमार्यमाश्चर्यम् । येन कारणेनाधुना अमनिव कलानादिसमवधानदशायाममित समन्ततो बहिरन्तश्च वान्तासि थान्तासि । कथम् । तत्राह-नेत्यादि । ते तव नेत्रयोर्दन्द युग्मं न विधवे मीलनस्य व्यनिकर पौन पुन्य पत्र तथा मासितु सातु न शक्नोति । तथाच मीलनपोन पुन्य सर्वाङ्गीण श्रम गमयतीति भाव । आश्चर्य कुन । तत्राइ-सायमित्यादि । सायकाले सानमुपासितं श्रमापनोदनसमर्थ यथा स्सात्तथा कृतम् । मलयजेन चन्दनेनाम सम्यगासमन्तापितम् । अम्बरस्थाकाशस्य मणि रिव मणि सूर्योऽस्ताचलस्य मौळि मस्तक यात । अस्तगत इत्यर्थं । तेनातपादिजनितत्व. समावनानिवृत्ति । अत्र मत्सविधे वितन्ध नि शङ्कमयर वा आगतिरागमनम् । एतेन भयत्वरादेतुकल्ब कृमस्य नास्तीत्युक्तम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'अस्ताचल चूल' ख ३ 'तदप्राप्तीति । विष्णुपुराणगतमेतत्पग्रदयम् । पूर्वोक्ताभ्योऽन्या गोपस्य कन्यका निर्गत उच्छ्वास प्राणोत्क्रमण यस्था सा तथाभूता । तस्या भावस्वत्ता तया । भाणोत्क्रमण विनेत्यर्थ । 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीहैव समवलीयते' इति श्रुते । मुक्तिं गता भावनया नदस्ता प्राप्त्यन्वया । कीदृशी । तस्य कृष्णस्यामात्या वियोगेन यन्म- ·४ उहासः] काव्यप्रदीपः। ११५ चिन्तयन्ती जगरसूति परमहास्वरूपिणम् । निरुवासतया मुदि गतान्या गोषकन्यका ॥ युग्मम् । अत्र जन्मसहरसमोग्यानि दुष्कृतसुकृतयो फलानि वियोगद सचिन्ता- हादाम्यां कयाप्यनुभूतानीयुक्तन् । एव च दुष्कृतसुकृतराशिफलतादात्म्येना- ध्यवसिती भगवद्वियोगदु सचिन्ताहादौ प्रतीयते इति निगीर्याध्ययसानरूपाति- शयोक्तिद्वयमशेपचयपदाम्यां घोसते । भलकारेण वस्तुनो यथा- क्षपदासावक्षणदा वनमवन व्यसनमण्यसनम् । बत वीर तव द्विपतो पराङ्मुसे स्वयि परामुख सर्वम् ॥' मन पराअसे त्वयि पराङ्मुख सर्वमित्यर्यान्तरन्यासेन विधिरपि वामनु. वर्तत इति वस्तु सर्वपदप्राधान्येन व्यज्यते । ननु नायमर्थान्तरन्यास । वन इत्युकमिति । अन्यथा सर्वपुण्यपापनाशस्थ चिन्तावियोगसुखदु नाभ्या क्षयानु पपत्तरिति भाव । न चोकव्यङ्ग्यस्य वाच्यसिध्यातया गुणीभूवव्ययत्वमाशङ्क- नीयम् । अन्यत्र तयात्वेऽपि प्रकृते भगवद्विषयकरत्युत्कर्षप्रयोजकतया वाध्यादति- शयितरवेन तदप्रसनात् । पाच्यादनतिशायित्वेन हि व्यङ्गमस्य गुणीभाव । स वाच्यसिद्यतया ऋचिरकचित्रकारान्तरेणेयौ तद्भदा । मनु याच्यसिद्ध्यरत्व गुणीभावनियतम् । वाच्याविशायिस्वे तदसमवादित्याहु । वस्तुतस्तु इत्युक्तमिल- नेनोक्तमेव व्यङ्ग्य वाच्यविध्वम् । तेन त्वतिशयोक्तियन्यत इति नोकदोष इति ज्ञेयम् । अत्रेति । क्षणदेत्यादिविशेषतान्तोपपायेन पराअस इत्यादिसामान्यरू. पेणार्थान्तरन्यासेनेसर्थ । सर्वप्रपञ्चपराअखत्तस्य विध्यधीनत्वादुक्रव्यङ्ग्यलाभ । इस तेन त्रिलीनानि नष्टान्यशेषाणि समस्तानि सममाणि पातकानि यस्ता सा । तथा तस्य चिन्तया घ्यानेन यो विपुलो महानाशद आनन्दस्तेन क्षीण पुण्यचप पुण्यममूहो यस्या सा। पुण्यपापयो फलनाश्यवाद । पुन कीदृक् । जगत सूविरु पत्तिर्यसाचादृश श्रीकृष्ण परमावस्वरूपिण सच्चिदानन्दरूप चिन्तयन्ती भावय वी अत्र कृष्णवियोगदुख चिन्तासादयोरशेषपापपुण्यफललेनाभ्यवसितपोषगतिरित्यतिशयोक्नेयमत्वम् । तचा पचयपदप्राधान्यादिति बोध्यम् । इत्युदाहरणचद्रिकरसंक्षेप १ क्षणदेति । वतेति हेदे विसवे वा । तति द्वेषकर्मणि षष्ठी । भो बीर, तब लां विधता लयि पायखे प्रतिकूले सति सर्व परानुख विपरीतम् । सातमिति शेष । एक देवोपपादयति-दणदेवादिना ! क्षण रात्रिरक्षणा रात्रिमिना । वनमवन वनभित्रम् । व्यसन तादि वद्भिवम् । स्लेव शदकिमूडव्यानागन्यविरोधालकारेण सर्वधराम सखोपपत्ति । विरोधपरिहारस्तु इणमुत्सब ददादीति तथा पशन तमासेन तदिशा रात्रि, वनस्वन रक्षरन, अवीना मेषाणामसन प्रेरणे तदेव व्यसनमिति रीत्या बोला। अनोतरीत्या विरोभानुपाणितेनान्विरल्यान सर्वपदमाभायेन विधिरपि सामनुवर्तत इति वस्तु व्यज्यते युदाहरणदिकासशेष' ·काव्यमाला। अलकारणालकारस यया-- 'सो मुसामलङ्गो धम्मिलो कलिअललिअणिभदेहो। तीए सन्धाहि पल गहिम सरो सुरमसगरे जमा ।' अन्न सुरतसगरे धम्मिच मर इति रूपकार काराम्या तथा केशपाश स्कन्धे पतितो यथा रतिविरतायप्यनिवृत्तेच्छ कामुकोऽभूदिति विभायनास्कन्ध. पदप्राधान्येन व्यज्यते । म कविनियद्धवक्तृप्रौढोक्किमाननिष्पनशरीरव्यजकार्यध्वनिभेदेषु पदमाधा न्येन वस्तुना घस्तुनो व्यक्तिर्यया- गैदपुणिमामिमरस सुहा को त सि मणसु मह सयम् । का सोहागसमग्गा पओसरमणिच तुह अन ।' अत्र यथोक्न वस्तुना यस्यामपि प्रयममनुर कस्त्वमभून तत इति वस्तु णवपुण्णिमामिभपओसरअप्पीपदप्राधान्येन चोत्यते । मन पदे रजनीवेत्यु- पमानरपेक्ष्येण कय व्यक्षकवमिति चिन्त्यम् । भौव वस्तुनालकारस्य यथा- 'सहि णवणिहुवणसमरम्मि अङ्कवाली सहीऍ णिविताए । खनभरसौहार्दैन विशुद्धनावित्वान्न चलतीत्यर्थ । स इति । स मुग्धश्यामलादी धम्मिल्ल कलितललितनिजदेह । तस्या स्कन्धाल गृहीत्वा स्मर सुरतसगरे जयति ॥' स्कन्ध सेनानिवेशोऽपि । वल सैन्यमपि । णवेति । 'नवपूर्णिमामू गावस्य सुभग फस्त्वमसि भण मम सत्यम् । का सौभाग्यसमग्रा प्रदोपरजनीय तवाय ॥' अत्रेति । पदे प्रदोषरजनीपदे । अत्र प्रदोपरजया केसेतावतापि व्यशनसभवादस्तुमानव्यजकतोदाहरण व वृत्तावभिप्रेतमिति मावि । सहीति । १ 'सति । स धम्मिळ केशपाश एव सर' काम । तस्या नायिकाया स्कोंऽस एव कप सेनानिवेश तसादल सामथ्यमेव बल सैय गृहीत्वा सुरतरूपे सद्भामे जय त्युत्कृष्टो भवति । कीदृश 1 मुग्ध सुन्दर श्यामलमङ्ग यस्य स । तथा कलित पुनरासा दितो ललितो मनोहरोनिजदेहो धम्मिरूपो येन तथाभूत श्वेत्यु प्रेक्षागर्भम् । अन धमिस कधसंवधेन शोभातिशयलाभाचत्पदप्राधान्यम् ॥ इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप २ 'खण्डि ताया स्वामिन प्रतीयमुक्ति । हे सुभग, त्व नदस्य प्रथमोदितस्य पूर्णिमासवपिनो मृगाङ्कस्य चद्रस्य सबधी को माता सखा वासि एत मम सत्य मण वद । तसधित्व विना क्षणिकानुरागित्वस्य तत्स्वभावस्य त्वय्यनुपपवेरिति भाव । तथा च द्रस्य प्रदोषरज नीव तव का नायिका मौभाग्य नायगानुरागादि समग्र यस्या सा तथाभूतेत्यथ । अब नवल्यनेन क्षणिकानुरालिराम । पूर्णिमामृगा त्यनेन नायिकान्तरससर्गिव व्यज्यते । एवं प्रदोषेसनेन प्रकृष्टदोषवत्त्वम्, रजनीत्यनेन रागित्वमित्यहम् । केचित्तु 'नव प्रतिपदु हित' इत्यभमाहू । भर कविनिवद्धवत्तप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना पवेतिपदप्राधान्येन मयीवा न्यस्यामपि क्षणियानुरात्विमिति वस्तु ध्वयते । रत्युदाहरणचद्रिकासक्षप 1 'सख्या इयमुक्ति । हे सखि, नव नूतन निधुवन मुरतमेव समर सद्भामस्व ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। हारो शिवारिओ व्विा उरतो सदो कह रमिभम् ॥' अत्र निपुपनसमर इति रूपकस व्यञ्जनायामप्रयोजकतया बायेन वस्तु- माग्नेण हारच्छेदानन्तरं प्रौदामनारतादिलक्षणं नवोदायाते रसममूत्तरकथय कोरिति व्यतिरेकालंकारः कहपदप्रकाश्यः । अलंकारेश पालनो धमा- विसन्ती घरवार विवलिसवाणा पलोइडम पहम् । खन्धे घेतूण धड हा हा णोत्ति रुमसि सहि किंति ।' अर नष्ट इति रोदिपीते हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्यन्त कामुक दृष्ट्या यदि गन्तुमिच्छसि तदपरं घटं गृहीचा गच्छति वस्तु किंतिपदप्राधान्मेन प्रकाश्यते । ययाबा- 'विदरसलं तुम सहि दडूण कुडेण तरलतादिछिन् । वारफंसमिसेमि अ अप्पा गरुभोत्ति पाहिम विहिष्णो ।' 'पसिनवनिशुवनसमरे पड़पाली परल्या निविडया । हारो नियारित एवोचरस्वतः क्यं रमितम् । अपाली थालिङ्गनम् । उचरनुच्छलन् । पविसन्तीति । 'प्रवि. शन्ती गृहद्वारे विवलितवदना प्रलोक्य पन्यानम् । कन्धे गृहीत्वा घटं हा हा नए इति रोदिपि सनि तिमिति ॥ किंतिपदेति । हेसाक्षेपेण रोदनकृनिमलप्रवी- वेरिति भावः। अत्र व्यअकस्य स्वत.समवित्वेन कविप्रौदोतिकल्पितवाभावादीह-- यथा वेति । विहलालमिति । विशाल स्खो ससि दृष्ट्वा फुटेन तरलतर- सिनिबिडया दृढया विश्वस्तया च पाली आलिहून तद्पया सुखहेतुत्वात्सख्या उछि यमाणो योरतृतीयतयाधिको भवन् हारो निवारित एव । गाढालिनेन श्रोति इत्यर्थः । ततो शारदानन्तर कय रमित मीडितमिति प्रक्षेन लक्षण्यसूचनायविरेकलामः । 'उच्छे- रन्तो' इति पाटेऽर्थो दर्शितः । 'उमेरन्तो' इति पाटे उच्चरचूद चलन् । अत्र हारच्छेदा- नन्तर विलक्षण रतमभूकपण कीडमिति व्यतिरेक कदपदाधान्येनोचावरतुना मन्यते ।' इत्युदाहरणचन्दिरासोपः १ सखि, गृहदार प्रविशन्नी त्व विवलित परावृत्त वदन यसाम्रयाभूना सबी पन्याग मार्ग विलोक्य स्मन्ये घट गृहीला हा हा मष्ट इनि लिमिति रोदिरि । पदभइस बुद्धिपूर्वक्त्वं रोदनहेतुत्वाभावादिति भावः । रोदने नटल हेत्वलकारः । नाधे स्कन्धप्राण हेतुरिति चक्रवतः । अत्र हेत्वलकारेण सक्तनिवेत गहन मिय दृष्ट्या पदि गन्नुनिन्छसि तदापर घर गृहीत्वा गच्छेति वयते । रोदनवैयर्थ्यबोधनदास समीहितसाधनानुमिनिसूचनास्किविपदस प्राधान्य दोध्यम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः २. 'हे सरि, त्वां विशझलां व्याकुला अतश्व तरलता अतिशयेन तरा चना दूटियपालपाभूता शकुन घटेन स्पर्शस मिरेश व्याजेनामा सता पुरको ·११६ काव्यमाला। रक्षकमित्यादेवाच्यस्सार्धमानुपपादकरवादिति चेत्, न । शब्दशक्त्या प्यायस्य क्षणदा क्षणदाभिनेति विरोधसोपपादकल्पेन यथारवात् । अलंकारेणालंकारस्य यथा- 'तुह पलहस्स गोसम्मि भासि महरो मिलाणकमलदलो । इम णववहुमा सोऊण कुणइ यमणं महीसमुहम् ॥' अनाधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालंकारेण स्वयास मुहुकुम्बनं कृतं तेन तस्य म्लानरवमिति काव्यलिन मिलाणकमलदलपदप्राधान्येन चोत्यते । मथ कविप्रौढोक्तिमाननिष्पक्षशरीरे व्याकाणे घरगुना वस्तुय्यक्तिर्यया । राईसु धन्दघवलासु ललिअमफालिऊण जो पापम् । एकच्छत्तं विक्ष (प) कुणइ तिहुमणरजं विजम्भन्दो ।' अत्र वस्तुना येपामसी सरो राजा तेषु मध्ये न कश्चिदपि तदादेशपराशुख इति जाग्रनिपभोगपनिशातिवाचत इति वस्तु त्रिभुवनराज्यपदेन आधा- म्येन ग्यज्यते । असण्डाज्ञाविषयो हि राज्यम् । इवार्यो न व्यानोपयोगी। प्रत्युत तत्परित्यागेऽतिशयो गम्यते । . तथात्वादिति । अर्थान्तरन्यासत्वादित्यर्थ. । तुहेति । तव वालभस्य प्रातरा- सीदधरो म्लानकमलदलम् । इति नववधू श्रुत्वा करोति वदनं महीसंमुखम् ।' काव्येति । म्लानत्वे मुहुचुम्वनस्य हेतो. प्रवीठे काव्यंलिसाख्योऽलंकार इत्यर्थः । राईस्विति । 'रानिषु चन्द्रधवलासु ललितमारफाल्य यक्षापम् । एकछत्रमिव करोति निभुवनराज्यं विजृम्भमाणः।' यो मदनः । येषो कामिनाम् । “तेभ्य.' इति प्रकाशपाठे तु तेभ्योऽपेत इत्यर्थे । इवार्थ उत्प्रेक्षा । अतिशीयत इति । १. 'तुहेति । गोसम्मीति प्रभाते देशी । प्राकृते लिङ्गानियमादलपदे पुस्त्वम् ।। राबावत्यन्तचुम्बितदयिताधरां वधू प्रति कस्याभिक्तिः । सव बछभस्स दयितस्स प्रान:- कारेऽधरोष्ठ म्लान च तलमलस दलं तद्प आसीदिति सखीवचन शुत्वा नवा वधूस्तरुणी बदन मुखं मह्या भूमे समुखम् । अधोमुखमिति यावद। करोनीत्यन्वय । करोतीति वर्तमाननिर्देशाङजाया भविराम सूच्यते । कमलदलो इति तदूप इत्यथैः । अत्राघरो म्हामकमलदलमिति रूपकालवारेण तयाधरश्चम्बितो येन लानस्वमिति करव्यालिडारकारो मिलाणादिपदप्राधान्येन व्यग्यते । इत्युदाहरणचन्द्रिकाचिपन- २. 'राई स्विति । या प्रकरणावामः । चन्द्रेण धवलामु रात्रिषु । ज्योत्सीविति या. वर । लरितं सुकुमारमनोहरम् । न चरणम् । आस्फाल्यैव त्रिमुवनानां राज्यमेकमेव छत्र यत्र तथाभूतम् । अद्विदीयमिति यावद। करोति । अतएव विजृम्भमाणो विस्पुर- माण इत्यर्थे । अब कविप्रौदोतिसिद्धन प्रस्तुना स्वशासवानङ्गपारपश्येन कुशलै कामि. मिरुपमोगपरैरेव निशतिवामत इति त्रिभुवनराज्यपदप्राधान्येन व्यज्यते । श्युदाहरणघ. न्द्रिशासक्षेप.

·४ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। वस्तुनालकृतेर्यथा- निर्शितशरघियार्पयत्यनको टसि सुदश खदलं वयस्थाले । दिशि निपतति सा च यत्र तत्र व्यतिकरमेय समुन्मिपन्यवस्था ॥' अन्न व्यतिकरमेल्यावस्था. समुन्मिपन्तीति दस्तुना परस्परविरुद्धा अपि निवेदोन्मादादयोऽवस्था भवन्तीति विरोधालकारी व्यतिकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। अलकारेण वस्तुनो यथा- विौरिजन्तो वि पुणो संदावकरियपण हिभएण । यणहरवभस्सएण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो॥' भत्र सनभारवयस्पेन विशुद्धजातित्वाद्धारो न चलतीति हेत्वलकारेणानवरत कम्पमान एव हारोऽस्तीति वस्तु न चलतीति पदेन व्यज्यते । निर्धारितार्थप्रतीरित्यर्थ । निशितेति । अन विरोधे व्यतिकरपदस्य परस्परस- धबोधकस्य प्राधान्यम् । नच शनिरशनि रित्यादिवसामानाधिकरण्याभावे कथ . विरोधालकार इति वाच्यम् । तनेत्युपाते एकधर्मिण्येव हसित रुदितमित्याद्यवस्था इति सामानाधिकरण्यस्य स्फुट प्रतीते । न बभेदान्वयसामानाधिकरण्य नान्यनेवि नियमे मानमस्ति । शनिरिसादौ तु नेकन धर्मिणि शन्यशनिप्रतीविरिति । न तत्र विरोध इति युक्तम् । एतेन विरुद्धा इत्यस्य कार्यकारणभूता इत्यर्थ । व्यतिकर पौर्वापर्यविपर्यय । तथा व विरोधशब्देनान तथाभूताविशयोक्तिरच्यत इति प्रल- पितमनादेयम् । वारिजन्तो इति । 'वार्यमाणोऽपि पुन संतापकदर्भितेन हृद- येन । स्तनमरवयस्सरवन विशुद्धजाविन चलत्यस्या हार । विरहसतापकदर्थिवेन हृदयेन घासाधिक्यात्मणौद्यमानो हारो वार्यमाण इवेति गम्योत्प्रेक्षा । तथाभूतोऽपि अन १ 'निशिवेति । अराले सकलकामिदिसतया कुटिले वयसि यौवने सति सदर शोभननयनाया कामिन्या दृशि दृष्टौ निशितास्तीक्ष्णाय ते शराश्च तेषा पिया अय मम निशित' शर इति या खस्य बलमपी। सा चार्पितबला दृष्टियत्र पस्या विशि लक्षणया तत्सपिनि युपजने निपतति तत्रादसा इसितरुदितमूछा- यो व्यतिकर मिश्रणमेत्य प्राप्य समुन्मिान्त्सुद्भवन्दीलन्वय । अत्र तथाविधेन पलना परस्परविरुद्धा अप्यवस्था प्रादुर्भवन्तीति व्यतिकरपदप्राधान्येन विरोधाल कारो व्यज्यते । अयथा तत्पदयात् ।। रसुझहरणचदिरासंक्षेप २ 'वारिमन्तो इति । विरहज- नितेन संतापेन कदायितेन पीडिवेन हृदयेन पुनपुनर्यमाणोऽप्यमा प्रकृतनापिकाया हार स्वनमास वयस्यत्वेन सख्येन न चलति । यतो विगुजातिनिर्दष्टमुक्ताहातिमान् । शेषेण विशुद्धजन्मा चेति । विशुदजातयो हि न कदापि स्वस्थानाचरन्तीत्यर्थः । बत्र म्यामनवरतकम्पन वासोच्छ्वासाधिक्ये हृदयकामरमतवेदितव्यम् । अत्र विशुदजातिल- पेण ललकारेण विशुद्धजादिपदमाधान्येनोपदाव्यासापनि । लारणद्रिकासक्षेप .

·११८ काव्यमाला। अलंकारेणार कारण यथा- 'सो मुदसामललो धम्मिडो कलिभलालिमणिभदेहो । तीए सन्धाहि पल गहिम सरो सुरभसंगरे जमा ॥' अन सुरतसंगरे धम्मिाल मर इति रूपकारकाराम्यां तथा केशपास स्कन्धे पतितो यथा रतिविरतावप्यनिवृत्तेच्छ कामुकोऽभूदिति पिभावनास्कन्ध. पदप्राधान्येन व्यज्यते। भध कविनिवदवत्तृप्रौढोकिमाननिप्पणशरीरव्यञ्जकार्यध्वनिभेदेषु पदमाधा. न्येन वस्तुना वस्तुनो व्यक्तियथा- 'णवपुणिमामिअस्स सुहम को तं सि मणसु मह सञ्चम् । का सोहागसमग्गा पोसरमाणन तुइ मज ।' मा यथोकेन वस्तुनान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वममूर्न तत इति वस्तु णवपुणिमामिभपभोसरभणीपदभाधान्येन घोस्यते । मन पदे रजनीवेत्यु- पमानरपेक्ष्येण कथं व्यास्वमिति चिन्यम् । अत्रैव वस्तुनालकारस्य यथा- 'सहि णवाणिहुवणसमरम्मि अवाटी सहीऍ णिविदाए । स्तनभरसौहार्देन विशुद्धनावित्वान्न चलतीत्यर्थ । स इति । स मुग्धश्यामाको धम्मिल कलितललितनिजदेह । तस्या स्कन्धादल गृहीत्वा स्मर मुरतसगरे जयति ॥' स्कन्ध सेनानिवेशोऽपि । वळ सैन्यमपि । णवेति । 'नवपूर्णिमाम गाकस्य सुमग कस्त्वमसि भण मम सत्यम् । का सौभाग्यसमप्रा प्रदोपरजनीव तवाद्य ॥' अनेति । पदे प्रदोपरजनीपदे । अत्र प्रदोषरजन्या केसेतावतापि व्यञ्जनसभवाद्वस्तुमात्रव्यजकतोदाहरणत्व वृत्तावमिप्रेतमिति भाति । सहीति । १ स इते । स धम्मिल' फेशपाश एव सर काम । तथा नायिकाया व धोंडस एव स्कन्द सेनानिवदा तलादल सामथ्यमेव बळ सैन्य गृहीत्वा मुरतरूपे सङ्कामे जय त्युत्कृष्टो मवति । कीदृश । मुग्ध सुन्दर श्यामलमा यस्य स । तथा कलित पुनरासा दिवो लरितो मनोहरो निजदेहोधम्मिडरूमो येन तथाम्न श्वेत्युत्प्रेक्षागमम् । अत्र धम्मिछस्य स्कन्धसद धेन शोमातिशयरामातत्पदप्राधान्यम् । इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप' २. 'खण्डि ताया' स्वामिन प्रदीयमुक्ति । हे सुमग, त्व नक्स्स प्रथमोदितस्य पूर्णिमासचिनो मृगास चन्द्रस्य सबधी को माता सखा वाति एत मम सत्य मण वद । तत्सधिल विना क्षणिकानुरानिलस्य तत्तभावस्स त्वय्यनुपपत्तेरिति भाव । तथा चद्रस प्रदोपरज नीव तव का नायिका सौभाग्य नायकानुरागादि समय यस्सा सा तथाभूवेल्यथ । अन नवत्यनेन क्षणिकानुरागितराम' । पूर्णिमानगाहेत्यनेन नाचिकान्तरससर्गित्व व्यज्यते । एव मदीपेन्यनेन प्रदोपवत्त्वम्, रजनीखनेन रागित्वनित्यूद्दन् । केचित्तु 'नव प्रतिपद दिव' इत्यधमाहुः । मा कविनिवस्वकृपौदोतिसिद्धेन वस्तुना पवेनिषदप्राधान्येन मयीवा न्यस्यामपि क्षणियानुरागत्वमिति वस्तु ध्वन्यते । इत्युदाहरणदिवासक्षेप. ३ 'सख्या इयमुक्ति । हे सखि, नव नूतन निधुवन सुरतमेव समर' सद्रामस्त ·४ उल्हासः] काव्यप्रदीपः। ९१९ हारो मित्रारिमो व्विा उच्चान्तो लदो कह रमिअम् ॥' अन निधुवनतमर इति रूपकस व्यञ्जनायामप्रयोजकतया वाघ्येन वस्तु- मारेण हारच्छेदानन्तरं प्रौढामनारताद्विलक्षणं नवोदायासे रतमभूत्तरकथय कीपिति व्यतिरेकालंकारा कहंपदाकाश्यः । अलंकारेण वस्तुनो यमा- परिसन्नी घरवार विवलिसवाणा पलोइऊण पहम् । सन्धे घेसूण धड हा हा गट्ठोति गभसि सहि किंति ।' अत्र नष्ट इति रोदिपीति हैत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा यदि गन्नुमिच्छसि तदुपरं पदं गृहीरवा गच्छेति वस्तु किंतिपदप्राधान्येन प्रकाश्यते। यथा चा- "विहलहलं तुमं सहि दद्दूण कुडेण तरलतरदितिम् । वारसमिसेणि ब अप्पा गरओति पाहिम विहिप्यो ।' 'सखि नवनिधुवनसमरे पहपाली सख्या निनिडया । हारो निवारित एवोचरस्वतः कयं रमितम् ' सपाली बालिजनम् । व्यरमुच्छलन् । पविसन्तीति । 'प्रवि- पान्ती गृहद्वारे विवलितपदना प्रलोक्य पन्यानम् । स्कन्धे गृहीत्या पटेहा दा नष्ट इति रोदिपि गसि किमिति ॥' किंतिपदेति । हेलाक्षेपेण रोदनकृनिमलप्रवी- तेरिति भावः । अब व्याकस्य खत संभवित्वेन कविप्रोटोक्तिकल्पितत्वामावादाद-- यथा वेति । विलकुलमिति । विशाला वो ससि दृष्ट्वा फुटेन तरलतर- सिनिविदया दया विश्वस्तया च भड़पाली बालिन उदया मुपहेतुलामख्या उचित- यमाणो योरखनीयतयाधिको भवन् हारो निवारित एव । गाालिङ्गनेन मोरित इत्य। खतो हारपदानलर क रमित क्रीडिवनिति प्रक्षेन वैरमण्यसूचनामतिरैक्गमः। उस रनो' शी पाटेऽर्यो दशितः । 'उच्चरन्तो' इति पाटे उयरल बरन् । अत्र वारसा गन्वरं विलक्षण तमभूलषय की निदि म्पविरेक कईपसाधान्येनोरखना बन्यते।। त्युिदाहरणवन्द्रिवाशेप सति, गृपार प्रविशन्ती व विपरित परावर बरनं पलानयाभूता सनी पदान माग विरोषय पन्चे परं गृहीचा नष्ट इति विनिधि रोदिपि। परमम्प बुद्धिपूर्वकस्वे रोपनहेतत्वाभादिति भार' । रोने नन्द देवपारः । नारे स्कन्धमाण हेतुति की। अब हेल गरे। विलिन मान कि यदि गन्दुनिति तदापरं पर गृहीत्वा गति पन्दई । रोनौपयोपनारा समानानुनि सूचना मितिस प्राधान्य दम् ' गणपतिसमोर २. है समि, स्वामिला माडो भएर सरगरा मनिरपेन ला पण इटिसायाभू दृष्ट्या कुटेन घटेर पम् ति पादनमा सम गुप्पो ·१२० काव्यमाला। भय नदीषले रतागहने कृतसंरेतमप्राप्त गृहप्रवेशसमये पश्चादागतं कामुकं दृष्ट्वा पुननंदीगमनाय युद्धिपूर्व द्वारस्पषुप्याजेन त्वया घटः मोटित इति मयावगतम् । तरसमावासं विधाय समीहितसिद्धये पर । महं तव वधूनिकटे सर्व समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारस्पमिपेणेत्यपटुत्या पारपं.समि- सेणेति पदेन घोत्यते । अलंकारेणालंकारस्य यथा- 'जोहाऍ महुरसेग म विपगतारण्णमुभमण्णा सा । युवा वि पयोदविक्ष परवहुमा महह हर सुह हिममम् ॥' अय परवधूयेन सा तव हृदयं हरवीति कायलिकालंकारेणासानु शिवा वृद्धो परवमभिरपसीति वदाचरितं यन शयत इत्यातेपालंकारः माधा- न्येन परवधूपदद्योत्यः प्रकाश्यते । शब्दार्थोभयक्तिमूलस्तु पदमकाइयो न भवति । तत्र पाश्यस्यैव प्राधा. न्यात् । एवं पञ्चविंशभेदाः । प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ १९॥ - दृष्टिम् । द्वारस्पसमिपेण चारमा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्नः। जोहाए इति । 'ज्योल्लया मधुरसेन च वितीर्णतारण्योत्सुक्यमनाः सा । वृद्धापि नवोदव परवधूः रहह हरति तव हृदयम् ॥' आक्षेपेति । अन त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्यत इति योतनफ्लो वक्ष्यमाणस्य त्वयंवं कर्तुं न योग्यमित्यादिवचनस्य निपेधरूपो य . आक्षेपालंकारस्तस्य द्योतनममितम् । “निषेधो चतुमिरस्य' इत्यादिना तथा वक्ष्य- माणत्वात् । तत्र वाक्यस्यति । परिवृत्तिसहतदसहानेकपदस्पत्यर्थः । एवमिति । उभयशक्तिमूलस्य पदव्यद्यानन्तर्गतापित्यर्थ । पूर्वाचा वाक्यप्रकाश्या अष्टादश । उभयशक्तिमूलरहिता पदप्रकाश्या सप्तदश । इत्येवं पञ्चशिदित्यर्थः । मेलक समूह । गमनं निवर्तनं चेति द्वन्द्वः । रचनाया वेदादिसज्ञिकायामष्टमे गुररिति हेतोः पातयित्वा विभिन्नो मिमेदित इत्यर्थः । अन्तर्भूतण्यर्धत्वात् । नायं द्वारप टिनाश । किंतु गुरना परपीडकावाटेनैव स्वात्मा विमदिन इत्यपहुति पत्रो चापहत्या पूर्ववदस्तुध्वनि । पूर्वत्र हेत्वलकारस्य प्रौढोक्तिसिद्धत्वाभावादुदाहरणान्त रोकि.इत्युदाहरणचन्द्रिदासक्षेपः १. 'गनयौवनान्यनायिकाप्रसक्त स्वामिनमुपहसन्या नायिकाया स्यमुक्ति । अहह खेदे । वृद्धापि सा नायिका ज्योत्सया मधुनो मयस्य रसेनास्वादेन च विती दत्त यत्तारुण्य तेनोमुक्मांद्रते मनो यसास्तथाभूना सती नवोदेव तव हृदय इरति । यतः परवधू । परनायिकतेनैव तव चित्त हरति नतु सौन्दयादिनिमित्तान्नरमस्तीति मात्र । नदेनलाब्यलिङ्गम् । ज्योत्सामघुरसाभ्यां दत्त तारुण्यं हृदयहरपणे हेतुरिति वायलिङ्गमिति चकवर्तिन' । माक्षेपे परवधूत्वस्स प्राधान्येन प्रयोजकत्वाचत्पदप्राधान्यम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'वाच्यम्यैव'ख.

·. - ४ उहासः काव्यप्रदीपः। १२१ अर्थशक्तिमूल पदवावययो प्रबन्धे च । प्रबन्धश्च संघटितनानाहास्य- समुदाय । स च प्रन्यरूपस्तवान्तरप्रकरणरूपवेति । तत्र पदवाक्पयोरदा- हृतम् । प्रबन्धे यथा गृध्रगोमायुसवादादी। तथा हि- 'अल स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसकुले । कहालबहले घोरे सर्वप्राणिभयकरे । न चेह जीवित कश्चित्कालधर्ममुपागत । प्रियो या यदि वा द्वेष्य प्राणिना गतिरीदशी।' इति दिवा प्रागल्भ्यवतो गृध्रस्य भूतावेक्षकपुरपविसर्जनपर वाक्यमेलकम् । 'आदित्योऽय स्थितो मूढा नेह कुरुत सांप्रतम् । बहुविनो मुहूर्वोऽय जीवेदपि कदाचन ॥ अमु कनकवर्णाभ पालमप्राप्तयौवनम् । गृधवाक्यात्कथ मूढारत्यजध्वमविशक्षिता ।' इति निशि प्रगल्भस्य गोमायोतद्यावर्तनपर लोकद्वयमिति प्रबन्ध एवं १'भलमिति । महाभारते शान्तिपर्वणि मृत बाल संध्यासमये श्मशाने समानीत दृया दिवसे समर्थस्य रात्राव रस्स गृभस्य तद धुविभजनामियमुक्ति । है जना , असि मशाने स्थि वा अल पूर्यताम् । कीदृशे । गौमांसादै पक्षिविशेषोमायुमि गालैश्च सकुले ब्याले । तथा कहालान्यस्थीनि बहलानि यत्र एवभूते घोरे दारणे अतएव, सर्वेषा प्राणिना मयकरे त्रासजनके । तथा च प्रयोजनाभावे एवविध स्थले स्थितिनुचित्य ननु मृतस्यापि पुनर जीवन समान्यत इत्यत आह-न चेहेति । इह ससारे कालपमै मरणमुपा गत प्राप्त प्रियो वा द्वेष्य शत्रु कश्चिदुदासीनो दान जीवित । तथा चैतदसभावित मित्यर्थ । समाधानायाह-प्राणिना ससारिणामीदृशी प्राणोत्कमणरूमा गति स्वभाव । एव च खभावस्स दुरतिक्रमत्वा मोहोन काय इति भाव । इत्युदाहरणचन्द्रिका संक्षेप २. 'आदित्योऽयमिति रात्री समर्थस्य गोमायोजनय्यावर्वनार्थमुक्ति । हे मूढा मूखा , अयमादित्य सूय स्थित । अस्तीति शेष । तथा च रात्रिचरेभ्यो भयमधुना नास्तीति भाव । अत सांप्रतमधुना लेह सविधस्थितिरूप कुरुत । वह जीवनोपायानुष्ठानलक्षण मिति दीपिकायाम् । मृतस्य जीवनासमवादफलमवस्थानमित्याशङ्कयाह बहुविन इत्यादि । अय संध्यात्म मुहूतों बहुविन राक्षसवेलालादूतावेशादिरूपवितबहुल ! तथा चैतन्मुहू पिगमे तद्विनोपशान्दो कदाचन औवेदपीति समादनायामपिशब्द । एव जीवनसभाल नामुपाय मोहयितुमाह--अमुमिति । हे मूढा , गृभस वाक्यापूर्वक्ता विशहिता कथ मम्मात्याज्योऽय दाल इति विचाररहिता विश्वस्ता वा अमु बाल कथ सजश्वमित्यापमा त्मनेपदम् । केश दालम् । कनक्वर्णवदामा यस्य तथाभूतम् । ननु स्नकामम् । तदा कन. कगतकाठिन्यस्यापि प्रमझाद । तया न प्राप्तमासादित यौवन येन तम् । अत्र बाल वैन मृत्यु कालभाव, कनकेत्यनेन मृयुचिस्वैवण्याभाव, अप्राप्तत्यनेन परदारामिगमनादिराहिले नायु सत्त्व चदच्यते । मूढा इलन 'वाल ' इति सचित्पाठ । तत्राविवेचका इत्यर्थे । अत्रोदा हरगइये कमेण जनविसईचव्यावर्वनयो प्राधा येनामिन्यति । रतुदाहरणचदिकासक्षेप ·१२२ काव्यमाला। है व्याक प्रथते । भन खत संमविना यस्तुना गमननियतनरूपवस्तुप्यति । एवमन्येऽप्येकादश प्रभेदा द्रष्टश्या । पदैकदेशरचनावर्णेपपि रसादयः । रसादयो लक्ष्यफमा पदैरदेशे रचनायो पर्णेषु । भपिशब्दापयन्धे । पद- वास्ययोस्तु 'पदेऽप्यन्ये' इत्यनेनैव प्रतिपादिता । पद सावद्विविधम्, सुबन्त तिदन्त च । तदेकदेशो नामधानुस्वरूपप्रकृतिभाग प्रकृत्येकदेश मुप्तिम्वरूप विभक्तिभागश्च उपसर्गादिरूपश्च । तर पदवाश्ययोरदाहृत माक् । पदेकदेशादि. दाहियते । तत्र धातुरूपप्रकृत्यामकपदैकदेशे रसादिव्यक्तिर्यया- इकेलिहिमणिअसणकरक्सिलअरद्धणमणअलरस । इस्स तहअणअणं पचहपरिचुम्यि जभइ ॥' अत्र रतिव्यक्ती 'जि'धातुरूपप्रकृते प्राधान्यम् । यत स्थगनव्यापारसाम्ये ऽप्यन्यनेत्रयो कराभ्या पिधानमस्य तु लोकोसरेण कर्मणेति सदेवोत्कृष्ट धन्य- जीवितमिति ररयुत्कर्षप्रयोजकमनया व्यज्यते । भतएव जयतीरयुक्तम्, नतु शोभत इत्यादि। एवमप्रेऽपि प्रकृत्यादे रसादिग्याने प्राधान्य तत्तदर्थव्याक- तयावगन्तव्यम् । नामरूपतदेकदेशे तव्यक्तिर्यथा- 'प्रेयासोऽयमपाकृत सशपथ पादानत कान्तया द्विग्राण्येव पदानि बासमवनाद्यावन यात्युन्मनाः। वक्ष्यमाणायाम् । वर्णेपु 'मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा' इत्यादिना तनव वक्ष्यमाणषु । उपसर्गादीत्यादिना वक्ष्यमाणनिपातादिसग्रह । रइति । 'रतिकेलिहृतनिवसनकर १ रइति । रुद्रस्य तृतीयनयन पार्वतीपरिचुम्बित सजयति सर्वोत्कृष्ट भवति । की दृशस्य सदस्य । रतिकेलौ सुरतक्रीडायाँ हृत निवसनमयोगौरीसवधिवासो येन स चासो करविसलयाभ्या करपलवाभ्यां रुद्ध पिहितमर्थागौर्या नयनयोर्युगल दूद यस्य तथाभूत श्येति बहुमीहियोत्तर कर्मधारयः। रतिकेलितनिवसनाया करकिसलयाभ्यामित्यादिविग्रहे निवसनेत्यत्र हरबानुपपत्ते । अत्र जिधातुरूपप्रकृत्या पदैकदेशस्य प्राधान्यम् । तथा च वरद यस्य नेत्रदय पिधानन्यापूततया अलौकिकचुम्बनपिधानवत्तया तृतीयनयनस्यो ष्टत्वमुच्य मान रागातिशयहर्षलजादिसंपत्तिमुखेन रसातिशय पुष्णाति । इत्युदाहरणचद्रिका सक्षेप २ 'प्रेयानिति । सशपथतिति मध्यमणियायेनोमयत्र संबध्यते । सोऽय परमप्रेमास दत्वेन प्रसिद्ध प्रेयाप्रिय शपयेन सहित यथा स्यात्तथा पादयोरानत प्रणत का तया मरापथमपाकृतो निराकृत सन्नुन्मना उत्सुकमना सन्वासमवनादासगृहात् । 'रास' इति पाटे कीदागृहात् । विवाण्येव नाधिकानि पदानि न दाराणि यावन यावि तावद्धाविलेव प्रत्युत विपरीन कृत प्रणामो यत्र तपथा स्यात् । पूर्व प्रणतस्थापाकरणमधुना प्रणामपूर्वक धरणामिति चैपरीयम् । तथा गलचासो नीतीनिरन्धश्च स तथा पाणिसपुटे प्रणामा वा जन्ही गलनीतीनियो यत्र तयथा स्यात्तथा धृत । रागीकण्यादलतो नीवीवन्धस्य प्रणा ·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। तावप्रयुत पागिसंपुटगलबीचीनिबन्ध स्तो धाधित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गति ।' अत्र द्वारादिपदं परिहत्य पदानी युक्तम् । तेन द्वारपर्यन्तगमनेऽप्यसहिष्णु- तयोत्कण्ठातिशयो व्यज्यते। तिसुपोर्यथा- यि पयि शुकचचारराभाकुराणां दिशि विशि पवमानो धीरुधा लासकश्च । नार नरि किरनि द्राक्सायकान्पुप्पधन्या पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥" अन्य किरतीति तिढा किरणस्य साध्यता शिडयोगे साध्यतयैव धावा- पस्थिते । निवृत्तेति मुष्प्रत्ययेन निवृने सिद्धता । मुष्प्रयोग तथैव प्रकृत्यर्थ- प्रतीते । तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतता प्रकाश्यत इति किरणनिवृायो पौर्वापर्य- विपर्थयरूपातिशयोतिप्रकाशो रसोरक पर्यवस्यति । यत्तु 'लटा साध्यत्वम् , तप्रत्ययेन भूतत्वम्' इति ब्यारयातम् , तदयुक्तम् । सुतिभ्या सिद्धत्वसाध्या स्वमभिधाय 'तयापि सत्ययेनातीतत्वम्' इत्यनेन वृत्तिव्यारयानेन विरोधात् । किसरयरुदनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयन पार्वतीपरिघुम्वित जयति ॥' अनया 'जि' धातुरूपप्रकृत्या । अतीततेति । अन मानच निवृत्तेरतीतो पत्तिफावस्य ध्वस्त इत्यादाविव क्तप्रत्ययवाच्यत्वेऽपि नितिगतमायन्तिकत्व खसमानाधिकरण मानचर्चासमानकालिकत्वरूप कप्रत्ययव्यङ्ग्यमिति तात्पर्यम् । रसोत्कर्ष इति । वसन्तस्योद्दीपरत्वप्रदिति भाव । यत्त्यिति । भूतत्व सिद्धत्यमभिमतम् भूतभ . माश लिनेवालम्बनम् । केचित्तु पाणिसपुटेलादि पावनक्रियाविशेषणम्' इत्याहु । 'सत्' इति पाठे वार्थिक गलनम् । अहो विसये । गत स्वभाव । अत्र प्रयामानयेत्येताभ्या परस्परविरहाक्षमत्व ध्वन्यते । कचिद् 'साय' इति पाठ मापदेतिनामरूपप्रकलात्मक पदैरदेशस्तोत्कण्ठातिशयपर्यवसायितया प्राधान्यम् । इत्युदाहरणचदिदामोए १ 'पयोति। पथि पयि मार्गे मार्ग बङ्कराणामाभा पान्ति शुकनधूनामिन चारमनो हरा । अस्तीति शेष । 'रमा' इति पाठे शुकचघुवचारू रम्माहुराणा वरल्यकुरामा लासब इत्य वय । पवमानो वायुदिशि दिशि प्रतिदिश वीरुपा लताना सासको नर्वसंचा स्तीति नूननाङ्करशोमाशालिवसन्त सर्वदिक्सचारमन्दमारनयोरुहीपक्यो सपतिरका । तयारमाह-नरीति । नृशम्दस्य सप्तम्या रूपम् । पुष धनुर्यस्य तथाभून कामो नार नरि प्रतिमनुष्य द्राक् शीनं सायकायचापि दाणाधिरति क्षिपति । एव कामोद्दीपने सति पुरि पुरिनगयों नगर्यो मानिनीनो मानववीना मानस चर्चा प्रमाणे विने हत्त । विशेषग निवृत्त इत्यर्थ । अन्न किरति निवृत्तेति दिहसतो प्रत्यारमापदेकदेशयो क्रमेण प्रत्या भंगठसायलसिद्धवाभिव्यविदारा रत्युदीपनाविश्पपर्यवसानात्माधान्यम् ।' बाहरण चदिवासंक्षेप २'शुपयोग कर ·१२४ काव्यमाला। भय सुसिदिशेपेषु यथा- 'लिखवास्ते भूमि पहिरवनत माणदयितो निराहारा सख्य सततरदितोप्टूननयना । परित्यक सर्व हसितपठित पारशुकै स्तवावस्था पेय विसृज कठिने मानमधुना ।' भर लिखनियुक्तम्, न तु लिखतीति । तेन शमा लिखनस्साप्राधान्यम- बुद्धिपूर्वकरवरूपम् । आम्त इस्युक्तम्, न स्वासीदिति । तेन तथावस्थानस्य प्रसादपर्यन्तता तिड्विभक्त्या ग्यज्यते । यद्यपि शतृप्रत्यय सुप प्रकृतिरेव तथापि तिढादेशिलविकृतितया तिश्नवोदाहृत । भूमिमित्युक्तम्, न तु भूमाविति । तेन बुद्धिपूर्वक भूमौ न किंचिलिख्यत इति मुविधभक्त्या व्यज्यते । गामारि अम्हि गामे वसामि अरिद्विइ ण प्राणामि । णारिआण पइणो हरेमि जा होमि सा होमि ।' व्यसमुचारण इत्यादिवत् । अत्र तप्रत्ययेनातीतत्वप्रकाशनस्य सुपा सिद्धत्वाभिधानस्य चानुत्तेईत्तिविरोध इत्याशय । अबुद्धिपूर्वकत्वरूपमिति । खगतेटसाधनता- बुद्धिपूर्वकत्वाभावरूप कियान्तरेटसाधनत्वज्ञानाधीनकृतिसाघ्यत्वपर्यवसितमित्यय । तेन बुद्धिपूर्वकमिलन तु भिन्नमेवावुद्धिपूर्वकत्व पूर्वोत्तादिति ज्ञेयम् । गामेति । 'ग्रामीणास्मि प्रामे वसामि नगरस्थिति न जानामि । नागरिकाणा पतीन्हामि या १ लिसन्निति । बहुदिनव्यापिमानवतीं प्रति सरया इयमुक्ति । ह कठिने कठिन हृदये, तव प्राणा इव दयित प्रियोऽवनतो नम्रो बहिर्वाह्यशालाया भूमि लिस शून्यहृदय तया विलिखन्नारते उपविष्टोऽस्ति । तथा सख्य सर्वा निर्गन आहारो यासा तास्तथाभूता सत्य सतत निरन्तर यगुदित रोदन तेनोच्छूने जातशोथे नयने यासा तथाभूता । सनीति शेष । तथा पारस्यै सुकै सर्व हसितयुक्त पठित परित्यक्तम् । तव चैयमवस्था दृश्यमानात्य तक्षीणतरा विशिष्य वक्तुमशक्या । अतोऽधुना इशातिशये सति मान विसृज त्यजेत्य वय' । अत्र शुकेऽपि हास्थवर्णन न विरुद्धम् । 'विहायसा तेन विहस्य भूय 'ति नैषधानी दशनादित्याहु । अब सन्निति शनृप्रत्ययेन यावदुपवेशनकालिरत्व लिसनस व्यज्यते । एवमास्त इति वर्तमान वाधकात्मनेपदरूपनहा उपदेशनस्य प्रप्तादरूपालपयन्त त्वम् । मालित इत्युक्तौ तदलाभात् । भूमिमिति द्वितीयया तस्या एव लिखनमत्वावगमा दुद्धिपूवालिखनामावव्यक्ति । विधान्तरेण व्यजक्लोपदर्शनायोदाहरणाबरोक्ति । इत्युला हरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'गामेति । कुलहे कालमसीत्यधिचिपन्नी नागरिकत्रिय प्रति ग्राम्य विया इयमुक्ति। 'गामरइम्मि' इति पाठे मामरक्षा ग्रामनातासि। वसानि तिष्यामि। नगरस्थिति वैदग्ध्यरूपा मर्यातम् । नागरिकागामित्यनादरे पछी । तथा च नगरे भवा नागरिका अनाहत्य तासा पती हरामि । वशीकरोमीत्य । पति कटकेऽपि तासामनादरे एचस्या प्रयोजकर्तृत्वमवसेयम् । यद्यपि पष्ठी चानादरें' इत्यनुशासनादाच्य एव स तथापि दोधनदारा गर्वरूपन्यमिचारिभाषन्पक्षकत्व विवक्षिनमइतमेव । अतएव पदैवदेशेत्यादी रसादय रत्येवोत्तम् । एत सर्वत्रैवविधस्सले द्रष्टव्यमिति दिक। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप.

·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १२५ अत्र नागरिकाणामिति पश्या पतिपदायें ताशकलाभिज्ञतादिरूप उत्कर्षः प्रकाश्यते। 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इत्यत्र लुहातीतकालविहितेना- चितं तदीयहिसायाः सुकरवं व्यसयता प्राधान्येन धूजटिधनुभंगजन्मा भार्गव कोपः प्रकृप्यते । वचनविशेषो यथा- 'ताणं गुणग्गहणाणं ताणुकण्ठाण तस्स पेमिस्स । ताण भणियाण मुन्दर एरिसि जाओं अवसाणम् ॥' अत्र गुणग्रहणादीनां प्रेमहेतूनां नानाप्रकारत्वेऽपि कार्य प्रेम एकजातीयमेव न कदाचिदन्यथाभावं प्राप्तमिति बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यज्यते । पुरुषव्यत्ययस्य व्यञ्जकावं यथा- रेरे चाललोचनाञ्चितरुचे घेतः प्रमुच्य स्थिर. प्रेमार्ग महिमानमेणनयनामालोक्य कि मृत्यसि । किं मन्ये विहरिप्यसे यत हतां मुशान्तराशामिमा मेपा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवानिधी ।' अत्र रवं मन्ये अई विहरिष्यसे इनि 'महासे च मन्योपपदे मन्यतेस्त्तम भवामि सा भवामि ॥ अति । नागरिक्नायिकासंबन्धित्वेन तत्पविषु वेदाभ्यं तदअकत्वेन सस्मितदित्यर्थः । पाया अनादरार्थत्वपक्षेऽपि तद्वारा वेदग्भ्यव्यानमेव ज्ञेयम् । ताण इति । तेषा गुणप्रहणाना तासामुत्कण्ठाना तस्स प्रेम्णः । तेपा भणिताना सुन्दरं ईदृशं जातमवसानम् ॥' पूर्वनिपातादय इत्यादिपदेन १. 'वाण इति । 'रसिअ' इति पारे पनिति क्षेपम् । सापराध दवितं प्रति कुपिताया श्यमुक्ति हे सुन्दर, विशिभ्यानिर्वाच्याना नानाविधानो गुणप्राणानो तासा- मसानिये उधण्ठानां उस प्रेग्य तेषां मणिताना त्वमेव जीवितमर्वसनियादीना वचनानामीदृशमेव विधापरापरलुपितमवसान पर्यवमान आनमित्यन्वरः । पित ना वेष्यनिदि पाठन्तरे । रत्युसहरणपन्द्रियसोप. २.१ रे इति । सान्तस्य सचित प्रति साक्षेपसंगोपनमिदम् । पचललोचनायामधिया गरिता रचिरभिटामो येन सथाभूत चेतोविशेषणम् । मलाया होरनाम्यामशिवा आविकृया चिरा- नारिकायामरयेति चण्डीदार रे घेव, शनयना रिवाशीमाओस्य विर प्रेम यत्र वारा मदिमानं माहात्म्य पिरतारूप प्रमुष्य हा f यमामि । नववर्षातोल भयमोस । हेनुमाइप निराहतमार-ft मन्ये ति। मन्यसे विहरियमीयर्थ । ऐ३ । सा Aदिशानिमामन्तापमानात खन । सन पर ा उपसिंवा माशा । कीवि चि । समार र गारपिः समुसलिम्काष्ठवटे कटारसा मिग मरनहेदरा मारत I re | परिणाम परसम्वादों न युद्ध की भावः । अब मन्य ही पुसम्पयन महाम्रो मम्यो । गुलन्द्रिकासोर ·१२६ काव्यमाला। एकवच' इतिसूत्रेण युष्मदसदोयाँगे उत्तममध्यमयोविपर्ययेश विधानं प्रहाम- मभिव्यक्ति पूर्वनिपातादयः पदेकदेशधर्मप्यास्पदैकदेशा एघ गण्यन्ते । पूर्वनिपातस्य । यथा- 'येयों दोर्यलमेव दुर्यलक्या ते संमवास्तैरपि प्रायः केवलनीतिरीतिशरणः कार्य किमुश्विरैः। ये क्षमाशक पुनः पराक्रमनयस्वीकारवान्तमा- स्ते स्युव भवादशानिजगति द्विग्नाः पवित्राः परम् ॥' अत्र घाटुके पराक्रमनयेत्यन नयस्यास्पान्तरस्वेन पूर्व निपातमभिधाय परा- क्रमस्य तथाभावोऽभ्यर्हितत्वं द्योतयति । उपपदविभक्तिविशेपत्य यया- 'प्रधनाध्वनि धीरे धनुनिभृति विधुरैरयोधि तय दिवसम् । दिवसेन तु नरप भवानयुद्धविधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥' अन वीररसात्मनि भवान्दिवसेनायुदेति 'अपवर्गे तृतीया' अपवर्गश्च फल- प्राप्ती क्रियापरित्यागः । अतो भवत्पदार्थस्य युद्धरूपक्रियाया यस्फलं विजय- स्ताप्राविस्तृतीयया चोत्यते । यस्तु 'युद्धविधीत्यादि क्रियाविशेषणम्' इति व्याख्यातवान्स च्छन्दोमागमपि नाज्ञासीदिति । प्रत्ययरूपस प्रकृत्यैकदेशस्य यथा- 'भूयो भूयः सपिधनगरीरष्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलमीतुगवातायनस्था । १. 'येषामिति । येषा राज्ञा दोवल बाहुवरमेव । एवकारेण नीतिवल्व्यवच्छेद । ते राजानो दुर्बलतया निर्वलखेन समताः। नीतिशानाम् । वृद्धानामिति शेष । तैदोबलमात्र शरणै केवलनीतिरीतिशरणैश्चोवीश्वरैः पृथ्वीश्वरैः प्रायः किं कार्यम् । न किमपीत्यर्थ । समुच्चयायकस्यापिशब्दस्य भिन्नक्रमतया योजनात् । नीतिनीतिशास्त्रम् । तदुक्कवृत्तिप्रवारो रीति । हे आमाशक पृथ्वीन्द्र, ये पुनः परानमनययोः स्वीकारेण कान्तो रमणीयः कमो व्यवसायो येषा तथाविधारते निगति मुवनत्रयेऽपि नैद रयुर्न स्युरेव । यदि वा स्युस्तदा पर केवल मवादृशा भवतुल्याः पवित्रा दिवान बहब इत्यर्थः । अन पराक्रमस्य पूर्वनिपा. तस्तदर्थस्याभ्यहितत्व गमयति । 'अभ्यर्हित पूर्वम्' इत्यनुशासनात् । इत्युदाहरणचन्द्रिका सक्षेप'. २ प्रधनेति । हे वीर, धनुपो ध्वनि टंवाररूप विमति धनुर्ध्व निमृत् तथाभूते । प्रधान, सुरेल प्रदेशनि हेतुत्वाच्या मारतस्मितत्व लिपुरैः स्युमिदिवस व्याया योभि युद्धमकारि । है नरम नरान्पाति रक्षतीति तयाभूत, मवास्तु दिवसेन विधिना निधानेन सिद्धस्य न तु कृत्रिमस्य साधुवादस कीर्ते. पद स्थान यया स्याउथा अयुद्ध । युद्ध कृतवानित्यर्थ । अत्र दिवसेनायुद्धेत्यनेन 'भपवर्गे हतीया' इत्यनुशासनादवगतो सुद्धक्रियासमाप्तिरूपोऽपवर्गो युद्धफलस विजयस्य प्रालि द्योतयति । क्रियायाः पगएवरि- लादिति ध्येयम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३. 'चीर'स ४. भूयो भूय' इति । मार तीमापदे 'कथित च नो मालतीपात्रेय्या स्वकिया' इति चूर्णिकामनुक्रम्य कामन्दकी ·. ४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १२५ साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधव य. दाढोषण्ठालुलितललितरणकैम्नाम्यतीति ॥' अप्राग कैरिति वखरूपतद्धितेनास्पार्धवेनानुकम्पातिशयो व्यज्यते । उपसर्गरूपस्य तदेकदेशस्य यथा- 'परिच्छेदातीत सकरवचनानामविपय पुनर्जन्मन्यसिउनुभवपद यो न गतवान् । विवेकम वसादुपचितमहामोहगहनो विकार कोऽप्यन्त डयति च ताप च कुरुने ॥ अन मध्वसादिति प्रशब्द प्रकृत्येकदेश प्रकर्षयोतक' । उपसर्गाणामपाच- करवात्। पूर्वोरुपुरुषव्यत्ययस्य परिग्रह । उपसर्गरूपस्येति । तदेकदेशस्य पदकदेशस्य । प्रकृत्यन्तर्गतत्वाभावात्कय प्रकृयेक्देशत्यमत आह --प्रकति । प्रत्यर्ष एका स्याप्यर्थ इति पृषार्थाभावात्तदन्तर्भूत एपेत्यर्थ । पृथग भावमेवाह-उपस. गणामिति । पारस पृथग वाक्यमेरदेशतेवि शहते-यद्यपीति । अनुशास्तीत्यस्य शास्त्रमिति शेष । उपसर्गागा वाचा वपक्षेऽप्येकदेशत्वमुपपाद- वचन मिदम् । यमालती गादया इदयोत्कण्ठया औत्सुक्या सिने सहिलाले नोहरैरजस्ताम्यति ग्लायतीति मालया धात्रीपु-या एवशिक्या रतिनित धूपिंकाया क्येनान्वर शिवा । भूयो भूयो वारंवार सविधया निरपया नगरीसंवभिन्या रस्त्या राजमार्गेण पर्यटन्न गत नव युवान माधव रशि वामनिव साशात् नतु विवाद दृष्ट्वाशा पुन पुनरवलोक्य । तेन रागावण्यामा रिभूता मालदी। मानस्य याम गृहस सरधिनी या परमी उप रेतन मण्डपस्त दीये ये वातायने गासे नितीन तयाभूता । मन रम्यासलमगृहान्तरपर भीवावापनस्सा प लिन परपति । पापी मामय परयेदिति सारा वातायने रागरस्पानगाव । 'वि' पाटनमो रमरित्यर्थ । मत्रानुकम्पायां परत्यविधानासमोन रोमाया सामरिया भिम्परिधारा मिरम्मोक' इत्युदाहरणादरामशेष १. परन्टेदेति । मालतीमारव मसर मत मातम साम्पायनमेर। भम को सिकारोतरावरणे स्वत सम्भपात । मिरामारी। समाबार हिसंआप परुनु सन्यय । न । ११ निगमो॥ समतीतोऽतित तददि ल ! या सरन पजसन समानामविषय | 11 पम्पा का टिपिटमा पुन सदोष मान्तरमारे, न वाटो मा टरसrsifier TET पोशिकारोमिनि पुरानुमबरन मागेरएर म SAREE स। निशमन पनुभवारन Aeी थिए । पुन से कस पुरोपिएस सानास पनि काम्न माता मोहन शियन ·१२८ काव्यमाला। निपातरूपपदैकदेशस यथा- 'हतं घ गैर्वाभिमुखं मनस्वया किमन्यदेवं निहताश्व नो द्विपः । तमासि तिष्ठन्ति हि तापदंशुमान यावदायारयुयाद्रिमौलिताम् ॥' अत्र चद्वयेन मनोगाभिमुखीकरणमात्रुहननयोरेककारतारूप• समुच्चयो द्योत्यते । यद्यपि घेति भिसमेव पदम्, न त्वन्यस्यैकदेशसथापि केवलस्य तस्यासाधुरवापदेकदेशवोपचारेणोदाहरणम् । भत एवोकं भोजराजेनोपमा- प्रकरणे-'नहीवादेः सार्थकत्वेऽपि पृथक्पदतामनुशास्ति' इति । एतेन तिइन्त. सममिव्याहृता उपसगा अपि प्यारयाता.। अथ बहूनां यथा- 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मसद्भाग्यविपर्ययाद्यदिपरं देवो न जानाति वम् । व्याप्त इत्यर्थ । अत्र प्रशन्देन समूलोन्मूलनरक्षण प्रकर्षस्तद्वारा वा मोहप्रकों व्यज्यते । नेन रागातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशय प्रति शेयम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. १. कृत चेति । नृप प्रति मत्रिण उक्ति । है राजन्, त्वया मनो गर्वस्याभिमुस न तु गर्वित कृत च किमन्यत् । अपेक्षितमिति शेष । एव शस्त्रपयोगादिक विना नोऽसाक द्विष शत्रवो निहताश्च । न तु निहनिष्यन्ते । दृष्टान्तमाह--तमासीति । अंशुमान्सूर्यो याबद्रयाद्रेमौलिता शिरोलकारता नायाति तावदेव तमासि तिष्ठन्ति । तस्मिंस्तु तथाभूते न तिष्ठन्तीति वैधम्यण दृष्टान्त । अत्र चकाराभ्यो स्वसममिन्यातक्रिययोस्तुल्यकाल तारूप समुद्धयस्वहारा वा वीरप्राों ध्वन्यते । प्रत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २. 'रामोऽसा विति । राघवानन्दे रावणमुद्दिश्य कुम्भकर्णवचनम् । भसौ खरदूषणादिहन्तृत्वेन प्रसिद्धो रामो भुवनेषु न तु यत्रकुत्रचित् विक्रमसबन्धिमि सपिविग्रहादिभिस्तत्ममुखैा धैर्यादिभि- गुणेन तु दोष परामुत्कृष्टा प्रसिद्धि प्राप्त । यदिपरमित्यसण्डो निपातोऽवधारणार्थ । त राम देवो भवान्यदिपर केवलमस्साक सर्वेषा भाग्यस्य विपर्ययादुर्भाग्यत्वेन परिणामान्न जानाति, न तु माग्याभावात् । तस्मिन्दि सति सत्पलाभावमात्रम्, न स्वसत्फलम् । दुर्भाग्यावसत्प लमिति विपर्ययपदयो त्यम् । त देवो जानात्येव । यदि न जानाति तदा पर केवल मान्यविपर्ययादिति वार्थ । 'यदि पुनः इति पाठेऽयमेवा । प्रसिद्धिहेतुभूतविक मगुणोदाहरणमाह-चन्दौवेति । एष मरदायुईन्दी वैताटिक इव सप्तभि सरै पड्माचे यस्य यशासि गायतीत्युत्प्रेक्षागर्भम् । कीदृशै । एकवाणाहतो तन्निमित्त श्रेणीभूताना विशालानां विस्तृतानां तालवृक्षाणा वितरै भैरुद्गीर्णा प्रकाशितास्तैस्तथाभूत । एकबाण स्थाहतिर्यत्र एवभूता इति तालविशेषणम् । इति केचित् । 'एकवाणाहत' इति सम्य पाठ । रामेण मुमीवप्रत्ययाय विसंष्ठुला सप्तनाला एकदाणेन भिन्ना इत्याख्यानम् । अप्रासाविति सर्वनाम्न भुवनेविति गुणैरिति वचनप्रातिपदिक्वचनम् । अस्मादिति सा. क्षेपिणो माग्यविपर्ययादित्यन्यथा परिणाममुखेनाभिधानस च श्यजकत्व सहृदयवेधम् ।' इत्युदाहरणचन्द्रिवामक्षेप.

·४ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १२९ बन्दीवेष यशांति गायति मरुयस्यैकयाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणैः स्वरैः सप्तभिः । अनासाविति सर्वनाश्नः । भुवनेविति न तु देशेविति । भुपनेवे (वि)ति भुवनरूपमातिपदिकस्य बहुवचनस्य च विक्रमगुणैरिति न तु गुणेन दोपैवेति प्रातिपदिकवचनयोयंकरवम् । किंचास्मद्भाग्येत्या न स्वदाग्येति न वा मद्भाग्येति कृतम् । तेनासदित्यस बहुवधनसिद्धतया साक्षेपकरवम् । तथा भाग्यविपर्ययादित्यन्यथा संपत्तिमुखेनोक्तम् , न विभाग्पादित्यभावमुसैन । अतस्तथाविधानेनाभाग्यविरहेऽपि भाग्यान्येव ताहशत्वेन परिणतानीति व्यज्यते। 'तरणिमनि कलयात कलामनुमदनधनुर्बुयोः पठत्यो । अधिवसति सालललनामौलिमियं चकितहरिगचलनयना ।' अत्र तरुणिमनीति इमनिवस्तरणत्वपदेन, अनुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य धनुःसमीप इत्यनेन, मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारस्य मौली वसतीत्यनेन तुल्यस्वेऽपि वाचकरवेऽस्ति कश्चित्स्वरूपस्य विशेपो यश्चमत्कारकारी स एवं ध्यक्षकः । तम्न स्वशब्देन प्रकृत्यर्धस्य प्रौढस्वं व्यज्यते । इमनिचा तु तव्यतिरेको नवस्यम् । धनुपः समीप इत्यत्र धनुपोऽत्यन्तं गुणीभावः । अव्ययीभावे तु पूर्वपदार्थमाधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किंचिदेवाप्राधान्यम् । कर्मभूवाधारस्थले तु म्यातिरवगम्यत इत्यवसेयम् । एवमन्येषामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनयोय॑जकरवं गुणस्वरूपनिरूपणे उदाहरिप्यते । प्रबन्धे तु नाटकादौ रसादिव्यजकत्वं द्रष्टव्यम् । यत्तु-'पूर्व प्रवन्धशब्देन संघटितावान्तरवाक्यसमूहोऽभिहितः । इदानी तु संघटितमहावाक्यमित्यपानरुक्त्यम् ।' इति कश्चिदाह । तदज्ञानात् । पूर्व ह्यर्थशक्तिमूलमानस प्रवन्धविषयरवम् , अन स्वसंलक्ष्यक्रमव्ययस्येति पौन. रत्याभावात्। रितुमाह-एतेनेति । वर्णरचनयोरिति । गुणवरूपानवगतौ तद्यकनिक- पणासंभवादन्यस्य चार्थस्य वर्णरचनाव्यङ्ग्यस्थाभावादन तदनिरूपणमिति भावः । इदमेवेमनिजादिपदैकदेशाद्वर्णाना भेदकमित्यपि वदन्ति । वस्तुतस्त्वर्थविशेपेऽननुशि- १. 'तरुणिमनीति । इस चकितस्य भीवस्य हरिणस्येव बले चञ्चले नयने यस्यास्त- याभूता नायिका सकलानां ललनाना स्त्रीणां मौलिमधिवसति । मौलो तिप्रतीत्यर्थः । 'उपान्वध्वाइस' इत्याधारस्य कर्मसज्ञा । कसिस्थति ! तरुणिमनि तारुण्ये कलामुपचयं कलयत्याअयति सति । तया भुवोरये शिष्यभूते अनुमानधनुर्मदनधनुषो गुरुभूतस्य समीपे पठति सति । अत्तकौशलं शिक्षति सति । केचित्तु--'कला चातुरी कलयति प्रकाश यति सतीत्यर्थः । पठतीत्वत्राम करामित्सनुषग" इत्याहुः । अत्रेमनिचा प्रकृत्यर्धस्य नवल पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययीभावेन च धनुषोऽनुगुणता प्रवाशयता ततोऽप्यविकं जगदशीकार कौशल भूलताग्रस्य प्रत्याय्यते । मौलिमिति कर्मतया व्याप्तिसूचनद्वारा सौन्दर्यातिशय इति शेयम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ·कांग्यमाला । । भेदास्तदेकपञ्चाशत् तथाहि-अविवक्षितवाच्यस्य द्वो भेदौ । तौ च प्रत्येक पदवाक्ययोरिति चत्वारः । विवक्षितान्यपरवाच्येषु मध्येऽलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः पदवाक्यतदेकदेश- घटनावर्णप्रबन्धभेदेन पट्विधः । एक्ष्यफमेषु शब्दशक्तिमूलस द्वौ मैदौ । ती च प्रत्येक पदवाक्पयोरिति तस्य चत्वारो भेदाः । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश भेदाः । ते घ प्रत्येकं पदवाक्यप्रयन्धेष्विनि पत्रिंशदस्य भेदाः । उभयशक्ति- मूलस्तु वाक्य एवेति । तेषां चान्योन्ययोजनम् ॥ २० ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । चेदखाब्धिवियचन्द्राः संशयेनाङ्गाङ्गिभावेनैकन्यजमानुप्रवेशेन चेति विविधः संकरः । उत्तप्रकार- अयं विना संयोगः संसृष्टिः । एवमेकपाशतो मेदानामेकपञ्चाशता भेदयों- जनमिति तायतां तायद्गुणनेन सहस्रद्वयमेकाधिका पट्शती च । संयोजनं च संसृष्ट्यादिचतु प्रकारैरिति तावतां चतुर्भिर्गुणने दशसहस्राणि चतुरधिकान्नि चत्वारि शतानि च संपद्यन्ते। न चानुमाद्यानुग्राहकभावेन संकरस्थ लेऽनुग्राहकस्यागतया गुणीभाव इति न ध्वनिसंकरत्वमिति वाच्यम् । तत्र हि स्वतश्चमत्कारिण एवं तस्य किंचित्परोप. कारवामात्रम् । न तु शेपशेपिभाव एवेति । मन्वस्त्वेकपञ्चाशद्रेदेवेक्तराणां पञ्चाशता योजनम् , स्वस्य तु खेन कथं योजनेति चेत् । न । व्यक्तिभेदमादाय विजातीयवसजातीयेनापि संकरादिति सूयर्नुराशयः । अनार्वाचीना:-"गणनेयमयुक्ता । अप्रिमाग्रिमभेदस्य योजने एकैकभेद- हासात् । तथा हि-अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृताध्येन योजने यो भेदः स एवात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्येन योजनापरम् । एवमन्यन्नापि । तस्मात् 'एको राशिद्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु । समानासमो गुण्य एतत्संकलितं लघु।' पृत्वमेकं भेदकं वर्णरचनयोः । पदैकदेशादेरिति योध्यम् । स्वतश्चमत्कारिण एवेति । यथा-'राघवविरहज्वालासतापितशैलसह्यशिखरेषु । शिशिरे मुखं रामाना कपय कुप्यन्ति पवनतनयाय ॥' इति पण्डितराजपये जानकीकुशला. वेदनेन रापवः शिशिरीकृत इति व्यङ्ग्यस्य चमत्कारिण एव सतो हनुमद्विषयकक- १.क पुस्तके 'तेपा चान्योन्ययोजनम्' असाइनन्तर 'तेषामिति । मेदानामित्यर्थः । त्यधिकमस्ति. २. 'सकरेणेति संशयेन' क.

·४ उल्लास:] कान्यप्रदीपः। इत्युक्तदिशा द्विपञ्चाशदर्धन पड्रिंशत्या एकपञ्चाशतं गुणयेत् । तथा च 'रसद सातिमेदिन्यः' इति त्रयोदशशतानि पविशत्यधिकानि जायन्ते। योगश्चतु.. प्रकार इति तेषु चतुर्भिर्गुणितेपु 'वेदाभ्रदहनेपर' इति पञ्चसहस्राणि चतुरधिकं शातयं संकीर्णभेदा इत्येव ज्याय" इति वदन्ति । अन धूमः-अनुभवसिद्धो हावापुण्डूकादीपुरसेविव ध्वनिष्वपि हृद्यस्या- तिशयानुशयो । तथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यन्नानिशयस्तनात्यन्ततिरस्कृत- वाप्येन वद्योजनम् । यत्र तु तद्वपरीत्यं समात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्येतरेण योजन- मिति व्यपदेशः । एवमन्ययाप्यूह्यम् । एतदेव प्राधान्यमादाय गणना सौत्री। नन्वेवं योमयोस्तुल्यमेव चारत्वं तत्र भेदान्तरं स्यादिति मैवम् । अपकर्पा. भावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात् तनोभयभेदसंकरवीकारात् । एतादशे धा- स्थाने पदालम्बनमानमेव महत्पीस्पमिति सहृदयभावमास्थायालोचनीयमिति । शुद्धभेदैः सह शरेपुयुगखेन्दवः ॥ २१ तेषु दिशामुदादियते- 'ठणपाहुणिआ देअर जाआए सुहअ किंपि दे भाणदा । रुअर पडोहरवरहीघरम्मि अणुणिजउ पराई ॥' अत्रानुनयतेच्योऽनुनयः किमुपभोगत्वलक्षणे लक्ष्ये संक्रमितः, भाहोति. द्विवक्षित गुचोपभोगस्य व्यक्षक इत्यविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययो. सदेहः संकरः। 'सिंग्यश्यामलकान्तिलिप्तवियता वेलद्धलाका घना बाताः शीकरिशः पयोदसुहृदामानन्दकेका. कलाः । पिकुलकोपोपपादकत्वेऽपि न ध्वनित्वव्याहति । वाच्य सिधगत्वादेहि वचिदेव गुणीभूतव्यजकत्वापादकत्वम् , यन न चमत्कारातिशय । न तु तत्सद्भावेऽपीति भाव. । वस्तुतो रसायपेक्षया गुणीभावेऽपि वाच्यापेक्षया प्राधान्यान्न ध्वनित्वक्ष- तिरित्यवधेयम् । टणेति । 'क्षणप्राघुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भगिता । रोदिति पश्चाद्भागवलमीगृहेऽनुनीयता वराकी ॥' क्षणे उत्सवे प्राघुणिका अतिथि । किमप्यवाच्यम् । अमेति । कोपस्याभानाशाजरूपतयोच्यमानोऽनुनयो लक्षणयो- १. पति । देवरानुरक्तामुपनायिकामुत्सवागता तत्पल्या कटूतामनुनेनु देवरं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम् । पडोदरशन्दो गृहपश्चद्रागे देशी । प्रतिवेशिवाचीत्येके । हे देवर मुभा, क्षणे उत्सबे माधुणिका भम्यागवा काचित्ते तब जायया पल्या किमप्यवाच्य भणिता उता सती गृइस पश्चानागे यदलमीगृहमपरितनगृहं तत्र रोदिति । अतएव बराकी दीनानुनीयता समापीयतामित्यर्थः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. स्निग्धेति । विरहिणो समस्येयमुनि । लिग्यासणा श्यामला च या कान्तिस्तया लिप्त संपक वियदा काश यैः । तथा वेबन्यो विलासेन खेलन्यो बलाका बयपचयो येषु दयाभूना धना मैया ·१३२ काव्यमाला। कामं सन्तु रडं कठोरहृदयो रामोऽसि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि घीरा भव ॥' अत्र मुख्यार्थवाधालिप्तपदं संपकं लक्षयदतिशयं म्यनक्ति । पयोदे घाचेतने सौहृदाभावात्सुहृरपदमुपकारिवं क्षयत्तदतिशयं प्रतिपादयनि । पयोदाना मयूरनिष्टोकायुपकारशीलत्यात् । रामपदं च सर्यसहत्यानुपयुफशपयार्थतया सकळदु.समाजनयंरक्षयरसीता विनापि जीवियामीति न्यायदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति । तत्र लिसेति पयोदमुहृदामित्यनयोरत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो. संसृष्टिः । ताम्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंकमितवाच्यस्यानुप्राद्यानुप्राहकभावेन संकर । त. योरदीपकत्वात् । रामपदेन चकव्यजकानुप्रवेशेनार्यान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः । रामोऽसीत्यनेनैव लक्षणामूलस्य विप्रलम्भस्य च व्यञ्जनाद्विपलम्मे चाक्यव्यङ्ग्येऽप्यस्य प्राधान्यान् । एवमन्मदप्युदाहार्यम् । इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिप्रभेदविमागश्चतुर्थ उल्लास. 1 पभोगप्रतिपादक । उपभोगगतसामञ्जस्य व्यङ्ग्यम् । अथवा बाधाभावादाच्य एवो. पभोगण्यजक इत्यर्थः । उभययाप्युपभोग एव तात्पर्यपर्यवसानात्सदेहस्यादोपत्वम् । लक्षणामूलस्येति । सीता विनापि जीविष्यामीति व्यङ्ग्यत्येत्यर्थ ॥ इति श्रीम- तत्सदुपाख्यरामचन्द्रमहसूरिवरसूनुवैद्यनाथभकृताया प्रदीपप्रभाया चतुर्थ उहास ॥ एव धना निबिडा. काम यथेष्ट सन्तु ! तथा शीरिणोऽम्बुकणशालिनो वाता। शीकरण इति नित्ययोगे । तेन मान्द्यलाम एव पयोदो मेष महत्केरापुपवारजनको येषा ते तथा भूता' केकापदसानिध्या मयूरा । तुषामानन्देन केका वाण्य । अतएव कला अव्यक्तम धुरा । आनन्देन कण्ठजाच्याल्काम सन्तु । सुदृढमति शायित कठोरहृदयोऽह राम सक लदुःखपात्रत्वेन प्रसिद्धोऽसि । अतएव सर्वमुक्तोद्दीपकातिशयजनित केश सहे । वैदेही 'विदेहराजपुत्री तु सुकुमारतया दु'साक्षमा कथ भविष्यति जीविष्यति । तस्या जीवन न संभाव्यत इत्यर्थ । इहाहेति त्रयो निपाता खेदातिशये । मावनोपनीता सीता सबोध्याह-देवीति । धीरा भव धैर्य कुरु । अतएव देवीनि सदोधनम् । देवत्वेन धैर्य न्योचितत्वात् । यत्तु-सीतामरण सभाव्य पृथ्वी प्रत्याह-हे सर्वेसहे वसुधे देवि, धीरा भव दुहितृशोकेन त्वं मा विदीर्णा भूरित्यर्थो मदीय' इत्युक्त्वा पूर्वोचार्थेऽशानकृनत्लाभि पान क्सचित्तवान्यहृदयानभिज्ञतया अल्पिनामिति सहृदयरुपेक्ष्यम् । मत्र वद्रव्यसयो गस लेपस्स हितकारित्वस्य मुहृत्वस्य कान्तिमेषयोधादुत्ताधलक्षणा । लेपमहत्त्वयो सर्वधावदाननुप्रवेशादत्यन्ततिरस्कृतत्वम् । लक्ष्यातिशयो व्यसो । तयोखिरूपसकरामा वात्सदृष्टि । रानादेन च सर्वसहलानुपयुक्तार्थवया उक्तार्धसंक्रमितवाच्येन पीडासहस्र संपातेऽपि प्राणधारणादात्मनि न्यारो व्यज्यते । तत्र च घनकेाचिरस्थायित्वयोल्टिम हृत्पदन्यायोरनुग्राहकत्व व्यकमेव । एवमेवेन रामपदेन दुखमाजनत्वलमणया राज्य सागवनवासजटावरालधारणखीवियोगादिपात्रतया सदतिशयथ्यक्ति । तद्वारा च सीता विनापि जीविष्यामीति शोकादेगनिदायभिव्यतिमुखेन विप्रलम्मपरिपोष इति लक्षणामूला विशयवानरसध्वन्यो सकर इति दिक् । रत्युद्दाहरणचन्द्रिकासझेप .

·५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। पन्यम उदास । एवं ध्वनी भेदप्रभेदाम्यां निर्णीते गुणीभूतव्यगायत्य भेदामाह- अगूढमपरस्साह वाच्यसिझगमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ १ ॥ व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यासाष्टौ भिदा मताः । वाच्यापेक्षया अचमकारकारित्वेन ग्यङ्ग्यस्य गुणोमाय । तप स्वत एका. सुन्दरस्येन, अगूढावादिविशेषणसप्तकेन येत्यर्थ । भगूढ चासहृदयैरपि येथम् । तानवाच्यायमानतया न वेथा चमकरोति यया कामिनीकुचकलनायकम् । एक्मन्येच्यपि भेदेष्वनुभव एवं साक्षी । भरत्यागमपरस्य रसादे स्वनरपेक्ष्येण लब्धसिद्ध रुपकारकम् । वाध्यसिधा याच्यस सिविरेव पदघीना तत् । भस्फुटं सहवयानामपि दु खसवेधम् । संदिग्धस्यसाधान्य इति । सहिया प्राधान्य सुल्पप्राधान्यं चेति दूपमित्ययः । कायाक्षिस पया काका बिना वाक्यार्थ एव नारमान लमते या प्रकाश्यम् । कासा हठेनोपस्थापिवमिति था। मसुन्दर स्वभावादेव घाच्यापेक्षया भचार। तेप्वगूट यथा- यस्यासुहरकृततिरस्कृतिरेस्प सप्त- सूचीवधव्यतिकरेण युनक्ति यणों । भवसररगति दर्शयितुमाह-एवमिति । यगूढामिति । यायमेवप्रकारम् । तेन गुणीभूतम्यावस्य काव्यस्याटी भिदा मता इस । अयका घ्यापमहत्वारिध. मंवत् । एव सबष्टी मिदा मता इत्यं । सपालादेनियमेन गुणीभावम्यो- जकन्वव्यापरयर्थमाइ-चाच्यापेक्षयेति । तथा च वाच्यादतिशयपमरमारामाये ससव मध्यमत्वम् । न तु सदसरये केवलपराहत्वादिति भार । पारयाविशा- मित्याभावस्पापराइप्रयुफनायामनुभय प्रमाणपति-पयमिति । एवं च या ना. भपतन न मध्यमभेदान्तर्भाव इति चितम् । अपरस्पति । विविध इलनन्तर १ 'समसार २. या सामसाय नि परम एजुकेनोरियम् । माता वसो गरे यस पर एल्य । शरण एका पोपी उसला पुनक्ति समाति। गस नया देशागर र गागवावयू नाय तया यो वर्ष स स ऐtaar दास मान पापनलिमा मियुद्ध ! समयमा न करता, मानपवन यातना दासपोरनारेण दुरक्षिा intrj- AR सनाने संमो. RERNTIrrfar. ११ ·१३४ काव्यमाला। काजीगुणमयनमाजनमेष सोऽस्मि जीवन संप्रति भवामि किमावहामि ॥' अन जीवशित्यभिमतमार्यशवरये संक्रमिसवाच्यम् । सस्स घमरणमेव श्रेय इति व्यङ्मयमसहृदयरपि वाच्यवस्प्रतीयते इति गुणीभूतम् । 'लिदकोकनदरेणुपिशहिताना गायन्ति मझु मधुपा गृहदीपिकामु । एतथास्ति च रवनय वन्धुजीर- पुष्परउदाभमुदयाचलचुम्यि विग्दम् ॥' अन चुम्बतेसंयोगो मुरयोऽर्थोऽचेतने याधित इति संयोगमा लक्ष. यतोऽस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । व्यङ्ग्यश्चास्योप कालो पान्यायमानतया गुणीभूतः । नन्वत्र लक्ष्यतावच्छेदकस्य संयोगरवस बसंयोगेऽपि सरचारकथ- मत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वमिति चेत्, दयतावच्छेदकस्य सच्चेऽपि धाच्यस्य संयोग- विशेपस्यान्वयाप्रवेशात् । अनासीत्फणिपाशवन्धन विधिः शक्त्या भव देवरे गाई वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणादिरग्राहृतः। व्यङ्ग्योऽर्थ इति शेप । प्रयमे अलक्ष्यक्रमरूपापराभेदे । रसादेवाच्याङ्गता वसं. भवाझोदाइतेल्याहु, । यन तु तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुगलनव्यसनी । निवसन्याहुसहाय यकार रक्ष.क्षयं रामः ॥' इत्यादी रामगतवीररसस्यारण्योक. पंकतया तदात्वं तनोदात्तालंकारो वक्ष्यते । महता चोपलक्षणमिति महता १. 'उनिद्रेति । नायकेन सह मुप्ता रतिप्रमालसतयानाकरितप्रबोधसमयां सखी प्रति तत्सूचनाय सख्या इयमुक्ति । मधुपा भमरा गृहसंवन्धिनीपु दीधिकाम वापी मनु मनो- हर यथा स्यात्तथा गायन्ति । एतद्वेर्बिम्ब चकास्ति दीप्यते चेत्यन्वयः । तथा च सूर्यो. दयप्रवीक्षणमप्यनाशयमिति भावः । गृइत्यनेनातिनिकटस्सतया सकलगृहमनवेद्यतयानी चित्यप्रकाशनम् । वीदृशा मधुप' । उन्निदं विकसितं कोकनद रत्तोत्पल तस्य रेणुना परा गेण पिशहितानि कृष्णरक्तयोमिश्रणापिङ्गलवर्णान्यगानि येषा वे तयाभूता । अङ्गपदोपा- दानात्सर्वाङ्गच्यापि तदर्णलामः । कीदृश विन्दम् । उदयस्य सवन्धिनमचलं पर्वत चुम्बति स्पृशतीति तथाभूनम् । अत क्षेपदुदितत्वान्नवस्य नूतन विकसितस्य वन्धुनीदास्यपुष्पस्स च्छद पत्र तहदामा यस्य तयाभूतम् । रक्तवात्सूक्ष्मत्वाचेति । अत्र चुम्दतेरत्यन्ततिरस्कृत वाच्यव्यङ्समुप काररूपमगृहम् ।' इत्युदाहरणचन्द्रिका २. 'अत्रेति । रावण हत्या विमानेनायोध्यामागच्छतो रामस्य सीता प्रतीयमुक्ति । “एकस्या एव समरमुवस्त उल धारतया प्रत्येक नवनवायमानाइनरसालम्वनल्वेन पुन पुनरवेन्यस्योपादानम् । या 'मिन्नान्येव स्थानाम्यत्र पदैरतानि इति दीपिकायाम् । फणिपाशो नागपारास्तेन यइन्धनमर्यादाक्योस्तम्य निधिरासीत् । विधेरलाध्यत्वादनपकर्ष इति सूचनाय विधि मणम् । शक्सायुपविशेषेण भवत्या देवरे लक्ष्मणे वशसि गाढ दृढ ताडिवे सति ·५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। दिव्यैरिन्द्रजिदय लक्ष्मणशरलोकान्तरं प्रापितः केनाप्यन मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी ॥' भग्नानुनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निर्दिष्टेषु चतुर्थवाक्येऽनुक्तोऽपि नायको राम एमाथावत्या प्रतीयते । स च केनापीरयुपादानेन वाच्यायमानतया भगूढः कृतः । तस्याप्यन' इति पाठे गूढतया ध्वनिश्वमव्याहतमेव । अत्र श्लोके प्रतिवाक्यमत्रेयुपादाने प्रत्येकमेवाद्भुतत्वं व्यनक्ति । भपरस्पररसादेर्वाच्यस्य वा प्रधानस्यागमलक्ष्यक्रमः, अनुस्वानाभलक्ष्यक्रमो येति द्विविधः । तत्र प्रथमे रसस्थागभावेन गुणीभूतस्वं यथा- अयं स रशनोस्की पीनस्तनविमर्दनः। नाम्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविषेसनः करः ॥' अन्न भूरिभवसहिउग्नं हस्तमासाद्य तद्वधूनां प्रलापे जारः करणस्याङ्गम् । निप्पसस्य रसस्यापराग वाभावाद्सपदेनान स्थायिभावो द्रष्टव्यः । रसस्यैव भावाङ्गता यथा- 'कैलोसालयमाललोपनरुचा नियर्तितालतक- व्यक्तिः पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा पः सदा प्रायताम् । हनुमता द्रोणादिदिव्यौषधीयुक्त आहृत आनीत इति तत्पराक्रमप्रकाशनम् । भव. देवर इति संबन्धप्रदर्शनमुपकारप्रकाशनार्थम् । इन्द्रजिद्रावणपुत्रः। दिव्यैदिवि भवैः । तादृशैरित्यर्थः । लक्ष्मणशरैर्लोकान्तर स्वर्ग प्रापितः । दिव्याना तासापकत्वस्योचितत्वात् । मृगाक्षीति सर्ववाक्यान्वियि । केनापीत्यपिहेंलायाम् । राक्षसपते रावणस्य कण्ठरूपाटव्य. रण्यं कृत्वा छिन्नेत्यर्थः । अत्रेन्द्रजित्नोपन्यासाइन्तुरुत्कर्षलाभः । लक्ष्मणशरैरिति शराणां कर्तृवप्रदर्शनं लक्ष्मणस्यावहेलनसूचनार्थम् । अइकारप्रकटनभयाद्धीरोदात्तनायकेन केनापी- त्युक्तम् । छिन्नस्य पुन पुनरुद्तस्य च्छेदनादटवीत्युक्तम् । अत्र फेनापीत्यर्थशक्तिमूल संलक्ष्यक्रम रामरूप व्यसमगूढम् । इत्युदाहरण चन्द्रिकासक्षेप १. 'भयमिति । रणभूमिपतित भूरिश्रवमश्छिन्न इस्तमादाय तबधूमलापोत्तिरियम् । अयं दृश्यमानावस्थः पूर्वमनुभूतावस्थ' कर इत्यन्वयः । पूर्वावस्थामेवाह-शनेत्यादि । रशन काञ्चीमुत्कर्षत्याकर्वतीति तथा । पीनयोः स्तनयोविमर्दनकारी । नाभिश्च ऊरू च जघन चैतानि स्पशवीति तच्छीलः। नीच्या वसनग्रन्थेविलंसनो मोचक इति । एव चैवंविधा- रलीलापात्रभूतम्येदृशदुरवस्थाप्राप्तिरिति करुणपरिपोषः । तेन शृङ्गाररूप व्यासमराङ्गत्वा- द्गुणीभूतम् ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'कैलासेति । गिरिभुव' पार्वत्याः सा पाद- मखाना पुतिः कान्निों युष्मान्सदा त्रायता रक्षत्विति संबन्ध । कीदृशी कैलास आलयः स्थान यस्य तथाभूतस्य शिवस्य भालसंवन्धिलोचनस्य रुचारुणान्या निर्वतिता निष्पादि- तालतकस्य लाक्षारसस्य व्यक्तिःप्रकटता यस्या तथाभूता । मानिन्याः पादपतने सानि. ध्येन लाक्षारुणललाटनेत्रप्रभासेपर्वाद । सा का । यया पुत्या सुदृढं यथा स्यात्तथा रूढा प्रवृद्ध कोकनदस रत्तोत्पलस्यानुकारेणानुकरणेन सरसातिशयिता नेत्रयोः कान्ति कोपजनिता शोणा युतिः सद्यस्तत्क्षण सम्यनि.शेष यशास्यान्योत्सार्यते दूरीक्रियते । पादपतनगतस्यो ·काल्पमाला। स्पर्धावन्धसमिन्येव सुख रूढा यया वयो। कान्तिा कोकनदानुकारसरसा सयः समुसार्यते ।" भन वर्देवीविषयकरतिरूपमा देवयोः शृङ्गारोङ्गम् । भावे भावस्याहत्वं यथा- 'अत्युचाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्कारास्तयाम्मोधय- स्तानेतानपि विभ्रती किमपि न लान्तासि सुभ्यं नमः। भाश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिमा प्रस्तोमि यावद्धव- सावद्विभ्रदिमा स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुदिताः।' अत्र भूनिपयो रतिभावो राजविपयस्य रतिभावस्यागम् । भाभासस्थागवं यथा- 'चन्दीकृत्य नूप द्विषां मृगशस्ताः पश्यतो प्रेयसां हिप्यन्ति प्रणमन्ति शान्ति परितचुम्वन्ति ते सैनिकाः । अस्माकं सुकृतैशोर्निपतितोऽस्यौचित्यवारांनिधे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्त्यसे ।' रसारणकर्तृत्वस्य तदनुभावरूपायाँ ताशपुतावुपचारो वक्ष्यमाणोत्प्रेक्षाधः । सदार- स्पर्षीया विजिगीषाया बन्धेन सातत्येन समिद्धयातिदीतयेवेति । अत्र भाललोजनरुचितयन कंकृत दीप्तत्व स्पर्धावन्धहेतुत्वेनोत्प्रेक्षित वेदितव्यम् । अत्र पादपतनाभिव्यक्तमहादेवरत्या- स्परलेन मार्वतीविषयो भावः प्रकृष्यत इति सत्प्राधान्यम् । एवमन्यत्राप्यहानिमाव: सुधी- भिरुहनीयः।त्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. १. 'अत्युचा इति । राजानं प्रति कवेरियमुक्तिः । परितः समन्ततः । स्फारा विस्तीर्ण इत्युभयान्वितम् । अम्भोधय इत्यनन्तर पुरन्तीन्यनुषगः । अपिभिन्नक्रमः । रिभ्रत्यपि धार- यन्त्यपि किमपि किंचिदपि न कान्तासि आन्तामीति हे पृथ्वीति संबोधनपदाध्याहारैणा- न्वयः । एवविधगिर्यादिधारणेऽप्यछमादाश्चर्येण यावद्धव' पृथिव्या इति पूर्वाधोंको स्तुनि मुहुवार वार प्रस्तौमि प्रसंजयामि । क्रोमीति यावत् । तावदिमा भुर्व बिभ्रत्सालयन्नेव तव भुगो न तु मुजी स्मृतः । ततो मुनस्सरणादाची मुद्रिना' संकुचिता इत्यर्थः । अव भूविषय- करतिभावो राजविषयस्य तस्यागम्' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंहपा. २. 'वन्दीति । हे नृप, ते तब सैनिका येषां द्विषा शत्रूणां मृगदृशः कातरनेत्रतया मृगनेत्रसमानदृष्टयः स्त्रियो बन्दी. कृल्य इलाहाहम पश्यतां प्रेयसा पश्यतः प्रियाननादृत्य ता. रिभ्यन्त्यालिलिटरक्षेप बरितस्य कोषस्य शान्नये प्रणमन्ति । लाग्नि गृढन्ति आत्मसारकुर्वन्तीत्यर्थः । 'लाम्य- स्वीत्यर्थ 'त्येके । परितः कामशास्त्रानुक्कसलेऽपि चुम्वन्ति मत्तत्वावराशाच । इपमनौ- बिलप्रवर्दयितास व तैः मत्यधिभिः शत्रुभिरिति स्तूपसे प्रत्यन्वयः । स्तुतिप्रकारमाद- समाकरित्यादि । हे औचित्यवारानिधे औच्चिन्यसमुद्र, असा सर्वेषां अतः पुपयेईयो। गोचो इति क्षेत्र निपतितोऽसि । वृत्तसालद्दर्शनादखित विषदो विनष्टा घस्ता इति । अत्र पूर्वा महारोऽननुरच विषयस्वाशभासः । इत्तरार्थे शत्रुविषयत्वाददिभावामामः | तो पागलपत्रविषबकरतिभावाङ्गम् । युदाहरणचन्दिकार्सनेपा.

·५ उल्लासः] काव्यप्रदीपा। भन्न प्रथमार्धे झारोऽमनुरक्तविषयतया, द्वितीयार्धे तु रतिरूपो भाषः शत्रुविषयतया मामासः। तौ च राजविषयकरतिभावस्याङ्गम् । भावशाम्तेर्यथा-- 'अविरस्कावालकम्पनर्भुकुटीतर्जनगर्जनर्मुहुः । ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणे क्षणात् ॥' अन्न वैरिणो गर्वरूपो भावः । तस्य शमो राजविषयकरतिभावेऽङ्गम् । भावोदयस्य यथा-- 'साकं कुरनकाशा मधुपानलीलाः फतुं सुहृद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्त । भन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीवे केनापि वन विपमामकरोदवस्थाम् ।' भन्न विपमावस्थाव्यङ्गयस्य नासस्वरूपभावस्योदयो राजविषयरतिभावस । भावसंधेयथा- असोदा सकालोल्लसदसहभावस्य सपस: फयानां विनम्भेष्वय घ रसिकः शैलदुहितुः । वीरादीनामुपलक्षणत्वमितराइत्वं चेत्तदप्युदात्तमित्यनुवृत्तेनान्वयादित्यर्थः । गर्व रूपो भाव इति । गत इत्यनेन मुख्याथैयाधाच्छमो लक्ष्यते । तत्प्रकर्षस्तु १. 'भविरलेति । हे राजम्, अविरल निरन्तर करवालस खास कम्पनर, भुकुटी- पूर्वकैस्वजनैपिछन्धिमि-धीत्यादिवाक्यः, गर्जनहुंकारसिंहनादरूपैलि स्वर वैरिणां यो मो. ऽसाभिमुहुई दृष्टस मदो गर्वस्तवेक्षणे दर्शने सति क्षणात्वापि गतः पलायित इत्य. न्वयः । अन गत इत्यनेनाचेतने मदे मुख्यार्थबाधारको लक्ष्यसे । तदातिशयश्च यारो राजविषयभावस्यागम् । अत एत्रोक्तं वृत्तिकृता-प्रशमः' इति' इत्युदाहरणचन्द्रिकासझेप. ३. 'साकमिति । हे विभौ प्रमो, तवे वैरिणि कुरङ्गक्शा बालकुरहुनेत्रया कान्तया सह- निरपि सार्क सर्वि मधुपामाथा लीलाक प्रवृसे सति अन्याभिधावि अनेकार्थतयोम्यामि प्रायके केनापि जन हेतुना वा गृहीतमुचारितं तव नाम कर्तुं सत्र वैरिणि विषमा कम्पा दिकत्रीमवलीमकरोदित्यन्वयः । वासरूपव्यभिचारिभाषोदयो राजविषयभावाकई इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३. 'असोटेति । तप कुर्वती पार्वती बटुपेग च्छलयतो महादेवस वर्णनमिदम् । कपटेन उठेन यो बटोर्याचारिणो वेषस्तस्यापनयने मौयने त्वराशकि ल्याभ्या धुपित्समकालमभियुक्त पक्रान्तः स्मरहरः शिषो यो युमार्क प्रमोद दिश्यापा त्यन्वयः । वधिलतयोस्तुगर्भ विशेषणे क्रमेण चरंगदयनीह-सोदेसाद सस इति कर्मणि षष्ठौं । तत्काले बद्धप्रादुर्भावका उठसन्प्रादुर्मन्निसहभावो दुःसहावमयाँद्रौर्या यस्य ताशय पसोऽसोदा तप सोडुमसमर्थ । 'वोवलाष्टम स्वरूपमा विका स्थानुमसम इत्येके । 'उसदसमभावस्व' इति पारे इस समभादो निरम स. सः । भयचेति समुदितं समुच्चयाकम् । हलिदुहितुः पालानां विमा ·१३८ काव्यमाला। प्रमोद यो दिश्यात्कपटपटुपेापनयने स्वराविश्याम्या युगपदभियुष सरहर ॥' अन्न सरहरगतयोरा वेगधैर्ययो सधि शिव विषपरतिमावस्यागम् । भावशवष्टताया यथा- पश्येरकश्चिचल पल रे का स्वराह कुमारी हस्तासम्य वितर हाहा प्युरक्रम कामि यासि । हत्य पृष्पीपरिद भवद्विद्विपोऽरण्यवृत्ते कन्या कचिरपलकिसलयान्यादानाभिधत्ते ॥' अन पश्येरकश्चिदिति राश। चल घरल रे इत्यस्या। का स्वरेति एति । मह कुमारीति स्मृति । हसालम्ब वितरेनि प्रमः । हहहेति देन्यम् । व्युरम इति वियोधश्चैतन्यागमरूप । पासि यासोत्यौरसुक्यम् । एषां शवलता नृपतिपयरतिभावेऽङ्गम् । एते च गुणीभूता रसादयो रसवदायलकारग्यपदेश लमन्ते । ननु गुणीभूतो रसो रसवत्, भावस्तु प्रेय , रसभावाभासापूर्नखि, भावशान्ति समाहित इत्यस्त्येव पूर्वेपामलकारव्यवहार , न पुनावोदयादिषु । तत्कयमेतदुच्यत इनि घेत् । यद्यन्यवचन विना मदसि नादरम्नहि कश्चित्प्रेक्षावानवश्य यात् 'रसादिना तुल्यन्यायवात्' इति । ननूदाहतेषु वनिगुणीभूतव्यङ्गययोमदेषु ध्वनिभेदैर्गुणीमूनभ्यन्त्यमेदरलकारभेदैर्वावश्य सार ससृष्टिवा पर्वते । वाक्य ध्वनिरिति कचित्, कचिट्ठीभूतव्यङ्ग्य इति । तत्रापि चिदरकारप्यनिरिति, - व्यङ्गय इत्याशय । कश्चित्प्रेक्षावानिति । तदुक्क चालकारसर्वसवता-'भावो- सेषु । विस्त वकथास्विति यावत् । रसिक प्रीतिमश्वित्यर्थ । म त्वराशैथिल्याम्यामवग- तयोरावेगययो सपि शिवरिषयरतिभावाहम्' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप १ 'नृपविषय' क २ 'पश्येदिति । हे पृथ्व्या परिद प्रभो, अरण्ये वृत्तिवर्तन यस्यैवभूतस्य भवदिदिष' शत्रो कन्या फलानि किसलयानि कोमळपछवांच मक्षणार्थमादः दाना गृङ्गदी चिदाका तुकाम पुरुष वातानुरागा इत्यमभिपत्त इत्यन्वय' । कथमभिधचे तत्राह-पश्येदित्यादि । कश्चिजन पश्येदिति शङ्का । तरतुश्च सगोपनीया पुरुषचेष्टाभि ध्यगमा । रे चपल स्वच्छन्दाचरणाच्चञ्चल, चल अपसरेवि काकुविशेषसाहित्याद्रागानुवि सूया। का त्वरेवि धृति सबरजिगमित्रावारणाय । मह कुमारी । अस्सीवि शेष दिन इमार्या मम नैव स्वातंत्र्यमुचितमिति सरणम् । हस्तरूपमासमवलम्बन विनर देहीति अमस्तदुपमर्दक । हहहेति मावजन्य देन्यम् । व्युत्क्रमो विपरीताचरणम् । जायत इति शेषः । सोऽय विवोध । असीति त्वमित्यर्थे । ल क यामि गच्छमीयो मुक्यम् । एशामुक्त रीत्या पूर्वोपमनोत्तरोत्तरोदयरूपा शदलता । 'तिरतण्डुलन्यायेन समपाधान्येन चर्च माणनारूपा इत्यन्ये । सा च राजपराक्रममूलतया तदभिव्यक्तिवारा राज विषया रतिमुदी पयन्ती तदङ्गमिति बोध्यम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेषः- ·५ उल्लासः काव्यप्रदीपः। १३९ कचिद्रसादिष्यनिरित्यादि । एवं तद्गुणीभूतव्यङ्ग्य इत्यादिव्यपदेशानां नियम इति चेत्, प्राधान्यात् । यत हि यत्प्रधानं तत्र तेन ध्यपदेशः । प्राधान्य चातिशमितश्चमस्कारः । स च सहृदयहृदयैकवेद्य इति नासिन्दः। अथ वाच्याङ्गमावेन शब्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यक्रमस्य गुणीभावो यथा- 'जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुथु प्रलपितम् । कृतालकाभर्तुर्वेदनपरिपाटीपु घटना मयाप्तं रामवं कुशलवसुता न स्वधिगता।' भर पायद्योत्यापि रामेण सहोपमा ममाप्तं रामवमित्यनेन चाव्यतां नीता । वदनं च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो द्वितीयोऽर्थः । दयमावसंधिभावशबलताच पृथगलंकारा.' इति । यत्र हीति । तथा च 'अयं स सान' इत्यादी करुणजन्यचमत्काराविशये स्मर्यमाणकारस्य प्राधान्यैन प्रयोजक- वाद्गुणीभूतम्यङ्ग्यमिति व्यवहार इति भावः । वाच्यतां नीतेति । रामत्वमित्यस्य मुख्यार्थबाधादामसादृश्यमित्यर्थ एव पर्यवसानादिति भावः । कयं सादृश्यमित्यपे- क्षायां चाप्लिष्टशब्दोपस्थितार्थद्वयस्यैकत्वाध्यवसायादिति । व्यायस्य द्वितीयार्थस्य तदक्षत्वमित्याह -तदहं चेति । प्रकाशे तु 'वाच्यता नीतः' इत्येतावदेवोकम् । तदर्श तु व्यनत्यं स्फुटत्वानोपन्यस्तम् । अन्ये तु~'वाच्यस्यागतां नीत.' इति प्रकाशपाठः । उपमानोपमेयमावश्व व्यय एव । रामस्वं प्राप्तमिति रामधर्मप्रा- सिमानाभिधानात्तावता चोपमाया अप्रतीतेः । वाच्यश्च व्यतिरेकालंकारः । राम- २. जनसान इति । कस्यचित्कनेरियमुक्तिः । मया रामत्व रामरूपत्वमाप्तं प्राप्तम् । कुश- वसता तु नाधिगतान प्राप्ता । कुशल परिणाममरसमुद्रगनिरासे निपुर्ण वा पसु धर्न यस्य वना कुशलवो मुतौ यस्याः सा तयाभूता च । कथं रामत्व प्राप्तमित्याकाहाया- भाह-जनस्थान इत्यादि । कनकस मृगो मार्ग प्रार्थना का तत्र तृष्णयापिटा विवेकर- हिता धीर्यस्य । कनके मृगतृष्णया निष्फलाशयान्धिता वा धीर्यस्य तथाभूतेनैव । कनकभूगे मारीचे वृष्णयान्धितधिया । मन्धितया धियेति कर्मधारयो वा । जनानां स्थाने ग्रामन- गरादौ भ्रान्तमेव । जनस्थाने दण्डकारण्ये भ्रान्तमिति ठेषोपस्थितयोरमेदारोपादामत्वोप- पत्तिः । 'विदन्मानसईस- इत्यादिवत् । एवमयेऽपि । वै निश्चित देहीति वचो वचनं प्रतिपद प्रतिसानमुद्तमभु यत्र तया प्रलपितम् । रामपक्षे-वैदेहीति वचः । वैदेही श्रीता। भभैरणक्तुनिकस्य परिपाटीपु सेवारचनाम का घटना अलमत्यर्थ न कृता तब देति । अथवा कामर्नु कुत्सितस्स मर्तुर्वदनपरिपाटीपु मिथ्याभाषणप्रकारेषु घटना उपपति- रहमत्यर्थ कृतेत्यर्थः । 'बदनपरिपाटीपु मुखविवलनादिषु सत्स वदुनयनाथै घटना उपाय: कृत इत्यर्थः। इत्यन्ये । रामपक्षे नु लङ्काया मर्ने रावणस्य बदनानां मुखाना परिपात्या पलाविषूणां शराणा घटना संयोजना कृठेत्यर्थः । भत्र शम्दाशक्तिमूलानुरणनरूपस द्विती. पार्थव्यशास। स्युदारणचन्द्रिकासक्षेप.

·काव्यमाला। वाच्य एराशधिमूरसागमायो यथा-- 'आगत्य संपनि वियोगविसठुलागी- मम्मोजिनी कचिदपि क्षपितनियाम । एतो प्रसादयति पश्य ने प्रमाते सम्बङ्गि पाइपतनेम सहसरश्मिा' अनाथशक्तिमूलो नायकनायिकावृत्तान्तो याच्याविकमलिनीवृतान्ताभ्यारो- पेण तदातयैव स्थित । समासोतो 'उपोदरोगेण विटोर-' इत्यादी सर्वत्र प्रतीयमानार्थोपस्कृतवाच्यस्यैव प्राधान्यात् । भय च पादपतनेनेति सिटमाद. सादृश्येऽपि तस्मादाधिश्यस्य पुशल्यसुता न त्वधिगठेखनैनोचे । न चानेन न्यूनतमेवेति शङ्कयम् । दु सित्वेनोपमायो तस्माधिस्यप्रयोजकत्वात् । सादृश्यस स्पायाधोपमाया व्यतिरेकागलं स्पष्टमेव' इत्याहु । तन्न सम्यक् । राम मिसनेन शक्ला रामधर्ममानाप्रत्यायनात् । लक्षणया तु सादृश्यप्रतीतिरपि स्फुटवैति न किंचिदेतत् । किंच पाच्यस्य व्यतिरेकालकारस्प सादृश्यं विनों सियभावाद्वाच्य सिस्वपमेवोपमारुप ध्याय स्थानापरामिति ज्ञेयम् । आगत्येति । वियोगविस- हुलाही क्षपितनियाम धागस प्रसादयतीति साधारणार्थसामर्थ्यव्यङ्गयोऽप्रकृतो नार्य- नायियोवृत्तान्त पादपतनेन प्रसादनरूपो व्यवहारे पाच्य किरणपसनन कमलि- नीविकापनरूपे वृत्तान्तेऽध्यारोपेण वाच्यवृत्ता तोत्कर्षकतयैव स्थितो नतु प्रधान- तपेसः। तत्र ठिमाह- समासेति । 'उपोहरागेण विलोलनारक नपा रहीत शधिना निशामुखम् । यथा समस्त तिमिरांशुक तया पुरोऽनुरागान लिस ने एक्षिक तम् ॥ इत्यादावित्यर्थ । वृत्तान्तद्वयप्राधान्ये हि वाक्यभेद सादतो विशिष्टबोधे तापर्यम् । तत्र चमत्कारानुरोधात्प्रकृतत्वाच्च प्रात्तवाच्योपस्कारकतया अप्रकृत वृत्तस्यैव विशेषणावमुचितमिति भावः । अतएव समासेन सेक्षेपेणोतिरित्यु: यो । प्राधान्येनेति । अर्धामामेवं वियोगादीनो वहुस्वेनेत्यर्थः । यानि- . भांगत्येति । मानिनी प्रति स्वापरापाल्पत्वसूचनायान्यनायकनायिकाची तमा रौप्य दर्शयतो नायकस्योतिरियम् । हे तन्वङ्गि, सइतर दिम सूर्य चिदीपान्तर एवं कृचिन्नायिकीन्तरगृहे क्षपिता नीता त्रियामा रात्रिम तथाभूतोऽपि प्रमात ऐन्य मागल्य संप्रलंघुमा कुविधा प्रति स्वरानाचिन्याच्छरम्भोजिनी कमरिनामेव नायिका पादानी फिरणाना पतनम संयोग एव पदि चरणे पतन प्रणामस्तेन प्रसादयति विकासयलेषा नयले तपश्येत्यन्वय' । कीदृशीम् । वियोग सेवधामाव एवं वियोगी विरहस्तेन विसं. लागी संकुचिताहीमेव विसंघलानी सतापकार्यादिमा विषमाङ्गीमित्यर्थः । यावं खण्डि ताप पादप्रणभिम प्रसीदति में पुनर्भवतीति तात्पर्यम् । अत्र छिटफोदादिपदोभावेऽपि सह मरहिम विपि एपितत्रियमि एसम्मोजिमी विसयवीस्येतावताप मायकनाविका 'चान्तयतिसमपाइटिष्टपदनात्याचार्यशके प्राधान्याच महत्वव्यपदेश दि इयरयु: दाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ·५ उल्लासः] कात्यादी सद्भावेऽपि न शब्दशक्तिमूलस्वेन व्यपदेश्यः, किं स्वर्धशक्तिमूलनेत । माधा. न्येन व्यपदेश इति न्यायात् । तद्यतिरेकेणापि नायकनायिकावृत्तान्तब्यक्ति- संभवाच । न चोपमान व्याया। 'उल्लास्य काल-' इत्यादिवरट्वेषामावात् । म घ घाच्यसिद्धगरवम् । रविकमलिनीवृत्तान्तस्यैत सैरपेक्ष्येणैव सिद्धेरिति । वाच्यसिङ्गं द्विधा-एकवतकपदवाच्याद्वमन्यवक्तृफपदवाध्यागं । 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूच्छां तमः शरीरसादम् । मरणं च जलदभुजगज प्रसह्य कुरुते विष वियोगिनीनाम् ॥ अन हालाहलरूपो विपशब्दार्थी व्यङ्ग्यः । जरोऽभिधानियमनातू । सच जलदभुजगेति रूपणम्य वाश्यस्य सिद्धिं करोति । अन्यथोपमासंदेहसंभवात् । द्धत्वादपि न पादपदप्राधान्य मित्याह-तद्यतिरेकेणापीति । श्लेपाभावा- दिति । तथा च नायिकाद्युपस्थापकपदाभावाझ्यज्यमानवृत्तान्तावच्छेदकत्वेनैव तत्प्रतीतेपिमाध्वनिरिति भावः । न चाप्रकृतवृत्तास्तारोपण समासोक्त्यलंकार- खात् वस्तुरूपः' इति प्रकाशानुपपत्तिरिति वास्यम् । अप्रकृतवृत्तान्तारोपविषय- शतवृत्तान्तस्य समासोक्तिरूपतया तदेकदेशस्यालंकारत्वाभावात् । पकयक्त. केति । व्यजनपदसमानकर्तृकेत्यर्थः । भ्रमिमिति प्रलय इन्द्रियचेष्टाविरहा। तमोऽन्धकाररूपदर्शनम् । रूपणस्य रूपकस्य । सिद्धिं निश्चयम् । सस्यति । हालाहलरूपव्यङ्ग्याभावे हि भुजगसदृशजलदजन्यत्वस्य जलेऽन्वयसंभवादुपमा सम- झवैव । भुजगाभिन्नजलजन्यत्वस्यापि संभव इति तयोः सदेहः स्यात् । हालाहले तु ध्यायत्वे सति जल्यमिनत्वनाघ्यवसिते भुजगाभिन्नजलदजन्यत्वस्यैव भवः, न तु भुजगसदृशजलदजन्यत्वस्येति रूपकनिश्चय इति भावः । न च व्यत्यहालाइ लाभिनरपेनावगते जले भुजगसदृशजलदजन्यत्वं संभवतीत्युपमाया अपि संभव इति वाच्यम् । भ्रमाद्यष्टविधकार्योत्पादकत्वसामजस्याय हालाहलप्राधान्यस्यैवोचित. स्वात् । यद्यपि प्रसिद्धार्थसंभवेन प्रकरणेनाप्रसिद्धेऽर्थेऽभिधा नियन्तुं शक्यते। तया सति निहतार्थत्वस्य दोषत्वानुपपत्ते, तथाप्यप्रकृतोपस्थितिर्नान्वयबोधौपयिकी । तद्विषयस्योत्सर्गतस्तात्पर्याविषयत्वात् । अतः प्रकृतोपस्थित्यावश्यकत्वायजनया . १. 'मिमिति । जलदो मेघ एव वासकवा जगः सर्पस्तन्न विषं जनमेव दासाहल कर्ट वियोगिनीनां धन्यादि कुरुत इत्यन्वयः। भ्रमिदिशा भ्रमणामिव दर्शयन्कश्चिदान्तरो विकारम्वतसोऽनास्था वा । परनिर्विषयान मिलापः । भलर्स हृदयं यासां तथा । प्रलयो नष्टचेष्टना ! मूळ बायाभ्यन्तरेन्द्रियवृत्तिनिरोध' । तमस्तमोगुणस्योद्रेकेणान्थ्यम् । सबैच तम इति रूपकमिति कश्चित् । शरीरस्य सादोऽवसादः। धीहेत्यर्थः । मरण प्रसिक्षम् । मरणपदेन तत्पूर्वावस्थीच्यत इति केचित् । अवाप्रकृतेन ध्यान हालाहल बलदभुजगेतिरूप क्रस्य वाच्यसिद्धिकृत् । अन्यथा जलदस्य भुजगत्वायोगेन भुग इस जलद प्रति पूर्वसा- मधानोपमितसमासाश्रयणेनोपमालकारापत्ते । अनामिन्नतेचाध्यवसिते उनले मुलमा खोपपत्तेकवरपदाप्रधामरूपकसिद्धिरिति निभावनीयम्' इत्युशरणयन्द्रिशम्शेषा ·१४२ काव्यमाला। यथायामम- 'तारभूतरसमसादकतकक्षोदाम्युधारायिता जीयासु कविरत सान भवतलास्ता यचोमङ्गय । भान्विग्रहिण पुरातनतरान्सयो नवान्युयंती याभि कल्पमहीपपीमिरगदकारायते भारती ॥' भन रसप्रसाद इत्यत्र जलप्रसादरूपोऽर्थो व्यङ्गय । स च याच्याया कतकक्षोदाम्बुधारोपमाया अट्नम् । भन्यवत्तकशब्दवाच्यस्य सिख्या यथा- 'गच्छाम्पच्युत दर्शनेन भवत किं तृहिरपद्यते किं स्वेव विजनस्थयोईतजन सभावयत्यन्यथा । इत्यामन्नणमडिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिप्यन्पुलकोरकराजितवपुगोपी हरि पातु व ॥' मनाच्युतेत्यनेन सोलुण्टेन स्व मद्विपये पदस इति व्यर्थमेवावस्थानमिति । यद्वाथ्युतो धयांदस्खलितरत्वमतो व्यर्थमवस्या नमिति । दर्शनेनेत्यादिना सभो- गेनव तृप्तिरिति । कि स्वेवमित्यादिना द्वयोरकीर्तिजीव तथैवारमान वयाव इति खेदश्च व्यज्यते । घच 'इत्यामन्त्रगमगिसूचितवृथावस्थानखेदालसा' इत्येतद्वाथ्यस्य सिद्धिकृत् । तस्यक्ति विनतद्विदोपणपदार्थस्य शरीरालामात् । पश्चादप्रकृतोपस्थितिरिति युक्तम् । दोषता तु निहतार्थत्वस्य प्रकृतोपस्थितिविलम्ब- कृतान्यन । प्रकृते तु विवक्षितरूपकानुगुणत्वान्न दोपत्वमित्यूद्यम् । तादृग्भूतेति । सानेति यवनप्रभो क्स्यचित्सवोधनम् । कविपु रत्नभूतेति तद्विशेषणम् । भवत- स्वास्ता प्रसिद्धा वचसामुक्तीना भङ्गयो रचनाप्रकारा जीयामुरुल्कश वर्तन्ताम् । किंविधा । ताटम्भूतेऽनिर्वाच्ये रसस्य शृङ्गारादे प्रसादे गुणविशेषे कार्ये कतकस्य निर्मलीसमाख्यौपधि विशेषस्य क्षोदचूर्ण तद्युत्ता याम्बुधारा तद्वदाचरणशीला । ता का । यामि कल्पोकमहौषधीरूपामिर्भारती अगदकारो वैद्य इवाचरति । आचारमेवाह-पुरातनतरानतिजीर्णान्विग्रह शरीरं तद्वतोऽर्यान्सद्यो नवान्कुर्वती त्य यय । सोलुण्ठेन सामिप्रायेण । एतद्विशेपणेति । इत्यामन्त्रणेत्यादिविशेष- १ 'गच्छामीनि । गोपीमाशिप्यन्नालिह हरिवों युष्मा रातु रक्षत्विति सबन्ध । फीदश' । पुलकाना रोमाशानामुत्करेण समूहेनाधिता व्यासा तनुर्यस्य स । कीदृशीं गोपीन् । इति पूर्वार्षीक यदामघ्रण संवोधनमच्युतेसवरूप तस्य या मही रचना तया रख- लिनत्वन्यजनद्वारा सूचित यथावस्थान सितिस्तन य खेदस्तेनालसाम् । अथ वामन्त्रण मणिभ्यां सूचिती यौ वृथावसानखेदो ताभ्यामलमामित्यर्थ । भनिरुक्तिरचना दशनेन भवत इत्यादिरूपा। इतीति किम्, हे अच्युत नाम कृष्ण, अई गच्छामि । कुत इयत मार दर्शनेनेत्यादि । मवतो दशनेन किं तृप्तिरुपयते, अपि तु नेत्यापाततोऽध ! तथा च निष्पटमवस्यानमिति भावः । अवस्याने बाधकमप्यार-किंत्विति । एतच प्रयुवेत्यर्थ- ·५ उहास:] काव्यप्रदीपः। अस्फुटं यथा- 'अष्टे दर्शनोस्कण्ठा दृष्टे विच्छेदमीरुता । नारष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥' अनादृष्टो यथा न भवसि वियोगदुख च यथा नोत्पद्यते तथा पुर्या इति च्यङ्गय सहृदयस्यापि न स्फुटमवभासते । सदिग्धप्राधान्य यथा- 'हेरस्तु किंचिरपरिवृत्त धैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि । उमामुखे विम्यफलाधरोष्टे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' भत्र चुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्ग्यम् । युगपल्लोचनत्रयव्यापारण वाच्यम् । तयोश्च प्राधान्ये साधकयाधकमानाभावेन सदेह । याच्यस्थाप्यलौकिकत्वेन धमकार कारिस्वादुरकण्ठातिशयव्यजकत्वाच । तुस्यप्राधान्य यथा- 'बाह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदम्यस्त्रया मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' कम् । एव विजनस्थयोरेका तगतयोरावयो सतो प्रत्युत हतजन कुत्सितो लोकोऽन्यथा सभावयति रत्यर्थं गताविति सभावयदीति वाच्योऽर्थ । व्यासस्तु-हे अच्युत विजनेस द्विधनायिकादर्शनेऽपि वैर्यच्युतिरहित, भवतो दर्शनेन किं तृप्तिरुत्पद्यते, अपि तु सभोगे नैव । कि लेवमिलादिना यथा सभावनमावश्यकम् । तथैवात्मान वश्याव इति व्याव स्थानसहितखेद । तत्रोत्सयत इत्येतेन वृथावस्थानम् । किं वेवमित्यादिना खेद इति । संचेल्यामत्रणेत्युत्तरार्धस सिद्धिकृद ।" इत्युदाहरणचद्रिवासक्षेप १ 'अदृष्ट इति । कस्याश्चिप्रिय प्रत्युक्ति । भवसदृष्टे सति दर्शनस्योत्कण्ठा । दृष्ट सति विच्छेदभीरता । जायत इति शेष । विच्छेदो वियोगस्त द्विषये भयशीलतेत्यर्थ । इत्य चादृष्टन दृष्टेन वा भवता कृत्वा सुख न लभ्यते । मयेति शेप । भवतेति हेती तदीया। अत्राद शन वियोगमय चेत्युभयं परिहरणीयमिति व्यङ्ग्यमसुटम् । इत्युदाहरणचद्रिकासंक्षेप २ 'हरस्विति । कुमारसभवे पथमिदम् । चन्द्रोदयस्पारम्भ उत्पत्तिकालेऽम्बुराशिरिव किंचिदीपत्परिवृत्त च्युत धैर्य यस्य तथाभूतो हरस्तु बिम्बपलवदधरोष्ठो यत्र तथाविधे, विम्बफलमपरयतस्तो बिम्दफलाधरौ । तथाभूतावोष्ठौ पत्र तथाविधे या उमाया पाया मुखे विलोचनानि व्यापारयामास सचारयामासेत्सत्वय । अत्रोदयाधिक्ये धैर्यच्युतेराधिक्या- दारम्भपर्य तानुधावनम् । विलोचनानीति बहुवचनेनोत्कण्ठा तेश्यो व्यज्यौ । ओष्ठद्वय मुस चेति त्रिषु त्रयाणा सचारणाभाय तदिति कश्चित् । अत्र चुम्बितुमैच्छदिति म्पलस्य वाच्यस्य च संदिग्ध प्राधान्यम् । युगलोचनश्यसचारणस्योत्कण्ठातिशयपर्यवसानत्रया सौन्दर्यात् । इत्युदाहरणवद्रिकासक्षेप ३ 'बाझगेति । परशुरामदूतस्स रावण प्रति वचनम् | बाणानामतिक्रमोऽवमानस्तस्य त्यागो मवत मेव भूतये । भवतीति शेष । न तु माधणानाम् । जामदम्ये जीवति तेषामनिष्टस्यासमवादिति मा । भवतामिति ·काव्यमाली। अग जामदग्न्यः क्षमाणामिव रक्षसामपि क्षयं फरिष्यतीनि व्यनयमिव वाध्यमपि प्रधानमेव । दुर्मनायत्त इति गम्भीरोक्त्या घमस्कारिस्वात्, विग्रह- वासधेरपि विवक्षितवाच । कालाक्षिप्तं यथा- 'मलामि कौरवशत समरे म कोपा- हुशासनस्य रधिर न पियाम्युरस्त । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सेपिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।' अन मनामीति व्यङ्गवम् । तच याच्यस्य निषेधस्य सहभायैनैव म्यव- स्थितम् । ताराकाकु धिना पाध्यस्य धाधितावेनाप्रादुर्भावात् । हठेनय सदाक्षेपारेरयुक्त प्राक् । अमुन्दर यथा-- 'वाणीरनुहोणसउणिकोलाहरं सुणन्नीए । घरकम्मवावडाए बहुए सीमन्ति अगाई।' मत्र दत्तसंकेतः कश्चिलतागहनं भविष्ट इति व्यङ्ग्यम् । सादाच्यं घम- त्यर्थ । वाणीरेति । 'वानीरनिकोडीनराकुनिकोलाहल भवन्त्या । गृहक 1 बहुवचनेन सकलसमा क्षेप । अन्यथा ब्राह्मणातिक्रमस्यात्यागे तथा तादृशम् । जन्मप्रमृति सकलरहसवेदीत्यर्थ । मित्र जामदग्न्यो दुर्मनायते क्षुब्धान्त करणो भवतीत्यर्थ । सामीप्यामि प्रायेण वमाननिर्देश । तथा च तत्वोमे सकलराक्षसशयरूपोऽमयों दुार स्यादिति व्यज्यते । पत्र जामदग्न्य क्षत्रियाणामिव रक्षसा क्षय करिष्यतीति व्यङ्गा दुर्मनायत इति वाच्य च गम्भीरोक्त्या तुल्यप्राधान्यम् । विग्रहवत्सधेरपि विवक्षितत्वाद' इत्युदाहरणचन्दिवासझेप' 1 नामीति : वेणीसंवरणे सविप्रवणदुपितस्य भीमसेनस्येयमुक्तिः । अत्र प्रतिज्ञान कुरुकुलक्षयस भीमस्य न मनामीत्युक्निविरुद्धेति नना काकु प्रदीयते । तया च ननयाँ म्नर व्यज्यमानमुञ्चारितनभयांन्वित प्रतीयत इत्यभावामावरूप ममाम्येवेसवधारण गम्यते । एवमयेऽपि । उरतो हृदयात् । मुयोधनस्योरू इति द्वितीया द्विवचनम् । मवना न तु मम । प्रजानां वा । स्वबुद्ध्या राज्यन्यागात् । अत्र क्रोधातिशयेन मथनादिक्रियासु वर्तमानतामि मान- भविष्परसामीप्ये वा वर्तमानपद्यपदेश दुखेन योधनीयत्वामावाभिप्रामेण दुयाँ धनपद विहाय मुयोधनपदप्रयोग इति द्रष्टव्यम् । अत्र नयादा हटेनाक्षिप्तत्वायल गुणीमू तुम्' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ वाणीरेति । गृहपावर्तिवेतसनिकुथे दत्तमकेताया निकुझोडीनपक्षिकोलाहलतकितनायकवैशाया गुरुजनपारतन्येण गृहकमणि रन्धनादी ध्यापनाया अवस्थावणेनमिदम् । सीदन्तीति वर्तमाननिदेशादवसादस्याविराम सूरयते। तयां यवर्गसमकाले कार्यस्साबसाइस्य कयनरूंपानिशयोक्या उरकण्ठातिशयों व्यग्यते। भत्राङ्गानि सौदम्तीति वाच्याइतकेनो सतगहनं प्रविष्ट इति न्यायमस्फुटम् । इत्युवाह' रंगनिद्रासपन ·५ उल्लास.] काव्यप्रदीपः। १४५ स्कारकारि । शब्दश्रवणसमकारमेव सर्वाहावसादसतन्यमानतारूपस्य तस्याति सौन्दर्यादुत्कण्डातिशयपर्यवसन्नत्वात् । एपां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ २ ॥ पूर्ववद्धनेरिव । चकारो भिनमम । पूर्ववञ्चेत्यर्थ । यथायोग यथासभवम् । तेनायमर्थ - केवलमेत एव गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदा किं स्वर्थान्तरसक्रमित धाव्यत्वादिभिर्यथा ध्वने दाम्तथा असमविनो विहायास्थापि तैरुपाधिभि शुद्ध भेदर । सकरससृष्टिभ्या योजने च तेपामेपा च सकीर्णभेदा अपि बोद्धया । असभविनश्च वस्तुमात्रेणार कारव्यक्ति निबन्धना । तदुक्त ध्वनिकृता- 'ध्यज्यन्ते वस्तुमानेण यदार कृतयस्तदा। ध्रुव ध्वन्यगता तासा काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ॥' इति । अन ध्वन्याता व्यङ्ग्यतया । ध्रुव धन्यगता चनिनव ता व्यज्यन्ते । तब्यञ्जकस्य ध्वनि वमेवेत्यर्थ । कुत, काव्यवृत्तेस्तदानयात्काध्यवृत्तेस्तदमि सधानपूर्वक्त्वात् । वस्तुमानापेक्षयालकारस्य चाहतानियमादित्यर्थे । ननु यद्यलकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलकारेण वस्तुमात्र व्यञ्जने ध्वनि वमिति चेत्, उच्यते-स एवार्थों वाच्य सझ तथा चमकरोति यथा व्यङ्गयत्तापन इत्यनुभवसिद्धम् । अतो वाच्यता अपकर्षहेतु , व्यङ्ग्यता तूकर्षायेति स्थितम् । यत्र चालकारेण वस्तुमान व्यङ्ग्य ततालकारस्य वाच्य त्वेन किंचिदपकर्षात् । वस्तुमानस्य च व्यङ्ग्यत्वेन किंचिदुकर्षाधुज्यत एव घनित्वम् । यत्र तु वस्तुनारकारो व्यज्यते तन वस्वरकारयोर्वाच्य वव्यङ्ग्य स्वाभ्यामतिवायेवोकर्पापकर्षाविति कुतो गुणीभूतव्यङ्ग्यस्वावकाश । इद तु चिन्त्यम् । एवं चारुत्वाभावनिबन्धन गुणीभूतत्व मा भूत् । अगूढ वादिनि धन्धने तु तस्मिन्को वारयितेति । यत्पुनरष्टानामेव भेदाना सकीर्ण वमानाति देशकमिद सूनमिति व्यारयान तदबोधात् । तथासति हि यथायोगमित्यनेन यस्तुव्यङ्ग्यालकाररूपभेदपर्युदासवैयर्यम् । सकरादीना तथाप्यव्याहते । पूर्व सनातीययोगो ध्वनेरु । इदानीं विजातीययोगमाह- सालंकारै नेस्तैश्च योगः संसृष्टिसंकरः। सालकाररिति विभिन्नाथैफरूपनाना गन्देकशेष । एकतालकारपदस्थ भाव मव्यापृताया वध्वा सीद त्यङ्गानि ॥' संतन्यमानतेति । अनुपरम इत्यर्थ । वर्तमाननिर्देशात् । ननु वस्तुल्यझ्यालकृतीना प्रधानभूतव्यस्यव्यजक्तमा प्वन्यङ्गत्वेऽपि तासा गुणी भूतव्यन्यत्वस न क्षतिरत आह-यङ्ग्यतयेति । तथाप्यव्याहतेरिति । पर्युदासाभावेऽपि सभवादित्ययं । वस्तुमानव्यङ्ग्याल्वेर्गुणीभूतव्यङ्ग्या तर्भावेऽप्यु- ·. । काव्यमाला। प्रधानत्वात् । पया च तरेवालंकारैरलंकारसहितश्च तैरियर्थः। तेन ध्वनिना गुणीभूतव्यन्येन चाच्यालंकारेण च घनेयोग इति पूर्वापराम्यामुक्त भपति । तदुर ध्वनिकृता- "सगुणीभूतम्यागौः सालंगरः सह प्रभेदः स्वैः। संपरसंस्ष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते यहुधा ॥ इति । 'स ध्वनिः सालंकारर्गुणीभूतव्यद्यः स्वः प्रमेदैः सह संररसंसृष्टिभ्यां यहुधा पुनरप्युद्दयोतत इत्यन्वयः। अन्योन्ययोगादेवं स्पा दसंख्यातिभूयसी ॥३॥ एवं ध्वन्यादिभेदैस्तत्प्रभेदेश्च योजनेऽतिप्रभूता संख्या भवतीत्यर्थः । एतः प्रभेदैरपनियध्यमानः पुरातनोऽप्यों नगीभवतीति सप्रयोजन पनिभेदोप. दर्शनम् । यदुक्तं ध्वनिकृता-- 'ध्वनेयः स गुणीभूनपजयस्वारमा निदर्शितः । एतेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ॥' इति । तदेवमनन्तानां बननव्यापारयोगिनो ध्वनीनां गुणीभूतग्यजयानां च काग्य. भेदानामनुगतोपाधिना संकलने त्रयो भेदाः । ध्यायस्य निरूपरवात् । तथा हि किंचिद्ययं धाच्यसह किंचिच्च तदसहम् । वाच्यत्वसहा त्यभिधया प्रति- पाद्यमानस्यापि चमकारकारित्वम् । तयोराद्यं वस्तुमाग्रमलंकारश्च । अलंकारस्य प्राधान्येऽपि यथालंकारवं तथोकं माक् । रसादिलक्षणसवर्थो न कदाचिदपि याच्यावं सहते । स हि सामान्यतो रसभावादिपैदर्विशेषतः झारनिदादि- पाभिधीयमानश्चमत्कारकारी स्यात् । न वेवम् । अभिधानेऽपि विभावाध- प्रतीतो चमत्काराभावात् । विभागादिमतीतो स्यनमिधानेऽपि व्यक्तस्य चमत्का- रकारित्वोदित्यन्धयव्यतिरेकाभ्यां विभावादिमुखेनैव प्रतीयमानस्तथेति निर्णी. यते । तेनासो व्यङ्ग्य एव चमत्कारी । ननु विभावादिवाचकपदैलक्ष्य एवास्त रसादिः । न हि विमावादिवाचिपदं विना तत्प्रतीतिरिति चेत्, म । मुरयार्थ- ताटभेदर्सकरादे संभवादिति भावः । पूर्व चनुर्थोल्लासे । तैरेवेति । गुणीभूतव्य- गयेरेव । समासोतिरसवदालंकारस्पैरुपमाद्यलंकारसहितैश्चत्यर्थ । पूर्वापराभ्या चतुर्थपञ्चमगतप्रन्याभ्याम् । खै प्रमेदैरान्तरसममितवाच्यादिभिः । ध्वनेर्य इति । यो वनेराल्मान्तरसंक्रमितवाच्यादिप्रकारः स गुणीभूतव्यारस्यापि प्रद. शिंत इत्यर्थ । एतेन भेदप्रदर्शनेन । ध्वननव्यापारो व्याना । तद्वत्वं च ध्वनेगें- णीभूतव्यन्यस्य चेत्युभयं घनिपदेनोक्तम् । व्यन्यनरूप्यस्योभयत्र सत्त्वात् । उक्तं प्रागिति । ब्राह्मणधमणन्यायेनेति चतुर्थ उक्तमित्सर्प, । रसादीलादिना अलक्ष्यक्म सर्वोऽपि संगृह्यते । वृत्तिगतस्य 'खप्नेऽपि' इत्यस्य व्याख्यान कदाचि- १. 'पदैर्वा ख.

