·कीदृशं संस्कृतम् ?
लेखक:
श्री पं० आचार्यः श्याम कुमार सिंह
साहित्यरत्नः, विद्याभूषणः
मन्त्री भारतीय-विद्या-प्रचार-समितिः
आगरा-नगरम्
*
विक्रम संवत् २००६; सन १९४९
PA
मूल्यं सार्धरूप्यकः।

·मुद्रका प्रकाशकश्व
घ. श्री० सातवळेकर, बी. ए.
भारत मुद्रणालय आनन्दाश्रम
पारडी (जि. सूरत)
.
प्रथम वार मुद्रित
प्राप्तिस्थान
१ श्री पं. श्यामकुमार आचार्यः
भारतीय-विद्या-प्रचार समितिः
आगरा-नगरम्
२ स्वाध्याय-मण्डल
आनन्दाश्रमः, पारडी जि सूरत

·No text on this page.

·श्रीमती
डाक्टर नारायण प्रसाद आस्थाना
कुलपतीनां आगरा-विश्वविद्यालयस्य, प्रधानानां
भारतीय विद्या-प्रचार-समितेः
महोदयानां करकमले
"
कीदृशं संस्कृतम्
नामक ग्रन्थः
पञ्चसप्ततितमे जन्मदिवसे
भारतीय विद्या प्रचार समितेः पक्षात् सादरं समर्पितः ।
एषासमितिः कामयते यत् ते शतायुषः भूत्वा
देववाण्याः महती सेवां कुर्वन्तु इति
लेखकः तथा मन्त्री
भारतीय विद्या-प्रचार समितेः
आगरा-नमरम्.
30000000000000000

·(४) श्रीमतां डा० नारायण प्रसाद आस्थानानां जन्मवृत्तम् । २० अपरैल १८७४... जन्मदिवस । १८९३... आगराकालिजत स्नातकः सञ्जातः । १८९५... आगरानगरे वाक्कीलवृत्तिः प्रारब्धा । १९०२-१९११... आगरा-मनुष्यपालिका-समितेः सदस्यः तथा उपसभापतिः अपि नियुक्तः । १९१५... प्रयाग-प्रधान-न्यायालये वाक्कीलवृत्तेः सम्पाद- नाय गतः। १९१६-१९२३... युक्तप्रान्तीय-लोक-प्रतिनिधि-सभाया सदस्यः नियुक्तः। १९२७... भारत-राज्यस्य केन्द्रिय-मन्त्रि-सभायाः सदस्यत्वं प्राप्त । १९२८-१९३०... कुलपतिः आगरा विश्वविद्यालयस्य अभूत् । १९३२... डाक्टर ऑफ लॉज" ( L. L.D. ) इति उपाधिना अलंकृतः। १९३७.१९४५... युक्तप्रान्तस्य "एडवोकेट जनरल" स्थाने नियुक्तः। .......१९३७... सभापतिः “बारकौन्सिल " प्रयाग हायकोर्टस्य संजातः यस्मिन् पदे अद्यावधि तिष्ठति । १. १.-१९४६... "सी. आई.ई. इति उपाधिना अलंकृतः। दिसेंबर १९४६... कुलपतिः आगरा-विश्वविद्यालयस्य पुन. संभूत.।

·(५) शुभकामना-प्रदर्शनार्थ एक शब्दः। [लेखकाः- परमोत्कर्षे गता महाभागा श्री माधव श्रीहरि अणे, बिहार-प्रान्ताधिपाः तथा संरक्षका भारतीय-विद्या-प्रचार समिते..] वयं श्री डा. नारायण प्रसाद आस्थाना महोदयान, कुलपतीन् आगरा- विश्वविद्यालयस्य, तथा प्रधानान् भारतीय-विद्या-प्रचार-समितेः प्रति स्वीयाः हार्दिकीः शुभकामनाः प्रहेतुं इच्छामः, तेषां पञ्चसप्ततितमं जन्मदिवसं उपलक्ष्य, एवं एव वयं तान् महोदयान् विशेषतया देववाण्याः, तथा साधारणतया विद्यायाः सेवायै प्रशसामः। अस्मिन् शुभावसरे एतेषां महोदयानां करकमले भारतीय-विद्या-प्रचार- समिते. पक्षात्, यस्याः ते प्रधानाः सन्ति, मानपत्रादिदानं, तथा "कीदृशं संस्कृतं" इति ग्रन्थस्य समर्पणं च उत्तम कार्य अस्ति, तस्य वयं हृदयेन समर्थनं कुर्मः। वयं विचारयाम. यत् अयं “कीदृशं संस्कृतं” इति ग्रन्थ पाण्डित्यपूर्णः तथा देववाण्या परमहितकर मस्यते देशस्य विद्वदि , यस्य एतादृशै महा, पण्डितै. श्रीमद्भिः आस्थानामहोदयै , तथा वेदज्ञै. श्रीपाद-दामोदर-सातवळेकर शर्मभि , तथा च डा. ईश्वरी प्रसाद ( एम् ए. डी लिट् )आदिभिः प्रशंसनं क्रियते। अयं " कीदृशं संस्कृतं" इति ग्रन्थः विद्वाद्भिः सुप्रसिद्ध-लेखकैः आचार्य श्यामकुमार महोदयैः भारतीय विद्या-प्रचार समिते महामान्त्रभिः निर्मितः ये सर्वतोभावेन देववाण्या सेवायां दीर्घकालात् तल्लीना विद्यन्ते । अन्ते वयं भूय कामयामहे डा० आस्थाना महोदयेभ्यः एतादृशस्य शुभजन्म-दिवसम्य पुनरावर्तन, येन ते अमरभारत्या. देववाण्याः भारत- देशस्य च निरन्तरं सेवां कुर्वन्तु । भवतु एवम् । राज्यभवनं, पाटना बिहारप्रान्ताधिपाः ५।१०।४९ माधव श्रीहरि अणे .

·(६)
शुभ-कामना।
(लेखकाः- परमोत्कर्ष प्राप्ताः महाभागाः डा० कैलासनाथ काटजू
वङ्गप्रान्ताधिपाः, तथा उपप्रधानाः भारतीय विद्या-प्रचार-समितेः)
" ....... डा. नारायणप्रसाद स्थानाः महोदया. अस्माकं सुसंमानिताः
महार्हाः सुहृद्वराः सन्ति । वयं तु तान् महोदयान चत्वारिंशद्वर्षेभ्यः प्रशंसामः।
एतेषां महोदयानां धवलं निर्मल चारित्र्यं महनीयं पाण्डित्यं च युक्तप्रान्ते
सुप्रसिद्धं विद्यते । वयं कामयामहे यत् ते दीर्घायुर्युक्ता भवन्तु । एवं अस्तु ।
राज्य-भवन
कालिकत्ता
कैलासनाथ काटजू
२५1८1१९
xx
x
अभिमतं।
श्रीमतां डाक्टर ईश्वरी प्रसाद एम् ए डी लिट् . प्रयाग विश्वविद्यालयस्य
अध्यक्षाणाम्
" "आचार्या श्यामकुमार-महोदयाः देववाण्याः महाविद्वांसः शुभाचं-
तकाः च सन्ति । तेषां पुस्तकं " कीदृशं संस्कृतं " इति नामकं मया अवलो-
कितम् यत् असंशयं नवीनं विचारं प्रदर्शयति । ते संस्कृतव्याकरणं सरलीकृतं ,
तथा एक नूतनः मार्गः संस्कृत-पठन-पाठनस्य अन्वेषित । तेषां संस्कृतं
सरलं सुबोधं व्यावहारिकं च विद्यते । लेखनशैल्या इदं प्रतीयते यत् संस्कृतं
सुगमतया जनभाषा भवितुं अहंति भारते देशे इति ।
ईश्वरी प्रसाद
१४९
प्रयाग-विश्वविद्यालय.
..
प्रयाग

·(७) , ग्रन्थस्य प्रस्तावना। (लिखिता पं० श्रीपादशर्मणा दामोदरसूनुना भट्ट सातवळेकरोपाव्हयेन, स्वाध्याय-मण्डलस्य अध्यक्षेण, पारडी-प्रांत सूरत-वास्तव्येन, भारतीय-विद्या- प्रचार-समितेः कार्यकारिणी-सभायाः सदस्येन) " कीदृशं संस्कृतं” इति अयं सामयिक. ग्रन्थः श्रीमद्भिः श्यामकुमारा- चायें: भारतीय विद्या-प्रचार-समिते. मन्त्रिभिः निर्मितः गीर्वाण-भाषायाः सारल्याय काठिण्य दूरीकरणाय सर्वत्र प्रसाराय च । अवलोक्य संपठ्य च इमं ग्रन्थं प्रमुदितं मे चेतः । प्रायः सर्वे अपि पण्डिता ये संस्कृतभाषां भारत- राष्ट्रस्य राष्ट्रभाषां राजभाषां राज्यशासनभाषां जनभाषां च कर्तुं ईहन्ते, ते अस्याः देववाण्याः सारल्यं कामयन्ते एव । तदर्थ एव एतेषां अयं प्रयत्न अस्ति । अतः एषः सर्वै आदरणीयः मननपूर्वकं विचारणीयः अनुसतव्यः च। मन नास्ति इदं आवश्यकं, यत् सर्वे अपि विबुधा. तत् सर्वं समनुमन्येरन् यत् यत् प्रबन्धे अस्मिन् लेखकः लिखितम् । अहं अपि न सर्व तथा स्वी- करोमि, यथा अत्र एभिः प्रतिपादितम् । मम संमतिः तु प्रारम्भे एव ग्रन्थस्य अस्य प्रथमाध्याये भाचतुर्थपृष्ठात् षष्ठपृष्ठपर्यन्तं मुद्रिता अस्ति । सा एवं मम संमतिः अद्यापि तथैव तिष्ठति । भवतु नाम कश्चित् कस्मिंश्चित् मतभेदः। परं अस्मिन् संदेहस्थानं न विद्यते, यत् संस्कृतभाषा मा भवतु नाम केवलं अल्पीयसां विद्वद्वराणां सूरिप्रवराणां एव ग्रन्थीया भाषा, परंतु सा भारतस्य जनभाषा शीघ्र भवतु इति येषां मतं अस्ति, तेषां अर्थे एषः प्रबंधः समी- चीनः विचारयोग्यः समादरणीयः च भवितुं अर्हति । अतः आचार्याः श्याम- कुमाराः सर्वेषां अस्माकं प्रशंसां अर्हन्ति, यत् तैः एषः महत्त्वपूर्णः संस्कृत-सार- ल्याय समुधमः अनुष्ठितः। अस्यां दिशि गीर्वाण-भाषाभिमानिनां अपि किञ्चित् अवश्यं कर्तव्यं विद्यते एव । इदानीं तैः तथा अवश्यं अतिशीघ्र एव प्रयतितव्यं, यथा अस्याः देव- भाषायाः लोप. न स्यात्, तस्याः प्रचार. च पूर्ववत् सार्वत्रिकः अतिशीघ्र स्यात्, तथा च एषा व्यावहारिकी जनभाषा च अविलम्बेन भवेत् ।

·(८) लोपे सति संस्कृतभाषायाः भारतीयानां निखिलस्य ऋषिप्रणीतस्य मङ्गल- साहित्यस्य, सनातनधर्म-प्राणभूतानां वेदानां, भारतीयसंस्कृतेः च अपि असं- शयं नाश एव भवेत् । एवं जाते सति महती विनष्टिः भाविष्यति, न केवलं भारतस्य अपि तु सर्वस्य जगत एव । यतः विश्वस्य सुखशान्त्यर्थं भारतीय- साहित्यस्य सुष्ठुसंरक्षणं यथा स्यात् तथा अवश्यं कर्तव्यं एव, तदर्थं च गीर्वाण- भाषायाः सारल्यं साधनीयं, तस्याः सार्वत्रिकः प्रचारः च अवश्यं कर्तव्यः, एतदर्थं सर्वैः विद्वद्भिः अतिशीघ्रं प्रयतितव्यम् । अहं मन्ये यत् संस्कृत-भाषा मध्यकालीनैः" पण्डितै एव कठिनीकृताः अत एव ते. एव तस्या सरलीकरणार्थं अवश्यं प्रायश्चित्तं विधेयं" इति । विहाय इमं पन्थानं, न विद्यते अन्य क अपि उपाय येन देव-भाषायाः अस्या. शीघ्रं समुन्नतिः स्यात् । सर्वेषां मध्यकालीनानां संस्कृतस्य काठिन्यं विवर्धिषूणां, काठिण्यमेव पाण्डि- त्यमिति मन्यमानानां पण्डितब्रुवाणां पापक्षालनार्थ एतत् महत् प्रायश्चित्तं एव श्यामकुमाराचाय कृतं इति अहं मन्ये । अत ते सर्वेषां अस्माकं संस्कृ- तस्य समुन्नत्यर्थ यतमानानां हार्दिकी प्रशंसां मर्हन्ति, यतः तैः निष्कंटकीकृत संस्कृतभाषायाः मार्ग । एतेषां अयं प्रस्ताव. शोभनः एव वर्तते यत् सर्वेषां विदुषां एका परिषद् सम्यक्तया आयोजयितव्या, तस्यां अस्य विषयस्य सर्वाणि विबुधानां मतानि संकलय्य विचारः कर्तव्यः । तस्य य. परिणामः भवेत् सः सर्वैः अनुसतव्य इति । 'भारतीय विद्या-प्रचार समितिः' एतस्या. सभायाः सम्यक् आयोजनाय अस्ति एव सन्नद्धा। शुभे अस्मिन् समये कामये अहं, यत् मङ्गलमयस्य विश्वरूपस्य परमात्मनः कृपया डा नारायण प्रसाद आस्थानामहोदयानां, भारतीय विद्या-प्रचार-समितेः प्रधानानां सर्वानन्दमयं दीर्घजीवनं भवतु तथा च अस्य ग्रन्थस्य उद्दिष्ट-साफल्यं च भवतु इति । पं० श्रीपाद दामोदरभट्ट सातवलेकर:. पारडी २५1१०1४९ स्वाध्याय-मण्डल ·विषय-सूची। विषयः पृष्ठसख्या १ " २ ४ अध्यायः। १ (विदुषां मतानि) (अ) 'संस्कृतम् ' पत्रस्य एका सम्पादकीय-टिप्पणी। "लेखनं कीदृशम्" (आ) प० कालीप्रसादशास्त्रिमहोदयस्य एकं पत्रम् । (इ) सुप्रसिद्ध वेदज्ञस्य पं. श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य पत्रम्। (ई) सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्री पं० माधवाचार्यस्य पत्रम् । (उ) प० सभापति उपाध्याय, अध्यक्ष बिरलासंस्कृत- महाविद्यालय, काशी, महोदयस्य मतम् । (ऊ) डा० सुनीतकुमार चटर्जी महोदयस्य अभिमतम्। ९ (क) अस्माक मतम्। उत्तराणि । १९ २१ अध्यायः । २ सन्धिः" "असंहिता वाक्ये"। समासः। समासे वाक्ये च भेदः। वदे। अस्माकं निश्चितं मतम् । विदुषां कर्त्तव्यम् । अन्तिम-निवेदनम् । प्राचीन-साहित्यम् । ५३ ६०

·[२]
विषयः
पृष्ठसंख्या
अध्यायः। ३
७०
.
१०१
"चत्वार लकाराः" ।
कालविचारः।
'डुकृञ्' धातोः (२५१२) रूपाणि ।
(संस्कृतकाठिन्यस्य भीषण रूपम् )
स्पष्टीकरणम् ।
चतुर्लकाराणां का लाभः ?
द्विवचनस्य निस्सारणे का लाभः?
द्वे व्याकरणे द्वौ कोषौ च ।
प्रचलितमंस्कृतस्य उदाहरणम् ।
सन्धिरहितः लेखः सुबोधः सरलः च ।
चतुर्लकारा ।
द्विवचननिस्सारणं व्याकरण-सम्मतम् ।
चतुर्लकाराणां रूपाणि।
१०५
१२०
१२५
१२७
अध्यायः।४
१३५
"संज्ञाः"।
द्वौ नियमौ।
१४४
समासः।

·[३]
विषयः
पृष्ठसंख्या
अध्याय । ५
१५२
“ विसर्गादर्शनम् " (भविष्यवाणी ।)
नेतृणां विदुषां च मतानि।
(१) माननीय श्री जवाहरलाल नेहरुः,
भारत-प्रधानमंत्रिणः ।
(२) हिज् एक्लेलेन्सी माननीय माधव
श्रीहरि अणे, विहारप्रान्तगवर्नराः ।
(३) हिज् एक्सेलेन्सी मा० डा० के० एन० काटजू
वंगगवर्नरा ।
(४) माननीय राजर्षि श्री पुरुषोत्तमदास
टंडन, अध्यक्ष धारासभा यु० प्रा० ।
(५) पंडितराज देवनायकाचार्य प्रधानमन्त्री
अ० भा० संस्कृत साहित्य-सम्मेलनम् ।
(६) महामहोपाध्याय पं० गिरिधरश , अध्यक्ष, ,
अ० मा० संस्कृत-साहित्य-सम्मेलनम् ।
(७) हिज् एक्सेलेन्सी माननीय श्री आसफ अली,
उत्कलप्रान्तगवर्नराः।
(८) अफगानिस्तानस्य सुप्रसिद्धपत्र 'अनीस'
सम्पादकः श्री मुहम्मदहाशिम मैवन्दवालः।
१५९

·[४]
विषयः
पृष्ठसंख्या
१६०
(९)" सस्कृतं जगतः भाषा न केवलं एशियाया।"
डा० लुईरेणुः, संस्कृतविभागाध्यक्ष,
पैरिसविश्वविद्यालयः।
चत्वारि सूत्राणि।
शतप्रत्ययान्तः शब्दः अव्यय मन्येत ।
तदा का भविष्यवाणी?
उपायाः।
अनेन का लाभः भविष्यति ?
संस्कृतराजभवनम् ।
अन्तिमः सुधारः।
१६४
१६७
१७८
१८१

·ॐ कीदृशं संस्कृतम् ! अध्यायः १ विदुषां मतानि" प्रायः सर्वे जनाः कथयन्ति, यत्संस्कृतं प्रचलितरूपे अत्यन्तं कठिन विद्यते । अतएव तत्कदापि राष्ट्रभाषा, भाषण- भाषा, अन्ताराष्ट्रीय भाषा च भवितुं न अर्हति पूर्ववत् । इद सत्यं अस्ति। अस्याः कठिनताया कारणानि विविधानि सन्ति, परन्तु तेषु “नियमरूपेण वाक्ये सन्धिप्रयोगः” 'प्रधानकारणम् । अतएव अस्मिन् पुस्तके सन्धिप्रयोग न करिष्यते, परं अचि परे सति आपि मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः करिष्यते, येन संस्कृते सारल्य आगच्छेत्, सबै जना अबाधरूपेण संस्कृतं वक्तुं लेखितुं च शक्नुयुः, तथा शब्दा स्वरूपे तिष्ठेयुः, विरूपतां न गृह्णीयुः । सस्कृतज्ञः मन्यन्ते एव यत् सन्धिविषयः वैकाल्पक:-इच्छा- धीनः, अतएव इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः क्रियेत न वा । पर वस्तुतः “असंहितावाक्ये' व्याकरणसम्मतः नियमः अस्ति । आस्मन् पुस्तके इदं आप सिद्धं करिष्यते, यत् सस्कृतं अत्यन्तं सरल आस्ति । वाक्येषु सन्धिरहित संस्कृतं अद्य एव राष्ट्रभाषा जनताभाषा च भवितुं अर्हति पूर्ववत् । संस्कृते पूर्णतया सारल्य- स्य आनयनाय अन्यानि सशोधनानि आवश्यकानि सन्ति । वय ·(२) तेषां विषये यथास्थानं निवेदायष्यामः। दीर्घकालात् देशस्य विद्वद्भिः सह पत्रव्यवहार कृतः अस्माभिः । तेषां पत्राणां अंशाः लेखाः वा अत्र दीयन्त, येन इदं ज्ञान भवेत् यत् तेषु विचारेषु कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति, तथा तेषां कियती सम्मति अस्मद्विचारै सद्द सगच्छते । , xxx " (अ) सर्वप्रथमं वयं अत्र अयोध्यायाः 'संस्कृतम्' इति पत्रस्य एका सम्पादकीय-टिप्पणी दद्म , या शा४६ तिथ्यां प्रकाशिता, संस्कृतप्राणेन श्री पं० कालीप्रसादशास्त्रिणा। " लेखन कीदृशम् ? निस्सन्देह संस्कृतभापा समस्त भारतवर्ष व्यामोति । सत्य- मेव समस्ते देशे सस्कृतलेखकानां नाभावः। अवश्यं संस्कृत- भाषायां भाषणकर्तृणां प्राचुर्य अस्ति इति तु सर्वै स्वयमेव शातुं शक्यते। संस्कृते प्रकाशितान् लेखानधीत्य को विद्वान् तद्गता- नर्थान् नाधिगच्छति । इत्थं वक्तुं शक्यते यद्भारतीय-विदुषां संस्कृतलेखनशैली प्रायः सर्वत्र समानैव, तथापि बहूनां विदुपा- मयं विचारपरिपाको यन्न्यूनातिन्यूनं संस्कृतपत्राणां या भाषा स्यात् साईदृशीस्यात्या लेखने भाषणे च समाना भवेत् । इदमव- लोक्यतेऽपि यत्सस्कृतभाषणे येषां विदुषां शब्दा अतिस्फुटा भवन्ति तेषांलेखानताशा, अतएव लेखनभाषणयोर्भाषा समाना स्यात्, एतदर्थ वहवः सन्धि नेच्छन्ति, बहवश्च बहूनां लकाराणा- मपि वैयर्थ्यमशीकुर्वन्ति । एतस्मिन् विषये मतद्वयं प्रकाश्यते । शुकमस्ति सुप्रसिद्धवेदज्ञस्य, विविधग्रन्थपत्रसम्पादकस्य, महा- भारताधनेकग्रन्थानुवादकस्य, पारडीस्थ-स्वाध्यायमण्डला- ध्यक्षस्य श्री पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य, द्वितीयं च मत आगरास्थाखिलभारतवर्षीय सस्कृतसाहित्यसम्मेलनमन्त्रिणस्तथा ·(३) ऽऽगरासंकृस्तविश्वविद्यालयस्थापकसमितिमन्त्रिणः श्री श्याम- कुमारसिंहस्य । तत्र प्रथमो वदति- पठन-सौकाय विच्छिन्नपदानां साहाय्यं सजायते । समस्तः पदैः सन्धिभूतैश्च काठिन्यं भवति । सहिताविवक्षाम- पेक्षते । परस्परं संस्कृते सम्भाषणकर्तार यत्र यत्र साहतीकरण- मावश्यकं यथा मन्यन्ते तथैव लेखनेऽप्युचितम् । यथा१६अब्दस्य २७ संख्यायां सस्कृतपत्रे- "पुत्रस्तिब्बत गतस्तत्रत्यै सामन्तैर्नरपालत्वेनाङ्गीकृतः एतद्वाक्यमित्थ लेख्यम् - " पुत्र तिब्बत गतः । तत्रत्यै सामन्तैः नरपालत्वेन अङ्गीकृत " इति । इत्थं संस्कृतभाषा जनपदभाषा भावष्यति, जनपदभाषात्वाय संस्कृतभाषया सरलया भाव- तव्यमिति। द्वितीय मतमीदृशं वर्तते -"सस्कृतभापा लौकिकीभाषा भवितुं समुद्यता अस्ति । लौकिकभाषायां यदि सन्धे आवश्यकता एव भवेत् तर्हि सा स्फुटा स्यात्, भ्रान्त्या रहिता च । समास अपि काठनः न स्यात् । लोकिकभाषायां बहूनां धातूनां लकाराणां आवश्यकता नास्ति। द्विवचनस्य अपि आव- श्यकता न प्रतीयते । यथा हिन्द्यां द्विवचनं न वर्तते, तथा संस्कृते आप न भवेत् इति " भाषणसमयेऽवश्यमीहशी भाषा कैश्चित्प्र- युज्यते, पर लेखने तु नास्मन्मते समीचीनेयं सरणि । तथाऽप्य- न्यैरपि विद्वद्भिरस्मिन् विषये विचारः करणीयः। सन्धि शोभा वर्द्धयति लघुत्वञ्चापदयति । दशलकारैर्दिकोऽपि संकेतो व्यज्यते । द्विवचन यद्यन्यत्र नास्ति तर्हि सस्कृतशोभा किमर्थ भ्रष्टीकरणीया। हां । सरलसंस्कृतलेखनस्याहमपि पक्षपाती। अप्रचलिता धातवः शब्दाश्च नून पठतां मार्गे कण्टकायन्ते पर -

·(४)
गम्भीरलेखेषु कवितासु च हार्दव्यक्तीकरणाय तदावश्यकता-
महमनुभवामि । अत्रान्यैरपि विद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो
यत्संस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् ।
xxx
(आ)
संस्कृतप्राणः पं० कालीप्रसादशास्त्री, सम्पादकः,
सस्कृतम्' इति समाचारपत्रस्य एकं पत्रम् ।
ता० ११-१२-४६.
सस्कृत कार्यालय , अयोध्या
श्री प० श्यामकुमारसिंहमहोदयाः
सरल-संस्कृतस्याहमवश्यं पक्षपाती भापणे,
संस्कृतसमाचारपत्रादिषु विनोदपुस्तकेषु च, परं ग्रन्थानां भाषा
यदि शास्त्रनियमविरुद्धा भविष्यति, तर्हि तस्या अनादर सम्भव
एव । तत्तच्छास्त्राणां संकेताः पृथक पृथक् भवन्त्यत एव नैयायि-
कानां या भाषा न सा वेदान्तिना मीमांसकानाञ्च ।
भाषणसमये सन्धौ नियमराहित्यं स्वत एव जायते, परं न
तल्लेखनवस्तु । अस्माकं समस्तभारतस्य महाविदुषां पत्रम् । तत्र
नियमरहित प्रकाशनमसम्भवम् ।" वाक्ये तु सा विवक्षामपे-
क्षते" इत्येव मन्य।
( इ ) सुप्रसिद्धवेदज्ञस्य, विविधग्रन्थपत्रसम्पादकस्य, महा-
भारताधनेकग्रन्थानुवादकस्य पारडीस्थ-स्वाध्यायमण्डलाध्यक्षस्य
श्री पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य पत्र स्वाध्यायमण्डलम्
[ वैदिकतत्त्वज्ञानप्रचारकसघः] पारडीनगरम् (जि सुरत)
ता० २०१६ १९४६
श्रीमन्त आचार्या श्यामकुमारसिंहा सादरं प्रणिपत्य निवे.
द्यन्ते।
यत् भवतां पत्र योग्यसमय एव
प्राप्तम् । अधिगतश्चाशयः । अहमपि संस्कृतभाषायां सारल्यं

·(५) कामये । यदस्मिन् पत्रे भवद्भि लिखितं तत्लवं समीचीनम् । सन्धिस्तु केवलं विवक्षायामेव विद्यते, न स सर्वत्र आवश्यकः । सन्धिस्तु हिन्दीभाषायां आङ्ग्लभाषायामाप भवत्येव, यथा- 'सदाचारसे मनमें पुनीतभाव होते हैं (लेखने), सदाचासे मन्में पुनीत्भाव्होते हैं' (उच्चारणे ) । अत्र लेखने सन्धिर्न दृश्यते परं उच्चारणकाले स्पष्टं श्रूयते। तथैवाङ्ग्लभाषायां, यथा-- , It is not the foolishness of the man इटीज नाट् दी फूलिश्नेसॉफ्दी मॅन् ( एवमुच्चारणकाले सन्धिः सुस्पष्टं श्रूयते।) आङ्ग्लास्तु भाषाव्यवहारकाले सन्धीन् कुर्वन्ति । लेखने तु न । तथैव गीर्वाणवाण्यामपि भवतु । भाषाया उद्देशोऽपि सुखवोध एव भवितु योग्य. न दुर्बोधत्वम् । दुर्बोधत्वे इष्टे सति मूकत्वमेव वरं भवेत् । सस्कृतभाषा हिन्दीभाषाया मराठीभाषायाश्च सरलतरा वर्तत। यथा हिन्द्यां लिङ्गानुवर्तित्व वर्तते न तथा सुरभाषायाम् । यथा-- स्त्री जाती है अत्र क्रियारूपभेदो भवति पुत्र जाता है ललना गच्छति अत्र लिङ्गभेदे सत्यपि पुत्रो गच्छति क्रियारूपभेदो न भवति । पण्डितरेव संस्कृतभाषा कठिनी कृता । तेन सर्वेषां जनानां संस्कतविषये अरुचिः सञ्जाता । अतः पण्डितैरेव भाषाशुद्धयर्थ प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । सहितायां विवक्षासम्भवत्वे स्वीकृते सन्धि- रैच्छिको भवति, स नैव काठिन्य उत्पादयिष्याति । यथा सदा सन्धिराहित्यमेव न अनुसर्तव्य तथैव सन्धियोगोऽपि सर्वदा नानुसन्धेयः विवक्षापेक्षत्वात् । विवक्षापेक्षी नियमः सदेव ·वैकल्पिको भवति। (२) समासविषये पदच्छेदपूर्वकलेखनेन न काठिन्यं भविष्यति । यथा- “ पर्वत-शिखर-स्थित-कुसुम--सञ्चयः" इति तु स्पष्टतरं भवति लेखनम् । अतः सर्वत्र समासे पदच्छेदपूर्वकं लेखन कार्यम् । द्वित्रिपदयुक्ताः समासाः भवेयुः, तदधिकपदयुताः निषेद्ध- व्याः सारल्येच्छुभि । (३) पञ्च लकाराणामेव प्रयोगः कार्य इति तु यद्भवद्धिरुक्तं सत्साधु वर्तते । एवमेव कार्यम् । एतदर्थ संस्कृतपाठ्यपुस्तकानि निम्मतिव्यानि । (४) द्विवचनं यत्र कुत्रचित् आवश्यकं इति प्रतीयते । द्विवच- नस्य अत्यन्तं वहिष्कार सर्वथा समुच्चाटनं वा अशक्यप्राय इति मन्ये । रामकृष्णौ आगच्छतः' इत्यत्र रामकृष्णा आगच्छन्ती' ति प्रयोग सुतरां दुर्योधकरः । अत द्विवचनं ऐच्छिकं वैकल्पिक वा भवतु प्रथमारम्भसमये । भापासारल्याय भाषावैशिष्टयविनाशो माऽभूत्। (५) द्विशता त्रिशताः वा धातवः आवश्यका सन्ति, तेषां प्रथमं निश्चय' कार्य । तेषां पञ्चलकाराणां रूपाणां रूपावलि मुद्रापयितव्या । तथैव धातो सकाशात् शब्दानां निर्माण कथं भवतीति अल्पैरेव नियमै दर्शयितव्यम् । तेन त्रिशतसंख्याकै- र्घातुभिरेव सर्वा सस्कृतवाणी सुविज्ञातु शक्या, इति सिद्धान्ती कर्तव्य सर्वैरस्माभिः। xxx .

·(७) ૨ (ई) सर्वतन्त्र स्वतन्त्र श्री प० माधवाचार्यस्य पत्रम्, भोलेश्वर वाडा, जरमनसिलवर बिल्डिङ्ग, ५ व माला बम्बई नं.२ सेवायाम् ता २५-२-४८ श्रीमन्तो माननीयाः भारतीय विद्याप्रचारसमितिप्रधानमन्त्रिण श्रीश्यामकुमारसिंहमहोदया प्रेमपुरस्सरं निवेदनमिदम् । भवतां २०९३ अङ्कसंयुक्त कृपापत्र प्राप्तम् । एतदर्थ धन्यवादा वितन्यन्ते। भवद्भि- “संहिता-विवक्षायान्” 'लोके विसर्गा- दर्शनं वा' इति द्वौ विषयावधिकृत्य पत्रं लिखितम् । सर्वथा सर्वत्र वाक्ये च संहिता विवक्षाधीना विद्यते । अत्र न कस्यापि कदापि विप्रतिपत्तिः। परञ्च सा यावत्सारल्यं प्रसाद- गुणञ्च न हीयेत प्रयोज्या, दुर्वाधा सरलताराहता तु संहिता कदापि न कार्या । या च संहिता सामान्यैरपि सस्कृतज्ञैवुध्येत सा कदापि न परित्याज्या। य जना यादृशी ज्ञातुमर्हन्ति शक्नुव- न्ति च तेषु तादृशी संस्कृतभाषा प्रयोज्या। संस्कृतलेखन- समये अयं विषयो ध्याने देय यत्सर्वे तं लेखं जानन्तु। याःक्रिया रोच संस्कृत शब्दा यथाऽपभ्रष्टाः सन्तो हिन्दीरूपतां गताः। ये च शब्दा अधुनाऽपि संस्कृतशब्दा एव हैन्दव्यां गृह्यन्ते तेषु अर्थेषु ताः शुद्धाः संस्कृत रूपिण्यः क्रियास्त एव च संस्कृत- शब्दा. प्रयोज्याः। यथा- जाता है--याति । चलता है-चलति। आता है-आयाति. पत्र दिया-पत्रं दत्तम् । हिले है-हिलते । घरको गये-गृहं गता । येषां संपर्को हिन्दीभाषायां दृश्यते त एव संस्कृते प्रयोक्तव्या, ·(८) तेषां झटिति ज्ञान भविष्यति । इत्थं सस्कृतं सत्वर व्यवहारभाषा भविष्यति सर्वेषाम् । ये च उर्दूशब्दा आंग्लभाषाशब्दा अस्माकं भाषासु मिलिता व्यवहियन्ते तेपां स्थाने तादृशाः संस्कृत शब्दा अन्विष्य प्रयोक्तव्याः । अनेनैव प्रकारेण संस्कृतव्यवहारो भवि- प्यति आस्मिन् विषये स्वसम्मति दास्यान्ति भवन्तः । भावत्को माधवाचार्य - xxx (उ) महाविदुपः पं० सभापति उपाध्यायस्य विरला संस्कृत- कालिजाध्यक्षस्य लालघट्ट काशीस्थ महोदयस्य मतं यत् १४.७:४६ तारिकायां लखनऊनगरे, माननीयस्य श्री सम्पूर्णानन्द शिक्षामन्त्रि यु० प्रा० महोदयस्य स्थाने सम्प्राप्तम्, (तदा भारतीय विद्याप्रचारसमितेः एकं विशेषाधिवेशनं आसीत् । ) उपाध्याय. महोदयाः अस्माक कार्यकारिणिसमिते. सदस्याः सन्ति । (१) उपाध्याय-महोदयस्य विचार वाक्येषु सहिता विव- क्षायां विद्यते, अतएव तस्य प्रयोगः इच्छाधीनः वैकल्पिक । संस्कृत-सारल्याय तस्य प्रयोग सर्वत्र नियमरूपेण न कार्यः। (२) १० लकारषु त्रिलकाराणां प्रयोग पर्याप्त वर्तमान-भूत- भाविष्यत्काले अर्थात् लट् लृट् लङ् लकाराणाम् । आज्ञा विध्यादौ लोट् लकारस्य प्रयोग. स्यात् । अनेन सिद्धयति यत् उपाध्याय- महोदयस्य विचारे चतुर्लकाराणां आवश्यकता विद्यते लौकिक संस्कृते। (३) उपाध्यायमहोदयस्य विचारे द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति । यथा ' वे दोनों जाते है तो गच्छतः' इसके स्थानमे 'ते गच्छन्ति ' इसका प्रयोग करें। 'आवयोः पुस्तकम्' के स्था- नमें 'तव मम च पुस्तकम् ' इसका प्रयोग करें। अनेने संज्ञायां क्रियायां च द्विवचनस्य आवश्यकतान प्रतीयते 'अस्मदो द्वयोश्च' -- ।

·७ (११२। ४९ , सिद्धान्त कौमुदी = ८१८ ) सूत्रस्य वलेन । एक- वचने तु वहुवचनस्य प्रयोग भवति यथा 'पं० रामनाथमहोदयाः महाविद्वांसः सन्ति' एवमेव द्विवचनस्थाने अपि भवेत् । (७) बहुव्रीहिसमासः एवमेव द्वन्द्वसमासः अधिकादाधिक द्वित्रिशब्दानां भवेत् । (हस्ताक्षर) सभापति उपाध्याय विरला-संस्कृत-कालेज लालघाट, बनारस xxx (ऊ) डाक्टरस्याभिमतम् । २१ नवम्बरे प्रयागे भाषमाणोडा० सुनीतिकुमार चटर्जी महा- शय उक्तवान्- अधुना समस्तदशस्य ध्यानमस्मिन् प्रश्ने समाकृष्टं वर्तते यदस्य देशस्य राष्ट्रभाषा का भवेत् ? इति । अस्माकं व्यक्तिगतो विचारः सरलसंस्कृतपक्षे वर्तते । सांस्कृतिक-विचारादपि संस्कृत- स्येव राष्ट्रभाषात्वमुचितम् ' इति । xxx (ऋ) अस्माकं मतम् । इदं सम्भवं अस्ति यत् पाठकाः अस्माक मतं ज्ञातु उत्सुकाः स्युः। अस्माकं पत्रस्य, यत् प्रायः सर्वेषां विदुषां सेवायां प्रहितं, अयं आशयः आसीत्-- प्राय सर्वे विद्वांस , भारतीयाः अपि च मन्यन्ते यत् एकस्मिन्काले संस्कृत एव अस्य विश्वस्य भाषणभाषा व्यवहार- भाषा च आसीत् । पाश्चात्यविद्वांसः आपि मन्यन्ते यत् कदाचित् संस्कृतं अर्थात् वैदिकभाषा सर्वप्रथम विश्वभाषा आसीत् यतो हि तेषां विचार " ऋग्वेदः” मानवपुस्तकालये प्राचीनतमः लिखित ·(१०) . ग्रन्थः प्राप्यते। अनन्तरं शनैः शनैः संस्कृतस्य भ्रंशरूपाणि विश्वे प्रसृतानि यानि अद्य अवलोक्यन्ते । यदा भारतसाम्राज्य विशेषतया सास्कृतिक-विजय पूर्ण-साम्राज्यं लोके उन्नतेः उच्चतम- शिखर, गौरव-वैभव- गिरिशृङ्गं अलङ्करोति स्म, तदा भारतस्य वार्ता का, तस्य उपनिवेशेषु अपि संस्कृतं न केवल धर्मभाषा अपि तु सर्वसाधारिणी जनभाषा, राष्ट्रभाषा च आसीत्। द्वितीय तत् अगरेजीवत् विश्वे अन्ताराष्ट्रीयभाषा आसीत् । भारत- देशे तु सर्व कार्य संस्कृतेन एवं भवति स्म यत् अद्य आप संस्कृतस्य प्राप्त साहिन्येन प्रकटीभवति । पर अद्य संस्कृतस्य परमहास. सञ्जात । अद्य ' अमरा' संस्कृतभाषा 'मृता' कथ्यते भारतीयैः अपि । अद्य सा देशे अपि जनभाषा, राजभाषा राष्ट्रभाषा न अस्ति, का कथा तस्याः अन्ताराष्ट्रीयभाषात्वस्य । कथं इदं सञ्जातम्, अयं प्रश्न उपतिष्ठते। कथं देशे संस्कृतस्य एतावान् ह्रासः सञ्जातः, यत् अद्य जना तस्य नाम आप न गृह्णन्ति । मया दीर्घकालात् गम्भीरतया विचारित अयं प्रश्न । वस्तुतः स्वत एव हृदये अयं प्रश्न उत्पन्न , स्वत एव किञ्चित् उद्बोधनं अपि सञ्जातम्। मया विचारितं यत् येन मार्गेण संस्कृतभाषायाः घोरतमः ह्रासः सञ्जातः, तस्य मार्गस्य प्रत्यावर्त्तनं एव कल्याणकरं भवितुं अर्हति । येन येन कारणेन संस्कृते काठिन्यं, दुर्बोधत्वं, अव्यवहारत्वं इत्यादिक उत्पन्न, तस्य तस्य कारणस्य दूरीकरण हितकर भवितु अर्हति । अहं यथास्थानं विस्तरेण सर्व प्रदास्यामि, पर इदं तु सर्वे सस्कृतज्ञाः विद्वांसः जानन्ति एव, यत् वैदिकभाषा व्याकरणनियमेषु अबद्धा, परं लोकिकसंस्कृतभाषा व्याकरणनियमेषु पूर्णतया बद्धा बन्दी- कृताच विद्यते । सत्यं तु इदं अस्ति यत् लौकिकसंस्कृत प्रथम ·(११) व्याकरणनियमान् निर्माय वैदिकभाषातः उत्पन्नीकृतम् । वैदिक भाषा देवानां भाषा अतएव स्वर्गीया, वास्तविकरूपेण कल्याणकरा, दोषराहता च, परं लौकिकसंस्कृत मनुष्यैः उत्पन्नीकृतम् । अनेन तस्मिन् विविधा दोषाः आगताः । समये समये विविधजनैः एते संस्कृतव्याकरणनियमाः निर्मिताः येन सस्कृतं अत्यन्तं कठिनं दुर्बोध च सञ्जातम् । कदापि कदापि वैकल्पिकनियमानां व्यापकरूपेण प्रयोग अभवत् । यस्मात् कालात् भारतीयानां दासता आरब्धा, तस्मात् कालात् सर्वत्र पतनस्य चिह्नान अवलोक्यन्ते। भारतीयाःप्रायः क्षुद्रा' सजाताः । क्षुद्रत्वात्, मिथ्यागर्वत्वात च संस्कृत आपि अत्यन्तं तैः दुर्योधं कठिनं च कृतम् । प्रायः गत-द्विसहस्र-वर्षेषु अधिकतरं एतादृशं साहित्य निर्मित यत्य सम्यक् ज्ञान दुष्करम् । सत्यं कथितं श्रद्धेय-पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकर महोदयै यत्- पण्डितैरेव सस्कृतभाषा कठिनीकृता । तेन सर्वेषां जनानां संस्कृत-विषये अरुचिः सञ्जाता । अत. पाण्डितरेव भाषाशुद्धयर्थ प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्" अस्माकं मत तदा आसीत्- (१) वाक्येषु सहिता विवक्षायां विद्यते। अतएव सस्कृते सारल्यस्य आनयनाय सन्धे प्रयोग. अकार्यः, येन शब्दाः स्वरूपे तिष्ठन्तु, येन संस्कृतपठनं तस्य ज्ञानं च सरल भवेत् । (२) दश लकाराणां आवश्यकता नास्ति अद्यतन-अनद्य- तनभेद अवलम्ब्य । अधिकादधिकं पञ्च लकाराः स्यु. यथा लट्, लट्, लोट्, लङ्, लिङ् (विध्यादौ) अर्थात् वर्तमाने लट्, भविष्यकाले लट्, भूतकाले लङ्, आज्ञायां लोट् तथा विध्यादौ एवमेव हेतुहेतुमद्भावे च लिङ् । वस्तुत ४ लकारैः यथा लट् .

·(१२) (वतमाने), लट् (भविष्यकाले), लइ (भूतकाले), लिङ् (विध्यादौ अर्थात् विधि, आज्ञा, हेतुहेतुमद्भावे च प्रयुज्यमान कार्य पूर्णतया चलितु शक्नोति । विश्वस्य अन्यासु सर्वासु भाषासु १० लकारा न सन्ति अद्यतन-अनद्यतन-भदं अवलम्ब्य । अनेन सस्कृतं अत्यन्त कठिनं सजातम् । यथास्थानं अस्या स्थिते पूर्ण विवरणं करिष्यते दास्यते च । (३) द्विवचनस्य संज्ञायां कियायां च आवश्यकता नास्ति एवमेव तासां अन्यषु भेदेषु।जर्मनादि-द्वित्रिभाषा विहाय संसार- स्य कस्यां आपि भाषायां द्विवचन नास्ति । अन्यासु सर्वासु भापासु एकवचन बहुवचन च विद्यत । अयं भेद वुद्धौ आप समायाति यत् एक अनकं वा वचनम् । द्विवचन स्यात्तदा त्रिवचन, चतुर्वचन इत्यादिकं कथं न स्यात् एवमेवं कालविभाग अवलम्ब्य चतुर्विधलकारेपु व्यावहारिकदृष्ट्या इदं सर्व कार्य करणीयम् । व्यावहारिकतां उपयोगितां विहाय यद्यत् काय करिप्यते तत्तत् हानिकर समिप्यति । (४) "मोऽनुस्वारः" (८।३।२३।१) इति सूत्रानुसार अचि परे सति आप मान्तस्य पदस्य अनुस्वार स्यात् यथा हलि परे सति भवति । (५) समासः क्रियेत चेत् तदा द्वित्रिशब्दादधिकः न भवेत् । एवमेव सन्धिः क्रियत चत् तदा द्वयो' शब्दयोः भवेत् । साम्प्रतं अस्माकं निश्चितं मत अस्ति यत् न्यूनातिन्यून २५ वर्षपर्यन्तं सन्धिराहित्येन भाषणेन लेखनेन च भवितव्यं, येन संस्कृतं गृहे गृहे, ग्रामे ग्रामे, नगरे नगरे, प्रान्ते प्रान्त च प्रविशेत् । (६) अन्तिमं मम निवेदनं इदं आसीत् ' लोके विसर्गादर्श- नम्' (लोक विसर्ग-अदर्शनम् ) परं इद सशोधनं सस्कृते स्वतः ·, एव २५ वर्षानन्तर भविष्यात यदा संस्कृतस्य देशे महीयान् प्रचारः भविष्यति । अस्य सूत्रस्य अय आशय., " व्याकरणानुसारं विसर्गस्य यथास्थान प्राप्तिः तु भवेत्, परं अस्य सूत्रस्य बलेन तस्य विसर्गस्य लोपः मन्येत," यथा एकवचने रामः, वहुवचने रामा., अस्य सूत्रस्य वलेन राम एकवचने, रामा बहुवचने स्यात् । द्विवचनं तु वस्तुत अपनेतु शक्यते।अनेन संशोधनेन संस्कृतं सरल तमं भविष्यति तथा मराठी, गुजराती, बगला, हिन्दीवत् संस्कृत शब्दः रूपं ग्रहीप्यति । सस्कृतात् सर्वा प्रान्तीयाः भाषाः निस्सृता अतएव अस्मिन् अन्तिम रूप संस्कृतं एव देशस्य भाषा भाविण्यात। यत्र समाना. शब्दाः विद्यन्ते तत्र विसर्ग.तिष्ठतु यथा ' वयं स्म त गच्छन्ति स्म । अर्थभेदे समानशब्देषु विसर्ग. दीयेत । सविस्तरं विवरणं यथास्थान दास्यते । विसर्गस्य अदर्शने क. लाभः भवितुं अहति पुस्तकम्य अन्तिमे अध्याये स्पष्टीकरिप्यते। उत्तराणि पूर्वोक्तानि उत्तरााणे महत्त्वपूर्णानि सन्ति, अतएव तेषां सार अत्र दीयते । अनेकानि पत्राणि प्राप्तानि अस्माभिः उत्तररूपेण, परं केवलं पूर्वोक्तानि मतानि दत्तानि उदाहरणार्थम् । तेषां सर्वेषां सविस्तरं विवेचनं यथास्थान करिष्यते । (अ ) (आ) सुप्रसिद्धस्य — संस्कृतम्' पत्रस्य सम्पादकैः महाविद्वद्भिः प. कालीप्रसादशास्त्रिमहोदयः स्वलेखे 'लेखन कादृशम् ' तथा पत्रे इद मन्यत यत् सन्धि. वाक्ये तु विवक्षा अपेक्षते ' द्वितीय इदमपि मन्यते तैः यत् सरलतमेन सस्कृतन भवितव्यम् । इयं स्थितिः तु वस्तुतः सर्वैः विद्वद्भि पूर्वो- क्त मन्यते विशेषतया सुप्रसिद्ध वेदः५०सातवलेकर तथा महा- ७ ·(१४) . विद्वद्भिः पं. सभापतिमहोदयैः । वस्तुतः सर्व विद्वांसः एकमताः सन्ति यत् 'सरलतमेन संस्कृतेन भवितव्यम् ' अन्यथा तत् कदापि व्यावहारिकी भाषा राष्ट्रभाषा च न भविष्यति । इदं तु निन्तिं सूर्यवत् सत्यं अस्ति । अस्मिन् विषये मतद्वय भाक्तुं न अर्हति । इदमाप सुस्पष्टतया निवेदितं यत् “ सन्धि वाक्येषु वैकल्पिक इद सशोधन नास्ति। अह मन्ये कतिपयानि सशोधनानि प्रचलित- सस्कृते आवश्यकानि सन्ति व्यावहारिक-दृष्टया । परं अत्र अय प्रश्नः यत् अस्य नियमस्य कदा प्रारम्भः श्रीगणेशः वा करिप्यते। सस्कृतम् ' इति पत्रस्य सुप्रसिद्धसम्पादकस्य इय प्रतिज्ञा यत् “अस्यामेव शताब्द्यां संस्कृत राष्ट्रभाषा भवेदयमेव सस्कृतस्यो- द्देश."। तदा गम्भीरतया इदं आपि विचारणीय ते यत् संस्कृत प्रचलितरूपे राष्ट्रभाषा भवितुंअर्हति नवा। द्वितीय यदा इदंमन्यते सर्वैः विद्वद्भिः यत् ‘सरलतमेन सस्कृतन भवितव्यम् तदा इदं अपि विचारणीयं यत् लौकिकसंस्कृते कानि कानि सशोधनानि आवश्य- कानि सन्ति तथा केषां नियमाना पालन आवश्यकं अस्ति?कथं इदं सर्वतैः न विचार्यते तथा सम्यक विचार्य कार्य परिणत न क्रियते। तेषां महोदयानां इदं कथनं पर्याप्तं नास्ति" ..अत्रान्यपिविद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो यत् संस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् "ते अपि महा विद्वांसः सन्ति, कथं ते इदं न विचार्यते । कथं ते स्वपत्रे ( संस्कृतम् ). सन्धिरहितं सुन्दर सरलतमं संस्कृत न लिख्यते या दीर्घकालपर्यन्तं अर्थात् न्यूनातिन्यूनं महाभारतकालात औरभ्य अद्यपर्यन्तं " सन्धि-प्रयोगः नियमरूपेण सर्वत्र सर्वासु दशासु कृतः, येन संस्कृते कल्पनातीतं काठिन्यं सञ्जातम्, यन संस्कृतं जनभाषा, राजभाषा, राष्ट्रभाषा च न अतिष्ठत् ।