·५ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। याधादिविरहात् । ननु व्यअनाया. शशविपाणायमानत्वारकुतो व्यङ्ग्य नैरूप्य- कृतो भेद इति चेत्, उच्यते । लक्षणामूले वस्तुमानं व्यङ्ग्य विना लक्षणैव न संभवतीति प्राक्प्रतिपादितम् । अभिधामूलप्यपि शब्दशक्तिमूलो द्वितीयोऽर्थ- सेन सममुपमा वा व्यङ्ग्यवेति निर्विवादम् । अभिधाया नियमनात् । अर्थ- शक्तिमूलेऽप्येवमगीकर्तव्यम् । यतः पदेभ्यः प्रथमं पदार्थस्मृति । अथ पदार्थ. विशेपाणामन्वयविशेषरूपस वाक्यार्थस प्रत्ययः । ततो व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति तृतीयकक्षायां कुतोऽभिधायाः प्रसरणम् । द्वितीयकक्षायामेव तदनपेक्षणात् । यतोऽभिहिवान्वयवादेऽशक्य एवान्वय आकाडादिवशेन प्रतीयते । शब्दबुद्धि- कर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति च सर्वसिद्धम् । येऽप्यन्विताभिधानवा- दिनः "देवदत्त गामानय' इत्यादिप्रयोजकवृद्धवाक्यं श्रुत्वा तदनन्तर प्रयो- ज्यवृद्धेन सामादिमन्तमर्थमानीयमानमालोक्य अयमेतद्विपयकैतक्रियागोचर- कार्यताज्ञानवास्तद्विपयकचेष्टायत्त्वात्तद्विपयकप्रवृत्तिमावाद्वा मदिति प्रयोज्य. वृद्धस्य ज्ञानमनुमिमीते । तत. कारणं विना कार्यानुपपाया अखण्डवास्यस्सा- न्वयन्यतिरेकाम्यां तहानेन कार्यत्वकारणत्वरूपां शचिमयधारयति । भभ शेयसंवन्धं विना वाफ्यस्य सा शक्तिरनुपपनेत्यर्थापत्या अखण्डवाक्यार्थेनाखण्ड- वाक्यस्य वाव्यवाचकभावरूपं संबन्धमवधारयति । यदुक्तम्- 'शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणान पश्यति । श्रोतुश्च प्रतिपद्मस्वमनुमानेन चेष्टया ॥' दपीति । वाधादीति । आदिना रूढिप्रयोजनसग्रहः । तेन यष्टीलादिवत्तात्पर्या नुपपत्त्यापि न लक्षणसभव । विभावादिवाचिनां रसादिवाचकत्वप्रसियभावेन रूढ्यभावात् । रसादीनामानन्दमयसविद्विश्रान्तिरूपतया प्रयोजनान्तरस्याप्यभा- यात् । अतो वृत्त्यन्तरमावश्यकमित्यर्थः । उपमा वेति । वस्तुमात्रध्वनावुपमाया असत्त्वात्वचिदुपति दर्शयितु वाशब्द । पदार्थविशेषाणा गवादिपदार्थगोत्वादिसा. मान्याक्षिप्तगदादिव्यक्तीनाम् । अन्वयविशेषरूपस्य गवाद्यन्वितकर्मत्वादिरूपस्य । सर्वसिद्धमिति । अन्यथा वाक्यभेदस्य दोपत्वानापत्तरिति भाव । येऽपीति । प्राभाकरा इत्यर्थ । एतच 'इत्याहु' इत्युत्तरमन्धेनान्वितम् । भयमिति । प्रयो- ज्यवृद्ध इत्यर्थ । एतच्छन्देन गवादिरच्यते। द्वितीयेन तेनानयनादिकिया। तथा च गोविषयकानयन क्रियागोचरकार्यताज्ञानवानित्यम् । क्रियाजनकारत्ते सविप- यत्वात्तजन्यचेष्टाया अपि याचितमण्डनन्यायेन सविषयत्वम् । प्राचीनतार्किकमते इच्छादीनामेवेति ज्ञेयम् । तद्विपयकेति । गोविषयकचेष्टावत्वादिलर्थ । एवं चेष्टया साक्षादानानुमानमुकम् । कदाविधेटयानुमितया प्रत्या तदनुमानमिल्लाह- तद्विपयकेति । अत्र च यो यविषयकचेयवान् यद्विषयकप्रवृत्तिमान्वा स तद्विष- यकतत्तियागोचरकार्यताज्ञानवानिति सामान्यतो व्याप्तौ मदिति दृष्टान्त । अत्रैव वृद्धसमतिमाह यदुक्तमिति । प्रत्यक्षपदं करणपरम् । तत्र भोत्रेण शन्द पश्यति १. 'अन्वयरूपविशेषस ख. २. 'अर्थ देशान्तरनीयमान स्व. १. 'यतिरेकिग व ·काव्यमाला। 'अन्यथानुपपत्या तु बोधेच्छति द्वयामिकाम् । अर्थापत्यावबुध्येत सबन्ध निममाणकम् ॥' इति । त्रिप्रमाणकमिति जात्यपेक्षया नित्व न तु व्यक्त्यपेक्षया । एवमसण्डयो सबन्धमवधार्य विशेषतो व्युपाद्यते । कथम् । इस्थम् अनन्तर तेनैव प्रयो. जरेन 'चैत्र, अश्वमानय', 'देवदत्त, गा नय' इत्यादिवाक्येषु कस्यचिदन्यास पदस्थावापे कस्यचिदुदारे सति यस्स पाक्यभागस्यान्वयच्यतिरेकाम्या यस चाक्यार्थभागसान्वयव्यतिरेकावुपलभते तत्र तस्स शक्तिमयधारयति । तच्च शक्त्यनधारणमन्वित एव पदायें। प्रथममन्वय एव वाक्यस्य शक्तिमहात् । पदार्थमानशतावुपजीव्यविरोधात् । व्यवहारेणान्विवज्ञानस्यैवोपस्थापनाश । म च वाक्य विना कचिदाद्यन्युपत्ति । व्यवहारेणैवाद्यब्युपते । व्यवहारस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्य पदमात्रेण कर्तुमशक्य वात् । अतो पाक्यस्थिवानामेव पदानामन्वितेप्वेव पदार्थेपु सकेतमहादन्विता एव पदशकपा । त एव च चाक्यामिति न वाक्याथवोधे शक्तर्विराम । न त्वभिहिताना पदार्थानाम. न्वयोऽशक्य एव प्रतीयते योग्यतादिवशादिति युक्तम् । ननु तथापि ससर्ग विशेपोऽशक्य एव । पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिमहात् । अन्यथा 'गामानय' इति पद ध्रुत्वा 'अश्वमानय' इत्यादिवाक्ये तदेवेदमानयपदमित्यादि प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । पूर्वस्य गवान्वितानयनपदस्याश्वान्वितानयनेऽशत चेनार्थमेदेन मेदा- - । साभात्करोतीत्यर्थ । तथा चक्षुषा वृद्धरमिधेयान्गवानयनादींश्च साक्षात्करोतीसर्थ । श्रोत प्रयोज्यद्धस्य प्रतिपन्नत्व कार्यताज्ञानवत्त्व चेटलिङ्गरूपेणानुमानेनावबुध्येते सप्रेतनेनान्वय । अन्ययानुपपत्त्या कारण विना कार्यानुपपत्त्या द्वयात्मिका कार्यकारणत्वरूपा शक्फि बोधेबानीयादित्यर्थ अर्थापत्या तदर्थंसदध विना वाक्यस्य तज्ज्ञानजनकत्वानुपपत्त्या सवन्ध वाच्यवाचकभावरूपमवयु ध्येतेपर्ध । सवधाभावे हि तद्वाक्यादर्यान्तरस्यापि बोध स्यादित्य विप्रसङ्ग इति भाव । निप्रमाणकमिति । प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूपप्रमाण नयमूलकमित्यर्थ । जातीति । प्रत्यक्षवाद्युपाधिविवक्षयसर्थ । प्रलक्षद्वयमर्था पत्तिद्वयमनुमान चेति प्रमाणव्यकीना पञ्चत्वादिति भाव । वास्यभागस्येति । गोपदादेरित्यय । वाक्यार्थभागस्य गवाद्यर्थस्य । उपजीव्येति । वाक्यादन्वित शानफ्ल्पनमुपजीव्यम् । तत्सियर्थ सब धकल्पनमुफ्तीवकम् । उपनीव्येन तद्वि रोषो न युज्यते । तन्मूलत्वादिसर्थ । नवलभ्यतयान्वयाशे न शक्तिकल्पना किंतु पदावरूपाश एवेति न विरोध इत्यत आह-व्यवहारेणेति । उपस्थापनाद- नमानात् । तथा च प्रत्यनुमितेऽन्वितज्ञानेऽन्वयव्यतिरेकाम्या वाक्यस्य शक्तिम हात्तद्भागस्यापि तत्तदन्वयमाग एवावापोद्वापाभ्या शचिग्रह । अन्यलभ्यत्वे शाब्द खानुपपत्तरिति भाव । तदाह-नन्विति । सामान्यान्वित एवेति। कारकान्वि १'बापारख २ 'प्रत्यभिशान स्वाद' क ३ 'त्यत्तेन ख ·५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १४९ दिति चेत्, न । पदार्थत्वेन सामान्येन विशेषाणामन्वये शक्तिमहात् । अन्धि- तानां च विशेषरूपत्वात् ।" इत्याहु । तेपामपि मते सामान्येनैव रूपेण विशेषः शक्यो न तु विशेषरूपेण । तथा च पदार्थान्तरसामान्यान्विते पदानां शक्ति । गवादिविशेषान्वितस्तु विशेपो वाच्य एव । तसादभिहितान्ययवादेऽनन्वित एव । भन्विताभिधाननये तु पदार्थसामान्यान्वितः स्वार्थ संकेतविषयः गवादिविशेषान्वितानयनादिरूपस्त्वसंकेतित एवेत्यवाच्य एव वाक्यार्थः। यदपि कैबिदुच्यते-'शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्यः प्रतीयते तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम् । यतो नैमित्तिकानुगेधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति । तदप्ययुक्तम् । शब्दस ह्यर्थे निमित्तवं कारकत्वं ज्ञापकरवं वा । न प्रथमम् । शब्दस्यार्थानुत्पादकत्वात् । चरमं पुनरनुमन्यते परं तु संकेतवत्वेन ज्ञातस्य । अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । न चान्वयविशेष संकेतमह । अस्तु विशेप एव संकेतग्रह इति चेत्, लोप्टान्विवानयनादेवि- शेपस्योपस्थापकान्तराभावेन शब्दादेवोपस्थितिर्वाच्या । तथा च तत्र संतमहे शब्दात्तदुपस्थितिः शवदाच तदुपस्थिती संकेतग्रह इत्यन्योन्याश्रयात् । तसा. चैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यविचारिताभिधानम् । अथ "सोऽयमिपोरिव 'दीर्घदीर्घतरो व्यापार' इति, 'यस्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति च 'नि शेष-' इत्यादी विधिरेव वाच्य" इति भहमतोप- जीविनः । अस्थार्थ -यथा बलवता प्रेरित इपुरेकेनैव वेगारयेन व्यापारण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं च रिपोर्विधत्ते तथैक एव शब्द एकेनवाभिधाख्य- च्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थानुभवं व्यङ्ग्यप्रतीतिं च विधत्ते । अतो व्यय त्वाभिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव । किंच यत्र शब्दस तात्पर्य स शब्दार्थ इति 'नि शेप-' इत्यादी तात्पर्यविषयतया विधिर्वाच्य एवेति । ते तात्पर्यवाची. युक्तेस्तारपर्यमजानन्त. पशव । तद्वाक्यवर्तिपदोपस्थापित एव हि तात्पर्यमुच्यते न प्रतीतमाने । तथाहि भूतभव्यसमुशारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति तानयनशकमानयनपदं कियान्वितगोशक्त गोपदमित्यर्थ । विशेषाणामिति । गवानयनादीना विशेषाणामेव हि सामान्यरूपेण शक्तिप्रहविषयत्वम् । तेन प्रत्य- भिज्ञाया विशेषबोधस्य च प्रत्यायोपपत्तिरित्यर्थ । अवाच्य एवेति। किंतु सममिव्याहृतपदानामावाहादिवशादेव प्रतीयत इति भाव । शब्दस्य निमित्तत्वे मानमाह-यत इति । कल्पनायां चोपस्थितत्वाच्छन्द एव निमित्तं कल्प्यत इति सावः । उपस्थापकान्तराभावेनेति । रोष्टान्वितानयन कदाप्यगृहीतवत- पुरुषस्यैत्यर्थ । तारपर्यवाचोयुक्तेरिति । यत्पर इत्यादिमास्यस्येत्यर्थ । कि तहिं तद्वाक्यतात्पर्य तदाह-तद्वाक्येति । तदाक्यवर्तिपदोपस्थापिवेप्पनेवेवर्षेषु यापरो विधि स शब्दस्य विधिवाचकस्वार्थ । खार्यान्वितत्वेन प्रतिपाय इलर्थ । एतदेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । सिमाना लोहितोष्णीपदध्यादिदव्याणां २. एवान्वयेस. २'एवेति ख.

·१५२ काव्यमाला। । स चाने दर्शपौर्णमासकथभावापासायां पाठवशाच्छेपवम् । स्थान क्रम फस्यानातस सनिधिविशेषान्नानम् । यथा-'दन्धिरसे' इत्यता यानीपो. मीयोपांशुयागा क्रमेण ब्राह्मणेषु पठिता । मन्त्रमागेऽपि प्रमेणानुमन्नणय पठितम् । तनाग्नेयाग्नीपोमयोर्लिङ्गेनैव द्वयोर्विनियोगसिद्धि । 'दन्धिरसि' इत्यत्र तु न लिङ्गादि विनियोजकम् । किं तु यस्मिन्प्रदेशे ब्राह्मणे उपाशुयाग निधान तस्मिन्नेव प्रदेशे भन्नेऽप्यस्य पाठ इति शमादुपाशुयागानुमघ्रणेश्य विनियोग । समारया योगबलम् । यथा-हौसमौद्गानमित्यादि । तत्र हि होतुरिद होनमित्यादियोगवलेन होनादिसमारयावानि कर्माणि होनादिभिर नुष्टेयानि । अथैपा विरोधोदाहरणानि-तत्र श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे दिजस्य दुई लय यथा-'कदा चन सरीरसि नेन्द्र सश्चसि' इत्यादिकाया ऋचो विनियो जिका श्रुति 'ऐया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति । अन घेन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपा दिशादिन्दोपस्थापने विनियोग प्रतिभाति । अन्यप्रकाशस्यान्यन्न विनियोगा योगात् श्रुत्या गाहपत्योपस्थापने स प्रतीयते । गाईपत्यमिति द्वितीया हि फर्मविभक्तिकतया कामपि क्रियामपेक्ष्य मकृत्यर्थस्य शेपिरव बोधयति । किया जन्येष्टफलभागित्वस्य तदर्थत्वात् । एक्मे चेति तृतीया प्रकृत्यर्थस्य शेषवम् । क्रिया प्रति साधकतम वरपकरण वस्स तदर्थत्वात् । तदन श्रुतिलिजयोविरोध । नघ याध्य निरपेक्षया द्वितीयया शेपित्वमान प्रतीयते न स्वैन्द्रीय प्रति । नवायीमच प्रत्यपि समयतीति बुतो विरोध । ऐति पदमपेक्ष्य विशेष योधनाद्विरोध इति चेत्, न तर्हि श्रुतर्विरोध किं तु पाक्यस्य । तच लिहा पेक्षया दुयंलमेति । यत शेपशेषिभाय सामान्यत श्रुत्यैवावगम्यते । पदा न्तरप्रक्षेपानु विशेपे व्यवस्थाप्यते विशेपसव धमानस्य पदान्तरसयन्धात्प्रतीते । तसाछुत्या सामान्यतः प्रतिपायोऽसौ पारपरम्प विशेपमपेक्ष्य लिगमतिपायेन विरुभ्यते । तत्राय पूर्णपक्ष-सामर्थज्ञानमपेक्ष्य श्रुतिर्विनियोजिका । ना समर्थे श्रुतिसहस्रेणापि विनियोक्त श्यते । यथा घहि भसेके । जल पा दाहे । अतो लिङ्गस्य पवावादिन्द्रस्योपस्यानेऽस्या विनियोग । तदनुरोधितया - इत्य । स्थान प्रम इति । स्थानकमराम्दावेकार्यतया प्रसिद्धावित्यर्थ सनिधियिशेपेति । कर्मान्तरप्यावेनोपरक्षितमित्ययं । तच्च द्विविध रामा नदेशाप समीरदेशत्व चेति । तनावमुसहरति-यथेति । अल तु विरोधो दाहरणे वश्यते । विशेपसवन्धेति । शेषवशेपिथयोनिरूपसय माणसे वर्ष । भय भाव -प्रधानभूतशेपरोपि बोधावया चिन्ता प्रधानम् । वास्य नु तदपेक्षित विशेषसमर्पर तहम् । प्रधानेन च व्यपदेशो न तु गुणभूतेनेवि शुचिनिनयोरेयाय पिरोप इति । किं च लिन पीयसि सति यस्य पापम्तेन जिस पिरोयो पय । न च लिङ्गम्य प्रापल्यञ्च पाश्यपः । तस्य गाईपलपदस्पेन शकतया द्वितीयाया बातम्यग्परसपाप्युपपत्ते ।किंतु भुतिरेव यथाराप १ 'हिपानायक. यापने- ·तथा ५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। । द्वितीया सप्तम्यर्थतया व्यारयेया । गार्हपत्यसमीपेऽनया इन्द्र उपस्थातव्य इत्यर्थ पर्यवस्यति । सिद्धान्तस्तु-श्रुति स्वरूपसरसामर्थ्यमपेक्षते न तु तद्वोध. मपि येन लिई यरवद्भवेत् । तस्य च पूर्व सत एव ज्ञान विनियोगान्यथानु- पपाया पश्चादुपजायते । लिङ्ग तु विनियोजने श्रुतिमपेक्षते । नबनेनेन्द्र उपस्थातव्य इति लिङ्गारस्वरसत प्रतीयते । किं वीडमिन्द्र इत्येतावन्मानम् । च प्रकरणाम्नानसामोदिन्द्रभकाशनसमर्थाया ऋचोऽन्यथानुपपत्या विनियोग कल्पनीय । तथा चाविप्रकर्ष । तथाहि-श्रुतार्थापत्तिसाधक- भ्यायेन शब्दोपस्थापितेनैव शादी भाकाला पूर्यत इति लिझेनानया इन्द्र उपस्थातथ्य इति श्रुति कल्पनीया । ततस्तया विनियोगो भवेत् । ततो यावलि श्रुतिकल्पनायै शान्तब्यापार तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या गाईपये विनियोग सिद्ध एवेति प्रकरणे निराकाडे कयानुपपत्त्या श्रुति कल्पनीया । तस्साच्छ्रुते- बलवत्वात्तदनुगुणतया सामथ्य नीयमाने इन्द्रपद परमैश्वर्यवाचकतया गाह- पत्यतात्पर्यकमित्यवधार्यते । लिगवाक्ययोर्यथा पुरोडाशस्य स्थानकरणस्थापन स्वरूपयो सदनसादनयो प्रकरणे योन ते सदन करोमि घृतस्य धारया सेशेव कल्पयामि तस्सिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ मीहीणा मेर्दै मुमनस्यमान ' इति मन पठित । तत्र कल्पयामीत्यन्त पूर्वभाग सदने, शेषभागस्तु सादने प्रयोत्तव्य इति लिहाव्यतिभाति । अय मन्त्र एक वाक्यम् । यत्पदाक्षेपेण यत्कल्पयामि तस्मिन्सीदेत्येकार्थावच्छिमत्वाद्विभागे साकासत्वाच्च । ततश्चैक वाक्यत्वारसमस्त एवोभयन विनियोक्तव्य 'देवस्य स्वा-' इत्यादिवत् । इति वास्यादवगम्यते । तदनयोर्विरोध । अत्र पूर्वपक्ष-~-अस्यैकवाक्यस्वे निश्चिते पश्चात्तदुपपत्तयेऽभिधानसामर्थ्य कल्पनीयम् । यत्कल्पितया श्रुत्या विनियोगो भवेत् । यथा 'देवस्य त्वा-' इत्यादिमन्त्रे 'अग्नये निर्वामि' इति पदयो समवेतार्थयोरेकवाक्यतया अताशा पदान्तराणा सामर्थ्यकल्पना । तथा चैक वास्यत्वनिर्वाहाय फ्लप्त सामय न तयाहन्तुमर्हति । किं तु विनियोजिका श्रुति कल्पयत्समस्त्रमन्त्रविनियोजिकामेव कल्पयतीति वाक्यस्योपजीव्यत्वेन बलवावात्समस्तस्यैवोभयन विनियोग इति । सिद्धान्तस्तु-यग्रेकवाक्यवामक- दरूपा बाध्यत इति तयैव लिङ्गस्य विरोध इति । वरूपसदिति । अन्यथा प्रामाण्यानुपपत्तेरिति भाव । न त्पिति । अयोग्यतानिश्चयाभावस्यैव शाब्दवो. घहेतुत्वादिति भाव । पश्चादिति । गौणसामर्थ्यस्य ज्ञानमुपनायत इत्यर्थ । विनियोजनेऽहत्वबोधने । निराका श्रुतिकल्पनापेक्षारहिते । सर्वन शब्दस्यामिति मते तु मनभवणानन्तरमुरुयनाड्या तेनेन्द्र उपस्थातव्य इत्यर्थस्याप्यमिधयैवावगते श्रुत्यध्याहारानपेक्षणेन विप्रकर्षाभावाद्दौर्बल्य न स्यादित्यवधेयम् । उभयत्रेति । सदने सादने चेत्यर्थ । प्रधानानुरोधेनाशाहतेाय्यत्वादिति भाव । समस्त इत्यशे दृष्टान्त 'देवस्य खेत्यादिवत्' इति । तन हि निर्वपामिपदैकवाक्यतया देवस्य त्वेसान्य २ 'स्थान' ख १ 'मुषेवक ४ मेध' क, 'मेरस ·काव्यमाला। मद्धान्तः । अस्यायः-भूतं सिद्धं भव्यं साध्य तयोः समभिव्याहारे भूतं सिद्ध भव्याय साध्यायोपदिश्यत इति । कास्कपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्चीयमानाः मिन्दा अपि प्रधानक्रियानुकूलया साधीभूतया स्वक्रियया योगारसाध्यायमान- तामामुगन्ति । स्वरूपेण सिद्धर अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या इव भवन्ति । ततश्च यया दहनेनादग्धमानं दह्यते न तु दग्धमपि तया यावदेवा- प्राप्तं तावदेव शब्देन विधीयते न तु प्राप्तमपि । यथा ऋत्विकमचरणेऽन्यतः प्राप्ते 'लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यनेन लोहितोप्णीपचमा विधी- यते न तु प्रत्विक्प्रचरणं वा । उणीपस्यापि प्राप्तौ तु लौहित्यमानम् । हवनस्यान्यतः सिदौ च 'दना जुहोति' इत्यनेन दनः करणस्यं न तु दृषि हवनं वा । एवं 'रकं पटं वय इत्यादी रक्तत्वपटवयनानां मध्ये एकस्य द्वयोस्रयाणां वा असिद्धावेकविधिदिविधितिविधियां । ततश्च यावदेव विधेयं तावस्येव तारपर्यम् । विधेयं च शब्दोपात्तमेवेति सुसूक्तं 'शब्दोपात्त एव तात्पर्यम्' इति । यदि घ प्रवीतमात्रे तात्पर्य तदा 'पूर्वा धावति' इत्यादौ पूर्वादिसमान- संविसंवेद्यतया प्रतीतेऽपराद्यर्थेऽपि कदाचित्तात्पर्य सात् । ननु तद्वास्यवर्ति- पदोपस्थापित एव तात्पर्यमिति न व्याप्तिः । विपं मुख्य, मा चास्य गृहे मुकथाः' इत्यत्र विष मुदति वाक्यस मा घेत्यादिवाश्याथै तात्पर्यादिति । मैवम् । यत एतदेकमेव वाक्यम् । चकारस्यैकवाक्यतासूचकत्वात् । अन्यथा तद्वैयध्यप्रसङ्गात् । न चास्यावयाच्यक्रिययोः साक्षादन्वयः संभवति । 'गुणानां च पदार्मवादसंवन्धः समरवात्स्यात्' इति न्यायात् । सुहृवाक्यं तत् । अतो भवितव्यमग्रान्वयेन । ततो विपभक्षणादप्येतगृहभोजनमनिष्टहे रतः सर्वथा नास गृहे मुख्या इति वाश्यार्थः । तथा च तद्वाक्यस्य पदोपस्थापित एवं वर्तव्यतारूपविध्यन्वयसंभवाय कर्तव्यकियाऋत्वम् । तस्य व्यापार विनोदासीनाना- मसंभवाच्छिरोवेटेनावानग्रहणादिकियायोगं चोतासाध्यक्रियायोगेन साध्यायमान. त्यात्तयां विघ्यन्वये नियामकै तात्पर्यम् । तच 'अप्राप्त शास्त्रमर्ययत्' इति न्याया- प्राप्ते पर्यवस्यतीति सहयन्तमाह-ततश्चेति । ऋत्विना प्रचरणं तत्तदनुष्टानम् । अन्यत इति । वेनयागे ज्योतिटोमाविदेशादित्वप. । हवनस्येति । 'अमिहोतं जुहोति' इत्यनेन प्राप्तावित्यर्थः। न तु दधीति । केवलमिलयः । दधिवत्तत्कर- पताया अप्यप्राप्तः । प्राशेऽपि 'दध्यादेः करणवमानम्' इति मानचा हवनव्या. त्तिबाप्या । वेद इव लोऽपि विधेरणाप्तांश एव तात्पर्यमित्याह-पवमिति । गुणानां चेति । गुणानामाानो परापचापलबानपानार्थत्वात्परस्परमसेवन्यः । नः । समत्वात् । गुणप्रधानमावेन सर्वमान्चयो भवति न तु गुणयोः प्रधानयोः गुगवस प्रधानत्वस्य योभयन समत्वादाविरहादिति जैमिनिसूत्रायः । सुहः दिति । अतो विपमित्यादिवाक्ये सातत्येग साधपरलायोगान्मा धास्येति मुख्या पास्या गुणरवेन सार्यान्वयो याच्यः । स चवमिलाह-तत इति । मा घेति १.'सापन'.

·. . ५ उल्लासः काव्यप्रदीपः। १५१ तात्पर्यमिति सिद्धम् । तसात् 'यत्पर शन्द' इत्यादि यदुक्तं तत्तापर्या- ज्ञानात् । यद्यपि 'सोऽयमिपोरिव-' इति तदप्ययुक्तम् । यत शन्दश्रवणानन्तरं यावान) प्रतीयते तावति सर्यन्न यदि शब्दस्याभिधैव स्यात्तदा 'चैत्र, पुनम्ते जात , कुमारी ते गर्भिणी' इत्यादिवाक्यानन्तर हर्षविपादयो प्रतीतेनयोरपि तद्वाक्यस्यामिधा स्यात् । अथ तच्छन्दप्रतिपाद्ये सर्वत्राभिधा हर्षादयस्नु न तस्पत्याच्या इत्युच्यते तर्हि लक्षणीयेऽप्यभिधैव स्यादिति लक्षणोच्छेद । किमिति च 'श्रुतिलिङ्गयाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये परदौल्यमर्थ- विप्रात्' इति सूत्रेण भगाजमिनि श्रुत्यादिषु पूर्ववलीयतवं प्रतिपादर्या- बभूव । सर्वत्रैवामिधामसङ्गे उत्तरस दौर्बल्ये वीजाभावात् । सूत्र तु प्रकृताध- विच्छेदकरवेऽपि बहूपकारकस्वाद्दुरूहवाय व्याक्रियते--श्रुतिलिजादय पडिह विनियोजका । तत्र विरुद्धयोरेकनोपनिपाते समुचयो न संभवतीत्येकेनापरस्य बाधो वक्तव्य । स च बलवता दुर्वलस्येति स्थिते दौर्बल्य प्रतिपादक सूत्र श्रुतिरिनेत्यादि । अस्यार्थ ---श्रुत्यादीनां समवाये एकनोपनिपाते तेपा मध्ये यदपेक्षया यरपर तदपेक्षया तदुर्यलम् । कुत , अर्थविप्रकर्षारपूर्वापेक्षया विलम्बे. नार्थप्रत्यायकस्यात् । यथा चैतत्तथोदाहरणे स्फुटीकरिष्यते । तत्र निरपेक्षो रव श्रुति । यथा---'नीहीनवहन्ति' इति । अत्र क्रियाफलभागिरवं कर्मत्व बोध- यन्ती द्वितीया निरपेक्षैव मीहीणामवधातदोषिश्व प्रतिपादयति । अर्थविशेष- प्रकाशमसामय लिङ्गम् । यथा-'बर्हिदेवसदन दामि' इति । भन लवनार्य- प्रकाशकतया बहिलंवने विनियोग । परस्पराकाड्डावशारकचिदेकमिन्नये पर्यव. सितानि पदानि पाक्यम् । यथा-'देवस्थ खा सपितु प्रसवेऽविनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्नाभ्याममये जुष्ट निपामि' इत्यय लिन निर्वापे विनियुज्यमानस्य रामवेतार्थमागस्पैकवाक्यताबलेन 'देवस्य त्वा' इत्यादि मागस्यापि वर विनि- योग । रब्धवाक्यभावानो पदानां कार्या वरापेक्षाशाद्वारयान्तरेण संबन्ध आकाङ्क्षापर्यवसनं प्रकरणम् । यथा-'समिधो यजति' इत्यादौ । अस्प हि निषेधेन घरवदनिष्टहेतुत्वस्यावगतेरधिकवरूपवत्वत्त्वस्यावधिसाकाहत्यात्तत्त्वेन विष- भोजनस्यान्वय इत्यर्थ न तत्प्रत्याय्या इति । न पुनस इत्यादिशब्दप्रत्यग्या इत्यर्थे । शब्देन प्रतीतिद्वारा हर्षादयो जन्यन्ते न तु तत्प्रतीति । सातु हर्षा- दिलिनन विकासादिनिरिति भाव । ननु गायर्थप्रतिपादनद्वारा तीरादिप्रतिपा- दनस्याभिधयैव सैभवानासन्मते लक्षणा नामातिरिच तिरिति तदुच्छेदो न दूषण- मिलतो दूपणान्तरमाह-किमिति चेति । सर्वनैवेति । युतिस्था र शादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरे प्रतीयमानानां सर्वेपामर्यानामभिधयेव प्रतीती लिमाटीनो दौर्बल्यहत्वभावादित्यम् । एवशेदाहरणे स्पीकरि यते । विनियोजन ममाहिवरूपविनियोगबोधका । निरपेक्ष इति । सार्थयोधशब्दान्तराना १. "स्थिति'कग २ "कियामन्यफल' ·१५४ काव्यमाला । गम्यैव सामर्थमवधायेंत वदोपजीव्यवाद्वाक्यं बलवद्भवेत् । न वेवम् । प्रत्युतावएतसामर्थ्यानां संनिहिवपठिताना पदानां सामर्यवशेन प्रयोजनकतया वैकनाक्यावावधारणम् । यावन्ति पदानि प्रधानमेकमर्थ प्रतिपादयितुं समर्थानि विभागे साकाहाणि भवन्ति वावन्त्येकं वाक्यं भवति । अनुष्टेयश्चार्यों मत्रे प्रकाशमानः प्रधानम् । सदनसादने चान तथाभूते । तथा च सदनप्रकारान.. समयः पूर्वभागः सादनप्रकाशनसमर्थः शेपभाग इति प्रतीताभ्यां तत्साम- योग्यां सुसेन श्रुतिद्वयेन दागेव तद्भागयोः प्रत्येकं विनियोगे सिद्ध तावतेव प्रकरणपाटोपपत्तौ समस्तमनस्यैकयाझ्यतावुदिरपसाप्यागासीभवति । लिङ्गेन याधात् । तथा समपि सामध्यं न श्रुत्यन्तरं फल्पयितुमर्हतीत्यर्थविप्रकर्षाद्वाज्य दुर्यलम् । तमात्रावान्तरवाक्यविरोधि लि नास्ति ता समवेतार्यकेनैकेन 'पदेन द्वाभ्यां निभिर्वा सहकयाश्यता पदान्तराणामपि सामध्यं विनियोजक- श्रुतिरल्पनानुकूलं कल्पयति । यथानव 'स्पोनं ते' इत्यादिमागामाम् । वाक्य- प्रकरणयोर्यया दसपोर्णमासमकरणे 'इदं द्यावापृथिवी दमभूत्' इत्यादिकः सूतवाकनिगदः पठितः । तन च 'इन्द्राग्नी इदं हविरजुपेतामयीवृधेवा महो. ज्यायोऽशातां अनीपोमाविदं हनिरजुपेसामवीवृधेता महोग्यायोऽयाताम्' इत्ययान्तरवाक्यद्वयं श्रूयते । तन पौर्णमास्यामिन्द्रामी न देयते इति लिहा- सरपदमपनीयते । अमावास्यायो तु समवेतार्थत्वात्तरप्रयुज्यते । स संदि इते-दामिपदकयाश्यमापनानि भनीवृधेतामित्यादिपदानि समापनेपान्ययया प्रयोचप्यान्थेयेति । वत्र प्रकरणाप्रयोगः प्रतिभाति । असमयेवावया देवता- मानसमापनयनात् । याक्यात्तु मान्यपनेयानीति प्रतीयते । येन सह यदेक. वाश्यताप सेन सहय वदपनयनौचित्यात् । तदनपोर्विरोधः । ता प्रकरण- मेयासंबन्धप्रतिपादकम् । मानस पटवावारछेपभागः प्रयोकम्य पति पूर्वपक्षे सिवान्तः । प्रकरणं विनियोग्यस्वरूपसामर्पमनपेक्ष्य न विनियोजकम् । येनवं भवेत् । किंतु सरपेक्षमेय । फयमन्पया 'पूष्णोऽहं देवयापया प्रजया पशुभिध अनिषीय' इति सानुमप्रणमत्रं सदेयपारिरहिणोदंशपोर्णमासपोर्न सिनियुके। 'तिप पोपसदा साहस द्वादशाहीनस' इत्या धकाह विधेयसो. रिशेषगवारा विशिष्टनिर्वासप्रशाशकत्वाश्था रामसमत्रस निर्यापाहत्वं न तु निर्व पानीलेतावन्नास तयाखः । रशन्वे निर्वापरूपास्यादेवयाश्यत्वनिर्णयः । यह सदनयादनयोरखपाययोमदादेख्वास्यत्वं याचित्तम् । प्रलैकशिवशादि- महायस्पोर निर्णयात् । मतो विमग्र विनियोगः पूर्वाशयोरिति विद्वान्तः । तपयकोरेपासतायसेन धामप्पस फस्पनीयापार । सत्तागस सदनाय- भैरानयामध्यस सत्यापित विसरियुधम् । सूज्याफेति । एकवाक- हो मिठण्मुगदते पर तारो मत्रसमूहः । प्रकरणादिति । इविम्च- सारपसामावासामाग्री समत्वातिर्थः । पूषेति । पूई. मानिरा.

·'अब ५ उल्हासः] काव्यप्रदीप:। मयागस्वरूपे साढे ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसत्ता न बोधयति । सा पुनर्वहु- दिवसविधेया सोमयागरूपाहीननामकतुविशेष नीयते । ख को इत्यनुशासनात् । स्वरूपालोचनायां तु श्रुत्या लिझेन वाक्येन वा झटिति प्रवृत्तिकैन यद्रूपमपनीयते यद्वान्यन नीयते तद्विहायावशिष्टेन प्रकरणाकाङ्क्षा पूर्यते । यत्र तु विरोधिश्रुत्सादिक नास्ति वन प्रकरण विनियोजकम् । यथा- 'समिधो मजति' इत्यादिवोधितस्य समिधादे । मन तु यथा लिनेनेन्द्रादि- भागोऽपनीयते तथा वाक्येन वच्छेपभागोऽपीति छ पश्चात्प्रवृत्तिकस्य प्रकरण- स्यावकाश । न च वथात्वमस्यासिद्धम् । यतो वाक्ये पदाना सबन्ध प्रत्यक्षसिद्ध । प्रकरणे त्वाकाङ्क्षावशावल्पनीय । तथा च धाक्ये प्रथममेवा- भिधानसामयं कल्प्यते ततस्तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति तुनीय कालो विनियोगस्य । प्रकरणेन तु प्रथम वाक्ययो संवन्ध कल्प्यते तत सामर्थ्यमय श्रुतिरथ विनियोग इति चतुर्थ काल । ततो वाक्याप्रथम शेषभागस्थापनये सिद्धे क्लप्लापि श्रुतिरकिंचित्करी । चाफ्यविरोधादिति । प्रकरणस्थानयोर्यधा- राजसूयस्य प्रधाननानाकर्मात्मकस्य प्रकरणे प्रधानादभिषेचनीयादनन्तरं शौन. शेपोपारथानमानातम् । तत्र कि समस्तराजसूये तदङ्गमाहोखिदभिपेचनीय- - वत्यमनुमन्त्रणात्य मन्त्रम् । यागमनु पश्चा मन्त्रण प्रकाशन मिति तदर्थं । उपसत्ता- मिति । उपसनामका इष्टिविशेषा । साहस्साझा सहितस्यैकाहस्य ज्योतिष्टोमस्या तत्सन्धियागाना समूहोऽहीन । विशेपमिति । सत्रसज्ञकयागभिन्नमित्सर्थ । सत्राणां भागसमूहरू पत्वेऽप्यहीनसज्ञवाभावात् । एकवचनमहीनत्वसामान्यामि प्रायम् । द्विराननिरानादीना बहूना तथात्वात् । श्रुत्येत्यहीनोदाहरणे तनाहीनश्रुस्या द्वादशत्व ज्योतिष्टोमादपनीय द्विराजादी नीयते । पूषानुमन्त्रण च पूषयागे लिन नीयते । प्रकृते तु पूर्णमास्यां लिङ्गेने दामिपदमपनीयते। वाक्येन च तदेक्वाक्यतापन 'इद हपि' इत्यायपीति चोध्यम् । समिदिति प्रथमप्रयातनाम । तथात्यमिति । पथात्पत्तिकत्वमित्यर्थ । तथा चेति । वास्य इत्यस्य विनियोजके सतीति शेप । प्रथममेव पदाना सममिव्याहारमकल्पयित्वैव । अभिधानेति । इदं हविरित्यर्थ- विशिष्टेन्द्राग्निदेवताभिघानसामर्थ्यमित्यर्थ । श्रुतिरिति । इद हविरित्यादिनेन्द्रा- मिदेवताप्रकाशनीयेसेवरूपेत्यर्थ । प्रकरणे तु विनियोगके सतीति पूर्ववत् । पास्ययोरिन्द्रामीपदसहोचरिनेर इविरित्यग्नीपोमाविदमिसनयो सबन्धी विशिष्ट- कार्थप्रतिपादकत्वरूप । ततस्तव सामर्थ्यम् । तत इद हविरित्यादिना दर्शपूर्ण- नाकपकाएं दृष्ट्वा दृष्टरूप यथासभव फर्यादिति श्रुतिकल्पन तया च विनियोगबुद्धिरिति विप्रकर्ष इत्यर्थ । अपि मनाक्षराणा श्रवणमानेण प्रकरणापूर्णमासाहत्वप्रतीतेर- भिधयेव तिवाक्यलिङ्गादिकल्पनाया अप्रमतेन दौर्बल्य वाक्याप्रकरणस्य परमते भवेदिति ज्ञेयम् । एवमग्रेऽपि नानाति । इष्टिपगुमोमयागामवस्येसर्थ । अभि- पेचनीयाख्य सोमयाग ।शुन शेपो नाम ऋषिपुत्र तस्योपारयानमानात पठित शीन शेफमाख्याएयतीति । शुन शेफ लि हरिचन्द्रपुत्रेण पुरुषमेधार्थ पशुत्वेन गीत । । - ·,काव्यमाला। . मात्र इति संदेहः । तत्र प्रकरणस्य बलवावात्सर्वाङ्गतादगम्यते । स्थानस तु बलवत्वेऽमिपेचनीयाङ्गता । तदनयोर्विरोधः । यद्यप्याकासासत्योरुभयोरपि तुल्ययलता अयमेति पुनो राज्ञः' इत्यादौ 'गामानय', 'प्रासादं पश्य' इत्यादा- बुमयविरहेणान्वयायोधात् । तथापि विनिगमनाविरहादुभयोस्तुल्यबलत्वाच विकल्पेनाङ्गतास्स्विति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । आकाड्डासंनिधी द्वे अपि विनियोग- प्रयोजिके इत्युभयसंमतम् । राजस्ये च कयं स्यादित्याकासा क्षत्रियस्थ प्रति यावदनुवर्तते । संनिधानं च प्राकरणिकत्वेन सर्वदा बुद्धिसंनिहितत्वादस्त्येव । अभिपेचनीये च सत्यपि संनिधाने आकाड्डा उत्थाप्या । तया च यदोस्थिता- काबेन प्रकरणेनैकवाक्यत्वं कल्पनीयं तदा संविधानादाकासोत्थापनम् । तथा चैका सामर्थ्यकल्पनं श्रुत्युनयनं विनियोगः । अपरनकवाक्यताकल्पनं साम- योनयनं श्रुतिकल्पने विनियोगश्चेत्यर्थविप्रकर्षारस्थानस्य दुर्वलस्वारप्रकरणेन सर्वत्र राजसूये शौनःशेफोपाख्यानस विनियोगो न सु विकल्प इति । स्थान. समास्ययोथा-दर्शपौर्णमासमकरणे पौरोडाशिकसमाख्याते काण्डे साहाय्य- क्रमे 'शुन्धावं दैव्याय फर्मणे' इति मन्त्रः श्रूयते । च प्रकरणादर्शायः । वथारवं च तस्य समवेतार्धरवेनौचित्याकस्यचिच्छुन्धने विनियोगाद्भवेत् । शुन्ध- म च वरुणाय स्वस्थालम्मे क्रियमाणे तं तुष्टाव । स चैनं ररक्षेत्युपाख्यानखरूपम् । ननु स्थानस्यासत्तिरूपस्याकावारूपप्रकरणालमत्त्वमसंभवि । द्वयोरप्यन्वयबोधहेतु- त्याविशेषात् । अत. कथं स्थानादमिषेचनीयमानाइत्वपूर्वपक्ष इत्यागरते यद्य- पीति । अयमेतीत्यादौ पुत्रपदायेंन जनितान्वयवोचत्वेनाकाहाविरहान्न राज्ञः पुरुषा- बयवोधः । गामित्यस्य चासत्त्यभावान पश्येत्यनेनान्वयवोध इत्यर्थः । समाधत्ते- तथापीति । अन्यतरस्वारस्यत्यागाडीकारयोर्विनिगमकाभावात्सायरले चामिरे- चनीयसंनिधिस्वारस्यमतापत्तेरनिवनीयमानाङ्गत्वे च प्रकरणस्वारस्पतापतेषम. यानुप्रहाय विकल्पेनानत्वं भवत्तिति पूर्वपक्षाशय इत्यर्थः । कथं स्यादिति । राज- सूर्यन सायज्यं कथं स्यादिस्याचा सर्पः । क्षनियस्य धृतिर्नाम सोमयागविशेषस्व. त्पर्यन्तमित्यर्थः। पविनाख्यसोमयागादारभ्येति योग्यम् ।उत्थाप्येति । ममिपेचनी- यत्वेन साराग्यसाधनत्वस्य शब्देनानुस्तेन रूपेणेतिकर्तव्यताकासा न सिदेत्यर्थः । उत्थितेति । राजस्यत्वेन रूपेणोत्थिता माझाहा यस्य तेन प्रकरणेन । सदतयागसमूहेनेलः । एका प्रकरणे । अपरन स्थानस्थले । मन पूर्वपक्षे पवित्रा- स्वसोमयागे समूहान्तर्गवे यस्मिन्पक्षेऽत्वं तदा तद्विरनापतिदेशतः प्राप्तिः । यदा न फेवराभिरेरनीयावं तदा पविनार ययागानहत्वातद्विगृनो नातिदेशातः प्राप्तिरिति प्रयोजनं हेयम् । सासायं दविषयसी । तयोः प्रमे समीपस्थे । पीरोडरोति । पुरोदारासंबन्धीनि पौरोटाशीनि पात्राणीसाहल तत्सानानि प्रतिमागावं समाख्ययोगमिलतिशयार्यमीशायस्पनम् । वस्तुत. पुरोगाराम- विस प्रतं असं पारोगतिमिलेर प्युपत्तिः । अन्यथा पानासंगन्धिमत्राणा दत्यमाझ्या न सारिस्यूयम् । अत एव निशान्ते पुरोटासमन्त्रविशेषयोः ·। नाव ५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १५७ नीय धान्न द्वयमुपस्थितम् । साहाय्यपानं पुरोडाशपानं च । सत्र समाख्या- वशारपुरोडाशपात्रशुन्धने विनियोगः प्रतिभाति । स्थानयशात्तु साबाय्यपाना- णाम् । तदनयोविरोधः । तत्र पूर्वपक्षः-पौरोडाशशब्देन पुरोडाशसंबद्धान्यु- च्यन्ते । तान्यधिकृत्य प्रवृत्तं काण्डं पारोडाशिकमिति । अतः समाख्या श्रुतित एवं साक्षाद्विनियोजिका । झमस्तु प्रकरणाधुन्नयनद्वारा तथेति समाख्या बलव. तीति । सिद्धान्तस्त-पौरोडाशिकपदं न पुरोडाशमनविशेषयोः संवन्धमाह कि तु पुरोडाशविशिष्टं काण्डम् । वैशिष्ट्यानुपपत्या तु संवन्धस्तत्र कहप्यते । सोऽपि न शेपरोपिभावः किं सु संबन्धमानम् । तद्द्वारेण तु मनभेदस्यापि वदनुमानम् । तथा च समाख्ययापि क्रमादिकमुक्षीय विनियोगो न तु श्रुत्यैव । एवं च समाख्यया क्रमोऽनुमेयस्तेन प्रकरणं तेन वायं तेन लिङ्ग तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति समाख्यायां पष्ठः कालो विनियोगस । स्थाने तु क्रमः प्रत्यक्ष एवेति न कल्पनीयः । तथा च तेन प्रथमत एव प्रकरणमनुमेयं तेन च वाक्य तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति पञ्चमः कालः । तस्मादविप्रकारस- माख्या स्थानतो दुबैलेति न पुरोटाशपात्रशुन्धनेऽस्य विनियोगः । कथं तर्हि काण्डस्य पौरोडाशिकसंज्ञा । पुरोटाशसंबन्धिबहुमन्नघटितरवादित्यवेहि । सदयं निर्गलितोऽध.- 'एकद्विनिचतुष्पञ्चवस्स्वन्तरपकारितम् । श्रुत्यर्थं प्रति वैपम्यं लिझादीनां प्रतीयते ॥ भाधिकव श्रुतिनित्यं समाख्या वाध्यते सदा । मध्यमानां तु बाध्यत्वं याधकरवमपेक्षया ।' इत्यलमतिविस्तरेणेति प्रकृतमनुसरामः ॥ पूर्वोक्त इपुदृष्टान्तो वैषम्यादनुपपक्षः । तथाहि तन्न वेगन्यापारश्च स्वरूपमत एव जनकतया दीर्घदीर्घतरस्वं संभवति । भभिधायास्तु ज्ञातया एवानुकूल- स्वायत्यनिष्ठतया चाज्ञानादित्यन्विताभिधानवादेऽपि निःशेप-' इत्यादी विधे. यद्यरवमेवेति स्थितम् । किं च यदि वस्तुगत्या पदार्थान्तरेण योऽन्वितः संबन्धेऽमिधानमेव , निरस्य पुरोडाशविशिष्टकाण्डस्याभिधेयत्वमाह-किं त्विति । 'सर्वत्र यौगिक शब्दैव्यमेवामिधीयते । नहि सवन्धवाच्यत्वं संभवत्यगौरवात् ।' इति वार्तिको तरिति भावः। संवन्धस्तप्रेति । अयमेवोपस्थापकतया स्थानपदार्थः। मन्त्रभेदस्य शुन्धध्वमित्यादिमत्रविशेषस्य । वस्त्वन्तरपेति । श्रुत्सर्थ विनियोगं प्रत्येकादिसख्या वस्तुव्यवधानप्रयुक्तं लिशादीनां वैषम्यमर्याछुलादिभ्यः प्रतीयत इति योजना । अपेक्षयेति । पूर्वापेक्षया बाध्यत्वम् । यथा लिअस्य शुलपेक्षया वाक्या. पेक्षया तु बाधकरवमित्यर्थः । विधेरिति । तस्यान्तिकं न गतासीति वाच्यनि- धविपरीतस्य गतासीति विधिरूपस्यार्थमित्यर्थः । नन्वभिधाव्यापारस्य दीपांदी- घेतरत्वोक्त्यैवेतरसहकारिसापेक्षत्वावगमाच्छुत्यादिपूर्वपूर्वसापेक्षतयेव लिलादेवधिक- स्वामीकारासोक्तसूत्रविरोधः । तात्पर्यविषयः शब्दाभिधेय इति च सामान्यतः १४ ·१५८ काव्यमाला। सोऽभिधयोपस्थाप्यत इत्यन्विताभिधानं तदावश्यं व्यञ्जना स्वीकार्या । अन्यथा 'रचि कुरु' इत्यादिशब्दस दुष्टत्वं न स्यात् । दुष्टिहेतोरसम्यार्थोपस्थितेस्तना- भावप्रसङ्गात् । तदर्थस्यान्यानन्वितस्वात् । किं च वाच्यवाचकभावातिरेकी व्यङ्ग्यव्याकमाव इत्यवश्य काव्यज्ञदृष्ट्यापि स्वीकर्तव्यम् । अन्यथा कष्टस्वादयो. ऽनित्यदोपाः असाधुत्वादयो नित्यदोषा इति विभागो न स्यात् । वाच्यस्या- विशेपेण कष्टरवादीनामपि सर्वत्र दुष्टत्वस्यादुष्टावस्य वा प्रसङ्गात् । व्यञ्जना- म्युपगमे तु व्यञ्जनीयस्य यहुविधत्वेन रौद्रादौ म्यगयेऽनुकूलत्वं शृङ्गारादौ तु दुष्टस्यामिति युज्यते विभागव्यवस्था । एवं पर्यायेपु मध्ये कस्यचिदेव कुत्रचि. काव्यानुगुणत्वमित्यपि व्यवस्था न स्यात् । दृश्यते चासौ। यथा-'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः।' इत्यादौ न पिनाक्यादि. पदमनुकूलम् । किं तु जुगुप्साव्यक्षकतया कपालिपदमेव । ननु द्वयमप्येतद- युक्तम् । व्यङ्ग्यत्वेनाभिमतस्य वाच्यत्वस्वीकार एवानुकूलत्वप्रतिकूलत्वयोर्व्यव. स्थोपपत्तेरिति चेत्, नाभभिधास्वीकारे संकेतग्रहं विना तदनुपस्थितिप्रसङ्गस्यो. करवात् । किं च काव्ये शाखे वा वाच्यव्यङ्गययोः प्रतिपत्तिहेतुव्यापारमेद. निबन्धनो मेदोऽवश्यं स्वीकर्तव्यः। वैधHदर्शनात् । वाच्यो यर्थः सर्वरेक एव प्रतीयत इति नियतः । यद्यस्तु वक्तृप्रकरणादिवशादनियतः । तथा हि 'गतोऽस्लमर्क' इति वाक्ये रोज्ञः सेनापतीन्प्रति शत्रूणां हटेनामदनावसर इति, दूतीनामभिसारिकाः प्रति अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सरया वासकसनां प्रति प्राप्तप्राय प्रेयानिति, कर्मकरस्य सहकर्म कुर्यतः प्रति कर्मकरणानिवर्तामह इति, भृत्यस्य धार्मिक प्रति सांध्यो विधिरुपफम्यतामिति, आप्तस्य कार्यवशेन पहिर्गच्छतः प्रति दूरं मा गा इति, गृहिणो गोपालकं प्रति सुरमयो गृहं सतग्रहाल तदप्रहदोषः । अत एव नि शेषेत्यादौ तदन्तिकमेवेति विधी तात्य. यांदभिधैव । प्रायमिकार्थस्तु न मुख्यतया तात्पर्यविषयः । किं तु विध्युपायतयैवेति न तन्मात्रेण वाक्यपर्यवसानमित्यतो दोपान्तरमाह-किं चेति । अन्यानन्वित. त्वात्तत्त्वेनातात्पर्यविषयत्वात् । नन्वतात्पर्य विषयाननुभावकत्वेऽप्यसभ्यार्थस्मरण- मात्रण दुटरवोपपत्तिरत आह-किं चेति । अयं भाव-व्यजनानभ्युपगमे दोपाणां वाच्यार्यधीप्रतिबन्धकत्वेन वाच्यार्यापकपकस्वेन वा यथायथं दोपत्वं वाच्यम् । तथासति वाच्यार्थस्य सर्वनैकरूपत्वाच्छृङ्गार इव देऽपि दुष्टत्वं स्यात् । अदोपत्वे सारेऽपि तथात्वं स्यात् । रतिक्रोधादिव्यायमेदेन तु प्रतिकूलत्वानुकूल- ताभ्यो व्यवस्योतलिदि । मनु सिंचेत्यादिलोक दोपद्यमयुकम् । व्यापरवेना- भिमतस्यौजोगुणादेर्मया वाच्यत्वस्यैवाभ्युपगमेन रोदादावदोषत्वस्य शशारादौ दोष. वस्य चोपपत्ते । एवं कपास्यादिपदस्यापि व्यत्यावेन भवदभिमताया जुगुप्साया पाच्यत्वम्यवाहीचारानुकूलप्रतिकूलत्वानुपपत्तिरिति पारते-नन्विति । सेनापती- १.राक. २.'गन्ना.

·५ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। प्रवेश्यन्तामिति, दिवसेऽतिसतप्तस बन्धून्प्रति सतापोऽधुना न भवनीति, भापणिकानां भृत्यान्प्रति विक्रेयवस्तुन्नि सहियन्तामिति, नायकागमनप्रस्तावे प्रोपितभर्तृकायास्त कथक प्रति नागतोऽद्य प्रेयानिति, एकस्यैव वा बत्तुर्वहून्प्रति तत्तरप्रकरणेवशादेवमादिरनवधिव्यङ्गयोऽर्थ प्रकाशते । वाव्यस्तु सर्वान्प्रत्यवि शिष्ट एव । ननु नैतद्वाच्यवैधर्म्यम् । नानाधसैन्धवादिपदे नानाविगतिदर्श नादिति चेत्, न । एकवाक्यवर्तिनस्तस्याप्यर्थैक्यनियमात् । यदने वक्ष्यति- 'लक्षणीयार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थपदाभिधेयवन्नियतत्वमेव' इति । तथापि यन लवणाधिकारिण प्रति सकलस्वामिन 'सैन्धवमानय' इति पदप्रयोगस्तता नियतत्व दुर्वारमिति चेत्, न । तारपर्याज्ञानात् । न घन सवैवाच्यै सम सर्वव्यङ्गयाना भेद प्रतिपाद्यते । किंतु 'गतोऽस्तमर्फ' इत्यस्य वाच्यव्यङ्ग्ययो । तथा च तद्वाच्यस्य नियतत्वम् । तदर्थपुरस्कारेणेव सर्वेपा व्यङ्ग्यस्यापि प्रतीते । तदय नियतरवानियतत्वरूपविरुद्धधर्मससर्गोऽभिहित । एव विलक्षणस्वरूप. कालादिभेदोऽपि भेदको द्रष्टव्य । वैधयंसरवेऽपि यद्यभेद स्यात्तदा नीला मीलादेरपि न चिनेद स्यात् । चैधर्म्यस्याविशेषात् । यदुक्तम्-'अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यास कारणभेदश्च' इति । सुप्रसिदश्च तत्र तत्र स्वरूपभेदे मेद । तन नि शेप-' इत्यादी, 'मात्सर्यमुरसार्य विचार्य कार्यमार्या समर्यादमुदाहरन्तु । सेन्या नितम्या किमु भूधराणाभुत सरलेरविलासिनीनाम् ॥' इत्यादी । . प्रतीत्यादि प्रत्यन्तेषु सर्वेषु वाक्ये इत्यस्यान्वयो द्रष्टव्य । तरकथ प्रति नायकाग मनकथक प्रति । अयमेवेति । विरुद्धधर्मस्याध्यास आश्रयत्व यद्यमेव मेदो न ततोऽन्य इति प्राचीनानां केपाचिन्मतम् । यदिति सामाये नपुसकम् । अयमेवेति विधेयाभिप्राय पुस्त्वम् । 'सा वैश्वदैवी' इतिवत् । तथा कारणमेदो भेदस्य विरुद्ध- धर्मरूपस्य हेतु । खरूपमेदोऽपि निषेधरवविधित्वादिरूपविरुद्धधर्मे सति भेद सुप्रसिद्ध । सर्वेषा प्रतीतिविषय इत्यर्थ । खरूपमेद इति । विरुद्ध योध्य तावच्छेदक रूप तद्रूपो मेद इत्यर्थ । वरि प्रतिश्लोकवतार । आश्रयो निमि त्तम् । पदेति । पद च शब्दैकदेशभूतकालादि च तदर्थ । शब्दार्थो वर्णा सप १ 'प्रकरणादि ख २ 'हे आर्या विद्वास , भूधराणां पवतानां नितम्वा मध्य भागा विमु सेव्या भजनीया उत सरेण कदर्पण सरा सितयुक्ता या विलासिन्य प्रमदा लासा नितम्दा कटिप्रदेशा सेन्या इति सशये मात्सर्यमेकतरपक्षणेतरवासूयामु साय त्यक्त्वा मयि वा प्रश्नोत्तरपरिश्रमदानामात्सयमपहाय विचार्य न स्ववहेलनया समयाद मयादासहित यथा स्यात्तथा । सप्रमाणमिति यावद । कार्य कर्तव्यमुगाहरतु । सयुक्तिक थपलियर्थ । विम्विति उतेति च संशयार्थक सप्तम्यन्तम् ल द वदन्तु' इति पाठे निधात्यघ्या हृत्येद कोटिय निर्थाय वदन्वित्यर्थ । उत्तरार्धमार्योत्तरलेन स्यावाणानां स्वभिप्राय न विभ । अत्र वाच्य संशय । व्यासस्तु शान्त कार्यन्यतरगत निश्चय इति स्वरूप लक्षण्यम्' इत्युदाहरणचदिकासक्षेप ·१६० काव्यमाला। 'कथमवनिप दो यलिशातासिधारा- दलनगलिवमूनां विद्विषां स्वीकृता श्रीः । ननु तव निहतारेरण्यसौ किन नीता त्रिदिवमपगताङ्गैर्वल्लमा कीर्ति रेमिः।" इत्यादौ व स्वरूपमेदः। प्रथमे हि वाच्यो निषेधरूपो व्यङ्गयस्तु विधिरूपः। द्वितीये वाच्यः संशयरूपो ग्यङ्गयस्तु शान्ते शृङ्गारिणि वा धकार तदुरितक- कोटिनिश्चयः । तृतीये बाच्यो निन्दारूपः । प्रतीयमानस्तु स्तुतिरूपः । कालमे- दस्तु सर्वत्र । पूर्व हि वाच्यः प्रतीयते पश्चातु व्यङ्ग्य इति वाच्यस शब्दमान. माययः। प्रतीयमानस्य तु पदशब्दैकदेशीभूतकाकादितदर्थवर्णसंघटना इत्या- श्रयमेदः । वाच्यस्य व्याकरणकोपादिमानेणावगम प्रतीयमानस्य तु प्रतिमा. नैर्मल्येनाप्यधिकेनेति ज्ञापकमैदः । वाच्येन म्युग्पन्नमात्रस्य प्रतीतिमात्रम् । अन्येन तु विदग्धपदवाच्यस्य सहृदयस्य चमारकृतिरिति कार्यभेदः । 'गतो- समकः' इत्यादी दर्शितनयेन पाच्य एकः। भवीपमानस्तु नानेति संरपाभेदः । 'कैस्स व ग होइ रोसो दद्दूण पिआएँ सव्वणं अहरम् । सममर पहमग्याइणि वारिसवामे सहमु एहिम् ॥' टना रचना घेत्यर्थः । काकोर्वन्यात्मकशदविकारत्वात्तदेकदेशत्वम् । एवं प्रत्य- यादिरप्येकदेशो योध्यः । कस्सेति । 'कस्य पा न भवति रोपो दृष्ट्वा प्रियायाः सनगमपरम् ॥ सघ्रमरपमाप्राणशीले वारितवामे 'सहखेदानीम् ॥' सखी नायिका । १. 'हे मवनिप अवनि पानि रक्षतीति तयाभून राजन्, यद्विषां श्रीदाणा लक्ष्मीः सोयना गृहीता तत्तसादेतोपों एव. कथं युक्त रति शेषपूरणेनान्वयः । दोऽयं' पति पाठे स्वीकृतेऽय दर्पः क्यनिति संबन्धः । कयंभूताना विदिपाम्, निशातया दीदा- यासिधारया यइलनं दैदन तेन गरिताः पतिता मूर्धानो येषां तादृशानाम् । कथम शुको पंखवार नन्दित्यादि । नन्विति यत इत्यर्थे । यतो निहतारमारित मनोरपि तव बधमा प्रियासौ प्रसिद्धा कीर्तिरेभिरिमिः किं त्रिदिवं वनं प्रति न नीना । अपितु मानवेत्यः । की, अपगताहै। हीनारित्यर्थः । तथा च जीदत्येव त्वयि त्वदल भारा होनार शत्रुभिरपहरणादयोऽनुचित इति निन्दामुडेन स्तुती पर्यवसानायाजस्तु विरलकारः । अत्र निन्दा बाच्या रसुतिर्मोति सरूपमेर' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.. २. 'करसेति । परपुरुषसण्टिनापरनया बुपिडे प्रोप्यागते पस्यो सख्या निरपराभवगो. नाय प्रदारणोचिरिपम् । वारिता मभरदशनपर्यवसायिमभ्रमरपामा निधुवनं च माया इति निवारितानि वामा निवारिताचरणाप्रतिकूला । सरस्टेसनन्तरं पत्थर्ग- जनरल शेष. । सानीमविचारवसायामुग्नाविकासनिधौ च । तदा सबै मुसायासोर पुनः रानिति माप ! पत्र पाच्यास सोया ससी विषय, म्यहास तु सन् । अमरतोऽयं मयो न तूपातिकत रवि तं प्रति बोपनाव । मनो विनयभेदः ।। एसदरमपन्द्रिहासोप.

·३ ५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। इत्यादी वाच्यार्थस संयोध्या सखी विषयः । स हि याच्योऽर्थः श्रोतुय- वतिष्ठते । प्रतीयमानस्य तु अमरेणास्या अधरः खण्डितो न सूपपतिनेति सरकान्तः । ममैवं वेदाध्यमित्यस्य प्रतिवेशिनी । इदं मया समाहितं पुनरेवं स्वया न विधेयमित्यस्योपपत्तिः। एवं सपश्यादिविपयोऽपीति विषयस्य भेदः । एवं स्वरूपादिभेदादवश्यमहीकर्तव्यो वायव्यङ्ग्ययोर्भेदः । किं च वाकया. कयोरपि वैधम्यानेदो वक्तव्यः । यतो वाचकस्स संकेतितार्थापेक्षा । संकेतित एवं बऽभिधा प्रवर्तते । म स्वेवं व्यकः । अन्यत्रापि ग्यअनया प्रत्यय जननात् । यञ्चोकम्-'तारपर्यविषये शब्दः प्रमाणं' इति तदितोऽप्यनुपपनम् । यतो व्ययस्य वाच्यताभ्युपगमेऽपि नानायन्यायेन वारपयांदेव नियमो याच्यः। भन्यथा सर्वन सर्वव्यद्यप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथा च यत्र 'वाणीरकुटा-' इत्यादी ग्यायप्रतीतावपि वाच्य एवं चास्त्वविधामस्तत्र तारपयोविषयो न्यायोऽर्थः कथं प्रतीयेत । 'परपरः शब्दः' इत्युक्तमते तु सुतराम् । एतेन 'तारपर्य मेय व्ययमतीसो व्यापार' इत्यपि निरस्तम् । तस्मात्तापर्यमभिधा या न प्रतीय- मानेऽर्थे व्यापारः । नन्वस्तु लक्षणा । नहि पाप्यवतश्योऽपि म्पपस्थिती विशेपव्यपदेशातुर्वा । यतः 'रामोऽसि सर्व सहे' इत्यत्र रामपदेन सर्षदुस- भाजनस्वम्। 'प्रेत्यारयानरचेः कृतं समुचितं श्रेण ते रक्षसा सोर्ट तच तथा स्वया कुलजनी धसे पपोरी: शिरः। उपपतिजारः । इतीति । इलस्य प्रतीयमानस्येत्यर्थः । सत्कान्तसस्था नायिकायाः पतिः । सपत्यादिरिति । प्रियामा एवं दर्शने रोपो नाप्रियाया इदि म्यायस्थ विषय इत्यर्थः । स्वरूपादिमेदादिति । तत्प्रतीरित्ययः । ननु हास्यवेधण सन्देऽपि विदिः । नानात्वार्यान्तरसंक्रमितवाच्यालन्तविररहतवाच्यत्वाम्दार्था- न्ययव्यतिरेकानुविधायित्वप्रकरणादिसापेक्षत्वादिलक्ष्यसाधर्म्यम्य म्यापि यत्वा- दिति गाते-न विति । भन्यनापि म्यन्यत्वाभिमऽपि भाऽपि । सम्माद. मियादन्यो मपिर्लक्षणा सया मार्गणं प्रचारानं यस स इवः । प्रारणारी. सारिपदेन पफारिवशिष्टापरिप्रहः । नियतत्यमेवेति । एसस्मिन्वाश्य इति १.प्रन्याख्यानरूपे सो प्रति राममोक्तिहे प्रिये, मारतोपनाकी रोपनम् । प्रचारपाने निराकरणे पिसाः ! परापा रत्यौ । तेरी रससा राबगेन समुचित योग्य कर्म म् । यता सोपा इटली चनो म उन हिरो परे । सपनीमा । अन्दा समानेन मप्रीम पोरामेन पा रोग्य परिर बोन सम्मान दिया भूरेन । पुनः किन, संपत्यमा दरवा At दुरीमा पर तीसरा. सम्वारा दरम्यान हाधित शानिन सम्पनीमा की महारशारमन्दियसर.

·१६२ काव्यमाला। व्यय संप्रति विश्रता धनुरिदं वयापद साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं म्णः प्रिये नोचितम् ॥' इत्यत्र कातरत्वम् 'रामोऽसी भुवनेषु विक्रमगुणैः-' इत्यान सरदूषणादिह- न्तृत्वं च लक्ष्यते । मतो रामपदस्य लक्ष्य एपानेको भवति । भान्तरमऋमि- तवाच्यादिविशेषज्यपदेशहेतु भवति । एवमन्यत्रापि स्यात् । तमम्-- 'माक्तमार्गस्वदन्यः' इति । लक्षणीयविदशेपायगमश्च प्रकरणादिसापेक्षेण शस्या- यन स्यात् । मतो नास्त्यतिरिक्त प्रतीयमानः । मैवम् । लक्षणीयस्य नाना- त्येऽपि हि नानाधसैन्धवादिपदाभिधेयस्येव नियतस्वमेव । न खल्लनियत. संयन्धो मुख्येनार्थेन लक्षयितुं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिवोन नियत- संबन्धोऽनियतसंबन्धः संपद्धसंयन्वश्वेति तामरूपं सोदाहरणममे दर्शयिप्यते । किं च 'भत्ता एस्य जिमना-' इत्यादी विवक्षितान्यपरवाध्ये कयं रक्षणा। मुरयायाधाभावात् । ननु तत्रापि तात्पर्याधीनान्वयानुपपत्तिः । 'समिणो यान्ति' इत्यादाविवेति चेत्, न । लक्षणायां प्रयोजननियमात् । तस्य व च्यापारान्तरागम्यत्वात् । तदर्य व्यञ्जनास्वीकारे किं प्रथमतोऽपि लक्षणया । अय निरूढलक्षणायामिवान्यप्राप्यस्तु प्रयोजनानपेक्षेति चेत्, न । यथा हि संकेतग्रहसापेक्षाभिधा तथा मुख्याधयाघतद्योगरूदिप्रयोजनान्यतरस्य मुख्या. संकेतमहस्य च सापेक्षा लक्षणा । वरकथं रूदेः प्रयोजनस्य या भावे मवेत् । यतः संकेतमहसापेक्षात एवाभिधापुच्छमूता सेत्याहुः । किं च न लक्षणा- व्यञ्जनयोरभेदः । लक्षणामुपजीम्यातम्यापारात् । नापि लक्षणानुगवमेव ध्वन- नमिति वनेस्तछक्षणमिति वाच्यम् । अभिघोपजीवनेनापि भावात् । न च लक्षणाभिधोमयानुसार्येव । वर्णमात्रानुसारेणापि हि दृश्यते रसादिव्यञ्जना । न च वर्णमात्रेऽभिधा लक्षणा या । नापि शब्दानुसाउँद । विकसमतेकीनेत्रविमा- गालोकनादावपि प्रसिद्धः । तस्मादभिधालक्षणातारपर्यविलक्षणस्तरीयो वनन- म्यानद्योतनप्रकाशनादिपायो व्यापारोऽनपदनीय एव । तत्र 'भत्ता एत्य शेषः । व्ययस्य त्वेकत्रैव वाक्ये 'गतोऽस्तं' इत्यादावनियतत्वमुदाहृतम् । ननु लक्ष- णाप्यनियते कुतो न स्यादत आह-न खल्विति । सामीप्यादिनियतसंवन्धिन्येव लक्षणाश्रयणादिति भाव । लक्षणामुपजीव्येति । तथा निमित्तप्रयोजनयोरमे- दासंभव इति भावः । नापीति । लक्षणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वान्यजनस्य घने- यद्यस्य यननं तल्लक्षणमेवाझीकर्तुं युक्तमित्यर्थः । न चेति । तथा चान्यतरा• नुसारित्वनियमादन्यतरखरूपैव व्यन्नना न तु व्यतिरिकेत्यर्थः । वर्णेति । 'गर्भि वर्गान्यगा-' इति वक्ष्यमाणवर्णानो माधुर्यगुणद्वारा रसभावव्यजकत्वस्य वक्ष्यमाण- स्वादवश्य शक्तिलक्षणान्यतरभेदसिद्धारन्यत्रापि घ्यजनयैव योघसभव इत्यर्थः । ननु वर्णानामप्येकाक्षरकोपादितो वाचफत्वमस्लेवेसत आह-नापि शब्देति। व्यङ्ग्यं नियतसंवन्धादित्रयात्मकमुदाहरिष्यत इत्युक्तं तदुदाहरति-तत्रेति । निय- १'प्रथमयापि' स. २.'त्रिभागावरोकनादिगतत्वेनापि प्रसिद्धःख.

·५ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। निमजइ-' इत्यादी व्यङ्ग्योऽयो नियतसबन्ध । 'कस्स पण होइ रोसो-' इत्यादावनियतसवन्ध । 'नियतसमन्धत्व प वायव्ययप्रतीत्योरेक विषयता. रमकम् । प्रथमे तस्य भाव । पथिकरूपैविपयकत्वात् । द्वितीये तु तदभाव । सखीतरकान्तादिविषयभेदात्' इति केचित् । तन सम्यगाभाति । रक्ष्यस्थ नियतसबन्धत्वमेव, व्यङ्गयस्य तु तथास्वमन्यथारव चेति पूर्वप्रतिपादितस्स हीदमुदाहरणमिति रक्ष्यसाधारण नियतसवन्धरव वाच्यम् । न घोक्त तथा भवति । अन्ये तु 'प्रथमे सर्वेपामेव सत्यताप्रनीति , द्वितीये तु कान्तस्यैव सत्यतयान्येषां स्वसत्यतयेति नियतानियतसयन्धरवम्' इत्याहु । तदपि न मनोरमम् । यत एव वाच्यतीतेरेव सत्यावासत्यायप्रतीतिविपयरवरूप लक्षण्यमाप्रमुच्यते । न तु यद्यप्रतीते । तस्मानियतसमन्धरय तेन वाक्येन सह ज्ञाप्यस्वरूपसयन्धनियम इति युक्तमुपश्याम । सयद्धसबन्धो यथा- 'विचरीभरए रच्छी पक्ष दहण णाहिकमलम् । हरिणो दाहिणणभण रसाउलाशत्ति ढह ।' अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यारमकरवे तषिमील्नेन सूर्यास्तमय । से। पार्सकोच । सतो ब्रह्मण स्थगनम् । सस्सिन्सति गोपनीयस्यागस्यादर्शनेन नियंत्रण निघुवनाविलसितमिति सपद्धसन्धानि घोत्यन्ते। घेदान्तिनस्तु-"क्रियाकारकादिपुरस्कारेण गम्दाना प्रवृत्तिधर्मधाममावम- पुरस्कृत्य न समवति । धर्मधार्ममावा अपशगोषरो पा सामगोचरो या । । अपयस्य पाध्यत्वात् । नान्त्य । मझगो धर्मशून्यस्यात् । मत पद- नाथ तसंवन्धादिषु मध्ये । एक विषयतेति । एसेंबन्धिवप्रकारफेच्छाविषयत्वमि- वर्ष । न चोर मिति । लक्ष्यप्रवीतिस्थडे वाच्यस्य थापादप्रतीवेरिति भाव । तेन याश्येनेति । सदायिजयशने विषयत्वनियम इत्यर्थ । भोलादी यान निममतस्तद्वीप्यम् । अन्यस्याप्रतीते । स पेलादीत सर्वेशमेश्यामाप्रतीवेन तया नियम इति माव । यिवरीएति । "विपरीतरते समीप दृष्ट्वा नानि. कमलस्थम् । हरेदक्षिणनयन रखाकुल झटिति स्थगरि नियन्त्रण शारहितम् । कियाफारफादीति । आदिना सदिशेषणाना संमह । पुरस्कारेण तमोपमाण प्रतिवाक्यापकता । धमेति । अपुरलानाल कार शिपापवम्य विशेषणानां मेलानो रोपण सारस्कार। भाग्यवादिति । त्या प पलारिवाश्य बाधिता समिति भाप । धर्मशून्यत्यादिति । १ "विपरीत। मेन गुरसरसानाला गुल निरश्मिरमा । मगरपात एका सम्मान दरिन्नयनस गुमरन प्रिमिनरी शमयतेन प पधेन नपर्न समिमी पातानसारिrail र मान ररपतिमा ·१६४ काव्यमाला। पदार्थविभागमन्तरेणैव 'सत्यं विज्ञान' इत्यादिवाश्यमराण्उमेवाखण्डग्रझवाच- कम्" इत्यातिएन्ते । अतस्तन्मतानुसारेण प्रतीयमानेऽपि पाक्यस्य तिरे'त्यपि न वाच्यम् । यतो व्यवहारमार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पनावश्यमानीकर्तव्या ! व्यवहारे सेषां भहनयस्वीकारात् । यदि घ पदार्यकल्पनाविद्यादणायामपि नाङ्गीक्रियते कुतम्तहिं ज्युस्पसाव्युत्पविभागः, । वाक्यार्थ एव वारपत्र संकेतप्रहमाश्रित्येति चेत्, न । वाक्यार्थत्यापूर्ववेनानन्त्यात् । तत्र संकेत- महसाशक्परवात् । भविधामार्गतिरस्कारे च कममखण्डयोरपि याच्यवाचक- भावः । पारमार्थिकभेदाभावात् । तस्मासन्मतेऽपि विध्यादिव्याय एव । महिमभटास्तु-'न तावदसंबद्ध एच वाक्पायलीयते । सर्वस्मात्सर्वोपल- ब्धिप्रसङ्गात् । संघद्धाच्च व्यङ्ग्यव्याकमावो भवानियताइवतीति प्रतिबद्ध- रूपादेव भवतीत्युपेयम् । प्रतियद्धोऽप्ययों न स्वाधिकरणस्येनाज्ञाते व्यय प्रतिपादयति । सर्यन तत्प्रतीतिप्रसङ्गात् । एवं च घ्यायव्यक्षकभावोऽनुमेया- नुमापकभाव एव पर्यवसनः । यतो व्यासस्वेन सकलपक्षनिष्ठरवेन च सपक्ष- सत्यविपक्षासत्वपक्षसत्वलक्षणरूपयक्तो लिङ्गालिनिशानमेवानुमानम् । तदे- तदुक्तमनुमानं यत्तद्रूप इति वेनानुमानेनानुमित्या रूप्यते न त्वतिरिक्तया व्यक्त्येति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यङ्ग्यप्रतीतिः। तथाहि- 'भम धम्मिन बीसद्धो सो सुणओ भज मारिभो तेण । गोलाणइकच्छकुदङ्गवासिणा दरिमसीहेण ।' । अद्वितीयेन सत्यत्वादिधर्मशून्यत्वादित्यर्थ । इयं च तन्मते वाक्यमखण्डार्थवानक- मिति भ्रान्तस्य शङ्केति शेयम् । तैर्लक्षणाया एवानीकाराव । वस्तुवस्तु 'येऽप्याहु. इत्यादिवृत्तिप्रन्यो वाक्यस्फोटानीकर्तृवैयाकरणमताभिप्राय एव समन्जस । ग्रथाहु 'प्राह्मणार्यों यथा नास्ति कश्चिद्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये तयैव स्युरन. र्थकाः ॥ इति । अविद्यापदेत्यस्य च प्रक्रियादशापरित्यर्थः । तदप्युक्तं तैरेव- 'असत्ये वर्मनि स्थित्वा तत. सत्यं तमीहते' इति । असत्यतया च प्रक्रिया अवि- पापदेनोका । तत्पदश्रवणाच वेदान्तिमतमुक्तमित्यभिमान इति ज्ञेयम् । व्याप्त- वेनेत्यादि । व्याख्यभिचारितया सामानाधिकरण्यरूपत्वाद्विपक्षावृत्तित्वसपक्ष- तित्वयोर्लामः । रूप्यतेऽनुमापश्चत्वेन व्यपदिश्यते । न तु व्यजकतयेत्यर्थः । अमेति । 'भ्रम धार्मिक वितब्ध. स शुनकोऽध मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनि- १. 'व्यवहार' स. २. 'आनन्त्याच क. ३ 'ममेति । कुनुमायपच्याथै धार्मि- कपरिभ्रमणेन सण्डितसकेतायास्तनिराकरणायोतिरियम् । हे धार्मिक, विनन्धो निः- राहा संप्रम । घाम इति शेष। धार्मिकेति साक्षेपोक्तिः । परयोघातकस्य तत्वायो. गाव । कुत इल्लत गाह-सखा यद्भयादामे भ्रमण खतमासीदप पेन गोदानधोन कच्छ जलप्रायो देशम्तत्सन्धिनिकुञ्जयसिना दर्पयुकेन सिंहेन मारितः । वेनेति प्र.

·५ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। संकेतनिकेतनीभूतं गोदावरीवीरनिकों पुष्पावत्यादिहेतोः कदाचिरसंघरतो धार्मिकस्य शनिवारणायाविनयवत्या इयमुक्तिः । न निकुञ्जवासिसिंहकृतया श्वनिाया गृहे भ्रमणविधियांच्यः । स एव निकुलममणायोग्यतानुमिसे प्रभवति । यदीरभ्रमणं उत्तगयकारशनिवृष्युपलब्धिपूर्वकम् । निक्षेप सिंहोपलब्धिरिति ध्यापकविरुद्धोपलदधौ पर्षवप्सनाहमणस्य यापिका भय- झारणाभावोपलब्धिः प्रतीता । तद्विरद्धं यदयकारणं तदुपलव्धेः । यथा नान , उपारः स्पर्शो पढे । भनुमानं च-इदं गोदावरी निकुआं धमीरप्रमणायोग्यम् । सिंहववादिति । अनोच्यते-धमीरोरचीरस्वमावस अमणायोग्यश्वमात्र सायं वीरस्वभावस्य का विशेषौदासीन्येन तरसामान्यस्यैय या। आये प्यभिधारः। प्रमोर्गुरोर्वा निदेशेन मियानुरागेण निधिलाभादिशल्या या वारस्यापि सन अमणदर्शनात् । भत एवं नान्त्योऽपि | मध्यमे तु विरोधः । पादिरापा भपीरुपेयतया वा श्वतो विम्यतोऽपि मृगयादिकुदहटेन सिंहबोरी धीरस्य प्रमणा । किं च पक्षे सिंहसरायो न मानान्तरेणावधारितः। किंतु पुशली. घावयादवधारितः । न च सदचनं निश्वायकम् । अर्थेन सर्म संपग्धानियमात् । इस्यनिश्चयरूपा सिदिः । एवं नि शेषच्युत-' इत्यादौ चन्दनच्यवनादीन्युए. भोगग्यक्षकसयोपागानि न घवाल समाप्यानि । कारणासरतोऽपि संभ- यात् । अत एवान धामकार्यस्येनोपासानि । अतो नैकान्तिकाक्थमनुमान कुशवासिना दप्तसिंहेन ।' व्यापक विरुद्धो ध्यापकाभावः । प्रतीतेति । धनियत- भ्रमणहेतुत्वोक्त्या अर्याकरणभूताया भयहेतुवनिप्रत्युपलन्धे. कार्य प्रमणं प्रति व्यापकरवप्रवीतिरित्यर्थः । अत्र चौपलब्धिपदमुपलभ्यमानभय कारणाभावपरमनाल. म्यमानभयहेतुमतिव्यभिचारवारफ सेयम् । अव एवानुमाने सिंहदरवारिति हेत वक्ष्यति-यथेति । तुपारपर्शव्यापको हि दहिभेदसदभावे दहित्ये बक्षितादारभ्ये वा दुपारपर्धाभावानुमितिरित्यर्थः । अत्र च भ्रमणमयकारणामावयो पहचार- स्वनिधित इति पक्षसत्वम् । विपशामा ग्याप्तिग्रहादेर शतम् । व्यापा भाषस्य च भय सिंहपरपस्योत्तरार्धन निहापर्मल गृहीतम्मित्यूपम् । व्यभिचार इति । यपनीरभ्रमण तातदुपलभ्यमानमयधारणामापूसमिटि म्याप्तिरेयाशिदेति भारत एव व्यमियारादेव विरोध इति । यत्र गिह- सन सर्वम धमीरोरपि चौरस भ्रमणयोग्यतापरकामायामानाधिप. वामावारिसर्प. । ननु यम्प्युपलभ्यमानमीदभपयाणगामीप्रमणायोग्यनियुधे नोसदोष इति पेत्तवाह-किं पेति । पशे निमियनेति । अन्तानिया - पिन या मग गोमा पारे । भर म मिना मोरभारिस ... ..पनीर स...'टप'रा...'मा भारा बाग. स. ७. सामन्यात. ''ग.

·काव्यमाला स्यात् । ननु व्यक्तिरपि कयं तैरिति चेत् । अधमपदसाहित्यादिति यूमः ! असा. कमपि तरसाहित्येनानेकान्तिकताम्यतिरेक इति चेत् । मवेदप्येवं यंबधमरवं प्रमाणादवधारितं भवेत् । नरवेवमस्ति । व्यक्तिरपि कथं तारशाद्भवेदिति चेत् । विब्यूर्स । व्यञ्जनायो न व्याप्तेनापि पक्षधर्मताया निर्धारणमाम् । किंतु संभावितादप्येवंविधादेवंविधोऽर्थः प्रतीयत इति मूकीमव । " इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिगुणीभूतन्यमय संकीर्ण- निर्णयो नाम पयम उलासः ॥ पष्ठ उहासः। एवं गुणीभूतव्यङ्गयभेदे निर्णीते चित्रभेदं दर्शयितुमवसः । सन यद्यपि शब्दचित्रार्थचित्ररूपमेदद्वयं प्रथमोलास एव दर्शितं तत्प्रमेदाशालंकारममेदद- नेनैव प्रदर्शिता भविष्यन्तीति न किंचिदम्ति तत्र प्रदर्शनीयम् । तथापि प्रदर्शितभेदद्वयमेव तावदनुपपन्नम् । शब्दार्यालंकारयोरन्योन्यनरपेक्ष्येणानुपल. म्भात् । उपलम्भेऽपि योभयसाये तृतीयभेदप्रसादिति तदुपपादयति- शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्रधानतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशब्दयोः ॥१॥ शब्दार्थालंकारपोरेकैकमात्रायस्थान पुरस्कारेण न विभागः । किं तु प्राधान्य. पुरस्कारेण । तथा च न काचिदनुपपत्तिरिति मावः । ननु तथापि विभागोऽनु- पपम एव । यतः केचिच्छब्दालंकारमानं केचिचार्थालंकारमानमुरीचक्रिरे । वरकस्य मतमाश्रित्य विभाग इति चेत्, सन्त्येव केचिदुभयानीकारिणः । तथा चोक्तम्- 'रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यग्रहुधोदितः । न कान्तमपि निभूपं विभाति घनिताननम् ॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिकां च ध्युत्पत्ति पाचो वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ नस्यार्थे व्यभिचारदर्शनादित्यर्थः । अस्माकमपीति । अधमपदार्यालोचनेन हि चन्दनच्यवनादेः संभोगाङ्गजातीयत्वावगमान्न व्यभिचार इति भावः ॥ इति श्रीमत्त. त्खदुपाख्यरामचन्द्रभसूरिवरसूनुवैद्यनाथभकृतायो प्रदीपप्रभायां पञ्चम उल्लासः ॥ नैरपेक्ष्येणेति । परस्परासंकीर्णत्वेनेत्यर्थ । 'खच्छन्द-' इत्यादौ नद्यन्तरादा. धिक्यरूपत्र्यतिरेकस्य, "विनिर्गत-' इत्यादौ च ससंभ्रमेन्द्रन्द्रुतेत्यनुप्रासस्यापि सत्त्वा- दिति भावः । नतु 'तारतारतररेतैरुत्तरोत्तरतो रुतैः । रतार्ता वित्तिरी रौति वीरे वीरे तरौ तरौ ॥' इत्यत्र केवलानुप्रासस्य, 'मध्येव्योम-' इति खयमुदाहृते पये १'प्राधान्यन'ख.

·६ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १६७ तदेतदाहु सौशब्ध नार्थव्युत्पत्तिरीशी । शब्दाभिधेयालकारभेदादिष्ट द्वय तु न ॥ इति । अस्यार्थ-अर्थस्यैव बिभावादिरूपत्वेन रसध्यात्वात्तनिष्ठो रूपकादिरे- चालकार कैश्चिदुक्त । केचित्तु 'काव्यस्यालकारो वाच्य । काव्य च कविकर्म शब्द एवेति तदाश्रिता सुप्तिका विशिष्टोत्पत्तिरलकार । रूपकादिस्वर्धाश्रितो- ऽलकारो बाघ । अलकारप्रयोगस्तु तन गौण एव' इति वान्छन्ति । व्युत्पत्ति- रेव कथ नार्थालकार इरत आह-तदेतदाहुरित्यादि । शब्दाभिधेयेति । शब्दवदर्थस्यापि कविसरम्भज्ञाप्यस्वमर्थस्येव शब्दस्यापि रसपतीत्युपयोगिश्वमत उभयाश्रितोऽप्युभयरूपोऽलकार इति । तत्र शन्दचित्र यथा- 'प्रथममरणच्छायास्तावत्तत कनकधुति- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वी कपोलतलप्रभ । उदयति ततो ध्वान्तध्वसक्षम क्षणदामुखे सरसविसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मगलाग्छन ।' अमालकार उपमा गुणीभूता । शब्दालकारस्त्वनुप्रास प्रधानम् । भास. माप्ति कवेस्तत्रैव सरम्मात् । प्राधान्यस्य कवि विवक्षामाग्रनिमन्धनस्वात् । अर्थचिन यथा- ते रेटिमापतिता अपि कस्य नात्र क्षोमाय पदमलदशामलका खलाश्च । नीचा सदैव सविलासमलीकलमा ये कालता कुटिलतामिव न त्यजन्ति ।' केवलार्थालकारस्य रूपकस्य चोपलम्भोऽस्त्रीत्याशयाइ–उपलम्मेऽपि वेति । उभ येति । वक्ष्यमाणोदाहरणे उपभानुप्रासयो सत्त्वे तृतीयमेदस्य शब्दार्थोभयचिमस १ 'वा' २ 'प्रथममिति । मालदीमापरे बद्रोदयवर्णनमिदम् । मृगलान्छन भाद्र क्षणदामुखे रजनीप्रारम्भ प्रथम तावदरुणच्छायोरणकाति 1 वाददित्यवधारण। अरुणच्छाय एवत्यर्थ । ततस्तदनन्तर कनकप्रम पीत । तदनु पश्चादिरहेणोचाम्यन्नी या त थी तस्या कपोलतलस्पेव धुलियस्य स पाण्डुरवर्ण । ता सरसादा स्निग्धाया कि सियाको मृणाल इस च्छेदवच्छवि कान्तिर्यस्य । मविधवलवायाभूत । अत एवं स्वान्तस्यापकारस्य ध्वसे क्षम' समर्थ । अत एव विपशजयाबुदयदीति । भत्र स्वभावो पत्युपमयो सोऽपि तकाराचतुपासप्राधान्याच्छम्दचित्रता । श्याहरणचदिवासक्षेप ३ इति । ते प्रसिद्य पदमले पदमबहुळे ही पासा स्थाभूतानां कामिनीना मलका केशास्तथा सला दुष्टजनाश्च दृष्टिमात्रे पतिता दृष्टिगोचरा अपि न पुनमनमा भावितस्वरूपा न्यवहारगोचरा या मत्र लोके कस्य शोभाय धैर्यनाशार मुस्सस्वामावाय चन । भवन्तीति शेष । अपि तु सर्वस्य क्षोभाय भवन्ति । के, ये कटिस्तानिय ·२६८ काव्यमाला। भत्र शब्दालंकारोऽनुमासः स गुणीभूनः । मर्यालंकारस्तु समुधयः प्रधानम् । भारम्भादा समाप्ति सनिर्वाहणात् । यथा पाय किंचियट्यसापेऽप्यधमकाव्यावं तथोक्तं प्रथमोल्लास एव । एपा भेदाचालंकारभेदाभवन्तीत्यकारनिर्णयेनैव ते निर्णयन्त इति । इति महामहोपाध्यायधीगोविन्दकते काव्यप्रदीपे चिनकाव्यनिर्णयो नाम पठ दह्मासः॥ साम उमासः। एवंधर्मिणि काव्ये समभेदे निरूपिते प्राप्तावसरतया दोषामायादीनि लक्षण- स्थानि विशेपणानि विवेचनीयानि । तेषु च दोषाभाषः प्रधानम् । सति दोपे गुणादेरप्यकिंचित्कररावात् । यदाह-'स्यादपुः सुन्दरमपि विगैकेण दुर्भगम्' इति । सति तु दोपाभाचे गुणादिक बिनापि किंचिदाहादसंभवात् । 'अपदोप- तैव विगुणस्य गुणः' इति न्यायात् । अत प्रथमं तसिमिरूपणीयेऽभावस स्वरूपतो निरूपणानईतया प्रतियोगिनिरूपणाधीन निरूणीयरवाद्धयापरिचये तद्धानासंभवाच दोपा निरूपणीयाः । न च सामान्येऽविहाते विशेष जिज्ञासेति तरसामान्यलक्षणमाह- प्रमादित्यर्थः । चित्रार्थेति । चित्रौ च तावशन्दी च तयोरित्यर्थः । समु- ञ्चयः प्रधानमिति । तसिद्धिहेतावेकस्मिन्यनान्यत्तस्कर भवेत्' इति वक्ष्यमाण इत्यर्थ । क्षोभरूपैककार्येऽलकखलयो. समुच्चयोक्के. श्लपोपमयोस्खदनत्वात्तस्यैव प्राधान्यम् । नन्वन झाररसाभिव्यक्त कथमव्यङ्ग्यचिन्नभेदोदाहरणलमिलाश- • याह-यथा चेति । 'चिस्यैवोद्भटतया चमत्कारित्वेन कवितात्पर्यविषयला. द्रसरूपव्यङ्ग्यस्य चातयात्वाचिनव्यवहार.' इत्युक्तमित्यर्थः । एवं चोमयचित्रेऽपि प्रत्येकभेदसकरमान न खतिरिकप्रमेदत्वमित्यूह्यम् ॥ इति श्रीमत्तत्सदुपाख्यरामचन्द्र- भरिवरसूनुवैद्यनाथभकृताया प्रदीपप्रभाया पष्ठ उल्लास.॥ प्रधानमिति । आवश्यक इत्यर्थ । विनं कुष्टम् । ननु दोषत्वस्यापकर्षकत्वरू- पस्य प्रसिद्धत्वात्तदवच्छिन्नाभावत्वेन निरूपणं स्यादेवेसत आह--हेयेति । तथा च विशेषत: प्रतीति विना काव्ये तद्धानं न सभवतीति दोष विशेपनिरूपणमावश्यक. मित्यर्थः । तत्सामान्येति'। काव्यदोपसामान्येत्यर्थः । 'हतिरपकर्ष ' इति प्रका- कालता न त्यजन्ति । यथा कुटिलता न त्यजन्ति तथा कारतानित्यर्थः । कुटिलता कुञ्चि तवं वक्रता च । कालता यामता यमरूपता च । कीदृशाः, नीचा हवा. क्षुद्राश्च । कृत्रिमपिनयाय नीचाहना प्राता वा । सदैव सर्वदैव बिलासेन विप्रमेण सहित यथा स्यात्तथा भतीके ललाटे स्माः । सलपक्षे-विल रन्धम् । दवयोरभेदात् । तत्रासन- भासः प्रहारस्तरसहित यया स्वाच्या मलीके मिथ्यावचने लग्नाः । सवा त्ययः । मत्रारेयसमुच्चययोः प्राधान्यादर्थचित्रता । इत्युद्दाहरणचन्द्रिकासक्षेपः.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। मुख्यार्थहतिदीपो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दायास्तेन तेष्वपि सः॥१॥ मुंख्यार्थस्य हतियसादिति व्यधिकरणत्वेऽपि गमकत्वादहुव्रीहिः । करण. साधनो हतिशब्द इत्येके । मुख्यत्वमर्थस्य न शक्यावलक्षणम् । येनार्थासंगतिः स्यात् । किंवन्यदित्याह-रसश्चेति । रस्सत इति ध्युत्पत्या रसशब्देन भावादि- रप्युपसंगृह्यते । नन्वेवं नीरसेपु न कशिदोप: स्याद्विधात्याभावादित्यत आह-- तंदाश्रयादिति । आश्रयणमाश्रयः । व्या च तेन रसेनाश्रयणादुपकारित्वेनापेक्ष- णाद्वाच्योऽपि मुख्य इत्यर्थः । न चैवम् । मुख्यशब्दार्थस्य नानात्वेनाननुगमः । काव्ये प्राधान्येनोद्देशाप्रतीतिविषयत्वेनानुगमात् । तदेवं रसवति सर्व एव दोपाः, नीरसे त्वविलम्बितचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेया इति मन्तव्यम् । नन्वेवं तयोरेव दोपाधारत्वमुचितं, न तु शब्दादीनामित्यत आद-उभयोपयोगिन इत्यादि । अन शब्दपदं प्रतिपादनात्मकशब्दनाव्यापार- चतोः पदवाक्ययोर्वर्तते। ते भावपदापदाद्वर्णरचने संगृहीते इति प्रकाशका. रस्वरसः । न च तनं वीजाभावः । अन्यथा वर्णस्यापि शब्दपदेनैव प्राप्ती शब्दाद्या इति बहुवचनासंगतः। स्थादेतत् । हतिर्विनाशः । न च दोषेण रसो नाश्यते । तस्मादलक्षगमेतत् । मैवम् । हतिशब्दस्यापकर्पवाचित्वात् । नन्वे रसानुत्पत्तिप्रयोजकेप्वव्याप्तिः। अथानुत्पत्तिरेय हतिशब्दार्थः । तहि यत्र रस उत्पद्यत एवं परं स्वपकृप्यते तत्राग्याठिः । सदेतलक्षणमतिदरिद्रदंपत्योः कृश- तरनिशावगुण्ठनीयसनमिवैकेनापकृप्यमाणमपरं परिहरनि । किं चार्थरूपस्य मुख्याधस्यानुत्पत्तिरपकर्पो वा न दोपाधीन इति । अत्र चूमः--उद्देश्यप्रतीतिविघातलक्षणोऽपकों हतिशब्दार्थः । उडेश्या च प्रनीती रसवत्यविलम्बितानपकृष्टरसविपया च । नीरसे त्वविलम्बित्ता चमत्कार रिणी चार्थविषया। तथा च ताशप्रतीतिविघातकत्वं सर्वेपामा विशिष्टम् । अत्तो . शीयव्याख्यानानुरोधादाह-मुख्यार्थस्येत्यादि । करणेति । हन्यतेऽपकृष्यतेऽ- नेनेत्येवमित्यर्थ । एवं च मुख्यार्थापकर्षकत्वं दोपत्वमिति मतदयेऽपि रक्षणम् । प्रकाशविरोधोऽस्वरस एके इत्यनेन ध्वनितः । अर्थासंगविलक्षणासगति । रसादि- दोपेप्वव्याप्ति (प्तिं दर्शयति)। विधात्येति । विधात्यस्यापकपणीयस्य रसम्याभावा- दित्यर्थ । काव्य इति । काव्यै प्राधान्येन चमत्कारित्वेनोद्देश्यामिप्रेता या प्रती- विस्मद्विषयत्वमित्यर्थः । तयो रसवाच्ययो । शब्दपदमिति । शम्द्यते शाब्दबोध- विषयीकियतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्त्येति भावः । न च तत्रेति । शब्दस्योक्तव्युत्पत्त्या पदवाक्यपरत्वे । उद्देश्यप्रतीतीति । उद्देश्या या प्रतीतिलस्या विघातोऽनुत्पति- स्पकर्षे 'नाम तत्ययोजकत्वं दोपत्वमित्यर्थः । एवं सति सर्वत्र लक्षणासमन्वय इत्याह-उद्देश्या चेत्यादिना । अविलम्वितचमत्कारिप्रतीवरुद्देश्यत्वाद्विशेष्यभूत- १. 'मुख्यम्यान्य ख. २. 'विभावाचमावाद' ख, १५ ·काव्यमाला। दुष्टेषु चिद्रसस्याप्रतीतिरेव, पचिप्रतीयमानस्याप्यपकर्षः धचित्तु वि- लम्बः । एवं नीरसे इचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतीतिरेव, क्वचिद्विलम्बन प्रनीतिः, कचिदचमस्कारितेत्यनुभवसिद्धम् । इयुद्देश्यश्तीत्यनुरुपादो व्यक्त एव । वद्विघातकता च कस्यचिस्माक्षात् । यथा रसदोषाणाम् । कस्यचिरपरम्प. रया । यथा शब्दार्थदोषाणाम् । तेष्वपि कस्यचिदर्थोपस्थितेरभावात् । यथा- समर्थत्वादेः । कस्यचिद्विलम्बात् । यथा निहतार्थत्वादेः। कस्यचिद्वाक्यार्थबो- धाभावात् । यया च्युवसंस्कृत्यादेः । कस्यचित्तय विलम्बात् । यथा क्लिष्टस्वादेः । कस्यचिरसहृदयवैमुख्यग्यमताद्यापादनेन । यथा निरर्थकावादेः । कस्यचिद्विरो. ध्युपस्थापनेन विपरीतोपस्थापनेन वा । यथा विरसविरुद्धमतिकृावादेरित्याधु- हनीयम् । विघातकरवं प कस्यचिज्ञातस्य । यथा व्याइतरवादेः । कस्यचितु म्वरूपसत एव । यथा निहतार्थत्वादेः । स चार्य द्विविधः-नित्योऽनित्यत्र । तवानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमसक्यो नित्यः । यथा च्युतसंस्कृत्यादिः । अन्यादरास्वनित्यः । यथाऽप्रयुक्तादिः । अथ विशेपलक्षणानि वक्तव्यानि । तत्र द्विविधोऽप्ययं विविधः । शब्ददोषोऽर्थदोपो रसदोषश्चेति । वत्र शब्दार्थरसानां यथापूर्यमुपस्थितिः प्राथमिकीनि वैस्क्रमेणव दोपभेदा निरूपणीया इति शब्द. दोपाणां प्राथम्यम् । शब्दस्त निधा-पदं तदेकदेशो वाक्यं च । एवं च तदा. धितः शब्ददोपोऽपि त्रिविधः । सन पदानां वाक्यघटकरवेन प्राथम्यास्प्रथम वहोपनिरूपणमिनि परमार्थः । तत्रेदं निरूप्यते । एवं पदेकदेशस्य पदापेक्षयापि प्राथम्यातहोपनिरूपणस्यैव प्राथग्यमर्हति । अत्र भास्कर:--'सत्यमुच्यते । परं पददोपेप्येव यथासंभवं केचित्पदैकदेशदोषा.' इति समादधे तवातिमनोरमम् । अस्येयम् । तथापि पदेकदेशदोपश्येन प्रथमाभिधानापादने किमुत्तरमिति । धयं रवालोचयामः-उपदेशे वावरमाथम्यादिविचारणा । अतिदेशस्तपदेशानन्तर- 'मेय । न च पदकदेशे दोपोपदेशः । अतिदेशेनैव बल्लामे लापवात् । न च पद- कदेश एवास्तूपदेशः, पदे त्यतिदेश इति वाच्यम् । पदैकदेशावृमीनामपि केषां- चिस्पदत्तिवन तदर्थ पदेपूपदेशस्यावश्यकरवादिति । 1 प्रतीन्यनुत्पत्त्या या विशेषणानुपाया विशिष्टप्रतीलनुत्पत्तिः सर्वन दुष्टेप्वस्वित्यर्थः । रसदोषाणामिति । सशब्दवाच्यत्वादीनामित्यपं. 1 कस्यचिदिति सामान्याभि. प्रायमेकवचनम् । याफ्याति । नायत इलादावसाधुत्वज्ञानस्य शान्दयोधप्रति- पन्यकत्यम् । याचनरुपायोंपस्थितिस्तु धानुतो भवसैवेत्याशयेनेदम् । अथ या परानुपस्थितिप्रयुक्त एव वापयार्यबोध हति व्यम् । विरसेति । अमतपरा- येलमिलय. । यथापूर्वमिति । पूर्वमनवित्रम्येलयं.। एपमिति । सतीति शेप । न च पदेकदेवास पदपटितत्यारपदस्पेव प्राथम्यमिति साहनीयम् । प्रह- विप्रलयन्यादिना निरूपणम्य पदानपेशत्वादिति भार. । अस्तीत्सस्य प्रायम्यमेव छन। नातीति । अविदेशातल्यान्मनोरममपि तस्यावश्यवतव्यस्यावचनामा. २. एक कमे.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १७१ . -- पदोपविशेपलक्षणमाह- दुष्ट पर्द श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमयाचकं विधाश्लीलम् ॥ २ ॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकरसमासगतमेव ॥३॥ दुष्ट पदमिति प्रत्येकमभिसबध्यते । ननु श्रुतिकटुप्रभृनिशब्दाना लक्षण परत्वे विभागपरत्वाभावालक्ष्यानुपस्थिती कथ लक्षणवाक्यत्व निर्वाह इति । उच्यते-रूढियोगाभ्यामुभयार्थोपस्थिती लक्ष्यलक्षणयोरुभयोरपि प्रत्यय यथा-'घाणरसनचक्षुस्वक्ट्रोग्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्य' इतीन्द्रियलक्षणसूने गौतमीये । अथैपां लक्षणवाक्यत्वे त्रिधाश्लीलमित्यत्र निधेति निरर्थकम् । तस्य विभागमात्रार्थत्वेन लक्षणेऽनुपयोगादिति चेत् । न । अश्लीलशब्दस्य बीडादि- व्यकत्रितयसाधारणकावयवशक्तिविरहेण नानार्थतया लक्षणत्रया वमित्यस्य तदर्थरवात् । तत्र श्रुतिकटुरव यद्यपि भुयुद्वेजकत्व तच्च पुरुपभेदनानियत तथापि तजनकतावच्छेदकरूपवस्व विवक्षितम् । तच परुपवर्णत्वम् । तच्च दुर्यचत्यम् । उदाहरणम्- 'अनङ्गमङ्गलगृहापागभशिवरहित । तन्वङ्ग्यालिङ्गित कण्ठे कार्ताभ्यं लभते कदा।' अन कार्ताध्यमिति पद परुपवर्णप्रायम् । किं पुनरस्य दूषकताबीजम् । उद्धे गजनकरवमिति चेत् । न । रौदादावपि दोपवप्रसङ्गात् । माधुर्यव्यजकरचना. मध्यगुम्फितमैव तदुद्वेजयतीति चेत्तरिक ताशयेन ज्ञात उत्तथा, उत स्वरूप. तिसमीचीनमिति भाव । कथमिति । लक्षणवाक्यस्य लक्ष्यरक्षणसव धबोधर त्वादिति भाव । रूढीति । तथा च रूयर्था लक्ष्य योगार्थो लक्षणमित्यर्थ । भत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । जिघ्रतीति प्राणमित्यादिरूपयोगार्थो रक्षण बोध्य । तद. थैलात्तत्प्रतिपाय वात् । परुषत्व निर्वक्ति-तञ्चेति । तादृशत्वेन माधुर्यव्यज्ञक- १ 'अनड्रेति । अत्र लोचनरित्यध्याहार्यम् । तृतीया चोपलक्षणे । तथा च तेरुपल क्षितया इन्वयालिमित स नायक का कार्य कृतार्थनां लभते प्राप्स्यतीत्यन्वय । कदाशब्दयोग स । कीदृशैलोचनै । मनहस मालगृह चासावपाच तस्य भकिमि प्रकार विशेषैस्तर हिनानि संजानतरहाणि तैस्तथाभूने । यश सरहितैरिति मिन्ताद्वारे छ । तेनापाङ्गभङ्गीना तरइयुक्तीकरणलक्षितयेति सम्वोत्यस्य विशेषणम् । अथवा आचारविदन्ताद्भावे क्त- । तैनापाइमट्टीना दरजवाचरणरुचरोचैरविच्छेदरूपैलक्षितये सर्थ । रणे था तृतीया । तन्वयालिडित संस्तरहित कातार्य कदा सभत इति तम्बाला नरहितदार ) भूतैरालिहित इति कार्य इति । अत्र भाभ्यिनिति कटोरवर्णव टितत्वामुतिकटु । इत्युझरणचदिकासक्षेप ·काव्यमाला। सदेव । नाथः । रसविशेपन्यजकत्वाज्ञानेऽपि प्राथमिकतादृशपदनवणेनोद्वेगा- भावप्रसवात् । न चेष्टापत्तिः। अनुभव विरोधात् । अन्त्य तु सत्यादयः प्रमा. णम् । नाविदितविशेपानपि तत्रैव तदुद्वैजयति नान्यत्रेति प्रमाणमस्ति । कि चैवं वैयाकरणादी वक्तार किंनिबन्धनो दोपवाभावः स्यात् । भगोच्यते-खायत्ते शब्दप्रयोगे कणोपतापकशब्दप्रयोगेण श्रोतुरुद्वेगो रसा. पकर्षायेति स एव तबीजम् । अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेदः । तस्स कर्णाप- तापाहेतुत्वात् । अत एव चानुकरणे वैयाकरणादी वक्तरि श्रोतरि वा रौद्रादौ रसे व्यये नीरसे च काव्येऽस्य दोपत्वादावः । आये तस्यैवानुकरणीयतया स्वायत्यभावाविनीये च तस्वभावावगमेनोद्वैगाभावात् । तृतीये च श्रोतुम्तेना. नुढेगात् । चतुर्थे वनुगुणत्येनोद्वेगाहेतुत्वात् । पञ्चमे मुरयार्थहतेरभाषात् । एवम/चित्यप्रकरणादियशेनाप्यनुद्वेजकतया दोपरवाभाव उपपद्यते । ध्युतसंस्कृति घ्युता स्खलिता संस्कृतिः संस्करणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र । यद्गापासंस्कारकन्याकरणलक्षणविरदं यत्तत्तापायां च्युतसंस्कृतीत्यर्थः । देश्यं तु न लक्षणविरुदं किं तु तदविपयः । संज्ञाशब्दानां यहुलवचनेन संस्कृ- तत्यान तत्रातिब्याक्षिः। यथा- 'एतन्मन्दविपतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुर. प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरपक्षम रक्ष्यते । रचनामध्यगुम्फितरवेन । अन्त्य इति । वस्तुगत्या माधुर्यव्यजकरचनामध्यगुम्फित न तु तत्त्वेन ज्ञानमिति पक्ष इत्यर्थः। सत्याय इति । 'सत्येन शापयेद्वितं' इलादि स्मृत्युत्ता. शपथा इत्ययः । नान्यति । न रादादिरस इत्यर्थः । ननु माधुर्यध्यनकरयनामध्यगतत्वेन ज्ञातमेवोद्वेजकमित्येवानुभव' इत्यतो दोपान्तर- माह-चियमिति । दोषत्वाभाव इति । वाद्यौचित्यवशादित्यले वक्ष्य- माण इत्यर्थः । यद्भापेति । संस्कृतभापाव्याकरणवन्सारसेन्यादिप्रातभाषाव्याक- १. 'पसदिति । पीपतिपुश्याः कुचयुग दिशशोः रचिदिदग्धसोक्तिरियम् । है पली. पतिपुषि, पली वीथी पुरमामो या । तत्स्वामिनः पुषि, पतदृश्यमानमर्थाचव कुचयुगं पुरिन्दानां शराणा मध्ये मुन्दरस्तस्य वररपर्यै क्षमं योग्य यतो रक्ष्यते तत्तस्मात्कुन. राणा करियां कुलं समूहरवा परामाचान मा कृथा दयनुनाथवे याचते इत्य- न्वयः । याचनाहेग कुनाकुलविशेषामाह-कुम्भेत्यादि । कुम्भयोरभयम्पाभ्यर्थना तवा रीनम् । तथा घ कुषयोः पधानापुनले तदासक्तचेतसः सवरस मृगया मुख्याद. मायाम पनि भावः । तदासतमनसः प्रहारपाटव न स्वादिति वा । यीश कुचयुगन् । मनीपरक देन कठिन पाण्डुरं च यतिन्दुकफले सध्याममुहरो मध्यभागो यस तणन व वाईपरसादुर प्रान्तो यस्य तथाभूवम् । इन्टेति से यत रस. मानचि । ससामानयोग्यस्वामीपतिपुत्रीन्यनेन भीतत्राणोचिय पन्यो । भत्र मारा म्याररणविर संस्कृति । 'मारिपि नायर हरि नायराशियेवारमने पानिमगानाच प पापनामा युरणपन्द्रिशासप.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १७३ तत्पल्लीपतिपुनि कुअरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना. दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः ॥" अन्न नाथत इति याचत इत्यर्थे घ्युतसंस्कृति । सामान्यतः "तिए-' आदि- सूत्रेण प्राप्तस्मात्मनेपदस्थ नियामकेन 'आशिपि नाथः' इति सूत्रेणानाशिपि तनिषेधात् । तसात् 'नाथति स्तनयुग' इति पठनीयम् । ननु नाथेंत इति स्वरूपं संस्कृतमेव । तथा चार्थविशेषेण तथेति वक्तव्यम् । एवं चार्थदोपवं प्राप्तमिति । मैवम् । यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि यो दोषोऽनुवर्तते तस्यार्थदोपत्वम् । यस्तु तथासति निवर्तते तस्य शब्ददोपत्वमिति विभागात् । अत्रार्थाप्रतीतिर्दू- पकतावीजमिति नित्यदोपत्वम् । अनुकरणे त्वर्थपरत्वाभावाद्दोषत्वाभावः । अप्रयुक्त तथानुशासनसिद्धमपि कविभिनं प्रयुक्तम् । यथा- 'यथायं दारणाचारः सर्वदेव विभाव्यते।- तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ।' अत्र 'देवतानि पुंसि वा' इत्यनेनामातोऽपि पुंलिगो देवतशब्दः कविभिर्न धापि प्रयुक्तः । नन्वन किं दूषकताबीजम् । न तावच्छक्तिविरहः । तत्सत्वात् । शक्तिस्मृतिविरह इत्यपि नास्ति । शब्दानुशासनेन तहहै स्मृतौ प्रतिबन्धकामा. वादिति चेत्, पदार्थोपस्थितिविलम्बस्तद्वीजम् । अत एव लेपयमकादविदोप- स्वम् । उनटालंकारसंपत्या प्रतीत्यविलम्बस तयानुद्देश्यत्वात् । वस्तुतस्तु वाह- शकविसमयविलवनप्रयोजनानुसंधानन्यग्रतया मुण्यार्थविच्छित्तिर्दूषकताबीजम् । अत एवानुकरणे दोपरवाभावः । यमकादावप्यदोपस्वम् । अन्यत्राप्रयुज्यमान- स्थापि तदर्थ कविभिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावादिति । : असमर्थमित्यरपार्थे नन् । तेन यत्तदर्थ परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षि- तार्थसामर्यरहितमित्यर्थः । समर्थस्यैवासामप्यं विरुखमिति चेत् । न । उपर्स- दानोपजीविवारसामथ्र्यस्य । यथा हनधातोः पद्धतिजघनजङ्घादिषु पदादिपदो- पसंदानेन मागांद्यर्थोपसंदानेन वा गती सामर्थ्यम्, न पुनरविशिष्टस्य । यथा- रणस्यापि सत्यादित्यर्थ । देश्य तत्तद्देशभाषारूपम् । संज्ञाशब्दा'डित्यादय । लडहा- दयश्च प्राकृता । 'उणादयो बहुलम्' इतिवत् 'लइहादयो बहुलम्' इति प्राकृतम् नात् । अर्थाप्रतीतिर्वाक्यार्याप्रतीतिः पदार्थाप्रतीतिर्वा । उभयानझीकारे तु सहृद- यमुख्यं बोध्यम् । पदार्थोपस्थिसविलम्बेऽपि दोषत्वानुभवादाह-वस्तुत- १. 'यथेति । अयं यथा यादशो दारुणाचार- कुराचरण । सर्वदेव न काचिदिमान्यते दृश्यते तथा तदनुरूपोऽस्य दैवत उपास्यः पिशाचोऽया राक्षस इति मन्ये इत्यन्वयः। 'यथा यतस्तथा तत इत्यर्थः' इति केचिद् । 'देवदानि पुंसि वैल्याम्नादेऽपि देवतशब्दः लहे) कविभिरपयुक्तत्वं दोष । इत्युशहाणचन्द्रिकासझेपर, ·काव्यमाला। 'तीर्थान्तरेषु खानेन समुपापितसंस्कृति । सुरस्रोतस्विनीमेप हन्ति समति सादरम् ॥' अस्पायर्यानुपस्थिनिर्दूपकतावीजमिनि नित्यता। निहतार्थ निहत प्रसिद्धनायनाप्रसिद्धया व्यवहितो विवक्षितोऽयों यस्य तत् । गूढेऽस्य परिययोगासाप्रयुक्तसकर । उदाहरणम्- यावकरसाईपादमहारशोणितकचेन दयितेन । मुग्धा साध्वसवरला विरोक्य परिचुम्बिता सहसा ॥' अन शोणितपदम् । अस्स राधिरे प्रसिद्धि । मप्रसिदिस्तूम्बलीकृतरखरूपे वियरितायें । दूपतातील प्रसिद्धस्यैव दागुपस्थित्या विवक्षितस्य विलम्योप- स्थिति । अतो यमकादावदोपरवम् । वनोपस्थिति विलम्बस्थापि सहदपसमत विनाविलम्यानुदेश्यत्वात् । अनुचितार्थमनुचितो विवक्षिणायेतिरस्कारकोऽयों यस तत् । पया- तेपम्पिनियां मुचिरेण एभ्यते प्रयत समिभिरिप्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागवा ॥" स्विति । मार्गादयति । मार्गापोंपस्थितिसहकारेणेवयं । छचिदिति । स्टेपयमादिव्यतिरिपम्पलेऽपि धचिदिल्लई । अप्रयुकस्य तु श्ययमकादिनि:- हार्य एप प्रयोग इति ततो भेद । उभरलीहतत्वेति । आरकीकृतस्पेत्य । शोण करोतीति ज्यन्ताकालयेऽयमों विलम्वित । रून्या रधिरस्यैव द्रागुप स्थिते । विवक्षितेति। विवक्षितार्थस्य धायादेतिरस्कारो दिप्रतियन्धसजनको जामानविषयोऽषों यस्मैपर्य । प्रतियन्धकत्व कातरत्वादे धोयविरोधिनी १ दीव । सति पुग्य वस्याराराणी सौतस्विनी नही गया at प्रति । र पष्टम् । मत्र 'न सागयो' रत्सनुशासनेनी पेपर नवीने सर्भतम् । पारिवारिषु सदिपदोपसनसाशयार । पसरणदिवासक्षेप' २. 'सक्रिय' पुटरयो १. 'बारकेति। याररस्या स्टाम्प रोनादों य पारस्तेन ५ प्रहारस्तेन शोना भारहीम का पेशा पर तपादेन दिन प्रिया पिरमरमापसेन मन परप म्यापुरा पर मुगरा रिए सामसारलेल्या गेय ससा ममसार परशुम्बिने । मामा जनित बा। सिम प्रमारमसमाषनार । मर शो शुभम मिरिदार मानम् । गुरा पदिय समितिमा पिपसिमि एचिरेण रिपलेन सम्प FIR पपन समिनिरनेरीनापमहासरस्परमिरपा प्रजातामा Pा पुरस्कार समुहार पापण्टर पास गवामा नसहिन पलेयर। मानिनुचिभम् । भारतारि दस freear "सरगम ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १७५ अत्र शौर्ये प्रतिपाद्ये पदान्तरानपेक्षमेव पशुपदं कातरतामभिव्यनक्ति। तदर्थे वस्था दर्शनात् । विरुद्धमतिकृत्तु पदान्तरसापेक्षं तथेति तसा दः । दूपकना- बीजं च विवक्षिततिरस्कारकार्योपस्थितिः । अतोऽस नित्यदोपत्वम् । निरर्थकमविवशिवार्थकम् । वृत्तनिर्वाहमानप्रयोजनकमिति यावत् । अत एव वाक्यालंकारभूतं यमकादिनिर्वाहकं च खल्वादिपदमदुष्टम् । तच निपात- रूपं चादिपदं बहुवचनादि च । उदाहरणम्- 'उस्फुछकमलकेसरपरागगौरघुते मम हि गौरि । अभिवान्छितं प्रसिध्यतु भगवति युप्मरप्रसादेन ।' भन्न हिपदम् । भर्थस्याविवक्षितस्यात् । दूपकताबीज स्वस्य चिन्त्यताम् । तद्धि न तावदर्यानुपस्थितिः । पदान्तररेच याचदभिधेयोपस्थापनात् । न चैव. मवाचकादौ । तत्र तदभिधेयस्य वाक्यार्थघटकस्य पदान्तरैरनुपस्थापनात् । नापि प्रतिकूलवर्णवद्सविरोधिता । चादीनां सार्थकरवस्थलेऽपि रसविरोधिरव- प्रसङ्गारस्वरूपस्य तादूप्यादिति । उच्यते-निरर्थकं प्रयुज्ञानस्य वचसि सहृद- यानो वैमुख्यं दूपकताबीजम् । प्रयोजनानुसंधानव्यग्रता वा। अवाचकं विवक्षितधर्मविशिष्टस्य विवक्षितधर्मिणः कापि न पाचकं यत्तदि- त्यर्थः । अत एवासमर्थानेदः । तस्य कचिच्छक्तिस्वीकारात् । एतादृशविशिष्ट. चिरहन कचिद्धर्मिणि शक्तावपि विवक्षिते प्रकारे शनिविरहान् । चिरप्रकारे शकावपि धर्मिणि शक्तिविरहात् । क्वचिप्रकारधर्मिणोरुभयोरपिशवत्यभावात् । सन्नायं द्विधा-अपेक्षितयोगमनपेक्षितयोगं च । तयोराग्रं यथा- 'अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति पश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस जन्तुना न जासहार्दैन न विद्विपादरः ॥' अन पूर्वार्धे दारिद्यरूपापद्विघातकतया दातृत्वं विवक्षिसमिति द्वितीया) व्यजनादित्याह-अति । तदर्थं पशुपदार्थे । तस्याः कातरतायाः । बहुपचना- १. 'उदिति । उत्फुलं विकसितं यत्कमल तस्स केसराणा परागो धूलिस्तौरा इति- यस्यास्वथाभूते इति गौरीविशेषणम् । ममामिवाच्छितं प्रसिध्यत्विति संबन्धः । अत्र हि. शग्दो निरर्थक । छन्दम्पूरणमात्रप्रयोजनकत्वात् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.. २. 'अव- ध्येति । दुर्योधननिग्रहाय युधिष्ठिरमुदोषयन्त्या द्रौपद्या इयमुक्तिः । देहिनः शत्रुभित्ररूपा रक्षाकरम् । अन्यः सफलः कोपो यस्य तथाभूतस्य । एवमापदा निहन्तुनाशयितः। दातुरिति यावद । स्वयमेव प्रयत्नं विना वश्या भवन्ति । उकमर्थ म्यविरेकमुखेनापि द्र- यितुमाह-अमत्यादि । भमर्पः कोपः स चाकम्यो बोपः। तच्छ्न्येन भकादशेन विदिषा शत्रुणा अर्थाच्छवरूपस्य दरो भयं न भवति । नया जाना हो यस्य तेन मिण जन्तुना जन्तुमात्रेण । अदात्रेति यावत् । जनस्वार्यान्मित्ररूपस्यादरो न भवदीय कारप्रक्षेषेणाधःमयादरयोश्चाभावकथनेन भयन्तरेण पश्यत्वामाव एवोस इति द्रष्टव्यम् । अत्र जन्तुपदं विवक्षिवेनादातृत्वेन रूपेणावाचकम् । इत्युशाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·१७६ काव्यमाला1 नवपरीत्यप्रदर्शक जन्नुपदमदातरि प्रयुक्तम् । तत्र च जायत इति योगमपेक्ष्य सस्य शक्तत्वेऽपि न विवक्षितया अदातृतया प्रकारेण सेत्सवाचकम् । अनपेक्षि तयोग तथा- 'हा धिक्सा किर तामसी शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा तद्विश्लेपरजान्धकारितमिद दग्ध दिन कल्पितम् । कि कुर्म कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तस्कथ ताहण्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना।' अन दिनपद प्रकाशमयमित्यर्थे विवक्षितम् । तामसीत्यनेन रब्धस तमोम यत्वस्य धपरीत्याभिधानायोपादानात् । तत्र च धर्मिणि योगमनपेक्ष्यैव रूदया दिन वेन शचम्, न पुन प्रकाशमय वेनेत्यवाचकम् । द्वितीय यथा- जल जलधरे क्षारमय वर्षति वारिद । इद हितमश्वानां कुमानेप हेपते ॥' अन जर धरशब्दस्य जलधारकरवे प्रकारे सामर्थेऽपि न समुद्रे धर्मिणि सामध्यम् । यद्यपि योगशक्तिस्तत्राप्यस्त्येव तथापि रूढ्या प्रतिबन्धादनस्ति करूपैव । नृतीय तूपसर्गससगादयान्तरगतमन्यथा च । तयोराद्य यथा- 'हामण्डोरनालो नपकिरणरसरफेसराठीकराल प्रत्यमालतकामाप्रसरकिसलयो म मञ्जीरभृता । १ ' चिगिति । रात्री म्बम उर्वशी दृष्टवत पुरूरवम उक्तिरियम् । यत्र रात्री सा स्वशीरूपा शशिमुस्ती मया दृष्टा सा फिल तामसी समखिनी पन्पिति शिविपरिणामेन सबध्यते । पात्रति विमतिविपरिणामेन । विलेयरुचावलीके बा। शशिससे तमस्ति सानोचिस्यात् । अत एव हेति खेदे । विगिति निन्तायाम् । तथा तस्या विग्छेदो विरहस्त पया रजा म्यापिनाधकारित सजावा धकारमिन्मनुभूयमान कालरूप वरतु दग्ध दु" पदापियो निन्यम् । दिन प्रकाशमय कसितम् ।। पिगिन्यथापि योज्यम् । इश्य भाता विपि कुशोभीष्ट सव सर्वदैव विभुर प्रतिकूल । किं दुर्म विधवजनीय स्वादिति भाव । न घेटिमुरस्तपदाधुना मे मम जीवलोको जीवनाविलवालस्तादृग्याम यदीमय पूर्वोचनियादर्शनपुरात्रिस्वरूप क्य नो म भवतीत्यर्थे । रसियेत्या मये सस रावना वमन तु केचिदविचारितरमणीयमेव । 'किल समाम्पवायो । वाम्पोरलीके च' इति हैम । पत्र दिनपर विवरितगशमयावविशिष्टावाच कम् । सयुसरणद्रिामक्षेप २ एतदुदाहरणमुनाहरणचन्द्रिकायर्या न म्यास्यासम् ३ मलि । मर्नु रिवस्य नृचानुरारे तारव्यानिशनर्वनानुकरणागयां मनाया अभिनय पमतया नृत्यमवृत्तो दण्टपार प्रसपोदीनोश एवं दण्टाकार पायो जयदी म 'नृत्यं पर्यामिनपो मृच वाटरपाययम्' ही संगीतासाकर। सोपान पदोदापाशे मियीयते वीर निग भवानीमरधिनी तुरेर सम्हा आपण्यस बापी सम्मभूत परम्मोज तस शोमा विश्व विशेषतो ·- ७ उत्तासः] काव्यप्रदीपः। म सानुकारे जयति निजसनुस्वरहरावण्यवापी सभूताम्भोजशोभा विधभिनयो दण्डपादो मवान्या ।' अग्र विदधातिधारणे प्रयुक्त । न च धारणे धारणस्ये या समर्थ । स्वससगैण करणे नियमिवशक्तिस्वात् । अत्यस्तु वाक्यनिष्टायाचकतायां प्राप्रभाह-' इत्यादावुदाहरिप्यते । तदेव निर्दूपणे प्रारो यत् 'भसमय धर्मधर्मिणोईयोरपि शक्तिविरह । अवाच तु धर्ममाग्रे स । विदधादियुदाहरण स्ववाचकाकरणमध्ये समर्थस्यैव' इति प्रल. पित तद्वाक्यावाचकावोदाहरणानवलोकन नियन्धन सदर्भविरुद्ध चेत्यनादेयम् । दूपकतारीज सु विवक्षिताानुपस्थितिरिति नित्य एयायम् । निधासीलमिति । अधीरस्यास्तीत्यर्थे सिध्मादित्वालुच्प्रत्यय । कपिरकादि- स्वाद्रेफस्य एवम् । तथा च कान्त्यभावनादिति पर्यवससम् । कान्त्यमावश्वानि. प्रसक्त इति प्रीडाजुगुप्सामरग्यक्तिहेतुक्स्तद्विशेपो वक्तव्य । न चैतमयेऽन- तिसरामनुगत रूपमनीति प्रीडादिहेतुकाकान्तिमरमु नानार्थोऽयमशील शब्द इत्यर्थ । तर प्रत्येक विविधम् । चिद्विवक्षितस्यैवाथस्य बीडाद्यालम्बनत्वात् । चिदविवक्षितस्य निर्वाहिगस्तथास्वात् । कचित्ताशार्थस्यानिर्वाहिणोऽपि स्मृति मानहेतुरवात् । एषु पचिरिकंचिदुदाहियते । सन ग्रीडाव्यक्तापर्थान्तरस्थ तथाभावो यथा- 'साधन सुमहद्यस्य यनान्यस्य विलोक्यते । तस्य घीशालिन कोऽन्य सहेतारालिता भ्रुवम् ॥" दीवि पदेकदेशोदाहरणविषयम् । स्वससर्गेणेति । वी गुपसर्गसबन्धेनेत्यर्थ करणे विधाने । निर्वाहिण प्रकृतार्यान्वयिन । तति । अर्थान्तरस्येत्यनन्तरं नि विभ्रादित्यर्थे । एतदेव जवेत्यादिना विशेषणचतुष्टयेन समय ति-जह्वाकाण्डमेवोरु मह नाल यत्र जदाकाण्ड चोरुश्च तयो समाहारो जहाकाण्डोरु तदेव नाल यति वार्थ । शव नसकिरण एक लसन्ति प्राणि तेपामाल्पा पक्रया करालो दातुर । प्रत्ययस्यार्द स्थालतकस्य भाना का तीना प्रसरा एव किसलयानि नवपत्राणि यस्य तथाभूत । किसल. यपदस्य पद्मपत्रपि गोण्या प्रयोग । मा मनोश मशीर नूपुरमेव भृतो यत्र स । एवं मोनकोशागा दे ममारोप समर्थितो भवनि 'ज्योनामस्स- रोपस्योपमानारोपरूपत्ता । न चोपमानाप्रसिया पसिद्धादपि कविसमयबलेन बहुदा उपमानदर्शनात् । अत्र निजपद विवक्षिता पार्वतीतनु न बोधयति । निजादिपदाना सवाक्यमुरयविशेषगामित्वस्य व्युपत्तिसिद्धत्वात् । इयुदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप १ "विसंसर्गेणग २ 'साधनमिति । यस्य राश मुमहत्साधन सैन्य विलोक्यते .

·काव्यमाला। अन सैन्यार्थस्य साधनशब्दस पुन्यञ्जनमर्यान्तरम् । जुगुप्साम्यक्ती तयामूतार्यस्मृतिमानहेतुरव यथा- 'लीलातामरसाहतोऽन्यवनितानि शङ्कदष्टाधर कश्चित्केसरदूपितेक्षण इव च्यामील्य नेने स्थित । मुग्धा कुमालिताननेन ददती वायु स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततयाथवानतिमृते तेनानिश चुम्बिता॥' अत्र वायुशब्दोऽपानवायु सारयति । न तु तदर्यतया वाक्यमुपपद्यते। अमङ्गलव्यक्ती विवक्षितस्यैवार्थस्य तथात्व यथा- 'मृदुपवनविभिशो मधियाया विनाशा दनरुचिरकलापो नि सपनोऽद्य जात । रतिविललितबन्धे केशपाशे सुकेश्या सति कुसुमसनाये क हरेदेप हो ।' अग्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोऽमाल । एव विषु भिन्नभिन्न प्रकारोदाहरणेन प्रत्येक विप्रकारत्वमूहनीयम् । न्याय. साम्पात् । दूषकतावीज वनुभवसिद्धरसापकर्षकतादृशार्थोपस्थिति । नीरसेतु पाहिण इति शेष । तथाभावो हेतुत्वम् । तथाभूतार्थेति । जुगुप्सा सम्बनेत्यर्थ । यदन्यस्य न पिलोक्यते । साधारणमित्यर्थः। तस्य पोशालिनो नीतिशन्यारालिता कोपेन कुटिलीकृता भ्रा कोऽन्य सहेतेपर्थ । अत्र साधनष्प पुष्य नरूपान्तरोपस्यापक तया मीडादायी । इत्युदाहरणदिवासक्षेप १ "लीलेति । अन्यस वनितया न खन्यया बनितपात (ब) व क्रोधातिशयानि शर दष्टोऽधरो यस तथाभूत' । कविहीरार्थेन तामरसेन बमलेनात्स्ववनितया आहत' सन्देमरेस्वरमपरागैक्षिते आकुळे ईशगे यस्थ तयाभूत व प्लेन ने व्यामीस्य सित । ततस्तदीयपूर्व वानभितया कुष्परिटेन तदाकारीकतेनाननेन तस्स नायरस्य । त' इति पाठे नेत्रयो । वायु कार ददती रिसा सा मुग्धा टेन नायकन नतिमृते प्रणाम विनवानि चिरं चुम्बिता । दर हेतु-भा-त्या भूततयाथवेति । अस्या कोसोऽपगत रवि भाति । कोपानपगमेऽपि साराधस्वदायामपि निरावाध चुम्नेयनिति अत्र वायुशदोपानवायुस्मारपतया जुगुणादायी इस्युशारणद्रिका २ 'गमिति । विक्रमोदसीय उर्वशीविरहिण पुरुरवस उकिरियम् । गृदुना मन्टेन पवनेन रिभित्रो विकसिन । घनो निवि शासौ रुचिरश्वासी क्लापो मयूररिच्छ मरियपापा उर्वश्या विनाशदर्शनाप लिसपस सायरहितो बात प्रत्यन्वय । सफेश्या सोमनकेश्या वया केसपा सर वहीं मयूर करेनुरजयेत् । न कमीयर्थ । विस्तारवारगाम्याप निहिती मिलिन शियिगे भो यस तपाभूते। ध्या इस सना युरे दिन पदकसाम्यम् । पर तिला 'धि नमः सनुरासनातररणपद्रिय शेप. 'शिगरिनसग ४ 'खग ·७ उल्लासः फाव्यप्रदीपः। चमत्कारापकर्षकत्वं तस्याः । अथवा ताशार्थोपस्थित्या श्रोतुवैमुख्यं तदीजम् । अत• शमकथायां दोपत्थामावः । तारोपस्थितेः शमपोषकरवात् । भाग्यम- गरादिसूचने कामशास्त्रस्थिती च न दोपस्वम् । वैमुख्याभावात् । शिवलिग- भगिनीब्रह्माण्डादिशब्देषु तु 'संवीतगुप्तलक्षितेप्यसभ्यार्थानुपस्थिते । संदिग्धं विवक्षिताविवक्षितोभयार्थीपस्थापनानुकूलस्वरूपद्वयसंदेहविषयः । यथा- 'आलिङ्गितस्तत्रभवान्संपराये जयधिया। आशी परम्परां वन्या कणे कृत्वा कृपां कुरु ॥ अन वन्द्यामिति पदं धन्दीशब्दे सक्षम्यन्तं वन्द्याशब्दे द्वितीयान्तं वेति संदेहः । प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कृपां कुर्विति, द्वितीये नमस्यामाशी परम्प- रामित्यर्थोपपत्ती साधकबाधकप्रमाणाभावात् । दूपकताबीजमुद्देश्यनिश्चयाभावः। अतो यत्र संदेह एवोद्देश्यम्तन यर च वाच्यादिमहिला प्रकरणादिवशेन वा निश्चयस्तन चादोपत्वम् । अमनीतमिति नमोऽल्पार्थतया शब्दानुशासनातिरिक्तशास्त्रमानप्रसिद्धमित्यर्थः । अत एवाप्रयुत्ता द. । तस्यान्यत्रापि प्रसिद्ध । उदाहरणम्- 'संग्याज्ञानमहाज्योतिर्गलिदाशयताजुप । विधीयमानमप्येवन्न भवेत्कर्म बन्धनम् ॥' अत्राशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थ । स चैवं योगशास्त्र एव प्रसिद्धः। एवं शास्त्रान्तरमसिद्धमप्यूाम् । दूषकताबीजं तच्छास्त्रानभिज्ञस्यार्यानुपस्थिति । अत एव यत्र तरछाखाभिज्ञ एव प्रतिपाद्य स्वयमेव वा परामर्शस्तन न दोप- चम् । प्रत्युत्त व्युत्पतिसूचकत्तया गुणत्वम् । मानपदेन प्रकृतार्थान्वयित्वव्यवच्छेद । संवीतेति । शिवपदार्थेन सवीत्तमाच्छा. दितमिवेत्यर्थ । केवलस्यैव लिङ्गपदस्याश्लीलत्व न तु शिवपदसवद्धस्पेत्यनुभवाद । भगिनीपदे तु यावीलार्थो गुप्त । ब्रह्माण्डपदे खण्डपदेन गौश्या लक्षितस्य जगत प्रतीते श्लीलतेति ज्ञेयम् । 'समुन्नीत' इति त्वपपाठ । सरखतीकण्ठाभरणे 'सवीत' इत्येव पाठस्य दर्शनात् । खरूपद्धयेति । कवितात्पर्यविषयरवेन सप्तम्य- १ 'ममुन्नीन' ख २ 'आलिशिद इति । सपराये युद्धे जयश्रियालिहितस्तत्रभवान्पूज्य- रखमाशी परम्परामाशीर्वादपरम्परामर्थाजितशत्रुप्रयुक्का कर्णे कृत्वा आकर्ण्य कृपां कृर्विति सबन्ध । तत्र सपराय इति वा । अत्र बक्योरमेदान्दिनीयामित्यर्थंकवन्याशम्दस्य दितीयान्तं रूप में वा गृहीतगहिलायामिति कृपाविषयसमर्पकबन्दीशब्दस्य सप्तम्यन्तमिति सदेह । इत्युदाहरणचन्द्रिशासक्षेप ३ 'सम्यगिति । सम्यग्शन तत्वशान तदेव महाज्योतिस्तेन दलितो नाशित आशयो मिथ्याशानवासना यस्य । तचाजुषो नरस्य विधीयमानं क्रियमाणम- प्येतत्कर्म विहितनिषिद्धरूप बन्धन बन्धजनक न मवेदित्यर्थ । अत्राशयशम्दो मिथ्याशनवा. सनाया योगशास्त्रमात्र प्रयुक्त इत्यप्रतीतत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप .

·काध्यमाला। ग्राम्मं ग्रामे वेवलें लोके प्रसिद्ध न तु शास्त्रेपि 1 मतं एवाप्रयुत्ता द.' इत्यके । अपरे तु 'देश्यमनेन संगृह्यते । कटिशन्दादयस्तु नोदाहर्तव्याः। किं हुगलमल्लादयः' इत्याहुः। तदुभयमप्यसत् । कटिशब्दस्य शास्त्रेऽपि प्रसिद्धस्य व्युत्पत्नस्य चोदाहरणत्वेन दर्शितत्वात् । तस्मात्समस्तलोकप्रसिद्धम् । तस्सिन्देशे सर्वलोकयंदाख्यया यद्वस्तु व्यवहियते तदित्यर्थः । तेन देश्यमपि संगृहीतम् । अत एवामे खादनपानगलादय उदाहरणीयाः । कमलमहिपोदध्यादयश्च प्रत्यु- दाहतव्याः । उदाहरणम्--- 'सकाविभावरीकान्तसंशान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः॥' अन करिशब्दः । लोकानभिज्ञ प्रति तदर्यानुपस्थितिपकवाधीज मिति ऋजवः । वस्तुतस्तु नागरोपनागरी विहाय ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्वक्तुरवैदग्भ्योग- यनेन श्रोतुवैमुख्यं तदित्यालोच्यते । अत एव विदूषकादावधमेवारि न दोप. त्वम् । तस्य तथैवौचित्येन वैरस्थाभावात् । कटिशब्दे तु ग्राम्यतामयोजकं नाश्लीलस्वमिति न तसंकरः। नेयाय नेयोऽयो यस्य तत् । नेयत्वं च- 'निरूढा रक्षणाः काश्विरसामथ्यांदभिधानवत् । कियन्ते चाधुना काश्चिरकाश्चिमेव स्वशतितः॥' इत्यनेन रूदिप्रयोजनाम्यां विना या लक्षणा निषिद्धा तद्विषयत्वम् । यथा- 'शेरकालसमुल्लासिपूर्णिमासरीमियम् । करोति ते मुखं सन्दि चपेटापातनातिथिम् ॥" भग्न चपेटादिपदं निर्जितस्ये लक्षणया प्रयुक्तम् । न च तवास्य रूढिन था न्तद्वितीयान्तरवादिस्पदयप्रकारको य. सदेहस्तद्विपय इत्यर्थ । समस्तेल्यस्य विवरण तस्सिन्देश इत्यादि । नागरो विदग्धमानप्रसिद्ध । तत्सदृशस्ततः किंचिदून उपना- गरः । प्राम्यताप्रयोजकमिति । मीडाद्यालम्यनत्वरूपमधीलत्वं न प्राम्यता- प्रयोजकम् । अपि तु विदग्धानिदग्धसाधारणप्रयुत्तत्वमेवेति न साकर्यशटेलर्थः । तेन पचिटुपधैयसकरेऽप्युपाधैरसंक्रान दोष इति भाव । चपेटादीति । तत्र १. 'राति । राका पूर्णचन्द्रा पूर्णिमा तत्मकधी यो विमावरीमान्तश्चन्द्रसम्प संक्रान्ता नियंत्र तयाभूत व मुम, तपनीयस्य मुवर्णस्य दिलाया शोमा यत्र सा वटि- नितम्ब मनोरत व्यावय। अत्र पटिशम्दो माम्यः । पामरसाभारण्येन प्रयुस्यमा. नवारशाहरपन्दिरामक्षेर. २. शरदिदि । हे सन्धि, तेदव मुग का समुहामी पः पूसरधी शरीप्रियचन्द्रम्न चौराशतनस्य करताारस्यातिथि पात्र करोती. भाग- I मुभ्यासापायगादेन मस्तिस्य सक्ष्यते । तया मिनिारयम यदापाननं मकरपात्र रोतीन्य पर्यवम्मी । रूभियोगनान्यवरपिरदेशानिपेरिस नेपा' एकुराहरणपन्द्रिग्रसर . - ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। - । - प्रयोजनम् । मुख्यशब्दार्थातिरेकिणोऽर्थस्याप्रतीते । दूपकताबीज च वृत्यभावे- नार्थानुपस्थितिरिति नित्योऽय दोष । अथ भवेत्कृिष्टमित्यादि क्लिष्टादिक दुष्ट पद समासगतमेवेत्यभिसबन्ध । तदयमर्थ-क्लिष्टरवादिदोषत्रय पदान्तरसाहित्येनैव सभवति । तथा च यदि तयो पदयो समासस्तच समासेनैकपद्यापददोपता । असमासे वाक्यदोपत्व. मेव । इतरेपा सु समासेऽसमासे व पददोषत्वम् । द्वितीयपदनैरपेक्ष्येणैव दुष्टरवादिति । सत्र क्लिष्टमयंप्रतीतो केशवत् । यतो विवक्षितस्यान्वितविशेपस्य प्रतिपत्ति- विलम्बिता तदित्यर्थ । निहतार्थादौ तु पदार्थोपस्थितिरेव विलम्बितेति ततो भेदा । विलम्बश्वाप्रत्यासत्तेवा, सामान्यशक्ताप्रकरणाघमावे विवक्षित विशेषस्य दागनुपस्थितेर्वा । भाये धाक्यमानदोपत्वम् 'धम्मिल्लस-' इत्यादौ । अन्त्ये सुपददोपत्वमपि । तद्यथा- 'त्रिलोचनसर्भूतज्योतिरगमभासिभि । सदृश शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव वेष्टितम् ॥' अनानिलोचनसभूतेत्यादी सामान्यतोऽन्वयवोधाविलम्येऽप्यतिलोचनसभूते त्यादिना चन्द्रादेन नागुपस्थिति । भन्यस्यापि तथाभावानियामकस्याभावाच । मत कुमुदरित्यस्य व्यवधानेनोपस्थिति । इदमेव च 'भत्रिदृष्टे समुद्भूतस्यो योतेनावमासिभि' इति पारे द्वितीयप्रभेदे वाफ्यदोषोदाहरण द्रष्टव्यम् । दूपकताबीज प्रतीतिविलम्ब । प्रहेलिकादौ तु तस्येष्टत्वाददोपत्वम् । मत्तो नत्यादौ तु गुणस्वमपि तदौचित्यात् । 'अविमृष्टविधेयाशम्' अविमृष्ट प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यन्न तत् । प्राधान्य च विधिप्रतीतियोग्यता । सा चानुपसर्जनीभूतत्वे स युद्देश्यान स्तयम् । अतो 'न्यकारो झयमेव-' इत्यादौ 'क्षणमध्यमुक्त-' इत्यादी वा लक्षकमितरत्तात्पर्यग्राहकमिति भाव । मुख्यशब्दार्थेति । नितिमिति मुख्यश ब्देन प्रतिपाद्यो योऽर्थस्तयतिरिकस्येत्यर्थ । मुख्यशब्दप्रयोगादलभ्य हि शैत्यपाव. नव प्रयोजन, न चेह तथा प्रतीयमानमति । वृत्यभावेनेति । रफहेतु कलक्ष णाया एव वृत्तित्वव्युत्पत्तैरिति भाव । अर्थप्रतीतो वाक्यार्थप्रतीतौ । पदार्थोप- स्थितिरेवेति । शक्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतपदार्थोपस्थितिरेवेसर्थ । इह तु शक्यतावच्छदकस्य प्रकृताप्रकृतसाधारण्यानेन रूपेणोपस्थितावप्यन्वितविशेषानुप स्थितिमानमित्यर्थ । अन्यस्यापीति । चरानिपोऽपीत्यथ । आदिना चन्दोद- १ 'मवीति । हे भूपाल, तव चेष्टित चरित्रमत्रेमुनि विशेषस लोचनात्सभन यज्योति चन्द्ररूप तस्योगमेनोदयेन मासनशीराकुमुदै सदृशमत्यर्थमतिशयेन शोभते इत्यर्थ । मैं पूर्षिन कुंमुदरूपायोवे शाहिष्टत्वम् इत्युसहरणचन्द्रिकासह ·१८२ काव्यमाला। नाच्यातिः । प्रथमे उनरूपप्राधान्याभावेन द्वितीये विधेयस प्रसज्यप्रतिपेध- स्या निर्देशेन विशिष्टावरहसत्वात् । उदाहरणम्-- 'मूनामुमृत्तकृत्ताविरलगलगलद्कसंसक्तधारा धौतेशाशिप्रसादोपनतजयजगजातमिथ्यामहिम्नाम् । कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोरसर्पिदोदुराणां दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यस्प्रयासः ॥' अम नगरीरक्षण एवं यत्प्रयासस्तन्मूी महिमा मिध्येति मिथ्यात्वं विधे- यम् । भप्राप्तत्वात् । अत एव च नानुवाघम् । प्राप्तत्वे तु मिथ्यामहिनामफल. त्वमेवोचितम् । अतः किमेतस्फलमित्यादिना नाभिसंबन्धः स्यात् । तच्च बहुवी- हामन्यपदाथै गुणीभूतम् । विशेषणप्राधान्ये समासाननुशासनात् । किं चोद्देश्य विधेयं च यदि पृथक्पदाम्यामुपतिटते वदा प्राप्तमुद्दिश्याप्राह विधीयते । न घ समासे पृथपपदादुपस्थितिः । अपृयगुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरिति । एवं समासान्तरेऽप्यविमृष्टत्वं द्रष्टव्यम् । तत्र कर्मधारये यथा- नसां नितम्पादवरोपयन्ती पुनः पुनः केसरदामकाञ्चीम् । न्यासीकृतां स्थानविदा सरेण द्वितीयमौर्वीमिव कामुकस्य ॥' मनासित्वेन मुदस्यापि न द्रागुपस्थिति. । चन्द्रविकास्यकुमुमान्तरसाधारण्यादि- त्युक्तम् । तचेति मिथ्यात्वं चेत्यर्थः । विशेषणेति । एकार्थीभावभङ्गप्रसजा- दिल्य. । यसप्यादप्येकस्सिन्समस्तपदे उद्देश्यविधेयभावो न अभवतील्याह-कि चेति । प्रसत्वेनावगतं घुदेश्यम् । अप्राप्तत्वेनावगतं च विधेयम् । न रस्सारपदा- १. 'शामिति । रामसेनया लवायां वेष्टितायां रावणसोक्ति । मम मूभी दोणा स्वाना चाम्मिन्वानरापादानके नगरीरक्षणे यत्प्रयास एलदेव फ्ले विमिन्यन्वयः। विनि- त्यनेनोकमनौचित्य ममर्थपिनु मूभी दोणा च मे विशेषादयमाह-उहत्या- दिना । मुदत दस वन तेनापिरला सान्दा गालन्ती या रम्य संसता भरिषियमा पारा तया पोतो प्रशालिनी या यानी शिवचरणो हत्यमादेनोपनतो लामो यो नयस्तेन गात जातो निभ्याभूतो महिमा येपानिति मूविशेषाम् । लामखोला- सने रखरगे या इच्छा तस्सा व्यनिकरस्य संपन्यस पिशुन' सूचकचामायुमपी उत्पटो दोनो समर्थानमिति दोणा विशेषान् । गिसेन सिमानगतिनिरोधे बाते उन्नुमान्दोन्टिवानरावग ते पुराणम् । तथा चैवविधानामेनफ्टमनुचिनियतो मदिमा सम्देति सम्पावस रिपेयत्वं विकशिवन् । अत एव ममासे गुपीमावेन वदनि. बांगरविष्टविदासत्वदोषः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. २. 'सस्तामिति । बुमार- सैमरे मस र प्रत्यभियोगे महायभूता पावरी 'मयत स्थाबाराममन्या इति यादिनोपानापन् । भूना म्यावर राजकन्या । नितम्बात्सना निगरिमा मरो बकु- ब्यमवधिपुपमा जराशी पुन पुनवारपारमयरोपपन्दी भितम्ये निवेशपती । बानिय । सतम्पाimal निदाहा सागरपिनी दिवीयमौ निव । भव मिमिति न्यसा ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १८३ भन द्वितीपरवं मौऱ्यामुष्प्रेक्ष्य विधेयम् । तच समासे गुणीभूतम् । 'मावर्ती द्वितीयां' इति पाठे तु निरावाधा प्रतीति । नन्वत्र काश्यां द्वितीयमारिवं विशिष्टमेवोप्रेक्ष्यमतो नोक्तदोपावकाश इति चेत् । न । तथापि हि विशेपण. वास्य द्वितीयत्वस्य प्राधान्यम् । द्वितीयसनावे एकस्य न्यासीकरणौचित्यात् । मौर्वीरवं तु तस्साप्रयोजनम् । अन्यस्यापि सद्वितीयस्य तदौचित्यादिति वस्तु- विशेपपरिचायकतामात्रम् । तस्माद्विशिष्टविधावपि विशेषणमत्र प्राधान्येन वक्त व्यम् । अत एव 'भा कडारादेका संज्ञा' इत्यत्रैकरपस्याप्राधान्यमसामयेन समासो नाकारीति व्यारयातार । अन्यथा तत्राप्येकन संझिन्युद्देश्ये एकत्व विशिष्टसक्षाविधाने दोपो न स्यात् । बहुमीहावेव तद्धितार्थगुणीभूतेऽन्यपदार्थे गुणीमावो यथा- 'वैपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्वरत्वेन निवेदितं वसु । वरेषु मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने' अग्न घरेपु मार्गणीयानां धर्माणां बैकल्यदर्शनप्रस्तावाजन्मन्यलक्ष्यस्य विधि रिसतम् । तच समासे न्यग्भूतम् । 'अलक्षिता जनि' इति पाटे तु पौर्वापर्य- विपर्ययसावेऽपि समासनियन्धनमप्राधान्यं निवर्तते । मम्समासे यथा- "औनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- संदाननैकसदन क्षणमप्यमुक्ता । दनेकरूपेणोपस्थितिरित्यर्थ । अयमेव वैकप्रसरताभ इत्युच्यते । यथा--'वषट्कर्तु प्रथमभक्ष' इसन प्राप्तभक्षानुवादेन प्राथम्यविधौ । तत्राप्येकार्थीभावमाप्रसझेन नान्यत्रेत्यत आह-स्थानविदेति । आश्रयसागुण्येन गुणप्रकर्ष इत्यतदेव स्थान समपंणयोग्य मिति जानतेत्यर्थ । अत्र न्यासीकरणौचित्येन पर्यवसानगत्या द्वितीयस्यैवोत्क्षणीयत्वाचस्य च समासे गुणीभावादविवेयत्वदोष । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप १ वपुरिति । तवैव बडवेषधारिण शिवस्य पार्वतीं प्रति वचनम् । भो बाल मृगाक्षि, वोपु यद्रूपकुलधनादि समस्त मृग्यतेऽविष्यते विलोचने हरे तदयस्तमेकै कमपि किमस्ति । अपि तु नेत्यर्थ बालमृगाक्षीतिसबोधनेनैवविधसौन्दर्य शालिन्यास्तब विरूपवरप्रार्थनमनुचितमिति व्यज्यते । एकैकस्याप्यमाव दर्शयति- पपीत्यादिना । विरूपाणि विषमाणि मोमसूर्याशिरूषत्वाशीषणानि वाक्षीणि यस्य तथा भूत वपु । अलक्ष्यमय जन्म यस्य तस्य भावस्तचा । अस्तीति शेष । दिगम्ब रलेन नग्नतया वसु धनं निवेदितम् । कथितमित्यर्थ । अत्र जमनि विधिसितम लक्ष्यल समासे गुणीभूतम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २ 'आनन्देति । विरक नायक प्रति नायिकाससीनामियमुक्ति । बलात्सखी भवता सदैव क्षणमप्यमुक्ता न सत्ता तस्या उदन्तो वार्ता तचिन्तापि तव संप्रत्यधुना सान्ति ग्लानि तनोति । वैराग्यात् । मतोऽसान्दिग्धिक एवविधसखी सदर्शिवादतिशोच्या वयमित्यर्थ । किंभूता ·काव्यमाला। या सर्यदेव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव संप्रति धिम्धिगसान् ॥' भयावान्तरवाक्येऽमुक्तत्यनेन । 'नवजलधरः संनदोऽयं न तनिशाधरः सुरधनुरिदं दूराष्टं न तस्य शारासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कननिरूपसिधा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥' इत्यत्रेच प्रसज्यप्रतिपेध एवं विधेयो न तु- "जुगोपारमानमवस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृतुराददे सोऽर्यानसक्तः सुखमन्वभूत् ॥' इत्ययात्रस्तरवाधनुवादेनारमगोपनादिवदमुक्ततानुवादेनान्यत्किचिद्विधयमस्ति। न प समासे नमः प्रसज्यप्रतिषेधोऽर्थः किंतु पर्युदास एव । तदुक्तम्-- 'विधेयंत्र मधानत्वं प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नम् ॥' इति । कथं तर्हि 'अश्रादोजी इत्यादी प्रसज्यप्रतिपेघलामः । पर्युदासेनाक्षेपात् । ननु पयुंदासार्थोऽमुक्कायमेव विधीयता फलाविशेषादिति चेत् । भवेषप्येवं यदि तमा सति क्षणमपीसनेन संवन्ध्रः स्यात् । स हि मुक्तत्वेनैव प्रतियोगिना समासानुस्पतरकवरूप्यस्य च प्रसज्ञादिति । विधेयंत्रेति । यन विधेः फर्तव्य- तायाः प्राधान्यं प्रविषेधे निवर्तनास्पेऽप्रधानता अविवक्षा ए पर्युदासः । यथा- 'नेक्षेतोऽयन्तं (आदित्यं) इत्यादावनीक्षणसंकल्पकर्तव्यताप्राधान्यावीक्षणप्रतिपेघस्य माविक्षणात् । एतक भवदीसपेक्षायामाह-यति । उत्तरपदेनेति खोत्तरना. मघासन्यतरपदार्थेन । संबध्यत इति शेषः । आक्षेपादिति । श्राद्धं न भोक्ष्य सपी । मानन्दस्य मिन्धु समुद्रः। अतिचापलशालिनश्चित्तस्य संदानन बन्धनं तस्यैक सदन सानम् । तर चिचस्य विश्रान्तिरिति । अत्रामुक्तेति पर्युशसप्रदीविन तु विधे- यस मुना नेवि प्रसन्यप्रतिपेपत्यविमृष्टरियांशस्वदोषः । युगहरणचन्दिवासक्षेपः. १. 'प्रसग्यप्रतिभमुराहय दर्शयति-नवेति । विक्रमोर्वशीय विरहिणः पुरूरवस यमुक्तिः । अयं नवो जल्परः सनमः क्वची हन्तुमुपतो था दृप्तनिशाचरो न । भर दीति शेषः। एवमी विशेपार्शनेन पूर्व मंजातभ्रमविषयनिपेगे ममो गम्यमानभव- नक्रियान्दवाइटम्पः । मुरधनुरिन्द्रधनुर्दूरमाकृष्ट तस्य राशमस्य शगसनं न । 'गाम' रति पाठे हित नामेति । अपपरि पटुस्त्रीमो धारामारो पारावर्षः बागपरम्परान करकम निकररेणा तात्तिाधा दीप्तिमती विवर। मम प्रियोशीम भवतीलभः। रित मनसाय रोपपयंगसितानेर वाश्यामा प्युशहाणपन्द्रिहास २. 'सुगोरेवा बगभरागा। मानासह । टम् । सावधतापता देनागोरनाकोतवापरासेश्री मारिगृहविषयारोशायरनचन्द्रिका ·७ उल्हास] काव्यप्रदीपः । विवक्षितः । न च पर्युदासे सथा संभवः । नन्वेवमपि नाविमृष्टविधेयांशता । विधेयस्थानुपस्थितेः । किं तु धारणे विधदितिवदवाचकत्वमेव स्यात् । समा- सेस्र्थान्तरनिरूढत्वादितिचेत् । न । प्राधान्येनानिर्देशस्य तथाप्यक्षतेः । अत एव 'प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र' इत्याह वृतिकृत् म त्वप्राधान्येन निर्दिष्ट इति । तर्हि विदधदित्यस्याप्यत्रैवान्तर्भाव इति चेत् । न । तदर्थस्थानिर्दिष्टस्या- प्यविधेयरवाद । अमुल्यस्याविमृष्टविधेयांशस्यावाचकप्रवेश इति चेत् । न । उभयोरसंकीर्णस्थलसंमये कचित्संकरेऽप्यदोपात् । दूपकताबीजं च विवक्षिता- थोप्रत्ययः । तस्मानित्यदोषोऽयम् । विरद्धमतिकृत्पदान्तरसंनिधानेन प्रकृतप्रतीतिन्याकारकप्रतीतिजनकम् । तथे- दमनेकधा प्रवर्तते । कचित्समासान्तरविग्रहेण । यथा- 'मुंघाकरकराकार विशारदविचेष्टितः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तय किं वर्णयामहे ॥' अत्राका कार्यमन्तरेण मिमिति विवक्षितम् । अकार्य मिममिति तु प्रनी. यते । कचिनामपदयोः समासे विरुद्धार्थनिरूदपदघटनया । यथा-- 'चिरकालपरिमासिलोचनानन्ददायिनः । 'कान्ता कान्तस्य सहसा विदधाति गलग्रहम् ॥' भन्न कण्टग्रहार्थतया विवक्षितो गलग्रहशब्दो रोगविदोषे निरूढः। कचि. द्विवक्षितविशेषपरवे पदवैयाप्रसङ्गेनाविवक्षितविशेपपरवमहात् । यथा- 'न स्तं यदिनाम भूतकरणसिंतामम्तिमन- स्तेम व्याजता धमुर्भगवतो देवागवानीपतः । इति संकल्पस्य व्रतवाचिणिनिप्रसयानुरोधेन लक्ष्यमाणत्वात्तस्य च श्राद्धभोजनवर्णनं विनानुपपत्तरिति भावः । नन्वेवमपीति । अभवन्मतयोगप्रसा एव तत्सोकर्य सयमेव निराकरिष्यति । पदान्तरेति । अनेनालीलानुचितार्थनिहतार्थव्युदासः । ५. 'मधेति । सुधाकरश्चन्द्रस्तस्य करी: किरणोस्तदोकार निर्मलतया तत्सदृर्श विशारदं प्रगल्भ च विचेष्टितं यस्य सः। असावेकोऽकार्यमित्रं यः कार्य उपाधौ मित्र कार्यमित्रम् । पश्चान्नन्समासे में कार्य निरपेक्ष मित्रमिल । संस्थे कि अर्णयामहे । अर्था- गुणान् । 'विद्वत्सुप्रगल्भी विशारदौ' इत्यमरः । अत्राकार्ये मित्रमिति विरुद्धमतिकृद । स्त्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २. 'चिरेति । काम्ता चिरकाया परिप्राप्ति समागमस्तेन लोचनयोरानन्ददायिनः काम्तव गलग्रई गलेख प्रहो महशमालिङ्गाने विदधानीन्वयः। अत्र गलग्रहशन्नो रुक्ष्या रोगविश्लेषोपस्थापकतवा विरुद्धमतिकृत् ॥ इत्युदाहरणच- न्द्रिकासक्षेपः. ३. 'नैति । दाशरथिमुद्दिश्य परशुरामोक्तिः । धनुरिजता माता ने प्रकृतेन वाशरथिना यदि नाम भगवतो मवानीपतेईवान स्तं भीतं सरपुत्रस्तु स्कन्दो. इथवा स्कन्द व प्रियोऽहं शिष्यः कथं विस्मृत लन्वयः। यदिनामशब्दोऽखण्ड: संभावनायाम् । एतसंभाव्यमित्यर्थः । कोणतेनेति विसिष्य मामामहणम् । भवानी ·काव्यमाला। तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोरसवः स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽहमयवा शिष्यः कथं विस्मृतः ॥' अत्र मवस्य पतीत्यर्थे भवानीति सिद्धम् । तथा च भवपतीपती प्रतीयमाने भवातिरिक्तः स दाक्प्रतीयते । नहि मव एवामिधेये भवपतीपतिरिति प्रयोगो योग्यः सचेतसाम् । कचिरसमासक्येऽपि समस्यमानपदयोचंयतया । यथा- 'गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंहः । सविधे निरहंकारः पायाद्वः सोऽम्बिकारमणः ॥' अनाम्विकारमणपदयोगौरीप्रीतिकररववन्मातृस्वामित्वमप्यर्थः । दूषकतावीज विवक्षितार्थतिरस्कारकार्थोपस्थितिः । अतो यन्त्र विरुद्धोऽर्थो विवक्षित एव सनादोपत्वम् । क्लिष्टादिदोपविशेषेषु समासगतत्वनियमविधानाच्छ्रुतिकटुप्रभृतिप्वनियमोऽ. म्यनुज्ञातः । तत्रासमासगतमुदाहृतमेव । समासगतेपु श्रुतिकटु यथा- 'सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना । पहिनिदनाहोऽयं कालश्च समुपागतः ॥' समासादकपद्यम् । एवं घ्युतसंस्कृत्यादयो द्रष्टव्याः । उक्तान्पददोपान्पदेकदेशे याक्ये चातिदिशनि- अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोपाः सन्त्येते पदस्यांशेजप केचन ॥४॥ पतेरबासे हेतुगर्भ विशेषणम्-भूतेत्यापि । भूतेषु यः करणासंतान- कृपासमूहस्तेन शान मात्मा यस्य तयाभूतात् । मदान्धो यस्तारकासुरसस्य वधाद्विश्वस्य देवगणस्य दच उत्सवो येनेत्युत्कर्षगर्भ विशेषणम् । स्कन्द ख प्रिय इत्यनेन धनुर्भगोपेशासंमावनाविरहसूचनम् । अहमित्यनेन क्षत्रियकुलान्तकत्वसंक्रमितवाच्येन धनुर्महकर्नु साहसकारित्वातिशयो व्यज्यते । अत्र मवानीपरिति विरुद्धमतिकृत् । भवत्रीपतिरित्यर्थकादसात्पत्यन्तरमवीतेः' इत्युदा- हरणचन्द्रिवासक्षेपः १. 'गोरपीति । सोऽम्बिकाया रमणो मद्देशो दो युष्मान्पायादित्यन्वयः। स का, यदाहनता प्राप्तवतो गोपस्यापि सविषे निकटे सोऽप्यतिकरतया प्रसिद्धोऽपि गिरिमु. दायाः पार्वत्याः सिंहो निरहवारः सौम्यः। भवतीति शेषः। अनाम्बिकाया मातू रमण इति विरुद्ध प्रदीयते । इत्युदाहरणचन्द्रिकासरः. २'सेति । विरहिणो रामस्वेयमुक्तिः। सधायाः सान्द्रास्तरङ्गाः सुधासान्द्रतरगाः सुधासान्द्रवरगाः सजाता ययोस्ते सुधासान्द्र- तरहिते तयाविधे विलोचने यसाः सा सीना दूरे । स्थिनेति शेषः । अयं बर्हिणां मयूरापर्णा यनिहादनमव्यकशब्दसदहस्खयोग्यः कालो धनसमय एव कालोऽन्तकश्श सम्पामा रत्यन्दयः । अत्र समासगतं श्रुतिकरत्वम् । एवमितरेषामपि समासगतत्वं बोध्यम् । इत्युसहरणचन्द्रिकासंक्षेप.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १८७ पुतसंस्कारेखादिमांवमाधानो निदेशः । एते तिकट्वादिपदमचिनिमित- भूताः । श्रुतिकरयादय इत्यः । भत्र यत्र पदारसाहित्येन पदाना दुष्टरवं स यास्पदोषः । पासाध्यसमनिरपकानां दुष्टरये पदान्तरसाहित्यापेक्षेति तभितयोपासनमिति संप्रदाया । सदमत् । 'सोऽभ्यर-' इत्यादिश्रुतिकटो. इंटरये पदान्तरसाहित्यवानपेक्षणीयतया सदुदाहरणविरोधात् । न च तयापि वधयेति वाच्यम् । परुपयारधरपस्य स्वत एव सागत् । तथास्येऽपि या 'स पात को दुश्ययनः' इत्याचप्रयुटाएदाहरणाग्पातिः । न हि तत्रापि दुष्टये पदा- न्तरापेसेति पमुमपि पश्यते । किं पावाधकमप्यसमर्थसमानशीलं किमिति नापासमिति सर्यप्यारपानेषु विनिगमकं यजम्यामिति । भत्र मूमर-विपक्षितधर्मिप्रत्यायकरावृत्तित्वे सति । नानापत्तित्वमे- याय पाश्पत्तिरवमभिप्रेतम् । 'ग्यकारो अपमेव-' इत्यत्रापि नाम्यातिः। उपविधेयामिधापकयोईयोरपि दुष्टस्वात् । भत एवाविमृष्टविधेयांशमित्यत्रा. सपदोपादानम् । 'पोऽसौ मुमगे सवागतः' इत्युदाहरणे प्रकाशे रपुटमेतत् । एवं च पुषं प्युतसंस्कृत्यादिग्दसनम् । न घासमर्थसहोदरस्थावाचकस्यापि ग्युदासो युक्तः । नापि केनचिद्विवक्षिवधर्मिशापनात् । ययोदाहतेन जन्तु. पदेन । प्युदतेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षिसर्मिप्रतिपादक इति । वन श्रुतिकटुपाक्यावं यपा- 'सोऽध्यष्ट दानिशानयर पिस्नवारिसममख बन्धून् । ध्यजेष्ट पट्दगंमरेत नीती समूलघावं व्यवधीदरीच ॥' ज्यफम्। न च तनापीति । सोऽप्यैटेसादावपि याश्यस्य श्रुतिकटुलं पदमागगतात्तस्माद- न्यदतः सापेक्षमेवेत्यारागाह-तथापीति । नहीति । भप्रयुक्तत्वस्य पदमा- अधर्मवदिति भावः । ननु वाक्यैऽप्यप्रयुक्तत्वादस्त्येवेति वादिनं प्रत्याह- किंचेति । सर्वव्याख्यानेषु दर्शितप्रकारेषु । विवक्षितेति । अत्र विवक्षितर्मि- प्रलायकनानापतित्वोतो वाक्यनिष्ठावाचकरवे 'प्राध्भ्राड्-' इत्यादावसंभवः । वर्वेषा पदाना विवक्षितधर्मि प्रत्यायकत्वाभावात् । अतः पृथक्सत्यन्तम् । ताश- किंपिच्छब्दगतत्वाध न दोषः । च्युतसंस्कृत्यादिवयं तु न तथेति तदपासनम् । १. 'च्युतसस्कृत्यसमर्थनिरर्थकान पास्योक्तदोषान्वाक्यगतनोदाहरति सोऽध्यैष्टेति । भट्टिकाव्यगतमिद पवम् । स राजा दशरथो वेदानध्यैष्टाधीतवान् । निदशान्देवानयष्टा- पूजयत् । पितॄनताप्सौदतर्पयत् । 'अपारीद' इति पाठेऽप्ययमेवार्थः । पृ तर्पण ति भात्वनुसारात् । बन्धून्सममस्त समानितवान् । षड्वर्ग कामक्रोधलोभमोहमदमात्मर्याणां घण्णा वर्ग समुदाय व्यजेष्ट विजितवान् । नीतावरस्त रेमे । मरीन्समूलपातं न्यवधीच । समूल हतवानित्यधं । अत्रानेकपदगतत्वेन श्रुतिकटुत्वस्य वास्यदोषत्वम् । एवमन्येषामपि ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·૨૮૮ काव्यमाला। भप्रयुकं यथा- 'सरातु वो दुश्यवनो भावुकानां परम्पराम् । भनेटमूकताये श्च धतु दोपैरसमतान् ।' भन दुश्यवनशब्द इन्द्रे, अनेडमूकशब्दश्चैढमूकेऽप्रयुक्तः। निहतार्थ यथा- सायकसहायवाहोर्मकरध्वजनियमितक्षमाधिपते। अन्जरुचिभास्वरस्ते भातिसरामवनिप श्लोकः।' अन सायकशब्दः खङ्गे, मकरध्वजशब्दः समुद्र, क्षमाशब्दो भूमी, भम्ज. पादचन्द्रे, श्लोकशब्दो यशसि च प्रयुक्तः । म चैतेपामेतेषु प्रमिद्विभूयस्त्वम् । मतः प्रसिद्धः शरमदनक्षान्तिपमपधैरनिहतार्थाः । अनुचिताय या- कुविन्दस्वं सावस्पटयास गुणग्राममभितो यशो गायन्येते दिशि दिशि च नमानव विमो। शारज्योत्नाकान्वस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि स्वकीर्तिमति विगताच्छादनमिह ॥" अत्र कुविन्द इति तन्तुवाय, पटपसीति पटं करोपीति, गुणेति तन्तुं नमेति पत्रहीन, यश इत्यकारमशेषादयशः, विगताच्छादन मित्सयसनामित्यर्यानुपसो. फ्यमानापकयोसकतयानुचितान्प्रकाशयन्ति । १. 'स रात्विति । स प्रसिदो दुश्यवन इन्दो वो युष्माकं भावुशाना महलाना परम्परा एतु दरात । परमसमताशाजने मूकनाघेकर घिरतापयिः करणभने। पंतु सण्ट यत । नाशयति । 'मनेटमूक उदिष्टः पठे पारगुनिवर्जिते' ति मेदिनी । मन पवनानेटमासम्दाचप्रयुक्ती । इल्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'साय- केति । हे भवनिप राबन्. वे तर सोचौ यशोऽजस्य चन्द्रग्य रचिबद्भास्वरो मातित शोमदेवरामित्यन्वय । कीदृशस्य, सायक: सहः सहायो यस च्याविषो पास तयाविषस्य । मकरप्यनेन समुद्रेग नियनिता परिटिना या बाना भूमिस्तस्या । सार्वमीमस्येत्यर्थः । अत्र सायकमरमामाग्मकोकादना शरमदमशा' निपापा प्रसिदिवास्यात्मश्वापतिरोधामम् । 'सायका रसायोइति विधा । रसारणपन्द्रिका संशेष. १.कुविन्द ले । राजानं प्रति कवरक्तिहे विमो, वं दार विनाक प्रथ्वी विमति मते इति कृषिम्दा सम्पामीर इयर्थः । ममितः ममनवाना यादीमा प्राम समूई परपरि पटूकरोपि । स्थापयसीति पाव । अत सोममा बन्दिनो शिशितव यशोगापन्निा स्वाभ्येविषमवे मयपि वाकीत. श्री विगममारणाममापरणं पत्र तथा प्रमशीति भ्यानानुतिः । कुरूपया डोपापा TRA शिति । सरन्योरमवीराणि (पुटान दृश्यामि विक. यी रागि यानि सागि : मुभया । मुन्दरीलः । अत्र कुपिन्दस्तम्या सम्म उन्ममूहममितः सम्पारसम्पनुरोधानेन परपति रोwि+ ·७ उल्लास:] काश्यप्रदीप अवापकं यथा- 'प्रानभ्राविष्णधामाप्यविषमाश्वा करोस्ययम् । निद्रा सहसपना पलापनपरामणाम् ॥' अने भाजत इत्यभन्नाह जलदः । प्रकृष्टोऽभ्रमाद् यत्र तद्विष्णुधामेत्यस्य विशेषणम् । भन्न प्राधम्रादिति प्रकृष्टजलदे, विष्णुधामेति विष्णुपदे, विपमान इति सप्ताश्वे, निद्रेति संकोचे सहस्रपणेति सहस्रदले प्रकृष्टजलदरवादिना प्रका- रेणावाचकानि कानिधिशात्र धर्मिणि शक्तान्येवेति यथोक्तवाक्यदोपत्वम् । अश्लीले ब्रीडादायि यथा- 'भूपतेरुपसपंन्ती कम्पना वामलोचना । तत्तत्माहरणोत्साहवती मोहनमादधे ।' अत्रोपसर्पन्तीति सुरतारम्भ, प्रहरणेति ताडनविशेष, मोहनमिति लिधुधनं चार्यान्तरमतिपादयद्रीडादायि । शुगुप्सादायि यथा- तेऽभ्यान्तं समभन्ति परोत्सर्ग व भुजते । इतरार्थनहे येषां कवीनां स्थापपर्तनम् ॥' भत्र पान्तोत्सर्गशब्दो गर्दितपुरीपार्थतया, प्रवर्तन मिति पुरीपत्यागार्थान्तर तया शुगुप्सा प्रयच्छन्ति । एडमूको वाकश्रुतिहीन । शतान्येवेति । विष्णुस्थानत्वरूपयोगे नाकाशवायर्क एवं त्वत्तो लग्धवस्खा एते नना वस्त्रहीना दिशि दिशि तब यशो गायन्ति तथाप्येव पत्रसमृद्धावपि त्वत्कीतिरूपा स्त्री विगताच्छादन वखरहित भ्रमवीपर्थान्तर स्तूयमानस्य राशोऽपकर्षगमक प्रवीयत इत्यनुचितार्थत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. १. 'प्राभेति । अय विषमाश्वो विषमसंख्या अश्वा यस्य सः सप्ताश्च । सूर्य इति यावत् । विष्णुधाम विष्णुपदमाकाशमाप्य प्राप्य सहस्र पर्णानि पत्राशि येषां तेषां कमलानो निद्रा संकोच पलायनतत्परा करोति । पमानि विकासयतीत्यर्थः । कोश विष्णुधाम, अभ्रे भाजत इत्यभभाइ जलदः प्रकृष्टोऽभभ्राध्यत्र तथाभूतम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप , २. 'भूपतेरिति । कम्पना सेना पसन्यागच्छन्ती वामं भ्रकुटीविषमं लोचन यस्यास्तादृशी । तत्तत्महरणै. खैरुत्साहवती च मोहन व्याकुलीमावमर्थाच्छणामारधे चकार । अत्र रमणायोपगच्छन्ती कम्पयुना सुन्दरलोचना तत्तत्महरणै कामशालो दितजधनादिताडनरुत्साहवती मोहन मुरतमावधावित्यर्थान्तर नीडाजनक प्रतीयते । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपा. ३, 'तेऽन्यैरिति । येषां कवीनामितरार्धमहे इतरनिहायग्रहे प्रवर्तन प्रवृत्तिः स्यात्तेऽन्यैर्वान्त छदित समश्चन्ति भक्षयन्ति परेपामुत्सर्ग पुरीष च सुनते इत्यन्वयः । अत्र प्रवर्तनशदा पुरीपोत्सर्गरूपमर्थान्ता जगक्षित श्ययति । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप', ·. १९० काव्यमाला। अमनलार्थ यथा- पितृवसतिमहं प्रजामि त सह परिवारगणेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेपितशोकशल्यकम् ॥' अन पितुहं पादने वंश इति च विवक्षिते पितृवसतिपावकान्वयशब्दो श्मशानवतिसंयन्धरूपामङ्गलार्थान्तरौ संदिग्धं यथा- 'सैरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्याप्सकम्पनः । मार्गणप्रवणो भावभूतिरेप विलोक्यताम् ॥' अन सुरात्येति देवगृहमदिरामन्दिरयोः प्राप्तपर्याप्तकम्पन इति प्राप्तसैन्य- विमाक्षकम्पस्वयोरपस्थापकम् । एवमप्रेऽपि । अप्रतीतं यथा- तस्याधिमानोपायस्य तीवसंवेगताजुपः । दृढभूमिः प्रियप्राप्ती यतः स फलितः सखे ॥' १ "पितृवसतिमिति । शोक्पीडिताया' कस्याश्चिदियमुक्ति । अह परिवारजनेन सह ता पितुर्वसति गृह ब्रजामि गच्छामि । यत्र पितृवसतो पावरान्वये पवित्र वैये पाबकानो पावित्र्यकारकाणी पित्रादीनामन्वये संबन्धे सतीति वा । हृदयं न शेषित शोकरूप शल्यक कुत्सित शस्य यस तथाभूत सपदि सत्काल भवतीत्यन्वयः । पितृवसतिपावकान्वयशम्दो इमशानवदिसंबन्धरूपामङ्गलागमको । युवाहरणचन्द्रिका संक्षेप. २ 'मुरेति । गुराख्यो देवगृह मदिरामन्दिरं वा । तमोक्षासो हर्षस्तत्पर । प्राप्ता पर्याप्ता पूर्णा कम्पना सेना येन । प्राप्त पर्याप्त बहु कम्पन वा येन स.। मार्गगा बाणा । मार्गग याचन वा । तत्र प्रवणो रत । भास्वन्ती उबला भूतिः समृदिर्भस था यस एवंभून एप राजा जनो वा विलोक्यतामिति संदेह । प्रत्युदा हरणचन्द्रिकासक्षेप ३. 'तस्पेति । कस्यचित्ससायं प्रति मित्रवृत्तातोक्तिरियम् । हे सखे, तसालन्मिस स नायिकाविशेषसगमविषययो पस' प्रियम्य तनायिकासंगमस्स माप्ती सत्या फरितः भूतस्य । मधिका माया प्रमाग यस तथाविध उपायो दूवीस- प्रेषणादियंस तपाभूतस्य । तया दीम' सोगरत्वरा यस स तथा तचाजुप । कीनो पन्न । भूमिदा सिरा प्रतिबन्धवामपनेया भूमिविपय संगमरूपो यस स इति प्रानो । इतरतु-हे मखे, तस पुरुषस्य स चितामतास्थिति विषयको यन' प्रियसारमसाक्षाफारस मामी सन्यां परितो मोशसमाजात परप्राप्ती देवगर्भ विशेषणस्यमाह-मधिमावेति । अधिमात्र प्राग्भवीय सरकाराष्टबगदुत्कर उपाय मादियंस सदया तीन परम संपेगो वैराग्य यम्पस तपा तथाजुर । पदुक्तं मापन्यास्या वाचस्पतिमिभै-'पापा' पाइयो मृतुमध्याधिमात्राः भाग्नीपरकाराष्टवयापेक्षा ते योचा । सगो वैराग्यम् । तस्यापि मृदुमध्यवी सा माग्मतीपरासनावशावणी । मद्यश्यय 'पशवीर्यस्मृतिसमाधिमापूर्वक सरेपम्' इति सूलोहा वेदितम्या। द प मध्यारिमात्रोसपाना या प्रत्यर्क ·१९१ ७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। अधिमानो दृदज्ञानवानुपायो यमादिर्यस्य । तीव्रः परमः संवेगो वैराग्य यस तत्तायुक्तस्य । दृढभूमिदृढसंस्कारः। मृदूपायो मध्योपायोऽधिमानोपायश्चेति त्रिविधा भपि योगिनः प्रत्येकं मृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीवसवेगवेति निविधः। अत्राधिमानादयः शब्दा योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धाः। ग्राम्यं यथा- 'ताम्बूलभूतगहोऽय भहं जल्पति भानुपः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥' अत्र गल्लमल्लमानुषखादनपानशब्दा प्राम्याः । नेयार्य यथा-- 'वस्त्रवैदूर्यचरणैः क्षतसत्त्वरज.परा। निष्कम्पा रचिता नेत्रयुदं पेदय सांप्रतम् ॥' अत्र वस्त्रवैदूर्यशब्देनाम्बरमणेर्विवक्षितत्वादनशब्देन गगन विवक्षितम् । न चाप तत्र शक्तिरिति चाचकरवलक्षणेन शक्यसंबन्धेनाम्बरपदं लक्षयति । तस्साच गगनमतीति । यद्वा खवाचकवाच्यत्वलक्षणशक्यसंवन्धेन गगनमेव लक्षयतीति लक्षितलक्षणा लक्षणा घेति वस्तुगति । एव वैदूर्येत्यस्य मणौ चर- विष्णुधामेति तथा प्राभ्रभाडित्यपियोगेन । तया विषमाश्व इति चेयर्थ । लक्षित- मृदुमध्यतीबसवेगैस्विभिमेंदे व योगिमेदा मवन्तीति । एव च 'नीबसवेगानामासने इति भूत्रात्फलप्राप्तिर्युक्तेति भाव । कीदृग्यन । दृढभूमि दीर्घकालादनैरन्तर्यसत्का- रबत्तया दृढा व्युत्थानसस्कारैरनभिभूता भूमिर्विषयश्चित्तैकाग्रतास्थितिरूपो यस्य स । ध्युत्थान च चित्तस्य समाधिशून्यतयावस्थानमिति । अत्र च 'भद्रात्मन' इत्यादिवत्र कृतनायकस्य योगिनिरूपितोपमा न्यज्यते । ताधिमात्रादिशब्दा योगशास्त्रमात्र- सिद्धा । अनाधिमात्रादिशब्दाना योगशास्त्रमात्रप्रशिद्धत्वेनामतीतत्व दोष'' इत्युदा- हरणचन्द्रिकासक्षेप १ 'ताम्बूलेति । ताम्बूलेन भृत. पूर्णो गठ कपोलो यस्य सोऽय मानुप सदैव यथा खादर्न भक्षण पान च करोति तथा तु तथैव भट समीचीन जस्पति । ती सर्थ । नैसर्गिकत्व चात्र साधर्म्यम् । अत्र गहादिशब्दा ग्राम्या "रत्युदाहरणच- द्रिकासंक्षेप २ 'वस्त्रेति । सखी विबोधयन्त्या कस्याश्चिदुक्ति । हे सखि, वस्त्रमावरमा- काश तस्य वैदूर्यमणि सूर्यस्तस्य चरण पादै किरणनिष्कम्पा निश्चला भूमि क्षत नि. रस्त सत्त्वरजोभ्या पर तमो यस्यास्तथाभूता कृता । सांप्रतमधुना नेत्रयोर्युद इन्द्र वेदय बोधय । उद्घाटयेत्यर्थ । अत्र वस्त्रादिशब्दानां स्ववाचकाम्दरादिपदवाच्यत्वरूपशक्य- संबन्धेनाकाशादिषु लक्षणारूढिप्रयोजनान्यतराभावानिषिद्धति । जथवा खशक्यवाचकत्व सबन्धेनाम्बरादिपद लक्ष्यते । वेन च गगनप्रतीति । दिरेफपदलक्षिलेन अमरसदेनेर अमरस ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप . ।

·१९३ काव्यमलिी। त्यस्य पादे सावरज.परेत्यख तमसि निष्कपेस्यस्य चाचलाया भूमा युद्धामलख ईन्द्वे घेदयेत्यस्य योधने लक्षणैव । न च तद्वी रूढिः प्रयोजन वेति नेयार्थत्वम् । लिष्टं यथा- 'धेम्मिलस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः। रज्यत्यपूर्वपन्धव्युत्पत्तेमानसं शोमाम, ।' अत्र कुरङ्गशावाक्ष्या घम्मिलस्य शोभांप्रेक्ष्य फस्य मानसं में रज्यतीति संवन्धे प्रतीतिव्यवधानम्। अविमृष्टविधेयां यथा--- यकारो यमेव मे यदरयस्तंत्राप्यसो तापसः सोऽप्यत्रै निहन्ति राक्षसंकुल जीवत्यहो रावणः । २. धन्मिहस्येति । कुरङ्गशावाच्या धम्मिलस्य फेशपाशस्य शोमा प्रेक्ष्य अपूर्वा भाना या बन्धे व्युत्पतिः काशल बन्धस्य व्युत्पत्ती रचना वा तस्या हेतोः कस्य मानसं न रज्यति दृष्यतीन्यन्वयः । अपूर्वा बन्धव्युत्पत्तिर्यस्येति धम्मिा- विशेषणं वा । पूर्वबन्धेर्यादम्मिलस्य व्युत्पत्तिनिपुणता यस्या दति नायिकावि- शेषण वा। भयानासत्रतया टिष्टत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'न्यकार पनि । रामेण रामाये क्रियमाणे शुग्धान्त वरणस्य रावणस वाषिक्षेपोक्ति- रियम् । अरयो यत् । सन्तीति शेष । अयमेव मे न्यकारो निन्दा । अन्येषा पराभवा- दिर्मम पुनर्वशीकृतनगन्नयस्यारिसत्त्वमेव न्यार इत्यर्थः । यहुवचनेनैतावत्कारमेकोऽपि रिपुनामीमांप्रतमक्स्सादहो जाता इति म्यारातिशयो वन्यो । तत्रापि देवरिषु मध्येऽसी रामसापमः । मुग्न इति शेप । तापसलेन निवयित्व शखामभितवं च यः प्यते । तथा च तपस्सिसहसभाकम्य ममैवनपस्वी रिपुरित्यन्यन्नमेव न्यकार इति भाव' । सोधी तापसोऽप्पर मत्समीप एव रामकुल निहन्नि न तु बालवृद्धस्लीवेक- मरि लजदीनि न्यकारातिशयः। महो माधयम् । एव सपरि राणो जीवति । अथवा भो नि पेदे । राबरी जीवति काबा न बीवतीयः । शजिन विग्धिक । बी. प्सपा निन्दातिशयः । प्रबोधितवनेति गिजन्तादाने च। ततो मनुए । प्रबोधनकर्मभूते. नेयर्थ । एतविधेन बुम्भकर्णेन-पिम् । प्रयोजनमिति शेषः । एव स्वर्ग एव ग्रामटिका पुरमामस्तहिनुग्टनेन पृयोन या टरेभिमुंभविशतिमस्य किं प्रयोगनन् । न मिमी व । मुरिति पचनेन टुभिरपि मुनमुन राशु प्रति प्रतीकाराक्षमनया न्य. पारी यज्यो । अत्र च पदेन मुयेयर्थं वृथापदेन च तदुलूनत्ववैयध्यमुक्तमिति ग पौनसयम् । वृषात्वस पूवैनसिदत्वाइनुवादासंगतिः योनतया वैपायस्पोचिन्यतया वारसमिधानसंगतिय इतिहरेक लि । अत्रायपदन्यकारपदयोहदेश्यविधेयार्थकरवेन शिकवियोः पौगांपयविपर्ययो दोरा'यादयोगः मावम्य' इत्यारेश्वरशयम् । तथा अनुराधमनुरले व नामिरेवमुदौरसेपादिश्वयनेन तयोः पौर्वापर्यस निमिवरसार । एयुरणपन्दिासशेष ।

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। घिग्धिउपरित प्रबोधित्तवत्ता किं कुम्भकर्णन वा स्वर्गप्रामाटिकाविलुण्ठनवृथोच्नै किमेभि जै ॥' मत प्राप्तमरिसध्यमयमित्यनूद्याप्राप्त भ्यकारत्व विधीयते । अतोऽयमेव न्यकार इति वाच्यम् । 'अनुवाद्यमनुस्वैव नाभिधेयमुदीरयेत्' इति वृद्धव- चनात् । अन्यथा सु वैपरीत्येन विलम्बेन वा तथाभाव प्रतीयेत । भय न्यकार इयुभयो पदयोदुष्टरवाद्वाक्यदोपवम् । अतएव समासातमेव दुष्ट पदमि त्युक्तम् । अपि चात्र घृयोच्छुनरित्यसगतम् । उच्छूनस्वमानस्यैवानुवादी- चित्यात् । न तु वृथावविशेपितस्य । किमेभिरित्यनेन वृथात्वस्यैव विधेयरवात् । अर्धभेदोपगमेऽपि किमेभिरिति वैफल्याभिधानविरोधात् वृथोलूनस्य तदाधि- स्यात् । ननु न्यकारोऽयमित्यत्र वैपरीत्येन विधेयावप्रत्ययादयदोप पुवाय स्यादिति चेत्, न खल्बन विवक्षितोऽर्थो दुष्ट । किं तु क्रमविशेषादविपक्षि तार्थप्रत्यय एवेति शब्दविशेप एवापराध्यति । शब्दान्तरेण तव्यतीतेरवैकल्यात् । यथा विरुद्धमतिकृति । न केवल विधेयखोपमर्जनरवव्युत्क्रममाभ्यामेवाय वाश्यदोष । कि तु विधेयानुपस्थित्यापि । यथा-- 'अपाङ्गससर्गितरङ्गित शो बोररालान्तविलासवेलितम् । विसारिरोमानकञ्चक तनोस्तनोति योऽसौ सुभगे तवागत ॥' लक्षणेति । लक्षितेनाम्बरपदेन गगनबोधनादित्यर्थ । अर्थभेदोपगमेऽपीति । उच्छूनताया क्षुदस्वर्गलुण्ठन न फलमिति वैयय॑मन्यत्, भुनवैफल्य तु खपरा. जयदर्शनादन्यदिति मेदाझोकारेऽपीयर्थ । एव चाप्रयुक्तानुवादलरूपोऽयंदोषोऽपि १ 'अपाळेति । नायकागमनोत्सव निवेदयन्या सरया इयमुक्ति । तवेत्यस्य षष्ठय- तरयेऽप्य व्य है सुभगे, यो रायकस्तुद दृशौरपाइसंसर्गि नेत्रा तसंबद्ध तरहित चालन तथा भ्रुवोरराले कुटिलेऽन्ते विलासेन वेलित नर्दन एव च तनोविंसारि सर्वाङ्ग- च्यापि रोमाञ्चनमेव क क च तनोति । यस्मिन्दृष्टे तवैवं भवतीत्यर्थ । अतौ नायक आगत इत्य अय । मन यस्तनोयसापागा इति यच्छब्दाथानुवादेन तदर्थपरामशक्तया असावित्यस्य विधेयसमपकत्वमभिप्रत न संभवति । यच्छब्दसानिध्येन प्रयुज्यमानस्यादसा देयच्छन्गगतप्रमिद्धिबोधकतयानुवाद्यकोटिप्रविष्टार्थवावात् । एव च यच्छन्द स्वार्थ परामशकतच्छन्गभावात्साकाह एवारतिष्ठते । तदाडु-'यत्तदोनित्यमभिसत्य इति । स चायमुपातयो स्पष्ट एव । अनुपादान तु त्रिप्रकारम् यच्छन्दस्वैव तच्छ स्वोभयोति । तत्र पच्छन्दानुपानेऽपि प्रभातपसिानुभूतार्धकैन तच्छन्देन यच्छन्दापात्सवध । कचिच्चानुगतस्य तच्छन्दस्स यच्छन्दनोचरवास्थगनाक्षेपात् । चिदसामर्यादुभयोरप्यनुपाचयोराक्षेपादिति । तदेतत्र तत्रोदाहरणे एटीकरिष्यते। इयुशहरणचन्द्रिकासक्षेप- ·१९४ काव्यमाला। भन योऽसाविति पदद्वयमुद्देश्यविधेयार्थकतया विवक्षितम् । उद्देश्यवाचिनो पच्छन्दस्स स्वार्धपरामर्शकत्तच्छन्दापेक्षितत्वात् । न चैतत्तत्प्रतिपादकम् । यच्छ- ब्दमानिध्येनादसादीनां प्रसिदपरामर्शकत्वात् । ननु केवलयोरपि यत्तदोः प्रयो- गदर्शनासापेक्षावमेवानयोरसिद्धम् । उच्यते--अनयोः परस्परार्थापेक्षार्थकत्वं नियतमेव । एनदेवोच्यते 'यत्तदोनित्यसबन्ध.' इति । स चामिसंबन्धः शान्द मार्थो वा । तत्र द्वयोरुपादाने शाब्दः । यथा 'स दुर्मतिः श्रेयसि यस्य नादरः' इति । एकस इयोरपि चानुपादाने स्वार्थः । अनुपात्तस्यापि सामर्यादे. याक्षेपात् । तत्र तच्छन्देन यच्छन्दाक्षेपः प्रान्तमसिद्धानुभूतार्धकेन । यथा- 'कातयं केवरा नीतिः शौर्य वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धि समेताम्यामुभाम्यामन्बियेप सः॥ अन स इति प्रशन्तं राजानमा । 'देयं गतं संप्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्वमस्य सोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥' अत्र से ति प्रसिद्धा। टेरकम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता से सोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। दशिन । यति । रद्देश्यविधेययोधानुकूलतयामिप्रेनमित्यर्थः । अनुवाद्यधर्मवत्तया यच्छन्दोधितं तच्छन्देन परामृत्यनिह विधेय योध्यते । तच्छन्दस्य च तच्छ- दार्थ रेत्यर्थ. 1 यथा-'यो रक्तवासास्तमानय' इत्यादाविति भाव । यच्छन्द- सांनिध्येनेति । यच्चदानन्तरत्वेनेत्यर्थ । तथा च यः प्रसिद इत्युद्देश्यस्येव १. ' काति। सुबो रामो-नियेगेनन् । कानय पाठरता। केवला शोर्यहीना । पेयी निविपरिमान शौर्यनित्यनेनारि सकायते । ति द्विमर्थात्कार्यम्य । उभाभ्या मीनिधी म्यामन्दिपेशाविष्टवान् । स प्रक्रान्तो राजा । 'चाप चेटिनन्' त पाटे पर घरमा सम्प्रयुक्त चेष्टितमित्यर्थ । म प्रकान्ता केन नच्छम्देन पच्छदावे पाइनयो । लुगारणपन्द्रिासोर. २. 'यमिति । इमारसमो बरवेश पानी को महादेवायोरिरियम् । कपारिन. पगारिणः शिवम्म समागममार्थ न्या हेवनया सप्री व निथपे सतिदय होननीदता गर्ने प्राप्तम् । पूर्व सोय मदरणयोग्यासीदिल्या कर दरवन्दम्य सा प्रमि का मस्त लोकस्य मुरी भासदलया नेत्रयोशन्द्रियरूपा व घेन्यन्वय मित्र गतमित भूतनिर्देशनाव. पसम्पावं मूल्यो । कारिनी नेत्रीमुदी चेताम्या च शोचनीयवस सुटना भन्यो। 7 मिरास्त सम्मम्देन एमागनयरोष ' युदाहरणपन्दिकाशेप 1. मिलाबरपा यामरा (सात) दमा सभाम्य तामनुपाय ओपोरामरावलोनिकीपर हिरे, रेप दानेन रारा रामेवाफारा ·७ उल्लासः। काव्यप्रदीपः। रेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमाञ्चितेन दहनेन न बीक्षितासि ।' अन ते इत्यनुभूते । त्रिवप्येतेषु यच्छब्दोपादान नावश्यापेक्षणीयम् । तद. भावेऽप्याक्षेपादेव य पूर्वोक्तगुणवान्, या प्रसिद्धा, ये अनुभूने इति च प्रत्य याविधातात् । यच्छब्दस्तू तरकाक्यगत एव सर्यन सदाक्षेपसमर्थ । यथा- 'साधु चन्द्रमति पुष्कर कृत मीलित यदभिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्टित पुन यथा च मम- 'मात रति वत्सवत्सलतया कि नाम भाचर्यते मित्राणि स्थिरतावियेकविनया कार्य सुह प्रार्थितम् । इत्यालोच्य विमुच्य मामिह मनागन्तर्हित स्थीयता यावावाशविप्रयोगसुलभा लक्ष्मीर्मया लभ्यते ॥' पूर्ववाक्यगतस्तु तदाक्षेपासमथतया तदुपादानमेवापेक्षते । यथायोदाहरणे पूर्वार्धपादयोव्यत्यासे। ननु पूषवाक्यगतोऽव्यय तदाक्षेपसमय । यथा तचक्षुर्यदि हारित कुबलय' इत्यादाविति चेत् । सत्यम् । समर्थो न तु सर्वन । किं तु यदीलेतावदूपस्त . समर्पकत्वान्न विधेयसमर्पकतेत्यर्थ । मातरिति । हे मातर्भारति, वसे शिशी या व सलता हवत्व तया किं नाम नाचर्यते किं त्वकार्यमपि रियत इत्यालोच्य विचार्य, तथा भो मित्राणि सुहृद स्थिरताविवेकविनया , मुहृदा प्रार्थित कत्तध्य- मित्यालोच्य इह राजसभाया मा विमुच्य मनागन्तर्हित यथा तथा स्थीयताम् । किय पर्यत तमाह-यावत्त्वादृशानो विप्रयागेण विरहेण मुलभा श्रीर्मया लभ्यते । तावदित्यर्थादम्यते । अतस्वदनुपादानेऽपि न दोप इति भाव । नन्विति । अय यच्छन्द । तदाक्षेपेति । तनव पये तदा का सुधा इति तच्छन्दाक्षेपरामथ न दीक्षिाति । सौन्दयातिशयशालि यास्तव दर्शने सति रेणापि दहनेन दग्धुम गाय स्वादिति भावः । भदशनहेतुमाद-धूमेति । धूमेनाधितो युक्तस्तन । 'धूम न्धितेन' पति पाठ पटाय एव । किभूता त्वम्। उकम्पिनी उकटकम्पवदी । भयेन परिसरलितों कान्तो वसनप्रातो यथा सा तयाभूता । प्रतिविधुरे कातरे ते अनुभूते लोचने विपन्ती । अत्रानुभूतार्थ न तच्छन्देन यच्छम्मक्षेप । इत्युदाहरणचन्द्रिकासझेप १ साध्विति । पुष्कर पी साधु कृत यदभिराभवया सौन्दर्येगापिके चद्रमसि सति मीलित मुकुलितम् । पुनरिति स्वयं । देन चद्रण तु साहसं घाटयमनुष्टिम् । कृवमित्यर्थः । किभूतेन । यिन्युलपशाहिन शानिनीमुखे सयुतोन्य प्राप्तवना । अत्रोचरवाक्यान यच्छन्देन पूवाक्ये तत्साधु कृवमिति तच्छरगर । शहरणपद्रियमझेर ·काव्यमाला। स्पर्यायः । उत्तरवाक्यगतस्तु सझलरूपस्तथेति विशेपः । यद्वा यदीलध्ययं न तु यच्छब्दः । तच भिवस्वभावमेव । एवं चैछन्दोऽपि । द्वयोरप्यनुपादानेऽप्यार्थो यत्तदोः संबन्धः । यथा- 'ये' नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यतः। उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधों कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥' अत्र य उरपरस्यतेऽस्ति या मम समानधर्मा तं प्रति यत इति स्फुटमेवाव- गम्यते । यथाश्रुते हि न पूर्वार्धन कयमप्यन्वयः। यत्तु 'प्रशान्ताद्यर्थकस्य तच्छब्दस्य यच्छब्दापेक्षैव न' इति व्याख्यानं तम्य- तिविवेकाधनालोचननिवन्धन प्रकाशकृदनभिमतं च । यदयं यच्छन्दोपादानं नापेक्षते' इत्याह । न तु 'यटन्दं नापेक्षते' इत्यादि । तस्मापथाव्यारयातमे- चादरणीयम् । एवं च 'योऽसौ सुभगे' इत्यत्र तच्छब्दस्यानुपादानादाक्षेपासंभ- वाच यच्छन्द' साकाद्ध । ननु स्यादेवैतत् । यदि तच्छदार्थकोऽयमदःशब्दो न स्यादिति चेत्, तरिक- मदसस्तच्छन्दपर्यायसा । तथा सति "असी मरचुरियतारकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलामणीः । वियुक्तरामातुररहिरीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः।' । पूर्ववाक्यगतोऽपीत्यर्थ । द्वयोरपीति नु प्रसादुदाहृतं न तु प्रकृतोपयोगितयेति हेयम् । तस्मादिति । 'शादी साकाहा शब्देनैव पूर्यते' इति न्यायादपेशास्लेव । परंतु चियूनपदवरूपो दोषो नास्ति । यत्र प्रफ्रान्तार्यादिषु शीनमध्याहारेण प्रतीतिरिलेतावन्मात्रमेव सम्यगिति भार' । आक्षेपासंभवाचेति । यच्छन्दस्य २. चेदिनि शम्शोपिक. २. 'य इति । भवभूदेरियमुक्ति । न इति "भसदो योश' इलेक्से बहुवचन्ग । तेन ममेयेरवचनानिराधः । नामेति को कुत्सने वा । 'नामप्राकारपसभाम्यक्रोयोगमवुत्सने' इस्यमरोक्ते। ये नाम पेचिजना र लोके ममातशामबधीरण प्रथयन्ति कुर्वन्ति ते किमपि जानन्ति । अपि तु न रिमपीति काया मर्थ । अतस्तानचेष यतो मारदीमावास्यप्रारपारम्भरूपो न । भवतीति शेषः । मत्र मन्या पायावादियोपनियेस पाभ्यनुजानपल रसवं प्रतीति निशामायाम- धरान् । होय निरवरिनन इति हेतोः कोऽप्येको मम समानधर्मा य उप- रमो पृमी विपुल निरन्टेति हेतोश्वाति दासं प्रति यम इति यम्योबादादम चाप्यादात पोरनीयम् । एता कानानुस्पनर कथमुपासमानस्व विधमानले वा कपमापरवपित्याराशय भेग हेनुश्येन परेहतम् । अत्र यत्तदोरमावेप्यमाम. मांतुमयाप्यारेन्वपः । दाहरणपन्द्रिकसंशेर. १. 'मसाविशी । असो दृश्य माविको मागको मानो हनुमानिधान्त । पीर । माता बाजुना गुमिताः ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। १९७ इत्यवादश्शब्दस्वच्छब्दार्थमेवाभिदध्यान विदमर्थम् । अथान यात्यादि धापत्तिमालम्बसे तर्हि- 'करवालकरालदो सहायो युधि योऽसौ विजयार्जुनैकमल । यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत तत कृत कृत स्यात् ॥' इत्यत्र स इत्येतत्पुनरुक्त स्यात् । भदश्शब्देन तदर्थाभिधानात् । नन्वर्थान्तरमस्य न निषेधाम किं स्वनुजानीमतदर्थकरवम् । कथमन्यथा--- योऽविकल्पमिदमर्थमण्डल पश्यतीश निखिल भवद्वषु । भारमपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य लित्यसुखिन कुतो भयम् ।' इत्यत्रेदशब्दस्यापि तच्छब्दार्थकता । इदमदसो समानशीलत्वादिति चेत्, सलमास्थ । परतु यच्छन्दाव्यवहितानन्तरवर्ती समानाधिकरणस्तच्छन्दोऽपि प्रसिद्धिमाने निरूढ किं पुनरिदमादि । यथा- पूर्ववास्यगतत्वादिति भाव । तच्छब्दार्थमेवेति । एव च यच्छन्दप्रयोगापत्ति- - सस्पृष्टा केसरा बकुला नागकेसरा वा यस्मि स । हनूमत्पक्षे मरुता पवनाधिष्ठातृदे वतारूपेण पित्रा चुम्बिता कैसरा सय यस्य । प्रसन्न यत्ताराधिपस्य चद्रस्य मण्डल तदग्रणीरयेसरो यम्य, प्रसन्नताराधिप एव मण्डलायणीर्यस्यति वा । तथाभूतो वमत , पक्ष ताराभिधाया स्त्रियोऽधिप मुग्रीवस्तस्य मण्डल राष्ट्र सैन्य वा तत्राग्रणीमुख्य 1 वियु कामी रामाभी रमणीभिरातुरया कातरया दृष्टया वीक्षितो वसन्त । विरहोद्दीपकत्वात् , पक्षे रियुक्तेन रामेणातुरयोत्सुरुया इण्या वीक्षित इत्यर्थ । अत्रासावित्यसाचच्छन्दार्या- प्रतीतेन दसस्तदर्धकत्वम्। त्युदाहरणचदिकासक्षेप १ 'प्रतीती विवदमान प्रति बाधकमाह-करवालेति । योऽसौ प्रसिद्ध कर्ण स भूपतिना दुर्योधनेन यदि तत्र कार्ये सेनापत्ये विनियुज्येत ततस्तदा कृत पाण्डवराज्यला गादि कृत सफल स्यादित्यर्थ । कीदृश । करवालेन खड्न कराळो भीषणो दोबाहुरेप सहायो यस्य तथाभूत । तथा युधि सदामे विजयानयो पार्थकावीर्ययोरेवो मह. प्रतीकारसम । विनयनामा योऽजुन पार्थ इति वा । 'विजयाज नैस्मल' इति पाठे विशिष्टस्य जयस्याजने सपादने एकम प्राधान्येन समर्थ इत्यर्थ । अत्रासावित्युक्त्वा पुन स इति तच्छन्दनिर्देशाचच्छब्दार्थकब तस्य नासीति गम्यते । स्युदाहरण चन्द्रिकासक्षेप २ 'य इति । परमेश्वर प्रति भक्तसोचिरियम् । हे ईश, इद निखिलमर्थ मण्टल प्रपञ्चजात य पुरुषोऽविकल्प विकल्प सशयस्तद्रहित यथा स्यात्तथा भवपुर्भव रस्वरूप पश्यति । बाधाया मामानाविकरण्यम् । परमाधतोऽमत्वेन तदोवेन भवतमेव पश्यतीत्यर्थ । यथाश्ते जदस्य प्रपञ्चस्य परमस्वरूपत्वाभावादसंगठे । अम्बात्मैक्य दशिनो नित्यमुखिन प्रकाशमाननित्यान दस्सात्मपक्षणात्मरूपेण जगति प्रपने परिपूरठे व्याप्ते भाच्छादिते । बावित इति यावत् । कुन कसाइयम् । न कुतोऽप्रीत्यर्थ ।'दिती यादै भय भवति' इति श्रुते । अत्र यच्चदन्यवहितोपात्तवादिवशम्दस्तदर्थपरामर्शक । युदाहरणवदिकासक्षप ·काव्यमाला। 'यचर्जितमध्युमं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीन्यतावदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥' इत्यादी। तस्मात् 'योऽविकल्पं-' इत्यग्रेव व्यवधानेनादःप्रयोगो युक्तः, न स्वव्यवधानेन । कयं तहि न केवलं यो महतोऽपमापते शृणोति तस्मादपि यः स पाप- भाक्' इत्यन्न तरन्दो न प्रसियर्थ इति चेत्, य इत्यत्र विच्छेदेन व्यव- धानात् योऽसाविल्यत्र तु संधिना यच्छन्दकनिविष्टकदेशरवेनाविच्छेदात् । ननु भवेदेवं यदि यत्तदोनित्योऽभिसंवन्धः स्यात् । स एव तु नास्ति । कथमन्यथा 'यद्यांपापं प्रतिजहि जगहाथ नम्रस्य तन्में' इत्यत्रैकयरपरामृष्टस्यकेन तदा परा- मोऽपि द्वितीय यच्छब्दानिराकाड्डा प्रतीतिः। द्वितीयतत्पदाभावात् । न घ वनक्षेपोऽपि यदः पूर्ववाक्यगतत्वादिति । मैवम् । न खल्वे कैनैव रूपेण यत्तया परामर्श नियम इति धूमः । किं वेकप ताम्यां परामर्श इति । तथा चात्रापि पापारमकं वस्तु येनकेनचिदिशेपदयेन यस्पदाम्यां परामृष्टं तरपदेन तु पापस्ये- नकेनेति को विरोधः । वस्तुतस्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किं तु 'नित्ययीप्सयोः' इनि सूत्रेण चीप्सायां यदो द्विरवापन्नोऽयमादेशः 1 तथा धादेशिनकेन यरपदेन तस्पदेन च द्वाम्यामप्येरेव रूपेण पापपरामर्शः। आदेशस्तु साकल्येम संब- धपरवाभाहक इति यत्पदीयेनेव तेन तदुपपत्तौ न तत्पदेऽपि । यत्र तु वर- देऽपि धीप्सा वन न यरपदेऽप्यादेशः किं सूभाभ्यां रूपदपेन सोपस्था- नमिति सारम्. रिति भावः । परंत्विति । 'यत्तया मेलनं' इत्यादिवारणाय समानाधिकरण इति । एवं लिङ्गवचन देऽप्यनेनैव पारणम् । विशेपद्धयेनेति । कामकृतलाकामकृत- त्वादिस्पेणेत्यर्थः । अनायं पर्यवमितोऽर्य.-यच्छन्दोपस्थितार्थवृत्तिकिंचिमिष्टवि- यतानिरूपितोद्देश्यतासंबन्धेनान्वययोधे यच्छन्दव्यवहितोचरिततच्चन्दजन्योप- स्थिति हेतुः । एवं तच्छदार्थनिष्ट विषयतयान्वयबोधे यत्सदजन्योपस्थिति हेतुः । तत्र योगदानं मुस्यम् । अनुपादानं तु यनैकेनापराक्षेपसा प्रतीत्यविलम्बास दोषाय । यथा प्रचन्तायफतरसन्दप्रयोगे यच्छब्दस । उत्तरवाश्यगतयच्छन्द- प्रयोगे च तच्छब्दस्य । सन्यत्र बन्यतानुपादाने न्यूनपदत्वं दोषः । भाक्षेपासा. मप्येन प्रवीतिविलम्यादिति । यत्र तु 'यद्यत्सा' इत्यादी यन्पदद्वयं तत्पदं चैक १. यदिति । बेसहारे भीमसोक्तिः । अन्य भूपवेधिष्ठिरस्य तत्प्रसिद यदा. बिबटमसुम शायं देवः प्रताररूपम् । आसीदिनि शेषः । तमा पतप्रमशः पादाम्या बीरतानेन राश नून सदपि तेत्रो हारितम् । मर्यामिगहीत. मित्यर्थः । राम्य हारलमेर देव नूनं गोपीन्यरिशम्दाः । मत्र यामदानन्तर सामाधार प्रमिस्तराम पुनरिदमादिरिति योसारियोक्षदोषो बबळे पदि द सिम्म् । एपसाररणपन्द्रिकासंदर.

·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। १९९ मसमासवरसमासेऽप्यनेकपदगतरवेनास्य वायदोपत्वम् । यथा- 'कि'लोभेन विलधित स भरतो येनैतदेव कृत माना स्वीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा । मिथ्यतन्मम चिन्तित द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु मांता तातकरनमित्यनुचित मन्ये विधात्रा कृतम् मन कलने वातसयन्धस्यानुने पार्यसवन्धस्योकांधायकत्येन विधिसितयो समासानुपरभाव । पाक्यदोपव तु यथा तदुतम् । सोध्य पष्टीतापुरपस मास । एव समासान्तरेऽपि । विरद्धमतिकृयथा- श्रितक्षमा रक्तभुव शिवालिङ्गिवमूतय । विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखा ॥' तन य पदद्वयोक्त धर्मद्वयारच्छिन्नमेकरूपेण तच्छब्देन परामृश्यते । अथवा 'वीप्साया 'द्विभाव' इत्ये केनेवादेशिना साकल्येनोपस्थित तत्पदेन परामृश्यते वीप्सा तु ता पर्य. ग्राहिकेति न तत्पदेऽप्यपेक्ष्यते । यन तु तत्पदेऽप्यावृत्तिस्तत्र नादेश । उभयन तद्वैपल्यात् । अतो रूपमदेनाभ्यामुपस्थितिरिति । आदेशपले व्यापकत्वप्रतीति पक्षातरे तु नेति विशेष इति । तदुक्तमिति । नानापदवृत्तिवादिति पूर्वमुक्त १ कि लोभेनेति । रामस्य वनवासे हेतु चि तयतो लक्ष्मणस्योतिरियम् । स विन साजवादिमन प्रसिद्धो भरतो लोमेन विलक्षिा आकात फिन् । येन भरतेनैतद् नवा सादिकमेव कपटेन मात्रा करणभूतया । मातद्वारेति यावत् । कृतम् । संपादितमित्यर्थ । येन पुत्रलोभरूपेग हेतुना मात्रा कर्तृभूतया एतदेव वरप्रार्थनाच्छलेन कृतमिति या। अनौ चित्यकारित्वेन कोपानामाग्रहणम् । अथवा मे मध्यमा माता कैकेय्येव स्त्रीणां निसग सिद्धा लघुता क्षुद्रता गता प्राप्ता किमिति वितक । एक्कारेण भरतस्य व्यवच्छेद । पुनर्विरश्याह-मिथ्येतदिति । एत मम चिताविषयीभूत द्वितयमपि भरतरस नुन्धल मातु क्षुद्रव न मिथ्या । कुत लव आह-आयेति । इतितो हेतौ । असो गुरुभरत । विमर्शेन कोपापगमा मा यत्वेन नामाग्रहणम् । आयस्य श्रेष्ठस्य रामभ्यानुज इति हेतोराध माता तातस्य दशरथस्य कला भार्येति हेत्तोद्वितीय चेत्यर्थ । ताई केनैतत्कृत तत्राह-अनुचितमिति | विधात्रानुचित कृतमिति मन्ये इति संबध । अनानुविताकरणे हेतुत्वेन विधिसितस्थानुने आयसबथस्य कलत्र तातसंबधस्य गुणी भावादविष्टविधेयाशता दोष । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २ नितेति । सामोपायल सिद्धीना राशा वर्णनमिदम् । अद्य ते राजानो विग्रहस्य युद्धस्य क्षपणेन त्यागेन गतमसुख दुख येवा तथाविधा शेरते । निश्चिन्तनया निद्रा दुर्द तीसर्थ । वीदृशा। निता मामिला क्षमा क्षातियैस्तथास्ता । रकानुरका भूलक्षणया तद्गतनिखिलजना, येषु तादृशा । शिवेन कल्याणेनालिङ्गिता मूर्वयो येषा तथाभूता इति । अत्र श्रिना क्षमा भूमियम्तया रक्तस्य रुधिरस्य मुत्र स्थानानि शिवामि क्रोधीभिरालिमितमूर्तयो विग्रहस ·२०० काव्यमाला। अन क्षान्विमन्तोऽनुरभुव. करयाणाटिदिवा युद्धक्षपणेन दुःखाभाववन्त औरत इति विवक्षिते भूमिपतिवा रचिरस्थानानि शिवाभिरालिगिताः शरीर क्षपणेन गतमाणेन्द्रिया शेरत इति विरुद्ध प्रतीयते । ममतपराय विरदोऽप्यों विवक्षित इनि ततो भेदः । न च प्रकाशितविल्द्धसंकरः । तत्रार्थस्यान तु ब्दस्य व्यकठया विदोपात् । पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरगानि तत्र ध्रुतिकटु यया-- अलमतिचपलस्वारस्वममायोपमावा. स्परिणतिविरसस्वारसंगमेनागनायाः । इति यदि शतकृत्वस्तधमालोचयाम. मदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ॥' एकत्रपदे वर्णद्वयकटुत्यै पददोपत्वम् । पदस्यैव कटुत्वप्रतीते । एकस्यैव ययारे पदैकदेशदोपवम् । न चैवं 'सोऽध्यष्ट-' इत्यादी प्रत्येकं पदोपामा- वास्कर्ष वाक्यदोपतेति याच्यम् । नहि नानापददुष्टत्वे वाक्पदोपता किंतु नानापदवृत्तितामाग्रेण । सा प पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेदेन वेनि को विशेष । स्वादित्यस्य कटुवासंमती, 'द्गष्ट मि कुरु देव कार्यमयोऽयमयान्तरलम्य एव । अपेक्षने प्रत्ययमहराध्यै बीजाकुरः प्रागुदयादिवाम्मः n" मन सिस् एन्य युदाहायम् । निहतायं पथा- 'ययामरीरिमममपनाना संसदयित्री शिवरबिमति । भरीरस धन नाशेन गता भमर सानीन्द्रियाशिच येत्याभूता शेरते निदान्दीकी निरुपदी युदाहरणचदिवासंडेन . १. मतिमी। फाचिनिन्यामनुरकस सचिहामुरमेयमुक्ति। चार- निमोनानासंगमनिए नया योनीया । दया पानिचरवारपिरत्वात्सम वसूष्टिः शादिनामप्रसान माया स्मारसार । पतिविपिरसरवादिरशादिगानुवन्धि नापानापा संगमेना प्रयोजनामा शी तवं परमा वान्दोग्नेस्वार पनि पल्याडोयामसति प्यन्तरारमा परिशी न पिम्मरदीयन्वय । पहिलादेश सभारमचदिसमशेर.. २. सन्देश । कुमारसमरे ए मोटि ।हमान, तमाम प्रयनिय गाटापार- देना मन मव या रम्दोपतिस्पर वियो सगरमे मित्र it मी मा-यनित | मनोमामहेयरसगमेन सभ्य र सम्मोग्य रसदोलरिस्तो इस समय हम शमा प्रत्यय दिवस मानेन सरगमलामोयो । प्रयोगमावरमगमम समयोग्य सपनोन्छि । रिनिर । भीगार उपयागम्भो मानिन । महेश पर रपमुरम वरिपाटनमा गुगपदया. ३. वीर र दिमयरनम् । पप भत्र ·- M 8261 ७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। २०१ बलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसंध्यामिद धातुमत्ताम् ॥' भत्र मत्ताशब्दः । स हि क्षीवायां सुप्रसिद्ध । निरर्थक यथा- 'आदावञ्जनपुलिप्तवपुषा श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः संतापिताना दृशाम् । संप्रत्येव निकमथुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरक्षणा ।' अन्न शामिति पहुवचनमविवक्षितार्थमेव वृत्तपूरणायोपात्तम् । एकस्याः कुरजेक्षणाया इग्बहुत्वाभावात् । 'अलसवलित-' इत्यादिवब्यापारभेदारहुस्व- मिति चेत् । न । तत्रेक्षणैरितिवदत्र तदनुपादानात् । न च भावसाधनतया दृक्छन्द एवं व्यापारे वर्तते । विशेपणानन्वयप्रसङ्गात् । एवं कुरुत इत्यारमने. पदमपि निरर्थकम् । प्रधानक्रियाफलसंवन्धस्य कतय विवक्षणात् । ननु 'आशिपि नाथ.' इतिवरकनभिप्रेतक्रियाफलत्वाभावे भात्मनेपदमसाध्वेव न तु निरर्थकम् । नायत इत्यपि धा निरर्थकमेव । अविशेषात् । एव द्वयोरर्थयो. हुवचनमसाध्वेवेति । उच्यते-भाशिपि नाथ' इत्यने नाशिप्यात्मनेपद निय- मयतानाशिपि तदभावो बोभ्यते । तस्माद्याचने तस्य युक्तमसाधुत्यम् । 'स्व रित- जित. कमिप्राये क्रियाफले' इत्यनेन तु कभिप्रेतक्रियाफलविवक्षायां सन्नि- मित्यर्थः । प्रधानक्रियाफलेति । पानकियाफल हि जगजयरूपं तत्सवन्धो मन्मथगतत्वेन विवक्षितो न कुरजेक्षणागतत्वेनेत्यर्थः । अवयवाभिप्रायेण प्रत्यया- . हिमालय शिखरैः करणभूतैर्थातुमत्ता गैरिकारिधातुमतो मावस्तत्ता तो विभतीत्यन्वय । कीदृशीम् । अप्सरसा विभ्रमार्थ विलासार्थ भण्डनान्यलंकरणानि तिलकपत्रिकादीनि तेषा सपादयित्रीम् । तथा बलाहकाना मेघाना छेदेषु सण्डेषु विभक्तो रागो यस्यास्तथाभूताम् । भवालसध्यामिवेत्युत्प्रेक्षा । तदकालेऽपि तद्भासनात् । अत्र मत्तेत्येकदेश क्षीवा मुप्रसिद्ध इति निहतार्थता । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप १ 'आदाविति । रदत्या विरहातुराया' कस्याश्चिवर्णन मिदम् । कुरड्रेक्षणा काममा तिशयेनानुपयसा संप्रत्येव दृशा निषेक कुरुत इत्य वय । उत्प्रेशने । चेतोमुको देवस मदनस्य भल्लीन बाणविशेषरूपाणा पानकर्मवेति । श्वशब्दस्वार्थवशाद्भिन्नकमत्वम् । भारानेण्यायास्त्र एड्रेन लियाग्नौ संनाप्य पथमा झालन पानकर्मम्वरूपम् । नत्र लेप तापयो सपादनाय दृशा विशेषणमाइ-आदावित्यादि । आदौ प्रथममशनपुजेन लिप्त वपु स्वरूपं यासा तथाभूतानाम् । महीनामप्यङ्गारचूाजनेन लेपाच्याभूतत्वम् । ततोऽनन्तर श्वासानिलेनोडासित संधुक्षितोऽ३ एव प्रोत्सर्पसाव्यापी यो सिरहा जलतेन संतापितानां चेति भिन्नक्रमश्चकार । मठीनां तु भलाषासानिलोडासिवेन प्रोत्सर्पता विरहसदशेनानलेन संतापितलमवसेवन् । अत्र दृद्यामिति बहुवचनमनर्थकम्' त्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·२०२ काव्यमाला॥ यमयता पराभिसंबन्धविवक्षायां तनिषेध प्रतिपाद्यत इति तत्रैवासाधुत्वम् । न तु कनभिप्रेतत्वाभावमात्रे। अत एव 'कभिप्राय इति विम् । पराभिप्रेत. क्रियाफले मा भूत्' इत्यवोचत् । न तु कंत्रभितक्रियाफलत्वाभाव इति । न चान पराभिप्रेतक्रियाफलत्व द्योत्यम् । किं तु कभिप्रतक्रियाफलत्वाधोतनमा मिति नासाधुवम् । एव 'बहुपु बहुवचनम्' इत्येवरसून बहुवचन नियमय दूधेकयोरुपस्थितयोस्तनिषेधति । न तु बहुत्वविवक्षामाने । वामित्यन च न द्वित्वैकल्ये विवक्षिते येनासाधुत्व स्यात् । किं तु बहुत्वाविवक्षामानमित्यनर्थ- वैवेति युक्तमुत्पश्याम । एतेन 'अवयवाभिप्रायेण निरर्थकत्व समुदायाभिप्रायेण स्वसाधुत्वमेव' इति चण्डीदासमतमनादेयम् । अवाचक यथा- "चापाचार्यखिपुरविजयी कार्तिकेयो विजय शसभ्यस्त सदनमुदधिभूरिय हन्तकार । अस्त्यैवैतरिकमु कृतवता रेणुकाकण्ठयार्धा पद्धस्पर्धेस्तव परशुमा लजते चन्द्रहास ॥' भन विजेय इति यत्प्रत्यय धमत्ययाथै प्रयुक्तावाचक । अलीलेपु मीदादायि यथा- अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शरु । परमार्थत स हृदय पति पुन कालकूटघटितमिव ।' अन पेलेति पेलवशब्देकदेशो गुह्मागसारकतया ब्रीडादायी । शाभिप्रायेण समुदाय पदम् । अनादेयमिति । असाधुत्वस्योकरीत्या प्रसत्य भावादिति भाव न च नायत इलनापि पदैकदेशदोपत्वापत्तिरिति वाच्यम् । १ 'चापेति । रावणदूतस परशुराम प्रवीयमुक्ति ! हे राम, तव 'चापाचार्यों धनुदाध्यापकनिपुरविजयी महादेव । तथा कार्तिकेय रक-दो विनेयो विजित । इस्त्रेण व्यस्त उत्सारिन उदपि सदन गृहम् । पृथिव्या दत्ताया परशुरामस्य निवामाय समतापिन समुदेण भूदेनेति पुराणप्रतिदि । इयम पृथ्वी हतारो पासपोदरार रूमोनिपये देयो बलि । तत्कश्यपाय दत्तत्यर्थ । एतत्मर्व प्रशस्तिहेतुरस्त्येव । न कम्पाप्यत्र संदेह । रिमु मितु रेणुमाया समातु कण्टबाधा वण्ठच्छेदन कृतवना वर परतुना बदरपश्चद्रहासनामा रावणस्य सङ्गो लज्जत इति मला एवनियनि न्दकर्नशारणा त्वया सह रपतु रावणो सम्मत इत्युक्त भवति । अत्र विनय पति पायय प्रत्ययातीतजाचक युगहरणचद्रियासक्षेप २ मतिपेलवमिति। टोति पैलव कोमलमतिपरिमिता भल्या पत्र तथाविध लगुरमतिमा मुद्दाहरति पति पुनशील । परमावतु स ट कालरेन विपेण पटिलमिव हृदय वहति । दपा २ त्रिमया तशयमयदेयमिति प्रयाप्तस्योपदेशोऽयम् । मत्र पेन्य देशो भाषायां पणरूपमुमोधकलपा नीगदायी । रसुदाहरणचन्द्रियामशेष ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २०३ जुगुप्सादायि यथा-- 'यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन । सौजन्यमान्यजनिर्जितमूर्जितानों सोऽयं शोः पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥' अत्र पूयेति पूयध्यक्षकतया जुगुप्सादायि । अमङ्गल्यं यथा-- 'विनयप्रणयककेतनं सततं योऽभवदन तादृशः । कथमेष स तद्वदीक्ष्यत तदभिप्रेतपदं समागतः ॥' अन्न प्रेतेति भागोऽमनल्यस्मारकः । संदिग्धं यथा- 'कस्मिकर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरतस्मादलिबध्यतामिह ॥' अत्र चरभागो 'भूतपूर्व घरट्' इति चरदप्रत्ययो वा 'घरेष्ट.' इति टान्तश्च. रथातुर्वेति संदेहास्पूर्व साधुरिति वा साधुपु धरतीति वार्थ इति संदेहः । नेयार्थ यथा- किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोवाणैस्तेजो यस विभाध्यते ॥' आशीरूपप्रकृत्यर्यासंभव प्रयुक्ततया प्रत्ययासाधुत्वस्य पददोषत्वस्य तत्राभ्युपग- १. 'य इति । कस्यचिन्महापुरुषस्य प्रशसनमिदम् । सोऽय पूर्वोक्तगुणवान्महापुरषः कस्यचिदेव पुण्यशालिनः पुंसो दृशो. पतति 1 गोचरीभवतीत्यर्थ । स कः । य सुरस- रिगा तन्मुखानि तत्प्रधानानि तत्पभूतीनि वा तीर्थानि तेषां सार्थे समूहे सानेन तथा शास्त्रस्य वेदान्तादे' परिशीलनेनाभ्यासेन यत्कीलन सस्कारदादयं तेन पूर्यते पविनो भवति । कीदृशः । सौजन्यमानयोर्जनिरुत्पत्तिस्थानम् । तयोनिरुत्पत्तिर्यसादिति वा । 'सौनन्यमान्य' इति पाठे सौजन्यमान्या जनिरुत्पत्तिर्यस्वेत्यर्थः । ऊर्जिताना बलवता. मूर्जित बलम् । अजितानी बलानामपि बलमिति वा । भत्र पूर्यत्येकदेशो विकृतरधि- ररूपपूयन्यजकतया जुगुप्सादायी। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. 'दिनयेति । हे अन्न य. सतत विनयप्रणययोरेक केतनं स्थान तादृशस्वतद्गुणवत्तेन प्रसिद्धोऽभवत् । सोऽध तसाभिप्रेतमभिलषित पदमांनीच समागतः प्राप्तः सन् तत्पूर्ववत्लथमीश्यता दृश्य- दाम् । नीचपदमाश्या गुणलोपादिति भावः । तदेतत्सखाय प्रति क्सचित्पूर्वप्रवृत्तम- और स पुरुषस्य वृत्तान्तकथनम् । अत्र प्रेतेयेकदेशोऽमङ्गलार्थः ।' इत्युदाहरणचन्द्रिका संक्षेपः ३. कसिन्निति । अस्स पुरुषस । उपते दोग्यते । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ४. 'किमिति । भूपालमौलीना माला तत्तेनाध्यमिदा पहिस्तत्र महामणेसा. नीयमणेरस्य राज्ञः किमुध्यते किं वर्ण्यते । न किमपि वर्गयितुं शक्यम् । यस वेदो ·२०४ काव्यमाला। अत्र वचोवाणशब्दो गीर्वाणे विवक्षितः । न च तत्र समर्थः । गीर्वाणशब्द- योरेव समस्खयोस्तदथरूढिर्न तु तत्पर्यायान्तराणाम् । अत एव गीःशरादि- शब्दोऽपि उनासमर्थः । पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात् । तलावचःशब्देन पीःशब्दो लक्ष्यते न च तत्र रूढिः प्रयोजनं वेति नेयार्थता । एवं अलभ्यादिशब्देऽपि पदपरिवतेनं द्रष्टव्यम् । परं तु तत्रोत्तरपदमेव परिवृत्यसहम् । वडवानलादौ तु पूर्वपदमैवेति तदन्यपरिवर्तनेऽप्यदोपः । नन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थप्रतीतिसा. मर्यविरह एवोच्यताम् । स च प्रसिद्यमावात्समयाद्यभावाद्वैत्यमयुक्तावाचक- निहतार्यादयोऽप्यसमर्थभेदा एव भवितुमईन्तीति किमिति पृथविर्दिष्टा इति घेत्तथ्यमात्य । परं स्वन्यालंकारकाभेदेन दर्शिता इति तया निर्दिष्टाः । कि च जात्याभावेऽपि शिष्यबुद्धिवेशद्याय प्रमेदा वक्तच्या एवेत्यतोऽपि विभ- ज्योता इति । भय वाक्यमानदोपलक्षणमाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्त विसर्ग विसंधि हतवृत्तम् । न्यूनाधिकाधितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥५॥ अर्धान्तरकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्मितं प्रसिद्धिहतम् ॥६॥ भनमक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा । ममापि रुवियोगाम्पामर्थद्वयोपस्थिती लक्षणवाश्यावोपस्थितिः । पास्यमेव छया प्रतिकूलयर्णरवादिकं पाक्य एय दोपो न तु पदादिप्वपीत्यर्थः । तम प्रतिपय विवक्षितरसादेः प्रतिकूला अननुगुणा पणां यत्र तत् । अनुगुणवं वर्णानां गुणविवेचनावसरे यक्ष्यते । गारे यथा- 'भकुण्टोरकण्टया पूर्णमाकण्ठं करकण्ठि माम् । कम्युरख्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्टातिमुखर ।' मात् । अन तु प्राचर्यायाधेन तद्वलक्षग्यादिति । चाफ्यमेयेति । ययप्येक. पभोगमा म विभाम्प । रापन इत्यर्थ । अब बचानदेन स्वनिरू. निवासवरन्धेन मेनर एस पते । गागरायोरेव मिलिग्योदेवेषु रूदत्वाद । न च सदा सप्रियोजन के नेयान्वम् । युवाहराबन्दिशासशेप, २. माण्टेति । नायिद्यासंगमोत्मसम्म कम्यचिदियगुतिः । २ कपट 1ो मधुरस्सरसदुपः इन्टो यम्मास्तमा इति दूतीन रोपनन् । शिहादुरवा कोरिशाामा कन्दरमा शमहशीवाया नादिया कटे- ig नागिन मुर्तियः । कण्टसातिवाहिनौगुक्यामुमरापहर। माम् । मारटं पठन्धमन्यापलिया। उसरोवरकमानेी पावर िदयाविधा दादा पूननिरः1 मारे'मायगांज्यादिना प्रतिभार दोषः। एनुसाहरणचन्द्रियसंपा.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २०५ अन वर्ग शृङ्गारप्रतिकूल 'भटवर्ग' इत्यादिना निषेधात् । रौद्रे यथा- 'देशे सोऽयमरानिशोणितजलैयस्मिन्हदा पूरिता क्षनादेव तथाविध परिभवस्तातस्य केशग्रहात् । तान्येवाहितहेतिघसरगुरूण्यवाणि भास्वन्ति में यदामेण कृत तदेव कुरुते द्रोणारमज क्रोधन ।' अन मृदवो वर्णा प्रतिकूला । ओजस्विनि रसे विकटवर्णवस्य दीर्घसमास- स्वस्य चानुगुणस्वात् । यथा- 'प्रोगप्राप्तनिशुम्भशाभवधनुढेधाविधाविर्भव क्रोधप्रेरितभीममार्गवभुजस्तम्भापविद्ध क्षणात् । उज्वाल परशुभंवत्वशिथिलस्वत्कण्ठपीठातिथि येनानेन जगासु खण्डपरशुर्देवो हर रयाप्यते ॥' इत्यत्र । यत्र तु न क्रोधश्चतुर्थपादे तन शिथिल एवं प्रयोग । भपरपस्यापि रौद्रादिविरोधितयास्य न श्रुतिकटुभेदत्वम् । न च श्रुतिकटोरेव तद्विशेषत्वम् । सिन्नपि पदे टकारादिसत्त्वे प्रतिकूलवर्णत्व प्रसज्यते तथापि वाक्यगतत्वेनैव रसा १ 'देश इति । वेणीसहारेऽश्वथाम्न कण प्रतीयमुक्ति । यस्मिन्नरातीना शभ्रूणां शोणि तरूपैजले पञ्च हा पूरिता । अथा परशुरामेण । सोऽय कुरुक्षेत्ररूपो देश । तातस्य द्रो पस्य केशग्रहाद्धतो क्षत्रा क्षत्रियादेव धृष्टद्युम्नात्तथाविध कार्ववीर्या नाजमदग्नेरिव परिभव भहिताना शणा या हेतय शस्त्राणि तेषा घस्मराणि भक्षकाणि अतएव गुरूणि अष्टानि मे मम भासति भास्तराणि अस्त्राणि ब्रह्माखादीनि तान्येव यानि मचातेन परशुरामाच्या सानि । अत कोपनो द्रोणात्मजो मलक्षणो जनो यद्रामेण परशुरामेण कृत पितृवैरनिर्या तन तदेव कुरुत इत्य वय । अपरौद्र मृदवो वर्णा प्रतिकूला । इयुनाइरणचद्रिकासक्षेप २ 'प्रागिति । कृतपिनाकधनुर्भह राम प्रति भागवोक्ति । स परशु क्षणारखवण्ठपी ठातिथिर्भवविति सबध । स क । येनानेन गसु देवो हर खण्डपरशुरिति रयायवे प्रसिद्ध क्रियते । हरेण स्वपरशोरेक खण्ड परशुरामाय दत्त इति प्रसिद्धि । यदा खण्डयतीति खण्टस्तथाभूत परशुर्यस्येत्येव रयाप्यते । रिपुखण्डनेन तन्नामस्वेन प्रसिद्ध क्रियत इत्यर्थं । तेन यदनुस्त्वया खण्डित व परशुना त्वमपि खण्डनीय इति ध्वन्यते । कीदृश' परशु । प्राक्पूर्वमप्राप्तो निशुम्भो नमन भङ्गो वा येन तथाभूतस्य शामवस्य धनुषो या द्वेधाविधा द्वैधीकरण देनाविभवन्य क्रोधस्तन प्रेरितो यो मीमो भयानको भार्गवस्य मम भुज एव स्तम्भस्तेनापविद्ध क्षिप्त । अन एवाशिथिलो वेगवत्तर तथा उद्गता ज्वाला दीप्तिर्यस्य तथाभूत । अत्रागच्छत परशोरनिवारणीयत्वघोतनायातिथि त्वोक्ति । तस्य च पीठारोहणौचित्यापीठत्वारोप इति दोध्यम् । अत्र चतुपाद गुरुस्मरणेन भावोद्रकाचदौचित्येन मसूणवर्णवि यास । पादत्रये तु रौद्रमाया याचदुचितो विकटवर्णवि यास इति । इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप १८ ·२०६ काव्यमाला । तस्य सकृष्मयोगेऽप्यात्मरामात् । अस तु वाक्यच्यापित्वेन । अत एवास्य न पददोपत्यम् । एका तादृशवर्णप्रयोगस्य रसाविरोधित्वात् । दोषत्ववीजमप्यस्य रसविरोधित्वमेव । अत एव नित्यदोषोऽयम् । नीरसादावाल्मलाभाभावात् । श्रुतिकटोस्तु नीरसादावारमलाभादनित्यत्वमिति महान्भेद । इद तु चि. न्यम्-रौद्रादिरसे श्लोकाधपर्यन्त समासे नैकपदे मृदुवर्णप्रायेऽस्य न कथ पददोपत्वमिति । अथान्यसाहित्येन दोपत्व वाक्यदोषाव निरपेक्षदोषत्व तु पददोपवमिति चेत्, न । एव हि लिष्टादावपि पददोषाव न स्यात् । कि बहुना यादृश विवक्षया हिटत्व पददोपत्वेनोक्त तयेदमपि तथेति न्यून पद- दोपत्वविभाग । उपहनलुप्त विसर्गम् । उपहतविसर्ग लुप्सविसर्ग चेति द्वयमित्यर्थ । उपहता ओर प्राप्ता लुप्ता या विसगी योति बहुवचनान्तो विग्रह । एकविसर्गस्य तयारवेऽवरस्यात् । उपधातश्चोत्वप्राप्ति । उपघातान्तरस्य दोपान्तरव्ये प्रवेशात् । ने नैरन्तयेणोत्वप्राप्तबहुविसर्गस्व तथा लुप्तविसर्गरव च लक्षणे । द्वयोरेकमुदा. हरणम्- धारो विनीतो निपुणो पराकारो नृपोऽन स । यस्य भृत्या यलोसिता भत्ता बुद्धिप्रभान्विता ॥' दूपकताचीज यन्धपारप्येण सहृदयोद्वेग । अत एवाय नित्य । मनापीद चित्यम्-'भूयो महीयोऽनियशोपिभूपित' इत्यादी कथन पददोष समस्येति । विसधि विरप सधि सनिकपणे यत्र । वैरूप्य च निधा-विशेषोऽश्ली एश्य करस्य च। विहेपतु प्राप्तस श्लेपस्य सहिताकार्यस्याभाव । स | 'अन्यत्र तु विभापया' इति वचनादेच्छिक आनुशासनिकश्च । तम्रान्त्य प्रगृह्मा- देवात् , 'पूर्वनासिद्धम्' इत्यादिना विसर्गादिलोपासिया । तेप्याप सदपि वर्तमानो दोषाय । इच्छानियन्धनविनाशक्तिमूलकतया प्रयमत एव सहृदयो देवस्यात् । भन्यो स्वसकृत् । भानुशासनिकत्वेनाशक्त्यनुशायकत्तया यन्ध- पारप्येणेव हि तस दोपवम् । तयासकृपयोग एव । भैरूंप्यवतामनुगमश्चान्य- नायपातिकूल्ययोरनमतसिद्धत्वाद्वाक्यदोपरयमेवेति तात्पर्यम् । द्वयमित्यर्थ इति । यद्यप्युपहितलतान्यतरविसर्गत्वमेक रक्षण समवति तथापि गौरवाद्वरस्सस्स भेदेनानुभवाय दोषद्वयमित्युतम् । यहुवचनान्त इति । वृत्ती वेकवचन जात्य भिप्रायमिति भाव । उपघातान्तरस्य स्वरूपम्रशस्य । दोपान्तरेति । लुप्तत्वास पावतोपेखुर्य । अन्यत्र विति । 'संधिरेकादे निलो नित्यो धातूपनगयो । २ 'धीर इति । अत्र स इति सावधारणम् । ठेगात्र नगति म एव नो पीरस्वारिगुणयुक्त इल्य वय । वर थेष्ठ आसरो यस स । यस्य गत्या सेवका पडेनोटिलता दप्ता ।बुमा प्रभया तेजसा पान्दिता गुळा त्यय 1 अत्र पूर्वा रोरु पिरामिस्रादिमगोपपातादुसरा घोगरपोषियम् । इत्युदाहरण चन्द्रिकासंक्षेप - १'तनक ३ 'तरुप्पक ·७ उहासः] काव्यप्रदीपः। २०७ तमत्वेन। अश्लीलवनार्थत्वमेव वा । एवं त्रिप्रकारके विश्लेषे आद्यप्रकारद्वयं यथा- 'शंजन्विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्त । धीदोबले अतितते उचितानुवृत्ती आत्तन्वती विजयसंपदमेत्य भात ॥' भन्यो यथा- 'तेत उदिव उदारहारहारिद्युतिर चैरुदयाचलादिवेन्दुः। निजवंश उदारकान्तकान्तिर्बत मुक्तामणिवञ्चकास्त्यनघः n: दूषकताबीजमयोक्तम् । अश्लीलत्वं यथा- 'वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टित । अयमुत्तपते पनी ततोऽनैव रुचि कुरु ।' अत्र 'चिङ्क' इत्यश्लीलम् । नित्य समासे द्रष्टव्यो ह्यन्यन तु विभापया ॥' इति वचनम् । अन्यन वाक्ये। असकृदित्यन दोपायेत्यनुपज्यते । तत उदित इत्यादी लुप्तविसर्गत्व नाशनीयम् । १ 'राजनिति । हे राजन्, भवतस्तानि चरितानि विभान्ति शोभन्ते । यानि रसातले पातालेभीरप्रदेशे इन्दोघुतिं दधति धारयन्ति । इन्दुवत्प्रकाशमानानि सन्नीत्यथ । धीनीत्यनुसारिणी बुद्धि । दोर्दल बाहुबल ते उभे विनयस्य सपद संपत्तिमेत्य प्राप्य भात' शोमेते । किभूते । अतितते अतिविस्तृते । उचितयोरवसरयोरनवृत्ती अनुमरणे आतन्वती कुर्वाणे । यथोचितावसरानुसारेण प्रवर्तमाने इत्यर्थः । 'उचितानुवृत्तिम्' इति क्वचित्पाठ। अत्र पूर्वाधैनित्यनया ऐच्छिक सध्यमाव सकृदपि दोष । उत्तरार्धे तु 'ईदूदेटिवचन प्रगृह्यम्' इत्यानुशासनिकप्रगृह्यसशाप्रयुक्तत्वादसकृदेव ' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'तत इति । पतिवरां प्रति सरया इयमुक्ति । तत पूर्वोक्तापितुरयमुदित उत्पन । कलात्क । उच्चैरत्युचादुदयाचलादि दुरिव । कीदृश । उारेण महता हारेण हारिणी मन हारिण पुतिर्यस्य स । इन्दुस्तूदारहारवद्धारिघुति । एवविधोऽय निजको मुकामणि क्वास्ति दीप्यते । मुक्तामणेरपि वशे समुत्पत्ते । कीदृश । उदात्ता उक्टा वान्ना रमणीया पान्तिर्यस्य तथाभूत । तथान श्रेष्ठोऽमृत्यश्चेति । अत्र यलोपासिद्धत्वप्रयुक्त सध्यभाव ।' युदाहरणचन्दिकामक्षेप ३'वेगादिति । नायाधिष्ठित सकेतस्थान बोध- यन्त्या दूया इयमुक्ति । हे सति, अय पत्री पक्षी वेगादुट्टीय गगने चलनुचपते उरतो भवति । तत्तस्तस्मादत्रैव प्रवेशे रचि प्रीतम् । अवस्थितिमिति यावत् । कुर्विन्यन्वय । कहा। डामरमुद्भट चेष्टित यस्य स । डामर इमस्वाद तरचेष्टित यस्पेयर्थ' इत्यन्ये । अत्र चलण्डामरेति रुचि कुावति च संनिकारूनसध्युषस्थापिताभ्या लण्डाचिशम्दाभ्या पुण्यग्न- वोन्यदुरयो प्रतीतिरित्यशील संधि । देशमापाया विशग्देन योन्याभिधानादिति। श्युदाहरणचदिकासक्षेप:

·२०८ काव्यमाला। कष्टरवं यथा- 'उऱ्या सावत्र तवाली मर्षन्ते चावस्थितिः। नाजु क्षमते गन्तुं शिरो नमय सन्मनाक् ॥' भन दूपकताबीजं पददोपप्रताये उक्तमिति । अनापीदं चिन्त्यम्-समासे- नकपद्येऽश्लीलकटेरछानिवन्धनविश्लेपाणामलीलकष्टासाधुमध्यप्रवेदो लोपासिद्धि- निवन्धनविश्लेपस पदेऽपि सद्भावास्कयमसन पददोषरम् । यथा-'भूय उञ्चमह उदात्तयश उदार' इति । वयं तु तकयाम.-सकलप्रमेदमिना एते दोपा दूषणान्तरासंकीणां वाक्य एवेति वाश्यमेव तथेति नियमार्थः । अतएवं न पदोपविभागन्यूनतापि तादृशस्यैव पदवृत्तस्तत्र विभागादिति । हतवृत्तम् । इतं वृत्तं यन तत् । हतत्व पाश्रव्यावं गुरुकायांक्षमपादान्त्य- लघुवर्णत्वं प्रकृवरसाननुगुणवं वा । अन्यतमस्यनेपामनुगमः। अथव्यावं च लक्षणाननुगमाधति भङ्गारस्थानविशेपे गणविदोषयोगाच । यदर हतरवमश्रव्य- श्वमेव । तय गुर्वादिनियमरूपलक्षणानभुगमाद्यति भगारस्थानविदोपे गणविशेष- योगात् । शिखरिण्यादावन्यस्य लघोरकार्याक्षमत्वात्मकृतरसागनुगुणरवाच । चनाद्य यथा- 'यस्मिन्पन पश्चजना आकाशश्व प्रतिष्ठितः। तमेच घीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ग्राहाणः॥' तत्प्रयुक्तमध्यभावस्यैव वैरस्थाधायकत्वेन दोपवात् । असाधुमध्यप्रवेशे- ऽपीति । तत्तश्च तेपा पददोपत्वे इष्टापत्तिरित्यर्थ । दूपणान्तरेति । पदे तु रोपासिद्धिनिवन्धनविश्लेषस्यासकीर्णत्वेऽप्यश्लीलकटेच्छानिवन्धनानामलीलादिसंकर. स्योक्तत्त्वान सकल प्रमेदानामसकीर्णता। एव प्रतिकूलवर्णवमपि गृहारे समस्त- पदगतं श्रुतिकटुत्वेनापदस्थसमासत्वेन च सकीर्णम् । तथोपहनलप्तविसर्गत्वममयु- कसकीर्ण मिति भाव । तादृशस्यैव दोपान्तरासकीर्ण सकलभेदस्यैव । लक्षणान- नुगमादिति । वृत्तौ लक्षणानुसरणेऽपीत्सपिना तदननुसरणस्यापि महणमित्या- राय । अन्यथा छन्दोमझेऽप्यदुष्टकाव्यत्वापत्ते । अश्रव्यत्वस्य सर्वनानुभवालाघवा- तत्त्वमेव दोष । अन्यत्तु तत्प्रयोजकमित्याह-यद्धति । यस्मिन्पञ्चेति । श्रुतिवाक्यमिदम् । अन पञ्चजनशब्देन रूट्या प्राणचभु श्रोतानमनास्युच्यन्ते । 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षु श्रीरस्य श्रीनमन्नस्यान मनसो ये मनो विदु ।' इवि वाक्यशेषात् । पञ्चजना कतीत्यपेक्षायां पञ्चेति विशेषणम् । तथा च यस्मिन्परमे. १ "उवाति । अध्वा प्रति कस्यचिदुपदेशोचिरियम् । अत्र मरुदेशस्यान्ते समीपे चारुरवस्थितिर्यस्यास्तथामूता उवी महती. ताली तरुपति । अस्तीति शेष । मत्र रजु यथा स्यात्तथा गन्तु न युज्यते । तत्तस्मान्मनागीपच्छिरो नमय नीचे कुर्वि- सन्दर' । 'क्षमते' इति पाठे जन इत्यध्याहार्यम् । अत्र सधे श्रुतिकटुत्वम् । इत्युदाहरण- चन्द्रियासक्षेप २ एतदुदाहरण काव्यप्रसाशे नास्तीत्युद्दाहरणचन्द्रिकायां न व्यारयातम्.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २०९ धन श्लोके पञ्चमस्य गुरुवाच्छन्दोमन । यतिमङ्गो वर्णवृत्ते यथा- 'अमृतममृत क सदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिक चूतस्यापि प्रसन्नरस फलम् । सकृदपि पुरामध्यस्थ सनसान्तरविजनो बदतु यदिहान्यस्वादु स्याप्रियादशनच्छदात् ॥' अन हरिणीच्छन्दसि षष्ठे दामे च यतिरुचिता । चतुर्थे तु पादे तगा इत्यश्रध्यत्ता। मानावृत्ते स्थानविशेपे गणविशेषयोगो यथा- ज परिहरउ नीरइ मणों पि ण सुन्दरत्तणगुणेण । अह णवर जस्स दोसो पढिपक्खेहिं वि पडिवण्णो ।' अनार्यायो द्वितीयतृतीयौ सगणभगणी । तौ च तथाविधौ छन्द शास्त्रेण दु अवत्वेन प्रतिपादितौ। श्वरे प्राणादय पञ्च पञ्चजनाख्या आकाशश्च प्रविष्ठितस्वमेव धीरो ब्राह्मणो विज्ञाय निश्चित्य प्रशा तत्त्वबुद्ध्यभ्यास कुर्वीतेत्यर्थ । छन्दोभङ्ग इति । श्लाके पष्ठ गुरु ज्ञेय सर्वत्र लघु पञ्चमम्' इति वचनादिति भाव । चतुर्थे विति । वदतु यदिहेति षष्ठे हकारे यतिमा इत्यर्थं । यतिश्परम । 'वदतु मधुर यत्स्यादन्यत्प्रिया रदन(दशन)च्छदात्' इति तु युक्तम् । ज इति । 'यत्परिहतु तीर्यते मनागपि न सौदर्यगुणेन । अब केवल यस्य दोष प्रतिपक्षरपि प्रविपन्न ॥ [इति च्छाया] । १ 'अमृतमिति । अत्र द्वितीयममृतपद स्वादुतरत्वरूपाथा तरसंक्रमितवाच्यम् । स्वादुतर वायोगव्यवच्छेदो व्यङ्ग्य । तथा चामृतममृत स्वादुतरमत्र क सदेह । मधून्यप्य यथा न अमधूनी न । मधू येवेत्यर्थ । मधुराग्येवेति यावत् । चूतस्याग्रस्यापि प्रमन्नरस स्वच्छरस फलमधिकमधुरम् । क मदेह इत्यनुषज्यते । पुनरिति परविल्यधैकम् । परतु रसानाम पर तारतम्य घेत्तीति तथाभूतो रसानामा तर मर्म वेत्तीति तथाभूतो वा जनो मध्यस्थ पक्षपातरहित सनिह जगति प्रियाया दशनच्छादधरात् । त पैक्षयेत्यर्थ । स्वादु मधुर यद यत्स्यात्त सकृदेकवारमपि बदतु । तथा च जगति न तादृश विद्यत इति भाव । अन्न हरिणीच्छ इसि षष्ठवणे प्रतिपादे यतिरुचिता । चतुर्थपादगते पठे हेतिवणे परपरसपानेन यतिभङ्गादश्रव्य वम् । इत्युगइरणद्रिकासभेप २ 'ज परीति । मानवती प्रति दूत्या' समाधानोक्तिरियम् । तथाविथमेतत्कामचेष्टित यत्सौन्दर्यगुणेन रमणीयतारूपैण गुणेन भनागीषइपि परिहतु न वीयते न शक्यते । अथ च यस्य दोष पूर्वोत्तापरायवरूप प्रतिपक्षैरपि ब्रह्मचायादिमि केवल प्रतिपन्नोऽङ्गीकृतो न तु परिहत वित्वान्तस्य तु केव कति सस्य वद यवनितामगमेऽपि कोपातिझयो न विधेय इति भाव । अायाया द्वितीयस्य हरित इस तगुरो सगणस्य 'तीर' इति तृतीयस्यादिगुरोमगणस्य चाश्रव्यच छन्द शास्त्र सिद्धम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·२१० काव्यमाला। पादान्तलघोगुरुकायाक्षमस्व यथा- "विकसितमहकारतारहारिपरिमर पुचितगुञ्जितद्विरेफ । नवक्सिलयचारचामरधीहरति मुनेरपि मानस वसन्त ॥' अत्र 'वा पादान्ते' इति पादान्तस्य गुरुत्वाच्छन्दोभनाभावेऽपि प्रथमपादा- न्तर्विनो रिकारस्य लयोपेर कार्यकरणाक्षमत्वम् । इन्द्रवनादिपु तु त कार्य क्षमत्वाददोप । तस्मात् 'हारिप्रमुदितसौरभ-' इति पठनीयम् । न केवल प्रथमतृतीयपादयोरेवाय दोष । किं वन्ययोरपि । तत्र चतुर्थं यथा--- 'अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा सभारा किल तेऽन्य एवं विधिना येरेप सृष्टो युवा । श्रीमस्कान्तिनुपा द्विपा करतलारखीणा नितम्बस्थला दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामवाणि वखाणि च ॥' अत्र 'वस्त्राण्यपि' इति पाठे गुरोरेय मयोगपरतया स्वरवृद्धी रघुरपि गुरु- कार्यकारी सपद्यते । एव द्वितीयपादेऽप्यूह्यम् । एषु धाश्रव्यता सहृदयोद्वेगिनी दुष्टताबीजम् । अतो नित्यदोपोऽयम् । प्रकृतरसाननुगुण व यथा- 'हो नृप हा बुध हा कवियन्धो विप्रसहससमाध्य देव । मुग्ध विदग्ध समान्तररन कासि गत व वय च तवैते।' सगणेति । वनयात्मक एकैको गण । तन 'हरित' इति द्वितीयो गण १. 'विकसितेति । वस तो मुनेरपि मानस इरतीय वय दीदृश । विकसिताना सह काराणामाभवृक्षाणा तार उद्भदो हारी मनोहरश्च य परिमलस्तन गुनिता गुपनयुक्ता पुञ्जिता पुजीभूताश्च द्विरेफा भ्रमरा यत्र तथाभूत । अथवा तथाविध परिमलो यत्र सचासौ गुञ्जितपुजितद्विरेफश्वति विग्रह । मुनिमनोहारक चसमर्थनाय वस तगतप्रपा धायक्नया विवक्षितस्य तथाविधपरिमलस्य शदतो वसनान्वयसमवे अतस्त सव पानुपावनस्सानुचितत्वात् । पुन कीदृक् । नवकिसलयानि नवपदा एव चारूणि मनोहराणि वामराणि तै श्री शोभा यस्य स । अत्राद्यरादातस्थस्य रिकारस्य गुरुत्वानुशासनेऽपि त कार्याक्षमतयाश्रयत्वम् । इयुटाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'अया इति । कस्यचिद्राशो वर्णन मिदम् । स एप युवा विधिना ये पदार्थ सृष्ट उत्पादितस्तास्तदतगतगुणरूपाणा रताना सबधिन्यो रोड्णस्य रलो पत्तिस्थानभूतप विशेषस्य भुवो भूमयोऽया 1 विलक्षणा इत्यय । एवमग्रऽपि । मृड्पागनभूतपार्थि दमागरूपा । समारा उपकरणानि । स क । यत्र यसिन्दृष्ट सति दिषा करतलादत्रागि पतति स्वीणा नितम्बस्थलाइवाणि च पन दीति योज्यम् । श्रीमदित्यादि मूटल्यादि च द्विषा स्त्रीणां च विशेषणम् । मोहश्च दिपा भयप्रयुक्तः स्त्रीणा कामावेशादि यूहनीयम् । अन शेकान्त्यस्य गुरुकायापम वम् इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ३ हा भूपे ते । राशि मृते वदीयानां विलापोऽयम् । मुग्ध मुर सभा तरे सभामध्ये रनभूत त्वक गदोऽसि । तव सदधिन एने उदृगवस्था वय च क । बनसण्डे गता स इति शेष ।

·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। इद दोधकवृत्त शोकाननुगुणम् । तद्विरोधिहास्यव्यञ्जकत्वात् । अस्य च प्रतिकूलवर्णत्व दुष्टतावीजम् । नीरसे च नास्पास्मलाभ इति नित्यदोपता। न्यूनाधिवेत्यादि । न्यूनपदमधिकपद कथितपद चेत्यर्थ । तत्र न्यूनपद न्यून पद वाचकशब्दो यत्र तत् । घोतकन्यूनताया स्वनभिहितवाच्यावमिति विशेष । उदाहरणम्-- तथाभूता दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधै साधं सुचिरमुपित वल्कलधरै । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृत गुरु खेद खिने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु ।' भन पादनयमध्येऽस्माभिरिति, खिने इत्यस्य पूर्वमिस्थमिति च पद नास्ति । आवश्यके च ते। अन्यथा करलाभादेकवाक्यत्वासभवाच तदर्थस्य विवक्षि- तत्वात् । अर्थश्वैतादृश एव विवक्षित इति शब्दस्यैवायमपराध । यत्र त्वर्थ एव न तावडूर विवक्ष्यते तत्रार्थ एव दुष्ट इति साकासख दोपान्तरमिति द्रष्टव्यम् । विवक्षिताप्रतिपत्तिश्च दूपकताबीजम् । अतो झटित्याक्षेपतस्तल्लाभेऽदोपरवम् । अधिकपद यथा- 'स्फटिकाकृतिनिर्मल प्रकाम प्रतिसक्रान्तनिशातशास्त्रताव । अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्त प्रतिमल्लास्तमयोदय स कोऽपि ॥' 'सोऽन्तगुरु ' इति वचनात्सगण । 'तीरइ' इति च तृतीयो भगण । 'भ आदिगुरु' इत्युक्ते । पादत्रयमध्य इति । दृष्ट्वेत्यगोषितमिलन स्थितमिसन च कर्तुरपे क्षणात् । इत्थमित्यभावे चैकवाक्यत्वासभवात् तत्सत्त्वे तु तथाभूतपतनयादर्श नादित खिन्न इत्येकवाक्यतासभव इत्यर्थ । झटितीति । 'मा मा मानद-' प्रत्येक छापदेन नृप वादे प्रत्येक प्राधान्येन शोकोहीपकत्व व्यज्यते । इद दोश्कवृत्त हास्यव्याकनया शोकाननुगुणम् । इत्युदाहरणद्रिकासक्षेप . २ तथाभूतामिति । तृतीयोहासे व्याख्यातमेतत् । मत्र बस्कलधरैरियस विशे ध्यसाकाइत्वात् स्थितमित्यस्य च कैरिति वतृसावाइवादस्माभिरित्यपेक्षितम् । तथा खेदमित्यनन्तरमित्थमित्यपि । अन्यथा खेदपदस्य पूर्वोक्ताहेतुक्त्वालाभेन हेतुसाकाहत्वा पत्तेमात्मानौचित्यापरिपोपाच्च न्यूनपदत्वम् । न च दृष्ट्वा सिन्ने इत्य वयादिस्थमिति व्यमिति वाच्यम् । दृष्ट्वेत्यस्य गुरुणैवान्वयात् । अयथानौचिन्यासंगतेरिति दिक। इत्यु दाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'फटिकेति । क्स्यचिदिदुषो वर्णनमिदम् । स प्रकृतो विदा कोऽपि । लोकोत्तर इत्यर्प । कीदृक् । स्फटिवाकृतिवन्निर्मल वयान करण । अत एव प्रकाममत्यर्थ प्रतिसक्रान्त निशात तीशम् । तीक्ष्णमतिवेद्यमिति यावत् । वास्तव शासस्थाबाधितार्यो यत्र तथाभूत । एवमविरय समन्विता संपता उफ्युिक्तिरक्तियोजना यस्य स । पुन कीदृश । प्रतिमाना प्रतिवादिनामस्वमयस गया परामवसोदय प्रादुभावो यस्मात्तथाविध । कदापि केनाप्यपरिभूनानामपि पराभवकासथ । अप्राकृति पदमधिकम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ३ 'समर्थितोजिक ·२१२ काव्यमाला। अन स्फटिकमेव निर्मलतायामुपमान विवक्षितम् । उपात्तेऽध्याकृतिपदे यथाकथचित्तनवोपमितिपर्यवसानादित्याकृतिपदमधिकम् । न तु व्यर्थवाद. पुष्टान मार इति वक्ष्यते । न केवलं समास एवं पदाधिक्यं कि समा. सेऽपि । यथा- 'इंदमनुचितमयमश्व पुसा यदिह जरास्वपि मान्मयो विकारः । यदपि च न कृत नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवित रत वा॥' मन वृतमधिकम् । पूर्वाधवत्तेन विनैव प्रतीतिपर्यवसानात् । कृतं प्रत्युत प्रक्रममङ्गमावहनि । पूर्वाधीकरणात् । तथा च 'यदपि च न कुरालरोचनानां' इति पठनीयम् । निष्प्रयोजनशब्दश्रवणेन प्रोतुबैमुरय दूपवानीजम् । अतो हांदावमिव्यङ्ग्ये न दोपत्वम् । कथितपद यथा- अधिकरतलताप करिपतस्थापलीला- परिमिरननिमीलरपाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यासव सरनरपतिलीलायौवराज्यामिपेकम् ॥ भन्न लीलापद वारद्वयमुपात्तम् । दूपकताबीजं च कवेरशरयुश्यनेन श्रो. इत्यादागयासयेत्यादिक्रियाया शीध्र प्रतीत्या दोपखाभावो वक्ष्यत इति शेष । यथाकयचिदाकृतिपदस्य खरूपपरतया । न त्विति । इद हि व्यर्थम् । तदर्थस्या- वयवसयोगविशेषस्याविवक्षितलात् । अपुष्टार्थ तु न तथा । विततत्वाद्यर्थस्य विवक्षितत्वेऽप्यर्थलभ्यरवेनानुपादेयत्वादिति वक्ष्यत इत्यर्थ । कृतमिति । कृतमि- १. इमिति । इह जगति पुसा जरास्वपि धृद्धावस्थास्वपि यन्मामथ कामसवन्धी विवार दमनुचित वैरस्याधायक्त्वादयुक्तम् । तथायमक्रमोऽप्रशस्ता परिपाटी । कुसंप्रदाय इत्यर्थ । बाल्ययोवननरासु विद्याविषयोपमोगधर्मा इति शास्त्रोक्सपदायस्यैवावस्थानु रूपतया समीचीनत्वात् । यदपि च नितम्बिनीना स्त्रीणा नीवित रत वा स्तनपतनमवधि रत्तराववियस्य तयाभूत न कृतम् । अर्थादिधाना । तदप्यनुचितम् । पूर्वोक्तादेव हेतोः । अत एव कुमप्रदायश्चति योज्यम् । अत्र कृतमिन्यधिकम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'अविरतले पोलमाधाय चिन्तयन्ती नायिका प्रति सख्या इसमुक्ति । हे मुतनु, करतलरूपे तरूपे इत्यधिरतलतल्यम् । सप्तम्यर्थेऽव्ययीभाव । कल्पिता स्वापसीला यया तयाभूना परिमिटनेन रतल्घर्षणेन रक्तिमोदयानिमीतस्तिरोभव पाण्टिमा यस्यास्ताइसी तष गण्टपाली गण्डस्थती की क्स्य यून सरनृपतेलीलायां वशीकरणरूपार्या यौवराज्या भिषेकमञ्जमा दत्तनो व्यञ्जयति सूचयतीति क्ययेत्यन्वयः । यसरेण खत' यमशक्य वैव वैध स्वापादि करोति स ध्रुब वृद्धन सरेण यौवराज्येऽभिषिक्त इति भाव । अनेन कदपादप्यधिक वशीकारकत्व व्यज्यते । चत्र हीरेयस्य द्विप्रयोगात्कथिनपदत्वम् ।। रत्युदाहरणचन्दिवासंक्षेप ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २१३ तुमुरयम् । अतो लाटानुप्रासादावदोपवम् । अशक्त्यनुनयात् । इद सु चिन्त्यम्-समासे प्रत्येकस्मिन्नपि पदे व्यवधानाहाटानुप्रासविरहेऽप्यस्य सभ• चात्कथ न पददोपत्वमिति । पतत्मकर्षम् मलकारकृतस्य बन्धकृतस्स वा प्रकर्षख यत्रोत्तरं पातो निकर्ष । यथा- 'क कुन न घुघुरायितधुरीघोरो धुरेसूकर क क क कमलाकर विकमल कतुं करी नोद्यत । के के कानि वनान्यरण्यमहिपा नोन्मूल्येयुयंत सिंहीनेहविलासपद्धवसति पञ्चाननो वतते ॥' सूफराभिधानेऽपि विकटबन्धकृतोऽनुप्रासकृतश्च प्रकर्ष सिंहाभिधाने पतित । दूषकताबीज चाशक्त्युनयनेन श्रोतुरसम् । रसानुगुणतया तपा- तेऽपि न दोप । समासपुनरात्तम् । समाप्त सरपुनरात्तम् । वारये समाप्ते पुनस्वदन्वयिशदो पादान योत्यर्थे । यत्तु समासे वाक्येऽविशेषविधायि विशेषणान्तरोपादानवावं तलक्षणम्' इति, सप्त । 'प्रागप्राप्त-' इत्यादी वाक्यान्तरारम्मे विशेषणातरा नुपादाने तलक्षणविरहेण तथानित्यदोषग्यम्युरपादनविरोधात् । उदाहरणम्- त्यधिकमित्यर्थ । कृत पठितम् । तत्पातेऽपीति । प्रकर्षपावेऽपीत्यर्थ । यथा--- 'प्रागप्रा-' इत्यादी 'येनानेन-' इत्यादि चतुथपादे । समास सदिति । तथा च क्मधारयसमास । जनितान्वयबोध स पुनरुपातम् । शन्दान्तरस सेन सहकवाक्यत्वाय पुनरावृत्तमित्यर्थ । अस्य विशेष दर्शयति-वाक्य इत्यादिना । तदन्वयिश दस्तद वयियोधकशन्न । कैधिद्दर्शित विषय दूपमितुमुपन्यस्यति-- यत्त्विति । अविशेपेति । प्रानोपयुत्तविशेषाबोधरेलयं । वेन 'अद्यापि स्तनवेपथु जनयति वास प्रमाणाधिक इसम प्रमाणेलादि विशेषणान्तरोलीम १ र फेति । यरमादित्वात परक इति युतम् । पमानन सिंहो तो यम्मरममा लेहेन यो विलास कण्डूयनादिस्ते रस पिरीकता वसति मिलियन सथाभूतो बा । मत य क सूपर कुत्र न पुरेद्रीम यार । अभिमभ्यमापन सर्व एव सवय । 'धुर भीमाशयो' की दी । 'पुरेपर्यटेदी मरे ।। पुरारिता तासाती या पुरी नासिन । तया भोरो मीत । 'मुरी पार गरनु सामम्' बार ये । धुरी वापयशेषतादोर' सरे । एव की मनमामा करमुत्पत्रिस्थान विगतकमले टुं मोपा । मीशा मवमी । के यमरा कानि बनानि नोन्मूख्येयु । मरिसका। सपनन्नेन का गुच्यत । एव च राजनि ग्यमनशीले शुदा मरि भनिन ममासमननाद प्रपतमामकार'. भय रायस गराएरोमाशा तर म्मुरिस्त पसरत भर । उरोटरसम्म पुग्दादि ·२१४ काव्यमाला। 'कार सरकार्मुक्स्स सुरतक्रीडापिकीनां रवो झकारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीराचकोरीध्वनिः । तन्व्या. कञ्जुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्करण. काण. प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः॥' अत्र 'तनोतु व.' इति समाप्तमेव वाक्यं 'नववय-' इत्यादि विशेषणे- मोपात्तम् । निराकासत्वं च दूपकताबीजम् । अतश्चानित्यदोपोऽयम् । वाक्यान्त. रारम्भे तदभावात् । अर्धान्तरैकवाचकम् । द्वितीयाधंगतमप्रधानहेत्वार्थकमेकं वाचकं यत्र तत् । यथा-- 'मंसूणचरणपातं गम्यतां भू सदर्भा विरचय तिचयान्तं मूर्ति धर्मः कठोरः। वादिति जनकपुत्री लोचनरवणे: पथि पथिकवधूभि. शिक्षिता वीक्षिता च ॥' अत्र भू. सदर्भा तन्मसूणचरणपातं गम्यतामिति वाक्यम् । तत्र च तदि- त्यर्धान्तरगतम् । अत्र निराकासता दुष्टिबीजम् । श्रुतमानस्यैव भूमदर्भव दोष इत्यर्थ । प्रागप्राप्त-इत्यादी हि येनेत्यादिना न परशोर्विशेषणान्तरमुच्यते कि तु परशोरेव प्रकृतपरामर्शियत्पदाधविशेषणतेत्युक्तलक्षणासभव इत्यर्थ । अथवा सामानाधिकरण्यपदार्थरूपविशेषणान्तरोपादान नास्तीति तात्पर्यम् । तदभावा. दिति । यच्छब्दादिना निराकाहत्वाभावादित्यर्थ । अत एवानापि 'यो नववयो- १ 'कार इति । स्वगृह प्रस्थितान्पथिकान्प्रति कम्यचित्क्वेरियमुक्ति । तव्याः कलिकाया अपसारणेऽर्थाद्भवद्भि क्रियमाणे सति यो मुजयोराक्षेपो धूनन तेन स्सलना कङ्कणाना काण शब्दो वो युष्माक प्रेम प्रीति तनोविति सबन्ध । कोश पेक्षा केंकार इत्यादीनि पद्ध रूपकाणि । केंकार इति धनुर्घनेरनुकरणम् । सुरतक्रीडार्थ पिक्यस्ता एव वा पिक्य कोकिला । रतिरेख विलासादिफलोत्पत्तिस्थानत्वामारी तत्सबन्धिना मधुलिहा झकार । रतिमरीमधुलिदा लम्पटतया तत्त्वेनाध्यवसिताना कामुकानां झकारी इपोद्भवचुम्वनादिशब्द' । लीलार्थ वा चकोरी लीलेव बा चकोरीति पूर्ववत् । नववयस्ता- रुण्य तस्य लास्याय तत्तद्वितासादिरूपनृत्ताय वेणुखनो वशीवन्ति । अत्र समाप्तमेव वाक्य नवेत्यादिविशेषणेन म्वान्वयाय पुनरुपातम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासम्झेप २ 'मसणेति । जनकपुत्री सीता पधि मार्गे पविकाना वधूभिरश्रुपूर्णलॊचनेवीक्षिन इति पूर्वोत्तप्रकारेण शिक्षिता चेत्सन्वय । इति किम् । हे दाले, यतो भू सदर्मा दर्भाकुरसहिता । तसान्मतृणो मन्दवरणपावो यत्र तथा गम्यताम् । एवम् यतो धर्म आतप कटोरस्तीक्ष्णस्तस्मान्मूर्ति मिचयस्य वखस्यान्त प्रान्न विरचयेति । भत्र पूर्वार्था वपिनस्तदित्यत्यानरगतत्वात्प्रतीति विलम्ब " इत्युदाहरणचन्द्रिवासझेप.

·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। २१५ स्वाक्षेपादिना हेतुश्वप्रतीतेः। यस्य तु कादेनं तथा प्रतिपत्तिस्तस्यार्धान्तरोपा- दानेऽप्यामलाभ एव नास्ति । तछामेऽपि वा न दोपत्वमिति । अभवन्मतयोगम् । अभवन्नभिमतो योगो यत्र । न धाविमृष्टविधेयमध्ये उस्यान्तभव । उपजी व्यत्वेन भेदात् । इति केचित् । वस्तुतस्तु तन पदार्थयो- रूपस्थितयोरन्ययो भवत्येव । परं स्वनभिमतेनाप्राधान्यादिना रूपेण । भन्न तु संबन्ध एव तयोन प्रतीयत इति महान्भेदः। नन्वेवमभवन्मतयोगमित्यान योगे मतत्वविशेपणानर्थश्यमिति चेत्, न । एकवाक्यस्थपदोपस्थापिटरवादिरूपस्स योगस्यापि सायात् । मतवं चान्वययोधविषयावमित्यप्रसङ्ग । एतच कचि- द्विभक्तिभेदात् । यथा-- 'येषों ताखिवशेभदानसरितः पीताः प्रतापोप्ममि- लीलापानभुवश्च चन्दनतरुच्छायासु यः कटिपताः । येषां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणी किं तैरत्वपरितोपकारि पिहितं किंचिरप्रवादोचितम् ॥' अन यरित्यस विशेष्यतया क्षपाचारिशब्दार्थो विवक्षित । न च तेन ततस्तथायोगः प्रतीयते । विभक्तिभेदात् । अथ येरौलापानभुवः फल्पिता लास्या' इत्युक्ती न दोष इति हेयम् । कादेरिति । यथा-'तव नुल्पः प्रमो नास्ति भुवनत्रितयोदरे । राजा न[य]दयाशील -' इत्यादावियर्थः । आत्मलाभ एवेति । अप्रधानेत्युत्तदोषस्वरूपस्वाभावादिति भाव । तल्लामे. ऽपीति । यथाश्रुत इलधं । निराकाहन्वस्स दूषकनाची मस्यामावादित्यर्थ । योगी- इन्वयवोध । उपजीव्यत्वेनेति । भविगृष्टविधेयारत्वस्य मतयोगभानप्रयोजकरवे. मेसर्थः । पदार्थयोरिति । परसरान्वयित्वेन विवक्षितयोरिलपं. । तया च तान्यय विशेषाभाव. । इद तु तत्सामान्याभाव इति भाव । नन्विति । अन्यय- सामान्याभावविवक्षायां विवक्षिताधरमतत्त्वविशेषणमन्वये व्यम् । प्रत्युताविमz. निधेयोशसकीर्णतापादकमेव स्यादिति भावः । मात्र विवक्षितार्थतया मतसम्द- प्रयोगः । किनु शान्दयोपविषयवार्यरतयेति समापत नेति । तयान्वयो. १. 'येषामिति । नुमता यायो दयाया पीरराशमानिित मचिदामा प्रतीयमुक्ति हे प्रभो, पेषां वाचरिणां निशाचरा प्रायोनि काममा प्रवासियान देशनानिमस्पैराबवम्य दानमरवो मरजानपदीगोरक्षा तथा यनन्दनम्वेन्द्रवीभवन तसा एम रीपा दानम-गरम तम्म मुवो भूमय कन्धिता रचित्रा। ये इमामो दुसरा योनपरदस शोभो याभिस्तपाता । भामभिधत धारमिमा परोपमासे वित समायो कपनयोग्य प्रमादल सरकारका सतिमिति न ftविदम्पन्वय । म यस गवारसायनामिनटोजोन मग त्रिम सालमन्दिय.