·सुप्रसिद्धवेदज्ञ-महाविद्वान् पं. सातवलेकर महोदयस्य शब्देषु " पण्डितैरेव भाषा शुद्धयर्थं प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यं, यत पण्डितरेख सस्कृतभाषा कठिनीकृता।" पं. सातवलेकर महोदयः 'संस्कृतम्' पत्रस्य सम्पादकेभ्यः इदमपि लिखित आसीत् " पठनसौक- र्याय विच्छिन्नपदानां साहाय्यं सजायते । समस्तैः पदैः सन्धि- भूतैश्च काठिन्यं भवति । संहिता वाक्ये विवक्षां अपेक्षते .. इत्यादि "परं दुखद. अय समाचारः यत् तैः आप सन्धिराहि- त्येन न लिख्यते। तेषां महोदयानां सेवायां अस्माकं सविनयं इद निवेदनं यत् उदाहरणं श्रेष्ठतर भवति । कथ तैः इदं न क्रियते। अस्माक पत्रव्यवहार. प० सातवलेकर महोदयैः सह सदैव चलति ते अस्माकं भारतीय विद्याप्रचार-समिते. कार्यकारि-सभाया प्रतिष्ठितसदस्याःसन्ति । ते स्वपत्रेषु कदापि संस्कृत सन्धिरहितं न लिखन्ति यद्यपि अहं विचारयामि यत्ते तस्य आवश्यकता अनुभवन्ति । तैः स्वविचारानुसारं अनेन प्रकारेण लेख्यं आसीत् यत " पण्डितै एव भाषाशुद्धयर्थ प्रायश्चित्त कर्त्तव्य, यत पण्डितैः एव सस्कृतभाषा कठिनीकृता। मया 'संस्कृतम् ' पत्रस्य सम्पादकाः आप विशेषतया निवेदिताः, यत्ते स्वप्रसिद्ध 'संस्कृतम्' पत्रे सारल्यस्य आनयनाय सन्धिराहित्येन लिखेयुः। परं तेषां इदं उत्तरं विद्यते "... . भाषणसमये सन्धौ नियमराहित्यं स्वत एव जायते पर न सल्लेखन- वस्तु । अस्माक समस्तभारतस्य महाविदुषां पत्रम् । तत्र नियम- रहित प्रकाशनमसभवम् । "वाक्ये तु सन्धि. विवक्षामपेक्षते इत्येवमन्ये।" विचित्रा स्थिति यत् इमे स्वपत्रे आवश्यक सुधार न करिष्यन्ति तदा कः करिष्यति । तेषां शब्दैः इदमाप प्रतीयते यत्ते तस्य आवश्यकता अनुभवन्ति,परं 'महाविदुषां पत्रम्' ·इति भयात् सुधारं कर्तुं न उद्यताः सन्ति । एवं प्राप्ते सति अस्य कः अर्थः । ते विभ्यति यत् यदि ते अमु आवश्यक आपि सुधारं करिष्यन्ति तदा कश्चित् अपि विद्वान् तेषां पत्रं न पठिप्यति। तेषां भयः कदाचित् उचित यत् अद्य कश्चित् अपि विद्वान् न मन्यते य नियमरूपेण भाषणे लेखने च सन्धि न करोति । भूयः अहं नि- वेदयामि यत् अस्मिन् विषये 'महाविदुषाम्' एव, दुरभ्यासः एकमात्रकारणम् । तदा कथ दुर्योधत्वं काठिन्यं दूरभिविष्यति । ते अपि सारल्य इच्छन्ति राष्ट्रभाषात्व कामयन्ते परं सारल्य. विरोधि-राष्ट्रभाषावविरोधिकारणानि दूरीकरणे न कटिबद्धा भवन्ति । सम्पादकनहोदय, 'लेखन कीदृशम् ' इति लेखे लिखान्त ". सन्धि शोभां वर्धयति लघुत्वञ्चापादयति ।" परं अह सन्धिप्रयोगे शोभा लघुत्वं वा न अवलोकयामि । तैः लिख्यते " अत्रान्यरपि विद्वद्भि स्वविचारो व्यक्तीकरणीयो यत् सस्कृतभाषा कीदृशी स्यात्" अस्य वाक्यस्य अनेन प्रकारेण लखने' अत्र अन्यै अपि विद्वाद्ध स्वविचार व्यक्तीकरणीय यसंस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् ' वस्तुतः सुवोधत्व लघुत्व आयाति । स्वविचारो 'व्यक्तीकरणीयो' स्थाने 'स्वविचार व्यक्तीकरणीय' लघुत्व प्रदर्शयति। शब्दा स्वरूपे तिष्ठन्तु, तदा शोभनं स्यात्, यत् मन्धिप्रयोगेण कदापि भवितुं न अहति। भूयः विचारणीय सम्पादकमहोदय यत् "सस्कृतस्य सारल्याय एवमेव राष्ट्रभाषा- त्वाय" कानिकानि-कायाण करणीयानि सन्ति । (इ)(ई)(उ) सुप्रसिद्ध वेदज्ञा पं० सातवलेकरमहोदयाः अस्माक निवेदनस्य प्राय समर्थन कुर्वन्ति एवमेव महाविद्वांस प० सभापतिमहोदयाः अपि । एतवां महाविदुषां मते (१) सन्धिः वैकल्पिकः, अत वाक्येषु मारल्यस्य आनयनाय सन्धिप्रयोगः ·(१७) अकार्यः (२) लौकिक नस्कृते अधिकादधिकं ५ लकाराणां अर्थात् लट् लट्, लोट् , लङ्, लिङ् (विधि ) लकाराणां प्रयोगः स्यात्, परं चतुर्लकाराणां आप प्रयोगः भवितुं अर्हति । ( ३ ) द्विवचनस्य प्रयोग वैकल्पिकः स्यात् प० सातवलेकरस्य मते। ते कथयन्ति अत द्विवचन ऐच्छिक वैकल्पिकं वा भवतु प्रथमारम्भ- समय।" परं प० सभापतिमहोदयस्य मते तस्य प्रयोगः अकार्यः यत् अस्माकं मतं अपि अस्ति । (४) समास द्वित्रिपदानांआध- कादधिक भवेत् । अस्मिन् सम्बन्धे पं० सातवलेकरमहोदयाः कथ- यन्ति " समासविषये पदच्छेदपूर्वकं लेखनेन न काठिन्यं भवि- ध्याति । यथा पर्वत- शिखर-स्थित-कुसुम-संचय , इति तु स्पष्टतर भवति लेखनम् । अतः सर्वत्र समासे पदच्छेदपूर्वक लेखनं कायम् । द्वित्रिपदयुक्ता समासाः भवेयुः, तदधिकपदयुताः निवेद्यन्या सारल्येच्छुभि । न्यूनातिन्यूनं वैकल्पिकरूपेण समापानां पदच्छेदर्पूवक लेखनं स्यात् । इदं स्वत एव क्रियते साम्प्रतम् सस्कृतम् ' पत्रे एवमेव अन्येषु सस्कृतसमाचार पत्रेषु इदं अवलोक्यत यथा १५-२-४९ तारिकाया. 'संस्कृतम्' पत्रे पृष्ठ इये अनेन प्रकारेण दीयते 'प्रयागीय-अलोपीबागस्थ ।' अय विचारणीयः विषय । (५) संस्कृते विसर्गस्य प्रयोगः प्राचुर्येण भवति । इद निवेदितं मया यत् लौकिकसंस्कृतं निर्मितं पाण्डतैः वैदिक भाषातः प्रथम सस्कृत-व्याकरणं विरच्य। 'संस्कृ- तम् ' नाम एव इदं प्रदर्शयति । ससारस्य अन्यासु भाषासु विस- य एतावान् प्रयोगः न जायते। कथं 'संस्कृते' इदं अभवत् अस्य कारणमस्ति । विसर्गेण सन्ध्यादिषु सौविध्य उत्पद्यते। महा- भारतात् अनन्तर प्रायः ५ सहस्त्र वर्षेषु सस्कृत प्रचलितरूप- युत सञ्जातं यत् कठिनतम दुर्बोधतमं विद्यते । अतएव विसर्गस्य . । २ ·(१८) " अदर्शनं स्यात् अर्थात् व्याकरणानुसारं तस्य प्राप्ति तु भवेत् पर लोपः मन्येत । अनेन वर्णनातीत सारल्यं संस्कृते आगमिष्यति, तथा संस्कृतं भूय. अपि अस्य देशस्य जनभाषा, राजभाषा, राष्ट्रभाषा तथा अन्ताराष्ट्रीय भाषा भविष्यति पूर्ववत् । अयं अन्तिमः सुधार। 'सस्कृतम्' पत्रस्य सम्पादकमहोदयैः स्वलेखे 'लेखनं कीदृशम्' कथित आसीत्, यत् “अन्यैरपि विद्वद्भिः स्वविचारो व्यक्तीकर- णीयो यत्मस्कृतभाषा कीदृशी स्यात् । इद लिखित आसीत् तैः १-६-४६ तारिकाया स्वपत्रे । परं अद्यावधि देशस्य विद्वद्भि अय विषय. सम्यग्रूपेण न विचारितः। अय अत्यन्तमहत्त्वपूर्णः विषयः आसीत्, परं केन अपि विदुषा अत्र ध्यानं न अदायि । अतएव अह पुस्तकरूपेण स्वमतं स्पष्टं करोमि । इद तु सुस्पष्टं एव यत् यै विद्वद्भिः अस्मिन् विषये विचारः कृतः ते प्रायः अस्माक निवेदनस्य समर्थन कुर्वन्ति । ये विद्वांस समर्थयन्ते ते देशस्य महाविद्वांस' महान्तः जना सन्ति । अनेन सिद्धयति यत् अस्माक निवेदन समीचीन, युक्तियुक्त, संस्कृतहिताय एव विद्यते । इदानी एकैकं विषय अवलम्ब्य सविस्तर विवेचन क्रियते।

·अध्याय २ सन्धिः। " असंहिता वाक्ये" इदं लिखित गताध्याये यत् "वाक्येषु संहिता विवक्षा अपेक्षते" अर्थात् वाक्येषु सन्धिः क्रियेत न वा । सर्वैः विद्वद्भिः इयं स्थितिः मन्यते। परं गम्भीरविचारेण इदं प्रतीयते यत् "वाक्येषु संहिता न भवितुं अर्हति ।" वाक्ये का स्थितिः भवति? वाक्ये तु विविध-पदानि पृथक् पृथक् भवन्ति । व्याकरणानुसारं सहिता 'एकपदस्य वर्णानां' भवितुं अर्हति, एवमेव 'सयोगः' 'एकपदस्य हलक्षराणाम्' । समासे विविधपदानां योग भवति । समासस्य व्याकरणानुसारं सामूहिकरूपेण 'पदसंज्ञा' सआयते। अतएव समासे सहिता भवितुं अर्हति, एवमेव संयोगः अपि । अनेन सिद्धयति वाक्येषु कदापि सहिता भवितुं न अर्हति । 'वाक्येषु सहिता विवक्षा अपेक्षते' अथवा 'वाक्येषु संहिता विवक्षायां विद्यते,' इयं संस्कृतव्याकरणानुसारं सत्या स्थितिः नास्ति । अस्मिन् विषये नियमा. अवलोकनीया:- परःसनिकर्ष: संहिता ।।४।१०९ व्याख्या वर्णानां अतिशयितः संनिधि संहितासंज्ञः स्यात् । हलोऽनन्तराः सयोगः।१।१२७ व्याख्या- अभि अव्यवहिताः हलः सयोगसज्ञाः स्युः। सुप्तिङन्तं पदम् १।४।१४ व्याख्या- सुबन्तं लिडन्तं च पदसंज्ञं स्यात् । ma- ·(२०) । इमानि सूत्राणि 'संज्ञा-प्रकरणे' विद्यन्ते । प्रथमं तु तस्मिन् प्रकरणे वर्णानां अक्षराणां वा वर्णन विद्यते । वर्णानां समूहः कदा 'पदम्' भवति इदं अपि दीयते तत्र । पदसंज्ञं किं भवति इदं दत्वा 'उपयुक्त प्रकरणम्' समाप्तं भवति । पदे अनेके वर्णाः अक्षराणि, वा भवन्ति । पदस्य अक्षरेषु कदा 'सहिता' भवति, कदा 'सयोगः' तत् एव तत्र वर्णितं विद्यते। यद्यपि समासः विविधपदानां समूहः भवति, न विविध-वर्णानां अक्षराणां वा, परं यत्र विविध-पदानि एकपदत्व गृह्णन्ति, तत्र तेषां पदानां वर्णाः सांनिध्यकारणात् संहिता-संज्ञका संयोग-संज्ञकाः वा भवितुं अर्हन्ति । परं इद आप सम्यग्रूपेण अववोधनीयं यत् समासे विविधपदानि प्राति- पदिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति । अनन्तरं 'सुप' आदि-विभक्तय क्रिय- न्ते एकपदवत् । अतएव वास्तविकस्थितिः इयं अस्ति यत् समासे अर्थवतां शब्दानां समूहः प्रातिपदिकरूपेण भवति । अनन्तर स समासः सुबन्तरूपं गृह्णाति अर्थात् पदरूप भवति । अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ।।२।४५ व्याख्या-घातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वयित्वा अर्थवत् शब्द- स्वरूप प्रातिपदिकसंझं स्यात् । अनेन सिद्धयति यत् समासे तु 'संहिता' 'सयोगः' वा भवितुं अर्हति एकपदरूपत्वात्, परं वाक्ये तु कदापि भवितु न अर्हति । वाक्ये तु विविधानि सुबन्त-तिङन्त-युतानि पदानि भवन्ति । तत्र अर्थयुताः पदसमूहाः न भवन्ति, प्रातिपदिकरूपाः यथा समासे भवन्ति । मया पूर्व सूत्राणि दत्तानि येन इदं सर्व सुस्पष्टं जायते, यत् एकस्मिन् पदे तस्य वर्णानां सहिता संयोग. वा भवितुं अर्हति । सिद्धान्त-कौमुद्याः प्रकरणविभागेन अपि इदं सिद्ध भवति । तत्र प्रथमं 'संज्ञाप्रकरणम्' दीयते, येन सिद्धयति यत् पदवणेषु कान् कान् नियमान् अवलम्ब्य 'संहिता, सयोगः' ·(२१) वा भवति । अनन्तरं 'सुबन्त-प्रकरणम्' दीयते । कथं प्रातिपदि- कात्पदस्य निर्माण भवति, अस्मिन् प्रकरणे इदं वर्णितं विद्यते। अनन्तरं 'समास-प्रकरणम्' दीयते । अत्र वर्णितं आस्त यत्कथं विविधशब्दाना 'एकपद' सञ्जायते । अनेन संहिताविषये संयोग- विषये च एकपदत्वं आवश्यकं, यत् वाक्ये न भवति । अत्र अयं प्रश्न अपि भवितुं अर्हति यत्समास. कः ? वाक्यं किम्,' भवति? समासः । समासः पञ्चधा । 'तत्र समसन' समासः अर्थात् विविधशब्दान संहितीकृत्य एकपदं इति समासः कथ्यते । स च विशेषसंज्ञावि- निर्मुक्तः केवल-समास प्रथमः इत्यादयः। वाक्यं तु सर्वथा भिन्न भवति। अत्र विविधपदानां (पृथक् पृथक्) समूहः भवति। तस्य एकपदत्व न भवितुं अर्हति केन अपि विचारेण । तत्र पदानि तु प्रकृतिवशात् पृथक् पृथक् विद्यन्ते । समासे वाक्ये च भेदः। समासे वाक्ये च का भेदः भवति, अत्र दीयते, येन सर्व निवेदनं सुस्पष्ट भवेत् । समर्थः पदविधिः । ॥१॥१॥ व्याख्या-पदसम्बन्धीयः विधिः सः समाश्रितः वोध्यः । अर्थात् समासे अनेकपदानां यत्सन्ध्यादिकार्य तत् समर्थः भवति । समर्थस्य भावः सामर्थ्यम्, तत् च द्विविधम् , व्यपेक्षारूपम्, एकाथिभावरूपं च। तत्र स्वार्थपर्यवसायिनां पदानां आकाङ्क्षा- दिवशात् यः सा व्यपेक्षा भवति । यथा वाक्ये-'राज्ञः पुरुषः' इत्यादौ सा तिष्ठति । एकाथिभावत्व च पृथगर्थानां पदानां एकार्थोपस्थितिबोधजनकत्वम् । यथा समासे- 'राजपुरुषः' इत्यादौ । अत्र भिन्नार्थकशब्दयोः एकार्थबोधकत्वं परस्परसम्बन्ध:

·, विद्यते अतएव तत्र एकपदत्वं तिष्ठति। व्यपेक्षारूपसामर्थ्य तु समासः न भवति, पदसमूहे एकार्थबोधकत्वस्य अभावात् । अतएव वाक्ये अनेकपदानि तिष्ठन्ति, परं समासे तु अनेकपदेषु एकार्थस्य उपस्थित्या एकपदत्वं तिष्ठति, अतएव समासः एका- र्थिभावरूप सामर्थ्य एव भवति। व्यपेक्षारूपसामर्थ्य तु पदस- मूहानां भिन्नार्थकत्वेन अनेकार्थबोधकत्वात् वाक्यं एव तिष्ठति । अनया व्याख्यया ज्ञात स्यात् यत् वाक्ये पदानि पृथक् पृथक् तिष्ठन्ति, परं समासे अर्थवतां शब्दानां एकपदत्व सञ्जायते। व्याकरणानुसार-पदे संहिता संयोग वा भवितुं अर्हति, न तु वाक्य। एवं प्राप्त सति अयं प्रश्न उपतिष्टत यत् वाक्ये कथं सन्धि- करणं सञ्जातम् । अहं विचारयामि यत् प्राचीनकाल अस्माकं भारतदेशे मुद्रणालयाः न आसन्, पुस्तकलेखनकार्य हस्तेन भवति स्म । अतएव लघुत्वस्य सम्पादनाय इयं परिपाटी प्रचलि- ता व्याकरणविरोधिनी अपि। अद्य तु तस्याः आवश्यकता नास्ति । साम्प्रतं तु देशे स्थाने स्थाने मुद्रणालया सन्ति येषु यन्त्रद्वारा प्रकाशनं भवति। कागदादिसामग्री अपि प्रचुरमा- त्रायां प्राप्यते । अतएव इय परिपाटी सर्वथा परित्याज्या परि- हार्या च। परं विद्वद्भि , यदि अयं पक्ष समर्थितः स्यात यत् वाक्ये तु सन्धिः विवक्षामपेक्षते' तथापि इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः साम्प्रतं अकार्यः, येन संस्कृतभाषायांसारल्यं आगच्छेत् । इदं कार्य क्रियेत चेत् तदा अद्य सस्कृतं राष्ट्रभाषा भवितुं अर्हति सुबो- धत्वात् । अनन्तकालपर्यन्त सस्कृत एवं अस्य दशस्य धर्मभाषा, जनभाषा राजभाषा राष्ट्रभाषा च आसीत् । तत् बहुकालपर्यन्तं जगति अन्ताराष्ट्रीय-भाषारूपत्वेन अतिष्ठत् । सस्कृत-साहित्यस्य ·(२३) - अतुलभाण्डारः भग्नावशेषरूपेण अद्य अपि प्राप्यते, या तस्य गौरवं उच्चतमं पदं च प्रकटयति । विद्यायाः कश्चित् अपि विभा- ग नास्ति यस्मिन् पुस्तकं पुस्तकानि वा न स्युः। अस्य देशस्य अध्यात्मवादः प्रख्यातः। अनेन एव भारतस्य 'गुरुत्वं ससारे अतिष्ठत् ।' संसारे कुत्र अपि एतादृशं आत्मतत्त्व-विवेचनं न प्राप्यते । भारतस्य दर्शनशास्त्रं सुप्रसिद्धं सुविख्यातम् । अपौरु- पेयान् भगवतः वेदान् आरभ्य गीतादि ग्रन्थपर्यन्तं प्रायः सर्वेषु ग्रन्थेषु अदृष्टपूर्व, अद्वितीयं अध्यात्मवर्णनं प्राप्यते । गीतासदृशं पुस्तकं ससारे न प्राप्यते अद्यावधि । जर्मनतत्त्ववेत्ता शोपिनहो. यर खग्रन्थे कथयति गत् यावत् तन गीता-गंगायां स्नानं न कृतं तावत् तस्य आत्मसंशयः दूरंन गतः। एवमेव अन्य पाश्चात्य- तत्त्वदर्शिभिः कथ्यते । पर अद्य इदं सर्व ज्ञान-विज्ञानं (लौकिकं पारलौकिकं च) भारतीयानां कृते अपि तिरोहित सजातं संस्कृत भाषाया काठिन्यकारणात् दुर्बोधत्वात् च । वस्तुतः सस्कृतं अत्यन्त सरलं अस्ति, पर मध्यकालीनैः विद्वाद्ध महाभारतकालं आरभ्य अद्यपर्यन्त एतावत्कठिनीकृतं येन तस्य पठनं अपि सर्व- साधारणजनाना कृते असम्भवं सातम् । भारतस्य दर्भािग्येण दशस्य पण्डितवर्ग संकुचिनहृदयः सञ्जात । एकस्मिन् सम्पाद- कीये लखे संस्कृतप्राणे. पं० कालीप्रसादशास्त्रिभि (सम्पादक, 'संस्कृतम्') महोदयः लिखितं आसीत् “ . अहं तु इमां वार्ता नतेन शिरसा स्वीकरोमि यत्संस्कृतं बौद्धकालात् न्यकृतत्वात् केवलं विद्वत्सु एव लब्धप्रचारं विद्यते । पर कथं संस्कृतं स्वपदात् च्युतम्, तथाकै. अधोनीतम्, अय अपि प्रश्न विचार. णीय.। मम उत्तरं इदं अस्ति यत् तत्कालीनैः पण्डिते संस्कृतं स्वपदात् अधोनीतम् । शनैःशनैः संस्कृते कठिनता आनीता, अनेन तत् अपनीतम् । अह अत्र एक उदाहरणं ददामि यत् ·(२४) तस्मिन्काले कीदृश संस्कृतं प्रचालित पण्डितै। कादम्बरीतः एकं उद्धरणं दीयते- (पृष्ठसंख्या २१४ तः २१९ पर्यन्तम् ) "प्रभातायां च निशीथिन्यां समुत्थाय समभ्यनुज्ञातः पित्रा. भिनवमृगया कौतुकाकृष्यमाणहृदयो भगवत्यनुदितएव सहस्र- रहमावारुह्येन्द्रायुधमग्रतो,'वालेनमार नामपदिश्वामरीकर- शृङ्खलाभिः कौलेथकाञ्जरव्याघ्रचर्मशवलवसन कञ्चुकधारिभि- रनकवर्णपट्ट चीरिकोद्बद्धमौलिभिरुपचितश्मन्त्रगहन - मुखैरेक- वर्णावसक्त-हेमतालापुटैरावद्धनिविड-कक्षैरनवरतश्रमोपचितोरु पिण्डिकै कोदण्डपाणिभि. श्वपोषकैरनवरतकृतकोलाहलै प्रधा- वद्भिर्द्विगुणीक्रियमाणमनोत्साहो बहुगजतुरगपदातिपरिवृतो वन ययौ। तत्रचाकर्णान्ताकृष्टमुक्तर्विकचकुवलयपलाशकान्तिाभिर्भल्ल- भेदकलकल-कुम्भभित्तिभिदुरैश्च नाराचैश्चापटङ्कारभयचकित- वनदेवतार्धाक्षवीक्षितो वनवराहान् केशरिणः शरभांश्चामराननेक कुरङ्गकांश्च सहस्रशो जघान । अन्यांश्च जीवत एव महाप्राणतया स्फुरतया जग्राह । समारूढे च मध्यमह्न सवितरि वनात् स्नानो- थितनेव श्रमसलिलविन्दुवर्षमनवरतमुज्झता मुहुर्मुहुर्दशनविघट्ट- नै खणखणायितखरखलीनेन श्रमशिथिलमुख विगलित फेनिल- रुधिरलचेन पर्याणपट्टकानुसरणोत्थितफेनराजिना कर्णावतंसी- कृतमुत्फुल्लकुसुमशवलमलिपटलझकार-रवमुखरं वनगमनचिह्न पल्लवस्तवकमुद्वहतेन्द्रायुधेनोह्यमान समुद्गतस्वेदतयाऽन्तरार्दीकृत मण्डलेन मृगरुधिरलवशतशवलेन वारवाणेन द्विगुणतरमुपजात. कान्ति अनेकरूपानुसरणसभ्रमपरिभ्रष्टच्छत्रधरतया छत्रीकृतेन नवपल्लवेन निवार्यमाणातपः, विविधवनलता कुसुमरेणुधूसरो वसन्त इव विग्रहवान्, अश्वखुररजोमलिनललाटाभिव्यक्तावदा- तस्वदलखः, दूरविच्छिन्नेन पदातिपरिजनेन शून्यीकृतपुरोभागः, ·(२५) प्रजवितुरङ्गमाधिरूढेरल्पावशिष्टैः सहराजपुत्रैः ‘एवं मृगपतिः, एवं वराह, एवं महिषः, एवं शरभः, एवं हरिणः इति तमेव मृगया वृत्तान्तमुच्चारयन् स्वभवनमाजगाम। उत्तीर्य च तुरङ्गमात् ससंभ्रमप्रधावितपरिजनोपनति उपविश्या- मने वारवाणमवतार्य अपनीय चाशेषं तुरङ्गमाधिरोहणोचितं वेषपरिग्रहभितस्तत. प्रचलिततालवृन्तपवनापनीयमान-श्रमो मुहूर्त विशश्राम । विश्रम्य च मणिरजतकनककलशशतसनाथा- मन्तर्विन्यस्तकाञ्चनपोठा स्नानभूमिमगात् । निवर्तिताभिषेकव्या- पारस्य च विविक्तवसनपरिमृष्टवपुष स्वच्छदुकूलपल्लवाकलित- मोलेगृहीतवासस कृतदेवार्चनस्याङ्गरागभूमौ समुपविष्टस्य राज्ञा विसर्जिता महाप्रतीहारमाधिष्ठिता राजकुलपरिचारिकाः कुलवर्धनासनाथाश्च विलासवतीदास्य सर्वान्तःपुरोषिताश्चान्त - पुरपरिचारिका पटलकविनिहितानि विविधान्याभरणानि माल्यान्यङ्गरागान्वासांसि चादाय पुरतस्तस्योपतस्थुरुपनिन्युश्च । यथाक्रममादाय च ताभ्य. प्रथमं स्वयमुपलिप्य वैशम्पायनमुपर- चिताङ्गरागो दत्वा च समीपवर्तिभ्यो यथार्हमाभरणवसनाङ्गराग- कुस्तुमानि विविधमणिभाजन सहस्रसारं शारदमनवरतलमिव स्फुरित तारागणमाहारमण्डपमगच्छत् । तत्र च द्विगुणितकशा- सनोपविष्टसमीपोपविऐन तद्गणोपवर्णनपरेण वैशम्पायनेन यथार्ह भूमिभागोपवेशितेन राजपुत्रलोकेन 'इदमस्मै दीयताम्' 'इदमस्मै दीयताम्' इति प्रसादविशेषदर्शन-संवर्धितसेवारसेन च सहाहारविधिमकरोत् । उपस्पृश्य च गृहीत-ताम्बूलस्तस्मिन् मुहूर्तमिव स्थित्वेन्द्रायुधसमीपमगमत् । तत्र चानुपविष्ट एव तद्गुणोपवर्णनप्रायालापाः कथाः कृत्वा सत्यप्याज्ञाप्रतीक्षणोन्मुखे पार्श्वपरिवर्तिनि परिजने तद्गुणहृतहृदयः स्वयमेवेन्द्रायुधस्य पुरो यवसमाकीर्य निर्गत्य राजकुलमयासीत् । तेनैव च क्रमेणाव- लोक्य राजानमागत्य निशामनैषीत् ।

·द्वितीयं उद्धरणं गीतातः (शांकरभाष्यम् ) दीयते- "अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पण्डिता. ॥११॥ व्याख्या-न शोच्या अशोच्याः शोचितुमनीं भीष्मद्रोणा- दयस्तानशोच्यानेव त्वमन्वशोचः एतानुद्दिश्य शोकं कृतवानसि। ननु स्वजनमरणे सर्वेषां शोको जायत एव कथमुच्यत एतानन्ध- शोचस्त्वमिति, कुतो वा नियमाणानामेतेषामशोच्यत्त्वमिति चेत्त्यमत्र प्रष्टव्य , किं भीष्मद्रोणादिशब्दवाच्यार्थमुद्दिश्य शोच्य ते उत लक्ष्यामिति । आधे भीष्मादिशब्दवाच्यार्थस्यासद्वतत्व- मवेक्ष्य शोच्यते किंवा तन्नाशमुद्दिश्य शोच्यते इति । नाद्य.। ते महानुभावा इति त्वयेव तन्महत्वप्रतिपादनात् । न द्वितीयः । तदसम्भवात् । 'मघवन् म] वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना' इति शरीरस्य मृत्युग्रस्तत्वश्रवणात् दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः' इति देहस्य नश्वरत्वश्रवणात् सर्वदा म्रिय- माणप्राणिसंदर्शनाच्च प्रत्यक्षादिप्रमाणैरेव ध्रुवमृत्युकस्य देहादेः शाच्यत्वं न सभवति । न प्रथमे द्वितीयः। आत्माऽजत्वान्न जायते जननाभावान्न म्रियते भरणामावान्नित्यः 'अजानित्य शाश्वतः'इति 'नित्या नित्यानाम्' इतिलक्ष्यार्थस्यात्मनो नित्यत्वश्रवणान्नित्य- स्य पदाप्तस्यात्मनः शोच्यत्वाऽनुपपत्तेः । नहि बुद्धिमतां नित्यः पदार्थः शोच्यो भवति नाप्यनित्यश्च । यत एवं वाच्यार्थस्य लक्ष्या- थेस्य चाभयोरशोच्यत्व सिद्ध त्वमशोच्यानेव शोच्यत्वबुद्ध्या मूढवदनशोचसि। नैतन्मात्रमेव करोषि, आपितु प्रज्ञावादांश्च भाषसे सदसत्पदार्थखरूपं विविच्य ये प्रकर्षेण जानन्ति ते प्राज्ञाः पण्डितास्तेषां शास्त्रमभिव्याताः वादा अवादास्तान् प्रज्ञावादान् 'कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्मा' इति, 'उत्सन्न कुलधर्माणाम्'इति, कथं भीष्ममहं संख्ये' इत्यादीनि प्रौढवचनान्यपि भाषसे।

·(२७) यदशोच्यकथनं, यञ्च शास्त्रार्थप्रकटनपाण्डित्यं तदतद् द्वयं तेजस्तिमिरवत्परस्परविरुद्धं नैकत्र स्थातुमर्हति । अतो भवान् मूढ एव भवति न तु पण्डितः। तोवं समये पण्डिताः कथं वर्तन्त इत्याह-गतासूनिति । केवलं मूढा. ममैते पुत्रादयो मृता इति गता- सूनेवानुशोचन्ति न त्वगतासून् । शास्त्रज्ञाम्तु ममैते पुत्रादयो मूढा दुर्भगा दुर्वृत्ता जाता इत्यगतासूनेवानुशोचन्ति न तु गतासून् । पण्डितास्तु गतासूनगतासुंश्च पुत्रादीनानुशोचन्ति । गतासूना- मगतासूनामप्युभयेपामविद्याकार्यत्वेनस्वप्नार्थवदसत्वादुभयत्र--- ब्रह्मैव पश्यन्ति त एव हि पण्डिता ये त्वसत्त्यक्त्वा सदेव गृह्णन्ति । सदा सर्वत्र ब्रह्मदर्शनं हि पाण्डित्यम् । 'ब्राह्मणः पाण्डित्य निर्विद्य' इति श्रुतेः । अत उक्तलक्षणाभावात् त्वं मूढ एव न तु पण्डित इत्यर्थः ॥११॥ व्याख्या १- अत्र द्वे उद्धरणे दत्ते, एकं कादम्बरीत द्वितीयं गतिायाः शाङ्करभाष्यतः (शंकरानन्दीव्याख्या) 'कादम्बरी' उद्धरणात् इद सहजतया सिद्धं भविष्यति यत्कीदृशी कठिनतमा भाषा लिखिता तस्याः लेखकेन । एतादृशी कठिनभाषा सस्कृतस्य साधारणजनाना च हिताय न विद्यते। तत्र केवलं 'दुर्बोधत्वं गुणः' पाण्डित्यप्रदर्शनाय । कतिपयपण्डिताः तां कादम्बरी अवबोधये- युः, परं सामान्यपुरुषाणा कृते तु तस्याः ज्ञानं दुर्लभम् । वस्तुतः पण्डिताः आप कथयन्ति यत् स्थल स्थल 'कादम्बरी' तषां कृते अपि कठिना दुर्बोधा, तदा का कथा बालकानां विद्यार्थिनां च । अत्र पाण्डित्यं तु प्रचुरमात्रायां अवलोक्यते। दीर्घसमासाः अत्र विद्यन्ते, तथा उपमादियुतानि वाक्यानि अवलोक्यन्त, यानि प्रायः एकैकपृष्ठे समायान्ति । कदापि कदापि वाक्यस्य विविधपदानां सम्बन्धः अपि सुस्पष्टः न भवति दुर्बोधत्वात् । कदापि कदापि इदं अपि न ज्ञायते यत् क्रिया कुत्र विद्यते तथा तस्याः कर्ता क. अस्ति, कर्म किं आस्त, .

·(२८) . इत्यादय दोषाः गुणाः वा सर्वत्र प्राप्यन्ते । एतादृशाया काठन- तायाः अन्यत् अपि कारणं आक्षि-लक्ष्यी भवति । वाक्येपु सन्धि- प्रयोग. भापा-काठिन्यं वर्द्धयति। पूर्व निवेदितं अस्माभि यत् भाषा सुबोधाय भवति न तु दुर्योधाय, दुर्योधाय भवेत् चेत् तदा मौनं वरम् । वस्तुतः भाषा विचारविनिमयाय भवति । यदि एतादृशी भाषा स्यात् येन विचारविनिमयः कठिनः असम्भव वा स्यात् तदा अस्याः भाषाया का लाभ. । प्रथम तु यदा पदानां अर्थ. सुस्पष्ट न भवति तदा कथं वाक्यस्य । दीर्घसमासा सन्धियुतानि पदानि दोधाय एव भवन्ति। यदि पृथक् पदानां अर्थः स्फुटःन सायत तदा वाक्यस्य अर्थ कथ स्पष्ट भवितु अर्हति । प्रथम तु पदानां पदच्छेदः अङ्कगणितस्य रेखागणितस्य वा एकः जटिलतर. प्रश्न. विद्यते वस्तुतः विचारस्य मूल्य न तु भाषायाः। ज्ञानविज्ञान किम् ' अस्य उत्तर अस्ति 'सुविचारा'। यदि लेखकस्य 'सुविचारा.' 'सद्विचार' वा सुस्पष्टाःन स्युः तदा का लाभ लेखनस्य । अतएव कादम्बर्गत अयं उपदेशः मिलति यत् समासा. सरलतराः स्युः, एवमेव वाक्यानि अपि । समासा. अधिकादधिकं द्वित्रिपद्युताः स्युः। वाक्यस्य विविधपदेषु सन्धिः कदापि न स्यात् । अनेन मार्गेण सारल्यं आगन्तु शक्नोति । व्याख्या २. गीतायाः शाङ्करभाष्यविषये अह केवल इदं निवेदयामि यत् भाष्यं मूलगीतातः काठन विद्यते। तदा का लाभ एनासाया व्याख्याया । तत् भाष्यं पाण्डित्यपूर्ण भवतु परं सामान्यजनानां किं हितम् । अतएव सरलतमने संस्कृतेन भवितव्यम्, येन आशयः सुस्पष्टः भवेत् । मूलग्रन्थस्य टीका तु सरलतरा भवितव्या । परं अत्र इदं न अवलोक्यते। मूलश्लोकः वस्तुत कठिनः नास्ति । गीतायाः विचारा. 'गम्भीराः . - ·परं भाषा सरला सुबोधा च । तस्य ग्रन्थस्य अयं महागुण. । परं तस्य लोकस्य टीका अवलोकनीया । तत्र पाण्डित्यं तु प्रचुरमात्रायां अवलोक्यत परं अर्थ-सारल्यं न दृश्यते । वस्तुतः टीकां पठित्वा कश्चित् जनः सशये पतितुं शक्नोति। तां पठित्वा अनेके सशयाः हृदये उत्पन्ना भवन्ति, येषां निवारणं तत्र न भवति । मूलश्लोकस्य अय पदच्छेद 'त्व अशोच्यान् अनुअशोचः (त्व) प्रज्ञावादान् च भाषसे । पाण्डताः गतासून् अगतासून् च . न अनुशोचन्ति ।' सर्व सुस्पष्ट एव । व्याख्या ३-कादम्बरीत. उद्धरणं पठित्वा कश्चित् अपि ज्ञातुं शक्नोति यत् तत्र दीर्घतमा समासा. विद्यन्ते, येषां अर्थकरणं अपि दुष्करम् । यत्र समासा न तिष्ठन्ति तत्र वाक्यपदेषु सहिता कृता, येन वर्णनातीतं काठिन्य उत्पादितम् । अनेन प्रथमं तु दोघ- काल पदच्छदे व्ययित भवति, तदुपरि सन्धौ अर्थात् “स्वर- संहितायाम्" एवमेव “हलक्षराणां सयोगे" पदेषु विविध स्वराणां तथा हलक्षराणां सम्यक् ज्ञान न जायते। यथा 'आ' 'अ' 'अ' 'आ' वा 'इ' 'ई' 'ई' 'ई' वा एवमेव अन्येषा वर्णानां सहिःकरणे एकरूपत्वात् इदं ज्ञातं न भवति यत् कास्मिन् पदे कः वर्णः अस्ति । इद सर्व तु सुस्पष्ट एव सर्वे विद्वांसः सरलतया अवबोधयितुं शक्नुवन्ति। परं अहं कतिपयोदाहरणानि अपि ददामि। गीताश्लोकस्य व्याख्यायां 'न शोच्या अशोच्याः शाचितुमनहर्हाः ..' अत्र वस्तुतः 'शोच्याः' (पु. वहुवचनं) पद विद्यते, परं सन्धिकारणात् अत्र 'शोच्या 'पद दत्तम् । 'शोच्या' शब्द. स्त्रीलिङ्ग (एकवचनं ) अपि भवितुं अर्हति यथा 'इयं स्थितिः शोच्या'। अत्र एकं वाक्यं दीयते 'लनु स्वजनमरणे सर्वेषां शोको जायते-एव कथमुच्यत एतानन्वशोचस्त्वमिति'। आस्मिन् वाक्ये, विविधपदानि विरूपतां गतानि सन्ति। 'शोकः, ·(३०) जायते, उच्यते, अनुअशोचः पदानि सन्धिकारणात् 'शोको जायत, उच्यत, अन्वशाचस् सन्धौ भविष्यन्ति। यत्र बुधाः, पण्डिताः अपि त्रुटि कुर्वन्ति, तत्र का कथा बालकानां प्रारम्भिक विद्यार्थिनाम् । ते कथ शोको, शोकः, जायते, जायतः, उच्यते उच्यत; अन्वशोचस्, अनु अशोचः इत्यादिषु पदेषु भेदं कर्तु शक्नुवन्ति । द्वितीयं 'लघुत्वं' अपि सन्धौ सर्वत्र न आगच्छति । .यथा 'शोकः' लघुत्व प्रकटयति नतु 'शोको' दीर्घस्वरकारणात् । द्वितीयं 'शोको' पद नास्ति, शोक आस्ति। एकपदे तु सन्धिः, सयोगः वा भवतु, परं एकवाक्यस्य विविधपदेषु सन्धिः संयोग. सर्वथा अनर्थकरः व्याकरणासम्मतः । वाक्येषु यदि विविध- पदानि विरूपतां ग्रहीष्यन्ति तदा 'शुद्धोच्चारणं' अपि भवितुं न अर्हति । सुस्पष्टतया इद निवेदनं कृत अस्माभिः यत् एकपदे सन्धिः संयोग वा भवतु । एकः मध्यकालीनःश्लोक ( यस्मिन् काले सस्कृतं अत्यन्तं कठिनं सञ्जातम् ) दीयते । "सन्धिरकपदे नित्यो नित्यो धातूपसर्गयो। सूत्रेष्वपि नित्यः स च अन्यत्र विभाषितः॥" सन्धि. एकपदे नित्यः स्यात एवमेव धातूपसर्गयो. नित्य स्यात्, परं वाक्ये स वस्तुतः विवक्षा अपि न अपेक्षते। सूत्रेषु अद्य कश्चित् अपि न लिखति, अतएव तस्य प्रश्न. न उपतिष्ठते । अस्माकं निवेदनस्य अयं आशयः यत् सन्धिः एकपदे नित्यः भवतु, एव- मेव धातूपसर्गयोः । सूत्रेषु अपि स नित्यः भवतु, परं सस्कृत- व्याकरणानुसारं स वाक्ये विभाषित. नास्ति । प्रायः विद्वांसः कथयन्ति यत् वाक्ये सन्धि विवक्षां अपेक्षते अर्थात् क्रियते न वा, परं अस्माकं मते स कदापि भवितुं न अर्हति । मन्येत चेत् ·तदा स सन्धिः किं रूपः स्यात् तत् एव अहं यथास्थानं निवेदयिष्यामि। वेदे धातूपसर्गयोः सन्धिः सर्वत्र न अवलोक्यते यथा- व्यवहिताश्च शा८२ अस्य उदाहरणं दीयते- हरिभ्यां यह्योक आ। 'आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिर्याहि ।' भगवतः वेदस्य अस्मिन् उदाहरणे धातूपसर्गयोः सन्धिः न अवलोक्यते, तथा उपसर्गः अग्रे परे वा आगन्तुं शक्नोति। अनेन सिद्धयति यत् लोके अपि सन्धिः एकपदे एवमेव धातूपसर्गयोः वैकल्पिक इच्छाधीनः वा भवितुं अर्हति न नित्यः । अस्मिन् विषये अह पूर्ण- विवरणं यथास्थान आगामि-पृष्टेषु प्रदास्यामि । मध्यकालिक-संस्कृतस्य द्वे उदाहरणे दत्ते अस्माभिः। वर्तमान काल कीदृशं संस्कृतं लिख्यते सुधारवादिभिः तथा मध्यकालीन सस्कृतपक्षपातिभिः तस्य अपि द्वे उदाहरणे दीयेते 'सस्कृतम्' पत्रात् तथा संस्कृत-रत्नाकर' पत्रात् च- संस्कृतम् अयोध्या (ता.८-२-१९४९ ई) (अ) उत्कटाभिलाषा गताङ्के अस्माकं पाठकैः पश्चिमीयवङ्ग गवर्नराणां परमादरणीय डा० श्री पं० कैलाशनाथ काटजूमहोदयानां नागपुरविश्व- विद्यालय-दीक्षान्तभाषणे संस्कृतराष्ट्रभाषात्वसम्बन्धिनो विचारा अधीता एव । श्री काटजू महादया वदान्त- "अथ राष्ट्रभाषास्थाने अंग्रेजी न स्थातुं शक्नोति" इति इयं महती वार्ता तेनेव वक्तुं शक्यते यः सस्कृतभाषायाः शक्ती ·(३२) सम्पूर्ण विश्वासं करोति, यः पूर्णरूपेण भारतीयो भारतस्य सत्यं स्वरूपं पश्यति, यास्मिन् वर्तमानजगतो वातावरण नाल्पमापि प्रभावं उत्पादयति, यश्च पर्वत इवाचल , समुद्र इव गम्भीरः, धरित्रीव क्षमावान् । काममग्रेज्या विधाननिर्माणन सस्कृत-भाषाया अनुलमभूदपमानं, परं तदन्तिममिति धिया भाविनं सस्कृतोत्कर्षमवलोकयन्ति य विवेकिनस्तेषु श्री काटजू महोदयानामभिनन्दनीयं स्थानमिति। सन्यमेव अग्रेज्या राष्ट्र- भाषात्वेन स्थितिर्जगद्गुरोर्भारतस्य मस्तके कलङ्क एव । भारतमेनं कलङ्क क्षालयिष्यत्येवेति श्री काटजूमहोदयानां कथनात् सुस्पष्टमभूत् । एतेनेदमपि सिद्धयति यदस्माकं भारत सरकारोऽप्यंग्रेज्या राष्ट्रभाषात्वमेतदपहर्तु । प्रश्नोऽयमुदेति यदंग्रेजीसदृशी व्यापक भाषां परित्यज्य भारत कस्या भाषाया राष्ट्रभाषात्वमङ्गीकुर्यादिति ? एतदुत्तरं श्री काटजू महोदया ददति- "शासका यस्या भाषायाः प्रचाराय यतन्ते सा राष्ट्रभाषा भवति । सरकाराः शीघ्रातिशीघ्रं संस्कृतभाषां व्यवहरयु." इति। 'राजा कालस्य कारणम्' इत्युक्तिरुक्तवाक्यस्य पूर्वभागमवश्यं समर्थयते । सरकारः क्षणनेव संस्कृतमुन्नेतु शक्नोति, परं कालकारणस्य अर्थात् कालजनकस्य राज्ञ. कारणं प्रजा, अतः सा यस्या भाषायाः प्रचाराय यतते सा राष्ट्रभाषा भवतीत्येकं मतम् । सैव संस्कृतं व्यवहृत्य शीघ्रातिशीघ्र राष्ट्रभाषां विद्ध्यादिति कथनमुचितं प्रतीयत। समस्तभारतीया. सस्कृतराष्ट्रभाषात्वा- यैकस्वरा यदि भवेयुस्तर्हि सरकारोऽपि ताननुकरिष्यति। गतदिने हैदराबादे माननीय पं. जवाहरलालेनोक्तमासीत्- ?

·(३३) "हिन्दीवन्त इत्थं प्रचारयन्ति येन परिज्ञायते यद्राष्ट्रभाषात्व. निर्माणं सरकारायत्तम् । तेषां वुद्धौ नैतत्प्रविशति यद् राष्ट्रभाषा- निर्माण प्रजायत्त, भाषायोग्यतायत्तञ्च"। एतस्मादेव कारणादुच्यते यत्पठितप्रजाया मनस्सु संस्कृतविजय आवश्यकः। राष्ट्रभाषात्व प्रश्ने साधारणजनताया आवश्यकता नास्ति मतग्रहणस्य, आपणभाषया मोहमुग्धायाः। सौजन्यमूर्तय परमादरणीय श्री काटजूमहोदया राजशक्ते. समुचितं सम्मानं कुर्वन्ति शीघ्र भारतस्य सत्स्वरूपमानेतुम् । तेषामिच्छा विना विलम्बं सस्कृतमुन्नीय भारत-भारती-भारतीय- भारतीयतानां रक्षणस्यास्ति । एतस्मादेव कारणात् पुनस्तामेवोक्ति दृढयन्ति अन्तिमे भागे भाषणस्य- "यदि विभिन्नप्रान्तेभ्यो विभिन्न भाषाणामुरीकरणाय अवसरो दत्तस्तर्हि राष्ट्रभाषानिर्माणकार्यमतिकठिनं सम्पत्स्यते । वयमनुरुन्धमहे सरकारान् भारतस्य राष्ट्रभाषापदे सस्कृतं स्थापयितुम्” इति । एतस्मिन् समये सर्वेषु प्रान्तेषु तेषां प्रधाना भाषा राज-भाषात्वेनाङ्गीक्रियते । यथा युक्तप्रान्ते हिन्दी, वङ्गोत्कलासामादिषु वङ्गलोडियासामीत्यादयः । अत्र श्री काटजू महोदयानां हृदये भीतिर्यदनेकराजभाषाणामुपस्थितौ तु संस्कृत- प्रश्नो विलयं यातुमहतीति, अतएव पुनः सरकारस्तैः संस्कृतस्य राष्ट्रभापात्वसम्पादनायानुरुध्यते, परं प्रान्तीयभाषाणां राजभाषात्वे सत्येव तासां समन्वयमापादयिष्यति संस्कृतम- तस्तस्यैव राष्ट्रभापात्वं सुदृढम् । अत्रायं प्रश्नः सम्भवो यद्राज- भाषात्वमापन्नास्ताः स्वरूपे न स्थास्यन्ति, भारतश्च विकृताकारं भविष्यतीति संस्कृतं न त्यक्तुं शक्यते । संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वसम्बन्धे नैतादृशं सुस्पष्टं भाषणमितः ३ ·(३४) पूर्व कदाचिन्माननीय श्री काटजूमहादयैरकारि । एतेन तेषां संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वाय कीदृशी उत्कटाभिलाषा इति निर्वि- कल्पं ज्ञायते । श्री दुर्गाम्बा तेषामिमामभिलाषामवश्यं पूरयि- ष्यति । वयं तु श्री काटजूमहोदयेभ्यो धन्यवादानेव समर्प्य कृतकृत्या भवामः। (संस्कृत-रत्नाकरः, फरवरी १९४९) (आ) संस्कृतभाषाया विश्वव्यापकं महत्त्वम् (पं. श्री गोपाल नारायण पारीक एम० ए० महोदयः 'सुपरिण्टेण्डेन्ट' पेलेस लाइब्रेरी, जयपुर) [संस्कृतभाषयैव भारतवर्षस्य सर्वतोमुखं गौरवं भूमण्डले स्थापितम् । वराका आङ्ग्लभाषाशिक्षिता अद्य तदिदं विस्मृतवन्तः किन्तु स्वयं पाश्चात्या एव तदिदं स्वीच स्वीकुर्वन्ति चेति स्थाने स्थाने मया स्वनिबन्धेषूद्धोषितम् । अद्य पैरिस विश्वविद्यालयस्य विदुषो मुखात्पुनराकर्ण्यतां नवीनशिक्षितरिति । प्रधानसंपादकः] चिदम्बरे अनामली विश्वविद्यालयस्याधिवेशनावसरे पाश्चात्य- देशेषु संस्कृताध्ययनस्यावश्यकताविषये भाषमाणैः पैरिसविश्व- विद्यालयस्य संस्कृत-महाध्यापकैः लुई रेनो ( Louis Renoa ) महाभागैरुद्घोषितं यत् संसारे भारतवर्षस्य इदृशः समादरः अनेनैव कारणेन अस्ति, यत् संस्कृतसाहित्यभाण्डागारे अस्य देशस्य पुरातनी सम्मानयोग्या च नैतिकपरम्परा सुरक्षिता वर्तते। अत्र तेषु तेषु प्रान्तेषु तामिल-वङ्गाली-महाराष्ट्रीप्रभृतीनां विविध-प्रान्तीयभाषाणां महत्त्वमविगणय्यापि एतत् स्पष्ट वक्तुं शक्यते यत् सर्वासु भाषासु या अनन्यसाधारणी विषय-विवेचन- शैली दृश्यते यया च तासां स्वरूपरचनाऽऽविरभूत् मुहुरापि यया ·(३५) विभिन्नप्रान्तनिवासिनां भारतीयानामैक्यं सिद्धयति सातु ताभिः संस्कृतभाषातः एव प्राप्ता न तु नान्यतः। उत्तरीय भारतीयाः हिन्दीभाषां राष्ट्रभाषापदासीनां कर्तु बद्धपरिकराः सन्ति । दाक्षिणात्यैश्च एतन्न मन्यते । एतत्समीचीन न वा अत्र वक्तुं न शक्यते। किन्तु यदि भवन्तो हिन्दी खीकर्तु नेच्छुकाः सन्ति, तर्हि संस्कृतस्यैव स्थितिदृढीकरणीया। यतः। सस्कृतभाषा मुस्लिमादि-वैदेशिक प्रभावतः अक्षुण्णा शुद्धाच वर्तते । सस्कृतमेव काश्मीरतः कन्याकुमारीपर्यन्तमस्य देशस्य सांस्कृतिकी भाषा भवितुं शक्नोति। संस्कृतभाषा न केवलं भारतवर्षस्य, अपि तु एशियामहाद्वीपस्य सर्वोत्कृष्टा भाषा अस्ति। एतत्तु विदन्त्येव तत्र भवन्तः यत् अस्याः भाषाया संस्कृति-प्रसारः अफगानिस्तान-तिब्बत-चीन-जापानपर्यन्तं बौद्धधर्मेण जात एव। x X x (इ) संस्कृत-रत्नाकरत. “संवादाः संपादकाभिप्रायाश्च" भारत 'गवर्नरः' श्रीराजगोपालाचार्यमहोदय. ता. १७ फर्वरी दिने जयपुरनगरेऽस्मिन् पदार्पणमकरोत् । महाभागस्यास्य प्राचीनैतिहासिकेऽस्मिन् नगरे तदिद प्रथममागमनम् । नागरि- कैय॑धायि सोत्साहमस्य स्वागतम् । सायं रामनिवासोद्यान- हय॑स्याग्रभागे जयपुर नागरिकसभया (म्यूनिसिपिलटी) व्यतीर्यतास्मै संमानपत्रम् । एतस्योत्तरे समभाषि महाभागेन साम्प्रतमेव यन्मानपत्रं पठितं तस्मिन्नस्य नगरस्यैतिहासिक महत्त्वं सुभृशमघोष्यत । किन्तु भूतकालिकस्य गौरवस्योद्घोषण- मात्रं न तावत्पर्याप्तम् । यावत्कालं वयं वर्तमानकाले कर्तव्य- परायणा न भवेम, तावत्प्रगतिं न शक्नुमः प्राप्तुम् । शीघ्रमेव नगरमिदं सम्पूर्णराजस्थानस्य प्रमुख केन्द्र भविता . यथैतच्छा- ·सकस्य महाराजाधिराजस्य समुखे महद्भविष्यत् तथा नगरस्य तन्निवासिजनतायाश्चापि संमुखे महत्त्वपूर्ण भविष्यदस्ति । भारत- स्य नवनिर्माणे जयपुरस्य महत्वपूर्ण स्थानम् । आचरादेव च तदिदं नगरं प्राक्कालिकं स्वीय गौरवं प्राप्नुयात् । नगरे सिंहदुर्गे च (नाहरगढ) विद्युत्नदीपैर्महती प्रकाशलेखां समपाद्यत यया नगरस्यास्य सौन्दर्षन वर्णनातिशायि । लार्ड महोदयस्यागनने यादृक् संभाराःपुरा राजतन्त्रद्वाराऽभवस्तादृशा एव साम्प्रतमपि समायोज्यन्त । X (ई) राजपूताना विश्वविद्यालयस्य शिलान्यास राजगोपालचार्यमहोदयद्वारा प्रातः सार्द्धदशवादने राष्ट्रीय महासभाया (कांग्रेस) ऐतिहासिकाधिवेशनस्य स्थले मौक्तिक पर्वतिकाया अधित्यकायां राजपूतानाविश्वविद्यालय-भवनस्य शिलान्यासः समभूत् । विश्वविद्यालय स्थापयन्नयं स्वयं स्वभाषणे गर्वमन्वभूत् । व्याख्याञ्च यत् विगतवर्षेषु यानि महान्ति परिवर्त- नान्यभूवन् तेषु प्रमुखराजस्थानानामेकीकरणं सर्वतः प्रमुखभूतं येन ह्येतन्निवासिनामाचारा व्यवहाराश्च चरमामुन्नतिं सस्पृशेयुः। अस्माकं संस्कृतावुच्चकोटे. समन्वयस्य शाक्तिः, यस्या आदर्श', उदाहरणं च जयपुरस्य कलायां साहित्ये,प्रात्यहिक जीवने आचारे व्यवहारे च प्रत्यक्षं समवाप्यते। मध्यकाले यावत्या शीघ्रतया मोगलसंस्कृतिः स्वीकृताऽभूत् तावत्यैव शीघ्रतया आधुनिकताऽपि समभूदगीकृता। चेदस्मिन् काचिन्यूनता संभवेत्तर्हि सा शिक्षाया यत् किञ्चिन्यूनतायाः कारणादेव । राजपूताना-विश्वविद्यालय सोऽयं सर्वविद्यामेवाऽऽवश्यकतामापूरयेत् । व्याख्या- आधुनिक-संस्कृतं कीदृशं तस्य उदाहरणानि दत्तानि । इदं तु सत्य आस्त यत् मध्यकालिक संस्कृतस्य अपेक्षया ·(३७) तत्तु सरलं अस्ति, परं तत् अपि जटिलं अस्ति सन्धिकारणात् । इदं कथ्यते विद्वद्भिः यत् इतिहासस्यकथितमध्यकाले प्रायः सर्वेषु देशेषु तत्तत् देशीयाःभाषा. जाटिलाः अवलोक्यन्ते स्म यथा तत्का- लीना आङ्ग्लभाषा जाटला आसीत्। तत् भवतु परं संस्कृतस्य जाटलताया. अन्यानि अपि कारणानि सन्ति । अहं मन्ये यत् 'संस्कृतम्'पत्रस्य भाषा संस्कृत-रत्नाकरतः' सरला परं जटिलता तत्र अपि विद्यते। वाक्येषु संहितायाः हानयः (लोके पूर्व इदं निवेदितं मया यत् वाक्येषु सस्कृतव्याकरणानुसारं सन्धिः भवितुं न अर्हति । न्यूनोतिन्यूनं इदं कुत्र आपि न दत्तं अस्ति यत् व्याकरणे वाक्ये सन्धिः भवेत् । मन्येत चेत् यथा बहवः विद्वांसः कथयन्ति यत् 'वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिकः' तदा अस्यां दशायां अपि इच्छाधीनत्वात् तस्य प्रयोगः अकार्यः । काः काः हानय सन्ति अहं अत्र ददामि (१) सर्वप्रथमं तु शब्दाः विरूपतां गृह्णन्ति । विद्वांसः अपि पठनपाठने त्रुटि कुर्वन्ति तदा का कथा बालकानां प्राराम्भक विद्यार्थिनाम् । अहं तु अत्र कतिचित् उदाहरणानि प्रदास्यामि स्थालीपुलाकन्यायन । 'संस्कृतम्' पत्रस्य एका लेखः 'उत्कटा- भिलाषा' प्रदत्तः । तत्र विद्यते '...संस्कृतराष्ट्रभाषात्वसम्बान्धनो विचारा अघीता एव. वस्तुतः 'सम्बन्धिनः' 'विचाराः' "अधी- ताः' शब्दाः सन्ति, परं वाक्ये सन्धिकारणात् सम्बन्धिनो, विचारा, अधीता सञ्जाताः। 'सम्बन्धिनो' शब्दः कश्चित् अपि नास्ति । एवमेव 'विचारा' अधीता पु० बहुवचने न सन्ति । 'विचारा' शब्दः आस्त। 'संस्कृतराष्ट्रभाषात्वसम्बन्धिनः समास' अत्र 'विचाराः' शब्दस्य विशेषणं अस्ति । 'अधीताः' शब्द: - ·(३८) -- । अत्र क्रियारूपेण 'भूतकालनिष्ठायां, विद्यते । इदं वाक्यं आस्ति 'संस्कृतराष्ट्रभाषात्वसम्बन्धिनःविचाराःअघीताः एव'इदं तु पठने अपि आगच्छति तथा सर्वे अवबोधयितुं शक्नुवन्ति । बालकः अपि ज्ञातुं शक्नोति यत् 'सम्बधिनः' 'विचारा.' 'अधीताः' शब्दा पु० बहुवचने विद्यन्ते । 'विचारा' तु संस्कृते शब्दः अपि नास्ति । 'विचारः, विचारी, विचाराः' कर्तृकारके विद्यन्ते । 'संस्कृतभाषा अधीता मया' अस्मिन् वाक्ये 'अधीता' शब्दः स्त्रीलिङ्गः आस्ति । अनेन भ्रमः भवितुं अर्हति यत् वाक्ये 'अतिा.' शब्दः पुंल्लिङ्ग स्त्रीलिङ्गः वा। अस्मिन् एव लेखे अन्यत्र दीयते 'यः' पूर्णरूपेण भारतीयो.... यश्च पर्वत इव अचल....संस्कृत. भाषाया अतुलमभूदपमानं. .. इत्यादि' । 'भारतीयो' 'पर्वत' 'संस्कृत-भाषाया' इत्यादयः शब्दा. शुद्धरूपेण न विद्यन्ते । भारतीयः, पर्वत, संस्कृतभाषायाः पदानि सन्ति, परं वाक्ये सन्धि-कारणात् विविधपदानि विरूपतांगतानि । 'अतुलमभू- दपमानं' वस्तुतः 'अतुलं अभूत् अपमानं' आस्ति । प्रथमं 'अतुल- मभूदपमान' जाटलं अस्पष्टं एव । 'अभूत्' पदं अस्ति न तु 'अभूदू' एवमेव अन्यस्थलेषु बोध्यम् । (२) द्वितीया हानिः इयं अस्ति यत् वाक्ये सन्धिकारणात् एकपदस्य विविधानि रूपाणि भवन्ति- यथा 'एतत्' पदं अस्ति, परं संहितायां तस्य रूपाणि अनेन प्रकारेण जायन्ते। शब्द: विविधरूपाणि उदाहरणानि एतत् एतद् एतद्वाक्यम् पतन् एतनिवेदनम् एतच्चतुष्टयम् यथा " ·(३९) (:) " 14444 " " क करात कर पचति " यथा एतकितम् एतज् एतज्ज्ञानम् एतल एतल्लिखितम् एतड् एतड्डमरुः विसर्गस्य ओ शिवोऽन्यः सर्पिरवयवः घनुष्कपालम् हरिश्शेते रामस्तिष्ठति जिह्वामूलीय. उपध्मानीयः अ स्वरवर्णेषु तथा ह, य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, व, ग,ड, द, एतेषु व्यञ्जनवर्णेषु परेषु अकारान्ता- स्परस्य विसर्गस्य लोपः भवति । यथा- स आगच्छति, देवा मम्या. इत्यादि। श, ष, स, वर्णेषु परेषु विसर्गस्य लोपः भवति। यथा राम स्थाता । 'भो भगो अघो अपूर्वस्य योऽशि'।८।३।१७। व्याख्या- एतत्पूर्वस्य रोः यादेशः स्यात् अशिपरे। 'लोपः शाकल्यस्य'।८।३।१९ व्याख्या- अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोः यवयोः लोप वा स्यात् अशिपरे । 'खपरे शरि वा विसर्गलोपः वक्तव्य अत्र केवलं द्वे उदाहरणे दीयेते येन संस्कृतस्य कठिनतायाः कारणं सुस्पष्टं भवेत् । भाषा-सारल्याय इदं आवश्यकं अस्ति यत् यथा साध्यं शब्दाः स्वरुपे तिष्ठन्तु, विरूपतां विविधरूपाणि .

·(४०) वा न गृह्णन्तु कठिनतायाः उत्पादनाय। वाक्येपु- सन्धि-करणे कः लाभः अहं अद्यावधि न जानामि । यदि पण्डिताः वस्तुतः इच्छन्ति यत् सस्कृतं केवल तेषां भाषा तिष्ठेत्, तस्य सर्वत्र सर्वेषु जनेषु वा प्रचारः न भवेत् यथा अद्य प्राप्यते, तदा वाक्ये पु सन्धि भवेत् । पर यदि पण्डिता भारतीयाः वा इच्छान्त यत् संस्कृतं भूयः अपि देशस्य राष्ट्रभाषा अन्ताराष्ट्रिय भाषा च भवेत् पूर्वर्वत, तदा तस्य सारल्यं आवश्यकं अनिवार्य च । कः वालकः 'एतत्' शब्दस्य एतानि सर्वाणि रूपाणि स्मर्तुं ज्ञातु वा शक्नोनि तथा का लाभः एतेन। बालकेषु अनेन मार्गेण संस्कृतस्य कदापि प्रचारः न भवितुं अर्हति । प्रायः भारतीय-बालकाः संस्कृतं न पठन्ति काठिन्य-कारणात्। ते प्रायः कथयन्ति संस्कृतं अत्यन्त कठिनम् । तेषां इदं कथनं सत्यं युक्तियुक्तं च । अद्य विद्यालय- महाविद्यालय-स्कूलकालिज विद्यार्थिषु अयंभयो सदैव तिष्ठति यत् संस्कृतं कठिनं अतएव न पठनीयम् । यावत् अयं भये विद्यार्थिषु तिष्ठति तावत् तेषु कथं संस्कृत-प्रचार भवितुं अर्हति । यदा ते न पठिप्यन्ति तदा देशे अपि संस्कृत-प्रचारः असम्भवः । अतएव अद्य समयः आगतः अस्ति यत् देशस्य विद्वांसः पाण्डताः विचारयेयुःयत् केन उपायेन संस्कृते सारल्यं आगच्छेत्, तथा तस्य कृते कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति । केवलं इच्छामात्रेण किं भवति ? उपायेन इच्छापूर्तिः भवितुं अर्हति। अद्य पण्डिताः ईदृशं सस्कृतं भाषन्ते "श्री जवाहर लालो वदति"। ते इदं अपि न कथयन्ति "श्री जवाहरलालः वदति ।" वस्तुतः नाम आस्त "जवाहरलाल"। 'लालो' किं अहं न जानामि ? संस्कृते 'लालो' कश्चित् अपि शब्दः नास्ति । हिन्द्यां 'लालो' स्त्रीलिङ्गः भवति। द्वितीयं तस्य कथनस्य का आवश्यकता?

·विशेष-नाम अपि 'विरूपतां' गच्छति । इदं विश्वस्य अन्यासु भाषासु भवितुं न अति। न्यूनाति न्यूनं नामानि तु स्वरूपे तिष्ठन्तु। 'विशेषसंज्ञानाम्' विषये अर्थात् पुरुष-नगरादि नाम्नां विषये अय नियम कार्यः यत् ते स्वरूपे तिष्ठन्तु। वस्तुत. पूर्व- वाक्य अनेन प्रकारेण लेखनीयं उच्चारणीयं च यथा “श्री जवाहर- लाल वदति" । एकस्य नवीनसूत्रस्य रचना आवश्यकी-अर्थात् "विसर्गादर्शनम्"। व्याकरणानुसार विसर्गस्य प्राप्तिः तु भवेत् परं लोपः मन्येत । अह अस्मिन् सम्वन्धे पूर्ण रूपेण कथयिष्यामि यथास्थानम् । अत्र तु केवल संकेतमात्रेण निवेद्यते। विश्वस्य अन्यासु भाषासु विसर्गस्य एतावान् प्रयोगः न भवति यथा संस्कृते जायते। केन प्रकारेण विसर्गस्य प्रयोगः न्यूनतमः स्यात् इदं विचारणीयं विद्वद्भिः। अस्माकं मते तु “विसर्गादर्शनम्" सूत्रं आवश्यकं येन विसर्गस्य लोपः मन्येत । अय व्यापकः नियम स्यात् य सर्वत्र लगेत् समानशब्दान् पदानि वा विहाय यथा स्मः, स्म. रमा, रमाः, मती, मती , इत्यादयः। अस्माकं मते तु द्वे सूत्रे कल्याणकरे (१) 'असंहिता वाक्ये' (२) 'विसर्गादर्शनम्'। अन्य. मार्गः न विद्यते लौकिक-संस्कृतस्य कल्याणाय । इद अस्माकं निश्चितं मतं मास्त यत् यावत् संस्कृते अयं सुधार. न करिष्यते तावत् सस्कृतं कदापि व्यावहारिकी भाषा न भविष्य ति, तदा का कथा तस्याः राष्ट्रभाषात्वस्य अन्ताराष्ट्रियभाषा- त्वस्य। सर्वे संस्कृतशुभचिन्तकाः विचारयन्तु । अहं अस्मिन् काञ्चित् हानि अपि न अवलोकयामि । न्यूना-- तिन्यून सर्वे संस्कृतज्ञाः मन्यन्ते यत् 'वाक्ये सन्धिःवैकल्पिकः'। अर्थात् क्रियेतन वा।मम निवेदनं इदं अस्ति । यदि सन्धिकारणात वाक्येषु कठिनता सजायते, तदा तस्य का आवश्यकता । . .

·(४२) एकपदे तत् भवतु परं वाक्ये नियमतः वारितः स्यात् इदानीम् । संस्कृतस्य काठिन्यकारणात् तस्य परमः ह्रासः सञ्जातः । यदि विद्वांसः अस्यां दिशि ध्यानं न प्रदास्यन्ति तदा सस्कृतस्य लोप: भविष्यति, तदा तेन सह भारतीयसभ्यताया भारतीयसंस्कृतेः, भारतीयधर्मस्य, अध्यात्मवादस्य च विनाशः सम्पत्स्यते । अन्ते आय॑जातेः नाशः, विश्वशान्तेः नाशः विनिश्चितः। सर्वे जानान्त "धर्मः एव हतः हन्ति, धर्मः रक्षति रक्षितः वेदधर्मः अपौरुषेयत्वात् ईश्वर-धर्मः वास्तविक-मानवधर्मः। इमं विहाय मानव-हितं लोकत्राणं च भवितुं न अर्हति । अतएव संस्कृतविद्वांसः विचारयन्तु यत्ते दुराग्रहात् निरर्थक-भाषा- काठिन्यात् लोकनाशं इच्छन्ति लोककल्याणं वा ? यत् इच्छित स्यात् तत् एव करणीयम् । अहं भूयः भूय निवेदयामि यत् भाषा- मुबोधाय भवति न तु दुर्बोधाय । दुर्बोधाय भवेत् चेत् तदा मोनं वरम् । दुर्बोधत्वं काठिन्यं संस्कृत आनीयते केवलं पाण्डित्य- प्रदर्शनाय, येन अस्माकं सर्वस्व विनश्येत् । (३) कतिपयजना. कथयान्ति 'सन्धिः शोभा वद्धयति लघुत्व च आपादयति'। परं इदं अपि विचारणीयं तैःयत् का नाम शोभा यया वर्णनातीतं काठिन्यं उत्पद्येत, 'पण्डितानां कृते इदं शोभनं स्यात्, परं इच्छितं स्यात् संस्कृतं जनभाषा, राष्ट्रभाषा च तदा भाषासारल्यं आवश्यकम्। यदि संस्कृतज्ञाः इच्छन्ति यत् संस्कृतं केवलं अल्प-संख्यकजनानां अर्थात् कोटि-पुरुषेषु अल्पजनानां पण्डितानां वा भाषा भवेत् अथवा संस्कृतं नश्येत् तदा ते केवलं शोभां वर्द्धयन्तु, कथितलघुत्वं आपादयन्तु, परं यत्ते संस्कृतं जनभाषां कामयन्ते पूर्ववत्, तदा व्यावहारिक- ·(४३) दृष्टया कार्ये करणीयं एव । व्यावहारिकतां विहाय कथं कल्याणं भविष्यति अहं न जानामि । द्वितीयं वाक्येषु वस्तुतः सन्धि- कारणात् न शोभा वर्द्धयति न लघुत्व आगच्छति, अपितु काठिन्यं आयाति । यथा 'अरब्युईगरेजी भाषाणां प्रचारः देशेऽवलोक्य- ते' । लघुत्वं नाम किं, इद तु पठने अपिन आगच्छति । शुद्धोच्चारणं आप भवितुं न अर्हति । इदं वाक्यं अस्ति 'अरबी-उर्दू-अंग्रेजी- भाषाणां प्रचारः देशे अवलोक्यते'। सन्धौ ‘अरब्युद्वंगरेजी' कश्चित् अपि ज्ञातुं न शक्नोति सहसा, यत् किं कथ्यते ? का हानिः यत् इदं पदच्छेदपूर्वकं लिख्यते । अयं सुधारः आवश्यकः । यत्र विशेषसंज्ञाः विद्यन्ते, तदा तत्र पदच्छेदपूर्वकं लेखनं आवश्य- कम् । महा विद्वान पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य इदं निश्चितं मतं अस्ति यत् सारल्याय सौविध्याय च पदच्छेदपूर्व- कं लेखनं (समासादिषु यत्र विविध-शब्दानां एकीकरण भवति) आवश्यकम् । तैः सह अस्माकं पूर्ण-सम्मतिः विद्यते । लघुत्वं वस्तुतः न आगच्छति यथा- 'तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति.... इदं वाक्यं अस्ति 'तान् (लोकान्) ते प्रेत्य अपि गच्छन्ति 'तान् ते सन्धौ भवति 'तांस्ते'। अत्र 'स्' अक्षर, अधिकः जायते। अतएव लघुत्वं सर्वत्र न आयाति अपितु प्रायः वृद्धिः सञ्जायते। काठिन्यं तु सन्धौ आयाति एव मुख्यतः वाक्येषु । अतएव पदं विहाय वाक्ये सन्धिः अकार्यः । अयं आवश्यकः नियमः। (४) वाक्येषु सन्धि-कारणात् महान् दोषः अयं आगच्छति यत् कश्चित् अपि अबाधरूपेण पठनपाठनं भाषणं कर्तुं न शक्नोति न शुद्धोच्चारणं अपि। एकं उदाहरणं कादम्बरीतः दत्तं अस्ति - ·(४४) । एवमेव अन्यानि उदाहरणानि अपि मध्य-कालिक-वर्तमान कालिक सस्कृतस्य । पाठका तानि उद्धरणानि पठेयुः, तथा स्वयमेव अनुभवेयुः यत्ते तानि अवाधरूपेण पठितुं शक्नुवन्ति न वा । सन्धिकारणात् क्षणे क्षणे पदानां रूपाणि परिवर्तन्ते अनेन वर्णनातीतं काठिन्यं उत्पद्यत । पदानां शुद्धस्वरूपं अपि ज्ञातुं जना समर्थाः न भवन्ति । इद निवेदितं मया यत् सर्वत्र नियमरूपेण सन्धि-प्रयोगेण पदच्छेदे दीर्घः समयः नष्टः भवति । अय स्वतः एव एकः जटिलः प्रश्नः भवति। मस्तिष्के पदच्छेद- करणं आवश्यकं सजायते। पठने सर्वेषां जनानां अयं उद्देशः भवति यत्ते वाक्यार्थान् शोघ्रातिशीघ्र जानीयुः गृह्णन्तु वा । पर तत्कार्य भवितुं न अर्हति यावत् पदच्छेद न क्रियते । अनेन वाधा आपतति । अस्मात् कारणात् कश्चित् आपि अबाधरूपेण वाक्यानां पठनपाठनं, अर्थग्रहण वा कर्तुं न शक्नोति। अतः वाक्येषु सन्धिः न कार्यः। अनेन शुद्धोच्चारणं अपि भवितुं न अर्हति। अशुद्धो- चारणात् व्यर्थहास्यं भवति, अभीष्टार्थलाभ न सजायते तथा भ्रमः उत्पद्यते । यथा एकस्मिन् स्थले आगच्छति, 'नमोऽद्वैततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय' पठने नमो द्वैत तत्त्वाय आगच्छति । श्रोतारः 'नमः द्वैततत्त्वाय' अवबोधयितुं शक्नुवन्ति न तु 'नमः अद्वैत-तत्त्वाय' यथा पुस्तके विद्यते यत् लेखकस्य अभीष्ट अस्ति। द्वितीयं सन्धौ ‘नम द्वैत- तत्त्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' भविष्यति एवमेव 'नमः अद्वैततत्त्वाय' 'नमोऽद्वततत्त्वाय' 'नमो द्वैततत्त्वाय' (यत: अद्यश्वः (5) इदं चिह्न अपि न दीयते येन 'अ' अक्षरस्य लोपःसन्धौ ज्ञात स्यात् ) उच्चारणे भ्रमः अवश्यमेव उत्पन्नः भविष्यति, यतः सन्धौ इदं वाक्यं एकं रूपं ग्रहीष्यति । अनेन सिध्यति यत् वाक्येषु सन्धिः घोरानर्थकरः यतः लेखकस्य अर्थः सुस्पष्टः न जायते, आपितु भ्रमः - ..

·(४५) उत्पद्यते । नहि, नहि अर्थस्य अनर्थः भवति, यथा अत्र अवलोक्य- ते। अतएव 'नमः अद्वततत्त्वाय' कथनीयं आसीत्, येन भ्रमस्य आशङ्का अपि न भवेत् । एवमेव अन्यस्थलेषु अपि ग्राह्यम् । इदं अपि कथ्यते यत् पद्ये सन्धिः आवश्यकः। अस्मिन् सम्बन्धे अहं सविस्तरं यथास्थान निवेदयिष्यामि । अद्य तु गद्ये अपि सर्वत्र सन्धिः अवलोक्यते तदा का कथा पद्यस्य । इदं प्रतीयते यत् अधिकांश-पण्डितानां मतानुसारं येन प्रकारेण सस्कृतं अत्यन्तं जटिलं स्यात्, येन अबाधरूपेण सस्कृतस्य पठनपाठनं, भाषणं, उच्चारणं अपि न भवेत्, तत्सर्व करणीयं व्याकरण-सम्मतं असम्मतंवा । परं इदं हितकरं न अस्ति। दीर्घकालात् अहं आस्मि एकः सार्वजनिकः कार्यकर्ता। सस्कृतक्षेत्रे प्रायः सर्वे पण्डित- वाः मां जानन्ति तथा अहं तान् विदुपः जानामि। प्रायः एते- भ्यः विद्वद्भयः अस्माक पत्रव्यवहारः निरन्तर चलति, तथा सम्मिलने परस्पर सम्भाषण अपि भवति । यदा यदा देशे सस्कृत-सम्मेलनानि भवन्ति, तदा तदा तेषां दर्शनानि तु अवश्य- मेव भवन्ति। अस्माक ऐतिहासिके आगरानगरे (प्रात्रीने सुघ्नपुरे) द्वे अ० भा० संस्कृत महासम्मेलने अभूताम् भारतीय विद्याप्रचारसमितेः तत्त्वावधाने, यस्याः समित्याः सौभाग्य- वशात् अहं प्रधानमंत्री अस्मि । एतयो सम्मेलनयोः देशस्य प्रायः सर्वेषां महाविदुषां महान् सम्मर्द सजातः। प्रायः सर्वेषां विदुषां भाषणानि सजातानि । तेषु विद्वत्सु प्रायः सर्वेषां प्रान्तानां विद्वांस आसन् विशेषतया उत्तरभारतस्य दाक्षिणभारतस्य च । इदं निवेदने चेखिद्यते मे चेतः यत्ते प्रायः अबाधरूपेण संस्कृतभाषणं कर्तुं न शेकुः, एकं द्वयं वा विद्वांसं विहाय । तेषां पाण्डित्ये सन्देहस्थल न आसीत, न अस्ति, परं तेषु भाषणेपु सान्धकारणात् प्रवाहत्वं न आगच्छति स्म । ते . ।

·(४६) अवाधरूपेण संस्कृतभाषणं कर्तुं समर्थाःन भवन्ति स्म । सन्धियुते भाषणे एका अन्या अपि बाधा आपतति । पूर्वपदस्य रूपं परपदस्यरूपात् निर्णीतं भवति यथा 'भारतीयो जन. 'भारतीय: पुरुषः' एवमेव अन्यस्थलेषु विचारणीयम् । प्रायः सर्वे विद्वांसः परस्परं सम्भाषणे स्वीकुर्वन्ति स्म यत् वाक्येषु सन्धि-कारणात् अबाधत्वं प्रवाहत्वं न आयाति । कतिपयविद्वांसः यथा साध्यं सन्धि-राहित्येन भाषणं कुर्वन्ति स्म परं अनभ्यास कारणात् तेषां भाषणेषु अपि प्रवाहत्वं न आगच्छ- ति स्म । तेषां विदुषां मध्ये एकः पण्डित राजाचार्य- टी०ए०वी० दीक्षितमहोदय, अध्यक्ष, संस्कृत महाविद्यालय, भारतीय विद्या- भवन, मुम्बईस्थः आसीत् यः संस्कृतं अबाधरूपेण अवश्य भाषते स्म । परं स अस्ति महाविद्वान् व्याख्यान-वाचस्पति । परं यदि सहस्रेषु महाविद्वत्सु पण्डितेषु एकः अपवादमात्रेण तिष्ठेत् तदा तेन भवति किम् ? अपवादः तु नियमंसिद्धं करोति। अहं अन्येषां विदुषां तिरस्कारं न करोमि। ते तु सर्वे अस्माकं पूज्याः सन्ति श्रद्धास्पदा अपि । अहं तु एकां सत्यां वार्ता कथयामि संस्कृतहिताय, देशहिताय च येन संस्कृतं भूयः अपि राष्ट्रभाषा अन्ताराष्ट्रियभाषा च भवेत् । अहं न जानामि यत् संस्कृत-विद्वांसः इद तथ्यं जनतासमक्षे खीकरिष्यान्त न वा परं हृदये तु अवश्यमेव अस्माकं निवेदनं 'सत्यं' इति स्वीकरिष्यान्त। समयः आगतः अस्ति यदा सस्कृतहिताय 'सत्यं' निर्भीकतया कथ्येत । वाक्येषु सन्धियुतं सस्कृतस्य कठिनतायाः अहं एक अन्यं उदाहरणं ददामि । अद्य प्रचलित-संस्कृत कश्चित् अपि श्रवणमात्रेण शिक्षितुं न शक्नोति । संसारस्था अन्याः भाषा: जनाः श्रवणमात्रेण शिक्षितुं, वक्तुं, अववोधयितुं शक्नुवन्ति, परं ·(४७) संस्कृतं पठनेन विना न आगन्तुं शक्नोति । इदं सस्कृतस्य वर्णनातीतायाः कठिनतायाः एकं ज्वलत् प्रमाणम् । इंदृशं संस्कृतं यत् अधः दीयते कः वराकः अबाधरूपेण पठितुं, भाषितुं, अवबोधयितुं शक्नोति- गीतात. (शाङ्कर-भाष्यम् , अध्यायः २ श्लोकः १२) न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतःपरम् ॥ शाङ्करभाष्यम्- त्वं त्वं पदलक्ष्यार्थश्च जातु कदाचिन्नासीरि- ति न किन्वासीरेव । अतीतानागतदेहोत्पत्त्यादिषु जाग्रदादिष्विव स्वमस्येव । यथा जाग्रति तिष्ठत एव तव स्वप्नसम्बन्ध स्वप्ने तिष्ठत एव सुषप्तिसम्बन्ध, सुषुप्तौ तिष्ठत एव जाग्रत्सम्बन्धस्तथागत- देहे तिष्ठत एवेतद्देहसम्बन्ध एतद्देहे तिष्ठत एव भाविदेहसम्ब- न्धोङ्गीकर्तव्यस्त्वन्यथा सुखदुःखादिवैचित्र्यासम्भवात्कर्म वैचिच्यादेव तव सुखादिवैचित्र्यं, ततस्तादृग्विधकर्मकर्तुंस्तवा- स्त्येव देहान्तरेषु सद्भावस्त्वन्यथा कृतहानाऽकृताभ्यागमप्रसङ्गात्। 'जन्मान्तरकृतं कर्म भुञ्जते जन्तवोऽधुना ' इति, ‘यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते' इत्यादि श्रुति-स्मृति-विरोधप्रसङ्गाच्च पूर्व- कृतस्याधुना अधुनाकृतस्य कर्मणः फलं भाविजन्मन्यनुभुज्यत । तथव श्रूयते 'प्राप्यान्त कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे ॥' इति यतस्ततो जाग्रदाद्यवस्थाखिव गतदेहेषु भाविदेहेष्वपि इदानीमिव तव त्रिष्वपि कालेषु सद्भावोऽस्त्येवेत्यर्थः। एतेन त्वम्पदार्थस्यात्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो भिन्नत्वं नित्यत्वं च सूचितं भवति । इमे जनाधिपाश्च नासन्निति न, किन्तु त्वं पदार्थत्वाविशेषात् त्रिपुकालेष्वासन्नेव । यथा अहं तथैवैतेऽपि नित्यसिद्धसत्स्वभावा- ·(४८) इत्यर्थः । जनाधिपा इत्यविद्या वृत्तिभेदेन बहुवचनं न त्वात्मभेदन । तद्भेदे प्रमाणाभावात्। नन्वात्मभेदे प्रमाणाभाव इति यदुक्तं नदतिसाहसं, आत्मतत्त्वे विचार्यमाणे त्वात्मैकत्वं न घटते। प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् । तथाहि । यत्रयत्र अहंप्रत्यय- भेदस्तत्रतत्रात्मभेद इति प्रतिदेहमहप्रत्ययभेदस्य प्रत्यक्षेणोपलभ्य- मानत्वादेकत्वे तु त्वमहमयमित्यादिव्यवहारलोपप्रसङ्गात् ततः आत्मभेदे प्रत्यक्षं प्रमाणम्,आत्मा प्रतिव्यक्तिभिन्नो भवति व्यक्तीनां भिन्नत्वाद्गवादिवत्, आत्मा भिन्न एव भवति प्रतिव्यत्यहंप्रत्यय- भेदात् व्यक्तिप्रत्ययभेदात् घटादिवदित्याद्यनुमानं च प्रमाणम् । 'अदितिदेवा गन्धर्वा मनुष्या पितरोऽसुराः' इति देवादिभेदप्र- तिपादक श्रुतिश्च प्रमाणम्। 'देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः' इत्यादि पुराणवचनं च प्रमाणम् । यद्यात्मैकत्वमेवाभ्युपगम्यते तर्हि तव सुखदुःखादिव्यवस्था च न सिद्धयेत् । एकस्मिन् दुःखिनि सुखिनि च सर्वेऽपि दुखिनः सुखिनश्च स्युः। श्लोकस्य अर्थः तु सुस्पष्टः एव, पर शाङ्करभाष्यं कठितम विद्यते । श्लोकस्य पदच्छेदः अत्र दीयते- पदच्छेदः-न तु एव अह जातुन आसं न त्वं न इमे जनाधिपाः न च एव न भविष्यामः सर्व वयम् अतः परम् ॥ श्लोकः सरल । वस्तुतः तस्य व्याख्यायाः आवश्यकता न आस्ति, पर व्याख्या काठनतमा, या भ्रमं उत्पादयति । परं वाक्येषु सन्धिरहितं 'शाङ्करभाष्यम्' सर्वे सरलतया अवबोधयितुं शक्नुवन्ति। सन्धिरहितं 'भाष्यम्' इदं रूपं भविष्यति- त्वं त्वं पदलक्ष्यार्थ च जातु कदाचित् न आसीः इति न किंतु आसीः एव । अतीतानागतदेहोत्पत्त्यादिषु जाग्रदादिप इव त्वं -- ·(४९) , असि एव । यथा जाग्रति तिष्ठतः एव तव स्वप्नसम्बन्धः स्वप्ने तिष्ठत एव सुषुप्तिसम्बन्धः सुषप्तौ तिष्ठत एंवे जाग्रत्सम्बन्धः तथागतदेहे तिष्ठत. एव एतद्देहसम्बन्धः एतद्दहे तिष्ठतः एव भावि- देहसम्वन्धः अङ्गोकर्तव्यःतु अन्यथा सुखदुःखादि वैचित्र्यासंभवात कर्मवैचित्र्यात् एव तव सुखादिवचित्र्यं तत. तादग्विधकर्म- कर्तुः तव अस्ति एव देहान्तरेषु सद्भाव. तु अन्यथा कृतहाना कृताभ्यागमप्रसङ्गात् । 'जन्मान्तरकृतं कर्म भुञ्जते जन्तवः अधुना' इति यत्कर्म कुरुते तत् अभिसंपद्यते' इत्यादि श्रुतिस्मृतिविरोध- प्रसङ्गात् च पूर्वकृतस्य अधुना अधुनाकृतस्य कर्मणः फलं भाविजन्मनि अनुभुज्यत । तथा एव श्रूयते 'प्राप्य अन्तं कर्मणः तस्य यत् किञ्च इह करोति अयम् । तस्मात् लोकात् पुनरेति अस्मै लोकाय कर्मण ॥' इति यतः तत जाग्रदाद्यवस्थासु इव गतदेहेपु भाविदेहेषु अपि इदानी इव तव त्रिषु अपि कालेषु सद्भावः अस्ति एव इति अर्थः। एतेन त्वं पदार्थस्य आत्मनः देहान्द्रयादिभ्य भिन्नत्वानेत्यत्व च सूचितं भवति। इमे जनाधि- पाः च न आसन् इति न किन्तु त्वं पदार्थत्वाविशेषात् त्रिषु का- लेषु आसन् एव । यथा अहं तथा एव एते अपि नित्यसिद्धसत्सु- अभावाः इति अर्थः । जनाधिपाः इति अविद्यावृत्तिभेदेन बहुवचनं न तु आत्मभेदेन । तद्भेदे प्रमाणाभावात् । ननु आत्मभेदे प्रमाणा भाव इति यत् उक्तं तत् आतिसाहस आत्मतत्वे विचार्यमाणे तु आन्मैकत्व न घटते । प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् ।' तथाहि यत्र यत्र अहप्रत्ययभेदः तत्र तत्र आत्मभेदः इति प्रति- देहं अहंप्रत्ययभेदस्य प्रत्यक्षेण उपलभ्यमानत्वात् एकत्वे तु त्व अहं इत्यादि व्यवहारलोपप्रसङ्गात् ततः आत्मभेदे प्रत्यक्षं प्रमाणम् । आत्मभेदाभावे व्यवहारः न सिद्धयति इति व्यवहारसिद्धेः अन्यथा अनुपपत्या अर्थापत्ति. च प्रमाणम् । आत्मा प्रतिव्याक्ति-- .

·(५०) भिन्नः भवति व्यक्तीनां भिन्नत्वाद्गवादिवत्, आत्मा भिन्नः एव भवति प्रतिव्यक्ताहंप्रत्ययभेदात् घटादिवत् इत्यादि अनुमानं च प्रमाणम् । 'अदितिः देवाः गन्धर्वाः मनुष्याः पितरः असुराः' इति देवादिभेप्रतिपादकश्रुतिः च प्रमाणम् । 'देवदानवगन्धर्वाः यक्षराक्षसकिन्नराः' इत्यादि पुराणवचनं च प्रमाणम् । यदि आत्मैकत्वं एव अभ्युपगम्यते तर्हि तव सुखदुःखादि व्यवस्था च न सिद्धयेत् । एकस्मिन् दुःखिनि सुखिनि च सर्वे आप दुखिनः सुखिनः च स्युः।" (५) एका अन्या अपि आपत्तिः विद्यते सन्धौ। स्वरसन्धौ इमानि रूपाणि पूर्वपरस्वरवर्णानां भवन्ति- स्वरवर्णाः - सन्धौ रूपम् आ अ+ अ+आ आ+अ आ+आ इ+इ आ आ आ इ +ई - ohar .hathorthat ई +इ ई इत्यादीनि एवमेव अन्यस्वरविषयेषु अपि विविधानि रूपाणि जायन्ते। यथा- अ+इ - अ+ई आ+5 आ+ई ए इत्यादीनि ·(५१) अनेन बालकाः किं वुधाः अपि कदापि कदापि भ्रमे पतन्ति यत् पूर्ववरः कः परस्वरः कः? पदानांवास्तविक रूपं अपि ज्ञातं न भवति । ते वराकाः पदानां स्वरूपनिर्णये व्यर्थ समयं यापयन्ति । तथापि कदापि कदापि स्वरूपनिर्णयः न भवति । द्वितीयं इस्व- दीर्घ-खरसन्धौ एकं रूपं जायते यथा हस्व-हस्वस्वरसन्ध्योः तथा दोर्घ-दीर्घखरसन्ध्योः । कदापि कदापि एतानि पदानि अपि भवन्ति यानि ह्रस्व-स्वर-युतानि दीर्घ-स्वरयुतानि वा स्युः सन्धौ अथवा सन्धि-नियमकारणात् एकपदस्य द्वे रूपे भवितुं अर्हतः येन अर्थे भेदः उत्पद्यते अर्थात् एकस्यां दशायां अन्यः अर्थः तथा अन्यस्यां दशायां अन्यः अर्थः भवति। श्रीमद्भगवद्गी- ताया एकः सुप्रसिद्धः श्लोकः विद्यते सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥ (अध्यायः १८, श्लोकः ६६) अस्य जगद्विख्यात-श्लोकस्य अर्थः बहुप्रकारेण क्रियते । अस्माकं निवेदनस्य अयं आशयः यत् बहव विद्वांसः 'सर्व +धर्मान्' इति पदं मत्वा अर्थान् कुर्वन्ति। अस्माकं मते अपि इद पदं एव विद्यते, परं कतिपय विद्वांस 'सर्व+अधर्मान्' इति पद गृहीत्वा अर्थ कुर्वन्ति । स्वपक्षे एते विद्वांसः इदं सूत्रं पठन्ति । शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् । तच्चटेः॥ (लघुसिद्धान्त-कौमुदी पृष्ठ: १४) पर यदि 'सर्व+धर्मान्' पदं मन्येत तदा भिन्नः अर्थः भविष्यति। यदि 'सर्व + अधर्मान्' पद मन्येत तथा सर्वथा भिन्नः विपरीतः वा अर्थः भविष्यति । विद्वांसः मम निवेदनस्य तात्पर्य ·, %D - - सरलतया बास्यन्ति, अतएव विस्तृत-व्याख्यायाः आवश्यकता न प्रतीयत। इयं आपत्तिः तु पदे आपतति, परं वाक्ये विविध- पदानां सन्धौ अपि ईदृशी आपत्ति आपतति येन पदानां स्वरूप- निर्णयः कदापि कदापि असम्भवः सञ्जायते। अह अत्र एक साधारणं उदाहरण ददामि-- तथा+एव तथैव अत्र +एव अत्रैव 'तथा' अव्ययपदे दीर्घ 'आ' विद्यते, तथा 'अत्र' अव्ययपदे ह्रस्व अ' विद्यते परं द्वयोः पदयोः सन्धौ ‘तथैव' 'अत्रैव' समान रूपं भविष्यति । दीर्घपदेषु वाक्ये ईदृशी आपत्तिः आपतति यथा- "श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात्स्वधर्मत्वानुपपत्तेर्विहितत्यागाविहित- करणदापो" अत्र विविधपदानां एकस्मिन् वाक्ये संहिता क्रियते । प्रथमं तु पदच्छेद. नितान्तः आवश्यकः। पदच्छेदे साधारणतया त्रुटिः भवितुं अर्हति । यदि भवति तथा अर्थस्य अनर्थः सरलतया सञ्जायते । पूर्वोदाहरणे इमानि पदानि विद्यन्ते । 'श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात्स्वधर्मात्वानुपपत्तेः + विहितत्यागा- विहितकरणदोषो' इति इमानि पदानि, दीर्घसमासाः सन्ति येषां अर्थकरणे बाधा उत्पद्यते, तदा का कथा सन्धिकृतपदानाम्। समासे सन्धिः भवतु परं वाक्ये पदानां सन्धि सर्वथा अनर्थकरः, येन भाषायां वर्णनातीतं काठिन्यं आगच्छति । उत्तमं स्यात् यत् समासविषये अपि अनेन प्रकारेण लेखनं प्रचलितं स्यात्, यत् बहूनां विदुषां मतं विद्यते । यथा,- ·(५३) ... श्रुति-स्मृति-अविहितत्वात्, स्वधर्मत्व-अनुपपत्ते ; विहितत्याग- अविाहतकरणदोषौ । इदं मतं आस्ति देशस्य महा विदुषः पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरस्य तथा अन्येषां आपि । अनेन प्रकारेण लेखनं सौविध्याय प्रायः । संस्कृतम् ' पत्रे तथा अन्येषु अवलोक्यते । पूर्वश्लोकस्य शाङ्करभाष्ये इद वाक्यं विद्यते। स्वकर्मणा तमभ्योति स्मरणान्नामकीादिलक्षणस्य कर्मण' श्रुतिस्मृत्यविहितत्वात्स्वधर्मत्वानुपपत्तोर्वहितत्यागावि- हितकरणदोपौ च प्रसज्येयाताम् अस्य वाक्यस्य अर्थ. सरलतया विदुषां कृते अपि स्पष्टः न भवति । (२) वेदे वेद अपि सन्धिकारणात् वर्णनातीतं काठिन्यं आगच्छति । गद्यं पद्य वा अर्थात् लेखनं कथन च वाक्यरूपेण भवितु अर्हति अर्थ- प्रदर्शनाय। अतएव गद्ये पद्ये अर्थात् लेखनकथनयोः उभयरूपयो वाक्यानि आवश्यकानि । अनेन सिद्धयति यत् सन्धिविचार करणे गधे पद्ये च कश्चित् अपि भेद. भवितुंन अहति। इदं कथ्यते यत्पधे सन्धि नित्य ,पर व्याकरणानुसारं इदं अपि सत्यं न अस्ति ।साम्प्रतं तु एतादृशी परिपाटी प्रचलिता दरीदृश्यते यद्गद्यं पद्यं वा सर्वत्र नियमरूपेण सन्धि क्रियते अवलोक्यते च । भाषा अस्माकं कृते विद्यते न तु वयं भाषाया कृते । भाषा मिथ विचारविनिमाय व्यवहारकरणाय विद्यते । अहं भूय भूय निवेदयामि यत् भाषा. सुबोधाय भवति न तु दुर्योधाय । दुर्बोधाय भवेत् चेत् तदा मौन वरम्। भाषा-काठिन्यात् सर्व व्यवहारसाधनं ज्ञानसाधनं च अवरुद्धं तिष्ठेत् । शनै शनैः सर्वे मनुष्या. पशुतुल्या' स्यु । अनेन मार्गेण जीवनस्य मुख्योद्देश्यं लोकज्ञानसग्रहः ईश्वरप्राप्ति च दुर्ल- भा स्यात् । अहं मन्ये वेदज्ञान ईश्वरप्रदत्तं, परं भाषाकाठिन्यं ।

·(५४) ... मनुष्यै आनीतम् ।अस्माकं धर्मानुसारम् । "वेदः अखिल. धर्ममूलम्. " ( मनु० अध्याय २,श्लो०६) व्याख्या-वेद ऋग्यजुःसामाथर्वलक्षणः धर्मे स्वतः प्रमाणम्, अन्यान सर्वाणि शास्त्राणि परतः प्रमाणानि । 'श्रुतिप्रमाणतः विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै" (मनु० अध्याय २, श्लोक ८) विश्वस्य सर्वेषां मानवानां विदुषां कृते विशेषतया वेदधर्मा- वलम्बितां सत्यसनातनधर्मावलम्बिनां कृते वेदज्ञानं नितान्तं आवश्यकम् । परं अद्य कः वराक. भारतनिवासी त्रयस्त्रिंश कोटि कथितदेवेषु भगवत वेदान् पठति मनुष्यकृतभाषाकाठिन्यात् । लौकिक-संस्कृतं न पठ्यते भारतीयैः तदा का कथा वैदिक- भाषायाः पठनपाठनस्य, वेदज्ञान-संचयस्य वा। स्वरूपतःवैदिक भाषा सरलतरा, विश्वस्य सर्वासां भाषाणां जननी आदिभाषा- कारणात् । इयं देववाणी प्रत्येक सर्गादौ देवानां द्वारा ईश्वर-ज्ञान- प्रसाराय लोकहिताय च प्रकटीक्रियते। यथा मनुष्याणां शारीरिकसुख-सौविध्याय निखिल-प्राणिमात्र- हिताय च जलवायु-पृथ्वी-सूर्यचन्द्रादय रचिताः, एवमेव मनु- ष्याणां आत्मिकोन्नत्य वेदरूपं ज्ञान-विज्ञान प्रदत्तम् । एतस्य सर्वस्य ज्ञान-विज्ञानस्य एकमात्रसाधनं वाहनं वा भाषा, अतएव वेदवाणी, देववाणी वा प्रकटीकृता। इदं वैदिकसंस्कृतं देवानां अपि भाषा विद्यते, अतएव 'देववाणी' इति कथ्यते । यथा जल-वायु-पृथ्वी सूर्यादिभ्यः शक्ति गृहीत्वा विविधानि आश्चर्यजनकानि (रेल- तार--रेडियो-इत्यादीनि ) वस्तूनि मनुष्यैः निर्मितानि, एवमे मनुष्यैः वैदिकभाषातः विविध भाषा निर्मिता.या अद्य लोकेअव- ·(५५) । लोक्यन्ते। परं आदिस्रोतः तु वैदिक भाषा एव । तस्याः घोरतमं पतनं अवलोक्य दोदूयते अस्माक चेतः। यथा निखिल-ब्रह्माण्डस्य मूलस्रोत., अस्माकं निखिल-सुख- साधनस्य आदिस्रोतः, परमात्मा अद्य संसारात् बहिष्क्रियते, एव- मेव तस्य परमात्मन सम्पूर्ण नित्यज्ञानं वेदरूप तथा वैदिकी भाषा, विश्वस्य सर्वानां भाषाणां जननी, बहिष्क्रियते तिरस्क्रियते च । किं कथ्येत याद भारतीयाः, आUः, कार्थतश्रेष्ठजनाः, अस्याः दैवि. सम्पत्ते. रिक्तहराः, संरक्षकाः स्वकर्त्तव्यं न अनुभवन्ति तदा का आशा अन्य जनेभ्यः । अनेन कथ वेदज्ञान लोके प्रसरत्, तदा कथं वास्तविककल्याण सञ्जायत । यदि अद्य निखिलं विश्वं नरकतुल्यं युध्यादिव्याधिपीडित अवलोक्यते, तदा किं आश्चर्यम् । येषां भारतीयानां इय प्रतिज्ञा आसीत् । यः अनधीत्य द्विज. वेद अन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन् एव शूद्रत्वं आशु गच्छति सान्वय ॥" (मनु० अ. २, श्लो० १६८ पदच्छेदपूर्वक ) ये वेद-ज्ञान-विज्ञान सम्प्राप्य जगद्गुरुपदवीं धारयन्ति स्म । येषां इय प्रसिद्धिः आसीत् । एतद्देशप्रसूतस्य सकाशात् अग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्र शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥ (मनु० अ. २ श्लो २० पदच्छेदपूर्वकः) ते अद्य सर्वथा वेदज्ञानविहीना सञ्जाता। यदि त्रयस्त्रिश- कोटिकथितदवेषु अद्य द्वित्रिवेदज्ञाः स्युः अपि तदा तेन किं भवति । प्रायः ते वेदज्ञाः कथ्यन्ते ये स्वरसहितं वेदपठनं जानन्ति। वेदार्थः अर्थात् वेदशानं तु तेषां कृते अपि दुर्लभम् ।

·। अज्ञेभ्य ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यः धारिण वरा । धारिभ्यः ज्ञानिनःश्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यः व्यवसायिनः ॥ (मनु० अ. १२, श्लो. १०३ पदच्छेदपूर्वकः व्याख्या-अर्थः सुस्पष्ट । ये जनाः वेदान् पठितुं अपि न शक्नु- वन्ति तेभ्यः ते जना श्रेष्ठा. ये तान् पठितुं शक्नुवन्ति । ग्रन्थिभ्यः धारिणः श्रेष्ठा अर्थात् ते यैः वेदाः कण्ठस्थीकृता । धारिभ्यः ज्ञानिन श्रेष्ठा' अर्थात ते जना ये वेदानां अर्थान् जानन्ति । एतेभ्य ज्ञानिभ्यः व्यवसायिन श्रेष्ठाः अर्थात् ते जना ये वेदान् आच- रन्ति, तेषां आज्ञां पालयन्ति । व्यवसायिनः वस्तुतः अनुष्टातारः ऋषय योगिन वा भवन्ति येषां वेद-ज्ञानं विज्ञानसहितं विद्यते। व्यवसायिनां अर्थात् येषां जनानां बुद्धिः ईश्वरे अवस्थिता भवति । एतेषां श्रेष्ठत्वप्रदर्शनाय गतिायां कथ्यते- व्यवसायात्मिका वुद्धिः एका इह कुरुनन्दन । वहुशाखाः हि अनन्ताः च वुद्वयः अव्यवसायिनाम् ।। (गीता अ० १, श्लो० ४१ पदच्छेदपूर्वकः ) अद्य भारते वर्षे 'व्यवसायिनः' न प्राप्यन्ते । ज्ञानिन (वेदज्ञाः) द्वित्रिजनाः स्युः, धारिणः पञ्चदशजना स्यु ,ग्रन्थिनः ये वेदान् स्वरसहितान् पठितुं शक्नुवन्ति तेविंशतिपञ्चविंशतिसंख्याका वा जनाः स्युः । अज्ञाःतु प्राय.सर्वे भारतीयाःविद्यन्ते, यैः कदाचित् दर्शनं अपि न कृतं सम्पूर्ण-वेदानाम् । अस्मिन् विषये किं कारणम् ? भाषाकाठिन्य अस्माकं उत्तरम् । कथम् ? अवलोक्यताम्। स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यद्धाच्छा- श्वतीभ्य समाभ्यः॥ (वा० य०४०८) - ,

·(५७)
-
पदच्छेदः- सः परि अगात् शुक्रम् अकायम् अव्रणम् अस्ना-
विरम् शुद्धम अपापविद्धम् , कविः मनीषी परिभू स्वयम्भूः याथा-
तथ्यतः अर्थान् वि अदधात् शाश्वतीभ्य. समाभ्यः॥
शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये ।
शं योरभि स्त्रवन्तु न ॥
(वा० य० ३६।१२)
पदच्छेद -शम् नः देवी अभिष्टये आपः भवन्तु पीतये, शं
यो अभि स्रवन्तु नः ॥
सन्धिकारणात् वेदमन्त्राणां पठनं अपि अन्यन्तं कठिनं जातम्,
तदा का कथा तेषां अर्थज्ञानस्य । वस्तुतः सन्धिकारणात् मन्त्राणां
शुद्धोच्चारण अपि भवितुन अर्हति, न तेषां अर्थज्ञानं सम्यक् जायते।
अतएव वेदमन्त्राणां शक्ति दूरीगता । अद्य जनैः कथ्यते यत् वेद-
मन्त्रेषु शक्ति न विद्यते । पर तेषां अज्ञानं अस्मिन् विषये प्रधान-
कारणम् । प्रथमं तु जनाः वेदान् न पठन्ति, पठन्ति एव तदा अशु
द्ध पठनं कुर्वन्ति, अर्थात् सन्धिकारणात् (वाक्येषु ) पृथक् पृथक
पदानां शुद्ध-पठनं भवितुं न अर्हति । यदि कदाचित् पठन्ति
एव, तदा अर्थान् न अवबोधयन्ति । पठनानन्तर वेदमन्त्राणां
पदच्छेदः कार्यः, अनन्तरं अर्थज्ञानं सम्भवति । यदि पदच्छेदे
काचिन् त्रुटि कृता स्यात् तदा अर्थानं कदापि भवितु न अर्हति।
यदि अर्थज्ञान न स्यात् तदा कथं आत्मिकशक्तिः जनेषु आगच्छेत्
या' मन्त्रशक्तिः' इति कथ्यते। अर्थज्ञानेन ईश्वरप्राप्ति अपि
भवति । पातञ्जलयोगदर्शने विद्यते ।
ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥२३॥ समाधिपाद
(श्रेष्ठतमः भक्तिमार्गः प्रदर्शित )
क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥२४॥
तस्य वाचक. प्रणवः ॥२६॥
तज्जपस्तदर्थभावनं च ॥ २८॥
ततः प्रत्यक् चेतनाधिगमोऽ प्यन्तरायाभावश्च ॥२९॥

·(५८) अतएव 'अर्थभावनम् ' अर्थात् 'अर्थज्ञानम्' आवश्यकम् । अर्थ- ज्ञानेन ईश्वरप्राप्तिः अपि सम्भवतिन अन्यप्रकारेण । यः सन्धिः गद्य- पद्यमयः वाक्येषु क्रियते स अनर्थकरः तस्य कः लाभः । 'प्रणवः' ओ३म् ' वा वेदेषु ईश्वरस्य निजनाम' यद्यपि सामान्यतः ईश्वरस्य अनेकानि नामानि विद्यन्ते । यदा केवलं 'ओ३म्' नाम- जप अर्थसहितः कल्याणकरः तदा का कथा अर्थसहित-सर्ववेद- ज्ञानस्य । अनेन तु सदैव-मुक्तः कश्चित् अपि पुरुषः भविष्यति यः वेदार्थान् जानाति । अतएव वेदज्ञानं लोक-परलोकहिताय निता- न्तं आवश्यकम् । लोके वेदे येन सन्धिना वाक्येषु काठिन्य आनयिते तस्य वाक्ये बहिष्कार कार्य.। येन वेद-ज्ञान , ईश्वरप्राप्तिः अर्थात् मनुष्यजीवनोद्देश्यपूर्ति न सम्भवेत् तस्य का लाभ. । अस्माकं निश्चितं मतम् । प्रथमं अस्माकं अपि मतं आसीत् यत् 'सन्धि वाक्येषु वैक- ल्पिकः इच्छाधीनःवा' परं गद्य-पद्य वाक्येषु तस्य अनर्थकारितां अवलोक्य, इद सर्व गम्भीरतया भूयः विचार्य, सस्कृतव्याकरणं पुनः पुन अवलोक्य अस्माकं निश्चितं मत सञ्जातं यत् ' असं- हिता वाक्ये' एव कल्याणकरी। वाक्येषु सन्धि इच्छाधीनः मन्यत चेत् तदा इच्छाधीनत्वात् अपि तस्य प्रयोगः न करणीयः । वाक्येषु सन्धि व्याकरणासम्मतः धोरानर्थकरः, अत- एव तस्य आत्यन्तिकः बहिष्कारः कार्य्यः। विदुषां कर्तव्यम् । इदं सर्व विद्वद्भिः पूर्णतया विचारणीयम् । भारतस्य सर्वैः विद्वद्भिःएका समायोजनीया, यस्यां विदेशीयाः संस्कृतविद्वांसः ·(५९) आप आहूता स्युः । न्यूनातिन्यून भारतस्य सर्वे विद्वांसः एकत्री- भूय अस्मिन् विषये गम्भीरतमं विचारं कुर्युः । कदाचित् भार- तीयावेद्या-प्रचारसमिति , आगरानगरम्, इदं आयोजन कर्तु उद्यता स्यात् । यदि विद्वांस' इच्छन्तु तदा 'सस्कृतम् ' आदि- पत्रेषु स्वमत प्रकाशयन्तु, तथा अस्माकं सविधे लिखन्तु । अन्तिम-निवेदनम् । याद भारतस्य विद्वांस संस्कृतोत्थान कामयन्ते इच्छन्ति वा यत् 'संस्कृतम् ' भूयः आप भारतस्य राष्ट्रभाषा, राजभाषा, जन- भाषा, अन्ताराष्ट्रिय भाषा च भवेत् पूर्ववत् , तदा पूर्वोक्तायां सभायां एकत्रीभूय इमं निश्चयं गम्भीरविचारानन्तरं कुर्वन्तु, येन 'सन्धिः वाक्ये नियमतः वारित स्यात् ( गद्यपद्यात्मके उभय- रूपवाक्ये )। तदा इतः पर कल्याणकरं किम् ? याद 'सन्धि. वाक्ये वैकल्पिकः' इति मन्येत, तदा न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षपर्य- न्त तस्य प्रयोग. वाक्यषु नियमतः वारित स्यात् , येन देशे मही यान् संस्कृतप्रचार. स्यात्, येन संस्कृतभाषा सर्वेषु प्रान्तेषु समान- रूपेण जनतायाः व्यवहारभाषा भवेत् (प्रान्तीयभाषया सह न वा) तदा २५ वर्षानन्तरं विचारणीयं यत् · वाक्येषु सन्धिः प्रयोग क्रियते न वा'। परं याद विद्वांसः इदं अपि कर्तुं उद्यताः न स्युः, तदा न्यूनातिन्यूनं इद निश्चितं कृत स्यात् यत् ' वाक्येषु सरल. सन्धय कार्या कठिनसन्धयः बहिष्कार्यो । यदि तेषां मते 'वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिक.' तदा अस्यां दशायां अय निश्चयः अपि आवश्यकः भविष्यति यत् 'वाक्ये सरलसन्धिः, कठिन सन्धि 'क अस्मिन् विषये विद्वद्भिः निश्चय. अवश्यमेव करणीयः । अस्मिन् सम्बन्धे अपि स्वमतं दीयते अस्माभिः। सर्वप्रथमं तु अयं निश्चय कार्यः, यत्केवलं द्वयोः पदयोःसन्धिः

·(६०)
भवेत् वाक्ये। अधिकपदानां सन्धिः वाक्ये नियमतः वारित
स्यात् । द्वितीयः निश्चयः अयं स्यात् यत् केवलं चतुःसरलसधन्यः
प्रचालिता. स्युः यथा,
(१) गतः+अस्मि = गतोऽस्मि = गतोस्मि
गतः+आसम् = गतआसम्गतासम्
२)अत्र+अपि= अत्रापि
अत्र+आगमनम्-अत्रागमनम्
(३) अत्र+एव-अत्रैव
तथा+एव तथैव
(४) ते+अपि-तेऽपि तेपि
इदं सर्व व्याख्यासहितं देथ येन भ्रम न उत्पद्यत ।
कठिन सन्धयः वारिताः स्यु. यथा,
(१) पूजाहाँ अरिसूदन = पूजाविरिसूदन
(गीता अ० २,श्लो०४)
(२) कस्मिन्+चित्+देशे = कस्मिंश्चिद्देशे इत्यादय ।
तृतीयः निश्चय अय स्यात् यत् पये आपि सन्धिः अकार्य यथा
गये। भाषाविचारानुसारं एवमेव व्याकरणानुसारं गद्ये पद्ये
अन्तरं न अस्ति । वाक्यानि सर्वत्र तिष्ठन्ति । अनेन सस्कृतभाषायां
सारल्यं आगमिष्यति, तथा संस्कृतं भूयः अपि देशस्य राष्ट्रभाग
भाविष्यति पञ्च वर्षे । अहं विचारयामि यत् घोषणानन्तरं एव
प्राय सर्वे भारतीयाः नून संस्कृतराष्ट्रभाषात्व-पक्षपातिनः
भविष्यन्ति इति ।
प्राचीन-साहित्यम् ।
कतिपय जना विद्वांस वा इमां आपत्ति उपस्थापयिष्यन्ति
।

·(६१) यत् सन्धिविषये उपर्युक्त-नियमाः स्वीकृताः स्युः, तदा प्राचीन साहित्यस्य किं भविष्यति ? परं एतादृशी शङ्का व्यर्था । भविष्य- काले यदा यदा प्राचीनसाहित्यस्य प्रकाशन भवेत् तदा तदा पस्तकेषु केवलं सरलसन्धय देयाः। लेखकस्य भाषा तिष्ठतु परं तेषु पुस्तकेषु कठिनसन्धय. न तिष्ठन्तु । आस्मन् हानि न अस्ति। अनेन अस्माक साहित्यं सुरक्षित स्थास्यति । द्वितीयं काठिन्य- कारणात् यत् तस्य साहित्यस्य पठनपाठन न भवति तत् एव भविग्यति अर्थात् पूर्वऋपिमहर्षीणां ज्ञानधारा सदैव पवित्र- पाविनी गङ्गावत् लोक वहिष्यति । ससारस्य अन्यदेशेषु इदं कार्य कृतं अस्ति । स्वतन्त्रता-प्राप्त्यनन्तरं अपि देशे आंग्लभाषायाः पठनपाठन भवति । सर्वे आंग्लभाषाविद जानन्ति यत् शेकल- दर दे-लि-काव्य -पुस्तकेपु आवश्यक-सशोधनानि सञ्जा तानि कृतानि वा । पर अनेन शेक्सपियरस्य गौरवे महत्त्वे वा न्यूनता न आगता । कदापि कदापि एकलेखकस्य पुस्तकस्य भिन्नाः, हस्तलिपयः प्राप्यते। तासां संशोधन समये समय क्रियते । अतएव अस्माक प्राचीनसाहित्यस्य देशहिताय आवश्यक-संशोधन हानिकर न अस्ति, न लेखकस्य गौरवे न्यूनतां आपायदति । द्वितीय वाक्येषु सन्धिकरणं अकरण वा वास्तविकरूपेण सशोधनं (भापा संशोधन) न अस्ति । अतएव इदं कार्य तु सरलतया तथा आपत्तिराहित्येन भवितुं अर्हति । अह कादम्बरीग्रन्थस्य उदाहरणं गृह्णमि । यदि सरल- सन्धिकारणात् (कठिनसन्धि वारणात् ) ग्रन्थे सारल्यं आगच्छेत् तदा का हानि । अद्य विद्यार्थिनां विदुषां कृते वा कादम्बरी पठनं दुष्करम् । पुस्तकेषु वाक्य-पदानि पृथक् पृथक् देयानि येन आशय शीघ्रतया सुस्पष्टः स्यात् तथा अवाधरूपेण पठनपाठनं ।

·(३०) - उच्चारणं वा भवेत् । व्यवहारभाषा लघुपदयुक्ता भवितुं अहात। ये संस्कृत देशस्य व्यवहारभाषां कामयन्ते, ये इच्छन्ति यत् तत् राष्ट्रभाषा राजभाषा च भवेत् पूर्ववत्, ते अस्माकं निवेदनस्य महत्त्वं अनुभविष्यन्ति न अन्ये विचार-गाम्भीर्यं भवतु परं भाषा सरला भवितव्या । अयं गुण प्राचीनसाहित्ये 'वाक्येषु सन्धिवारणात् ' आगन्तुं शक्नोति । वस्तुतः वाक्यपदेषु सन्धिः नियमविरुद्धः व्याकरणासम्मतश्च । पदानि तु पृथक् पृथक वाक्य भवितव्यानि, येन तेषां रूपं, लेखनं उच्चारण स्पष्टं स्यात् । वाक्यं विविध-पदयुक्तं भवति संज्ञा- विशेषण-क्रिया-सर्वनामेत्यादि-- रूपम् । न्यूनातिन्यून एकस्मिन् वाक्ये कर्ता आवश्यक , तथा क्रिया । एतानि सर्वाणि पदानि भवन्ति अर्थात् व्याकरणानुसार तेषां सर्वेषां पृथक् पृथक् रूपाणि भवन्ति । अतएव वाक्येष विविधपदानां पृथक् पृथक् लेखनं आवश्यकम् । अनेन वर्णनातीत सारल्य आगमिप्यति, तथा संस्कृतस्य महीयान् प्रचार. भविष्यति, न केवलं भारते अपि तु सर्वस्मिन् लोके पूर्ववत् । वैदिक भाषा वस्तुतः सरला विद्यते, या सर्वासां भाषाणां जननी । इदं कथितं अस्माभिः यत् वेदभाषा देवानां आप भाषा विद्यते, येन सा 'देववाणी' इति कथ्यते। लोके मनुष्याणां अपि भाषा विद्यते लौकिक-संस्कृतरूपेण । यथा वेदभाषातः लौकिक- संस्कृतं निस्सृतम्, एवमेव लौकिक-सस्कृततः भारते सर्वा प्रान्तीय-भाषाः निस्सृताः, न्यूनातिन्यूनं सर्वासु प्रान्तीय भाषासु संस्कृतस्य प्रभावः आपतितः । 'संस्कृतम्' पत्रस्य सुयोग्य संपादकाः संस्कृतप्राणाः पं. कालीप्रसादशास्त्रि महादेयाः१९४५ वत्सरस्य १६ संख्याके पत्रे राष्ट्रभाषात्वं संस्कृततस्य एव इष्टम् शीर्षके लेखे लिखन्ति- - ..