·२१६ काव्यमाला। येषां मतापोप्मभिरियादिप्रकारेण यच्छन्दाभिधेययोरेव तथान्वयोऽस्तु विशेष्यान्तरविवक्षयेति चेत्, न । अनुवाद्यानां हि विधेयेनैव साक्षादन्वय न तु तदनन्तर्भाग्यनुवाद्यान्तरेण । गुणावसोभयत्र तुल्यतया विशेष्यस्वविनि गमनाया अशक्यस्वात् । तदेतदुक्तम्-'गुणानां च परार्थवादसमन्ध सम स्वारस्यात्' इति । अत एव परणयकहायन्या पिशाया गवा सोम क्रीणाति ।' इत्यारुण्यादीनों पिङ्गाक्ष्यादिभिनन्दियो नापि गरा। तस्या अपि यसाधनस्येन गुणत्वात् । किं तु ऋयेणेव । कय तह धम्यंन्तरस्थरारण्यादिमि क्रय इति चेन । भारण्यादीना गवान्तानामार्थसमाजान् । तहिं तद्वदेवाप्राप्यार्थ एव समाजोऽस्स्विति चेत्, भवेदेवम् । यदि तद्वरसमानविभक्तिस्य भवेत् । कप तर्हि मवन्यभिमतो योग इति चेत्, 'क्षपाचारिमि' इति पाटे कथम् । सकल यस्पदनिर्दिष्टानां तत्पदेन परामर्श तेपा सर्वेषां क्षपापारिरवावगते । कचिन्यून तादिनियन्धनो यथा- त्वमेवसौन्दयां स च रचिरताया परिचित कलाना सीमान परमिह युवामेव भजय । अपि द्वन्द्व दिष्ट्या तदिति सुभगे सवदति वा मत शेष यास्यानितमिह तदानीं गुणितया ।' उमेदससर्गेण विशेषण विशेष्यमावेनान्वय । 'य शुक्रवासासमानय' इत्यादिषु यत्त- इन्दजन्यवादशवोधस्य समान विभक्तिकस्वाभावेऽपि दर्शनादिति भाव । अनुवा द्याना हीति । यत्पदनिर्देश्याना हीत्यर्थ । विधेयेन विधेयत्वेन खार्यबोधकत- प्छन्दानव । गुणत्वस्येति । यच्छन्देन यादृशधर्मविशिष्ट निर्दिष्ट तत्तत्पदविधेये गुणभूतम् । यथा-'य शुलवासास्तमानय' इत्यादी शुक्रवसनादेविधेयानयनाङ्गत्वेन गुणत्वमित्यर्थ । यथाश्रुतेऽनुवायस्य विधेय प्रति प्रधानत्वाद्गुणत्वोचरसगते । धर्म्यन्तरस्थैरपीति । 'वाससा क्रीणाति' इति वचनात्यसाधनवस्तुपरिच्छेदक- तयाप्यारुण्यादि क्रियाङ्ग स्यादित्यर्थ । आर्थसमाजादिति । परस्पराकाइयार्थत परस्परनियमादित्यर्थ । ननु क्षपाचारिभिरित्युक्तावपि येषामित्यादिषड्यन्तान्वया- मुगपत्तिरित्याशयेन पृच्छति-कथमिति । भिन्न विमक्केिनापि तत्पदेन सक १ 'खमेवमिति । नायिका प्रति दूत्या इयमुक्ति । हे सुभगे, त्वमेव दृश्यमानोत्कर्ष सौन्दर्य यन्यास्तयाभूदा । स च । प्रकृतनायकोपीयथ । चकारस्याप्यत्वात् । रुचिर दाया सुन्दरतामा परिचित संचयी। इह संतरे कळानां चातुराणा परो सीमान काष्ठा युवामेव भजय आश्रयया । 'सीमात्' इति पाठेशी पुट एवार्थ । तत्तस्मादित्येवविध यो युवयोदद नियुन दिष्ट्या भाग्येन सक्दत्यपि परस्परयोग्यमपि भवति । अत पूर्वांचाच्छेएम- दशिय समागमरूप यदि साचदानीमिह द्वन्दे विद्यमानया गुणितया जित म्यादित्यनुष मात्रय । तदैव गुणिताया उत्पाज्यथा पैफल्याइसकर्ष इति भावः । अत्र यदीत्यस्याभावाच दिन्यस्य च तपथावोपरत्वादभिमतान्दयालाम' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २१७ अन शेपसंपत्तेर्गुणिता जयप्रयोजकरवान्वयो विवक्षितः । स च द्विधा संभवति-यदित्यस्य चेदित्यर्थकतया, तद्यदि पदार्थयोविवक्षया वा। तयोर्यदि प्रथमे तात्पर्य तदावाचकता । द्वितीये तु न्यूनपदत्वमिति । न च न्यूनपदस्या- प्यत्रैवान्तर्भावः । चिट्यूनपदेऽप्यध्याहारादिना मतयोगसंभवे विलम्यादेर- दुष्टत्वसभवात् । पचिदाकाहाविरहाद्यथा- 'सभामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यरसमासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला की| च लोकत्रयम् ॥' अत्र पूर्वार्धार्थनोत्तरार्धस्य योगो विवक्षितः, न च कथंचिसंपद्यते । तथाहि-अर्थानां वाक्यार्थयोगः क्रियात्वेग वा कारकत्वेन चा संब- धिरवेन वा एषां विशेषणतया वा हेतुत्वलक्षणस्वादिना वा पदादिना पूर्वयाक्यार्थमनूध पाक्यान्तरावष्टम्भाद्वाक्यैकवाक्यतया वा भवेत् । तत्र कोद- ण्डादेः प्रथमतृतीयपञ्चमपटाः पक्षास्तद्विशेषणता घासंभाविता एव । कारक- त्वमपि कर्मकर्तृभाषाभ्यामन्यन्न घटते । तमाकर्णनक्रियायां पदार्थमानस्य कर्मत्ये विवक्षिते 'कोदण्डं शरान्' इत्यादि स्यात् । अथ परस्परान्विता मिलिताः पदार्थाः कर्म, न प्रत्येकम् । अतो न प्रत्येकवाचकारकोदण्डादि- शब्दावितीयेति चेत्, तर्हि शुद्धप्रातिपदिकार्थमानार्थकत्वास्कोदण्ड. शरा . . लयच्छब्दार्थपरामर्श क्षपाचार्यभेदलाभ इत्याह-सकलेति । तद्यदीति । शेप यत्तद्यदि स्यादितीत्यर्थ । अध्याहारादिनेति । आदिपदेन लक्षणापरिग्रहः । तथा च खरूपायोग्यविपये प्रकृतदोष इति विषयभेद इति भावः । उत्तरार्धस्य तदर्थस्य । कर्मत्व इति । कर्मविशेषणत्वादित्यर्थ । येनेत्युत्तरवाक्यगतयच्छ- ब्दाक्षितेन हि तच्छब्देन कर्म समर्प्यते तनाभेदेन कोदण्डादेरन्वये समान विभ- किकत्वस्यापेक्षितत्वात्प्रत्येक द्वितीया स्यादित्यर्थ । अथेति । परस्पर वर्तृतम- भावेनानन्विता समुदिता कोदण्डादयस्तच्छब्दोपात्तर्मविशेषणमिति न प्रत्येक द्वितीयापत्तिरित्यर्थ । तहीति । कर्तृकर्मभावान्वये हि तद्बोधकविमतिप्रसङ्ग १. 'सवामेति । सण्डप्रशस्तौ पचमिदम् । सधाम एवाङ्गण निर्भयसचारात् । आग• तेन भवता चाप समारेपित मायामारेषिते सति क्षति संयोधनम् ।। येन येन सहसा झटिति यद्यत्समासादितं प्राप्त तदाकर्णयेति सबन्ध । केन किं समामादितनित्यानाहापा मुत्तरार्थम् । तत्र च समासादितमित्यस्य वचनादिविपरिणामेन समासादिना' समासा- दित समासादित समासादितेत्येवमनुषदो बोध्य । भूमण्टलेन च राश' समासादन स्वखानितयेत्यवगन्तव्यम् । अन कोदण्डादीनां कर्तृकर्ममावेनान्वयोऽभिमतो न सभवति । विभिन्नलिङ्गवचनतया । कोदण्डेन शरा समासादितमित्यन्वयायोगात् । माक्र्णन त्रिया वर्मत्वेनान्वये कोदण्ड शरानित्यादापत्रभवन्मतयोगल दोष.।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·काव्यमाला। इत्यादि प्रथमा स्यात् 'माहिपं दधि सशकरं पयः' इत्यादिवत् । अध समासादनक्रियायां कोदण्डादीनां कर्तृतया शरादीनां तु कर्मभावेनान्वय इति चेत्, न शराः समासादितमित्यनन्वयात् । किं च येन यासमासादितं कोद- ण्डेन शरा. समासादितास्तदाकर्णयेति पर्यवसाने कोः कर्मणोश्च भेदः प्रती- येत न चाकासानिवृत्तिः स्यात् । अथ यच्छन्दस्य युद्धिस्थवाचकतया कोद- ण्डादिपदार्थ एव यच्छब्दार्थः । तथा घ यच्छदार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डा. दीनामन्वयो जात एवेति चेत्, न। एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात् । तस्मादस्ति कश्चित्प्रकारकृतस्तदर्थयोर्भेद इति तदवरिछसतया योगः कथंचिदुपपादनीयः । एतेनाक्षिप्तवच्छन्दार्थत्वमपि निरसम् । भय कर्तृकर्मणोविशेषणानि कोदण्डादीनीति चेत्, न । कोदण्डेन येन शरा परस. मासादितं तदाकर्णवेति वाक्यार्थपर्यवसाने पुनर्विशेषानुक्तावाकाडाया भनि वृत्तिप्रसङ्गात् , शरा यदित्यायन्वययाहुल्यप्रसङ्गमञ्च । अत एव 'कोदण्डादि- शरादिकर्तृकर्मणी । तद्विशेषणं तु यच्छन्दार्थ इत्यपि व्युदस्वम् । अथ येन स्यात् । तदभावे तु प्रत्येक साधुत्वार्या प्रथमा स्यादित्यर्ष. । अत्र दृष्टान्तमाह- माहिपमिति । 'माहिएं दधि सशर्करं पयः कालिदासकविता नवं वयः । एणमासमवला च कोमला खर्गशेपमुपभुजते जनाः ॥' इत्यत्र हि माहिपध्या• दिसमुदायस्याभेदेन खर्गशेषपदार्थे कर्मणि समन्वयः । वृत्तौ वाक्यार्थपदं पदार्थ- समुदायपरम् । यथाश्रुते प्रयमाया आपादनासभवात् । 'परस्परान्विता' इति पाठस्तु प्रामादिक एव । वाक्यार्यकर्मताया अनुपदमेव शद्यमानत्वाचति बोध्यम् । अथेति । एवं च कोदण्डादे प्रत्येकं समुदितस्य वा नाकर्णेनक्रियान्वयो येन प्रत्येक द्वितीया प्रथमा वा स्यात् । किंतु समासादनक्रियायामुपात्तविभक्तिमिरेव वाक्यार्थाना चाकर्णन क्रियायां कर्मत्वेनान्वय इत्यर्थः । समासादितमिति लिनव- चनविपरिणामेनान्वयमाशझ्याह---किं चेति । कनों येनेति कोदण्डेनेति पदो- पात्तयोः कर्मणोः । यद्यदिति शरा इत्यादिपदोपात्तयोः । भेद इति । येन कोदण्डेनेत्येवमभेदान्वयाबोधादित्यर्थः । इष्टापत्तिमाशब्याहन चेति । येन यदित्यस्य विशेषानुक्कैरिति भावः । येन येमेत्यनेनैव बुद्धिस्यकोदण्डादिवोधके- नाकर्णन क्रियाकर्मत्वेन कोदण्डादेरन्वयान तेषामनन्वय इति शङ्कवे-अथेति । अस्मिन्पक्षे उत्तरार्धवैयर्यम् । यच्छब्दार्यतात्पर्यग्राहकावे तु तदेवोपादेयं न येने- त्यादीत्याह-एवं हीति । प्रकारकृतो बुद्धिस्थकोदण्डत्वादिप्रकारभेदकृतः । तदर्थयोर्यच्छब्दकोदण्डादिशब्दार्थयो. । आक्षिप्तेति । उत्तरवाक्यस्थयच्छब्दा- क्षिप्तेलर्थ । अथेति । कर्तृर्मगोर्यच्छब्दोपात्तयो. । विशेपणानीति । कोदण्डेन येनेसैव पूर्वार्धकवाक्यतापमानीत्यर्थः । अत एवोकदोषात् । येन कोदण्डेनेति कोदण्डादिविशेषणत्वं यत्पदार्थस्यति पक्षेऽपि साकाहत्वम् । शरा यदित्याद्यसामञ्जस्य च तुल्यमित्यर्थ. 1 अथेति । अन प्रश्नवशेन कोदण्डादेर्यपदार्थाभेदलाभ उत्तर.. वाक्यस्यासंबद्धार्थकत्वपरिहारच भवतीति भावः । असौ प्रश्न. । उत्तरेण प्रश्नो ·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। यदिति सामान्यतोऽवगमास्केन विमिति विशेषमभे कोदण्डेन शरा इत्याधुत्त- ररूपाणि पाक्यान्ठराणीति चेत्, न । वायभायवणात् । भयासावुनीयते एवमुचरालंकारोऽपि सम्यत इति चेत्, न । येन पदासादितं सदाकर्णवेति प्रतिशय प्रभं विनापि कोदण्टादिनिर्देशसमपेन सदुनयनासिद्धेः । ननु चासादितमि स्यस्य क्रियापदस्य घचनादिविपरिणामेनानुपके कोदण्डेन शरा: समासादिता इत्यादिवाक्यान्तरारम्भे को दोप इति चेद, वाक्यमेश । पूर्वापरार्धयोरनन्वपतादवरध्यात् । रोके ताशयाक्यमेदेऽपि दोपामायासया प्रयोग इति । व्ययस्यापि विवक्षितयोगामापेऽस्सायतारो यथा-- 'पापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शखग्यतः सदनमुदधिमूरियं हन्तकारः। भस्त्येवैतरिक कृतवता रेणुकाकण्टयाधी पदस्पर्धवय परशुना लमते चन्द्रहासः॥ भर रेणुकाकण्ठबाधाजन्यनिन्दपा भार्गवस्य पोगो विपक्षितः समिधा. प्रकरणाय । परशोः स्वकियापारयेनानिम्दनीयावास म च तपा प्रतीयते । कृतवतेति ननीयया परशुनैव संमन्धावगमात् । 'तयत.' इति पाटेत भार्गये निन्दायोगः प्रतीयते, यदि तु परमुनिग्दानन्तरं विदग्धोरया मार्गदेशि निन्यायगमस्तदा पवावस्यानेन पोगावाच्यायोगोदाहरणमेवैतत् । तथाहि . योग्यरवोपपतये परशुस्वामिनो महादेव शिप्यरवादीनि विशेपणान्पुषाप्तानि तथा सदयोग्यरयोपपादनार सस्य कशिरमो धनुमुचित इति मार्गपेग तप- भयने उत्तरालंकारो पश्यत इलयं पशो युज इलयं. । दूषपति-नेति । सामान्यतोऽमिहितस्यास्य पर्यवसानाय प्र विनायुक्तरवारयोग्रत प्रयोग- यनारंभयात् । यत्र प्रयोजयनं गिना याश्यान्तरानुरूपत्तियर सदुपयनेनान. कारत्योपगमात् । यथा--' याअग्यिदन्ता पुत्तो अम्द-सागुपदरगे। तहिं निष्ट एवायं पक्ष । आसातिमिलस सिचनपरि नान्यसोनी परते-नन्विति । बेरसाराला दुरगम पेनि पायेगा। दोपचमनीयमलाद-लोक रति । संपन्धापगमादिति । निन्दात. परेपुषमपापारिखबन्ध वगमारिख । विदग्धेति । अन्यनिम्मामा- मान्यनिन्दोरिस्पर । भनेन मागवेग । ननु सापम्प मगायरी पमा मानमत मार-तथा दीति । परर रम्नीमा गरि की सपोशाप मा रोमानि तपो. १. Trt क मारमम् मा purnम FM रोगोनिITI पाणी मनमनाग Terrrrr ·१२० काव्यमाला। स्वस्थान्वयो विवक्षियो न प्रतीयत इति दुपत्यम् । एवं प पण्डीदासादि- ज्याय्यानमनादेयम्। चित्समासान्उस्तया मवयोगामायः । यथा- 'स्वारो ययमृरिवजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सङ्घामाघरदीक्षितो नरपति पयो गृहीत्यता। कौरम्याः परायः प्रियापरिभालेशोपशान्तिः पलं राजन्योपनिमनणाय रसति रफीतं हतो दुन्दुभिः।' भन सग्मायरस्य ऋरिवगादिपु सर्वनान्यपो विवक्षितो न मुमतीयते। समासप्छनत्वात् । कविमुत्पत्तिविरोधात् । यथा- 'जराकाण्डोहनारो नसकिरणलसकेसरासीकरालः प्रत्यमालतकाभाप्रसरक्सिलयो मझुमीरभूमः। मर्तु तानुकारे जयति निजतनुस्वष्टलावण्यवापी- संभूताम्मोजशोभा विधदभिनवो दण्डपादो भवान्या. ॥' मन्त्र वनुपदार्थस्य पात्या योगोऽभिमतो दण्डसादेन प्रतीयते । पाये यस्पधानं तव निजादिपदम्युराते। दूपकतायीजमिष्टप्रतीतिविरह इति नित्यदोपोऽयम् । अनभिहितयाध्यमित्यावश्यके ण्य । तेनानभिहितं वाचकपदातिरिचमव. श्यवाच्य यन तदित्यर्थः । पाचकपदानभिधाने न्यूनपदस्वव्यवस्थापनात् । यत्तु "न्यूनपदेऽमतीतिमात्रमत्र तु विरुद्धा प्रनीतिरित्यनपोर्मेदः । 'अप्राकृत-' जकमपि तव वक्तुमर्हम् । अतो विवक्षिताप्रतीतिरिति भाव । एवं चेत्यनन्तरं सतीति शेष । चाक्ये यत्प्रधानमिति । प्रधानक्रियाकनन्वितखार्थवोधकव- व्युत्पत्तरित्यर्थ । आदिपदेन खात्मादिपदपरिग्रह । अनभिहितमनुक्तम् । वाच- १ 'चत्वार इनि । वेणीसहारे दुन्दुभिधानमाकर्य रपयश प्रवर्तत इत्युक्चा भीम- स्योक्तिरियन् । चत्वारो युधिष्ठिर यतिरिक्ता वय भ्रातर ऋत्विज' । अर्थात्सद्रामाध्वरे । एवमोऽपि योज्यम् । स सर्वजन प्रसिद्धो मगवान्हरि. श्रीकृष्ण कर्मणामुपदेष्योपदेशक सदस्यापरनामधेय । सामाघरे दीक्षितो गृहीतनियमो नरपतिमुधिष्ठिरः। पली द्रौपदी ग्रहीनं ब्रन दुर्योधनववपर्यन्त वैणीसयमरूप यया तथाभूता । सपनोकबद समाची- चियात् । कौरव्या दुर्योधनाद्या शन भावर पाव । तत्तुल्यतया वध्यत्वाद । प्रियाया द्रौपद्या परिमव सभाया केनाम्बरार्पणादिरूपस्तजनितस्य केशवोपशान्तिरेव फलम् । रानन्याना परियाणामुपनिमन्त्रगावाहानाय इतो दुदुभि स्फीत स्निग्ध यया स्यात्तथा रसति । शम्दायत इत्यर्थ । ताडने लिग्धशम्दोदयाजयसूचनम् । 'यशोदुन्दुभि' इति पाठे यश एव दुन्दुभिरिति रूपकम् । स्फीननिति यशोशेिषण वा । अत्र ऋत्विगादीनामध्व- रसमवस्याभिमनस्यासमव स्पष्ट । इत्युदाहरणचन्दिकासक्षेप.

·७ उल्हास:] काव्यप्रदीपः। २२१ इति वक्ष्यमाणोदाहरणे च मत्सवन्धित्वेन वीरशिगुमाक्षिरेय विरुद्धा प्रतीति" इसी क्सविध्यारयान तदनुभयविरद्धम् । तथानुभवस्थामतीते । इद घान्य. थानाच्यस्वान्पयाभिधानाद्वा, अपाचकरस द्योतनादेरनभिधानाद्वा । भाद्य यथा- अप्राकृतस्य चरितातिशय हटे- रत्याहृतस्य मम नाम तथापि नास्था । योऽप्येप धीरशिशुकातिरप्रमेय- सौन्दर्यसारसमुदायमय पदार्थ ॥' भगाहमपहृतोऽसीति प्रकारेणापढ़तत्वस्य विधिर्वाच्य । तेन वाक्यस्य- सपत्ती तथापीरयुपपद्यते । द्वितीयवास्पगतस्येनैव तस्य प्रतीते । नन्वयम. विमृष्ट विधेयाश एवेति चेत्, न । नहि विधेयारिमर्शमानमय दूपणम् । किंतु तथापीत्यस्खासगतिरपि । तदनुरोधेनैव अपहृतत्वस्य विधेय रगमो न सम्प्राधान्याए । एतेन 'भवान्तरवाक्येन विधेयाविमर्श' इति समाधानम- नादेयम् । यीजाभावात् । 'क्षणमप्यमुक्त-' इत्यवान्तरयारय एय सदुदा- हरणाघ । भस्तु बायोदाहरणे विधेयारिमर्शस्तथापि द्वितीयभेदे सदसकरमाणेव दोपमेदम्यवस्थिते । यथा- 'पोऽहमदितनयामुखएनजन्मा प्राप्त. मुरासुरमनोरषदूरयीं। कपदातिरिक्मयायोतकम् । अर्यादेवाचकत्वमते तु सातव्येणारयोग्यम् । पाच- पदातिरिचलनेन विवक्षितमिति क्षेयम् । तपानुभवस्य तसंयन्धितया धीरशि- शुशानुभयस्य । द्वितीयवाक्येति । तस्य द्वितीयवाक्यगतत्वेनैव याश्याप्र. वीरित्यन्वय । नन्वास्थाप्रसप्रस्तयापहतत्वस्स प्राधान्यमावश्यम्मतो विधेयापिम- १ "अमापासेति । रामेण पनुभी को बनस्वोतिरियम् । दक्षिी मित्रसमस फारेस मुमत्वसमुप । अमावस यति विश्वासनाइयाला भुरम चरितातिरपाइन्सस पसीस मम तु माता । मनार । ४ पुरोखों रामो रशिनुमतियापारमारिममेपलारमितल मरम्पस साराणाय सापसमय परिव प्य पदार्थ । देव रात्री रूस एपमारता यमपी परमोशनियनशिपाई दोर ।' शुभारमरदिप ३ 'Kyri पारणे मानायो बोस्डर्य संगम निगह रस समयमुदिता सोई सोन्गुरासस मुनमुपाल्पा समनिस्मन मानसन या पाना सरसेनारिग रित योग्य या समिबदा तदाता शिर पर RT : की भदिवानापा मन्य यस तारानम्तर रेषरेसे गौरीपनासमोरटिR पुरनपति पुन । मपमानो।

·२२२ काव्यमाला। स्वमेऽनिल्घटनाधिगतानुरूप. लक्ष्मीपरामसुरराजसुतां विधाय ॥' भर सुरासुराणामपि मनोरथस्य दूरवीत्यप्ययोऽवश्यवाध्य । अन्यया- न्यमनोरथ विषयत्व प्रवीयते । असमासेऽन्येप दोपो यया- 'प्रणय मनपरामुखवसरवयि नियद्धरते प्रियवादिन । कमपराधलव मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजन यत ॥" भर लवमपीत्यप्यर्थोऽवश्यवाच्य । अन्यथा एवनिषेधे स्यूलप्रतीतिप्रस. जात् । दूपकतानीज प्रथमेऽनभिमताप्रतीति अन्त्यपोरत विरुद्धमतीतिरिति नित्यदोपोऽयम् । अपदस्थेति । अस्थानस्थपदमस्थानस्थसमास चेति द्वयमित्यर्थ । अस्था- नस्थत्व चायोग्यस्थानस्थत्वम् । तयोराध यथा- 'प्रियेणे समथ्य विपक्षसनिधायुपाहितां वक्षसि पीवरखने । सज न काचिद्विजही बसाविला वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ।' र्शोऽस्त्येवेसत आह-अस्तु वेति । द्वितीयमेदे द्योतकानुक्तिरूपे । अप्यर्थ इति । अतश्चापिरवश्यवाच्य इति भाव । एवमप्रेऽपि । अन्वयप्रतियोगिसनिधि- मुरासुरैर्मनसाप्यचिन्त्यगतिरित्यर्थ । अयद्रियान्तरगम्यत्वसंभावनापत्त' । अत्राप्यों वश्यवाच्योऽनभिहित 'त्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप १ प्रणयेति । विक्रमोवशीये उवशा प्रति पुरूरवस उक्तिरियम् । हे मानिनि, माम कमपराधस्स लव रेश पश्यसि । यनो यस्मादपराधलेशादासभूत जन मशण त्यजसी त्यन्वय । कीदृशस्य मम । त्वयि निबद्धरते थिरानुरागस्य । तथा प्रियवादिन । एक प्रणयमले पराधुख तद्भीर चेतो यस्य तथाभूतस्य । एव विशेषणत्रयस्यापराधलेशामावो पपत्त्याभिप्रायगम वात्परिकरालकार । अत्रापि लवमपीत्यवश्य वाच्यम् । अन्यथा लव स्थूलसमावनापत्ते । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप काव्यप्रकाशपुस्तकेष्वसिञ्छोक्पूवार्षे प्रथमद्वितीयपादयोन्यत्यय उदाहरणचन्द्रिकायामपि त्वयीति इत्यव प्रतीक गृहीतमस्ति २ 'प्रियेणेति । किरातार्जुनीये नलक्रीडावर्णने पद्यमिदम् । काचिन्नायिका प्रियेण घान्देन विपक्षसनिधी सपनीसमक्ष सनथ्य सम्यग्ग्रथित्वा पीवरौ पीनौ स्तनौ यत्र तथाविधे वक्षस्युपाहितो निहिता जलेनाविष्ठा म्लानामपि सज माला न विनही न परित्यक्तवतीत्यन्वय । कुन इत्याकाहायामाह-वसन्ति होत्यादि । हि यसा प्रेम्णि गुणा वसन्ति न वस्तुनि । प्रमसत्त्व एवं वस्तुन उपादेयत्तचित्ताकर्षकत्वयोदर्शनात्तदभावे चादर्शनादन्वय यतिरेकाभ्या प्रेमैवोपादेय चिताक्षक च भवतीति तदेव गुणवदित्यर्थः । वथा च सपबीसमक्ष निर्माय प्रमपूर्वक कान्तेन हृदि निहिताया समो जलाविळतया सौरमामावेऽपि प्रेमास्पदतयापरित्याज्यत्व युक्तमिति भाव । अत्र नकारोऽस्थानस । न चिद, अपि तु सवा इति विरद्धप्रतीतिप्रसङ्गात् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २२३ अन न काचिदिति न योग्यं नः स्थानम् । प्रतियोगिसंनिधिहि सयेति न युक्तम् । तद्व्यवधानेऽपि न खलु न खलु बाणः संनिपात्योऽयमसिन्' इत्यादी निरयद्यप्रयोगदर्शनात् । परं तु न काचिद्विजही अपि तु सर्वा एव विजहुरिति विरुद्धप्रतीतिप्रसङ्गादयोग्यं स्थानमेतत् । विरदमतीतिजननादिव विवक्षितोपयो. गस्य पदस्योपयोगासंभवादपि स्थानस्यायोग्यत्वम् । यया- 'लसः केलिकचग्रहालयजटालम्वेन निद्रान्तरे मुद्राङ्कः शितिकंधरेन्दुशकलेनान्त.कपोलस्थलम् । पार्वत्या नखलक्ष्मशङ्कितसखीनमसितमीडया मोन्मृष्टः करपङ्कजेन कुटिला तानच्छविः पातु वः ॥' अन कुटिलाताम्रच्छविस्वं नखलक्ष्मराक्षवीजमिति तरपूर्वमेव मयुग्यमानमुप. युज्यते न तु पश्चादिति स्पष्टं दुष्टिमीजम् । नित्यश्वायम् । अस्थानस्थसमासं यथा- 'अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हदि स्थातुं वाम्छति मान एप घिमिति क्रोधादिवालोहितः । १. 'लग्न इति । शितिकपरस्य महादेवस्येन्दुशकलेन चन्द्रसण्डेन निद्रान्तरे खापमध्येऽन्तः- कपोलस्थल कपोल स्थलमध्ये लमो मुदाइस्तदाकारचिक वो युष्मापातु रक्षविति संपन्धः। कपोलस्पलंतु महादेवस्येति केचित् । पार्वत्या इत्यन्ये । शिविकघरपझोपादानस्वार- स्यात्तु घरमपक्ष एव युक्त प्रतिभाति । कीदृशेनेन्दुशकलेन । केल्या फ्रीच्या या कचग्रहस्तेन लथा शिथिला या जय तस्यां लम्पो लम्बन यस तथाभूटेन । एवं च कपो- संपन्धोपपत्ति। कीदशी मुद्राः । पार्वला नखलक्ष्मणि नसचिः शविना संजातका था ससी तस्या नर्मसिन लीलास्मितेन या बीमा सना तया हेतुभूतया परपरेन प्रोन्मृष्टो माजित । तथाविधस्सिवेन मीटा यस्या इति पार्वया मिग्रेषणमित्यन्ये । पुनः कीदक । कुटिरश्वासावावाप्रच्छविरीपदारतमान्तिः । इदमेव च नसल्मानीत. मिति । ततः पूर्वमेवैतत्पदस्थान युस्म् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'अपापीति । असो दृश्यमानः शी तत्क्षणे उत्युलनिकमपकैरव कुमुद तस्स कोषः इपलब कोष' सापिधान तसानि सरतामरीना मेणी पशिरेत TIT त कती- त्यन्वयः । कुन स्यामहाया हेतुमुस्प्रेशवे-अपापीत्यादि । स मान सीमन्ति नीना दि अयापि मरसानिध्येऽपि सातुं वाचति । विनियमिदमित कोषादियः । अवएवालोहित भारत । कोपन रोक्षमोदयाद । हर विद्यासाया वर्गम तौशिला मार-स्वनेति । स्तनावेस असो तदर्पण दुर्गेग निरमेनामीये। उसी दौरा। प्रोपन्तो दूरवर प्रसारिता बरारिणा रा रस्ता सेन तथासूतः । यानी स्विस तयात्वा । 'प्रोवन्' इति पाटे भिवर सतिपिशेषगम् । 'दशा पाटे तत्दागास्करंदीत्यन्वयः । मनास्याने नमाम् । पूर्व स स्रोधी गौरिसर । राहणपन्द्रिग्रपि ·२२४ काव्यमाला। उधरतरप्रसारितकरः कर्पत्यसो तत्क्षणो- स्फुटरकैरवकोपनि सरदलिग्रेणीकृपाणी शशी ॥' अत्र पूर्वाध क्रुद्धस्स शशिन उपिरिति तत्समासस्य योग्यं स्थानं न पुनः कवरक्तिरत्तरार्धनित्यस्यानसमासता । न च प्रतिकूलवर्णत्वान्तीयः । समा- सस्थावर्गरूपत्वात् । नापि पताप्रपंता । प्रथमत्तस्य प्रकपणाने स्यागे हि सरसंभवः । भन तु तद्वैपरीत्यम् । किं चोमयनोचितवैव प्रकर्षस्यामाये तरसंभवः । अन्न स्वेकतरय समासौचित्यमिति । दूपतामीजं सहदपवै. मुख्यम्। संकीण वाक्यान्तरपदेन मिश्रम् । यथा- किमिति न पश्यसि कोपं पादनतं यहुगुणं गृहाणेमम् । ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनससमोरूपम् ॥' भन्न पादनतं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्टे गृहाण कोपं मुजेति वाक्यमयेऽन्योन्यवाक्यस्थपदमादायानमिमतं प्रतीयते । इदमेव च दुष्टिपीज प्रतीति विलम्बो चा । एकवाक्ये क्लिष्टत्वमिति ततो भेदः । गर्भित जावगर्भम् । अन्तःस्थितवाक्यान्तरं वाक्यमित्यर्थः । तत्तु वास्य कचि- रस्वभावत एवैकम् । चित्तु धाक्यैकवाक्यतयकीमूतम् । तत्राचं यथा-- परापकारनिरतदुर्जनः सह संगतिः। वदामि भवतस्वरव न विधेया कदाचन ॥' अत्र वदामि भवतस्त्रावमिति वाक्यान्तरं प्रथमवाक्ये स्थितम् । द्वितीयं यथा- हमं रागावृताङ्गया सुचिरमिह ययवासियष्ट्यारिकण्टे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुपैयर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सतोऽयं न किंचिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनासि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ।।' १. 'किमितीति । मानिनी प्रति सख्या इयमुक्तिः । अत्र पादगनं पादप्रणत बहुगुण हृदयनाथ किमिति न पश्यसि । इम कण्ठे गृहाण । मनमस्तमोरूपं कोप मुद्धति वाक्यत्रय परस्परपदसंकीर्णम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप:. २. 'तत्र' स. ३. 'समा सतः क. ४. "परेति । स्पष्टम् । अत्र संगतिनं विधेयेति वाक्यं वदामील्यादि- वाक्यान्तरण गर्भितम् । एव च संगतेः सदसत्तसशयः अन्त्यपादे वर्म साका. इत्वं चेति दूधकताबीजमिति केचित् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. ५. 'हममिति । अत्रासियष्टिरसतीवेन श्री राजपलीत्वेन कीर्तिश्च दूवीत्वेनाध्यवसिता बोध्या । यस्य राशः कीतिरम्बुधि प्रति गठेत्यन्वयः । फलमुत्प्रेक्षते-त्रियो नियोगाशपया इति तत्संदेशं गदिनु वक्तमेवेति । सदेशतरूपं स्नमियादि मृत्येभ्य इत्यन्तम् । तदर्थस्तु-हे मम्बु, रागो रुपिरलौहित्यमेव रागोनुरागस्वेनावृत घ्याप्तमा यस्खास्खयाभूतया यय- ·७ उल्लास: काव्यप्रदीपः। २२५ भग्न तत्सकोऽय न किंचिद्णयति तेन भृत्येभ्यो दत्तास्मीति वाक्येकवा क्यमध्ये विदित तेऽस्विति पाक्यान्तर स्थितम्, प्रयुत लक्ष्मीततोऽपसरतीति विरद्वमतिकारित्वात्प्रकाशितविरुद्धम् । प्रतीतिविच्छेदोऽन दुष्टिनीजम् । अतो न यत्र प्रतीतिर्विच्छिद्यते तन नाय दोष । प्रसिद्धिहतमिति । 'मनीरादिपु रणितप्राय पक्षिपुच फूतितमभृति । स्तनितमणितादि मुरते मेघादिपु गर्जितप्रमुखम् ॥' इति । प्रसिद्धिमतिकान्तम् । यथा- 'मेहाप्रलयमारतक्षुभितपुष्करावर्तक प्रचण्डयनगतिप्रतिरतानुकारी मुहु । रव श्रवणभैरव स्थगितरोदसीकदर कुतोऽध समरोदधेरयमभूतपूर्व पुर ॥' रखो मण्डूकादिशब्दे कविप्रसिद्धो न सूक्तविदोपणे सिंहनादेन पायाच याग्यत्व तदभावश्चायोग्यसमिति मत दूपयति-प्रतियोगीति । विरुद्धमति कारित्वादिति । एतत्परित्यागे ममापराभ इति बुद्धिर्न कार्ययेतदर्थ मयतशा पितमिति पर्यवसानात् । विदितमित्यनुतौ हि जामातृशिभाप्रकारधि तनीय इले वासियष्टया सगयध्येह सामेऽरीणां कण्ठे मुद्द यथा सारया अग्नम् । या धारि यधिरिद सहामे माता गजा र मातहाचलातपामुपरि एसवी परेषां पर पुरुपैरेव प्रापुरुषदृष्टा । वेन प्रष्टनाशिसवामिप्यायशानिरास तथा यायष्टपी सक संबद्ध पद तपा सकोग्नुरतोय मम मना राजन चिपचायुक गणपत विचारयति । यथाथु। तु किंचिहण्यादिक न गणपतीयर्थ । तेन युवायुम्माना भावन हेतुमाह भूलभ्यो दत्तासीर ते मटियनुर्विदितमरित्व । तेन राव की तृतीयेति फेचिश् । रापशेड रेसा विशेष रति दीवाया । जमनदा मानव तृत्वपरासामुन्को यति मृत्यभरवन्नाक्यवारपमध्ये विदिती यादिवसार प्रविष्टनी विशेष । गुणहरणचदिकाम १ 'महामनेत । संवरणे रणगोहाइलमारोरन बर्ष समरो धे सहामा संरपी स्माश मिभूमो भूगा र नागे मुवाकार मुर कम शोरस्तीति प्रापी । महल प्रथमाइन शुभिनाना पुफरावगाना मेरविशेष प्रयान्मुम पन मिरे पति उस AR प्रविधनेरनुसरी सार । म मापोरवी मी ! सगिता मायादि। म्यादि पार । रोमी भावाभिमोर तराठा रा रा न पन। भर रस मासाशिम स करितीनतेरो पनि एयरपतिकारशेप ·२२६ काव्यमाला। कसंकर । तुल्येनैव रूपेणोभयत शक्तिसत्वेऽप्येकत्रैव कविप्रयोगनियमात् । अत एवाय वाक्यदीप विशेपणविशेष्यसविधानेन विशेपपररवादिति । भनप्रक्रममिति । भन्न प्रक्रम प्रस्तावौचित्य या तत् । वञ्चानेकधा व्यवस्थितम् । वत्र प्रकृते क्रमभङ्गो यथा-- 'नाथे निशाया नियतेनियोगादस्तगते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूप नात पर भगवरं समस्ति ।' अत्रास्तगत इति गमे प्रकृते प्रस्तावे यातेति याते प्रकृतिक्रममग । भिक्षाम्यामुपस्थापित भिधवद्धातीति झुलाङ्गनानां सामिसदशावस्थाप्रतीतिर्न संभवति । वस्मात् 'गता निशापि' इति युक्त पाठ । ननु 'नक पद द्वि प्रयोज्य प्रायेण' इति वामनसूत्रम् । अनापि कथितपद दुष्टमनुपदमेवोक्तम् । तथा च पुनर्गमे प्रयोगो दुष्ट स्यादिति चेत्, न । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक सेक पद द्वि प्रयोगनिषेधविषय । ताहो तु विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्थ सर्वनाम्नो वा प्रयोग विना दोष । यथा- तदर्थ संदेश इत्येव स्यादिति भाव । अत एवेति । वक्ष्यमाणहेतोरेव । तमेवाह-विशेपणेति । सनिधान समभिव्याहार । औचित्यमिति । यथाश्रुवे कथितपदस्य प्रक्रमभन्नदोषवारकतया गुणत्वमेव सर्वन स्यात् । औचित्यस्य तु क्वचिदेव सत्त्वादयन कथितपदत्यस्य दोपवत्वमुपपन्न मित्याशय । प्रक्रमपदस्य पूर्वोपका तपरत्वे 'महीमृत पुनवत' इत्यादौ पुत्रपदे प्रक्रमभनो न स्यादत प्रस्ताव प्रक्रमपदार्थतयोक्त इति ज्ञेयम् । यातेरिति । पाठादिति शेष । भिन्नाभ्यामिति । सज्ञामेदेऽर्थभेदप्रत्ययस्यौत्सर्गिक वादिति भाव । उद्दे- श्येति । उद्देशस्योक्तस्यैव पुन कथन प्रतिनिर्देश । तच्च क्वचिदुद्देश्यतयोजस्य विधेयतया, क्वचिद्विधेयतयोक्तस्योद्देश्यतया । तन नाथ इत्यत्र च दास्तगमने निमित्ते निशाया अपि तद्विधीयते । उदेतीत्यादी विधेयतयोत्तस्य ताम्र वस्य ताम्र एवास्त- मेतीत्युद्देश्यतया निर्देश । इद चोपलक्षणम् । लाटानुप्रासेऽर्थान्तरसझमितवाच्ये चादु- टत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । 'ते हिमालय-' इत्यादावमै इत्युद्देश्यस्य तच्छब्देन प्रति- १ 'नाथ इति । निशाया नाथे चद्रे निषदेवस्य नियोगादस्त गते सति नियापि तदधरस्त याता । हन्तेति हर्षे । स च दशानुरूप वात् । इदमेवार्थान्तर यासेन समर्थ यति-कुलाङ्गनानामिति । हि यसाकुलागनानां दशानुरूप पतिविनाशदशायोग्यमतो नुगमना परमन्यद्भद्रतर शोभनतर न समस्ति । नास्तीत्यर्थं । अब गते इति गमधातो प्रक्रमादग्रेऽपि प्रयोग एवोचितो न तु यादेति यापातोरिति प्रकृते प्रक्रममा । रत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·७ उल्लासः काव्यप्रदीपः। २२७ 'उदेति सविता तानस्तान एवात्मेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥' अघ्र 'रक एवास्तमेति च' यदि क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थों भिन्न इव प्रतीयमान प्रतीति व्यवधीत । प्रत्ययस्य यथा- 'यशोऽधिगन्तुं मुखलिप्सया या मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगमाजां समुत्सुकेवामुपैति लक्ष्मीः॥' अन तुमुनः क्रमे सनोऽभिधानमेकरूपताप्रतीति स्थगयति । 'सुखमीहिनु वा' इति युक्तः पाठः । सर्वनानो यथा- 'ते' हिमालयमामध्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं घासै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टा खमुद्ययु.॥' अत्रास्मै इतीदमा प्रक्रमातद्विसृष्टा इत्यनाप्यनेन विसृष्टा इायेव वाच्यम् । न च तदिदमोर भेदः । इदमा प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकरवात् । भन्यया तयोः पर्यायतापत्ते । पर्यायस्य यथा--- 'महीभृत पुनवतोऽपि रष्टिनसिपपत्ये न जगाम तृप्तिम् । भगन्तपुप्पस मधोहि पूते द्विरेफमाला सविशेपसमा ।' निर्देशो सेय. । एकरूपतेति । यश प्रतिपलाधिना निरुत्सुकत्वादिविशिष्टाना १. उदेतीति । निगदव्यारयातम् । एव चोदिष्टप्रतिनिर्देशरूपतया कविवपदत्या. स्यदोषानवतारापयाप्रकान्तमेव ताम्रपद प्रयुज्यते तथा दर्शितोदाहरणेऽपि प्रकान्वमेव प्रयोक्तमुचितमिति सिद्धम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'यश इति । रिरातार्जु नीये द्रोपचा त्यमुक्ति । यशोऽधिगन्नुमित्यादीनामभियोगमाजामिसनेनान्वय । अधिगन्नु लम् । मनुष्येपु संप्या गणनामतिवर्तितुमतिकम्य वर्तितुम् । मनुष्यदुर्ल. ममुत्कर्षे प्रामुनिति यावत् । निरुत्सुकानामौत्सुक्यरहितानाम् । अभियोगमाजाभुपो गवताम् । अमुत्सहम् । अत्र सन्प्रत्ययप्रयोगात्तुमुप्रत्ययप्रकमभङ । इदाहरण चन्द्रिकासंक्षेप. ३. ' इति । कुमारसंभवे पद्यनिदम् । ते मरीभ्याइयो मुनयो हिमाल यमामन्य पृक्ष पुन शूलिन महादेव प्रेक्ष्या शूलिने सिमर्थ गौरीविवाहपटनास्प प्रयोजन निवेध कथयित्वा टेन गन्ना पिसा पाश्प्ता एमाराधमुपयुत्पेनुरित्यः । अदन प्रकममङ्ग । इत्युदाहरणपद्रियार्सशेप. ४. 'महीमत इति । मरियमेव पपन् । पुरवतोय महीभतो दिमायसव इष्टिसलिन्गारीरूपेऽपये न दिपूर्विन अगामान प्रापेत्यर्थ । अब दृष्टान्तमार-मनन्ते यादि। मनन्यपुष्पम मपी वसन्तस संबधिनी दिरेशा प्रमराया माया परियो आग्रे सविशेष मानिस सा आसक्रियंसासषाभूता । भवदीति शेष 1 मा रिमाका सवारिय पारसन्तरितेनाध्यवसिदा बोमा । अर पुषसामान्यतया दुरियन्टेन दान्तिरेऽप्यपत्यसामान्यममाभिधानार्थमावत इलेर बाचित न र पुत्र हति। धन्वरम्याप । अत्र प्रकममा । पापस लेसिया ·काव्यमाला। १२८ - अत्रापत्येपु बहुपु सरस्वपि तसिनपत्ये नेहातिशयविवक्षणादपत्यशब्दे प्रयो. सव्ये पुत्रशन्दप्रयोगारपर्यायप्रक्रमभङ्ग । केचिनु 'असति पुग्ने सुतायो हो युगान्तस्य तु सत्यपि पुग्ने तस्यां सोऽभूदिति विवक्षणासान दोपप्रतीति' इनि समादधिरे । तदयुक्तम् । अनन्तपुष्पस्स चूते इति शान्तवैपम्यप्रसङ्गात् । तन च सामान्यविशेषभावेनोपादानाहाष्टान्तिके तयाचित्यात् । तस्मात् 'भपत्यवतोऽपि' इति युन पाठ 1 न चानापि पहुस्यालाभादृष्टान्तवैषम्यम् । अपस्यान्यस्य सन्तीति सवर्थ एव मतुपो विधानात् । एतेन "साधुरेव 'पुप्रवत' इति पाठ इत्यत केचिदियनेन सांप्रदायिका इत्ययकेन वृत्तिकृतोऽत्रानुमतिरेव" इति चण्डीदासमतमनादेयम् । अथापत्यपुत्रवान्दयो कथ पर्यायता। तत्र केचित् , 'अपत्यपर्यायोऽपि पुनशब्द । अन्यथा पुत्रीत्या स्त्रीप्रत्ययस्य कुना । तल युक्तम् । तथा सति दोपस्यैवाप्रसङ्गात् । अपत्यायक स्वाविशेषात् । तस्मात्पर्यायस्वमेकायप्रतिपादकवमानम् । न स्वेकप्रकारका नीतिजनकत्वमपोनि । अत एव लघुतामुपक्रम्यागरीयानिरयुक्तावपि पर्याय मभङ्ग उच्यते । यथा- न्वय 'विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायति । नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पद नृप श्रिय ॥' इति । अत्रैव विपदापदोरुपसगप्रक्रममहो दष्टव्य । 'तदभिभव कुरुते निरायनिम् । लघु। भजते निरायनिलघुताभागपद नृपश्रियाम्' इति पाठो युक । यदि न च्छन्दोमन । नियतलक्ष्मीप्राप्तेरेवरूनतया विवक्षितत्वादिति भाव । तथा सतीति । पुनशब्दस्या पत्यसामान्यार्थत्वे सतीत्यर्थ । अय भाव -अन हि दृष्टान्तानुरोधेन सामान्य विशेषभावेनापत्यप्रतीतिविवक्षिता । सा च शब्दभेदेऽप्युपपद्यते न दोपप्रसक्ति । उद्देश्यप्रतिनिर्देदयस्थल एवैकरूपताप्रतीत्यनुराधेन शब्दभेदे दोपोपगमात् । इह च तदभावादिति । अत एव उसपर्यायरूपत्वोपगमादेव । विपदित्यादी कारणमाया पूर्वविहितविपदादेहत्तरजानुवाद्यवादुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभाव इति शब्दभेदे पूर्वयात्तरन हेतुत्वप्रतीते स्थगन न दोष इति झेयम् । वृत्ती युक्तमित्ययुक्तम् । छ दोभङ्गप्रमवात् । अत शेष पूण्यति-यदि नेति । कर्मकारकवाचकस्पेसनन्तरे प्रस्ताचौचित्यमा गौण न तु मुरयमिति बोध्यम् । एवेन पुत्र सत्यपि कन्यायामविनी तिरिति विवक्षणान्न दोष' इति समाधान निरस्तम् । इति कृत पठवितेन । इत्युदाहरणद्रिकानक्षेप २ 'विपद इति । किराजुनीये द्रौपद्या इयमुक्ति । अविक्रम पर नमरहिनन् । मापदा उपत युक्त नमायतिस्तरकालगुदी रक्ष्यति त्यति । निरायतेरायटिरहितस बनस्स रा नाचता नियता। अगरायान्गौरवहीनो तन थियो रम्या पदमाश्रयो ना भवतीति शेष । नृपेति युधिष्ठिरमबोधनम् । अनापदित्युपस प्रक्रममा गरीया निति पर्यापस्व चेति । युदाहरणचन्द्रिकास उप ·२२९ ७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। 'कोचिरकोणी रजोभिदिवमनुविधी मन्दवन्दुलक्ष्मी- रीका काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्धान्तसावा । भ्रेमुर्वात्या इवान्या प्रतिपदमपरा भूमियत्कम्पमाना प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोमावि नार्य शशसु ।' अत्र काचिदित्युपरम्य काश्चिदिति वचनप्रक्रमभङ्ग ! तसात् 'काधिरवीणा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवनेन्दुशोभा निश्रीका' इति पठनीयम् । 'कम्प- माना' इति च 'कम्पमापु' इति पठनीयम् । शतशानचोर्गुणीभूतक्रियान्तराभि- धायकवनियमात् । न चात्र क्रियान्तर प्रधानमन्ति। गाहन्ता महिपा निपानसलिल शाहुस्ताहित छायाबद्धकदम्बक मृगकुल रोमन्यमभ्यस्थताम् । १ 'काचिदिति । पार्थिवाना राश प्रस्थाने यात्रायां पुरोऽमे भावि उत्पस्यमानम शिवममहल नार्य त्रिय इत्यनेन प्रकारेण शशसु सूचितवत्स । कथामन्याकाहायामाइ- काचिदित्यादि । काचिनारी सोमि' कीणों व्याप्ता रजस्खला सती दिवमन्तरिक्षमा विधावनुचकार । तस्सा भपि रजोभी रेणुभिर्याप्तत्वात् । पतिवियोगसेन भूमिपतना द्रेणुभि पीत्यर्थइति केचित् । पीसी । भन्दा वान्दोमुपदस रूमी शोभा यस्यास्तथाभूना, चौरपि मन्दवासइशचदशोमा बोध्या । साथिभायोश्रीमा शोभा हीना दिशा वान्तदार दधिरे । दिग्दाहस्याप्यमगलसूचकवाद। पीय । उज्ञान सत्त्व चिध यासा तयाभूता । दिक्पो उझान्नानि सत्त्वाी प्रागिनो यान याभूता इत्यर्थः । तथान्या नार्य प्रतिपद वात्सा व भ्रमभ्रमण च । वरपरा नायर्यो भूनिवर म्पमाना अनिव शमरिति संबध । बात्साभ्रमाभूकम्पयोरगुभयचरत्व प्रसिद्धम् । भर काचिदित्यकवचनप्रकमाइम तदा । एव कम्ममाना इत्यास्यातसमभोप्पू'T दाहरणचन्द्रिकरसंक्षेप. २ गाहन्वानिति । शाकुन्तरे आपने शुकुतलाशनाविन्या- मिलापस्य राशे दुश्यन्तस्स सेनापति प्रतीयमुक्ति । तत्रोपकने 'अप सावरान कोर शेष' सवाक्या यी रोग्य' । महिका गारंवार तारिखमुकारित निपानमामि पसमीपजलाशयसधिजल गाहन्तामालोस्यतु । वासापगमेन प्राधिसामन्यार। सेय महिपजारुय । एवमग्रिमयोरगि नाविनमुधेयम् । पापाय पर कश्मर सो येन तन्गाकुल रोम यमुनितिरुवलयवसम्पनु ! वामपनायनारयान्यो न्यवातानभित पिस्वरोमन्य चाधुना वापगमेसी सभ्य रोमन्याम्या बरोपिथ। कामाना दुस्वारालसान्यालोपपछि। बराहपान । गृहरमोम विश्वासार्क यथा सारा पसरासरति मुस्गा प्रीमियम पर नन क्रियताम् । तइ नानारिपसनरसेनापिन परमन सा दस भाभूत समिन समवान् । पानी परपना पसन् । बम मासा दर भाविद । नानानि शरमाणिनिया का दारणमिवासन १.

·२३० का०५. विप्रधः क्रियतां यराहपतिमिमुस्ताक्षतिः पख्दले विमान लभतामिदं शिथिलत्यायन्धमसदनुः ।' अन गाहन्तामिति कसुकारकवाचतिहः प्रक्रमे कियतामिति कर्मकारकराव- रस्य । विश्वस्ता रचयन्तु सूकरवराः' इत्यदुष्टम् । 'अंकलिततपस्तेजोघीयप्रथिति तपोनिधा- पवितथमदाम्माते रोपान्मुनावभिगच्छति । अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय व कर्मणे स्फुरवि रभसापाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥' भग्न तेजोवीयरोपी क्रमेणोपरम्प तदुमयोचितयोः पादोपसंग्रहधनुग्रहणयोः पौर्वापर्य योग्यम् । 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इति न्यायात् । इति तदन्य- याकरणे क्रमप्रभमभन्नः। एवमन्यदप्यूह्यम् । भय सर्वप्रैकरूपप्रस्ताया. प्रतीते. स्थगनमुपधातो या दूपकताधीजम् । यदुतम्- 'प्रझमस्यान्यधारवेन प्रतीची प्रस्खलद्गती हाद. स्फुरनानास्वादी यत्र ग्लानस्यमभुते ॥ दोष प्रक्रमभेदारय. शब्दानौचित्यभूश्च सः।' इति । अतएव नित्यदोषोऽयम् । अक्रममविद्यमानः क्रमो यत्र तत् । पदानन्तर यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र उदुपादानं यत्रेत्यर्थः । यथा- 'द्वेयं गतं संप्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला चला कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥' इति शेप । अत्र सर्वत्रेति । तथा धुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यस्थले तावदेकरूपताप्रतीति- विवक्षितव । यशोऽधिगन्तुमित्यादावपि यश प्रमृते. फलस्वेनेकरूप्यमियम् । महीमृत इत्यनाप्यपत्यत्वेनैक्यं दृष्टान्तवशादिष्टम् । काचित्कीर्णेलनाप्यशुभसूचकत्वे. १. 'अवलितेति । धनुर्भङ्गकुपिते भार्गवेऽभ्यागते श्रीरामचन्द्रस्योतिरियम् । मुनौ भार्गवे रोषादमिगच्छत्यभ्यागते सति पाणिरयान्ममाभिनवाया नूननाया धनुर्विद्याया दर्पस क्षमाय योग्याय युद्धरूपाय क्मणे च रमसादेगात्सुरति । नमस्सतया पादयोरुपसमहणाय च रपुरतीत्यन्वयः। चदयेन तुल्यकालस्वाभिव्यक्तिः । कथभूते मुनौ । अकलितोऽपरिमि तपस्तेजसो वीर्यस प्रभावस्य प्रयिमा मदिमा यस्दैवभूते। यशोनिधौ प्रतिष्ठिते । तेने दनयादुत्वांधिक्यम् । अवितथेन यथान मदेन दर्पणाध्माते । प्रदीप्त इत्यर्थ । भत्र तपस प्रथमोदिष्टत्वेन तदुचितस्य पादोपसंग्रहणस्यापि प्राथम्यमुचितम् । 'क्रमश्च देशसा- मान्यात्' इति पाञ्चमिकन्यायादिवि प्रक्रममद। इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'दयमिति । पूर्व ब्याख्यातम् । अत्र वपार्थसैव शोच्यताया समुच्चयविवक्षणावं घेति पाठकमो युच। तदभावात्त्वक्रमत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. .

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २३१ भय लोकस्य चेति चकारस्वंशब्दानन्तरं युक्तः । वंशब्दार्थस्यैव शोच्यतायो समुच्चयस्य धोतनीयरवात् । लोकपदार्थे समुच्चयाभावात् । अयापदस्यपदादल को भेदः । तत्र प्रतीत्यन्तरमन सैव प्रतीतिः। किं सु विलम्बितेति केचिद। तन । 'कुटिला ताम्रच्छवि:-' इत्युदाहतेऽपदस्थपदे प्रतीत्यन्तराभावात् । वयं तु घूमः-अव्यवधानेनैव यत्राभिमतप्रतीतिजननसामथ्यं तदेतस्य विषयः । अन्यः पुनरितरस्य । चादीनों घाव्यवहितपदार्थेष्वेव समुच्चयादिद्योतकता । यदुक्कं महिममन- 'भत एवं व्यवहितैर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः । संबन्धं ते हि स्वां शक्तिमुपदभ्युरनन्तरे ॥' इति । न च नमोऽप्यव्यवहितस्यैव तथास्यम् । अतः स न काचिद्विजही' इत्या- दिकमप्यक्रमभेदः स्यादिति याच्यम् । 'म खलु न खलु वाणः संनिपात्योऽयम- सिन्' इत्यादी व्यवधानेऽपि प्रतीतिविशेपाभावात् । म चाय धादिपदेष्येक दोष। किं विरथमादिप्वपि । यथा- शक्तिनिशिजेयं तव भुजयुगले नाय दोपाकरश्री. थेने पाच संथपा प्रनिवसति महाकुहनी सायष्टिः । भाज्ञेयं सर्वगा ते प्रसरति पुरतः किं मया वृदया ते मोच्यवस्थं प्रकोपारिसतकरसितया यस्स कीत्या प्रयातम् ॥' . नेकरूपलम् । तया गाहन्तामित्यत्रापि तत्तकियाकत्वमेकरूपेणैव मृगयानिवृत्ति- प्रयुकत्वेन वाच्यम् । एवमकलितेति पयेऽपि यथासंख्यन्यायेन पूर्वोककमेकरूप्य. मित्यूपम् । तम गता यावेत्यादौ तुमुनादी तादृशप्रतीवे. स्थगने विलम्पितलम् । पुत्रवतोऽपीत्यादी तूपपातोऽत्यन्तामात्र इति यथानुभवं टव्यम् । खांशति- मिति । स्वार्थाभिधानसामर्थ्यरूपाम् । अनन्तरेऽव्यवहितपदायें उपदयुर्व्यवस्था- . १. 'शक्तिरिति । यस्य राज सितारचन्द्र स्वास्सितया शेवया का प्रोपाधि प्रोवोस्स्वेव प्रयात प्रत पातम् । गतनिलयः। पत्रकार पसीनाध्यवरानं गोयम् । वं शक्यादीनामप्यसनाविलेन । कागाहापामार-पाटिल त्यादिनाथ,श्य प्रया, निसिस राह र निखिर रस्सममा सहि साम. ममेर नापिका व भुगयुगले प्रतिवसीयप्रेगनेनान्वयः । भमत परवापार स्वभावत्वार । विश्न. पूरक्षिः स निर्गती दम्मारसमुदापारम बि पुरषममः दायधनम्या उनविण्यरुपममुदायमा । येणाति पपरिया। मोr तर दोपाकरस पदम भरेव दोषनिधानभूता मनसिन प्रदिवसा पार पा र महफनी मालेमममियारस माती इरवि नविय प्रशियसति तया सर्वमा सामरि मलिनी। मेरे पापा भारता मारिन पुरतो मसीका समरदेव जात्या का प्रपोरस मिरवमुको योमन् । मगर मोमी का रविन्द ·काव्यमाला। । अनत्यं प्रोच्ययेति वाच्यम् । इत्यंशब्दसाम्यवहितपरामर्शकरवात् । पादत्रयस्य घ परामर्शनीयवात् । एवं 'लम रागावृतान्या-' इत्यादावपि इति श्रीनियो. गादिति वाच्यम् । इतेरपि तत्तुष्यत्वात् । दुपकतापीज चोदेश्यप्रतीतिविरह इति नित्योऽयम् । अमतपरार्थममतः परायों द्वितीयोऽयों यस तत् । ममतत्वं च, 'ज्ञेया गारवीभरमा तया वीरभयानको । रोदाद्भुती तथा हास्यकरणी दरिणी मियः । इत्याधुचदिशा प्रकृतरसविरुद्धरसव्याकरवम् । यथा-- प्राममन्मयारेण तादिता दुःसहेन हृदये निशाधरी । गन्धवदुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा॥' अत्र प्रकृतस्य धीभरसस्स विरोपी शृगारः। तस्य पजको द्वितीयोऽर्थः । वादशार्थोपस्थित्या रसापकपकतास्य दोपरववीजम् । अतो नित्योऽयं दोषः । नीरसे स्वात्मलाभस्यैवाभावात् । अर्यदोषलक्षणान्याह- अर्थोऽपुष्टः कप्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ॥७॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च । अनवीकृतः सनियमानियमविशेपाविशेपपरिवृत्तः ॥८॥ साकासोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥९॥ पददोषलक्षणसूनस्थं दुष्टमिति पदं लिङ्गविपरिणामेन संवध्यते । तनापुष्टः पुष्टाद्भिवः । पुष्टत्वं च विवक्षितार्थवाधप्रयोजकानुपादानस्वम् । तद्विरहश्च द्विधा-अप्रयोजकत्वारप्रयोजकत्येऽप्यन्यलम्यवाय । यमेनम्--- . पयेयु । तदन्वितखार्थबोधका इत्यर्थ । पुष्पत्वं चेति । यस्यार्थस्यानुपादाने शब्देनाप्रतिपादने विवक्षितार्थस्य वाधोऽसिद्धिस्तत्त्वं पुष्टत्वमित्यर्थ. । अन्यल- १. रामेति । पुत्री श्रीरामहत्तापास्ताटकाया वर्णनमिदम् । मन्मथ स्व रामो राममन्मथः स एव रमयतीति रामो मन्मथस्तस्य दुसहेन शरेण हृदये ताडिता सा निशाचरी राक्षसी ताडकैव निशाभिसारिका जीवितेशो यम एवं जीवितेश' प्राणेश्वर उपचारेण नायक्स्तस्य वसनि जगामेत्यन्वय । कीदृशी । गन्धवदुधिररूप चन्दनमेव गन्धवद्रकचन्दनं देनोक्षिता सित्ता । गन्धवत्व च पूतनामस्व रुधिरस्यापि परपक्षयादित्याहु । अत्र रूप्यमाणाना- मप्रकृतार्थाना प्रकृतवीमत्सरसविरोधिभृङ्गारव्यजक्त्वादमतपरार्थत्व दोष इति । दूपकता- चीज तु गृहाररसन्याकैर्यदि वीमत्सः प्रत्यायनीय' स्यात्तदा क्य तस्स परिपुष्टिरिति प्येयम् । रत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २३३ 'व्यर्थमाहुर्गतायं यद्यच्च सानिप्पयोजनम् इत्यनेन भोजराजो ध्यर्थमाह । भत एव प्रकाशकारोऽपि 'अत्रातिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमयं न याधन्ते' इत्येवाह । नत्वप्रयोजका एवेति । उदाहरणम्- 'अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुलासितसौरभकमलाकरहासकृदविर्जयति ।' भत्रातिवितते निरवलम्बे व्योम्यविश्राम गमनादितराप्रकाश्यकमलप्रकाशनाच रवेरुल्कों विवक्षितः । अनातिविततत्वं गगनस्यार्थादेवावगम्यते अमेरिवौपण्यम् । सरणित्वं मरुदुल्लासितसौरभवं चाप्रयोजकमेवेऽत्यपुष्टा एतेऽर्थाः । नन्वतेऽर्था अपुष्टा इति सिद्धं परं त्वतिविततेति पुनरुतः । गगनपदादेव तदुपस्थितः । मरदुल्लासितसौरभेति विरुद्धम् । विकासात्पूर्व सौरभाभावेग तद्विशिष्टस्य सूर्य- णाप्रकाश्यत्वादिति नायं पृथगिति चेत्, न । गगनपदं न विततत्वे शतम् । अथ लभ्यत्वे ध न पुनरक्तता । यदुक्तं भोजराजेन-'काव्येतिहासादावर्थवृत्या लब्धस्य साक्षादणनमपीनरुक्त्याय' इति । नापि विरुद्धम् । सौरभसोपलक्ष- णत्वात् । यद्वा चिनहेतुपुरस्कारेण पूर्वभावाभिधानात् । अथाधिकपदादस्य को भेदः। भप्रयोजके प्रयोजनाभावकृतोऽपि भेदो न संभवति । भर कश्चित्-'तम पदार्थान्वयसमकालं दुष्टरवप्रतिमास इह तु तदनन्तरमिति विदोपः' इति । तनातिसमीचीमम् । तथा नियमे प्रमाणाभावात् । एतावता च विशेषेण शन्द- दोषत्वमेकस्यापरस्यार्थदोपरवमिति विभागानुपपत्तेश्च । विरुद्धमतिकृदमतपरा. धीदी शब्ददोपेऽन्वयप्रत्ययोत्तरमेव दुष्टरवप्रतिभासात् । वयं तु पश्यामः-यन . विवक्षित एवार्थोऽन्यथाभिधानेऽपि दुष्यति सोऽर्थदोपः । भन्यस्तु रसदोपमिशः शब्ददोप इति विवेकः । तथाच याविवक्षितोऽप्यर्थः कथंचिदन्विततयाभिपी. पते तत्राधिकपदस्वम् । तत्पदेन विनापि तन्नियोहात् । यत्र तु सोऽर्थो विवक्षित एव परं त्यायोजकत्वान्यलम्यत्वाभ्यां शब्देन नोपातुमईस्तत्रापुष्टयम् । 'स्फटि- काकृति-' इत्यन नाकृतिपदार्थ उपमानवेन विवक्षितः । तस्य नर्मल्याभावाद । 'यदपि च न कृतं नितम्विनीनो' इत्ययापि प रतस्य सनपतनावधिरवस्यतिरेक भ्यत्वादिति । शब्देनानुक्तावप्यर्थगम्यमादित्यर्थः । अतएव उकापुष्टत्यनिवेचना- देव । चिति । चिनं हेतुार्ययोः पावापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिः । विभि- प्रायेण कार्यस्य पूर्वाभावामिधानादित्यर्थः । अप्रयोजके प्रयोजनशून्ये । प्रयोजनव- त्यनन्यलभ्ये हि न प्रयोजनाभावः । अधिकपदे तु स इत्यस्तु मेदः । न त्यायोजके। १. 'टिकव' क. २. 'अतिवितवेति । रविनयति। कीदृक् । अतिरित विस्तृत पनगन तापायां सरणौ मार्ग प्रसरणेन गमनागमनेन परिमुकस्यको विप्रमानन्दो मिश्रान्तिमुख येन वयाभूतः । तपा मरुना रहासिन प्रशारित सौरभ यस वारस कमानामाकरस्य हामद । विकासकारी यर्थः । अत्रातिवितवचमरनिस्वमस्लासिदसौरभरवानामानामनु पादानेपि प्रापस्यारपुष्टायलम् ॥ शहरमचन्द्रियर्स डेपः- ·काव्यमाला एवानुचितवन विवक्षितो न तु तरकृतिव्यतिरेक । पूर्वाध तयैव कमात् । किंतु च्छन्दोनुरोधादिना द्वयमपि कयचिदन्वितस्येनोपात्तमित्यधिकपदरवम् । 'भतिवि. सत-' इत्यादौ स्वतिविततस्वादिक चावक्षितमेव । पर स्वर्थळम्यवादिना नोपादानाईमित्यपुष्टम् । व्यक प पूर्णस्य शब्ददोपरवमुत्तरस्य पार्षदोपत्वमिति । दूपकतायीज धाशयुष्चयनेन श्रोतुर्षमुपयम् । अतएव यमकादावदोपता । समालकारान्तरारम्भणाशक्त्यनुनयनात् । कर्णावतसादिपदे च विशेषकयोतकतया वदुपादान नाशक्त्युनायकमित्यदुष्टत्वम् । अतएव विशेषगदानार्थ विशेष्यमयो. गेऽपि दोपामाव । कष्ट प्रतीतिरावान् । दुरूह इत्यर्थ । यथा- 'सदा मध्ये यासामियममृतनि स्यन्दसरसा सरस्वयुद्दामा यहति बहुमागा परिमलम् । प्रसाद ता एता घनपरिचया केन महतां महाकाम्यम्मोशिस्फुरितमधुरा यान्तु रुचय ॥' मन यासां कविरचीना मध्ये सुकुमारविचिनमध्यात्मकमात्रवयती भारती अमरकार पहति ता गम्भीरकाम्ये घनपरिचिता कथमितरकाव्यवस्पसमा भवन्तु । तथा यासामादिस्यमभाणा मध्ये निपथगा नदी पवन्ध वहति ता मेघपरिचिता कथ प्रसमा भवन्तीत्यो विवक्षित । स च शम्दान्तरैरपि केशेनैव प्रतीयत इस्यर्थ एवाय दुष्टा । क्लिष्टवादिक तु पशब्ददोष । घटनानन्त रेणार्थस्य सुखेनैव प्रतीते । सम्यक्प्रतीतिविरहश्च दूपकवायीजम् । अतो नित्योऽय दोष । . प्रयोजनाभावस्योभयन साम्यादिति भाव । व्यक्त चेति । अविवक्षितार्थकत्व १ 'सदेति । स्वकाव्यस्स गभीरचमकृतार्धचालितयातिरफुगर्थक वामावेऽपि दोषामाव समर्थयितु कस्यचित्करेरियमुक्ति । एता पन परिचया अत्यताभ्यस्ता अथाद्गम्भीरकाव्ये महता कवीना रुचयो विवक्षा क्षुद्रका य व महाकाव्यन्योग्नि व्योमसदृशे महाकाव्ये फेन प्रकारेण प्रमाद यातु गच्छतु । सुव्यक्ता भवत्त्वित्यर्थ । कथभूता रुचय । स्फुरितो विषयीकृतो मधुर शृङ्गारादिरसो याभिस्तथाभूता । तेन नीरसत्वपरिदार' । ता इत्यपेक्षायामाह-सदेत्यादि । यासा विरुचीना मध्ये यगोचरीभूता अमृतनि स्प दवत्सरसा बदामा उद्भटगुणा बहुमार्ग वैदभ्यादिरीतित्रयवती इय कवित्वरूपा सरस्वती परिमल चमत्कार बहतीति प्रकृतोऽर्थ । अन्यस्तु यासी रुचीनामादित्यप्रमाणा मध्ये बहुमार्गा विपथगेय गहारूपा सरस्वती नदी परिमल संबध वहति । ता एता मेपपरिचिता स्फुरित्तमधुररसा सुरितो दृष्टो मधुरो रम्यपदार्थो यामिस्तयाभूता वा महता द्वादशादित्याना रुचय' ममा केन प्रकारेण प्रसाद स्वच्छकान्तित्व यात्विति । विशेषणयमुक्ताम् । मस्तस्य जलस्य नि स्वदेन प्रदाहेण सरसा हृद्यति वा । नदीसामान्यवचनोऽपि सरस्वती शब्दः । अय चाथों दुरूहत्वावष्ट । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। ध्याहता, 'उरकों वापकों पा प्राग्यस्यैव निगते । वस्वाथ तदन्यश्वेयाइतोऽर्थस्तदा भवेत् ॥' इत्युपलक्षितविरुद्धरववान् । यया- 'जयति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥' अत्र पूर्वार्धे साधारणचन्द्रिकाचन्द्रकलाः स्वं प्रत्यसारतया प्रतिपादिताः। तेनैवोत्तरार्धे चन्द्रिकारवमुरकर्षायारोप्यत इति व्याघातः । दूपकताबीज घ वाक्यार्थाप्रतीतिः । अयं नित्यो दोपः। पुनरुक्तः शब्देन प्रतिपनवे सति पुनस्तेनैव प्रतिपादितः । अर्थेन प्रतिपसस्य प्रतिपादनेऽपुष्टरवमुक्तम् । यत्तु प्रयोजनं विनेति विशेषणं तदयुतम् । एवं सत्य- स्थानित्यदोपरवं न स्यात् । प्रयोजनस्थले पुनरुक्तस्यैवाभावप्रसार । स घायं द्विधा-पदार्थवाक्यार्थभेदात् । वयोरायो यथा- भरेरे भर्जुनार्जुन, सात्यके सरत्यके, न युक्त इंशो मत्तावस्य सुतसोक- भ्रान्त्या न्यस्त्रशस्त्रस्य दिवमुपगच्छतः केशाकर्षणरूपः परिभवः। अपि च, 'तमनुमतं रष्टं या यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मयांदैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साधं तेषां समीमकिरीटिना. मयमहमरश्मेदोमासैः करोमि दिशा यलिम् ।' भमार्जुनाउँनेति संयोध्य येर्भवद्भिरित्यनेन परागृश्य तेपामित्यनेन परामर्श दर्जुनस्यापि प्राप्तेः समीमकिरीटिनामिति किरीटिपदार्थः पुनरुतः । न प प्राधान्यप्रतिपत्तये पुनरुपादानमित्यदोपता । संवोधनेनैव वधामात् । १. 'जगतीति । मालवीमा मारलेयमुक्तिः । ये मोन्दुराको भावा . दार्थ जगति मनो मायन्ति यन्ति । भयो इन्गन् । ते सन्सेव । परेग सम महोत्सरहेको न भवन्दीत्यनादरः प्रसारयो ।की । अस्निः एलगाना । तथा मालव मधुरा रम"पाः। तद वा महोसवहेदमार-मम पिस मु जन्मनि स से मदोमो परियं मालदी विशेषनवोद्रियका मेरे सपना विषय पावा। नयनगोचर प्रायः मर । पूर्वमसारसपोरयान्त्रिया मार सामारोशोभ्यारणचन्द्रियर- मारुपात जुनार्जुनेति प्रासोपनापतिमा नि रामयदना से ः पुनम्जः । रिपोटिलेन पर दिया.

·काव्यमाला। वाक्यास पुनरुकावं यथा- "अस्त्रज्वालावलीदप्रतिवरजलधेरन्तरीवायमाणे सेनानाथे स्वितेऽसिम्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण बज कृप समरं मुश हार्दिक्य हो ताते धापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्सावकाराः ॥' अन्नालं संभ्रमेण, को भयस्थावकाश इत्यभिग्नाौँ । न घ वक्तू रोदरसावि- एवं समाधानमाशकनीयम् । धीरस्यायुतकारिपावर्णनात् । दूषकताबीज च निष्प्रयोजनाभिधानेन श्रोतुमुरयम् । अत एव प्रयोजनसरयेनादोपत्वादनि- लोऽयं दोषः। केचित्तु-"अर्थप्राप्तस्यापि घचने पुनरवता। तदुदाहरणम्- 'भखग्वाला-' इति । अप्रयोजमाभिधानमात्रस्यले विपुष्टार्थत्वम्' इत्याहुः । दुप्फमो दुष्टकमः । दुष्टरवं च क्रमस्य लोकशास्त्रविरद्धत्वम् । तपाद्यं यथा- 'भूपालरव निर्देन्यप्रदानप्रथितोरसव । विश्वाणय तुरन मे मातङ्गं चा मदालसम् ॥' अर सुरङ्गमभूयिष्ठं प्रति मातहं देहि तुरझं वेति लौकिकामः । गुरुदाना. शक्ती लघुदानौचित्यात् । वत्तुश्च यथास्थित एव क्रमों विवक्षित इत्यर्थदोप पुवायम् । द्वितीयं तु- काराविऊण खउर गामउलो मजिऊण जेमि । णक्खत्तं तिहिवारे जोइसिनं पुच्छिउँ पलिदो ॥' हि शब्ददोष इति व्यकमेव । विवक्षितार्थकत्वे तु न पदं दुष्टं किं त्वयं एवाप्रयोज- कत्लान्यलभ्यत्वाभ्यां तथेत्सपि व्यक्तमिति भावः । अनालमिति । तात इत्यादे- स्वर्थलभ्यस्य क्थनान पौनरुक्त्यमित्याशयः । 'चतुर्थपादाय' इति वृत्तिग्रन्थो मंतान्तराभिप्रायेणेति घनयितुमाह-केचित्रिवति । अत्रज्वालेत्यादिनार्थप्राप्तस्य १. 'अति । वेणीसंवरणेऽन्यत्थान इयमुक्ति । अत्रज्वालभिरवलीढ व्याप्त प्रतिदल शत्रुसैन्यमेव जलधिस्तस्यान्तमध्ये और्वायमाणे वडवानलतुल्ये । सर्वधन्वीश्वराणा सक लघनुरश्रेष्ठानां गुरावलि प्रसिद्धशौर्वे मम पितरि द्रोणे सेनानाये सेनापतौ स्थिते सति हे कर्ण, सभ्रमेण भयेनालम् । हे कृप, समर बन गच्छ । हे हार्दिक्य कृतवर्मन्, शङ्का जासं मुञ्च । चापमेव द्वितीय यस चापैक्सहाये ताते द्रोणे रणधुर वहति सति भयस्य कोऽवकाश । अवसर इत्यर्थ । अत्र चतुर्धपादा पुनरुत । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप- २ 'भूपालेति । कस्यचिदथिन उक्ति । हे भूपालेपु रतभूत श्रेष्ठ, निर्गत दैन्य यस्माद । अर्थादथिनाम् । तथाविधे प्रकृष्टदाने प्रथित ख्यात उत्सवो यस तयाभून राजन् । मे तुरहमश्व विश्राणय देहि । मदालस मातङ्ग वा वित्राणयेत्यनुपन्त । 'रत्न खजाति हेऽपि इत्यमरः । अत्र तुरङ्ग माता वेति क्रमो लोकविरद्ध। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३ 'काराविकणेदि । अय क्रमो धर्मशास्त्रविरुद्ध " इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। नक्षत्रादिज्ञानपूर्वक क्षौरस शास्त्रैण विधानात्तद्विरुद्वमिदम् । दूपरतावीज घ विरोधेनाप्रतीतिः सहृदयोद्वेगो वेति । नित्य एवायम् । ग्राम्यो ग्रामसंभवः । भविदग्धोक्तिप्रतिपादितो रिरंसादिश्च । तदुकम्- 'स ग्राम्योऽथों रिरंसादिः पामरैयंत्र कथ्यते । वैदग्ध्यवक्रिमबलं हित्वैव धनितादिपु ॥' इति । यथा-- खपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि सावदहं किमपति ते । तदपसंहर कूपरमायतं स्वरितमूरमुञ्चय कुचितम् ॥' अन निकटे तावदहं स्वपिमीत्य विदग्धस्य रिरंसोक्तिः। एवमन्यत् । दूपकता धाश्लीलवत् । किं चैताशोकिकवलितो निभावादिरूपोऽर्थो न रसाय पर्याप्यते भृष्टमिव बीजमरायेति । संदिग्धः संदेहविषयः । सरप्रयोजकरूपवानिति यावत् । पपा- 'मरिसर्यमुसार्य विधार्य कार्यमायोः समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्याः किमु भूधराणामुत सरसेरविलासिनीनाम् ॥" अत्र भूधरनितम्बानो कामिनीनितम्बानां पा सेग्यावं यानया प्रतिपाद- यितं द्वितीयेन संदिधते । प्रकरणाघभावात् । यत्तु 'वनृविशेपसंदेह इति म्यापानं सर्वमान्यानां तदुसानताविससितम् । यः पवाक्यापरवाभावेन सत्संदेहस्सायंदोपस्वाभावात् । अतएव मृत्तिकृता पत्तृविशेषनिश्चयः संदेहामा. वप्रयोजकरवेनोक्तः । तनिश्चये एकवरनितम्यस्य सेग्यस्यनिर्णयेनासंदेहात् । यन्वामीत्यादी द्वितीयासतम्यन्तरवाम्यो पद एष संदेहोऽवतु पदानामसंदिग्धरणे सत्येव स इति पदसंदिग्धावादः। दूपतापी घोरेश्य निश्शपनि पत्र संदेह एयोदेश्यमयादोपल्पमेयेति । निहर्निधान्तो हेतुर्यसाद । यथा- 'गृहीतं येनासीः परिमवमयानोधितमपि ' ममापाघस्सामूष राठतम कधित विपयः । तात इत्यादे चनेऽपि पुनरपमेव । यत्र लप्रयोजन एवाऽमिपीयने यापुर. त्वम् । न तु सप्रयोगनस्वार्थप्राप्तस्यानिधान इस पत्र पाराधिरोप एवा. पचिपीजम् । कारापिऊणेति । 'कारमित्या कोई मामाने मरा भाग। १. 'सपिटीशनको प्रते रनमा समरिहिरन् म नामको लिलो पानी सपनामा पर्नाले रिसमा. हद अनुमरि साप मुसि पास होना मरिन् तरामुप प्रमार भरि सो जगाना RAPTIT मन्दिरमाला मोलमे...'HITENT. ४ .. ATMENोग, देन मशि ·। २३८ काव्यमाला! परिसकं तेन स्वमसि सुतशोकाज नु भया. द्विमोक्ष्ये शस्त्र स्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥' भत्र स्वशस्त्रत्यागे हेतुनोंपात्तः । ननु तं विनामतीतेः पर्यवसानं न वा। भाये दोपामावोऽन्ये साकावसकर इति । अव कश्चित्-'उपाचस्प परेशान्वये साकाहत्वमनुपादाने निहेतुत्वमिति विशेषः' इति । तम । साकासोदाहरणे उपे- क्षितुमित्याकाइतीत्यनेनानुपात्तसाकासताया एव वृत्ती प्रदर्शनात् । तसातव- दिससापेक्षतया द्वयो द इत्येव ज्यायः । यद्वानाप्रतीतिमानं तत्रत विरुद्धा प्रवीतिः । स्त्रीरत एवामपंप्रतीतेरिति विशेषः । दुष्टिवीज चोद्देश्यप्रतीतिविरहः । अत एवं प्रसिद्धानुपादानेऽपि न दोपः। प्रसिद्धिविल्दो लोकस्य कवेवा यत्रार्थ न प्रसिद्धिः । यथा--- 'इंदं ते केनोक्तं कयय कमलातङ्कवदने यदेतस्मिन्हेम्नः कटकमिति घरसे खलु धियम् । इदं वदुःसाधारमणपरमात्रं स्मृतिमुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥' भत्र कामस्य चक्र लोके कविमार्गे चा न प्रसिद्धमिति प्रसिद्धिविरुद्धः। यत्र तु लोकस्य कवेच प्रसिद्योर्विशेपस्वन्न कविप्रसिद्धवलवचम् । तथाच लोकवि- रुद्धऽपि कवीनां यथा यत्र समयस्त्र न दोपः । यया- नक्षनं तिथिवारी ज्योतिरिकं प्रष्टुं चलितः ॥ [इति च्छाया ] : रिरंसोको रमणे- च्छाकथनम् । खपिमीत्सस्योपगमनार्थत्वात् । उपात्तस्येति । अयमर्थः-'स्वीरनं चेत्यादी स्त्रीरनेऽमर्पस्यायोगात्परस्येलेतत्साकालता स्त्रीरत्नस्य । तच्चोपात्तमप्युत्कर्ष चेत्यनेनान्वितखान स्त्रीरनेनान्वययोग्यमिति तत्र साकाहत्वदोषः । अनुपात्तन हेतुना साकारत्वे निहेनुत्वमिति । प्रसिद्धाविति । 'चन्द्रं गता पद्मगुणान्न मुझे' इत्यादी नोचिंतमपि बामणजात्सनुचितमपि ल द्रुपदरूपशवोः परिमवमयाहीतमासीः। यस्य प्रभावात्तव कश्चिन्न विषयो नाभूत् । अपि तु सर्वोऽमीन्द्रादिस्त्वत्पातविषयोऽभूत् । द्वेन मसिना मुतस्य मम मिय्यामरणश्रवणजाच्छोकात्व परित्सवमसि । न तु भयात्त्यतम् । अहमपि ला विमोये यतः मतो भवते स्वस्तीत्यर्थः। यतो यत्र मरते स्वस्ति ता विमोक्ष्ये इति वा । अत्र स्वस शसत्यागे हेतुनोंपाच इति नितुत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिशासक्षेप. १. 'हत इति । कमसानामातको मयं यसातादृशं वदन यस्यास्तथाभूते है मुन्दरि । अनेन वदनस चन्द्रव सूचिवम् । एतसिन्करविते हेग्नः कटक करणनिति यद्धियं धत्से धारयसि पद ते केन भ्रान्तप्रतारकेणोक कथयेवि संवन्धः। तर्हि किमेतदिलाकाकायामाह- दमिति । इदं तत्मसिद्ध दुःसाधाना जितेन्द्रियाणामाक्रमणं वशीकारो यसात्तयाभूतं परमास चक रमृति मुवा कामेन प्रीत्या तव करकमलमूछे इसे विनिहितम् । अत्र चक्रस कामायुध- बमप्रसिद्धम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकास प..

·७ उदासः] काव्यप्रदीपः। २३९ "सुसितवसनालकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुरशि स्वैरं यान्या गतोऽस्लमभूद्विधु । तदनु भवत कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा पतिगृहमगान्मुक्काशका क नासि शुभप्रद ॥' अत्र की तस्व ज्योत्स्नावरप्रकाशता व लोकविरुद्ध अपि कविसमयसिद्ध इत्यदोप । एपमकीत्यांदेमालिन्यादौ द्रष्टव्यम् । यत्तु- 'उपपरिसर गोदावर्या परित्यजताध्वगा सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिरवेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रकाशोक कयापि हताशया घरणनलिनन्यासोदशनवाङ्काकभुक ।' इति कविसमयसिद्धोदाहरण तयुधम् । घरणम्पासेनाशोकाकुरस्य कवीनाम- प्यसमते । पुष्पोद्गम एव तेषां समयात् । दूपकताबीज प विरोधादांप्रतीति- रिति । उत्पातादिना सरप्रतीतावदोष । विद्याविरुद्ध शास्त्रेण विरोधवान् । स चाय शास्त्रभेदाद्भिद्यते । तत्र धर्मशा स्वविरुद्धो यथा- *सदा स्मारवा निशीथिन्या सकल वासर बुध । नानाविधानि शास्त्राणि ध्याचष्टे च शृणोति च।' . १ सितेति । रामान प्रति कवेरुक्ति । हे राजन् , मुशि शोमननयनाया कम्याचन नायिकायां कदाचन सिंश्चिदवसरे कौमुदीमहसि चन्द्रिकोदयोवे खैर शहाराहित्येन स्वच्छन्द यान्याम् । ज्योत्साभिसार कुर्वलामित्यर्थ । अतएव मुसिता अतिवता वसना- लकारा वस्त्रसहिता अलकारा यस्यास्तथाभूताया सत्या विधुश्चन्द्रोऽस्तगतोऽभूत् । तदनु तदन तर केनापि भवत फीर्तिरगीयत गीवा। येन कीर्तिगानेन तज्योत्स्नाप्रकाशा- साभिसारिका मुक्ता आशर श्वताभरणैकदृश्यत्वमय यया तथाभूता सवी पतिगृहम गात् । अतस्त्व क कस्सिन्देशेऽवसरे वा शुभप्रदो नासि न भवसि । अपि तु सर्वश्रेलर्थे । भत्र कीज्योत्लावत्प्रकाशन कविसंप्रदायप्रसिद्धमित्यदोष । इत्युदाहरणचद्विकासक्षेप २ 'उपेति । अशोककलिकादर्शनमूच्छितस्य गृहमागच्छत पथिकस तेनैव पया जिग- मिनन्या प्रतीयमुक्षि भो अध्वगा , गोदायर्या उपपरिसर पयन्तभूसमीपे सरणि मार्ग परित्यजत । भवद्भिस्तावदपरो मार्गोऽवेश्यतां दृश्यताम् । तावदिति यावदशोकोऽधुरित । कुत इत्यवाह-हि यस्मादिह सरणी कयापि इत्ताशया वनितया रकाशोकथापनलिनस्य चरणकमरस्य न्यासनापानोदश्चन्न उद्च्छन्तो नवारा एक कमुक माइन्यारितया यस्य तथाभूतो विहित कृत ! हतारयेत्याशाविषातक्त्या रोषोक्ति । मा पारापावेना शोकस्य पुष्पोद्गम एव कविसमयो न त्वारोदम रति नैतत्कविप्रसिद्धराहरणम् । खुदा हरणपत्रिकास क्षेप ३ सदेति । निगव्याख्यातम् । अत्र निमित्त विना रात्री खान धर्मशास्त्रविरुद्धम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप' ·२४० काव्यमाला। ग्रहोपरागादिकं विना रात्री स्नान धर्मशास्त्रेण प्रतिपिद्धमिति तद्विरद्धोऽय- मयः । अर्थशास्त्रविरुदो यथा- अनन्यसदृशं वाह्वोबलं यस्य विलोक्यते । पाहुण्यानुसूतिस्तस सत्यं स्याविषयोजना ।' अन्न महावलस्यापि संध्यादिपगुणानुसरणमर्थशास्त्रेण विहितमिति तद्विरोधः। कामशास्त्रविरुद्धो यथा- 'विधाय दूरे केयूरमनाइदमङ्गना। बमार कान्तेन कृतां करजोलेखमालिकाम् ॥' अत्र केयूरपदे नखक्षतं कामशास्त्रे विरुदम् । पाहुमूलावयवविदोषे सस्य विधानात् । अर्थतः शेपेषु प्रतिपेधात् । योगशास्त्रविरुद्धो यथा- अष्टागयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विदधद्विदूरे। आमादयामिमतामधुना विवेक- रयाति समाधिधनमौलिमणिविमुक्तः ॥' अन मुक्तिममीपस्थमसंप्रज्ञातयोगमनपेक्ष्यैव मोक्षो योगशास्त्रे विरद्धः। वियेकरपानिः प्रकृतिपुरुपयोभियत्वज्ञानरूपा । ततो वितर्क विचाराधनुसारिरूपः संप्रज्ञातयोगः । पथारपुरपमात्रायलम्वनरूपोऽसंप्रज्ञातयोगः । ततो मुक्तिः । न तु विवेकरयातिमाग्रत एवेति हि योगशास्त्रम् । एवं तुरगादिशास्त्रविरोधोऽ. प्यूनीयः । अभिमतप्रनीतिविरहो दूपरताश्रीजम् । १. 'अनन्येति । यम्य बाहो जयोरनन्यसदृशमनुपम बल समीक्ष्यते तस्य सा प्रसिया पाण्यानुसूतिः संधिरिमयानामनवसययारयपणानुसरण निष्प्रयोजनेति सत्यमित्य. न्वकः । पाहुण्यमिति स्वार्थे भ्यम् । अयमयों नीतिशासविरुद्ध युदाहरणचन्द्रिवाशेप. २. 'विधायेति । अहना फेयूर प्रसिदमदं दूरे विधाय अनहागररूपी मान्वेन हा परवाना नानासानां शतानां मालिया पति भार धृतवतीत्यन्वयः। अनहादमि- लनहायामपदमेवानगरन्धि बाभूयामिति हेपेगाः । 'अनागम्' इति वा पाटः। उमावि केनापिरोपावमिचे चिर । अत्र प्यूरस्थाने नस कामशासपिरन् । 'नरा. धनम्प सानानि सीमास्तथा गनः । पानी नपनमूरू च स्वनगण्डस्टाटिकाः ॥ इति पारस्थापनोरम्यान मित्रत्वाइल्युशारणपन्द्रियसपः. २. भष्टाशियमनियमासन. प्राणायाममन्याहारप्यानधारणासमाधिरूमाग्यटावदानि यस तपास योगस्य परिती एनेन यवीरन सिरीसरन वेन दुमाया दुष्पापा: मिरिरूपापा सनिय निक रवं पुरपमास्मिान्नमनोटिलसमप्रसादयोग दूरे मिदपर तमनपेश्ववाभिमा कार्य. समय निरग्याति प्राठिपुग्योदमानामामादमन्मामुपन्मन्ममाधिनानां योगिना मौलिममा कपिरपुना 'पिमुक्त सन्वयः। दुभाषसिम्योभीमापा । नामानिध्य पण रिन्। मत्र शिरम्यान्यनन्तरं मंत्रावासमासपोगारनपेक्ष्य मुखि• सन योगसागरिरमम् ।विरपिचारानुमारी संसायोगा। रामचन्द्रिसंशेर..

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २४१ भनवीकृतो भगवन्तरेण यसवस्व तम प्रापित । एकभहिनिर्दिष्टानेकार्थ इत्यर्थ । यथा- प्राप्ता श्रिय सकलकामदुधास्तव किं दत्त पद शिरसि विद्विषतां तत किम् । समानिता प्रणयिनो विभवैस्तत किं कल्प स्थित सनुभृता तनुभिस्तत किम् ॥" अत्र सर्वेप्वर्थेषु 'तत किम्' इत्येकैव भनि । अथैप कथितपद एवान्तभं- विष्यतीति चेन्न । पर्यायान्तरप्रयोगे भवरेकरूपतायामसाकर्यात् । अथ नवीकृत कीहक्। यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्धत यदि च गौरवमदिपु किं तत । लवणमम्बु सदैव महोदधे प्रकृतिरेव सतामविपादिता ।' इतीहा। मन हि सतामविपादिता स्वाभाविकीति माश्चर्याय । यथानलादेर्दाहक. स्वादीति विवक्षितम् । तन च तत किमित्यादिना किमद्भुसमित्यादि नवीकृतम् । पारयेणाशक्तिप्रकाशनेन वा सहृदयोद्वजक्त्व दूपकतायीजमिति नित्योऽयम् । सनियमादिभिश्चतुर्मि परिवृत्तपदान्वयारसनियमपरिवृत्तादिचतुष्टय उभ्यते । परिवृत्तिश्च सनियमानियमयोर्विशेषाविशेषयोश्च । अविशेष सामान्यम् । तत्र सनियमपरिवृत्त । सनियमस्वेन वक्तुमुचितोऽनियमत्वेनोक्त । न च न्यूनपद. स्वेऽनभिहितवाच्यत्वे वानुप्रवेश । तादृशेऽर्थे विवक्षिते सयोरवकाशात् । अवि निशि पद्मसकोचादिहेतुप्रसिद्धाविलर्थ । भनेरेकरूपतायामिति । यथा वक्ष्य माणे 'यदि दहत्यनलोज किमद्रुतम्' इत्यत्र 'यदि च गौरवमद्विषु किं चितम्' इति पर्यायभेदेऽपि भङ्गेरेकरूपत्वादित्यनवीकृतत्वमेवेति ज्ञेयम् । अत एवेति । अविवक्षितत्वादिस्यर्थ । विवक्षितस्य हि शब्देनाप्रतिपादने शब्ददोपत्वमिति भाव । १ 'प्राप्ता इति । शान्तस्य भर्तृहरेरियमुक्ति । सकलकामदुधा सक्लामायिन्य' श्रिय सपद' प्राप्तास्ततस्वेन किं क पुरुषार्थ । मुक्किं विना कृतकृत्यताया अभावादिति भाव । एवमग्रऽपि । विद्विषता शत्रूणा शिरसि पद दत्तम् । तेषामाकमण कृतमिति यावत् । प्रणमिनो मित्राधा । विभवै समृद्धिभिः। तनुभृता शरीरिणा वनुमि शरारे कल्प व्याप्य स्थित जीवित ततोऽपि किमित्यर्थ । अत्र तत किं तत किमिति पुनरुक्त्या अनवीकृत वम् । इत्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप' २. 'यदीति । सतामविषादिता प्रकृतिरेव नाम्चर्यकरी । अत्रोपमानभूत वाक्यार्थत्रयमुपन्यस्पति-यदीत्यादिना । एव च यथानको पहियदि दहति अवार्ये किमहतमाश्चयम् । न किमपीत्यर्थः । यदि चादिपु पर्वतेषु गौरवम् । मस्तीति शेष । तत किम् । तदपि नाहुतमित्यर्थ । महोदधेरम्बु सदैव स्वण क्षारमतस्तदपि नाहनम् । तथा सतामविषादिता प्रकृतिरेवेत्यर्थपर्यवसान दोध्यम् । भत्रैक एवाश्चयामावो महिमेदेनोक इति । नवीकृतत्वसत्तात्र दोष इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेर २१ ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २४३ अन्नान्यापदेशे भामासमात्रेण मणीकृतेविति वाच्यम् । गुणातर यावर्त- नेन निन्दातिशयप्रतीते । भनियमे तु न निन्दनीयानां गुणान्तरव्यवच्छेदप्र. स्थय । तस्मात् 'छायामात्रमणीकृताइमसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिता' इति पठ- नीयम् । अव्युत्परयुनयनेद वैमुरयाधापकावमेव दुष्टिवीजम् । नित्यदोषोऽयम् । भनियमपरिवृत्तो यथा--- विक्राम्मोज सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहु काकुरस्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्र । वाहिन्य पाश्वमेता क्षणमपि भवतो नैव मुअन्त्य भीक्ष्ण स्वच्छेऽन्तानसेऽसिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानामिलाप ॥' अप्रशोण एवेति नियमो न वाध्य । वैयया॑त् । प्रयुतान्यजलाशयाना- रमकमतीती पिपासानौचित्यातिशयाप्रतीते । अधिकपभेदो दूपकतायीन च पूर्ववत् । विशेषपरिवृत्तो यथा- 'इमामा श्यामलिमानमानयत भो सान्द्रर्मपीचके मप्र तन्त्रमय प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । पदसमासामतपरादिवाक्यदोपस्यार्थप्रत्यय विना प्रतिभासाभावेन शब्ददोषत्वस्यो- फनियमव्यभिचारादित्यर्थ । पूर्ववदिति । अनधिकार्थविवक्षायामधिकपदत्व दोष । तदविवक्षायामयमर्थदोष इत्यर्थ । एवकारस्य द्योतकत्वाचाधिकपदत्वमि १ 'वक्राम्भोजमिति । मृगयायो पिपास राजान प्रति कवेरियमुक्ति । है अवनि पते, ते तवात सच्छे सत्त्वगुणप्रधान व स्वच्छ निर्मले मानसेऽन्त करण एव मानसे सरसि सत्यभीक्ष्ण पुन पुनरम्बुपानस्याभिलाष कथम् । भवतीति शेष । जलाधार तया तव पिपासानुचितेति भाव । अनौचित्यातिशय प्रतिपादयितुमाह-वक्रत्यादि । ते इत्ययतन मिहापि संध्यते । तव वक्राम्भोज सरस्वती भारत्यव नदीविशेष सदाधिवसति । ते तबाधर शोणो रक्त एव शोणो नद एव ते दक्षिणो दक्षिणदिगवस एव वामेतरो बाइ मुद्रया रानचिवभूतया सहित एव समुद्रो जलषि । कीदृश । काकुत्स्थस्य रामस वीर्य- स्मृते करणे पढ़ समर्थ । तदानुसादृश्यात् । एव समुद्रोऽपि बधनात्तयाभूत । एता बाहित्य सेना एव नधो भवत पावै क्षणमपि नैव मुञ्चन्ति । अत्र शोण एवत्यवधारणमनु- चितम् । अन्यजलाशयन्यावृत्ते पिपासानौचित्यातिशयप्रतिकूलत्वात् । इत्युगहरणचन्द्रिका २ श्यामामिति । विद्धशालभजिकायो मृगाकावलीवियोगातुरस्य राशो विद्याधर मलदेवस्यैयमुक्ति । भो इत्याकाशे संबोधनम् । भो तना सार्षनर्मपीणां कुचकैस्तू लिकाभि । चूर्णैरिति महेश । ३यामा रात्रि चन्द्रिकाधवला श्यामलिमान श्यामलता मानयत प्रापयदेत्यर्थ । अयेति विकल्पै । मत्रमयवा तत्र वैद्यकादिशास्त्र प्रयुज्य । तदुक्तौषधप्रयोग कृत्वेत्यर्थ । तत्रमौषधमिसन्ये । श्वेतानामु पहाना श्रिय शोमा हरत नाशयत । 'रुच इति पाठे दीप्तिम् । चद्र च शिलापट्टके कृत्वा निधाय क्षणात्कणश- श्वर्णयत । येनैवविधकरणेना तस्या मृगाङ्कावल्या वक्रमुद्रया बदनरूपचिदनादिना दर ·२४४ काव्यमाला। चन्द्रं चूर्णयत क्षगाच कणर्शः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दशदिशन्तद्वमुद्राङ्किताः ॥' अत्र ज्योत्स्वीमिति रात्रिविशेपो वाच्यः । अपरविशेषस्य खत एव श्याम. स्वात्तत्राकाहाविरहात् । इदमेवान दूपकताबीजम् । अन्यत्र विरोधादिकमपि दुष्टिबीज प्रष्टव्यम् । विशेपनियामकप्रकरणादिसावे स्वदोपवम् । सामान्य रिवृत्तो यया- 'कलोलयेलितहपरपरुषप्रहार रखान्यमूनि मकरालय मावमंस्थाः। कि कौस्तुमेन विहितो भवतो न नाम याञाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥" अत्र कौस्तुमेनेति विशेपतो रनवचनं नोचितम् । कौस्तुभमानस्योपकार- करवेनान्यावमानने निषेधायोगात् । 'एकेन किं न भवतो विहितः स नाम' इति पाठे तु मेदानवगमाद्विवक्षित निर्वाहः । तदनिर्वाहादिकं च दूपकताधीजमिति नित्य एवायम् । . साकाहः सहाकाइया वर्तते । इतरपदायांन्वयाय विशेषणसाका इत्यर्थः । नितभेदस्त उदयसर एपोक्तः । उदाहरणम्-- रिये प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रमो प्रत्युत दुसन्दारारथिविरुद्धचरितो युकतया कन्यया । वयाहुः । अन्यति । 'संतान कीर्तिमातनुते' इत्यादावसरसंताने कीर्तिजनकवि देशो द्रष्टुं क्षमे समर्थो भवानि । मावनोपनीन सन्मुखं दशम दिशु पश्यतश्चन्द्रिवादि मिराशीपकतया संतापः क्रियमाणं प्रदेबन्धमुक्तरीत्या तपनयनेनापदरतेत्यर्थः । अत्र ज्योस्तीरूपराबिविशेषस विवक्षितत्वादिशेषत एव ज्योतीमित्यभिभातुमुचितम् । अन्यथा विशेस प्रतीती विलम्मापते। इत्युदाहरणचन्द्रिकासशेप. १. कसोटेति। मामालय समुद्रबहोरसर दिनाना चालिनाना इषदा पापा गाना पस्पः कटोरेः प्रहरैरमूनि स्वामितानि रक्षानि माषमस्याः मावासीः । कुव इत्यपेडा हामार-मनिति । भवतः कौरनुमाझ्येन रसेन पुरुषोतमा मागोऽपि यानार्थ प्रमारितः करो येन तथाभूत कि नाम न वि पि विहित रेल । तया नैकेन रसेनधि भोकामादन्येषामपि रमानामाननं नोचिनियथों विधिः । म प कौरखमैनेति दियघोमिधाने न निदेही । कोस्लुमसोपकारकत्येऽप्यन्यरसामामाम्यावमानननि योगा ! औरतुमम रमसामान्यानवेनापटीदः । ती पाटे मु वारी रणदिवा सपा, २. भवितो निरासस मार शोपतोषमुदिः । गरि मापाचरखे प्रतीयोपि प्रमो राकार प्रवाहित पावसामो नाति । प्रयुत मिल टुपन् सोनुशासाबिरेन द्रोहकारी सिर पर हरि पम्प यादो दारपिया मार्पपाना बन्दया ·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। उत्कच परस्य मानयशसोर्विवंसनं घात्मनः स्वीरनं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृप्यते ।' अन्न स्त्रीरतमित्यस्यार्थ उपेक्षितुमित्यस्सार्थमाकाङ्कति । अन्यथा कथं मृष्यत इत्यनेनामाकेनान्वयाप्रसङ्गः । नहि खीरन एवामपंः किं तु तदुपेक्षायाम् । न च परस्येत्येतदन्तर्भाग्य तदन्तयोऽस्विति वाच्यम् । तस्य जनितान्वययोधरवेन निराकासत्वात् । न घाभवन्मवयोगसंकरः। तृविवक्षितयोगस्यात्र सावात् । परं तु विवक्षित एवार्थः साकरसतया दुष्टः । अत एव न न्यूनपदस्वान्तर्भावः। दूपकताबीजं चाभिधानापर्यवसानम् । अतो नित्य एवायम् । कश्चित्तु-'वीरत्नस्य कथं मृष्यत इत्यनेनाकाहा । तदन्धयश्च परस्पेत्यन्तर्माग्य संभवति । तञ्च जनिता- न्वयबोधस्येन निराकासमिति दूपणार्थः । अन्वयमयोजकरूपवत्वेनोपस्थितरवे सत्यपर्यवसितार्थान्वयत्वं च लक्षणमतोऽभवन्मतयोगादिः । वत्रान्वयप्रयोजक- रूपेणानुपस्थितेः । 'समासपुनराचे विशेषणस्यापर्यवसानमिह तु विशेष्यस्येति सतो भेद.' इत्याह । तदृत्तिविरोधादिप्रस्तम् । भपयुक्त भपदेऽस्थाने युक्तः। यत्र तद्योगे प्रकृतविरुद्ध प्रतीतिः। उदा- हरणम्- 'आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिभूतपती पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिटुंहिणान्वये च तदहो नेहग्वरो कम्यते स्थाचेदेप न रावणः क भु पुन. सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥' रोध इत्यर्थः । वृत्तिविरोधादीति । उपेक्षितुमित्याकाइतीति वृत्तिपन्थादुपेक्षितु- मित्यनेनानुपात्तेनैव साकाईताया• प्रतीतेतद्विरोध इत्यर्थ । साकाह इत्यक्षरानार्ज- सीतया युक्त संयुक्तः । दाशरथिरिति पितृमबन्धोत्कीर्वनेन खत ख्यात्समावादपकर्ष- सूचनम् । खप्राथित स्वय न लब्धं किं तु शत्रुणेति दैपरीत्यम् । परस्प शूत्रोरुत्कर्षमात्मनश्च मानयासोविलसन अश श्रीरश च सीताख्य जगता पतिर्दशमुखो देवः कथं मृध्यते क्षमते । न कथन्निदपीत्यर्थः । भत्र स्त्रीरनेऽमर्यायोगेन स्त्रीरहमुपेक्षितुमित्यर्थसाकाइम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. १. 'आइति । वीरचरिते । सन्येव बहवो गुणस्तथापि बलवानेको दोषस्तानपदवी- त्युपक्रम्य रावणदूतं प्रति जनकपुरोहितम्य शतानन्दसेयमुक्ति | यस्य रावणम्याशा समस्येन्द्रस्य शिखामणे' प्रगयिनी प्रिया । शिरोधार्येति यावत् । प्रणयित्वेन रूपणाप. सोरविच्छेदसूचनम् । शास्त्राण्येव नवं च । शास्त्रदृष्टयेवाचरणात् । रवचनकवच माभ्यां सर्वशासविषयकज्ञानसूचनम् । भवत्वेनाधान्तत्वं सूच्यते । भूतपतौ साप्राणि नामीश्वरे पिनाकिनि हरे भक्ति सङ्केति प्रसिदा दिल्या पुरी पद निवासस्थानम् । दुहित गस्य मह्मणोऽन्वये कुले चोत्सत्तिर्जन्म । ततसादहो आश्चर्यमीदृगुलगुणगणयुक्तो नरो न लभ्यते । दुर्लभ इत्यर्थः । एष रावणा राज्यति पोहावननेनाकन्दयति लोहानिति ·२४६ काव्यमाला। अन जगदाकन्दनदायित्वादिना रावणस्य त्याज्यत्वं विवक्षितम् । तथा घ स्थाचेदेप न रावण इत्यत्र छ न पुनरित्यादि योजितं समाधाने पर्यवस्यतीति दुष्टम् । उत्पत्तिटुंहिणान्वये चेत्यत्र यदि योज्यते तदा विवक्षितासिद्धिरेवेत्यपद- स्थपदवदस्य दोपत्वम् । न च प्रकाशितविरुद्धान्तर्भावः । स्थानविशेषयोगमन. पेक्ष्य तस प्रवृत्तेः । दुष्टिबीजं च विद्धप्रतीतिः । अतो नित्य एवायम् । केचितु-अपदमुक्त इति पठित्वा व्याचक्षते-"अपदमुक्तः पदे स्थाने योऽमुक्तः । 'आज्ञा शफ-' इत्यादौ च स्याचेदेष न रावण इत्येतावता विच्छेदे कापि कान्ति- रनुभवसिदा । 'जीवत्यही रावणः' इतिवद । सोऽयमर्थोऽन चेन्न त्यज्यते कनु पुनरित्यादिना विस्तार्यते तदा मध्यप्रवेशेनायमर्थोऽलक्षितप्रायश्चमत्कारं नावह- वीत्यनुभवसिद्धम्" इति । सहघरभिन्नः सममिन्याहृतविजातीयः । वैजात्यं चोरकृष्टत्वापकृष्टत्वाभ्याम् । उदाहरणम्- 'श्रुतेन भुद्धिय॑सनेन मूर्सता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन एति. समाधिना नयेन चालक्रियते नरेन्द्रता ॥' मन शुक्नुस्यादिभ्यः उत्कृष्टेभ्यः समभिव्याहतेभ्यो ध्यसनमूर्सतयोर्विजातीय. स्वमुमयोरपादेयत्वमनुपायदेवं पा प्रतीयत इति दूपकवावीजम् । नित्यश्वायम्। प्रकाशितविन्दः । प्रकाशितो विवक्षितार्थस्य विरुद्धोऽयों येन धास्यायन सः । सहघरभित्रे पदार्थस्यैव तयारवमिति सतो भेदः । उदाहरणम्- धमा । विवक्षितासिद्धिरेवेति । तदाहि उत्पत्तिहिणान्वये घेत्यन्ता' सर्वे गुणा न सर्वत्र । यद्यसा रावणस्तद्धान्मवेदखि चासी तादृशोऽन्यस्तु नेश इत्यर्थप. र्यवगाने पियक्षितस्य रावणलाज्यस्यासिदिरेय न स्वापाततोऽपि निद्धिरित्यर्थः । । उपाभूनक्षेत्र स्याचदा कम पुनः सर्वत्र पने सर्ने पूर्वोत्ता गुणाः । न वापि कि तु रावा एप सर्वगुणशारियोतष्ट स्यात् । जगदाकन्दनायितेन तु वस्वता दोलायमनुपादेय शी भाव' । मत्र सादेव न रावण इत्यत्रेय वाम्यासमामिरचिता । कनु पुनरिष्यारि- रिमारणे तु मध्यप्रदेशेन सादेव न रावण इत्यर्थोऽहशिनायबयान पमवारविमान साना लमर पनुमकमाशिसनिति । लुदाहरणन्द्रिशाहिप . १. नमुनेन राणेन बुद्धिरसस्यत इत्यापन्वय । म्यसनेन पूतारिना। भिमा नदी 1 पायम् । समापिना योगेन भचिन्तया बानियेन नाया। शेर टाम्। पटिया सारे निष्टया दस्त्रियोमेसनमन्वनयोरपादानमनुचितम् । प्रापालन तदोरपावती प्रसाद शरणन्दिराशेप.

·७ उल्लासः] फाव्यप्रदीपः। २४७ 'लग्नं रागावृताझ्या सुदृढमिह ययैवासियट्यारिकण्ठे .. मातहानामपीहोपरि परपुरुर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सकोऽयं न किंचिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्सि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥' अत्र विदितं तेऽस्विति वाक्यस्यार्थों लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्ध प्रकाश- यति । इदमेव दूपकताबीजमिति नित्यदोपोऽयम् । विध्ययुक्तः । अयुक्तविधिरित्यर्थः । अयुक्तत्वं च विधेरविधेयस्यैव विधेयस्येन चा भयुक्तकमतया वा । तत्राघो यथा- 'प्रेयनपरिबोधितस्तुतिभिरय शेपे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाद्य दोशालिना. मपैति रिपुकाननातिगुरुरच भारो भुवः ॥' भन्न पाण्डवमयेनाधावधि तव निदा नाभूदेव । भय तु मया शमितेपु तेषु निःशङ्कतया निद्राणस्वं प्रयोन बोध्यस इति तारपर्यम् । तथा च शमितस्त्वं अयनेन बोध्यस इति विधिर्युक्तो न तु शेष इति शयनस्य अविमृष्ट विधेयांशेतु युक्तस्यैव विधिः। परं स्वविमर्शमानम् । भत्र स्वप्रयुकस्यैव विधिरिति भेदः । विवक्षितानिर्वाहोऽन दुष्टिबीजम् । द्वितीयो यथा- विरुद्धं प्रकाशयतीति । राजस्तुतिविरोधिनमित्यर्थः। तथा चेति । शयितः प्रयनेन बोध्यत इति प्रयत्नबोधनं हि शयनातिशयव्यङ्गकतया प्राधान्येन बोधनी- यमिति तस्यैव विधेयत्वं युक्तं शयनविशिष्टस्य तस्य वा न तु शयनमानस्य । . १. लममिति । व्याख्यातपूर्वः । अत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धार्थप्रकाशः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप . २. 'प्रयति । वेणीसंवरणे द्रोणवधकुपितस्य शत्रून्प्रति प्रतिकर्तुमिच्छोरश्वत्थाम्नो दुर्योधन प्रत्याश्वासनोक्तिरियम् ! हे राजन्, अघवं निशा व्याप्य शेषे विद्रास्यसीति संबन्धः । बर्वमानसामीप्ये वर्वमानत्वेन निर्देशः। कीदृशः । स्तुतिमिः प्रयत्नेन परिबोषितः । तथा निद्रास्यसि ययेवं प्रतिबोधनीय इत्यर्थः । अद्य भुवनमकेशवं श्रीकृष्णरहितमपाण्डवं पाण्डवैश्च रहितं निर्गता सोमवाः पाञ्चाला यस्मात्तथाभूत च । यत' करोमीति शेषः । अद्य दो-शालिना बादशालिना क्षत्रियाणामियं रणकथा सग्रामवार्ता परिसमाप्यते । दूरतस्तु सदामः। अघ भुवः पृथिव्या भारोऽवप- गच्छतु । कीदृश । रिपुरूपेण काननेन पनेनातिगुरुगरीयानित्यर्थः । कालान्तरकर्तव्यसमा- बनाया सर्वथैव निरासाय प्रतिपादमयेत्युक्तिः । अन तथा निदास्यसि यथैव परियोध्यसे इति प्रतिबोधन एक विधेयत्वविश्रान्तियुक्ता न शेषे इति शयने इत्ययुत्तविधिरवन् ।। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः- ·काव्यमाला। 'वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य नि.शेपितं ते प्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीवर्वहिभिः। तेऽपि फरचमूरचर्मवसनै ताः क्षयं लुब्धकै- देग्मस स्फुरितं विदपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥' मृगधर्मवसन मेघतोयकणिकापान वायुभक्षणं चेत्युत्तरोत्तर तीममिति तरक्रमेण विधियुक्तः । लोकप्रसिद्धक्रमलङ्घने श्रोतुरुद्वेगोऽत्र दुष्टिवीजमिति नित्योऽयम् । अनुवादायुका भयुक्तोऽनुवादः । भयुक्तत्वं चात्र विध्यननुगुणत्वम् । यथा- "अरे रामाहस्ताभरण भसल श्रेणिशरण सरकीदाग्रीडाशमन विरहिमाणदमन । सरोहंसोस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं कथय कयय केन्दुवदना ।' भन्न विरहिप्राणदमनेत्यनुवादः । कथय केन्दुवदनेति विधिविरुद्धः । तदेव घदूपरतावीजमिति नित्यदोपोऽयम् । चोधित शेष इति विरोधाचेति भाव । लोकप्रसिद्धति । लोकप्रसिद्धस्योत्तरो. तरतीयकमस्य त्यागमात्रम् । न त्वन रोकिकफमेण विरोध. 'तुरंगं मात वा-' इतिवदस्तीति दुष्कमानेदो ध्वनितः । ताट त्वादिजातिपुरस्कारेणेत्यर्य, । आदिना १. 'यादेति । विश्वरैः सादाहारतया जगदावास्स एतेऽतिमिधास्तपस्सिन इति मिश्वामयुक्त कृत्वा निशेषित भक्षितम् । ते पुनविपधरा असंबन्धितोयकगिकेव सीन बा येषा तयाभूतैः । मेघजकविन्दुमामाहाररित्यर्थ । पहिभिर्मयूरभंस्ताः । तेऽपि मयूरा र कठिनरपर्श चमूरोश्चित्रमृगस्य चमैव वसन येषां तयाविनग्ध यो क्षय नीता। स्त्येव दम्मस पारलेन धर्माचरण सुरित चेष्टित विपि पाताशनादिदत सपाये जंगादिमाशाय कृतमिति जाननापि जास्मो जनी गुनीते । दाम्भिकेविति शेष । ते संभावयतीत्यर्थ जास्मोसमीक्ष्यकारी स्वाद' इत्यमरः । अत्र दामचे टाया विषयलेन विशिवत्वाजगनि पयितुं बावापार कृतस्तान्यसितमप्रकणिकामत व साभयं नैर्नु धर्मवसन हामित्येव म्युत्कमेगानिधातुं युक्तम् । इत्युदाहरणच. दिशामक्षेप. २. 'भो त । विरदिन पुरूरवम इसमुत्तिः । भरे है सखे नीलोपाल, कई गरेर गेरमदितोऽसि म रवाना उर्वशी इति स्थप मोह प्रथय शिमिश इस arvinार । रामाण ससाभरगाउयारभूत । भनेन परिचयास तामि मन्यो । मसलाना राणा येण्याः शरण गाभूत । सरकीटाया या मन नदीपनतया सनायक । शिरहिमाणानां दमन संत्रामफ । मरोदमस्त्र सरलोचन भाग पानी मन्दमारलेन चानानि दलान पस तथालेयः । "मि में मुरती सवित्र रिदिनसम्म मोपनविशे मिरहिमामनेगा मुसो मिसाइलगहरणपतिकारशेप.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २४९ त्यतपुनःस्वीकृतः पूर्व त्यक्तोऽनन्तरं पुनः स्वीकृत उपात्त । तस्मिमेव वाक्याथै विशेषणान्तरोपादाने समासपुनरात्तम् । भन त्वन्य एव पाक्यार्थ इति ततो मेदः। उदाहरणम्-'लग्नं रागावृतात्या-' इति । भत्र विदितं तेऽस्विरयुपसंहृतो राजदोपस्तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्य इत्येतावता पुनरुपात्तः। स चामयोजकः । उत्प्रेक्षाया उपसंहृतेनैव निर्वाहात् । श्रीनियो. गादिकं स्वदुष्टमेव । अन्यथा वाक्यैकवाक्यतोच्छेदापत्तेः। दूपकताबीजं स्वप्र- योजकरवं सहृदयवैरस्थाधानं वा। लोकेऽपि हि त्यक्तस्य भक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्समावहति । नित्यश्वायम् । अश्लीलो प्रीडादिसमपंकोऽर्थः । यथा- 'उद्यतस्य परं हन्तुं स्तब्धस्य विवरैपिणः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥' शब्दान्तरेणाप्युपादीयमानोऽयमर्थ. पुंन्यानादिसाधारण्येन प्रतीते-डादायी। ननूदाहरणेपूक्केषु किमुदाहृता एव दोपाः । तथा सत्यन्यलक्षणानां तेषु दर्श. नादतिव्याप्ति । अथ तत्र दोपान्तराण्यपि तर्हि किमिति न प्रकाशितानीति चेद, अप्रकृतस्वादिति । अषां यथायथमदोपत्वे प्रतिपादयितव्येऽर्थदोपाणां संनिधानात्प्रथममर्थदो. पस्यैव तत्प्रतिपादयति- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। संनिधानादिबोधार्थ भवतंसादिपदेोत्यादिपुरस्कारेण कर्णाभरणादीन्येवोव्यन्त इत्यर्थप्राप्तो कर्ण. पदादीनां यद्यप्यपुष्टार्थरव पुनरुक्तत्व वा युज्यते तथापि कचिरकर्णेऽवतंस इत्यादि व्युत्पश्या कचिल्लक्षणादिना घ कर्णस्थित्यादिरूपस्याधिकस्य विवक्षिता. धेस प्रतिपत्तेरदोपरवम् । यथा- 'अस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्व विभूषणम् । तथैव शोमतेऽत्यर्थमस्या. श्रवणकुण्डलम् ॥' अनावतंसस्य कर्णस्थित्यवस्था कर्णपदोपादानेनावगम्यते । तदवगत्या कि १. 'हन्तुमेव प्रवृत्तस्य' इत्युदाहरणचन्द्रिकाधृत पाठः । 'हन्तुमिति । इनन हिंसा मुरतोचितप्रहारश्च । स्तम्धत्वमनम्रता दृढत्व च । विवर परदूषणं स्त्रीणा वराङ्ग च । पालोऽपकों धातुपातजनितसंकोचश्च । उन्नतिरुत्कर्षों धातुप्रत्यागमादृढता च । अत्र स्पष्टमशीलत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २ 'अस्या इति । स्पटम् । अत्रावतसादिपदे नैव कर्णामरणोक्तावपि कर्णपदस्य कर्णस्थिदिव्यशकतया न पुनरुकत्वादिदोषः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.

·२५० काव्यमाला। प्रयोजनमिति चेत्, वर्णनीयोत्कर्षः । कयमिति चेत्, न सरूपतोऽस्य विभूष. णजेतृत्वम् , किंतु तस्कर्णावस्थिस्येति पर्यवसानात् । एवं श्रवणकुण्डलपदेऽप्यू. ह्यम् । न केवलं कर्णश्रवणपदयोरेवायं महिमा, कि स्वन्येषामपि । यथा- 'अपूर्वमधुरामोदप्रसादितदिशस्वतः । आययु गमुखराः शिरशेखरशालिनः ।' अर शिरःपदादाने शेखरस्वरम्यमानं लभ्यते, न तु तदलंकृतस्वम् । तथा च तत्प्रतीतेरदोपत्वम् । 'विदीर्णाभिमुखारातिकराले संयुगान्तरे । धनुज्योंकिणचिह्वेन दोध्या विस्फूर्जितं तव ॥' अन धनु शब्दो ज्याया भारुढस्वप्रतिपादनाय । तच्च विणस्य प्रहारकृतरव- प्रतिपत्तये । यन्त्र स्वारूढत्वं तपतीतिप्रयोजनं चा नास्ति तन न धनुःशब्दो. पादानमपि । यथा- 'ज्याबन्धनिःस्पन्दमुजेन यस्य विनि श्वसद्क्रपरम्परेण । कारागृहे निर्जितवासवेन लक्षेवरेणोपितमा प्रसादात् ॥' इत्यत्र ग्राणेश्वरपरिप्वाविनमप्रतिपत्तिमिः। मुघाहारेण लसता हसतीव स्तनद्वयम् ॥' भन हारशन्दस्य मुकासंदर्भशतत्वेऽपि न मुताशम्दपैयध्पंम् । भन्यरत्रा- मिश्रावप्रतिपादनेनोस्प्रेक्षायामुपयोगात् । १. 'भपूर्वेति । अपूर्वो लोकोचरो मधुरो यो य आमोदो गन्धपुष्पादिपरिमलरतेनामो- दिना दिशो यस्तयाभूताः मृहमुंखरा शिरसि शेखरशालिनः किरीटशोमिनः पुरषा आययुरियन्वयः । 'मदिरामोद-' इति पाठे परिपीनाया मदिराया मामोदः । भवापि शिर शेरारेति पूर्ववत् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'विदीर्णेति । हे राजन्, संयु गान्तरे रणमध्ये तव दोणा इस्तेन विस्फूजितमित्यन्वयः । कीदृश्ये 1 विदीविक्षतर- भिमुखैररातिमि शत्रुभिः कराले च्याप्ते भीषणे वा । किंभूतेन दोगा । धनुयायाः किगः मदवणचिदं तदेव चिहं यस्य तयाभूतेनेत्यर्थः । अत्र धनुरास्टता प्रतीयते धनु पदेन । सा व विणस प्रहारकृतलपतिपतये । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३. 'ज्या मन्पति । यस्य वार्तवीर्या र्शनप कारागृहे. बन्धनागारे निर्जिवेन्द्रेणापि परेण रानाप्रसादारप्रसादपर्यन्तं पितमिति संबन्धः । पीडशेन । ज्यया मोव्यां यो पन्ध. स्कैन नि रपन्दी निशेधी मुबी यस तयाभूवेन । तथा विशेषतो निश्वसन्द्री पक्रपरम्परा यस्य नयाभूतेने सधः । अत्र पूर्वोकप्रयोननामावानुत्पदानुपाशनम् । इत्युसहरण. सन्द्रियरष.४.'प्रोपरेति लिनदयं क प्रागेश्वरस दयिवस्य परिवङ्गेणा निबनेन या मिप्रमस्व विजयस्व प्रतिपत्तयस्ताभिरूपनपिन लसता रउरला मुकारेण इसवीरेयन्वय । मधदार पर दास यारो मुहावनी रवि विश्वः । अत्राम रसान्तरानिमोप- नाप मुखपत्नयोगः शाहरणचन्दियामशेर.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २५१ 'सौन्दर्यसंपत्तारुण्यं यस्सास्ते ते च विभ्रमाः । पदपदान्पुष्पमालेच कं नाकर्षति सा सखे ।' मालाशब्दो यद्यपि पुष्पस्यैव स्रजि शक्तस्तथापि न पुष्पपदमपुष्टार्थम् । लक्ष- णयोत्कृष्टत्वप्रतिपादकत्वात् । अयमेव करिबृंहितन्यायः । ननु मालाशन्दस्य पुप्पसमानशक्तावमित्यसम्यक् । रनमालेत्यादिप्रयोगदर्शनादिति चेत्, न । निरपपदस्य तस्य तथास्वात् । स्थितेप्वेतत्समर्थनम् ॥ १० ॥ महाकविप्रयुक्तेष्वेवं समाधानम् । न तु स्वेच्छया कर्णावतंसादिपदवजयन- काश्यादि करिकलभवदुष्टकरभादि वा प्रयोक्तव्यम् । वामनस्तु-"अपुष्टस्यापि तत्रोपादानमुचितं यत्र तद्विशिष्यते । अन्यथा कुतस्तद्विशेषणान्वयः स्यात् । यथा-'जगाद विशदा वाचं मधुराक्षरशालिनीम्' इत्यादौ । अन्न हि वाचमि- स्यनुपादाने मधुरत्वादितद्विशेषणयोगः क प्रत्येतव्यः" इत्याह । तन्न युक्तमुदा- हृतम् । विशदं जगादेत्यादिक्रियाविशेषणत्वेनैव समीहितसिद्धः। तस्माद्यन्न न क्रियाविशेषणत्वं योग्यं तदुदाहरणीयम् । यथा- 'चरणवपरित्राणरहिताभ्यामपि स्फुटम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं प्रजन्मपि न खिद्यते ॥' इति । अत्र हि धरणनेत्यादि पदविशेषणं न क्रियाविशेषणाहमिति प्रकाशकृत् । तदपि न युक्तमुदाहृतमिति वयम् । कर्तृविशेषणत्वेनैवोपपत्तेः । तस्मान्मदीयं पद्यमुदाहरणीयम् । यथा- 'निर्वातपद्मोदरसोदराभ्यां विलोचनाभ्यामवलोकयन्ती । न केवलं यूनि मनोभवेऽपि व्यनक्ति कंचित्तपसः प्रभावम् ॥' अत्र निर्वातपद्मोदरसोदराक्षीत्येवं कर्तृविशेषणत्वेनोपपत्तिरिति चेत्सत्यम् । कर्णाभरणस्योपाधिना वेत्यर्थः । तनाद्यपक्षे कर्णाभरणत्वमर्थप्राप्तमन्त्ये तु पुनरुक्त- तेत्यर्थः । निर्वातेति । वातसंबन्धरहितं यत्पमं तस्योदरं मध्यं तत्सदृशाभ्याम् । निमेपरहिताभ्यामिति यावत् । मनोभवेऽपीति । एवंविधकामिनीरूपनिजकार्य- १. 'सौन्दयति । हे सखे, सा वनिता कान्पुरुषान्नाकर्षति न वशीकरोति । कान्के । षट्पदान्पुष्पमालेव । सा का। यस्याः सौन्दर्यसपचारुण्यं च । अस्तीति शेषः । ते तनुः भूता नानाविधा विभ्रमा विलासाः सन्दीत्यर्थ । अत्र निरुपपदान्मालाशन्दादेव पुष्पसकप्रदीते: पुष्पपदमुत्कृष्टपुष्पत्वे संक्रमितवाच्यम् । एवमेव करिवृहितादिष्वपि बोध्यम् । इत्युदाहरणच न्द्रिकासक्षेपः. २ 'चरणत्रेति । चरणत्रमुपानन् । तत्कृतपरित्राणरहिताभ्यामित्यर्थः । मन्त्र चरणवेति विशेषणवोधनाय पादाभ्यामित्यस्योपादानान्नापुष्टार्थत्वम् । इत्युदाहरण- चन्द्रिकामक्षेप. ३. अयं श्लोकस्तदाहरणचन्द्रिकाया न व्याख्यात.

·“२५२ फाव्यमाला। परं स्वक्षिपदोपादानमपेक्ष्येय । किं च सोदरस्यमा मान्पविरोपणीमयितुमईति यथा मधुरत्यपरणप्रपरियाणाहितरये। ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता यपा- 'चन्द्र गवा पन्नगुणा मुळे पधाधिता घान्द्रमसीममियाम् । उमामुखं तु प्रतिपय टोला द्विसंधयों प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥' रानी चन्द्रगतायाः पनगुणानुपभोगे पनसंकोचो देतः । दिवा स पनाश्रिता. याचन्द्रगुणानुपभोगे पन्द्रस्य निष्प्रभयं कारणम् । ते चातिप्रसिद्धरेयावगम्यते इति न तदुपादानापेक्षेस्यदोपः । भय पदादिदोपाणामप्यदोपावं कचिदिस्याह- अनुकरणे तु सर्वेपाम् । प्रतिपादितदूपकतापीमाभावात् तत्र वैरस्याभावस्यानुभविकरवेन तदतिरि- तस्थळ एव दोपत्यव्यवस्थितेवा । यथा- 'मृगचक्षुपमाक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यप च गवित्याह सुग्रामाणं यजेति च ॥" भवादाक्षंगोसुग्रामपदानि श्रुतिकटुच्युतसंस्कृस्यमयुकानि । अनुकरणे घेपाम- दोपवयीजं प्रतिपादितम् । तद्वदन्यप्राप्यूयम् । वक्तृप्रतिपाद्यव्यङ्ग्यवाच्यप्रकरणादिमहिना दोपस्यापि कचिदोपरवाभावमात्र कचित्तु भात्तो गुणग्यवहारोऽपीत्याह- पक्राद्यौचित्यवशादोपोऽपि गुणः कचिरकचिनोभौ ॥११॥ नोभी न गुणो न दोपश्च । तत्र स्ववैयाकरणावं प्रतिपिपादयिषौ पचरि साधनसंपत्तेरिति भावः । वीजं प्रतिपादितमिति । प्रथमे खायत्तत्वाभावः, द्वितीयेऽर्थाविवक्षा, तृतीये कविसमयलङ्घनस्यानुकारिण्यप्रसकेरित्येतदोषप्रतिपादनाव. खरे प्रतिपादितम् । इहापि वैरस्याभावरूपमप्युक्तमित्यर्थः । प्रतिपाद्यपदेनार्थो १. 'चन्द्रमिति । कुमारसंभवे पमिदम् । लक्ष्मीश्चन्द्रगता सती पागुणान्सौरम्यादीत मुझे । तत्सपृता न भवतीत्यर्थः रात्री पद्मस्य सकुचितत्वात् । पद्माश्रिता दिवा विकसत्कमला श्रिता सती चान्द्रमसीमभिरया शोभा न मुक इत्यनुपरः । अत्र चन्द्रस्य निष्प्रभलं हेतुः । उमामुग्न तु प्रतिपच प्राप्य अत एव लोला चपलाक्षी लक्ष्मीदिसश्यां चन्द्रपयोभयाश्रिता प्रीतिमवार । तस्योभयगतगुणाश्रयत्वादिति भावः । अब हेतोः प्रसिद्धत्वान्न पूर्वार्षे निर्देतुत्व. दोप.।" इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपा. २ 'भृगेति । मृगचक्षुष मृगनेत्राम् । गवीत्वपशब्दानु- वरणम् । सुनामाणमिन्द्रम् । अन्न परोक्षानुकरणाद्युतिकटुच्युतसरकृत्यप्रयुकत्वानामदोषता।" स्त्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·७ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। २५३ कटत्वं गुणः । प्रतिपाद्यस्य ततोऽतिशयेन प्रतीते । दोपरवाभावश्ोपपादित एव। यथा- दीधीवेवीसमः कश्चिद्गुणवृद्योरभाजनम् । विप्रत्ययनिभः कश्चिद्यन्न संनिहिते न ते ॥ वैयाकरणादौ प्रतिपाघे च तस्स गुणत्वम् । तद्भावनाभावितस्य तच्छ्रवणेन प्रीत्युपचयात् । यथा- 'यदा स्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम् ।' उपाध्यायं तदारमा समस्याक्षं च संमदम् ॥' भोजस्विनि रौद्रादिरसे व्यङ्ग्ये च तस्य गुणत्वम् । कठिणनशब्दस्य तद्या. कत्वात् । तत्र बीभत्से यथा- 'अन्नप्रोतबृहत्कपालनलकतरकणस्करण- प्रायशितभूरिभूपणरवैराघोषयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरक्तकदमघनप्राग्भारपोरोलस- झालोलस्तनभारभैरववपुर्दोदत धावति ।' बोधनीयजनश्चोच्यते । प्रतिपाद्यस्य वैयाकरणत्वस्य । उपपादित एवेति । श्रोतु. रनुद्वेगादिति तदवसरे उक्त इत्यर्थ । दीधीङिति । एतद्धातुद्वयसम. कश्चित्तव शत्रु- रिति राजानं प्रत्युक्ति । साम्यमाह-गुणेति । 'दीधीवेवीटाम्' इति निषेधात् । १ 'दीपीडिति । कश्चिन्मन्दभाग्यो दीधीइ वेवीह इति धातुपसहर । गुणो धैर्यादिः वृद्धि सवृद्धिस्तयोगुणवृधोरभाजनमाश्रयः । धातुपक्षे गुण. 'भदेगुण' प्रति परिभाषित | वृद्धि 'वृद्धिरादैच्' इति परिभाषिता । तयोरभाजनम् । 'दीधीवेवीटाम्' इति सूत्रेण निषेधात् । तथा कश्चिकिप्प्रत्ययेन निभस्तुल्य' । यत्र यस्मिन्दैवहतके पुरुष विप्प्रत्यये च संनिहिते सति ते गुणवृद्धी न भवतः। 'हिति च' इति निषेधार । अत्र वक्तुर्वैयाकरणत्वात्कष्टत्व गुण ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २. 'यदिति । पद विद्यायो व्याकरणशास्त्रे विशारद निपुण लामद यदादाक्ष दृष्टवास्तदा स्वस्योपाध्याय गुरुममार्प सादृश्यात्स्मृतवान् । समद हर्ष च सम्यगरमाक्ष स्पृष्टवान् । प्राप्तवानित्यथ । अत्र वैयाकरणम्य सबोध्यत्वाद्गुणत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ३ 'भप्रेति । अत्र प्रता ताडका दर्पणोदत यथा स्यात्तथा भाववीत्यन्वय । कीडशी । अप्रै मोतानि प्रधिनानि गृहन्ति महान्ति यानि कपालानि शिरोस्थीनि नलकानि जड्डास्पीनि च तान्येव र यथा स्वात्तथा कणन्ति ककणानि तत्मायाणि पदहुलानि प्रेषितानि चालानि यानि भूषणानि रेयाङ्गदादीनि तेषा रवै शम्रैरम्बरमाकाशमाघोषयती प्रतिध्वनिव्याप्त कुर्वनी । तथा पूर्व पीत पुनश्छदितं वान्तं रक्तमेव कर्दम परम्तेन पनो म्याप्तो य प्राग्भार उच्चरकायत घोर यथा स्याचयोलसन्तौ नृत्यन्तौ ब्यालोली चपली यो सनौ तयोर्मारेण भैरव भाषण वपुर्यस्यास्तथाभूता : 'प्राधार' इति पाठे प्राशरो निरन्तरशरणम् । सेक इति कश्चिः । थोराविति स्वनविशेषणम् । अत्र बीभत्सरसस म्यानत्वालटल गु" स्युदाहरणचन्द्रिका सक्षेप ·२५४ काव्यमाला। ओजस्विनि सिंहादी याच्येऽपि धस्स गुणत्वम् । यठो मष्णाटदप्रयोगेनोजि- तोऽप्यों मृदुबद्भासते । उजिवशन्दप्रयोगे वोजिरयेन । उदाहरणम् - 'भातला. विमु पहिगतः किमफलंगादम्परैर्जम्बुकाः सारमा महिपा मदं प्रजय किं शून्येषु शूरा न के। कोपाटोपसमुद्रटोरकर सटाकोटेरिभारे पुर. सिन्धुभ्यानिनि हुकृते स्फुरति यत्तद्गर्जित गर्जितम् ।' अन सिंहो पाच्य । प्रकरणविशेपे व गुणत्वम् । पतु पतुर्वैयाकरस्वाघमावेऽपि कोपादिप्रस्ताये च तदनुगुणरवात् । पया- . 'रकाशोक कृशोदरी क नु गता स्यश्वानुरक जन नोटेति मुधैव पारयसि किं वातावधूतं शिर । उत्कण्ठाघटमानपट्पदघटासंघदएच्छद. स्तरपादाहतिमन्तरेण भवत पुप्पोद्गमोऽयं कुत ॥' मन मिथ्याशिरोवधूननेन कोपप्रकरणे । न चास्य उपल्य एवं प्रवेश । कोपस्य व्यङ्गयरवादिति वाच्यम् । धन्नायतिरिक्तस्थानीयस्य व्यङ्गयस्थ व्यायपर दोपादानाद्गोवलीवदन्यायात् दोपस्वाभावश्चतेषु गुणस्वमाते स्फुट एव । चि. पुनर्न दोपरव न था गुणत्व पन न रसो न चा प्रतिपाद्याद्यौचित्यम् । प्रय - १ 'मातहा इति । हे मातङ्गा गजा, बलिगतेचे हित किमु । प्रयोजनमिति शेष । हे जम्का भृगाला , अफरैराइन्वरै विम् । हे सारङ्गा मृगास्तथा महिषा , मद गर्ने किं किमर्थं ब्रजय । शून्येपु वल्वद्रहितेषु स्थानेषु के न शूरा । अपितु सर्वेऽपीत्यर्थ । तथा च "शूरवरयापनार्थमपि नैतदुचितमिति भाव । किं तर्हि सार्थक तबाह-कोपेत्यादि । कोप स्याटोपेन परिपाट्या समुद्भटा उ कटा उष्ट्रिता सटाकोटि केसराय यस्य तथाभूतस्येमारे सिंहस्य पुरोऽने सिंघोरिव ध्वानिनि वानशालिनि हुकृते स्फुरवि सति यद्गति तदनितम् । साब मित्यर्थ । द्वितीयगर्जितपदस्य सार्थकत्वपिशिष्टलाक्षणिकत्वात् । सफलगनितत्वरूपा तरसमितवाच्यत्व तु न युक्तम् । गांजता तरस्याफलत्वेन पूर्वमनुक्तत्वादिति । अन सिंहरूपवाच्यौचित्यात्तदभिधाने कष्टत्व गुण । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ रतेति। विरहिण पुरूवस किलेयमुक्ति । हे रक्तवणाशोक, शेषादनुरक्तानामशोको यस्मा स्वाभूत, अनुरक्त जन मप यक्वा कृशोदरी क नु गदेसन्दय । वातचालिता सद अशाखा दृष्ट्वा पुनराह-नो दृष्टतीति । स्तीसनन्तर सूचयितुमिति शेष । वातेनाधून कम्पित शिरो मुधैव पृथैव । मिध्येति यावत् । किं कुतश्चालयसि । पवनावधूतस्यैव शिरस क्रोधादातव्याधिकम्पितत्वेनोति । मिथ्यात्व समर्भयति-उत्कण्टेत्यादिना । तस्या कृशोदया पादाहति पादापातमतरेण विना भवतोऽय दृश्यनान पुष्पोद्म कुत कमा देतो । स्यादिति शेष । कीदृश' पुष्पोद्म । उत्कण्ठ्या घटमानाना मिलिताना पट्पदाना या घटा समूहस्तस्य संघटेन निविडसंदधेन दय खण्डिद्वारछदा पत्राणि यस्य तथाभूत रत्ययः । मत्र मिथ्याशिरोधूननेन कोपप्रकरणे कराल गुण । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप .

·२५५ ७ उल्लास: काव्यप्रदीपः। नीरसे यदि धियात्याभावादस्यादोपत्वं तदान्येपामपि स्यात्, तथा च नीरसदोपो- दाहरण विरुभ्येतेति चेत्, न । तस्योपलक्षणरवाहोपपरिचयमात्रार्थत्वाद्वा । यथा- शीर्णघाणाधिपाणीन्वणिभिरपघनैर्घराव्यच्योपा दीर्घाघ्रातानघौधै पुनरपि घटयत्येक उल्लाधयन्य । घमांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिन्ननिर्विनवृत्ते दत्ताघी सिद्धसधैर्विदधतु घृणय शीघ्रमहोविघातम् ॥' नीरसत्व चात्रानुप्रासमात्रममतया रसे तात्पर्याभावात् । नचानुप्रासास्पदैकत- यैव गुणत्वम् । 'सोऽध्यैष्ट वेदान्-' इत्यादावपि तदापत्तरिति । न घ परुपवर्ण. स्वमनुमासे प्रयोजकम् । येन तदटकतया अदोपत्व स्यात् । अप्रयुक्त निहतार्थों श्लेपयमकादावदुष्टाविति प्रतिपादितं प्राक् । यदि च प्रयो- जनानुसधानव्यग्रता दुष्टिबीजं तथाप्यत्र न दोपता । तदलकारस्वस्थ प्रयोजनस्स प्रतीतेयं प्रताभावात् । यथा--- 'येने ध्वस्तमनोभवेन यलिजिस्काय पुरावीकृतो यो गङ्गा च दधेऽन्धकक्षयकरो यो यहिपप्रिय । यन धिप्प्रत्यये सनिहिवे ते गुणद्धी न स्त । 'हिति च' इति निषेधादिति । शेष स्पष्टम् । समस्प्राक्ष संस्पृष्टवान् । समद हर्पम् । अथ नीरसेति । यियात्य रसाभावा- दित्यर्थ । अन्येषामप्यश्लीलादिदोषाणा रसापकर्षकत्वान्नीरसेऽदोष व स्यात् । एव च नीरस दोपोदाहरणमयुक्तम् । यथाश्लीले 'साधन सुमहद्यस्य-' इति, तथा 'सोऽध्यैष्ट-' इत्यादिश्रुतिकदाहरणमपि नीरसत्वादयुक्तमिति शङ्कार्थ । न तस्येति । नीरसो- १ 'शीर्णेति । मयूरको सूर्यस्तुतिरियम् । तस्य धर्माशो सूयस्य पृगयो रश्मयो को युष्माकमइसा पापाना विधात नाश शीघ्र विदधतु कुर्वन्तियन्वय । स क । यो विशी 'र्णनासाचरणहस्तान् व्रणयुतैरपपनैरभैरुपलक्षितान् । अतएव पपरवञ्चलमलध्वनिवदन्यतो घोष शब्दो येपा तथाभूतान् । यतोऽधौधै पापसमईदीर्घकाल व्याप्याघातानाकान्ताजना- नुहाधयन्नीरोगा कुव घटयति अर्थात् प्राणादिमिर सबभाति । कीदृशस्य धर्मा शो । अन्त हृदये द्विगुणा बदुला एना निविडा या पृणा कृपा तन्निना तदायसा निर्विघ्ना विघ्ननाशिका वृत्तिर्व्यवसायो यस्यैवभूतस्य । पृशय कीदृशा । सिद्धानां सघ समूहदंसोऽधों येभ्यस्त- थाभूता । धूणिभिरपयनै ' इति पाठे जुगुप्साविषयरित्यर्थ । पपरस्तु घलदारिध्वाने' इति विश्व । उठायो निर्गतो गदाद' इत्यमर । अत्रानुप्रासैकपरतया नीरसत्वालटल न गुणो न वा दोप ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप- २ 'येनेति । सर्वद सर्वप्रो माधव भीकृष्णस्वा पायादित्यन्वयः । स क । अमः वेनासंसारिणा येनान शकट पस्त पादेन पर्यस्तम् । बलिं दैत्य जयतीति रलिजिव स्वस्थ फाय' पुरामृतमश्नावसरे स्वीकृत कैटभीरूपता प्रापिन । योस मुजगस कारि- यस्य हन्ता । वे शम्दननगि लयो यस म' । अराणां वलय मण्डल यत्र तरवलयं ·२५६ काव्यमाला। यस्साहुः शशिमच्चिरोहर इति स्तुस्यं च नामामराः सोऽज्यादिष्टभुजंगहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥' भत्र माधवपक्षे राहो शशिमरपदममयुधम् । क्षयपदं गृहे निहतार्थम् । न घ क्षेपरूपालंकारप्रयोजकतया गुणरवमपि शनीयम् । तापस्य वनाप्रयोजक- स्वात् । एवमन्येषु प्रतीतिविलम्बवासु द्रष्टव्यम् । भक्षीलावं कचिगुणः । यथा सुरतारम्भगोध्या 'ययः पदैः पिशुनयेच रहस्य. वस्तु' इति कामशासस्थितौ दोषावामावे व्युत्पत्तिप्रकटनात् । यथा- करिहतेन संवाधे प्रविश्यान्तालोडिते। उपसर्पध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ।' अत्र संवाधादिपदानि । शमकशास्वप्यहीलं गुणः । तत्पोपकत्वात् । यथा- उधानोछूनमण्डूकपाटितोदरसंनिमे । क्लोदिनि खीर सकिरकृमेः कस्य जायते।' दाहरणस्पेत्यर्थ । मारपदेन तत्काव्यस्य दुष्टत्वव्यवच्छेदः । इटापत्तिमाशय निरा- करोति-न चेति । तत्त्वस्याप्रयुकत्वादे । तनालंकारे। संयुक्त तर्जन्यनामिके चक उत्तमुजग इतवत्तदस्येति वा । 'अरशी च चकाङ्गे' इति विश्वः । अग गोवर्धन गिरि गा पृथ्वी च वराहरूपेण यो धृतवान् । यस्यामरा शशिन ममतीवि शशिमदाहु- स्वच्छिरोहर इति स्तुत्य स्तवनीय नामाहु-। अन्धकाना यादवाना यस्य द्वारकाध्यनि- वासस्स कर्तेत्यर्थः । शिवपक्षे तु-सर्वदा स स्वयमुमाया धवः शिवस्त्वा पायात् । स का। ध्वस्तो मनोमवः कामो येनैवभूतेन येन बलिजितो विष्णो' कायः पुरा त्रिपुरदारका लेऽन्त्रीकृतो राणता प्रापित, । उत्तभुजगैहरपलयानि यस्य स । यो गहा शिरस्पधा- रयत् । यस्य शिरः शशिमचन्द्रयुक्तमाहुः । अमरा हर इति स्तुत्य नाम चाहुः । अन्ध- कामरस्य आयकरो नाशक इति । 'यो बर्हिपत्रप्रियः' इति पाठे वहिपत्र मयूरपिच्छं तत्मियः श्रीकृष्ण । शिवस्तु नहीं पत्र वाहन यन्य स्कन्दस्य तलिय इत्यर्थः । एव 'इष्टभुजंगहा पति पाठे इष्टो भुजगहा गरुडो यस्य स श्रीकृष्णः । शिवपक्षे तु सुगममेव । अत्र कृष्णपक्षे शशिमत्पदस्य राहावप्रयुक्तल क्षयपदस्य च गृहे निहतार्यत्वं न दोषः। 'छैपनिर्वाहकत्वा- दिति । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप . १. 'परिहस्तेनेति । साधनस्य सेनाया अन्तर्मध्ये प्रविश्योपसर्पन्गच्छन्पुसो धनः केनुविराजत रत्यन्वय । अन्त कीदृये । साथै नराधादिभि सकटे । करिणा लेन गुण्या पिलोडिठे विस्फारित इत्यर्थ । अत्र साधनस्य सीवरागस्यान्तमध्ये प्रविश्योपसर्पन्ग तागतं कुर्वन्पुसो ध्वजो लि विराजते । नौशेऽन्तः। सदाघे सकुचिते । कथं तर्हि प्रवेश- स्वार-करिहतेन तर्जन्यनामके रिष्टे मध्यमा पृष्ठतस्तयो.। करिहस्त इति प्रोक्ताकामशा. खरिशारदः" इति परिभाषिदेन विरोहिते विस्तारिदे । इति गुप्तोऽमीरा । 'बई: पर पिशुनयेच रहस्यवलु' इति कामशासग मुरतारम्मोपयुक्तवातायामनुमनत्वानुः " रत्वदाहरणचन्द्रिकासपा, २. 'उत्तानेति 1 उचान उच्चूनो जावयोश्च यो मण्डू ·७ उल्लास:] पाव्यप्रदीपः। २५७ सूचनीयविशेपे यथा-- 'निर्वाणवैरदहना प्रशमादरीणा नन्दन्नु पाण्डुतनया सह माधन । रक्तप्रसाधितभुव क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजमुता समृत्या ॥" अन प्रशमादिति स्वस्था इति मरणार्थकरवादश्लीले अपि भाग्यमनल सूचनाद्ण । सदिग्धमपि वाच्यमहिना नियतार्थप्रतीतिकारित्वाधाजस्तुतिपर्यवसायितया गुण । यथा- "पृथुकावस्वरपात्र भूपितनि शेषपरिजन देव । विलसरकरेणुगहन समति सममावयो सदनम् ॥' अग्र पृथुकात स्वरादिशब्दाः पृथुकानामास्वर पृथु बहुल का स्वर घेति सदिग्धा । अप्रतीतोऽपि यन प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोदयोरपि सवा तत्र गुग । भाभ तीतिरूपीजाभावेनादोपतायो म्युरपसिप्रकटस्वात् । यथा- आरमारामा विहितरतयो निर्विकरपे समाधी ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोमयय सापनिष्टा । कस्तस्य पाटित विदारित यदुदर तसनिमे तनुस्येवेदिनि टिन मीनणे योनिरूपे कस्य कृमि मिन्नस्य सकिरासक्तिर्जायते । तासक्त कृमिरेवेत्यर्थ । अत्र गतकपाया जुगुप्सामील गुण 'युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप' १ 'निर्वाणेति । वेणीसंवरणे सूत्रधारोकिरियम् । भरीणां प्रथमावोसमात्रिय शान्तो वैरभेव दानोऽनियत ताण पापदुदनया पाण्वा मानन सर नन्दन्तु तया कुरुराजस्य धनरागस मुमा दुर्योधनादय समृदा सखा बिना भवतु । बीमा कुरुराजगुता ।रता अनुरस्य प्रकी सापिन माशा यो निवतितो विप्रा बल्दो स्वथामा । अत्र प्रमानाचार, रिसोभिवभूमर गरि तशरीरा सांस्था, त्यमङ्गलाशील माम्बरपा गुण गारपद्रियास र. २. एस्पिति । रागनं मी कसहि । भो देव संपत्तधुना गरो ने गा सममित्यन्वयःस्वचो पनामान उ म सममिधि संपतिनामिभार । माम्यमेवरे -पित्यादिना । प्रसूनि मान्ति समास सपनीमारणाम् । करिगृह तु प्रभुचना पालानामास्वरस पात्र सनम् । भूपित माल पर मोरनु मुल पदो भूशादी मिस परनोवारपा सन्दीनि कोमिनि निम्यान रासायरा मिटे MARAT मल्सर समनमाय मूगमा निगान दम् । परफोरमेन्स ter पदामा म्यान् । त्रोटकोपा वा परनिगमका संदिपसरण : सरने परलो पन हा दुनो न RATE ·२५८ काव्यमाला। -- यं ध्यायन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परता. मोहान्धः कथमपममुं वेत्ति देवं पुराणम् ।।" इयं भीमसेनस्य सहदेवं प्रत्युक्तिः । अन निर्विकल्पादिशब्दा भात्ममात्रावल. म्वनस्वादावर्थे योगशास्त्रमानप्रसिद्धाः । स्वयं परामर्शऽप्येवमेव गुणत्वम् । यया-- 'पैडधिकदानाहीचक्रमध्यस्थितारमा हृदि विनिहितरूपः सिदिदस्तहिदां यः। अविचलितमनोभिः साधकर्मग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः॥' अधमप्रकृतीनां चेटविटविदूपकाणां हास्यरसप्रधानानां तथैवौचित्यादोषत्वा- भावे हास्यपर्यवसायित्वादाम्यो गुणः । यथा- 'फुकुरं कलमकूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविढवा मह वलहा दे। फरिहस्तशब्दार्थ. । अदोपतायां सत्यामित्यर्थः । फुल्लकुरमिति । 'पुप्पोत्कर कल- मौदननिर्भ वदन्ति ये सिन्धुवारविटया मम वल्लभास्ते । ये गालितस्य महिपादनः सदृशास्त्रे किं च मुग्धविच किलप्रसूनपुजाः ॥' विचकिलं मल्लिका । 'तदा जायन्ते सहदेव प्रति भीमोक्तिः । मोहेनाशानेनान्धो वस्तुतत्त्वप्रतिपत्तिरहितोऽय दुर्योधनस्तमम श्रीकृष्ण पुराणमनादि देव परामात्मान कथ वेत्ति जानातीत्यन्वयः। तं कम् । यं श्रीकृष्ण मात्मन्यारमन्ते प्रत्याहनेन्द्रियाः सन्तस्तदेकताना भवन्ति, आत्मैव वा आरामः क्रीडास्थान न्येषा तथाभूता योगिन' निर्विकल्पे मेदावभासशून्ये समाधौ विहिता रतिरासक्तियस्तादृशा शानोत्सेकादात्मसाक्षात्कारदाळ द्विघटितो नाशितस्तमसोऽज्ञानस्य अन्धियैस्तथाभूताः सत्त्व. गुणैवविधान्ता' सन्तो य वीक्षन्वे पश्यन्ति । एवविधानामेव वेघवेन हेतुगर्भ यत्पदास विशेषणम्-तमसा ज्योतिषा वा परस्तादर्तमानमिति । रजस्तमोमिभूतैरलभ्यमित्यर्थः । अत्र बमोनोविंशतया अप्रतीतत्व गुणः। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. १. 'पडधिकेति । मालतीमाधये कपालकुण्डलायाः स्वयं परामर्शोऽयम् । स शक्तिभिशों नेच्छारुतिभिमायादि भिर्वा परिणको नित्ययुक्तोऽन एवं तासां नाथ ईश्वरो जयतीत्यन्वयः ।स कः। यः षडधिकाना दशनाडीनामिडादिषोडशनाडीना यच्चक्रं मणिपूगख्य तन्मध्ये स्थित आत्मा स्वरूप ज्योतीरूप यस्य स तादृशः हृदि विनिहितरूपो हृदये चिन्समा नरूपस्तद्विदा तथा ध्यायता सिद्धीरणिमाद्या ददातीति तथाभूतः । पुनः कोइक । अविचलितमनोभिः थिरान्त करणैः साधकमग्यमाणोऽविष्यमाण इत्यर्थः । अत्र वस्तुतस्तत्राद्गुणत्वम् । युदा हरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. पुछेति । विद्धशालमझिकाया विदूषकोक्तिरियम् । शब्दो भक्त देसी । कटमाः शालयस्तदोदनतुल्यं पुष्पोत्कर ये वहन्ति ते सिन्दुवारवृक्षस्य विटपाः शाखा अभ बछमा प्रिया । शाल्योदनसशत्वं प्रियत्ववीजम् । तया ये गालितस्य वस्त्रनिर्जली- तस्य महिपीदमः सदृशाः। किं चेति समुच्चये। वेऽपि विचकिलप्रसूनस्य मलिशपुष्पस्स शक्षा मम वचमा इत्यनुपङ्गः । अब विपकोक्तौ ग्राग्यो गुणः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप..

·७ उल्लास: काव्यप्रदीपः। २५९ जे गालिदस्स महिसीदहिणो सरिच्छा दे किं च मुद्धविअइलपसूणपुजा ।' अत्र कलममहिपीदधिशब्दाः । न्यूनपदमपि वचिद्गुणो यत्र न्यूनतयैवाभिमतविशेषसिद्धिः । यथा- 'गाढालिङ्गनवामनीक्रतकुचप्रोद्भूतरोमोद्गमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगळच्छ्रीमनितम्बाम्बरा । मा मा मानद मातिमामलमिति क्षामाक्षरोलापिनी सुता कि नु मृता नु कि मनसि मे लीना विलीना नु किम् ॥' अन मामेत्यनायासय, मातीत्यत्र पीडयेति न्यूनम् । न च दोषः। प्रतीतेः स्फुटत्वात् । प्रत्युत गुणः । रसातिरेकव्याकरवात् । कचित्तु न दोपो नापि गुण.। यथा- 'तिष्ठेत्कोपदशात्मभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुन. हार्द्रमस्या मनः । तां हतु विबुद्विपोऽपि न च मे शता. पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचर नयनयो तेति कोऽयं विधिः ।' भन्न पिहितेत्यनन्तरं नैतघुज्यत इत्येते न्यूनम् । एवं द्वितीयपादेऽपि । न सा १. 'गादेति । अमरुक्कदेरिद पवम् । सखाय प्रति कस्यचिदुतिः। गामगिनेन सवीकृतकुचा चासो प्रोद्भूतरोमोगमा । तथा सान्द्रो पनो य सहरसोऽनुरागस रमस्त. स्पातिरेकेणाधिक्येन विगलन्ट्रीमतो नितमस्याम्बरं वसन यस्गस्खयाभूदा हे माना यक मामा । पीयेति शेप' । मा इति माम् । आयासयेति क्षेत्र म पूर्वजानिसारो- हापिनी । क्षामा कृशाही । शामेत्यक्षरविशेषा वा। एवभूना प्रिया निधलगतिशयममा निनु । सासादिकृतचेष्टाया अपि पिरहमभिप्रेत्साह-मनानु पिनेति । निनावेनानवमा. समभिप्रेत्यार-मे मम मनति रीना अतुकाष्ठन्यायेन संजय कि वियनुरङ्ग । तमाम वाया अपि पृथक शक्यस्वादाह-विलीना नीरक्षीराविषयमापत्रानु रिमिति । मत्र पीटयेत्यादिक्रियापद पूनता रसातिरेक्भ्यरतया गुण। युरातदिवस.स दिति । विक्रमोर्वशीये पुरूरवस यमुक्ति । सा उर्वशी बोपचारममावेनानपिपा पिहितान्तहिना भत्रैव विदिति पितरं । एतदुर दास या पति प्रणीयम् । पस्मामा एसी दीप चिरल न कुप्यति । सगांव मर्ग गन्तुम् । 'दुमयांच भावनात गत असारमा पनि योगद मागम् । देशमानेन .. मे मन पुरोगी ..जयन नवनयोरगो घर भावप्राधान्यानगोचरव याना प्राप्त काय R• मरो घरमा स्पनियापुरवस्यागनेर पूर्वस गापमानना न हो। प्रत्युसहरनचन्द्रिग्रसर . .

·काव्यमाला। चात्रगुणवम् । विशेषबुद्धरनुपादनाद् । नापि दोपवम् । तद्यतिरेकेणापि दीर्घ न सा कुप्यतीत्यादिप्रतीत्या तिष्टेल्कोपवशादित्यादिप्रतीतीना वाध्यत्वावगमात् । अधिकपद कचिद्गुण । यत्र विशेषप्रतिपत्ति । यथा- 'यद्वञ्चनाहितमतिर्वहु चाटुगर्म कार्योन्मुख खलजन कृतक प्रवीति । तरसाधवो न न विदन्ति विदन्ति किंतु कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ।' भर द्वितीय विदन्तीति पदमययोगव्यवच्छेद प्रतिपादयनाधिकपदत्वेऽपि दुष्टम् । यदुतम्- 'विस्मये च विषादे च दैन्येऽवधारणे तया। प्रसादने तथा हर्षे वाक्यमेके द्विरच्यते ॥' इति ॥ एव हपशोकादियुक्त वतरि गुणत्वम् । स्वरादिव्यक्त्या हर्षाभिव्यञ्जक- त्वात् । यथा- 'वेद वद जित स शगुर्न हतो जल्पस्तु तव तवासीति । चित्र चित्रमरोदीद्धाहेति पर मृते पुने ।' अत्र पादचतुष्टये ऋमेग हर्पमीतिविस्मयविपादयुक्ता वक्तार । एवं पुनरू- केऽपि द्रष्टव्यम् । कथित पद] स्यापि लाटानुप्रासे सन्निवाहकतयार्थान्तरसमितवाच्ये विशेष व्यञ्जनाद्विहितस्य यनानुवाचस्व तत्र च तासाभिमनिवाहकतया गुणवम् । क्रमेणोदाहरणानि- 'सितकरकररचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्वि । पौरुषकमला कमला सापि तवैवाति नान्यस ॥' १ 'यवनेति । वजनाया प्रतारणायामाहिता स्थापिता मतिर्येन स । कार्ये उमु- खस्तत्पर खलजनो बहुचाटुगर्भ प्रियवचनमिश्र यत्कवक मिथ्याभूत ब्रवीति तत्साधवो न विदन्ति न जानतीति न किंतु विदन्ति। कथ तहिं ज्ञात्वान्युपकुर्वन्तीसत आह-अस्थ सलस प्रणय चाटुमाषणादिरूप वृथा कर्तुं न पारयन्ति न शवन्तीत्यर्थ: । अत्र द्वितीयस्य विदतीत्यस्य नन्दययोगेनोवार्यक्त्वेऽपि साधन एव जान तील्यन्ययोगव्यवच्छेदपरत्वादुण- त्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ दैन्ये चैवावधारणे'क ३ 'वदेति । रणादागत चार प्रति स्वामिन प्रश्न । न हत इत्याधुचरम् । तवासोति जल्पन्नित्यन्वय । पुत्रे मृते सति चित्र चित्र पाहत्यरोदी दिनि सरधा 1 पत्र क्रमेण हषमीति विसयविषादव्यजकत्ला दपिकपदल गुण । इत्युगाहरणद्रिकासंक्षेप ४ सितेति । हे विभाकराकार सूयतुल्य, हे धरणिधर पृथ्वीपाला राजन्, सितकरस्य श्वसकिरणस्य चद्रूस करा किरणास्तदु चिरा विमा कान्तिर्यसा सा कीर्ति दया पौरुषकमला पराक्रमलक्ष्मीठेहमीच तये बास्ति नान्यस्य । अस्तीति शेष । इत्युनाहरणचन्दिकामझेप ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः २६१ भग्न लाटानुप्रासः। 'ताला जामन्ति गुणा जाला ते सहिभएहि घेपन्ति । रइकिरणाणुग्गहिभाई होन्ति कमलाई कमलाई ।' मन द्वितीयं कमलपदं सौरभादिमदर्थकतयाथांन्तरसंक्रमितवाच्यम् । वयाचे च कथितपदत्वमेव प्रयोजकम् । 'जितेन्द्रियवं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥' अत्र कारणमालायां पूर्वोपात्तपदेनैव विनयादिकमुपादेयं पदान्तरेणान- द्यमानं तद्भिन्नतयेव प्रतिभाति । तथा च ताशालंकारसंपादकतया गुगर दोपरवाभावश्च ततो बीजाभावाच । पसरप्रकर्षमपि कचिगुणः । यथा-'मागप्राप्त-' इत्यादी । भय धनुर्ये पादे क्रोधाभावान्मसणमेव पदं युफमिति दोपत्वामावः । गुगवं तु विनयमका. शकतया। समासपुनरासं चित्र गुणो न दोपः । यथा-'प्रागप्रास-' इत्यादौ । भत्र येनानेन-' इत्यादी न विशेषणदानमानार्थ किंतु वाक्यान्तरमेवावधेयम् । भतो मीजाभावान दोपो म प गुणः । विदोपयुदेरकरणात् । अपदस्थसमासमपि कचिगुणः । पया-'रशोक-' इत्यादि । भवापदरप. समासमेव कयमिति चिन्स्यम् । द्वितीयास्यापि सरस्थानत्वात् तस्यापि स्टवकृकरवात् भन्यथा गुणत्वासंभवाद । भास्करस्तु-शुमारे समासस्थानी. चित्यादस्थानस्यत्वम्' इत्याह । गर्भितमपि कधिगुणः प्रत्यपादिहेतुण्यात् । म प दोपः प्रारम्यय. धानाद। 'भलि (मि) भवहरियभरेहो गिराष्ट्रसो मा विवेमाहिमो वि। सिविणे वितुमम्मि पुणो पसिहि भति पुससिमि ।' . गुणा यदा से सहयन्यन्ते । रविकिरणानुग्रहीतानि मान्ति कमलानि मरानि ।। [ठि टाया। दोपवाभावय तत हरि गुगत्वादिलपपीत्र येरस । तस्मा. वापस । भास्करमोऽसरसस्तु कुरोरपि समागमन कादम्यानस्थयमागता- नुपपत्तिवादपरप्पमिति । नो रेति योरोपकमानल गेनासा राताम् । उन्मत्तस स्थान चित्ल पिगद । उन्मास पापोरवा व गुरु- १. 'मास्याः पूरा पगातारापन मानो पसलमान । मगरमदिम APRIL मानिसमा पम् । टरेनुग्ने TRPm पारपरमि.. मामी मालिका ·२६२ काव्यमाला। .. भत्र प्रतीहीति इदप्रत्ययोरपादकम् । एवमन्यदपि लक्ष्यं दृष्ट्वोहनीयम् । भत्र साक्षागसविरोधिनो दोपानाह- व्यभिचारिरसस्थायिमावानां शब्दवाच्यता । कप्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥१२॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥१३ ।। अगिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः। अननसाभिधानं च रसे दोपाः स्युरीदृशाः॥१४॥ शब्दवाच्यता सामान्यतो विशेषतो वा स्वशन्देनोपादानम् । सा व्यमि. चारिणां यया- 'सबीटा दयितानने सकरणा मातङ्गचर्माम्मरे सत्रासा भुजगे सविसयरसा चन्द्रेऽमृतस्पन्दिनि । सेप्यो जहुसुतावलोकन विधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः॥' अत्र नीटादयो व्यभिचारिभाषाः स्वशब्देनोपात्ताः। न च स्वशन्देनोपा. सेपु व्यभिचार्यादिवास्वादसंभवोऽनुभूयते, किं स्वनुभावादिमुखेनैव व्यक्तेषु । तसादास्वादानुत्पत्तिोपत्वबीजमिति संप्रदायः । तनेदमालोचनीयम् - एतावता शब्दवाच्यताया दोघरवमेव तावहुर्लभम् । दूरे पार्थक्येन । दूरतरे कम् । 'भ्रमाम्यह हस्तिरेखो (भ्रमाम्यपहस्तितरेखो) निरङ्कुशोऽथ विवेकरहितोऽपि । खमेऽपि वयि पुन प्रतीहि भकिं न प्रस्मरामि (प्रस्मरिष्यामि)। [इति च्छाया।] हति पाठे चिन्ता प्रमोक्ष्यामीति । काम प्रति यौवनस्पेयमुक्तिरिति केचित् । मलयानिला. दिसहचरसपत्ती कामं प्रतीय तरुणोक्तिरित्यन्ये । गुरु प्रति शिष्योक्तिरित्यपरे । अपह- स्तिता त्यका रेखा मर्यादा येन सः । निरङ्कुशोऽनुरोधान्यः । त्वयि पुनति चिन्ता वा स्वमेऽपि न प्रसारिप्यानि विसरिष्यामि । व प्रदीहि विश्वसिहि । मत्र व प्रदीही दि वाक्यगातल दमल्यातया गुण ' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. १. 'सनीडेति । नवे माघे सगमे प्रणयशालिनी पार्वत्या दृष्टिवों युध्मा शिवाय कल्याणायार । कीदृशी । दयितानने सबीडा प्रथमदर्शनाबजावती । माताचर्मरूपेऽन्वरे बसे सकरुणा । मातङ्गवस्मृत्या शोकोदयात् । मुजगे सर्षे वाससहिता 1 अमृतस्यन्दिनि चन्द्र सियरसहिता । अन्तरिक्षगामितया दुर्लभस्य ललाटे दर्शनात् । बहुमुना गडा तल्लमके सत्कर्तृके वावलोकनविधी सतीति सतिसममी। तेन तस्या लिम्दनत्वलामः। कपालस्योदरे गर्भ दीना। मणिसाने उद्दर्शनात् । अत्र नीडादिन्यभिचारिणां वाच्यत्व दोषः। इत्युबाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। साक्षात् । तथानुभावादीनामुपस्थितावियं रसमतिबन्धिकाभिमता पस्थिती पा । भन्ते कारणाभावादेवास्वादाभावो न तु वाच्यत्वकृतः । सत्येव कारणचने कार्यानुत्पादस्य प्रतियन्धकताव्यवस्थापकरवात् । तथा च न्यूनपद- स्वमनभिहितवाच्यता,वा दोपः। न स्वियम् । आयेऽनुमावादित एवं रसप्य- तिरिति किं तच्छब्देनेति धैयर्यमानं दोपः । वयं स्वालोचयामः-अनुभाया- दीनामुपस्थितावेव भावादीनां शब्दवाच्यतया स्वादोपघातः प्रवीयत इति तस्याः पृथग्दोपरवम् । अत एवौत्सुक्यादीनां शब्दवाच्यता न दोषः । समावा- दविघाताप्रतीतेः । न च वाच्यमेवानुभावोपादानेऽपि किमिति नोदाइतमिति तदुपादानस्थले भावादिशब्दानां वैयर्यमपीत्यसंकराभिमायेण पयोदाहरणात् । उदाहृतेऽस्वनुभावाक्षेपकवया वैयाभावात् । न चैवमुक्तोदाहरणविरोधस्त. त्रानुमावाद्यनुपादानादिति वाच्यम् । 'दैवादहमत्र तया-' इत्यादाविवाक्षेपेण तेषां प्रतीतेः । न हि ग्रीडादिशब्दैः प्रतिपादिता प्रीडादय भाखापतामिव स्वानुभावाचाक्षेपकतामप्यास्वादयितुमक्षमा बीजाभावाए । एवमप्रिमोदाहर- प्वप्यूह्यमिति । एवं च स्थिते 'ध्यानम्ना दयितानने मुकुलिता मातापाम्बरे सोकम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलः सुरसिन्धुदर्शनविधी ग्लाना कपालोदरे' इति पादप्रये पाठो युक्तः । एवं मावादिशब्देनाप्युपादाने द्रष्टव्यम् । रसस्प सामान्यतो रसशब्देन यथा-- 'तामनगजपमङ्गलभियं किंचितुरभुभमूललोकिताम् । नेन्नयोः कृतवतोऽस्य गोधरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ।' विशेषतः शुभारपदेन यथा- आलोक्य कोमलकपोलवलाभिपित्त म्यतानुरागसुमगामभिराममूर्तिम् । विसरामीत्यर्थः । तथाहीत्यादि । अनुभावा हि स्थायिष्यभिचारिसाधारण्येन साँ गृह्यन्ते । भादिना स्थायिनी विभावदयस्य चोपादानम्। एपंच सोत्पतिविरपर शब्दवाच्यताया भनुपपत्रमिति सदोष , किंतु ग्रन्दरययमाप्रमिल । रियति । तथा च न रसानुत्पत्तिप्रयोगात्यम् कि तु सचमत्यारित्यविधात दादयाच्यताया इति मोजदोष हल । एवं उसपरेण दोषये। अनुमापा. घनुपादानादिति । तथा प सामध्यमावादेव रणानुपात तदाश्तया दोषी भावनं विरसमित्यर्थ । सानुमायादीति । सस्पेति पर साक्षातरममाप- मिति at नायिका नेपयोगोचो सोम योपनिनो निरन्तरोपनी रमोजायतेति संगतः । कोशी ! भनास को मालिकाम् I रि. म ची कोरियलय। मन रम्स पर GE यशेप'मागेरmमोटीन:--C .

·२६४ काव्यमाला। पश्यैप बापमतिवृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरद्वितमातनोति ॥' स्थायिनो विदोपत उत्साहपदेन यथा- 'संहारे प्रहरणः महाराणां परस्परम् । झणत्कारः श्रुतिगतरूसाहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥' भनव स्थायिभावोऽस्य कोऽप्यभूत्' इति चतुर्थपादपाठे सामान्यतः शब्द- वाध्यतोदाहरणं द्रष्टव्यम् । कप्टकल्पनया पृथक्श्लोकायनुसंधेयप्रकरणादिपालोचनया विलम्बेन प्यक्ति, न'देवादहमत्र वया-' इत्यादाविव झटित्याक्षेपमहिम्ना सा । भनुमावस्य यथा- 'कर्पूरधूलिधवलघुतिपूरधौत- दिम्भण्डले शिशिररोचिपि तस्य यूनः । लीलाशिरोंशुकनिवेशविशेषक्लप्ति- ग्यतस्तनोतिरभूषयनावनी सा ॥' अन चन्द्रादय उद्दीपनाष्टम्पनविभावाः शुमारयोग्या अनुभावाप्रतीत्या आस्वादापर्यवसायिनः स्थिताः । यद्ययंशुकनिवेशोऽनुमावरवयोग्यस्तथापि तस्य स्तनध्यक्किमयोगकरयेनोपात्तनानुमायस्थपर्यवसानमिति | घस्तुतस्तु धुनिट एवं कारोऽन्न प्रतिपिपादयिपितः । 'असूक्षयनापनी सा' इत्यनेन तस्यैवालम्पनत्वप्रतिपादनात् । न च पुंसि कशिदनुमाव उपात्तः न प विमा- परप्पाक्षेपाई इति कौन कमनीयः । विभाषस्य यथा-- परिहरति रति मति लुनीते इसलतितरी परिषर्वते प भूयः । इति यत विषमा दास्य देहं परिभवति प्रसमं किमत्र कुर्मः।' प्राध: व्यंक्तो योनुरागस्तेन मुभगा शोभनाम् । अभिरामा मर्तिर्यस्यास्वादशी नायिरामाटोक्य हारस्य सीमनि तरहितमनच्छिन्नालनमातनोति स्व पश्येत्यन्वयः । तथा रोकने हे। गर्ने विशेषणमारवायमतिवृन्यातिक्रम्य विवढेमानः । पुस्मकटाशादिमिष्टमान इत्यर्थ.। मात्र विशेष महारपदनाच्यत्वम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. 1. 'संहार ति। संप्रहारे युरे महरगैरायुषः परतरं ये प्रदारास्तेषां गवारसा पशव कांगदेसस्व मीरम्य फोप्यनिर्वचनीय उरसाहोभूदित्ययः । मनोरमा रम्प पारिभाषम्य माध्यमा। एयुदाहरणयन्द्रिशमशेष. १. करेति । स यून' साना रिका नपनापनी नेपामारणभूमौ । नेत्रगोदर रवि पावर । अदित्यम्बया ली। रहा बिभिन शुस यो निरचविशेषतस हत्या करणेन म्पदा सनयोस्त्र Herसिन्मति । परम्पयन इनिरेग पोतं प्रशासन दिश मण्डल मत्यारोशिश प स नोदीपनमक सत्र निधारानुभारः REP एनारणपन्नियामशेष: १. पहरदीति। न । सिपमा दशा FIRMIRREE मा पर प्रहात परमपरी । भत्र कुनै पनपा। .

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २६५ अन्न कामिनीरूप- शृङ्गारविभावोऽभिमतो न पुनरुपात । न प रतिपरि- दारादिमिरनुभावैराक्षेप्नुमपि शक्यते । तेषां करुणादायपि संभवादिति कटेन कल्पनीयः। प्रतिकूलविभावादिग्रहः । प्रकृतरसादेः प्रतिकूलो यो रसादिस्खद्विभावानु- भावग्यभिचारिणां प्रहः । तत्र पाशविभाषष्पभिधारिणोमहो यया- 'प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुप प्रिये शुप्यन्त्यनान्यमृतमिव ते सिश्चतु पचः। विधान सौरपानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ।' मन्त्र प्रकृते शारे प्रतिकूलस्य शान्तस्य प्रकाश्यमानानित्यतारूपो विभाव एतत्प्रकाशितो निवेदरूपो व्यभिचारी च स्फुटमेव गृह्यते। सारशानुभावग्रहो यथा- 'णी भरमणम्मि लोमणवहम्मि पडिए गुरूण मन्सम्मि। सभलपरिहारहिमा घणगमणं पेभ महह वह ॥' अग्र ल्याजादिकं विना धनगमन सकलपरिहारश शान्तानुभावन प प्याज प्रतिपादिव इति शुमारस्य प्रकृतस्य विच्छित्ति । इन्धनापानयनग्याजेन संभोगार्थ वनगमन यधुष्यते सदा म शान्तानुभावग्रहः। पुन पुनदीतिरजरसादिविषया दोपः । अमिनस्तु सा महामारवादी शान्तादेरियन चैरस्थमावहति । उदाहरणं कुमारसंमये-'भय मोहपरा. रण्येन सानुमाया रस्यायनुमावाब राबन्दे । 'निमृतरमणे लोचनपये पविवे मुरणा परिभवाकारमाह-परिहरतीत्यादि। रतिपियाभिलाष । मदिरनिरिणम् । उनी हिनचि । परिवर्तन पापरित्तिः । अत्र विभाव' मष्टाम्प । छोऽप्येवमावार।' शरणचन्द्रिका १ 'प्रमाद रति । मानवती मालती प्रति मापासेसमुचिता हे मिरे, प्रसाद वर्मम । प्रसन्ना मरेस । मुरल प्रारय । रूप को सराभमातिर वर पणि शुभ. सामान्य ममाहाने सिप सौरपानां निपानमाकर मुरधामभिमुग मार । मुग्रे विकरदिवे, गलरूपो रिप प्रत्येनु पनि प्रमः । मोरया हरियारो पर्व मन्यो। तप शारमतिम शानस मरी. ग्लशहरन्दिप्रसर भभूवरमो प्रसर के ri को भोपनमार्ग पर सी साल यस परहारे हागेप सायाभूना रहन मा पनगमन. गदी मनांदवनगमनसम्परयो सानुमान मा. नानदनारियाजोपनिरपे तुम दोपहरपश्मिसेर १. पन्हातारा स्वयोन मोर मुमारिशासचि मानायर ·काव्यमाला। यणा-'इत्यादिना दीप्तिमानीतोऽपि करुण: 'भय सा पुनरेव-' इत्यादिना पुनः- पुनीति नीतः । उपभुक्तो हि पुनरुपमुग्यमानः परिम्लानस्तबकवद्वरस्याय करपते । अशाण्डेऽनवसरे प्रधनम् । यथा येणीसंहारे द्वितीयेऽङ्केऽनेकशीरसंक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । छेदो यथा धीरचरिते राघवमार्गवयोरविच्छिन्नप्रसरतया प्रवृत्ते वीररसे 'कष्णमोक्षणाय यामि' इति राघवस्योकी । भकाण्डे हि तया धचनं व्याजेन निर्गमं प्रतिपादयवीरवाभावे पर्यवस्यति । अङ्गस्यातिविस्तृतिरप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णनम् । यथा हयग्रीववधे हय. प्रीवस्य । यद्यपि प्रतिनायकवर्णन नायकस्यैवोरकर्षे पर्यवस्थति तथाप्यतिशयित प्रधानतिरोधायकतया दोपपदवीमवतरति । अगिनः प्रधानखाननुसंधानम् । यथा रमावल्यां चतुर्भे याभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। प्रकृतीना विपर्ययो यप्रकृती यर्णनमनुचितं सम तद्वर्णनम् । प्रकृतयस्ताव. दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याय । अन दिव्यावममत्यकरूपरवमतो न पातालीया. यसंग्रहः । उदाहरणं श्रीमन्महेश्वरादिः । अदिव्यत्वं मत्यैकरूपता । यथा माधवादेः । दिग्यादिप्यस्वरूपता । यथा श्रीकृष्णादेः । विविधा भप्येते चतुर्धा भवन्ति-धीरोदात्तपीरोद्धवीरललितपीरशान्तमेदात् । क्रमेण धीररौद्मा- रशान्तप्रधानस्यमेषां रक्षणाने । श्रीरामभार्गवीकृष्णजीमूतवाहना उदाहर- णानि । एते च प्रत्येकमुचमाधममध्यमभेदाः । अनुकूलादिभेदास्वस्थिरा । अनुकूलादिहि कदाचिदक्षिणादिः संपयते इनि प्रकृतिभेदेन गणनीयाः । इति भिवासु प्रकृतिषु रतिहासशोकायुतान्यदिव्योत्तमप्रकृतिवहिन्येवापि वर्णनी- यानि । किंतु रतिः संमोगहाररूरा उत्तमदिग्यविषया न वर्णनीया । वर्णने रियोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम् । फोधं प्रभो संहर संहरेति याद्विरः रो मरवां चरन्ति । वायरस पद्विभवनेत्रजन्मा भसावशेष मदनं चकार ।' इस्यापुरुषकुट्यादियसिंतः समः फछदः शोघो नाकपातालगमनसमुमो. छनादायुपाहर दिग्येष्वेव वर्णनीयः । थदिव्येषु तु यावदेव महरकर्म सोकप्रमिदमुचितं या सापदेवोपनियन्धनीयम् । अधिकं हि निकायमानम. मध्यप्रतिभासनया रामादिवरमयतिठायमित्याधुपदेशेन पर्यपस्येत् । दिग्पादिग्येपु मध्ये । सकलपरिहारया वनगमनमेपेच्छति वधू ।' [पति या मानव्य इति मुनाम ! संमोगशुझाररूपेति । संभोगयुम्बनादिनादिः । न खन्यो- 'उममम्पमापम.

·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २६७ पुनरुभयोरप्युचितं वर्णनीयम् । एवमुक्तस्याचित्यस्य दिग्यादीनामिवोत्तमादी. नामप्यन्यथावर्णनं प्रकृतिविपर्ययः। मामघ्रणाचित्यलानेऽप्येवम् । तयथा- तत्रभवन्भगवमित्युत्तमेनैव प्रयोक्तव्यं नाधमेन । उत्तमेनापि मुनिप्रभृतायैव न तु राजादौ । भट्टारकेति न राजादायुत्तमेन किं तु देवादायेव । अन्यथा प्रकृति- विपर्ययापत्तेः । एवं यन देशे काले ययसि जातो वा यपिज्यवहारादिसमुचित तदेव तत्रोपनियद्धम्यम् । अन्यथानियन्धने प्रकृतिविपर्ययः । यया स्वर्गा- मासु मानुपीवेपादिः । रसातलादी मेघादिरिति । अननस्वाभिधानं रसानुपकारकस्य पर्णनम् । यया करमायां नायिकया स्वारमना' च यद्वसन्तवर्णनं तदनाहत्य यन्दिवर्णनस्य राज्ञा मशंसनम् । इंदशा इत्यनेनैतदुक्तं यदेवंविधा अन्येऽप्यनौचित्यहेतमो भवन्ति । यथा नायिकापादमहारादिना नायककोपादिवर्णनमित्यादि । भनौचित्यं तु रसविले. दहेतुः। यदुकं ध्वनिकृता- 'भनौचित्यादते नान्यद्रसभाख कारणम् । औचित्योपनियन्धस्तु रससोपनिपरपरा ॥ इति। इदानीमेपा पांचिरचिददोषरवमपीत्याह- न दोप: स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । संधारिणो न तु रसस्थायिनोरपि । चिदिति यतरविष्टक्षणो नानुमायः । यथा- 'मोरमुल्येन तस्वरा सहभुवा प्यायतमाना हिया तम्तयन्धुपध्मनस्य पचनताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाने वरमाचसाध्यसरसा गौरी नये संगमे संरोहरपुलका हरेण हसतारिष्टा शिरापास्तु या.' भारमुक्पशावासहसा प्रसरणादिरूपोऽनुभावो मारमुग्यमसंदिग्ध प्रति- पादमिनीटे । मयादिसापारणावात् । अत एप न्यावलोकनादिकमपि । अनौचिलानुमाराव मागायला तु पनीयेति भावः । महा. रफेति । पामेश्वरेलापीतिसन्देन प्रणम् । एतमाशादायुत्तमेन न बार १. मस्येनेति । नो संगमे इसमरिध मा र सरोकारो मामा गरी मनिपातु । गदिमीरगमने गमन र. भुमा सहोलमा सामारिकी पाकिस्मन माना परापमाना। पुनमस्टेमसालोमिनपुरानस कचनेराभिमुगद मंगाई FT पर मारोगी सामगरसो परमो दाग देवमोगरम समरको बापता न दोष | REVT नुगमोन टपामार र 'पुर- रसारमारमेर सदनोnehRE'नन्दि ·२६८ काव्यमाला 'दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभापिगि स्फारितं संश्लिष्यत्यरणं गृहीतवसने कोपाञ्चितचूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्बुपूर्वेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चयतुरं जातागसि प्रेयसि ।' इत्यत्र पीढादीनि विवलितरवादिभिरनुभावैरपनिवनलेव रसिकशिरोमणिर- मरुककविरोत्सुक्यं खशब्देनैवोपात्तवान् । दोषत्वाभावबीजमुक्तं प्राक् । इदं स्ववधेयम् --रवरादीनां भयादिसाधारण्येऽप्योत्सुक्यादिना स्वकारणेन विशिष्य. माणास्ता एवासाधारण्यमासाद्यौत्सुक्यादिव्यजयन्तीत्यास्वादोदयः । न तु भन्दादेव तत्प्रतिपत्या । व्यभिचार्यादीनी वाच्यत्वासहत्वव्युत्पादनार। अत एवात्र न वैययमपि । विशेपणत्वेनोपयोगात् । 'दूरादुष्सुकं' इत्यादौ तु शब्दमहिना विशिष्टस्यैवानुभावस्य कल्पनमिति ततोऽभिव्यक्तिरिति । एवं च व्यवस्थिते शब्देन तदुपस्थिति विना न तदनुभावस्थासाधारण्यम्, न च तेन विनाभिव्यक्तिः, म चाभिव्यक्ति विनास्वादसंभवः, न च तेन विना भावमध्यः प्रवेशः, न च तमन्तरेण तथा कीर्तन युक्तमिति भावस्योरकीर्तनमप्येताशस्य व्यभिचारिणि शब्दावाच्यताया दोपवा मायं साधयतीति युक्तमुपश्यामः । संचार्यादेविरुद्धस्स पाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ १५ ॥ प्रकृतविरुद्ध व्यभिचायांदि वाध्यत्वेनोच्यते तदा दूरे दोपत्वम् । प्रत्युत प्रकृतरसपरिपोपकतया गुणत्वम् । तत्र पभिचारिणो यथा-'काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं-' इत्यादी । अन चतुर्यु पादेषु पूर्वमागप्रतिपाद्यानां शमाहाना वितर्कमतिशङ्कारतीनामुत्तरभागप्रतिपादाभिरमिलापानभूनामिरी- रसुक्यस्मृत्ति देन्यचिन्तामितिरस्कारपुर.सरं चिन्तायामेय पर्यवसानमिति भाव. शवलतापरिपोपकरवाद्गुणस्वम् । 'पाण्डक्षामं यदनं हदयं सरसं तवालसं प धपुः । आयेदयति नितान्तं क्षेनियरोगं सखि इदन्तः ॥' खधमेन । उत्तमेन तु देवादी वाच्यं न तु मुनिप्रमृताविति सेयम् । अन्यमा वृत्ति- विरोधाद । भसाधारणस्योत्सुक्यगमकस्यानुभावस्थामावे शम्देन तदुपादानमस्या- साइननकमिति प्रमं निवारमितुमाह-इदं त्विति । एवं प्रति व्यभिचारिप्पोत्सु- फ्यादे मशीर्वनमेवार्थाच्छन्दवाच्यताया दोषत्वामावं गमयतीत्याइ-~पयं चेति । म्यवस्थित सनन्तरं सासादजनकराये इति शेप । तया फोननं व्यभिचारिमध्य- १. पूर्व पाम्यावन्. २. 'पाण्डसामनिला हे सरि, व पाण्डशा बदन सरसमारस साहित निचय भरममासमायुकं वपुश हल हदममध्ये नितानामन्य धेवियरोग. मारपदीयन.शेत्रियो देहानरविधिसमाप्योरोग । 'त्रियः परदेोषे विकरमः' नेपानारामचरीरम्यारितीमारनारयन्ये । 'सैविय क्षेत्रपणे परदारीचा परिमारामायरोगेष जाप'th विधः' स्थाहरणपन्द्रियासोर ·७.उल्लासः] काव्यप्रदीपः। 18 इत्यत्र पाण्डुत्वादीनां रोगानुभावतया विरुद्धरवेऽपि विप्रलम्भशारे समा. रोपादाभावप्रास्या दोपवाभाव इति ध्वनिकारः। तदयुक्तम् । तेषामुभयसा- धारण्याविरोधस्यवासिद्धः । विभावस्य यथा- 'सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः। किं तु मत्ताननापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥' अन पूर्वार्धे शृङ्गारस्य परार्धे शान्तस विभावः । अनयोविरोधेऽपि पूर्वाधस्य. बाध्यस्वेनैवोक्तत्वास दोपत्वम् । मत्युत शान्तपरिपोपाद्गुणत्वम् । एवं पत्र प्रतीयते-सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तत्सौकर्यार्थमुपादेयाः जीवितं चातिम रमिति किं कृतं तेपामुपादेयत्वम् । अतो रम्यत्वेऽपि निष्फला एता इति । नन्वेवं पूर्वार्धप्रतिपाद्यस्य बाध्यत्वेऽपि मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्ग्रेत्यनेन विरोधो न परिहृतः । न च तत्र न शृङ्गारप्रतीतिरिति वक्तुं शक्यम् । तदुपादानवैयर्य- महादिति चेत्, न । तत्र रसाप्रतीतेः । तयक्षकानुभावाधप्रत्ययात् । कथं तर्हि तदुपादानमिति चेत्, शान्तपरिपोपकार्थमेवेति ग्रूमः । स एव कथमिति चेत्, जीवितस्यातिभद्गुरवप्रतीतेः । सापि कुत इति चेत्, जीवितादप्यधिकमपाङ्गस्या- स्थैर्य सकलजनप्रसिद्धम् । अतस्तथाविधमगुरस्यापागस्योपमानरवेनोपादानात् । तदेतदुक्तं जीवितादप्यधिकमपाङ्गस्यास्थिरस्वमिति प्रसिद्ध भगुरोपमानतयोपा शाम्तमेव पुष्णातीति । केचित्तु प्रसिद्धमगुरस्य साधयेण जीवितोपमानतयोपात्तमिति तयाचक्षते । ध्वनिकारस्तु-भवत्येवान शङ्कारप्रतीतिः परंतु तया गुडजिहिकान्यायेनोन्मुखीकृ. स्यबिनेयाः शान्तरसे निवेश्यन्त इत्यदोपता। यद्वा काव्यशोभानिमित्तमेव तदुपा- दानादोपाभावः । नहि विना शृङ्गारेण काव्यशोभेति समादधे । तन्नातिमनो- रमम् । शृङ्गारप्रतीत्युपगमेऽपि शृङ्गारशान्तयोनरन्तयोमायेन प्रथमसमाधेर- संभवात् । द्विनीयसमाधिरपि तदा स्याद्यदि रसान्तरयोगेन चारहवं नानुभूयेत । भवस्वेवम् । किं च रसमात्रेण चारस्वमित्यपि न शक्यते वक्तुं प्रागेव शृङ्गारमात्रे- णेति । यतचित्रकाव्येऽलंकारादेव चारुवप्रत्ययः । तस्मादव शान्तरसादनुमास. मात्रेणैवाचारुत्वसंभयानोत्तरोऽपि समाधिरिति । गतत्वेन कीर्तनम् । प्रसिद्ध भगुरेति । प्रसिद्धमतो भकुरोपमानतया भर च तदुपमानं च तत्तयोपात्तं बोधितमपानरूपमपमानमित्यर्थ । केचित्त्विति । इति प्रसिद्ध अतः प्रसिद्धभगुरवसायगावला भारस्य चीवितस्पोपमाला- योपात्तमिति योजना । 'प्रसिद्धभहर' इति पाठे प्रसिद्धा भगुरोपमानता दत्तये- त्यर्थः । आहूतापीति बहुशः परिभाषितापीयन्वयः । आश्लेष आलिङ्गनमतिसानिध्यं १. 'सत्यमिति । मत्तामनाया अपाङ्गमङ्गः कटाक्षतदडोलमस्थिरम् । तथा च रामादीना रमणीयतेऽपि जीवितस्य भङ्गुरतया तत्वापेक्षाणामनुपादेयत्वमेवेति गृहार- बाधेन शान्ते पर्यवसानमिति न विरोधः। इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः.

·२७० काव्यमाला। मविरोधोपायान्तरमाह--- आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तये तु यो रसः॥१६॥ यो रस इत्या विरुद्ध इत्यनुपश्यते । रसानां विरोधो वैधा-समानाधि- करणतया नैरन्तर्येण चेति । तत्र वीरभयानकयोरैकाधिकरण्येन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको वर्णनीयः । तथा सनि दूरे तस्य दोपत्वं प्रत्युत वीरपरिपोषः। यथा मम- 'याहूतापि पदं ददाति न पुरो न प्राधितापीक्षते साकृतं परिमापितापि बहुशः किंचिन्न चामापते । आशियापि न संमुखानि रचयत्यङ्गानि मूढाशया कोपोद्रेश्वशंवदेव तरणी घेणी यदीयद्विपाम् ॥' न चाय झारमयानकयोरपि विरोधः । वक्ष्यमाणक्रमेण द्वयोरप्यन्याग- स्वायधिकरणवाच्च । यद्यप्याययभेदेनैव एकाथ्यावपि वीरभयानको कचिद- नुभूयेते तयापि न तथा वयेते इति भिवाश्रयतयैव निवेशनीयौ । एवमन्ये- पामप्यूसम् । यस्य तु येन रसेन नैरन्तर्येण विरोधः सोऽविरोधिना रसान्त- रेणान्तरितो नियन्यः । यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतमहो वादिनम्' इत्यनेनाद्भुतमन्तनिवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारो निवद्धः। न केवलं प्रबन्ध एवं रसान्तरव्यवधिना विराधनिवृत्तिः किं वेकसिपि धाये । यथा- 'भूरेणुदिग्धासवपारिजातमारारजोरञ्जितबाहुमध्या.। गाढं शिवाभिः परिरम्यमाणान्सुरागनालिष्टभुजान्तरालाः ॥' च। महानि मुखादीनि हस्त्यादीनि सेनामानि च । मूह किंकर्तव्यताविमूह आश. योऽन्त करण यस्याः सा । एकप भयादन्यत्र कोपात् । वक्ष्यमाणेति । 'अलि- महत्वमाप्ती यौ' इत्यादिनेत्यर्थः । व्यधिकरणत्यावेति । क्षारस्प राजगत. खाद्यस्य सेनागतत्वादिति भावः । एकाथयावपीति । ब्राह्मणेन सह युद्धप्रस. २. 'भरेषुदिग्धानिति । युद्ध पविना बीरा देवत्वलामेन विमानपर्यतरे निषष्मा सन्तलदानी स्नानामप्सरसामलीभिनिर्दिश्यमानान्दर्यमानान्स्वदेहान् रणपतिता. नयाल्पविष्टतयाचयारिष्टया अपश्य हिसन्वयरतृतीयश्टोरेन । कौतुम्हेतुगर्मागि अमे। कनक विशेषणान्याह-भूरेश्वियादि । भूसंगन्धिरेणुना म्यासान् । नाना पारिजास मालाना रजोभि परागर्वासितानि मुरमीकतानि बाहोर्मध्यान्यन्तरालानि येषां ते। विवामिः टीभिटमानिसमानान्स देहान् । सराङ्गनामिरप्सरोभिरामिट मुजयो रनराल रशे देवासोणित सरुधिर कम्यभुजा मामादानां सगाना सुरद्रि पपरीयमानान्स्वदेहान् । पन्दनवारिसे मुगन्धिमिः परताप्रमूनेईले पहरीः सविता राः । एनिस्वदेोमुराशनानगानयोरीमत्सहारयोर्मध्ये वीरस प्रवेशार विरोएयुहारमचन्द्रिक संडेन , ·७ उल्लास: काव्यप्रदीपः। २७१ सशोणितः अन्यभुना स्फुरद्भिः पक्षः खगानामुपवीज्यमानान् । संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यतले निषण्णाः कुद्दलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानांचलनाङ्गुलीभिवारा स्वदेहान्पतितानपश्यन् ।' अन्न विशिष्टस्य वीरस्य कर्तु. सर्ववाक्यान्वयित्वेन विमानाधिरोहणादिना मध्य उत्साहमतीनेभिरमारयोरविरोधः। यद्यप्यत्र वीर एवं प्रधानम् भन्यो । सद्यभिचारिणाविति न विरोधस्तथाप्येवमप्यविरोधः संभवनीत्युदाहृतम् । अविरोधे हेत्वन्तरमाह-- सर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाप्यविवक्षितः । अङ्गिन्यगत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ १७ ।। - तत्र सर्यमाणवेनाविरोधो यथा- 'अयं स रमनोकी पीनवनविमर्दनः । नाभ्यूरजघनस्पर्शी नीवीविस्टेसनः करः ॥' समरभुवि निपतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोक्य तद्वधूनामिदं वचनम् । तथा च शृङ्गारागमपि पूर्वावस्थामर्यमाणतयोद्दीपनविभावत्वेन करुणपरिपोपिकेल्य- दोपः। साम्यविवक्षया यथा- 'देन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोदिन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवश्वा जातस्मुनिभिरम्यवलोकितानि ।' पाटनं खण्डनम् । प्रसवजनितातिबुभुक्षावशेन निजापत्यमेव भोक्तुमारभ. माणायै सिंहबच्चे परमदयालुं जिनं तद्रक्षार्थ स्वशरीरदायकं प्रतीयमुक्तिः। शादावित्यर्थ । अत्र विशिष्टस्येति । वीरशब्दमात्राद्वीररसाप्रतीतावपि विमा- नेति कुतूहलेति च विशेषणयोगात्तत्प्रतीतिरिति भावः । तदाह-विमानेति। अन्यौ वीभत्सतारौ । तथा चाहिन्यजत्वान विरोध इत्यर्थ । चाटुके राजस्तुती । १. 'व्याख्यात प्राक् । अत्र सर्यमाण रहारस्य करुणोद्दीपरतया तदङ्गवान विरोधः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'दन्वेति । अपत्य प्रसूय तदेव भोछमुघताये सिम तदपत्यद यया स्वाझमर्पितवनं जिन प्रति कस्यचिदुधिरियम् । हे जिन, भवतः शरीरे रके रबिरे मनो यस्यास्तथाभूतयैवानुरक्तमनसा मृगराजस्य सिंहस्य वध्यैव भृगजावीयराजकाचा दन्तक्षतानि करनै खैविपाटितानि विदारितानि च दचान्यर्पितानि नातसहैवयमस्येवविधा भूयास्मेति भाताभिलापैर्मुनिभिरष्यवलोकिवानीवन्वयः कीदृशे शरीरे। परित्राणहर्षात्प्रोद्विचा उद्गताः सान्दा पुलका रोमाचा यत्र एवभूते । पक्षे अनुरागाचयाभूते । भत्र दयावीरस्यानुभावविशेष हार उपमानमावेनाइन् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप:

·२७२ काव्यमाला। भत्र दयावीरस्यानुभावविशेपे शृङ्गार उपमानभावनाङ्गम् । न चात्र दयापि विस्मयोपकारकत्वेनाङ्गम् । चौद्धानां स्वाभाविकदयाशीलन विस्मयाजन- करवात्। एकत्रागिनि विरद्धयोरङ्गवं द्विधा-तुल्यकक्षतयाङ्गाङ्गिभावेन वा साक्षा- परस्याङ्गभावमासाद्य वा । तत्रायेनाविरोधो यथा- 'झामन्त्यः क्षतकोमलाइलिगलद्रकैः सदर्भाः स्थलीः पादः पातितयावकरिव गलद्वाप्पाम्बुधौताननाः । भीत्या भतृकरावर म्बितकरास्वरिनार्योऽधुना दावाप्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ॥' भत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तार करणारायुभावपि साक्षादामिति तग्निवाहणकन्याकुल योस्तयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटयोः सहजतो विरो- धोऽपि न दोपाय । यथा- 'एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । एवमाशाग्रहमत कीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ॥' इत्याग्न प्रधाने श्रीटायामनभावेन भावाभावयोरपि न विरोधः। एहीति कोटन्ति गच्छेति क्रीडन्तीति प्रकारेणोभयोरपि प्रकारवेन तमाशवात् । वस्माद्विधेययोरेव विरोधो दोपाय न स्वन्यमानयोरपीति परमार्थः । प्रकृतो. दाहरणे च 'पुनरप्युपद्विवाहा इव' इत्युरप्रेक्षा । तेन गच्छेतिवरप्रतापे द्वयोरपि साक्षादेवागरवम् । सादशोऽयं प्रभावो येनासा पुनर्विवाह उत्प्रेक्ष्यत इति प्रतीतिपर्यवसानात् । तयो करुणारयो । शान्दन्यायेनाप्य विरोधमुदाहरति-एहीति। विधेययोरे- वेति प्राधान्येन प्रतिपाद्यमानयो अनूद्यमानयोतया प्रतिपादयोः। अदमवधे. १. 'कामन्य इति । राजान प्रति बजेति। हे राजन्, अधुना स्वदेरिनार्यों भीत्या भयेन मनरेवालम्बिताः करा याभिस्तादृश्यो भूत्वा दावाग्नि परित समन्नतो भ्रमन्ति। पलायने प्यम्युत्पतेः। उत्मेशते-पुनरप्युपन् जायमानो विवाहो पासां ताइवेति । तानि मनकर हीत्वाने परितो धमाद बीदरमः।दनांकुर ताम्म' कोमलालम्पो गडदः येषां से पारः सदमी म्पलीररण्यप्रदेशान् कामन्त्यो सहयन्य । पातितो यारको धारमो देषु तथाभूततिवेल्युत्नेशा विवाहोटोशममधनाय । एवं सदर्भा त्यपि । तर गडवा पापादनानुनरेन पीतं हालिनमाननं मामा ताः । विवाहेऽपि पुमार सुनियाभर मभानभू राजविश्यरतिमावे दादपि रडारकर वङ्गमिति म विरोधः। एवाहरदियसप... दीपोत्यादि प्ररेणाशरूपमाप्रारपिमियाचनिनः जीनीयः । अत्र दीकोन्दीधि रीत्या सरेश प्रधानमन्त्रीमन्वयादागमन गमनापन विरोषागुशारणपन्द्रिधर्मर ·७ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २७३ अगानिभावेन पराङ्गतया भविरोधो यथा- "क्षिप्तो हस्तादलग्नः प्रसममभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन्केशेवपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । मालिङ्गन्योऽवधून स्त्रिपुरयुवतिभिः सासनेग्रोरपलाभिः कामीवापराधः स दहतु दुरितं गांभवो वः शरामिः ॥' अन त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽहं तस्य तु झारः । नम्वेवं करणस्य प्राधान्ये तत्रैव विश्रान्तेरुभयोरङ्गवासंभवे कथमुदाहरणस्वमिति न वाच्यम् । शूद्वारापेक्षया हि तस्य प्राधान्येऽपि न तत्रैव विश्रान्तिरिति तस्यापि प्रभाव प्रत्यङ्गतैव । यतो यथा पूर्व कामुकः करालम्बादिकमकात्तिथा संप्रति शरामिरित्युपमानतया शृङ्गारपरिपोपितेन करुणेन प्रभावातिशय एव प्रकर्ष. मानीयते। न चाङ्गाङ्गस्य कथमगरवमिति वाच्यम् । तदुपकृतस्याङ्गस्योपकारवि- शेषाधायकतया तस्याप्युपकाररवात् । यदुक्तम्- 'गुणः कृतारमसंस्कारः प्रधान प्रतिपद्यते । प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते ॥' इति । ननु प्राक्प्रतिपादितरूपवेद्यान्तरसंपर्कशून्यरसस्य न रसान्तरेण विरोधी नाप्यङ्गाङ्गिभाव इत्यसंवद्धमेवैतत्सर्यमिति चेत्, न । रसशब्देनान प्रकरणे स्थायिभावस्याभिधानात् रस्यत इति व्युत्पत्तेः॥ इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे दोपदर्शनो नाम सप्तम उल्लासः ॥ . यम्-रसाना विरोध आश्रयैक्येन तथालम्वनैक्येन क्वचिन्नरन्तर्येणेति प्रेधा । तत्रालम्बनैक्येन वीरवारयोर्हास्यरौद्रबीभत्सैः संभोगस्यालम्बनाश्रयैक्याभ्याम् । एवं वीरकरुणरौदैविप्रलम्भस्य ताभ्याम् । वीरमयानकयो रन्तर्यविभावैक्याभ्या तथा झारशान्तयोस्वाभ्यां विरोध इति । एवं वीरस्याद्भुतरौद्राभ्यां सर्वथैवावि- रोधः । *ारस्यागुतेन भयानकस्य च वीभत्सेन तथैव । झारवीरयोस्त्वालम्ब. नैक्ये विरोधात्तद्भेदादविरोध इति । इति श्रीमत्तत्सदुपाख्यरामचद्रभट्टसूरिवरसूनुवै. यनाथभकृताया प्रदीपप्रभाया सप्तम उल्लास.॥ १. क्षिप्त इति । अमरुककवेरिदं पद्यम् । स त्रिपुरदाहकालीनः शुभुसंबन्धी शरा. निर्वाणाग्निों युष्माकं दुरित पापं दहत्वित्यन्वय । सका। य आपराधोऽव्यवहितापराधः कामीव हस्तयोरबलमा सन् साने भनुस हिते नेत्रोत्पले यासा साभित्रिपुरयुवतिभिः क्षिप्तः प्रक्षिप्त । तथा प्रसभ बलादकान्त वमप्रान्तमाइदानो गृहनभिइतस्ताडित केशेषु गृहन्नपास्तः । कामिनापि चुम्बनाय केशग्रहात् । चरणयोनिपतितः संभ्रमेण भयेनादरेण च नेक्षितः । तथा आलिङ्गनवधूनः । क्षिप्त इत्यधः । अत्र यथा पूर्व कामुक करालम्बनादिकमकार्षीतथा संप्रति शराग्निरित्युपमानतया शृङ्गारपरिपोपिदेन करणेन भगवतः शंभोः प्रभावातिशय एव प्रकर्षमानीयत इत्यनवयम् ' इत्युदाहरणचन्द्रिदासक्षेपः तथा ·२७४ काव्यमाला। अष्टम उल्लासः। एवं दोपे निरूपिते गुणालंकारी प्राप्तावसरी तयोर्गुणस्यान्तरगतया प्राथम्यम्। विप्रतिपद्यन्ते तु,केचिद्गुणालंकारयो दे । किं च सामान्यतो लक्षिते विशेपल- क्षणमुचितमिति कारिकायेन तयोः स्वरूपदर्शनमुखेन लक्षणं दर्शयमेव मेदकमाह- ये रससाङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्पहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥१॥ भगिनः शरीरेवारमवस्काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य धर्माः साक्षात्तदाश्रिता इत्यर्थः । अचलस्थितय इत्यपृथस्थितयः । अव्यभिचारिस्थिवय इति यावत् । भन्यभिचारश्च रसेन तदुपकारेण वा । तेन रसं विना ये नावतिष्ठन्ते भव- तिष्ठमानाश्वावश्यं रसमुपवन्तीत्यर्थः । अत एवानयोर्यतिरेकमलंकारे वक्ष्यति। एवं प रसस्योत्कर्षहेतुस्ये सति रसधर्मवं, तथारवे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वं, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकरवं चेति लक्षणप्रयं गुणानां द्रष्टव्यम् । अलंकार- मात्रभेदकत्वं तु सत्यन्तभागविमुक्तमिदमेव ग्राह्यम् । अन्यथा विशेषणवै. ययात् । चण्डीदासस्तु-रसधर्ममात्रं रक्षणं, उत्कर्षहेतुत्वं गुणशब्दप्रवृत्ति. बीजम्' इत्याह । तदयुक्तम् । शृङ्गारवादी धर्मेऽतिव्याप्तेः । ननु रसधर्मत्वमे- पामसिद्धम् । कथमन्यथा नीरसेऽपि सुकुमारादिवर्णशालिनि मधुरादिव्यवहार, रसवत्यपि इंटरवर्णाभावपस्यमधुरादिव्यवहार इति । उच्यते-शौर्यादयस्ताव- दारमन एव धर्मा इत्य विवादम् । दृश्यते तु चिदरेऽप्याकारमहावादियोगिनि शूरव्यवहारा, शूरेऽप्याकारराघवादियोगिन्यमूरत्वम्यवहार । तरकस हेतोः। भय कचिच्छूरव्यवहार विपये विततातिदर्शनादाकार एवास्प शूर इत्यौपचारि- कव्यवहाराचाभियुधानामाकार एवैतादशः शूरपदवाच्य इति विपर्यासाद्दूरद- शिनस्तया व्यवहरन्ति । सत्यशास्तु कचिदुपचारत इति वक्तव्यम् । हन्तयं मधुरादिरसयोगिनि सुकुमारादिवर्णयुके मधुरादिव्यवहाराद्वर्ण एवायं मधुरादि. रियौपचारिकव्यपदेशाधाभियुधानां वर्ण एवनाशो माधुर्यमागिति विपर्यया. इसपर्यन्तापगाहिबुद्धिविधुरा व्यवहरन्ति । तपारोचिनस्तु इचिदुपधारादिति अन्तरगतयेति । रसधर्मतयेत्यर्थः । विप्रतिपद्यन्त इति । रसोत्कर्षकत्वा. रिशेषादिलर्थ । तर्हि भेदमतिपादनाय रसपर्मत्वमेव वाच्य न तु रसोरस्पकत्व. मपि । तस्यारंवारसाधारण्यात्, मत आह--किं चेति ! सादर्शनमुधेन भेदकमाइसन्दयः । सक्षणस्योचान्यायेनावश्यकत्वात्तदयं रसोत्कर्षकत्वमवश्यं पा- प्यम् । अन्यया कारवादावतिघ्याप्तेः । अतो रक्षणेन रसधर्मस्वरूपस्वावगती भेदसापि सिद्धिरिति भावः । अचलेखस्यो कार्यद्वयपरत्वे गमकमाइ-अत ए. येति । अनयोरिति रसतदुपकाराविनामावयो । नन्वेवं सति रसोत्तपत्ये सति । रमधमत्वनिलेतावतेव लक्षाविभाववढेलादि व्यय मित्यारानुराह-एवं घेति ।

·८ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। तुल्यमेतत् । ननु शोनांदेरास्मत्तित्ववन्मधुरत्वादीनां रसवृत्तिरवव्यवस्थितावेवं स्यात् । सैव स्वसिद्धा विनिगमकाभावादिति चेत्, मैवम् । भवत्येव विनिगम- काभावो यदि क्या वर्णमात्राधया गुणाः स्वीकतुं शक्यन्ते । न वेवम् । अविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमात् । तथा च रसमात्रवृत्तित्वे लाघवम् । वर्णरधनोमयवृत्तिरवे तु गौरवम् । पतश्चैवमत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वणादिभिर्यज्यन्त इत्येव सम्यक् । व्याकरवं चैषां यथा तथोदाह- रिप्यत इति प्रसङ्गशका । उपकुर्वन्ति ते सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातचित् । हरादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥२॥ अङ्गिनो रसस्याङ्गभूतौ शब्दार्थों तवारेण तदतिशयाधानमुखेन ये धर्मा रसमुपकुर्वन्ति तेऽलंकाराः। तत्र शब्दद्वारेणानुप्रासादयः अर्थद्वारेणोपमादयः । यथा कण्ठायगोत्कर्षद्वारेण शरीरिणोऽप्युपकारका हारादयः । सन्तमिति यत्र रसस्य संभवस्तत्र तमुपकुर्यन्ति । यत्र तस्यासंभवतयोक्तिवैविध्यमानपर्ययसिता इति भावः । जातुचिनतु नियमैन । तथा च सन्तमपि रसं कचिखोपकुर्वन्ती- त्यर्थः । एतावता रसावृत्तित्वं चलस्थितित्वं च दर्शितम् । तथा च रसोपकारकरवे सति वदवृत्तिरवं, तथास्वे सति रसव्यभिचारित्वं, भनियमेन रसोपकारकरवं चेति सामान्यलक्षणत्रयमलंकाराणाम् । गुणमात्रभेदकं तु सत्यन्तभागरहितं तद्वेदितव्यम् । अन्यथा प्यर्थविशेषणवात् । तत्र शब्दद्वारेण रसोपकारकत्वं यथा- अपसारय धनसारं कुरु हार दूर एवं किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति पदति दिवानिशं वाला ।' भर रेफानुप्रासः पादमलंकुभारमुपकरोति । रेफस मारण्यक्ष- कत्वात्। वथा च लक्षणमेदाप यर्यमिति भावः । विनिगमकेति । पित्तद्वतिस्पकार्यस वर्णगतमाधुर्येणाप्युए मधुरो वर्ण इति व्यवहाराचेति भावः । गौरवमिति । इदमुपलक्षणम् । वर्णगतमाधुर्यस्य द्वतिहेतुत्वे नीरसेऽपि सदनुभवापत्तिःमतो रस- स्थापि तदेतत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् । मन्मवे तु रसगतमेव माधुर्यवर्णनव्यमि- स्यक (1) इतिहेतुरिति लाघवम् । किं च द्वतितारतम्यस्य करणादिषु दर्शनान्माधु- यस्यापि सद्घतोसवाच्यम् । न च वर्णगते तसिंसदक्तुं शक्यमिति रसधर्मतवेषामु. विवेत्यपि मम् । यतवमिसनन्तरमत इति शेषः । एतावतेति। सन्तमियनेन रसाभावेऽपि संभवकथनादाय जानुचिदित्यनेनान्यं दर्शितमित्यर्थः । इहापि पूर्वोच- रीत्या लक्षणत्रयपरतामाह-तथा चेति । भाद्वारेणेसनैन रमापतित्वलाभः । १. भसारयेति । है भालि, पनसारे करमरसारय दूरीकुरु । र दूर पहा । अमलनिति वीप्सया रगातिशयः सम्यते बाहरणपन्द्रियसशेर.

·२७६ काव्यमाला। त अर्थद्वारेण यया- 'मनोरागस्तीन विषमिव विसपत्यविरतं । प्रमाथी निर्धूमो ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यक्षं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां बातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती ।' भत्र विषमिवेत्यादिरुपमा । सा चार्थमलंकुवाणा रसमुत्कर्पयति । विपमि. वेत्युपमावशेन विसर्पणादेरतिशयप्रात्या विप्रलम्भोरकपात् । रसं विनाप्यलंकारसंभवो यथा-'स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छ-' इत्यादी चिनदे। सत्यपि रसे तदनुपकारकरवं शन्दालंकारस्य यथा-- 'चित चिदि ण दुष्टदि सा गुणेसु सजासु लोहदि विसहदि दिग्गुहेसु । योलम्मि घदि पवाद करण्यन्धे शाणे न टुदि खणं तरणी तरही।" रसोपकारकत्वं शब्दार्थान्यतरोपस्कारद्वारेण विवक्षितम् । भगद्वारेणेत्युक्तः । तेन चन्द्रोदयादाहीप केनातिप्रसन्न इति शेयम् । मनोराग इति । इत इतो मनोरा- गविसर्पणदे राकाशात् भवतीति लशिकाख्या सखी निर्दिष्टा । चित्त इति । "चित्ते विघहते न शुय्यति सा गुणेषु शय्यायो लठति विसर्पति दिमुक्षेत्र । वचने यते प्रतिते याव्ययन्धे ध्याने न उप्पति क्षणं तरुणी तरहो ॥ कान्ताविरहातुर- स्पेयमुफिः। विघटवे स्टसबदा भवति । गुणविषये न वप्पति (बुट्यति) न हीयते । 'मुदि' इति पाठ कथितपदलाप्रसारसम्यगेय । अर्यस्त्वयमेव १. मनोराग इति । स्वक्रिको प्रति मालत्या यमुनि । मापदविपयो मनसो रागोऽपि. रन निरन्तर विषमिव तीन यथा सादेव सिपंति पिविधमरारेण सर्वाङ्गीण संचरति । मत एवं प्रमाथी धोमवारी निघूमो विधुतः संशितः पावक व ज्वलति । गरीयानुग्रहांगो पर व मय दिनस्ति पीस्पतीति विमिनधर्मा मालोपमा भनी तोरितो मनोरागान्मा पार्नु तासादिक न प्रमवति न मोतीम्यर्थ । 'निधूम' इति पाटे विधुन रवि कियाया विशेषाम् ।' दारणचन्द्रिकासोप. २. 'चिसे धमत्यरोति- प्यानेन पुस्पो धन र प्रगस्ना' इति संरगतम् । 'नगोतच वर्ग शिशि प्रसिद्धम् । समाचरटीन्य रसन्ये । गारमेयपरे । गुणेषु न बुध्यति पर्यवमान न प्रामोतीय नदीप सिर । शय्या ठनं ा विसर्प प भाषनया समोरमार RETREE पार पिरमही प्रहः । चने बर्वी भव या।पर रिस्पीभवन वाराने न मुस्पी । सस महामवतीय ।पने बगदेश महाद। उपपिशाम्पत्यप्राशी माणुसारगन्द्रिसमशेर.

·८ उहास: काव्यप्रदीपः। २७७ भवानुमासेन शब्दमायमर्सक्रियते न च सन्नपि कारः । वर्गस्य वयक्ति- फूलस्वात् । भत्र च प्रतिकूलवर्णस्वं न दोषः । प्राकृतस्पोजोगुणप्रधानवादस्य च तदभिध्यक्षकरवादिति कश्चित् । वस्तुवस्तु सत्यपि प्रतिकूलवर्णस्वे रसस्य नानुत्पत्तिरेव अनुभवविरोधात् किं स्वपकर्षमानम् । न पापकृप्टेऽपि विद्यमाने तमिष्टवर्गानुप्रासस्योपकारकतेति सारम् । सत्यपि रसे सदनुपकारकरवमर्यालंकारस्य यया- 'मि कापि गते सरोरुहवने यदानने ताम्यति अन्दरसु अमरेषु वीक्ष्य दयितास पुरः सारसम् । चाहन वियोगिना विसलता नास्वादिता नोज्झिता कण्ठे फेवलमगलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥' अग्रोपमार्थालंकारः । न चासौ प्रकृतस्स झारस्योपकारिका । विप्रसम्म हि जीवनिगमोऽपि धण्यते तदुरकांधायकत्वादिति तनिरोधहेतूपादानमनुचि- तम् प्रत्युत नेहामाये पर्यवस्यति । तदेतदुतम् 'भत्र विसलता जीवं निरो. दुमशक्तेति प्रकृतामनुगुणा उपमा' इति । मशहत्वं चानुचितत्वमिति मात्र । वस्तुतस्तु तदन्यया व्याख्येयम् । विसरता बीवं रोदुमशरयुपमा प्रकृतान- नुगुणा प्रकृते विषयेऽनुगुणरहिता उपमाया भनुगुण यरसादृश्यं तच्छून्या । तस्मादनोपमा नारकारः किं तूप्रेक्षा । न च तस्यामपि तदोपतादवस्थ्यम् । संभावितेनापि सादृश्येन तत्प्रवृत्तेः । न तूपमावद्वस्तुसदैव जीवरोधकरवरूप- तनापि । वचने वर्तते । तामेव चच्मीत्यर्थ । तथा काव्यमपि तद्विषयमेव करोमी- त्यर्थः । ध्याने न विद्यते चेति (१) । अन चेति । प्रतिकूलवर्णत्वस्य दोपत्वे हि रसाभावस्तेन मन्तमपि रस नोपकुर्वन्तीत्यसोदाहरणत्वमसगतमित्याशय । अनाखर- समाह-वस्तुतस्त्विति । प्रतिकूलवर्णत्वे तस्य दोषत्वे । अनुगुणं यत्साह. श्यमिति । जीवनिरोधकरूपमित्यर्थ । तेन ऋजुत्वगलद्वारपिधानादिसादृश्यस- भवेऽपि नासगति । वस्तुसतैवेति । यद्यपि नायं नियम । कीर्ती चन्द्रिको पमाया श्वेतत्वस्यावास्तवत्वात् । तथापि कविसप्रदायसिद्धत्वमेव वस्तुसत्यमिहा- भिप्रेतं बोध्यम् । जीवनिरोधकत्व तु बिसलताया न तयेवि नानुपपत्ति । ननूत्प्रेक्षा- भिवशब्देन सभावनयोच्यते न तु पादश्यमपि । एवं च शब्दानुपात्तस्य सादृश्यस्य १ मित्र इति । सध्याकालीनचकवाकचेष्टावर्णनमिदम् । मित्रे सूर्ये सहदि वापि अगम्यवार्ताके देशे गते सति । सरोरुहवने बद्धानने मुद्रिते भवचने च ताम्यति ग्लायति शोकात्ताप्यमाने च । भ्रमरेषु ऋन्दत्स तारस्वर शब्दायमानेषु रुदत्सु च । दयिताया आसन्न युक्तं सारसपक्षिणं पुरोऽने वीक्ष्य वियोगिना चकवाकेण नावादिता नोज्झिता त्यता । केवल निर्गच्छतो जीवस्यार्गलेच वक्रे निहितेत्यन्वय । मन्त्र वियुक्तदर्शनवत्स युक्तदर्शनस्यापि विरहोईपकत्वानुभयप्रदर्शनम् । अत्र विप्रलम्मे जीवनिरोधोत्पेश अनुप- कारिका । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.

·२७८ काव्यमाला। सादृश्यमपि विपये घुस्प्रेक्षणीयकोटावेवान्तर्भूतं ययोच्यते रोधकमिव निहित- मिति । तहि कथमिदं प्रतोदाहरणमिति चेत् उत्प्रेक्षातो रसातिशयाप्रतीते: प्रत्युत तादृशोप्रेक्षाया उपमोक्तन्यायेनापकपर्यवसानादिति । एप एष गुणा. लंकारविभागो विचारसको मान्यः । तदेवं गुणालंकारयो दे व्यवस्थिते याक- विदुक्तम्-'लौकिकयोर्गुणालंकारयोः शौर्यादिहाराद्योः समवेतरवसयोगि. साम्यां भेदः संभवति । भलौकिकयोमाधुर्याउनुप्रासोपमाद्योरुभयोरपि समवेत. त्वादनुपपनो भेदः । तस्साचयोर्मेदाभिधानं गइलिकाप्रवाहन्मायेन । तथाहि- गडुलिका मेषी काचिदेका केनचिदेतुना पुरो गच्छति इतरास्तु विनैव निमित्त- विचार तामनुगध्दन्ति तथा केनाप्यालंकारिकेण गुणालंकारी केनचिदभिप्रा- येण भिन्नतयोती इतरे तु हेतुविचारं विनय तदनुसारेण तद्भेदं बदन्तीति तदसम्यग्वेदितव्यम् । यदप्युक्त वामनेन-'काव्यशोमा काव्यध्यपहारनिमित्तं कश्चिदतिशयः । तद्धतवो गुणास्तदतिशयहेतवस्वलंकारा इति तयोर्मेंदः' इति । तदप्ययुक्तम् । यतः सोमाहेतवो गुणा इत्युकं तत्र किं सममैर्गुणः काव्यशोभोत्पत्तिहत येनकेनापि । आये पाञ्चालीगौडीया परीतिः कथं काय. स्थारमा । माधुर्याधभावेन समस्तगुणाभावाच्छोमानुत्पत्तेः । अन्त्ये 'भदावन प्रज्वलत्यनिरचः प्राज्यः प्रोद्यदुल सत्येप धूमः।' इत्यादावोजःप्रसादगुणसवा- स्काव्यव्यवहारमसः । नहि मन्मत इव वन्मतेऽपि तद्यवहारेऽलंकारापेक्षा । वेन गुणमात्रेणैव काव्यव्यवहारस्वीकारात् । यदपि सोमातिशयहेतवोऽरंकार इति तदप्ययुक्तम् । 'खर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन घरवर्णिनी। भस्या रदच्छदरसो न्यवरोतितरां सुधाम् । इत्पन पूर्वार्धे विशेपोक्तिः । 'एकगुणहानिकरुपनया दोपगुणदाव्यंकरपना विशेपोक्ति.' इति वामनलक्षणात् । उत्तरार्धे व्यतिरेकः । 'उपमेयस्य गुणातिरे- कत्वं व्यतिरेकः' इति लक्षणात् । एतौ च गुणमनपेक्ष्यैव काग्यव्यवहारहेतुशो- भाजनको । एवमन्यत्राप्यूहाम् । नन्वत्रापि प्रसादादेर्वर्वमानत्वात्कथं गुणानपे- उचे संभावना । अर्गलाया एव तु तद्वाचकपदानन्तरोचरितेनेवशब्देन संभावनोचि. लाशयामाह-उत्प्रेक्षणीयकोटावेवेति । अयमाशय -अर्गलापदमत्र निरोधके लाक्षणिकम् । अन्यथा जीवस्यार्गलेयन्वयायोगात् । तया च जीवस्य निरोधिकेवेत्यर्थप्रतीते । सादृश्यस्य विशेपणतया संभावनान्वयोपपत्तिरिति तदाह- ययोच्यत इत्यादीति । एष एवं रणधर्मवरसाव्यभिचारिततदभावरूप एव । नान्य इति । सवन्धभेदरूपो नेत्यर्थः । समवेतत्वादिति । माधुर्यादिरिवो. १. 'सर्गेति । परवणिनी उत्तमानैद अनेनैव मानुषेणैव देहेन स्वर्गप्राप्तिर्न तु दिव्यदेहेन स्थान विशेष प्राप्तिः । अस्थास्ततोऽप्युत्कृष्टत्वा । तदार असा रदच्छदसाधरस्य रस सुर्मा न्यरोवितरामतिशयेन तिरस्करोतीति । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ।

·८ उहासः] काव्यप्रदीपः। २७९ क्षरवमलकारयो । किं च निर्गुणत्वे कथ स्वायेऽपि काव्यव्यवहार । सगुणव. विशेषणाभावादिति चेत्, अस्त्येवान गुण तथा ज्ञान ध । परतु किंचिगुणव. वस्य शोभाहेतुस्वेऽतिममगात् समस्तगुणवत्र तथा वक्तव्यम् । न चान्न त सा. मम्यम् । तथा च गुणजन्या शोभामनपेक्ष्यैवालकाराभ्या शोमासपत्तिरिति तात्पर्यम् । इदानीं गुणानामलकारभेदे सिद्धे दश विधत्वय्युदासाय तद्भेदमाह- माधुयौज प्रसादाख्यास्त्रयस्त न पुनर्दश । विभागकमेणैपां लक्षणमाह- आहादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥३॥ भालादकस्य यद्यानन्दहेतुस्व तर्हि न शृङ्गारस्यापि तस्यैव सुखात्मत्वेनात जनकत्वात् । आनन्दस्वरूपरव चेत्तर्हि सर्वेषामेव रसानामित्यत माह- दुतिकारणमिति । दुतिश्चेतसो गलितत्वमेव द्वेपादिजन्यकाठिन्याभाव । तथा च यशेन श्रोतुर्निर्मनस्कतेव सरयते तदाहादकत्वस्वरूप माधुर्यमित्यर्थ । यदुक्तम्- 'गलितत्वमिवाहा(स्वादपदण्या हृदये ददत् । माधुर्य नाम सारे प्ररोह गाहते गुण ॥' इति । कासावित्यत आह-शार इति । शृङ्गारपद मभोगपरम् । विप्रलम्मेऽति- पायस्य वक्तव्यत्वात् । भास्करस्तु शास्त्रत्व माधुर्यस्य लक्षणमाहस । तदयु. कम् । भोज प्रसादयोरपि तत्सत्वेनातिव्याप्तेः शन्दनिष्ठावान । तल्कि सभोग एवं माधुर्य नेत्याह- करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । सभोगास्करणे तस्माद्विप्रलम्भे ततोऽपि शान्वेऽतिशयित माधुर्यम् । हावा. देरप्यपगमेनातिदुतिहेतु वात् । इयास्तु विशेप-सभोगविप्रलम्मयोस्तनि- सपसम् । शान्ते तु जुगुप्साद्यन्वयादोजोलेशानुविद्धमिति । दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४॥ दीप्तिस्वरपा या मनसो विस्तृतिय लितरवमिव । तथा च पचास्वलितमिव मनो जायते सदोज इत्यर्थे । फेदमित्यत भाद-वीररसस्थिति । अस्माधिकरणान्तरमाह- वीभत्सरौद्ररसयोस्नस्साधिप क्रमेण तु । पमाघलारस सादृश्यादिम्पस समवेतलादिलय । यदुर मिति । आस्वाद- पदव्या भावादद्वारा । नि सपनमिति । खचार्यद्वतिविरोधिदीप्तिजनस्तया प्रतिपक्षभूत यदोजस्ता हितमित्यर्थ । जुगुप्सेति । तस्सा थीमलस्थापिलादीमत्से चौजसो वक्ष्यमाणत्वात्तदेशसकीर्गनिसर्प । एव पीमसे माधुर्यलेशनरीत्वमा ·२८० काव्यमाला। + - वीराद्वीभरसे ततोऽपि रौद्रे चित्तदीः कार्यायाः सातिशयनयाः कारणमोजः फमेणोत्वर्पयत् । तदेतद्वीररौद्योर्निपतिपक्षं धीमरसे तु माधुर्यलवानुविदमिति विशेषः । प्राधान्येन माधुयाँजसोरेकविधानमत्र प्रकान्तमतों हास्यागुतभयान- केषु न किंचिद्विहितम् । तेपूमयगुणप्राधान्यात् । शुप्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः ॥५॥ व्यामोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। ओजसि गुपकेन्धनामिवन्माधुर्ये स्वच्छशर्करामवादिजलयद्यो गुणोऽन्यद्याप्यं चित्तं झटित्येव रसेन व्यामोति स प्रसादः । करणस्यापि स्वावन्च्यविवक्षया य इति निदेशः । सर्वेषु रसेवाधेयतया सांसु रचनासु व्यङ्ग्यतया स्थित इनि तन्त्रेणाद-सर्वत्र विहितस्थितिरिति । कथं तर्हि तत्ववेदिनामपि शन्दार्थयोर्मधुरादिन्यवहार इत्यत भाह- गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥६॥ गुणवृत्तिरपञ्चारः । आकारे शौर्यस्यैव प्याके सुकुमारवर्णादौ सदुपचार इत्यर्थः । तेषां गुणानाम् । ननूतरक्षणाः श्लेषादयोऽपि दा दुरपयातकुतस्त्रय एव न पुनर्मदुक्ता अपि दशेत्यत आह-- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोपत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७॥ एषु मदुक्तलक्षणेषु माधुर्यादिषु । इदं चोपलक्षणम् । अलंकारध्वन्योरप्यन्त- भावस्य दर्शयिष्यमाणत्वात् । उत्तान्तर्भावादिहेतुत्रयोपादानमप्युपलक्षणम् । चिन्यमानपर्यवसानस्यापि दर्शयिष्यमाणत्वाद । दोपत्यागादिति । दोषा- भावस्वरूपत्वात्तद्यापकतया वा । दोपत्व कुत्रचिदिति । दोषस्वभावस्य गुण- स्वभावत्वानौचित्यात् स्वभावमङ्गमसगात् । तथाहि-लेपस्तन्मते बहूना- सहृदयानुभवसिद्ध झयम् । एवं सति कयमेकैकयनमत आह-प्राधान्येनेति । अन प्रमाणमाह-अत इति । करणस्यापीति । येन गुणेन रसचित्त व्यानोतीति वाच्ये करणभूतस्यापि गुणस्य य इति कर्तृत्वेन निर्देश. । सातच्यवि- वक्षयेत्यर्थे । एवं च माधुर्यारीना नयाणां क्रमेण द्रुतिदीप्तिविश्वासाख्यास्तिनश्चि- तत्तय. कार्या इति कथितम् । गुणाना रसमानधर्मवात्सर्वामु रचनासु चेति वृत्तिग्रन्थासंगतिमाशाह-अयं चेति । व्यङ्ग्यतयेति व्याकत्वसबन्धपरम् । शब्दार्थयोरिति रचनाया अप्युपलक्षणम् । ननूक्तेति । उकं वामनादिभिलक्षणं येषां ते त्योचाः । तानि च वक्ष्यन्ते । तेषा व संग्रहालोकः-'श्लेष. प्रसादः समता माधुर्य मुकुमारता । अर्थव्यकिरदारत्वमोज कान्तिसमाधय. ॥' तद्याप- कतयेति । स दोपाभावो व्यापको यस तत्त्वादिलः। तथा च दोषाभा- ·८ उल्लासः] काव्यप्रदीपः २८१ मपि पदानामेकवद्भासनम् । समाधिरस्वारोहावरोहयो क्रम । स चोत्क- पापकर्पयोरस्यानाधायको विन्यास । उदारत्व विकटाक्षरत्वम् । तच नृत्य- निगरिय पदैयो घटना तत्वम् । प्रसाद ओजोमिनित शैथिल्यम् । सर्वशै- थिल्यस्य दोपत्वात् । तदेतचतुष्टयमोजस्यन्तर्भूतम् । यद्यपि दीप्तिगनकरवरूपे रसनिष्ठ ओजसि नेपामन्तर्भावसमवस्तथापि तस्वीकारेण स्वीक्रियते । तद्य अके गाढबन्धलक्षणे तदन्तर्भाव इत्यर्थ । एवमग्रेऽपि । पृथपदरूप तु माधुर्य भझ्या साक्षादेवोपात्तम् । यथोक्तमाधुर्यध्यक्षकत्वेनासमासस्य विधानात् । वस्यावश्यकत्वमुक्तम् । 'तज्ज्ञापकतया' इति पाठेऽप्ययमेवार्थ पर्यवस्यति । एकव- द्भासनमिति । तत्प्रयो नक सहितयैकनातीयवर्णरचनाविशेयो गाढत्वापरपर्याय इत्यर्थ । यथा-उभी यदि व्योग्नि पृथक्-' इति माघे तृतीयसग । आरोहाच रोहयोर्गाढवन्धत्वशैथिल्ययो । अनयोरेवोत्कर्षापकर्षपदार्थत्वम् । क्रमपदार्थमाह- पैरस्येति । अर्थोद्भटतायामवरोहे वैरस्यात्तत्परिहारेण विन्यास इत्यर्थ । आरो- हानन्तरमवरोहे समाधि । व्युत्क्रमे प्रसाद इत्यन्ये । समाधिर्यथा---'चपद्धजन- मित' इति वेण्याम् । अन हि सचूर्णिवेत्यन्तमारोह । सुयोधनान्त चावरोह । पुनस्तवेसन्त पूर्व ततोऽन्त्य इति । नृत्यद्भिरिवेति । 'खचरणविनिविष्टैनपुरै- नर्तकीना' इत्यादी । ओजोमिश्रितमिति । शैथिल्य प्रधानमोजोगुणभूत तेन तस्याल्पत्वम् । समाधी तु तदाधिक्य शैथिल्यस्य न्यूनत्वमित्यनयोर्मेद् । 'चयदुर' इत्यादी तथादर्शनात् । मतान्तर प्रागुतम् । प्रसादो यथा-'यो य शस्त्र निभर्ति' इत्यादी चेण्याम् । अन हि शैथिल्यस प्राधान्यमाधिस्यात् । गाढाव च शैथिल्यदोषपरिहारार्थमा गुणभूतम् । तदाह-सर्वशेथिल्यस्येति । तदेत. दिति । गाढबन्धतया दीप्तिहेतुत्वात् । 'गुम्फ उद्धत ओजसि' इति वश्यमाणत्वादिति भाव । दीप्तिजनकत्वरूप इति। दीप्तिजनकरवेन रूप्यते निरूप्यत इति तथा- भूत इत्यर्थ । पृथगिति । पदार्थसमासाभावरूपमित्यर्थ । यया-~-स्थिता क्षणं पक्षममु ताडिताधरा' इति कुमारसमवे भगया माधुर्यव्यजकासमास कयनरूपया । अर्थव्यकिर्यथा-'धागविव' इति । मागों रीति । सीकुमार्य यथा-'अपसारय घनसारे' इति । कान्तिर्यथा-निरानन्द कौन्दे मधुनि पिधुरो भाग्यकुरे न सारे सालम्वो लामपि सका न रमते । प्रियगी नासर रचयति न चूने विष रति सरं लक्ष्मीलीलाकमलमधुपान मधुकर ॥' इति । रकानां श्लेषादिगुणाना पलोका वामनवृत्ती-पदन्यासस्य गाढव वदन्योज कवीधरा । लय यमोसा मि प्रसाद च प्रचक्षते । पत्रकपदबद्भाव पदाना भयसामपि । अनारक्षित- संधीना स टेप परमो गुण ॥ प्रतिपाद प्रति लोकमेकमार्गपरिग्रह । दुर्वन्धी दुर्विभावश्च समवेति मतो गुण ॥ आरोइन्सवरोहन्ति प्रमेण यतयो हि यव । समाधिर्नाम स गुगलेन पूना सरस्वती ॥ यन्धे पृथक्रदत्य च माधुर्य चयित युध । यन्यस्यातरम्य च सोउमार्यमुदाहृतम् ॥ विकटत्व च यन्यस्य कययन्ति गुदारताम् । पचादवगविर्वाच पुरसादिव वस्तुन ॥ यथार्थव्यखिहेतुबायोऽप्यहि स्मृती ·२८२ याव्यमाला। अर्थव्यक्तिस्तु इटित्यर्थसमपंकतया । सा च प्रसादपदेनैवोपात्ता । यथोक- प्रसादस्य तयत्यत्वात् । समता स्वारब्धवदम्यादिमागपरित्याग । सा एचिदोष एव । यथा-'मातना किमु वगिते.-' इत्यादौ प्रारब्धस्स मस-, पवर्णवस सिंहाभिधानेऽप्यत्यायो दोपाय । तत्परित्यागस्तु प्रत्युत गुग इत्यु। छन् । न च दोपस्वभावस्य गुणरयम् । भखभावप्रसनात् । सुकुमारस्व स्वनि छुराक्षरमापरवम् । तर कदरदरूपदोपाभावपर्यवसनम् । कान्तिस्तूपरता। टबलस्व तु प्राग्यपदाघटितत्वमिति । सापि ग्राम्यस्वरूपदोपाभावपर्यवसव । एवं दश शब्दगुणा न पृथग्वतन्या । भगुणा अप्येवम् । तथाहि-अर्थ- खान प्रादि । साच 'पदार्थे वास्यरचन वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौदिाससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥' इति प्रतिपादितपशममेदा । तेप्वाघमेदचतुष्टयमुक्तिवचिश्यमान न गुण । वर्षिगापि काव्यव्यवहारान्माधुर्यादिनिरपेक्षेण १ तेन वयवहारामवतनात् । अन्त्यम्नतेंदोऽपुष्टार्थवरूपदोपाभावपर्यवसन्त । एवं प्रसादोऽर्धनमल्यम् । प्रयो. जम्मायार्यपरिग्रह इति यावत् । सोऽप्यधिक्पदरूपदोपपरित्यागादेवान्पया- सिद्धमनिधि । माधुर्य क्वैिचिन्य नयीकृतरवरूपम् । तथानचीकृत स्वरूप- दोपाभावरूपम् । सौकुमाय पुनरपारप्यम् । परपेऽप्यर्थेऽपरपशब्दाभिधानमिति गुण । श्रीबल्य कान्तिरित्याहुर्गुण गुण विद्यारदा ॥' इति । अथेति । अर्थगुगा मपि दशोकप्वन्तावादिना न पृथगित्यर्थ । तेषां चलेप इत्यादीन्येव नामानि । शक्षणानि तु निमानि । तान्पेर दर्शयन्पार्थक्य निरस्यति-तथाहीति । अर्थग- तमोज प्रोदि प्रौढत्वम् । सा घेलम्य पञ्चविधेलनेनान्धय । नौनिरिति गयंत्र सपप्यते । तम पदार्थ वाक्यरचन यथा-'अप नयनयमुत्य ज्योतिरदिव-' इति चन्दपदार्थ । याफ्याथै पदाभिधान यया-'यमदुपेन संभि-इत्यादि वाश्यायें वर्गपदम् । 'कान्तार्थिनी तु या यादि समेत साभियारिका' इत्यभिचारिकापद च । व्यामो पिसार' । यथा-'अयं नानाकारो मपति मुरादु राव्यतिकर मुस वा दुय या न भवति भवलेव च तत । पुनस्वस्मादूर्ष भवति गुसरा किमपि वनस्तस्मापूर्व भपति न य दुरा न च मुराम् ॥' भप्रायचिभ्या मुसद् सयो- यविध्यमिति दास्यास निस्तारणम् । समास सक्षेर । सपा-वे हिमालय- मामध्य-इति मारटमये । अस्य अर्पस । साभिप्रायत्त प्रदायोपयुस्यम् । प-महानगो मानपना - इलादी प्रिया पालमुभि समीवितम्' सम्योपपादकानि महत्त्वानीति । तबिनापीति । पदाचे वापयरनदि- नियमिश्निापीसर्थ । तया पाण्यप्यपदारहेतयो गुमति यन्मनेर ते गुन्य न भातीलई अन्यसम्पनियारमयद-माधुयादीति । वन अपने- रन । ट्रसमसार । अत्र योरपि प्रियतमरयेनान्यसरकीटापामनी. विभिन्यामसिम्य गायतीति प्रेमानस । भन्यो प्रति गोपना.

·उहासः ८] काव्यप्रदीपः। २८३ यावत् । सयामागण्यरूपालीलपरित्यागेनव सिध्यति । उदारता स्वधंस्थाग्रा. म्यत्वम् । तच माम्पवरूपदोपाभाव एवेति । भयंग्यकिरतु वस्तुस्वभावस स्फुटता । साथ स्वभावोजयन्तभूता। कान्तिस्तु दीप्तरसत्वम् । सा च रस. ध्वनी रसयदलकारे गुणीभूनग्यन्ये चान्वभूता । लेपस्तु श्रमकोटिल्पानुरुब- णवोपपत्तिरूपघटना । भखार्थ --मकौटिल्यमतिफमस्तस्यानुस्वणस्वमति- स्फुटता तमोपपत्तियुक्तिस्तस्या योग इति । यथा-'दृष्ट्कासन-' इत्यादि । भत्र पिहितनयनामतिकम्यान्याचुम्वनादतिक्रम । ससारफुटत्वमनया तदक्षा- नात् । वनोपपत्तिरेवमनया तु न ज्ञातव्यमिति । केचित्तु क्रमकौटिल्य क्रम- खातिश्म स पात्र व्यक्त एव एकदवोमयानुरञ्जनात् । स एप लेप उक्ति- वैशियमान न गुण । अनन्यसाधारणरसोपकारियातिशयविरहात् । समता तु वैपायाभावोऽर्थस्य । स च क्रमाभेदरूप इति क्रमभेदरूपदोपाभाव एव । दोष व तु सम्यतिरेकस्य फथमिति चेत्, यतो न खल्वनुन्मत्तोऽन्यप्रस्तावेऽन्य- दभिधम इति । समाधि पुनरर्थदर्शनम् । न चासौ गुण । काव्यशरीरस्वात् । स्वय दृस्यान्यच्छायासिद्धस्यायस्य यदि न दर्शन कथ सहि काग्यशरीरनि- पत्ति । असाधारणशोभाधायक हि गुण बुदन्ति, न च काव्यदारीरनिर्वत- कमिनि। उक्तयुक्तीवुद्धिस्थीकृत्याह- तेन नार्थगुणर वाच्या परैरङ्गीकृता अर्थगुणास्ले चोक्तयुक्त्या न पृथग्वत्तुमही । प्रोक्ताः शब्दगुणास्तु ये। कर्णाः समासो रचनास्तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥ ८॥ ये तु अय उपचारेणान्यै शब्दगुणा प्रोक्ता वस्तुतो रसगुणा एव वर्णादय- नेपा व्यञ्जकस्व गता। के कस व्यक्षका इत्याकाडायामाह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुयें घटना तथा ॥९॥ माधुये व्यङ्ग्ये टवर्गवजिता कादिमान्ता रेफणकारौ चेति वा । तत्र कादयो मूर्भि स्वस्व वर्गान्त्यवर्णगता । यथा कुन इत्यादि । रेफणकारौ तु इस खरान्तरितो। वृत्ति समासस्तस्य धाभाव एव मध्यमता वा इति समास । घटना तथेति । सौकुमार्यवती पदान्तरोगेन रश्नर चेखि बसोङमावली यान्तरिति । अप्रेति । पिहितनयचायाधुम्बनौचित्यादिसर्थ । कमस्यातिकमा युगपदुमयानुरजनम् । अनोभयानुरजन मा विज्ञात भवत्विति न तात्पर्यम् । किंव नौचित्य मा विज्ञायीत्येवेति पूर्वव्याख्यानादखरस । क्रमामेदेति । प्रक्रमामेदरूप इत्यर्थ । प्रमभेदेति । प्रक्रमभेटरूपेत्यर्थ । यथा-'हरि पिता निर्याता..

·२८४ काव्यमाला। रचना वर्णसौकुमार्यादेव लब्धेति पदान्तरयोगे सौकुमार्यलाभाय घटना तथेत्यु- मिति । उदाहरणम्--- . 'अनारङ्गमतिमं तदङ्गं भगीभिरङ्गीकृतमानताझ्याः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तितानि ।' योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। रादिः शपौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ १० ॥ भोजसि व्यङ्गये वर्गप्रथमतृतीयाभ्यां सह तदन्तयोद्वितीय चतुर्थयोर्योगः । यथा-कच्छपुच्छेत्यादि । तथा रेफेणाध उपर्युभयत्र वा यस्य कस्यापि योगः । यथा-वत्रा निहादादयः । तथा तुल्पयोः कयोश्विद्योगः । यथा चित्तवित्तादौ । तथा टादिचतुष्टयं शपौ चेति वर्णाः। समासस्तु दीर्घः। गुम्फो रचना । सा चोद्धता विकटेति । उदाहरणम्-'मूभामुद्त्तकृत्त-' इत्यादि । श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥११॥ येन शब्देन समासेन वा यया रचनया वा श्रुतिमात्रेण शब्दादर्थप्रत्ययः स प्रसादग्याक इत्यर्थः । उदाहरणम्- 'परिम्लानं पीनस्तनजघनसमादुमयत- म्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यम्तन्यास श्लेषभुजलताक्षेपवलनैः कृशाझ्याः संतापं वदति विसिनीपचशयनम् ॥' भन्येपां सुवर्णानामुदासीनत्यमिति तदुपादाने तु पुराणच्छायेत्युच्यते । न चैवं माधुर्यादायुद्धतादयो रघनाद्याः सर्यन विरद्वाः स्युरिति वाच्यम् । यतो यद्यपि गुणपरतघ्रा रचनादयतयापि वक्त्वाच्यप्रपन्धानामौचित्येन कचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥ १२ ॥ २. धनोति । अनद्गस्य रहो नृत्यसान तत्साशमानतान्यास्तदनुमवैकगोचरमा भङ्गी- भिषिभासवलनैस्त्रयाह्नीकृत स्वयमादरेण गृहीत यथागीकारप्रकारेगना मन्सो यूनो स्वान्तानि चिचानि शान्तान्यपरचिन्नितानि येषा तयामूनानि सहसा धुर्वन्तीत्यन्वयः । इत्युदाहरण, किस परिन्लानमति सन्या महिन्या पाणी शयनं राहा संतापं वियोगतार पदवि क्षयवीन्यन्वयः। वीरशम् । पीनयोः स्वनजघनयोः महादुमयवस्वादुमयस्सानयोः परिम्नम् । न्युजकायशयनात् । तया तनोः प्रशस्य मप्पस परिमिठन संघर्षमप्राप्यान्तमध्यमागे हरितं हरिदर्णम् । तथा मिलनया था लिपिटा या गुबसवा तसाः क्षेपैलने यस्तोन्यथाभूतो न्यासो रचना यस्य याम् । रयापूर्व स्वादभावाम्या क्षेपवनयोः। श्येमाक्षेपणामिपावेन यानि परमागरतनानी चित् । युवापरणचन्द्रियसंक्षेप. ३. 'मारिपिलमुनाक्षेप' क.

·८ उल्लास:] काव्यप्रदीपः। २८५ भन्यथात्वं गुणपारतच्याभावः । यपतृवाच्यप्रयन्धौचित्यविरह एवं गुण- पारतन्यस्वीकारात् । तत्रापि वक्तृत्रोधान व्यक्तायुपयोगात् । तत्र कचिद्वाच्य- प्रयन्धानपेक्षया पनौचित्यादेव रचनादयः। यथा- 'मन्यायस्तार्णवाम्मामुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेपु गर्गरमलयधनघटान्योन्यसंघचण्डः । कृष्णाक्रोधामदूतः कुरुकुलनिधनोपावनिघांतवातः केनाससिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिखाडितोऽयम् ॥' भत्र न वाच्यं क्रोधादिदीसरसव्यञ्जकं प्रश्नरूपत्वात् । प्रबन्धश्च नाटका- रमाभिनेय इति दीर्घसमासवं प्रतिकूलं यद्यपि तथापि वका भीमसेन इति तदौचित्यादुद्धता रचनात्र । अतस्तदुतस्वादिव्यक्तायेवोपयुज्यते । कचित्तु वक्तप्रबन्धौचित्यानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रघनादयः । यथा-- 'प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयभव सैहिकेयोपघात- प्रासाष्टाधतिर्यग्यलितरविरयेनारुणेनेयमाणम् । कुर्वरकाकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिघ मरुतां कंधरारन्ध्रमाजां मोकारैर्भाममेत्तनिपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥' अत्र बचा वैतालिका प्रबन्धश्चाभिनेयास्मेति दीर्घसमासानौचित्येऽपि वाच्यस्य कुम्भकर्णस्यौद्धत्यादुद्धता रचनादयः । कचिद्वतृवाच्यानपेक्षाः प्रबन्धो. चिता एव रचनादयः । तथा हि-आख्यायिकायां हि झारेऽपि व्ययेऽनुद्ध- तेऽपि वक्तरि नातिमसृणा वर्णादयः। प्रत्युत विकटवन्धस्वेनैव छापावरवात् । १. 'मन्येति । रणस्थाने दुन्दुभिध्वनि श्रुत्वा भीमसेनस्याय प्रश्नः । अय शब्दायमानो दुन्दुभिः केन ताडित प्रत्यन्वयः । कीदृशः । मन्थो मन्थनं तेनायस्तमान्दोलित यदर्णवस्थाम्भस्तेन हुत व्याप्त कुहर गुहा यस्य तादृशस्य चलतो मन्दरस्य गिरेवानवीरः । 'पुति' इति पाठे अम्भस- प्लुत्या कुहरेषु चलन्यो मन्दरध्वान इत्यर्थः । कोणो वादनदण्डम्तद्- भिघातेषु सत्य यदा-भेरीशतसहस्राणि ढकाशतशतानि च । एकदा यत्र हन्यन्ते कोणा- धात स उच्यते ॥ इति परिभाषिनकोणाघातेषु सत्सु तदन्तर्गतोऽयं गर्जन्त्याः प्रलयकाली- नाया घनघटाया भन्योन्यसघवचण्डः । दारुण इत्यर्थः । कृष्णाया द्रौपद्याः क्रोधसाग्रे वर्तमानो दूतः । तत्पयुक्तत्वात् । कुरुकुलस्म निधनं क्षयस्तदर्थमुत्पातरूपो निर्धानस हितो वातः । मेघाना वाताना चान्योन्यसंघट्टजश्चण्डभ्वनिनिर्धातः । तथा अमसिह भादप्रतिरसितस्य प्रतिध्वनेः सखा । सदृश इत्यर्थ । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप . २. 'प्रौढति। वीरचरित वैतालिकस्येयमुक्ति । एतद्रीम कुम्भकर्णस्योत्तमान शिरो वियत आकाशानिएन तीत्यन्वयः। कीदृशम् । कधपरन्ध्रभाना तत्पविष्टाना मरुना झांकारैस्तादृशशब्द. काकुत्स्था वीर्यस्य श्रीरामचन्द्रपराक्रमस्य स्तुतिमिर कुर्वाणम् । तथा प्रौदस्य महोगप्रयुक्तस्य च्छेदम्यानुरूपेणोच्छलन तस्य रयेग वेगेन भवन्य सैहिकेयस्य राहोरुपघातवासस्तेनाकृष्टर अस्तिर्यग्वलितो वक्रतया संस्थापितो रविरयो येन तथाभूतेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । दृश्यमान मित्यर्थः । इत्युदाहाणचन्द्रिकासक्षेपः.

·२८६ काव्यमाला। विप्रलम्भकरुणयोस्तु तस्सामपि दीर्घसमासपरीहारः । तयोरतिसौकुमार्यात् । कथायां तु रौद्रेऽपि नात्यन्तमुजा वर्णादयः । वर्णनीयमहापुरपसुखप्रति. पत्तिसमर्पणसोद्देश्यत्वात् । नाटकादावभिनेये तु रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । विच्छेदेनाभिनयसौकुमार्यात् । एवं मुक्तकाद्यौचित्यमनुसरणीयम् । तथाहि- एकैकच्छन्दसि वाच्यसमाप्तिर्मुक्तकम् । द्वयोः संदानितकम् । त्रिषु विदोपकम् । चतुएं कालरापकम् । पञ्चादिचतुर्दशान्तेषु कुलम्म् । तत्र मुक्तकेपु कवे रसवावा- भिनिवेशिरवे रसाश्रयमौचित्यम् । यथा--'शून्यं वासगृहं-' इत्यादौ । रसनिवे. शाभावे तु कामचारः । संदानितकादिपु काव्यपरिसमाप्तेकट्य दीर्घमध्यसमा. सता छ । प्रबन्धपतेषु पुनस्तेपु प्रवन्धोचिता एव रचनादय इत्यादि शेयम् । इति महामहोपाध्यायधीगोविन्दकृवे काव्यप्रदीपे गुणविवेचनो नामाष्टम उल्लास नवम उल्लासः। एवं गुणे विवेचितेऽलंकारा विवेचनीयाः। तत्र 'सामान्यलक्षणं गुणविवे. चन एवोक्तम् । शन्दालंकाराारं कारोभयालंकाररूपविशेषलक्षणत्रयं चार्थल- भ्यमिति तेषां विशेपलक्षणेषु वरव्येपु काव्यलक्षणे शब्दस्य प्राथम्यात्तदलं. कारविशेषलक्षणे वक्तव्ये प्रथमं वक्रोक्तिं लक्षयति- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेपेण काका या ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥१॥ पान्याभिप्रायेणोकमन्येनान्यायकतया योग्यते संगम्यते सा पकोक्ति. रित्यर्थः । श्लेषण काधा येति योजना। हेनुमुखेन विशेपलक्षणद्वयम् । तथा द्विधेति विभागः। श्ठेपबमोकि कायक्रोतिश्चेति द्विधेत्यर्थः । श्लेषश्च द्विधा- समापदोऽमापदश्च । तत्र सभागलपेण यया- इत्यादी विष्णु (पिता विष्णु) र्माता इत्युची। काव्यशरीरत्वादिति । काव्यान्तर- गहेतृत्वादित्यर्थ । काव्यपरिसमाप्तेर्वकट्यमिति । (विस्टे) तत्समाप्ती हि विलम्बापादक वैकल्यदीर्घसमासत्वादि हेयम् । तदभावात्तु न दोष इति भावः । इति श्रीमतसपास्यरामचन्द्रमसूरिवरसुनुवैद्यनाथमहतायां प्रदीपप्रभायामटम उहाय । सदलेकारेति ! शब्दालंकारेत्यर्थ । विशेपलक्षण इति । जसनिप्राय- मैकवचनम् । प्रथममिति । 'यकोक्ति काश्यतीवितम्' इति केचिदभिधाना- श्चमकृविविशेषजनकतया तस्या प्राथम्यमिति भाव । अन्यथा योग्यठे सा पोधिरिति सामान्यलक्षणम् । सेपेण काया वेति । तदेनुकथनमुखेन विपरभणय मिति योप्पम् । सा द्विधेति । रक्ष्यविपश्यनं निभाग, ।

·९ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २८७ 'नारीणामनुकूलमाचरसि पेनानाति कश्चैवनो वामानां हितमातनोति हितकृतवाघलानां भवान् युक्तं किं हितकतनं ननु बलामावप्रसिद्धात्मनः सामथ्यं भवतः पुरंदरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥' भत्र नारीणामिति पदं स्त्रीणामित्यभिप्रायेणोकम् । श्रोता तदङ्वा न शणामित्यर्थतया योजयिवाह-कश्चेतन इत्यादि । अन्न वामानामिति शत्रु- णामित्यर्थो वरभिप्रेतः । स्त्रीणामित्यर्थतया योजयित्वान्य माह-हितक- दित्यादि । अथान्योऽबलानामिति दुर्बलार्यतया हितकृदिति हितकृन्तनार्थतया पोजयित्वाह--युक्तं किमित्यादि । अथान्यो यलाभावप्रसिद्धारमार्थपदमिन्द्रार्थ- नया योजयित्वाह-सामयमित्यादि । अत्र नारीणामवलानामिति पदे समझे। अभङ्गमानपदेन छेपेण यथा- 'अहो केनेशी धुद्धिदारणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥' अत्र दारुणेति कूरेत्यर्थकत्वेन धक्तरभिप्रेतं का?नेत्यर्थेनान्यो योजितवान् । काकुवक्रोक्तिर्यथा- 'गुरुपरतघ्नतया बत दूरतरं देशमुघतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते सखि नैष्यति सुरभिसमयेऽसौ ॥' अन नेप्यतीति नायिकया निषेधाभिप्रायेणोकं सख्या तु नेष्यति अपि खेप्यत्येवेत्यर्थकतया काका योज्यते अभङ्गमात्रपदेनेति । पूर्व वामानामित्यभङ्गपदस्थापि सत्त्वे न तन्मात्रम् । इह तु १. 'नारीणामिति । नारीणां स्त्रीणामनुकूलमाचरसि चेजानासि शानासि भवसी- त्यर्थकमरीणामनुकूल नाचरसि जानासीति योजयिता कश्चिदाह-कश्चैतनो भूत्वा वामानां प्रतिकूलाना हितमातनोतीति । वामानामित्यस्य कामिनीनामित्यर्थ कल्पयित्वा प्रथमः पुनराइ-भवानवलानां स्त्रीणां हितकृन्नैव भवतीति । भपरस्तु हित कृन्तति छिनत्तीत्यर्थं परिकल्प्या-बलामावेन प्रसिद्ध आत्मा स्वरूप यस्य वादशजनस द्वित- कर्तन कि युक्तमपि तु सति । प्रथमस्तु बलस्स दैत्यस्यामावेन मायेन प्रसिद्धरूपस्पेन्द्रस्से- त्यर्थ परिकल्प्य पुनराह-मवतः पुरदरस्य मतमिष्ट तच्छेदं नाश विधातु कुतः सामर्थ- मिति । सामर्थे सति युक्तायुक्तविचारः । तदेव भवतो नास्तीति भावः । अत्र वक्रोक्तिर- लंकारः । इत्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'अहो इति । अत्र दारुणेत्यस्य काछेनेत्यः परिकल्यान्य माह--त्रिगुणेति । सत्त्वादिगुणत्रयवतीत्यर्थः । अत्रामशेष इति पूर्व- सादा इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. ३. 'गुर्विति हे सखि, गुरुपराधीनतया मत खेदै दूरतर देश गन्तुमुद्यतोऽसौ कान्तः अलिकुलैः कोकिलैश्य ललिते मनोहरे वसन्तसमये नागमिष्यतीति नायिकोकं वाक्यं सख्या काका न एष्यति अपि तु एज्यसेवेलन्यथा योज्यते । इति काकुवक्रोक्तिः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. 7 ·२८८ काव्यमाला। इयं ध न पाकोवाक्यमाने किं नु स्वतोऽप्यन्येनोकस्यान्यथायोजनमाने । न्यायसाम्यात् । यथा मम- 'कृष्णो वैरिविमर्दने हरिपदमीत्यजने वर्जुनः पीतः पङ्कजलोचनाभिरभितो नेनाञ्चलअचलैः। रतः सजनसंगमेपु करणश्रेणीमणे श्रीधर स्थाने वर्णचतुष्टयस्य भुवने भा भवान्गीयते ।' अन्न वर्णचतुष्टयस भर्ता श्रीधर इति सार्यलौकिकं वाक्पमन्यथा क्षेपा. दिनासाभिः समर्थितम् । एवमन्यदप्यूयम् । अथावृत्तिनिवन्धनेप्वलंकारेषु लक्षणीयेपु रसानुगुणवयानुप्रासः प्रथमं लक्ष. णीयः । स द्विधा-वर्णानुप्रासः पदानुप्रासश्च । तत्राद्यो पाचकवर्णमात्रावृत्ती द्वितीयस्तु वाचकपदावृत्ताविति वस्तुगतिः। तवाय लक्षयति- वर्णसाम्यमनुप्रास: अव्यवधानेन वर्णमानविन्यासो वर्णानुप्रास इत्यर्थः । शन्दसाम्यस्वमनुप्रा- ससामान्यलक्षणमित्यांलभ्यते । वर्णपदं व्यञ्जनपरम् । अतो व्यञ्जनवैसा- ये रिरितिपदादी नातिव्याप्तिः। न चेप्टैव सा । तमानुप्रासाब्दार्थस्यामा- पान् । रसादिभिरनुगतः प्रकृष्ट बासो न्यासो हानुप्रासादार्थः । न च सरमाप्रसाश्ये रसानुगमः, न वा सहृदयहृदयावर्जकत्यलक्षणः प्रकर्षः । विमजते-. छैकवृत्तिगतो द्विधा। ऐकगतो विदग्धाभितः । तेश्च प्रघुरमेतप्रयोगात् । पृषिगतो पृश्याधितः । सदुपोहटकरवात् । यत्तिश मधुरादिरसानुगुणनियतमसणादिवर्णगतो रसविपयो म्यापारोग्यजनारपः। वयोलक्षणमाह- सोऽनेकस सकृत्पूर्व . तन्मात्रातःग इत्यर्पः । कृष्ण इति । वृष्णः श्रीकृष्णः । अनः पायों पर. लथापीतः सादर यः पीतवर्ण । रनरको रवधारणाः फायस्याः । श्रीधरायः प्रमु । गान्वचट यस गति यमुक्ने गीयते तत्स्माने । उपमिलः । मता पारकः पोषकए । यर्णमाति । समानवणेवर्य. । पा. समास तिमाहिधाराय माडि सादेति । रिमप्यन्तप्रातिपरिोगया. पारण्यायामुपम् । अन्यथा पदेस्युच्ये रिमासन्तपेव प्रदर्ण सादिति भावः । १. परिणम्युनिसमापमान पर २.करा. पुसायो 'प: TR ·९ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २८९ अनेकस्य ध्यानस्थ सकृदेकवार साम्य पूर्वश्छेकानुप्रास । उदाहरणम्-- ततोऽरुणपरिस्सन्दमन्दीकृतवपु शशी । दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥' भत्र स्पन्दगण्डयो। द्वितीय लक्षयति- एकस्याप्यसकृत्परः॥२॥ अपिशन्दादनेकस्यापि । असकृविबहुकृत्वो वा । वस्तुतस्तु च्छेकानुप्रास भिन्न लक्ष्यम् । अन्यथैकस्य सकृदावृत्तेरसग्रहापत्ते । एव चैकस्य पर्णस्य सकृद सकृद्वा भनेकस्य त्वमकृरसादृश्य वृत्त्यनुप्रास इति पर्यवसनम् । तन माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णरुपनागरिकोच्यते। यथा--अनजरङ्गप्रतिम-' इत्यादि। ओजाप्रकाशकैस्तैश्च परुपा यथा-'मूभामुदत्त-' इति । कोमलाऽपरः ॥३॥ अपरैरोजोमाधुर्य यक्षकातिरिक्त प्रसादवद्भिरक्षरै । एनामेव केचिदतिश पितकान्तिराहित्यन ग्राम्यस्त्रीसाम्यादाम्येति वदन्ति । उदाहरणम्-'अपसा रय-' इत्यादि । केपांचिदेता वैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः । वामनादीना मते एता एव यथाक्रम वैदर्भागोहीपावाल्यो रीतय उच्यन्ते । शब्दानुप्रासमाह- शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमानतः॥४॥ शब्दसारूप्य व्यापारवान् शब्द प्रातिपदिकादिस्तदत शाब्द । भेद इनि तात्पर्यमन्वयभेदस्तन्माना दे । न तु स्वरादर्थाद्वा । तथा च भिन्नतापर्यतु ल्याशब्दसादृश्य शब्दानुप्रास । स तु लाटानुप्रास उच्यत इत्यर्थ । तुशब्दो वर्गानुप्रासस्य लाटीयस्थव्यवच्छेदक । यत्तु-"पुनरुक्तव्यवच्छेदाय 'भेद तात्प घमात्रत' इत्युक्तम्" इति व्याख्यान वदसत् । मानशब्दस्याप्रयोजकतापत्ते । - नरिवति । तथा सति यमकेऽतिव्याप्त्याएत्तेरिति भाव । अप्रयोजकतेति। वैयर्थेयर्थ । पौनत्यनिरासस्य तेन विनापि सिद्धे । तात्पर्यमारत इलस्य माम १ 'तत इति । अरुणस्य परिस्पन्देन संचारेण । उदयेनेति यावत् । म दीकृत निममी तम् । कामेन परिक्षामाया कशाया कानि या गण्डवत्पाण्डुना दधे धारयामासेत्यर्थ । अत्र स्पन्दम दीति, गण्डपाण्डु इति च नकारदकारामास भकारदकारात्मकस्य चानेव्यपनस्य सदावृत्तेश्छेकानुप्रास । इत्युदाहरणद्रिकासक्षेप २५ ·२९० काव्यमाला। - एप एच फैविपदानुमाप्त उच्यते । सोऽय पदस्य नानो वेति द्विविध । तत्र सविभक्तिकस्य यत्रावृत्ति स आद्य । अन्यादृशस्तु द्वितीय । तयोराधोऽनेकस्य पदस्यैकस्यैव वा पदस्यति द्विविध । अन्त्यस्तु त्रिविध । आवृत्तरभित्रसमा सस्थतया, भिन्नसमासस्थतया, एकस्या समासस्थत्वे सत्यपरस्या असमासस्थ तया च समाम विनास्यासभवादिति पञ्चप्रभेदा इति कारिकया प्रतिपादितम् । तनाद्यमाह- पदानां सः पदामामिति बहुवचनमनेकोपलक्षणम् । अन्यथा द्वयो पदयोरावृत्ती पष्टमे दापत्ते । उदाहरणम्- 'यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥' अत्र यद्यपि पूर्वाध दवदहनशब्दस्य पराधे तुहिनदीधितिशब्दस्यान्तरसमा मितवाच्यत्वासार्धाभेदस्तथापि शब्दाथमानेणोदाहरणम् । यद्वा अवशिष्टपदावृत्ते रेवोदाहरण द्रष्टव्यम्। द्वितीयभेदमाह-- पदस्यापि अपिशब्देन स इति समुच्चीयते । यथा- 'यदा वरवर्णिन्यातस्या सत्य सुधाकर । मुधाकर कनु पुन करदरहितो भवेत् ॥' नान्न प्रकारमयमाह- वृत्तावन्यन तर वा। नाम्नः सवृत्त्यवृत्त्योश्च वृत्तिनिरूपितमकारप्रये नान एव लाटानुप्रास इत्यर्थ । उदाहरणम्- "सितकरकररचिरविमा विमाकराकार धरणिधर पीर्ति । पौरपकमला कमला सापि संघवास्ति नान्यस्य ॥' पस्यादाह-यदेति । अविशियानां यस गाविध इलादिपदानामारतेरेवेदमुदा. हरणम् । न तु दवदहननुहिनीधितिपदयोरित्यर्थ । अविशिष्ट' इति पाटे १ 'यम्पति । यम्य पुस मरिधे समीपे दयिता नास्ति मस्य तुहिनदीधितिपादो नयन रिहोरीपरत्वादावामितन्य । उत्तराचे तु दावामिश्चन्तुल्य इत्युदेश्य विषय नाप इत्यन्वयमात्रमे तानुमास । रामचन्द्रिशमशेर २ वग्नमिति । गत्य सिपाहीसरे वरन्या उसमवनवायास्ता बन गुपारपरी सयम् । परतु म फाइन पिगे रहित पुन ६ नु भोमोतो नैवमित्ययारोपावाद । पूर्व एम. विषेपपरन् । उर वापरनिवि हायमेद । एमाहरण दिसामोप , "ATT सभायातम् ।त्युदरपद्रियामशेष ·२९१ ९ उहासः] काव्यप्रदीपः। पौरुषकमला पौरुपलक्ष्मीलक्ष्मीश्च तवैवेत्यर्थ । यत्तु-पौरप कमलमा. श्रयो यस्या सा पौरुषकमला' इति ब्यारयानं तदयुक्तम् । अर्थभेदेनानुदाह- रणापते । मन्त्र करकरेत्येकसमास , विभा विभेति भिन्ना समासौ, कमला कमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्यासमास , इति त्रयाणामुदाहरणम् । तदेवं पञ्चधा मतः ॥५॥ व्यारयातम्। अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं भभिसाना भिन्नार्थानामित्यर्थ । एनञ्च लाटानुप्रासेऽतिव्याप्तिवारणाय । सन्माने च कृते समरसमरसोऽयमित्यादौ द्वितीयाद्यावृत्तेरर्थाभावादव्याप्ति स्थादत उक्तम् 'अर्थे सति' इति । यद्यर्थस्तदा भिन्न इत्यर्थ । धनामिति बहुवचनमविवक्षितम् । द्वयोरपि यमकव्यवहारात् । सेति पूर्वेणैव क्रमेण स्थितेत्यर्थ । अत सरो रस इत्यादौ नातिप्रसङ्ग । एव च समानार्थवाभाव. वरसमानामुपूर्वीकानेकवर्णावृत्ति यमकमिति लक्षण द्रष्टव्यम् । तदेतद्विभजते- पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥६॥ प्रथमपादो यदि द्वितीये पादे यग्यते तदामुख नाम यमकम् । तृतीये चेत्तदा सदश । चतुर्थे चेत्तदा भावृत्ति । एव द्वितीयपादश्चेत्तृतीये तदा गर्भ । चतुर्थे चेत्सदष्टकम् । तृतीयश्वेचतुर्थे तदा पुच्छम् । प्रथमखिपु चेत्तदा पति । महायमकमिति केचित् । पादप्रययमक तु न चमकारकारि अतोन प्रयुक्तम् । इत्येकैकपादावृत्तौ सप्त भैदा । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे चेत्तदा युग्मकम् । प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये चेत्तदा परिवृत्ति । इत्यर्धाभ्यासमते पादद्वयावृत्ती द्वयमिति नव भेदा । अर्धावृत्तिस्तु समुद्ग । श्लोकावृत्तिर्महाय- मकम् । तदुभयमपि पादावृत्तिविशेष एवेत्येकादश पादयमकभेदा । पाद भागवृत्ति बहुभेदम् । तथा हि-द्विधा विभक्तेषु पादेषु प्रथमादिपादानामा- ग्रभागा पूर्ववद्वितीयादिपादेवाद्यभागेष्वेव यदि यम्यन्ते तदा पूर्ववन्मुखा दयो दश भेदा । श्लोकान्तरे भागावृत्तिर्न स्वदत इति श्लोकावृत्तिस्थानीय एकादशी भेदो भागावृत्तौ नास्ति । एवं प्रथमादिपादानामन्त्यभागस्य द्विती- यादिपादान्त्यमागेष्वेव यमने पूर्ववश भेदा । एवं द्विखण्डीकृतेषु पादेषु विशति , निखण्डीकृतेषु त्रिंशत्, चतु खण्डीकृतेषु चत्वारिंशदा स्थाना परिवर्तिनो भवन्ति । भय स्थानपरिवर्तनभेदा -प्रथमादिपादानामन्त्यादि भागा द्वितीयादिपादानामाद्यादिभागेषु यम्यन्त इत्याधन्वयतानुसारेणान्ताद्यादि- तुल्याथैत्यर्थ । वस्तुतस्त्वेकानुपूर्वीकयोर्यपनयापैकत्वाध्यवसायादामेद इति यो- घ्यम् । अत एवाने मुधाकरपदावृत्युदाहरणमुपपसमिति । प्रथमपाद इति ।

·२९२ काव्यमाला। यमकादयः प्रमेा भवन्ति । तथाहि-द्विखण्डे यथा प्रयपादस्यान्त्यम द्वितीयपादस्यायाधे घेद्यम्यते तदान्तादियमकम् । प्रथमभाग एव चेदन्त्यमागे वदाधन्तपमकम् । एवं प्रथमपादसाधान्तमागा द्वितीयस्थानादिभागयोयदि यम्यते तदाद्यन्तान्तादियमकयोः समुशयः । अत्र विखण्डचतुःसण्डयोः पूर्व. पादमध्यभाग उत्तरपादस्यादिमागे यदि यम्यते तदा मध्यादियमकम् । पूर्व स्यादिमागचेत्तदुत्तरपादस्य मध्यभागे तदादिमध्ययमकम् । पूर्वस्य मध्यादिभागा चेदुत्तरस्याघमध्ययोखदा मध्याद्यादिमध्ययोः समुच्चयः। एव प्रथमस्यान्त्यमागो द्वितीयस्य मध्यभागे चेत्तदान्त्यमापम् । पूर्वस्य मध्यभागश्शेदिनीयस्यान्त्यमागे वदा मध्यान्तिकम् । स्यान्त्यमध्यभागी चेष्टितीयस्य मध्यान्त्यभागयोल- दान्त्यमध्यमध्यान्तयोः समुच्चयः । यद्यपि पूर्वस्यादिमाग उत्तरस्यान्त्य मागे घेत्त. दाधन्त्यकमम्त्यभागस्वाद्यभागे घेचदान्तादिकमित्यादि प्रकारद्वयं संभवति तथापि द्विखण्डान्तर्गतमेव तदिति पृथत गण्यते । सर्वेषां चशमपरः समुशयः। इति भिवपादे यमने प्रभेदाः। एवं तस्सिव पादे माद्यादिभागानो मध्यादि. भागेवावृत्ती भेदा द्रष्टव्याः । सर्वे चने नियतम्यानविवक्षया स्थानयमकभेदाः। अनियतेपु स्थानेष्वावृत्तेरिति अस्यानयमकभेदा थपि यहवो भवन्तीति प्रभूत. उममेदं यमकम् । उदेवरकाम्ये गंहभूतमिति नाप लक्षणं कृतम् । दिल्यानं तूदाहियते । तत्रैकपादाम्यासे संदंशो यथा- 'संधारीमरणोमायमाराध्य विधुशेखरम् । सधारीभरणोऽमायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय ।' विपदाम्यासे यमकं यथा--- 'विना यमेनोनयतामुसादिना विनायमेनो नयता मुपादिना । महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी पतमानसादरम् ॥' . दिदीय पादे तत्स्थाने । यम्यते पपवे । रच्यत इति यावत् । एपमप्रेऽपि । स्थानापरिवर्तिनस्तुल्यस्थानाः । यस्थानेति । अनियतस्थानेत्यर्थः । यथा गवादी पादथ्यपरथाहीने । गडप्रन्थिः । इदम इवेसर्पः । लक्षणमिति । रातदिशेप- २. 'सम्रारीत । राजन्, सतीनामिनी सारीमरणा र पानी पममुमासदित विधुवर रमाराम दरखारापनादेव देतोपनमायो इम्भस्य सन्तरिरी खन्यपः । पाशवम् । मना मदमागमा निभा पत्र यो नो यार सरदाराबन्दिरासशेषः .. 'तिमानो नाश यमेन मानमाधिकारी पनुमानानो सामवमा यथा सामान्यतयन्वयन । नोसराप पिना नया समान प्रापपदा मग दिना मागमा । मुगादिना नदना न्यून दुरा। परमो मारमः । मानर मुसीयागानिस्था । मागानतिरिवन्ति दुईनाममोदी पर.। भन्दै दु-गिना मरगशिरेन । उनका नि र::मरना माणसाला ·९ उल्हास:] काव्यप्रदीपः। २९३ लोकाम्यासे महायमक यथा- 'सत्त्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्विततारवम् । सर्वदारणमानैपी दवानलसमस्थित्त । सत्वार भरतोऽवश्यमबल विततारवम् । सर्वदा रगमानपीदवानलसमस्थित ॥' द्विखण्डेषु भिसपादे पादभागाम्यासेषु द्वितीयपादान्यभागस्य चतुर्थपादान्त्य भागे यमने सदष्ट यथा-- 'अनन्तमहिमन्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम् । या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥' अस्लिवाद्य तक पादे यथा- दिसतोऽयदानतो न यात्यय भयारणथम् । शिवे हिता शिवेहिता सरामि तां सरामिताम् ॥" प्रथमपादाद्यभागस्य द्वितीयादिपादानामन्त्याधभागेषु यमने पूर्वार्धे आगन्त- कमुत्तरार्धे आयन्तान्ताद्ययो समुच्चयो यथा- 'सरस्वति प्रसाद में स्थिति चित्तसरस्वति । सरस्वति कुरु क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरस्वति ।' १ 'सत्वारम्भेति । स तु प्रकृतो राजा आरमरिसमूह सर्वदा सवकाल अवश्य निश्चित भरतोऽतिशयेन रण युद्धमानैषी प्रापितवान् । आर कीदृशम् । अबल तैय शून्यम् । विततो विस्तृत आरव शब्दो यस्य तत् । दीपिकाकृतरतु-दयमप्यनैषीदिति क्रियाविशेषणम् । वेन से यमनपेक्ष्यैव सिंहनाद विस्तार्य समरसंचार चकारेति पयवस्यति । रत्याहु । कीदृश । अलर्स मन्द अवान् अगच्छन् । शीघ्र गच्छन्नित्यर्थ । अस्थि तस्यति उपक्षिपतीत्यस्थित । सातवेऽपि 'मधातो' इति निषेधाद्दीपवाभाव । यदा ए विष्णौ स्थित । तत्पर इत्यर्थ । पुन कीदृश इत्यपेक्षायामाद्य' श्लोक । सत्त्वगुणेन य आरम्भस्तत्र रत । पुन पीदृशमारम् । अवश्यमस्वाधीनम् । अवलम्दि तानि वखतया खोकतानि तारवाणि तरुसंवधिवल्कलानि येन तव । 'तारव तरुसमूह' इति केचित् । 'तरुधर्म' इत्यये । सर्वेषा दारणो यो मानस्तदेषी तदिच्छाशीलो राजा । तथा दवानलेन समस्तुल्य स्थित देन सम स्थित स्थितिरस्पति वा शत्रुसतापकतया दीसतमत्वेन च दावाग्निसाम्यम् युदाहरणचन्द्रिामक्षेप २ अनन्तेति । अन तेन महिना व्याप्त विश्व यया तादृशी यो दुगो वेधा ब्रापि न वेद तत्वतो न जानाति । या च प्रणदे मानवे मनुष्ये दयो भनत इस वय । रत्युद्दाहरणचद्रिकासंक्षेप ३ 'आद्यन्तमेकपादे' ग ४ 'यदानत इति । यस्यो दुगाया मानतोऽय जनो नयस्यात्यय नीतिनाश न याति न प्राप्नोति । कुन । भयदानत मयस्स शुभावह विधेस्तयैव दानाद । यदा अयस्य दानत खण्डनायो नयात्यय इति योज्यम् । ता ने क्ल्याणनिमित्त स्मरामि । कीदृशीम् । शिवन शमुना इंहितामपिताम् । हितामनुकूलाम् । शिवे बयाणे हितामिति वा । तया सरेण कदणामिताम् । अपरि च्छिन्नामित्यर्थ ।त्युदाहरणचद्रिकासंक्षेप ५ सरस्ववीति । हे सरस्वति वाग्देवरे, स्वस्ति ·२९४ काव्यमाला। द्वयोराद्यन्तान्तादिकयो समुच्चयो यथा- 'संसार साक दर्पण कंदर्पण ससारसा। शरनवाना विभ्राणा नाविभ्राणाशर नवा ' चतु खण्डे पादे द्वितीयभागस्य तृतीयभागे यमनं यथा- 'मधुपराजिपराजितमानिनीजनमन सुमन सुरमिश्रियम् । अमृत वारितवारिजविप्लव स्फुटितताम्रततानवण जगत् ॥' एवं वैचि यसहसै स्थितमन्यदप्यूह्यम् । वाच्यप्रभेदभिन्ना ययुगपद्भापणस्पृशः। श्लिप्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरएधा ॥७॥ 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति नयेन भिन्ना. शन्दा. 'काव्यमागें स्वरो न गण्यते' इति नयेन युगपदुचारणविषयतया पच्छुिप्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपहुंधते एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन यनाथद्वयप्रतीति स श्लेष इत्यर्थ । अक्षरादिमि रिति वर्णपदलिगमापाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनभेदादष्टधा श्लेष इत्यर्थ । लक्षणमित्यर्थ । अर्थमेदेनेति । सकृदुचरित शब्द सकृदयं गमयतीति प्राची- नमतेनेत्ययं । उदात्तादिखरभेदे युगपदुधारणायोगादाह-काव्येति । तया च नेदानवमासे एकोचारण दोप इति भाव । ननु कयमेकोचारणादनेक्शब्दोत्सत्ति । तदतीकारे चैकस्माकपालादेरप्यने घटोत्पत्ति स्यादिति चेदनाहु । समयाधिमे- दापेक्षणानकस्मात्कपालादेरनेम्पोत्पत्ति । अत्र सदभावादनेक्शब्दोत्पत्ती न याधमिति । अन्ये तु अनुसंधानमात्र शन्दस्त्येक एव । मानि श्लोकादी त दा. समवादित्याहु । टेपो द्विधा-मापदोऽभनपदय । सनाय विभजवे-वणे मुपु अतिश्पेन प्रमाद सर गल्छ । प्रसन्ना मरेत्यर्थ । मे मम चित्तरूपे सरस्वति समुद्र स्पिनि कुर । सरस्ददीशदस्य नदीमामा येऽपि सकतया सेपेण तम्या समुदै थिन्यमियोलम्। सयभूने । क्षेत्र शरीरमैन पुरुष तर सरस्वति । सरस्वत्याख्यनदीरूप स्यर्थ युरारजत्रिशसंक्षेप १ 'ससारे शरनु दन सरेग सार्क दन गर्ने। समार भाजगाम । काशी मार मारमा पशिविरो या तत्महिता । नवानि मनाति एकटानि पस्यां सा मवाना' । दरं या रिभा पोपपन्नी । परिपाक प्रायवीयर्थ । पर शासनिस्पन्दे। न किपडे रीना पनि प्राण दो पसा मा भपित्राणा एभूता न । पश्चिमदेवः । मदा नुतना । युदाहरणदिवासशेर २. 'मपुरी । नार प्रिय शोभामाधारपर । कीन् । मधुपाना राज्या परसा परामिनी कारिवानि मानिनीबनमनासि दामिस्तानीमि रामनोनित पुणे एरभि । बरनो निवारको बारेमा मना दियो बायो पत्र । परिमारी शिसितानि ग्यारानि दानि पिम्रो न्यानो बनानि पत्र गर । जन्म :-सना मुमनमो दास गुरमेसन्स प्रियम्' इत्यतया ·९ उल्लासः काव्यप्रदीपः। अत्र वर्णश्छेपो यथा- 'अलंकारः शझकरनरकपालं परिजनो. विशीणांको भृही वसु च धूप एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधी वक्रे मूर्ति स्थितवति वयं के पुनरमी ॥' अन विधावित्यत्र विधिविधुशन्दयोरिकारोकारयोर्भेदावर्णश्लेपः । पदक्षेपो यथा- 'पृथुकास्वरपात्रं भूपितनि शेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् । भन पृथुकानां बालानामार्तस्वरस्य पानम् । पझे पृथु बहुलं कास्वरस्य पानं यत्रेत्यादिकमेण पदभेदास्पदक्षेपोऽयम् । लिङ्गवचनयोः श्लेपो यथा- भकिप्रदविलोकनप्रणयिनी भीलोत्पलस्पधिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतै तेहितमासये। रावण्यस्य महानिधी रसिकता बदमीशोस्तन्वती युप्माकं कुरता भवार्तिशमनं ने तनुवा हरेः॥' म्याचक्षरे । 'तादृशमुमनसा मुरभि प्रिय सौरभसंपदमिति हुन युक्तम् । प्ररभिपदस्थ सौरमविशिष्टे द्रव्य एव कान्ये प्रयोगदर्शनात् न तु सौरभगुणे ति दीपिकायाम्' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप १. मलकार इति । विधी चन्द्र एव विधी देवे वक्रे कुटिल एव पके प्रतिकूले भूमि मस्तके स्थितवति सति सर्वामरगुरो सर्वदेवश्रेठस्य स्थाणोमहादेवस्यापीयमवसा भवति । अमी मानुषा वय पुन के। कस्या गणनायामित्यर्थः । अवस्थामार-मलकार इति । सद्वापर भपजनक नरखपालमेवालवार.। विशीर्णाडो भृगी परिजन । एक सोऽपि ददु वयो यस्य तथाभूतो जीणों वृषो वसु धनमिति । भत्र विपावित्युवर्गोवर्णयोः क्षेपः। इत्युशाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः २ 'पृष्षितिपदपोशारण सप्तमे ग्यारस्यातन् । स्युदाहरण. चन्द्रियासक्षेप. ३. 'भक्तोति । हरेनें। तनुर्वा युष्माकं मवस संसारस्थाने पीटाया: समन कुरुतामिसन्चय । पिभूने नेत्रे। महिला भक्तिनमावलमके रिलोकन प्रणपो ययो । नीलोत्पलसायुरे । समाधिनिरततिप्राप्तये ध्यानेनालकनं (मन) ययोस्खा नीते प्रापिः । शवण्यस मधनिधिको लक्ष्मीको रसिकता बनी कुर्वाणे, तनुपसे तु-भक्तिमादिलोडनं तत्मगपिनी । नीलोटाशील । साधीत्ययोगिनि । तनोनीलर वारपर्धा । हितस्पेष्टस मातये पानारोकना (लमानां) नीता महानिपिरति प्ठेर 'दोरेगी । पुस्तानियरमनेपदे सोडेकाचनम् । नेत्रपक्षे परसौपदे तद्विवचनानि । सोऽयं मसकसीलिजयोरियनगर- भयोशोप । हरणबन्दिशासर ·काव्यमाला। मत प्रणयिनी इति स्त्रियां प्रथमैकवचनं नपुंसके तद्विवचनं चेति लिङ्गव. चनयो. श्लेपः । एवमोऽप्यूयम् । भापालेपो यथा- 'महदे मुरसंधं मे तमव समासगमागमाहरणे। हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ।' भत्र प्राकृते ॥ 'मम देहि रसं धर्म तमोवशामाशां गमागमात् हर नः। हरवधु शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा ॥' इत्यर्थकानि पदानि । संस्कृतपक्षे तु-महदे उत्सयदे,सुरेण संधा संधान यस्मात्त आगमाहरणे समासङ्गमय । यहुसरणं संसाररूपं यस्मा चित्तमोहम- वसरे उमे हर सहसा इत्यर्थकानि पदानि । प्रकृतिष्ठपो यथा- अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि पु च वक्ष्यति । सामर्थ्यकृदमित्ररणा मित्राणां च नृपात्मजः ॥' अन यक्ष्यतीति पहिवच्योलंटि कृदिति कृन्ततिकरोत्यो. किपि मुल्यं रूपमिति प्रकृतिश्चपी। विमरवेचिभ्यविशेपहेतुतया पृथगुपादानास्प्रत्ययपदं तदतिरिक्तपरम् । सच्लेपो यथा- 'जनिरमणमौले. पादपद्मावलोक- क्षणसमयपरासापूर्वसंपत्सहसम् । १. 'मादे इति । संस्कृतपक्षे-हे उमै गौरि, मम आगमाहरणे विद्योपाने त समासङ्गमय रक्ष । अवसरे त चित्तमोह सहसा र । भागमहरणे पोहणे । महदे उत्सवाय । संबोधनविशेषण वैतर। यौहश समासहम् । नरदेव. संघा संधान मिएन यमपाशम् । कीदृश चिचमोहम् । बहु भनेकपा सरण प्रसरण यस्य तम् । बहु सरणं संसारो यसादिति वा । प्राकृतपक्षे तु-मन देहि रस धमें तमोक्शामा गमागमादर न हरवधु शरण व चितमोरोपमरतु मे सहसा ॥ इति संततम् । रस प्रीतिम् । वमोवशी तमोगुणायचाम् । गमागमात्ससारा । शरण स्व मवमीति र ! मय संस्कृतमातुरूपभामेर । त्युदाहरणचन्द्रिशमशेर. २. 'अयमिति । सामय प्रती रोवीवि च सामध्यंकर वश्यतीत हरि धारयिष्यति से बुरेपु एपिप्पणी पदिवन्योट प्रतिय. 1 नया इदिति तितिरोयो विपि सः।' पसरणचन्द्रियसंक्षेप. ३.रमनीति । रबनिरमायन्दो मौली यस्य स रस्स पाइपमारनोरनमेर धग उम्मवसाममये परा प्राप्तम संसह या तपासाच्या भई नगद चिकाचित्रमयनिवामध्ये प्रमथास्यगणमध्ये उचिता रवि प्रीतिदीप्तिा पम्प लामो नदिवानन्द सायाशमा दया सा नन्दिता मन्दिनो गारिशेषस मागो ·९ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २९७ प्रमथानिवहमध्ये जातुचिावप्रसादा- दहमुचितरुचिः स्थासन्दिता सा तथा मे ॥' भन्न नन्दितेति तृचि तलि च रूपम् । तेनाहं नन्दिता नन्दकः स्याम् । तथा सा नन्दिता नन्दिनो भावो मे सादित्यर्थः । विभक्तिक्षेपो यथा- 'सर्वस्वं हर सर्वस्य एवं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥' अत्र हरभवेत्यनयो• संयोधनस्वक्रियापदस्वाभ्यां सुपतिविभक्त्यन्तत्वम् । एवमायासीत्यादि क्रियापदत्वे च विभक्तिश्लेप. । एवमन्याप्यूह्यम् । भेदाभावान्प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत् । मवमोऽपीत्यपिभिसक्रमः । उदाहरणम्- 'योऽसकृत्परगोग्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिनद्वियुधेन्द्रः स राजते ।' अत्रैकार्थमाननियतप्रकरणाद्यभावाद्वावप्यों याच्यावेयेति 'भद्रारमनो दुर. धिरोहतनो:-' इत्यादिवर ध्वनिस्वम् । ननु पस्तावद्विधा समापदोऽमन- त्यादि । प्रत्ययपदं गोवलीयदन्यायेन विभक्तिभिन्नपरम् । द्वितीयमाइ-मेदा- भावादिति । अलंकारसर्वखकाराद्युक्तां श्लेषस्य शब्दार्थालंकारत्वव्यवस्था (दूध)- मे मम सादित्यर्थ । अत्र सां स्पादित्युत्तमप्रथमपुरषयोर्नन्दिदेति तृप्तको प्रन्यपयोः सेयः।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. १. 'सर्वसमिति । हे रशमो, ल सर्वस्य सर्वम्बम् । यनो मवस संसारस च्छेदे तत्परः । नीत्युपवारयो सांमुख्यमानुकूल्यमायास्यागानि पीस मामुम्यम् । तनो शरीरस बर्वन स्थितियन तादृशम् । यदा मयोपगरयो समुख्य पत्र ताद अनुवर्तनं शरीरवृत्तिमायासि । सांमुस्प तनुवर्तन पायामीति वा । पो चौर प्रतीयमुक्तिः । त्वं सर्वस्व सर्वस्व हर मार दनात्रो भव । उसकारमामुख्य नयापसारय । भावाति वटसाति वन जीवन तनु सिबारदेति । अन्ये तु-सादिक हत्या तथा तपश्यनिषष्ट याय येन मुदि हा 'यसनुग्रह रत्या परमेपर प्रलेपेयमुक्ति स्याह । अत्ररेन्यादि गनर विमागे राहारणपन्दिकामशेर. २. 'य इति । स विदुरेन्द्र पण्डिनमेो राजा राजले । योमानेकगार परगो माता पुषशानां पाप सहापवर्गस दैरे घानर इन सम । देश उत्सव इति वा । कोटीशी तथा Tet रिप्रसारपतिल से - विरेनो देवरावः । परगोरा धनिया । पर परदा शोटिमा बजे विराटपदीदा हानि भर पाग' IT.