·(६३) ... यदि वेदाङ्गानां अपि वेदत्वं उरीकृत्य अध्ययनं निषिद्धं मतं स्यात्, तदा संसारस्य सर्वा. भाषाः तत्कृते अनध्यय- नीयाः सेत्स्यन्ति, यत ता सर्वाः वेदभाषात. एव उत्पन्नाः । अधुना आपि ताःअनेकान् शब्दान् स्वरूपे विभ्रति भावत , अर्थतः, अनुवादतः च सर्वाः एव वेदानुयायिन्यः। तासु अपि विशेषेण संस्कृतभाषा यत तस्यां वेदस्य परम्परा-सम्बन्धस्य विद्यमान- त्वात्।" . क अतएव सुस्पष्टतया सिद्धयाति यत् संसारस्य सर्वाः भाषा: वेदभाषात. निस्सृताः। पर केचित् विद्वांसः भारते अद्य मन्यन्ते, यत् भगवन्त वेदाः कैश्चित् पुरुषवगै न पठनीया', एवमेव संस्कृत- भाषा अपि एकदेशीया एकजातीया वा । एते जनाः वस्तुत. सस्कृतभाषाया वैरिण । एतादृशै पुरुषैः प्राप्तेतिहासस्य मध्यकाले। संस्कृत अत्यन्नं कठिनीकृतं, येन कथित-शूद्रादय ,अन्य द्विजातय वा संस्कृतं न पठेयु । एतादृशैः महानुभावैः एका नवीना अदृष्ट- यूर्वा असम्मतव्याकरणा लेखनपरिपाटी प्रचालिता अर्थात् वाक्य -पद -सन्धियुक्ता, येन सस्कृतपठनपाठनं दुर्लभं सजातम् । भगवन्तः वेदाः दर्शनशास्त्रादीनिसर्वत्रसंहितायां निबद्धानि, येन तेषां ज्ञान दुर्लभ अभवत् । एतादृशैः मनुष्यैः ईश्वरप्रतिपादितज्ञानमार्गः अवरुद्धः, येन संसारे अज्ञानं प्रसृतम्, अनन्तरं अनेके कुमार्गाः प्रचलिता. । मनुष्या वस्तुतः राक्षसाः सञ्जाताः। दुर्भाग्यं हि एतत्स सकीर्णहृदय-संकीर्णविचारयुतै पुरुषै मानवानां मानवधर्मस्य का दशा कृता तत्सर्वअनेन सिद्धयति ? अद्य अपि एते महानुभावाः प्रचुरमात्रायां प्राप्यन्ते, यैः संस्कृतप्रचारमार्गः अवरोध्यते। ईदृशाः पुरुषाः भाषायां आवश्यक संशोधनं अपि न कामयन्ते, सर्वम् ।

·(६४) यत हि संस्कृतं सरलं भवेत् चेत्, तदा तस्य प्रचारः भविष्यति एव, सर्वे जनाः संस्कृतं पठिष्यन्ति एव । एतादृशे. पुरुषैः ईश्वरः अपि बन्दीकृतः अद्य अवलोक्यते । पर महर्पिपतञ्जलय योग- दर्शनशास्त्र कथयन्ति ईश्वरविषये- स हि पूर्वेषामपिगुरुः कालेनानवच्छेदात् " (२६ समाधि- पादः) एतादृश विशेषपुरुष सर्वज्ञ सर्वव्यापक अजर. अमर सदैवमुक्तः ईश्वर. नूर्वमागां बन्धने कथ आगन्तुं शक्नोति । भगवान् वेद उपदिशति यत् एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुष । पादोऽय विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ (वा. य० ३१३) यस्य ईश्वरस्य विपये श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता कृष्णेन अर्जुनम्नति कथ्यते- ईश्वर सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ (गीता अ. १८, श्लो. २१) एतादृशः सर्वज्ञः सर्वव्यापक ईश्वरः, यः सर्वभूतानां हृदयेपु तिष्ठति, यस्य चतुर्थाशे निखिलं ब्रह्माण्ड, सर्वा रचना सर्वे लोकाः स्थिताः सन्ति, यस्य भूचालनमात्रेण सृष्टेः उत्पत्ति , विनाशः, च भवति, कथं वन्धने आगन्तुं शक्नोति । ईश्वरस्य सर्वाणि वस्तूनि सूर्य-चन्द्र-पृथ्वी-जलादीनि सर्वभूतानां कृते विद्यन्ते । एवमेव तस्य सम्पूर्ण नित्यज्ञानं वेदरूप तथा वेदवाणी यस्यां तज्ज्ञानं दीयते सर्वेषां जनानां कृते विद्यते । तेषां नाश. न भवितुं अर्हति । , । - ·(६५) अतएव 'असंहिता-वाक्ये' अस्माकं मूलमन्त्रः तिष्ठेत्। अस्मिन् एव मनुष्याणां कल्याणं निहितं विद्यते । वस्तुतः ईश्वराज्ञा इयं युगधर्मः अयम् । इयं ईश्वरेच्छा, इश्वराज्ञा स्वतएव पूर्णा भविष्यति । अनेन संस्कृतेतिहासे नवीनयुगारम्भः अपि भवति । अत. सर्वे संस्कृत-विद्वांसः ईश्वराज्ञां शिरसा संप्रधार्य सर्वतो- भावेन संस्कृतोन्नत्ये यतमानाः स्युः। वेदभाषायां प्राचीनसंस्कृत- साहित्य एवमेव आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये " असंहिता-वाक्ये" मूलमन्त्रः तिष्ठत्, येन अस्माक ऋषिमुनिप्रदत्तं ज्ञान वेदज्ञान च भूयः संसारे प्रसरेत् । सर्वे विद्वांस. इदं सर्व विचारयेयुः तथा यत् उचितं स्यात् तदेव निर्भीकतया सस्कृतहिताय कुर्युः ॥

·(६६) . अध्यायः ३ चत्वारः लकाराः' संस्कृत-व्याकरणानुसारं १० लकारा सन्ति कालज्ञानाय । अद्यतन-अनद्यतन भेदं अवलम्ब्य इमे लकारा विद्यन्ते । अती- तायाः रात्रः अन्त्यस्य अर्द्धन, भाविन्याः रात्रेः पूर्वस्य च अर्द्धन सहितः कालः अद्यतनः । एतस्मात् भिन्नः अनद्यतन । इमं भेदं अवलम्ब्य संसारस्य कस्यां अपिभाषायांकालविभागः न विद्यते। इद सर्वथा अनावश्यकं आपि अस्ति। प्रायः विश्वस्य सर्वासु भाषासु भूत, भविष्यत्, वर्तमान कालज्ञानाय सामान्यतः क्रियाः प्रयुञ्जते वाक्येषु । प्रायः द्विवचनं अपि न विद्यते क्रियासु जर्मन- भाषादिकं विहाय । दश लकारेषु लट् लकारः वर्तमानकालज्ञानाय प्रयुज्यते। लिट्, लङ्, लुङ् लकारा भूतकाले प्रयुञ्जते । लुट्, लुट लकारौ भवि- ष्यत्काले प्रयुजाते। लेट् लकार वेदे प्रयुङ्क्ते। लोट, लिङ् (विधिः) लिङ (आशिषि ) प्राय. विध्यादिषु प्रयुञ्जते । लङ् लकारस्य हेतुहेतुमद्भावे प्रयोगः भवति। एतेषां सर्वेषां लकाराणां सामान्य- ज्ञानं अनेन भवितु अर्हति- (१) लट्- 'वर्तमाने लट् ' (४०७) व्याख्या-वर्तमानक्रिया-वृत्तेः धातोः लट् स्यात् । (२) लिट्'- 'परोक्षे लिट' (४२४) व्याख्या-भूत-अनद्यतन-परोक्ष-अर्थवृत्तेः धातो. लिट् स्यात् । (३) लुट्'- 'अनद्यतने 'अनद्यतने लुट्' (४३५) व्याख्या-भविष्यति अनद्यतने अर्थे धातोः लुट् स्यात् ।

·(६७) .. (४) लट्'- 'लट् शेषे च' (४४१) व्याख्या-भविष्यदर्थात् धातोः लृट् स्यात् क्रियार्थायां क्रियायां सत्यां असत्यां च। (५) 'लोट्'- 'लोट् च' (४४२) व्याख्या-विधि, निमन्त्रण, आमन्त्रण, आमन्त्रण, अधीष्ट, संप्रश्न, प्रार्थनादिषु अर्थेषु धातो. लोट् स्यात् । (६) 'लङ्'- 'अनद्यतने लङ्' (४५७) व्याख्या-अनद्यतनभूतार्थ-वृत्ते धातो लङ् स्यात् । (७) 'लिङ्'- 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्न- प्रार्थनेषु लिङ्' (४६०) व्याख्या-एषु अर्थेषु धातो लिङ् स्यात् । (८) 'लुङ्- ‘लुङ' (४६९) व्याख्या-भूतार्थ-वृत्तेः धातोः लुङ् स्यात् । (९) 'लङ'-- 'लिनिमित्तेलु क्रियातिपत्तौ' (४७७) व्याख्या-हेतुहेतुमद्भावादि-लिङ्-निमित्त तत्र भविष्यति अर्थे धातो लङ् स्यात् क्रियायाः अनिष्पत्तौ गम्यमानायाम् । (१०) 'लेट्'- 'लिङर्थे लेट् ' ( ३४२४) सिद्धान्तकौमुदी (वद) व्याख्या-विध्यादौ हेतुहेतुमद्भावादौ च धातो लेट् स्यात् छन्दसि। काल-विचारः। कालः अनवरतं वहति । तस्मिन् किञ्चित् व्यवधानं न अस्ति, येन इदं कथयेत् यत् अयं भूतकालः, अय भविष्यत्काल । काल: स्वरूपा अनादिः । पर व्यवहारसौविध्याय कालविभागः क्रियते विद्वद्भिः अर्थात् व्यावहारिकदृष्ट्या तस्य विभागः क्रियते । स्वरू- पतः कालविभागः असम्भवः, परं आत्मने सौविध्याय व्यावहा.

·(६८) " रिकदृष्टया च तस्य विभागःभवति । अनेन सिद्धयति यत् तत् एव करणीयं यत् अस्माकं सौविध्याय भवेत् । वयं केवलं कल्पनां कुर्म यत् तत्कालः वर्तमान यस्मिन् “वर्तमानत्वं प्रारब्धापरि- समाप्तक्रियाश्रयत्वं कालगतं वोध्यं (स्यात् ) " भूतकाल स यस्मिन् भूतत्व च वर्तमानध्वसप्रतियोगिसमयवृत्तित्वं (ज्ञेयं स्यात्)" एवमेव भविष्यत्कालः स यस्मिन् भविष्यत्वं वर्तमान- प्रागभाव प्रतियोगिसमयवृत्तित्वं (ज्ञेयं स्यात्)"। अस्मिन् विचार अपि व्यवधानं न विद्यते। अतएव वर्तमान, भूत, भविष्यत्कालेषु अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य भेद-कारणं योग्य न अस्ति । अनेन सिद्धयति यत् एक लकारः वर्तमाने, एक लकारः भूतकाले, एकः लकारः भविष्यत्काले प्रयुक्तः स्यात् । पर संस्कृतव्याकरणे त्रिलकाराः भूतकाले प्रयुज्यन्ते यथा लिट, लड्, लुड् । लेट वेदे प्रयुक्तः भवति विध्यादिषु । लोट् तथा लिङ् द्वौ लकारी विध्यादिषु प्रयुज्यते। लिङ् आशिषि अपि प्रयुक्त भवति यस्य रूपाणि पृथक् चलन्ति । लुट् लट् भावष्यकाले तथा लङ् हेतुहेतुमद्भावे प्रयुक्तः भवति । अनया व्याख्यया सिद्धं भविष्यति यत् भूतकाले त्रिलकाराणां आवश्यकता न अस्ति । एवमेव भविष्यत्काले त्रिलकाराणां आव- श्यकता न विद्यते । केवलं एकैकः लकार. भूत-भविष्यत्काले च पर्याप्त. यथा लट्, लङ् अथवा लुङ् । विध्यादिषु अर्थात् लोट्, लिङ् लकारयोः स्थाने लिङ् तिष्ठेत् । आशिषि लिड् लकारस्य आवश्यकता न अस्ति । हेतुहेतुमद्भावे लिङ् (विधिः) लकारः प्रयुक्तः अवलोक्यते यथा महाभारते । अतएव भविष्यदर्थे हेतुहेतुमद्भावे लङ् लकारस्य आवश्यकता न विद्यते। लेट लकार वेद तिष्ठतु। वय तु अत्र लौकिक-संस्कृतं विचारयाम.,येन तत् राष्ट्रभाषात्व राजभाषात्वं च प्राप्नुयात् । अतएव लौकिक- संस्कृते केवलं चतुर्लकाराः पर्याप्ताः यथा- ·(६९) (१) वर्तमाने लट (२) भूतकाले लड् लुङ् वा (३) भविष्यत्काले लट (४) विध्यादिषु हेतुहेतुमद्भावे च लिङ् अस्माकं मतेन सह देशस्य बहवः विद्वांसः सहमताः सन्ति। ते आप अनुभवन्ति यत् यथा संस्कृतं वाक्य-पदेषु सन्धिकार- णात् अत्यन्तं कठिन सञ्जातम् , तथा एव दशलकार-कारणात अपि संस्कृते वर्णनाततिं काठिन्यं सञ्जातम् । एते लकारा कस्यां अपि भाषायां न विद्यन्ते पूर्व निवेदितं अस्माभि । प्रायः विद्वान् अपि एकस्य धातोः सर्वाणि रूपाणि स्मर्तुं न शक्नोति तदा का कथा बालकानां प्रारम्भिकशिक्षार्थिनाम्। अनेन संस्कृत तस्य प्रचारः शनै शनैः देशे न्यूनातिन्यूनः अभवत् । एक दिनं आगन्तुं शक्नोति यदा लोप. स्यात् । अतएव विद्वद्भिः अयंप्रश्न: गम्भीरतया विचारणीयः । सर्वे जानन्ति. एव यत् व्यवहारकाले अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य लकाराणां प्रयोगः न क्रियते विद्वद्भिः अपि । वस्तुतः इदं सर्व अनावश्यकं अव्यावहारिक अस्ति, तथा लोके न सम्भवति । केवलं पाण्डित्य-प्रदर्शनात् तु लोके कार्य न चलिष्यति न चलति एव । सर्वेषु लकारेषु एवमेव णिच्-सन्नन्त-यङ्-निष्ठादि-क्रिया- विभागेषु अत्र डुकृञ् ' (करण) धातोः सर्वाणि रूपाणि दीयन्ते, येन संस्कृत-काठिन्यस्य सम्यग्रूपेण बोधः स्यात् । डुकृञ्' धातुः उभयपदी विद्यते अर्थात् परस्मैपदी आत्मनेपदी च, अतएव उभयपदि-रूपाणि अस्य धातोः भविष्यन्ति । तानि सर्वाणि प्रायः २५१२ रूपाणि भाविष्यन्ति । सर्वे धातवः १९४४ सन्ति । यदि अर्द्धधातवः परस्मैपदी आत्मनेपदी च मन्येरन् तथा '

·(७०)
.
-
अर्द्ध-धातवः उभयपदी मन्येरन् तदा एतेषां सर्वेषां धातूनां रूपाणि
प्रायः३६ लक्षकानि भविष्यन्ति । एकस्य धातोः अपि यदा सर्वाणि
प्रायः २५१२ रूपाणि कश्चित् पुरुष स्मर्तुं कण्ठस्थी- कर्तुं वा न
शक्नोति तदा कथं स वराकः ३६ लक्षकानि रूपाणि हृदयाङ्गी-
कर्तुं शक्ष्यति । कस्यचित् सामान्य पुरुषस्य एतावती स्मरणशक्ति.
भवितुं न अर्हति । इदं सर्व अत्र स्पष्टी-क्रियते । सस्कृतस्य
काठिन्यात विद्यार्थिन. स्कूल-कालिजेषु विद्यालय-महाविद्यालयेषु
संस्कृतं पाठ्यविषयेषु न गृह्णन्ति । अत्र 'डुकृञ् ' धातोः रूपाणि
दीयन्ते-
'डुकृञ्' धातोः रूपाणि ।
( संस्कृतस्य काठिन्यस्य भीषणं रूपम् )
कर्तृवाच्ये-
परस्मैपदे (लट) आत्मनेपदे
करोत, कुरुतः, कुर्वन्ति। कुरुते, कुर्वाते, कुर्वते ।
करोषि, कुरुथः, कुरुथ। कुरुबे, कुर्वाथे, कुरुध्वे ।
करोमि, कुर्वः, कुर्मः। कुर्वे, कुरुवहे, कुरुमहे ।
(लिट्)
चकार, चक्रतुः, चक्रुः ।
चक्रे, चक्राते, चक्रिरे।
चकर्थ, चक्रथुः, चक्र ।
चकृषे, चक्राथे, चकृट्वे ।
चकार, चकवा चकम। चक्रे, चवहे चकमहे ।
चकर,
(लुट्)
कर्ता, कर्तारौ, कारः। कर्ता, कतारी, कर्तारः ।
कासि, क स्थ, कर्तास्थ। कर्तासे, कर्नासाथे, कध्वेि ।
कास्मि, कर्ताखः, कस्सिः। कर्ताहे, कर्त्तास्वहे, कर्त्तास्महे।

·(७१) परस्मैपदे (लुट) आत्मनेपदे करिष्यति, करिष्यतः,करिष्यन्ति। करिष्यते,करिष्यते, करिष्यन्ते। करिष्यसि,करिष्यथ , करिष्यथ। करिष्यसे,करिष्येथे, करिष्यध्वे।. करिष्यामि, करिष्यावः,करिष्यामः । करिष्ये,करिष्यावहे, करिष्या- महे। (लोट) करोतु-कुरुतात्,कुरुताम् ,कुर्वन्तु। कुरुताम् कुर्वाताम्, कुर्वताम् । कुरु-कुरुतात्, कुरुतम् , कुरुत । कुरुष्व, कुर्वाथाम्, कुरुध्वम् । करवाणि, करवाव, करवाम। करवै, करवावहै, करवामहै। (लङ) अकरोत्, अकुरुताम्, अकुर्वन् । अकुरुत, अकुर्वाताम्, अकुर्वत। अकरो., अकुरुतम्, अकुरुत। अकुरुथा.,अकुर्वाथाम्,अकुरुध्वम् । अकरवम्, अकुर्व, अकुर्म । अकुर्वि, अकुरुवाह, अकुरुमाह। (लिङ्) कुर्यात्, कुर्याताम्, कुर्युः। कुर्वीत, कुर्वीयाताम्, कुर्वीरन् । कुर्याः, कुर्यातम्, कुर्यात। कुर्वीथाः, कुर्वीयाथाम्,कुर्वीध्वम् । कुयाम, कुर्याव, कुर्याम। कुर्वीय, कुर्वीवहि, : कुर्वीमहि । (आशीर्लिङ्) क्रियात्, क्रियास्ताम् क्रियातुः। कृषीष्ट, कृषीयास्ताम्, कृषीरन् क्रियाः, क्रियास्तम्,क्रियास्त । कृषीष्ठा , कृषीयास्थाम्,कृषीदवम् क्रियासम्,क्रियास्व,क्रियास्म। कृषीय, कृषीवहि, कृषीमहि (लुङ्) अकार्षीत्, अकार्टाम्, अकार्षुः। अकृत, अकृषाताम्, अकृषत । अकार्षीः, अकाष्टम्, अकाष्टं। अकृथाः,अकृषाथाम्,अकृढ्वम् । अकार्षम्, अकाल, अकार्म। अकृषि, अकृष्वहि, अकृष्महि । , ·(७२) परस्मैपदे (लुङ्) आत्मनेपदे अकरिष्यत् , अकरिष्यताम्, अकरिष्यन् अकरिष्यत , अकरिष्ये- ताम्, अकरिष्यन्त अकरिष्यः, अकारष्यतम्, अकरिष्यत, अकारप्यथाः, अकरिप्ये- थाम्, अकरिप्यध्वम् अकरिष्यम् , अकरिष्याव, अकरिष्याम। अकरिष्ये,अकारष्यावहि, अकरिष्यामाहि। कर्मवाच्ये- (लट्) क्रियते, क्रियेते, क्रियन्ते । आत्मनेपदे समानरूपाणि क्रियसे, कियेथे, क्रियध्वे। भवन्ति। क्रिये, क्रियावहे, क्रियामहे । (लिट् ) चक्रे, चक्राते, चक्रिरे। चकृषे, चक्राथे, चकृवे। चक्रे, चकृवहे, चकमहे । (लुट्) कारिता, कारितारो, कारितारः कर्ता, कर्तारो, कर्तारः कारितासे, कारितासाथे, कारिताध्वे कर्तासे, कर्तासाथे, कर्ताध्वे कारिताहे, कारितास्वहे, कारितास्महे कर्ताहे, कर्तास्महे सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । कर्तास्वहे,

·(७३)
(लुद्)
कारिष्यते कारिष्यते कारिष्यन्ते-
करिष्यते, करिष्यते, करिष्यन्ते
कारिष्यथे कारिष्येथे कारिष्यध्वे-
करिष्यथे, करिष्यथे, करिव्यध्वे
कारिष्ये कारिण्यावहे कारिष्यामहे
करिष्ये, करिष्यावहे, करिष्यामहे
सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति ।
(लोट्)
क्रियताम्, क्रियेताम्, क्रियन्ताम्
क्रियस्व, क्रियेथाम्, क्रियध्वम्
क्रिये, क्रियावहै, क्रियामहै
(लङ्)
आक्रयत, अक्रियेताम, आक्रियन्त
अक्रियथाः, अक्रियेथाम्, आक्रियध्वम्
अक्रिये, अक्रियावहि, अक्रियामहि
सूचना- आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति ।
(लिङ्)
क्रियेयाताम्, क्रियेरन्
क्रियेयाथाम्, क्रियध्वम्
क्रियेय, क्रियेवहि, क्रियेमहि
सूचना- आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति ।
(आशीर्लङ्)
कारिषीष्ट, कारिषीयास्ताम्, कारिषीरन्
कारिषीष्ठाः, कारिषीयास्थाम, कारिषीदवम्. कारिषीध्वम्
कारिषीय, कारिषीवहि, कारिषीमहि
क्रियेत,
क्रियेथा,

·(७४) कृषीष्ट, कृषीयास्ताम्, कृषीरन् कृषीष्ठाः, कृषीयास्थाम् , कृषीवम् कृषीय, कृषीवहि, कृषीमहि सूचना- आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । (लुङ्) अकारि, अकारिषाताम् , , अकारिषत अकारिथाः, अकारिषाथाम्, अकारिट्वम्, अकारिध्वम् अकारिषि, अकारिप्वाह, अकारिष्महि अकारि अकृषाताम् , अकृषत अकृथाः, अकृषाथाम् , अकृट्वम् अकृषि, अकृष्वाह, अकृष्माह सूचना-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति । (लड्) अकारिष्यत, अकारिष्यताम्, अकारिष्यन्त अकारिष्यथा, अकारिष्येथाम्, अकारिष्यध्वम् अकारिष्ये, अकारिप्यावहि, अकारिष्यामाहि अकरिष्यत, अकरिष्यताम्, अकरिष्यन्त अकरिष्यथाः, अकरिष्येथाम्, अकरिष्यध्वम् अकरिष्ये, अकरिष्यावहि, अकरिष्यामहि सूचना.-आत्मनेपदे समानरूपाणि भवन्ति प्रेरणार्थे-णिच् प्रत्यये--परस्मैपदे कारयति, कारयतः, कारयन्ति कारयसि, कारयथः, कारयथ कारयामि, कारयावा, कारयामः ·(७५) आत्मनेपदे कारयत, कारयेते, कारयन्ते कारयसे, कारयेथे, कारयध्वे कारये, कारयावहे, कारयामहे (लिट् ) परस्मैपदे कारयाञ्चकार, कारयाश्चक्रतु, कारयाञ्चक्रुः कारयाञ्चकर्थ, कारयाञ्चक्रथुः, कारयाञ्चक करयाञ्चकार कारयाञ्चकृव, कारयाञ्चकृम कारयाञ्चकर, परसवर्ण-विकल्पे कारयांचकार, कारयांचक्रतु, कारयांचक्रुः कारयांचकर्थ, कारयांचक्रथु, कारयांचक्र कारयांचकार- कारयांचकृव, कारयांचकृम कारयांचकर, कारयाम्वभूव, कारयाम्बभूवतुः, कारयाम्बभूवु कारयाम्बभूविथ, कारयाम्बभूवथु., कारयाम्बभूव कारयाम्बभूव, कारयाम्बभूविव, कारयाम्बभूविम परसवर्ण-विकल्पे कारयांबभूव कारयांबभूवतुः, कारयांबभूवुः कारयांवभूविथ, कारयांबभूवथुः, कारयांबभूव कारयांबभूव, कारयांबभूविव, कारयांबभूविम कारयामास, कारयामासतु कारयामासुः कारयामासिथ, कारयामासथु, कारयामास कारयामास, कारयामासिव, कारयामासिम ·(७६) कारयाञ्चक्रे, कारयाञ्चकृषे, कारयाञ्चक्रे, कारयांचके, कारयांचकृषे, कारयांचके, कारयाम्बभव, कारयाम्बभूविथ, कारयाम्बभूव, कारयांबभूव, कारयांबभूविथ, कारयांबभूव, कारयामास, कारयामासिथ, कारयामास, आत्मनेपदे कारयाञ्चक्राते, कारयाञ्चक्रिरे कारयाञ्चकाथे, कारयाञ्चकृढ़वे कारयाञ्चकृवहे, कारयाञ्चकृमहे परसवर्ण-विकल्प कारयांचक्राते, कारयांचक्रिरे कारयांचकाथे, कारयांचकृट्वे कारयांचकृवहे, कारयांचकृमहे कारयाम्बभूवतुः कारयाम्बभूवुः कारयाम्बभूवथु, कारयाम्वभूव कारयाम्बभूविव कारयाम्बभूविम परसवर्ण-विकल्प कारयांबभूवतु, कारयांबभूवु. कारयांवभूवथुः, कारयांवभूव कारयांबभूविव, कारयांबभूविम कारयामासतु, कारयामासु. कारयामासथु, कारयामास कारयामासिव, कारयामासिम (लुट् ) परस्मैपदे कारयितारो, कारयितारः कारयितास्था, कारयितास्थ कारयितास्वः, कारयितास्मः आत्मनेपदे कारयितारो, कारयितारः कारयितासाथे, कारयिताध्वे कारयितास्वहे, कारयितास्महे कारयिता, कारयितासि, कारयितास्मि, कारयिता, कारयितासे, कारयिताहे, ·(७७) . (लुट् ) कारयिष्यति, कारयिष्यतः कारयिष्यन्ति कारयिष्यसि, कारयिष्यथः, कारयिष्यथ कारयिष्यामि, कारयिष्यावः, कारयिष्यामः आत्मनेपदे कारयिष्यते, कारयिष्येते, कारयिष्यन्ते कारयिष्यसे, कारयिष्येथे, कारयिष्यध्वे कारयिष्ये, कारयिष्यावहे, कारयिष्यामहे ( लोट ) परस्मैपदे कारयतु,-कारयतात् कारयताम्, कारयन्तु कारय-कारयतात् कारयतम्, कारयत कारयाम, कारयाव, कारयाम आत्मनेपदे कारयताम्, कारयेताम्, कारयन्ताम् कारयख, कारयेथाम्, कारयध्वम् कारयै, कारयावहै, कारयामहे ( लङ् ) परस्मैपदे अकारयत्, अकारयताम्, अकारयन् अकारयः, अकारयतम्, अकारयत अकारयम्, अकारयाव, अकारयाम आत्मनेपदे अकारयत, अकारयेताम्, अकारयन्त अकारयथाः, अकारयेथाम्, अकारयध्वम् अकारयावहि, अकारयामाह -- अकारये, ·(७८) (लिङ्) परस्मैपदे कारयेत्, कारयेताम्, कारयेयुः कारयः, कारयेतम्, कारयेत कारयेयम्, कारयेव, कारयेम आत्मनेपदे कारयेत, कारयेयाताम्, कारयेरन् कारयेथाः, कारयेयाथाम्, कारयेध्वम् कारयेय, कारयेवहि, कारयेमाह ( आशीर्लिङ्) परस्मैपदे कार्यात्, कार्यास्ताम्, कार्यासुः कार्यास्तम्, कार्यास्त कार्यासम्, कार्याख, कार्यास्म आत्मनेपदे कारयिषष्टि, कारयिषयिास्ताम्, कारयिषीरन् कारयिषीष्ठाः, कारयिषीयास्थाम्, कारयिषीदवम्- कारयिषीध्वम् कारयिषीयि, कारयिषीष्वहि, कारयिषीष्महि कार्या, ( लुङ्) परस्मैपदे अचीकरत्, अचीकरः, अचीकरम्, अचीकरन् अचीकरत अचीकराम अचीकरता, अचीकरतम्, अचीकराव, आत्मनेपदे अचीकताम्, अचीकरथाम्, अचीकरावहि, अचीकरत, अचीकरथाः, अचीकर, अचीकरन्त अचीकरध्वम् अचीकरामाह

·(७९)
(लङ्) परस्मैपदे
अकारयिष्यत्, अकारयिष्यताम्, अकारयिष्यन्
अकारयिष्यः, अकारयिष्यतम्,
अकारयिष्यत
अंकारयिष्यम्, अकारयिष्याव, अकारयिष्याम
आत्मनेपदे
अकारयिष्यत, अकारयिष्येताम्, अकारयिष्यन्त
अकारयिष्यथाः, अकारयिष्येथाम्, अकारयिष्यध्वम्
अकारयिष्ये,
अकारयिष्यावहि, अकारयिष्यामहि
णिजन्तस्य 'कृ' धातोः कर्मवाच्ये रूपाणि ।
(लट)
कायते, कार्येते, कार्यन्ते
कार्यसे, कार्यथे, कार्यध्वे
कार्ये, कार्यावहे, कार्यामहे
(लिट)
कारयाञ्चके, कारयाञ्चक्राते, कारयाश्चक्रिरे
कारयाञ्चकृषे, कारयाञ्चक्राथे, कारयाञ्चकृढ्वे
कारयाञ्चक्रे, कारयाञ्चकृवहे, कारयाञ्चकमहे
एवमेव परसवर्ण विकल्पपक्षे अनुस्वारस्य विशिष्ट रूपाणि ।
कारयाम्बभूवे, कारयाम्बभूवाते, कारयाम्बभूविरे
कारयाम्वभूविषे, कारयाम्बभूवाथे, कारयाम्बभविध्वे
कारयाम्बभूवे, कारयाम्बभूविवहे, कारयाम्बभूविमहे
एवमेव परसवर्ण-विकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
कारयामासे, कारयामासाते, कारयामासिरे।
कारयामासिषे, कारयामासाथे, कारयामासिध्वे।
कारयामासे, कारयामासिवहे, कारयामासिमहे।

·(८०) (लुट्) कारिता, कारितारो, कारितारः। कारितासे, करितासाथे, कारिताध्वे। कारिताहे, कारितास्वहे, कारितास्महे। कारयिता, कारयितारो, कारयितार। कारयितासे, कारयितासाथे, कारयिताध्वे। कारयिताहे, कारयतास्वहे, कारयितास्महे । (लट् ) कारिप्यते, कारिष्यते, कारिप्यन्ते। कारिप्यथे, कारिष्यथे, कारिप्यध्वे। कारिप्ये, कारिष्यावहे. कारिष्यामहे। कारयिष्यते, कारयिष्येते, कारयिष्यन्ते । कारयिष्यसे, कारयिष्येथे, कारयिष्यध्वे । कारयिष्ये, कारयिष्यावहे, कारयिष्यामहे । (लोट) कार्यताम्, कार्येताम्, कार्यन्ताम् । कार्येथाम्, कार्यध्वम् । कार्य, कार्यावहै, कार्यामहै। (लङ्) अकार्यत, अकार्येताम्, अकार्यन्त। अकार्यथाः, अकार्येथाम्, अकार्यध्वम्। अकार्ये, अकार्यावहि, अकार्यामहि । (लिङ्) कार्यत, कार्येयाताम्, कार्येरन् । कार्येथाः, कार्ययाथाम् , कार्येध्वम् । कार्येय, कार्यमाहि। कार्यस्व, कार्येवहि;

·--
(आशीर्लिङ)
कारिषीष्ट, कारिषीयास्ताम्, कारिषीरन्
कारिषष्ठिाः, कारिषायास्थाम्,
कारषीढ्वम्
कारिषीध्वम् ।
कारिषीय, कारिषविहि, कारिषीमहि ।
कारयिषीष्ट, कारयिषीयास्ताम्, कारयिषीरन् ।
कारयिषष्ठिा , कारयिषीयास्थाम्, कारयिषीदवम्-
कारयिषीध्वम्।
कारयिषीय, कारयिषीवहि, कारयिषीमहि ।
(लुङ्)
अकारि, अकारिषाताम्,
अकारिषत।
अकारिथाः, अकारिषाथाम्, अकारिद्वम्-अकारिध्वम्
अकारिपि, अकारिष्वहि, अकारिष्महि।
अकारि,
अकारयिषाताम्, अकारयिषत ।
अकारयिथाः, अकारयिषाथाम्, अकारयिढ्वम्-
अकारयिध्वम्
अकारयिषि, अकारयिष्वहि, अकारयिष्महि ।
(ल)
अकारयिष्यत, अकारयिष्यताम्, अकारयिष्यन्त ।
अकारयिष्यथाः, अकारयिष्यथाम्, अकारयिष्यध्वम् ।
अकारयिष्ये, अकारयिष्यावहि, अकारायण्यामाह।
अकारिष्यतं, अकारिष्यताम्, अकारिष्यन्त।
अकारिष्यथाः, अकारिष्यथाम्, अकारिप्यध्वम् ।
अकारिष्यावहि, अकारिष्यामहि।
अकारिष्ये,
६

·(८२) . । 'कृ'धातोः सन् प्रत्ययकृते रूपाणि । (लट्) चिकीर्षति, चिकीर्षतः, चिकीर्षन्ति। चिकीर्षसि, चिकीर्षथः, चिकीर्षथ। चिकीर्षामि, चिकीर्षाव', चिकीषामः। (लिट्) चिचिकीर्ष, चिचिकर्षितुः, चिचिकीर्षः। चिचिकीर्षिथ, चिचिकीर्षथुः, चिचिकीर्ष। चिचिकपि, चिचिकीर्पिव, चिचिकीर्षिम। (लुट) चिकीर्षिता, चिकीर्पितारी, चिकर्षितार.। चिकीर्षितासि, चिकीर्षितास्थः, चिकीर्षितास्थ । चिकीर्षितास्मि, चिकीर्षितावः चिकीर्षितास्मः। (लट्) चिकीर्षिष्यति, चिकीर्पिष्यतः, चिकीर्षिष्यन्ति। चिकीर्षिष्यसि, चिकीर्षिष्यथ:, चिकीर्षिष्यथ। चिकीर्षिष्यामि, चिकीर्षिष्यावः, चिकीर्षिष्यामः। (लोट् ) चिकीतु- चिकीषतात्, चिकीर्षताम्, चिकीर्षन्तु चिकीर्ष चिकर्षितात्, चिकीर्षतम्, चिकीर्षत। चिकीर्षाणि. चिकीर्षाव, चिकीर्षाम। (लङ्) आकर्षित्, अचिकीर्षताम्, अचिकीर्षन् । अचिकीर्पः, अचिकीर्षतम्, अचिकीर्षत। अचिकीर्षम्, अचिकीर्षाव, अचिकोर्षाम।

·(८३)
,
(लिङ्)
चिकीर्षेत्, चिकीर्षताम्, चिकीर्षेयुः
चिकीर्षे चिकीर्षतम्,
चिकीर्षत।
चिकीर्षेयम्, चिकीर्षेव, चिकीर्षेम।
(आशीर्लिङ्)
चिकीर्ष्यात्, चिकीर्ष्यास्ताम्, चिकीयांसुः।
चिकीयाः, चिकीयास्तम्, चिकीस्ति।
चिकीयासम्, चिकीखि,
चिकीाम ।
(लुङ्)
अचिकीर्षांत, अचिकीर्षेष्टाम्, अचिकीर्षिषुः ।
अचिकीर्षीः, अचिकीर्षिष्टम्, अचिकीर्षिष्ट ।
अचिकीर्षिषम्, अचिकीर्षिष्व, अचिकोर्षिष्म।
(लङ्)
अचिकीर्षिष्यत्, अचिकीर्षिष्यताम्, अचिकीर्षिष्यन् ।
अचिकीर्षिष्यः, अचिकीर्षिष्यतम्, अचिकीर्षिष्यत।
अचिकीर्षिष्यम्, अचिकीर्षिष्याव, अचिकीर्षिष्याम।
कर्मवाच्ये
(लट्)
चिकीय॑ते, चिकीष्यते, चिकीर्ण्यन्ते।
चिकीयसे, चिकीयेथे, चिकीर्घ्यध्वे ।
चिकीर्ष्यावहे, चिकीर्ध्यामहे ।
(लिट्)
चिकीर्षाञ्चक्रे, चिकीर्षाञ्चकाते, चिकीर्षाञ्चक्रिरे ।
चिकीर्षाञ्चकृषे, चिकीर्षाश्चक्राथे,। चिकीर्षाञ्चकृट्वे ।
चिकीर्षाञ्चके, चिकीर्षाञ्चकवहे, चिकीर्षाञ्चकमहे ।
चिकीये,

·(८४)
एवमेव परसवर्णविकल्पे अनुखारविशिष्टस्य रूपाणि ।
चिकीर्षाम्बभूवे, चिकीर्षाम्बभूवाते, चिकीर्षाम्बभूविरे।
चिकीर्षाम्बभूविषे, चिकीर्षाम्बभूविवाथे, चिकीर्षाम्बभूविवे।
चिकीर्षाम्बभूवे, चिकीर्षाम्बभाविवहे, चिकीर्षाम्बभूविमहे ।
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वार विशिष्टस्य रूपाणि ।
चिकीर्षामासे, चिकीर्षामासाते, चिकीर्षामासिरे
चिकीर्षामासिषे, चिकीर्षामासाथे, चिकोर्षामासिवे
चिकीर्षामासे, चिकीर्षामासिवहे, चिकीर्षामासिमहे
(लुट्)
चिकीर्षिता, चिकीर्षितारो, चिकीर्षितारः
चिकीर्षितासे, चिकीर्षिनासाथे, चिकीर्षिताध्वे
चिकीर्षिताहे, चिकीर्षितास्वहे, चिकीर्षितास्महे
(लट्)
चिकीर्षिष्यते, चिकीर्षिष्यते, चिकीर्षिष्यन्ते
चिकीर्षिष्यसे, चिकीर्षिष्यथे, चिकीर्षिष्यध्ये
चिकीर्षिष्ये, चिकीर्षिष्यावहे, चिकीर्षिष्यामहे
(लोट)
चिकीर्ण्यताम्, चिकीर्येताम्,
चिकोर्षिय॑न्ताम्
चिकीर्ण्यस्व, चिकीर्येथाम्, चिकीर्घ्यध्वम्
चिकोय,
चिकीावहै,
चिकाामहै
(लङ्)
अचिकीर्घ्यंत, अचिकीताम् , अचिकीर्घ्यन्त
अविकीर्घ्यथाः, अचिकीयेथाम्, अचिकीयध्वम्
अचिकीये, भचिकीर्ध्यावहि, अचिकीामहि

·चिकीयेत, चिकीयेथाः, चिकीर्येय, (लिड्) चिकीयेयाताम्, चिकीयॆरन् चिकीयेयाथाम्, चिकीयध्वम् चिकीयॆवहि, चिकीर्थेमहि (आशीर्लिङ्) चिकीर्षिषीयास्ताम् , चिकीर्षिषीरन् चिकीर्षिषीयास्थाम्, चिकीर्षिषीदवर चिकीर्षिषीवहि, चिकीर्षिषीमहि चिकीर्षिषीष्ट, चिकीर्षिषीष्ठा, चिकीर्षिषीय, अचिकीर्षि, अचिकीर्षिषाताम् , अचिकीर्षिषत अचिकीर्षिष्ठाः, अचिकीर्षिषाथाम्, अचिकीर्षिवम् अचिकीर्षिषि, अचिकीर्षिष्वाह, अचिकीर्षिष्महि (लङ्) अचिकीर्षिष्यत अचिकीर्षिष्येताम् , अचिकीर्षिष्यन्त अचिकीर्षिष्यथाः, अचिकीर्षिष्येथाम्, अचिकीर्षिष्यध्वम् अचिकीर्षिष्ये, अचिकीर्षिष्यावहि, अचिकीर्षिष्यामाह पुनः पुनः अतिशयोर्थे यङ् प्रत्यये रूपाणि । आत्मनेपदे (लट्) चेक्रीयते, चेक्रीयेते, चक्रीयन्ते चक्रीयसे, चेक्रीयेथे, चेक्रीयध्वे चेक्रीये, चेक्रीयावहे, चेक्रीयामहे (लिट्) चक्रीयाञ्चक्रे, चेक्रीयाञ्चक्राते, चक्रीयाञ्चक्रिरे चेक्रीयाञ्चकृषे, चेक्रीयाञ्चक्राथे, चेक्रीयाञ्चकृट्वे चेक्रयाश्चके, चेक्रीयाञ्चकृवहे, चेक्रीयाञ्चकमहे

·एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि।
चेक्रीयाम्बभूव, चेक्रीयाम्बभूवतुः, चेक्रीयाम्बभूवुः
चक्रीयाम्बभूविथ, चेक्रीयाम्बभूवथुः, चेक्रीयाम्बभूव
चक्रीयाम्बभूव, चक्रीयाम्बभूविव, चेक्रीयाम्बभूविम
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
चेक्रीयामास, चेक्रीयामासतुः, चेक्रीयामासुः
चेक्रीयामासिथ, चेक्रीयामासथुः, चेक्रीयामास
चेक्रीयामास, चक्रीयामासिव, चेक्रीयामासिम
(लुट्)
चेक्रीयिता,
चेक्रोयितारो, चक्रीयतार
चेक्रीयितासे, चेक्रीयितासाथे, चेक्रीयिताध्वे
चेक्रीयिताहे, चेक्रीयितास्वहे, चेक्रीयितास्महे
(लट्)
चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिष्यन्ते
चक्रीयिष्यसे, चेक्रीयिष्येथे, चेक्रीयिष्यध्वे
चेक्रीयिष्ये, चेक्रीयिष्यावहे, चक्रीयिष्यामहे
(लोट)
चेक्रीयताम्, चेक्रीयेताम्, चेक्रीयन्ताम्
चेक्रीयस्व,
चेक्रीयेथाम् ,
चेक्रीयध्वम्
चेक्रीयावहै,
चेक्रीयामहै
(लङ्)
अचेक्रीयत,
अचेक्रीयेताम्, अचेक्रीयन्त
अचेक्रीयथाः, अचक्रीयेथाम् , अचेक्रीयध्वम्
अचेक्रीये, अचेक्रीयावाह, अचेक्रीयामहि
चेक्रीय,

·(८७) चेक्रीयेध्वम् (लिङ्) चेक्रीयेत, चेक्रीयेयाताम् , चक्रीयेरन् चेक्रीयेथाः, चेक्रीयेयाथाम् , चेक्रीयेय, चक्रीयेवहि, चेक्रीयेमाहि (आशीलिङ्ग) चेक्रीयिषीष्ट, चेक्रीयिषीयास्ताम् , चेक्रीयिषीरन् चेक्रीयिषीष्ठाः, चेक्रीयिषीयास्थाम् , चेक्रीयिषीद्वम् चेक्रीयिषीध्वम् चेक्रीयिषीय, चेक्रीयिषीवहि, चेक्रीयिषीमहि (लुङ्) अचेकीयिष्ट, अचेक्रीयिषाताम् , अचेक्रीयिषत अचेक्रीयिष्ठाः, अचेक्रीयिषाथाम् , अचेक्रीयिवम् अचेक्रीयिध्वम् अचेक्रीयिषी, अचेक्रीयिष्वहि, अचेक्रीयिष्माह (लङ्) अचेक्रीयिष्यत, अचेक्रीयिष्येताम् , अचेक्रीयिष्यन्त अचेक्रीयिष्यथाः, अचेक्रीयिष्येथाम् , अचेक्रीयिष्यध्वम् अचेक्रीयिष्ये, अचेक्रीयिष्यावहि, अचेक्रीयिष्यामाह कर्मवाच्ये- (लट्) चेक्रीय्यते, चेक्रीय्यन्ते चेक्रीय्यथे, चेक्रीय्यध्वे चेक्रीय्ये, चेक्रीय्यावहे, चेकीय्यामहे चेक्रीय्यते, चेक्रीय्यसे,

·(८८)
-
(लिट)
चेक्रीयाञ्चके, चेक्रीयाञ्चकाते, चेक्रीयाञ्चक्रिरे
चेक्रीयाञ्चले, चेक्रीयाञ्चकाथे, चेक्रीयाञ्चकवे
चेक्रीयाञ्चक्रे, चेक्रीयाञ्चकृवहे, चेक्रीयाञ्चकमहे
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
चेक्रीयाम्बभूवे, चेक्रीयाम्बभूवाते, चेक्रीयाम्बभूविरे
चेक्रीयाम्बभूविषे, चेक्रीयाम्बभूवाथे, चेक्रीयाम्बभृविश्वे
चेक्रीयाम्बभूवे, चेक्रीयाम्बभूविवहे, चेक्रीयाम्बभूविम)
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
चेक्रीयामासे, चेक्रीयामासाते, चक्रीयामासिरे
चेक्रीयामासिषे, चेक्रीयामासाथे, चेक्रीयामासिवे
चेक्रीयामासे, चेक्रीयामासिवहे, चेक्रीयामासिमहे
(लुट् )
चेक्रीयिता, चेक्रीयितारो, चेक्रांयितार:
चेक्रीयितासे, चेक्रायितासाथे, चेक्रीयिताध्व
चेक्रीयिताहे, चक्रीयितास्वहे, चक्रीयितास्महे
(लट् )
चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिष्यन्ते
चेक्रीयिष्यसे, चेक्रीयिष्येथे, चेक्रीयिष्यध्वे
चेक्रीयिष्ये, चेक्रयिष्यावहे, चक्रीयिष्यामहे
(लो)
चक्रीय्यताम् ,
चक्रीय्येताम् , चेक्रीय्यन्ताम्
चेक्रीय्यस्व, चेक्रीय्येथाम्, चेक्रीय्यध्वम्
चेक्रीय्य,
चेक्रीय्यावहै,
चक्रीय्यामहे

·(८९) (लङ्) अचेक्रीय्यत, अचेक्रीय्येताम्, अचेक्रीय्यन्त अचेक्राय्यथा, अचेक्रीय्येथाम्, अचेक्रीय्यध्वम् अचेक्रीय्ये, अचेक्रीय्यावहि, अचेक्रीय्यामहि । लिङ्) चेक्रीय्येत, चेक्रीय्येयाताम्, चक्रीय्येरन् चेकीय्येथाः, चेक्रीय्येयाथाम्, चेक्रीय्यध्वम् चेकरियेय, चेक्रीय्येवहि, चेक्रीय्यमहि ( आशीर्लिङ्) चेक्रायिषीष्ट, चेक्रीयिषीयास्ताम् , चेक्रीयषीरन् चेक्रीयिषीष्ठाः, चेक्रीयिषीयास्थाम्, चेक्रीयिषीदवम् चेक्रीयिषीध्वम चेक्रीयेषीय, चेक्रीयिषीवहि, चेक्रायिषीमहि (लुड्) अचेक्रीयिष्ट, अचेक्रीयिषाताम् , अचेक्रीयिषत अचेक्रीयिष्ठा, अचेक्रीयिषाथाम् , अचेक्रीयित्वम्- अचेक्रीयिध्वम् अचेक्रीयिषि, अचेक्रीयिष्वहि, अचेक्रीयिष्महि (लङ्) अचेक्रीयिष्यत, अचेक्रीयिष्येताम्, अचेक्रीयिष्यन्त अचक्रीयिष्यथाः, अचेक्रीयिष्येथाम् , अचेक्रीयिष्यध्वम् अचेक्रीयिष्ये, अचेक्रीयिष्यावहि, अचेक्रीयिष्यामहि 'कृ'धातोःयङ्लुगन्ते रूपाणि । (परस्मैपदे) (लट्) (अ) चर्करीति, चर्कर्ति, चर्कति चर्करीषि, चर्कर्षि, चर्कथा, चर्कथ चर्करीमि, चर्कर्मि, चकृवः, चक्रमः चर्कतः,

·(९०)
(आ)चरिकरीति, चरिकर्ति, चरिकृतः, चरिक्रति
चरिकरीषि, चरिकर्षि, चरिकृथः, चरिकृथ
चरिकरीमि, चरिकर्मि, चरिकृवः, चरिकृमः
(इ) चरीकरीति. चरीकर्ति, चरीकृत', चरीकृति
चरीकरीषि, चरीकर्षि, चरीकृथः,
,
घरीकृथ
चरीकरीमि, चरीकर्मि, चरीकृवः, चरीकृमः
(लिट्)
चर्कराञ्चकार, चर्कराञ्चक्रतुः, चर्कराचक्रुः
चर्कराञ्चकर्थ, चकराञ्चक्रथुः, चर्कराञ्चक
चर्कराञ्चकार-चर्कराञ्चकर, चर्कराञ्चकृव, चर्कराञ्चकम
चरिकराञ्चकार, चरिकराञ्चक्रतुः, चरिकराञ्चक्रुः
चरिकराञ्चकर्थ,' चरिकराञ्चक्रथुः. चरिकराञ्चक्र
चरिकराञ्चकार-चरिकराञ्चकर, चरिकराञ्चकृव, चरिकराजकृम
चरीकराञ्चकार, चरीकराञ्चक्रतुः, चरीकराञ्चक्रुः
चरीकराञ्चकर्थ, चरीकराञ्चक्रथुः, चरीकराश्चक्र
चरीकराञ्चकार-चरीकराञ्चकर, चरीकराञ्चकृव, चरीकराञ्चकम
एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
तथा-भू-अस् ,इत्यनयोः अनुप्रयोग रूपाणि बोध्यानि ।
(लुट्)
चर्करिता, चकरितारो, चरितारः
चर्करितास, चर्करितास्थः, चर्करितास्थ
चर्करितास्मि, चकरितास्व. चर्करितास्म
चरिकरिता. चरिकरितारौ, चरिकरितारः
चरिकरितासि, चरिकरितास्थः, चरिकरितास्थ
चरिकरितास्मि, चरिकारतास्व, चरिकरितास्मः

·चरिकरतिा, चरीकरितारो, चरीकरितारः।
चरीकरितालि, चरीकरितास्थः, चरीकरितास्थ।
चरीकरितास्मि, चरीकरितास्वः, चरीकरितास्मः ।
(लट्)
चर्करिष्यति, चर्करिप्यतः, चर्करिष्यन्ति ।
चर्करिष्यसि, चरिष्यथा, चर्करिष्यथ ।
चर्करिष्यामि, चकरिष्याव, चर्करिष्यामः।
चरिकरिष्यति, चरिकरिष्यतः, चरिकरिष्यन्ति ।
चरिकरिष्यास, चरिकरिष्यथः, चरिकरिष्यथ ।
चरिकरिप्यामि, चरिकरिष्यावः, चरिकरिष्यामः।
चरीकरिष्यति, चरीकरिष्यतः, चरीकरिष्यन्ति ।
चरीकरिष्यसि, चरीकरिष्यथा, चरीकरिष्यथ।
चरीकरिष्यामि, चरीकरिष्याव , चरीकरिष्यामः।
(लोट)
चर्करीतु-चर्कत्तु-चकृतात् , चर्कताम् , चक्रतुः
चर्कहि-चर्कतात,
चकृत
चर्कराणि,
चर्कराम
चरिकरीतु-चरिकर्तु-चरिकृतात् , चरिकृताम्, चरिक्रतुः
चरिकृहि-चरिकृतात्, चरिकृतम्, चरिकृत
चरिकराणि,
चरिकराव, चरिकराम
चरीकरीतु-चरीकर्तु-चरीकृतात्, चरीकृताम् , चरीक्रतुः
चरीकृहि-चरीकृतात्,
चरीकृतम्, चरीकृत
चरीकराणि,
चरीकराव, चरीकराम
चर्कतम् ,
चर्कराव,

·(ला) अचईताम, अचर्करीत्- अचर्तुः अचर्क, अचकृतम्, अचकृत अचव, अचरिकृताम्, अचर्कम अचरिक्रुः अचरिकृतम्, अचरिकृत अचर्करी:- अचर्कः, अचर्करम्, अचरिकरीत्- अचरिका, अचरिकरी:- अचरिका, अचरिकरम्, अचरीकरीत्- अचरीक, अचरीकरी:- अचरीक अचरीकरम्, अचरिकृव, अचरीकृताम्, अचरिकम अचरिक्रुः अवरीकृतम्, अचरीकृत , अचरीकृम चर्कयात्, चर्कयाः, चर्कयासम्, चरिकृयात, चरिकृयाः चरिकृयासम्, अचरीकृव, (लिङ्) चकृयास्ताम्, चयास्तम्, चर्कयास्व, चरिकृयास्तास् चरिकृयास्तम् चरिकृयाख, चकृयासुः चर्बयास्त चर्कयास्म चरिकृयासुः चरिकृयास्त चरिकृयास्म

·चरीकृयात्,
चरीकृयास्ताम्, चरीकृयासुः
चरीकृयाः, चरीकृयास्तम्, चरीकृयास्त
चरीकृयासम्, चरीकृयास्व, चरीकृयास्म
( आशीर्लिङ्)
चक्रियात्. चक्रियास्ताम्, चक्रियासुः
चर्किया,
चर्कियास्तम्,
चक्रियास्त
चक्रियासम्,
चर्कियास्व, चर्कियास्म
चरिक्रियात, चरिक्रियास्ताम्, चरिक्रियासुः
चरिक्रियाः,
चरिक्रियास्तम्, चरिक्रियास्त
चरिक्रियासम्, चरिक्रियास्व, चरिक्रियास्म
चरीक्रियात्, चरीक्रियास्ताम्, चरीक्रियासु
चरीक्रिया, चगक्रियास्तम्, चरीक्रियास्त
चरीक्रियासम्, चरीक्रियास्व, चरीक्रियास्म
(लुङ्)
अचर्कारीत्, अचर्कारिष्टाम्, अचर्कारिषुः
अचारी, अचर्कारिष्टम्, अचर्कारिष्ट
अचर्कारिषम्, अचर्कारिष्व, अचारिस्म
अचरिकारी, अचरिकारिष्टाम्, अचरिकारिषुः
अचरिकारी. अचरिकारिष्टम्, अचरिकारिष्ट
अचरिकारिषम्, अचरिकारिष्व, অনাকাবিল
अचरीकारीत्, अचरीकारिष्टाम्, अचरीकारिषु.
अचरीकारी, अचरीकारिष्ट, अचरीकारिष्ट
अचरीकारिषम्, अचरीकारिष्याव, अचरीकारिष्याम

·(९५)
(लुङ्)
अचर्करिष्यत्, अचर्करिष्यताम्, अचर्करिष्यन्
अचर्करिष्यः, अचर्करिष्यतम्, अचर्करिष्यत
अचर्करिण्यम्, अचर्करिष्याव, अचर्करिष्याम
अचरिकरिष्यत्, अचरिकरिष्यताम्, अचरिकरिष्यन्
अचरिकरिष्य, अचरिकरिष्यतम्, अचरिकरिष्यत
अचरिकरिष्यम्, अचरिकरिष्याव, अचरिकरिष्याम
अचरीकरिष्यत्, अचरीकरिष्यताम्, अचरीकरिष्यन्
अचरीकरिष्यः, अचरीकरिष्यतम्, अचरीकरिष्यत
अचरीकरिष्यम्, अचरीकरिष्याव, अचरीकरिष्याम
यङ् लुगन्तस्य कर्मवाच्ये आत्मनेपदे रूपाणि ।
(लट्)
चीयते चक्रीयेते चीयन्ते
चक्रीयसे चीयेथे चर्कीयध्वे
चक्रीये
चीयावह चीयामहे
(लिट)
चर्कराञ्चके, चर्कराञ्चकाते, चर्कराश्चक्रिरे
चर्कराञ्चकृषे, चर्कराश्चक्राथे, चर्कराञ्चकत्वे
चर्कराञ्चके, चर्कराञ्चकृवहे, चर्कराञ्चकृमहे
चरिकराञ्चके, चरिकराञ्चकाते, चरिकराञ्चक्रिरे
चरिकराञ्चकृषे, चरिकराञ्चकाथे, चरिकराञ्चकृट्वे
चरिकराञ्चक्रे, चरिकराञ्चकृवहे, चरिकराञ्चकमहे
चरीकराञ्चके, चरीकराञ्चक्राते, चरीकराञ्चक्रिरे
चरीकराञ्चकृषे, चरञ्चक्राथे, चरीकराञ्चकृट्वे
चरीकराञ्चके, चरीकराञ्चकृवहे, चरीकराञ्चकृमहे

·एवमेव परसवर्णविकल्पपक्षे अनुस्वारविशिष्टस्य रूपाणि ।
तथा भू-अस्, इत्यनयो अनुप्रयोगे रूपाणि बोध्यानि ।
(लुट)
चर्कारिता,
चर्कारितारो, चकारितारः
चारितासे, चर्कारितासाथे, चारिताध्व
चर्कारिताहे, चर्कारितास्वहे, चर्कारितास्महे
चकरिता,
चर्करितारो, चरितारः
चर्करितासे, चर्करितासाथे, चर्करिताध्वे
चर्करिताहे, चर्करितास्वहे, चर्करितास्महे
चरिकारिता, चरिकारितारो, चरिकारितारः
चरिकारितासे, चरिकारितासाथे, चरिकारिताध्वे
चरिकारिताहे. चरिकारितास्वहे, चरिकारितास्महे
चरिकरिता. चरिकरितारो, चरिकरितारः
चरिकरितासे, चरिकरितासाथे, चरिकरिताध्वे
चरिकरिताहे, चरिकरितास्वहे, चरिकरितास्महे
चरीकारिता, चरीकारितारो, चरीकारितारः
चरीकारितासे, चरीकारितासाथे, चरीकारिताध्वे
चरीकारिताहे, चरीकारितास्वहे, चरीकारितास्महे
चरीकरिता, चरीकरितारौ, चकिरितार.
चरीकरितासे, चरीकरितासाथे, चरीकरिताध्वे
चरीकरिताहे, चरीकरितास्वहे, चरीकारतास्महे
(लुट)
चर्कारिष्यते, चर्कारिष्येते, चर्कारिष्यन्ते
चरिष्यसे, चर्कारिष्यथे, चर्कारिष्यध्वे
चौरिप्ये, चकारिण्यावहे चरिष्यामहे
सूचना:-अस्मिन् लकारे ५४ रूपाणि भवन्ति ।

·(९६) चक्रीय, अचीयन्त। अचीये, . (लोट्) चीयताम्, चक्रीयेताम्, चीयन्ताम् । चर्कीयस्व, चीयेथाम्, चर्कीयध्वम् । चीयावहै, चर्कीयामहै। (लङ्) अचीयत, अवीयेताम्, अचीयथाः, अचीयथाम्, अचीयध्वम् । अचीयावहि, अचीयामहि । (लिङ्) चर्कीयेत, चीयेयाताम्, चर्कीयरन् । चीयेथाः, चीयेयाथाम्, चीयेध्वम् । चर्कीयय, चयेवहि, चर्कीयेमहि । (आशीर्लिङ्) चर्कारिषोष्ट, चर्कारिषोयास्ताम्, चर्कारिरिन् । चकोरिषीष्ठाः, चर्कारिषीयास्थाम्, चर्कारिपीद्वम्- चर्कारिषीध्वम् । चर्कारिषीय, चर्कारिपीवहि, चर्कारिषीमहि। (लुङ) चर्कारि, चर्कारिपाताम्, चारिषत। चौरिथा , चकारिपाथाम्, चर्कारिद्वम्- चर्कारिध्वम् । चर्कारिषि, चौरिष्वहि, चर्कारिष्महि। (ल.) अचरिष्यत, अचर्कारिष्येताम्, अचकारिष्यन्त । अचर्कारिप्यथाः, अच र्कारिष्येथाम्, अचर्कारिष्यध्वम् । अचरिष्ये, अचर्कारिष्यावहि, अचारिष्यामहि ।

·(९७) सूचना- (१) लट्, लट्, लोट्, लङ, लिड् (आशीः) लुड्, लङ् लकारेषु ( आर्धधातुके) चिण्वद्भाव-इट्-विकल्पपक्षे तथा रिक्, रीक् आगमे (सार्वधातुके) रिक, रीक आगमे विविधानि रूपाणि भविष्यन्ति येषां संख्याः २३४ सन्ति । (२)" कार्य करोति" इति विग्रहे कार्ययति इदं रूपं भवति । अस्य सर्वेषु लकारेषु कर्तृकर्मवाच्ये १८० रूपाणि भविष्यन्ति यथा 'कार्ययति, कार्ययत , कार्ययन्ति' इत्यादीनि कर्तृवाच्ये तथा कार्यते, कार्येते, कार्यन्ते इत्यादीनि कर्मवाच्य । ( ३ ) लेट लकारः वेदे अनेन सूत्रेण “लिङये लेट्" ३१११३४ व्याख्या--विध्यादौ हेतुहेतुमद्भाबादौ च धातो लेट स्यात् छन्दसि । लेट लकारस्य इमानि रूपाणि भवन्ति परस्मैपदे आत्मनेपदे च ( कर्तृवाच्ये ) कर्तवाच्ये 'करवाति, करवात , करवान्ति' इत्यादीनि रूपाणि परस्मैपदे, 'करवाते, करवते, करवान्ते' इत्यादीनि आत्मनेपदे भवन्ति । अट आगमे तथा सिप् प्रत्यये कृते परस्मैपदे आत्मनेपदे च अनेन प्रकारेण यथा' करवति, कारिषत्,' एवमेव आत्मनेपदे 'करवत, कारिपते' इमानि रूपाणि भविष्यन्ति। इकाग्लोपस्य विकल्पन त्रीणि त्रीणि रूपाणि अन्यानि भवन्ति तथा आत्मनेपदे एकारम्य ऐकारादेशे षट् रूपाणि अन्यानि भवन्ति, अनेन प्रकारेण सर्वाणि रूपाणि ८१ भविष्यन्ति । (४) सूचना- 'कृ' धातो भूतकाले निष्ठायां अनेन सूत्रेण “निष्ठा" ३।२। १०२ व्याख्या- भूतार्थवृत्ते धातोः निष्ठा स्यात् । अतएव सामान्य- भूतकाले त्रिलिङ्गेषु निष्ठायाः प्रयोग भवति यथा-कृतः, कृतम् , ·(९८) । कृता । कृतवान् , कृतवत्, कृतवती। अनेन प्रकारेण भूतकालबोधने निष्ठाया त्रिलिङ्गेषु १४४ रूपाणि भविष्यन्ति । (५) सूचना- शतृशानचोःप्रयोगः कालबोधने अनेन सूत्रेण भवति, “लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे " ३।२।१२४ व्याख्या- अप्रथमान्तेन सामानाधिकरण्ये सति लटः शत- शानचौ स्याताम् । शतृशानचोः त्रिलिङ्गेषु १४४ रूपाणि भवि- प्यन्ति यथा-कुर्वन्, कुर्वत्, कुर्वन्ती, कुर्वाणः, कुर्वाणम्, कुर्वाणा । अनेन सूत्रेण शतृशानचो. भविष्यदर्थे अपि प्रयोगः भवति । लूटः सद्वा" ३।३। १४ व्याख्या- लुटः शतृशानचौ वा स्याताम् । शतृशानचोः त्रिलि- ङ्गेषु १४४ रूपाणि भविष्यन्ति यथा-करिष्यन् , करिष्यत्, करिष्यन्ती, करिष्यमाणः, करिष्यमाणम्, करिष्यमाणा। (६) आभ्यां सूत्राभ्यां कानच् क्वसोः प्रयोगः सामान्यभूत- काले भवति। "लिट कानज्वा ३।२।१०६ क्वसुश्व "३।२।१०७ व्याख्या- भूतसामान्ये छन्दसि लिट् तस्य कानच् क्वसू स्याताम् । स्पष्टीकरणम् (१) 'कृ' धातोः पूर्वदत्तानां रूपाणां पठनात् इदं अवलो. कयिष्यते ज्ञास्यते च पाठकै यत्तस्य सर्वलकारेत्यादिषु काल- बोधकेषु प्रायः २५१२ रूपाणि भवन्ति । इदं अपि अवलोकयिप्यते यत् विविधार्थेषु समानरूपाणि अपिचलन्ति एव । अह ज्ञातुंइच्छामि यत् कः वराक. 'कृ' धातोः आप इमानि सर्वाणि रूपाणि २५१२ ·संख्याकानि कण्ठस्थीकर्तुं शक्नोति ? कश्चित् पुरुषः ईदृशः भवेत् चेत् तदा एकेन द्वाभ्यां वा भवति किम् ? द्वितीयं सर्वे धातवः १९४४ संख्याकाः सन्ति। यदि एतेषां सर्वेषां रूपाणि दत्तानि स्युः तदा ३६ लक्षत अधिकानि रूपाणि भविष्यन्ति । उदाहरणार्थ इदं मन्येत चेत् यत् १००० उभयपदि धातवः सन्ति, तदा तेषां २५, १२,००० रूपाणि भविष्यन्ति । ९४४ शेषधातव 'एकपदी' स्युः, तदा तेषां ११, ८०,००० रूपाणि भविष्यन्ति । एतेषां सर्वयोगः ३६, ९२,००० भविष्यति; अर्थात् षट्त्रिंशत्-लक्ष द्वयाधिकनवति सहस्राणि रूपाणि भविष्यन्ति । इमानि रूपाणि तु प्रायः केवलं १९४४ धातूनां भविष्यन्ति । परं धातुत. कृत् तद्धितयोः संज्ञानां अपि रूपाणि चलन्ति । अनेन एकैकधातोः अनन्तानि रूपाणि भवन्ति क्रियायां संज्ञायां च । लौकिक-संस्कृतस्य वर्णनातीताया. कठिनतायाः इदं भयङ्कर- रूपम् । प्रायः सर्वैः संस्कृतः इदन अववुध्यते। अहं विचारयामि यत् तेषु बुधाः आप इदं मर्वन विचारयन्ति । विरलाः जनाः संस्कृ. तस्य काठिन्यं चिन्तयन्ति, परं प्राय. ते अपि मौन अवलम्बन्ते, तेषु विरलजनेषु अद्य एकः जनः संस्कृतस्य वर्णनातीत-काठिनस्य भीषणतायाः प्रदर्शनाय दुस्साहसं करोति । देशहिताय भाषा- हिताय च इदं कार्य आवश्यकं जातं अस्ति । अतएव विदुषां भर्त्सनभयं अपि परित्यज्य कर्तव्यपालनं क्रियते । इदानी इदं न क्रियेत चेत् तदा संस्कृतस्य लोपः भवितुं अर्हति, तेन सह अस्माकं सर्वसाहित्यस्य, अध्यात्मविद्यायाः वेदज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानस्य लोपः अपि । अनेन विश्वकल्याणस्य एकमात्रावलम्बः ईश्वरप्राप्तः एकमात्रमार्ग अवरुद्धःलुप्तः वा स्यात् । अतएव इदं निवेदनं आवश्यक सञ्जातम् । सर्वे विद्वांस. विचारन्तु ये लोक- ·(१००) , हितं चिन्तयन्ति, ये ऋषि-मुनि-परमात्मप्रदत्तज्ञान-विज्ञानं रक्षितुं इच्छन्ति। यदि मानवाः विशेषतया भारतीयाः स्वकर्तव्य. पालनं न करिष्यन्ति, तदा काचित् देवता, युक्तजनः, युक्तयोगी वा ईश्वरप्रेरणया लोके अवतरिष्यति, येषां प्रायः ईदृशी प्रतीक्षा विद्यते। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सभवामि युगेयुगे ॥ (गतिा. अ. ४, श्लो ७८) इदं सदा एव भवति येन ईश्वरज्ञानस्य निर्धान्तवेदज्ञानस्य ऋषि-मुनि-प्रदत्तज्ञानस्य वा लोपः न स्यात् । यदि अस्य ज्ञान- विज्ञानस्य लोपः स्यात् तदा लोकान्त सृष्टयन्तः वा भवेत् । परं मनुप्याणां अपि किञ्चित् कर्तव्य अस्ति, यत्ते तस्य सरली करणे कायं कुर्यु , येन अस्माक पूर्वपुरुषाणां ज्ञानविज्ञानं लुप्त न स्यात् । यस्य सम्बन्ध ईदृशं कथ्यत । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि ॥ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युद्धयस्व भारत ।। (गीता. अ. २, श्लो. १६-१८) 'अन्तवन्तः इमे देहाः " नित्यस्य शरीरिणः, 'अतएव मिथ्या गर्व आलस्यं वा विहाय हे भारतीया- ! सत्यं कुरुत। असत्यं ·(१०१) लोके न जयति। सत्यं एव विजयते । संस्कृतस्य द्वारं कस्मै- चित् पुरुषाय अवरुद्धं न स्यात् । संस्कृतं सरलं स्यात् येन भूयः भारतस्य जनभाषा, राष्ट्रभाषा तथा विश्वस्य अन्ताराष्ट्रिय भाषा स्यात् पूर्ववत् । इदं कथितं अस्माभि यत् वर्तमानेतिहासस्य कथितमध्यकाले अर्थात् महाभारतकालानन्तरं विशेषतया बौद्धकालानन्तरं भार- तस्य पतनं अभवत् । देशस्य पतनं तदा एव भवति यदा तस्य निवासिन क्षुद्राः वास्तविकज्ञानविज्ञानहीनाः जायन्ते। ईदृशाः भूत्वा ते अनर्थकार्येषु प्रवृत्ताः भवन्ति अजानन् अपि बालकवत् । प्राय मिथ्यागर्व क्रियते तैः। अनेन अस्माकं लौकिकसंस्कृतं कठिनातिकठिन सञ्जातं शनैः शनैः । अद्य एतावत् काठिन्य अभ- वत् यत् तस्य लोपः अपि भवितुं अर्हति । प्रायः सर्वे कथयन्ति यत् 'संस्कृतं सरलं भवतु' परं मार्गप्रदर्शन केन आपि न क्रियते । अहं ईश्वर अवलम्व्य किञ्चित् निवेदयामि। यदि अस्माकं निवेदन किञ्चित् अपि तथ्यपूर्ण ख्यात् तत् ग्राह्यं बुधै , अन्यथा अस्माकं निवेदनं अस्मत्कृते तिष्ठतु। (२) इद सर्व भूयः भूय विचार्य समालोच्य वा अस्माकं निश्चितं मतं जात अस्ति यत् लौकिकसंस्कृते केवलं चतुर्लकाराः स्युः अर्थात् लट् (वर्तमाने), लुट ( भविष्यदर्थे ), लड् (भूतार्थे ) तथा लिङ् (विध्यादौ, हेतुहेतुमद्भावे च ) लेट् लकारं विहाय यः वेदे प्रयुक्ते । इद आप अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् लोके द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति । अतएव क्रियायां संज्ञायां च द्विवचन न तिष्ठतु। चतुर्लकाराणां कः लाभः ? पूर्व इदं निवदितं अस्माभिः यत् अद्यतन-अनद्यतन भेदं अव- ·(१०२) । लम्ब्य वर्तमान-भूत-भविष्यत्कालविभाजनस्य आवश्यकता नास्ति। विश्वस्य कस्याञ्चित् आप भाषायां अयं भेदः न विद्यते । कालस्वरूपं अपिनिर्णीतं अस्माभिः। कालः स्वरूपतः अनवरतं वहति एव । वस्तुतः कालविभागः भवितुं न अर्हति । वस्तुतः व्याकरणे कालविभागः एका काल्पनिकक्रिया या व्यवहार- सौविध्याय विद्वद्भिः क्रियते मन्यते वा। यदि कालविभागः अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य क्रियेत चेत् तदा क्षणक्षणभेद अवधार्य कथं न क्रियेत । ईदृशे कालविभाजने अयं दोषः आ- गच्छति। वस्तुत व्यावहारिकदृष्ट्या कालविभाजन करणीयं यथा अन्यासु भाषासु क्रियते। निर्दोष सम्पूर्ण वस्तु तु केवलं ब्रह्म एव । लोके इदं सर्वं सम्भवं नास्ति । अतएव व्यावहारिक- दृष्टया यत्किञ्चित्करिष्यते तत् एव साधु भवितुमर्हति । व्याव- हारिकदृष्ट्या भाषासरलीकरणाय च केवलं चतुर्लकाराणां आव- श्यकता प्रतीयते। इदं भूय अपि स्पप्टीक्रियते अस्माभिः यत् कालविभाग एका मानसीक्रिया या मनुष्याणां मस्तिष्के वर्तते । वर्तमानकालः ततू एव कथ्यते यस्मिन् काले कश्चित् व्यापारः चलति । यदि स व्यापारः पूर्वकाले समाप्तः तदा सः पूर्वकालः भूतकालः अर्थात् गतकालः कथ्यते। एवमेव याद कश्चित् व्यापारः आगामिनि काले भविष्यति तदा सःकालः भविष्यत्कालः कथ्यते। इंदं सर्व मानसीक्रिया एव । अतएंव कालमर्म ज्ञात्वा व्यवहार- सौविध्याय वर्तमान-भूत-भविष्यत्कालेषु त्रिलकाराः अर्थात् लट्-लङ्-लिङ प्रयोक्तव्याः। लोके अनेन पूर्णतया कार्य चंलितुं अर्हति। विध्यादिषु एवमेव हेतुहेतुमद्भावे लिङ् लकारस्य प्रयोगः स्यात् यथा महाभारतादि-प्राचीन ग्रन्थेषु अवलोक्यते।

·(१०३) द्विवचनस्य निस्सारणे कं: लाभः ? पूर्व इदं अपि निवदितं अस्माभिः सङ्केतमात्रेण यत् द्विवचनस्य लौकिकसंस्कृते आवश्यकता नास्ति। वस्तुतः एकं अनेक वा भेदं अवलम्ब्य वचनविभागः कार्यः यथा संसारस्य अन्यासु सर्वासु भाषासु क्रियते जर्मनभाषां विहाय । जर्मनभाषायां तु द्विवचनं विद्यते । प्राचीनकालत. एव जर्मनदेशे (शर्मणदेशे सस्कृतस्य महीयान् प्रचारः वर्तते। द्वितीयमहायुद्धस्य पूर्व तु प्रायः सर्वेषु जर्मनविश्वविद्यालयेषु संस्कृताध्ययनं अनिवार्य आतिष्ठत् । पैरिसविश्वविद्यालयस्य संस्कृतप्रधानाध्यापकः श्री लुई रेनु महोदय नागपुरे कथितवान् यत् संस्कृतसाहित्यविषये जर्मनदेशे महत् अन्वेषणं अभवत् । इदं प्रतीयते यत् संस्कृतभाषां अनुकृत्य द्विवचनं गृहीतं जर्मनभाषायाम् । तत् भवतु, परं वस्तुतः द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति। वेदे आपि द्विवचनं भवतु, परं लोके आवश्यकं अस्ति न वा इद विचार्य्यते । संस्कृतसाहित्ये 'वेदः' 'लोकः ' इति प्राचीन तमः विभागः। 'वेदः' अपौरुषेय , लोकः पौरुषेयः, अतएव लोके' अस्माकं अधिकारः विद्यते । 'लोके' यत् संशोधनं लोकहिताय आवश्यक तत् एव अवश्यमेव करणीयम् । वैदिक- साहित्ये तु सन्धिः विद्वद्भिः अनन्तरं कृतः, अतएव तस्मिन् विषये आवश्यकः सुधारः भवितुं अर्हति. येन वैदिकशब्दानां वास्तविकस्वरूपः उच्चारणं वा निश्चितं स्यात् । तत् इदं कथितं अस्माभिः यंत् वेदमन्त्रेषु अद्य शक्तिः न विद्यते। मन्त्रशक्तिः मन्त्रार्थज्ञानात् उत्पन्ना भवति यथा- ·(१०४) । (१) तस्य वाचक. प्रणवः, (२) तज्जपस्तदर्थभावनम्, (३) ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च । (पा. यो. द समाधिपादः २७-२९ सूत्राणि) वैदिक साहित्ये अपि · वाक्येषु' (गद्यपद्ये वा) सन्धि- कारणात् शब्दोच्चारणं अर्थज्ञानं च प्रायः असम्भवं सञ्जातम् । अतएव अद्य प्राय वेदज्ञा न प्राप्यन्ते । ये वेदज्ञाः कथ्यन्ते ते प्रायः स्वरसहित वेदगानं पठनं वा कर्तुं शक्नुवन्ति । ते प्रायः शुद्धशब्दोच्चारणे अर्थज्ञाने वा असमर्थाः । वाक्येषु सन्धिकारणात् शुद्धोच्चारण सर्वथा असम्भवम् । अनेन शब्दानां सम्यक् ज्ञानं भवितुं न अर्हति, तदा का कथा तेषां अर्थानाम् । अर्थज्ञानाभावात् मन्त्रशक्तिः लुप्ता अभवत् । वैदिकसाहित्ये तु केवलं वाक्येषु अ- सन्धिकारणमात्र एव अस्माकं कर्तव्यम् । अनेन सर्व प्राप्तं भवि- ष्यति पूर्ववत् । 'वेदे' ते सर्वे लकारा तिष्ठन्तु ये तत्र विद्यन्ते। वैदिक- व्याकरणं शब्दकोषः वा पृथक् विद्यते । अद्य वैदिक-व्याकरण शब्दकोषः वा पूर्णः न अस्ति । इद सम्भवं अस्ति यत् प्राचीन- काले सर्व पूर्ण आसीत् , परं अद्य इयं स्थिति न अस्ति । समय- प्रभावः प्रबलः । बहुवैदिकसाहित्यं नष्टम् । अतएव भूयः प्रयत्नः कार्यः। इद ऐतिहासिक तथ्यं यत् बहुसाहित्यं बौद्धकाले मुस्लिमकाले च नष्टम्, अथवा अस्माकं आलस्यात्, अज्ञानात्, प्रमादात् वा नष्टम् । दोषः तु अस्माकं एव । वेदे' द्विवचनं आप तिष्ठतु। तस्य विरोधः न अस्ति । परं यत् वेदे आवश्यक अनावश्यकं वा तत् लोके भवितुं न अर्हति, यथा लेट् लकारः वेदे प्रयुज्यते लोके न भवति, एवमेव अन्य विषयेषु आप। वैदिक- शब्दानां सृष्टिः अपि भिन्ना। तेषां विषये प्रायः कथ्यते- , ·(१०५) .. बहुलं छन्दसि" २।४।३९, ७३,७६ इत्यादि । वैदिकभाषातः विश्वस्य सर्वाः भाषाः निस्सृताः, अतएव सम्पूर्ण-वैदिकभाषाज्ञानं आवश्यकम्। अनेन कारणेन अपि वैदिकव्याकरणं शब्दकोषः वा यथा पूर्णः स्यात् तथा करणीयः । द्वितीयं भगवन्तः वेदाः भारतीयानां सर्वोपरि धर्मग्रन्थाः, येषां पठनपाठनं अनिवार्यम् । स्थाने स्थाने कथितं यत्- "वेदः अखिलः धर्ममूलम् । श्रुतिप्रामाण्यतः विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै" (मनु अ. २६,८) इत्यादि। अतएव धर्मानुसारं वयं धर्मज्ञाः धार्मिकाः च न भवितुं अर्हामः, यावत् भगवतः वेदान् अर्थात् तेषां अर्थान् न जानीमः । यदि अद्य कोटि-कोटि-भारतीयेषु द्वित्रि वेदशा. स्युः तदा तेन किं भवति । ईदृश्यां अवस्थायां भारतपतनं अवश्यम्भावि। भारतीयानां भारतधर्मः वेदधर्म एव, भारतीया संस्कृतिः वैदिक- संस्कृति एव । भारतधर्मस्य भारतीयसंस्कृतेः च सम्यक् ज्ञानं भगवतः वेदान् विहाय न भवितुं अर्हति । यस्मिन् स्वादने भारतीयाः इदं तथ्यं ज्ञास्यन्ति, तस्मिन् दिने एव भारतोत्थान भविष्यति । द्वे व्याकरणे द्वौ कोषौ च । वस्तुतः द्वे व्याकरणे आवश्यके एवमेव द्वौ कोषौ आवश्यको पृथक् पृथक् वैदिकभाषाविषये, लौकिकभाषाविषये च । वैदिक-व्याकरणं कोषः च सम्पूर्णः न प्राप्यते। तस्मिन् सम्बन्धे महतः अन्वेषणस्य आवश्यकता अनुभूयते । यावत् इदं न भवति तावत् भगवतां वेदानां पठनपाठन न भवितुं अर्हति । इदं सम्भवं अद्य ·अस्ति यत् शनैः शनैः वेदज्ञानस्य सर्वथा लोपः स्यात् । महाश्चर्य- स्य इयं वार्ता यत् द्वितीयमहायुद्धस्य पूर्व जर्मनदेशे सायणा- चार्यस्य ऋग्वेदभाष्यं मिलतिस्म ३७५) रूप्यकेषु । भारते वर्षे तत् अपि प्राप्तं न आसीत्, एवमेव अन्येषां वैदिकग्रन्थानां दशा आसीत् । अद्य तु कश्चित् उद्योगः पुण्यपत्तन नगरे चलति तथा ततःऋग्वे भाष्यं प्राप्तुं शक्यते, पर मूल्यं एतावत् विद्यते यत् विरलजनाः दातुं शक्नुवन्ति । एतेभ्यः सर्वेभ्यः कारणेभ्यः वैदिकसाहित्यस्य पठनपाठनं दुर्लभं सञ्जातम् । वैदिकभाषा अपि सन्ध्यादि- कारणात् कठिनतमा अभवत् । तदा मनुष्याणां विशेषतया भारती- यानां वेदे अरुचिः उत्पन्ना । वैदिकशब्दकोषः प्रायः अप्राप्तवस्तु । अनेन वेदमन्त्राणां अर्थः अपि न लगति । वस्तुतः वेदमन्त्रार्थ- ज्ञाने वैदिकभाषाशानेन सह तपः योगः वा आवश्यकः। योगा- वस्थायां वेदमन्त्राणां सम्यक् अर्थज्ञानं भवितुं अर्हति भवति एव। केवलं शब्दज्ञानेन सम्पूर्णार्थज्ञानं न भवति । दैवी सम्पत्तिः इयं अतएव ईश्वरसाहाय्यं अपेक्षते । सम्पूर्णवेदार्थज्ञाने योगः आव- श्यक , परं प्रथमं तु भाषाज्ञानं नितान्त आवश्यकम् ।भाषाज्ञानाय सम्पूर्णवैदिकव्याकरणं कोषः च आवश्यक । लौकिकसंस्कृतविषये अपि नवीनं व्याकरणं सम्पूर्णकोषः च आवश्यकः । अद्य लौकिकसंस्कृतव्याकरणे सशोधनानि आवश्यकानि । अतएव सर्व विद्वांसः एकीभूय अस्मिन् विषये विचारं कुर्वन्तु । यत् उचितं स्यात् तत् एव पूर्णतया विचार्य करणीयम् । प्राचीनव्याकरणपुस्तकानि विद्वद्भिः निर्मितानि तस्य कालस्य आवश्यकता अनुभूय । अद्य आधुनिक-विद्वांसः वर्तमानकालस्य आवश्यकता अनुभूय व्याकरणे आवश्यक ·(१०७) संशोधनं कुर्वन्तु । लौकिकसंस्कृतभवनस्य मूलाधाराः मूलस्त- म्भाः स्वरूपे तिष्ठन्तु, परं यत्रतत्र भग्नांशाः ते दूर करणीयाः, भवनस्य दृढीकरणाय नवीनाः निर्मापनीया स्थापनीयाः च । भाषाधारेषु आमूलचूलपरिवर्त्तनस्य आवश्यकता नास्ति, परं येन प्रकारेण संस्कृतभाषाभवनं सुदृढं स्यात् तत्सर्वे करणीयम् । यथा गीतायां विद्यते- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही । (गीता २।२२) अतएव संस्कृतराजभवनस्य जीर्णाशाः स्थलानि वा शोकमोह- रागद्वेषादिरहितेन आप्तेण दूरीकरणीयानि। केवलं अनेन मार्गेण एव अर्थसिद्धिः भवितुं अर्हति न अन्यथा। जीर्णाशदूरीकरणे कः शोकः कः मोह ? जीर्णवस्त्रेषु जीर्णाशेषु मोहः त्याज्यः । यथा मूर्खजनाः जीणवस्त्रेषु शरीरेषु धा मोहं कुर्वन्ति, तथा पण्डितैः संस्कृतविद्वद्भिः भाषा-शुभचिन्तकैः न करणीयम्। संस्कृतस्य जीर्णशरारेण अद्य किं भवितुं अर्हति ? यथा जीर्णशरीरकारणात् आत्मा देही वा निर्बलः पुरुषार्थहीनः मरणासन्नः प्रतीयते, तथा अद्य वेदज्ञानविज्ञानरूपि-प्रधानतत्त्वं आत्मतत्त्वं वा यत् संस्कृत- साहित्यरूपि-शरीरे निवसति निरर्थकं कान्तिहीनं प्रतीयते । तथापि कियन्त पण्डिताः संस्कृतरूपि-जीर्णशरीरे मोहं कुर्वन्ति, संस्कृतस्य मृतप्रायशरीरे नवीनजीवनं स्फूर्ति वा दातुं नेच्छन्ति, तदुपरि च कामयन्ते यत् संस्कृतं भूयः राष्ट्रभाषा भवेत् । इदं कथितं अस्माभिः यत् प्रचलितरूपे संस्कृतं कदापि जन- भाषा राष्ट्रभाषा च भावितुं न अर्हति पूर्ववत् । संशोधनानि आवश्यकानि जातानि सन्ति, यानि संस्कृतस्य मृतप्रायशरीरे ·(१०८) नवीनजीवन प्रदास्यन्ति । अत्र एक उदाहरणमपि पन' प्रदीयते प्रचलितसंस्कृतस्य, येन अस्माकं निवेदनं सुस्पष्ट स्यात् । अहं वारं वार निवेदयामि यत् प्रचलितसंस्कृतस्य शुद्धोच्चारणं अबाध्यपठनपाठनं अपि भवितुं नार्हति । कदापि कदापि अर्थस्य अनर्थः अपि भवति । प्रायः वाक्येषु सन्धिकारणात् अर्थः स्पष्टः न जायते अर्थात् वाक्यार्थहानिः सञ्जायते । वाक्यार्थज्ञान न भवति, अतएव ज्ञानहानिः सञ्जायते।भाषा लोक परलोकज्ञानाय भवति । अतएव का भाषा नाम तस्याः यस्याः काठिन्यकारणात् ज्ञानवृद्धिः पूर्वज्ञानरक्षणं वा न सम्भवति । प्रचलितरूपे संस्कृत. स्य हास अवश्यम्भावी । अनेन सह वेदज्ञानस्य एवमेव अस्माकं पूर्वपुरुषाणां ऋषिमुनीनां ज्ञानस्य लोप अवश्यम्भावी। अनेन लोकहानिः। प्रचलितसंस्कृतस्य उदाहरणम्। (एकं उद्धरणम् २८-१२-४८ तारिकायाः " संस्कृतम् " पत्रस्य दीयते । इदं उद्धरणं " सपादकीयलेखः" अस्ति) भारतादुत्तरमपेक्षते गतसप्ताहे समाचारद्वयमीदृशं प्रकाशितं येन समस्तस्य संसा- रस्य, भारतस्य च वार्ता न जानामि परमहमवश्यमभूवश्चकितच- कितः । प्रथमः समाचारस्तु काबुलविश्वविद्यालयस्य साहित्य- पाठक्रमे संस्कृतस्यानिवार्यमध्ययनम्, द्वितीयश्च चिदम्बर- स्थाण्णामलै-विश्वविद्यालये परिलविश्वविद्यालय-संस्कृताध्यापक डा० लुई रेणुकृतं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वसमर्थनम् । विदेशीयैः कृतोऽयमत्युकृष्ट संस्कृतभाषाया आदरो भारतादुत्तरमपेक्षते यत् तस्य कीदृशी विदेशीयभाषासु समादर-बुद्धिरिति विदेशी- येषु, विदेशीयसंस्कृतिषु संस्कृते च ?

·(१०९) । लखनऊ नगरे आचार्यनरेन्द्रदेवेनोक्तमासीत् यद्भारतस्य संस्कृ- तरेशियाया भाषा अध्ययनीया यतस्तासु प्राचीनाः सांस्कृत- ग्रन्था अनूदिताः प्राप्यन्ते । गतवर्षे काशी-गवर्नमेण्ट-सस्कृत कालिजस्य समावर्तनोत्सवे महामहोपाध्याय श्री विधुशेखर भट्टाचार्येणोक्तमासीत् यच्चीनभोटपालीप्राकृतभाषाणामध्ययन- मन्तरा संस्कृताध्ययनमेव न पूर्तिमेति । गतसप्ताहे काश्यां श्री स्वर्गानन्देनाप्याभिहितं यद्धिन्दशियायाः पुस्तकालयेषु सस्कृतग्रन्था विद्यन्ते तेपामवलोकनमावश्यकम् । मेरठे श्री गोविन्ददास सिंहलश्यामभाषयोः संस्कृतप्राचुर्य साधयाञ्चकार । भारतस्थितेन रूसराजदूतेनापि रूसे संस्कृता- ध्य यनोत्साहो वर्णितः। अमेरिकाया अपि काश्चन सस्था: सस्कृते प्रचारयान्त। एभिः सर्वस्तात्कालि कैः प्रमाणे यते यत्संस्कृतभाषायाः समादरः सर्वैः क्रियत, तर्हि भारतीया. किमर्थ साधारणभाषायै हिन्द्यै कालं यापयन्तोऽन्ताराष्ट्रियसम्पर्क- स्थापनाद्विरता भवन्ति धृहत्तरभारतस्य निर्माणं कि हिन्द्या- धारण सम्भाव्यते ? तस्मिन् दिने सुस्पष्टमुक्तमाचार्यनरेन्द्रदेवेन यदियमतिलजाया वार्ता यदेतद्भारवहने हिन्दी सर्वथा असमर्था। अस्यामवस्थायां भारतं कूपमण्डूकीकर्तुमुद्यतानां हिन्दिवतां सुदृढो यो विरोध आदिष्टो विचारवद्भयो भारतीयेभ्यः स किं डा० लूईरेणोरपराधत्वेन गणायष्यते ? हिन्दिभाषां भारते एव न यदा केचन पृच्छन्ति तदैतया विदेशानां सम्पर्कस्थापनं तु दूरदूरम् । वङ्गोत्कलासाम-महाराष्ट्र-गुर्जर- दाक्षिण-भारतेषु को हिन्दी ग्रहीतुमुद्यतः ? उत्तरभारतेऽपि किं सर्वएव सन्ति हिन्दिराष्ट्रभाषान्वपक्षपातिनः ? किमुत्तरभारतेऽपि हिन्दुस्तान्यग्रोजसंस्कृतराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनो न सन्ति ?

·(११०) वङ्गाद्युक्तेषु सर्वेषु प्रान्तेषु संस्कृतराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनां प्राचुर्यम् । अत्रापवादान गण्यन्ते । अस्यामवस्थायां हिन्द्या राष्ट्रभाषात्व- प्रख्यापनं केवलमुपहासास्पदम् । विचार्य दृश्यते तर्हि ज्ञायते यद्धिन्दीसंस्कृतार्द्वग्रेजीत्यादि विविधभाषाणामेकोद्भुतः संयोगोऽयं संस्कृतसूत्रेणाबद्धो वर्तते। इत्थ हिन्दी वङ्गादिभाषावत् प्राधान्यं न बिभर्ति प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला। एतादृश्या भाषाया राष्ट्रप्रधानभाषात्वमानहाविष्टैरेव साधयिष्यते । अस्मत्कथनस्यायमाशयो यद् भारतीयाः सर्वप्रथमं संस्कृताय महत्पदमर्पयेयुः। ततो भारतसम्बद्धविदेशीयभाषाः पठेयुः । तदनन्तरं पूर्वत एव संस्कृतप्रभावितषु देशेषु भारतीयाः संस्कृत- मुन्नमय्य, जगदद्वितीयभारतीयाध्यात्मज्ञानेन तान् वशीकृत्य, स्वसस्कृतौ समानीय शास्त्रविधिना, खाकारान् विरच्य विश्व- शान्ति स्थापयेयुः। सर्वथा निश्चितमेतद्विश्वशान्ति. भारतीयादर्श- स्थापनमन्तरा न सम्भवा । अस्माकं राष्ट्रपतिर्विश्वशान्तिमिच्छति तदर्थे भारतीयैः संस्कृतराष्ट्रभाषात्वे विलम्बो न विधेयः संस्कृतं शान्तिमूलम् । भारते केचन जना उर्दु-फारस्यरबीशब्दानां विरोधं कृत्वा साम्प्रदायिकतां प्रचारयन्ति, प्रसारयन्ति यदाऽस्माकमसाम्प्रदा- यिकः सरकारः साम्प्रदायिकताप्रचारकाणां न केवलं विरोधमेव करोति, प्रत्युत तान् दण्डयत्यपि यस्य साम्प्रदायिकतावादस्य जनतायाः सरकार स्थितिं न कामयते तमेव सरकाराधिष्ठात्री जनतैव काचित् सङ्घीभूय प्रसह्य यदि संस्थापयेत् तर्हि महाखेदएव। विश्वशान्तिस्थापका भारतीयाः समस्तजगदात्मसदृशं मन्वाना न कस्यचिद्विदेशीयस्य धर्मस्य, सम्प्रदायस्य, जनस्याहितमसत्कार ·(१११) वा चिन्तयरित न कस्याश्चिद् विदेशीयायाः संस्कृतेर्वा भाषायाः। भाषा भारतीयानां विचारे तु तत्तद्देशवासिनां धर्मसम्प्रदायसंस्कृति- यथा तेषां दृष्टौ सम्मान मर्हन्ति तथैवास्माकमपि । भारतीयानामयमुदार सिद्धान्तः- स्वे सिद्धान्तः-स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।' 'सर्वेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामया। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुखभाग्भवेत्' इति । भारतीयास्तु पूर्वत एवोपदिशन्ति यत्सर्वे स्वधर्मकर्म-सम्प्रदायसंस्कृतिभाषासु सुदृढाः स्युः। ते न कस्यचिद्धर्मादीनां ग्रहणमिच्छन्ति न परेषां स्वस्मिन् समावेश- इत्थमेकसंस्कृतिप्रचारकारका अपि विदेशीय-शब्द- बहिष्कारका इव साम्प्रदायिकताप्रचारका एव वक्ष्यन्ते । अस्माक पुरातनमेतन्मतं यत्कस्याश्चिदपि भाषाया रूढिगताः संज्ञाशब्दास्तद्रूप एव ग्राहयाः। एतेषां संस्कृतिकरणमनु- चितम्। एतस्मात्कारणादेव भारतीय-विधानानुष्ठितानां शब्दानां यत् संस्कृतिकरणमकारि कैश्चित्तन्नोचितमस्माभिर्मतम् । शब्दग्रहणं तु साधारणी वार्ता अह तु भारते सर्वासों विदेशीय- भाषाणामध्ययनमध्यापनं कामये। अरबीजन्यभाषास्तु एक- प्रकारेण तथैव सांस्कृता यथा हिन्दीप्रभृतयः। गतदिन एवोक्त- मफगानराजदूतेन पश्तोभाषा संस्कृतादुत्पन्ना प्रभावितेति । अस्यामवस्थायामुर्दुसंश्लिशया हिन्दुस्तान्याविरोधेऽनौचित्यमव- लोकयामो वयं यत उर्दूः पश्तो--अरबीभाषाप्रभाविता ततो निस्सृता च। परभाषा - ·परभाषा संस्कृत्यादिग्रहणे केचन भीता भारतीया. स्वभाषा- संस्कृतिवैकृत्यमनुचिन्तयन्ति । एतादृशं चिन्तनं भयानकमज्ञानं तेषां सस्कृतशक्तौ प्रकट्यति । ते न विचारयान्त यत् सस्कृत- भापा जगत्यद्वितीयशक्तिमती। यावत् सा भारते विद्यते तावत्समस्तसंसारस्यापि भाषा कदाचिदपि न तामुच्छेत्तुं शक्ता न तदाश्रितां भारतीयां संस्कृतिम् । तास्तु सर्वा एव संस्कृतं सम्मुखीभूय दामीभूता भविष्यन्ति । भारतीयरग्रेज- राज्ये संस्कृतं परित्यक्तमतएवात्राचिरस्थायिनी विदेशीयता दृश्यते । भारतीयराज्येऽपि ये जनाः संस्कृतस्य राष्ट्रप्रधानभाषा- त्वमस्वीकृत्य हिन्द्याः प्रचारयन्ति तेऽनुचितमाचरन्ति । भारते सर्वविद्या-भीतिः संस्कृतत्यागेनैव सम्भवा । सत्यमुच्यते माननीय श्री अणे महोदयादिभिः संस्कृतं यदि न स्थास्याते भारतीया संस्कृतिश्चापि न स्थास्यतीति । केचन सस्कृतं ब्राह्मणानां भाषां संसाध्य, तामेकदेशीयां केवलं ज्ञानभाषां प्रचाय, तस्य विश्वमापावभुच्छद्य अनुचितमर्च काणां खिलीकरणमाकानमाणा व्यवहारानईत्वमुद्घाष्य राष्ट्रभाषात्वं खण्डयन्ति ते न जानन्ति यत् सस्कृतसेवकेपु आचाण्डालमाशूदं द्विजातयोऽपि सन्ति,जैना , वौद्धा..खिष्टानाः, मुसल्मानास्तथान्य- देशीया अपि। ब्रह्मवजगद्व्याप्ताया ब्राह्मया जगन्मातुरयमनादरः सर्वथा सोदुमयोग्य । एतस्मात्कारणादस्माभिर्भारतीय संस्कृतस्यैव राष्ट्रभाषात्वमङ्गीकृत्य प्रकटीकरणीयं यद् यस्या भाषाया विदेशीया सत्कार कुर्वन्ति तस्या भारतं पूर्वत एवार्चन करोति, प्रधानपदे च संस्थापयति। इदमेवास्माकं विदेशीयसंस्कृतसमादरणस्य समुचितमुत्तरं भवितुमर्हति यदपेक्षतेऽद्य संसारः। व्याख्या-पं कालीप्रसादशास्त्रिमहोदया. 'संस्कृतम्' पत्रस्य माननीय सम्पादकाः भारतस्य सुप्रसिद्धमहापण्डितेषु सन्ति, .