·२९८ काव्यमाला। पदश । तत्राद्य शब्दलेप स्वरितादिगुणभेदागिनयनोच्चायतया भिनाना शब्दाना धन्धे जनुकाष्टन्यायाच्छब्दयोरेव शिष्ट वात् । द्वितीयस्वर्थश्लेष स्वरि तादिगुणाभेदादेकमयनोच्चायतया शब्दभेदाभावादेवयन्तगतफलद्वयन्यायेनार्थ योरेव लिष्टत्वात् । यद्यपि 'अर्थभेदेन शब्दभेद ' इति नयेन द्वितीयेऽपि शब्दस्य मैदस्तथाप्युपपल्या शब्दभेदप्रतीतायप्येकताध्यवसायाजास्ति शब्दभेद । स एवं निरवकाशतया सर्वालकारवाधक इत्यरकारान्तराणां प्रतिमामानमुत्पादयति न तु तत्पीसिम् । यथा- 'वय घ पल्लवाताम्रभावकरविराजिनी । प्रभातसध्येवास्वापफललुधे हितप्रदा ॥' अन्न पूर्वार्ध मङ्गपद द्वितीयाधं समापद सेप । द्वयमप्युपमाप्रतिभोत्प तिहेतु । साधाभावेन तस्या प्ररोहाभावात् । यदुक्तम्-~- 'एकमयनोच्चार्याणा तच्छाया चैव विनताम् । स्वरितादिगुणैर्विन्ध हिट इहोच्यते ॥ अलकारान्तरगतां प्रतिभा जनयस्पदै । द्विविधरर्थशब्दोक्तिविशिष्ट तरमवीयताम् ॥ इति । इतराल कारयापकतां च दूषयिनु तमतमुपन्यस्यति-नन्वित्यादिना । निरव काशतयेति । अयमर्थ - पत्रिप्रकार-प्रकृतानेकार्य विषय , अपरताने कार्थविषय , प्रकृताप्रतानेकार्यविषयथेति । तमाद्य प्रकारद्वये तुल्ययोगिताल- कार । नियताना सकृद्धर्म सा पुनस्वल्पयोगिता इति तणपणात् । नियताना मिल्यस्य प्राकरणिकानामेव अप्राकरणिकानामेव वेत्यर्थ । तृतीये दीपकम् । 'सतिस्तु धमस्य प्रतापकतामनाम् इति तरपणात् । एव चालकारद्वयन पविषयस्य सवस्य व्यापनादलकारान्तरेण च तत्र तत्र व्यापनाजिरवकाश प खविपये सवालकारयाधक इति तेषां प्रतिमामात्रम् । तस्वतनु लेप एव तपाद- कार इति । तमोपमाप्रतिमानमात्रहेन लेपमुसहरति यथेति । कृत प्रति भानमात्र तत्राह-साधम्यति । उता प्रयर्समतिमाह-यदुत्तमिति । आएपादेनामासान्दोक्ति, द्वितीयेन समबोधि । मिले सरितादिगुणस्तध्याया मेवप्रयसोधार्यवाश्य बिभ्रतामिलन्वय । एतादृशाना सदाना बघ सिट उध्यते । तदधे पातकार इत्यर्थ । एव समझामरूपद्विविधै पदरकारा तरविषयो प्रतिमा अनयाकाम्यमयशदोतिभ्यो विशिटमर्थ वादा ·९ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। २९९ द्विविधोऽप्यलंकारसर्वस्वकारादिभिरात्रितत्वेनाथालंकारमध्ये पठितस्तरकथं शब्दालंकारमध्ये पठ्यते इति । उच्यते-दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्येन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव व्यवतियते । यत्र हि पयायान्तरपरिवृ. सिसहत्वं नास्ति तस्य शब्दगतस्वम्, यत्र तु तत्सहत्वं तत्रार्थगतत्वम् । यथा कप्टरवादयो दोषाः, गाढस्वादयो गुणाः, अनुप्रासादयोऽलंकाराः शब्दगताः । पर्यायान्तरेण तदर्थोपस्थापने तेपामसंभवात् । उदाहते घ 'स्वयं च पल्लव-' इत्यादी द्वयोरप्यर्धयोः शब्दपरिवृत्त्यसहतया द्वयोरपि शब्दालंकारत्वमेवोचि- तम् । न स्वावस्याप्यर्थालंकारत्वम् । नन्वेवमर्थश्लेपः किं नास्त्येव । क एव. माह । कस्तर्हि तस्य विषयः । यत्र पदपरिवर्तनेऽपि न लेपभगः । यथा- 'स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो मुसहशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥" अत्र सोकेनेत्यादिपदस्थानेऽपादिपदप्रक्षेपेऽपि न श्लेषभङ्गः । यच्चोक्तम्-- *स्वयं चेत्यादावुदाहृते उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेप.' इति तदप्ययुक्तम् । प्रत्युतोपमैवान वेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । तदाधकत्वात् । तथाहि माधोभावे. नोपमायाः प्ररोहामावादेव तावनोपमा बाध्या । यतः कमलमिव मुखं मनो. इमेतस्कचतितराम्' इत्यादी मनोज्ञत्वस्य गुणस्य दीप्तिरूपायाः क्रियाया वा उभयो साम्ये यथोपमा निर्वहति तथा 'संकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुविम्वमिव' इत्यादावपि शब्दमानसाम्येनापि सा युक्तव । साध- ग्यमानस्योपमाप्रयोजकत्वात् । तस्य चार्थरूपस्येव शब्दरूपस्याप्यविशेषेण संभ- चात् । तथा युक्तं रटेन- शब्दाभिधेयं प्रतीयतामिति योजना । कथं तथालंकारमध्ये समास्य वैश्चिल्लेख- स्तनाह-अर्थाश्रितत्वेनेति । अर्थद्वयप्रतीत्यर्थत्वेनेलर्थः । सिद्धान्तमाह--- उच्यत इत्यादिना । तनादौ शब्दालंकारमध्ये खयमुकस्मार्थालंकारत्वं विरुद्ध मियतस्तदूषयति–दोपेति । गाढत्वमोजोव्याकगाढवन्धत्वम् । व्यर्थत्वमपुष्टता। प्रौढत्वमर्थस्यौन प्रौढि पञ्चधोका । प्ररोहाभावादिति । प्रसतस्य हि वाधः । न च साधाभावे उपमानसफिलद्रूपत्वात् । तावदिति । पश्यमाणदूपणकय- नात्पूर्वम् । अय हेतुर्धत्तावनुक्तः स्वयमुक्तः । वृत्युकं हेतुमाह-यतो युक्कैवोपमा ततः श्लेषबाधकत्वात्तत्प्रतिभामानहेतुर्न तु ष इति योजनीयमिहापि । इहापि १. 'स्तोंकेनेति 1 उन्नतिरचत्वमभिमानश्च । अधोगतिरयोगमनं पादपवनादि च। तुला सुवर्णादिगुरत्वपरिच्छेदकपदार्थ- 1 तस्या कोटिः शिरः । शलाकेत चण्डीदामः । दण्ड इत्यन्ये । अयं च शम्दपरावृत्तिसहत्वादशेष । रत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. 'कम- लमिवेति । कति दीप्यते । 'कच दीप्तौ । स्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. ३. 'सकलेति । कलकलः कोराहलस्तत्सहित पुरम् । बिम्म तु सका क्ला यति नाराम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप-- ·म. ।। 'स्फुटमर्यालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ किं तु । आश्रित्य शब्दमानं सामान्यमिहापि संभवतः।। इति । अथात्र साधम्र्यसंमवेऽपि नोपमा । साधारणधर्मप्रयोगशून्यो हि 'कमल- मिच मुखम्' इत्येतावन्मानादिरुपमाविषयः । अत्र तु शब्दरूपसाधारणधर्म- प्रयोग एवेति यात्याद्वक्तभ्यं तदपि न युक्तम् । पूर्णापमापा निर्विपयस्वापनेः । साधारणधर्मप्रयोगे उपमावाभावात् तदप्रयोगे त्वपूर्णत्वात् । तदेतदुक्तम्-न च कमलमिव मुखमित्यादि । साधारणधर्मप्रयोगशून्य अपमाविषय इति वर्नु युतम् । पूर्गोपमाया निर्विपयत्वापत्तेरिति । केचिस्पुनस्तदन्यथा व्याचक्षते- वया हि यत्र साधारणधर्मोदारेऽप्युपमा संभवति प्रसिद्धत्वास उपमाविषयो न धान तथेत्याक्षेपार्थ । अयं पूर्णोपमाविषयो न स्यादिति । यद्वा शेपस्यो. पमावाधकरवायतदद्गीक्रियते तथा श्लेपस्योपमायाधकत्वे पूर्णोपमा निर्विषयेव स्यात् । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्यन मनोज्ञवस्य संवन्धिभेदाचाना- स्वेनार्यश्लेषस्वीकारादिति समाधानार्थः । नन्वेवं श्लेषस्य निर्विपयरवम् असंकीर्ण- स्थलाभावादिति चेत्, न । 'खमेव देव पातालमाशाना त्वं निबन्धनम् । स्वं धामरमरभूमिरेको रोकनयायसे ॥' इत्यादावलंकारान्तरासंकरात् । तथाहिन तावदनोपमा । इवाधप्रयो। सकलकलनियादावपि । तथा हि यदि शब्दसाम्येनोपमा नेत्युच्यते तदा 'यथा प्रहादनाचन्द्र. प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थों राजा प्रकृतिरजनान् ।' इत्यादी चमरकारितया प्रतीयमान उपमालंकारोऽनुपपन एव स्यादतो नायं नियमो युक्त इति । चैयात्यादिति । अनुभूयमानाया उपमाया निषेधो निजि इति पाष्टरमाप्रमेस दित्यधं । पूर्णेति । उपमानोपमेयसाधारणधर्मवाचकेवादिप्रयोगे हि पूपिमेति कथ्यते । तत्र धर्मप्रयोगे उपमाननीकारे तद्विशेषरूपा पूर्णोपमा निर्वि- पर्यव स्यादिसर्थ । संभयतीति । प्रतीयत इत्यर्थ । स इति । चन्द्र इच मुस- मिखादिरिलयं । अत्र सकल रलमिसादी । दूषणप्रन्थार्थमाह-अयमिति । चन्द्र व मुसमित्यादिरित्यर्थः । अहोकतापादनस्यायुरुत्वात्यक्षान्तरमाह-यति । सपनोपमायामादकत्वमनोश मादिगाधारणधर्मस्य सन्धिभेदेन भितत्वादनेकार्थ. पम्यव प्रमस्तस चालकारान्तरयाधमाशीकारासिर्विषया पूॉपमा स्यादित्यर्थ । सर चोदक्षरर()मेवाम्बरस । यदुत पस्यालारान्तरविविध विषयामावा- सिरपकारात्वेनालभारान्तरपाधक पमिति तदुपन्यस्य दूपयितुमाह-नन्वेयमिति । १. 'भावार' कम २. 'लमेरे । हे देव विणो, स्वमेव पातारम् । मागानां मशाल नियन्धन पमनसानम् । रामपा भूमि मियादेव देवाना वायोरपत्र जिो रोरयारम भुवनत्रपामर स्त्य । राजप-अल पाता रसिना गाना मोरना निरसन कारणन् । पमरमभिपतनमाजनन् । पारपदान्यनोच्यामनय SERVश्युरालपत्रिकामशेत ·8261 ९ उल्हासः] काव्यप्रदीपः। ३०१ गात् । नापि तुल्ययोगितादीपके । नापि पातालादिना रूपकं वाच्यम् । व्यशास्स तस्य संभवेऽपि धाध्यापेक्षयवासंकरगदेषणमिति । कि 'येन ध्वस्ख. मनोभवेन' इत्यादी नास्त्येव किंचिदलकारान्तरमित्युपमाश्लेपयोविभछोदाहः रणसंभवादाम्यवापकभावानुपगमे द्वयोोंगे संकर एवेति परमम्युपगन्तव्यम् । उपपतिपयर्यारोपने सु उपमाया एवाय विषयो न श्लेपस्येन्युक्तमेव । उपपत्तिश्चे- यम्-व्यपदेशाः प्राधान्ये न संमवन्तीति वस्तुस्थिति । प्रधान पानोपमा । श्लेपस्य तसिर्वाहकस्य तदग्गरवात् । नहि लेप विना समानान्दवाच्यावलक्षणं साधम्र्यमुपमा निर्वाहक निर्षहति । उपमा तु न श्लेपाङ्गम् । श्लेषप्रतीति विना तस्पतीत्यभायेन सदनुपकारकरवादिति । यदि चोपमाध्यवहारवारणाय साधा- रणधर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति खीकर्तव्य तदा पूर्णोपमाया निर्विपयाव- मेव स्यादिति । तदेतदुतम्-'भन्यथा पूपापमाया निर्विपयत्वापत्ते' इति । न केवलमुपमाया एव श्लेपबाधकरवं किं त्वलकारान्तरसापि । 'भंविन्दुसुन्दरी नित्य गललावण्यरिन्दुका' इत्यत्र विरोधालकारस्य । नानार्थद्वयप्रतिपादक- शब्दस्य श्लेप । विन्दुसाहित्यरूपस द्वितीयार्थस्य प्रतिभामानविषयस्य मरोहा- भावात् । नन्दमरूढोऽपि सेपालकार भारतां विरोधाभासवदिति चेत्, भवेदे. वम् यदि विरोधाभासस्य विरोधित्वमिव श्लेषामासस्य श्लेपरवमनुमतं कस्यापि भवेत् । न स्वेवम् । तसादेवविध विषये श्लेषप्रतिभोस्पतिहेतुरळकारान्तर प्राधा- व्यङ्गयस्य तस्येति । लोकत्रयात्मकत्वरूपकस्य वाच्यस्य सिद्ध्याम् । पातालादि- रूपक व्यायमेव । पातालादेरप्रकृतत्वादिति भाव । इत एवाखरसादाह- किं चेति । नास्त्येवेति । न चार माधवोमाधवयो प्रकृतयोयन ध्वस्त- मित्यादिसकृद्धर्मो केस्तुल्ययोगितालकार इति शङ्कनीयम् । पृथगुपात्ततया भेदेन प्रतीयमानयोरेकस्मि वाक्ये सकृद्धर्मोक्तौ हि तुल्ययोगिता । यथा-'पाण्डशाम वदन सरस हृदय तवालसं च वपु । आवेदयति नितान्तं क्षेनियरोग प्रसि हृदन्त ॥' इत्यादौ वदनादीना रोगावेदकलरूपधर्मस्य सकृदुक्तिरिति । भन तु माधवोमाधवयो सकृदुपात्तयोर्न भेदप्रतीतिरिति न धर्मस्य साधारण्यप्रतीति । आवृत्त्या तु धर्मिप्रतीती धर्मवाचकस्याप्यावृत्तेन सकृत्त्वम् । प्रतिवस्तूपमा तु वाक्यद्वये भेदेन धर्मद्वयोको भवतीवि न तस्या अपय विषय इति विविक्त एपाय श्लेषविषय इति ज्ञेयम् । संकर एवेति । द्वयोरपि विविक्तविषयत्वेन बाध्य- बाधकलायोगादेकन समप्राधान्येन मिलनमित्येव युक्तमित्यर्थ । अमानित्वसकरस्य वक्ष्यमाणत्वे यथाश्रुतासगते । वस्तुतस्तु लेपस्योपमानित्वान समप्राधान्य किं तूपमैव प्राधान्येनेसाह-उपपत्तीति । श्लेषण्यतिरेके श्लेषमूलके म्यतिरेकाल- १ 'अविन्द्विति । अप्सु प्रतिविम्बित इदुरबिन्दुस्तद्वत्सुन्दरी । गरन्दो लादण्यस्य बिन्दुका यस्या इत्युप्रक्षागभम् , अविन्दुर्वि दुशून्या गलद्वि दुका चेति विरोध । इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप २६ ·३०२ काव्यमाला। न्यात् । तथा च 'सद्वंशमुक्तामणि' इत्यत्र परम्परितलिटरूपके रूपक प्रधा• नम् । वंशशब्दे श्लेपस्तु वेणुकुलयो रूपकोपयोगितया तदङ्गमिति श्लेपप्रति- भोत्पत्तिहेतु रूपकमेव व्यपदेश्यम् । 'नाल्प कविरिव स्वल्पश्लोको देव महा- म्भवान्' इत्यत्र लैपव्यतिरेके व्यतिरेके एव प्रधान श्लेषस्तु तशिर्वाहक इति तत्प्रतिभोत्पत्तिहेतुयतिरेक । 'अनुरागवती संध्या दिवसस्तरपुर सर. । अहो देवगतिश्चित्रा तथापि न समागम ॥' इत्यत्र समासोक्तिरलंकार । अभिधाया नियमने श्लेपस्यासंभवात् । 'आदाय चापमचल कृत्वाहीन गुण विपमदृष्टि। यश्चित्रमच्युतशरो रक्ष्यमभाजीनमस्तस्मै ।' इत्यात विरोध एवालकार श्लेपस्तु तदनमात्रम् । अप्ररोहात् । 'कवीनां संतापो भ्रमणमभितो दुर्गतिरिति प्रयाणां पञ्चरव रचयसि न तधिनमधिकम् । चतुर्णा वेदाना व्यरचि नवता वीर भवता द्विपरसेनालीनामयुतमपि लक्ष वमकृथाः॥' अन्न मदीये पये काव्यलिनस श्लेपोऽनमिति श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतु काव्य- लिङ्गम् । तसादलकारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतु शेष इति रिक्त वच । किं च 'प्रभातसध्येव' इत्यादी शब्दक्षेपस्याांलकारस्वमिति पचन भवता विरुद्धम् । शब्दानाधितत्वे तेन व्यपदेशस्य न्याट्यावात् । भपि च यस्य वैविध्य कवि- कारे । कवीनामिति । अभितो भ्रमण याचनाय । पधत्व नाशं पञ्चसरयां च । मवता उच्छिन्नसप्रदायस्य पुनरुबीवनानूतनता नवसंख्यता च । लक्ष सरयाविशेष लक्ष्य च । प्रयाणां पञ्चत्वकरण न चिनमित्यर्थ । चतुणां भवत्वकरणस्य अयुतलक्षीकरणस्य च हेतुत्वेन विवक्षणारकाम्यलिङ्गमलकारस्वत्र योजम् । सन्दानाथितत्व इति । सति सप्तमीयम् । एव च प्रकृते राब्दाधितत्वाद्र- पद्भिश्वाधयाययिमावस्यैव लोक इव शब्दार्याल गारव्यपदेशयीत्वेनाभ्युपगमात्तद्वि- १ 'पारप इति । अल्प छुद्र । 'पये यशनि च लोक" इति कोष ।'त्युदाहरण चद्रिवामक्षेप २ 'अनुरागेति । अनुराग सहो लौहित्य च । पुर रोऽप्रगामी संमुखश्च । समागमो मिलन स्वीपुमसंगमय।' इत्युदाहरणचदिवानहर ३ 'भादायेति । यो विषम दृष्टिलिलोचनोऽचल हिमाचलस्वरूप धनुरादाय अहीन सर्पराज गुण मौवी कृत्वा अध्युती गरायण परो यम्य तादृशोदा विपुररूपममाहीद्रषितवान् तसे नम इति मुल्यो। भचल पानशून्य धनु । हीनो जीण मा महीनो धनुदण्डादायूनपरिमाणो गुण । भिमा यादन्यत्र निहिता दृष्टिः। अच्युता अनिमा घरा इयमावति विरोधामाम" एयुगारणचदिवशेष ४ अय भोक रहाहरणचद्रियाया न म्याख्यान ·९ उल्लासः] काव्यप्रदीपः। प्रतिमासरम्भगोचर स एवालकारस्थानम् । 'स्वय च पल्लवातान-' इत्यादी शब्दवैविध्यमेव तादृक् । तस्यैच कविप्रतिभयोदृक्षनादिति शब्दालकारवमेवो चिवम् । ननु श्लेषोऽर्थमुखप्रेक्षक । नार्थप्रतीति विना श्लपस्स चमत्कारित्व सभवो वेत्यर्थालकारख वेपस्येति चेत्, न । एव अनुपासस्थाप्यर्यालकारस्व स्यात् । रसादिव्यञ्जकस्वरूपवाच्यसव्यपेक्षस्वेन अनुप्रासखालकारता । अन्यथा वृत्तिविरोधादिदोषस्य वक्ष्यमाणवात् । किंचैव शाब्दयोर्गुणदोषयोरप्याथरव स्यात् । तयोरप्यर्थापेक्षयैव तथाभावात् । शृङ्गारादौ हि माधुर्यादिर्गुण कष्ट- स्वादिदोपो चा । यच्चोक्तम् 'एकप्रयत्नोच्चार्यशब्दवाचेऽश्लेषत्वम्' इति, तद. प्ययुक्तम् । 'विधौ पके-' इत्यादी वर्णादिशब्दभेदेऽप्यर्थश्लेप वापत्तेरित्यादि स्वयमपि विचार्यम् । चित्र लक्षयति- तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥८॥ यद्यपि वर्णानामाकाशगुणानां समाधाकृति हेतु वमसभवि तथापि विन्य स्तवर्णानुमापिका लिपय सनिवेशविशेषवत्वेन पत्र खायाकारमुलासयन्ति तचित्रमिति विवक्षितम् । तर्हि लिपिनियरवाच्छब्दालकारत्व न स्यादिति चेत्, न । ताशवर्णविन्यास विना तादृशलिपिविन्यासाभावात् । शब्दान्वयव्यतिरे कयोरभनरवात् । लिपैगाभेदस लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य शब्दालकारत्वमिति कश्चित् । तथापि शृङ्गारादिरसानुपकारकस्य कथमलकारकरवमिति चेत्, कवि नेपुण्यवशेन विस्मयोपकारकत्वादिति गृहाण । श्लेपनिर्वाह्य चैतत् । न च तादृश रसोपकारकमिति दिध्यानमुदाहियते । तत्र खगबन्धो यथा-- 'भारारिशरामेभमुखैरासाररहसा। सारारब्धस्तवा नित्य तदार्तिहरणक्षमा ॥ . रुद्धमिदमभिधातुमित्यर्थ । रसादिव्यजति । आदिना भावादिसाह । रसा दिव्यञ्जकखरूप यद्वाच्य तत्सापेक्षत्वेनेत्यर्थ । कारव्यजकार्थ विअधे (1) तदनुगुणवैदर्भाख्यात्त्यनुगुणो ह्यनुप्रास उच्यते । एव वीरादी गोडी वृत्तिरिति तद नुगुण इयर्थ । वृत्तिईदादिरीति । सयमपीति । न तु परोक्त वेनैव देप कार्य इति भाव । शब्दान्वयेति । ताभ्यामेव शब्दालकारत्वस्य व्यवस्थापितत्वा दिति भाव । आश्रयाश्रयिभावस्याव्यस्थापकल पूर्वोत्तमेव कश्चिदित्यरुचिवीतम् । कविनैपुण्येति । तथा च रसन यविस्मयाख्यचम काराविशयप्रयोकत्वादहतर सोपकारकत्वाद्वारकारत्वोपपत्तिरित्यर्थ । न च तादशमिति । क्लिप्तयार्थामुदर १ मारेति । उमा मे श कश्याण दिश्याइयादित्य वय । कीदृशी । मारारि शनु (शारद ) रामो बलभद्र इभमुखो गणेश एतैरासाररहसा धारासपाततुल्यवेगेन सार उत्कृष्ट आरम्भ स्तव स्तोत्र यस्या सा । अत एव निल देशमातिहरणे क्षमा।

·३०४ काव्यमाला माता नतानां संघहः त्रियां बाधित संभ्रमा । मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥' न्यासो यथा-ताडिकायां प्रयम माशब्दं विन्यस्य तदूर्वमारोहकमेणे. कस्सां धारायां चतुर्दशवर्णान् , अग्रे श्लिष्टं सेति वर्णम्, ततोऽपरधारायामव. रोहक्रमेण चतुर्दश, मेति प्रथमेन माशब्देन लिष्टम् , तदक्षिणपाचे निक मणक्रमेण सप्त, वामपाई प्रवेशक्रमेण सप्त, ततो माशदी सिटी, पुपर अद्रिका । माशब्दादधः क्रमेण वर्णत्रयम् । एपा गण्डिका । तदधो मेति । तहक्षिणपा) निष्क्रमणक्रमेण चतुष्टयम्, वामपाधैं प्रवेशक्रमेण चतुष्टयम्, ततो माशब्दः विष्टः । एसद्जनकम् । ततो माकाराध. शेपवर्णद्वयं न्यसेत् । एतन्मस्तकामिति । मुरजयन्धो यथा- 'सरला बहुलारम्मतरतालियारवा । वारलाबहुलामन्दकररा बहुळामला ॥' तया च रसिकवैमुख्याधायकवादिति भाव । ताडिकायामिति । रामूर्यमुख लिखित्वा मध्ये रेसयावच्छेदं कृत्वा मूले जघनस्थाने एककोष्ठ विधाय ताडिकापेटि- कादिशब्दवाच्ये तस्मिन्माशब्दं विरच्य( चय) तदूर्यमारोहकमेणैवस्था धाराया चतुर्दशवर्णान्विन्यसेत् । मुझे त्रिकोणाकारे सेति वर्ण श्लिष्टं न्यसेत् । ततोऽपरघा. रायां रारम्धेसारभ्य क्षेत्यन्तं चतुर्दश पर्णान्विन्यसेत् । सेति ताडिकास्थं टिष्टम् । अप्रेऽपि तदेवासिटम् । ततस्ताडिकाया दक्षिणतो निर्गमनक्रमेण प्रादक्षिण्येन माता मठानामित्यादि घर इत्यन्तं रामाक्षराणि न्यस्य धामत प्रवेशक्रमेण प्रादक्षिण्येनेव धेसन्त सप्त विलिसेत् । इय मुद्रिकेत्युच्यते । मेति ताडिकास्यमेव लिटम् । एवम. प्रेऽपि तदेव । ततस्ताहिकाया अपस्तने दीपकोठे गण्टिकाख्येऽवरोहफ्रमेण सीलन्तं वर्णप्रयं विन्यस्प तदधसनकोठे मान्दं न्यसेत् । तदक्षिणतो निर्गमक्रमेण वर्णय. दृश्यं यामतय प्रवेशकमेण चतुष्टयम् । मानन्द सिट । एतद्रमनकमिन्युच्यते । वस्मादय. शेष वर्णनं दिनेति । “दिमा' इति पाठंतु दीलेतन्मानं विन्यसेत् ।

·९ उल्हासः] काव्यप्रदीप अथ न्यास -प्रथमपादस्य वर्णाटक पदिक्रमेणाभिलिख्य तेपामधोऽधोऽप रपादप्रयवर्णा पतिक्रमेण विलिखेत् । तत्र घेतलोकोस्थापनमार्गेण रेखायां दत्तायों मुरजाकारता भवति । पायो यथा- 'भासते प्रतिभासार रसामाताहताविमा । भावितारमा शुभा वादे देवामा बत ते सभा ।' अस्य न्यास -कणिकायां भा इति, पूर्वपत्रे निर्गमक्रमेण सते इति, आमे यपत्रे प्रवेशनक्रमेण प्रति इति, ततो भेति कणिकास्थलस्थ लिष्टम् । ततो दक्षिणपत्रे निष्क्रमणक्रमेण सारेति वर्णद्वय ततस्ताभ्यां कर्णिकास्थेन वर्णन प्रवेशक्रमेण लिष्ट रसामेति वणत्रयम् । एवमग्रेऽपि दिक्पयस्य कर्णिकायाश्च वर्णा सर्वत्र लिटा इति । सर्वतोभद्र यथा- 'सासार रसा सारसायताक्षक्षतायसा । सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्वतक्षर ।' भस्य पादचतुष्टये पूर्ववत्पतिचतुष्टयेन लिखिते प्रतिलोमादिपाटेन स एवं श्लोक । सभविनोऽप्यन्ये भेदा न दर्शिता । एते हि शचिमानप्रकाशका न नु काव्यरूपतां दधति अतिनीरसत्वादिति । माशब्दस्तूपरितन एव श्लिष्ट इति । पतिक्रमेणेति । विर्यक्पडिस्पेणेत्यर्थ । तन्न चैतदिति । ऐशानीत पश्चिमपर्यत पञ्च वर्णान् बहु इत्यन्तान्वाचयेत् । तत आमेयकोणान्त जीनित्येक पाद । ततो द्वितीयपतिमुदीचौमारभ्य तृतीयपस्यादि पर्यत प्रादाक्षिण्येन द्वितीय । ततो दक्षिणतो द्वितीयपनयतवर्णमारभ्य वामावर्तेन तृतीयपतयन्त तृतीय । ततो वायुकोणात चतुर्थपरयादिगत कवणादिपधक प्राची पर्यतमारोहकमेण ततोऽवरोहक्रमेण नैर्ऋत्यन्त वर्णवय चतुर्थपतय तमिति कमो १ 'भासन इति । प्रतिभया सारप्रशया श्रेष्ठ राजन् ते तव सभा भासते ! कीदृनी । रसेनामाता शोभिता । रसिकेल्यर्थ । अहता अप्रतिहता (आ समन्तार) विभा दीप्तियस्या' सा । भावितश्चितित आत्मा परमा मा यया सा । वादे शुमा निपुणा अत एव देवाभा देवतु या । बत हर्षे विसये वा । अय पद्मवधा। युगहरण चदिकासक्षेप २ रर्सति । है रसासार पृथिव्या श्रेष्ठ राजन् रक्षतस्तव रसाद पूर्थिी पुन क्षतायान् खण्डित गुभावहविधीन् दुर्जनान् स्पति नाशयतीति क्षतायामा । 'पोऽन्त कर्मणि इति धात्वनुसारात् । तथा अतासा न विद्यते तास उपक्षयो यस्या सा अतु।'तस उपक्षये धातु । तथा सारसे पद्म तददायवाझति सबोध्यविशेषणम् । तथा सात नाशितमातमशान येन तादृा । वावेर्गत्यर्धतया शानार्थत्वात् । एव तक्ष तनकरण राति ददातीति तहर' । अताहा । वक्ष वनूकरणे । अय सर्वतोभद्रव । इत्युगाहरणदिवासक्षेप-- ·काव्यमाला। पुनरुकवदाभासो विमिन्नाफारशब्दगा। एकार्थतेव एकार्यतेति एकार्थत्वावभासयोग्यशब्दतेत्यर्थ । एतच यमकलाटानुपास- योरतिव्यापकमतो विशिष्टि-विभिसाकारशन्दगेति । स घाय द्विविध -दाब्दमात्रस्य शब्दार्थयोश्च । वयोराधमाह- शब्दस्य शब्दमानस्येत्यर्थ । अयमपि द्विधा समनशब्दनिष्ठोऽभङ्गशब्दनिष्ठश्च । तयोराद्यो यथा- 'अरिवघदेहशरीर सहसारथिसूतनुरगपादात । भाति सदानत्याग स्थिरवायामवनितलतिलक ।' भत्र देहशरीरशब्दयो पुनरुत्वावधी । समगौ च तो। परिवपदा ईहा यन तादृशान् शरिण इरयतीत्यर्यकरवात्, एव सारथिसूतशन्दयो । सहसा हठेन रचिना सुटु उत तुरगपादात यस्येत्यर्थकत्वात्, दानत्यागपोश्च सदा नत्या माति स्थिरवायामग पर्वत इवेत्यर्थकरवाद, समग पुनरुकवदामास । शादमानगर कारव चोमयोरपि शब्दयो पर्यायपरिवृत्यसहस्वाद । थभशदनिष्टो यथा- चकासत्यनारामा कौतुरानन्दहेतव । तस्य राक्ष सुमनसो विबुधा पाववर्विन ।' भनागनारामाशब्दयो रुपयकतया पुनरवधी । वस्तुतस्तु भगने भार- मन्ति अनानामारामा इति वार्य इति न पुनरुक्ति । न घान समा । योप्य । पनयन्ध सर्वतोभद्र च सुगमम् । चासतीति । भानामु रमन्ते 1 कौतुकेन काव्यादिचर्चया पान दहेतव मुठु मनो येषां त इत्यर्थ । ताता १ 'अरीति । अवनितिलको राना साना मवामानया सदा अनत्या पुरवनग्र तया वा भावीपय । यीश । अरेवण हा चेया येषां तान् शरण शायुचार पोभान् ईरपति प्ररयदीति तथा । अरवपद वगैरसम्पति व्याख्यानमयुरन् । तथा सविपरीरपदस परिवृत्तिमहोन देशास तसहान चोमयारारापत्त्या शब्दमा पारंधरोहरणवानुपातिकमहार । सहसा चीन रविभी रपारूदै गुटु रत प्रोवम् । संरमित पावन । मुरगपाशा स स पिरतासामग' पर । अत्र शरीर स्या पुनराहामामो मार । लुगारमादिकासक्षेप २ 'वयमदीते । सोमनमासम्म राम पाश्चानो विपापन्यिायकासति सोमो । बा । भगना रमने इत्यानारामा सिरहरल्या त्य। पहने अमिरे बाराना गवनानि येरनी था। कौनुस्मुगमवरिषयपानन्ददा । दिन विदरसेग य मानन्दघरेल्व हतिया। युद्वारा प्रादर- ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। ३०७ शब्दमानार कारव चैकस्यापि परिवृत्यसहत्वात् । एव कौतुफानन्दशन्दयो सुमनसोविवुधा शन्दयोश्च द्रष्टव्यम् । उभयालकार द्वितीयमाह- तथा शब्दार्थयोरयम् ॥९॥ यथा- 'तेनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुभररुधिररफखरनखर । तेजोधाम मह पृथुमनसामिन्द्रो हरिजिष्णु ।' अन तनुवपु शब्दपो पुनरधी । तद्विरहस्नु तनुशम्दस्याल्पार्थकरवाद । अय चोभयारकार । तनुशब्दस्य पर्यायपरिवृत्यसहस्वात् । एव करिकुलरयो, तेजोधाममह शब्दाना इद्रहरिविष्णुश दानां तदाभासस्वमुभयालकारस्य च द्रष्टव्यम् । यद्यप्युभयालकारोऽय न प्रकृतस्तथापि शब्दमात्रालकारस्यैव उमेद स्थानप्रकरणेऽवश्यवक्त यतया तम्पसहादुमपार कारस्यानपापाचोभपालकारमू तोऽप्ययमत्रोक्त । उभयादकारातराणां तु न कोऽपि भेद मायालकार इति न वायन पठितानीति सर्व रमणीयम् । इति महामहोपाध्यायत्रीगोवि दकृते काव्यपदीपे शब्दार कारनिर्णयो नाम नयम उबास । दशम उहास । भयार्यालकारा लक्षणीया । ते घ 'उपमानन्वयाददुपमेयोपमा तत । उत्प्रेक्षा चापि सदेहो स्पकापडुनी तया ॥ शेपतया समासोक्ति प्रोका चय निदर्शना । अप्रस्तुतमासातिशयोक्ती परिकीर्तिते । प्रतियस्तूपमा वदृष्टा तो दीपक सथा। मुख्ययोरितया धैव व्यतिरेक प्रशीर्तित । माक्षेपो विमावना पविशेपोतिथैव च। यथासरयमर्यान्तर यास स्यातो निरोधयत् ।। उभयाल्यारत्वानपायायेति । परि पान्दमामागरमप्ये पाटेनोगमालगार समपेयात्तदा वेतु पाटो मुछ एप सारा प्रमावि मार विधीमत्तम दुपास्यरमर मामूविरस्तुवेशनापमाातायो कप्पीपप्रभावो नरम । १ 'तनुवा । मसौ हरि मिहोपन्य । मिहेऽ मरमत व 11 नु का पुनम स । र गति र सो मारा नराम देवमी पाम सानन् । मागा रन पशुपनमा नि बरलानानि । बिपुर्व मित्र नुपुर्व पुनरमम एगाया ·काव्यमाला। बा स्वमायोतिस्तथा व्याजस्तुति प्रोत्ता सहोकिवत् । विनोक्तिपरिवृत्ती च भाविक काव्यलिङ्गवत् ॥ पर्यायोक्तमुदात्त च समुच्चय उदीरित । पर्यायश्चानुमान च प्रोक्त परिकरस्तथा । ब्याजोक्तिपरिसरये च विज्ञेये हेतुमालया। अन्योन्यमुत्तरं सूक्ष्मसारौ तद्वदसगति ॥ समाधिश्च सभेन स्याद्विषमस्वधिकेन च । प्रत्यनीक मीलित च स्यातामेकावली स्मृता ॥ श्रान्तिमास्तु प्रतीपेन सामान्य च विशेषवत् । तद्गुणातगुणौ चैव व्याघात परिकीर्तित ॥ समृटिसकरी चैवमेकपष्टिदीरिता ।' तेप्वनेकालकारमूलभूत चेन सौकुमार्यातिशयाच प्रधानमुपमा स्टक्षयति- साधर्म्यमुपमा भेदे ननु साधय॑स्य प्रतियोग्यनुयोगिनिरूप्यतया तदनभिधाने न्यूनत्व लक्ष णयाश्यस्येति चेत्, न । आक्षेपादुपमानोपमेयरूपयोस्तयो भात् । न च प्रतियोग्यनुयोगिमानाक्षेपेऽतिप्रसङ्ग । उपमानोपमेये विनाभ्यस्य कार्यकारणा- दिमागस्य साधाभावात् । एव चोपमानोपमेययो समानेन धर्मेण सबन्ध उपमेति लक्षणम् । भय चोपमानोपमेययोराक्षेपः साधर्म्यमतिपत्तिमानपलको न तु प्यावतक । नन्वेव भेद इत्यनुपादेयम् । तस्याप्याक्षेपादेव रामसभवात् । नम्मेदे साश्यात्मक साधम्यमिति चेत्, न । साधम्र्यपदस्यारोपितानारो. प्रथम सेप्चिति । अर्यालकारेषु मध्ये प्रधानम् । अष्टभूतामित्यर्थ । तत्र हेतु -अ- नेकेति। उपमेयोपमो प्रेमाप्रतीपस्मृतिनातिसंदेहरूपकादिमूल्क नेत्यर्थ । सोकु- मार्य सुरोध वे सति इयत्वम् । तयोरिति । प्रतियोग्यनुयोगिनोरित्यर्थ । न चेति । कार्यकारणादिकर्य कथाचित्साधर्म्यभवात्तत्रातिव्याप्तिरिति शहाशय । चमत्कारिसाधर्म्यस्योपमा वात्तस्य च कार्यकारणादिमारयोरमावानातिप्रसङ्ग । यम तु सारा साधयमस्ति यया 'पितेव पुत्र सगुण स आसीत्' त्यादी तन तयोरप मानोपमेय वमुपमा कारपेट एवेति ममाघानाय । अत्र चेति । लपणवाक्य इत्यर्थ । प्रतिपत्तीति । रािकाप्रतिपत्तीत्यर्थ । तस्यापि मेदस्थापि । साधर्म्य पददि योगेनैकर्मवरवमाप्रयोषकमित्यमेदेऽपि संभवति साधर्म्य शयाप्यमैदे प्रपो गामापात् प्रयोधि भेंद (१) भाक्षिप्यत इत्यर्थ । साधर्म्यम् । उच्यत इति दोष । साधम्र्यपदस्येति । अन्यथा कीदो वैचादिसाधयेणोपमा न स्यादिति भाव । नवमयुपमेयोपमायामतिप्रगत इति चद, सत्यम् । तत्रोपमाप्रतीतिपर्यवसानेनो. पमासमेटयात् । सुदीपसाराम्ययष्यमयुगों कपम्याधिकांशस्य प्रतीत्या परमलका- - ·। १० उल्लास: काव्यप्रदीपः। ३०९ पितसाधारणसमानधर्मसंबन्धमानपरत्वेनारोपितसाधम्यं निवन्धनस्सानन्वयालं. कारस्य व्यवच्छेद्यस्यात् 'अलंकारये सति' इत्यपि पूरणीयम् । साधम्र्पमात्रस्यो- पमारवाभावात् । एनो विमजते- पूर्णा गुप्ता च यनोपमानोपमेयसाधारणधर्माणामुपमाप्रतिपादकवादस्य चोपादानं सा पूर्णा । एतचतुष्कमध्ये एकस्य द्वयोस्रयाणां धानुपादानं या सा लुता । सयोः पूषा विभजते- सानिमा। श्रीत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥१॥ अनिमा प्रयमोदिया । पूर्णेत्यर्थः । पाक्यं विग्रहः । तेनोपमानादिपवानि धावायपि यत्रासमतानि भिनविमतिकानि सा पाक्यगा। पन से कयो. रपि समास. सा समासगा । तद्धितेनोपमामतिपादकेन सममुपमानवा. चिन्याः प्रकृतेर्न समासो नापि विग्रह इति तृतीय उपमामेद । निविधाप्येपा औत्या भेदारमत्येक द्विधेति पद्धिा पूर्णेत्यर्थः । श्रोता घोपमानोपमेययोः साधारणधर्मसंपन्धरूपापास्तस्याः शाम्दयोधविपापम् ।भयांपतिगम्पर पाय- रयम् । सन यथेवयादिशब्दाना, सत्र तसेय' इत्यनेनेयायें निहिवस यवे. योपादाने श्रौती । मुल्यादीनां साम्दाना 'तेन,प्प-इत्यादिना दरुपायें रिहि- वस्य यतेश्च प्रयोगे आर्थी । मन्वय विभागोऽनुपरयः । उमपत्र सारस्यमा पाविशेषात् । न प पाप्यम् ययादिनाम्दैः साधारणधर्मबन्ध उमपत्र भारतीय पोपते न पुनस्यादिशब्द । भयमेव विशेष इति । यो पारिता पदनन्तरमुपातास्तस्योपमानतामीतिरित्युपमान विशेषगानि । मत उप. माने तरसंयन्ध बोधयन्तु म पुनरूपमेये । मन्परिदोषणस्साम्पा सम्मपो. पकत्वादशं नादिति भेद, नाम्दारितामा यादन्यशिरमायेऽप्यम्पत्र संय- ग्धयोधकरवात् । न चाटघरयम् । पायो त्या दर्शनाए । पीहि पदनम्त. - रान्तरत्वेन कपनम् । मनन्यये दूपमाप्रतीतियानमेव धितानमिति र । 'गोसानो गक्प 'इलादी प्रयासरसाद-अलंपाररये सतीति । उपमेयर- रियादरा चमतविजनकपे पदीलर्थ । टेन मुगनिद पन्द्रहीही मी म्याप्ति । असमस्तानीति समायामास पदमुस्विमी ग. दर-भिनयिमनिशानीति । मितिमाखडास पर मुनी TET. शेऽपि सदरामयानीरसुष्मा अपमानामथे। उमपति रा. पिठे गुस्सरियो पेय प्रिय पोप । उमपंचेति । सनोने. यो । न पुनरिति । मुरारनामनिर गएर TAGE I उपमानतेति । समान मातीमा - ·३१२ काव्यमाला। । अग्रेयेन समासः समासे भार्थी यया- 'अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतधीः । मुरतरसदशः स भवानमिलपणीयः क्षितीधर न कस्य ॥' मन सुरतरसा इत्युपमानयोतकयोः समासः । तद्धिते श्रोत्यार्थी ध यथा- गाम्भीयंगरिमा तस्य सत्यं गडाभुर्जगवत् । दुरालोरक्ष समरे निदाघाग्यररतयत् ॥' भत्र गङ्गाभुजंगवदिति श्रौती । 'तत्र तस्येय' इत्यनेन इयाय यतेर्विधानाद । निदाधाम्यररसवदित्यार्थी । तेन तुल्यम्' इत्यय यतेः प्रयोगात् । ननु चित्रभेदा अलंकारनिर्णये निर्णेप्यन्ते इति पूर्वमवादीः इदानी समेऽपि' इश्युदाहरसि न सचित्रं भवितुमर्हति । अन्न हि स्वाधीनभर्तृका, कान्वं मज- माना यथा धमस्कारभूस्तथा जयश्रीस्वदासेयनेनेत्यादि वस्तुरूपं व्यय विना मोक्तेवैचित्र्यम् । वैचित्र्यं चालंकारस्वनिष्पत्तय इति व्यङ्ग्यमवश्यापेक्षणीयम् । अतस्त्रस्य प्राधान्ये गुणीभूतव्यङ्गयरवम् । तसारपूर्वापरविरुदाभिधानमिति चेत्, मैवं वादीः । न खलु व्यापपरामर्शादेवात्र चारवाप्रतीतिः, अपि तु वाच्योप- मामात्रपरामर्शा देव । चारूत्वहेतुश्वालंकारः । अवनीयसंनिधेश व्यगयस्यास्फु- टतरतया न ध्वनिगुणीमूतव्यद्यव्यवहारप्रवर्तकतेति न कश्चिद्दोपः । नन्वेवम- प्युदाहृते रसादिरूपव्ययसानाचित्रतानुपपत्तिः । किं चानुमासाधलंकारान्त- रसद्भावारसंकरालंकारोदाहरणान्येतानि युक्तानि, न तु शुद्धाया उपमाया इति चेत्, न । रसादिरूपव्यङ्ग्योऽलंकारान्तरं चतेप्वयमिचारीति तत्रौदासीन्यमा- लम्ब्योपमालंकारोऽयमीहश इत्यभिप्रायेणालंकारमात्रमुदाढतं न तु चित्रका- त्यम् । भन्न 'चन्द्रधवलः पटः' इत्यादिको रसालंकाराभ्यामसंभित एव विषयः - पठितवामनपदेनाप्यनभिधानादसमासाद्वाक्यगवेयं वोध्या । वस्तुरूपमिति । जयश्रियस्त्वदासेवनेन चमत्तारिखमित्यर्थरूपमित्यर्थः । यथा तयेवंशस्तु वाच्य- योटिगत एवानूदित इति भावः । वैचित्र्यं चमत्कारित्वम् । तस्य उक्तव्ययस्य । एवमपीति । उकव्यजस्य धनित्वाद्यप्रयोजकत्वेऽपीलः । ननु तात्पर्यविषय- व्यङ्ग्यराहित्यं मुसतश्चमत्कारिव्यङ्ग्यशून्यत्वं वा पिनत्वमिहास्त्येवेत्यत आह-कि चेति । औदासीन्येति । तद्विषयविवेकमकृत्वेत्यर्थः । तथा च क्वचिचित्राभा- वेऽपि न क्षतिरित्याह-न स्थिति । वस्तुतस्तूपमाप्राधान्यादस्त्येव चित्रत्वमिति २. 'अवितथेति । सफरमनोरथमार्गसपादनेषु प्रकृष्टगुणगरिम्णा गीता श्रीर्यस्य स कस्य नाभिलपणीयः स्पृहणीय इति सबन्धः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २, गाम्भी- नि । गलामुबंगः समुद्रतस्येवेत्यर्थः । तत्र तस्व' इतीवार्थे वतिः । निदापे मोपकाले यदम्बरन सूर्यस्तेन तुल्य तात् । 'तेन तुल्यं किया चेति. ति तुल्यार्थे पतिः।। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप .

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। ३१३ किमिति नोदाहियत इति चेत्, तदहितस्येनोदाहरणे पैरस्यप्रसङ्गात् तारा- वाक्यस्याकाव्यत्वेन तस्या अप्यनुपमावात् । अथ लुता विमजनीया । सा च सप्तधा । तकस्य रोपे निधा उपमानम्य साधारणधर्मस्य द्योतकस्य र लोपादुपमेयमानस्य लोपादर्शनात् । विलोपेऽपि विधा । धर्मवाद्योधोपमानयोर्वायुपमेययोग लोपादन्यस्य द्विकस्य लोपासं- भवात् । त्रिलोपे स्वियमेका । उपमेयं विनान्येपामेकैकमात्रमाये उपमाया असंभवादिति दर्शयसेव यथासंभवं तासां सप्तविधानामपि विभागमाह- तद्वद्धर्मस लोपे स्थान श्रौती तद्धिते पुनः । धर्मस साधारणस । तद्वरसमासे वाक्ये तद्धिते च श्रौती माथी घेत्यर्थः । तन विशेपमाह-न श्रीती तद्धित इति । इवार्थ एवं हि तद्धिते सा भीती भवेत् । इवार्थश्च वतिरेव । स च तत्र तस्येव' इत्यर्थकतया नित्यं धर्मसाका इति धर्मानुपादाने प्रीती तद्विते न भवस्य । भाभी तु पचपि पतिरूपे तद्धिते न संभवति 'तेन भुल्य' इत्यर्थे उक्तन्यायेन निस्य सुल्पक्रियाकादरपेन धर्मलोपे तदसंभवात् । तथापि रुपए देश्य देशीयर पहुए रूपे संभवत्येवेनि पयधा धर्मरोपोपमेत्यर्थः । तन पाक्ये भीती यया- धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योरकपंगालिन । फरणीय पचवेतः सरपं तस्पामृतं पपा' भग्रामृतयघसोः परिणाममुरसावादिसाधम्यं तय नोपाराम् । भाक्षेपागु रब्धस्य सबन्धो यथाशम्देन तदोधं विना पर्याप्तेन शुश्यय योध्यत इति धर्म- रोपे धोतीयम् । एवमप्रेऽप्यूयम् । पाक्ये भार्थी यथा- आकृष्टकरवालोऽसौ संपराये परिममन् । प्रत्यधिसेनया स्टः कृतान्तेन समाप्रमु।' भाकृष्टकरवार धन साधारणो धर्मः। पमय दण्डायुपत्येन मसिदे। क्षेयम् । अकाव्यत्येनेति । काम्येऽलंकारा उपमादय इति तत्परिचयापुसाहरणं पाध्यरूपमेवोचितं न सन्यरिख । उपमानम्यत्यादि गारपरणम् । उपमानम्पये- त्यादि । अत एवाह-उपमेयमात्रस्येति । धर्मवायो धर्म साधारणो वारि- यासम्प्रतिरिवासियो । यिभागमाइति । म्पवम्भ माहेल धर्मसा. का इति । न च पुशपाया युरिरिलाय 'इले प्रतिस्तो दलपिविक्षित- लयतस्विस धर्मसाराभावादिराय हवय सहिते पादी भवायशिक्यम्। १ भन्यति । मनन्याधामोरगारम झनुस । जसमा पर करनयमिपनर । अव यदेयमारम्परिणाममुरमनिय सारगदिया सर. २. भाता रवान सारा माराम सारा सामना मिसिन ir.

·काव्यमाला। रमुपात्ता तस्यैवोपसर्जनरवप्रतीतिरिरयुपसर्जनविशेषणावेऽपि प्रधानेऽपि संबन्ध योधयति । तसारप्रतीत्यनुपपत्त्या प्रवीवानुपपाया घ संयन्धवोधे विदशेपा. छौतार्थविभाग इति मन्तव्यम् । तथा हि-'पद्ममिव मुसम्' इत्यादावुपा- तस्याक्षितस्य वा रमणीयत्वादेः संबन्धमविषयीकृत्यापर्यवसानम् । यथादि. शब्दानां धर्मविशेपसंबन्ध एव शकरवात् । तुल्यादिशब्दास्तु भवम् । 'पमेन तुल्यं गुखम् इत्यादायुपमेये, 'पतुल्यं मुखमस' इत्यादावुपमाने, 'मुखं पदं च तुल्यम्' इत्यादावुमयनापि सामान्यतस्तुल्यस्वं योधयित्वा विधान्तेषु तेषु धर्मविदोपं विना कथं तुल्यतेति प्रतीतानुपपल्या धर्मविशेषसंयन्धप्रतीतेरिति । केचित्तु-'उपमानोपमेयभावरूपसंबन्धस्य श्रोतार्थस्वाभ्यां विशेषः' इति च्याचकुवदयुक्तम् । साधर्म्यस्थार्थवाचल्यादिपदोपादाने भार्थी इति प्रकाश- विरोधात् । यस्यैव झार्थतया उपमाया माथवं तस्यैव भौवतया श्रौतस्वीचि- स्यात् । किं च साधर्म्यमेवोपमेति तस्यैव श्रौतरवार्थत्वाम्यामुपमामेदो युक्तः । तदिवादिभिर्बोधनीयमित्युपमानविशेषणीभूतखार्यबोधकाते इवादय इत्यर्थः । उप- सर्जनत्वेति । संवन्धित्वप्रतीतिरित्यर्थः । उपसर्जनविषणत्वेऽपीति । उपसजन. विशेषणत्वेन संवन्धवोधकत्वेऽपीत्यर्थः । प्रधानेऽपि चैत्रस्य धनमित्यादी प्रधानभूत- धनादावपि । अनायमर्थः-यथा पट्यर्थस्वामित्ववादिना प्राचां मवे चैत्रस्य धनमि- त्यादी प्रकारीभूनविभक्त्यर्थसंबन्धेन चैत्रादेर्घनादावन्वयात्वामिचैनीयं धनमिति धीस्तथा चन्द्र इत्यादावपि प्रकारीभूतसादृश्यसंबन्धेन चन्द्रादेर्मुखादावन्वयारसदृश- चन्द्रीयं मुखमिति बुद्धिः। इबादेरुपमानपदोत्तरत्वनियमेन तदर्थविशेषणावगमादिति। एवं मुखं पद्मं च तुल्यमित्यनेनोभयन सादृश्यप्रत्ययाविशेपे यथेवादिश्रुतिः साधारण- धर्मविशेषरूपाहादकत्वसंबन्धमप्रत्याय्य न पर्यवस्पति तुल्यादिपश्रुतिस्तुं धर्मविशे- घसंबन्धावगमं विनापि सामान्यतः साधर्म्यवोधमानेण पर्यवसिता प्रतीतसामान्यस्य विशेष विनानुपपत्त्या पधाद्विशेषमाक्षिपतीति । यथेवादिपदप्रयोगे श्रौती तुल्यादि- पदप्रयोगे स्वार्थीति विभागोऽभिमत इत्याह- तस्मादिति । केचित्तु यथा चन्द्र खया मुखमित्यादौ यादृशधर्मवांचन्द्रस्तादृशधर्मवन्मुखमित्युभयविशेष्यकबोधवचन्द इव मुसमित्यादावपि तथैव बोधः । अत एव हंसीधवलश्चन्द्र इत्यादी भिन्नलिङ्गत्वादेर्दोपत्वम् । पुंस्त्वान्वितधवलत्वस्य हंस्यामन्वयायोगात् । अन्यथा तु हंसीसदृशश्चन्द्रो धवल इत्यन्वयसंभवादोषवं न स्यात् । एवं चोपमानोपमेययोई- योरपि साधर्म्यस्य शब्दादेवान्वयवोधाच्छोतीत्वम् । चन्द्रेण तुल्यं मुसं मनो ज्ञमिलादी, मुसस्य तुल्य छन्द इत्यादौ च मिनविभक्षिकत्वेनोपमानोपमेययोर्दयोः साधर्म्यस्य शब्दादप्रतीतेस्तुल्यादिपदप्रयोगे आर्थी । पद्मं मुखं च तुल्यमित्या- दावुभयन साधर्म्यप्रतीतावप्युपमानोपमेयभावसंवन्धस्य प्रमाणान्तरेणेवावगमेनार्थ- वादा त्वमिति व्याख्युः । तत्रोपमानोपमेयत्वस्य श्रौतत्वार्थत्वाभ्या व्यवस्था तदुत्ता मूलप्रन्यविरोधेन तावडूपयति-साधर्म्यस्येति । युक्तिविरोधमप्याह- कि चेति । हंसीव धवल इत्यादौ चोपात्तधर्मस्वेवादिना बोधननियमेन पुंस्त्ववि- ·१० उल्लास:] फाव्यप्रदीपः। अत एव 'यथादिना सादृश्यरूपः संवन्ध एर साक्षादभिधीयते पठीवत् । तुल्यादिभिस्तु धपि' इति व्याख्यानमनुपादेयम् । मनु तया तयाध्यनुपपड़ो विभागः । पूर्णार्या द्योतकोपमानयोरेव हि समासः संभाषितः । न च यथा- दिभिः सममसौ श्यते येन समासे श्रोती स्यादिति चेत्, न । 'इवेन नित्य. समासो विभत्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इत्यनेनेवाब्देन समं समास- विभक्त्यलोपयोः संभवाद्विभक्त्यलोपदर्शनाच सत्रासमासव्यवहारो मूढानाम् । तत्र वाक्ये धोती यथा--- 'स्वमेऽपि समरेपुस्खा विजयश्रीन मुञ्चति । प्रभावमभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥' अन विजयश्रीरपमेया । स्वाधीनपतिका उपमानम् । न मुञ्चतीति साधा. रणो धर्मः । यथेत्युपमाप्रतिपादकं विवक्षितम् । एवममेऽप्यूह्यम् । न चैतेपी कयोरपि समास इति वाक्यगा भीती । वाक्यगा आर्थी यया- 'चैफितहरिणलोललोचनायाः अधि वरुणारतारहारिकान्ति । सरसिजमिरमाननं च तस्याः सममिति चेवसि संमदं विपत्ते ॥" इयं समाप्रयोगादार्थी । समासे श्रौती यथा- अत्यायतैर्विनयकारिभिरुद्धतानां दिन्यैः प्रभाभिरनपायमयैरपायैः । चौरि मैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासमवने वनं यमार ॥' सिष्टधावल्यस्स हस्सामन्ययासमवेन दुष्टोपमात्र संगतमिति ज्ञेयम् । अत एव उपदो- पादेव । साक्षाद्विशेष्यतया सादृश्यविशिष्टधार्मिप्रतिपादकस्तुत्यादिभिस्त पिशेषणतया सादृश्याभिधानादायीत्वमित्यर्थ. अनुपादेयमिति । एवमपि तुल्यादिपदै. पादृश्यो- फिरस्त्येवेति नैतापमिलथं । पूर्णायामिति । श्रात्यामिति शेप. । आर्थ्या पूर्णाया सदशादिशुदैर्वाचरेत समासाद । द्योतकेति वा सामान्ययोधपरम् । नि. स्यसमास प्रति । देन 'उद्वाहुरिव पामन.' इत्यादी विपशेणयोन्य(घ) मनोहाइप- नैराकाइपादयनासेऽपि वामनपदे नैव समाय इति देयम् । वन समाय इत्येव १. सप्रेमीले । प्रमावस प्रभवनुत्पतिहेर्नु त्वानियन्वय । काना कमाणीयम् । यये. त्यनन्तरं न मुदयनुपक्षः । सरवन्दिया. २. 'चरित। चकितमस्तः । पचमूनापास्तस्सा पालनादिया कुरिको सति तरचार उद्रय शारिती मनोहारीमा शानियस भूपनिरमान सरसिर्व प समन्निति समापं नायक- पेति भी सीसौभाग्य स्थानिय सरपचन्दिर १. 'अन्यायवैशियो पा पदभार सामादिभिरस रन बमार - रमामेयर श्रीन । मुरिलपारि पनिरको योगदम् । । भावापोखरा प्रोपरागसम्मिमियसिर यादी मोश्च । ममानिसह. शिनः । अनपायमरपापा । नरेगमसानसनुराधाना वयोवतो- प्यम् । एतरान्ट्रियसशेष ·३१४ काव्यमाला। अन्त्यत्रयं यथा- करवाल इवाचारस्तस्य यागमृतोपमा । निपकरप मनो वेरिस यदि जीवसि रससे ।' अय करवाल इवेति समासे श्रौती । अमृतोपमेति समासे मार्यो। विपक- स्पमिति तद्धितगा आर्थी। उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥२॥ भन तद्धितगान संभवति । उपमाप्रनिपादकस्य सद्विवस्य पतिफरपवादे. समानादेय विधानेन उपमानानुपादानेऽसमपात् । न पा श्रीतो । इयादी. नामुपमानमानान्विततया तदनुपादाने तेपामप्यनुपादानात् । अतो वाश्यमा मासयोरेव । तयोरप्याध्ये वेति द्विमकारा लुप्तोपमा नोपमा । तर वाश्यगा यथा- संभलकरणपरवी सामसिरिविभरणं ण सरसकन्वस्स । दीसह अहव णिसम्मइ सरिस अंसंसमेत्तेण ।' अन विशेषत उपमान नोपात्तम् । चिन्त्यमेतत् । इदमेव 'कम्पस्स' इत्यन 'कव्वसमम्', 'सरिस' इत्यत्र 'णूण' इति पाटे समासगोदाहरणम् । द्योतकलोपे वाक्यगा तावन संभवति । 'मुख चन्द्रो रमणीयम्' एताव न्माणोपमाप्रत्ययामावात् । नापि तद्धितगा । वते कल्पवादीना च धोतक- तया तत्प्रयोगे द्योतकलोपस्यैवासभवात् । न वा धोतीत्यन्यथा विभजते- इवादेरिव धर्मेंविशेषसबन्ध विना पर्यवसानाभावस्य तनाभावेन श्रौतीत्वाभ'वान् । अत एव सादृश्यपदप्रयोगेऽपि न श्रौतीत्वम् । यथा 'परस्पराक्षिसादृश्यात्' इति रघा प्रथमे सर्गे इत्यादिषु योध्यम् । सअलेति । 'सकलकरणपरविधामधीवितरण न सरसकाव्यस्य । दृदयतेऽयवा निशाम्यते सदृशमंशाशमानेण ॥' इति सस्कृतम् । विशेषत इति । उपमानतावच्छेदकामृतत्वादिरूपेणेत्यर्थ । चिन्त्यमिति । विचा- यमित्यर्थ । अयमाशय -अत्र हि न दृश्यते न वा श्रूयत इत्युपमानाभावक नात सादृश्यरूपाया उपमाया असभवादसमालकार उपमातिरिक्त एवालकाररनाक रादिभिरुक्त इत्युपमामेदोदाहरणत्वमयुक्तमिति प्रतिभाति । विचार्यमाणे तूपमैवेयम् । अस्सद्दर्शनाद्यगोचरत्वेऽप्ययुत्कृष्टं किंचिदुपमान भविष्यतीत्युपमायामेव पर्यवसाना- १. 'करवाल इति । आचार आचरणम् । विषकरूप विषादीष यूनम् । तत्सदृशमि स्यथ । ईषदसमाप्ती क्ल्पप्रत्यय 1 यदि जीवति तत्तदा देसि । तत्समीपरावस्थाने तव जीवनमेव दुर्लभमिति भाव । इत्युदाहरणचदिवासक्षेप २ 'समलेति । सरसकाव्यस्याशा शमात्रेणापि सदृश न दृश्यते अथवा निशम्यते श्रृयत इत्यन्वय । कीदृशम् । सक्टपर पानामिद्रियाणां परमवियातिरक्ष्मीदायकम् । तया च सरसकान्यमेवैवविध नान्यदिति भाव "त्युदाहरणद्रिवासक्षेप .

·। १० उल्लासः काव्यप्रदीपः। वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यङि । कर्मकर्णमुलि घाशब्द उपमायोतक इति वादेरुपमाद्योतकस्येत्यर्थः । तस्य लोपे समासे व्यचि क्याडि णमुलि चोपमा । तन क्यचि द्विधा । कर्मणोऽधिकरणाच विधा नेन तस्य वैविध्यात् । क्यडि स्वकैव । फतुरेव तद्विधानात् । णमुल्यपि द्विधा । कर्मोस्तद्विधानात् । तत्र समासे द्विधा द्वयोस्त्रयाणामपि वा उपमानादिन पदानां समासात् । तयोराद्या यथा-- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन धन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता ।' अघ्र गण्डपाण्डुनेति द्वयोः समासः । द्वितीया यथा- 'असितभुजगभीषणासिपत्रो रहरुहिकाहितचित्ततूर्णचारः । पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ।' अनासितभुजगेत्यादावुपमानधर्मोपमेयशब्दानां प्रयाणामपि समासः । क्यच्क्यडोर्भेदत्रयं यथा- 'पोरं सुनीयति जनं समरान्तरेऽसावन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुः । नारीयते समरसीमि कृपाणपाणेरालोक्य तस चरितानि सपनसेना॥' अन पौर सुतीयतीत्यन्न 'उपमानादाचारे' इति कर्मणः क्यच् । समरान्तरे- इन्त पुरीयनीयन तु 'मधिकरणाच' इत्यनेनाधिकरणात् । नारीयते इति 'कर्तुः क्या सलोपश्च' इत्यनेन कर्तुः क्या । णमुलि भेदद्वयं यथा- 'मेधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः॥" दतो नालंकारान्तरमिति । पौरमिति । अन क्यच्क्योराचारमात्रमर्थ । प्रकृति- १ 'तत इति । गण्ड इव पाण्डुर्गण्डपाण्डु' । 'उपमानानि सामान्यवचन.' इति स. मासः। माहेन्द्री दिक् प्राची।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. भसितेति। प्रतिभटानां शत्रूणां विक्रमस्य दर्शने सत्यय नृप ईदृश आसीदित्यन्वय । असिः खा एव परमसिपत्रम् । रुहरुहिकया रमसोकण्ठया भाहित कृतश्चित्ते तूर्ण शीघ्र चारः सचारो यस्य सः । उत्कटा भरमा कासेलकान्तिर्यस्य स नादृशः एश्युदाहरपाचन्द्रिकासक्षेप. ३. और मिलि । सप्तौ पः पौर जन सुतमिवाचरति । 'उपमानादाचारे' इति कर्मभूतापमानात्क्यच् । समरस्यान्तरे मध्ये अन्त पुरीयति अन्त पुर इवाचरति । अत्र ‘अधिकरणाच' इत्यनेन क्यच् । विचित्रे. त्यादि । विचित्रेण चरित्रेण वित्त इत्यर्थः । तेन वित्तश्चनुप्वणपो' इत्यनुशासनात् । नारी. यत इति नारीवाचरतीत्यर्थ । कर्नु, क्य सलोपश्च' इत्यनेन स्यात्युदाहरणचन्द्रिकासंझेप:- ४. 'मृध इति । मृधे सद्रामे। निदाधेत्यादि । निदापधर्माशुमिव पश्यन्तीत्यर्थः । 'उप- ·काव्यमाला। भत्र निदायधमाशुदर्शमिति फर्मणि णमुर । निदाघपमांशुमिव पश्यन्ती. त्याए । पार्थसंपारमित्यत्र कतरि । 'उपमाने कमणि च' इति सूने घकारात् । भय दिलोपे विभजनीया। सम धर्मवाघोलोंपे वाक्यगा न संभवति । शि. ध्योर्मुख चन्द्र इत्येतायन्माययोरुपादाने उपमानवगमात् । नापि तद्धितगा। सवितस्यापि करपयादित्वेन तरसप्पे द्विलोपाभावात् । नापि प्रीती । इवाद्य- भावादित्यन्यथा विमजते- एतद्विलोपे क्लिप्समासगा ॥३॥ एसद्विलोपे एतयोईयोधर्मवाद्योोंपे । रिगा यथा- 'संविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च मुखदु.खवशीकृते मनसि ॥' यद्यायाधारे विविधानात्तस्यैव च समानधर्मरूपत्वेन विपि धर्मलोपो नास्ति तथापि पि एव रोपाद्धर्मलोपन्यवहारः । अत एव समानार्थत्वेऽपि क्या नोपात्तः। तस्यालुसत्येन धर्मलोपाभावात् । समासगा यथा- 'परिपन्धिमनोराज्यातैरपि दुराक्रमः। संपरायप्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुक्षरः॥' अन राजाय कुअर इवेश्युपमा । धर्मोपमानयोलोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । तद्धिते तु नेयम् । उपमानलोपे तद्वितस्यैवाभावात् नापि श्रौती । उपमा. नामयोगे इवादेरप्रयोगात् । तत्र सामसगा यथा- 'डेण्टुजन्त मरीहसि कण्टभकलिाइ के महवाई। मालइकुसुमपरिच्छं भमर ममन्तो ण पावहिसि ।।' भूतमुतादिपदाना तत्सादृश्ये लक्षणेति सादृश्यवाचकाभावाद्वाचकलोप । एवं णभु- लोऽपि भावभावे धातुसवन्धे च विधानानोपमावाचकत्वमित्यूद्यम् । कुअर इवेत्यु. प्रमेति । परसेना विद्रावकत्वादे. सामान्यस्याप्रयोगादुपमितसमासवोध्येत्यर्थः । परिप- न्यायादि न सामान्यपरमिति भावः । दुण्टुजन्त इति । 'अन्वेषयन्मरिष्यसि माने कर्मणि च' इति कर्मण्युपपदे णमुल्। चकारात्पासचारमित्यत्र कर्तरि । पार्थ इव सचरतीत्यर्थात् । उभयत्रानुदासनिको यथाविध्यनुप्रयोग । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. १ 'सविनेति । मनसि सुखदु साभ्या वशीकृते सति यथाक्रम सवित्रादिक विध्वादिवदाचर. वीयर्थ । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्यः' इत्याचारे विप् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप:- २. 'परिपन्थीति । परिपन्धिना शत्रूणा मनोराज्य मनोरथः । राजकुञ्जर इति कुझर व गजेत्यया। 'उपमित व्यावादिमि. मामान्याप्रयोगे' इति समास इत्युदाहरणचन्द्रिका संक्षेप, ३. 'दुण्दुञ्जन्त इति । 'दु दु इति शब्द कुर्वाण इत्यर्थः इति केचित् । तन्मते बनानि भ्रमन्नित्यन्वय । दुण्डन्नन्त भ्रमग () इत्यर्थ 'श्यन्ये । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। . कुसुमसरिच्छमित्यत्र 'कुसुमेण सम इति पाठे इयमेव नाक्यगा। क्यचि वाद्युपमेयासे आसे निरासे । उदाहरणम्- 'अराति विक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोदप्रदोदंण्डः सहस्रारायुपीयति ।' अन यद्यपि विशेषद्वारोपात्तः कतैवोपमेयस्तथापि न भावेन किं तु कर्म- स्वेन । भन्यथा क्यचोऽसंगतरवापत्तेः । तथा चारमानं सहस्रारायुधीयतीत्यर्थः। इत्युपमेय आस्मा लुप्त इति यथोत्तोदाहरणमेतत् । हसायत इत्यादी कतवो. पमेयः । तस्य चानुपादाने वाक्यमेव न पर्याप्यत इति विशेषात् क्याट नेयं संभवति । यद्यपि विलोपेऽन्यदपि भेदप्रयं संभवति । यथा उपमानोपमेययोः, उपमानवाद्योः, उपमानधर्मयोरिति तथापि तेपूपमायाः प्रसा एवं नास्तीति न न्यूनरवमाशङ्कनीयम् । निलोपे उपमेयातिरिक्तमितयलोप एव संभवतीयुक्तम् ।सापि समासमा: अन्यन्न योधकाभावात् । तनाप्यायेव । इवादेलोपादित्येकविधयेत्याह- त्रिलोपेच समासगा॥४॥ । यथा- तरणिमनि वृत्तावलोकना सलिसविकासवितीर्ण विग्रहा। सरशरविसराचिसान्तरा मृगनयना नयते मुनेर्ममः।' भत्र यदि भृगशब्देन लक्षणया उलोचने विवक्ष्येते तदा नेदमुदाहरणम् । यदा मु मृगलोचने इस नयने यस्या इत्यों विवक्ष्यते सदा 'सप्सम्युपमानपूर्य- कण्टककलितानि केतकीवनानि । मालटीकुसुमसर्श भ्रमर भ्रममपि न प्राप्यसि ॥" इति संस्कृतम् । अनापि दुर्लभतयोत्कृष्टं कुसूमान्तरमप्रकृतं प्रतिमालायुपमा- नतया विवक्षितमिति शेयम् । अत्र यदीति । शक्त्या लक्षणया वा उपमाना- १. अरातीति । वैरित्रिमागेकनेन विकामानिनेत्रः पाचन उम उटो दोर्दण्डो यस ताशो नृपः स सहसमायुधानि यस तमिवारमानमाचरति । यथा से दुर्ग भन्यो तपारमानमपीयर्थः । आयुपमहमाचसोन पागेन निर्वहनादुलामा कर्म- खेनोपमेयस्सात्मनस्तत्वेने बानुपासननिति बोध्यम् । पेचिस उपमेयोपासनप्रमगमयात्स- सहस इसकपरतया न्याचा । सागायुः सह पर्वत इति ससहलायुध इति । अन्ये 'ससारायुधीयति' इत्यपठन् । सहसार चक्रमायुध दम्पैति नदः । शहरमा चन्द्रिकामपा. २. 'वरगिमनीन । नरुनिमनि सनि मनोरतीत संपावरणिमनि मिपये कमवलोकन यये वादेन बय सपिरामा एलिवेलामेम्पो चिरपो(तीनोचो पिमा पर दया सा । रिसरः समूहः । टेनाचित म्यामादरे मनो यसा सा। "शिना पाटे मरिचीता मरे यसा सेवः। इत्युदाहरणचन्द्रिकासोर.

·काव्यमाला। पदस्य यहुव्रीहिरत्तरपदलोपश्च' इत्यनेन मृगलोचनेस्युपमानपूर्वपदस्य नयन शन्देन बहुमीहावुपमानवानवाचिनि मृगलोचने इति पूर्वपदे उत्तरपदभूनस्य लोचनशब्दस्य लोपे उपमेयभूतस्य नयनमातस्योपादानादिदमुदाहरणम् । केचित्तु "उपमानमानोपादानेऽपि निरोपासमवति । यथा 'अयमाय गलिक' इति । अत्राय शूलपदेन धूर आचार उपमेय , तीक्ष्णस्वादेक च साधारणो धर्म । न च तयोरेकमप्युपात्तम् नापीवादि" इति मन्यन्ते । तन्न युक्तम् । यव करस्याचारस्याय शूलतयाध्यवसानादतिशयोक्तिरिय न तूपमा। अन्यथा च्यवसानमूरातिशयोनिर्विपपरवापत्ते । वदेव धर्मोपे पञ्च । उपमानोपे द्वा। घोतकलोपे पट । धर्मवाद्योरोपे द्वौ । धर्मापमानयोलोंपे द्वौ। द्योतकोपमेयलोपे चैक । निलोपे त्वेक । इयू नविंशतिलसाभेदा पूणा भेदाश्च पद । इत्येव पञ्चविंशति । । - नुक्ती झुपमानलुप्तेति नोदाहरणमिदमित्यर्थे । लुप्ताभेदानुपसहरवि-तदेवमिति । चिनमीमासाया वन्येऽपि लुप्ताभेदा दर्शिता । तथाहि-"वाचस्लुप्ता पविधा इहोता। 'क्तर्युपमाने' इति णिनी सप्तम्यपि दृश्यते कोकिल इवालपति कोकिला लापिनीति । तथा 'इवे प्रतिकृती' इति कन्प्रत्यये 'लुम्मनुष्ये' इति लुपि चेवेलर्थे "चम्चापुरुष सोऽय य खहित नैव जानाति' इत्यष्टमी । एवम् यद्काना मुसमय सुसारोऽप्यपवर्गति' इत्यन धर्मस्य सुसमयत्वस्य पदान्तरेणोपादाने किपि नवमी। तथा उपमानलता वाचकसमायोविविधोका तृतीयापि दृश्यते--'यचोराणामस्य च समागमो यच्च तैर्वघोऽस्य कृत । उपनतमेतदकस्मादासीदत काक्तालीयम् ॥' 'अन काकताल्पदयोर्लक्षणया काकागमनतालपतनपरयोरिवायें 'समासाच तद्विषयात्' इति शापकात्काक इव ताल व काकतालमिति समासे काकतालसमागमसदृशम्ची राणामस्य च समागम इत्यर्थ । तत काकतालमिवेति पुनरिवार्थे तेनैव सूत्रेण च्छप लये तालपतनजन्यकावधसशचोरकर्तृकदेवदत्तवध इति बोध । अन च्छालयाथ द्वितीयोपमायामुपमानभूतस्य तालपतनजयकाकवचस्यानुपादानादुपमानलुप्तेयम् । तया प्राथमिशेपमावाचकोपमानोमयलुप्ता । इयमेव उपनतमकस्मादित्यनुत्ती धर्मो- पमानलुप्ता । एव वाचकवर्मयो रिव चचापुरुष इति कनो लोपे धर्मानुपादाने च भवतीति द्वात्रिंशहप्ताभेद ।" इति । अनेद बोध्यम्पूर्णाया साधारणो धम वचिदनुगत । यया खप्नेऽपीलन न मुञ्चतीति । छचिवस्तुमविवस्तुभावापक्ष । यपा-यान्ला मुहुर्वलितकपरमानन तदात्तन्तशतपत्रनिभ वहन्त्या। दिग्धोऽमृ तेन च विषेण च पक्षमाझ्या गाढ निखात इव मे हृदये कटाक्ष' इत्यत्र मिताभ्या दलितायत्तशब्दाभ्यामेकस्य धर्मस्य निम्बप्रतिविम्यमावापन्नकघरायन्तविशेषणतयोपा दानात्तयात्वम् । कघरान्तयोस्तु साक्ष्यादभेदेनाघ्यवसानाद्विम्धभाव । विम्बप्रति निम्बमावापधर्म प्रति विशेष्यतया वस्तुप्रविवस्तुस्पो धर्म क्वचित् । यथा-- “सा तन अगृहे साध्वी हठात्साध्वस कम्पिता । वानरेणातिरोलेन वाताधूतेव वरी।।'

·१. उल्हासः] काव्यप्रदीपः। ३१९ नन्यन्येऽप्युपमाभेदा सभवन्ति । उपाहि-एकस्यवोपमेयस यहूपमान- सबन्धो मालोपमा । सा च द्विधा-साधम्यसाभेदार दाघ । तनाधा यथा-- 'अन्येनेव राज्यश्रीदन्येनेव मनखिता। मम्ली सा च विषादेन नलिनीव हिमाम्भसा ।' भत्र म्लानिरेव सौंपमानसाधर्म्यम् । अन्त्या यथा- ज्योस्पेव नयनानन्द सुरेय मदकारणम् । . प्रमुतेव समावृष्टसर्वलोका नितम्विनी ॥' अन ज्योरखादीनां नयनानन्दहेतुत्वादय साधारणधमा भिया । पूर्वपूर्वोपमेयस्योत्तरोत्तरमुपमानरये रशनोपमा। सापि द्विधा-साधम्यामे. दात्तभेदाच । तमाचा यथा- 'अनवरतकनकवितरणजर स्पभूसकरतरहितार्थितते । भणितिरिय मतिर्मतिरिव चेष्टा चेप्टेव कीर्तिरतिविमला ।' दत्यन साध्वसवातयोपिम्पप्रतिविम्यभावापमयोः कम्पिताधूत शन्दाभ्यामेको घमा विशेष्यतयोस । एवमन्यत्रापि निम्नप्रतिनिम्बभावकीर्ण एव वस्तुप्रतिवस्तुभावोन रेवल । केवलनिम्यप्रतिविम्यमावेन साधारण्य यथा--'पाभ्योऽय-' इति रथी । अन हि हरिचन्दनवालातपो हारनिसरी (संप्रति सुधागुनिम्य मिवेलादी)। वचित् छेपेण साधारण्य यथा-'राकलकल पुरमेतबात सप्रति मुधोगनिम्यनिर' इत्यादी । इचिदुपचारेण यथा-'परिव इमारमीक्षणेपिम्मयेन किये पा. जना' इत्यम विकासस्य पुष्पधर्मस्य नेप्रा । रामासभेदाश्रयणेन यथा-'तया वि. दाननर दकान्या प्रफुल्लच पुमुद पुमायो । प्रसन्मयत सलिन शिवोऽभूत्रग्य मान घरदेव लोक ॥' इत्यादावाननरूपचन्द्र इयुपमेये पापडीकरणात् । पूर्वर रुप समतोऽय स्वभा इति भेद इति दिव अपोपमायां शादयोपप्रकारःकायदे- तम साक्ष्य पदार्या तरमिति प्रायां मतम् । पाधारणधर्मरूपमेय समिति नभ्यानाम् । तपाद्यमते तावदुप्यते तन परवानादक मुनिलादाविवायें सारये परदे निरूपितत्वसंरागंणा वय । स्यस्य च प्रयोगतासगेन अाएकादी एमा रणधर्मे पदार्थैदशेऽप्याभवबलाइन्वयः द्विशिष्टस्य पदेन मुरादापाये।

·३२० चाव्यमाला। भर विमल वमेव सासूपमासु साधारणो धर्म । भन्या यथा- 'मतिरिव मूतिर्मधुरा मूतिरिय सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयची शक्या जेतु नृपस्य न परेपाम् ॥" तेन चन्द्रनिरूपितसादृश्याप्रयोजकाहादकत्वविशिष्टामिन्न मुसमिति बोध । इवायुच सादृश्यस्योपमानविशेषणत्वमते तु वोध प्रागुरु । समानधर्माप्रयोगे तु सादृश्यस्योप मेय एवान्वय । निपातार्थतया मेदेनानार्यान्वये बाधकाभावात् । चन्द्रसुन्दरमिति समासे तु चन्द्रनिरूपितसादृश्पप्रयोके चद्रपदस्य लक्षणा । तस्या भेदेनार्थे पदार्थ कदेशेऽपि सौन्दयऽन्वय । तदनझीकारे तु चन्द्रपदस्यैव तादृशसौदर्यवति लक्षणेति पूर्ववदेवान्वयवोध । चन्द्र इव भाति मुखमित्यादी चद्रनिरूपितसादृश्यस्य प्रकार ताससगण धात्वर्थे भानेऽन्वयाचन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रकारकभानविषयो मुखमिति वोध । अनैव सौन्दर्येणेत्युक्तो तृतीयार्थ प्रयोज्यत्व भाने सादृश्य एवा वेति । तेन सौन्दर्य प्रयोज्यच द्रनिरूपितसादृश्यप्रकारकभानविषयो मुखमिति घी । गज इव गच्छति, पिक इव रीतीत्यादाविवार्थसादृश्यस्य धात्वर्थे गमनादावन्वयासभवात्तस्य गमनादिर्तयवान्वय । गतसदृशो गमनानुकूल कृतिमानिति बोध । कुत साह- श्यस्य धात्वर्थेनान्वय इति चेत्, घटो न पश्यतीत्यन घटान्विताभावस्य दर्शने कमतास सर्गेणान्वयवारणाय धात्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताससर्गेणान्वयबोधे विशेष्यतया विभफिजन्योपस्थितेतुत्वादिति तार्किका । अन्ये तु गजसदृशो य स गच्छतीत्यनेव गज इव गच्छत्तीत्यत्रापि सादृश्यस्य विधेयत्वेनाप्रतीतेस्तदनुभावोपप- त्ययं गजनिरूपितसादृश्यप्रयोजगमनाश्रय इत्येव गज इव गच्छतीत्यादी वोध । घटो न पश्यतीत्यादायुक्तबोधापत्तिस्तु धात्वर्थ निष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताससर्गे णान्वयधुद्धि प्रति तज्जन्योपस्थिते प्रतिवन्धकत्वकल्पनयैव निरसनीया। बन गज इव समरं शूरो गच्छतीत्यादौ तु गजादिपदाना गजकर्तृकगमनादी लक्षणा । तत्सा दृश्यस्य धात्वर्थगमनादावन्वय । तेन वनकर्मक यद्गतकर्तृक गमन तत्सदृशसमर- कर्मकगमनाश्रय शूर इति धीरिसाहु । ननु सिंहतुल्यो भातीयन सिंहभानसदृश- भानस्य बोधो दुर्घट । तुल्यत्वस्य निपातमिन्ननामार्थत्वेन धात्वर्थमेदेन साक्षादन्व- यायोगात् । सिंह्तुल्यो यो देवदत्त स भावीत्युद्देश्यतावच्छेदकत्वेन तुल्यत्वबोधे तु तस्य विधेयत्व विवक्षित न सिध्येत् । न च तुल्यपदेन तुल्यत्वप्रकारक रक्ष्यते तच्चा भेदेन भाने वेतीति वाच्यम् । तथासति क्रियाविशेषणत्वेन नपुसकत्वापत्तरिति चेत्,अनाहु -'क्रियाव्ययविशेषणाना()लीवतेष्यते' इत्यनुशासन सिद्धार्थानुवादक- स्वारस्तोक पचतीत्यादिमानपरं न सार्वनिकमिति न दोष इति । धातोरेव लक्षणया सर्यिवोधकत्वमन्यस्य तात्पर्यप्राहकत्वमित्यपि केचित् । चन्द्रवत्सुन्दरमिति 'तेन १ मतिरािते । तस्य नृपम्य भूत्यादिमत्यादिवन्माधुयादिमदीत्यन्वय । प्रभावण चिता ज्यामा परेषां नेतु न शक्त्यन्वय । अत्र मधुरत्वादिसाधये भिन्नम् ।। इत्युदा धरणचद्रिकासक्षेप ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। अत्र भूत्यादीनां मधुररवादयो धर्मा भेदवन्तः। त एते भेदाः किमिति नोक्ता इति चेत्, उसा एव । उक्तमेदान्तर्भावात् । तथापि तेन तेन रूपेण किं नोला इति चेत्, एवंविधवैचित्र्यसहस्रसंभवारसर्वेपामारयातुमशक्यत्वात् । उपमानोपमेयत्वे एकसैकवाक्यगे । अनन्वयः उपमानान्तरव्यवच्छेदाय यदेकस्यैवोपमानोपमेयत्वे भेदोपधारेणैव नियध्येते सोऽनन्वयः । तदेतदुकं उपमानान्तरसंबन्धाभावोऽनन्वय इति बहुमीहि- तुल्यं-' इत्यादि विहितक्तेः सादृश्यवदर्थकत्वेऽपि सादृश्ये लक्षणा । तस्य मुन्दरपदा- फैकदेशेन मुन्दरत्वेनान्वयादिवादिप्रयोगस्थल इव बोध. । लक्षणया सादृश्यबोधनाप- रमार्थित्वम् । एवं चन्द्रवन्मुखमित्यादौ चन्द्रनिरूपितत्वस्यैकदेशे सादृश्येऽन्वयाचन्द- निरूपितसादृश्यवदभिन्न मिति वोधः । चन्द्रवत्सौन्दर्यमस्वनीवायें 'तत्र तस्यैव' इति विहितवतेः प्रयोगे तु चन्द्रपदस्य तत्सौन्दर्ये लक्षणया चन्द्रमौन्दर्यनिरूपितसादृश्य- वन्मुखसंबन्धि सौन्दर्यमिति सौन्दर्ययोः सादृश्ययोधोत्तरं तयोरभेदाभ्यवसायादेकय. ममूला पश्चान्मुखपन्दयोरपि सादृश्यधीरित्याहुः । अरविन्देन तुल्यं मुसमित्यत्र निरुपितत्वं तृतीयार्थः पदार्थकदेशसादृश्यान्वयी । अत्रय सौन्दर्येणेत्युको प्रयोज्यत्वं तृतीमार्थस्वग्वान्वेति । मुसमरविन्दं च सममित्यन प्रथमं दादुभयं संशमिति बोधे पश्चान्मानसी वैयानिकी वा परस्परनिरूपितसादृश्यप्रतीतिः । प्रतिद्धनिम्पित- सादृश्यस्य वा 'पाज्योऽयमंस-इत्यादि विम्बप्रतिनिम्नभावस्थले तु हारहरिचन्द- नविशिशे राजा पालातपनिझरविशिष्टपर्वतसरा इति योघोसरे सारश्ययोजकप. कालायां यालातपायुपमानोपमेयधर्माणां साहश्यमूलाभेदाध्यवसानेन साधारणप. मैत्वविधिः । हारहरिचन्दनाभ्यामुरूरूपारिरिव राजेत्युत्तो प्रयोजावतृतीयाः साहयान्वयी। उकरीत्या मादयस्य तत्प्रयोज्यत्वादिति दिक् । सारश्यस्य समानधर्म- रूपत्वे तु चन्द्र इव सुन्दरै मुसमिलादी चन्द्राप्तिसमानधर्माभिमसौन्दर्यवदनि मुसमिति धीः । चन्द्रमुन्दरमिति समासे तु चन्द्रपदस्य तत्तिसमानधर्मवन्मुगमिति धीः । एवं मुल्यादिपदोपादानेऽप्यूपम् । एवं क्यजादावयुग्मानपदानो तरसारसे लक्षणा । तस्य च प्रयोजकतया अभेदेन वा क्यजावयांचारविशेषयं रा चौपमेये आध्यतयान्वेतीललम् । ल्युपमालंधरः ॥1॥ ननु 'पितुर्नियोगानदायमेवं निस्तीर्य रामः प्रविपपराग्य धर्मापकामेषु समां प्रपेदे यथा तावरजेपु सिम् ॥' इसकस्यैव रामस्योपमानत्वमुपमेयलमेकवाश्यगतमस्तीलतिव्याप्तिः। तिगाम्य. मानव प्रतिपाद्यतया पाशान्तरन्यवच्छेदाप्रतीरिशरयसमवात् । मत माह- उपमानान्तऐति । एवं व तत्रैतरफलामावाभाविन्यासिरिति भावः । उहायन्य प्रकासारुदत्वं दर्शयति-तदेतदिति । रूपमनेनोचायनामसपाह-पॉमी. होति । उपमानान्तरसबन्धाभावो यमादम्यते इलपानाम इति भावः। तु राति एकवाक्यगत इलस वैपयम् । उपमेयोरमादेररिसेपद ब्यानरत ·३२२ काव्यमाला। समामात् । यद्वा संज्ञायोगनिर्वचनं तत् । अनन्वयः संयन्धामावः । स चा:- दुपमानान्तरेण उपमेयभिनेनेति । एवकारो वैचित्यविशेपरफोरणार्थः । एक. वाक्यगे इति विपर्यासोपमायावर्तनाय ! तन हि वाक्यद्वये तथाभावः । उदाहरणम्- 'मे केवलं भाति नितान्तकान्तिनितम्पिनी सैव नितम्विनीय । यावद्विलासायुधलासवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ॥' भत्र दशाविशेषादिमेदानेदोपचारः। विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥५॥ तयोरुपमानोपमेययोविपयांस उपमेयोपमानभावः । अर्थाद्वाक्यद्वये। एक- वाक्ये तथासंभवात् । मुखमिव चन्द्र इत्यस्य निन्दाभिव्यक्ती प्रतीपरूपरवात् । आह-यद्वेति । एवं च नंतल्लक्षणान्तर्गतं किं तु संज्ञाप्रवृत्तिनिमित्तकथन मिति नोक- दोष इति भावः । कथं तर्हि "पिनुर्नियोगात्-' इत्यादावति व्याप्तिवारणमिति चेत्, तन वृत्त्योरेव साम्यविवक्षणास तु रामेणैव रामस्येत्याशयात् । यत्र तु-'लोहितपीत: पुमुमैरातमाभाति भूभृतः शिखरम् । दावज्वलनमालेः कदाचिदारीणमिव समये ॥' इत्यादौ शेसरादेरेकस्यैवोपमानोपमेयत्वं विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मेण 'पाण्ज्योऽयं-' इत्यादिवदानुमविकम् । तत्रावस्थाभेदमवेक्ष्य तात्पर्यविषयसाम्योत्केर्ना- तिव्याप्तिः । एकस्यैवेलेवकारेण देशकालादिभेदेन तात्पर्यम् । विषयत्वध्यवच्छेदम्य प्रलयात्तस्य च लक्षणे प्रवेशात् । तदाह-एवकार इति । वैचिभ्यमितरा- लंकाराद्विशेषो निरपेक्षतारूप इत्यर्थः । विपर्यासेति । उपमेयोपमेत्ययः । तम विपर्यासोपमायाम् । तथाभाव। उपमानोपमेयभावः एकस्यैव कयमुपमानो. पमेयभाव इत्यत आह-अति । एवं राति 'रोहितपीते -' इत्यादितः कोऽत्र विशेष इति चेत्, अयं विशेषः-यातनावस्थाभेदोपादानेन साम्य- बोधने तात्पर्य न त्वत्र । कि तु स्तुतिपरार्थवादवाक्यार्थवदतात्पर्यविषयीभूतं साम्यमनीपम्यपरनिति । तयोरिति । अनेन च 'भणितिरिव मति... इत्यादि रशनोपमाय्यावृत्तिः । सत्रोपमेयाया मतेरेवोपमानतारूप विपर्यासेऽपि भगितरुपमानभूताया उपमेयत्वरूपतदभावात् । असंभवादिति । न च मुसमरविन्दं च परस्परेण समगिलादावेवास्येऽप्युपमेयोपमास्त्येवेति कथमसंभव इति दालम् । ताप्यरविन्देन मुखं समं मुझेन शारविन्दलिपपत्तो पायपदग- स्वादित्याशयात् । नन्वेवं सति मुसमिव चन्द्र इत्यत्रोपमेयोपमाया अमावात्कय- मटंकारः स्यादत आह-मुसमियेति । ननु 'रजोमि. स्पन्दनोभूनः' इति १. 'न फेवर मिति । एपसारो मित्रम' । सा निठन्मिन्येव केवल निम्बिनीव बताया किमती न ! यावर । अस्थिय । तेनुमगोपराम्दस्सा दिला दिमा ए भागीय बनननिरिगामेनान्वयः । करण मिलासाः । पिसानुपस्य ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३२३ उपमेयोपमेति यौगिकी सज्ञा । विपर्यासश्चायमुपमानान्तरव्यवच्छेदार्थ । उदाहरणम्- 'कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विमा विभेव तनु । धरणीव तितिरिव धरणी सतत विभाति बत यस्य ॥' संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । समेनेत्यन्न सह एकरूपतयेति शेप । तेन प्रकृतस सभविनोऽर्थस्य समेना. सभविना सहकरूपतया यत्सभावन तदुस्प्रेक्षालकार इत्यर्थ । सा चेय हेवा- दिसभावनाभेदाबहुप्रकारा । तत्र हेतूस्प्रेक्षा यथा--- उन्मेष यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलशा तस्य सौन्दर्यदर्प । - रघुचतुथसग, 'सविता विधवति विधुरपि सवितरति-' इत्यादावतिव्याप्ति । तृतीयसदृशव्यवच्छेदाप्रतीत्या तनोपमेयोपमालानीकारात् । अत आह- विपर्यासश्चायमिति । व्यवच्छेदार्थ इत्यनन्तरं लक्षणे विवक्षित इति शेष । तथा चोपमानान्तरव्यवच्छेदफ्लक उपमानोपमेययोर्विपर्यास इति लक्षण मुस्थ- मिति भाव । इत्यनन्वय ॥ २ ॥ उपमेयोपमा च ॥ ३ ॥ उत्प्रेक्षालक्षणार्य दर्शयति-तेनेति । यथोकशेषपूरणेनेत्यर्थ । 'हृतसारमिव-' इत्यन नैषधीयद्विती- यसग सभावनाविषयस्य चन्द्रस्याप्रकृतखादाह-संभविन इति । खत सिद्धस्य विषयस्यत्यर्थ । समेनेत्यस्योपमानेनेत्यये उकव्याप्तितादवस्थ्यमतस्तदर्थमाह- असंभविनेति । असंभावितेनार्येनेत्यर्थ । आरोप्येगेति वक्तव्ये सभावनाया आहार्यत्वसियर्थमसमविनेत्युक्तम् । तदर्थश्चासंभवित्वेन ज्ञातत्वम् । तेन 'विरक्त- सघ्या-' इति रघुचनुर्दशसर्गपद्ये (इलर) नातिव्याप्ति । एकरूपतया अभेदेन । सभावनमुत्कटोपमानकोटिकसदेहविषयीकरणम् । तेन सदेहेनातिव्याप्ति । एतय सादृश्यहेतुकत्वेन विशेषणीयम् । तेन वदनकमलेन वाले स्मितसुषमालेशमावहसि । जगदिह तदैव जाने दशार्धवाणेन विजितमिति ॥ इत्यादी नातिप्रसङ्ग इति सक्षेप । हेत्वादीति । आदिना फळखरूपयो परिग्रह । हेतुफलमिन खरूपशब्दार्थ । कामस्य रासो नृत्य तस्य वासा निवासभूता । नितम्बिनी सैव नितम्मिनीव ! मात्र निम्बिनीसदशीति पार्थः । तेन स्फुटनया व्यक्त्यैक्यलाभ । एव च सनैव तदुपमानना वेनीन्यनन्वयोऽलकार । तत्पल य निरुपमत्वबोध इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप १ 'कमलेवेति । कमला लक्ष्मी । विमा कान्ति । धृतिर्यम् । यत हर्षे । यस्य राशो मतिकलादिकम योन्यसन विभातीति निर्गलिशान्वय । सेय हनीयसदृशन्यवच्छे दफला उपमेयोपमा ' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २ 'उन्मेषनिदि। हे रनिततनु' पपलक्ष्मी मन्ये इति हर्षातव पादयो नेति सर 1 टेन हर्परूपहेतप्रेशेषन् । इति किन् । यो मम पद्यलया जाविवरी सहनरावनिशापामुन्मेमुदय न सहते तस्यन्दो ·३२४ काव्यमाला। नीत शान्ति प्रसममनया वकान्त्येति हां. लमा मन्ये ललिततनु ते पादयो पभलक्ष्मी ॥' अत्र पालक्ष्म्या कामिनीचरणयो स्वमावलमत्व ययोकहर्पहेतुकलमरवता- दाम्येन सभावितम् । स्वरूपसमावन यथा- 'लिगमतीव तमोऽङ्गानि किरतीवान नम । असरपुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता ॥' अन गम्यमान तमसो ब्यापनादि लेपनादिरूपतया सभावितमिति स्वरूपो प्रक्षेयम् । अत एव 'तमसो लेपनकर्तृवमग्रोप्रेक्ष्यम्' इत्यलकारसर्वस्वकार• मतमपाखम् । विवक्षितविवेकेन लेपनमानस्यैवोत्प्रक्षणात् । एवं फलाधुस्ने। क्षाप्यूहनीया। ससंदेहस्तु मेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः॥६॥ ननु 'उन्मेष-' इलादौ हर्पस्य हेतुत्वेन लगने सभावन न त्वभेदेनेति कथमुकल क्षणसमन्वयवाह-अत्रेति । अन लमत्वस्य तादात्म्येन सभावनोक्ति फलत पर्यवसानामिप्राया । तस्य पदार्थकदशत्वात् । किं तु खभावलमायो हर्षहेतुकल- माया अभेदेन सभावन योध्यम् । हेतु प्रेक्षाव्यपदेशोऽपि पर्यवसानत एव । दधा Jहोतीत्यस्य दधिविधित्वव्यपदेशवदित्यूपम् । एवम् 'चोलस्य यद्भीतिपलायितस्य भालत्वच कण्ट रिनो वनाता । अद्यापि किं वानुमविष्यतीति व्यापाटयन्द्रष्टुमिवा- भरा' इति फ्लोरप्रेक्षायामपि साभाविके कण्टककर्तृकश्यापाटने ललाटाक्षर. दशनफलकपाटनतादात्म्यसमावन मिति लभणसमन्वयो द्रष्टव्य इति दिक् । ननु 'डिम्पतीष-'इलम तमोध्यापनस्यानुरादानात्कय तम तादात्म्येन लेपनसमावनेलत आह-अमेति । गम्यमान व्यधनया प्रतीयमानम् । उप्रेभायाचाध्यवसानगर्भ स्याद्विपयम्यानुपादानेऽपि न दोष इत्यप्याहु -अत पयेति । प्रवासमायादेवेसर्थ । युतिमप्याह-विवक्षितेति । तथा च विवक्षितस्यैव साझादुटोशासमवेन त नुकत्वानुधावन न युफमिति भाव । नभ्यालु "अस्यां मुनीनामपि मोहमूहे भृगुगदाय कचौरचीली । नानारदाहादिमुख नितीहासो महामारतसगयोग्य ॥' रवि नेपघीयपये मोहनरूरथमस्साधारतासम्पेन मुनिपूप्रेशादर्शनाभेदेनेवोत्प्रेक्षेति नियमो न युक्त । न य मुनिगतपमविशेपे मोहस्साभेदेनोग्रेक्षितकल्पना युपा । अनुभवविरोपा समानुपमानुरोधेनानुभववाधायोगात । एव च रिम्पतीवेलप्रापि तमाम ऐपनवाश्व युका । आख्याताकर चस्स प्रपमान्तपदोपस्थाप्येऽन्य म यगोनया परस्सा भूतया वागन्या करपनया प्रसभ लाग्मानि PARTOरामपmfit पारम् । नम भवानि लिम्पट म्यापनस गारो नमरगनायनाराहरपनि ·उल्लास: १०] काव्यप्रदीपः। ३२५ भेदो वैधय॑म् । संशयस्तु कविप्रतिभानिर्मित एवालंकारो न तु स्वारसिका स्थाणुपुरुगदिविषयो वा । वैचिभ्याभावात् । अत्र संशयः ससंदेह इति पक्ष. णम् । भेदोक्तो तदनुची चेति विभाग । तन मेदोक्तौ यथा- अयं माण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानु किं सर्वा प्रसरति दिशो नेप नियतम् । कृतान्त किं साक्षान्महिपवहनोऽसानिति चिरं समालोक्याजी रवां विदधति विकरुपान्प्रतिभटाः ॥' अन मार्तण्डत्यादीनां संदेहे सप्ततुरगत्वादीनि वैथम्योणि तदाश्रयेपूक्तानि । म चायं व्यतिरेकालंकारः । तस्य संदेहानुयायितया तेनैव व्यपदेशौचित्यात् । यस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । कि च निगीण व्यापने लेपनोत्प्रेशानीकारे तस्या विधेयत्वेन प्रत्ययो न स्यात् । उद्देश्यस्य पृथपदानुपात्तत्वात् । इवशब्दान्वितस्यो. प्रेक्षाया उत्सर्गसिद्धत्वाच । तस्मात्खरूपोत्प्रेक्षा द्विविधा धर्म्युप्रेक्षा धर्मोत्प्रक्षा चेत्साहु । अधोत्प्रेक्षायामन्वयबोधप्रकारोऽभिधीयते-तत्रोत्प्रेक्षायां पयम्पयो हेनु । तत्र प्रकृत्यर्थहषादेरभेदेनान्वय । हेतोय प्रयोज्यतासंसर्गेण लगने तस्य चाभेदेन साभाविके लगने संभावनं प्राचा मते । तेन हर्षहेतुकलगनतादात्म्य- सभावनाविषय पादयो पद्मशोभालगनमिति योघ । नव्यनये तु हेतोरेव प्रयो. ज्यताससर्गेणोत्प्रेक्षणाद्धर्ष हेतुप्रयोज्यमिव लक्ष्मीलगनमिति बोध । एव द्रामिवा- क्षराणीति फ्लोत्प्रेक्षायामभेदेन प्रत्यान्वितस्य तुमनर्थफलस्य साधनत्वसांगण पाटनेऽन्वयात्तम्य च स्वाभाविके तादात्म्येन संभावनाललाटाक्षरदर्शनाभिनफ्ला- पाटनाभिन्नमिवंतत्पाटनमिति बोध । नव्यनये तु परस्पर साधनत्व ससर्गणोत्क्षण- मिति दर्शनफर कमिव पाटन मिति योघः । एवमन्यवाप्यूधम् । इत्युप्रेशालंधर ru अति। ससंदेह इति रक्ष्यनिदेश । सशय इति लभम् । अत्र च प्रतिस्स समेनेत्यनुवर्तते । तथा च प्रकृतविषयसमकोटिक' सशय ससदेहाख्योऽल पर इत्यर्थ । समेनेलनेन सादृश्यमयोग्यत्वलभात् 'अमुष्य धीरम्य जयाय साहसी तदा राळ ज्या विशिख सनाथयन् । निमजयामास यशशि संशये स्मारिलो. दीविजयाजितान्यपि ॥' इत्यादी नातिप्याति । स्थापुर्वा पुरषो चेत्यादिरांशयस्य तु सादृश्यप्रयोज्यत्वेऽपि कविप्रतिभेत्यादिना समरसारित्वोपरम वादेव नाति- व्याप्तिरिति झयम् । अत्र समेनेलनेन सादयस्पे। समानकोटिकावस्यापि ममा- दुरक्षाव्याधीत । न चामिति । सस्टमधुकीला सो मारा- १. भयमिति । हे राजन्, स्वामानी रो चिरं मिपूर्ण माटोय प्रतिभा पा प्रति निकलशयान्विनि कुरा दिन रिपनि पानिपटे विपि । न वासरननन् । रति कीहरु । तपा-मममियान सुत्र । Vानुर्मियत निहितं मा दियो न प्रम देर वैशेगिपटियो मारवाद संश'युवाहर चन्द्रिकासोर २८ ·३२६ काव्यमाला । ननु महोद्भटेन मेदोक्तो निश्चयगर्भ एवाय स्वीकृतो नसुनिश्चयान्तोऽपि तक्रिमस्यापि स एव पन्या । नेत्युच्यते । कुत एतत् । मेदोकाविति विमज. नात् । निश्चयान्तस्यापि तत्समवात् वैचित्र्यानुभवाच । यया- 'इन्दु कि क क्लङ्क सरसितमेत िकमन्यु कुत्र गतम् । ललितसविलासवधनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चित परत ॥' सरिक भट्टोटेनायमुपेक्षित । प्रतीयमानवद्वाप्ये ताग्वचि यामावादिति गृहाण । भेदानुत्ती यथा- 'भस्या सर्गविधी प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रद मारकरस स्वय नु मदनो मासोनु पुप्पाकर । वेदाभ्यासजड कथ नु विषयव्यावृत्तकौदहलो निर्मातु प्रभवेन्मनोहरमिद रूप पुराणो मुनि ॥' अन शक्यमानस्य प्रजापत्यादे कस्यापि न वैधम्र्पमुक्तम् । तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। अभेदोऽभेदारोप । बीज तु तनातिसाम्यम् । अभेदश्वानामपद्भुतभेदयोवि पमानेभ्य आधिक्योकेरिति भाव । परिहरति-तस्येति । प्रथमत सदेहप्रवीते रनन्तरं च वैधोपन्यासेन व्यतिरेकप्रतीतावप्युपजीव्यत्वा सशयचम कृतावेव पर्यवसानमित्यर्थ । अस्यापीति । प्रकृतसूनकर्तुरपीत्यर्थ । प्रतीयमानवदिति । निधयगर्भ हि वैधयोक्त्या निश्चयो व्यङ्गय निश्चया ते तु स वाच्य इति चमत्कारा पक|दुत्प्रक्षित इत्यथ । अवेति । प्रजापत्सादेरित्यादिपदेन बद्रादिपरिग्रह । अन हि चन्द्रादी प्रजापतिसदेह इति दीक्षिता । एतत्प्रजापती च दादिसदेह इत्यये। उभयथापि वैधानुक्तिरित्यर्थ । इति सदेहालकार ॥५॥ अमेदारोप इति । अभेदेन सामानाधिकराण्येनारोप इत्यर्थ । सारोपलक्षणयो सामानाधिकरण्येन प्रतिपादन मिति यावत् । तदुक्तम्- यदोपमानशब्दानों गौणत्तिव्यपाश्रयात् । उपमेये भवेद्वृत्तिस्तदा त) द्रूपक भवेत् ॥' इति । अलकारमाध्यकारोऽपि लक्षणापरमार्थ यावता रूपकमित्याह । अतिसाम्य धर्मवाहुल्यम् । तुशब्देन च वृत्ती तस्य निमित्त वमानणोतिर्न तु लभणाघटकतयेति ध्वनितम् । उपमानोपमेययो २ दुरिति । अत्र इति प्रासिदिग्धमिति पूर्वाधयेषो बोध्य । ललिनानि च सानि सविलासानि चति विग्रह । परत पश्चात् । इत्युगहरणचद्रिकानक्षेप २ 'अस्या इनि । विक्रमोदनीये उवशी प्रकृत्य पुरूरवस इयमुक्ति । अस्या सर्गविधा य* प्रजाप तिरभूस कानिप्रदश्च द्रो नु इत्यवं चत्वादिकोटिक सशय । पुष्पाकरो मासो मधुमास । सदेहे कारणमाह-वेदेत्यादि । विषयेभ्यो व्यावृत्त कौतूहले यस्य स पुराणो मुनिनझा (नारायण ) इद रूप का नु निमातु प्रभवेदित्य वय । तथा च साधारणत हरसंभवात्संदेह इति भाव । इत्युगहरणचन्द्रिकासक्षेप ·१० उहासः] काव्यप्रदीपः। ३२७ वक्षित इति नापहतावतिभ्याति । तदेतद्विविधम्-सावयव निरवयव च। सन्नाद्य समस्खवस्तुविषयमेकदेशविवति च । द्वितीय तु शुद्धमानमित्या विभागे लक्षणमाह- समस्तवस्तुविपयं श्रौता आरोपिता यदा ॥७॥ भारोपिता आरोप्यमाणा । ते सवऽपि यद्यारोपविषयवच्छान्दा एव भवन्ति तदा समस्खवस्तुविषय नाम रूपकम् । समस्त वस्तु आरोप्यमाण विषय शन्द प्रतिपाद्योऽति व्युत्पत्ते । आरोपिता इति यहुवचनमविवक्षितमित्यारोप्यद्वय- स्थले नाम्पाहि । उदाहरणम्- ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला विभ्रती तारकास्थी न्यन्तर्धानन्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम् । द्वीपाहूीप भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्त सिद्धाजनपरिमल लाम्चनस्य छलेन ।' अन पादनये ज्योरसादिषु मम्मवादिकमारोप्यमाण सर्व शाठदम् । मन्यिद रूपकोदाहरण न युज्यते । साधकबाधकामावेन रूपकोपमयो सदहारसदेह. क्षणसकरौचित्यादिति चेत्, भवेदेवम् यान्तर्धानम्यसनरसिकाव विशेषण म स्वात् । तद्धि रूपकपरिग्रहे साधकम् । कापालियां सरसभवादात्रावसमपाच । उपमापरिग्रहे रायरेव प्राधान्यासस्थानन्वय एवं स्वात् । - रित्यनेनंद हेतुहेतुमतोरभेदोको कोकिलान दो वरान्त इत्यादापतिप्रसमप्रसङ्गात् । सारोपेत्यादिना चातिशयोकिव्यावृत्ति । अपहुतमेदयोरिति । मेदो वैधयं मुखत्वादि । एतयोपमापदस्योपमेयतावच्छेदकविशिष्टपरत्वादेव लभ्यत इति क्षेयम् । अथवा गौणसारोपलभणामूलव्यगयरूपोऽमेदारोप एव रूपमस्तु । उपमातो वंचिश्यस्य त प्रयुक्तस्वात् । यत्कृत चिथ्य तसवालकारत्वोचिसात् । व्यायापि चाच्योरकपरत्वेनालकारान्तर्भावस्याप्रस्तुतप्रशसान ययोपमेयोपमादावीकारात परम्परितरूपरे 'नियतारोपणोपाय स्यादारोप परस्य यत्' इलारोपपदस्य प्रयोगाय 'उपमानोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम्' इति वामनसूत्राप 'भ्रमिमाठि मलसहदयता' इत्यादी हालाहलरूप व्यय याच्यस्य भुजगरूपणस निदिविधि प्रपे रूपकस्य पाच्य चोरिस्तु पाच्यायमानत्वाभिमाया साधारणगुणानां तरपति योजना रूपम्पदेनोपादानादोपरादनीयेति दिए । तदेतदिति । परमरि- १ 'न्योत्पति । यसविरेत काराभरी योनि विप्रामरूपम् । प्राय ज्यपराशविरमानि । पदी मुदाकरले यस हानम्म भएन नि पर मर्स चूर्ण दधती धारपदी । दशहीदोपर मदोपनाना HTTना मार इति पणीशस । मुझपरमसाज प्रसार पन्दे । मुशवित | ज्योत्सामनना पुरामानेपन पबला । हारथलाग्दसीनि बीस म्यमने बेतुके रसिरेटीशरणदिराडेर ·३२८ काव्यमाला। श्रीता आर्धाच ते यसिन्नेकदेशविवति तत् । ते इत्यारोपिता । तया च यत्र केचिदारोप्यमाणा शब्दोपासा केचिदर्थ- सामदिवसेयास्तदेकदेशविवति । एकदेशे विशेषेण वर्तत इति व्युत्पते । उदाहरणम्- 'जस्स रणन्तेउरए करे कुण तस्स मण्डलगालभम् । रससमुहा वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेणा ।' अत्र रणत पुररचमारोप्य शाब्दम् । मण्डलामलताया नायिकारव रिपु, सेनाया प्रतिनायिकात्व चारोप्य न शाब्दम् । किंवन्त परत्वारोपसामया. देवावसीयते । अन्यथा तस्यापर्यवसानात् । अत एकदेशे विशेषेण वर्तनादेक. देशाविवर्ति। साझमेतत् साग सावयवम् । एतदुक्तप्रकारद्वयवदित्यर्थ । साइत्वमनेकरूपकसमुदाय । एकसि रूपके द्वितीयस्साङ्गत्वेनावस्थानात् । अद्गशब्दस्य हेस्वधरवात् । निरइंतु शुद्ध निरगमदिनीयम् । तच्छुद्धमेयेत्यर्थ । यथा-- 'कुराहीवानानि स्तिमितयति गीतम्वनिपु य सखी फान्तोदन्त श्रुतमपि पुन मनयति यत् । सरपकमेदस्य लपमूलस्य शब्दार्थोभयालारत्वात्तद्विभागानुक्ति 'यस्य रणात पुरे करे पुचतो मण्डल प्रलताम् । रससमुख्यपि सहसा परामुखी भवति रिपुसेना ॥ मण्डलाम स स एव लताधारवारता । रसो चीर शारथ। अन्यथेति । नायिकात्वाराप विना तस्या पुरस्वारोपवस्यापयवसानादनुपपनत्वादि त्यर्थ । समुदाय इति । परस्परापेस इति शेष । यथाश्रुते मालारूपमऽपि तत्त्वा. पत्त । तमानेकेषामपि रूपाणा परतरानपेशलात्तयावृत्ति । अयमोंऽश ब्दादेव लभ्यत इत्याह-परस्मिमिति । भवेश्देशित्वरूपमाख मालायामपि प्रौरमन्त्रीलाशानिरासायाह--प्रङ्गशब्दस्येति । असागस्यैव युद्धस्सव । पूर्वश १ 'मण्डलामलता सरताम् । करे कुवतो धारपन । युदाय रतार्थ च। अन्नपुर तरोपमामपाइनाया नायिकास्वावगमा । रसेन पीररसेन गृहारेण च । संमुसी युगुल्गू रिश्च । पामुखीमति भया सान्निदईवे कोरप्रिसंगमाघ । प्युशहाणदिया २ 'पदसायनिपु सत्म महाी स्तिमितयति निश्चष्टान कराति । मपा Sमर कानमोग्नं वृत्तान्तं मी प्रति पुन प्रश्नस्सिय करोति । मसापानिर नेत्रनर महिरप यथा सारया अन सपति । कानकनानादरणतया विषयान गृवाति आओ पव सरोपने। मध, सामनसिज अया हद उद्भमानित उप । अमिना प्रेमा ति से प्रारतिवेदीय। अमिनो सेसोवियपूचनम् ।' युवा रणन्द्रिय ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३२९ अनिद्र यच्चान्त स्वपिति तदहो वेव्यभिनवो प्रवृत्तोऽस्या: सेक्तु हृदि मनसिज' प्रेमलतिकाम् ॥' अत्र प्रेममा लतिकारवारोप । अथ साङ्गस्यैव वैचि-यान्तरमाह- माला तु पूर्ववत् ॥ ८॥ यथैकन बहूपमानयोगे मालोपमा तथैकनानेकधारोपे मालारूपकमित्यथ । यथा- 'सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमो कर्षस्य हपाहम कान्ते कार्मणकर्म नर्मवचसामुल्लासनावासभू । विद्या वक्रगिरा विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षादिक्रया बाणा पञ्चशिलीमुखस्य रलनाचूडामणि सा प्रिया ।" नियतारोपणोपायः सादारोपः परस्य यत् । तत्परम्परितं श्लिप्टे वाचके भेदभाजि या ॥८॥ नियतस्य मुरयस्यारोपो वस्स्वन्तरतादात्म्यप्रतीतिस्तस्योपाय कारण य पर- सामुख्यस्यारोपस्त परम्परितम् । रूपणाना शर्यकारणभावरूपा परम्परा सजा तात्रति योगाविति केचित् । वस्तुतस्तु नियतमारोपणमुपायो यन । भारोपण विना यदारोपण न सभयत्ययेति यावत् । एवभूत परस्यान्यस्यारोपः स तथा । एव चैकरूपणानन्तर परम्परितम् । कार्यकारणभावरूपा परम्परा सजाताति न्युत्पत्ते । लिष्ट इत्यादि । तदेतद्विविधम् । उपायभूने रुपये आरोग्यारोपवि- पययोर्वाचकस्य श्लिष्ट वाद्भिनरूपत्वानेत्यथ । तनाथ यथा- 'विद्वन्मानसहसवैरिकमलासकोचदीप्तधुते दुर्गामार्गगनीललोहितसमिरस्वीकारवैश्वानर । देनोपमापरामर्श इलाह-यथेति । एतदेव सून सूरवृत्तिकतोरेकत्वे ज्ञापकम् । मालोपमाया सूत्रानुक्तामा वृत्तावेव कयनादित्याहु । केचिदिति । न च साव- यवरूपकस्यापि परम्परित वप्रसङ्गेऽस्वरस इत्यत स्वय तदर्थमाह-वस्तुतस्त्विति। एव चेति । एकरूपणान तरे रूपकमिति शेप । सावयवे तु ज्यो सामसेत्यादी १ 'सौन्दयस्येति । तरङ्गिणी नदी। सौन्दयस तरझवत्त्वावगमेनोचरोचरविच्छेद लाम । वर्षेनमश्च योग्यस्थानलामात् । कार्मेणकर्म वर्गीकरणम् । नरसा (वसां) कीटारहस्यानामुल्लासनाया जुम्मणस्य पाससानम् । वनोकीना विद्या शिवाशनम् । विधेर्माणो निरवधिनिपुणताया साक्षात्कार' । सा प्रियेत्यवस्या प्रियाया वहनामारोपा न्मालारूपकम् । पञ्चशिलीमुख काम । इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप २'य आरोप"क ₹ 'चैकपणहेतुक रूपणान्तर ग ५ 'विदादिति । हे वरवीर प्रभो, स्व वैरिश ाय बत्सरशतमुच्चे साम्राज्य क्रिया इत्याख्यावपदम् । कोश ।

·काव्यमाला। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विनयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्य वरवीर वरसरशत वैरिचमुच्चै क्रिया ॥' अत्र विदुपा मानस मानस सरोविशेष इत्यारोपहेतुक राज्ञो सवारोप णम् । तत्र चारोप विपयारोपणीययोहदयसरोविशेषयो श्लपवता मानसशब्दे नैवाभिधानम् । एवमप्रेऽपि । तत्र वैरिकमलाया सकोच एव कमलानामस कोच । दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम् । समिता स्वीकार एव समिधा स्वीकार । सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीनि । विजय परपराभव एव विजयोऽर्जुन । एवमारोपहेतुक सूर्याद्यारोपणमिति । ननु श्लेषस्य शब्दपरिवृत्यसहतया शब्दा लकारस्वमित्युक्त वक्ष्यते च । तथा च श्लेषपरम्परितमुभयालकारो युज्यत इति तदवसर एव वनुभौचित्यात्किमित्यालकारमध्ये पठित इति चेत्, सत्यमेतत् । तथापि पापवादक रूपकमित्यल कारसवस्वकारादिप्रसियनुरोधनोक्त । तथा प्रसिद्धी किं धीतमिति चेत्, मानस यादीमार्थस्वम् । इद हि तैरेकदेशाविवर्ती- रयुच्यते । द्वितीय यथा-- 'आरान जयकुअरस्य पदा सेतुर्विपद्वारिध पूर्वादि करवारचण्टमहसो ठीलोपधान थिय । ज्यो मादिपु भन्माधारोपाभावेऽप्यनेकद्वीपभ्रमणादिप्रसिद्धसादृश्येन रानी छापालिकी त्यारोपसभवास परम्परित वप्रसङ्ग इति भाव । उक्त नवम इत्यर्थ । पश्यते चान इत्यर्थ । तदवसरे उभयारकारप्रवावे । मानसत्वाढीनामिति । सरोविशेषत्वा दीनामित्यर्थ । आदिना कमल विकारित्वादिसग्रह । आर्थत्वमर्थगम्यत्वम् । साल ताया इव नामिका वमित्यर्थ ।नवेकदेश वियति व सावयवस्यैव भेदो न तु परम्प रितस्यत्यागाह-इद हीति । मूरे इदमपीत्यन्वय । एकपदोपस्थितयोरन्तान रणसरोविशेश्योरभेदाभ्यवसायेऽपि नेकवापरारोप । तस्य भेदेन विषयनिदशापेक्ष स्यात् । अन्यथा विषयनिगरणामिकायामति यातावपि तत्प्रपन्नात् । तस्मादार्थ प्यायमारोप इलेकदेशविवति वमनापि युतमिति । खमते त्यभिधामूल्य्यमनोपस्थि मिदुधा मानसमेव मानसं मरसत्र हसरूपति सत्यारोपे शेषरा मनसि सरोविशेषारोपण देवरवा पर परिवरूपकम् । एवमप्रेऽपि । वैरिकमाया संकोच एव बमलानामसंकोच- सेन दीप्तो गूप । दुगागाममागणमेव दुगाया मागणम वेषण तेन नामोहित शिव । सरिता महामामा स्वीकार एव सनिया स्वीकारतेन वह । सत्य प्रीतिरेव सा दक्षकन्याया मप्रीतिसविधाने देशल एवं दशमनारतिरूपा विजय परपरामव एव विजयो जुनसरमा ग्मार प्रामसमयमय घतन भीम मीपण भीमरोन घेति। युगहरपत्रिकासप. 'माननिति । नय एव कुजरो एसी स्पालान पनवम्म इति । मुरी माला तारोपे उस समारोगे हे यममी। विदामादम्म पागगसेतुः । तदुपारण पार करवान गाएर घण्टमा मूर्दनम्म गादियाचल । लीमराम्यापात्रो पान पानिशन पर सहम बागृक्षमागर'। वीराणा वरदा पीतासासा पम्प'रापिस ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। सनामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजनराजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुज ॥' अत्र जयादेभिवशब्दवाच्यकुभरत्वा(घा)रोपे सति भुने मालानत्वाद्या- रोपो युज्यते । इदमुदाहृतभेदद्वय परम्परितमालारूपम् । अमालारूपमपि तद्रष्टव्यम् । तत्र लिष्टवाचके यथा- 'अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्रयः। स्तूयते देव सदशमुकारन न कैर्भवान् ॥" अन्न वशोऽन्ववाय एव वशो घेणुरिति । भेदभाजि यथा-- 'निरवधि च निराश्रय च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकमपञ्चम् । प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्तियति चतुर्दशलोकवल्लिकन्द ॥' अत्र लोकशब्दाद्भिनेन बलिपदेनारोप्यमाणमुक्तम् । परम्परिते चारोग्यारो पविषयानेकत्येऽपि नालकारानेक्त्वम् । मभूय वैचित्र्यप्रकांधायकत्वात् । एव मालारशनयोरपि द्रष्टव्यम् । यद्यपि रशनासएकमपि रूपक सभवति । यथा--- 'किसलयकैरलताना करकमलै कामिना भनो जयति नलिनीनो कमलमुखैर्मुखेन्दुभियोपिता मदन ।' तस्य सर प्रभृतेर्मन प्रमृतौ व्यञ्जनयवारोपोऽयन तु सालतादाव थिक इति विशेष- चलेषाङ्गकमेवैतदिधम् । वेणुरितीत्यन तरं श्लिष्टमिति शेष । नालकारानेकत्य- मिति । न रूपकालकारानेक वमित्यर्थ । अलकारस्य चमत्कृतिजनकतारूपत्वात्त- स्याश्च चमत्काररूपकार्यक्येनैक्यादित्यर्थ । परम्परिवेति च सावयवोपलक्षणम् । न्यायसाम्यात् । ननु सापेक्षानेकस्थलेऽलकारभेदाभावेऽपि निरपेशानेकरूपकमा- लायां की नाल कारभेद इति चेत्, सत्यम् । जातावनपेक्षत्वेऽपि चमत्कृतिविशेष- जनने सापेक्षस्वादकत्वम् । लोकेऽपि मालारशनादीनामेकालकारत्वमुलहेतुकमेव प्रसिद्धम् । रशनेति । पूर्वपूर्वमारोंप्यमाणानामुत्तरनारोपविषयलरपमित्यर्थ । यथा १ अलौकिकेति । भलौकिकस्स मइस्योत्सवस्यालोको दशन देन प्राशित जगत्रय येनेति राजपक्षे । मुक्तामणिपक्षे तु-महालोको महादीति । सदशो महाकुलमेव महावेगुस्तान मुक्तारलम् । वशोद्भवमुक्ताया बहुमूल्यवादलत्वोति । भवान्दैनं स्नूयत इत्सवय । 'स्तूयसे इत्यापाठ । 'युष्मयुपपदे इसत्रार्धग्रहणाभावात् । इत्युदाहरणचद्रिशासक्षेप २ निरवधीति । स प्रथम श्राद्य कर्ममूतिर्भवान् जयदीति विष्णु प्रति भक्तोति । यस सित स्थितिनिरवधि वालपरिच्छेदशून्यम् । सर्वाध सितत्वाशययय च । न वानिवति कौतुकरयाश्चर्यस्य प्रपञ्चो विस्तारो येन तत् । कोदश वर्ममूत । चतुर्दशटोररूपा या बलिस्तथा कन्द'' इत्युदाहरणचद्रिकासंक्षेप ३ किसलयेति । मदन कामिना मनो अयतीत्यन्वय । के तपाइ-किसलयेत्यादि । लाना पळवरूपे करे करकमलेर्मुखेन्दुभिरि युमयत्रापि योषिताम वय । अत्र पूर्वमारोप्यमाणस्य करादेवचरमारोपविषयत्वादशनार पकम् "रत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ·३३२ काव्यमाला। इत्यादि । तथापि न तादृशवैचित्र्यदिति न पृथग्लक्षितम् । प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नुतिः । प्रकृतमुपमेयं निषिध्य असत्यतया व्यवस्थाप्य अन्यदप्रकृतमुपमानं यत्सा- ध्यते सत्यतया व्यवस्थाप्यते सा अपहुति. । सा च शाब्दी आर्थी चेति द्वेधा । तनाद्या यथा- 'अवाप्त मागरम्यं परिणतरचः शैलतनये कलको नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुपि । अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ।' फिसलयेध्यारोप्यमाणानां फराणा कमलारोपविषयत्वं कमलाना च मुखारोपविषय- खमिति । अन फरकमलेरिति मुखेन्दुभिरिति च योषितावित्यनेनान्वेतीति शेयम् । न ताशेत्ति । यथोपमाया भणितिरिवेत्यादी राजसबन्धितया वर्णनीयाना भणि- स्यादीनामुपमानोपमेयतया अन्यनं प्रकृतोत्कर्पपर्यवमायितया वैचित्र्यहेतुस्तथा नेत्यर्थः । अथान शाब्दयोधप्रकार कथ्यते तन प्राचा मते विषयिवाचकपदेन वि- पयवृत्तिगुणवतो लक्षणया सारोपयोपस्थितस्याभेदेन विषयेऽन्वयान्मुखं चन्द्र इलादी चन्द्रवृत्तिगुणवदभिन्नं मुखमित्यादिधी । मुखचन्द्र इति विशेषणसमासे तु मुखामिन चन्द्रगृत्तिगुणवदिति साधारणगुणमानपुरस्कारेण तद्वति विषयपदस्य लक्षणेति मुख्य- मते त्याहादकं मुखमिति वाक्ये विशेषणसमासे तु मुम्बाभिन्नमाहादकमिति कान्या मुख चन्द्र इत्यनाभेदस्तृतीयार्थ तस्य चन्द्रदृत्तिगुणे पदार्थकदेशेऽन्वय तेन कान्स- मिनचन्द्रवृत्तिगुणवदमिन्नं मुखमिति वोष । लक्षणां विनेवोपमानोपमेययो समान विभक्तिकपदोपस्थितयोराहार्याभेदयोधवादिना नव्यानो मते तु मुर चन्द इत्यादी चन्द्रामिण मुखमिति बाध । मुखचन्द्र इति विशेषणसमासे तु मुखस्य विशेषणत्वा- तदभेदस्य चन्द्रेऽन्वयायद्यपि मुखरूपकमापद्यते न पुनश्चन्द्ररूपकं चन्द्राभेदस्य मुखे. ऽनवगमात् तथापि सनिष्ठाभेदप्रतियोगिरवसमगंण चन्द्र मुग्णान्वयखीकाराचन्दाभेद- रूपकोपपत्ति । स्वप्रतिप्रयोगिनभेद एव विशेषणस्य ससर्गो न तु खानुयोगिक इति नियमे मानामावादिति वदन्ति । एतन्मते कारखा मुरा चन्द्र इत्यादी कथं घोष इति चेदाहु --चन्दामिनमुसादे कविप्रतिभाकल्पितत्वेन कान्त्यादिगुणाना तन प्रयोजक वाकान्त्यादियोजक चन्द्राभिने मुखमिति थोध । प्रयोज्यत्वस्य तृतीया- स्रादिति । इति स्पकम् ॥ ६॥ असत्यतयेति । यथाश्रुते 'शिखा धूमस्येयं पर- णमति रोमावलिवपु' इत्यादावव्याप्ते । सदेहालकारव्यात्त्यर्थ सत्यतयेति । अन्य- १ 'भाभी' खा. २. 'अवाप्त इति । परिणतरुच पूर्णान्ते शशास्त्र सत्तेन पराभिमास वपुष प्रागरम्य प्रकटमा प्राप्तोऽयं कामो नैव लिमवीथपहिं कि पार-मुष चन्द्र गिदमृतप्रवाशीतले उरसि गाट रतिमानता इयरवनीरूपा रमणी मेन इति मन्य इति । ग्ल्युशाहरणपन्द्रिदासप. ।

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। अन्न कलको नेवायमिति शाब्दोऽपहव ।भार्थस्तु बह्वीमिङ्गीभिरालोच्यते । तत्वचिरकपटार्थशब्दोपादानात् । यथा- 'बत सखि कियदेतत्पश्य वैरं सरस्य मियविरहकोऽस्मिागिलोके तथा हि। उपवनसहकारोझासिभृङ्गच्छरेन प्रतिविशिखमनेनोहङ्कित कालकूटम् ।' अत्र च्छलशब्दबलान्न सभृङ्गाणि सहकाराणि अपि तु सकारकूटा शरा इति प्रतीयते । कचिरपरिणामादिशब्दवशात् । यथा- 'अमुमिलावण्यामृतसरसि नून मृगदश स्मर शष्ट पृथुजघनभागे निपतित । यदगङ्गाराणा प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येय परिणमति रोमावलियपु ॥' भर धूमशिखा रोमावलिवपु परिणमतीति परिणामशब्दार्थवशात्रेय रोमा बलि फितु धूमशिखेति प्रतीयते । एव भगवन्तररप्यूटम् । यथा 'इद ते कैनोक्त' इत्यादी। श्लेपः स वाक्य एकसिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ १०॥ परिवृत्तिसहानामेव शब्दानामेकवृन्तगतफलद्यन्यायेन यमानेकार्थप्रतिपाद कता सोऽर्थक्षेप । यथा-- (साध्यत इत्येतावदुक्ती रूपकातिव्याप्त प्रकृतमित्युक्तम् । तमानोली च निषेधाल कारे वक्ष्यमाणेऽतिन्याप्तिरत उभयोपादानम् । 'न पद्म मुसमेवेद' इत्यादावप्रकृतस्य निषेधो न तु प्रकृतस्य । तथा समारोपोऽप्यप्रकृतस्य नेति तयुदासः । दण्डी तु--- 'भपहुतिरपद्रुत्य किंचिदयार्थसूचनम् । न पञ्चेषु स्मरस्तस्य सहस्र पत्रिणामिति ॥' इलपतिलक्षण सोदाहरण ब्रुवर्षापमानोपमेयनियममपद्धती नाझीचके । इत्यपद्धति । श्लेप स इति । अनार्थ पसंचालिकारत्वेन लक्ष्यत्वाच्छन्दश्लेषव्यावृत्यर्थ- माह -परिवृत्तीति । 'योऽसकृ परगोनाणामित्यादौ तु गोत्रादिशब्दाना परिय १ 'बतेति । बत खेदे । असिमादृश रागिलोके अनुरकजने कियदपरिमितमेतदेरम् । अस्तीति शेष । पश्येति तयाहीत्यनन्तर योज्यम् । उपवनेषु सहकारा आनास्तेहासिनो भूता भ्रमरातबानेन प्रतिवाणमनेन सरेण कालक्टमुहित प्रकाशितम् । लापिसमिति यावद । इत्युदाहरणच द्रवासक्षेप • 'अमुमिनिति । शग होण पुष्टो दग्ध सरो लावण्यरूपामृतसरोवरभूने मृादशोऽसि महति धनप्रदेशे नून निपतित । यस्य कामस्याहान्येबाहारास्तेषा प्रशमस्य निवाणताया पिशुना सूचिका इय धूमस शिसा नाभिविले रोमावलिमूर्ति परिणमति । नेय रोमावाले किं तु धूमशितवेय ताकादेश परिगलगम्याया अप देख्दाहरणद्वय दचिवम् । इशहरमचदिवसंप.