·॥ .. ये नकन्दिवं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वाय यतन्ते। संस्कृतस्य प्रचा. रणे तेषां महोदयानां महान् उद्योगः वर्तते। तेषां द्वे प्रतिज्ञ विद्यते- (१) अस्यां एव शताब्धां संस्कृतं राष्ट्रभाषा भवेत् । अयं एव संस्कृतस्य उद्देशः। (२) यावत्-भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्याहिमाचलौ। यावत् गङ्गा च गोदा च तावत् एवाह संस्कृतम् ॥ प्रथमं तु अस्माकं इदं निवेदनं साधारणतया भारतस्य सर्वेषां विदुषां कृते विद्यते, परं अहं विशेषतया सम्पादकमहोदयस्य 'संस्कृतप्राण' स्य सेवायां निवेदयामि यत्कथं तैः एतेषां उपायानां अवलम्बनं न क्रियते येन 'सस्कृतम्' राष्ट्रभाषात्वाय योग्यं स्यात् । किं इद न विचार्यते तैः यत्संस्कृत प्रचलितरूपे राष्ट्रभाषा भवितुं अर्हति न वा । कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति संस्कृतभाषायां येन सा सरला सुबोधा च स्यात् । ते मया वारवार निवेदिता. यत् प्रचलितसंस्कृते संशोधनानि आवश्य- कानि सन्ति येन संस्कृते सारल्यं सुबोधत्वं च आगच्छेत् । तेषां संक्षेपेण उत्तरं इदम्, सरलसस्कृतस्य अहं अवश्य पक्षपाती .भाषणसमये सन्धौ नियमराहित्यं स्वत एव जायते परं न तल्लेखनवस्तु । अस्माकं समस्तभारतस्य महाविदुषां पत्रम् । तत्र नियमरहितं प्रकाशनं असम्भवम् । “ वाक्ये स सन्धिः विवक्षां अपेक्षते इत्येव मन्ये ।" यदि इद सत्यं अस्ति यत् " वाक्येषु सन्धिः विवक्षां अपे- क्षते" तदा वाक्ये क्रियेत न वा। वाक्येषु सन्धिः न क्रियेत चेत् तदा सम्पादकमहोदयस्य मतानुसार एव वाक्यं सस्कृतव्याकरण- ·(११४) सम्मत विद्वद्भिः स्वीकृतं भविष्यति । सर्वै विद्वाद्भः मन्यते यत् “ वाक्येषु सन्धिः विवक्षां अपेक्षते " । इयं न्यूनातिन्यून सर्वमान्या स्थिति । वाक्यानि भाषणे आपभवन्ति एवमेव लखने अपि । तदा कथं कथ्यते सम्पादकमहोदयैः यत् ". न तल्ले- खनवस्तु”। कुत्र आप इदं न दत्तं विद्यते। अतएव सम्पादक- महोदयैः स्वमत स्वमतेन खण्डितं क्रियते। यदि वाक्येषु सन्धि- करणं इच्छाधीनं तदा क्रियते न वा। तत्र काहानिः।वाक्यपदेषु सन्धिकरणे कः लाभ. ? अहं कमपि लाभं न पश्यामि । द्वितीयं इदं कथ्यते सम्पादकमहोदयः यत् "अस्माकं समस्त- भारतस्य महाविदुषां पत्रम्” । परं इदं सर्वै. महाविद्वद्भिमन्यते यत् “वाक्येषु (लेखने भाषणे वा) सन्धिः वैकल्पिकः सर्वथा इच्छा- धीन." अतएव यदि ‘संस्कृतम् ' पत्रे वाक्येषु सन्धि न क्रियेत तदा नियमविरुद्धता न आगन्तुं शक्नोति । अयं केवलं भ्रमः एव । अहं जानामि यत् केचित् पण्डिता एतादृशी आपत्ति उत्थापयन्ति परं तस्यां काचित् सत्यता नास्ति। संसारस्य अन्यासु सर्वासु भाषासु शब्दा' पदानि वा वाक्येपु पृथक् पृथक् विद्यन्ते । कस्याचित् अपि भाषायां पदानां मेलनं न क्रियते यथा संस्कृते क्रियते। लेखनभाषा कठिना सरलावा भवतु परं पदानां संहिती- • करणं सर्वथा अनावश्यकम् । वाक्यपदेषु सन्धिकारणात् बाधा उत्पद्यते। क्षणेक्षणे शब्दानां रूपाणि भिन्नानि जायन्ते अस्यां अवस्थायां बालकाः किं पण्डिता. आप शब्दनिर्णये असमर्थाः जायन्ते । संस्कृतव्याकरणानुसारं तु " असंहितावाक्ये" अयं नियमः, परं विद्वद्भि " वाक्ये संहिता विवक्षा अपेक्षते' इति- सिद्धान्तः स्वीक्रियते । तदुपरि नियमरूपेण वाक्येषुसन्धिप्रयोगः क्रियते । कश्चित् अपि अद्य पण्डित. न मन्यते यः वाक्येषु (लेखने भाषणे वा)नियमरूपेण सन्धिप्रयोगं न कुर्यात् ।

·(११५) अनेन प्रकारेण संस्कृते वर्णनातीतं काठिन्यं सजातम् । अद्य संस्कृतभाषा केवलं पुस्तकभाषा सञ्जाता । अध कुत्रापि संस्कृतं व्यवहारभाषा न अवलोक्यते । व्यवहारभाषायां तु एता- दृशं काठिन्यं न भवितुं अर्हति। कथितप्राचीनपरिपाटीं मन्य- मानाः पण्डिता संस्कृतस्य सर्ववर्गेषु सर्वसाधारणपुरुषेषु प्रचारं न कामयन्ते। ये सस्कृतविद्वत्सु प्रचारं कामयन्ते, ते लघु संख्यायां विद्यन्ते, परं ते अपि संस्कृतस्य सरलीकरणे वास्तविक- रूपेण अग्रेसराः न भवन्ति। कथितप्राचीनपण्डितानां भयात् दुर- भ्यासात् दुराग्रहात् वा ते अपि वाक्येषु सर्वत्र सन्धिप्रयोग कुर्वन्दियन संस्कृते पूर्ववत् काठिन्यं तिष्ठति । एक अन्यत् अपि कारणं वाक्येषु सन्धिप्रयोगस्य भावितुं अर्हति । कदाचित् पण्डिताः बिभ्यति यत् यदि ते वाक्येषु सन्धि- प्रयोग न करिष्यन्ति तदा सन्धिनियमान् विस्मरिष्यन्ति। परं अयं आपि भ्रम एव । यस्य सम्पादकीय लेखस्य अत्र उद्धरणं दीयते तत् कश्चिदपि पुरुषः (महापण्डितः किं न भवेत् ) अबाध- रूपेण पठितुं न शक्नोति । वाक्येषु सन्धिकरणस्य अयं महा- दोषः। अस्य दोषस्य दूरीकरणे संस्कृतज्ञानां संस्कृतभाषायाः च कल्याणम् । सम्पूर्णलेखस्य पठनात् संस्कृतज्ञाः अस्माक निवेदनस्य सत्यतां अनुभविष्यन्ति । तथापि अत्र द्वित्रोदाहरणानि लेखात् अत्र दीयन्ते येन अस्माकं निवेदनं स्पष्टतरं स्यात् । (१) सर्वप्रथमं लेखस्य शीर्षकं अवलो- कनीयं पाठकैः, तत् विद्यते " भारतादुत्तरमपेक्षते"। वस्तुतः अनेन शीर्षकेन भवितव्यम् “भारतात् उत्तरं अपेक्षते" येन पदानि स्वरूपे पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु । कः संस्कृतज्ञ. अन्धः अपि इदं शीर्षकं ज्ञातुं शक्नोति। “भारतात्' इदं पदं विद्यते परं वाक्यपदेषु सन्धिकरणे अस्मात् सूत्रात्- ·" । " झलां जशोऽन्ते” ८।२।३९ । (सू. सं. ८२) भारताद्" इति भवति । परं "भारतात्" पदस्य 'भारतान्' अपि भवितुं अर्हति यदि उत्तरपदस्य म प्रथमवर्णः स्यात् । यरोनुनासिकेऽनुनासिकोवा"८।४।४५ (सू. स.८३) यथा"भारतान्नोत्तरं अपेक्षते" अत्र भारतात् शब्दस्य भारतान् भवति। भारतान् शब्दस्य द्वौ अर्थों भवतः द्वितीयायां अर्थात् कर्मणि । द्वितीयायां भारतान् शब्दस्य द्वौ अर्थों भारतनिवासिनः भारतस्य अपत्यानि वा भवतः।अतएव पदेषुसन्धिकरणे पूर्णभ्रमः भवितुं अर्हति। अस्यां दशायां वाक्पदेषु सन्धिकारणात् भ्रमः एव उत्पद्यते । लाभ. तु कश्चित् अपि न भवति । (२) " कृतोऽयमत्युत्कृष्टः सस्कृतभाषाया आदरो भारतादुत्त- रमपेक्षते" एक अन्यं उदाहरणं अत्र दीयते । वाक्येन अनेन प्रका- रेण भवितव्यम् । " कृतः अयं अत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषायाः आदरः भारतात् उत्तरं अपेक्षते"। वाक्यपदेषु सन्धिकरणे का आपत्तिः आपतति इति स्पष्टीक्रियते। प्रथमं “कृत. अयं अत्युत्कृष्टः कृतोऽयमत्युत्कृष्टः” सञ्जातः। संस्कृतझै अस्य उच्चारण करिष्यते " कृतोऽयमत्युत्कृष्टः । “कृतोय" शब्दः न अस्ति, न “ मत्यु- स्कृष्टः । अनेन प्रकारेण सर्वथा अशुद्ध उच्चारणं भविष्यति । पदानां शुद्धोच्चारणं नितान्त आवश्यकम् । यदि इदं अपि भवितुं न अर्हति संस्कृते, तदा का नाम भाषा संस्कृतम् । इदं पूर्वोदाहरणे स्पष्टं कृतं अस्माभिः यत् प्रथमं तु शब्दाः विरूपतां गृह्णन्ति वाक्येषु सन्धिकारणात् । द्वितीयं शुद्धो- ञ्चारणं आपि न भवति शब्दानां पदानां वा। महादोषौ एतौ । कदापि वालकाः संस्कृतशब्दानां शुद्धरूपं ज्ञातुं न शक्नुवन्ति । इदं लेखनपरिपाटी महादोषपूर्णा सर्वथा त्याज्या । गतसहस्त्र द्विसहस्रवर्षेषु यदा संस्कृतस्य महान् ह्रास सजातः यदा बौद्ध- " ।

·(११७) , कालप्रभावात् संस्कृतज्ञानां मूर्खत्वात् वा संस्कृतं केवलं पण्डिता- नां भाषा अभवत् जनभाषा स्वपदं विहाय, यदा शासकैः संस्कृत- साहित्यं येन केन प्रकारेण नष्टीकृतं, यदा मुद्रणादि-सौविध्यं देशे न आसीत्, तदा यदि इयं महादोषपूर्णा अपि लेखनादि परिपाटी प्रचलिता संस्कृतसाहित्यस्य धर्मग्रन्थानां संरक्षणाय क्षन्तव्या, परं अध तस्य आवश्यकता न अस्ति। अहं जानामि यत् केचित् पण्डिताः संस्कृतस्य सर्वस्यां जनतायां पंक्तिभेदं विहाय प्रचारंन कामयन्ते,न ते तस्य विश्वप्रचारं कामयन्त पूर्ववत्, परं ईदृशानांजनानां कथितपण्डितानां अतिलघ्वीसंख्या विद्यते । अद्य संस्कृतोत्थानस्य भूयः समयः आगतः अस्ति ईश्वरे- च्छया।अतएव उन्नतिः भविष्यति एव कश्चित् इच्छेत् न वा। संस्कृत- भाषाया आदरो वस्तुतः 'संस्कृतभाषायाः आदरः' अस्ति। 'संस्कृत- भाषाया' पदं न अस्ति, न 'आदरो' कथं बालक संस्कृत- पठनपाठनेच्छुक पदानांशुद्धरूपं ज्ञातुं शक्नोति। संस्कृतभाषायाः अयं महत्तमःदोषः यत् कश्चित् आप श्रवणमात्रेण संस्कृतं शिक्षितुं न शक्नोति। संसारस्य अन्याः सर्वाः भाषाः श्रवणमात्रेण कथनमात्रेण वा जनाःशिक्षितुं शक्नुवन्ति सस्कृतं विहाय ।संस्कृत भाषाकाठिन्यस्य इदं एक अकाट्यं प्रमाणम् । इदं सर्व संस्कृतझै सावधानतया उदारतया देशकल्याणाय विचारणीयम्। संकुचितविचारैः किञ्चित् आप भवितुं न अर्हति। लोके सर्वाणि वस्तूनि परिवर्तनशीलानि, अतएव वस्तुषु नवीनजीवनप्रदानायप्राणदानाय वाजीर्णशरीरव- त् परिवर्तनौषधं आवश्यकम् । समयः बलवान् । समयानुसारं अस्माभिः अपि करणीयम् । अद्य संस्कृतभवनं जीर्ण विद्यते, यस्य लोपः अवश्यम्भावी किञ्चित्कालानन्तरम् । यावत् समय. तिष्ठति ·(११८) .. । तावत् जीर्णोद्धारोपायः करणीयः। अद्य संस्कृत मृतप्रायं इति कथ्यते, मृतं न स्यात् कदाचित् तत् एव करणीयम्। संस्कृतभविष्यं भवतां हस्ते विद्यते । सस्कृतस्य सर्वकालीनं रूपं अन्वेषणीयं, यत् तावत्पर्यन्तं तिष्ठेत, यावत् लोके सूर्यः, चन्द्रः च तिष्ठति सम्पादकमहोदयस्य शब्देषु, यावत् भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्यदिमाचलो। यावत् गङ्गाच गोदा च तावत् एव हि संस्कृतम् ॥ एतस्य सुवर्णदिनस्य आनयनाय सम्पादकमहोदस्य लेखन- परिपाट्याः शैल्याः वा सूक्ष्मदृष्टया समालोचना क्रियते । स्थूल- दृष्टया तु काचित् आपि हानिः न प्रतीयते । लेखस्य द्वितीयधारायां (पैरायाम्) विद्यते " लखनऊ नगरे आचार्यनरेन्द्रदेवेनोक्तमासीद् यद्भारतस्य संस्कृतज्ञैरेशियाया भाषा अध्ययनीया यतस्तासु प्राचीनाः सांस्कृता ग्रन्था अनूदिता प्राप्यन्ते"। अत्र भाषा, अध्ययनीया, सांस्कृता, ग्रन्था शब्दा. बहुवचने विद्यन्ते येषां रूपाणि सन्ति “ भापाः, अध्यय- नीयाः, सांस्कृता , ग्रन्था "। "भाषा. अध्ययनीया, सांस्कृता' एकवचने अपि भवितु अर्हति, पर " ग्रन्था" कदापि नहि। "ग्रन्था शब्दः संस्कृते न विद्यते । अतएव स्थानेस्थाने भ्रमः- भवितुं अर्हति । आश्चर्य यत् कथ संस्कृतज्ञैः अयं दोषः न अनु- भूयते। अस्यां धारायां (पैरायाम् ) एकस्मिन् स्थले विद्यते 'यद्धिन्दैशियाया' अर्थात् यद् + धिन्दशियायाः" वस्तुतः अस्ति "यहिन्द एशियाया." एकस्य देशस्य हिन्द एशिया नाम अस्ति नतु हिन्दैशिया, अथवा “धिन्दैशिया" यत् सन्धिकरणे भवति। वस्तुतः नियमः अयं कार्यः यत् " व्यक्ति-स्थान, वाचक, संज्ञाः खरूपे तिष्ठन्तु । याद “हिन्द एशिया" नाम अस्ति, तदा तत् , " ·(११९) ? एव देयम् । यदि कश्चित् पुरुषः जवाहरलाल " इति कथ्यते तदा “जवाहरलालो वदति” "जवाहरलालः वदति" वा अस्य कथनस्य का आवश्यकता? " जवाहरलाल वदति " तत् एव कथनीयम् “विसर्गादर्शनम् " एकेन नवीनसूत्रबलेन यस्य निर्माणं आवश्यकम् , यथा “असंहिता वाक्ये" अस्य सूत्रस्य रचनं भाषा- हिताय आवश्यकम् । एताभ्यां द्वाभ्यां सूत्राभ्यां संस्कृतकल्याणं भवितुं अर्हति । इमे सूत्रे संस्कृतभाषायै सर्वकालीनं रूपंप्रदास्यतः, येन भूयः सस्कृतं विश्व-भाषा भविष्यति पूर्ववत् । अन्यानि कतिपयसंशोधनानि आवश्यकादि अपि सन्ति यथा लकारेषु । अन्येषां संशोधनानां विपये अन्यत्र कथयिष्यते,परं अत्र लकाराणां विषये निवेद्यते । यद्यपि पूर्वाध्याये अपि सन्धिविषयः विशेषतया सुस्पष्ट कृतः अस्माभि., पर अस्मिन् स्थले अपि तस्य स्पष्टीकरण आवश्यक अभवत् । अस्य लेखस्य तृतीयधारायाः (पैराया ) एकं समासस्य उदाहरणं दत्वा लकाराणां विषये कथयिष्यते। तत्र विद्यते " यद्धिन्दीसंस्कृतोद्वंग्रेजीत्यादिविविधभाषाणां एको- "। प्रथमं “यद्धिन्दी" अवलोकनीयम् । इद विद्यते "यत्+हिन्दी। पदसन्धिकरणे " हिन्दी “धिन्दी" भवति, परं" धिन्दी" का भवति ? द्वितीयं " संस्कृतोर्द्वग्रेजीत्यादिविविधभाषाणाम्" समालः अस्ति । अत्र एतेषां शब्दानां समसनं विद्यते "संस्कृत + उर्दू + अंग्रेजी + इत्यादि विविध + भाषाणाम् प्रथमं तु अयं समासः पठने न आगच्छति । शुद्धोच्चारणं तु अस्य कदापि भवितुंन अर्हति । अनेन प्रकारेण अस्य उञ्चारणं भविष्यति यथा संस्कृतोद्धग्रेजीत्यादि+विविधभाषाणाम्'। परं 'संस्कृतोर' द्वंग्रेजीत्यादि कश्चित् शब्दःनास्ति। अतएव समासेषु अयं सुधारः ऽद्भुतः संयोगो...

·(१२०) आवश्यकः यत् यत्र समासे व्यक्तिस्थानवाचकसंज्ञाः (प्रातिपदिक- रूपेण ) स्युः । अथवा एतादृशाः दीर्घसमासाः स्युः यत् शब्दानां शुद्धोञ्चारणं असम्मत जायेत तदाप्रातिपदिकरूपे शब्दाः पृथक् पृथक् देयाः । यथा अत्र लेखनीयं आसीत् "संस्कृत-उर्दू- अग्रेजी-त्यादि विविधभाषाणाम् " येन आशयः सुस्पष्टः स्यात् । सक्षेप तु अत्र अपि सञ्जात., परं अत्र अर्थहानि न भवति तथा उच्चारणं अपि भवितुं अर्हति । समासेषु एतादृशस्य संक्षेपस्य क. लाभ, येन आशयः अपि स्पष्टः न स्यात् न उच्चारणं आप भवेत् । अस्माक तु निश्चितं मतं आस्ति यत् ' वाक्यपदेषु सन्धिः क्रियेत चेत् तदा केवल द्वयोः पदयोः भवेत् ' । एवमेव समासः अपि अधिकादधिकं द्वित्रिशब्दानां भवेत् येन भाषा सारल्यं आगच्छेत् । अस्माकं मतानुसारंतु वाक्यपदेषु सन्धिव्याकरानुसारं न भवितुं अहति । विद्वद्भिः इदं सर्व विचारणीयं एकस्यां सभायाम् । वयं अस्या सभायाः आयोजन कर्तुं शक्नुम । याद ते वाक्यपदेषु अपि सरलसन्धिपक्षे भवन्तु तदा तत् एव कार्यम् । उत्तमं स्यात् यत् न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षपर्यन्तं वाक्यपदेषु सन्धि न क्रियते । नवीनसाहित्य गद्यात्मकं पद्यात्मकं वा एतादृशं सन्धिरहित निर्मितं स्यात् तथा प्राचीनसाहित्यं अपि सन्धिराहित्येन प्रका- शितं स्यात् । प्राचीनग्रन्थलेखकानां भाषा तु स्वरूपे स्थास्यति,. केवलं भाषासारल्यं आगमिष्यात, येन संस्कृत भूय अन्ता- राष्ट्रियभाषा राष्ट्रभाषा च भविष्यति । सन्धिरहितः लेखः सुबोधः सरलः च । (सम्पादकीय लेखेन अनेन प्रकारेण भवितव्यम् ) गतसप्ताहे समाचारद्वयं ईदृश प्रकाशितं येन समस्तस्य संसारस्य,भारतस्य च वार्ता न जानामि परं अहं अवश्यं अभूवं ·(१२१) चकितचकितः। प्रथमः समाचारः तु काबुलविश्वविद्यालयस्य साहित्यपाठक्रमे सस्कृतस्य अनिवार्य अध्ययनम्, द्वितीयः च चिदम्बरस्थाण्णामलै विश्वविद्यालयस्य पैरिसविश्वविद्यालय- सस्कृताध्यापक डा०लुई रेणुकृतं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वसमर्थनम् । विदेशीयैः कृतः अयं अत्युत्कृष्टः संस्कृतभाषायाः आदरः भारतात् उत्तर अपेक्षते यत् तस्य कीदृशी विदेशीय भाषासु समादरबुद्धिः इति विदेशीयेषु, विदेशीयसंस्कृतिषु संस्कृते च ? लखनऊ नगरे आचार्य्यनरेन्द्रदेवेन उक्तं आसीत् यत् भारतस्य संस्कृतज्ञैः एशियायाः भाषाः अध्ययनायाः यतः तासु प्राचाना: सांस्कृताः ग्रन्था. अनूदितः प्राप्यन्ते । गतवर्षे काशीगवर्नमेण्ट संस्कृतकालिजस्य समावर्तनोत्सवे महामहोपाध्याय श्री विधु. शेखरभट्टाचार्येण उक्तं आसीत् यत् चीनभोटपालप्रिाकृतभाषाणां अध्ययनं अन्तरा सस्कृताध्ययनं एव न पूर्ति एति । गतसप्ताहे काश्यां श्री सम्पूर्णानन्देन अपि अभिहितं यत् हिन्दैशियायाः पुस्तकालयेषु संस्कृतग्रन्था विद्यन्ते। तेषां अवलोकनं आवश्यकम् । मेरठे श्री गोविन्ददासः सिहलश्यामभाषयो. संस्कृतप्राचुर्य्य साघयाञ्चकार। भारतस्थितेन रूसराजदूतेन अपि रूसे संस्कृताध्ययनोत्साहः वर्णितः । अमेरिकायाः आपि काश्चन संस्थाः संस्कृतं प्रचारयन्ति । एभिः सर्वै तात्कालिक प्रमाणे. ज्ञायते यत् संस्कृतभाषायाः समादरः सर्वैः क्रियते, तर्हि भारतीयाः किमर्थं साधारणभाषायै हिन्धै कालं यापयन्त अन्ताराष्ट्रियसम्पर्कस्थापनात् विरलाः भवन्ति ? बृहत्तरभारतस्य निर्माणं किं हिन्धाधारण सम्भाव्यते ? तस्मिन् दिने स्पष्टं उक्तं आचार्यनरेन्द्रदेवेन यत् इयं अतिलज्जायाः वार्ता यत् एतद् भारवहने हिन्दी सर्वथा असमर्था । अस्यां ·(१२२) अवस्थायां भारतं कूपमण्डूकीकर्तुं उद्यतानां हिन्दीवतां सुदृढः यः विरोधः आदिष्ट विचारवद्भयःभारतीयेभ्यः कि डा लुई रेणोः अपराधत्वेन गणयिष्यते । हिन्दीभाषां भारते एव न यदा केचन पृच्छन्ति तदा एतया विदेशानां सम्पर्कस्थापनं तु दूरदूरम् । अद्य वङ्गोत्कलासाममहा- राष्ट्रगुर्जरदक्षिणभारतेषु कः हिन्दी गृहीतुं उद्यत ? उत्तरभारते अपि कि सर्वे एव सन्ति हिन्दीराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनः न सन्ति ? वङ्गाद्युक्तेषु सर्वेषु सस्कृतराष्ट्रभाषात्वपक्षपातिनां प्राचुर्यम् । अत्र अपवादाः नगण्यन्ते । अस्यां अवस्थायां हिन्द्याः राष्ट्रभाषात्व- प्रख्यापनं केवलं उपहासास्पदम् । विचार्य दृश्यते तर्हि ज्ञायते यत् हिन्दीसंस्कृतोर्द्वग्रेजात्यादि विविधभाषाणां एक. अद्भुतः संयोगः यः संस्कृतसूत्रेण आबद्धः वर्तते। इत्थं हिन्दीवङ्गादिभाषावत् प्राधान्यं न बिभर्ति प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला। एतादृश्या भाषाया राष्ट्रप्रधानभापात्वं आग्रहाविष्टैः एव साधयिष्यते । अस्मत्कथनस्य अयं आशयः यत् भारतीयाः सर्व- प्रथमं सस्कृताय महत्पदं अर्पयेयुः। ततः भारतसम्बद्धविदेशीय- भाषा. पठेयुः। तदनन्तरं पूर्वतः एव संस्कृतप्रभावितेषु देशेषु भारतीयाः संस्कृतं उन्नमय्य, जगदद्वितीय-भारतीयाध्यात्मज्ञानेन तान् वशीकृत्य, स्वसस्कृतौ समानीय शास्त्रविधिना, स्वाकारान् विरच्य विश्वशान्तिं स्थापयेयुः। सर्वथा निश्चितं एतत् विश्व- शान्तिः भारतीयादर्शस्थापनं अन्तरा न सम्भवा । अस्माकं राष्ट्र- पति. विश्वशान्ति इच्छति तदर्थं भारतीय संस्कृतराष्ट्रभाषात्वे विलम्बः न विधेयः । संस्कृतं शान्तिमूलम् । भारते केचन जनाः उर्दूफारस्यरबीशब्दानां विरोधं कृत्वासाम्प्र- दायिकतां प्रचारयन्ति, प्रसारयन्ति यदा अस्माकं असाम्प्र- ·(१२३) दायिक. सरकार साम्प्रदायिकताप्रचारकाणां न केवलं विरोधं एव करोति प्रत्युत तान् दण्डयाति अपि । यस्य साम्प्रदायिकतावादस्य जनतायाः सरकारः स्थिति न कामयते तं एव सरकाराधिष्ठात्री जनता एव काचित् सोभूय प्रसह्य यदि संस्थापयेत् तर्हि महा- खेदः एव । विश्वशान्तिस्थापका भारतीया समस्तं जगत् आत्म- सदृश मन्वाना न कस्यचित् विदेशीयस्य धर्मस्य, सम्प्रदायस्य जनस्य आहेत असत्कारं वा चिन्तयन्ति न कस्याश्चि विदेशीयायाः सस्कृतेः वा भापायाः वा । भारतीयानां विचारे तु तद्देशवासिनां धर्मसम्प्रदायसस्कृतिभाषा यथा तेषां दृष्टौ सम्मानं अर्हन्ति तथा 'एव अस्माकं अपि । भारतीयानां अयं उदारः सिद्धान्तः 'स्वे स्वे कर्मणि अभिरत. ससिद्धि लभते नर "स्वधर्मे निधनं श्रेय. पर- धर्मः भयावह ' 'सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग भवेत्' इति । भारतीया तुपूर्वत एव उपदिशन्ति यत् सर्वे स्वधर्मकर्मसम्प्रदाय संस्कृतिभाषासु सुदृढाः स्युः। ते न कस्यचित् धर्मादीनां ग्रहणं इच्छन्ति न परेषां स्वस्मिन् समावेशनम्। इत्थं एकसंस्कृतिप्रचार- कारका अपि विदेशीयशब्दबहिष्कारकाः इव साम्प्रदायिकता- प्रचारकाः एव वक्ष्यन्ते । अस्माकं पुरातन एतत् मतं यत् कस्या- 'श्चित् अपि भाषाया. रूढिंगताः सज्ञाशब्दाः तद्रूपे एव ग्राहया । एतेषां संस्कृतीकरण अनुचितम् । एतस्मात्कारणात् एवभारतीय- विद्यानानुष्ठितानां शब्दानां यत् संस्कृतीकरणं अकारि कैश्चित् तत् न उचित अस्माभिःमतम् । परभाषाशब्दग्रहणं तु साधारणी वार्ता अहं तु भारते सर्वासां विदेशीयभाषाणां अध्ययन अध्यापन कामये। अरबीजन्यभाषाः तु एक प्रकारेण तथा एव सांस्कृताः यथा हिन्दीप्रभृतयः । गतदिने एव उक्तं अफगानराजदूतेन पश्तोभाषा संस्कृतात् उत्पन्ना प्रभाविता च इति ।

·अस्यां अवस्थायां उर्दूसंश्लिष्टायाः हिन्दुस्तान्या विरोधे अनौ- चित्यं अवलोकयामः वयं यतः उर्दूः पश्तो अरवीभाषा प्रभाविता ततः निस्सृता च। परभाषासंस्कृत्यादिग्रहणे केचन भीताः भारतीयाः स्वभाषा- संस्कृतिवैकृत्यमनुचिन्तयन्ति । एतादृशं चिन्तनं भयानकं अज्ञानं तेषां संस्कृतशक्तौ प्रकटयति।ते न विचारयन्ति यत् संस्कृतभाषा जगति अद्वितीयशक्तिमती। यावत् सा भारते विद्यते तावत् समस्त संसारस्य अपि भाषाः कदाचित् अपि न तां उच्छेत्तुं शक्ताः न तदाश्रितां भारतीयां संस्कृतिम् । ताःतु सर्वाः एव संस्कृतं सम्मुखीभूय दासीभूताः भविष्यन्ति । भारतीय अंग्रेजराज्ये संस्कृतं परित्यक्तं अतः एव अत्र अचिरस्थायिनीविदेशीयता दृश्यते। भारतीयराज्ये आप ये जनाः संस्कृतस्य राष्ट्रप्रधानभाषात्वं अस्वी- कृत्य हिन्दी प्रचारयन्ति ते अनुचितं आचरन्ति । भारते सर्वविधा भीति. संस्कृतत्यागेन एव मम्भवा। सत्यं उच्यते माननीय श्री अणे महोदयादिभिः संस्कृत यदि न स्थास्यति तर्हि भारतं आप न स्थास्यति भारतीया संस्कृतिः च अपिन स्थास्यति इति । केचन संस्कृत ब्राह्मणानां भाषां संसाध्य, तां एकदेशीयां केवलं ज्ञानभाषां प्रचार्य, तस्य विश्वभाषात्वं उच्छेद्य अनुचितं अर्चकाणां. खिलीकरणं आकाङ्क्षमाणाः व्यवहारानहत्वं उद्घोप्य राष्ट्रभाषात्वं खण्डयन्ति । ते न जानन्ति यत् संस्कृतसेवकेषु आचाण्डाल आशूद्र द्विजातयः अपि सन्ति जैनाः, बौद्धा , खिष्टाना., मुसल्मानाःतथा अन्यदेशीया. अपि । ब्रह्मवत् जगद्व्याप्तायाः ब्राह्मयाः जगन्मातु. अयं अनादरः सर्वथा सोढुं अयोग्यः । एतस्मात्कारणात् अस्माभिः भारतीयैः संस्कृतस्य एव राष्ट्रभाषात्वं अङ्गीकृत्य प्रकटीकरणीय यत् यस्या भाषायाः विदेशीयाः सत्कारं कुर्वन्ति तस्याः भारतं पूर्वतः ·(१२५) एव अर्चनं करोति, प्रधानपदे च संस्थापयति ।इदं एव अस्माकं विदेशीयसस्कृतसमादरणस्य समुचितं उत्तरं भवितुं अति यत् अपेक्षते अद्य संसारः। व्याख्या-(१) सर्वे जनाः सन्धिरहितं लेख सरलतया अबाध रूपेण पठितुं शक्नुवन्ति । सन्धिरहिते लेखे पदानि पृथक् पृथक तथा स्वरूपे विद्यन्ते, अतएव तेषा सर्वेषां शब्दोच्चारणं अपि भवितुं अर्हति।विविधपदानां स्वरूपज्ञानं अपि सरलतया भवितुं अर्हति। व्याख्या-(२) सम्पादकमहोदस्य सर्वैः विचारैः सह सहमतिः आवश्यका न अस्ति । इद आवश्यक निवेदनं कृत्वा लकाराणां विषये पुनः दीयते। चतुर्लकाराः। इदं निवेदितं अस्माभिः यत् लौकिकसंस्कृते केवलं चतुर्लकाराणां आवश्यकता विद्यते। इदमपि कथित अस्माभिः यत् द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति। इदमपि ज्ञात पाठकैः यत् एकस्य एव डुकृञ् " धातोःप्रायः २५१२ रूपाणि भवन्ति । कश्चित् आप संस्कृतज्ञ इमानि सर्वाणि रूपाणि स्मर्तुं न शक्नोति । बहान रूपाणि न प्रयुज्यन्ते। इद अपि पूर्णतया सिद्धं कृतं अस्माभिः यत् अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य विविधलकाराणां आवश्यकता 'न विद्यते । इमं भेद अवलम्ब्य लकारेषु विभागः क्रियते येत् तदा अन्ये अपि अनन्ताः भेदाः भवितुं अर्हन्ति । तदा अयमापि प्रश्न उपतिष्ठते यत् प्रहर-प्रहर क्षणक्षणयुतं भेदं अवधार्य लकार विभागः कथ न स्यात् । अतएव व्यावहारिकदृष्टया केवलं चतुर्ल- काराणां आवश्यकता वर्तते यथा संसारस्य अन्यासु भाषासु अव. लोक्यते । प्रायः सर्वासु भाषासु मुख्यरूपेण चतुर्लकाराः एव अव- लोक्यन्ते । ते एव संस्कृतभाषायां अपि भवन्ति । इदमपि कथित ·(१२६) अस्माभिः यत् सर्वे लकाराः संस्कृतभाषायां खरूपे तिष्ठेयुः तदा प्रायः ३६ लक्षतः आधिकरूपाणि १९४४ धातूनां भविष्यन्ति । अयं व्यापारः संस्कृते वर्णनातीतं काठिन्यं आनेतुं शक्तः । अतएव तत् एव करणीयं यत् व्यावहारिकदृष्टया भाषादृष्ट्या च उचितं स्यात् । संसारस्य कस्यांचित् अपि भाषायां एतादृशानि ३६ लक्षाधिकरूपाणि न विद्यन्ते क्रियाणाम् । द्विवचननिस्सारणं व्याकरणसम्मतम् । बहूनि कारणानि दत्तानि अस्माभिः यत् कथं सस्कृतभाषायां अपि द्विवचनस्य आवश्यकता नास्ति । इद संस्कृतव्याकरण- सम्मतं अपि एकेन सूत्रेण प्रतीयते यत् अद्यः दीयते । व्यवहारे अपि एकवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः अवलोक्यते यथा- "पं० रामशङ्करमहोदयाः महाविद्वांसः सन्ति" यदि एकवचनस्य स्थाने बहुवचनस्य प्रयोगः भवितुं अर्हति तदा द्विवचनस्य स्थाने नहुवचनस्य प्रयोगः कथं न स्यात् । अनेन द्विवचनस्य सर्वथा निस्सारण अपि सम्भवति येन भाषा- सौविध्य आगच्छत् । सूत्रं इदमस्ति, अस्मदो द्वयोश्च" ११२२५९ व्याख्या- एकत्व द्वित्वे च विवक्षिते अस्मदः बहुवचनं वा, स्यात् । वयं ब्रूमः। पक्षे अहं ब्रवीमि, आवां ब्रूवः । अनेन सिध्यति यत् द्विवचनस्य स्थान बहुवचनस्य प्रयोगः व्याकरण- सम्मतः अस्ति । पूर्वोदाहरणात् अर्थात् "पं० रामशङ्करमहोदया: महाविद्वांसः सन्ति " सिद्धं भवति यत्- अस्मदो द्वयोश्च सूत्रस्य सिद्धान्तः अत्र स्वीकृत विद्यते । एवमेव द्विवचनस्य स्थाने अपि भवितुं अर्हति । द्विवचनस्य प्रयोगः अपि बाहुल्येन . " ·(१२७) न भवति, अतएव तस्य निस्सारणं आवश्यकं युक्तियुक्त च । क्रियायां एवमेव संज्ञायां द्विवचनस्य निस्सारणात् वर्णनातीतं सारल्य संस्कृते आगमिष्यति तथा क्रियायां एवमेव संज्ञायां रूपाणि अपि न्यूनानि भविष्यन्ति । अत्र क्रियायाः विषये द्विवचनं निस्साय्ये 'डुकृञ्' धातोः रूपाणि दीयन्ते । संज्ञाया. विषये अन्यत्र दास्यते। एक अन्यत् अपि संशोधन आवश्यक प्रतीयते। यत्र एकस्य धातोः यथा 'डुकृञ्' धातो एकार्थे अनेकानि रूपाणि चलन्ति एकस्मिन् लकारे तत्र एक रूपं देयम् । यथा डुकृञ् धातोः यन्तप्रकरणे एकार्थे यड्लुगन्ते अपि रूपाणि चलन्ति अवाक् यङ्न्तप्रकरणे दत्तानि रूपाणि प्रशस्तानि स्युः अर्थात् मानितानि स्युः। एवमेव अन्येषु स्थलेषु अपि मन्येत । यदा अस्माकं मतानुसारं लकारेषु अद्यतन अनद्यतनभेदः न स्थास्यति तदा लट् वर्तमाने, लट् सामान्यभविष्यत्काले, लङ् सामान्य- भूतकाले, तथा लिङ् विध्यादौ, तथा हेतुहेतुमद्भावे च प्रयुक्तः स्यात् । द्विवचनस्य निस्सारण चतुर्लकाराणां इमानि रूपाणि भविष्यन्ति। चतुर्लकाराणां रूपाणि परस्मैपदे (लट्) आत्मनेपदे करोति, कुर्वान्त कुरुते, कुर्वते करोषि, कुरुथ कुरुषे, कुरुध्वे करोमि, कुर्मः कुर्वे, कुर्महे (लट) करिष्यति, करिष्यन्ति करिष्यते, करिष्यन्ते करिष्यसि, करिष्यथ करिष्यसे, करिष्यध्वे करिष्यामि, करिष्यामः, करिष्ये, करिष्यामहे ·(१२८) परस्मैपदे अकरोत्, अकुर्वन् , अकरोः, अकुरुत, अकरवम्, अकुर्म, कुर्यात्, कुर्याः, कुर्याम् , कुर्युः, कुर्यात, कुर्याम, (लङ्) आत्मनेपदे अकुरुत, अकुर्वत अकुरुथा, अकुरुध्वम् अकुर्वि, अकुरुमहि (विधिलिक) कुर्वीत, कुरिन् कुर्वीथाः, कुर्वीध्वम् कुर्वीय, कुर्वीमहि कर्मवाच्ये (लट्) एवमेव आत्मनेपदे आपि रूपाणि भविष्यन्ति। क्रियते, क्रियसे, क्रिये, क्रियन्ते क्रियध्वे क्रियामहे (लट्) करिष्यते, करिष्यन्ते करिष्यसे, करिष्यध्वे करिष्ये, करिष्यामहे (लङ्) अक्रियत, अक्रियन्त अक्रियथाः, अक्रियध्वम् अक्रिये, अक्रियामहि क्रियेत, क्रियेरन् क्रियेथाः, क्रियध्वम् क्रियेय, क्रियेमहि ·प्रेरणाणे-णिच् प्रत्यये- परस्मैपदे (लट्) आत्मनेपदे कारयति, कारयन्ति कारयते, कारयन्ते कारयास, कारयथ कारयस, कारयध्वे कारयामि, कारयाम कारये, कारयामहे (लट् ) कारयिष्यति, कारयिष्यन्ति कारयिष्यते, कारयिष्यन्ते कारयिष्यास, कारयिष्यथ कारयिष्यसे, कारयिष्यध्वे कारयिष्यामि, कारयिप्यामः कारयिष्ये, कारयिष्यामहे (लङ्) अकारयत्, अकारयन् अकारयत, अकारयन्त अकारय, अकारयत अकारयथा , अकारयध्वम् अकारयम्, अकारयाम अकारय, अकारयामहि कारयः, कारयेत्, कारयेयुः कारयेत, कारयेरन् कारयेत कारयथा , कारयेध्वम् कारयम कारयेम कारयय कारयेमहि णिजन्तस्य 'कृ' धातोः कर्मवाच्ये रूपाणि। (लट्) कार्यते, कार्यन्त आत्मनेपदे समानरूपाणि कार्यध्व भवान्त । कार्य, कार्यामहे कार्य, ९ ·(१३०) कार्येय, (लट्) कारिष्यते, कारिष्यन्ते आत्मनेपदे समानरूपाणि कारिष्यसे, कारिष्यध्वे भवन्ति। कारिष्ये, कारिष्यामहे (लङ्) अकार्यत, अकार्यन्त अकार्यथाः, अकार्यध्वम् अकार्य, अकार्यामहि (लिङ्) कार्येत, कार्येरन् कार्येथाः, कार्यध्वम् कार्येमाह 'कृ'धातोः सन् प्रत्ययान्तस्य रूपाणि । (लट्) चिकीर्षति, चिकीर्षन्ति आत्मनेपदे समानरूपाणि चिकीर्षसि, चिकीर्षथ भवन्ति। चिकीर्षामि, चिकीर्षामा (लट्) चिकीर्षिष्यति, चिकीर्षिष्यन्ति चिकीर्षिष्यसि, चिकीर्षिष्यथ चिकीर्षिष्यामि, चिकीर्षिष्यामः (लङ्) अचिकीर्षत्, अचिकीर्षन् अचिकीर्पः, अचिकीर्षत अचिकीर्षम्, अचिकीर्षाम ·(लिङ) चिकीर्षेत्, चिकीर्षेयुः चिकीर्षे, चिकीत चिकीर्षेयम्, चिकीर्षम कर्मवाच्ये रूपाणि । (लट्) चिकीर्घ्यंत, चिकीर्ण्यन्ते आत्मनेपदे समानरूपाणि चिकीयंसे, चिकीर्घ्यध्वे भवन्ति । चिकीये, चिकीामहे (लट्) चिकीर्षिष्यते, चिकीर्षिष्यन्ते चिकीर्षिष्यसे, चिकीर्षिष्यध्वे चिकीर्षिप्ये, चिकीर्षिष्यामहे (ल) चिकीयेत, चिकीयॆरन् चिकीयेथाः, चिकीर्ये ध्वम् चिकीयेय, चिकीयॆमहि पुनः पुनः अतिशयार्थे यङ् प्रत्ययान्तस्य 'कृ' धातोः रूपाणि। (लट्) चेक्रोयन्ते आत्मनेपदे समानरूपाणि चेक्रीयसे, चेक्रीयध्वे चेक्रीये, चेक्रीयामहे (लट्) चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिन्यन्ते चक्रीयिष्यसे, चेक्रीयिष्यध्वे चेक्रीयिध्ये, चेक्रीयिष्यामहे ब चेक्रीयते, भवान्त।

·, (लङ्) अचेक्रीयत, अचेक्रीयन्त आत्मनेपदे समानरूपाणि अचेक्रीयथाः, अचेक्रीयध्वम् भवन्ति। अचेक्रीये, अचेक्रीयामहि (लिङ) चेक्रीयेत, चेक्रीयेरन् चेक्रीयेथाः, चेक्रीयेध्वम् चक्रीयेय, चेक्रोयेमहि कर्मवाच्ये। (लट्) चेक्रीय्यते; चेक्रीय्यन्ते आत्मनेपदे समानरूपाणि चेक्रोग्यसे, चेक्रीय्यध्वे भवन्ति। चक्रीय्ये, चेक्रीय्यामहे (लट्) चेक्रीयिष्यते, चेक्रीयिप्यन्ते चेक्रीयिष्यसे, चेक्रीयिष्यध्ये चेक्रीयिष्ये, चेक्रीयिष्यामहे अचेक्रीय्यत, अचेक्राय्यथा, अचेक्रीय्ये, अचेक्रीय्यन्त अचेक्रीय्यध्वम् अचेक्रीय्यामहि (लिङ् चक्रीय्येरन् चेक्रीय्येध्वम् चेक्रीय्यमहि चेक्रीय्येत, चेक्रीय्येथाः, चेक्रीय्यय, ·(१३३) - (१) व्याख्या एकमेव द्विवचनस्य निस्सारणे भूतकाल- निष्ठायां त्रिलिङ्गेषुक, क्तवतु प्रत्यययोः ८४ रूपाणि भविष्यन्ति कृतः, कृतेन, (पुंल्लिङ्गे) कृता (प्रथमा) कृतम्, कृतान् (द्वितीया) कृतैः (तृतीया) कृताय, कृतेभ्यः (चतुर्थी कृतात्, कृतेभ्यः (पञ्चमी) कृतस्य, कृतानाम् (षष्ठी) कृते, कृतेषु ( सप्तमी) (पुल्लिङ्गे) कृतवान्, कृतवन्तः कृतवन्तम्, कृतवत. कृतवता, कृतवद्भिः कृतवते, कृतवद्भयः कृतवत. कृतवद्भयः कृतवतः कृतवताम् कृतवति, कृतवत्सु एवमेव अन्यानि रूपाणि स्त्रीलिङ्गे नपुसकलिङ्गे च भविष्यन्ति। सर्वाणि रूपाणि ८४ भविष्यन्ति । (२)व्याख्या-द्विवचनस्य निस्सारणे 'डुकृञ्' धातोः चतुर्लकारेषु २४० रूपाणि भविष्यन्ति । अनेन प्रकारेण सर्वयोगः ३२४ भवति अर्थात् २५१२ रूपाणां स्थाने केवलं ३२४ रूपाणि भविष्यन्ति, यानि कश्चित् अपि पुरुषः स्मत्तुं शक्नोति । इद सर्व पठित्वा सस्कृतज्ञाः अस्मिन् परिणामे आगमिष्यन्ति यत् इमानि सशे- धनानि आवश्यकानि सन्ति ।

·(१३४) उभय अथवा - (३) व्याख्या- द्विवचनं निस्सारितं स्यात् , इदं आस्त अस्माकं निश्चितं मतम् । परं द्विवचनस्य ज्ञानाय प्रदर्शनाय वा एकः अन्यः अपि उपायः भवितुं अहति। बहुवचनान्तशब्दैः शब्दस्य प्रयोगः कृतः स्यात् यथा “ द्विजनाः आगच्छन्ति उभयजनाः इदं कार्य कुर्वन्ति । वस्तुतः अस्य उपायस्य अपि आवश्यकता न प्रतीयते, यतो हि प्रसङ्गेन सर्व ज्ञातं भवति । यथा संसारस्य अन्यासु भाषासु अवलोक्यते यासु द्विवचनं नास्ति । यथा तत्र भवति तत् एव संस्कृतभाषायां अपि भविष्यति । संस्कृतभाषा अपवादरूपेण स्थातुं न शक्नोति । (४) व्याख्या संस्कृतज्ञेषु एका शङ्का भवितुं अर्हति। सामान्यभूतकाले लङ् लकारस्य प्रयोगः अङ्गीकृतः अस्माभिः। बहवः विद्वांसः लुङ्लकारस्य प्रयोगं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति यतो हि लुङ्लकारस्य प्रयोगः सामान्यभूतकाले भवति एव । परं अस्मिन् विषये अस्माकं विशेषनिवेदनं इदं अस्ति । प्रथमं तु निवेदितं अस्माभिः यत् अद्यतन-अनद्यतनभेदं अवलम्ब्य लकारेषु कस्यचित् विभागस्य आवश्यकता नास्ति । यदि इदं संशोधन अङ्गीक्रियते विद्वद्भिः भाषासारल्याय येन संस्कृतभाषा शीघ्राति- शीघ्रं देशस्य राष्ट्रभाषा भवेत् तदा लङ् लुङ् लकारयो पाश्चित् - अपि भेदः न स्थातुं शक्नोति। लङ् लकारस्य रचना प्रयोगः वा सरलः भवति सार्वधातुकप्रत्यययोगवशात् । लुङ्लकारस्य निर्माणं आर्धधातुकप्रत्यययोगवशात् कठिनं भवति। तथापि यदि पण्डितसमाजः लुङ्लकारस्य प्रयोगं लङ्लकारस्य स्थाने अङ्गी- कुर्यात् तदा काचित् अपि आपत्तिः हानिः वा नास्ति ।

·अध्याय ४ संज्ञाः। कारकः रामाः अस्मिन् सम्बन्धे अस्माकं निवेदनं इदं अस्ति यत् यथा क्रियासु द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति, एवमेव संज्ञासु अपि न विद्यते । इदं संशोधन आवश्यकं आस्त । अनेन संस्कृते यथेच्छं सारल्यं आगमिष्यति। द्वितीयं संबोधनकारकस्य अपि आवश्य- कता न प्रतीयते । यथा कर्तृकारके संज्ञायाः रूपाणि विद्यन्ते, तानि एव संवोधने तिष्ठन्तु । उदाहरणार्थ दीयते,- एकवचनम् बहुवचनम् विभक्ति प्रथमा (कर्तृकारकः) रामम् रामान् द्वितीया (कर्मकारका) रामेण रामैः तृतीया (करणकारक ) रामाय रामेभ्यः चतुर्थी ( सम्प्रदानकारक ) रामात् पञ्चमी (अपादानकारकः) रामस्य रामाणाम् षष्ठी (सम्वन्धकारका) रामे रामेषु सप्तमी (आधिकरणकारकः) (१) व्याख्या-गताध्याये पूर्णरूपेण व्याख्या कृता अस्माभि. यत् द्विवचनस्य आवश्यकता न अस्ति । द्विवचनं संसारस्य अन्यासु भाषाषु न विद्यते जर्मनभाषादिकं विहाय । एकं अनेक वा भेदं अवधार्य वचनं तु भवितुं अर्हति । द्विवचनं दीयेत चेत् तथा त्रिवचनेत्यादिकं कथं न दीयेत । अतएव द्विवचन त्याज्यम् । व्यावहारिकदृष्टया इदं संशोधनं युक्तियुक्त तथा आवश्यकं जातं अस्ति । प्रायः सर्वे जनाः कथयन्ति यत् द्विवचन- कारणात् अपि संस्कृतभाषायां काठिन्य विद्यते। द्विवचनस्य ·(१३६) विविधकारकेषु विविधानि रूपाणि भवन्ति । यानि शीघ्रतया स्मृतिपथे न आगच्छन्ति । काठिन्यकारणात् द्विवचनस्य प्रयोगः अपि न क्रियते जनैः । इदं अपि सिद्ध कृतं अस्माभिः यत् अय सिद्धान्तः व्याकरणसम्मत. विद्यते यथा- "अस्मदोद्वयोश्च । १२१५९ (एकत्वे द्वित्वे च विवक्षिते अस्मद. बहुवचनं वा स्यात् ! वयं ब्रमः, पक्षे अहं ब्रवीमि, आवां वः वा) अयं सिद्धान्तः सर्वत्र खोक्रियते अद्य, न केवलं 'अस्मत्' शब्दे। एकवचनस्य स्थाने तु प्रायः बहुवचनस्य प्रयोगः क्रियते यथा पं०रामकृष्ण, श्यामकृष्णमहोदया. वा महाविद्वांस सन्ति । एवमेव अन्यस्थलेषु प्रयोगः अवलोक्यते । अनेन सिध्यति यत् बहुवचनस्य प्रयोगः सरलतया भवितुं अर्हति द्विवचनस्य स्थाने द्वितीयं इदं अपि स्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् प्रसङ्गेन सर्व ज्ञात भवितुं अर्हति। अतएव द्विवचनस्य दूरीकरणं सर्वथा हितकरम् । (२) व्याख्या- सम्बोधनकारकस्य आवश्यकता न अस्ति । भवेत् चेत् तदा कर्तृकारकस्य रूपाणि प्रयुक्तानि स्युः । वस्तुतः केवलं व्यक्तिवाचकसंज्ञायां सम्बोधनकार्य भवितुं अर्हति । स्थानवाचक- भाववाचक- जातिवाचकेत्यादि संज्ञासु एवमेव सर्वनामसु सम्बोधनकार्य भवितुं न अर्हति । अतएव सम्मान कारकस्य सर्वत्रदाने कः लाभ: 2 महदाश्चर्यस्य इयं वार्ता यत्कश्चित् अपि विद्वान् आस्मिन् सम्बन्धे विचारं न करोति । समये समये यदि विद्वद्भिः विचारः कृत स्यात् तदा व्याकरणात् अनावश्यकनियमाः निस्सारिताः भवितुं अर्हन्ति, आवश्यक- नियमाः आवश्यकसंशोधनानि वा दत्तानि भवितुं अर्हन्ति, येन संस्कृतभाषा सदैव जीविता सबला शुद्धा च तिष्ठेत् । - - 1 ·(१३७) . अद्य अनेके नियमाः वार्तिकानि वा अनावश्यकानिजातानि सन्ति, यानि सस्कृतभाषायाः वृद्धिमार्गे आगच्छन्ति । अतएव अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् न्यूनातिन्यून प्रति २५ वर्षानन्तरं सर्वेषां भारतीय महाविदुषां एका सभा अवश्यमेव भवेत् या सस्कृत- भाषावृद्धिविषये विचारं कुर्यात् । तदा ते सर्व उपाया• अवलम्ब- नीयाः यन भाषावृद्धिः भवत्. तानि सर्वाणि कण्टकानि दूरी- करणीयानि, यानि वृद्धिमार्ग बाधां उत्पादयन्ति । इदं मत पूर्व अपि दत्त अस्माभिः, तथा अस्मिन् स्थले अपि दीयते । यथा तृणादिक वृक्षस्य शस्यस्य वा वृद्धौ बाधकं भवति, तथा अद्य अनेकानि अनावश्यक-वार्तिकानि अनेके अनावश्यकनियमाः वा संस्कृतव्याकरणे भाषावृद्धिबाधकाः भवन्ति । यथा शस्यहिताय वृक्षकल्याणाय वा तृणादिकस्य दूरीकरण आवश्यकं भवति, एवमेव भाषावृद्धयै अनावश्यकवस्तूनां दूरीकरण आवश्यक- वस्तूनां मेलन अनिवार्य भवति । संस्कृतभाषावृक्षस्य अध. एतानि तृणानि जातानि सन्ति येन अद्य तस्य वृद्धिः अवरुद्धा तिष्ठति । न केवलं एतत् अपि तु अद्य सा मृतप्राया जाता अस्ति । अत एव जीवनसचाराय स्फूर्तिदानाय वा तृणकर्त्तन आवश्यकम् - अन्यथा सा मृता भविष्यति । (३) माख्या- अयं नियम कार्यः यत् व्यक्तिवाचक-स्थान- वाचकसंज्ञासु विसर्गस्य प्रयोगः न करणीयः संस्कृते विसर्गस्य प्रयोगः अत्यधिक भवति। संसारस्य अन्यासु भाषासु एवमेव भारतस्य अन्यायु प्रान्तीय भाषासु विसर्गस्य प्रयोग. न भवति । भवति चेत् तदा एतावान् न भवति यथा सस्कृते अवलोक्यते। कारण इदं अस्ति यत् सस्कृतं एका संस्कृता भाषा विद्यते अर्थात् लोकिकसंस्कृतस्य प्रथमं व्याकरणं अनन्तर व्याकरणानुरूपण ..

·(१३८ संस्कृतभाषा निर्मिता। प्रथमं सर्ने शब्दाः सज्ञाप्रकरणे प्राति- पर्दिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति । अनन्तर तेषु सुप्-आदि विविधप्रत्ययाः लगन्ति । अनेक प्रत्ययाः अपि लगन्ति स्थाने स्थाने। अनेन विसर्गस्य प्रयोग प्रायः सर्वेषु स्थलेषु अवलोक्यते सज्ञासु एवमेव क्रियासु । वस्तुतः कृत्रिमोपाय अय यः प्राचीन विद्वद्भिः तस्मिन् काले अङ्गीकृतः। इद सत्यमस्ति यद्विसर्गप्रयोगस्य न्यूनीकरणाय एवमेव पदेषु संक्षेपानयनाय सन्धि निर्मितः। परं अनेन काठिन्यमपि उत्पन्न संस्कृतभाषायां यत् अन्यासु भाषासु ईदृशं न अवलोक्यते । अत एव इदमावश्यक अस्ति यत् विशेषव्यक्तिस्थानवाचकसज्ञाः- यथासाध्य स्वरूपे तिष्ठन्तु येन तासु विरूपता न आगच्छेत् । सस्कृते विरूपता आगच्छति । अस्य द्वे कारणे स्तः। प्रथमं तु विशेषव्याक्तस्थाननामसु अपि विसर्गस्य प्रयोग क्रियते। कदापि कदापि तेषु सन्धिः क्रियते येन परिवर्तनं जायते तथा शुद्ध- नामोच्चारण न भवति। द्वितीयं कारण इदं अस्ति यत् संस्कृते विभक्तयः शब्दाङ्गानि भवन्ति येन विशेषव्यक्तिस्थाननामसु अपि परिवर्तनं जायते । प्राचीनाचार्यै अपि इमे प्रश्नाः विचारिताः प्रतीयन्त। विशेषव्यक्तिनामसु यथा रामलाल, श्यामलाल- इत्यादिषु 'महोदय' शब्दस्य योगं कृत्वा 'महादय' शब्देविभक्ती कुर्वान्तस्म । येन नामसु परिवर्तनं न आगच्छेत् । 'रामलालमहो- दयन, रामलालमहोदयाय इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति, येन 'रामलाल शब्दे परिवर्तनं विरूपता वा न आगच्छति। नाम तु 'रामलाल' अस्ति, परं संस्कृते 'रामलाल.' एकवचने 'रामलालौ' द्विवचने तथा 'रामलालाः' बहुवचने (कर्तृकारके) एवमेव अन्यविभक्तिषु कथ्यन्ते। संस्कृते 'रामलाल' शब्दः ·(१३९) 'प्रातिपदिकम्' इति कथ्यते। अनन्तरं 'सु' आदि प्रत्ययाः प्रातिपदिकेषु दीयन्ते येन प्रातिपदिकानि पदवाच्यानि स्युः। भाषा- विविधपदानां समूहः। अन्यासु भाषासु इदं न अवलोक्यते । तत्र तु शब्दा. प्रथमावस्थायां अर्थात् प्रातिपदिकरूपत्वेन तिष्ठन्ति, अनन्तरं कारकेषु विविधचिह्नानि पृथक् पृथक् शब्दाङ्गत्वेन वा दीयन्ते । सस्कृतभाषायां तथा अन्यासु भाषासु अयं मुख्यभेद । यद्यपि सर्वाः भाषा वैदिकभाषातः निस्सृता ! वैदिकभाषा अर्थान् वेदभाषा मूलस्रोत सर्वासाम् । लौकिक- संस्कृतं अपि वेदभाषात प्रायः स्वरूपे निस्तारितम्, अन्या:भाषाः भ्रंशरूपत्वेन निस्सृताः। भेद सुस्पष्ट । संस्कृतस्य प्रथम व्याकरण रचितम्. अनन्तरं सांस्कृताभाषा प्रचालिता । अन्याः भाषाः प्रथम प्रचलिता., अनन्तर तासां व्याकरणं निर्मितम् अतएव लौकिकसंस्कृते 'कृत्रिमता' विद्यते एव । इय 'कृत्रिमता' अस्वाभाविकता आवश्यकसंशोधनैः व्यवहारसिद्ध- प्रयागैः वा दूरीकरणीया । यथा अन्यासु भाषासु क्रियते तत् एव संस्कृते क्रियेत येन संस्कृतभवनं सुदृढ़ स्यात् । वयं आमूल- चूलपरिवर्तन न कामयामहे, येन सर्वस्व नष्ट स्यात् । वय तु सस्कृतसाहित्यस्य ऋषि-महर्षि-प्रदत्त-ज्ञान-भाण्डारस्य, अध्यात्म ज्ञानस्य वेदज्ञानस्य संरक्षणाय एवमेव सस्कृतराष्ट्रभाषात्वाय, अन्ताराष्ट्रियभाषात्वाय वा सशोधनानि कामयामहे, येन अस्माकं संस्कतं प्रगतिशोलभाषासु जोवितभाषासु वा प्रथम-स्थानं प्राप्नुयात् । तासां सर्वासां भाषाणां शिरोमणिः शिरोमुकुटं वा स्यात् । विशेषव्यक्तिवाचकशब्दानां विषये अयं नियमः कार्य , सशोधनं अङ्गीकरणीयं वा यत्ते स्वरूपे तिष्ठन्तु । एकस्य नवीनसूत्रस्य यथा 'विसर्गादर्शनम् ' बलेन विशेषव्यक्तिस्थान- वा अतएव ·(१४०) - वाचकशब्देषु विसर्गस्य प्राप्तिःतुभवत् संस्कृतव्याकरणानुसारं परं लोपःमन्येत, यथा सन्धि-नियम-बलेन स्थानेस्थाने अवलोक्यते। 'रामलालः गच्छति' अथवा ' रामलालो गच्छति । अस्मिन् स्थाने 'विसर्गादर्शनम् ' सूत्र-बलेन 'रामलाल गच्छति' कथ्यत । विसर्गादर्शनम् ' सूत्रं एतादृशं अधिकारसूत्र व्यापकसूत्रं वा मन्येत यत् सर्वत्र सर्वासु दशासु वा लगेत् । अनेन क लाभ भविष्यति? लाभः तु अयं भविष्यति यत् नामानि व्यक्तिस्थान- वाचकानि स्वरूपे स्थास्यन्ति । अयं सुधारः आवश्यकः येन संस्कृतं अन्यभाषावत् भवेत् । अनेन सर्वाः भाषाः विशेषतया प्रान्तीयभाषाः (संस्कृतभ्रंशरूपाः प्रभाविनाः वा) सस्कृते - विलीना. भविष्यन्ति । अस्यां दशायां केवल सस्कृत अवशिष्ट स्थास्यति । तदा संस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वं अन्ताराष्ट्रियभाषात्वं स्वतएव सिद्धम् । संस्कृतं विश्वभाषा भवेत् इदं अस्माकं उद्देश्यम् । अस्माकं अय आशय यत् येन प्रकारेण व्यक्तिस्थानवाचक- संज्ञाः स्वरूपे तिष्ठेयुः तत्सम्बन्धिनियम निर्मापणीयः। एतेषु विशेषव्यक्ति स्थानवाचकशब्देषु सन्धिः कदापि न कार्यः । समासे अपि अय नियमः लग्नः तिष्ठेत् येन एतेषु शब्देषु विरूपता न आगच्छेत् । अद्य इद न क्रियते। फलं इदं भवति यत् व्यक्तेः स्थानस्य वा नाम अपि सुस्पष्ट न भवति, भ्रम उत्पन्न भवति । अनेन कथं कायं चलिष्यति ? समासेषु तु महान् भ्रमः उत्पद्यते यथा यदि हिन्दी, फारसी, उर्दू, अगरेजी, अर्बी, इति भाषाणां समास कियेत तदा तत् अनेन प्रकारेण भविष्यति अर्थात् “हिन्दीफारस्युर्द्वगरेज्य: भाषाणाम् । अयं समास कश्चित् अपि पुरुषः दृष्टिमात्रेण ज्ञातुं न शक्नोति । अस्य समासस्य उच्चारणमपि भावतुं न अर्हति । बालकानां का कथा कश्चित् " ·(१४१) विद्वान् अपि इदं सर्व सहसा ज्ञातुं न शक्नोति, न शुद्धोशारणं कर्तुं शक्नोति । अतएव अयं नियमः अवश्यमेव कार्यः यत् यत्र विशषव्यक्तिस्थानवाचकसंज्ञानां समासः क्रियेत तत्र ताः सर्वाः संज्ञाः पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु यथा "हिन्दी-फारसी- उर्दू-अगरेजी-अर्बी भाषाणाम् ”। यदि अयं समासः अनेन प्रकारण लिखितः स्यात् तदा सुबोध. सरलः च भवितुं अर्हति । अन्य.मार्ग. न विद्यते संस्कृतभाषाया. कल्याणाय । इदं एव मतं अस्ति बहूनां विदुषां यषु महाविद्वान् प० श्रीपाद दामोदर सातवलेकरमहादयः अग्रगण्यः अस्ति। एवमेव यदि विशेषपुरुषाणां विषये कश्चित् समास कश्चित् समास कृतः स्यात् यथा माननीय-आत्माराम-आनन्दस्वरूप-ईश्वरी-प्रसादजनानाम् तदा इदं सर्व समासे माननीयात्मारामानन्दस्वरूपेश्वरीप्रसाद- जनानाम् " भविष्यति । अस्य समासस्य पठनमात्रेण कश्चित् अपि पुरुषः इदं ज्ञातुं न शक्नोति यत् कानि कानि नामानि सन्ति । अबाधरूपेण शुद्धोच्चारणं अषि अस्य समासस्य कदापि भवितु न अर्हति । एवमेव यदि विशेषनगरनाम्नां एकः समासः क्रियेत यथा लखनऊ-आगरा-औन्ध-उन्नाव-नगराणाम् । इदं सर्व समासे भविष्याति लखनवागरौन्धोन्नावनगराणाम् " भविष्यति । अह विचारयाम यत् अनेन समासपठनन कश्चित् अपि सरलतया ज्ञातुं न शक्नोति यत् अत्र लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नाव नगराणाम् उल्लखनं विद्यते । अतएव एतादृशानां समा. सानां का लाभः । अनेन तु अस्माक संस्कृतभाषा व्यर्थ एव अपकीर्ति प्राप्नोति, प्रनोधा कठिना च कथ्यते व्याख्या-अत्र त्रीणि उदाहरणानि दत्तानि अस्माभि । तेषां विपये विचार क्रियते । प्रथम उदाहरणं विशेषभाषाणां विष विद्यते। एकस्याः विशेषभापाया नाम आस्ति - हिन्दी' ·(१४२) - एवमेव 'फारसी' 'उर्दू ' 'अंगरेजी' तथा 'अर्बी' अन्यासांविशेष- भाषाणां नाम अस्ति । एताः सर्वाः विशेषनामवाचक- संशाः, न तु जातिवाचकसंज्ञाः। वस्तुतः विशेष- नामानि अव्ययरूपाणि भवन्ति । संसारस्य अन्यासु भाषासु विशेषनामवाचकसज्ञाः ( विशेषव्यक्तिवाचक संज्ञाः, विशेष- स्थानवाचकसशाः अर्थात् विशेषनामवाचकमज्ञा. स्युः, यथा रामकृष्ण, आगरा, हिन्दी इत्यादयः क्रमानुसारम् ) विकारं विरूपतां वा न प्राप्नुवन्ति । ताः संज्ञाः सर्वाः सरलाः अपि भवन्ति । समासः तु प्राय तातु अपि क्रियते, परं न एतादृश येन काठिन्य आगच्छेत् । तासु सर्वासु भाषासु विशेषनाम- वाचकसजा पृथक् पृथक् सन्तिष्ठन्ते । तासां सम्मेलन समसन, सक्षेप. वा एतादृशः न जायते, येन तासां पठनपाठनं उच्चारण वा न भवेत् । अस्मिन् पुस्तके एतदवधि अन्यस्याः भाषायाः उदाहरण न दत्त अस्माभिः पर सुस्पष्टीकरणाय इदानीं दीयते। हिन्द्यां कथयिष्यते- “हिन्दी-फारसी- उर्दू- अंगरेजी- अर्बी भाषाओंको मैंने पढा" आंग्लभाषायां इदं कथयिष्यत- " Hindi, Persian, Urdu, English, Arabic languages read by me', हिन्दीभाषायां एवमेव आंग्लभाषायां आणि समासः विद्यत अर्थात् समसनं क्रियते । हिन्द्यां अयं समासः अस्ति- - ·(१४३) "हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी- अर्बी भाषाओं" एवमेक आंग्लभाषायां अपि अयं समासः आस्ति- Hindi, Persian, Urdu, English, Arabic, langnages हिन्यां आंग्लभाषायां तथा इमौ द्वौ समासौ स्त । अस्य प्रमाणं इद अस्ति यत् शब्दानां अन्ते 'भाषाओ' तथा 'Languages' पदानि बहुवचने विद्यन्ते। अत्र विविधपदानां समसनं कृतं अस्ति, परं हिन्द्या एवमेव आंग्लभाषायां तथा अन्यासु भाषास समासे पदानि पृथक् पृथक् तिष्ठन्ति येन सारल्य जायते। समामचिन्हानि अपि अन्यासु भाषासु प्राप्यन्त यथा संस्कृतभाषायां समासेषु प्राप्यन्ते। सर्वासु अन्यासु भाषासु शब्दाः प्रातिपदिकरूपंप तिष्ठन्ति, परं संस्कृते विभक्तयः आवश्यकाः येन शब्दा. पदवाच्याः स्युः । समासे विविधशब्दा. प्रातिपदिक- रूपत्वन तिष्ठन्ति, अनन्तरं विभक्तयः दीयन्ते । दवधि तु कापि हानिः नास्ति । प्रातिपदिकेषु सन्धिकरणे सर्वासु यास अर्थात् समासे सन्धि. करिष्यते चेत् तदा वणर्नातीत काठिन्यं आगमिष्यति, उच्चारणं अपिन भविष्यति तथा शब्दानां शुद्धरूप अपि क्वचित् क्वचित् स्पष्टं न भविष्यति । अवलोक्यताम्। हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी-अरबी शब्दानां समासः कदापि पठने आगन्तुं न शक्नोति । कश्चित् अपि पुरुषःतस्य उच्चारणं न कर्तुं शक्नोति, न ज्ञातुं शक्नोति यत् कियतां शब्दानां समासे समसन क्रियते । संस्कृतभाषायां एतेषां शब्दानां समास अयं भविष्यति- एत- - ·(१४४) - , "हिन्दीफारस्युर्द्वगरेज्य:भाषाणाम्" कश्चित् अपि पुरुषः पण्डितः बालकः वा अस्य समासस्य उच्चारणं कर्तुं न शक्नोति । अयं समासः स्वयमेव एकः जटिलः प्रश्नः जायते। अन्यौ द्वौ ममासौ अपि पठने उच्चारणे च न आगच्छतः । अस्यां अवस्थायां द्वौ नियमौ कायौं । तौ इमौ स्तः- दो नियमौ । (१) विशेषनामवाचकसंज्ञाः यथासाध्यं स्वरूपे तिष्ठन्तु । यथा' रामलाल रामलाल ' एकस्य विशेष-पुरुषस्य नाम विद्यते। इदं , सत्यं अस्ति यत् 'रामलाल' कस्यचित् अपि पुरुषत्य नाम भवितुं अर्हति, परं अस्यां अवस्थायां अपि तत् नाम विशेषपुरुष- स्य भविष्यति । अस्माक निवेदनस्य अयं आशयः यत् 'रामलाल नाम जातिवाचकसंज्ञा भवितुं न अर्हति, न कदापि भविष्यति। 'मनुष्य' शब्दः जातिवाचकःभवितु अर्हति। मनुष्याणां एका जाति विद्यते । मनुष्यजातेः कश्चित् अपि सदस्यः मनुष्य ' इति शब्देन कथयितुं शक्यते। विशेषपुरुषस्य यस्य 'रामलाल' इति नाम भवेत् तस्य द्विवचन बहुवचनं भवितु न अर्हति । इद विशेषस्थानवाचक- सज्ञानां विषये अपि सत्यं जायते यथा 'आगरा, लखनऊ, उन्नाच, इत्यादयः' एवमेव 'हिन्दीभाषा, गुजरातीभाषा, आंग्लभाषा इत्यादय । विशेषनामवाचकसज्ञासु विशेषस्थानवाचकसंज्ञा गणिताः भवन्ति, एवमेव 'आंग्लभाषा' इत्यादि शब्दाः। अतएव इद सर्व सामान्यत विशेषनामवाचकसंज्ञा' इति नाम्नः कथयिष्यते विशेषपुरुषः, विशेषस्थान, विशेषभाषेत्यादिकं वा किं न भवेत् । इदं निवेदितं अस्माभिः यत् विशेषनामवाचकसंज्ञानां केवलं एकवचनं भवितुं अहति। अतएव सर्वेषुकार केषुविशेषनाम- वाचकसज्ञानां केवल एकवचने एव रूप देयम् , यथा- १ .

·(१४५) एकवचनम् (विशेषपुरुषवाचकसंज्ञा) रामम् रामण रामाय रामात् रामस्य रामे विशेषस्थानवाचकसज्ञा) प्रयाग. प्रयागम् प्रयागेण प्रयागाय प्रयागात् प्रयागस्य प्रयागे (विशेषभाषादिवाचकसंज्ञा) हिन्दी हिन्दीम् हिन्द्या हिन्ये हिन्द्याः हिन्धाः हिन्द्याम् सूचना विशेषनामवाचकसंज्ञानां द्विवचन बहुवचनं भवितु न अर्हति, अत एव कदापि न देयम् । इदं अपि विचारणीयं यत् वय द्विवचनस्य आवश्यकतां न अनुभवाम । अस्मिन् विषये पूर्व सुस्पष्टतया निवेदित अस्माभि । अनेन सस्कृतव्याकरणे १० - .

·यथेच्छ सारल्यं आगमिष्यति। अद्य व्याकरणे 'राम कृष्ण इत्यादिशब्दानां (विशेषनामवाचकसंज्ञानाम् ) सर्वासु विभक्तिषु सर्वाणि रूपाणि दीयन्ते । इद सर्व व्यर्थ एव । अनेन सह इदं अपि आवश्यक अस्ति यत् सर्वासां सज्ञानां विभाजनं क्रियेत यथा इमा. विशेषनामवाचकसंज्ञाः, इमाः ज्ञातिवाचकसंज्ञाः इमाः भाववाचक- संज्ञाः इत्यादयः । अनेन कार्येण व्याकरणे सारल्यं सुबोधत्वं च आगमिष्यति । (२) द्वितीय नियमः अयं कार्य यत् विशेषनामवाचकसंज्ञानां यत्र समासः क्रियेत तत्र ता.विशेषनामवाचकसंज्ञाः स्वरूपे तिष्ठन्तु। तासु सन्धिः न क्रियेत । इदं संशोधनं नितान्त आवश्यक अस्ति। एतेषां नाम्नां समास अनेन प्रकारेण तिष्ठेत् । " हिन्दी-फारसी-उर्दू-अंगरेजी-अर्बी-भाषाणाम् सन्धि- करणे घोरानर्थः जायते। सन्धिकार्य बुद्धिपूर्वकं करणीयं एव । सन्धिः भाषासारल्याय सुबोधाय च विद्यते, नतु भाषासन्धेः कृते, येन भाषात्वं नष्टं स्यात् । अद्य बुद्धिपूर्वकं तथा सम्यक् विचार्य कार्य न भवति। अद्य यत् किश्चित् व्याकरणेषु विद्यते तत्सर्वं एव ऋषि-मुनि-प्रणीतं मन्यते । इद न विचार्यते विद्वद्भिः यत् अद्य तेषां व्याकरणग्रन्थानां बहुभाग अनावश्यक भवितुं अर्हति । वार्तिकेषु अनर्गलवार्ताः भवितुं अर्हन्ति याःप्राचीन समये उपयोगिन्यः स्यु , परं अद्य तासां कश्चित् अपि लाभः उपयोगःवा न अस्ति। एक अन्यं अपि कार्य भवितुं अर्हति । यद्यपि वर्तमानव्याकरण- नियमानुसारं सन्धिः समासे नित्य. भवति, तथापि भाषाहिताय नियमशैथिल्यं भवितु अर्हति । न्यूनातिन्यून समासे सन्धिः वैकल्पिकः स्यात् यत्र विशेषनामवाचकसंज्ञा प्रातिपदिकरूपत्वेन तिष्ठन्तु । अनेन भाषासोविध्यं सारल्य च आगमिष्यति । अस्माक ·(१४७) निश्चित मतं तु इदं अस्ति यत् यत्र समासे विशेषनामसज्ञानां समसन स्यात् तत्र नियमरूपेण सन्धिः न भवेत् अर्थात् सन्धिः कदापि न क्रियेत । अनेन यथेच्छ सारल्यं आयास्यति, तथा संस्कृतभाषासुबोधत्वात् शीघ्रातिशीघ्र स्वत एव राष्ट्रभाषा भवि- ष्यति । प्रचलितरूपे तु संस्कृतंकदापि राष्ट्रभाषा भवितु न अर्हति दुर्बोध त्वात् काठिन्यकारणात् । अत एव समासे पूर्वोक्तसंशोधनं नितान्त आवश्यकम् । समासः । समासः पञ्चधा । स च विशेषसंज्ञाभिः रहितः केवलसमासः प्रथमः । प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्यर्याभावः द्वितीयः। प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधान तत्पुरुष तृतीय । अस्य भेदः कर्मधारयः, तस्यभेदः द्विगुः । प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः चतुर्थः । प्रायेण उभयपदार्थप्रधान द्वन्द्ध पञ्चमः । (१) तत्र प्रथम केवलसमासः अनेन सूत्रेण भवति, सहसुपा" २।१।१ (सूत्रसंख्या ९६५) व्याख्या-सुबन्तः सुबन्तेन सह वा समस्यते । उदाहरणम्-भूतपूर्वः । अस्य लौकिकविग्रहः पूर्व भूतः इति । (२) अव्ययीभावसमासः अनेन सूत्रेण भवति । • अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि युद्धयर्थाभावात्ययासम्प्रति- शब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्त- वंचनेषु"२।१।६ (सू. सं. ९६८) व्याख्या-विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानं अव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते सः अव्ययीभावसंज्ञ स्यात् । उदाहरणम्-अधिहरि । (३) तत्पुरुषसमास. अनेन सूत्रेण भवति । द्वितीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः " २।१।२४ (सू. सं. ९८५) ·(१४८) व्याख्या-द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह वा सम- स्यते सः तत्पुरुषसंज्ञ. स्यात् । उदाहरणम्- कृष्णश्रित इत्यादि । कृष्णं श्रित इति विग्रहः । अस्मिन् समासे सवै कारकैः सह सुबन्तस्य समासः भवति। (४) कर्मधारयसमासः अनेन सूत्रेण भवति । " विशेषण विशेष्येण बहुलम्"२।१। ५७ (सू. सं. २००७) व्याख्या- विशेषणं समानाधिकरणेन विशेष्येण बहुलं समस्यते। उदाहरणम्--कृष्णसर्पः, कृष्ण च अमौ सर्पः इति विग्रहः । (५) द्विगुसमासः अनेन सूत्रेण भवति । तद्धितात्तिरपदसमाहारे च" २।१५। १ (सू. सं. ९९८ ) व्याख्या-तद्धितार्थविषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिसंख्ये समस्यते। उदाहरणम्--पञ्चगवम्, पञ्चानां गवां समाहार इति विग्रहः। अस्मिन् समासे नपुंसकं एकवचनान्तं च तिष्ठति । (६) बहुव्रीहिसमास. अनेन सूत्रेण भवति । अनेकमन्यपदार्थे” १।१।१४ (सू. सं. १०३५) व्याख्या-- अनेक प्रथमान्तं अन्य पदस्य अर्थे वर्तमानं कसम स्यते स बहुव्रीहिसंज्ञ स्थात् । उदाहरणम्-- पीताम्बर., पीतं अम्बर यस्य इति विग्रहः। (७) द्वन्द्वसमाः अनेन सूत्रेण भवति । २।२।२९ (सू.सं. १०५५) व्याख्या- अनेक सुबन्त चार्थे वर्तमानं वा समस्यते सः द्वन्द्वः संज्ञः स्यात् । "चाथै द्वन्द्वः ·(२४९) चार्थः चतुर्विधः भवति-समुच्चयः, अन्वाचयः, इतरेतरयोगः, समाहारः। तत्र समुच्चये अन्वाचये च असामर्थ्यात् समासः न भवति । इतरेतरयोगे समाहारे च समासः भवति । तत्र इतरेतरयोगस्य उदाहरणम्- शिवकेशवौ, शिवः च केशवः च इति विग्रहः। समाहारस्य उदाहरणम्- पाणिपादम्, पाण्योः पादयोः च समाहारः इति विग्रहः । समाहारे नपुंसकं एकवचनान्त च तिष्ठति । इयत्प्रकारा. समासाः भवन्ति। एतेषां विषये विचारणीयं विद्वद्भिः यत् कियत्समासाः आवश्यका., कियत्समासाः त्याज्याः। परं समास इच्छाधीन विषयः । तत्क्रियेत नवा । अत एव क्लिष्टसमासा. न कार्याः। ये समासाः सरला. स्यु. केवलं ते व्यवहरणीया.। सस्कृतव्याकरणानुसारं समासकरणे प्रातिपदिकेषु पदत्वं आ- गच्छति अर्थात् समासाः पदानि जायन्ते । पदेषु व्याकरणानुसारं एव सन्धिः नित्यः भवति । अत एव समासविषये इदं सशोधनं आवश्यकं यत् अधिकादधिकं द्वित्रिशब्दानां समास भवेत् । यद्यपि द्वन्द्वसमासे बहुव्रीहिसमासे द्वित्रिशब्देभ्य. अधिकशब्दानां अपि समसन भवितु अर्हति, परं इच्छाधीनत्वात् तत्र अपि क्रियेत न वा । अस्यां दशायां अयं नियम कार्यः यत् द्वित्रिशब्दानां अधि- कादधिकं समासः क्रियेत। द्वितीयः नियमः अयं कार्य्यः यत् विशेषनामवाचकसंज्ञानां यत्र समासे समसनं स्यात् तत्र सन्धिः कदापि न क्रियेत। पूर्व उदाहरणानि दत्तानि अस्माभिः येन सु- स्पष्टं भवितुं अहति यत् तत्र सन्धिः घारानर्थकरः। समास- पठने न आगच्छति न तस्य शुद्धोच्चारणं भवितुं अर्हति। ईदृशेन समा- ·(१५०) सेन का लाभ । लाभस्थाने हानिः सम्भवति । यत्र विशेषनाम- वाचकसंज्ञानां समसनं स्यात् तत्र समासे सन्धि वैकल्पिक तिष्ठेत् । अनेन महान् लाभः भवितु अर्हति । अत्र अस्माकं निवेदनस्य सुस्पष्टीकरणाय एक उदाहरणं भूयः दीयते । पूर्व कथित अस्माभि यत्' माननीय, आत्माराम, आनन्द- स्वरूप, ईश्वरीप्रसाद जनानां' शब्दानां समसनं क्रियेत चेत् तदा एतेषां इद रूप भविष्यति । माननीयात्मारामानन्दस्वरूपेश्वरीप्रसादजनानाम्" एवमेव यदि विशेषस्थानवाचकसंज्ञानां समासः क्रियेत यथा लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नावनगराणाम् " तदा 'इद रूपं भविप्याति। लखनवागरौन्धोन्नावनगराणाम् " व्याख्या-प्रथमसमासे पुरुषनामान पठने न आगच्छन्ति । इदं प्रतीयते यत्"माननीयात्मा रामानन्द स्वरूपेश्वरी+प्रसाद- जनानाम् " समसनं क्रियते। इमानि नामानि विविधविविध प्रकारे पठने आगन्तुं शक्नुवन्ति । कदाचित् इमानि नामानि पठने उच्चारणे वा आगच्छन्तु, परं “लखनऊ, आगरा, औन्ध, उन्नावनगराणाम्" नामानि तु कदापि पठने, उच्चारणे, अव- बोधने वान आगच्छन्ति । कश्चित् अपि पुरुषः इदं तर्थ्य शातुं शक्नोति। अत एव अयं नियमः अवश्यमेव कार्यः यत् यत्र समासे विशेषनामवाचकसंज्ञानां समसनं स्यात् तत्र नियम- रूपेण सन्धिःन क्रियेत अर्थात् सन्धिः कदापि न क्रियेत। यत्र सन्धिः न क्रियते तत्र समासः द्वित्रिशब्देभ्यः अधिकशब्दानां अपि भवितुं अर्हति । अन्यस्थलेषु यत्र सन्धिः क्रियेत तत्र केवलं द्वित्रिशब्दानां समासः भवेत् । अयं नियमः भवतु ।

·(१५१) " अहं तु अत्र महाविदुषः पं. सभापति उपाध्याय, अध्यक्ष । बिरलासंस्कृतमहाविद्यालय, काशी, महोदयस्य कथनस्य अक्ष- रश समर्थनं करोमि । अस्य पुस्तकस्य प्रथमाध्याये तस्य महो- दयस्य मतं दत्तं अस्ति । स कथयति । "... .वहुव्रीहिसमासः एवमेव द्वन्द्वसमासः अधिकादधिकं द्वित्रिशब्दनां भवेत् । एवमेव महाविदुषः पं श्रीपाद दामोदर मातवलेकर, अध्यक्ष, स्वाध्यायमण्डल, महोदयस्य कथनस्य समर्थन क्रियते अस्माभिः। स विद्वान् खपक्षे यस्य उद्धरणं अस्य पुस्तकस्य प्रथमाध्याये दत्तं अस्ति कथयति । समासविषये " पदच्छेदपूर्वकं लेखने" न काठिन्यं भविष्यति। यथा- पर्वत-शिखर-स्थित-कुसुम-संचयः' इति तु स्पष्टतरं भवति लेखनम्। द्वित्रिपदयुक्ताः समासाः भवेयुः, तदधिकपदयुताः निषेद्धव्याः सारल्येच्छुभिः । ईदृशैः अन्यैः महाविद्वद्भिः अस्माकं मतस्य समर्थनं क्रियते । अत एव वयं सानुरोधं निवेदयाम यत् समासविषये पूर्वोक्तानि सर्वाणि संशोधनानि आवश्यकानि । अनेन सस्कृतभाषायां वर्णनातीतं सारल्यं आगमिष्यति, येन संस्कृतं पञ्चवर्षेषु भूयः जनभाषा भूत्वा भारतस्य राट्रभाषा भविष्यति, तथा पञ्चविंशति- वर्षेषु विश्वभाषा पूर्ववत्। एवमस्तु ।

·(१५२) - अध्याय ५ विसर्गादर्शनम् । ( भविष्यवाणी) व्याख्या-लोके विसर्गस्य अदर्शनं स्यात् । अस्मिन् विषये अस्माकं निश्चितं मत अस्ति यत् व्याकरणानुसारं विसर्गस्य प्राप्तिः तु भवेत् परं सूत्रबलेन लोपः मन्येत । आधिकारसूत्र इदम् । सर्वत्र सर्वासु दशासु एव, अस्य सूत्रस्य अधिकारः तिष्ठेत् । अनेन अयं लाभ. भविष्यति यत् सस्कृतं सर्वकालपर्यन्त स्थास्यति । संस्कृतम्" पत्रस्य शब्देषु-- यावत् भारतवर्ष स्यात् यावत् विन्ध्यहिमाचलो। यावत् गङ्गा च गोदा च तावत् एव हि संस्कृतम् ॥ पूर्व स्थाने स्थाने तथा वारं वारं निवेदित अस्माभिः यत् प्रच- लितरूपे संस्कृतं स्थातुं न शक्नोति। संस्कृतं 'मृतप्रायं ' इति कथ्यते जनैः । शनैः शनैः तस्य लोप. भवति । वयं कामयामहे ईश्वरं प्रार्थयामहे यत् इद माभूत्, परं एक दिन ईदृशं भवितुं अर्हति यत् सस्कृतभाषायाः आत्यन्तिक हास स्यात् । अस्यां देशायां लोकस्य महती हानिः सम्पत्स्यते । संस्कृतसाहित्ये, तस्य अध्यात्म- वादे सर्वोपरि स्वतः प्रमाणवेदज्ञानविज्ञाने यत् यत् विद्यते, तेन एव विश्वत्राण भवितुं अर्हति, तेन एव चिरसौख्य, परां शान्ति विश्वे आस्मिन् भवितु अर्हति । अस्माकं तु निश्चितं मतं अस्ति यत् संस्कृतसाहित्यनाशे विशेषतया वेदज्ञाननाशे लोकनाशः अव- श्यम्भावी।

·(१५३) , स्थाने स्थाने कथितं अस्माभिः यत् वेदः अपौरुषेयः, ईश्वरस्य सम्पूर्णनित्यज्ञानं यत् प्रत्येकसर्गादौ देवानां द्वारा लोककल्याणाय देववाण्यां वेदवाण्यां वा दीयते। यदा यदा सृष्टिः भवति तदा तदा इद ज्ञानं वेदस्वरूपे दीयते। इदं सर्वमनुप्यबुद्धौ अपि आगच्छति। यदा जीवसृष्टे विशेषतया मानवसृष्टेः शारीरिकसुखाय पृथ्वी- जल-वायु-अग्नि-आकाश-सूर्यचन्द्रादिकं दीयते निर्मीयते वा कयाचित् महत्या ईश्वरनामकया शक्त्या तदा किं तया शक्त्या मानवस्य जीवसृष्टेः वा आत्मिकोन्नतये मानसिकविकासाय वा अध्यात्मज्ञानं न दास्यते। यदि ईश्वरनाम्नी काचित् शक्तिः आस्ति या लोकव्यवस्थया निखिलब्रह्माण्ड-निर्माणचातुर्येण वा सहजतया अनुमीयते, यस्याः शक्ते अदृष्टहस्तः चित्र-वैचित्र्य-सूक्ष्मातिसूक्ष्म-रचनासु अव- लोक्यते यस्याः रहस्यं उद्घाटने न आगच्छति, तदा इदं अपि कथ- नीय अनेन सर्वेण यत् सा शक्तिः वेदज्ञानविज्ञानदानाय अपि समर्था । आत्म-परमात्म-प्रकृतिज्ञानविज्ञानविहीनं जीवन किम् ? ईदृशः ज्ञानविज्ञानविहीन नरः तु पशु. भवति, नहि नहि पशुतः निम्नः भवति अस्माकं मतानुसारम् । कथ्यते साहित्याचार्य- -राजर्षिभर्तृहरिमहोदय, साहित्यसंगीत-कलाविहीनः । साक्षात्पशु. पुच्छविषाणहीनः ॥ ईदृशी काचित् ईश्वरनाम्नी शक्तिः स्वनिर्मितवस्तुना दर्घितरा मन्तव्या । ब्रह्माण्डं अनन्तं, लोकरचना अनन्ता, सूर्यचन्द्रादौ लोका. अनन्ताः । अत एव तेभ्यः सर्वेभ्यः लोकेभ्य. काचित् दीर्घतरा अनन्ताशक्ति यतितव्या, यस्याः नाम 'ईश्वरः'।

·क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेषईश्वरः' ॥२४॥ तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ २५ ॥ ' स एष पूर्वेषामपिगुरु. कालेनानवच्छेदात् ' ॥२६॥ ( पात. यो सू. समाधिपाद., २४-२६) वेदभगवान् आदिशति यत् - एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ (वा० य० ३२३) यद्यपि ईश्वरस्य परिमाण. न विद्यते, तथापि उपमारूपेण इदं कथ्यते यत् तस्य ईश्वरस्य चतुर्थाशे सृष्टे सर्वे लोकलोकान्तराः विद्यन्ते। निखिलब्रह्माण्ड तस्य ईश्वरस्य चतुर्थाशमात्रम् । तस्याः शक्तेः त्रिभागाः अनन्ताः, सर्वस्याः रचनायाः बहिर्मोक्षरूपेण विद्यन्ते । एतादृश्याः शक्तेः महत्ता कल्पनातीता । परं इयं शक्तिः सर्वज्ञतायाः अपि बीजम् । तस्या ज्ञानं अपि अनन्तं सम्पूर्णम् । तस्य ज्ञानस्य अंशमात्र वेद. यः लोकहिताय सर्गे सर्गे दीयते । तज्ज्ञानं सत्यं सम्पूर्ण अपौरुषेय सर्वथा कल्याणकरम् । तज्ज्ञा- नस्य कलेवर वेदभाषा देवभाषा वा वेदे, लोके च संस्कृतम् । वेदभाषात विश्वस्य सर्वाः भाषाः उत्पन्ना यथा लौकिकसंस्कृतं अपि । अद्य प्रायः सर्वे प्राच्या पाश्चात्याः विद्वांस अस्मिन् विषये एकमताः सन्ति । संस्कृत-विषये अहं कतिपय-विदुषां मतानि ददामि येन तस्य महत्त्वं सुस्पष्टं स्यात् तथा इद अपि यत् वेदभाषातः सर्वाः भाषा. निस्सृताः- नेतृणां विदुषां च मतानि । (१) माननीय श्री जवाहरलालनेहरू, भारतप्रधानमन्त्रिण - वदन्ति- - ·(१५५) .. अस्माक अयं विश्वास यत् कस्यचित् अपि देशस्य भाषा- चरित्रे अधिकं प्रकाशं आरोपयति । या भाषा शक्तिशालिनी, प्रेरणापूर्णा तस्याः भाषण अपि तादृशा भविष्यन्ति । एतद्वि- परीता या भाषा जटिला, अनाकर्षिका, दुरवबोधा च तद्भाषिणः अपि तादृशाः एव भविष्यन्ति । अस्मद्विचारे यस्यां भाषायां स्वभाव. न अभिव्यज्यते तद्भाषिणः अपि स्वच्छाः न भविष्यन्ति एतत्फलस्वरूप एतादृशाः जनाः यत्कार्य करिष्यन्ति तत् अस्त- व्यस्तं एव द्रक्ष्यते। देशभाषायां गुणद्वय अत्यावश्यकम् । प्रथम गुण. यत् भापायाः आधार प्राचीना संस्कृतिः स्यात्, द्वितीयः च अयं यत् सा भाषा समयेन सह परिवर्त्तमानानां, व्यापकानां, वातावरणानां अनु- कूलतां साध्यत, सिद्धयेत् च निर्वाधा। भाषायां वाह्यशब्दानां पाचनशक्त्या भवितव्यं एव । यदि मत्तः पृष्ट स्यात् यत् भारतस्य सर्वतः महीयान् निधि कः ? तर्हि अहं वदिष्यामि संस्कृतभाषा तस्या साहित्यं च। संस्कृत- भाषा अस्य देशस्य एका सजीवपरम्परा । अहं कामयिष्ये यत् कतिपयजना संस्कृतविद्वांसः भवेयु , संस्कृतसाहित्यं अन्विष्य ततः उत्तमवस्तूनि आविष्कुर्यु , प्रकाशयेयुः च ते । अति खिद्यामहे वयं यत् संस्कृतस्य गुणगाथां गायन्तः आपि तस्य मौखिकी एव सेवां कुर्मः । आदौ तु वयं संस्कृतस्य दिशि ध्यानं एव न दद्मः ।" (२) हिज्एक्सेलेन्सी माननीय माधव श्रीहरि अणे विहार प्रान्तगवर्नरा. वदन्ति- " नवोदितस्वतन्त्रभारतीय-राज्याय ज्ञानविज्ञानयोः महती आवश्यकता । प्राचीनसंस्कृतभाषामन्येषु आधुनिकविज्ञानस्य - ·(१५६) अपि ग्रन्थाः विद्यन्ते । ज्योतिःशास्त्रं अपि एक विज्ञानं एव । अस्माकं प्राचीनविज्ञानग्रन्थाः संस्कृतभाषायां विनिबद्धाः अत एव तष ज्ञानाय सस्कृतभाषायाः प्रचारस्य, राष्ट्रभाषात्वस्य च आव- श्यकता वविर्ति एव । प्रयत्नेन किमपि असाध्यं न अस्ति । स्व- राज्यप्राप्तिः प्रारम्भे केन अनुमिता सा अभूत् एव । एवमेव सस्कृतस्य राब्ट्रभाषात्वं अपि सम्भवं एव । जनानां यादृशी समाहा भविष्यति, तेषां राज्यं अपि तादृशं एवं कार्य करिष्यति। अस्माक अपि एतत् अभिमतं यत् संस्कृतभाषा संरक्षणीया । यतः भारतीया संस्कृतिः तदायत्ता एव वर्तते । सनातनधर्मस्थ स्तम्भा अतिसुदृढा तान् उत्पाटयितुं न कश्चित् अपि शक्तः । अवश्य अधुना किमपि चाञ्चल्यं दृश्यते पर इद न चिरस्थायि । इदं राज्यं न नेहरूराज्यं, न पटेलराज्यं किन्तु प्रजाराज्य इति न विस्मरणीयम्, इति ।" (३) हिज एक्सेलेन्सी माननीय डा० कैलासनाथ काटजू वगगवर्नरा बदन्ति-- अय सन्तोषविषय. यत् साईंकवत्सरात् देशोन्नत्यै यतमा- नानां जनानां चेतस्सु अस्या प्राचीनभाषायाः कृते सानुरागः परिचयः समेधते । अहं भाषाया प्रश्न साम्प्रदायिकदृष्टया न पश्यामि । अस्माकं विशाला भारतीया संस्कृति मुख्यरूपेण सस्कृत- भाषायां विकसिता अभूत् । प्रान्तीयभाषाणां मूलाधारः संस्कृतम् । अनेन एव ताः पोष्यन्ते । कोटिकोटि-मानवानां दैनिकचर्यायां एतस्याः नियन्त्रणं वर्तते । संस्कृतं देशभाषात्वेन अस्मत्समक्ष एति अंग्रेजी गच्छति, तया गन्तव्यं एव तस्य स्थाने संस्कृतं कथं न गृहातं स्यात् । संस्कृतं साहित्याध्यात्मधर्मभाषा एव नास्ति प्रत्युत तत्कलाविज्ञानगणितायुर्वेदज्योतिषरसायनभाषा अपि ·(१५७) एतच्छब्दकोषस्य तुलनां संसारे काचित् अपि भाषा न कर्तुं शक्नोति । असंख्यशताब्दीः यावत् या भाषा अस्मद्राष्ट्रस्य भारं उवाह सा परित्यज्यते । स्वतन्त्रभारतस्य राष्ट्रभाषया संस्कृत- भाषया एव भवितव्यम् । अस्मिन् समये राष्ट्रभाषयाःप्रश्न गम्भीरविवादग्रस्तः वर्तते यदि दशवर्षपर्यन्तं स्कूलकालेजेषु आनिवार्यरूपेण सस्कृतस्य अध्ययन आरब्धं स्यात् तर्हि खत एव निर्णयः भवेत् यत् भारतस्य राष्ट्र- भाषा का भाषा भवेत् । अस्माकं विश्वासः अस्ति यत् एतत्समया- भ्यन्तरे राष्ट्रभाषात्वप्रश्नःसरल. सम्पत्स्यते।समस्तप्रान्तीयभाषाणां जननी संस्कृतभाषा । प्रगतिविरोधिनां अज्ञानिनां चिन्हं इति विचारधारायान अहं पक्षपाती।यदि अस्माकं एतज्जातीयसम्पत्तेः प्रेमप्रगतेः विरोधि अज्ञानं तथा तर्हि अस्यां दशायां सुखं अनु- भवामि, इति ।" (४) माननीयराजर्षिश्रीपुरुषोत्तमदास टंडन, अध्यक्ष यु० प्रा० धारासभा, महोदयाः वदन्ति- मया सस्कृतं सम्यक् न अधीतं अतः लज्जितः अस्मि । संस्कृतसाहित्यमहासागरे कृतःचञ्चुप्रवेशः, परं तेन संस्कृतभाषण- योग्यता.न अस्ति । संस्कृतस्य रामायण महाभारतादिग्रन्थानांतुल- नायां ससारस्य कस्यांचिदपि भाषायां ग्रन्थान सन्ति । अथापि गतेषु अपि अंग्रेजषु तेषां मानसपुत्राः अद्य अपि भारते वर्तन्ते इति खेदविषयः। अहं कामये भारते सा एव राजनीतिः प्रचलिता या सस्कृतग्रन्थेषु भारतीयपुरातनराजनीतिविशारदैः लिखिता, येषां चिर भारते प्रभावः अतिष्ठन् । मम इयं सम्मति. यत् संस्कृतज्ञा राजनीतिक्षेत्र प्रविशेयुः । अहं इच्छामि भारतीय राजदूतैः सह सस्कृतविद्वांसः आप गत्वा खसंस्कृति विदेशेषु स्यात्.

·(१५८) ) - प्रचारयेयुः। भारतीयं विधानं कृषकभाषायां लिखित स्यात् इति न अहं वाञ्छामि, इति। (५) पण्डितराजदेवनायकाचार्य, प्रधानमन्त्रिण , आखिल- भारतीयसंस्कृतसाहित्यसम्मेलन, महोदयाः वदन्ति- " भारतीयाः सर्वाः भाषाः संस्कृतात् उत्पन्ना अतः तासु तस्य शब्दाः अनिवार्यरूपेण प्रविष्टाः सन्ति। एतस्मात् कारणात् संस्कृतं अन्तरा न ता स्थातुं शक्नुवन्ति, न उन्नति सम्पादयितुम् । न केवलं आसां भाषाणां उन्नत्यै, संरक्षणाय एव संस्कृतस्य आवश्य- कता किन्तु विभिन्नप्रान्तभाषासस्कृतिसदाचारभावभूमादिभिः विभक्तस्य भारतस्य ऐक्यस्थापनाय अपि। भारतीयतां विना भारत न स्थातु शक्नोति। यदि भारतस्य स्वरूपावस्थानं भारतीयैः आवश्यकं मन्यते तर्हि संस्कृतभाषाया राष्ट्रभाषात्वं ऊरीकरणीयं एव, इति।" (६) म. म. प. गिरिधरशर्मा अध्यक्ष, अ०भा०संस्कृतसाहित्य- सम्मेलन, महोदया वदन्ति-- संस्कृतं सर्वभाषाणां जननी. संस्कृतं सर्वभाषाभ्यः पयः-पानं कारयित्वा न केवलं तासां वृद्धिं एव आतनुते किन्तु तस्यां प्रजनशक्तिः अपि अस्ति। आश्चर्य इयंमृतभाषा इति उच्यते।आधुनिक विज्ञानमध्याह्ने अनेक विषयाः वर्तन्ते येषां संस्कृतं विना ज्ञानं असम्भवम् । एषु अध्यात्म प्रधा- नम् । आत्मज्ञानाय संस्कृतं आवश्यकं यत स्वज्ञानं याद न तिष्ठेत् तर्हि अवशिष्यते किम् ? असंख्याः ईश्वर-वादिन्य. जातयः भारते विद्यन्ते परं ईश्वरस्य विश्व, विश्वचर, विश्वातीतरूपे क्वचिद्वर्णन न आस्ते। किम् इमे सर्वे निरर्थकाः विषयाः दूरीकरणायाः?

·(१५९) कन्दमूलफलाशिनां ऋषीणां यन्निधेः रक्षणे परम. पुरुषार्थः आतिष्ठत् तत्त्यागः करणीय वर्तमानं चाकचक्यं अवलोक्य किम् ? सस्कृतभाषासदृशी न काचित् पूर्णा भाषा, न कस्यांचित् तादृश पूर्ण साहित्यं, न कस्याश्चित् तादृश प्रभावः, न व्याप- कता, अतः संस्कृतभाषया एव भारतस्य राष्ट्रभाषया भवित- व्यम् । भारते संस्कृतातिरिक्ता काचित् आप भाषा राष्ट्रभाषा न भवितु अर्हति। संसारस्य सर्वासु भाषासु साधारणः असाधारणः यावान् ग्रन्थराशिः भविष्यति तत अधिकः एव अत्र अस्ति।" (७) हिज् एक्सेलेन्सी माननीय श्री आसफअली, उत्कल प्रान्तगवर्नरा वदन्ति- संस्कृतभाषा सर्वभाषाणां जनयित्री भाषा। उर्दूभाषायां अपि बहवः संस्कृतशब्दा. सन्निविष्टाः सन्ति । ज्ञानस्य वृद्धयै तत्पठने सर्वेषां मनोयोग आवश्यकः । मुसल्मानाः अपि संस्कृतं पठेयु , इति । (८)(अ) अफगानिस्तानस्य सुप्रसिद्ध पत्र 'अनीस' सम्पादकः श्री मुहम्मदहाशिममैवन्दवालः मद्रासे १७ तारिखे पत्रकारैः पृष्टः यत् अफगानिस्तानस्य मुसलमाना' संस्कृतस्य अनिवार्यतायां किञ्चित् विरोधं न अकुर्वन् ' ते फारस्यरब्योः अध्यापनाय किं बलं न आपु ? । ' अनीस ' सम्पादकः उक्तवान् “ अरबी सेमि- टिकभाषा, वयं आर्याः, अत एव संस्कृतभाषायाः अन्तर्गताः अस्माकं भाषा संस्कृतभाषायाः निकटे वर्तते। अस्माकं फारस्या अरब्या च किं प्रयोजनम् ? फारसी अरबी च कश्चित् अपि अफगान स्वगृहे अध्यतुं शक्नोति, तां एकां भाषां विज्ञाय विविधभाषासदृशीम् । " ·(१६०) (आ) बम्बय्यां भाषमाणः श्री हाशिमसाहब. उक्तवान् - " अहं भारताफगानिस्तानयोः सांस्कृतिक सम्बन्ध दृढयितुं आगतः अस्मि । भारताफगानिस्तानयोः निवासिनः आर्याः -सन्ति । द्वयोः देशयोः प्रधाना भाषा संस्कृतम् । अस्यां अवस्थायां उभयोः देशयोः सम्बन्धेन दृढेन भवितव्यं एव।" (९) संस्कृतं जगतः भाषा न केवलं एशियायाः। कांगडी-गुरुकुले डा. लुई रणोः भाषणम्- पैरिसविश्वविद्यालयस्य भारतीय विद्याभवनप्रधानाचार्यः, प्रख्यातपुरातत्त्वमर्मज्ञ डा० लुई रेणुमहोदयः भारतीय विश्व- विद्यालयेषु भाषमाणः क्रमतः विख्यातं कांगडीस्थं गुरुकुलं इयाय । अनन्तरं अध्यापकानां छात्राणा च एकस्यां सभायां भाषमाण माननीय डा० लुइ रेणुमहोदयः उक्तवान्- अहं भारतस्य अनेकषु विश्वविद्यालयेषु गतः शिक्षास्थानेषु च, परं प्रचलद्राजनीतिावषये निरर्गलं सहजतया संस्कृतेन वार्तालापं, वाद विवादं च कुर्वतः क्वचित् अपि न छात्रान् नच अध्यापकान् अवलोकितवान् । यदि भारतागमनसमये एव कश्चित् मा अमु समाचारं अदास्यत् यत् कांगडीगुरुकुले संस्कृतं इत्थं भाष्यते तर्हि भारते व्यतीतेषु षण्मासेषु साक- मासं एतत्कृते अवश्यं अदास्यम् । अत्र छात्रै अध्यापकैः सह वार्तालापं विधाय सस्कृतभाषणयोग्यतां अवर्द्धयिष्यम् । गुरु- कुले मम भारतयात्रा समाप्तिं एति । भारते संस्कृतभाषायाः सेवायां मम जीवनस्य श्रेष्ठतमःभागः व्यतीतः । अधुना वक्तुं शक्तः अस्मि यत् अद्य योरोपः भौतिकवादे निमग्नः आस्ति दुर्बलां संस्कृतिं दुर्बलान् विचारान् च आश्रत्य भ्रमितः ।आर्मन् - ·(१६१) , समये भारतीयां संस्कृति संस्कृतभाषां च एव आदर्शीकृत्य सः आत्मन त्राणं कर्तुं शक्नोति। अहं स्वमातृविद्यासंस्थानं परिसं गत्वा युवकान् भारतं आगन्तुं प्रोत्साहयिष्यामि । ते अत्र आगत्य भारतीयां संस्कृति अनुशीलयेयुः, हिमालयस्य उपत्यकायां विद्यमाने गुरुकुले स्थित्वा संस्कृतं अभ्यसेयुः । अहं तान् वदि- ध्यामि यत् गुरुकुले संस्कृतभाषायाः तादृशं एव अद्य अपि सहजं वातावरणं आस्ते यादृशं पुरा पाटलिपुत्रस्य उजयिन्याः च वीथिषु आसीत् । अहं एक एव दुखं आदाय भारतात् गच्छामि यत् वयं योरो- पीयाः यां संस्कृतभाषां अमरभाषां मन्वा अनुशीलयाम अन्वे- षयामः च ता एव भारतीया. मृतां आचक्षते । भारतस्य समस्तं गौरवं, समस्ता सम्पत्तिः च संस्कृतभाषायां निहिता आस्ते । यः भारतीयः सस्कृतभारती न जानाति स भारतीयः कथं भवितुं अहति ? भारतीयानां अयं दुर्भाग्यस्य विषयः यत् तेषां शिक्षासचिवः संस्कृतेन अनभिज्ञ. वर्तते । भारते राष्ट्रभाषाया विषये भारतीयाः निरर्थकं भ्रान्ति उपेता. वर्तन्ते । भारतस्य सांस्कृतिकी भाषा संस्कृतम् । संस्कृतभाषा एव भारतस्य राष्ट्रभाषा भवितुं अर्हति । भारतस्य एव किं समस्तै- शियायाः अपि सांस्कृतिकी राष्ट्रियां भाषा च संस्कृतं एव भवितुं अर्हति । संस्कृतभाषायां एव जगद्भाषात्वलक्षणानि पूर्णतया सन्निविष्टानि वर्तन्ते इति ।" अनेन पठनेन सिद्धं भविष्यति यत् संस्कृतभाषायाः कियत् महत्त्वं विद्यते । न केवलं भारतीयाः अपि तु विदेशीया तस्याः भूरिभूरि प्रशंसनं कुर्वन्ति । द्वे वार्ते स्पष्टे स्त। एका वार्ता तु ·(१६२) इयं अस्ति यत् संस्कृतं सर्वासां भाषाणां जननी आस्ति। प्रायः सर्व विद्वद्भिः इदं मन्यते । द्वितीया वार्ता इयं अस्ति यत् सांस्कृतिकसभ्यतायाः प्रसारात् एव विश्वे चिरा शान्तिः भवितुं अर्हति । भारतीयः अध्यात्मवादः लोके प्रख्यातः । इदं सर्व संस्कृतसाहित्ये भाषायां वा विद्यते, अत एव सर्वेषां जनानां कृते संस्कृतस्य पठनपाठन आवश्यक जायते । विदेशीया अपि इद स्वीकुर्वन्ति। दुखदः अय समाचारः यत् संस्कृतस्य भारते वर्षे एतावान् प्रचारः न विद्यते यावान् भवितव्यः। देशस्य कस्मिन् अपि भागे संस्कृतभाषा अद्य भाषणभाषा, राजभाषा च न अस्ति । केवलं पुस्तकीभाषा इयं या दुर्योधा कठिना च विद्यते। अदा कश्चित् अपि न विचारयति यत् कथं संस्कृतं सरलं सुबोधं भवितुं अर्हति । कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति येन सस्कृत भाषणभाषा राष्ट्रभाषा च भवेत् । सस्कृतमहाभवनस्य ये भग्नावशेषाः विद्यन्ते तेषु आवश्यकः सुधारः अपि न क्रियते। अत एव शनैः शनैःभश्ननाश. अवश्यम्भावी। संस्कृतज्ञैः कथित- विद्वद्भिः संकीर्णहृदयैः इदं क्रियते । वय हस्तं हस्तोपरि धृत्वा अवलोकयामः सस्कृतनाशं वस्तुतः स्वनाश विश्वनाश च, परं किञ्चित् अपि कर्त न शक्नुमः, अस्यां अवस्थायां एक एव अखल- म्बनं अस्माकम् । देवानां एका प्रतिज्ञा पठिता अस्माभिः- "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मान सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगेयुगे । (गीता अ०४, श्लो ७,८) - ·(१६३) अनेन योगिनां सद्वचनेन सिद्धयति यत् ईश्वरधर्मस्य एवमेव तस्याः भाषायाः यस्यां अयं धर्मः विद्यते नाशः भवितुं न अर्हति। मनुष्य तु अवश्यमेव ईदृशानि कार्याणि क्रियन्ते येन ईश्वर- वस्तूनां अपि नाश निकटतमः आगच्छेत् परं ईश्वरप्रेरणया देवताभि तेषां रक्षा युगे युगे क्रियते । स युगः आगत. अस्ति, अत एव नवीनयुगारम्भ भवति एव। यत् किञ्चित् अत्र दीयते तत्सर्वमेव ईश्वरप्रेरणया। दीर्घकालपर्यन्तं गम्भीरता मनो- योगेन च इद विचारितं अस्माभिः यत् संस्कृतस्य कथं कल्याण भवितुं अर्हति ? शनैः शनै ईश्वरकृपया उद्बोधनं सञ्जातं यत् मुख्यतः अत्र चतुर्यु सूत्रेषु दीयते- चत्वारि सूत्राणि। (१) "असंहिता-वाक्ये" वाक्येषु संहिता कदापि न कार्या। वाक्यपदानि स्वरूपे तथा पृथक् पृथक् तिष्ठन्तु । अयमेव एकः कल्याणकरः मार्ग , येन संस्कृतस्य सारल्यकारणात् महीयान् प्रचारः भवितुं अर्हति। (२)" द्विवचननिस्सारणम्" व्याख्या- संज्ञासु क्रियासु द्विवचनस्य आवश्यकता न विद्यते, अत एव द्विवचनस्य निस्सारणं क्रियेत । (३) "चतुर्लकाराः" व्याख्या- संस्कृतभाषायां केवलं चतुर्लकाराः स्युः, अर्थात् लट् लट् लङ् लिङ् (विध्यादौ तथा हेतुहेतुमद्भावादौ )।