·३३४ काव्यमाला। 'उदयमयते दिवालिन्य निराकुरुतेतरा नयति निधन निद्रामुद्रा प्रवर्तयति किया । रचयति तथा स्वैराचारप्रवर्तनखण्डन बत घत लसत्तेज पुझो विभाति विमाकर ॥' अन विमाकरनामा राजविशेपो मार्तण्डश्चेत्युमयार्थान्युदयमयते इत्यादीनि वाक्यानि । न चाय द्वितीयाधस्य ध्वनिरेयेति शनीयम् । सयोगादीनाम भावेनाभिधाया अनियधणाहूयोरपि वाच्यत्वात् । परोक्तिभैदकैः श्लिष्टः समासोक्तिः परमप्रकृतम् । भेदकानि विशेपणानि । शिष्टान्यनेकार्थानि । तेन प्रकृतार्थ विशेषणवाचिमात्रशब्दस्य श्लेपमहिना यत्र प्रकृतार्थकेन पाक्येनाप्रकृतार्थवचन सा समासोक्ति सक्षेपेणार्थद्वयोक्ति । मानग्रहणाचन विशेष्यपदस्यापि शिष्टम्व तयुदास । तस्य श्छेपरवात् । उदाहरणम्- 'कहिऊण तुझा पाहुप्फत तीए स को वि उहालो। जमलच्छी सुह पिरहे ण हुजला दुग्बला ण सा' भन्न विशेष्यवाचिनो जयलक्ष्मीशब्दस्य परमप्रकृतार्थकत्व नास्ति । लिटरव चोपलक्षणम् । औपम्यगभादीनामपि सभवात् । यया 'विलिखति कुचौ' इत्या दाविति प्राचीन पन्या । अत्र नव्या-परोक्तिरिति परशब्देन सामान्यत महतममात घा विवक्षितम् । तेन यत्रामाकरणिकविशेषणसामप्यास्माकरणि फमुच्यते सदपि सगृह्यते । तदापि वैचिभ्यात्रियोपात् अन्यमानम्तर्भावाच । यया 'सप्राप्तसकला-' इत्यादि । अत्र समकृतस्य भृमस विशेषण सामा. मस स्मासापुरपस्य प्रवीतिरित्याहुः। तब युक्तम् । अस्तप्रशसव सरस त्यसहवानार्य लेप इति भाव । लहिऊणेति । 'लम्मा तप या स्पर्श यस्या स फोऽप्युद्धास । जयलक्ष्मीसर पिरहे न सलवला दुर्वला नतु सा औपम्येति । आरिपदेन साधारण विशेषणसारूप्यसमहः । तत्र साधारण विशेषणवशायया--- "रिसति वावुधर्गाढ करोति करग्रह ठिराति ललिते वफ पप्रायलीमरामश- साम् । शिलिप सदिर श्रोणीनिम्गाद्विकर्षति चांगुरू मरभुवि हटानइयन्दीन या १ उपनिती। निमाररनामा रानविशेष सूपच । उदयमुदयाचलं समृद च । भयते ममोदि nिt माझियमचारस्वादिग्गतासामन्दापुरच गवनाना दारका कुरेशीयये । मिया मुभा मुरण पाए निद्रामा निझामदशी अवस्था भाजपला प निधन नाशम् । किया अनिरोप पायी। रामरतनम मिमनिपाल वाहन मावि रपयति । सयातरवेति दिति पुगे रश्मिसमातिमी पाउँगार ।त्युदाहरणचदिपार Art I भर बादुरपशनाममयुरोडमादिमभारारिरामपरीधान्तो महिपाम पा समामोटिरव्य एरणदिवास..

·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः । प्रहातू । 'येनास्यास्युदितेन' इतिवत् । वृत्ती चाप्रस्तुतप्रशंसाप्रकरणे । तत्र समासोतिपदं लिष्टविशेपणषमात्रपरम् । निदर्शना। अभवन्वस्तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ११ ॥ यथाश्रुतमात्रेणासंभवी वस्तुसंबन्धो यत्रोपमा कल्पयित्वा पर्यवस्यति सैका निदर्शना । दृष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपत्वात् । सा च द्विधा-भवान्तरवा. पभेदे तदमेदे च । तयोराद्या यथा- के सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्दुस्तर मोहादुदुपेनास्मि सागरम् ॥' रिमृगीदृशाम् ॥' अन कुचविलेखनकचग्रहादिविशेषणाना शब्दश्लेषं विना स्वत एव माधारण्यानायकत्तान्तस्फूर्तिरिति समासोक्ति । औपम्यगर्भविशेषणाद्यया-'द- न्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी । केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा ॥' अन नायिकाविशेषणत्वस्य दन्तप्रभा पुष्पाणीवेत्याद्युपमितसमासेन सिद्धौ दन्तप्रभा- सदशै पुष्पैरिति समासान्तराश्रयणेन ललनात्तान्तस्य समासोक्ति । सारूप्या- द्यथा-'पुरा यत्र स्रोत --' इत्युत्तररामचरितनाटके प्रसारकालान्तरे पुनर्दण्डक गत- वतो रामस्येयमुक्ति । अत्र वनसारूप्यात्कुटुम्बिपु धनसतानादिसमृध्यसमृद्धिविप- यीस प्राप्तस्य प्रामनगरादेर्वृत्तान्तस्य प्रतीते समासोक्ति । इयं चाप्पय्यदीक्षितैरे. योता नान्यैरिति सक्षेप । अस्यां च समासोक्तो प्रकृतवृत्तान्तोऽभिधयैव प्रतीयते, अप्रस्तुतवृत्तान्तस्तु व्यपनया । प्रकरणेनाभिधाया नियमनात् । तस्य च ताटस्थ्येन प्रतीतावसबद्धार्थकरवप्रसनाचमत्कारानुपपत्तेश्च । प्रकृते समारोपो न त्वप्रकृतनाय- कादे प्रकृते राजादावारोप । प्रमाणाभावात् । आरोपदयकल्पनागौरवाचेति प्राच । अप्रस्तुतस्य नायिकादेवृत्तान्तविशेषणत्वमवश्य वाच्यम् । केवलमृत्तान्तस्य चारुत्वा- भावात् । एव चावश्य व्यजनयोपस्थितस्यामेदेन प्रकृतविशेषणत्वमेव युक्त न नु वृत्तान्ते मेदेन । एवमप्रकृतवृत्तान्तस्यापि प्रकृतकृत्तान्त एव भेदेनारोप इति युकम् । वृत्तान्तद्वयस्यैकन द्वय मिति रीत्या वोधस्याननुभवपराहतत्वात् । तस्मादप्रकृतपत्ता- न्ताभिचतयाध्यवसित प्रकृतवृत्तान्त विशेष्ये तद्विशेष्यामिन्नतयावगवे भासत इति तु नव्या । एवं च प्रकृतोदाहरणे नायकीयबाहुस्पर्शलाभप्रयुक्तोलासक्ती जय- लक्ष्मीरित्यादपक्षे बोध । द्वितीये तु राजनायक्वा स्पर्शलाभप्रयुत्तोलासवती जय. लक्ष्मीनायिकेतीति सक्षेप । अन च वाहुस्पर्शति साधारण विशेपण उल्लास इति शिष्ट इति शेयम् । विशेषण सामानिन्दागमकविशेषणसामर्थ्यात् । समासोक्ति- 'पदमिति । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने नय प्रकारा श्लेष समामोक्ति सादृश्य १. 'सयोग'ग .२ 'क सूर्येति । स्पष्टम् । अत्रोदुपेन सागरतरणवन्मदीयमत्या सूर्यवशवर्णनमसभावितमित्युपमाया पर्यवसानान्निदर्शनालकार । इत्युाहरणचन्द्रिकासक्षेप .

·काव्यमाला। मनाहं सागरं तितीपुरमीत्यस्यासंबद्धार्थकतया उदुपैन सागरतरणवन्मदी- यमत्या सूर्यवशवर्णनमसंभावितमित्युपमायां कल्पनम् । अन्त्या यथा-- 'उदयति विततोयरहिमरजावहिमरुची हिमधानि याति चास्तम् । वहति गिरिरय विरम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥' मन्नान्यलीलोद्वहनस्यान्येनासभवाद्वारणेन्द्रलीलासी लीलामियुपमाया पर्यवसानम् । एव च 'पूर्वोदाहरणे धाक्यार्थ उपमाक्षेपक इह तु पदार्थमानम्' इति व्यास्यानमनादेयम् । अत्रापि लीलापदार्थमात्रस्थानाक्षेपकत्वात् । एषा मालारूपापि दृश्यते । यथा--- 'दोम्या तिनीति तरङ्गवतीमुजंग भादातुमिच्छति करे हरिणाविम्बम् । मेरु लिलयिषति ध्रुवमत्र देव यले गुणानगदितमुद्यममादधाति ।' स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सा परा । यत्र क्रिययन स्वस स्वहेतोचान्वयो हेनुहेतुमद्भावरूप रयायते सा परा निदर्शना । यथा- 'टेमत पदमवाप्य यो लघुहेलयैव स पतेदिति मुवन् । शैलशेखरगतो परकणचारमारतधुत पतस्यध ।' चेति प्रथे वक्ष्यमाणमित्यर्थे । इति समासोक्ति । वस्तुसंवन्ध इति । वरनुनो 'पूर्वाधापरार्धयोरित्यर्थः । सबन्धोऽ वय । अत्रोदाहरणयो प्रथमे उड्डपेन सागरतर णरूपमुश्मानमप्रसिद्ध द्वितीये तु धारणेन्द्रलीलारूप तत्प्रसिद्धमिलपि भदो द्रव्य । लीलापदार्धमानस्येति । किं तु तद्वहनरपवाफ्यायस्येत्यर्थ । किययवेलेव १ तदपतीनि। माघे रैवतकवणनन् । विनता पिरतता उवा रश्मय एव रज्जबी या वाहने अहिमरची सूर्य उदयति सनि हिमपानि चटे चास्तु याति सति अय रैवत कगिरिरुभयनो विरबिघण्टादयपरिवारितस्य वारपदन्य गजमष्ठस्सा शोमा बहतीन्य न्वय । अवान्यलीलाया अयग्रारोपो लीलासदृशी सैलानित्युपमा गमयति । तत्र चद्र भूपैयोधण्टयोध बिम्बप्रतिविमानस्त समर्थनाय च रश्मि रजुत्वारोप इनि योध्यम् । पत्युदाहरणचदियामरेप २ दोभ्यामिति । दरबनीमुजग समुद्र निरयिषति यि तुमिच्छति । दोभ्या सागरतरणादिवत्सगुणभाषणनयमिन्यनेोपमारल्पना मारारूपैय निनादाहरणचन्द्रिशमशेर ३ 'उन्नमिति दृषऋण पाणरण । चारणा मतेनापि मारतेन पुन करितोऽभ पी।कि कुवन् । यो एप स उन्नत परमवाप्य प्लयेर पदितिबदृष्टा देन श्ययन् । उन्नत पदमुलर उसस्पलं च स्त्यिमुद्धिः ररपरिमाण पतनमुखानिरप संयोगश। इदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः । भन पतेरपदप्रतिपायस्य पातस्य कार्यस्ख लाघवे सत्युनतपदप्राप्तिरूपस्य कारणस्य च तथा संबन्धः पततिपदप्रतिपाद्यया पातक्रियया प्रतिपाद्यते । तथा च लाघवे सत्युसतपदप्राप्तिः पाते हेतुर्यथा दृपस्कण ति दृष्टान्तपर्यवसानानि- दर्शनारवमिति । अप्रस्तुतंप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १२ ॥ प्रशंसा वर्णनम् । सैव अप्रस्तुतप्रशंसैवेत्यर्थः । प्रस्तुताश्रया प्रकृतप्रतिपत्ति- हेतुः । एतद्यालंकारस्वबीजमतिप्रसक्तमिति निवारयति । अप्रकरणिकेन प्राकर- णिकाक्षेपोऽप्रस्तुतप्रशंसा प्राकरणिकेनाप्राकरणिकाक्षेपः समासोक्तिरिति विवेकः । तो विभजते- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेपे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ १३ ॥ सेत्यनुवर्तते । कार्यादिपञ्चके प्रस्तुते तदन्यस्य ,,कारणादिपञ्चकस्याप्रस्तुतस्य वर्णनमिति सा पञ्चधेत्यर्थः । तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्य वर्णनं यथा- 'याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता रवया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशासि कथयत्येवं सबाप्पे मयि । लजामन्थरतारकेण निपतस्पीताश्रुणा चक्षुपा दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोरसाहतया सूचितः ॥' अत्र प्रस्थानारिक निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्टे कारणस्य प्रियाया माविमरणो- स्साहस्य वचनम् । किंशब्दः प्रश्नार्थ इति न कारणप्रस्तावः। कारेण शब्दव्यवच्छेदः । ब्रुवन्पततीति पातक्रियाया एव हेतुहेतुमद्भावगमकत्व- स्योके । तच्च दृष्टान्तविधयैवेत्याह-तथा चेति । इति निदर्शनाप्रकरणम् । अप्रस्तुतप्रशंसेति । अप्रस्तुतप्रशंसापदवाच्यैवेत्यर्थ । एतश्चेति । अन्यवृत्ता- न्तस्यान्यवृत्तान्ताक्षेपकत्वरूपमित्यर्थ | अतिप्रसक्तमिति । समासोक्तावपि सत्त्वादित्यर्थ । आक्षेपेणैवेसेवकारेणाभिधाग्यवच्छेद । ननु प्रकरणसहायस्य योगस्य १. 'तुल्यस्यैव' ख. २. 'याता इति । याता प्रस्थिता किं पुनर्न मिलन्ति अपि तु मिलन्त्येवेति काकुः । मत्कृते मदर्थम् । अतिकार्यदर्शनादनिष्टाशङ्कया सवाष्पत्वम् । मदीया गमनानिच्छा शातेति लजया मन्थरा स्तम्धा तारका क्नीनिका यस्य तेन । तथा निपत पीतमशकुनभयात्संहृनमश्रु येन तादृशेन चक्षुषा । हसितेनेति । एव किलास्याभिप्रायो यदिय मदिरहेऽपि प्राणान्धारयिष्यतीति प्रहासरूपेणेत्यर्थ । भाविन्यावश्यके मरगे उत्साह सच वियोगदुखशान्तिवाञ्छयेति हेयम् । इय च प्रस्थाननिवृतिरूपे कार्य प्रस्तुझे कारणोतिरूपा अप्रस्तुतप्रशसा । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.. २९ ·काव्यमाला। कारणप्रस्ताव कार्यवचनं यथा- 'राजनराजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुन्जे भोजय मां कुमारसचिवनांद्यापि किं मुग्यते । इत्यं राजशुकनदारिमवने मुक्कोऽध्यगैः पक्षरा. चिन्नस्थानवलोक्य शून्यवलमावेककमाभाषते ।' मन प्रस्थानोचतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव स्वदरयः प्रपलाय्य गता इति शत्रु- पलायने कारणे प्रस्तुते तस्यामापणविशेषरूपं कार्यमुक्तम् । सामान्ये प्रस्तुते विशेषवचनं यया- एतत्तस्य मुखात्कियरकमलिनीपने कणं वारिणो यन्मुकामणिरित्यमस्त स जदः शृण्वन्यदमादपि । भल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनैः कुत्रोडीय गतो ममेत्यनुदिनं निदाति नान्तःशुचा ।' मन जहानामस्थल एव ममत्वसंभावना भवनीति सामान्ये प्रस्तुते पुरुष- विशेपस्य स ममत्वविशेषोऽभिहितः । विदोपे प्रस्तुते सामान्यपचनं यथा- सुहद्वधूवाप्पजलप्रमार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः । स एव पूण्यः स पुमान्स नीतिमान्सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः॥" अनधीकृष्णं प्रति समु निहत्य नरकासुरवधूनां दु.खं यदि शमयसि तदा स्वमेव सारय इति विशेपे प्रस्तुते सामान्यमुक्तम् । तुल्ये प्रस्तुते ल्याभिधाने प्रयः प्रकाराः विशेषणविशेष्यवाचिनां सर्वेपामपि लिप्टस्वस्थ, विशेषणमानवाचिनो पा सिएश्यस्य, क्षेपामायेऽपि सारश्यमानस्यैव वा प्रकृताक्षेपहेतुरवात् । भाचो यपा- २. 'राजनिति । राघुभूतस्य गुरुस्तकारिमने शून्यायां बलभी मिची चित्रसा- नवलोक्येक प्रवीत्यमामापत्रे इत्यन्वयः । कीदृक् । वाह-राजनित्यादि । कुम्जे इति ताश्या भोरिवाया संबोधनन् । कुमारसहितः सविबरपापि किं न भुज्यत इति वाकु । अत्र शत्रुपलापने कारणे प्ररनुते इत्यर्यवचनरूगा । इशारपचन्द्रिकासोप. २.' दिति । कम्यचिन्मूलस्य बणनं कुश्विशर्ण्य दिसयेन भाषमाण कचिरप्रदि कस्यचिदु तिरियन् । मुमादित्यनन्तर मुममिति । तस मुगुदमेतत्कियत् । अस्पमिन्यः । भपाये का पानी । मुबारपगतनित्य । सदित्यार-म जो गर्म कमरिनीपत्रे स्थित पारगः का निन्दं मुचामगिरत्यमस्तेति यत् । अन्नादन्यदपि गणु । अनेरादीय माने गृधमागे यो बस्यमस स्पुक्रियपासचेष्टया प्रनिलपिनि पिनीने सति मम मुसा मनिकुमोडीप गा रत्यनुदिनमन्त सोरेन न निदातीति । अत्र बहसामान्यप्रस्ताव तमि- गामिभानरूपा । लुहारलवन्द्रिासंझेप. ३. 'सहदिदि । श्रन नलामुरे हो परमार प्रति उन्मदिरमुदि वयान प्रश्न किया । माउन पात्रम् मित्र विशेष भारले सामान्दाभिधानास्युदाहरनयन्द्रिवार ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। 'पुस्वादपि प्रविघलेयदि ययधोऽपि यायादि प्रणयने न महानपि स्यात् । अभ्युदरेत्तदपि विश्वमितीशीयं केनापि रक्कटिता पुरपोसमेन ।' अत्र पुंसवादित्यादिविशेषणानां पुरुषोत्तमेनेति विशेष्यस्य च श्लेपारसत्पुरुष. प्रतिपत्तिः । न च सेप एवायम् । 'भवयवशक्तः समुदायशक्तिबलीयसी'ति न्यायारमाग्विष्णूपस्थिती सरपुरुषस्याक्षेपेणवोपस्थितेः । श्लेषसावेऽप्यप्रस्तुतस्य प्रथमोपस्थिस्यैवाप्रस्तुतप्रशंसात्वात् । द्वितीयो यथा- "येनास्सम्युदितेन चन्द गमित क्लान्ति रवी तर ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । क्षीणेनैतदनुष्टितं यदि तत. किं लजसे नो मना. गस्वेवं जडधामता तु भवतो यद्योनि विस्फूर्जसे॥' अत्र विशेष्यवाचिचन्द्रपदं न लिष्टम् । तृतीयो यथा- 'मादाय धारि परित सरिता मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन । क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशित च ॥' अन श्लेपाभावेऽपि सादृश्यमानेणासरपुरपाक्षेप. । यथा वा मम- 'कौटिल्य नयने निवारयतरां शीघ्रो गतिं शीलय ध्यक्तायां कुरु भारती विहसितेऽप्यौद्धत्यमायोजय । प्राबल्यादाक्षेपानुपयोग इत्यत आह-श्लेपसत्त्वेऽपीति । तथा चोभयत्राभिधा. व्यापारसत्त्वेऽपि रूद्ध्यर्थस्याप्रस्तुतस्यापि प्रथमावगतिमानणाप्रस्तुतप्रशसालकारक. मित्यर्थ । वस्तुतस्त्वनाप्रकृतदृष्टान्तेनाप्रकृताववोधन मुख्य कवेस्वात्पर्य विषय । श्लेषस्तु तदुपयोगितया गुण इति प्रधानेनैव व्यपदेशो युक्त इति क्षेयम् । कौटिल्य- १ 'पुरत्वादिति । प्रणयने इति सप्तमी । पुरुषोत्तमेन विष्णुना दैत्यमोहने स्त्रीरूप तापत्या वाराहमूर्त्या पातालप्रवेशरूपाधोगमनेन बलिप्रणयने प्रार्थने वामनतामाझ्या च भुवनरक्षणादेवप्रकारेणापि विश्वोद्धरण कर्तव्यमिति दिद्मार्ग प्रकटित इत्यप्रस्तुतस्योप मानभूतस्य विष्णोरभिधानातत्तुल्यप्रकृतपुरुषश्रेष्ठप्रतीति । तत्र च पुरत्वात्प्रचलन पुरुषा हानि । अधोयान स्वपदभ्रश । अमहत्त्व गौरबहानि । विश्व सवजनमित्यर्थो बोध्य । "प्रणयनेनापूर्वोत्कर्षप्राप्त्या महान् त्रिविक्रमतया महाकाय उच्चपदस्थश्चेत्यर्थ । इति चण्डी दासः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'न्यायेन' क ३. 'येनेति । शान्ति गमित प्रापि तोऽसीत्यन्वय । शान्तिनिप्रभता । तत्र रवी विषये । पादो रश्मिश्चरणश्च । पुनरित त्वर्थे । एतत्पादग्रहणम् । मनागीपद ! जडधामता शीतलप्रभता पक्षे भावप्राधान्यान्मूर्ख- स्वास्पदता । विस्फूर्नसे सगर्वमुदेषीत्यर्थ । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप . ४. 'विस्फूर्तनम्स ५. 'आदायेति । मुस वदन नदीसंगमस्थानं च । दुरर्णवेन दुष्टेनार्णवेन । बडवादहने वडवानले । पातालमेव कुक्षिकुहरमिति विनाः अत्रापव्ययकारिपुरुषप्रतीति । इत्युदाहरण- चन्द्रिवासक्षेप.. ६. अयं शोक उदाहरणचन्द्रिका न व्याख्यात.

·३४० काव्यमाला। कुप्रामप्रमदाविलासरसिक कान्तस्वयासादितो नाय नन्दिनि नागरीजनसमाचार समाकृष्यते ॥' इय च निघाकाचिद्धाच्याय प्रतीयमानायांनभ्यारोपमानेण । कचिस्पती- यमाना घ्यारोपेण । कचिवशभेदेन तदभ्यारोपानारोपाभ्याम् । तनाद्या यथा- 'अन्धेरण स्थगितभुवनामोगपातालकुले पोतोपाया इह हि यहवो लङ्घनेऽपि क्रमन्ते । आहो रिक्त कयमपि भवेदेष दैवात्तदानीं को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्प ॥' भर पुरपेऽप्येतेऽर्था अबाधिता एवेति नेह प्रतीयमानार्थाच्यारोप । द्वितीपा यथा- कैस्स्व मो कथयामि दैवहतक मा विद्धि शासोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदित कस्मादिद कथ्यते । वामेनार वटतमध्वगनन सांत्मना सेवते न छायापि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे॥' अत्र वाच्यशासोटके सबोम्योचारयितरवादिकमनुपपत्रमिति प्रतीयमा- भायारोप । तृतीया यया- मिति । नन्दिनीति सख्या नायिकाया सबोधनम् । निवारणप्रयत्नातिशयबोधनाय तरामिति । शीलयाम्पस । अभ्यास विना नैसर्गिकम दगवेनिवर्तनासभवात् । पयार्थी दुरु। वदेत्यर्थ । समातिशयसूचनाय कुर्वित्युक्तम् । मन हेतुरुत्तराघम् । समाचारा व्यवहारा । समाकृप्यते वशीक्रियते । अरव हयन्तेन भूसंप्रभुरुगत कविरुपदि- श्यते । अत्र पुरपेऽपीति । अब्धाविति शेप । प्रतीयमानस्य गम्यमानम्यार्यस्य १ मधेरिति । जल तेन सहित आच्छादिवो भुवनामोगस पाताहरू कुशियें नेति विपदा पोत उपाय सापन ये वाया पुरा । यस आदोहत्यभ्ययम् । कथ मपीस कर रति व्यवहिवनाचा अवगे गर्ने । वुहर तसेच गम्भीरप्रदेश तदवलो कनेशिको नाम कथमीकर समर्थ सादित्य रहनस व क्येत्स पिशदाय । मत्र प्रभो पूपत्वमेव बरं न रचत्वमिति नुष्यप्रवीति । सहरणचन्द्रिकासंझेर २ 'समुदे' ३ करस्वमिति। शाखोरक भूनारामा विशेष प्रवे कवि प्रश्न पयामीन्यादि तत्पतिवचनम् । वैराग्येन्यादि पुन पूर्व प्रमाशिवासि।साध्विति पुनस्तरोपननन् । सम्मादिती पुन पूर्वस प्रभा र पराग्यम् । वपन स्यारम्प पुन शासोटकोकि । पामेन नामाने सyि-- प्रतिशरपेन च । सवारमना दादापसेपमा दिना । पागोटसम्पायनाप्रपणे महामासल हेड मागों रम्या सार। प्रदीयमान पुवायारा लोडस सोपवादिसँगई । इलाहरपन्दिर सन ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। 'सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तस्कर्णयोश्चापल दृष्टि सा मदविस्मृतस्वपरदिवि भूयसोक्तेन वा । सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा चन्त शून्यकरो निपेव्यत इति भ्रात क एप ग्रह ॥' अग्रहस्तिनो रसनाविपर्यास शून्यकरस्व मदच वाच्यस्य भ्रमरस्थ सेवना- नावहेतु वेन घाच्यानि न च तद्धतव । मदस्तु प्रयुत सेवने हेतुरिति तदशे प्रतीयमानपुरुषाध्यारोपापेक्षा । कणचापल तु भ्रमरस्यासेवने हेतुरेवेति तदशे नाध्यारोप इति । निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य समेन यत् । प्रकृतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ १४ ॥ कार्यकारणयोश्चैत्र पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा प्रकृतस्योपमेयस्य समेनोपमानेन निगीर्याध्यवसान गुढीयसी बुद्धि सका तिशयोक्ति । यच्च तदेव वस्वन्य वेन विविक्ताकारवर वन्तरत्वेनाध्यवसीयते सा द्वितीया । यच्च चेच्छब्देन यदिशब्देन वा यद्यथाक्ती कल्पनमर्यादसमवि नोऽथस्य सा तृतीया । यश्च कार्यकारणयो प्रसिद्धस्स पौर्वापर्यस्य विपर्ययो वैपरीत्य कारणस्य शीघ्रकारिता प्रतीतये सा चतुर्थीति चतस्रोऽतिशयोक्क्य । तत्राधा यथा- 'कमलमनम्भसि कमले कुवलये च तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेट्युस्पातपरम्परा केयम् ॥' पुरुषविशेषस्य नाध्यारोप इत्यर्थ । वाच्यानीति । 'नपुसकमनपुसकेन' इत्येक शेष । इत्यप्रस्तुतप्रशसाप्रकरणम् ॥ ११ ॥ समेनेति समभिव्याहारात्प्रकृतपदेनो पमेय व्याचटे-उपमेयस्येति । उपमानेन निगीर्य पृथगनिर्दिश्याध्यवसान खरूपेण निश्चय । स च द्रढीयसीत्यनेनोस । अर्थादिति । कल्पनपदमामादित्यर्थे । १ 'सोऽपूर्व इति । रसनाविपययोऽग्निशापा करिणां जिलापरिवृत्ति अन्यत्र पूर्वविपरीवा भिधानम् । कर्णयोश्चापल निर तरचालन परवचनप्रतार्यत्व च । मद करिणा प्रसिदो गर्वश्च । तेन विस्मृता स्वपरयोगि माग आप्तानाप्तविभागश्च यया तादृशी दृष्टि । वारणो गनो वारकश्च ! अन्तर्मध्ये खूप सरन्मो धनरहितश्च । कर गुण्ण हस्तश्च । ग्रा माग्रह । अत्र प्रतीयमानपुरुषाच्यारोपण मरसनाविपयययोर्धमरस्य गजासेवने हेतुलस गति । इयुगाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ 'कमलमिति । अनम्मस्वनुटके । मुकुमारा मृदी चासौ मुभगा सुन्दरी । अत्र कमलकुवलयकनररतिकापमुखनेत्रकामिनीना कमस्लादि- नाध्यवसानाविशयोकि । इत्युगहरणचन्द्रिकासंपेप' ·३४२ काव्यमाला। अन मुखादि कमलादिवेनास्यवसितम् । यथा घा मम- 'कलशे परममहावं तिमिरस्तोमस सोमसहवासः । वियति च शैवलवल्ली शिव शिव कुसुमेषुसर्गसौभाग्यम् ॥' द्वितीया यथा- 'अण्णं लडहचण भष्णा विभ का वि वत्तणच्छामा । सामा सामग्णपावइणो रेह चिमण होई ।' स्पष्टम् । तृतीया यथा- 'रोकायामकल्हू चेदमृतांशोभंवेदपुः। तस्या मुखं तदा साम्यपरामवमवामुयात् ॥' चतुर्थी यथा- 'हृदयमधिष्ठितमादी मालत्याः कुसुमचापवाणेन । चरमं रमणीवल्लम लोचनदिपयं त्वया भजता ॥' प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥१५॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः। एकस्य सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमानोपमेयवाक्ययोर्यन्त्र द्विरवस्थितिः । अयांच्छन्दभेदेन । अभिक्षपदस्य दुष्टस्यात् । सा प्रतिवस्तूपमा । तेन मायुरेवेदमित्यादी नातिशयोक्तिरित्याशयः । कलश इति । भन कलशस्येन स्तनयोरध्यवसानं, तिमिरसंघत्वेन केशपाशस्य, आकाशत्वेन मध्यस्य, बल्लीत्वेन रोमावल्या इति ज्ञेयम् । अण्णं इति । 'अन्यत्सीकुमार्यमन्यव कापि वर्तनच्छाया ! श्यामा सामान्यप्रजापते रेसैव न भवति ॥' वर्तन गमनोपवेशनभाषणादिग्यवहारः। छाया शोभा । सामान्यः सर्वजनसाधारण । रेखा चित्रलेसनजातिरिव मनुष्यनि- माणजातिः । मालतीनाम काचिनायिका । इत्यतिशयोकिप्रकरणम् ॥ १२ ॥ अमिन्नस्येति । कयितस्पेत्यर्थः । प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमासाधारणधर्मो यति १. मय शेक उदाहरणचन्दिकाया न व्याख्यात. २. 'अण्णमिति । इशादः मौकुमायें देशी । वतंठे जीवदीति वर्तन शरीरम् । तस्य च्छाया कान्तिः । स्यामा पोटावा की । सामान्यः सर्वसाधारणः । रेवेति । निमांगपरिपाटी रेसामात्रे. यपि नास्तीति भावः । इयमन्यत्ववर्णनरूपातिशयोक्तिः । उदाहरणचन्द्रिकासप . ३. 'राकायामिति ) का पूर्णचन्द्रा पूर्णिमा । साम्यमेव परामवोऽपरा ययातिशयोक्ति ।' लुदाहरणचन्द्रिकामशेर. ४. 'दयनिति । मालदीनानी काधि- प्रायिका । पिटिउमाशनम् । चरम पश्चाकोचनविषय सद्रोचरतां प्राप्तवता स्वया- विहितानित्यनुपाय कार्यकारणयोः पौवापयविश्वरूपैति । इत्युशारणचन्द्रिकाडेप. ५. अमित्रा.

·१० उल्लास: काव्यदीपः। ३४३ वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् । अत्र द्वि' 'ये' इत्यनेकोपलक्षके । माला नुरोधात् । सा च द्विधा-अमालारूपा मारारूपा च । - तत्राद्या यथा- 'देवीभाव गमिता परिवारपद कथ भजत्येपा । न खलु परिभोगयोग्य दैवतरूपाक्षित रनम् ॥' अत्र परिवारपदत्वपरिभोगयोग्यत्वयोरनर्थान्तरस्वादुदाहरणयोग्यत्वमित्येके । 'कथ भजति' 'न खलु' इत्यनयोरेकार्थतया तथास्वमित्यपरे । अन्त्या यथा- 'यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्धत यदि च गौरवमदिपु किं तत । लवणमम्बु सदैव महोदधे प्रकृतिरेव सतामविषादिता ।' अन किमद्भुतमित्यादिभिगद्भुताभावस्य वाक्यचतुष्टयेऽप्युपादानान्मालात्वम् । चतुर्थवाक्य चोपमेयवाचि । दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेपा प्रतिविम्बनम् ॥ १६ ॥ एतेषामुपमानोपमेयसाधाणां सर्वेषा प्रतिविम्बन स्टान्त । दृष्टोऽन्तो निश्चय उपमानिर्वाहकोऽत्रालकार इति व्युत्पत्ते । स प द्विधा-साधम्र्यवैध म्यरूपाभ्याम् । तन साधम्र्येण यथा- 'त्वयि इष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । मालोके हि हिमांशोर्विकसति कुसुम कुमुदत्या ॥' व्युत्पत्ते । पाक्यद्वय इत्यस्याभिप्रायमाह-यस्तुन इति । वाक्यायों हि वाक्यार्थ प्रत्येवोपमानम् । अतो वाक्यद्वये साधनधर्मोक्तिरित्यथ । अत्रेति । परिवार पदमाश्रयो यस्य यथेष्टविनियोगयोग्य वस्य तत् । एव परिभोगो भूपणादिविनियोग स्तद्योग्यमित्यर्थैकत्वमित्यर्थ । अथवानीचित्यस्यैकस्य धर्मस्योपादानादुदाहरण वमिति मता तरमाह-कथमिति । एव च भिन्नशब्दोपातकधर्मके पाक्यायोराथिक मौपम्य प्रतिवस्तूपमेति लक्षण बोध्यम् । अनच दृष्टा तालकारे व्यानिवारणायाद्य विशेषणम् । दिदि भावि यथा भानुस्तया त्व भ्राजसे भुवि इति वाच्यवाक्याथापमा वारणायार्थमिति । 'आनन मृगशावाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् । भ्रमद्धमरसमार सरामि सरसीरुहम् ॥' इत्यादी स्मरणालकारवारणाय वाक्याथैत्युफमिति सक्षेप । इति प्रतिवस्तूपमाप्रकरणम् ॥ १३ ॥ प्रतिविम्वनमिति । विम्यप्रतिविम्वभावे देवीभाव मिति । देवीभाव देवीस्वम् । देवी कृताभिषेकायाम् इत्यमर । गमिन प्रापिता । परिवार साधारणक्लत्रम् । पद स्थान शब्दो वा । परिभोगो भूषार्थभुपानम् । दैवतरूपेणाङ्कित चिहितम् । उलिखित वतावारमित्यर्थः । अत्र योर्वाक्यायोरनौचियरूप एक एव साधारणधर्म कय न सन्विति भित्रशम्दोपात्त इति प्रतिवस्तूपमालकार। पत्युटाहरणचद्विशासक्षेप २ 'यदीति । सप्तमे व्याख्यातम् । युगाहरणचत्रिकासक्षेप स्वीति निर्वाति ग्राम्यति । अत्र मन कुमुदयोविंशसनिर्वाणयोश विम्वप्रतिदिम्बमावेन दृष्यन्तालकार । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ·३४४ काव्यमाला। अत्र साधम्र्यस्यापि प्रतिबिम्ब एवेति प्रतिवस्तूपमाभेदः । वैधयेण यथा-- विवाहचे साहसकर्मशर्मणः पाणिं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । मटाः परेषां विशरारतामगुर्दधस्लवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥' वैधाये विपर्यये साधर्म्यपर्यवसानमिति दृष्टान्तालंकारत्वम् । सकदृचिस्तु धर्मस प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु वह्वीपु कारकस्येति दीपकम् ॥ १७ ॥ प्रकृताप्रकृतात्मनामयांदुपमानोपमेयभूतानां धर्मिणां धर्मस्य क्रियादेः सकृद्ध- मिरेकवारमेवोपादानं यत्तदेकम् । एकस्थस्यैव सर्ववाक्यदीपकत्वेन प्रदीपसाग्यात् । कारकस्य च वह्वोपु क्रियासु सकृदृत्तिरेव द्वितीयं दीपकम् । इतिशब्दः प्रकारे । तेनोकप्रकारद्वयवदीपकमित्यर्थः । भावं यथा-- 'किवणाण धणं णााण फणमणी केसराई सीहाणं । कुलवालिभाण पणा कुत्तो छिप्पन्ति भमुभाणम् ॥' अन छिपन्तीति सकृदुपात्तम् । कुलपालिकानां स्तना उपमेयाः । अन्त्यं यथा- नावस्थानमित्यर्थः । प्रतिवस्तूपमातो भेदम्माह-अमेति । यथा निर्वाति विकस- तीति । निर्वाणविकसनयोभदोऽपि साश्याद्विम्वप्रतिविम्यरूपता । प्रतिवस्तूपमाया तु शुद्धरामानधर्म एवेति भेदः । न च यथा हिमांशोरालोके युमुदं विकसति तथा लयि हटे तस्या मन प्रसीदतीग्युग्मा विना पूर्वोत्तरार्धयोरसंबन्धानिदर्शनात्वमारा- नीयम् । निदर्शनायो समानधर्मानुगदानेनासंभवमानप्रयुक्तत्वादुपकल्पनाया इह तु बिम्बप्रतिविम्बमावापभधर्मवशेनेति भेदात् । विपर्यय इति । वाते तु नेवि विपर्यय इत्यर्थः । इति दृष्टान्तप्रकरणम् ॥ १४ ॥ अर्थादिति । प्राताप्रतध- मेश्ये प्रातिसामादित्यर्थः । मदीपसाम्यादिति । तपा च दीप इवेवीवायें कन् । सेवेति व्याच?--सरदृत्तिरेचेति । किवणाण इति । 'कृपणानों धनं नागानां फणामपिः केसरानि सिंहानाम् । पुलपालिकाना ननाः कुतः स्पृश्यन्तेऽ. मृतानाम् ॥ साक्षमतं धर्मः राजदुपात उपमाकल्पकः । चन्द्र र मुसं मनोश. १. "तवेनि । साहमरगा शर्म असमस्पति विग्रहः । रगणान्ति समीपम् । मानिनोनो नेमिस्टकोन तुमीतवतः 1 तवादा रने पर पता भटा योहारो गिराना मिशीगंतामणुः प्रायः । विशरारनामदिमातानियन्ये । वियत । अवावे पावरले देले रविन्दः । शवेतुन दपवीति म्यदिरे गापये पगमाना । सारनन्द्रामझरः- २. किवणागति । केमरा मनोमानि उहपातिराना थप्नाम् । अमृतासमिति सरसन्नपिताम् । भत्र प्रदान प्रान फुटव समान तपमानसेनाप्राकानामन्येषां यः परपल ती सामोपासनादी- पाररदियो ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३४५ 'स्विंद्यति फूणति घेठति विवलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ।' अत्र वधूरिति कारकस्य सकृवृत्तिः । मालादीपकमायं यथोत्तरगुणावहम् । गुणावहमुपकारकम् । यथा- 'सनामाङ्गणमागतेन भवता धापे समारोपिते संप्राप्त परिपन्धियोधनिवहे सांमुख्यमासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डल तेन स्वं भवता च कीर्तिरतुला कीां च लोकत्रयम् ॥' स्पष्टम् । मालोपमादीनां बहूपमानसंबन्धासापरो विशेष इति न ते ल. क्षिताः । इदं सु पृथग्लक्षितम् । उत्तरोत्तरमुपकार्योपकारकतया परस्परसंसर्गेण मालामावमापनानां सकृद्धर्मनिर्देशरूपत्वेनाधिकविशेषानुप्रवेशादिति । मित्यादावुपमावारणीयोपमाकल्पकत्वं धर्मविशेषणं बोध्यम् । विद्यतीति । खेद. सात्विको भावः । कू(क)णत्यालिगनोद्यते प्रिये मृदुशब्दविशेषं करोति । वेल्लत्य सकोचयति । विवलति परिवृत्य शेते। निमिषति मृषा नेत्रे मुद्रयति । इच्छति न तु करोवीत्यर्थ । अन यद्यपि सर्वक्रियाणां प्रकृतत्वमेव न वा तासामुपमानोपमेयत्वा- वगमः । तदभ्युपगमे वा तुल्ययोगितैवोचिता न तु दीपक तथाप्येतद्भिन्नमेव पूर्व- स्माद्दीपकाद्विवक्षितम् । उभयानुगतमन्यतरत्वं चैकं लक्षणमिति तात्पर्यम् । केचित्तु- प्रकृताप्रकृताना सकृद्धर्मोक्तिदीपकमित्येव लक्षणम् । क्रियाणां प्रकृनाप्रकृताना यत्र- क्कारकान्वयस्तनाप्येत लक्षणान्तर्गतत्वमेव । यथा-वसु दातुं यशो थातुं विधातु- मरिमर्दनम् । नानु च मादृशान् राजन्नतीव निपुणो भवान् ॥' अत्र वसुदानखनाण- रूपयो. प्रकृतयो क्रिययोररिमर्दनयशआधानयोश्चाप्रकृतयोरेकस्य नृपरूपकारक- स्यान्वय इति पूर्वलक्षणाकान्तत्वेन दीपकान्तरमङ्गीकर्तव्यम् । खिद्यतीत्यादौ सर्वक्रि. याणा प्रकृतत्वे तु तुल्ययोगितेत्याहु । सामेति । सप्राप्त इत्यादिपाठान्तरकल्पनं सप्तमोक्तादोषवारणाय । अन कोदण्डस्य प्रक्षेपणाख्यशरोपकारहेतु वं शराणा चारिशिरसो भूमण्डलप्राप्तिरूपोपकारहेतुत्व शिरसश्चोत्तमखामिलामरूपभूमण्ड. लोपकारहेतुत्वं भूमण्डलेन कीर्तिमासादयता नृपोपकारवरण नृपेण च कीर्तेलक- १. "स्विद्यतीति । नवोढा वधू शयने तसे खेद भजते । कूणति संकोचमालम्बते । सवितर्क वीक्षत इति चण्डीदास । वेठति परिवृत्य शेटे । विवलति विशेषतचजला भवति । निमिषति निद्रान्याजेन नेत्रे मुदयति । अन्तर्नन्दति दृष्यति । नवोढालेन बाह्यतो हर्षाप्रकाशनाद । अतएव चुम्बितुमिच्छति न तु चुम्वतीत्यनेकास क्रियास वधूरूपकर्तृकारकस्य सन्ति । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपःः २. सद्रामेति । सप्तमे व्याख्या तम् । अत्र कोदण्डादिभिः पूर्वप्रुत्तरोत्तरेषामासादनेन लोकत्रयस्यापिकीर्तिटामानुल्य- रूपोपकारसंपादनान्मालादीपकम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप..

·३४६ काव्यमाला। नियतानां सद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥१८॥ नियतानां प्राकरणिकानामेव भप्राकरणिकानामेव वा । धर्म इत्यनन्तर यदुपादीयत इति शेप । सकरपदोपादानाद्यत्र प्रतिस्त्र भिक्षा धर्मा एकस्यैव वा सर्वनोपादान तन नातिप्रसन्न । तन प्राकरणिकानामेव यया- 'पाण्डक्षाम वदन सरस हृदय तवालस च वपु । भायेदयति नितान्त क्षेनियरोग सखि हृदन्त ॥' अन प्रकृताना विरहिणीवदनादीनामेव धर्मस्वेनावेदनारयो धर्म उपात्त । न तपमानरोगधर्मवया । भप्राकरणिकानामेव यथा-- 'कुमुदकमलनीलनीरजालिललितविलासजुपोशो पुर का। अमृतममृतरश्मिरम्मुजम प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥' अन कामिन्या वणनीयरवादप्राकरणिकाना कुमुदादीनामेव धर्मतया पूर्वार्ध कापव्यङ्गयोऽधिक्षेप उत्तरार्धे प्रतिहतस्य चोपात्तम् । उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । म यस्योपमेयस्य । व्यतिरेको विशेषेणातिरेक भाधिक्यम् । स एपेति व्यति रेक । कश्रितु-"यनोपमेयादुपमानस्य उपमानादुपमेयस वा प्राधिषय स ध्यतिरेक इति लक्षणम् । कथम यथा- अथव्यापनाख्योपकारतन(न)मित्यवगन्तव्यम् । इति दीपकप्रकरणम् ॥ १५ ॥ नियतानामिति । प्राकरणिकाप्राकरणिकोभयावृत्तिधर्मस्य सकृदनेकान्वयित्व नुन्ययोगितेत्यर्थ । प्रतिस्य प्रत्यकम् । यथा मुख विकसितस्मितमित्यादी । एक्स्यैव वेति । यथा- दवि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सुधापि मधुरैव । तस्य सदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र सतमम् ॥ इत्यादावित्यर्प । रस मारोऽनरसध । क्षेत्रियोऽचिकिस्यो राजयक्ष्माख्य ।न तूपमानेति । विप्रा. म्मेऽपि (उप)मानभूतरोगधर्मतयेयं । इति तुल्ययोगिताप्रकरणम् ॥ १६ ॥ विशेपेणेति । तेन मुसमिय चद्र इति प्रतीपे उपमानीकरणप्रयुकस्याधिस्यस्य गम्पवे विशेषतवरोधकान्दाभावान्नातिव्याप्ति । स एवेति । न तूपमेयादुपमा नस्य व्यतिरेकोऽपोत्सर्च । एतदेव दूरयितुमुपन्यस्यति-कश्चित्त्विति । अमानु। पादानेति । टेषस्थरेऽनुपादानप्रयमित्यर्थ । गम्यस्य धातचे मार्थ वे भाभि १ 'पादिति । सप्तने ग्यारयातम् । अत्र प्रश्तानामेव बनादीनामावेनाल्य एको भने विद्वत्ययोगिताटयार । इरशाहरणचदिसमक्षर २ 'कुमुदिनील च तन्त्रीय पामानि पतिरिति विप्राः । रा । पदार्थ इत्यर्थ । भाननसत्यत्र पुर या। एकपरे युगपत् । अत्र कामिनीनयनानोपमानरसेनाकतानामेव उमुदा होना पूरि सरपोस भाशेष उचरा प्रतिसाल चको धर्म उस इत्यपरो मेर। सरगरियर ·- १० उल्हास:] काव्यप्रदीपः। क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयो विवर्धते नितराम् । विरम प्रसीद मुन्दरि यौवनमनिवति यातं तु ।' इत्यादिसंग्रहः । अत्र घुपमानभूतस्य शशिन उत्कर्षः । क्षण्येऽपि पुनवृद्धः" इत्याह तन युक्तम् । अस्थय हि तस्योपमानता । तदाधिक्यं घोपमेये यौवन एवान विवक्षितम् । तस्मादुपमानस्योरक व्यतिरेक इति रिकं वचः । एन विभजते- हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥ १९ ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लेपे तद्वत्रिरष्ट सः। व्यतिरेकस्य द्वौ हेतू । उपमेयगतमुत्कर्षनिमिसमुपमानगतमपकर्षनिमित्तं च । तयोर्द्वयोरप्युपादानमित्येक प्रकारः । अनुपादाने तु प्रयो भेदाः प्रथमस्यैव द्वितीयस्यैव उभयोरपि वा हेत्वोग्नुपादानात् । तदेवं चत्वारो भेदाः । ते घ प्रत्येक विधा। साधय॑स्य कचिदिवादिना शब्दशक्तः प्रतिपादनात् । कचित्तु- स्यादिशब्देनार्थशक्त्या । कचिदुभयाभावेऽप्याक्षेपेणेति द्वादशभेदाः । ते च प्रत्येकमश्लिष्टलिष्टशब्द इति चतुर्विंशतिभेदः स इत्यर्थः । तत्राश्लिष्टभेदेषु हेत्वोरती शाब्दे साम्ये यथा- असिमानसहायस्थ प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्यैव न सयोऽस्य महामतेः ॥' अत्रोपमाने तुच्छत्वमुपमेये महातिवं च हेतू । इवशब्दसावाच शाब्द- मौपम्यम् । अत्रैव तुच्दावमात्रस्य महातिवमानस्य वा द्वयोरपि या क्रमे- णानुपादाने हेस्वनुपादानभेदत्रयेऽपि शाब्दौपम्यभेदत्रयं दृष्टव्यम् । हेतुद- योपादान एवार्थसाम्ये यथा- 'भसिमानसहायोऽयं प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यतुच्छजनवरसगर्वोऽय महाएतिः॥' भत्र तुल्यार्थे पतिरित्यार्थमौपम्यम् । भत्र पूर्ववदनुपादानभेदत्रयं द्रष्टव्यम् । हेत्वोरतायेवाक्षिसे साम्ये यया- 'इये सुनयना दासीकृततामरसधिया। भाननेनाकलन निन्दतीन्दु कहकिनम् ॥' १. क्षीण इति । विग्मेत्यस्य मानादिति शेष । यात गत पौवन वियन्वयः । भनिवात अपरावृत्तिशीलम् । अत्र यौवनस्सास्थिरतायामुपमानाचन्द्रादाधिक्यमिति न्यतिरे वालवार । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. २. 'असीति । प्रभूता बहवश्व तेरयश्च देवा पराभवे सति । सयो गर्व ।त्युदाहरणचन्द्रियसंक्षेप. ३. 'यमिति । दामीता ताम रसस ताम्रकाइनस भीर्येनेत्याननविशेषणम् । रमृत तामरस पभवानमाञ्चनयोर िहति विश्व'त्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप- ·- 1 . ३४८ काव्यमाला। मनाकलरिवाहित्य हेतू समुपाती। इवादीनां तुल्पादीनां वाभावादा- क्षिप्तमौपम्यम् । अन्नद हेत्वनुपादाने भेदत्रयं पूर्ववद्रष्टव्यम् । न चाक्षिप्तभेद उपमायां शनीयः । जयत्यादिशब्दस्यावश्यकतया व्यतिरेकेण विषयापहा. रात् । अथ लिष्टमेदेपु हेहोरक्तौ शाब्दमीपम्यं यथा- 'जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्धनिषेविणः । अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवारा गुणाः ॥' अन हिटो गुणशब्दः । तदर्यस्यातिगादरवमगुरवे च हेतू समुपाते। इवायें वतिरिति शाब्दमौपम्यम् । अत्रैच पूर्ववदनुपादाने भेदत्रयं द्रष्टव्यम् । तत्रैवाथै साम्ये यथा-- 'अखण्डमण्टल श्रीमान्पश्यप पृथिवीपतिः । न निशाकरवजातु कलावैकल्यमागत ॥" अन कलाशब्दः श्लिष्ट । कलावैकल्यतदमावी हेतू शब्दोपात्ती । तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमापम्यम् । भत्रानुपादानत्रयं चिन्यम् । भयमेव मालारूपो यथा- 'हरवध विषमदृष्टिहरिवन विभो विधूतविततवृपः। रविवश चापि दु सहकरतापितभू. कदाचिदसि ।' पूर्ववत् । तत्रैवाक्षिप्त साम्ये यया- "नित्योदितप्रतापेन प्रियामामीलितमभः । भास्वतानेन भूपेन भास्वानेप विनिर्जित..' अन भास्वतेति प्रतापेनि च शिष्टं पूर्वार्धापात्तं हेतद्वयम् । इवादेस्तुल्या- दिशब्दाना चाभावादासिसवोपमा । अग्रेत्र पूर्ववदनुपादाने भेदप्रयं द्रष्टव्यम् । निर्जितजयत्यादिशब्दामावेऽपि लिए विशेपगेनीपरमाक्षेपादप्ययं भेदः संभवति । यथा- 'खैण्डारमतागुणसमुल्लसितेन्दुविभ्य विम्यप्रमाधरमनिमगन्धदधम् । १.रिवन्दियठयेति अम्जवस्वमालम्पेव । गुणण पाण्टियाइयस्तन्तश्च । इत्युदाहरण चन्द्रिकामशेप . २. अखण्डेले । मण्डल राष्ट्र विन्दं च । श्री संपर शोमा चायाकार चन्द्रपोशाशचा बातु कदारिनुसाहरणयन्दिकामशेष...हरवदिति हि विभी, हरव- सिमदृष्टि का चितामीदित्याअन्वयः विषमदृष्टिदिशेचन सर्वाननुकूरदृष्टिशा विधून शिप्तो पिनतोकोमुरविशेषो धर्मशा करोराजप्रासन वितश्च मापिता देजिना सेताना पराभूभूमिदनबनध मय मालारूपो म्यतिरेक । इत्युदाहरणचन्द्रिमामक्षेप. ४ 'निचोदि नेति । पराकर प्रष्टनापस माम्लता दीतिमा । मासान् सूयः स्युदरता. दिकामशेष.५ सप्टेति। माननरसयलपारगुन ममुनसित पूर्णमिन्दुरिमपिात रूपरम् । सिमामोयरोष तासर । मपाश स्वध्यात्मना गुगेन समुसित प्रवी जिमिनरम पत्र माशम् । भाननरसेप्ययमेवा इत्यन्ते । लिम्बप्रमामाधारकम् । * मधुनो रमप । यत्र नमर्दम् । सन्द्रिमामझेर.

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। यूनामतीव पिवता रजनीपु यन्त्र तृष्णा जहार मधु नाननमननानाम् ॥' स्पष्टम् । श्लिष्टोक्तियोग्यपदस्य पृथगुपादानेऽप्येवजातीयका भेदा सभवन्ति तेऽनयेव दिशा द्रष्टव्या । निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषामिधित्सया ॥ २० ॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । धत्तुमिष्टस्य प्राकरणिकरवाद्वचनाहंस्य यो निषेध स आक्षेप । निषेधो निषेध हवेत्यर्थ । शब्दगत्या निषेधेऽप्यर्थगत्या विधेरेव प्रतिपत्ते । तत्प्रपोज नमाह-विशेषाभिधित्सयेति । वक्ष्यमाणविषयेऽशक्यवतव्यत्वमुक्तविषयेऽति प्रसिद्धव चेति विशेष । विभजते-वक्ष्यमाणेति । तत्र वक्ष्यमाणविपयो यथा- 'एं एहि किंपि कीऍवि कएण णिक्लिव भणामि अलमहवा । अविआरिअकजारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सम् ॥' अग्न विरहजनितदुर्दशातिशयो वक्ष्यमाणो निपिद्ध । उक्तविपयो यथा- 'ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरस शीताशुकान्तद्रव कर्पूर कदली मृणालवल्या-यम्भोजिनीपटवा । तत्वे सति श्पे कथमुभयानुपादानम् । वैधानुक्तौ श्लेषस्य निरालम्बनत्वापत्तरि त्याशय । पृथगुपादानेऽपीति । उपमानोपमेययोर्विशेषणत्वेन पृथगुपादाने ऽपीत्यर्थ । यथा-'अमृतममृत क सदेहो मधूयपि नान्यथा मधुरमधिक चूत स्यापि प्रसन्नरस फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थ सन्रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्य खादु स्याप्रियादशनच्छदात् ॥' इत्यादौ । अन द्वितीयोऽमृतशब्दोऽतिमधुरार्थ । नान्यथा किं त्वतिमधुराणि । अनोपमानभूतेष्वमृतादिपूपमेये चाधरेऽतिमधुरत्व पृथगुपात्तम् । प्रियादशनच्छदादन्यत्वादु स्यादिति भन्या तस्यातिखादुखप्रत्ययात् । इति व्यतिरेकप्रकरणम् ॥ १५ ॥ निषेध इवेति । निषेधाभास इत्यर्थ । ए पहीति । 'अये एहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कृप भणाम्यलमथवा । अविचा १ 'ए एहीति । ए इत्यव्यय सानुनयसंबोधने । एहि आगच्छ । 'पर्दिवि' इति पाठे इदानीमपीत्यर्थ । अथवेति पूर्वाक्षेपे । अलम् । न भणियामीत्यर्थ । खेदातिशयापुनरुक्ति । अल व्यर्थमिति वा । अविचारितेति । स्वभावमनालोच्यानुरागवनपरेत्यर्थ । अत्र विरह दशातिशयो वक्ष्यमाणो वकुमशक्यतया निपिद इत्याक्षेपालकार " इत्युदाहरणचद्रिका ·काव्यमाला। अन्तमानसमावया प्रभवता तस्याः स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त विमनेनोक्वेन न ब्रूमहे ॥' क्रियायाः प्रतियेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥२१॥ वैयाकरणमते क्रियैव हेतुरिति क्रियेत्युक्तम् । वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधे कार्यवचन विभावना । न च विरोधः । स्वाभाविकरवस्य कारणान्तरस्य वा विभावनात् । उदाहरणम्- "कुसुमितलताभिरहताप्यत्त रुजमलिकुलरदष्टापि । परिवर्तते स नलिनीलहरीभिरलोलिताप्यपूर्णत सा ।" विशेपोक्तिरखण्डेपु कारणेषु फलावचः। भसण्डेषु मिलितेषु प्रसिद्धकारणेपूक्केषु कार्याभाववचनं विशेपोक्तिः । भना. प्यामि कार्यामाचहेतो पर्यवसानाद्विरोधाभाव । सा च विधा-अनुक्त- निमित्ता उक्त निमित्ता अचिन्त्यनिमित्ता च । तत्राचा यथा- 'निद्वानिवृत्तावुदिते पुरते सखोजने द्वारपदं पराप्से । श्यीकृताठेपरसे भुजंगे चचाल नालिङ्गनतोऽजना सा॥' रितकार्यारम्भकारिणी नियता न भणिध्ये ॥' निषेधाभासवद्विष्याभासोऽप्यलंकारो- ऽन्यैरक । यथा-'गच्छ गच्छति चेत्कान्त पन्यान सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तय भूयायन गतो भवान् ॥' इत्यादी । इलाक्षेपप्रकरणम् ॥१८॥ क्रियेवेति । द्रव्यगुणादेरप्यनभिव्यकस्याहेतुत्वादभिव्यफरूपक्रियायाः सर्वतोपे. क्षेति । क्रियैव हेतुरित्यारायः । आरमादेरपि हेतुत्वादाह-यस्तुतस्त्विति । तया च कियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या क्रियाशब्द उक्त इति भाव । सामाविकत्वस्य खभावविशेपजन्यत्वस्य । कुसुमितेसादौ सौकुमार्याविशयरूपखभावजन्यत्वविमाव- नम् । 'पुष्पोद्गमैरामरणप्रयोग मारेभिरे वामशा युएन । ततो विना कामुकक- मैसिदि पुष्पायुपस्यामवदनमोक्ष ॥' इलादी कारणान्तरं पुष्पाभरणमनुरागोद्दीपकं बोप्पम् । इति दिमावनाप्रकरणम् ॥ १॥ पेचिदिदोषमुरुनिमित्तमेदद्वयमाहुस्तु- न्मते उदाहतपद्येऽनुनिमित्तता द्विदीयोदाहरणे तूफनिमित्तवेति इष्टव्यम् । अचि- १. 'इमनोति । दुममानि समानानि यासा वा कुमुनिका । र पीडामश्च धृत वही । परिवर्ट दे म पराय व सानातिनीयुक्तामिहरीमि । ननिरपराभियां । नलिनीजि नायिकास्ये। मनोगिताम्यचाहिद्रापि। अपापानादिम्पारणाभावेऽपि पीडादि। करवाक्पनादिभावनाल कारः । सोमानियसाप्रसिदस्य हेतोकिभावनाद । चरणचन्द्रिकासंक्षेपः २. निति । पुरसे सूयें । मुबंग उपनायक । अत्र मूर्योदया- मियरसप्पादिनसरस्थागरूकार्पामावो रिशेोति । सा च तनिनितम्यानु राणतिशयमानुरनुत्तनिनिता । रतसमास्यमत नितिरनिति चदीदास' 'सुस हरणमा ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। अन्नानुरागातिशयो निमित्तं चलमाभावे । स च विशिष्य व पाक्यत्वेऽपि नोक्त इत्यानुफनिमिचेयम् । उक्कनिमित्ता यथा-- 'कपूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ।' 'भत्र करदाहमान उपमानं न तु शक्तिमावेऽपि' इति मारकरः । शक्ति माव इति परमार्थः । ईपदग्धस्य तस सौरभावतिशयात् । 'भूभ्यां प्रियाया भवता मनोभूचापेन चापे धनसारभावः । निजा यदप्लोपदशामपेक्ष्य संप्रत्यनेनाधिकवीर्यतार्जि ॥' इत्यादि नैधदर्शनात् । भन्नावारवीयत्वं शक्तिमत्वे कार्याभावरूपे हेतुरुकः । अचिन्त्यनिमिता - यथा- से एकत्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हरतापि तनुं यस्य शंभुना न हृतं पलम् ।' मन्त्र तनुहरणेऽपि बलाहरणस्य हेतुर्विशिष्य वक्तुं न शक्यत इत्यचिन्त्य- निमित्तेयम् । यथासंख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः ॥ २२ ॥ न्यनिमित्ततो वैलक्षण्यमाह-स च विशिष्येति । दाहमात्र इति । यथा कर्पूरै निरवशेषं दह्यते तथेत्येतावन्मात्र विवक्षितं न तु तस्य शक्तिमत्त्वम् । अप्रसि- द्धरित्यर्थः । भ्रूभ्यां भ्रूखरूपेण भवता । घनश्वासौ सारो दृढ स्वत्ता कर्पूरता च । अलोपदशामदाहदशाम् । सप्रति दग्धदशायाम् । अत्राचिन्त्यत्वचिन्त्यत्वयोरनुक्तनि- मित्तस्यैव भेदरूपत्वा दद्वयमेव प्राचीनैर्नवीनैश्च वैश्विदुक्तं तद्युतम् । अनुतनिमि- ताया निदेयादी चिन्त्यस निमित्तस्थानुरागातिशयत्वेन विशिष्य ज्ञानमचि. त्यत्वमिति दष्टव्यम् । तद्यथा-'ण हु रूवं ण म ऋद्धी अ कुलं ण म गुणा ण विष्णम् । एमे अ तह वि कस्स वि कोवि जणो वलहो होह। 'न खल रूपं न च ऋदिर्नव कुलं मच गुणा न विज्ञानम् । एवमेव तथापि कस्यचित्तोऽपि जनो वल्लभो भवति ॥' इति सस्कृतम् । अत्र रूपायभावेऽपि वलमत्वस्य निमित्तमचि- न्त्यमित्यूद्यम् । इति विशेषोकिप्रकरणम् ॥ २० ॥ यथासंख्यमिति । अकलित- तपस्वेजोवीर्यप्रथिनोत्सादाविवानापि क्रमप्रक्रममादोपात्तदभावरूपं ययासंख्यं नामा- १. 'कर इवेति । शतिर्घाणस दृष्टान्तत्वम् । तथा च मीहर्षः-मू रूपोनिमिचा। इत्युशहरणचन्द्रिका ३. 'स एक इति । त्रीणि जगन्ति मुदनानि । अत्र दनुहरणेऽपि बलाहरणे निमित्तमचिन्य- मित्यचिन्त्यनिमितवेति "स्त्युशहरन्द्रिवासः.

·३५४ काव्यमाला। 'गिरयोऽप्यनुप्रतियुजो मरुदप्यच(बोलोऽन्धयोऽप्यगम्भीरा । विश्वभराप्यतिलघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ।' अत्र गिरिस्वादिजातीनामनुस्मतत्वादिगुणैर्विरोध । वर्णनीयातिशयविवक्षय तु परिहार । विश्वभरेति तु न जात्युदाहरणम् । जाते क्रियया यथा- 'येपा कण्ठपरिग्रहप्रणयिता समाप्य धाराधर- स्तीक्ष्ण सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेह परामोति च । तेषा सगरसमसक्तमनसा राज्ञां त्वया भूपते पासूना पटल प्रसाधनविधिनियंते कौतुकम् ॥' अन्न धाराधरस्वजातेरनुरागस्नेहपराप्तिक्रियाम्यां विरोध । लोहित्यचकृण्या- थैकत्वादविरोध । एवमनेऽप्यविरोध जय । तीक्ष्णावस्यानुरागेण विरोध इस्य पव्याख्यानम् । अनुदाहरणावप्रसङ्गात् । जातेद्रव्येण यथा- खानुगुण्येनामेदस्य विवक्षितत्वाद्रूपकापत्तिरिति शङ्कयम् । विरोधविवक्षाविरहवैशि- यस्यारूपकलक्षणे निवेशेनादोपात् । अभेदस्य विरोधात्वेन प्राधान्येन विरोधस्यैव व्यपदेशौचित्याद्वा । एव च मुख चन्द्र इत्यादावपि विरोधविवक्षायां स एवालकार इत्यवधेयम् । गिरय इति । अनुभतिर पोचता । अचलत्वमल्पवेगत्वम् । भग म्मीरा भरपगम्भीरा । नमो ह्यल्पार्थत्वात् । तथा चोक्तम्-'तत्सादृश्य सदल्पत्य तदन्यत्व विरोधिता । अप्राशस्त्यममावश्च नमर्या पद प्रकीर्तिता ॥ इति । तत्सा दृश्यम्-अबादाण इति । तदल्पत्वम्-अनुदरा कन्येति । तदन्यत्वम्-अपट पट इति । विरोधित्वम्-अमुरा इति । अप्राशस्त्यम्-अप्रशस्तो प्रामणोऽब्राह्मण इति । समाव-भूतले पटो नास्तीति । तेन जातिगुणविरोधोदाहरण वसंगतिरि त्याहु । वस्तुतस्त्वमावस्यापि जातिक्रियाद्रव्यातिरिकरवा गुणान्तर्भाव एवेति प्रय कृतस्यति । अतिलघुत्वमपदृष्टगुरुत्वम् । तस्य च विश्वमराद्रष्येण विरोध । प्रकृवे तु तस्य नोदाहरणत्वम् । व्यक्त्यभेदेन विश्वभरात्वस्य जातिवाभावादित्साह- विश्वभरेति । अनुदाहरणत्येति । तीक्ष्णत्वस्य जाति याभावादिति भाव । १ गिरय इति । अनुन्नतिरपसामाव । भरलो बलय । अत्र गिरिस्वादिजाती नामुधरवाभावादिभिर्गुनर्विरोध । रानगवौनयापतिश्पविवश तस्परितार' । एवम मिमोशाहरणेमपि विरोभतत्परिदारायूतीयो। यत्वमावस्य गुणत्वामावादापाऐं नम् इति ध्यास्थान तयुगम् । अनुष्यी माना प्रवृत्तिरिति नये जातिक्रियादम्यातिरिक्तम्भव गुपदेतोपासनाइ । अन्यथाभागादिविरोषस्याप्रमहेग विमागन्यूनसाप सेरिति रा. दरणपद्रिकाप १ 'येपानिति । बण्ठसरिमदे या प्रमपिता प्रणयशीलना ताम् । पारासर सर । दीदास्तीभार पसर । अनुरम्पले पुरणो मी लोहित नेई प्रीति वन्य प । परामोती प्रामोतिसंगरस गुरम मा सक्त मनो येषा। पर समू । प्रसानिविषिभूपारिधि गुरुमित कियाविशेषगम् । एनको मिति वा । एशरणदिवासक्षेप ·० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। 'सृजति च महदिदभवति च सहरति च हेलयैव यो नियतम् । अवसरवशत शफरे जनार्दन सोऽपि चित्रमिदम् ॥' अत्र शफरवजातेजनार्दनेन द्रव्येण विरोध 1 गुणस गुणेन यथा- 'सतत मुसलासका बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते । द्विजपनीना कठिना सति भवति करा सरोजसुकुमारा ॥' कठिनवसुकुमारवयोर्विरोध । गुणस्य क्रियया यथा- 'पेलेवमपि खलवचन दहनितरां मानस सतवविदाम् । परुपमपि सुजनवाक्य मलयजरसवस्प्रमोदयति ॥' अत्र पेलवपरुपत्वयोर्गुणयोदहिप्रमोदनियाभ्या विरोध । यथा वा मद्रातु श्रीहर्पस्य- 'सर्वत पुरत एव दृश्यते पात्रता न पुनरेति घनपो । हृद्गतोऽपि भुजयोनं भाजन कोऽयमालि वनमालिन क्रम ॥' अन दर्शनगमनक्रिययोर्गमनाभावभुजभाजन वामावाभ्याम् । उक्तत्रयाति रिक्तस्यैव गुणशब्देन विवक्षणात् । 'गिरय -' इत्यादि तथैवोदाहृतम् । गुणस ग्येण यथा-- 'क्रौञ्चादिरुद्दामपहृदोऽसौ यन्मार्गणानर्गलशातपाते। अभूनवाम्भोजदलाभिजात स भार्गव सत्यमपूर्वसर्ग ॥' अत्राम्भोजदलाभिजातत्वस गुणस्य क्रोधाद्रिणा दग्येण विरोध । क्रियामा क्रियया यथा- जनार्दनस्य म स्यशरीरपरिग्रह भागमसिद्ध इति विरोध । शराभिघाततैष्याविशय विवलनौपचारिक व (२) च नवाम्भोजदलसौकुमार्यस्य विवक्षितत्वात्परिहार्य । जती- करणतापक्रिययो कालभेदेन वा कियाया जलनिधिना विरोधस्वप प्रभावत्वातिशयेन परिहियते । एव कालिन्दीपदस्य श्यामत्वेनौपचारिकतया विरोधपरिहार इति दिक् । इति विरोधप्रकरणम् ॥ २३ ॥ वर्णखभावोकि प्रथममरुणच्छाय इत्यादी घोध्या । १ 'सूजतीति । अवति रक्षति । हेलया अनायासेन । मोऽपि जनानोऽवसरवशाच्छ- फर । जात इति शेष । अत्र शफरवजातेजना नेन द्रव्येण विरोध । इत्युदाहरणचन्द्रिका सक्षेप २ 'सततमिति । घटना संपादन तेन कठिना' करा'। मवति त्वयि सति सरोजव त्सुकुमारा । जाता इति शेष । अत्र कठिनत्वसुकुम रत्वयोर्गुणयो परस्पर विरोध ।यु दाहरणचन्द्रिकासंक्षेप ३ पलवमिति । पेलब कोमलम् । सतत्त्वतत्त्वशी पर्यायौ । मल यज चन्दनम् । स्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप ४ 'एतदुदाहरणमुराहरणचद्रिकायां न व्यारयातम् ५ त्रौञ्चेति । उद्दामरुङ्कटदृषद्धि पाषाणेदो यस्य मागणानां दानामनग लेऽविच्छिन्ने शाते तीक्ष्णे पतने सति नवाम्भोजर लवदमिजात कोमलोऽभूस भार्गव' परशुरा मोऽपूर्व सर्ग सृष्टिर्यस यत्कर्मको यवतको वेति सत्यमित्यन्वय'" इत्युगहरणद्रिकासक्षेप . 1 ·३५२ काव्यमाला। यथा- 'एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव द्विषां च विदुषां च मृगीडशा च । तापं च संमदरसं घ रतिं च पुष्ण- ब्दशौर्योमणा च विनयेन च लीलया च ॥' स्पष्टम् । सामान्यं वा विशेपो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोर्थान्तरन्यासः साधयेणेतरेण वा ॥ २३ ॥ सामान्य यदिशेपेण समय॑ते विदोषो वा सामान्येन सोऽर्थान्तरन्यासः । दयोरपि प्रत्येकं समर्थन हेतुः । साधम्य वैधम्यं चेति चतु:प्रकारोऽयमित्यर्थः । व विशेषेण सामान्यसमर्थनं साधम्र्येण यथा- "निजदीपावृतमनसामतिसुन्दरमेव माति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शिशुभ्रं शवमपि पीतम् ।' सामान्येन विशेपसमर्थनं साधम्र्येण यथा -'मुसितवसना-' इत्यादि । विशेषेण सामान्यसमर्थनं वैधम्र्येण यथा- 'गुंणानामेव दौरारम्यादुरि धुयों नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गार्गलिः ॥' मन्त्र धुर्य इत्यादिसाधारण्यासामान्यम् । गार्गलिरिति विदोपः । वैधम्य च स्फुटम् । वैधपूण विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा- कार इति नभ्याः । इति यथासण्यालंकारप्रकरणम् ॥ २१॥ विशेपो वा सा. मान्येनेति । दृष्ट्यन्तप्रविवस्तूपमयोतु विशेषेण विशेपस्य समर्थन मिति ततो भेदः। काव्यलिने तु न सामान्यविशेषभाव इति तन्निरासः । इत्यर्थान्तरन्यासप्रकरणम् ॥ १. 'एक इति । हे देव, एकरल दिषां विदुषां मृगीदृशा च चेतसि विधा त्रिभिः प्रकारेवससि अत्र विषये चित्रमाचर्यमित्यन्वयः। किं कुर्वन् । शौर्यस्य प्रतापसोप्मणा विनयेन लीलया विष्ठासेन प ययासंख्य द्वार संमदस पंस्य रस रतिं च पुष्पान् । इति प्रकारप्रयदर्शनम् । सोऽय यथासंख्यारंरारा रत्युद्दाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. निति । मापूनमाकान्तम् । एवकारोऽभ्य। सन्दरमपीत्यर्थः । अय विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोर. अन्तरन्यासः।त्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप'. ३. 'मुसितेति । भ्याल्यात सप्तमे। भपक नासि शुभप्रद से सामान्लेन पूर्वोचविशेषसमौनरूपः । इत्युशाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. ४. 'गगानामिति । दौरारम्यादपराधार । धुर अनन्यायकार्यमारे । धुर्यरतनसमः । एगा किनो पारिई यस स तथा पचासमासेनाः स्कन्धो यस सः । गलि: सिगो मोती ग बहादासति युर्ग य पातयति समरिति पेचित् । अत्र पयन सामान्यतमभनम् ।' युदाहरणमन्दिासशेष.

·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३५३ 'अहो हि मे धर्पराद्धमायुपा यदप्रियं धाच्यमिदं मयेदृशम् । त एव धन्याः सुहृद पराभवं जगत्यदृष्ट्वैव हि ये क्षयं गताः ॥' सामान्यविशेपभाव उपपादनीय । विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः। वस्तुगत्या विरोधाभावेऽपि यद्द्योर्विरद्धयोरिवाभिधानं स विरोधः । एनं विमजते- जातिश्चतुर्भिर्जात्यायैविरुद्धा साद्गुणस्त्रिभिः ॥ २४ ॥ क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश । जात्यायैरिति गुणक्रियाव्यैः । त्रिभिरिति गुणक्रियाद्रव्यैः । द्वाभ्यामिति क्रियादण्याभ्याम् । यद्यपि गुणानामपि जात्या विरोध. संभवत्येव तथापि जातेर्गुणविरोध एवं प्रविष्टत्वानिभिरित्युक्तम् । एवं त्रिया द्वाभ्यामित्यपि दृष्ट- व्यम् । तदयमर्थ.-जातिनिरूपितो भेदश्चतुर्धा । गुणनिरूपितस्तु पूर्षभेदभि- अस्विधा । एवमग्रेऽपि । तत्र जात्या जातेर्विरोधो यथा- 'अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः। सुभग कुरङ्गशोऽस्या विधिवशतस्रवद्वियोगपविपाते ।' अन नलिनीस्वकिसलयरवादिजातीना दहनत्वजात्या विरोध । वियोगाति. पायेन गौणत्वात्तदाभासता । एवमनेऽप्यूह्यम् । जातेगुंगेन यथा-- । ॥ २२ ॥ वस्तुगत्या विरोधस्य दोषत्वादविरोधेऽपीत्युक्तम् । तसाचष्टे-यस्तु- गत्येति । अभिनवेति। न जायोग्ययोच न विरोधालकारो भवितुमर्हति रूपकाकान्तत्वात् । अन्यथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि विरोधालंकारप्रसन्नात् । न च निरवकाशं रुपक गुणादौ सावकाशस्य विरोधस्य बाधकमिति वाच्यम् । तथा सति मृणालवलयादिदेवदहनराशिरित्यादाविष्टस्य विरोधालंकारस्यासिद्धिप्रसादिति चेत्, अदा । परंतु यन यस्य चमत्कारे प्राधान्यं स तनालंकार इयुच्यते । एवं च मुख चन्द्र इत्यादी विद्यमानोऽपि विरोधो न चमत्कारितया विवक्षित अपि तु चन्द्रामेद एवेति रूपममेव । देवदहनराशिरित्यादी तु विरहिण्याद्यवस्थाया अहुत- त्वविवक्षावशाद्विरोध एवेति व्यवस्था । न च रूपके विरोधाविवक्षायामपि विरोधे १ 'अहो ति । कश्चिदापन मुहद प्रति तदवस्थोचितमप्रिय बकुकाम खेदातिशयास्त्र जीवित निन्दति । विषाद । यद्यसादेवविधस्यापियस्य कदाप्यनुक्तवाद । महो इत्या- स्वयें । त एव जगवि न्यात संबन्ध परामब आपत्ति । अत्र पर्येण रिसमा नम् । इत्युदाहरणद्रिकासक्षेप २ 'अभिनवेति । हे सुभग, विधिवशवो देववशतो वियोग एव पवित्र तस्य पाते सति नूतन नलिन्यादिक दावानलराशिरूपम् । भवदीत औषपूरणेनान्वय । अत्र नलिनीत्वादिजादीनो दानवजात्या विरोधस्स विरहोदीपस्तया दहनत्वोपचारेण परिहारावदामासोऽलकार। इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः ·काव्यमाला। परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिनुभवपथं यो न गतवान् । विवेकमध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्त हयति च तापं च तनुते ॥" अत्र जडपति च तापं च तनुत इति क्रिययोर्विरोधः । क्रियाया द्रव्येण यथा- 'अयं पारामेको निलय इति रखाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णाकवलितमनोभिजेलनिधिः। इदं को जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥' भग्न पानक्रियायाः कर्मीभूतेन जलनिधिना विरोधः। यद्यपि जलनिधीनां बहुवेन न द्रव्यविरोधोदाहरणत्वमुचितं तथाप्येकलवणाम्बुधिपरतया समर्थ- नीयम् । व्यस्य द्रव्येण यथा- 'सैमदमवाजमदजलनिप्यन्दतरङ्गिणोपरिप्वगात् । क्षितितिलक त्वयि तटजुपि शंकरचूडापगापि कालिन्दी ॥' भन्न गमायमुनयोर्विरोधः। समायोक्तिस्तु डिम्भादेः खक्रियारूपवर्णनम् ।। २५ ।। स्वरवं च स्वमायाभिवरवम् । न तु स्वाश्रितरवमात्रम् । अतो न साधारण- भर्मवर्णनेऽतिग्याप्तिः। रूपशब्देन वर्णः संस्थानं चोच्यते । उदाहरणम्- 'याद्री प्रसायं निकनतिविततं दायित्वामुधै। रासम्पामुमकण्ठो मुखमुरसि सटा धूलिधूना विधूप । १. परीति । चतुर्थेम्याख्यातम् । इत्युशरणचन्द्रिकासंक्षेपः. २. भयमिति वारा जलानां निलयः स्थानमिति हेतोरतृष्णाकानमनोभिरस्मामिटनिधिः श्रित पाश्रितः । मुनिरगस्त्य एनं समुदं क्षगादासमन्तात्पास्यति ६ को जानीते इत्यन्वयः । कीदशम् । निजा करपुटी करसपुर देव कोटरं दिलं तहतम् । ताम्यन्तो ग्लायन्तस्तिमयो मरस्सा स्वराय यत्र । साद शम् । रयुगाहरणचन्द्रिासोप. ३. समदेवि । हे क्षितितिलक, स्वयि तजुपि वीरगते सति शंकरस्य चुदा मस्तकं तदना आएगा नदी महापि कालिन्दी यमुना भवति । कुतस्त. नार-प्रमदेत्यादि । मनमा करिमा देवा मजलनिष्यन्द एव वरहिणी नदी उत्परिवाना सन्मात् । मदनसस श्यामवर्णाचं प्रसिद्धम् । युदाहरणचन्द्रिामपः, 'पया. नि । शयनादस्थितरतुरंगोसाइमा भूमि मुरेग पिलिसति । उकिरवीत्सवयः । मन- परत पसरसोयो नासिका तुष्टच यस्य सः कृत्वेत्यवाह-पधादित्यादि । मद्री घरभो।पिस पवंशपरमागस नत्या नग्रतया विवं विस्तृतमहं दापयित्वा दीवाश्त्य । मामुमो कण्ठो यस्स द्वारा मुसमुरमि मासम्येवि संगमः । सयः सन्या. परिक पृष्ठवंशावरे विरम् इत्यमरः । 'प्रोयोऽप्यसो गयाम्' इति दियः । मनापजाति कोनासमाहिराइस्युरारणपन्द्रिकासशेषः- ·१० उल्लास: काव्यप्रदीपः। ३५७ घासमासाभिलापादनवरतचलरनोयतुण्डस्तुरंगो मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुस्थितः क्षमा खुरेण ॥' अनावमागतयोः क्रियासंस्थानयोर्वर्णनम् । व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । मुखे निन्दावगती यत्स्तुतौ पर्यवसानं स्तुतेर्वा मुखेऽवगमो निन्दायां पर्य- वसानं तद्याजस्तुतिवाच्यमित्यर्थः । कथमुभयोरनेनाभिधानमिति चेत्, आद्यस्य व्याजेन स्तुतिरिति ग्रहणात् अन्त्यस्य तु ध्याजरूपा स्तुतिरिति । तत्राया यथा- 'हिरवा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलिः परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र संदृश्यते । यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याश्रितायाः श्रियः प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि स्वय्येव यस्याः स्थितिः॥' स्पष्टम् । भम्त्या यथा- 'हे' हेलाजितबोधिसत्व वचसा कि विस्तरैखोयधे नास्ति स्वरसदाः परः परहिवाधाने गृहीतव्रतः । तृष्यपान्थजनोपकारघटनावमुख्यळधायशो. भारमोदहने करोपि कृपया साहायकं यन्मरोः॥' भत्रोपकारवैमुख्ये पर्यवसानम् । सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ २६ ॥ शब्दशक्त्या एकार्थाभिधायकं पदं यस्सहार्थान्वयवलादनेकार्याभिधायकं सा पश्चादित्युदाहरणेऽनिप्रसारणादिक्रियाप्रयुक्तं सस्थानं चोध्यम् । इति स्वभावोक्तिः ॥ २४ ॥ रूढिरिति । एतद्याचष्टे पर्यवसानमिति । इति व्याजस्तुतिः ॥ २५ ॥ शब्दशक्त्येति । विशेषणपदस्य समान विभकिकनामार्यान्वयबोधक- स्वसामर्थेन क्रियापदस्य च प्रथमान्तोपस्थाप्यान्वयबोधकत्वसामध्येन चेत्यर्थः । एकार्थेति । उक्त कार्यान्वयगमकमित्यर्थ । सहार्थेति । समानकालीनैकधर्मवत्त्व- १. हिरवेति । हे राजन्, त्वां हित्वा परोऽन्य उपरोधेनानुरोधेन वन्ध्य शून्य मनो ये तादृशाना मौलिः श्रेष्ठो नास्तीति मन्ये । तथा रमा लक्ष्मीमन्तरेण विनान्यत्र लज्जाया वर्जनममावो म संदृश्यत इत्यन्वय.। कथम् । तत्राइन्य हलादि । यो भवान्मुसशत्रैर- पायशतैरेत्यागसेत्यर्थः । सागकृतमवमानन प्राप्यापीति संबन्धः । इय निन्दापूर्विका यात्र- स्तुतिः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. 'हे इति । हेलया बिना नोधिसत्त्वा बोया येन सः। अतिकारुणिकेत्यर्थः । सोयधे समुद्र । परोऽन्यः । तृष्यतां पान्य बनानामुपकारस पटनायां सपादने वैमुख्येन परायखलेन लन्धं यश्यास्तदारस्य प्रोदइनेन भरोदेशस्य कृपया साहायक करोपीति स्तुतिपूर्तिकेय ब्याजस्तुति निन्दापर्यवसारिनी ।" इस्युदारण चन्द्रिकासंक्षेपः।

·३५८ काव्यमाला। . सहोति । 'चत्रमैत्री गच्छत' इत्यादौ तु शब्दशक्त्यैवोभयाभिधानम् । यथा- 'संह अहणिसाइ दीहरा सासदण्डा सह मणिवलएहिं बाहधारा गलन्ति । तुह सुहम विओए तीम विग्गिरीए सह अ तणुलदाए दुव्बला जीविदासा ॥' भन दीर्घत्वादीना श्वासादिभिरन्वय साक्षादेव शाब्द । दिवसादिभिस्तु सहान्वयबलात्। विनोक्तिः सा विनान्येन यनान्यः सन्न नेतरः । सच शोभनो न नेतरो नाशोमन इत्यर्थ । तेन केनचिद्विना कस्यचिद शोभनव शोभनाव वा प्रतिपाद्यते सा विनोति । तपासोमनरव यथा- अरुचिनिशया विना शशी शशिना सापि विना महत्तम । रमयेन विना मनोभवरफुरित नैव धकाति कामिनो ॥' शोभनरव यथा-- 'मुगलोचनया विना विचित्रग्यवहारप्रतिमामभामगरमः। अमृतधुतिसुन्दराशयोऽय सुहृदा तेन विना नरेन्द्रस्नु ।' अत्र मृगलोचनया दुष्टसुहृद्विशेष च विना नरेन्द्रसूनोविचित्रव्यवहारमग भरवद्रसुन्दराशयरवरूप शोभनरवमुक्तम् । रूपसाहित्या वयवलादित्यर्थ । अनेकार्थेति । अनेकार्थोचितखार्थवोधकमित्यर्थ । एतचोदाहरणे स्पटीकरिष्यवे । सहेति । 'सह दिवसनिशाभिदीर्घा वासदण्डा ग्रह मणिवलथैर्याप्पधारा गलन्ति । तब मुभग वियोगे तस्या उद्वेगशीया सह च सनुलतया दुर्वमा जीविताशा ॥' अत्र यथा 'पुत्रेण सहागत पिता' इत्यत्र पुनत्ति धर्मसमानकालीनधर्मवान्पिता । भागत इत्यागमनस्य पितर्येव शाब्दोऽन्वय । पुने नुसहार्यसाहित्यपलादापमनयोध आगमनाधर्मस्यैवागतपदसमभिव्याहारेण घम त्वेन बोधात् । (विरोधात.)। एवमिहापि वासदण्डेषु दीर्घत्वा वय शाब्द विशेषतो १ 'सह गया' ग २ सहेति या नायक प्रदीयमुक्ति । यासाना पनमनुरतया दखेन रूपम् । काश्यों मणिकणगलनम् । भाशाया दुर्वस्व कादाचिषत्वम् । भत्र सहोचिरस्कार।एयुनगारणद्रिकासशेष ३ मचिरिति । अरूचिसतिरयः। सरना रिना सारि निशात मदुस्कर तमोत्यकार इति रूपकम् । उमयो पनि शाम्याम् । परत मिटसितम् । वासि शोमः । इत्युशरणचन्द्रिकासशेप' ४'मृगेति । मोदएन् रामपुत्रो विचित्रेषु म्यवहारे या प्रतिमाया सूने प्रमा प्रकाशन प्रगल्म'। गगनपनासतु स्वभूत ल ! भनेन दुष्प्रकृतिना । भगृतिमनमायदर । सा भायोतकरण यस । उगारणपे दिनोचिरलयार । पूषत्रान्येन पिना बोमनत्यति मन पनि भेद। रापदिए ·१० उल्हासः] काव्यप्रदीपः। ३५९ परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां सात्समासमैः ॥ २७ ॥ परिवृत्तिरिति लक्ष्यालकारनिर्देश. । पूर्वाचार्याणां तथैवोद्देशदर्शनात् । मतो न लक्ष्यलक्षणसदेह । समासमैरिति विभागः । विनिमयो हि केनचिद्वस्तुना दत्तेन कस्यचिदादानम् । तच्च चिस्समेन समस्य । कचिदसमेनासमस । अन्त्यमपि द्विधा-कृचिन्यूनेनोत्तमस्य । कचिदुत्तमेन न्यूनस्येति त्रिविधेय. मित्यर्थः । समासमत्व चोपादेयत्वानुपादेयत्वाम्याम् । तत्रायद्वयं यथा- 'लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लासं दत्वा श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्ववन्यानामहह दृशमादाय सहसा ददत्याधिव्याधिनमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥' अन प्रथमाधे लास्येनोपादेयतया समस्यामोदस्य, द्वितीयार्धे उपादेयतया उत्तमया दृशा भाधिव्याघीनामतादृशतया न्यूनाना विनिमय । अन्त्या यथा-- 'नानाविधाहरणनूप संप्रहारे स्वीकृत्य दारणनिनादवत प्रहारान् । सारिवीरविसरेण वसुंधरेय निर्विनलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा ॥' अनोत्तमया वसुंधरया न्यूनानां प्रहाराणां विनिमयः । प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविक दिवसनिशादी साहित्यप्रतीत्या आर्थ इति लक्षणसगति । दीर्घादिपद तु दिवसादा धर्मत्वेन दीर्घत्वादियोधे तात्पर्यग्राहकतया हेतुरिति बोध्यम् । इति सहोक्तिप्रकरणम् ॥ २६ ॥ विनोक्तिरित्यादि स्पष्टम् । इति विनोतिप्रकरणम् ॥ २७॥ न्यूनेनोत्त- मस्येति । न्यूनेन दत्तेनोत्तमस्यादानमित्यर्थ । एवमुत्तमेन दत्तेन न्यूनस्योपादान- मित्यर्थों ज्ञेय । पत्र समेन समस्येत्यस्यानुपादेयत्वेन समत्वविवक्षाया चतुर्थोऽपि मेद कैश्चिदुदाहृत । यथा-'अस्थिमालामयी दत्त्वा मुण्डमालामयी तनुम् । गृलता त्वरपुरस्थाना को लाभ सरशासन ॥ इति । एवं दानाद्यभावेऽपि धर्मि- धर्मभावव्यत्यासे वा विपर्ययाख्योऽलकार उक्त । यथा-'काचो मणिर्मणि १ 'लतानामिति । अय मरदायुलतानामसममनुपममामोद परिमळ अयतीत्यन्वय । मत मनोरम लास्य मृत्य दत्त्वा अर्थालताभ्यः । अवन्याना पान्थानाम् । अइह खेदे । आ- धिर्मन पीडा । व्याधि प्रसिद्ध । भ्रमिर्दिग्भ्रमणदर्शको विकार । रुदित रोदनम् । मोहो निश्चेष्टना । एषां व्यतिकर समूहम् । इत्युद्दाहरणचन्द्रिकासक्षेप २. 'नानेति । हे नृप, सम- हारे युद्धे प्रहरणैरायुधैर्दारुणशब्दयुक्तान्महारान्स्वीकृत्य दर्पयुक्तेनारिसमूहेनेय वसुधा कि- दीर्णा दत्ता । अर्थात्तुभ्यम् । कीदृक् । निर्विप्रलम्मो वियोगान्य परिरम्मस्वामिनस्य । स्वस्वामिमावसंस्न्यस्येति यावत् । विधिर्यस्यास्तादृशी । अत्रोदाहरणादयेऽमि यथायोगमुस- ममध्यमाधमाना विनिमयोके परिचिरलकार। इत्युदाहरणचन्द्रिकासप ·३६० काव्यमाला। भूतमाविन इति द्वन्दः, न कर्मधारय इत्यविरोधः। भूता भाविनी भावा यस्प्रत्यक्षा इव क्रिपन्ते प्रत्यक्षतयाभिधीयन्ते तद्भाविकम् । भाव कवेरभिप्रायो निश्चयादिप्रतीतिविषयकोऽत्रास्त्रीति व्युत्पत्तरित्यर्थः । उदाहरणम्- 'आसीदानमत्रेति पश्यामि तव लोचने । माविभूषणसंमारा साक्षारक्वें तवाकृतिम् ॥" अग्न पूर्वार्ध भूतस्याअनस उत्तरार्धे भाविनी भूषणसंभारस्य प्रत्यक्षतया- भिधानम्। काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ २८ ॥ भन विवक्षित विवेकेन हेतुवचन काव्यलिङ्गमिति लक्षणम् । वाक्यपदार्थ- तेति विभाग पाक्याता पदार्थता घेत्यर्थ । तत्र पाक्पार्थता यथा- 'वपु प्रादुभवादनुमितमिद जन्मनि पुरा पुरारे नैवाह पचिदपि भवन्त प्रणतवान् । नमन्मुक्त संप्रत्यहमतनुरनेऽप्यनतिमा- न्महेश क्षन्तव्य दिदमपराधद्वयमपि ॥' भत्र पुरा कचिदपि माह भवन्तं प्रणतवान् । अग्रेऽप्यहमनतिमानित्यवान्त- रवाश्ययोरोऽनमनमपराधे हेतु । अनेकपदार्थता यथा- फाचो येषा तेऽये हि देहिन । यन्ति ते सुधियो येषा काच काचो मणि- मणि ॥' अन काचस्य पमित्व मणेर्धमत्वमुस्त्वा अनन्तरं मणेर्धमित्व काचस्य धर्मत्वमुक्तमिति धर्ममावविपर्यास । धर्मस्यासौ यथा--'यस्य न सविधे दयिता'- इति पये। अन हि पूर्वाधं तुहिनदीधितो दवदहनत्वमुत्तरार्धे तु दषदहने तुहिनदी घितलमिति विपर्यास । न तु धर्मर्मिविपर्यास । तस्य ययास्थितत्वेनैव विवक्ष णात् । दयितविरहोपाघिना परस्परधर्मविपयांसस्यैव च विवक्षणादित्यवधेयम् । इति परिवृत्तिप्रकरणम् ॥ २८ ॥ अविरोध इति । भूतानां भाविकसानवीरित्यर्थ । निधयादीति । अपनादे पूर्वकालीनयत्तानिधयसूचनेऽमित्राय इत्यर्थ । आदि- नामनादिक विनापि तत्कृतशोमासत्त्वादिक गृयते । इवि माविकप्रकरणम् ॥२९॥ अनमनमपराध इति । अपराधोऽत्र दुरित विवक्षितम् । तानमनस्य हेतुत्वम् । १ भासिदिदि । मारी भूषणानां ममार' समूदो यत्र सपाभूताम् । अप्र भूनमामि नोरजनभूषणसमारयो प्रत्यशनयामिधानाभाविकै नामालकार दरयुगहरणद्रिकासशेष २ 'बपुरिति । है पुरारे शिव, पुरा पूर्वलिन पचिःपि समनि प्रायो भव तमह न प्रण तवान् । सपयुष प्रादुर्भावादनुमितन् । प्रगमे सदि मुरिलमेन तदसंभवात् । म पा-मम मम मुन्न । म शरीररयो ममेऽप्यनतिमान् नतिरहित । तर भरपूषारकलीनानमनादिदमहराय प्रत्यवायरूप धन्नम्पमित्सपरापोवनयाभूत सानमनमोरातानात्याम्पनिहासकार युगाहरणपद्रियसंक्षेप ·१० उल्लास: काव्यप्रदीपः। प्रणयिसखीसलीलपरिहासरताधिगते. ललितशिरीपपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वापि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपत पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैप भुज ॥' अत्र शस्त्रोपक्षेपो भुजपाते हेतु । न चाय वाक्यार्थ । शत्रमुपक्षिपत एतावन्मानस्यावाक्यार्थत्वात् । तत्र वपुपि वधाय शस्त्रमुपक्षिपत इत्यस्यापि न वाक्यत्वम् । विशेषणत्वादिति तदर्थस्यापि हेतुत्वे न वाक्यार्थस्य हेतुस्व- मिति । एकपदार्थता यथा- 'भैसोडूलन भद्गमन्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभ हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालंकृतिम् । अद्याराधनतोषितेन विभुना युप्मरमपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ॥ भर महामोहावे सुखालोकरेच्छेदिता हेतु । तच समासादेकपदार्थ एव । अर्थान्तरन्यासे तटस्थतयोपनिवद्धस्य हेतुस्वे पर्यवसानम् । इह तु साक्षादेव हेतुविमवत्यादिना हेतुतयोपनिबद्ध इति ततो भेद । पर्यायोकं विना याच्यवाचकत्वेन यद्वचः। अपराधस्य क्षमण च त फलानुत्पादन तनाशन धेवि नानुपपत्ति । तदिति चानम- नद्वयजन्य दुरितद्वयपरामर्शकम् । न त्वनमनद्वयस्य । हेतुत्वस्य शाब्दत्वेऽलकारत्वस्या- निष्टत्वात् । विशेषणत्वादिति । तति षष्ठयन्तार्थे विशेषणत्वादित्यर्थ । अर्था- न्तरन्यास इति । अनेद विचार्यम्---काव्यदिशेऽपि मुखालोकोच्छेदिवेत्युत्तोदाह रणेऽन्यन च बहुशो हेतुविभक्तितच्छब्दादिहेतुवाचकपदाभावात्कथ काव्यलिझता। अर्थान्तरन्यासे निजदोषावृतमनसामित्यादावतिसुन्दरस्य विपरीतत्वैन भाने तादृश जनवृत्तित्वेन साक्षात्पित्तोपहताव हेतुर्नोच्यते किंतु शतपीततादर्शनगतत्वेनेति ताट स्थ्यम् । काव्यलिने तु मोक्षरूपे पक्षे साक्षादेव मुखालोकोच्छेदिलमुच्यते इति मेद इत्युच्यते । तथापि हेतुविभक्त्यादिनेत्यरगतमेव । उत्तोदाहरणे तदमावात् । प्रयुत पञ्चम्या हेत्वभिधाने 'अलमतिचपलत्वात्', 'प्रतानां विनयाधानात्' इत्यादी काव्य १ 'प्रणयीति । मालतीमाथवे मालती इन्तुमुद्यतमोरघण्ट कापालिए प्रति माधवस्योति। तत्र तस्मिन्वपूपि शस्त्रमुपक्षिपनस्तब शिरमि अवाण्डेऽनवसरे यमदण्ड इवेष महज पालि सन्वय । तत्किम् । यदपु प्रणयिनीना सखीना ये सलील परिहासरसास्तैरधिगते प्राप्तललि तशिरीषपुष्पताइनैरपि ताम्यति ग्लायति । अत्र भुजपावे शस्त्रमुपक्षिप्त इत्यनेपदायों हेतु " २ 'मसति । शरिमुनाकान्तम्य शिवस्यालय प्रासाइसाल कारभूतां सोपानपक्किं शोचामीत्यर्थे । अभित इत्यादिना हाशम्दयोगे द्वितीया । युमा या सपयां पूजा त मुसस्यालोक प्रचारास्तदुच्छेदके निधीयामहे । वयमिति शेष । अत्रमा मोहत्वे मुखालोकोच्छेदकत्व समस्तपदार्यों हेतुरिति । इत्युशरणचन्द्रिकासंक्षेप इत्युदाहरणचद्रिकासक्षेप ·काव्यमाला । वाच्यवाचकभिनावगमनव्यापारेणार्धाद्वाच्यस्यैव यदर्भिधानं तत्पयायो- कम् । पर्यायेण भड्यन्तरेणामिधानात् । वनेस्तु न वाच्य एवार्थो विषय इति ततो भेदः । उदाहरणम्- यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासमीतिरुज्झिता । मनरावणमुखे मानेन हृदये हरेः।' मक एवार्थ ऐरावतशको मदमान विमुक्तौ जाताविति म्यानया मदमा. नाम्यां तयोरधिकरणयोर्निवासप्रीतिरज्झितेत्यभिधया च प्रतिपाधते । तेन चे यदेवोच्यते तदेव न्यायम् । न च प्रतिपस्यैव प्रतिपत्तिरफलेति किं व्यापारद्व- येनेति वाच्यम् । यतो यथा प्यद्यं सथा नोच्यते । प्रकारयो दात् । एकरूप एव वस्तुनि प्रकारभेद एव कयं स्यादिति चेत् यथा शुक्ले गवि चलति निर्वि- कल्पकमविकल्पकयोः एक एव सर्थस्ताभ्यां विषयीक्रियते । न पुनर्यथा निर्विक- पकविपयस्वयैव सविकरपकेनापि विषयीक्रियते । भियत्वसंसृष्टत्वाविषयक निर्विकल्पकं भितरवसंसृष्टत्वप्रकारकं तु सविकरपकमिति । उदा वस्तुनः संपत् . लिगस्यानिष्टत्वात् । तस्मात्साक्षात्परम्परया वा यन कारकहेतुरर्यतोऽवगम्यते तत्का. ग्यलिशम् । उकार्यदृढप्रत्ययाय यत्रान्तिरन्यसनं तत्रार्थान्तरन्यास. किंचिदपज्ञा- पकतया हेतुकथनमनुमानमित्यैव व्यवस्था युक्ता । तया हि काव्यलिङ्गोदाहरणे- घनमनस्यापराधे कारकहेतुत्वमेव । तया भुजपाते रात्रीपक्षेपस्य, मुफमोदरूपत्वे आलोकोच्छदस्यापि कारणत्वं योगक्षेमसाधारणं विवक्षितम् । एव निजदोषेत्यादी दोपस्य भ्रम प्रति कारकहेतृत्वोतः पूर्वाधे काव्यलिङ्गम् । तस्य तु दृढप्रत्ययार्थमुत्तरार्धे विशेषसहचारोपन्यासः । न तु विशेषरूपोऽर्थः । सामान्याथै कारकहेतुरिति न काव्यझितेति । अनुमाने तु ज्ञापकहेतूपन्यास. । भस्मादिदं गम्यत इति । तेन मन शापकहेतुनानुमितिः कवितात्पर्यविषया तत्रानुमानालंकार इति दिक् । इति काष्य. लिङ्गम् ॥ ३०॥ अर्थादिति । पर्यायोक्तपदसामादिलर्य । यया निर्यिक. रूपाविपय इति । निर्विकल्पकविषयो यथा फेवलस्तपा सविकल्पकेन न विय- यीक्रियत इत्यर्थः । तथा चैकप्रकारत्याभापैऽयं दृष्टान्त इति झेयम् । भिसप्रकारस्पे तु निर्विकल्पके प्रकारामावादसंगति स्यादिति । अत एव निर्विकल्पका विकल्पका प्रशारमावमेवाह-भिन्नत्येति । भिमत्वं विशेषगगम्या अतयाति । वृत्ती चाभि. भाममष्टानेलकारप्रयो योध्यः। केचित्तु निर्विकल्पोऽपि यत्किचिदिदमिति विधि- १. पमिति । प राव र मदनरावाम्मेन्द्रगडस मुगे मानेन च हरिन्द्रस हाये विराला मिसाल निवामप्रीतिरुदिता सच्य। इन्येवमेणबतेन्द्री मम्मानपूल्यो अगापिस पात्र मान्तरेगामिपानास्यायोचमईकार। प्युदाहरणचन्द्रिका IT. .'मित्रासक.

·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। संपरसमृद्धियोगः । न तु तस्यैवातिशयः । उदाहरणम्-- 'मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हता. प्रातः प्राङ्गणसीग्नि मन्थरचलद्वालाशिलाक्षारूपr दूरादाडिमवीजशक्षितधियः कर्षन्ति केलीशुकाः यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तहानलीलायितम् ॥' मन विद्वभवनस्स मुकादिधनसमृद्धियोगः । महतां चोपलक्षणम् ॥ २९ ॥ महतां यदुपलक्षणमतभावः अर्थाद्वर्णनीये तदप्युदानमित्यर्थः । उदाह- रणम्- 'दिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन्बाहुसहायश्चकार रक्ष क्षयं राम.॥' अताशो महानरामो दण्डकाया वर्णनीयाया भङ्गम् । नन्वन रामगत उत्साहातिशय एव चमरकारनिदानं तस्य प्रधानत्वाद्विच्छित्यन्तराभावाच किंवि. पयोऽयमलंकारव्यपदेश इति वाच्यम् । नात्र वीरो रसः प्रधानम् । तस्यैहा- सत्वात्। तसिद्धिहेतावेकसिन्यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ सरिसद्धि हेतौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्य साधके । समाधावतुल्यकक्षयो कार- पयोरुपादानमत्र तु मुल्यकक्षयोरिति विशेषः । उदाहरणम्-- "दुवाराः स्मरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽस्युरसुकं गाई प्रेम नवं धयोऽतिकठिनाः प्राणा. कुर्क निर्मलम् । । श्वेन बस्तु भासत इति यथाश्रुतोपपत्तिमाहु । इति पर्यायोक्तप्रकरणम् ॥ ३१ ॥न तु तस्यैवेति । बदरामलकाप्रदाडिमानामित्यादौ पर्यायालंकारभेदेऽतिप्रसङ्गादिति भावः । उपलक्षणमिति भावप्रधानमित्याशयेनाह-अद्भाव इति । वर्णनीयाया इति तस्या प्राधान्यसूचनायोकम् । इत्युदात्तप्रकरणम् ॥ ३१॥ समाधाविति। १. 'मुक्ता इति । विदुषा भवनेषु केली विस्वाच्छिन्नसूत्राघरादलिताः समानी मिहता अपसारिता अगगसीनि मन्थर मन्द चलन्दीनो बालाना वनिदानां चरणाशया अरुणा भारता मुक्काः कर्मभूताः दूरादाडिमबीजेषु शहिना पीयेषां ते केशुधः कई- भूता- कर्षन्ति यचद्रोजनृपतेदनलीलायितमित्यन्वयः । भत्रोत्कटसमृद्धिवर्णनावाचाल. कार । स्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २. 'तदिदमिति । यसिद्धरण्ये निवसनरामो वाइमात्र सहायो रक्षसा क्षयं चकार सदिदमरण्यमिति महव' श्रीरामस्सारण्योत्कर्षकतया तदङ्ग भावादपर उदात्तमेदः । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३. दुर्वारा इति । मार्गणाः गया। मन्मथसहकालो वसन्त । स एव कनान्तोऽक्षम धमाश्य. । भयदा मतानो ·३६४ काव्यमाला। स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत्कालः कृवान्तोऽक्षमो नो सत्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढन्य इत्यं शठः॥' मन मरमार्गणा एव विरहासहरवं कुर्वन्ति । ततोऽधिकं प्रियतमदूरस्थित्या. घुपातम् । एप एवोकलक्षणः समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे सदसयोगे च पर्यवस्य- वीति यरकेनचिपृथग्लक्षिताखदयुक्तम् । यथाहि- 'कुलममलिनं भद्रा मूर्तिमंतिः श्रुतिशालिनी मुजवलमलं स्फीता लक्ष्मी. प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा होते भावा भमीभिरय जनो ब्रजति सुवर दप राजस्व एव तवाशाः ॥' अत्र कुलादीनां समीचीनानामेव योगः। दुर्वारा इत्याधुक्कोदाहरणे सरमा- गणादीनामसमीचीनानाम् । सपी दिवसधूसरो गठितयौवना कामिनी सरो विगतवारि मुखमनक्षर स्वाकृतेः । 'समाधि मुकर कार्य कारणान्तरयोगत.' इति लक्षणात्समुच्चीयमानमपि कारणा- यमोक्षम । मकाले प्राणानपहल समर्थ इत्यर्थः । चतुरा विरह विनोदने कुशलाः। त्य सति पठो मममेदी विरह कय नु सोदन्य इत्यप । अत्र दुर्वारत्वेनाशोमनाना तादृशेरेव प्रियवमादिभिवरहासहत्वरूपकार्ये समुच्चय इति स एवालकारः । नववय प्रवीना सोमनत्वेऽपि विरहोदीपकलेनावाशीमनस दोयम् । इत्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप. १. 'कुल मिति । मदा शोमना । मूतिराकृति । इति शास्त्रश्रवा वेदो वा । अल पर्याप्तन् । रसीता विरतूना । प्रकृया सुमा' शोमना। अय दृदयमानो जन । अमीमि दुरादिभि सतरां गर्व मजति । तब त्वया । विनयहेतव इत्यर्थः । अत्र दांख्ये कार्य सोमनानामेव समुचयः। इत्यहाहरणचन्द्रिवासझेर' २. शतीति । स्वाकृते चोमना करे । दुगंठो दरिद्र । अत्र रशिन सन शोमनम्पापि दिवसधूसरवादशोमनस्तेन सोमनायोमनरूपस्य वारे शनिनीप्रविमिः समुच्चयः। तदुक्त वृत्तिवाशिनि धूसरे गये शल्पान्तराणीति । सदस्योग स्यम्य सदमासापामनेरेया योग इत्यर्थ न तु सनमा योग रवि तथा सति सारामिनरूपायदोरेटकारासंमात् । अत एव नाहगत सकलन नृपादागवत्तेन शोमनल सरसेन चागोयनवनिति समर्थनेत्री मापामिन्नताशनीवालंकारोदारणा प्रामागिरलक्ष्य । एक विशेष्यस शोभनय विकास लशेमनत्वनिति प्रान्तम् । र वन्य प्राममोज्या देय । ननु दुर्गरायसपोगममदि। अत एवोशहरजी पन सयोग र पोष्यते । गोम्नस सतोमनवमिति विवध सोमननेतदिति विशिम न तु सोमन- सभी न दापोगरसहि अव एवार मनसि स्यातीलुपसंहलन् । गुन्दरतेनान्त अनामयम्पदात्र सर्वमा इटवाभिमाय सोडम्पी निरवपन् ।' परयुगादिसरासर ·२० उहासः] काव्यप्रदीपः। प्रमुधनपरायण सतती समनो नृपाङ्गणगत सलो मनसि सप्त शल्यानि मे॥' अग्र सदसतोर्योग । दुनियासागत् शश्यादीना सायात् । एपचिन्त्यम् । परं दूररिपत्यानिविशेषणेन, घूमरवादिनामाप्यसम्यक्त्यमिति । समुधपान्तरमाह- स सन्यो युगपद्या गुणनिया ॥३०॥ अन गुणा कियाची रिग्रहे सरयाविशेपस्याविपक्षणात् विशेषविषक्षाविरहेण पसावीपयदिशातीयस्यापि योगपद्यस्य रामात् गुणी च पिये प गुणक्रिये युगपदयरा स निरूप समुथय । तत्र गुणयोयोगपच यथा- 'विदलितसकतारिफुल सब पसमिदमभवदागु विमल च । प्रसरमुरानि नराधिर मलिगानि च तानि जानानि ॥" अय विमलस्यमग्नित्ययो । निययोयथा- "अयमेकपरे सया वियोग प्रियया चोपनत मुदु महो मे। नपवारिधरोदयादहोभिर्भरितम्य च निरातपत्वरम्य ॥' अग्रोपगतो मवितम्य चेति क्रिययो । गुणक्रिययोर्यथा- न्तरं सौमार्यमानोपयोगि न वितरसारणतुल्यकशमित्यर्थ । चियचे हेतुमाह- पूर्वमिति । दुर्वारा इत्युदाहरण इत्यर्थ । विशेषणे नासम्यक्वमिस वय । तथापि हि प्रयतमस्य सत्त्वमेव दूरस्थिति विशेषणेन परमसत्त्वम् । इहापि खत सुन्दरस्य शशिनो दिवसधूसर वेनेत्यसद्योग एवेत्यर्थ । आदिपदेन गलितयौवनत्वादिपरिप्रद । वस्तुतस्वा सदरायोगपदे मदद किंतु कर्मधारय । सधासावसथ सदसति (दि)ति । तादृशानामनेयामेककार्यजनने समुच्चय इत्यर्थ । एवमपि दुर्वारा शशीत्यनयो कथ भेद इति चेत्, इयम्-दुर्वारा इत्सन विरहासहिष्णुतया प्रिय तमादीना सतामप्यसत्वेन विवक्षा । इह तु शोभनस्य सतो धूसरत्वादिना अशोभ नत्वमपीति विवक्षा । अत एव पूर्व कय (नु) सोढव्य इयुपसहारो दुष्टत्वाभि प्रायेण, अत्र तु मनसि सप्त शल्यानीत्युपसंहृत सुदरत्वेनात प्रविष्टानामपि व्यथा हेतुवादित्यनवद्यम् । ननु गुणकिया इति बहुवचनाद्गुणा क्रियायेति विग्रहे वहूनी गुणानां योगपद्यमेव लभ्यते । एव बहीना क्रियाणामेव तलभ्यते । न तु द्वयोर्गुण योदयोध क्रिययोतया द्वयोर्गुणक्रिययोरतखल्लाभोपायमाह-अत्रेति । सत्यम् । १"विलितेति । विदरित राण्डित सक्लानामरीणा कुल येन तदल सैयम् । प्रखला प्रकृष्टखला' । अत्र विमल बमलिन वयोगुणयोस्तुल्यकालतारूप समुच्चयश्चकारदयगम्य । २ अयमिति । विक्रमोर्वशीये पुरूरवसो वचनम् । तया प्रियया उर्वश्या । एक्पदे एककाले । भवितव्यमिति संदध । निरातपत्वेनातपराहित्येन रम्यरहोभि- दिवस कर्तृभि । अप्रोपगमभवनयो क्रिययो समुच्चय । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप इत्युगहरणचद्रिकासक्षेप ·काव्यमाला। कलुपं च तवाहितेवकरसारिततपकेरुहसोदरनि चक्षु । पतितं च महीपवीन्द्र तेषां वपुपि प्रस्फुटमाददां कटाक्षे ।" मन कलुपत्वपवनयोर्गुणक्रिययो । अत्र कश्चिद्वैयधिकरण्य एवं समुञ्चय इत्याह तक युतम् । धुनोति पासिं तनुते च कीर्तिम्' इत्यादौ सामाना. धिकरण्येऽपि दर्शनात् । केचित्तु सामानाधिकरण्य एवायमित्याहुस्तदपि न सम्यक् । 'कृपाणपाणिश्च भवारणक्षितौ ससाघुवादाश्च सुरा सुरालये' इत्यादी वैयधिकरण्येऽपि तद्दर्शनात् । एवं क्रमेणानेकसिन्पर्यायः एकरपेन विवक्षित वस्तु यत्र क्रमेणानेकस्मिन्मवति क्रियते या स एक पर्याय । मप्र क्रमेगेति समुच्चयव्यावर्तनाय । प्रयोजकानिर्देशतभिर्देशौ भवति- फरोत्ययौ न तु स्वाभाविकत्वास्वाभाविकत्ये । वृपलक्ष्मण कण्ठे कालकूटवास- स्यास्वाभाविकटरेन भवतीत्यत्रानुदाहरणत्वापत्ते । ततायो यथा- 'नन्यायस्थितिरिय तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिया । बहुत्वविवक्षायामुक्तदोष स्यात् । न चेह संख्याविशेषविवक्षा । एव सनातीययोग पयस्यापि । एव च गुणयो क्रिययोश्च योगपद्यस्येव गुणक्रिययोर्योगपयस्यापि रामादुक्तार्थलामो निरवय इत्यर्य । अन्ये नु गुणाथ फियाश्चेति द्वन्द्वे बहूनामेव समुघय स्थादतो गुणी च क्रिये चेति इन्द्वोत्तरं गुणनियाच गुणक्रिये चेति गुण- किया इलेकशेपाइयोश्योरेव समुश्चय इति त्रिविध समुच्चयोऽयमित्याहु । एत मते द्विवचनान्तेनोत्सर्गत समासाभावात्त कल्पनलेश । योरेव समुथय इत्यत्ययुफम् । "प्रादुर्मवति पयोदे कजरमठिन बभूव नम । रक च पथिकदय कपोलपाली मृगीश पाण्ड।' इत्यादी बहूनामपि गुणानां समुपयस्येष्टत्वात् । तया-'उदित मण्डलमिन्दो रदित सद्यो पियोगिवगेंग । मुदित च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन ॥' इत्यादी घहीनां कियाणां समुपयस्यासमप्रमझात् । मत स यथोक एष प्रभर पनीचीन इति संक्षेप । इति समुययप्रकरणम् ॥ ३३ ॥ मतान्तरनि रावायाह-प्रयोजकेति। त इति । 'तता श्रीमहोदररनामरणे हदयमेकर १ 'कनुपनित । न चा प्राया तामसन्ति अडिटेपु यस पा को नारा पुष्पापा मटा कमि पवित धेति स्नुषवरतनयो गुपतिदयो समुण्य । युवाहराचदिवासक्षेत्र २ 'नन्दित । हे काहटविष, उहरो विकट पर यहां ताशीयमापयस्पितिस्तव केनोपरिष्टे यन्वयः । तदेव दहि- नियतरे । मसति शेर । अपानन्तरम् । रहमो रस । अपना पुनरति संर। मौकमेव कारस क्रमानेकर सिविल परिपक्षेप ·१० उल्हासः] काव्यप्रदीपा! .३६७ प्रागणवस्य हृदये वृपलक्षमणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि धाचि पुन खलानाम् ॥' अन कालकूटस्य वस्तुत एकस्यानेकत्र वासे प्रयोजक किंचिदपि नोक्तम् । न केवलमय वास्तविक एकत्वे किं वारोपितेऽपि । यथा- 'विम्बोष्ठ एव राग तन्वि पूर्वमश्यत । अधुना हृदयेऽप्येप मृगशावाक्षि दृश्यते ॥' भग्न प्रयोगकानिर्देश स्फुट एव । रागपदार्थस्य त्वोटे लौहित्यात्मकतया हृदये तु स्नेहाद्यात्मकत्वेन भेदेऽप्यभेदकत्वस्याध्यवसानाकत्वविवक्षाविरोध । द्वितीयो यथा- त ताण सिरिसहोभररअणाहरणम्मि हिमअमेफरसम् । विम्बाहरे पिआण णिवेसि कुसुमबाणेण ॥' अत्र कुखुमबाणेनेति प्रयोजकनिर्देश । अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकस्मिक्रमेण यद्भवति क्रियते वा सोऽन्य पर्याय इत्यर्थ । पूर्वव ध्यारयेयम् । तत्र भवत्यर्थे यथा- 'मधुरिमरुचिरं वध खलानाममृतमहो प्रथम पृथु म्यनक्ति । भय कथयति मोहहेतम-तर्गतमिव हालहल विष तदेव ।' अत्रैकसिन्खलवचसि प्रमेणामृतव्याने विपकयने च न प्रयोजकनिर्देश । करोत्यर्थे यथा- तद्ह नतमित्ति मन्दिरमिद लब्धावकाश दिव सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता धनाभा घटा । सम् । बिम्बाधरे प्रियाणा निवेशित कुसुमबाणेन ॥' इति संस्कृतम् । तेषामिति । दैत्यानामित्यर्थ । पूर्ववदिति । भवति क्रियत इत्यतदित्यर्थ । इति पर्यायप्रक १ विम्बोष्ठ एवेति । बिम्बसदृश ओष्ठो विम्बोष्ट । 'ओत्वोष्ठयो' इति पररूपम् । ओटे रागो लौहित्य हृदये तु स्नह । अत्र शेषेणामेदाध्यवसायादेको रागपदार्थ क्रमेणाने पत्रोक्त ।" इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप २'त ताणेति । श्रीसहोदररन कौस्तुभ भाभरण यस सस्मिन् श्रीविष्णौ । एकरसमेकतानन्। तेषां तारुकासिनाममुराणामिति चण्डीदास' । हृदय कुसुमबाणेन प्रियाणां कान्तानां बिम्बसदशेऽधरे विनिवेशितमित्यनेकन सितो प्रयो जकनिर्देशाद ।' इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप' ३ 'मधुरिमेति । मधुरिम्णा रुचिरं पाना वचन प्रथम पृथुबकुलममृत व्यनकि प्रकाशयति । मय विचारानन्तरं तदेव सलवचन मोहहेतुभूतमन्तर्गत हालहलाख्य विष कथयति । महो अाश्चर्यम् । अवेकसिन्सलरचने कमेणामृतविषयो स्थितिरिति पूर्वविपरीत पर्यायः । युनाहरणवद्रिकासंक्षेप ४ 'तदिति । अय दिजो दिवस कर्दभिरियती भूमि समृद्धिसीमा समारोपित इत्याचम् । तदेव ·काव्यमाला। स दो मुसरवनि फलमिद सीतक योपिता- माश्चर्य दिवसईतोऽयमियत्ती भूमि समारोपित ॥" अौकसिन्दिने तदेहर्तनमन्दिराद्यैरनेकै दिवसैरिति प्रयोनकनिर्देश । न चेय परिवृत्ति । हानोपादानयोरविवक्षितत्वात् । अनुमानं तदुक्तं यत्माध्यसाधनयोर्वचः॥ ३१ ॥ पक्षे सबन्ध सपक्षवृत्तिव विपक्षावृत्तिव चेति रूपनयवान्हेतु साधनम् । ध्यापकवामिमवस्य पोऽयोगव्यवच्छेदो व्यापकसबन्धपर्यवसन्न साध्यम् । तदुभयवचनमनुमानालकार । यथा-- 'यता लहरीचराचल्हशो व्यापारयन्ति ध्रुव यत्रव पतन्ति सततममी मर्मस्पृशो मागणा । तञ्चकीकृतचापमशिवशरमेहकर क्रोधनो घावसमत एव शासनधर सत्य सदासा सर ।' अत्र पूर्वार्ध साधनस्य उत्तरार्ध साप्यस्य वचनम् । प्रयोगश्चैवम् एताव फोक्तचाप सदा पुरोधावधितशर वादिविशिष्टमनोमवा सततनिपतन्मममे. रणम् ॥ ३४ ॥ पक्षे सवन्ध इति । पक्षधर्मवेत्यर्थ । सपक्षवृत्तित्वेनान्यथा व्याप्तिप्रदर्शन मित्तिवेन व्यभिचारविरहप्रदर्शनम् । अयोगव्यवच्छेदोऽवश्य समन्ध । व्याप्यस्य व्यापक दिनानुपपत्त । एतच हेतू प्रेशम्यारत्त्यर्थमुकम् । तर योगस्यान्यनुत्कटतया भानादिति । एता इति प्रिय पचभूना निर्दिया । चक्री ऋतचाप यथा स्यात्तथा सदा पुरो धावनायते धनुपि योजिते शरे प्रेहान् चपत करो यस्य स । क्रोधन क्रोधशील । शासनमाज्ञा तद्धारको मनोभवो यासा तथा भूना इति साध्यम् । सतत निपतन्तो मर्मभेदिनो याणा यत्र तादृश स्मश्रूव्यापारो यन तारा स्थान युवजनस्प यासा तत्वादिति हेतु । सस्थाननियतनिपत ममभ दिवाणफ्ल्सम्यापाराश्रयत्वादिति यावत् । तत्रवेत्यनेन यामनिपतनस्य भ्रून्यापार दायनि-तमिति । इत्पूर्व दृष्टम् । नता सर्ग मित्चयो यस त । दिवोस्तरिभात । मरदी यो । पनामा मेपल्या । परा अगय' । कल मधुरताम् । अप्रैलिदिने सहमन्दिरादीनामनेरे मे सिदौ दिवमेरिति प्रयोजनिश रति भेद।' दाहरणवन्द्रियसंश १ 'मन्दिरादीनामनेषा' ग २. 'यौदा इति । यत्र अने साकामिय रनपचनापन दूनी यासा या । अमी अनुभूयमाना । मार्ग परा । यपसार सम्मान र आता शामिनीनामयत पत्र सामान्सनचाप यथा माध्या भारतीति सन्यम् । पीहरु स्मर' । अधिने योजित करे प्रेशन पर करो घर म बासनमाश तास । मत्र वाच हेनुना मनालायमदनभावनम समस मापन नुमानापार प्रयोग- पुरोधादरयाविभमदना मर्ममेदि- ধাপসমূৰেষ্টি মাথায়ী ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३६९ दिवाणकलसव्यापारकस्थानरवादिति । नन्वन पूर्व साधनवरसाव्यस्यापि पचनं संभवति । यथा-'मधु तिष्ठति वाचि योपिता' इत्यादि । तत्कथं सामान्यत एतदुक्तं न तु विशेषत इति चेत्, साध्यस्य पूर्वमागे तादशवैविश्याभावादिति । विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः। साकृत साभिप्रायैः । उक्तिराद्विशेष्यस्य । उदाहरणम्- 'महौजसो मानधना धनार्चिता धनुभृतः संयति लब्धकीतयः । न संहतास्तस्य न भेदवृत्तय. प्रियाणि वान्छन्त्यसुमि समीहितम् ॥' अन महौजस्त्वादिविशेषणानि परानभिभवनीयत्वाद्यभिप्रायकाणि । न घ वाच्यम्-अपुष्टार्थत्वस्य दोषत्वाभिधानादर्थसिद्ध पुष्टार्थत्वमिति दोपाभावमा- नतया कुतोऽलंकारमध्ये पठितोऽयमिति । एकनिष्ठत्वेन यहूनां विशेषणाना. मुक्तोदाहरणवदुपादाने वैचित्र्यमपि झनुभवसिद्धं न तु दोपाभावमात्रमिति संप्रदाय । वय वालोचयाम -तादृशैफविशेषणोपन्यासेऽप्यलकाररवमुचितम् । अपुष्टार्थत्वविरहस्य निर्विशेषणतयाप्युपपत्तेरनुभवसिद्धरवाभावाद्वैचित्र्यस्य धानु- भवसिद्धत्वात् । यथा-'शुद्धे समनि पल्लविन्युपवने' इत्यादी । व्याजोक्तिश्छद्मनोद्भिन्नरूपवस्तुनिगृहनम् ॥ ३२॥ उदिनस्वमस्फुटस्य प्रकाश । तथा चास्फुटमपि वस्तुस्वरूपं कथंचिद्यतमथ केनापि यदपद्यते सा ब्याजोक्तिः । न चेयमपहुतिः। प्रकृताप्रकृतयो साम्ये तत्स्वीकारात् । अत्र तु तदभावात् । न च प्रथम गूढस्थानन्तर प्रकाशस्यापहव इति सामग्रीभेदादेवापगुतिभेद इति वाच्यम् । एवविध विषये साम्यसमवेऽप- स्थाननियतत्वोक्ते । अत एव शासनधर इत्युक्तम् । यथेति । 'मधु तिष्ठति वाचि योषिता हृदि हालाहलमेव केवलम् । अत एव निपीयतेऽधरो हृदय मुष्टिभिरेव ताप्यते ॥' इति पद्यम् । विशेषत इति । उत्तप्रकारद्वयवत्तयेत्यर्थं । इत्यनुमान- प्रकरणम् ॥ ३५ ॥ सप्रदायपदसूचितमखरर्स प्रकाशयन्वय समाधत्ते-चयं विति । अनुभवसिद्धत्वाभावादिति । पुष्टार्थत्वस्येति शेष । इंटपत्तिमा. शझ्याह-वैचिन्यस्य चेति । 'शुद्ध सद्मनि पयिन्युपवने वाप्या नवाम्भोहि भीडादौ च सशादले विवलितपीवैर्विमुक्ता दश ।' इत्यादावित्यर्थ । तथा च दोषा- भावरूपस्यापि पुष्टार्थत्वस्य चमत्कृति विशेषजनकत्वरूपमलकारत्वमुपधेयसकरेऽप्यु- पाधेरसकरानि धमिति भाव । इति परिकरप्रकरणम् ॥ ३६ ॥ साम्यसंभव १ 'महौजस इति । धनु तो धनुर्धरा भटास्तस्य दुर्योधनस्य प्रियाण्यसुमि प्राण समी हितु कर्तु वाञ्छन्तीत्यन्वय । अत्र महौज शालिवेनानाक्रमणीयत्व मानधनत्वेन युद्धे पलायनामाव धनपूजितत्वेनोपैक्षाराहित्य सङ्ग्रामे लम्बकीर्तिनोत्माह प्रतापशालिवच मसातत्वेन सहायानपेक्षत्व अमेदवृत्तित्वेन प्रयोजनकपरत्व च व्यज्यत इत्युक्तविशेषणाना साभिप्रायत्वात्परिकरालकार । रत्यदाहरणचन्द्रिकासक्षेत्र .

·काव्यमाला । -- दुतरेवोपगमात् । ननु मनापट्वार्थ सादृश्योपक्षेप सा व्याजात सादृश्याथ मेव तु पन्नापसवोपक्षेप सापहृतिरिति चेत्, न । तमोमयनाप्यपहृतेरेवोपग मात्। पदाहु 'साम्यायापहवो यन्न सा विजेया स्वपल्लुतिः । अपद्धवाय सादृश्य यस्सिोपाप्यपद्धति ॥' इति । उदाहरणम्- 'शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहम्तोपगूढोलस दोमायादि विसरथुलाखिलविधिव्यासहमहाकुल । हा शैल्य तुहिनाचलस करयोरित्यूचिवान्सस्मित शैदान्त पुरमातृमण्डलगणटोऽवता शिव ॥' भग्न पुलकवेपथू साविकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रकाशनादपल पितम्वरूपाविति व्याजोति प्रकाशयत । वय तु-पुलकवेपथुभ्यो सात्विकाम्यां प्रकाशिवा गूढावगतिस्तयो. दौत्यकारणताप्रकाशनेनापद्धतेति व्याजोकिारयम् । किचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्पते । ताहगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा मता ॥ ३३ ॥ इति । (कुवलयानन्दे पद्यमिदम् ।) थथा 'सीत्कार शिक्षयति' इत्यादौ गुप्तस्य नायकस्य सीत्कारेत्याद्युक्त्या व्यकस नहीत्यादिनापहवेऽप्यपद्धतिरेवेत्यर्थ । न न्विति । उकोदाहरणे साम्यसत्वेऽपि तस्याहत्वेनापहवप्राधा याभावादबाजोकि रेव अपहवनाधा ये वपद्रुतिरिति व्यवस्थेयर्थे । यदाहुरिति । उद्भटादिमतानु सारिण इत्यर्थ । उभयति । अपहवप्राधान्येऽनवे च सवि साम्य इत्यर्थ । तया च सीत्कार मियादाचायपहुतिरेव । प्रकृताप्रकृतसाम्याभावे तु न्यानोफिरिति व्यवस्थेत्यर्थ । तथैवोदाहरति-दौलेति । मन घृत्ती महारानुभावत्वेनाभिव्य यो कम्परोमाघयो शेयजन्यत्वप्रतिपादनेनापहवो व्याख्यात । तर कम्परो माधयो पूर्वगूढवाभावादुद्भिनेत्यस्यासगते खयमुदाहरण सगमयति-चर्य विति । 'गूढा रति' इलेव पाठ । 'अवगति' इति त्वपपाठ । एव च पूर्व गृहस्थानुभावाभिव्यक्षस्य रविमावस्यान्यप्रयुजलकयनेनापद्धतिरिति लक्षणसंगति । इति व्यानोतिप्रकरणम् ॥ ३७॥ परिसस्येति । परिशन्दी वर्जनार्थ । उक्ष्या रेति । शिवो दो युमानववादसत । कीदर । शैलेंद्रण हिमवता प्रतिपापमाना दोषमाना या गिरिजा दरस्तसोपगृहमान । मावे कटेनोसमदी रोमानादिभिर्वित सुलो म्यमासावसिस विभिन्यासकस मोना। तनय साविकमावगोपनास तुर नावश्य करयोहा समिचिवान् । हेनि विलये हात पुष मानां प्रादमादीना माउत समूहम गपाच रिवि विया । समित दृष्ट । अत्र सात्तिकमावस रोमाशा रिमालरसनिमित्तशतेन गोपनाशजोचिरकार रत्युवाचन्द्रियसंप.