·(१६४) (४) "विसर्गादर्शनम्" व्याख्या- अस्य सूत्रस्य व्याख्या अस्मिन् अध्याये दीयते। अहं विचारयामि यत् अयं सुधारः स्वत एव संस्कृते २५ वर्षा- नन्तरं आगमिष्यति । तदा भविष्यति संस्कृतस्य सर्वकालीन रूपम्। तस्मिन् रूपे एव संस्कृत विश्वभाषा भविष्यति पूर्ववत् । शतृप्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययं मन्येत । इमानि मुख्यसंशोधनानि सन्ति। अन्यानि अपि संशोधनानि सन्ति यानि आस्मन् पुस्तके दीयन्ते । अस्माकं विचारानुसारं इदं अपि आवश्यकं सशोधनं अस्ति यत् शतृप्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययरूपे तिष्ठेत् यथा तुमुन्-क्त्वा-णमुल् प्रत्ययान्ताः शब्दाः अव्ययरूपाः मन्यन्ते। आस्मिन् सम्बन्धे इदं कारणं आस्त। शतप्रत्ययान्तः शब्दः क्रियारूपेण तिष्ठति अर्थात् अयं तु क्रियारूपः भवति । अन्या आपि क्रिया भवति एव । साम्प्रतं अनेन प्रकारेण लिख्यते, (१) स गच्छन् आसीत् । (२) सागच्छन्ती आसीत् । (३) वायुयानं गच्छत् आसीत् । अत्र गच्छन्, गच्छन्ती, गच्छत् शब्दाः क्रियारूपेण तिष्ठन्ति । स्वयं गच्छन् , गच्छन्ती, गच्छत् क्रियारूपाः शब्दा सन्ति, परं यावत् काचित् अन्या क्रिया वाक्ये न दीयते तावत् अर्थपूर्तिः न भवति । वस्तुतः अत्र गच्छन्, गच्छन्ती, गच्छत् शब्दा. विशेषणानि न सन्ति यानि अद्य मन्यन्ते । इदं अन्यासु भाषासु अपि न अवलोक्यते। अत एव अस्माकं विचारानुसारं शत- ·, ' प्रत्ययान्तः शब्दः अव्ययरूपः व्याकरणे ग्राह्यः । केवलं अन्यस्यां क्रियायां परिवर्तनं स्यात् । पूर्वोक्तानि वाक्यानि अनेन प्रकारेण लेखनीयानि- (१) स गच्छत् आसीत् (एकवचने) (२) ते गच्छत् आसन् (बहुवचने) (३) सा गच्छत् आसीत् (एकवचन) (४) ता. गच्छत् आसन् ( बहुवचने) (६) वायुयानं गच्छत् आसीत् ( एकवचने) (५) वायुयानानि गच्छत् आसन्( बहुवचने) गच्छन् शतृप्रत्ययान्तः शब्दः वस्तुतः क्रियायाः कार्य करोति, तत्तु वस्तुतः क्रिया एव अस्ति, सहायकी क्रिया मन्येत मुख्यक्रिया वा। मुख्या क्रिया मन्येत चेत् तदा आसीत् सहायक- क्रियारूपण मस्यते। वस्तुतः गच्छत् ' शब्द ईदृशे प्रयोगे 'विशेषणम्' भवितुं न अहंति परं 'गच्छत्' शब्दस्य ईदृशःप्रयोगः अपि भवितु अर्हति यत् तत् 'विशेषणम् ' मन्येत । तत्र अपि तत् अव्ययरूपेण तिष्ठेत् । अस्मिन् काचित् अपि हानिः न अस्ति, यथा- (१) भाषणं कुर्वता तेन । (२) भाषणानि कुर्वद्भिः तैः। एतयोः स्थाने ईदृशः प्रयोग शतृप्रत्ययान्तःशब्दस्य अव्यय- रूपेण स्यात् । (१) भाषणं कुर्वत् तेन (२) भाषणानि कुर्वत् तै । तुमुन्-त्व-णमुल् प्रत्ययान्तशब्देषु अन्तरं भवितुं न अर्हति । इमे सर्वे क्रियारूपाः, क्रियार्थप्रदर्शकाः, वस्तुत. सहायत्रिया मुख्यक्रियाः वा भवान्त एव । अत एव तुमुलादि-प्रत्ययान्ताः ·(१६६) शब्दाः यदि अव्ययरूपाः भवन्ति तदा शतृप्रत्ययान्ताः अपि अव्ययीभावं गृह्णन्तु । इदं विचारणीय विद्वद्भिः। अस्माकं तु इमानि सर्वाणि विशेष-निवेदनानि सन्ति यानि संस्कृतहिताय दीयन्ते। इदं स्पष्टतया बलपूर्वकं च निवेदितं अस्माभिः भूयः अपि निवेद्यते अत्र यत् संस्कृतं वैदिकभाषातः निस्सारितं विद्वद्भिः। अस्य निवेदनस्य अय आशयः। वेदभाषा तु सृष्ट्याख्यकालात् विद्यते । यदा यदा हि सृष्टि. भवति तदा वेदभाषा ईश्वरज्ञानो- पेना देवताभिः दीयते जीवमात्रकल्याणाय विशेषतया मानवीय सृष्टे. हिताय । लोके वेदभाषातः संस्कृता भाषा संस्कृतम् ' नाम आचाय्य. विद्वद्भिःच निस्सारिता। संस्कृतायाः भाषाया अर्थः अयं यत् इयं भाषा निर्मिता अर्थात् प्रथमं लौकिक- संस्कृतस्य व्याकरणं रचितं अनन्तरं भाषाप्रचारः अभवत् । वैदिकभाषा तु आदितः आसीत् । अस्माकं आचायः द्वौ विभागौ कृतौ। वेदः, लोकश्च इति । वेदे वेदभाषा प्रयुज्यमाना स्यात्, लोके सांस्कृता भाषा; वेदभाषातः एका निर्मिता भाषा, प्रयोक्तव्या स्यात्। प्रथमं संस्कृतस्य नियमाः निर्मिताः अनन्तरं तद्रूपा भाषा संस्कृतम्' नाम प्रचालिता। मुख्यतः कृत्रिमभाषा इयम् । सांस्कृता भाषा पूर्णतया स्वाभाविकी भाषा कथायितुंन शक्यते । यदि काचित् भाषा प्रथमतः विद्यमाना स्यात्, तथा तस्या व्याकरणं अनन्तरं निर्मितं स्यात् तदा तत् स्वाभाविकी भाषा, यत् यत् संस्कृते स्वाभाविकरूपण विद्यते तत्सर्व वेदभाषायाः । यदि किञ्चित् वस्तु स्वप्रकृति, स्वभावं, ‘स्वस्रोतं प्रति' चलति, तत् एव जीवितुं शक्नोति अन्यथा नहि । अस्य अयं अर्थः यत् संस्कृताभाषा शनैः शनैः वेदभाषातुल्या स्यात् अर्थात् स्वस्रोतः प्रति शनैः शनैः गच्छत् तदा ·(१६७) सा वेदभाषावत् लोके सर्वकालीना भवितुं अर्हति। यदि संस्कृतात् कृत्रिमता दूरीभवेत्, वेदभाषावत् स्वाभाविकता आनीयेत, तदा संस्कृतं अमर स्यात् । सस्कृत कृत्रिमोपायैः उत्पन्न, अद्य नियम- पाशः निबद्ध अवलोक्यते । एतादृशस्य जीवनाशा का ? यदि तत् नियमबन्धन मुक्तं स्यात्, तदा जीवनाशा भवितुं अर्हति । सस्कृतपण्डिते. विशेषतया स्वपाण्डित्यप्रदर्शकैः ‘संस्कृतम्' अनन्तनियमपाशः बन्दोकन, येन तत् मरणासन्नं सञ्जातम् । ते एव बन्धनशैथिल्येन 'संस्कृतम् ' मुक्तीकर्तुं शक्नुवन्ति, येन तत् स्वातत्र्य-श्वासं भूयः ग्रहीतुं समर्थ स्यात् । देशभाषा अपि स्वतन्त्रा भवितव्या। यस्मात् कालात् अस्माकं देशः दासतायां निबद्धः अभवत्, तस्मात् कालात् अस्माकं 'संस्कृतम्' भाषा अपि नियमपा शेषु निबद्धा । अद्य सा अपि मुक्ता भवितव्या! अहं सानुरोध सविनयं प्रार्थये यत् पण्डिता. तां अमरभारती 'मृतप्रायां' मुक्ता कुर्वन्तु, येन तत् स्वरूपे तिष्ठत् । कि पाण्डताः 'मृतप्राय-संस्कृतस्य इमां प्रार्थनां न स्वीकरिष्यन्ति । सस्कृतस्य उत्थानसमयः आगतः। ते निमित्तमात्र भूत्वा यशः प्राप्नुयुः । परं इद सम्भव अस्ति यत् कतिपयपण्डिताः अस्य सुस्पष्टकर्त्तव्यस्य अपि विरोध कुर्युः । तेषां मतानुसार यत्किञ्चित् प्राचीनपुस्तकेषु विद्यते आवश्यक अनावश्यक वा तत्सर्व पूर्ण दोषरहितं अस्ति। ईदृशाः पाण्डतवर्या स्वमतानुसार कुर्वन्तु पर अद्य कश्चित् अपि पुरुषः संस्कृतस्य उन्नतिमार्ग अवरोढुं न शक्नोति । इदं साटोपं कथितं अस्माभिः यत् सस्कृतस्य उत्थानकालः आगतः। सर्वे जनाः शुण्वन्तु । तदा का भविष्यवाणी? वयं विचारयामः यत् देशस्य प्रायः सर्वे विद्वांसः एकस्वरेण ·(१६८) सम्यक् विचार्य एतेषां अन्येषां वा सशोधनानां समर्थन करिष्यन्ति। एतेषां संशोधनानां अध्यायक्रमानुसारं पुनः स्पष्टी- करण अत्र क्रियते (१) अस्माकं मतानुसारं इदं आवश्यकं अस्ति यत् वाक्येषु संहिता कदापि न काव् स्यात् येन वाक्पदानां रूपाणि सुस्पष्टानि स्युः। वाक्ये पदानां पृथक् पृथक् स्थितिः आवश्यकी। एकपदे सन्धिः भवतु, धातूपसर्गयोः सन्धिः भवतु, परं वाक्यस्य विविधपदेषु सन्धिः कदापि न कार्यः येन पदानि विरूपतां न गृह्णन्तु, तथा तानि सर्वाणि स्वरूपे तिष्ठन्तु । इदं गधे पद्ये च समानरूपेण भवतु । यथा गद्ये वाक्यानि भवन्ति तथा पद्ये अपि भवन्ति। कतिपयविद्वांस मन्यन्ते यत् गद्य अपि सर्वासु दशास सन्धिः भवेत् यथा पद्ये मन्यते। गद्यविषये सर्वे विद्वांस. मन्यन्ते यत् वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिकः विषयः अर्थात् सन्धिः क्रियेतन वा। सस्कृतव्याकरणे इदं कुत्रापि न दत्तं अस्ति यत् पयेषु सर्वासु दशासु सन्धिः कार्यः। अनेन सिद्धयति यत् गद्यवाक्यानि स्युः पद्यवाक्यानि वा तेषु सन्धिः अकार्यः। द्वितीयाध्याये (अस्य पुस्तकस्य) अनेकानि व्याकरणप्रमाणानि दत्तानि अस्माभिः येन सुस्पष्टी भवति यत् एकपदे सन्धि आवश्यकः, परं वाक्यस्य विविधपदेषु सन्धिः व्याकरणसम्मतःन अस्ति । अस्य व्याकरणसम्मतनिवेदनस्य अयं निष्कर्षः यत् वाक्येषु सन्धिः कदापिन कार्य्यः। “असंहिता- वाक्ये" एकं व्याकरणसम्मतं कल्याणकरं नवीनं अधिकारसूत्रं यत् विद्वद्भिः स्वीकार्यम्। वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिकः इच्छाधीनः मन्येत चेत्, तदा दीयेत न वा । एतन्मतानुसारं वाक्येषु सन्धि. नक्रियेत चेत् तदा ·(१६९) - काचित् अपि हानिः न अस्ति । अस्य अयं आशय यत् वाक्येषु सन्धिविषयः इच्छाधीनत्वं प्राप्नोति । यदि कश्चित् पुरुषः वाक्येषु सन्धि न करोति तदा स लेखः अपि व्याकरणसम्मतः भविष्यति। परं दुःखदः अयं समाचारः यत् अद्य कश्चित् अपि पण्डितः न मन्यते यः सन्धिरहितानि वाक्यानि लिखति भाषते वा। इदं इदानीन्तनानां पण्डितवर्याणां दुराग्रहमात्र एव। यदि ते वाक्येषु सन्धि वैकल्पिकं इच्छाधीन वा मन्यन्ते तदा अस्य विरोधस्य कः अर्थः। अस्माक तु इदं निश्चितं मत आस्ति यत् वाक्येषु सन्धिः वैकल्पिक मन्येत चेत्, तथापि न्यूनातिन्यूनं २५ वर्षपर्यन्तं तस्य प्रयोग. पुस्तकेष भाषणेषु अकार्यः। नवीनसस्कृतसाहित्यं सन्धिरहितं प्रकाशितं स्यात् । एवमेव प्राचीनसाहित्यं अपि यत् प्रकाशितं स्यात् तत् अपि सन्धिरहितं प्रकाशित भवेत् अनेन महीयान् लाभः भवितुं अर्हति । अहं विचारयामि यत् इद कार्य क्रियेत चेत् तदा २५ वर्षाभ्यन्तरे संस्कृतं जनभाषा भवितुं अर्हति पूर्ववत् । राष्ट्रभाषा तु ५ वर्षाभ्यन्तरे भवितु अर्हति । सन्धिरहित संस्कृतं अत्यन्तसरलं आस्ति । ईदृशं संस्कृतं सर्वे जना शीघ्रतया ज्ञातुं शक्नुवन्ति । भारतस्य प्रायः सर्वा प्रान्तीयभाषा संस्कृतात् निस्सृताः। न्यूनातिन्यून सर्वासु प्रान्तीय भाषासु संस्कृतस्य महीयान् प्रभावः विद्यते । प्रायः सर्वासु भाषासु संस्कृतस्य अक्षय्य- शब्दकोषः वर्तमानः अस्ति । तासु भाषासु संस्कृतशब्दाः स्वरूपे विरूपे वा प्रयुज्यन्ते । यथा संस्कृतभाषायां ' निवेदनं इति कथ्यते'। अन्यासु भाषासु अर्थात् प्रान्तीय भाषासु निवेदनशब्दः प्रयुक्तः भवति । भेदः वस्तुतः कश्चित् अपि न आस्ति। अन्यासु प्रान्तीय भाषासु नपुसकलिङ्गस्य चिह्न न दीयते यत् संस्कृतभाषायां ·(१७०) दीयते । एवमेव अन्यशब्दविषये अपि सत्यं आस्त । वङ्गाली- गुजराती-मराठी-हिन्धादिभाषा तु वस्तुतः सस्कृतस्य भ्रंशरूपाः एव । यदि सस्कृत सरलं भविष्यति तदा तस्य प्रचारात् अन्य- प्रान्तीय भाषाणां प्रचारः स्वत एव न्यूनः भविष्यति। शनैः शनैः देशे संस्कृतस्य सर्वत्र प्रचारः भूत्वा संस्कृतं एव राष्ट्रभाषा-राज- भाषा-जनभाषारूपे स्थास्यति । सृष्टिकालारम्भात् संस्कृतं (वेदभाषा ) अस्य देशस्य धर्मभाषा विद्यते। अस्माकं भगवन्तः वेदाः अन्यानि सर्वाणि शास्त्राणि अपि अस्यां एव भाषायां विद्यन्ते । अस्माक सर्वाणि धार्मिक-कृत्यानि अपि जन्मतः आरभ्य मरणपर्यन्तं अस्यां एव भाषायां भवन्ति । धर्मसम्बन्धात् तु संस्कृतस्य पठनपाठनं सर्वेषां भारतीयानां कृते आवश्यक अनिवार्य च जायते । धर्मसम्बन्धात् संस्कृते भारतीयानां महती श्रद्धा, प्रेम, आदर- दृष्टिः च विद्यते । अनन्तकालपर्यन्तं संस्कृतं देशस्य भाषण-- भाषा राष्ट्रभाषा च अतिष्ठत् । अस्माक सर्व साहित्य अस्यां एव भाषायां विद्यते । संस्कृतं भूय. राष्ट्रभाषा भाषणभाषा च भविष्यति । अस्माकं सर्व साहित्य अस्यां एवं भाषायां विद्यते । संस्कृतं भूयः राष्ट्रभाषा भाषण भाषा च भवेत् अस्मिन् सम्बन्धे कस्यचित् अपि भारतीयस्य विरोधः भवितु न अर्हति । अत एव संस्कृतस्य सरलीकरण एव कर्तव्यम् । ' असहितावाक्ये अथवा 'वाक्ये संहिता विवक्षा अपेक्षते' द्वयोः सूत्रयोः वस्तुतः एक भावः । न्यूनातिन्यून पण्डितैः इदं तु मन्यते एव यत् सान्धः वाक्ये वकाल्पकः इच्छाधीनः अर्थात् वाक्ये क्रियेत नवा। अहं निवेदयामि यत् प्रायः द्विसहस्रवर्षपर्यन्तं पण्डितैः व्याकरणनियमविरुद्धं अपि वाक्येषु (गद्ये पद्ये च) सन्धिः कृतः। का हानिः यत् साम्प्रतं २५ वर्षपर्यन्तं व्याकरणासम्मतः ·(१७१) वाक्येषु सन्धिः न क्रियेत । इद तु वस्तुत संशोधन न आस्त । इदं तु व्याकरणसम्मतं आस्ति यत् “ वाक्येप गद्ये पद्ये वा) सान्धः कदापि न क्रियेत । केवलं इदं कार्य क्रियत चेत् तदा महालाभः भावितु अर्हति । केवलं अनेन एव संस्कृते वर्णनातीतं सारल्यं आगमिष्यति, येन सस्कृतं अद्य एव राष्ट्रभाषापदं प्राप्तुं शक्ष्यति । केवलं घोषणामात्र निश्चयमात्र एव विदुषां कर्तव्यम् । कतिपयसस्कृतज्ञाः ये संस्कृत 'एकदेशीयं, एकजातीय, एक- वर्गीय वा' इति मन्यन्ते, ते अवश्यमेव अस्य विरोधं करि- ष्यान्ति। ईदृशानां जनानां संस्कृतकाठिन्ये स्वार्थ आस्त। ईदृशैः महानु- भावै. सर्वव्यापकः सर्वजः, सर्वशक्तिमान् इश्वर' आपे बन्दी- कृत., यस्य सम्पूर्णज्ञानं वंदरू अपि सर्वेगं मानवानां कृते वारितम् । ईदृशै संस्कृतं अपि कठिनीकृतम् । ईदृशैः समये समय ईदृशाः नियमा. वार्तिकानि वा संस्कृतव्याकरगे दत्तानि येन सस्कृत-पठन दुर्गम अभवत् । एतेषां कृत्रिमोपायानां नियमा- नां वार्तिकानां च दूरीकरणं अवश्य कर्त्तव्यम् । अस्माकं इयं भविष्यवाणी यत् ईदृशै. महानुभावैः अद्य संस्कृतस्य उन्नतिमार्गः अवरोढुं न शक्यते । इदानी संस्कृतलेखने भाषणे वा सन्धि- रूपि-कण्टकः ( गद्यपद्यमयेषु वाक्येषु ) न स्थास्यति, तथा सस्कृत शीघ्रं राष्ट्रभाषा भविष्यति । (२) (अ) संस्कृतभाषायां दशलकाराणां आडम्बरः व्यर्थ एव उपस्थाप्यते, संस्कृतविद्यार्थिनां हृदयेषु भयः उत्पन्नीक्रियते येन ते संस्कृत न पठेयुः। अद्य इदं भवितुं न अर्हति । अद्य जनाः जानन्ति एव यत् भाषा देशहिताय जनहिताय विद्यते नतु देशः जनसमूहः वा भाषायै। भाषासुबोधाय ज्ञानवृद्धिव्यापाराय ·(१७२) - . भवति नतु दुर्बोधाय ज्ञानमार्गावरोधाय । ईदृशैः नियमः संस्कृत कठिनीकृतं येन ज्ञानवृद्धिः सर्वथा अवरोधिता। ईश्वरज्ञानं अपि अवरोधितं लौकिकज्ञानं अपि । संस्कृतज्ञाः "कूपमण्डूका" इति शब्देन सक्रियन्ते। किं संस्कृतज्ञाः सदा एव "कूपमण्डूकाः" स्थास्यन्ति, अथवा संसारस्य प्रगत्या सह एकीभूय अग्रेसराः भविष्यन्ति । अस्य पुस्तकस्य तृतीयाध्याये सुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् कुतः केवलं चतुर्लकाराः भवितव्याः दशलकाराणां स्थाने। अद्यतन- अनद्यतन भेई अवलम्ब्य लकार-विभागः स्थातुं न शक्नोति। 'कृत्रिमभेदः' अयं, अत एव शीघ्र दूरीकरणीयः। संसारस्य कस्या. ञ्चित् अपि भाषायां कालभेदः अनेन प्रकारेण न क्रियते, अत एव व्यावहारिक-दृष्टया सर्वथा त्याज्यः । अनेकानि प्रमाणानि दत्तानि अस्माभिः स्वपक्षपोषणे। तानि सर्वाणि अवलोकनीयानि तत्र । संस्कृतकाठिन्यस्य भीषणतायाः प्रदर्शनाय अपि 'डुकृञ्' धातोः सर्वाणि रूपाणि दत्तानि अस्माभिः । तानि प्रायः २५१२ रूपाणि भवन्ति । एकस्य धातोः २५१२ रूपाणि भवन्ति तदा १९४४ धातूनां कियन्ति रूपाणि परस्मैपदे आत्मनेपदे च भविष्यन्ति ? बहवः धातवः उभयरूपाः भवन्ति । अस्माभिः गणना कृता यत् १९४४ धातूनां दशलकारेषु प्रायः ३६ लक्षरूपाणि भविष्यन्ति । एकस्य धातोः अपि सर्वाणि रूपाणि पण्डिताः स्मन शक्नुवन्ति तदा का कथा बालकानाम् ? अनेन सुस्पष्टं भवति यत् धातूनां प्रायः ३६ लक्षरूपाणि भवन्ति । इदं विहाय विविध-नाम-स्थान-भाव-जातिवाचकादि- संज्ञानां सर्वनामसंज्ञानां, विशेषणानां शत-शानच्-कानन्, तव्यत्, तव्य अनीयर् इत्यादिप्रत्ययान्तशब्दानां रूपाणि भवन्ति ।

·(१७३) तानि सर्वाणि प्रायः २० लक्षकानि भवितुं अर्हति। अनेन सिद्धयति यत् कृत्रिमोपायैः कथित-विद्वद्भिः अनन्तानि शब्द- रूपाणि सांस्कृतायां भाषायां दत्तानि, यानि स्मृतिपथे कदापि आगन्तु न शक्नुवन्ति । अनेन प्रायः ५६ तः ६० लक्षशब्दाः संस्कृते भवितुं अर्हन्ति। आंग्लभाषा अद्य अन्ताराष्ट्रियभाषा, सर्वासु भाषासु उन्नता, प्रगतिशीला, परं तस्यां अपि अधिका- दधिकं द्वित्रिलक्षतः अधिकाः शब्दा न विद्यन्ते । ईदृशी व्यावहारिकी स्थितिः अन्यासां उन्नतानां भाषाणाम् । अवलोक- यन्तु भवन्तः विचारशीलपुरुषा., संस्कृतोन्नतीच्छुकाः यत् मृतप्रायसंस्कृतभाषा प्रायः ६० लक्षशब्दयुता। ईदृशी कृत्रिम- भाषा मृतप्राया मन्तव्या एव । किं ईदृशं संस्कृतं 'कथित-सांस्कृ- ताभाषा' 'असांस्कृता' 'अस्वाभाविकी' 'कृत्रिमा' वा भवितुं न अर्हति? इयं अस्माकं द्वितीया भविष्यवाणी यत् दशलकाराः स्थातुं न शक्नुवन्ति । यदि सत्यं सत्यं भारतीयाः इच्छन्ति यत् संस्कृतं राष्ट्रभाषा भवेत् पूर्ववत् तदा अयं सुसंस्कारः आवश्यकः, कर्त्तव्यः, अनिवार्यः च । अनेन एव संस्कृतं वास्तविकरूपेण 'सुसांस्कृता- भाषा'। अनन्तरं राष्ट्रभाषा च भवितुं अर्हति । न अन्यः मार्गः विद्यते अस्माकं कल्याणाय संस्कृतहिताय च । नवीन-साहित्ये केवलं चतुर्लकाराणां प्रयोगः कार्य्यः। प्राचीन साहित्ये अपि चतुर्लकाराणां प्रयोगः भवितुं अर्हति । अस्मिन् काचित् अपि हानि न अस्ति । विचाराणां वस्तुतः मूल्य अस्ति । भाषा अपि प्रायः स्वरूपे स्थास्यति । अद्य इदं कार्य अपि अवरोद्धं न शक्यते । (ब) यथा दशलकाराः स्थातुं न शक्नुवन्ति तथा द्विवचनं अपि स्थातुं न शक्नोति क्रियासु । अस्य पुस्तकस्य तृतीयाध्याये ·(१७४) . चतुर्थाध्याये च पूर्णतया स्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् द्विवचनं संसारस्य प्रायः सर्वासु भाषासु न विद्यते एकां द्वे वा भाषे विहाय । इदं अपि पुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् दशलकारा सर्वथा अनावश्यका । केवलं चतुलकारैः अस्माकं कार्य चलितु शक्नोति यथा अन्यासु भाषासु भवति । सस्कृतव्याकरणे एकः अन्य अपि उपायः भूतकालस्य अवबोधनाय विद्यते । लट्' लकारे 'स्म' शब्दस्य प्रयोगः क्रियते यथा ' स गच्छतिस्म' 'ते गच्छन्तिस्म' इत्यादयः । अनेन स्पष्ट भवति यत् त्रिलकारैः आपि कार्य चलितुं शक्नोति । इद तृतीयाध्याये सुस्पष्टीकृत अस्माभिः यत् द्विवचन निस्सार्य चतुर्लकारषु केवलं ३८४ रूपाणि भविष्यान्न, २५१२ रूपाणां स्थान, एकस्य धातोः । ३८४ रूपाणि तु कश्चित् आप पुरुषः कण्ठस्थीकर्तुं शक्नोति। इमानि ३८४ रूपाणि अपि न्यूनानि भवितुं अर्हन्ति यदि सारल्यार्थ लट् ' लकारे ‘स्म' शब्दस्य प्रयोग क्रियेत भूतकालस्य अवबोधनाय । सस्कृतज्ञाः इच्छन्ति चेत् यत् संस्कृतं व्यावहारिकी भाषा राष्ट्रभाषा च भवेत् तदा द्विवचन अवश्यमेव निस्सारणीयम् । कृत्रिम वचन- विषयकानयमः अयम् । यदि द्विवचनं स्यात् तदा त्रिवचनं, चतु. वचन इत्यादिकं कथं न स्यात् । तृतीया भविष्यवाणी इयं यत् द्विवचन क्रियासु स्थातुं न शक्नोति। (३) चतुर्थाध्याये संज्ञानां विषये सुस्पष्टीकृतं अस्माभिः यत् विशेष-नाम-स्थानादि संज्ञासु केवलं एकवचने रूपाणि भवितुं अर्हन्ति । द्विवचनं तु संज्ञासु अपि स्थातुं न शक्नोति यथा क्रियासु । यानि यानि प्रमाणानि द्विवचनस्य निस्सारणाय दत्तानि अस्माभिः तानि सर्वत्र लगन्ति अर्थात् क्रियासु एवमेव ·(१७५) , संज्ञासु । इदं अपि स्पष्टीकृतं अस्माभि यत् सम्बोधनकारकस्य आवश्यकता न विद्यते । अतएव तत् निस्सारणीयम् । सम्प्रदान- कारकस्य एवमेव अपादानकारकस्य अवबोधनाय क्रमानुसारं सम्बन्धकारकस्य प्रयोगं कृत्वा ‘कृते' तथा ' त शब्दस्य प्रयोग क्रियते। अनेन सस्कृत सारल्यं आगच्छति, अत एव अयं प्रयोग करणीयः । प्राचीनविद्भिः अपि समये सम ये विचारः कृतः भाषायां सरलताया. आनयनाय ! परं प्रायः द्विसहस्रवर्षात् इदं कार्य अवरुद्ध अतिष्ठत् दासताकारणात् अन्य कारणेभ्यः अपि । अद्य स्वतन्त्रताकारणात् समय आगतः अस्ति यत् विद्वांस विचारयेयु. यत् कानि कानि संशोधनानि आवश्यकानि सन्ति सस्कृतभाषायां येन सा वास्तविकरूपेण 'अमरा' व्यवहारयोग्या च स्यात् । (४) 'विसर्गादर्शनम् ' आस्त एक अन्तिमः सुधारः येन सस्कृतं सर्वकालपर्यन्तं स्थातु शक्नोति। यदि पूर्वोक्तानि संशोधनानि भाषायां क्रियेरन्, तदा अय सुधारः २५ वर्षानन्तरं खत एव आगमिष्यति करिष्यते च सस्कृतज्ञैः संस्कृतभाषा- भाषिभिः । तदा संस्कृतभाषायां कृत्रिमतायाः आत्यान्तकः हासः भविष्यति । तदा संस्कृत एका स्वाभाविकी भाषा गवहारिकी भाषा च भविष्यति। तदा अस्माकं मतानुसारं सस्कृत एका सर्वकालीना भाषा भवितुं अर्हति । संस्कृतं राष्ट्रभाषा अन्ताराष्ट्रिय भाषा च भविष्यति एव पूर्ववत् यत् पूर्वोक्तानि संशोधनानि प्रायः व्याकरण-सम्मतानि व्यवहारसिद्धानि स्वीकृतानि स्युः विद्वाद्भिः । अस्माकं निश्चितं मतं अस्ति यत् प्रचलितरूपे ( साम्प्रत संस्कृतं केवलं पुस्तकी भाषा, अव्यावहारिकी भाषा अस्ति ) सस्कृतं व्यावहारिकी भाषा आपि भवितुं न अर्हति तदा का कथा तस्य राष्ट्रभाषात्वस्य । इदं कथने दोदूयते अस्माकं ·(१७६) - चेतः । अत एव इदं सर्वे विचारणीयं विद्वाद्भः। यत्, यत् देश- भाषा-जाति-हिताय स्यात् तत् एव निस्वार्थभावेन करणीयम्। अन्यथा समयः, देशपरिस्थिति-बलात् कारयिष्यति, अथवा काले ईश्वरप्रेरणया, ईश्वरेच्छया तत्सर्व भविष्यति । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ (गतिा अ. १८, श्लो. ६१) अस्यां अवस्थायां कथित-जगद्गुरूणां विदुषां शिरसि कलङ्कः लगिष्यति । लााकक-संस्कृतोत्थान तु विद्वद्भिः प्रयत्नः करणीयः । वेदः तु स्वत एव स्थास्यति । ईश्वरस्य ज्ञानं तु तत् देवताभिः रक्षितम् । लोके ऋाष-मुनि-ज्ञानं लौकिकैः रक्षितं स्यात् ! इयं परम्परा। लोके 'विसर्गादर्शनम् ' इति सूत्रस्य क अर्थः किं प्रयोनजम्? संस्कृतभाषायां विसर्गस्य स्थाने स्थाने प्रयोगः भवति । एतावान् प्रयोगः कस्याञ्चित् अपि भाषायां न भवति । कारण किम्? कृत्रिम उपायः अयम् । संसारस्य सर्वासु भाषासु प्रातिपदिक- 'पद' इति मन्यते । वस्तुतः अर्थवान् शब्द. पद- वाच्यः भवितव्य , पर संस्कृतभाषायां इदं न भवति । किंप्राति पदिकं संस्कृतव्याकरणानुसार । अर्थवदधातुरप्रत्यय. प्रातिपदिकम् । (१।२।४५) व्याख्या- धातुं प्रत्यय प्रत्ययान्तं च वयित्वा अर्थवच्छब्द- स्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् । संस्कृतव्याकरणानुसारं 'पदं' किं भवति, 'सुप्तिङन्तं पदम् (१।४।१४) व्याख्या-- सुबन्तं तिङन्तं च पदसंशं स्यात् । रूपे शब्दः .

·(१७७) एक उदाहरणं अत्र दीयते । 'राम' एका अर्थवच्छब्दः सस्कृत- व्याकरणानुसारं अयं शब्दः 'प्रातिपदिकं ' इति कथ्यते। इदं प्रातिपदिकं सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् । संस्कृतभाषायां प्रातिपदिकानि प्रयुक्तानि भवितुं न अर्हन्ति । प्रातिपदिकेषु 'सुप्' आदि विभक्तयः दीयन्ते, तदा प्रातिपदिकानि पदसज्ञकानि भूत्वा प्रत्युक्तानि भवन्ति । ससारस्य अन्यासु भाषासु इयं स्थिति न विद्यते। तासु प्रातिपदिकानि अर्थात् अर्थवच्छब्दाः स्वरूपे प्रयुक्ता भवन्ति । इयं वस्तुतः स्वाभाविकी स्थितिः। अन्यासु भाषासु एक- वचने तु प्रातिपदिकरूपाणि पदानि प्रयुक्तानि भवन्ति, बहुवचने विविधकारकेषु वा विभक्तय दीयन्ते। अनेन तासु भाषासु सर लता विद्यते । तासु प्रातिपदिकानि एव पदसंज्ञकानि भवन्ति। द्वितीय प्राय सरलविभक्तयः अपि तासु दीयन्ते । तासु भाषासु प्रायः पृथक् विभक्तयः विद्यन्ते, शब्दाङ्गं भूत्वा न वर्तन्ते। संस्कृतभाषायां इयं कृत्रिमता यत् प्रथमं तु प्रातिपदिकानि पदानि न भवन्ति । यावत् तेषुप्रातिपदिकेषु विभक्तयः न दीयन्ते तावत् प्रातिपदिकानि पदसंज्ञकानि न जायन्ते । अनेन प्राति- पदिकानां पृथक् स्थितिः, पदानां पृथक स्थितिः संस्कृतभाषायां भवति । इद अपि संस्कृतकाठिन्यस्य एकं प्रधानकारणम् । 'राम' अर्थवच्छब्दः विद्यते, अत एव स एव पदसंज्ञकः स्यात् । अस्यां दशायां 'सुप्' विभक्तिः अनावश्यकी । इद सर्वेषु शब्देषु कल्पनी- यम् । यदि प्रातिपदिकानि पदान पदसंज्ञकानि वा संस्कृतभाषायां गृहीतानि स्युः, तदा वर्णनातीतं सारल्य आगमिति । कर्तृ- कारके तदा 'राम' इति एकवचने भविष्यति। द्विवचनस्य आव- श्यकता न अस्ति । अतः ' रामौ ' शब्द निस्सारितः । बहुवचने रामाः' इति रूपं भविष्यति, परं 'विसर्गादर्शनम्' इति सूत्र- १२ ·(१७८) :-- बलेन 'रामाः' पदस्य विसर्गस्य लोपं मन्येत । तदा बहुवचने 'रामा' इति पदं भविष्यति । एवमेव अन्येषु स्थलेषु कल्पनीयं, यत्र विसर्गस्य प्रयोगः भवति । संस्कृतभाषातः कृत्रिमता दूरीकरणाय अस्माकं विशेषनिवेदनं इदं अस्ति। यावत् संस्कृतभाषात इयं कृत्रिमता न दूरीभवति तावत् तस्याः कठिनता अपि दूरीभवितुं न अर्हति। अत एव कठि- नता-दूरीकरणाय कृत्रिमता दूरीकरणीया । अस्माकं विचारे इयं कृत्रिमता संस्कृतभाषात दूरीकरणाय त्रयः उपायाः अवल- म्बनीयाः- उपायाः। (१) प्रथमं तु प्रातिपदिकानि पदसंज्ञकानि गृहीतानि स्युः यथा ससारस्य सर्वासु भाषासु भवति । इयं स्वाभाविकी स्थितिः। स्वाभाविकता भाषायाः महान् गुणः, अखाभाविकता, कृत्रिमता वा भाषायाः महान् दोषः। अत एव इदं संशोधनं करणीयं एव । अनेन संस्कृतव्याकरणे भाषायां च सारल्यं आगमिष्यात । इदं आमूलचूडपरिवर्तनं अपि न विद्यते । केवलं शब्दानां एकवचने किश्चित् परिवर्तनं स्थास्यति यथा 'रामः' स्थाने ' राम ' इति पदं मस्यते। (२)द्विवचनं निस्सारितम् । अतएव बहुवचने 'राम' शब्दस्य राम जस्' इदं रूपं भविष्यति । चुदू' २३७ व्याख्या-प्रत्ययाधौ चुटू इतौ स्तः । अनेन 'राम+अस्' इदं रूपं अभवत् । तदा 'विभक्तिच' १।४।१०४ व्याख्या- सुप्तिडौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः। - ' .

·(१७९) ल न विभक्तौ तुस्माः '१२३४ व्याख्या-विभक्तिस्थाः तवर्गसमाः न इतः। अनेन 'राम+ अस्' इदं रूपं अभवत् । 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' ६।१।१०२ व्याख्या- अकः प्रथमाद्वितीययोः अचिपूर्वसवर्णदीर्घ. एका- देश. स्यात् । अनेन 'रामा+स, इदं रूपं अभवत् । तदा ससजुषोरुः ८।२।६६ व्याख्या- पदान्तस्य सस्य सजुषः च रुः स्यात् । तदा खरवसानयोर्विसर्जनीयः ' ८।३.१५ व्याख्या-- खरि अवसाने च पदान्तस्य रस्य विसर्गः । अनेन 'रामा 'इदं रूपं अभवत् । तदा- विसर्गादर्शनम्' एकस्य नवीनसूत्रस्य बलेन विसर्गस्य लोप मन्येत । अनेन 'रामा' इति रूपं भविष्यति । अनेन प्रकारेण सर्वासु विभाक्तषु कल्पनीयम् । इदं संशोधनं मन्यत चेत् तदा इमानि रूषाणि सप्तकारकेषु भविष्यन्ति । यथा- एकवचनम् बहुवचनम् राम रामम् रामान् रामेण रामै रामाय रामेभ्य रामात् रामभ्य रामाणाम् रामे रामेषु रामा ·(१८०) सूचना-- परं अस्माकं मतानुसारं विशेषनाम-स्थानवाचक- संज्ञानां बहुवचनानि भवितुं न अर्हन्ति, अतः 'राम' शब्दस्य केवलं इमानि रूपाणि एकवचने भविन्यन्ति- एकवचनम् -- रामम् रामेण रामाय रामात रामस्य रामे विसर्गस्य अदर्शनं क्रियासु अपि भवतु यथा संज्ञासु। द्विवचनं तु क्रियासु आपि निस्सारणीयम् । तदा उदाहरणार्थ लट् लकारे इमान रूपाणि भविष्यन्ति- एकवचनम् बहुवचनम् भवति भवन्ति भवसि भवथ भवामि भवाम (भवामः स्थाने) (अ) व्याख्या- ' भवामः' रूपे 'विसर्गादर्शनम् " सूत्रबलेन विसर्गस्य अदर्शनं मन्येत। अस्माकं मतानुसार केवलं चतु- लंकाराः पर्याप्ताः सन्ति । १० लकाराणां आवश्यघता न आस्ति । अत एव लट्, लङ्, लिङ्, लकारेषु आप विसर्गस्य लोपःमन्येत । (आ) व्याख्या- परं समानशब्देषु विसर्गस्य लोपः न स्यात्। यथा 'स्मः' शब्दः विद्यते, ' स्म' शब्दः विद्यते। अत्र द्वौ शब्दौ समानौ विद्यते । एकस्मिन् शब्दे विसर्गः विद्यते, द्वितीये शब्दे ·(१८१) विसर्ग न अस्ति । द्वयोः शब्दयोः अर्थेषु भिन्नता विद्यते । अत एव एतेषु समानशब्दषु एकस्मिन् शब्दे विसर्गः तिष्ठेत् अर्थभिन्नतायाः शब्दभिन्नतायाः च प्रदर्शनाय । ' स्मः' शब्द उत्तमपुरुषस्य वहु- वचनं अस्ति यथा 'वयं स्म ', परं 'स्म 'शब्द. भूतकालस्य अव बोधनाय प्रयुक्ते यथा ' स गच्छतिस्म' । अत्र द्वयोः समान- शब्दयोः एकस्मिन् शब्दे विसर्ग अवश्यमेव तिष्ठतु। एवमेव समानसंज्ञासु अपि भवतु यथा- एकवचनम् वहुवचनम् - रमा रमाः अत्र अवश्यमेव 'रमा' शब्दस्य बहुवचने विसर्गः तिष्ठतु येन शब्दभिन्नता अर्थभिन्नता च सुस्पष्टा स्यात् । अस्माकं निवे. दनस्य अयं आशयः यत् न्यूनातिन्यूनं विसर्गस्य प्रयोगः स्यात् । कृत्रिम प्रयोगः अयम् । अनेन कः लाभः भविष्यति ? अनेन अयं लाभः भविष्यति यत् सस्कृतात् कृत्रिमता दूरीभूय तस्मिन् स्वाभाविकता आगमिष्यति । यथा अन्यासु भाषासु प्राति- पदिकरूपत्वेन शब्दानां प्रयोगः भवति, तथा एव अत्र अपि भविष्यति। संस्कृतस्य लिपि अर्थात् वर्णमाला, संस्कृतस्य व्या- करणं, (किञ्चित् भाग विहाय) संस्कृतस्य विविधसाहित्यं, सर्वोपरि संस्कृतस्य अध्यात्मज्ञानं स्वतः प्रमाण-वेदसम्मतं, आद्वि- तीयं एव । अत एव संस्कृतं एव विश्वभाषा भावितुं अर्हति, भावि- ष्यति च अस्माकं अन्तिमा भविष्यवाणी । यदि संस्कृतस्य कृत्रिमता दूरीकृता स्यात् या केवलं पूर्वोक्कैः संशोधनैः भवितुं अर्हति तदा- संस्कृतं अवश्यमेव विश्वभाषा भविष्यति । अस्मिन् सन्देह-स्थलं. न अस्ति । ईश्वरेच्छा इयम् । परं मनुष्यैः स्वपाण्डित्यप्रदर्शनाय ·(१८२) एव यत् यत् संस्कृतव्याकरणे दत्तं येन संस्कृतं जटिलं कठिनं जातं तत्सर्वे दूरीकरणीयं भविष्यति । तावत्पर्यन्तं संस्कृतस्य राष्ट्रभाषा- त्वं विश्वभाषात्वं च एका मिथ्या कल्पना एव, स्वप्नः एव, वन्ध्यायाः पुत्रवत् आकाशकुसुमवत् । इदं तथ्यं संस्कृतज्ञैः अपि हृदयाङ्गीकरणीयं यत् सर्वासु जीवित- भाषासु यथावश्यकतानुसारं समये समये संशोधनं भवति, अत एव संस्कृते अपि भाव्यम् । लौकिक-संस्कृत अपवाद. भवितुं न अर्हति । सखेद अहं निवेदयामि यत् संस्कृतज्ञानां अयं महान् दोषः यत् ते आवश्यक, अनावश्यक, उचितं, अनुचितं, सारसाहतं साररहितं वा सर्व ऋषि-मुनि-प्रणीत भ्रान्तिरहितं मन्यन्ते । परं मनुष्यज्ञानं दोषसहितं अपि भवितुं अर्हति । इदं अपि सम्भव आस्ति यत् प्राचीनाचाय्यः किञ्चित् वार्तिकं कश्चित् नियमः वा स्वसमयस्य आवश्यकतानुसार दत्तः यः अद्य न लगति, तदा तस्य संशोधने का हानि । भगवान् मनुः उपदिशति यत्- या वेदबाह्या स्मृतयो याश्च याश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तपो निष्ठा हि ता स्मृताः ॥ (मनु० अध्या. १२,श्लो. ९५) आर्षे धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्त•णानुसधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ (मनु० अध्या. १२, श्लो, १०६) व्याख्या-- द्वौ आदेशौ क्रियेते। प्रथमः उपदेशः यत् वेदबाह्याः स्मृतयः सर्वथा त्याज्याः वेदस्य स्वतः प्रमाणत्वात् । अनेन सिद्धयति यत् बह्वयः स्मृतयः वेदबाह्याः भवितुं अर्हन्ति । अध पण्डिताः भगवतः वेदान् न जानन्ति अत एव तेषां कृते सर्वाः - ·स्मृतयः निर्धान्ताः सन्ति वेदवाक्यवेत् । धर्म अद्य अयं दोषः ।। अनेन अस्माकं इयं दुर्दशा । द्वितीय उपदेशः अयं यत् सर्वतर्केण विचारणीयम् । यदि तर्केण कश्चित् धर्मः न प्रतीयते, वेदसम्मतः न जायते, तदा स धमःन अस्ति अत एव त्याज्यः । अद्य तर्काय तु स्थानं न दीयते । एवमेव व्याकरणे अपि कल्पनीयम् । तर्केण यत् यत् आवश्यकं स्यात् तत् तत् एव रक्षणीयं यत् यत् अनाव- श्यकं स्यात् तत् तत् त्याज्यम् । धानतिः भाषोन्नतिः अनेन मार्गेण भवितुं अर्हति । ईश्वरेण बुद्धिः प्रदत्ता सम्यक् विचाराय अन्यथा मनुष्यस्य बुद्धः किं प्रयोजनं कः लाभ.? अत एव सर्व सम्यक् विचार्य ग्राह्य अग्राह्यं वा । प्रातिपदिकरूपेषु (एकवचने केवलम् ) शब्दप्रयोगेण महान् लाभ भवितुं अर्हति । अन्यासु सर्वासु भाषासु प्राय. सर्वे शब्दा. विसर्गरहिताः विद्यन्ते विशेषतया नाम-स्थान-संज्ञाः यथा रूजवेल्ट, चर्चिल, हिटलर, स्टेलिन, जवाहरलाल, पटेल, लण्डन, न्यूयार्क, बर्लिन, पैरिस, बनारस इत्यादीनि नामानि । एतेषां विशेषनाम-स्थान-संज्ञानां बहुवचनं अपि भवितु न अर्हति । संस्कृते कृत्रिमोपायकारणात् (सर्वेषु शब्देषु 'सप' प्रत्ययः लगिष्यति, प्रातिपदिकरूपे एतेषां शब्दानां प्रयोगः न भावितु अर्हति) वयं कथयिष्यामः 'रुजवेल्टः, चचिल.. हिटलरः, स्टेलिन, जवाहरलालः, पटेल', लण्डनः, न्यूयाकः, बर्लिन:, पैरिसः, बनारसः,' इत्यादीनि नामानि। अत्र विचारणीयं यत् नाम अस्ति 'रुजवेल्ट' परं सस्कृते कथ्यते 'रुजवेल्टः,' अथवा रूजवेल्टः ( 'ज' वर्ण सस्कृतवर्णमालायां न विद्यते) एवमेव अन्यस्थलेषु अपि कल्पनीयम् । जवाहरलाल' इति नाम अस्ति, संस्कृतज्ञाः अपि 'जवाहरलाल' इति वदान्त परं १ .

·(१८४) संस्कृतभाषायां कथ्यते 'जवाहरलालः' तथा 'जवाहरलालो' आप सन्धिकरणे यथा 'जवाहरलालो गच्छति'। हास्यास्पदं इद सर्वम् । संस्कृतज्ञा स्वयं स्वसन्ततीनां नामानि विसरहिति रक्षन्ति यथा 'श्यामलाल' 'रामलाल' 'गिरिधरगोपाल' इत्यादीनि नामानि । अनेन सिद्धयति यत् प्रातिपदिकेषु अर्थात् अर्थवच्छन्देषु एकवचने 'सुप्' विभक्तिदानं एकः कृत्रिमोपायः । प्रातिपदिकानि सर्वाणि एकवचने भवन्ति, भवितुंअर्हन्ति एव अतएव तानि सर्वाणि स्वरूपे तिष्ठन्तु । अनेन संस्कृते अपि स्वाभाविकता आगमिष्यात यथा संसारस्य सर्वासु भाषासु विद्यते । 'सस्कृतं' एका निर्मिता भापा कृत्रिमोपायैः, अत एव यथासाध्यं कृत्रिमोपायाः दूरीकर- णीया, परं तस्य आधाराः न विनाशनीया । संस्कृतस्य आधारः तु वेद्भाषा, वेदवाणी वा अस्ति । स आधारः न नश्येत् अयं सदा एव स्मरणीयः । अस्माभिः इदं कार्य एव क्रियते। वार वारं कथित अस्माभिः यत् कृत्रिमता, काठनता, जटिलतेत्यादि-. दोषाणां दूरीकरणे, वय संस्कृतस्य आधारस्य नाशं न कामया- महे । अस्माकं सद्भावस्य सदुद्देश्यस्य शुभेच्छायाः इदं एव एक प्रमाणम्। अत एव संशोधनानि संस्कृत-रक्षणाय करणीयानि । (२) द्वितीय उपायः संस्कृतस्य कृत्रिमता, कठिनतेत्यादि दूरीकरणाय अस्ति यत् दशलकारेषु केवलं चतुर्लकाराः तिष्ठेयुः, अद्यतन-अनद्यतन भेदं दूरीकृत्य। अयं कृत्रिमभेद. तु स्थातुं न शक्नोति, यदि संस्कृतज्ञाः इच्छन्ति यत् संस्कृतं राष्ट्रभाषा विश्व- भाषा च भवेत् पूर्ववत् । (३) तृतीयः उपायः अयं यत् संज्ञासु एवमेव क्रियासुद्विवचनं निस्सारणीयम् । वचनेषु कृत्रिमवचनं इदं अर्थात् द्विवचन यथा एव ·(१८५) लकारेषु अद्यतन-अनद्यतन कृत्रिमभेदं अवलम्ब्य लकाराणां विभागः। संस्कृतराजभवनम् । सर्वैः विचारशीलपुरुषैः मन्यते अद्य यत् संस्कृतं जीणं कठिन सजातम् । तस्मिन् पुनः प्राणप्रतिष्ठा आवश्यकी संजाता आस्ति । सस्कृतस्य आधारः तु दृढतमः, परं यत्र तत्र भवनस्य भागा: कालाघातेन दासताघातेन, स्वमूर्खताघातेन भग्नाः नष्टाः वा जाताः सन्ति, तेषां दृढीकरण नवनिर्माण वा आवश्यकम् । सस्कृतस्य आधारःतु वेदवाणी । यावत् अय लोकः स्थास्यति, यावत् इंदं ब्रह्माण्डं स्थास्यति तावत् अयं आधारः अपि स्था- स्यति । वेदनाश वेदभाषानाश' भवितुं न अर्हति। द्वयोः रक्षका देवता सर्वोपरि ईश्वरः । अत एव आधारकारणात् संस्कृत अपि 'अमरम्' । तत् मृतप्रायं भवेत् परं मत्तुं न शक्नोति। संस्कृतं अद्य भारतेवर्षे जीवितभाषासु न अस्ति अर्थात् तत् अस्य देशस्य कस्मिंश्चित् अपि भागे भाषणभाषा न अस्ति, व्यवहारभाषा न अस्ति। संस्कृतस्य एका वेदभाषाधारः तु दृढतमः । अद्य त्रय नवीना धाराः दीयन्ते, येन संस्कृतभवनं दृढतमं सर्वकालीनं च भवेत् । इमे त्रयः आधारा: तु अद्य एव घोषणीया व्यवहरणीया च । इमे सन्ति- (१)' असंहिता-वाक्ये'। (२) 'चतुर्लकाराः। (३) 'द्विवचननिस्सारणम् । एतेषां सर्वेषां पूर्णरूपेण व्याख्या कृता अस्माभिः । भूयः व्याख्यायाः काचित् आवश्यकता न आस्त। अस्माकंतु विश्वासः ·(१८६) आस्त यत् भारतीय विदुषां घोषणामात्रेण व्यवहारेण च संस्कृत अद्य भाषणभाषा राष्ट्रभाषा च भवितुं अर्हति । सस्कृतव्यवहारे पठनपाठने च संस्कृत-काठिन्यं एव एका महती बाधा । तस्याः दूरीकरणे संस्कृतं स्वत एव राष्ट्रभाषा भविष्यति। सस्कृत- भाषायां भारतीयानां विदेशीयानां च महती श्रद्धा, पूज्यभावः च। अत एव तस्याः राष्ट्रभाषात्वे विलम्बःन भविष्यति। पञ्च वर्षे तु संस्कृतं राष्ट्रभाषा भविष्यति एव यदि इमानि आवश्यकसशो- धनानि विद्वद्भिः स्वीकृतानि। अन्तिमः सुधारः। अन्तिमः सुधारः ‘विसर्गादर्शनम् ' संस्कृतभाषायां २५ वर्षा- नन्तरं आगन्तु शक्नोति। कारण इदं अस्ति यत् अस्य सुधारस्य स्वीकरणे संस्कृतव्याकरणे कश्चित् विशेषसुधार. आवश्यकः भविष्यति । विद्वांसः इदं कार्य अपि कर्तुं शक्नुवन्ति, परं अस्मिन् दीर्घकालः लगितुं शक्नोति । इदानी सज्ञासु क्रियासु विसर्गः तिष्ठेत् यथा विद्यते । अस्मिन् विषये एकांश सुधारः भवितु अर्हति। विशेषनाम-स्थानसज्ञासु विसर्गलोप मन्येत येन विशेषपुरुष-विशेषस्थान नाम्नां उच्चारणं तेषां पठनपाठनं । वा सम्यग्रूपण भवेत् । तेषां सर्वेषां प्रातिपदिकरूपे, प्रयोगः कार्यः । अस्मिन् सम्बन्धे अनेकानि उदाहरणानि दत्तानि अस्माभिः। जवाहरलाल, स्टेलिन, पटेल-इत्यादीनि नामानि विद्यन्ते तदा तेषां उच्चारणं स्वरूप भवेत् । अस्माकं अयं आशयः। एवमेव विशेष स्थानवाचकसंज्ञानां विषये अपि करणीयम् यथा बनारस, प्रयाग, उन्नावेत्यादिनामानि । यत्र बनारस विद्यते तत्र 'ननारसः' इति कथनं अनावश्यकम् । 'बनारस यथा , नाम