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीप तासक्तुल्यम् । व्यपोहाय व्यवच्छेदाय । यत्किंचिरकथित सरस्वतुल्यस्यान्यस्य व्यवच्छेदाय यस्कल्पते सा परिसख्या मतेति लक्षणम् । अन्यस्य कथनमन्यव्य पोहाय कथ कल्पत इति चेत् । प्रमाणान्तरेणापगतस्सम पस्तुन पुन शब्देन प्रतिपादनस्य प्रयोजनान्तराभावात् । पृष्टमपृष्ट घेति तु विभाग । कथन हि किंचित्प्रभपूर्वक किंचिचात पूर्षकमिति द्वैविध्यमित्यर्थ । ते च द्वे अपि विधे व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानत्ववाघ्यावाभ्या प्रत्यक द्विविधै। तन प्रभपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानता यथा- "किमासेव्य पुसा सविधमनवद्य घुसरित किमेकान्ते ध्येय चरणयुगल कौस्तुममृत । किमाराध्य पुण्य किमभिलपणीय च करुणा यदासक्त्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ।' अन्नान्यनदीसविधादिव्यवच्छेद्य प्रतीयमानम्।तत्रैव वाच्य व्यवच्छेद्य यथा- 'कि भूषण सुदृढमन्त्र यशो न रत्न किं कार्यमार्यचरित सुकृत न दोप । किं चक्षुरप्रतिहत धिपणा न नेत्र जानाति कर वदपरः सदसद्वियकम् ॥' स्पष्टम् । अप्रश्नपूर्वके कथने व्यवच्छेद्य प्रतीयमान यथा- कौटिल्य कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते । काठिन्य कुचयुगले तरलव नयनयोर्वसति ।' अप्रश्नपूर्वक एव कथने व्यवच्छेद्य वाच्य यथा- 'भक्तिभवे न बिभवे व्यसन शाखे न युवतिकामाखे । चिन्ता यशसि न वपुपि प्राय परिदृश्यते महताम् ॥' रुपेणाप्येपा सभवति-यथा-चित्रषु वणसकरा ' 'खलसयोग शालिघु इत्यादि। यथोत्तर चेत्पूर्वस्य पूर्वस्वार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात् १ किमिति । श्रासेव्य सेवनीयम् । पुसरितो गङ्गाया । सविध तीरम् । अनवधमु तमम् । येषु पुत्तरित्सविधादिष्वासत्या । निरवधिया विमुक्ति सायुयरूपा तर्धम् । अन से यत्नेनावगतस्य गहासविधादे पुन कीर्तनमितरपरिसंख्यामिति सेवालकार', युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप २ किमिति । अत्र ठोके । आयश्चरितमाचरितम् । सुस्त पुण्य कम दोषो व्यभिचारादि । धिषणा बुद्धि । अभिमतोत्तरदानालाह-जानातीत्यादि । अत्र यव छैच वाच्यमिति मेद युगहरणचन्द्रिकासंक्षेप ३ कौटिल्यमिति । कौटिल्य कपट कुन्त्रितत्र च । राग पक्षपातो रतिमा च । काठिय निर्दयल दृढता च । तरल लमविचायकायकारित्व चपलता च । अत्र हत्यादौ नेति व्यवछे प्रतीयते । प्रश्नाभावा त्यूवसाढ़ेद इत्युगाहरणचन्द्रिकासक्षेप ४ मतिरिति 'भक्तिरासक्ति । मवे शिव । व्यसन रुचि । युवतिरेव कामासमिति पिग्रह । मात्र व्यव ठेय वाच्यमिति विशेष । इत्युदाहरणचन्दिकासक्षेप ·काव्यमाला। ययोत्तरमिति वीप्सायो यथाशब्दः। तेनोत्तरोत्तरं प्रतीत्यर्थः । उदाहरणम्- जितेन्द्रियावं विनयस्य कारणं गुणप्रकों विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते गुणानुरागप्रभवा हि संपदः ॥' नन्वत्र कार्यकारणभावालंकृतिप्रपञ्चनप्रसन्न हेत्वलंकारोऽपि लक्षणाहः । उक्तवार्य महोद्भटेन-हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति । ततिक न लक्षित इति चेत्, आयुश्रुतमित्यादिरूपस्यास्य वैचित्र्याभावेनालंकारस्यस्यैवा. भावात् । नन्वेवम्- 'अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति संप्रति लोकोस्कण्ठाकरः कालः ॥' इत्यादौ प्राचा काव्यरूपताभिधानं विरम्येत अलंकाराभादादिति चेत्, न । कोमलानुप्रासेनैव तस्संभवात् । तकि हेत्वलंकारो नास्त्येव । क एवमाह । कीदृशस्वीसाविति चेत्, प्वाक्कं काव्यलिगमेवेनि । क्रियया तु परस्परम् ॥ ३४॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् वस्तुनोः परस्परं जन्यजनकमावोऽसंभवी । तस्य ते प्रत्येव पौर्वापयंसोईयो- रसंमयादित्यत उक्कं क्रिययेति । एकक्रियाजननद्वारेणेत्ययः । भविशिष्टं वस्तु तावदजातकल्पम् । तेन वैशिष्ट्यप्रयोजनक्रियाजनके जनकत्वोपचारः । तथा घ मियताशेकक्रियाजनकत्वमन्योन्यालंकार इति सारम् । उदाहरणम्- साणं सरेहि सिरी सारिबइ भह सराण हंसेहिं । अपणोणं विभ एए अप्पाणं गवरि गरुअन्ति ॥' भन्न श्रीसारणेन सरोहमयोमियो जनकता । बुद्धि । तेन वर्जनयुझिरिसन्नी संज्ञा । इति परिसंख्याप्रकरणम् ॥ ३८ ॥ हेतु- मतेति । हेतुमता कार्येण सहामेददेतोरभिधान मिसन्ययः । इति कारणमालाप्रक- रणम् ॥ ३९॥ अविशिष्टं शोभारहितम् । निष्पक्ष लक्षणमाद-तथा चेति । परस्पर वैशिष्टजनवकत्रियाजनकरयमित्यर्थ. हंसाणं इति । 'साना सरोमिः श्रीः वार्यते(सारीक्रियते)य भरमां हमे । अन्योन्यमेव आत्मानं केवलं गुरू- वन्ति ।।' इति । सार्यते प्रमायते । उलष्टा कियत इति यावत् । इलन्योन्यालंकार १ जितेन्द्रियत्वमिति । मतमे व्याख्यानम् । पूर्वपूर्वोत्तरोत्तर प्री हेतुत्वाकारण मागबारमारमचन्दियासंक्षेपः २. पिरले । धचिरल निरन्तर पमलाना रिकामरूप यः । माउमितिदकार्यरगरपयोरमेनाभिधानम् । एक्मप्रेऽपि । अय पहपकारी महोइटमनन् । उदाहरणचन्द्रिकासोपः, १.हमा ति । यीः शोमा। सारीकरण मनासपदनम् । मत्र सरोक्ष्मयोः परस्पर शोभामारीकरणपोषगरत्र नारन्योन्यं नामामार।त्युशरणपन्द्रिकाम:

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। ३७३ उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रश्नस्सोनयनं यत्र क्रियते तत्र या सति ॥ ३५ ॥ असकृद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । यत्रोत्तरश्रयणमानेणानुपात्तमपि प्रभवाक्यं परिकल्प्यते तदेकमुत्तरम् । प्रमे सति लोकातिक्रान्तगोचरतयासंभाव्यं यदसकृत्प्रतिवचनं सरपुनरपरम् । मन्त्र प्रभोत्तरयोः सकृदुपादानं न चमरकरोतीत्यसकृदिरयुक्तम् । भसंभाव्यं तु धम- स्कारित्वमिति मान्याः । अप्रसिद्धवमिति तु वयम् । तद्य प्रमाणान्तरागोधरवि. पयस्वात् । अत एव प्रक्षपरिसंख्यातो भेदः । तत्र हि लोकसिद्धविषयस्योत्तरस्य प्रयोजनान्तराभावेनान्यग्यपोहे तात्पर्यम् । भन्न तु निगूढविषयतया घाव्य एवं तात्पर्य विश्रामः । तत्राचं यथा- वाणिभअहस्थिदन्ता कुत्तो भम्हाण यग्यकित्ती भ । जाय लुलिआलअमुही घरम्मि परिसप्पते सोहर ।' हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी मूल्येन ताः प्रयच्छेति ऋतृवचनमनेनोत्तर- वाक्येनानुमीयते । सूत्रे च प्रमपदं पूर्ववाक्यमाप्रपरमिति प्रश्नाभावेऽप्यदोषः । यद्वा हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तयस्तव सन्तीति प्रभवाक्यमिहोनेयम् । न च वाच्य. मिदं काव्यलिङ्गविशेष एव उत्तरस्य प्रश्नं प्रति हेतुत्वादिति । उत्तरस्य तदनुरपा- दकरयात् काव्यलिङ्गस्य तदात्मकत्वात् । तर्हि ज्ञापकतयानुमानमेवेति चेत्, न । एकधार्मिगतरवेन साभ्यसाधन निर्देशो हि तत् । न धात्र तथा । तस्सादलंकारा- भतरमेवोत्तरम् । द्वितीयं यथा- 'की विसमा देवगई किं लदं जं जणो गुणग्गाही । कि सोक्खं सुकलत्तं किं दुक्खं जं खलो लोभो ।' ॥ ४० ॥ अत्रेति । द्वितीयभेद इत्यर्थ । वाणिएति । 'वाणिजकहस्तिदन्ताः फुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च । यावल्ललितालकमुखी गृहे परिसर्पते सुपा ॥' इति । उत्तर कारकहेतुत्वेनाभिमतं ज्ञापनहेतुत्वेन वा । नाय इत्याह-उत्तरस्येति । किमतो यद्येवं तनाह--काव्येति । सदात्मक्त्वात्कारकरूपहेतुत्वात् । तस्मा. दिति । अर्थादनुमानेऽपि साधननिर्देशादित्यर्थः । का इति । 'का विषमा देव- १. 'वाणिएति । एषा हि क्रेतार वणिज प्रति जरम्यावस्पोक्तिः । कृत्तयश्चर्माणि । लुलिता अलका यत्र तादृश मुख यस्या इति विग्रहः । तथा च पुत्रस्य खकान्तायामास- तनया हस्तिभ्यानहननपाटवाभावादम्मद्गृहे दन्तकृत्तिविरह इति भावः । अत्रोक्त पेणोत्तरेण त्वद्गृहे इस्तिदन्तव्याप्रकृत्तयः सन्तीति ऋतुः प्रक्षोनयनादुत्तरालंकारः । रत्यु. दाहरणचन्द्रिकासक्षेपः, २. का इति । अत्र चमत्कृतस्य लोगप्रसिद्धस्यासादतितीयो भेदः । इत्युबाहरणचन्द्रिकासं ·काव्यमाला। अत्र देवगत्यादेपम्यादि लोकप्रसिद्धमेव प्रकाश्यते । 'किमासेम्यं पुंसा' इत्यादि प्रभापरिसरयायामन्यव्यवच्छेदे तारपर्यम् । भन्न तु वाच्य एवेति ततो मेदः । कुतोऽपि लक्षित सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यसै प्रकाश्यते ॥३६॥ धर्मेण केनचियत्र तत्सूक्ष्म परिचक्षते । कुतोऽपीति आकारादिशिताद्वा । सूक्ष्मतीक्ष्णमतिसंवेद्यः। तत्र रूपादेरन्यथा- रखमरकारः। ततो यथा- वक्रस्यन्दिस्वदबिन्दुप्रपन्धदृष्ट्वा भिम कुङ्कम कापि कण्टे । पुंस्वं तव्या प्यायनी पयस्या पाणौ सिस्वा खालेखा लिलेख ॥' अत्र कण्ठकुङ्कुममेदलक्षणेनाकारेण लक्षितं पुरुषायितं सख्या सखीहस्ते खा लेखालेखनेन वैदग्यादभिव्यजितम् । पुंसामेव पाणी कृपाणस योग्यस्यात् । चेटविशेष इङ्गितम् । तेन यथा- 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसमेनार्पिताकूतं लीलापनं निमीलितम् ॥' अत्र नेग्रोत्साहरूपेणेशितेन लक्षितः कामिनः संकेवकालाभिलापः कामिन्या निशासूचकेन पद्मसंमीलनेन लीलया प्रकाशितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्पो भवेत्सारः परावधिः ॥३७॥ परावधिरिति परः पर्यन्तभागो गद्यस्य पद्यस्य वा अवधिरकर्षसीमा यस्य । गति कि लब्धं यमनो गुणप्राही । कि सौख्यं सुकलनं किं दुखं यत्खलो लोकः ॥' यत्र पूर्व सामान्यत उत्तमपि उदाहरणगतत्वेन विशेषतः पुनगह-अति । एवं च लोकातिकान्तगोवरतयेत्यस्य वृत्तिप्रन्थस्य प्रमाणान्तराविषयागोचरतयेत्येवाः न तु लोकोत्तरचमत्कारितयेति । प्रश्नपरिसंख्यायामपि तत्सत्त्वेन भेदानुपपत्तरिति । इत्युक्तरालंकारः ॥ ४१ ॥ फुद्धमेति । कुहुमेन मेदो मिश्रणम् । इति सूक्ष्मम् १. बरेति । कण्ठे स्थित कुकुम वात्स्यन्दिभिर्गलद्भिः खेदविन्दूना प्रान्ध. पशिमिभित्र संभिन्न दृष्टा कापि वयस्या सती सिदा हमित्या हल्ल्यात पुरव पुरुषामित व्यजयन्वी सती पाणी सहरेसा लिखितवदी। पुमामेव पाणी ससा उचितलाव । अत्रा कारेण लशिव बुद्धिवेद्यतया सूइम पुरुपायितं पाणी सहलेखनेन प्रकाशित मिति रश्मा. सकार परत्युरादरणपन्द्रिकासंक्षेप २.'सकेरेति । मिट जारम् । सनराले मनो यस्य । त नियामित्यर्थः । भव एवं इसम्यो नेपाभ्यामर्पित सूचितमान रास येन सादर पाला पिदापया नापिकया लीरभिपा निमीलितमित्यन्वय । भत्र हितेन सहित सूमोऽभिशायः कामिन्या निगएचकेन पनिमीलनेन प्रमाशितः ।त्यु सदिधसंक्षेप ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः । सेन पर्यन्तभागो यत्र सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः । धाराधिरोहितया वरचोकविश्रान्ते । उदाहरणम्- 'राज्ये सार वसुधा वसुधरायां पुर पुरे सौधम् । सीधे तल्प तल्पे वराङ्गनानगसर्वस्वम् ।' मिनदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभृतयोः। युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा सादसंगतिः ।। ३८ ॥ भनात्यन्तमिति देशभेदस्यैवोपकारक न तु पृथगपि विवक्षितार्थम् । युगप. दिति स्वरूपनिर्वचनम् । तेन कार्यकारणभूतयोधर्मयोयंत्र भिन्नदेशतया सप्रति. पादन सा भसगति । हेतुफलयोरग्निधूमाद्योरिव प्रसिदाया समानदेशरवरू पाया सगते परित्यागात् । तथा प्रतिपादन घ कारणान्तरेभ्यो वैलक्षण्यात् । उदाहरणम्- 'जैस्सेभ वणो तस्सेभ वेअणा भणइ त जणो अलिअम् । दन्तक्खों कवोले यहू' वैश्रणा सक्त्तीणम् ॥' स्पष्टम् । नन्वय विरोधालकार एव । हेतुफलयोवैयधिकरण्यस्य विरोधरूप- स्वादिति चेत्, न । वैयधिकरण्य असगति । न च सैव विरोध । किं तु तदो धिका । वैयधिकरण्येन तयोर्विरोधप्रतिभासनात् । नन्वेवमपि प्रतीयमानो विरोध एवालकारोऽस्तु न तु तदोधिकासगतिरपि साक्षात् । न च वाच्य समा ॥ ४२ ॥ सारश्च ॥४३॥ अनात्यन्तमितीति । देशभेदस्यास्यन्तिकत्व चम स्कारोत्कर्षकतयोपकारकत्वेनोक्तमित्यर्थ । खरूपेति । द्वयो कथनस्यान्यथा योगा- दिति भाव । सज्ञाया अन्वर्थता दर्शयति-हेतुफलयोरिति । वृत्तिस्थ केना प्यतिशयेनेति व्याचष्टे तथेति । जस्सेति । 'यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना भणवि तजनोऽलीकम् । दन्तक्षत कपोले वघ्वा वेदना सपनीनाम् ॥' अत्र शारीरमानस योर्वेदनयोरेकलाध्यवसायो मूलम् । ननु व्यधिकरणत्वेन नियतयो सामानाधिकर. ण्यवत्समानाधिकरणत्वेन नियतयोयधिकरण्यस्यापि विरुद्धत्वाद्विरद्धालकार एवेति शरते-नन्विति । असगतेविरोधाद्भदान विरोधरूपतेल्यापातत समाधत्ते- वैयधिकरण्य हीति । विरोधस्फूर्ति विना चमत्काराभावात्स एवालकार समु. चित इति । पुनराशङ्कते-नन्वेवमपीति । असंगतिविरोधयो देऽपीत्यर्थ । सिद्धान्त्यभिमता व्यवस्था प्रमाणामावेन दूषयितु शहते-न चेति । समानाधि १ 'राज्य इति । सौध सुधारहम् ! अनासर्वस्वमिति रूपकम् । अत्र पूर्वपूर्वापेक्षयो चरोचरस्योत्कर्षश्वरमस्य सर्वोत्कृष्टत्वपर्यवसन्न सारालकार । इत्युशहरणचन्द्रिकासंक्षेप. २ 'अरसेम इति । अत्र वेदनादन्तक्षतयो कार्यकारणयोवैयधिकरण्यरूपासंगतिरकार इस्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप -- ·काव्यमाला । नाधिकरण एव विरोधो विरोधालंकारनिर्वाहको न तु व्यधिकरणोऽपीति । लक्षणे सामान्यत एव विरोधस्योकत्वादिति । मैवम् । सामान्येनोक्तस्यापि विशेष एवं पर्यवसानात् । अपवादविनिर्मुक्त एव देशे उत्सर्गः प्रवर्तते । विरोधालंकारस्य चासंगत्यलंकारोऽपवादक इति । व्यधिकरणविरोधस्यापदादाक्रान्ततया तद्भिन्न विरोधे विरोधालंकार इति । अत एव तथैवोदाहृतम् । समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । इष्टात्कारणादन्येन कारणेनोपकृतः कती यदळेशन कार्य करोति स समाधिः। सम्यगाधिः समाधिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्- 'मानमस्या निराकतुं पादयो पतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्ण घनगर्जितम् ।' तयोस्तुत्यकक्षताविरहान्न समुच्चयालंकारान्तभावः । समं योग्यतया योगो यदि संभावित क्वचित् ।। ३९ ॥ योग्यता मानुरूप्यम् । संभावितः सर्वसंमतः । तेनेदमनयोः समुचितमिति योग्यतया संबन्यस्य नियत विषयमध्यवप्तानं चेत्तदा समं नामालंकारः। योग्यता च प्रकर्षनिकर्पाभ्याम् । तत्र प्रकर्षेण यथा- 'धातु शिल्पातिशयनिकपस्थानमेपा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपनः सरस्य । जावं देवासरशमनयोः संगतं यत्तदेत. कारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपयम् ॥' करण एव एकाधिकरणप्रतीयमान एव । व्यधिकरण. मित्राधिकरणः प्रतीयमान । तया च सामानाधिकरण्यातविरोधमाने विरोधालंकारः । समानाधिकरणयोमिक्षा- धिकरणत्वनिवन्धनविरोधमाने स्वसगतिरिति व्यवस्थेत्यर्थः । त्यधिकरणेति । न्यधिकरणत्वप्रयुक्तस्पत्यर्थः । तत्र सामानाधिकरण्येनेव । उदाहृतं विरोधालंकार पति शेषः । इत्यसगतिः॥४४॥ सम्यगाधिरिति । सम्यगाधानकरण मिसर्थः । १. 'माननिवि । दिष्टया माग्येन । सदीर्णमुदतम् । भत्र पनगमितरूपकारणान्तरयोगेन मानापगमरूपकान्य मुकरवात्ममाशिरः इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप . २. धातुरिति । शिल्प कौतु तदतिशयस निकासानं परीक्षाम्यसमिति मृगाशीविशेषणम् । रूपे रूपविषये देवपत्र इति विजयारयादित। संगामिति मारे छः समागम इत्यर्थः । देवादिल योपनन- मिलनेनान्वयः अत्रोचि:योगवर्णनाममार कार.. इलुसरणचन्द्रिका ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३७७ निकर्षेण यथा- 'चिनं चित्रं बत वत महच्चित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता । यनिम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कवलनकलाकोविदः काकलोकः ।' क्वचिद्यदतिवैधान्न श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति वानर्थश्च यद्भवेत् ॥ ४०॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्धे यत्स एव विपमो मतः॥४१॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यत्कचिद्योगो घटनां नोपैति किं स्वनुपपद्यमानतयैव प्रतीयते स एको विपमः । यच कचिस्कार्यमारभमाणः कृता बलवत्कारणान्तरेण विष्टम्माक्रियाफलं नामोति प्रत्युतानिष्टं विषयमासादयेरस द्वितीयः। यत्र क्रिया- फललामेऽपि कार्यकारणयोर्गुणौ क्रिये वा विरुद्ध भवतस्ता तृतीयचतुर्थो विपमा । सर्वत्र समताया विपर्ययात् । तत्र प्रथमो यथा- 'शिरीषादपि मृद्वङ्गो केयमायतलोचना। भयं क च कुबूलाग्निदु सहो मलयानिलः ॥' द्वितीयो यथा- 'सिंहिकासुतसंत्रस्त. शशः शीतांशुमाश्रितः। जग्रसे साश्रयं सत्र नमन्यः सिंहिकासुतः॥" अन वाणरूपफलाभावेऽन्येन प्रासरूपोऽनर्थः । तृतीयो यथा- इति समाधिः ॥ ४५ ॥ सममिति । स्पष्टम् । इति समम् ॥ ४६॥ विष्टम्भा- दिति । प्रतिबन्धादित्यर्थ । फुक्षिशरीरयोरवयवावयविनोवैषम्यं पानकर्तृत्वपानक. मैत्वरूपं पानपदार्थमेदेऽप्यमेदोपचारेण बोध्यम् । इति विषमालंकारप्रकरणम् १. 'चित्रमिति । अत्र चित्रगतशब्दयोवीप्सा विस्मयाविश्यपोतनाय । परिणत पकम् । रफीति तकृतिः एम्प पनसमृदे कतरवला, मापदादरी मा कोविदा पण्डितः। अत्र दयोरपि निकृष्टतयोचितयोर्योग इति भेदः । इत्युदाहरणचन्द्रिकामक्षेपः. २ 'शिरीषेति । शिरीषा शिरीषपुष्पाद | कुकूलाम कुम्माररचितो घटा दिपचनामिः। भत्र वशम्दोक्त योरत्यन्तलक्षण्यं विषमालारः । इत्युसहरणचन्द्रिकासक्षेप. ३. 'सिंहिकेति । सिंहिश सिंही राहुमाता च । तत्मत सिंहो राश्च जमसे कवलित बान् । भत्रेष्टसाधने प्रवृत्तस्य विपरीनानप्राप्तिरूपो विषमभेदः। रसुवाहरमचन्द्रिकासशेष. ६. 'सामयग्रासरूप"ग.

·काव्यमाला। । सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। समालनीला शरदिन्दुपाण्ड यशखिलोकाभरणं प्रसूते ।' चतुर्यों यया- आनन्दममन्दमिमं कुपलयदललोचने ददासि स्वम् । विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥' अन्नानन्ददानशरीरतापनक्रिये विरुद्ध । सूत्रे विभाग उपलक्षणपरः । तेन संवन्धिनोरानुरूप्याभावारमकस्य विषमस्यान्येऽपि मेदा भवन्ति । सत्रावयवाव. यविनौपम्ये यया- 'विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविनमासकलया पपे पुनः स पुरखियैकतमयकया हशा ।' एषमन्मत्राप्यूह्यम्। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयायिणी स्सावां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ।। ४२ ।। वर्णनीयोरकर्षापेक्षया यन्महत्याधिते विपये तदपेक्षया सनुरप्यायो मही- पास्यात् महीयस्तया धर्यते महत्याश्रये पा विषये भाधेय एष समा षण्यंते सदुभयमधिकालंकारः । उनाचं पथा- महो विशाल भूपाल मुवननितयोदरम् । माति मातुमयोऽपि यशोराशियंदा ते ॥' ॥ ४० ॥ वर्णनीयेति । वर्णनीयोपविवक्षयेत्यर्थः । एतच महतीत्योद तनुर- पीलमाप्यन्वेति । विषये प्रतिपाये। महत्याश्रये इत्ययापि वर्णनीयेलादेरन्वयः । माधेय एवं तनुरपि तया महीयतया वर्ग्यत इत्यर्थः । इत्यधिकप्रकरणम् ॥ ४० ॥ १. 'सप इति । समालवनीला पाणनेसा यस राशबरमवाप्य सय.... स्यस रणे रणे प्रसिद्धर्म परदिन्दवरपाण्दु शुन्न यशः प्रपते एतचित्रनित्यन्नयः । प्र कार्यवरणपोरिगुगलो विपमः।त्युदाहरणचन्द्रिकास शेप. २. 'मानन्देति । अमन्दमनलम् । अत्र काग्ररणपोरानन्दानतापनकिये निदेशति चयों पिपमः । दरयुरादरमचन्द्रिकापा. १.'पिपुरेडि । सागरेन भी सागरपस्वादशस विलो. बिरेन निरगुडेन इक्षिणा गरे मुवनानि पति पगानि । स पुनः । घोपीयः। रकमया सारिनगरचनिन्या मरेन रिश्रमो विटामो यस्यां मा थामावसका मई- पूष याममयेकदा या पे मादरमवनोकित एव । पोन याबसानम् । अत्रासावरिनो पानसरतात सम्पनियापनमभेदोऽयं सुपीमिइनीयः । एगाणवन्दिरमश ४. 'महो रही। मातीति अवलमा पत्र.मि. भगवायन मरतो पोपवाटी विमुपना मापारो महानोक पिका चरणन्द्रिमशेर.

·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। अनाश्रयस्य भुवननितपस्य महत्तया वर्णनम् । द्विनीय यथा-- 'युगान्तकालप्रतिसहतारमनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत । तनी ममुस्खन न कैटभद्विपस्तपोधनाभ्यागमसभवा मुद ।' असाधेपभूताया मुदो महीयस्व विवक्षितम् । प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकतुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ ४३ ॥ अपकारिणमपि विपक्ष साक्षादपकर्तुमक्षमेण केनापि तदीयस तिरस्करण तमेवो कर्पयितु तदुच्यते प्रत्यनीकम् । प्रतिनिधितुल्यत्वात् । यथानीकेऽभियो ज्येऽशक्कैन तत्प्रतिनिधिमूत कचिनिगूदमभियुज्यते सहापि प्रतियोगिनि विजेयेऽशन वदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थ । तदीयत्व च साक्षासमधेन परम्परासबन्धेन चेति द्विविधमेतत् । तत्राव यथा- व विनिजितमनोमवरूप सा च सुदर भवत्यनुरका। पञ्चभियुगपदेव शरैस्ता ताडयत्यनुशयादिव काम ॥' अग्र कामिन्या कामिनश्च साक्षादेव स्वस्वामिभाव सबन्ध । द्वितीय यथा-- 'स्स किंचिदपकतुमक्षम कायनिग्रहगृहीतपिमह । कान्तवक्रसदृशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते।' भन यपदार्थेन मुखस्यावयवावयविमाव सबन्धस्तेन चन्द्रस्य साश्यलक्षण इति परम्परासबन्ध । उत्कर्षयितुमित्यनन्तरं यदिति शेष । फथ सत्प्रत्यनीकमुच्यते सत्राह-अनी- केति। प्रत्यनीकशब्देन सन्यप्रतिनिधिरुच्यते । तसाम्याच प्रकृता प्रयोग इत्यर्थ । साम्यमेवोपपादयति-यथेति। त प्रतिनिधिभूतस्तमित्रादि सेयभयानिगूढममि १ युगान्तेति । युगातकाले प्रतिसहत मामा स्वात्मभूत प्रपञ्चो येन तस्य कैटमद्विष मीविष्णोर्यसां तनौ जगति भुवनानि सविकास सावकाशमासत उपविशन्ति स तत्र तस्यां तनी तपोधनस्य नारदस्याभ्यागमसंभवा मुद प्रीतयो न ममुनविकार प्राप्तवत्य इत्यन्वय । अनाघेयाना दुर्ग महत्वोक्तिरित्यपरो मेत्युदाहरणचदिकासंक्षेप.. ३ 'यदुच्यते त प्रत्सनीकम् स ३ त्वनिति । अनुशयाइवाद । 'भरेदनुशयो देखें। रति विश्व । अत्र खश नायक लेतुपातेन कामेन उत्पति निविश्वन नीयकामिनी डना प्रत्यनीवारकार । इत्युगाहरणचदिवासंक्षप ४ 'यस्येति । यस्य मीणस्य । कायस्य निग्रहो बधस्तेन गृहीत सीकृतो विग्रहो और येन स । कन्नत्यत्र यस्यायना ज्यते । ती वेरनिर्याउने कुशल । अत्र श्रीकृष्णचन्द्रयो परम्परमा संगभिरयमिति विशेष रत्युगाहरणद्रिकासशेष ·३८० काव्यमाला। समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगूछते । निजेनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥४४॥ निजं स्वामाविकं लक्ष्म निगूहनीयसाधारण चिहं तवारेण केनचिद्वस्तुना बलवत्तया यत्किंचिद्वस्तु वस्तुगत्यैव तिरोधीयते तन्मीलिवालंकारः । वच्च द्विधा-लक्ष्मणः छ चिरस्वाभाविकत्वात्कचिदागन्तुस्त्वाचेत्यर्थः । तत्र स्वाभावि- केन लक्ष्मणा मीलितं यथा- अपाङ्गतरले दशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमनके मृगशा स्वतो लीलया तदन न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥' अन्न घरलतादि अङ्गस्य स्वामविकं लिङ्गं समानं च तिरोधेयेन मदेन । समाप्ये सदुपलम्भात् । भागन्तुकेन लक्ष्मणा यथा- 'ये' कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्वपातराङ्कितधियो विवशा द्विपस्ते । भप्यगमुरपुलकमुदहतां सकम्प तेपामहो यत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञः॥' अग्न कम्पपुलके अगस्य लिङ्गे हिमाद्रिकंदरनिवाससामयोधिगतशीतरूप- कारणस्यागन्तुकरवेन तरकार्यभूतयोस्तयोरप्यागन्तुकरवं भयैः समानता छ । तेष्वपि तयोरुपलम्मात् । स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ ४५ ॥ स्थापन विधिः । सपोहो निपेपः । यथार्षमिति योप्सायामध्ययीभावः। युज्यते । पोज्यत इत्यर्थ । इति प्रसनीयकरणम् ॥४९॥ वस्तुगत्यैवेति । एनचापतिमाम्यालंकारव्यात्त्यर्थम् । तत्र वस्तुतस्तिरोधानामावात् । इति मीलित- १. 'अपाति । अपाङ्गम्वरलो ययोस्ते इति विग्रहः । मधुराश्च से वका पक्रोक्तिममा पाका गिर उत्पः । इति प्रकारेण मृगशापडके लीलया को स्वस्वभावन परिवम् । ततस्मादन कृ पर म्यानं येन तादृशोऽपि मदस्य मधुपानजन्यस्योदयो न रुदयन स्यन्वयः । मत्र मदसाधारणैरइस स्वामाविकरपाङ्गतरलत्वामिचिदमदरस गोपभान्मीलितास्कारः। युगाहरणचन्द्रिकामशेषः. २. 'य रति । ते तद ये दिपस्वत्पाने स्वरागमने सरिता पीयें तादृशाः सनो दिमादेः करार विमति उद्तरोमा राममदितमनमानामपि देपा मवाना प. पग्निोऽपि नाभिवत्यन्वयः। अत्र रोमायक- पोरागनुरूयोर्भशीतसाधारणसिहयोपतिरोपापलम् । इत्युतरामचन्द्रिकासो ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। तेन पूर्व पूर्व वस्तु प्रति उत्सरस्य वस्तुनो यन विशेषणतया पाहुल्येन विधियंत्र वा तथा निषेधः सा द्विधैकावली। विशेषणतया विधिरित्यस्य विधेर्विशेषणरव- मित्यर्थः । एवं विशेषणतया निषेधोऽपि । कश्चित्तु 'पूर्वकालविशेपणतया स्थितं वस्तु पर विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यतेऽपोयते वा सकावलीति सूनार्यः' इत्याह । तत्तु पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुन इत्यादिप्रकाशविरद्धम् । तत्र विधौ यथा- 'पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपरिष्कृतायः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमखं विलासाः कुसुमायुधस्य । मन पुराणामङ्गनास्तासामङ्गविशेपणक्रियामुखेन रूपं तस्य विकासाचे पाम- स्वत्वमिति क्रमेण विशेषणतया विधिः । निपेधे यया- न तजलं यन्न सुचारुपङ्कजं न पक सयदठीनपट्पदम् । न पदपदोऽसौ कलगुञ्जितो न यो न गुञ्जितं तब जहार यन्मनः ॥' अन्न जले परजस्य तन पदपदानां वन गुञ्जितस्य समापि मनोहारिताया विशेषणतया निषेधः। यथानुभवमर्थस्स दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः। सरणं प्रकरणम् ॥ ५० ॥ याहुल्येनेति । सकृत्तयोचो चमत्काराभावाद । तथा बाहुल्ये तद्विशेषणतयेति । उत्तरोत्तरस्य विधिः संवन्धोधनम् । तथा निषेधोऽभावरोपनम् । तत्र विशेषणतयेति तृतीयाया. प्रचारार्थत्वे विशेषणत्वप्रकारेण विधिनिषेधो पेत्यर्थः स्यात् । न चासी संभवति । प्रशारत्वे प्रकारेण बोधस्योदाहरणेप्वभावात् । अत उपलक्षणे तृतीयेति विशेषणभूतयोविधिनिषेधयोरवगति रित्याशयः । कधित्त्यिति । परमनन्तरं विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यते अतिशेषोन खधर्मविशिष्टमुरपायत इत्यर्थः । अथवा अपोखवे खव्यतिरेकेण विशेष्यतावच्छेदकनिषेपयुद्धिविपपीलिपट इत्पर्यः । अत्रोदाहरणम्-'म पण्डितो यः सहितार्थदशा दितं न सत्र परानप. किया। परे च ते ये घितसाधुभावाः सा साधुना यत्र पकासि देशव. ॥ सत्र तमन्दाय विशेषणं पण्डित. पधारम्पहिनादशिसं प्रति विशेप्पसेन विशेषगेन पण्डितत्वेनोपपाद्यते । दिदीयमेदवतु 'न तब यम गुचारा पति पार- माणम् । अत्र हि गुवाविलादिविशेषगेन सत्यतिरेकेग विशेष्यतारच्छेदासायनि- षेधयुधिरिति । भत्र पुगी यस्यामित्युदाहरणावाप्ति स्वाशनमारतयेदि दोष स्फुट एव । दोपान्तरमप्पाह-प्रकाशेति । इलेपनीमारणम् ॥ ५ ॥ १. 'पुगी । पहा मिति परमा भूपिनमा यामा बा I RATEE: समायुधमकी परम् । अत्र संसारभिन्युरोरभिATERTERED सन्दिरसर मरीन इमारो सखर या सारघरी गणपदि.

·३८२ काव्यमाला। अनार्यस्य स्मृतिः सरणालंकार इति लक्षणम् । यथानुमवमिति स्मृत्याकार- दर्शनम् । तसरा इति तद्धतुसंस्कारोबोधे हेतुनिर्देशः । अहटादेरप्युपल- क्षणात् । यद्वा अन्याहशस्मृतेश्वारस्थाभावेनालंकारत्वाभावायवच्छेदकतया लक्ष. पान्तर्गतमेवैतत् । तदयं वाक्यार्थः केचिदाकारेण नियतो यदाकदाचि- केनचिरप्रमाणेमानुभूतः स कालान्तरे संस्कारोवोधहेती तरसमानधर्मदर्शने सति यदनुभूतेन प्रकारेण सयंते तत्मरणालंकारः । स द्विधा-एतजन्मनि जन्मान्तरे वानुभूतस्य स्मृतेः क्रमेणोदाहरणे । "निघ्ननाभिकुहरेषु यदग्मः प्लायितं चला लहरीभिः । तदवः कुहुरुवैः सुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठस्तानाम् ॥" 'काजुभाहिमजसोभाषणमुहविणिवेसिमाहरटटरस । संमरिमपसमग्णास णमह काहस्स रोमञ्चम् ॥' स्पष्टम्। भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ॥ ४६ ।। मनाप्यन्यसंविदिति लक्षणम् । तत्तुल्यदर्शन इति हेतुनिर्देशः । अन्येति पदार्थ परामृशता सदित्यनेमाप्राकरणिक निर्दिश्यते । तथा च तेन सुन्यमर्यादित माकरणिक लम्यते । तेन प्राकरणिकस्यामाकरणिकतुल्यस्य दर्शने सति यदमाकर• गिकरवेन शानं स भ्रान्तिमानित्यर्थः । न च रूपके निगीर्याप्यवसानरूपायाम- तियोती चातिव्यातिः । सन्न वस्तुतो प्रमाभायेऽप्यप्यवसानमानस्वीकाराम । इह त्वांनुगमेन संज्ञाप्रवृत्तभ्रंमोपगमस्य परमेयोपगमात् । उदाहरणम्- कपाटे माजोरः पय इति करोछेदि वाशिन- सरप्रिोतान्यिप्तमिति करी संकळपति । । भन्याहशेति । याश्यामूलकेत्यर्थः । 'ध तथेति प्रतिज्ञाय विसग्य रुथमप्युमाम् पीभ्योतिर्मयान्सप्त सस्मार साशनः । इलादी हि न स्मृतेधारयमिति नालं. कारसम् । फरजुपति । 'करयुगाहीतयशोदासनमुराविनिवेशिवायरपटस्य । संस्मृतपाचमन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाघम् ॥' इति स्मृतिप्रकरणम् ॥ ५२ ॥ तन्त्र यस्तुत इति । अनाहार्यतयत्वषः । यायवसानमाति । मानेसनादायल- न्यवरटेदः । अर्थानुगमेनेति । अर्थशानाहार्य एवोसर्गनिरोऽन संशापटक इति १. निति । Rapt गम्भीरनामिविलेषु सरीमिकी पदमा साविक संपार पर अवैः सहायः पुरनायोऽसरसा मुरतसरशिकग्दरताना का Receiनिपी सानस सरशारणन्द्रिप.. १. 'नयो उति विपासाय: श्री 'मत्र जन्मान्तरानु' लकरनि भैगनिमशेर.वि डि उदोको ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। रतान्ते वल्पस्यान्हरति पनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ।' आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि या कल्प्या तिरस्कारनिवन्धना ॥४७॥ भस्य प्रयोजनं निर्वाहयितुमुपमेय एवाळमिस्यमयोजकतपोपमानं यदाक्षिप्यते पञ्चोपमानतया प्रसिद्धस्योपमेये समाद्विदोपविवक्षया भनादरार्थमुपमेपभावः कल्प्यते तदुभयरूपं प्रतीपम् । उपमेयस्योपमाने प्रतिकूलयसिस्वाद । तमा यथा- लावण्याकसि समतापगरिमायग्रेसरे स्यागिनी देव त्वय्यपनीमरक्षमभुने निष्पादिते पेधसा। इन्दुः किं घटितः किमेप विहितः पूषा विमुत्पादितं चिन्तारसमहो मुधर फिममी अष्टाः पुरूदमाग' मन यथासंस्यसायेऽपि भाक्षेप एष धमाकारीत्याोपोदाहरणवा । द्वितीये सुकचिदुपमित्यनिप्पया तिरस्कारः, चिसु निप्पया सेप तदेवः। क्रमेणोदा. ६ पहि दाव मुन्दरि फणं दाउण मुणमु पणिमम् । मुझ मुहेण रिसोमरि पन्दो उभमिमा गणेग' अन मुखोपमानस्य पाशिनः स्वपगुगरवादुपमित्यनिमति भगिममिति पदेन पोत्यते । सैव च तिरस्कारदेव।

·३८४ काव्यमाला। संगमसंवाद्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि भन्ने। सन्तीदशानि दिशि दिशि सर.सुननु नीलनलिनानि ।' भत्र नलिनानां लोचनोपमेयीकरणमेवानादरहेतुः । उपमेयस न्यूनगुणत्व- स्थितेः । अनयैव रीत्या तदपि प्रतीपं द्रष्टव्यं यत्सामान्यगुणयोगाभावेनीपमान- रखाननुभवेऽप्यस्योपमानवकल्पना । कथमिति चेत् । उपमानतिरस्कारस्थालं. कारतापीमत्वात् । तच्च द्विधा संभवति । उपमानत्वेनैव प्रसिद्धस्योपमेयरवक- रूपनया असदृशत्वेन प्रसिदस्योपमानवकरनया वा । सून चोपलक्षणतया योज्यम् । उदाहरणम्- अहमेव गुरु सुदारणानामिति हालाहल मा म तात प्यः । • ननु सन्ति मवादशानि भूयो भुवनेऽसिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥' अन हालाहलस्य खलवधनोपमानरवमसंभाव्यमानमेवोपनिबद्धं तिरस्कारहेतुः। प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ ४८ ॥ भतारऽपि विवक्षितगुणसाम्यस्य प्रस्तुतस्यान्येनाप्रस्तुतेन गुणसाम्यविव- क्षया एकात्म्यं यध्यते तरसामान्यम् । समानगुणयोगात् । तमापरित्यक्तनिजगुण. स्येत्यपि विशेषणं विवक्षितम् । अन्यथा तद्गुणालंकारेऽतिव्याः पिध्यत इत्यस्य प्रस्यायनमानमर्यो म सु शाब्दं प्रतिपादनम् । उदाहरणे 'अविभाज्यतां गताः' इत्यादाकारमयस्साशाब्दस्वाद । उदाहरणम्- H व्यतिरेके सूपमितिनिष्पत्तिरतीति वैलण्यमिति भाव । न्यूनगुणत्वेति । वस्तु- रास्तूरमाने साधारणधर्मसंबन्धोऽनद्यते उपमेये तु विधीयते । वेन प्रसिद्धसादृश्य- तयोपमानस्याधिक्य साध्यसादृश्यतया चोपमेयम्य न्यूनत्वं पोध्यम् । सामान्य- गुणयोगाभावेनेति । खभिम इति शेष । इति प्रतीपप्रकरणम् ॥ ५४ ॥ ऐका. त्म्यमिति । अभेद इत्यर्थः । मीलितेऽप्रहणमेव अन तु भिन्नत्वेनाप्रहशामिति भेद.1 तहणेति । यद्यपि तदुणालंकारेऽन्यगुणग्रहणमात्रं न तु धर्मिणोरभेदोष. नियन्ध प्रतीतिर्वा । 'विभिलवर्णा गट प्रजेन-' इत्यादावरुणम्य सूर्याश्वाना चाभेद. स्थनासमतीत्योरभावात् तथापि तदुपविषयताया इह निरासे सात्पर्य योध्यम् । तद्गुणालंकारे सठि समाणस्यावातिय्याप्तरिति च प्रन्यार्थ । इति सामान्यप्रकरणम् १.ran काय जवानापोग्पम् । भरिमिमिति यार । म गोमने । पूर्वत्र बायलोपन्या उपमिशेरपर्यवमाननिह दुनिष्पना सारा मेरा नुसरणन्द्रिवामप.२. अहमतावावेत मानुराममंगोधने । तानुमप्ये जनरे मिलियः। मामय मा गया। भय निगमरोन गोषमागलोरमानवार न दीरम् । शरणन्दिरा शेर.

·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। है 'मलयजरसविलिप्सतनवो नवहारलताविभूपणाः सिंततरदन्तपप्रकृतवनरुचो रुचिरामलांशुकाः। शशभृति विततधानि धवलयति घरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेय निरस्तभियोऽभिसारिकाः॥" अत्राभिसारिकाचन्द्रिकयोरेकारमरवप्रतीति । कचित्प्रस्तुताप्रस्तुतयोरुत्तरका- लीनविवेकादिना तदुसयनम् । यथा-- 'वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाप्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ।' भन भृगपातानन्तरं भेदप्रत्ययो न तु पूर्वमेव प्रतीति । ननु भृगपातेन भेद- प्रत्ययारकथमेकारमत्यप्रतीतिरिति चेत् । भने तथारवेऽपि प्राथमिकाभेदप्रत्ययस्या- निरासात्तस्य घृत्तस्वात् । विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्दत्तिरेकखानेकगोचरा ॥४९॥ अन्यन्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषत्रिविधो मतः॥५०॥ स एप त्रिधा । तत्र प्रसिद्धमाधार विनाधेयस्य विशिष्टावस्थितियंदभिधीयते स एको विशेष । तत्र प्रसिद्धमित्यनेनेदमुक्तं यदन्न वास्तवमाधारस्वं न विवक्षित किंतु कविप्रसिद्धिमानसिद्धमिति । अत एव तथैवोदाहरणम्- 'मिप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जगन्ति गिर कयमिव कवयो न ते वन्धाः' 1 ॥ ५५ ॥ सेति । 'सा वसति तव हृदये संगक्ष्णो सा च वचनेषु । मस्साशीना १. 'मलयनेति । मलयज चन्दनम् । सिततर दन्तपत्र दलनिर्मित तादाम् । नेन मृता वो रुग्दीप्तियोमा ता । विस्तृत धाम देनो यस्य तलिन् । धरा पृथ्वी पवस्यति सति । भविमान्यतामलक्ष्यताम् । अत्र प्रखताप्रस्तुतयोरभिमारिकाचद्वियोगशिक गुणसाम्येनैकात्मनावर्णनात्सामान्यमलकारः। युदरलाचदिकासंक्षेप . २ मा भरनु ताप्ररनुतयोरभिसारिराम ३ 'वेवत्वचेति । वेत्रत्वच पीतवर्षतपोपमानावर वर्णामाद । गण्डतले मागतानीति नीलवरीशमानिध्यायुकाभिभ्यरिवारणाय । शहर भमरा । कोऽवेदयिष्यावास्यद । मापातेन लशिवानीत्यर्थ । बोतरकारे पियन पूर्व मेकात्मताप्रतीत्युचयनाताहरपलम् । इत्युदाहरणमिद्यमशेर ४.'यमरीतिदिन स्वर्गम् । भाकप कसपर्यन्वन् । मनत्येवि पर विशेषगम् । पेला गिरोजगन्ति रमय दीति संबन्ध मंत्र कविरूपमसिझमार विनापभूताना रामस्सिद्विवर्णनादेको विशेशलघर । इत्युशहापचन्दियसंग.

·काव्यमाला अन कविरूपं प्रसिद्धमाघारं विना गिरा विशिष्टावस्थितिरुका । एकस वस्तुनो युगपद्या एकारमा अनेकवृत्तिः स द्वितीयो विशेषः । एकात्मेत्येकेन खभाषेनेत्यर्थः । एतच्च विशेषणं 'एकत्रिधा वससि-' इत्यादि यथासंस्यव्यावर्त. नाय । युगपदिति पयायनिवारणाय । उदाहरणम्- ''सा वसह तुम हिमए सचिन अग्छोसु सा घमणेषु । अम्हारिसाण सुन्दर भोभासो गरिय पावाणम् ॥' स्पष्टम् । रमसेनान्यस्कार्य कुर्वतः कर्तुर्यदशक्यस्यान्यस्यापि कार्यस्य तथैव करणं स तृतीयो विशेषः। अत्र तथैवेति तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः। एतब 'धुनोति चासि मनुते च कीर्तिम्' इत्यादि समुच्चयव्यावर्तनाय । उदाहरणम्-- "स्फुरदद्भुतरूपमुरप्रतापज्वलनं त्वां सूजतानवधविधम् । विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता वृहस्पतिश्च ॥' अग्रान्यस्य करणं शाब्दम् । चित्तु व्यङ्ग्यम् । यथा - 'गृहिणी सचिवः सखी मियः प्रियशिप्पा ललिते कलाविधौ । करणाविमुखेन मृत्युना हरता रवां धद किं न मे हतम् ॥' मा किन मे दवमिति सचिवादिसर्पहरणरूपकार्यकरणं व्यज्यते । नन्दा- धारं विना यास्तवस्याधेयस्य व्यवस्थितिरनुपपश्चैव एवमन्ययोरप्यनुपपत्तिरिति घेत्, न । अतिशयोक्तिमालम्ब्य तथाभिधानात् । सर्वत्रैवंविधे विषयेऽतिश- योक्तिरेव प्राणायिता । तो विना भायशोऽलंकारस्वाभावात् । अत एपाहु: (यदाहुः)- 'सपा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाथों विभाम्यते । योऽसो ऋविभिः कार्यः कोऽलंकारोश्नपा विना।' इति । . मुन्दर अवकाशो नास्ति पापानाम् ॥' इति । रमसेनेति । एतचैकेनैव योन कार्यदयं करिष्यामीत्यभिसंविन्यारत्त्यर्थम् । स्फुरदित्यादी यथासंख्यसत्वेऽपि विशे- पालंकारस्पर चमत्कारे प्राधान्यातदुदाहरणत्वम् । यदाहुरिति । काव्यादर्शवतो १. 'सेति।चोदभारणे । सेवेत्यर्थः । अवसाः कामिन्या एकरूपेण युगपदनेम पिसवर्गनायरो मेदारणचदिवासोपः. २. पुरदिति। राजन्, त्या सबना विपिना भरि नयो मनोमवादिः सस्त्र र सत्यमित्यन्नयः । एसदेवोपपादयितुं पात्रग विशिनष्टि-एरदिन्यादि । अझ कार्य दुर्वना नैव यस नाशयमायांन्वरकर पादीयो मेता इरसारणचन्द्रिवामक्षेपः. ३. 'हिनीति । न्दुमती शेवाशस्य मुक्तिः। मियो ससि । रशिद सामरविधी मिपये। मियभूता शिया । 'मियोज्योन्य रहमा त्यस अत्र सचिवारिसरणरूपान्तरकरण पति मेसरत्युबाहरणः पन्दिार ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। विभाग्यत इति विशिष्टो भाव्यते । चमत्कारविशेषविषयः क्रियत इत्ययः । खमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति मण्यते स तु तद्गुणः ॥५१॥ भयुस्कृष्टगुणस्याग्रस्तुतस्य योगात्तद्गुणसंपदुपरागारस्वकीयं रूपं तिरहस्य प्रस्तुवं वस्तु यत्तदनुकारमेवासादयति स तद्गुणो भण्यते । तस्याप्रस्तुतस्य गुणोऽत्रेति व्युत्पत्तेः । मीलिते वस्त्वन्तरेणाध्यादितस्स तस्यैव वस्तुनः प्रवीतिः । भत्र वनाच्छादितस्वरूपस्यैव वस्वन्तरगुणापत्तिरिति ततो भेदः । उदाहरणम्- विभिनवर्णा गहटानजेन सूर्यस्य रध्याः परितः स्फुरत्या ! स्वैः पुनर्यन रुचा रुचिं स्वामानिन्थिरे शरीरनीला ।' भन्न तहणद्वयम् । रवितुरगापेक्षया गरुहाप्रजस्य सदपेक्षया च हरिग्मणीनां प्रकृष्टगुणस्वात्तदूपतया प्रतीतेः । एतेन यस्केनचियाख्यासम् 'स्वगुणत्यागान- न्तरं पुनस्तव्याप्तिस्तगुण.' इति, सदनादेयम् । तस्याप्रस्तुतस गुणोऽनास्तीति ग्युत्पत्तिकथनप्रकाशाविरोधात् । तत्र गुणद्वयकयनेन तद्गद्वयम्युत्पादनाए । भात्त सौमन्तरसे-' इत्यादी पक्ष्यमाणे संकरोदाहरणे सगुणवाभावप्रसहाय । नहि तत्र त्यत्तस्य स्वकीयरूपस्यावाप्तिः । तद्रूपाननुहारवेदस्य तत्सादतद्गुणः । वदिति प्रकृतेत्यर्थः । भस्याप्रस्तुतस्य । भरयुध्ययगुणयोगेऽपि यदि म्यून- -गुणोऽप्रकृतः प्रकृतस्स गुर्ण नानुहरति वदा मतहणः । उदाहरणम्- 'वलोऽसि जहवि मुन्दर सहवि ए मग्न रजि हिमनम् । रामभरिए दि हिमए सुहम णिहियोग रसोऽसि ।' अनातिर मनसि एक्साप्परकायरधनादुत्तरार्धमेयोदाहरणम् । तर प्रह हृदयं संबोध्यस्वमातः । स्वदयताम्तानियेदमस्यैव विवक्षितत्वात् । एवं दनुपायाया इत्यर्थः । इति विशेषप्रहरणम् समुत्एज्य गुणमिति । स्पष्टम् । इति ताण ॥ ५५ ॥ स्व(तदरुपाननुहारधेदिति । धवलोऽ. सीति । 'भवलोऽति ययपि गुन्दर तथापि त्वया मम प्रियम् । रागारपि २. 'विनिम्नति मा बर्णनम् । मामानेनागेन मिभित्रको एरंस रम्या असा यत्र स्वामिरी शायरमन्त्री रहे पर सरन्या हा गया सार नीलपतिमानिन्थिरे भारत महामनेन पर एन्ता हा ar का किया । अत्राभाना सीपगुपनारादारणा ना!' अनुशारणसिर १ भरा। सोनियामान राम नाम मोरानएन गपोजमीन दापावापा मारू यस प्रजननारमा सानिमार- ·૨૮૮ काव्यमाला। चान सून्ने तत्पदेन प्रकृतमित्राप्रकृतमप्युच्यते। तथास्थेत्यनेनाप्रकृतमिव प्रकृत. मप्युपस्याप्यते । सामान्यमुखप्रवृत्तत्वात् । तथाचाप्रस्तुतेन प्रस्तुतरूपाननुहर- णवत्प्रस्तुतेनामस्तुतरूपाननुहारोऽन्यः प्रकारः । यथा- 'गोलमम्बु सितमम्वु यामुन कजलाममुमयन मनतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥' अत्रान्मापदेशपक्षे राजहंसस्यानाकरणिकावं प्राकरणिकसरपुरुपोपमानतयोप- पादनीयम् । वाच्यमात्रविशान्तौ तु न काचिदनुपपत्तिः । यद्यथा साधितं केनान्यपरेण तदन्यथा ॥ ५२ ॥ तथैव तद्विघीयेत स व्याघात इति स्मृतः। यथा येनोपायेन तया तेनोपायेनेत्यर्थः । तया च केनापि को यद्वस्तु येनोपायेन यया साधिवं तदन्येन का जिगीपुतया तद्वस्तु तेनैवोपायेन ततो- अन्यया चेसाप्यते स व्याघात इत्यर्थः । प्रथमसाधितस्य वस्तुनो व्याहतिहेतु- स्मात् । उदाहरणम्- शा दग्यं मनसिज जीवयन्ति शैव याः। विरूपाक्षस्य जमिनीस्ताः स्तुपे वामलोचनाः।" मप्रसव दाहो जीवनं च। एवं अदालंकारा दर्शिताः । अस्ति पुनः कश्चिद्विपयो यत्रागदादिसंबद्धपम- रागममुखमणिमेलकबयोकानामलंकाराणां संवरन एवं चमरकारः । तमा- रसोऽज्यलंकारः। सन द्वयी गतिः । परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थितेसदभावाच । तत्र प्रयमा संरष्टिरच्यते द्वितीया तु संकरः । स च निधेति प्रकारचतुष्टय सक्षपति- सैपा संसृष्टिरेतेपां मेदेन यदिह स्थितिः॥५३॥ भेदः स्वरूपतो विषपणे या परस्परमनपेक्षावम् । पद्धा विषपमेदे सति ये मुभग निहितो न रकोऽनिइति । इत्यतपप्रकरणम् ॥ ५८॥ यथा साधितमिति सिटम् । इति व्यापातप्रकरणम् ।। ५९ ॥ इति शुद्धालंकारप्रक- रणानि । विपय इति । कामविशेष इत्व । विपयत इति । विपयोऽतंकार. प्रतिपादक बाध्यो बाशयः । एकवावकानुप्रयेशेन संकरे शादित्यादी रूप. सानुभागपोपियेऽपि परसरापेशानिमहादविप्रगातादरम्याशह-यति । १. 'गामिति । पमुमासंबन्धि दानुनन् । समुहम् । न पीयन वर्षो। मापपीप नारशीदो। मा रन सेनापरवगुगानदारणाको स्युशारणपन्द्रिशमशेर १. शिबिरेन शादपास समय राषिभिः मानिनोनिसंद देनुसार वर्गवारीनपारनामापालंकारः यसरणचन्द्रिासेशेप ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ३८९०६ परस्परानपेक्षयम् । स्थितिव्यवस्थिति । एतेषामनन्तरमेयोकानामलाराणां भेदेन यस्थिति सा ससृष्टिरिष्टा । संकरभेदास्तु नैवम् । भङ्गानिमाचे स्वरू- पत्र सापेक्षत्वात् । अनिश्चये व्यवस्थितेरेवाभावात् । व्यवस्थिते विषयत परा पेक्षरवाद्विपयाभेदाच । सेय शब्दालकारमानस्सालिकारमानस्य शब्दालिका श्योर्वेति त्रिप्रकारा। तत्राचा यथा- 'वैदनसौरभलोभपरिभ्रमद्रमरसभ्रमसमृतशोभया। चनितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलशान्यया ॥' अमानुप्रासयमकयो परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थितिः। द्वितीया यथा- 'लिम्पनीव तमोऽङ्गानि विरलीवाअन नम । असापुरपसेवेव दृष्टिविफलतां गता ।' मयोप्रेक्षोपमे परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थिते समष्टिं प्रयोजयत । अन्त्या यथा- 'सो' परिध पस्थ गामे जो ए महमहतलामपणम् । तरुणाण हिममार्टि परिसम्पन्ति णिवारेह' अमानुप्रासरूपफे शब्दार्यालकारी । नम्वनयो शम्दार्थरूपाध्यभेदेन कय. भेकार्थसमवायलक्षणा समष्टिरिति चेत्, एकवाक्ये सन्दसि पा समषेत पात् । अविश्रान्तिजुपामात्मन्यगागित्वं तु संकरः । तेपामेवाए काराणां चाएयाय म्वरूपनिपतये पाम्यापेक्षणादामन्यनासादि- सस्वतप्रमायानो परस्परमनुप्रासानुमाहरव स तु सार । संघीयमाणस्वरूप स्वाद । उदाहरणम्- एवं चतर विषयभेदाभापामातिम्याप्तिरवि भाव ।सोणत्थीति । 'नारस प्रामे य एतो स्फुरमावग्याम् । तपणाना हरयण्टन पन्दी निवारयति मात्र पूर्वाऽनुप्रास उत्तरार्धे हदयनग्टनमिति पहम् । संगटि • पाद- स्वार्थमिति । घमाइनिजनकरण गुपमादेरसारणम् । पटो पिरोप- पिसेप्याशे पान्यापेक्षेडि मात्र । संकीर्यमाणेति । परस्परसापेक्षेसपः । १ पारे। मारे मरने पचतिरम् । अन्य बयार बनिता पनि सरो मेपटापा सम्मा : हारको वियापरन समोमेन परम प्रम संप्रग सराव संभन समयकोश या सामन्यन पानी यमाहीमा नुमरममोरकोटमा शरणदिसमशेर माग्यो । रसारणसिक से मार!er सिनुस भारसो गरिएEE.

·काव्यमाला। आते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हृते हेमतायुग्मे लुप्सायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते। शोणं बिम्बोष्टकान्त्या स्वदरिमृगशामिरवरीणामरण्ये राजन्गुक्षाफलानां सज इति शवरा नैव हारं हरन्ति ।' अत्र बिम्बोष्टकान्त्या शोणमिति तद्गुणमपेक्ष्य गुलाफलानां सज इति भ्रान्तिमानास्मानं लभते । तद्गुणोऽप्यन न स्वातत्र्येण चमत्कारविशेषं करोति किं नु मान्तिमदपेक्षयवेति परस्परमनुप्राद्यानुप्राहकभावः । मन द्वयोरलंकारयोः संकर. । बहूनामपि यथा- 'जटाभाभिमाभिः कर एतकलाक्षवलयो रियोगिन्यापत्तरिव कलितपैराग्यविशदः। परिप्रेट्सत्तारापरिकरकपालाङ्किततले शशी भसापाण्डः पितृवन इव व्योम्नि चरति ॥' अन जटाभाभि भिरिति पितृवन हब योनीति घोपमा । कलाक्षवल- येति वारापरिकरकपालेति च रूपकम् । वियोगिम्यापत्तेरिवेत्युप्रेक्षा । वैराग्य- विशद इनि शेप. । घरवारोऽप्येते परसरमहानिभावेन प्रवीयन्ते । तत्रोप्रेक्षा श्लेपानम् । तदशादेव पैराग्यविशद इत्या द्वितीयानुसंधानात् । श्लेपश्च रूपकोपमयोरजम् । तदशादवगतनिवेदमहिनव जटाया अक्षवलपधारणस्य च संगतेः । तारापरिकरकपालेति रूपकं पितृवन इयेत्युपमाया भनम् । नदी हि सादृश्यम् । न च श्मसाने योना सहसरसाहजिक सुरूपितकपाला- १. 'मात इति । हे राजन्, भरण्ये रत्वरीणां मयादितस्ठतो रामनशानां त्वदरि- सीमा सीमन्तरले शिरोभूपगे आते गृहीते मरकामणिशालिनि कामरणे हते भेख. साया नुप्तायामागिनायां मणिपटिठे तुलारोटियुग्मे नूपरयुगले झटिति गृहीत्रे च सति निम्बसाधौष्ठकान्त्या शोणमारत मुक्ताहार गुपापलाना सब इति बुद्धा शबरा व्यापा नैव हरन्दीत्यन्ययः । अत्र विम्वोठयान्त्या शोणमिति तगुणालकारस गुजापलभ्रान्त्याल का. राहतायोराहिमादलक्षण सकरः । युदशहराचन्द्रिकासक्षेप. २. 'बरेति । सी पितृपने श्मशान व म्योम्याराशे चरति सुधरतीन्यन्वयः। जगमामिटाम सीमिमांभि फिरवरपलशित । करे न कर वाशरस्य रावटय येन स । फरो रहिम पागिश । वियोल चील येषां दे वियोगको विषया विरहित । टेषा या. परोनागादिव लिन सी यदैराग्य प्रतिर विगवरतिमच पठेन विश पाण्डर शुचिच्च । मलेवापाण्दुभंसना भापास्य । की योनि । परिप्रेन् थरको पम्हारा समूहः स एव पालानि रहित चिदिव यस सार। सबपर सस्त पापेकम् । 'मासस्योरकी लम्। स्यमः । मत्रोपमारूपको शापामझाडिमाका मस्ती । मात बदामने समारोगाममामोलिः प्रमानभूति पर युदरमपन्द्रियझेर.

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीप: श्रयत्वेनैवेति । सर्वत्र चाहिनां चारुस्वार्थमज्ञापेक्षा पूर्ववदूहनीया । सर्वेषा चैषां पार्यन्तिकचाररवहेतुरद्विभूता च समासोक्ति । चन्द्रगतरवेन महामतिय. त्तान्तप्रतीते । सा च व्यक्कैवेति प्रकाशकृता नोचैत्यवधेयम् । ननु कराक्ष. वलयेति कथमेकान्ततो रूपकमुच्यते । उपमाया अपि समयेन सदेहसकरीचि- स्यादिति चेत्, न । रूपकपरिग्रहे करतरवमेव साधक प्रमाणमत सदेहस्या- भावारकथमस्य साधकरवमिति चेत्, इस्थम्-करएतस्वरूपविशेषणस्याक्षव- लय एवं सार्वत्रिकी प्रसिद्धि , न तु कलङ्के, मत प्राधान्येनाक्षवलयप्रतीतिरे- वोद्देश्या । सा च रूपकपरिग्रहेणैव सभवति । तन तिरोहितकलङ्करूपमक्षवलय- त्वमेव मुरयतयावगम्यते । नन्वेवमपि विशेषणमिदमसम्यगेव । चन्द्रपक्षे किर- णेन फलधारणस्याभावात् भूत्यैव तेन तद्धारणादिति चेत्, न । श्लेपच्छायया हि कलङ्कस्याप्रधानस्य करधारणमसदेव प्रत्यासनतयोपचर्य योज्यते । तथा सत्युपमापरिग्रहे को दोप इति चेत्, कलोऽक्षवळयमिवेत्युपमाया कलकस्य प्रधानत्वेन प्रतीति । नवास करत व तावतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एवं शरण स्यात् । मुरयविषयोपचारापेक्षया चामुख्योपचार एव श्रेयानिति रूपक- मेवाधीयते। शब्दालकारयोरप्येप संकरो दृश्यत इति प्राश्च । उदाहरन्ति च- जति तटीयममिहतदानवरासातिपातिसारावनदा । गजता च यूयमविरतदानवरा सातिपाति सारा धनदा ।।' इति । तत्र यद्यपि यमकानुलोमविलोमचिनभेदयोर्न स्फुट परस्परापेक्षिस्व तयापि यमकनिर्वाहमवृत्तस्य कवेरएवरमययनिवृत्ततयानुलोमविलोमस्योरपनी यमका- पेक्षा यमकस्य सुधारतातिशये तदपेक्षता । सदाभयेणातिप्करतयातिशयेन विदग्धमनोनुरक्षकत्वादिति तेपामाशय । वस्तुतस्तु यमक निर्वाह एवं कविष- पृत्तिरिति निधायक नास्ति । अस्तु वा तथा । तथापि यमन चित्रहेन । मुरमयम । तस्मादेकामयानुप्रवेशेनैपाय सकरो न स्वनुमायानुप्राहकसयेस्पेन एकान्तत इति । निषित इत्यं ।अमुस्योपचार एवेति । गुपे लन्याय्यकल्प- नेचि न्यायादिवि भाव ।तदाथयेणेति । अनुलोमविगेमाधयेगेलः। न चित्रहे. तुरिति । नानुलोमविलोमरुपन्दालकारहेरिल । किं त्विति । समय- १ 'मुख्यतो' क. २. 'राती। इस नगरी सही पर भूल- नितोऽभिपात प्राप्तो दानगना रास सिंहनाक्षे यस् सा सरदी योगान् सायर सदो नदो यस्पा सा तयामूना । एत्र का परम गरम गरममूह यू पुत्री उपेन पाव शतकदी। अविरलेन दानेन महरे रामे । सारा दिरा । बनश पनसमय र समनुत्रोमोसो र रमदिन १ "मुन्दरता ·३९२ काव्यमाला एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावादनिश्चयः ॥५४॥ न्यायः साधकं प्रमाणसतादोषः प्रतिकूलसत्ता । ग्रहो व्यवस्थितिः । यत्र द्वयोबहुना वारंकाराणामेकत्र योग्यरवेऽपि विरोधानकदा व्यवस्थितिः, न वैकत- रस्य परिग्रहे साधकं तदितरपरिग्रहे बाधकं येन तदेव ग्यवतिष्ठेत सोऽप्यनिश्च- यरूपो द्वितीयः संकरः । सूत्रस्थचकारेण संकरम्यवाक्षेपात् । उदाहरणम्-- 'जेह गम्भीरो जह रअगणिमरो जह मणिम्मलच्छाओ। ता फि विहिणा एसो सुरसवाणोमो जलणिही ण किओ॥' अत्र कि समुद्र प्रस्तुते चिटविशेषणमहिनाप्रस्तुतपुरुषविशेषप्रतीतेरिय समा- सोक्ति. किं वाधेरप्रस्तुतारप्रस्तुतस्य पुरपविदोपस्य वत्समानगुणतया प्रतिपत्ते- रमस्तुतप्रशंसेति संदेहः । ऐकस्यकदा प्रस्तुताप्रस्तुतोभयरूपत्वाभावादनयोयु- गपदसंभवाद, न्यायदोपयोरसंभवाच । अयं द्वयोः संकरः। बहूनां यथा-- नयनानन्ददायीन्दोम्बिमेवप्रसीदति । अधुनापि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥' अत्र कि कामोद्दीपकः कालो वर्तठ इनि मद्यन्तरेणाभिधानात्पर्यायोक्तम् , किं वा एतदित्यस्य विम्यपरामर्शकतया वदनस्येन्दुविम्बेनाध्यवसानादतिश- योकि, अप वा एतदिति वक्रं निर्दिश्येन्दुविम्बरूपणवादपकम, अथवा प्रसीदतीत्यस्सोमयत्रान्वयविवक्षायामेकतरस्य प्रकृतत्वाद्दीपकम् । द्वयोरपि प्रकृ. तरवेऽप्रकृतत्वे वा तुल्ययोगिता किं चा प्रदोपवर्णने चन्द्रविम्बस्य प्रकृवावे विशेषणसाम्यादाननप्रतीतो समासोक्तिः माहोखिन्मुखनमल्यवर्णनप्रस्तावाच- न्द्रस्याप्रस्तुतस्वनामस्तुतप्रशंसति संदेहः । म्पायदोपयोरमावात् । यत्र तु तयो- रन्यतरस्यावतारसत्रैकवरनिश्चयात संशयस्वत्र 'सौभाग्यं वितनोति वशशिनो पोस्व हासद्युतिः' इत्यग्न मुख्यत्वेन प्रतीयमाना हसिन्धुतिर्वक एवानुकूल्पं पादि तदुत्पत्तिरिति नोलती यमकापेक्षेखपा । 'साधकप्रमाणपत्ता' इति पाठः । 'सापप्रमाणता' इत्यापाठ एव । एवं 'प्रतिकूलसत्ता' इत्येव पाठ इति क्षेयम् । समुचयेनेति धृतिप्रथं व्याचटे-सूत्रस्थचकारेणेति । जह इति । 'यया गम्मीरो यथा विनिमरो यया च निर्मलच्यायः । तत्ति विधिनैप मुरमपानीयो १. 'साधकं प्रमाणम्, दोष प्रतिकूलता' स. २. 'एकतरपरिमाम्य क. ३. क्षेप पादक. ४. रसनिमेरो रसपूर्ण मित्र समासोन्यप्रस्तुमसयोः संदेहरूप संकरः। एकमाषकाराप्रमानामावाद । इत्युदाहरणचन्द्रिकासक्षेप. ५. 'एकदैकस्य स. ९. 'नपनेवि । नपनानामानन्ददानसीटमेतदिन्दोरिम प्रसीदति प्रकटीभवति । नि- समाया दियो नेति तमसो विशेषाम् । अविशीगं न भष्टम् । अत्र रूपगतिशयो- साना ना संदेरल मे युवाहरणन्द्रिशेप. ७. पो.

·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। भजते । तमेव मुख्यतरस्तसंमवात् । वक्रस प्राधान्येन स्थितिरुपमायामेवेत्युप- मासाधिका शशिनि तु नानुकूला । मुख्यतस्तन हासघुतेरभावात् । नापि प्रति- कूला । गौणत्वेनाप्युपपत्तैरिति । न रूपकं प्रति साधिका याधिका वा 'वन्दी तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुमृम्भवे' इत्यत्रापरत्वमिन्दावनुगुणम् । मुखरू- पेन्दौ सति किमपरेणेन्दुनेति प्रतीतेः । तथाप्रतीतिश्च रूपकेण विना नेति रूपकं प्रति साधकता प्रतिपद्यते न पुनर्वत्रस्य प्रतिकूलम् । इन्दुसमानगुणे वक्रे सति किमपर इन्दुरुदित इति प्रैतीतावनात्यन्तासंगत्यभावात् । अतो नोपमा- बाधकम् । 'राजनारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम्' इत्यत्रालिङ्गनमुपमायां बाधकम् । स्वामिसदृशं प्रति प्रेयसीप्रयुक्तस्यालिङ्गनस्यानौचित्यात् । न तु रूपके साधकम् । 'पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मनु मजीरशिक्षितमनोहरमम्बि- कायाः' इत्यत्र मनीरशिक्षितमम्बुजे प्रतिकूलम् । तत्रासंभवात् । भतो रूपके 'याधकम् । नन्वेतदुपमासाधकमपि भवति । पादेऽनुकूलत्वात् । तत्कथं रूपक. बाधकतामात्ररवमयोच्यते न तूपमासाधकरवमपीति । एवमन्यत्रापि यदेकवानु- कूलं तदाहुल्येन. परम प्रतिकूलम् , यश्चैकन प्रतिफूलं तत्तत एवान्ययानुकूलम् । भन्यथा तरवस्यवासंभवादिति चेत्, सत्यम् । किं तु यस्य यथारवमुस्कटं प्रती- -यते तन तस्य तथारवव्यपदेशः । अत्र तु विध्युपमर्दियाधकं साधकापेक्षयोक- -टरवेन प्रतीयत इति तेनैव व्यपदेशो युक्तः । तदेतदुक्तं विध्युपमर्दिवाधकस्स सदपेक्षयोरकटत्वेन प्रतिपत्तेरिति । अन्ये तु तदन्यथा व्याचक्षते-विधीयतेऽने- नेति विधिः साधकं तदुपमर्दि तस्मादलीयः । एतदुक्तं भवति--मीरशिक्षि। तस्य पादे संभवमानेग न तावदुपमासाधकरवं निर्वहति यावदम्बुजे तद्विरहो न निश्चीयते । तथा च तद्वाचकस्यैव प्राथमिकत्वात्तन्मुखेनैव व्यपदेशः । एवम- न्यत्रापि साधकबाधकसवं सुधीभिः परिभावनीयम् । स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्यालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितंच विषयः पदम् । तेनैकत्र पदे यदुभौ शब्दार्थालंकारी स्फुर्ट म्यवस्थिती भवतः सोऽप्यपरः संकरः । उदाहरणम्- । जलनिधिन कृतः ॥' इति संस्कृतम् । न पुनर्वक्त्रस्य प्रतिकूलमित्यमापरत्वमित्यस्या- नुषङ्गः । न तु रूपके साधकमिति । उपमाबायकमुखेन सापकत्वं तामापाप- त्व एव पर्यवस्पतीति भावः । विध्युपमदर्दीति । खविरोधिको युपमदौत्यर्थः । साधकापेक्षयेति । साधकं हि यथोपामायो तथा रूपकेऽपि किंचिद्भवेदिति १. 'अवगति ख. २. 'मभ्युपत ख. ३. 'रूपकणेति' ग. ४. प्रवीत्सा तत्र'क ५.'बायकत्व स.

·कान्यमाला। स्पष्टोलसकिरणकेसरस्र्य विम्य. विस्तीर्णकर्णिकमयो दिवसारविन्दम् । सियादिग्दलकलापसुखावतार- पदान्धकारमधुपावलि संचुकोच ॥' अत्र पादप्रये प्रत्येकं रूपकानुप्रासौ प्रविष्टौ । शब्दालंकृतीति प्रायोवादः । शब्दालंकारयोरप्येतद्दर्शनात । यथा-'कलकरोऽलकलोलाशान्यया' इत्यादाक. नुभासयमकयो। तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ ५५ ॥ समादनुमाद्यानुप्राहकतया संदेहेनैकपदप्रतिपाद्यतया व्यवस्थितरवाच निप्र. कारोऽयं संकरः कचित्तः । प्रकारान्तरेण तु न षयो व्याकर्तुम् । भेदानामनन्त- स्वात्। - इति प्रतिपादिताः शब्दार्थतदुभयगतस्वेन विविधा भलंकाराः । ननु निवि- धानामप्येप काग्यशोमातिशयहेतुस्वस्य तुल्यस्वेऽपि कुत एप प्रतिनियमः यस्क- विच्छब्दस्य कश्चिदर्थस्य कश्चिन्दार्थयोरिति चेत्, उकमत प्रागेव । दोषगु- 'णालंकाराणां शब्दार्थोभषगतायव्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकानेक प्रभवतः निमि- तान्तराभावाद । तवश्व योऽलंकारः शब्दार्थयोर्मध्ये यस्यान्वयग्यतिरेकावनुवि- धते स तदलंकार इति व्यवस्थाप्यते । शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं चैतदेव यच्छब्दपरिवृत्यसहत्वम् । नन्वेवं यथा पुनरुक्तवदाभास परम्परितरूपकं चोमय- भावामावानुविधायिरवेनोमयालंकारस्तयार्थशब्दहेतुकार्थान्तरन्यासप्रभृतयोऽप्यु- शङ्कया नेतरव्यवच्छेद्रसिद्धि. घाधकेन तु सद्यस्तत्सिद्धिरिति तदेव वलवदित्याशय । भन्ये विति मतमुकार्थम् । एकपदप्रतिपाद्यतयेति । एक्पदाधितत्वेन गम्य- मानतयेत्यर्थः । यथाश्रुते शब्दालंकारे पदप्रतिपाद्यत्वस्याम्भवात् । प्रकारान्तरे- रोति । तत्तदलकारगतरवेनेत्यर्थः । नन्वेवमिति । योऽलंकारः इत्याधुक्तरीला शब्दार्यालंकारत्वव्यवस्थाभ्युपगम इत्यर्थ । सनुवपुरित्यादिपुनवकवदामासे तनुश- ब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वाच्छन्दान्वयव्यतिरेको वपु शन्दस्य परिवृत्तिसहतया चार्यान्वय- व्यतिरेकावित्युभयालंकारत्वम् । तथा विद्वन्मानसैयादि परम्परितरूपके मानसपदस्स १. 'स्पटेति । अथोऽनन्तर दिवसरूपमरविन्दं कमलं सचुकोच सकोच प्राप्तवादि त्यन्वयः । कीदृशम् । स्पष्टमुल्लसन्त बिरणा एव केसराणि यस्यास्वधाभूता सूर्यविम्बमेव विस्तीणी कणिका वराटो यस्य तद । तथा शिष्टाः प्रकाशाभावेन परस्पर मिलिता मष्ट 'दिश एव दलानां कलाप' समूहस्तत्र मुखेनावतारो यस स चासौ बान्धवारश्च स त्र 'मधुपावलियंत्र ताइशम् । अत्र रूपानुप्रासयोरेकपदानुप्रवेशरूप संकर.।' इत्युदाहरण- 'चन्द्रिकासंक्षेपः. २. कलापमुषावतार' इति हरविनय पाठ तत्र उगवतार प्रदोष' रति का. ३. त्रिप्रकारक- क. ४.'शक्यते' क.

·१० उल्लासा काव्यप्रदीपः। ३९५ भयालकारा भवेयुरिति चेत्, न । इष्टापत्ते । एवं तर्हि कथमुभयालकारप्रस्ता वमुखइयार्थमात्रालझारप्रस्तावे पठिता इति चेत्, तपार्थवैविध्यस प्रकटतया प्रतिभासात् । अथ योऽलकारो यदानित स सदीय इत्येव किन विभाग इति चेत्, तथा कल्पनायामप्यन्वयध्यतिरेकावेव समाश्रयितव्यौ । ततिरेकेण विशिष्टस्याश्रयाप्रयिमावसाभावात् । बरसादलकाराणामन्वयम्यतिरेकनियन्धन एव परस्पर भेद इस्पेव ध्याय । नन्वलकाराणां दोपा प्राचीनरभिहितास्ते किं न सन्त्येव माहोस्विरसमवि- मोऽप्युपेक्षिता । माघेऽनुभवविरोध , अन्त्यै न्यूनतेत्यत माह- एपां दोपा यथायोगं संभवन्तोऽपि केचन । उक्तवन्तः पतन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः॥ ५६ ॥ तथा हि अनुमासस्य तावन्नयो दोपा , प्रसिधभाको वैफल्य वृत्तिविरोधश्च । ते च यथाम्म प्रसिद्धिविरोधापुटार्थस्वप्रतिकूलवर्णरवेभ्यो नातिरिच्यन्ते । तरस्व भावावात् । तत्र प्रसिद्यमावो यथा-- "क्री चारपशि हरिरपि च हरीन्पूर्जटिवूपर्पजामा नक्ष नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुण बराम कुबेर । रह सह सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य नौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचे सोऽवतारस्यन्दनो च ॥' शिष्टतया परिवृत्त्यसहत्वाद्धसादिपदानां च तत्सह वादुमयालकारता । एव क्षणदा सा व क्षणदा इत्यर्थान्तरन्यासेऽपिलेपमूलकतया शब्दा वयव्यतिरेकानुविधानम् , उत्तरार्ध त्वर्थस्यै युभयालकारख स्थादित्यर्थं । नेति । इदमनिष्टापादन नेत्यर्थ । अलकारसर्वखकारमतमाशङ्कते--अथेति । दूपयति-तथेति । तथा हि वचि द्ये पद्य का गद्यपया तरनिरूपितोपमाया शब्दाश्रितत्वेन शन्दालकारत्वापत्ति ।न चेष्टापत्ति । अपसिद्धातदोपात् । एवमलकारातराणामपि शब्दगतत्वसभवात्तत्रा प्यतिप्रसशो शेय । विशिष्टस्येति । उकविषयव्यातस्येत्यर्थ । अरकाराणा मिति । शब्दार्थालकाराणामित्यर्थ । इति संकरप्रकरणम् ॥ ६१ ॥ चनीति । १ 'चेत् उच्यते ख २ चक्रीति । सोऽहिमरुचे सूर्यस्य स्पन्दनो रयो वोऽवताद सनु । स क । जगतामुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य चकारपङ्क्षि चक्रगतानामराणां पीलाना पार चको विष्णुर वह प्रतिदिन प्रीया प्रसन्न सन्स्तौति । एवमग्रऽपि कर्ममावेना न्ययो बोय ३ हरिरिद्र । हरीनश्वान् । धू रथमुख तद्वता ध्वजावान् श्री डीने यानमुसम्' इत्यमरः । भक्ष चकम् । नक्षत्रनाथश्च । अरुण सारथिम् । कुवराम युग भरामम् । रहो वेग मुराणां सहरसवय । मत्र त्यादीनां वरमगा निस्तया निर इस स्तम्यस्तावकमावस्येतिहासादिषु मसिममादोऽनुप्रासदोष त्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप .

·३१६ काव्यमाला। अग्र पक्रिप्रभृतीनां कर्तृणां चकारपक्षयादीनां प्रति नियमेन स्तुनिानुपासा नुरोधेनैव निवदा न पुनरितिहासादिषु तथा प्रसिद्धति प्रसिधमाः सोऽयं प्रमिद्रिविरोध विफल्यं यथा- 'भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि । यदि सलीलोष्ठापिनि गटसि तरिक स्वदीयं मे ॥' . यथाया। 'भनणु रणन्मणिमेसलमविरवशिलानमक्षुमभीरम् । परिसरणमरणधरणे रणरणकमकारणं इस्ते॥' अत्र थारपस्यायस्य विविच्यमानं न किंचिचारवं प्रतीयत इत्यपुष्टार्थत्यमेवा. नुपामम्य येफल्यमुच्यते । यत्तिविरोधो यथा 1-'अकुण्टोरकण्ठ इत्यादि । भत्र हारे पापवाडग्यरो गुणवियेपनप्रस्तायोक्तरीत्या विरुद्ध इति प्रतिकूष्ट- वर्गीय गृतिविरोध हत्युच्यते । यमकम्प र पादमयगतरयेन यमनमप्रयुहरयमेव । कविमिस्त्रयाप्रयोगात् । यथा- अत्र सोत्रम्तन्युपन्या न किंचिदनौचित्यम् । अन्यत्र कलमामातहलमहादि- स्याह-सति । ची पर्वा चशरपरिमेव पर्मभूना सौति नान्यत्र इत्येस्पेण परिनुप्रागानुरोधेनैव ऋता न पुराण धनुरोपापाप्यापिलातः प्रतिदिविरोधी दोष न्यः । स्टिीममुदाहरति-मणेति । अत्र रहनुप्रासम्म पश्यं तदसा. परिपोपे विति । ताहगनुप्रामप्रमाधिनगरनियरोऽपि पाध्यस्य तमारा पापयापा- भूतपरम्प यायलासिरित्साह-अप पाच्यम्येति । मृतीयमुशहरद-अकु. प्टेनि। अनौपनागरिका विमुष्य परराया भोपाराशे त्तिविरोधः प्र वगंदी. यातिरियत इमार-मारे इति। यमस्वषयं दोष दोषप्रमुख वन्तमार- १.मी.दाम दुनम् । ही परिमाप मन्दि गीता परमात मन में मनाना समुन्टो कुरुले सामन्दिर मन्दिरको कमान म.gi । महाग माम मम Tech htfeeमिताभरी पण म मरपाम् । माका । एदी देगर । मkिrime दान करता मारता ! पारामानुनमा ranारणपदकासका समयमा INTER Rोमrefretare ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। 'भुजंगमस्येव मणिः सदम्मा ग्राहावकीणेव नदी सदम्भाः । दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः प्रमुखे सदम्भाः ॥" उपमायां तु यौ न्यूनाधिकोपमानत्वे दोषो तत्रोपमाने उपमेयापेक्षया जाति- गतं प्रमाणगतं वा यन्यूनत्वमधिकता वा तदनुचितार्थम् । धर्मगते न्यूनस्वा- धिकत्ये यथाक्रमं न्यूनपदवाधिकपदरवे। तन जातिगतं न्यूनरवं यथा-- ण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम्' । अत्र चण्डालत्वज्ञातेन्यूनतया दुष्कर्मकारित्वव्यक्तेरनुचितार्थत्वम् । प्रमाणगतं यथा -'पहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं धकास्ति' इति । जातिगतम- 'धिकरवं यथा- अय पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान्नष्टा विनिर्मिरमुरिय प्रजाः ॥' अह्मणः कल्पभेदेन भेदाब्रह्मरवं जातिः । प्रमाणगतमधिकरवं यथा-- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपतिसंनिभः ॥' एष चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयभूता अर्था अत्यन्तमेव कर्थिताः । निन्दो- पहासप्रतीतेरित्यनुचितार्थता । धर्मगतं न्यूनत्वं यथा- से मुनिान्छितो मौझ्या कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजनीलजीमूतभागश्लिष्ट इवांशुमान् ॥' अनोपमेयमोजीस्थानीयस्तडिलक्षणो धर्मो न केनापि पदेन प्रतिपादितः । न चाक्षेपादिनापि स्पष्टं प्रतीयते । भविनामावाधभावादिति न्यूनपदावमेव. सत् । धर्मगतमधिकरवं यथा-- 'सपीतवासाः प्रगृहीतशाों मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः ॥' १. 'भुजगमेति । सदम्भा दग्भयुक्ताः खला स्वीयां दुरन्तता परिणामदुष्टता निश्चिन- वतोऽपि जन्तोश्चेत. प्रमुखे आपाततः वर्षन्तीत्यन्वयः। 'प्रसभ' इति वा पाठक व । सद्विधमानमम्मस्तेजोविशेषो यत्र तादृशो मुजगमस्य मणिरिव । तथा माहेरवरीर्णा ग्यासा सत्समीचीनमम्भ उदक यस्यास्तथाभूता नदीवेत्युपमादयम् । अत्र यमकस्य पादत्रयमाय. गतत्व दोषः । तथा कविभिरप्रयुक्तत्वाद । इत्युदाइरणचन्द्रिकासक्षेपः. २. 'न्यूनाधिक्ते' स. ३. 'अयमिति । पद्ममेवासन तत्रासीन उपविष्टो युगादौ प्रजा विनिर्मित्सनिर्मादुनिटुभ- गवान्स्रष्टा ब्रोवेति जालसा उपमानमधिकम् । इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेप.४. 'पातालमिति । कालिन्दीपातो यमुनाप्रवाहापत्र परिमाणत उपमानाधिक्यम्' इत्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. ५. स मुनिरिति । मौझ्या लानियतश्चिदिवः कृणाग्निरूपं पदं वहन् स मुनिनारदो नीलेन 'जीमूतमागेन मेघखण्डेनाटिष्टोंऽशुमानिव म्यराजदित्यन्वयः। अत्र मोजीसानीयस्तो थों नोक्त इति धर्मन्यूनता दो। त्युदाहरणचन्द्रिकासंक्षेपः. ६.'साति । पीतवर्ण वासो वलं पस्य, प्रगृहीत शाई धनुर्यन स श्रीकृष्णो मनोश मुन्दरं च तदीमं पुराप ·काव्यमाला। मनोपमेये गडाधनिर्देशादुपमाने तत्तुल्यस्य शशिनो ग्रहणमंतिरिच्यते इत्यधिकपदावमेवैतत् । भिशलिङ्गवभिनवचनरये अप्युपमादोपौ नोक्तदोपातिरेकिणी । तथा हि लिङ्गवचनयो दे यद्यप्युपमानोपमेययोः साधारणधर्मवाचकं पदमन्यतरघंटित- लिग कुर्यात्, वदेकतरस्यैव तद्धर्मसमन्वयावगतेः कथमुपमानिर्वाहः । अय 'प्रतीयमानं साधयमाप्रित्येयं सात्, तथाप्युपात्तधर्मविशिष्टयैवोपमानस्वमुप- मेयावं वा प्रतीयेत । न च तथा प्रस्तुतम् । अतः प्रान्तस्याभावादममममरव- मेव दोपः। यथा-'चिन्तारसमिव च्युतोऽसि करतो धिड्यन्दभाग्यस्य मे ।' अन घ्युत इत्युपमेयमाणान्यीयते । पुंलिङ्गत्वात् । वचनभेदे यथा-'सकयो भक्षिता देव शुद्धाः फुलवरिव' । भग्न शुद्धा इस्युपमेयमानेणान्यीयते । लि. भेदोऽत्र विद्यमानोऽप्यप्रधानम् । उपमानस्य यत्वे लिमभेदेऽप्युमयान्वयसंभ- यात् । यत्र तु लिङ्गवचनयो देऽपि सामान्याभिधायिपदमुपालरूपभेदं नापद्यते कि पानव रूपेणोभयनान्येति तन दोपत्वमेव नास्ति । उभयत्राप्यस्यानुगम- योग्यस्वभावत्वात् । तत्र लिङ्गभेदे यथा-'गुणैरनः प्रथितो रसरिय महा- गैव.' । अत्र लिगामेदेऽपि निशेपणान्वयस्याविशेपाहोपरवाभावः । बंधनभेदे यथा- 'तद्वेषो दोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरतामृतः। दधते स पर शोमो नदीया विग्रमा इव' पति -यमकस्य स्थिति । उदाहरवि-यथेति । अथ प्रतीयमानेति । - दियोध्येनेलर्षः । तथापीति । सादिवोधेनोपमानिर्वाहेऽपीयर्थः । एवमुत्तधर्म- विशिष्टत्वमुपमानोपमेययोरन्यतरस्य भवेत् , तथा च प्रक्रममा इलाह-नच तथेति । अन्मतरस्य सविशेषणवं प्रशान्तविरुद्धमिल । पुंलिद्गत्यादिति । पुस्त्वान्वितत्वादित्यर्थः। तथा चोपमाने चिन्नारले बाधेनान्वयादिति भावः । न यशन्देनोपमाने साधारणपर्मयोधे साधकामाय इति शनीयम् । उपाप्तधर्मस्खा ठेन योधनम्प प्युपत्ते । तस्य च पुरत्यान्वितम्योपमाने यापम्योक्त्यात् । लिङ्गभेद इति । गएरादम्य पुंलिङ्गत्वादिल । लिगमेदेऽपीति । पुंस्त्वम्ये स्त्रीयस्थापि प्रवीदी यथायोगमन्वयसंभप इलः। उभयतापीति । विशेपामावेन रिहा. भाप । डा दिपु मायुपनि प्रधनुश ससान् नि शिना संयम- मानो मेष सत्रारमेये समानुदमरम्थानीयस चन्द्रसोरमाने प्रासमरिall परिपोषरन्द्रिगशेर. १. 'भरि . २. .. १. "चिन्नारसमियादिपपगी टा. नापने की पिनदो दो अन्ये प्रामारोपापम् । रास- रल..'. ५.हादरूस ..सस्पेग'म. .... ...और दानादिसा सो भूपरमादपारपरसादी ·१० उल्लास:] काव्यप्रदीपः। . . अत्र वचनभेदेऽपि मधुरताभृत इत्यस्योभयान्वयाविदोपान दोपरवम् । एवं कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि भग्नप्रक्रम एव दोपः । तथाप्रतीतेरस्खलितरूपतया विशान्त्यमावात् । तत्र कालभेदे यथा- 'भतिथि नाम काकुत्स्थारपुत्रमाप कुमुदती। पश्चिमायामिनीयामाप्रसादमिक चेतना ॥' भत्र चेतना प्रसादमामोतीति प्रकृतं न तु तमापेति कालमेदे प्रक्रममेद एव । पुरुषभेदे यया- "प्रेत्यग्रमजनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरचिरस्फुरदंशुकान्ता । विधाजसे,मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव ।' अत्र लता विभ्राजत इति प्रस्तुतं न तु सा विभ्राजस इति तस्मात्पुरुषभेदः । संबोध्यनिष्ठस्य भाजनस्यासंबोध्यविषयतया अप्रतीतेः । विधिभेदो यथा-'गङ्गेव प्रवहत ते सदैव कीर्तिः' इत्यादावप्रवृत्तमवर्तना. रमनो विधेर्भेदः। यतो गहा प्रवहनीति विवक्षितं न तु सा प्रवहरिवति । एवं. विधयान्यस्यार्थस्योपमानगतस्यासंभवाद्विध्यादिभेदो दृष्टव्यः । ननूदाढतेपु कयं दुष्टता । भिनकालसंमिसाद्धर्मादतिरिक्तमुपात्तं प्रतीतं वा कंचिरसाधारणं धर्म- मुपादायोपमापर्यवसाने पश्चाद्भिन्नकालादिसंभिधधर्मान्वयात् । तथा हि विना- जस इत्यत्र विविक्तमूतत्वादिना लतानायिश्योरपमापर्यवसाने पश्चाद्विभाजस. इत्यस नायिकामात्रान्वयेऽपि को दोषः । अथ यगोपात्तेनैव धर्मेणोपमानिर्वाह विवक्षणादिति । यचनमेदेऽपीति । प्रथमैकवचनतद्बहुवचनयोरदन्तहलन्त. स्वाभ्या मेदेऽपीत्यर्थः । अतिथि नामेति । अन यथा चेतना प्रसादं प्राप्नोति तथा सा पुनमाति कालनेददोष । विम्यादीलादिपदार्थमाह-एवंविधस्येति । तदीया विभ्रमा दिलासा इव पर शोमा दयते स । कीरा अन्याभिः स्त्रीमिरसदृशः।' विभ्रमपक्षे सक्शम्दस्य बहुवचनम् । मधुरताभृतः पूर्णः । पक्षे मधुरता विभतीति तथाभूना। दधतइत्यप्येरवचनबहुवचनसाधारणमतो नात्रवचनभेदो दोषारसुगहरणचन्द्रिकासंवर १. "अति यिनिति । काकुत्स्थादाश कुमाती तत्पती अविधि नाम पुत्रमाप प्राप्तवतीका कसारकमिव । पश्चिमाघरमापानिन्या निशाया यामाना चैतन्य प्रसाद मुशोधनित्यः। अत्रयथा चेतना प्रसाद प्रामोति तथा सा पुत्रमापति रातभेददोष युवाहरपचन्द्रिक मोर. २. 'प्रत्यप्रेति । प्रत्यममचिरकृत मजन वानमासेचन च वेन विशेषगे विविधा गुरा मूनि:- सारीर यसासाकौमुम्मन रागा रचिर पुरनगुरसाना मानो यस्यास्टापिसे कुमुम्भमेव कौमुम्भ पुष्पम् । स्वाऽप्रत्ययः । मदागो शिल ट्रेन रविरा चाली सुर द्विरसुमिः पुमभूतिभिः शान्ता रमर्गया । मकरकेतनं कामनचंपन्नील पायवाटा पसवा यस यो विटपः शाखा प्रमय उसतिस्थानं रस्सा देव विमान शोमसे स्यन्वयः । मन हा रिभान सिमाजसेवि प्रथममप्यमापपुरसमेत राएदाहरणचन्दिग्रस ·10 .ला। स व भेदः कालमैदासंमिन्न एव तत्र का गतिः । यथा -'युधिष्ठिर इवायं सत्यवादी' इति । युधिष्ठिरो हि सत्यमवादीन, न तु वदतीति चेद, उच्यते । वनापि सत्यवादीति प्रतीतधर्मणैवोपमित्यव्याघातः। न च तथा सति सत्यवा. द्ययं सत्यं पदतीति पर्याप्ती सत्यं घदतीति पुनरुक्तमिति वाच्यम् । पोपं पुष्णाति' इत्याद्यनुप्रयोगवददोपत्वात् । रैपोपमित्यत्रार्थव्ययेन पोषणस्येवाना. प्याजानिकसत्यवादिश्वस्य प्रतीतेरिति । सत्यमास्य । किं तु स्थितेष्वनुप्रयोगेषु क्वचित्तथा पुनरुक्तिमानसमर्थनं न तु सर्वथैव तबिरवद्यम् । प्रस्तुतस्य रसादेः प्रतीतिस्खलनात् । न च वदसिद्धम् । सहृदयसंवेद्यस्वात् । किं ध उपात्तमना. दृत्य प्रतीतेनोपमा इति तुच्छम् । उपात्तक्रिययैव तद्विवक्षणात् । असादृश्यासं- भवावप्युपमादूपणे अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्थतः । यथा 'मेधामि काव्यश- शिनं विततार्थरश्मिम् । भत्र काव्यस्य शशिनार्थानां च रश्मिभिः साधम्र्य न कापि प्रसिद्धमिति वनोपमानिवन्धनमनुचितार्थमिति । "निपेतुरासादिव तस्स दीप्ताः शरा धनुमण्डलमध्यभाजः। जाज्वल्यमाना इव पारिधारा दिनार्धमाजः परिवेपिणोऽकात् ॥' अत्रापि ज्वलदम्बुधारायाः सूर्यमण्डलानिपतनमसंभवीति तनिबन्धनमनौ- चित्यं पुष्णाति । उस्प्रेक्षायामपि सुवेवादय एव शन्दा व्यक्तमुत्सहन्ते, न तु यथाशब्दोऽपि । केवलस्यास्स साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं समरवात् । अत उप्रेक्षायां यथाशब्दो पादानेऽयाचकरवमेव । यथा- अन्यस्य प्रार्थनाधर्षस्येत्यर्थः । 'इन्द्रस्येव त्रियो वृद्धिस्तव संप्रार्यते जने.' इत्यादी प्रार्थमानता विशिष्ठा श्रीवृद्धिोंपमानमिति द्रव्यम् । केचित्तु विधीयमानधर्माधर्मा- न्तरमेवोपमाने गहाया स्यादत माह-एवंशातीयकस्येति । सया च तदसमव इति व्याचप्न्यु । उपात्तधर्मस्य वेवादिना योधनं प्रक्रममा पानादस्य शते-नन्विति । पोपनियनुप्रयोगेऽपि कथं पुनरुकताया पदोपवं तमाह-अर्थव्ययेनेति । पोषणसामान्ये धनव्ययकृतपोषणाभेदबोधार्यतया मानुप्रयोगे पोनरसत्यदोषः । एवं सत्यवदसामान्यस्य स्वामाविकयुधिष्ठिरसन्धिसत्यवदनरूपतानोधरूपप्रयोजनास्वाम पुनरदोष इत्यर्थ । असमवमुदाइरति-निपेतुरिति । शो वारिपारा उपमान- तया नोपपद्यन्त इत्सनुचितार्थत्वदोष इस्याह-अपापीति । उत्प्रेक्षादोपमप्यवा. पपेन्तभावयति-उत्प्रेक्षापामपति । फेवलम्येति । प्राय पदायरामाभि- प्याहतस्पेत्यर्प. । उत्प्रेशादोपमुदाहरति-ययेति । 'नारीलोचनवायंगरासे- १. 'म्पन्दन व. २. 'ममानिकग. १. 'निवरिति । अनुहागस्य राम अम्पादित ता रानिपेतुः। दिनामानः परवेषशातिनो कारगर्यामागस्यमाना परमरोजमानासिदिदो युराहणन्दिासोप- ·१० उल्लास: काव्यप्रदीपः। 'उद्ययौ दीपिकागर्माम्मुकुठं मेवकोपलम् । नारीलोचनचातुर्यशधसंकुचित यया ॥' निर्विपयरवमप्युप्रेक्षादूपणमनुचितार्थमेव । यत्ताविकरूपामावाविरुपाख्य- प्ररयं तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तदूपं हि त । यथा-- दिवाकरादक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपने ममरवमु.शिरसामतीव ।' अत्र वमसमास एयासंभवी । तमसोऽचेतनस्यात् । सरकथं सरप्रयुक्तमदिणा तस्परित्राणम् । उपेक्षितासयत्तया प्रतीतस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनाय यन. । यत्तु समासोती साधारणविशेषणयलादेवोपमा- नप्रतीतो प्रयोजनाभावेन अदुपादानवैयष्यं तदपुष्टार्थरवं पुनरुकता था दोपः । न्यथा- स्पृशति तिम्मरुचौ ककुमः करदमित्येव विवृम्मिततापपा। मतनुमानपरिप्रहया स्थितं रुचिरया चिरयापि दिनश्रिया ॥' अन सशविशेषणवलेन लिङ्गविशेपपरिमहाच तिग्मरचेनायकतया ककुमा नु नायिकावेन व्यक्तिः । तया प्रीप्मदिवसधियोऽपि सस एव प्रतिनायिकारपेन भविष्यतीति दयितयेत्यपुष्टार्यम् । अर्यतः प्रसीससोपादाने पदि पुनरुक्ति- स्वदायपुनरुक्तस्व दोषः । नन्वस्यापुष्टत्वे पोपमा निर्विपया स्यादिति चेत्, स हि सस्था विपयो यत्रोपमानोपादानं विना हिटेप्यपि विझोपणेषु न फुटा प्रतिपत्तिः । यथा- चितं ध्रुवम्' इति गुफ पाठ । निरुपास्येति । असदित्यः । स्पृशति तिरमह- चाविति । भत्र समासोको टिटविशेषणबसालिावलेन च निम्मरचेीयकतया सभा च नायिकारवेनाभिव्यकिवादिनधियोऽपि प्रतिनायिवारयेनाभिव्यकिरमा. चानारयितयेत्यपुष्टायम् । श्लेपोपमेति । श्लेषगलिकोपमेस्ययः । स्वयं चेति । १. 'उपयाविति । दीपिका पापी तन्मध्यान्मुकुटरूप मेरोलले मीलोलनम् । नारीलोचनचातुर्यस्य राहा भयं तेन संकुचिनियुटाया यादवारसा इत्युसरणपन्द्रिकासक्षेपः १. दिवाकरादी दो रियादिबसे दिपारापाद्रीतमय व ग्राम सीनमन्नयर रवी । भयंतर ग्यम्पति-नून मथित गुदेशीय प्राप्त उशिरता मरतामतीर ममत्वम् । मगठीत शेष| भोशिपम्प समझो मयस्पातीस्ता तन्मूलमार्थान्तरन्यास मरिस्पत्त दोष दुसरणन्द्रिसमस: ३.'पागल. ४. 'स्वाचित ५. समनाप स. १.TPानी सूर्ये ककुमो दिश करे सर विमिरा ATTRI दश दिनभिता भीष्मदिनयोमपा अनुरों मानपरमो पसायाभूकदा पिनियन्वयः । पारिपारि विरारीनवार सरिरथा मनोरमया । रा रममा उप मेय। मानोभियान, ·४०२ काव्यमाला। 'स्वयं च पाठवावानभास्वरकरविराजिनी प्रभावसंध्येवास्वापफल्लुब्धेहितप्रदा॥ भत्र प्रभातसंध्याया अनुपादानेन स्फुटा प्रतीतिः। अप्रस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयस्योपादानवैयर्य यत्तदपुष्टार्थत्वमेव दोषः। तत्रा. प्युपमेयममयैव रीत्यावगन्तयं न पुनः शब्दप्रयोगेण दुष्टतां नेयम् । यथा- 'आहूतेषु विहंगमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते मध्ये वारिधि वावसंस्तृणमणिर्धत्ते भणीनां रचम् । खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेवन प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम् ॥' अपाचेतसः प्रभोरुपमेयस्याप्रस्तुतनिष्टसामान्यद्वारेण संभवादयुक्तमेव शन्देन कयनमित्यपुष्टायरव पुनरुक्तता येति । तदेतेऽलंकारदोपा यथासंभवमन्येऽप्येवंजातीयकाः मोकजात्यन्त(विता इति प्रथम प्रतिपादानमहन्तीति कल्याणमास्वाम् । संपूर्ण काव्यलक्षणम् । भन न प्रभातसंध्याया मनुचौ न फुटा प्रतीतिरित्सदोष । अनयैवेति। लिट- साधारणादिविशेषणसामध्येनेत्यर्थ । आहूतेपु विहंगमेविति । अत्र तादृशं सामान्यं घिगित्यैतावतैवाविवकिप्रभोरखगतिसमवारपुनस्तदुफिरयुक्तखपुटरार्थलमप्र- खतप्रशंसायो दोषः । उपसहरति-तदेत इति । नोकप्रात्यन्त विता उपदो- पसामान्यधर्माविकान्ताः । एवं च पृथप्रतिपादने पुनरुतादोपासनभाको गुण एवेति तात्पर्यम् ॥ हिशेन प तिग्मरुचेनावरुनया कुर्मा च नाविकात्वेनाभिव्यक्तिवनिमियोऽपि प्रतिनायि. 'बापनामिन्यचिनभावनाइपितयेत्यपुष्धम् । युवाहरणचन्द्रिकासंक्षिप. १. स्वयं चेति । नवमे पायातम् । मत्र तु प्रमावसप्याया भनुको न सुटा प्रती. तिरस्यहोरात्युदाहरणचन्द्रिशेप. २. माइवेष्विति । विरायसा गच्छन्तीति विहगमाः पशिण । पाहूवेषु पुरोऽने मानागाछन् मसको न पार्यते । तस्याल निगमस्वाद । मावारिधि पारिनध्ये पावसविति यनुफि रूपम् । नियमत्रिलः। बाइगरगमणि- पर मना रनपते । हकपसे मणिविशेरशामगिरिति पेचि धरमणिरित्यये । सपोदोजी देवसिनासरि मध्ये प्रचलित गनु न अमले न रिमति । मनोवनं विकमूल्य मत पानागृष्टमनासचिट तस्यान्तरं सारतम्यं येन तस् । सामान्य साम्य मरगयदि पिकनिका प्रमुनिति । अत्र द्वारा सामान्य रिगियेतायत. पारिवशिन प्रमोसमयसमार पुनस्टतिरयुज्यपुटरवममरतुनप्रासापां दोषः। एवम देवरिया परामरमउंग्रदोषा उत्तरीया पूछोरेपन्दमन्दीपि पूर्णमिदमदार मरिसरण पधारणपतिसर:- ·१० उल्लासः] काव्यप्रदीपः। ४०३ ज्येष्ठे सर्वगुणैः कनीयसि वयोमात्रेण पाने धियां गानेण सरगर्वखर्वणपरे निष्ठा प्रतिष्ठाधये। श्रीहर्षे त्रिदिवं गते मयि मनोहीने च कः शोधये. दवाशुद्धमहो महासु विधिना भारोऽयमारोपितः ।। परिशीलयन्तु सन्तो मनसा संतोषशीलेन । इममद्भुतं प्रदीपं प्रकाशमपि यः प्रकाशयति । दीपिकाद्वितयं कन्ये प्रदीपद्वितयं सुतौ । स्वमती सम्यगुत्पाद्य गोविन्दः शर्म विन्दति ॥ इति महामहोपाध्यायभीयोविन्दविरचिते काव्यप्रदीपेऽर्थालंकारनिर्णयो नाम दशम उल्हासः। काध्यप्रकाशगम्मीरभावबोधो न चान्यतः । इति प्रदीपगम्मीरभावार्थद्योतनं कृतम् ॥ अनेन प्रीयतां देवो नृसिंहो रमया युतः । कुलदैवत्तमस्माकं सर्वभूतात्मना स्थित्तः ।। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणाभिज्ञतत्सदुपाख्यश्रीविठ्ठलसूरिसूनुराममहात्मजवैद्य- -नाथरचितायां प्रदीपव्याख्यायां प्रभाख्यायां दशम उदासः॥ . समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·काव्यप्रदीपस्थोदाहरणानुक्रमणी। .. 4. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अइपिङलं जलकुम्भ ४९ अन्यावा गुणरन ... ११. अकलिततपस्वेजोवार्य २३० (अपसारय धनसारं... २७५ अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण २०४ अपाङ्गतरले शो अखण्डमण्डलः श्रीमान् ३४८ अपाङ्गसंसर्गितरनित १९३ अण्णं लडहत्तण अण्णा ... ३४२ अपूर्वमधुरामोद २५० अतन्द्रचन्द्राभरणा १.९ अप्राकृतस्य चरितानि १२१ अतिथि नाम काकुत्स्थात् .... ३९९ मधेरण स्थगितभुवना अविपेलवमतिपरिमित २०२ अभिनवनलिनीकिसलय अतिविततगगनसरणि २३२ अमितः समितः प्राप्त भत्ता एत्य णिमजद ५५ अK कनकवर्णाभं ... १२१ पत्यायतैबिनयकारिभि ३११ बमुमिलावण्यामृतसर अत्युच्चाः परितः स्फुर १३६ अमृतममृतं यः संदेहो अग्रासीत्फणिपाश १३४ अयं पद्मासनासीनः अत्रिलोचनसंभूत १८१ अयं मार्तण्डः किस सल... ३२५ अष्टे दर्शनोत्कण्ठा १४३ अयं वारामेको निलय अद्यापि स्तनशैल २२३ अयं स रशनोत्की १३५।२७१ अधिकरतलतल्पं २१२ भयं सर्वाणि शास्त्राणि अनामलद्दा अयमेकपदे तया नियोगा... अनारसप्रतिम तदनं २८४ भरातिविकमालोक २१७ अनन्तमहिमव्याप्ति १९१ भरिवघदेहशरीरः... अनणुरणन्मणिमेखल अरचिनिशया विना शशी... ३५८ अनन्यसदृशं बाझोन २४. मरे रामाहस्ताभरण अनयेनेव राग्यधीः ३१९ अपित्वे प्रकटीकृतेऽपि २४ अनवरतकनकवितरण २१९ अलंकारः शहाकरनर भनुकूली निषेवेते ... ७५) अलं स्थित्या प्रमशाने अनुरागवती संध्या ३.२ अलमठिचपट या अनप्रोतगृहत् २५३ मलमविरोमपित्त अन्यत्र यूयं कुमुमाव ५३ भौषिमहारोक ८.(बन्प्रकोपस विहन्द १. वीरचरिते. १. खुवंशे. ३. बालरामायगे. ४. देवीचटके (धानन्दरना. चार्यप्रणीते). ५. सदरासंगारे. ६. वीरचरिते. ५.शानीमते. ८. वीरपरिवं. ९. भारते शान्तिपर्वनि... मनसादके. 11. महामारते शेरनि. ११. वीर- परिते. १. मारवे शान्तिपर्पमि. १४. विहगरते प्राप्पठे. १५, रानी, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अन्दर प्रतीति ·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अवाप्तः प्रागल्भ्यं परि ३३२/ आनन्दविन्पुरति १८३ अवितथमनोरथपय ३१२] आलानं जयकुञ्जरस्य अविरलकमलविलासः ३७२ आलिहितस्तत्रभवान् १७९ अविरलकरवालम्पनैः १३७ आलोक्य कोमलपोल अष्टाद्वयोगपरिशीलन २४० भासीदानमत्रेति अतिमानसहायस्य .. ३४७ आहूतापि पदं ददाति असिमानसहायोऽयं ३४७ आहूनेषु विहामेषु मशको असितभुजगमीषणाति ३१५| इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीः असोढा तत्कालोल्लस १३७| इदमनुचितमक्रमथ २१२ असौ मरुचुम्बितचार १९६ | इदं ते केनोकं कथय अंबज्वालावलीढप्रति २३६, इन्दुः किं क कलङ्कः ३२६ अस्याः वर्णावतंसेन २४९) इयं मुनयना दासीकृत अस्याः सर्गविधौ प्रजापति. ३२६ | अणिचलणिप्फन्दा १९ अहमेव गुरु मुदारुणानां ३८४ | उत्कम्पिनी भयपरि १९४ अहो केनेशी बुद्धिः २८७) उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति ८३ ३७० उत्तानोच्छूनमण्डूक २५६ ३५३ | उत्फुल्लकमलकेसर सिकस्य तपःपराक्रम आकृष्टकरवालोऽसौ ३१३ | उदयति विततो रश्मि कुभ्य पाणिमशुचि ८० | उदयमयते दियालिन्यं आगत्य संप्रति वियोग १४. उदेति सविता ताम्रः आज्ञा शक्रशिखामणि २४५] उद्देशोऽयं सरसकदली आत्मारामा विहित २५७ उद्यतस्य परं हन्तुं २४९ आत्ते सीमन्तरत्ने ३९. उद्ययौ दीपिकागर्मात् ४०१ आदाय चापमवलं ३०२ उम्मतं पदमवाप्य यो आदाय वारि परितः ३३९ / उन्निदकोकनदरेणु .. आदावजनपुअलिप्त २०१, उन्मेषं यो मम न सहते ३२३ आदित्योऽयं स्थितो १२१ उपकृतं बहु नाम किमुच्यते आधूतसोदकरोत्पलाया ५९ उपपरिसरं गोदावर्याः २३९ आनन्दममन्दमिम ३७८ | उर्व्यसावन ताली २०८ - १. रुद्रटालंकारे. २. वेणीसंहारनाटके. ३. विक्रमोर्वश्याम्. ४. श्रीमदुत्पलराज- देवस्येत्यौचित्यविचारचर्चायाम् ; भर्तृहरैवैराग्यशतकेऽपि लभ्यते. ५. बालयमायणे. ६: वेणीसंहारे. ५. महाभारते शान्तिपर्वणि. ८. रुद्रटालंकारे. ९. प्रदीपकर्तुरेव. १., भटशतके. ११. कुमारसंभवे. १२. गाथासप्तशत्याम्. १३. रमावल्याम्.. १४. मालतीमाधवे. १५. नागानन्दे. १६. महावीरचरिते. १५. शिशुपालवपे- अहो विशालं भूपाल महो हि मे बहुपराद्ध अहो वा हारे वा कुसुम ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... ... १६. १९४ २३६ ... ... ... ... ... ... ... ... ३७१ ... ... २२४ २०३ ... ... ... उहास पालकरपाल ए एहि त्रिवि कीएवि ए एहि दार मुन्दरि एफविधा यसमि चेतति यस्मिशयने विपक्षरमणी को राशिविधा स्थाप्य एतत्तम्प मुसात्कियत् एतन्मन्दविपकविन्दुक एहिमेत्यपिआ एषोऽहमद्वितनया एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ओष्णिदं दोम्यहं मोग्लोयरभरमण आत्गुण्येन कृतत्वरा फ क फुत्र न घुर्परा कॅण्टकोण विनिविष्टमीश पथमपनिप दो यनि पाले मार्जारः पय कमरमनम्भसि कमले कमरेव मतिर्मतिरिव परजुभगहिअजसोभा करवाल इवाचारः करवालक्रालदोः फरिहस्तेन सवाधे 4पूर इस ग्धोऽपि करिधूलिधवक कलशे परममहत्त्व... यम् च तवाहितेव बलोलवेलितापत्परूप कवीनां सतापो भ्रमण ९८| वस्त्वं भोक्पयामि ३४९पस्मिन्कर्मणि सामध्य ३८३ | वस्मय होह रोगो ३५२ वांचित्तीणां रजोभि ९५ कोतर्य येवला नीति १३. पाराविऊण राउरे ३३० का विसमा देण्यगई १७२ कि भूषणं मुहटमत्र ४६ कि भूटे परिसियसे १२१ किलेमेन विलद्वित. २७२ | फिमासेय्यं पुंसां सविध ४९ समिति न पश्यति किमुच्यतेऽस्य भूपाल फियदेम्यु भवेद्वमुंधरा किवणाणं धण णाआणं किसलयकरलताना १६. कीटानुविधरमादि .... ३८२ ३४१ कुमुदकमलनीलनीर ३२३ | फरशीवाङ्गानि स्तिमित ३८२ कुलममलिनं भद्रा ... ३१४ युपिन्दरत्व तावत्पट १९७ | कुसुमितलताभिरहता २५६ पृतं च गर्वाभिमुख ३५१ तिमनुमतं दृष्ट या २६४ | कृपाणपाणिय ३४२ कृणो रिविमर्दने हरि ३६६ केसेसु पलामोडिअ २४४ | कैलासस्य प्रथमशिखरे ३.२ कैलासालयभाललोचन ... ३४४ ૨૨૧ ११ ... ... ३२८ ... ... १८८ ... ... १२८ ... ८११२३६ ... ... ... . २८८ ... ... ... ... ... १. अमहशतके. २. भस्लटशतके. ३. रत्नावल्याम् ४, काश्मीरिकश्रीमदुत्पला- चार्यप्रणीतपरमेश्वरस्तोमावली प्रयोदशे खोरे ५. भासकवे मुभाषितावल्यादिषु. ६. पालरामायणे. ५. प्रदीपकर्तुरेव ८. भल्लटशतके ९. प्रदीपकर्तुरेव १०. शिशु- पालवधे. ११. रघुवंशे १२. प्रदीपकर्तुरेव. ११ वटालंकारे. १४. प्रदीपकर्तुरेव, १५. रुद्रटालंकारे, १६. वेणीसंहारे १५. प्रदीपक रेष.

·. ... ... ... ... ... ... ४०२ ... ... ... ... ... ... ... ... अहो विशालं भूपाल ... ... ... ... ... भवाप्तः प्रागल्भ्यं परि ३३२] आनन्दसिन्धुरवि अवितथमनोरयपथ ३१२ | आलानं जयकुमरस्य अविरलकमलविलासः ३७२ आलिगितस्तत्रभवान् १७९ अविरलकरवालकम्पनः १३५ आलोक्य कोमलपोल अष्टाङ्गयोगपरिशीलन २४० भासीदजनमत्रेति ... अतिमानसहायस्य ३४७ | श्रीहूनापि पदं ददाति २७० अविमानसहायोऽयं ३४७ आहूनेषु विहङ्गमेषु मशको अतितभुजगमीपणाति ३१५] इतः स दैलः प्राप्तधीः ४६ असोटा तत्कालोल्लस १३५| इदमनुचितमक्रमश्व २१२ असौ मरुचुम्बितचारु १९६| इदं ते केनोकं कथय २३८ अखज्वालावलीढप्रति २३६] इन्दुः किं व कलङ्कः अस्याः कर्णावतंसेन २४९) इयं सुनयना दासीकृत अस्याः सर्गविधौ प्रजापति.. ३२६/ उअ णिच्चलगिफन्दा अहमेव गुरु- मुदारणानां ३८४ उत्कम्पिनी भयपरि १९४ अहो केनेशी वुद्धिः २८७) उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति ८३ ३७० उत्तानोच्छूनमण्डूक २५६ अहो हि मे यहुपराद्ध ३५३] उत्फुल्लकमलकेसर ९० इत्सितस्य तपःपराक्रम ... आकृष्टकरवालोऽसौ ३१३ | उदयति विततोरदिम आकुश्य पाणिमशुचि ८० उदयमयते दिमालिन्यं आगत्य संप्रति वियोग १४० उदेति सविता ताम्रः २२७ आज्ञा शक्रशिखामणि २४५/ उद्देशोऽयं सरसकदली ५२ २५७ उद्यतस्य परं हन्तुं. आत्ते सीमन्तरने ३९० | उद्ययौ दीर्घिकागत् मादाय चापमचलं ३०२/ उन्नतं पदमवाप्य यो मादाय वारि परितः ३३९| उनिदकोकनदरेणु ... आदावजनपुअलिप्त २०१ उम्मेषं यो मम न सहते आदिलोऽयं स्थितो १२१) उपकृतं बहु नाम किमुच्यते आधूतसखेदकरोस्पलाया ५९ उपपरिसरं गोदावयाः आनन्दममन्दमिम ३५८| उर्व्यसावत्र तर्वाली २०८ १. स्टालंकारे. २. वेणीसंहारनाटके. ३. विक्रमोर्वश्याम्. ४. श्रीमदुत्पलराज- देवस्येलौचित्यविचारचर्चायाम् ; भर्तृहरेवैराग्यशतकेऽपि लभ्यते. ५. यालरामायणे. ६. वेणीसंहारे. ७. महाभारते शान्तिपर्वणि. ८. रुद्रटालंकारे. ९. प्रदीपकर्तुरेव. 1. भटशतके. १९. कुमारसमवे. १२. गायासप्तशलाम्, १३, रमावल्याम्... १४. मालतीमाघवे. १५. नागानन्दे. १६. महावीरचरिते. १५. शिशुपालवधे. अहो वा हारै वा कुसुम ... ... ... ... ... ... आत्मारामा विहित ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·३ । ... ... २.३ ... ... ... ... ... ... ... २७१ ... ... ... ... ... ... ... ३७० २२४ २०३ ... ... ... ... उल्हास्य कालकरवाल ए एहि किंवि कीएवि ए एहि दाव मुन्दरि एकनिधा वससि घेतसि यस्मिशयने विपक्षरमणी को राशिर्द्विधा स्थाप्य एतत्तस्य मुसात्कियत् एतन्मन्दविपक्षतिन्दुक एहिमेत्यणिआ एपोऽहमदितनया एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ओष्णिदं दोम्बाल ओझोलयररक्षण औत्सुक्येन तत्वरा कः कः कुन न घुघुरा कॅण्टकोणविनिविष्टमीरा कथमवनिप दो यनि पाठे मार्जारः पय कमलमनम्भति कमले कमदेव मतिमंतिरिक फरजुभमहिमजरोमा फरवाल वाचारः करवालम्रालदोः फरिहरीन संवा कपर इस दग्धोऽपि करधूलिधयक्ष लदो परममह... क च तवाहितेप तवेदितास कंपनी सेदापो प्रमण ९८] स्वं मोः कथयामि ३४९| कस्सिन्कर्मणि सामथ्र्य ३८३ | इस्म व ण होइ रोसो ३५२ | कौचित्तीणां रजोभिः ९५] कोतयं वसा नीतिः १३. फारापिऊण राउरे ३३८ वा विरामा देवगई १७२क भूषणं मुदमन ४६ [कि मूटे परिसियसे १२१ किलोमेन पिलादितः २७२ | फिमारोव्यं पुंगो सविध किमिति न पश्यति १.८ किमुच्यतेऽस्य भूपाल फियदम्यु मवेदमुंधरा २१३ किरणाण धणं णााणं फिसरयकरलताना १६. पीटानुपियरमार २८२ अमुरम्मलनीलनीर ३२३ पुरनोवाकानि सिमित ३८२ | पुरममठिनं मना ... ३१४ पुपिन्दरन्य तापट १९७/ अमितलवागिरदा २५६ तं च गाभिमुर्ग ३५१ तमनुमत वा २६४TIमराीय १२मो रिविमर्दने हरि ३६६ मेमु परमोरिभ रेलामस प्रपमसिगरे १.१गपरपमाग्रोक्न ... ... ... ... ... ... ... ... ३४६ ३२८ ... ... १८८ ... . ... १२८ १२६ ... ... . ... ... २८८ ... ... ... .. १. अमर. २. माटतो. प.हपाम् ४.भारमीरिकीमपग- पानीटारमपरयोषारी प्रमोरो टोो. :: मगर गुमारिवारिपु. माणे. ५.रेप... महरदो, प्ररेष. १..fry- पालप... १२.रेप. सापाला. १४.परंत. १५.स्टरे. .मेरारे. १५. सरर.

·... ११ ८३ ... ... ... ... कौटिल्य कचनिये... कौटिल्यं नयने निवारण ... झामन्यः क्षतकोमला केशरः सरकार्मुकस्य को प्रभो सहर संहरेदि.... कोशद्विपदामहपट्टो के सूर्यप्रमदो वंशः काकार्य शशलक्ष्मणः कच क्षणदासावक्षणदा ... ३७१ १ ग्रीमतणं तरण्या... ३३९ ग्रोवामहाभिरामं २७२ चकाससगनारामाः २१४ चकितहरिणलोललोचना २६६ घसेरीपाण्डित्यं ३५५ की चारपति २३५ चैत्वारो वयमृलिजः ६६ चन्दं गता पद्मगुणाश चरणनपरित्राण २५३ चौपाचार्यत्रिपुरविजयी ... ... ... ३९५ ... २२० ..4 २५२ ... क्षिप्तो हस्तावलमः... ... .. ३४४ चित्तं बिहुइदि ण दुध ... ... ३७७ ... ... ... ... ... ११४ १८४ १३१ ... ... मीणः क्षीणोऽपि शशी सुदाः संगासमेते सलववहारा दीसन्ति गच्छाम्यच्युत दर्शनेन नमसबाथमिम गारमम्बु जितमायु माढकान्तदशनक्षत गाढालिगणरसु गोहालिंगनवामनीकृत गाम्भीर्यगरिमा तस्य गाभारि अम्दि गामे गहन्ता महिला निपान गिरयोऽप्यनुमतियुजो गुणानामेव दौराम्यात् गुरुअणपरवस पिथ कि.... गुस्परततया बत हिणी सनिवः सखी गृहीतं येनासीः परि मोरपि यहाहनता ८२ चिनं चित्रं वत बत १४२ चितं महानेष बताव चिन्तयन्ती जगरसूति १८४ चिरकालपरिप्राप्ति १०४/ उणपाहुणिमा देवर १०६ जं पणिहर तीरह... २५९ जगति जयिनस्ते ने ३१२ / जसाकाण्डोरुनालो १२४ अटामामि मिः कर २२९ जेनस्थाने भ्रान्तं १५४ जलं जलघरे कार ३५२ जस्स रणन्वेउरए... ५४ जस्सेभ वणो तस्सेब २८७ जद्द गहिरो जहरम १७६२२० ... ... ... १३९ ... ३२८ ... ... २८६ जा ढेरे व हसन्ती ... २३७ आले योरपरामुखी प्रिय १८६ | जिदेन्द्रियतया सम्यक् ... ... ... २४८ १. नटालंकारे. २, प्रीपक रेष. ३. इमारसमपै. ४.रएक्शे. ५. विक्रमो- सम् ६. अमायतफे. ४. घटाउंगरे, ८. स्टाले हारे. १. अमहशतके. ..शान्तले. ".ए. ११. वेणीसंहारे. १३. इटालंकार. १४. कु. न्तले. १५. प्रपईरैर. १६. सूर्यशतरे. १७. वेणीसंहारे. १८. मारसमवे. १९ बालरामायणे. १०. कमर्याम् २१, विजयणे. ११. मालदीमाधवे. २१. मागपसते,मेन्दस्य विषण्यमरमे, ·५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .. ... ... ... ... ... ... ... ... जितेन्द्रियत्वं विनयस्य २६१३७२ /तस्याधिमात्रोपायस जुगोपारमानमनस्तो १८४ तादग्भूतरराप्रसाद .. १४२ जे लागिरिमेहलामु १०७ ताणे गुणग्गहणाणं जोहाऍ महुरसेण १२.तामन जयमाल ... ज्यायन्धनि सन्द... २५. ताम्बूलगतगतोऽयं ज्योनाभस्मच्छरणधवला ३१७ तौरा जाअन्ति गुणा ५८२११ ज्योत्स्ना मौफिमदाम ३४९ | विग्मरचिरप्रतापो ज्योत्लेच नयनानन्दः ३१९ तिष्टेसोपवशात्प्रभाव २५९ डण्डचन्त मरीहसि ३१६वीर्यान्तरेषु मानेन पवपुणिमानिअस्स ११०वह यसहस्स गोराम्मि मिहुअरमणम्मि २६५/ते दृटिमात्रपतिता गोमेद अणोरमणा... ५२ तेऽन्यैर्वान्तं समझन्ति १८९ तइशा मह गण्डत्यल ५१" हिमालयमामध्य २२५ ततः पुमुदनाथेन ३१५/वं मुग्धाशि विनव ७६ तत उदित उदारहार २०० र विनिर्षितमनोभव ततोऽरगपरिस्सन्द... २८५ स्यमेवसान्दर्या राय २१६ *ताण रिसहोअर ३१७वमेव देव पानात तैयाभूनां दृष्ट्वा मृपसदनि ... ५.१२५. स्वपित्र एवं तमा तदप्राप्तिमहादु रा ... ११४ स्वामम्मि पच्मि विदुषी सरिदमरम्पं यस्मिन् २३लोमाविस्य प्रणयइपिता... दिग्छ विर्य पुरु देव २..दन्वशतानि काय तदेहं नतमिति मन्दिर २६० धायगरम सदेवोऽयशोऽन्याभिः ३९० दिवभप्रयासानी तनुरपुरनपन्योऽसो ३.चपरासी यो पुराम... सपरिवगिर्या मुधिरेग १४धारमनः पिर... २५१ वीमनि बलात १२९ दुराः म्मरमार्गमा तरीमान सावलोपना ३१. रोडगुरमागते तबादचे सादमरमशर्मग मामी २८ : নিন ५४ देिवी भगमिता पर १. रघुरो २. माम. प. मामारठे दोभानि. ४. मानन्दरमाया समित सम्. ५. येगा..रि..mmiut.... मारमंगो. ९ मारे... tri... मानस पती. १३ मि... N.REPt. ५ .. इते. १६. राती १७. मरे. .eat... RTER पिम् २. माल ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·AM ... ... ... ... ... ... ... ... १९ ... १०२ १९२ ३८७ ... ... ... ... १२ १०॥ १८३ २२४ १२४३५६ ... ... ... ... ... ... ... ... देशः सोऽयमराति... २०५ / निपादानसंभार देवादहमय तया ... ६४ निर्वाणवैरदहनाः २५५ दोभ्यां तितीपति तरह ३३६ निर्वातपद्मोदरसोदराभ्या दूयं गतं संप्रति २३० निशितशरधिया द्वारोपान्तनिरन्तरे. ५४ न्यबारो ह्ययमेव मे धन्यस्यानन्यसामान्य पथि पथि शुकचभू न्यासि या कथयसि पन्यिाण एत्य सत्थर धम्मिलस्य न कस्य धवलोऽसि जहावि पपुविरूपाक्षमलक्ष्य परापकारनिरतः धातुः शिल्पातिशय ३७६ / परिच्छेदातीतः सकल धीरो विनीतो निपुणो २०६ धुनोति चासि तनुते परिपन्धिमनोराज्य न केवल भाति नितान्त परिमृदितमृणालीम्लान ३२२ ने घेह जीवितः कश्चित परिम्लानं पौनखनजघन १२१ न तजलं यन्न सुचारु ३८१ / परिहरति रति मति ने प्रस्तं यदि नाम ... १८५ पविसन्ती घरवार नन्वाधयस्थितिरियं ३६६/पंचादनी प्रसार्य निक नयनानन्ददायीन्दोः ३९२ पश्येत्कचिच्चल चपल रे मेवजलघरः सनदोऽयं १८४/पाण्डक्षामं वदनं हृदयं २६८३४६ नाये निशाया नियवे २२६/पातालमिव नाभिस्ते नानाविधप्रहरणर्नुप ३५९ पितृवसतिमहं प्रजामि नारीणामनुवूलमायरगि २८७ पुंस्त्वादपि प्रविचरेत् नि शेषेच्युतचन्दनं... १२ | पुराणि यस्या सयरा निजदोपातमनसा ३५२ पृथुवातखरपानं नियोदितप्रतापेन ३४८ पेलयमपि सलवचनं निदानियताउदिवे पुरने ३५० पोरं गुतीयति जन सम निपेतुरास्मादिव तस्य अंशयभापराशुरा निग्रनाभियहरेषु यदम्मः... ३८२ प्रणयिसबीसलीलपरि निरवधि च निराश्रयं २१ प्रमजनविशेष १. येणीगंदारे. २. स्टालंकारे. ३. इमारसंभये. ४. बियया शाई परपरतो ५. महाभारते शान्तिपर्यनि. .. गहिकाये. .. मीरचरिते. ८. भाद. सके. ९. किमोर्वश्याम. १.. समरसत. १. पेणीगंदारे. १२. काश्मी- रिफयोनारायणमणीतस्यचिन्तामणो. १. प्रीपरेक. १४. मालगी. मापरे. १५. मालदीमाधो. रावस्याम. १५. पंचरिते. १८. मार- पतो. १९. विक्रमोर्वस्याम्. २०. मालदीमापो. २१. रमायाम ... ... ... ... ... ३८१ २५७१२९५ ३५५ ... ४.. ... ... २२२ ...

·... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... साख्यानरचे कृतं प्रथममरुणच्छायस्वायत्ततः प्रधनाध्वनि वीर धनु प्रेयनपरिबोधितस्तुति सादे वर्तख प्रकटय प्रस्थान वलयै कृत प्रागप्राप्तनिशुम्भ प्राणेश्वरपरिष्वङ्ग प्राप्ता थ्रिय सकल प्रानधाद्विष्णुधामा प्रियेण समथ्य विपक्ष प्रमाः प्रणयस्पृश प्रेयान्सोऽयमपात प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलरय फुलकुरे कलमकूरणिह बत सखि कियदेतत्पश्य विम्बोष्ठ एव रागस्वे ब्राह्मणाविक्रमत्यागो भक्तिप्रहविलोकनप्रण भक्तिर्भवेन विभवे व्यसन - भैण तरुणि रमणमन्दिर भद्रात्मनो दुरधिरोह भेमे धम्मिअ वीसो भम्मि(मि)अवमहत्यिस भस्मोडूलन भद्रमस्तु भासते प्रतिभासार भुक्तिमुक्तिकृदेकान्त १६११ भुजङ्गमस्येव मणि सद १६५ भूपतेरुपसर्पन्ती १८९ १२६ / भूपालरत्न निर्दैन्य .. २४७ | भूयो भूय सविधनगरी २६५ | भूरेणुदिग्धानवपारिजात २७. ७८ भ्रमिमरतिमलस १४१ २०५ भ्रूभ्यां प्रियाया भवता मनोभू ३५१ २५. मतिरिव मूर्तिमधुरा २२० १४१ | मैधामि कौरवशत ... १४४ १८९ | मधुपराजिपराजित... २२२/ मधुरिमरुचिरं वच ७७ मध्ये व्योम स्फुरति १२२ नोरागस्तीन विषमिव २८५/ मैन्यायस्तार्णवाम्म पुत २५८ मलयजरसबिलिष्ठ ३३३ मैराणचरणपात ११४ ३६७ महदे सुरसंध मे १४३ ) महाप्रलयमारत २२५ २९५, महिला सहस्सभरिए १.८ ३१ महीमृत पुत्रवतो २२७ ३०६ / महीजसो मानधना ४६ माए घरोवरण १८ १६४ माता किमु पल्गिते २५४ २६१/ मातारति पत्रावत्सल ३१ माता नताना सपा ३.५ भात्सर्यमुत्सार्य विचार्य १५९४२३७ ११३ मानमस्या निराका 34 ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... .. ... ... ... , घेणीसंहारे, २. चन्दककड़े सुभाषितावल्यादियु ३. अमरसत. ५ वीरचरिते ५ भर्तृहरेराग्यशतके. किरातार्जुनीये ७ मालतीमाथवे 4. हरिमपर्शम् ९ वीरचरिते. .. मागवतागतपर्धनस्य गुमापिता. यस्यादिपु १. स्टालझारे. १२ गायावतशखाम् १३. मासतीमापवे. १४ घेणेसहारे. १५ हरविजये १६ प्रीपर्नु रेव १७ माटीमापये १८ घेणसंहारे. १९ बररामायगे. १. देवीशतके २. नीहारे. ११ गापासप्तशतम् १३. कुमारसंभवे । किरातार्जुनीये २५. प्र धर्तुरेव २६. दालंकारे २७ मत्हरेशायण्वक ·८ .. ३ .. ॥ ... ... २५ ... ... ... ... २१५ १२६ ... ... ९ मारारिशकरामेम ३.३ । योता न मिलन्ति मिछापि गते सरोह २७७ यायकरसम्रपादप्रहार मुसं विकसितसितं ३६ युगान्तकालप्रतिसहता मुग्धे मुग्धतव नेतु १९२ ये फन्दरामु निवसन्ति मुकाः केलिविसूत्र... ३६३ ये पस्तमनोमवेन मुनिर्जयति योगीन्दो ८ नाम बेचिदिह मामुदत्तकृत्ताविरल १८२ येनास्यभ्युदिन चन्द मृगचरुपमदासं २५२ | येषा घण्ठपरिप्रहप्रण मृगलोचनया विनाविचि ३५० येषा तानिदशेगदान मृदुपवन विभिन्नो १५८ | येषां दोर्मलमेव दुर्वल मृधे निदायमांशु... ३१५ थोऽविकल्पमिदमर्थ प्रेक्ष्यं चिरस्टापि य. कौमारहरः रा | योऽसत्परगोनाणा यः पूयते सुररारिन्मुस २०३ /२ लिहिभगिन নিমযুগ १९८ रमाशोक कृशोदरी यमानुनिखिताख्यमेव २४२ रजनिरमणमौलेः पाद यौता लहरीचला :.. संसार रसासार ३६८ यथायं दारुणाचारः १७३ / राईमु चन्दधवलामु यदा त्वामहमद्राक्षं... २५३ / राकायामक्ल चेद् मैदानतोऽयदानतो २९३ राधाविभावरीकान्त यदि दहसनलोऽत्र राकामुधाकरमुखी. २४१३३४३ यद्वयनाहितमतिर्नहु रोजति तटीयमभिहत यशोऽधिगन्तुं सुख राजन्विमान्ति भवतः याप्सरोविभ्रममण्डनाना राजनराजसुला न पाठयति... यस्मिन्पश्चपञ्चजना यस किंचिदपकर्तुमक्षमः ३७९ राममन्मयशरेण ताडिता यस्य न सविधे दयिता रामोऽसी भुवनेषु विक्रम येस्स मित्राणि मित्राणि १११ रुधिरविसरप्रसाधित यसामुहस्कृततिरस्कृति १३३ रे रे चचललोचना ... ... १. रुदटालकारे. १. समशतके. ३. विक्रमोर्वश्याम् ४. हयग्रीववधे. ५. श्रीलाभधारिकाया शाईधरपद्धतो. वेणीसंहारे. ७. देवीशतके ८. किरा. तार्जुनीये. १. कुमारसमवे १०.शिशुपालवधे. ११. अमरुशतके. १२. शिशु पालवथे. १३. चन्दकस्य सुभाषितावल्यादिषु १४. मालतीमाधवे मदुत्पलाचार्यप्रणीतपरमेश्वरस्तोतावरी प्रयोदशस्तोत्रे. १५. रुद्रटालंकारे, १८, १२२ २५४ २९६ ... ... ... . ... ... ... ... १८. ... ९४ ... ... २०७ २०८ रोज्ये सारे चमुधा... ... ... २३२ २९० १२५ ... १५ श्री. १९ स्टालंकारे १६. गाथासप्तश्याम. २ ·... ... ... ... ... ... ... ... ११९ ... .. ... ... ... १०१ ... ... ... .. ... ... । लग्न रागावृतान्या २२४।२४७ } विपदोऽभिभवन्त्यवि २२८ । लग्न केलिकचग्रह २२३ / विपुलेन सागरशयस्य ३७८ लतानामेतासामुदित ३५९ | विभिन्नवर्णा गरुडानजेन लहिऊण तुज्झ बाहु ३३४ | विमानपर्यवतले निषण्णा २७१ लावण्यं तदसौ कान्ति ११२ । वियदलिमलिनाम्बु लावण्यौकति सप्रताप ३८३ | विरुद्धा अविरुद्धा वा लिखन्नास्ते भूमि १२४ | विवरीअरए लच्छी लिम्पतीव तमोऽजानि ३२४१३८९ / विहलतलं तुमं सहि लीलातामरसाहतो १७८ | वेगादुहीय गगने २०७ वरस्यन्दिखेदविन्दु ४७४ | चेत्रत्वचा तुल्यरुचा बत्राम्भोज सरस्वत्यधि २४३ / व्यानम्रा दयितानने बदन वरवर्णिन्यास्तस्या २९. | शक्तिर्निस्त्रिंशजेय तव २३१ वैदनसौरभलोभपरिभ्रमत् .. ३८९ | शनिरशनिश्च तमुचे वैद बद जित स शत्रु २६. | शरत्कालसमुल्लासि १८० पन्दीकृत्य नृप द्विषां १३६ | शैशी दिवधूसरो ३६४ पु प्रादुर्भावादनुमितमिद ३६. शिरीपादपि मृदगी धपुर्विरूपाक्षमलक्ष्य १८३ | शीर्णप्राणाधिपाणी २५५ वनवैदूर्यचरणे १९७ शून्य वासगृहं विलोक्य वाणिअअ हस्थिदन्ता ३५३/ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान वाणीरकुडहुडीण १४४ | ३यामा श्यामनिमानमा वाताहारतया जगद्वि २४८ भितक्षमा रभुव शिवा १९९ वारिजन्तो वि पुणो ११७/ श्रीपरिचयाजडा अपि ३८ विकसितसहकार २१० | श्रुतेन युद्धिर्म्यसनेन विलितसकलारिकुलं ३६५] बैंडधिकदशनाटी २५८ विदीर्णाभिमुसाराति २५. सअलकरणपरविसा विद्वन्मानसहय वैरि ३२९| स एकत्रीणि जयति विधाय दूरे केयूर २४. सरतकालमनस विनयप्रणयककेतन २०३ | राष्ट्शामाङ्गणमागतेन विनायमेनोनमता २९२ | सप्रहारे प्रहरण विनिर्गत मानदमात्म १. सततं मुसलामचा , अमरशतके २ मृच्छकटिके ३. अमहशतरे ४ सालंकारे कुमारसमवे ५. मालदशतके वटालंकारे. दादर १०. हयग्रीववधे " किरातार्जुनीये १२. शिगुगलवधे ATTRAN १४. भर्तृहरेनातिशतके १५. सूर्यशतके १६ अमरतो . विमा कायाम् १८. मालतीमाधवे. १९. कर्क राजस सदुर्णिमने ... ... ... ... ... ... ... २१७७३४५ ... ... ... शिशुपालवधे. ५ ..

·... ३३१ ... ३५९ ३८. ... . ... १९६. ... ... ... २१५ ... ... १५ ... ... १६ १९५ ... ... १२२ २५४ ... १९८ ... ... मारारिशकरामेम ३०३ याताः किं न मिलन्ति मित्रे कापि गते सरोरुह २७७ | यावकरसाईपादप्रहार मुखं विकसितस्मितं ३६ / युगान्तकालप्रतिसंहता मुग्धे मुग्धतयैव नेतु ११२ / ये कन्दरामु निवसन्ति मुकाः केलिविसूत्र... ३६३ / ये घस्तमनोमवेन मुनिर्जयति योगीन्द्रो ८ ये नाम केचिदिह मूर्मामुदृत्तकृत्ताविरल १८२ येनास्यभ्युदिवेन चन्द्र मृगचक्षुषमद्राक्षं २५२ येषां कण्ठपरिग्रहप्रण मृगलोचनया विनाविचि ३५८ | येषां तास्त्रिदशेगदान मृदुपवनविभिन्नो १५८ येपा दोलमेव दुर्बल मृधे निदाघधमांगु... ३१५ योऽविकल्पमिदमर्थ *य प्रेक्ष्य चिररुढापि यः कौमारहरः स ... योऽसकृत्परगोत्राणां यः पूयते सुरसरिन्मुख रईकेलिहिअणि यत्तदूजितमत्युन रक्षाशोक कृशोदरी यत्रानुल्लिखिताख्यमेव रजनिरमणमौलेः पाद यौता लहरीचला संसार रसासार यथार्य दारुणाचारः" राईसु चन्दधवलासु येदा त्वामहमद्राक्षं... यंदानतोऽयदानतो यदि दहत्सनलोऽत्र यदधनाहितमतिर्नहु राजति तटीयमभिहत '२६० २२७ राजन्विभान्ति भवतः यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनाना २०. राजनराजसुता न पाठयति... यस्मिन्पचपञ्चजना. रौज्ये सारे वसुधा... यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः यस्य न सविघे दयिता रामोऽसौ भुवनेषु विक्रम यस्य मित्राणि मित्राणि १११ रुधिरविसरप्रसाधित -...- यस्यासुहस्कृततिरस्कृति १३३ रे रे चबललोचना... १२५ १. रुद्रटालंकारे. २. अमरुशतके. ३. विक्रमोर्वश्याम्. . ४. हयग्रीववधे, ५. शीलाभधारिकायाः शार्ङ्गधरपद्धती. ६.वेणीसंहार. ७. देवीशतके १. किरा. तार्जुनीये. ९. कुमारसंभवे. १०. शिशुपालवधे. ११. अमरुशतके. १२. शिशु- पालवधे. १३. चन्दकस्य सुभापितावल्यादिषु. १४. मालतीमाधवे. १५. श्री. मदुत्पलाचार्यप्रणीतपरमेश्वरस्तोत्रावलौ प्रयोदशस्त्रोत्रे. १६. गाथासप्तशलाम. १७. परदालंकारे. १८. हरविजये. १९ रुद्रटालंकारे ... ... ११६ ... १७३ २५३ / राकायामकलई चेद् २९३ राकाविभावरीकान्त २४१३३४३ | राकासुपाकरमुखी .. १८. यशोऽधिगन्तुं मुख २०७ ... ... ३७९ राममन्मथशरेण ताडिता. ... २३२ १२८ ... ११३ ... ...

·२१०
J..
...
...
गणं सरोहिं सिरी
सघं संप्रति हेतुरेष्यतः...
बन्न विषमदृष्टिहरि
तु किंचित्परिवृत्त
धिक्सा किल तामसी
...
३७२ हा नृप हा बुध हा
९१ है। मातस्त्वरितासि कुन
३४८ हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्य
१४३ हृदयमधिष्ठितमादी
१७६ / हे हेलाजितबोधिसत्त्व
३५७
३४२
...
...
...
१. शिशुपालवधे. २. कुमारसंभवे.
३. काश्मीरिफनारायणमापति काव्य.
प्रकाराटीकाकारो भाजयन्त..
४. पानीमते.