·TAR
PRINCESS OF WALES
Want as a APATSAASTASIASA
SARASYHTI BHAVANA TEXTS
No.74
PART I.
EDITED BY
MANGAL DEVA SASTRI,
M. A., D. PRIL, (Oxon.),
PRINCIPAL,
Govr. SANSKRIT COLLEGE, BENARES
THE
ASTALJİYANA SRAUTA SUTRA
WITH SIDDHĀNTI-BHĀŞYA
PART I
Printed by Jai Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City.
1938

·- عبدالله
عمرها
pare cover the

·आश्वलायनश्रौतसूत्रम
सिद्धान्तिभाष्यसहितम्
[प्रथमो भागः]
THE
ASVALĀYANA SRAUTA SÜTRA
WITH
THE COMMENTARY OF SIDDHANTIN
EDITED FOR THE FIRST TIME FROM
ORIGINAL MANUSCRIPTS, WITH INTRODUCTION.
CRITICAL NOTES, SEVERAL APPENDICES AND INDICES
BY
MANGAL DEVA SHASTRI,
M. A.,D.Phil. (OXON.),
PRINCIPAL
GOVT. SANSKRIT COLLEGE,
BENARES.
2Vs!
Mon
PART I.
1988.

·IN PAL ARCHANDICA
1.IBRARY, NEV DELHI.
4448.1
Ace. No
Date
29:6:19.66.......
Call No....
Sa avsl....Man

·PREFACE This edition of the As'valayana-s'rauta-sutra with the commentary called Siddhanti-Bhasya is based on three manuscripts, respectively named B',B2,B3, al! belonging to the Government Sanskrit College Library, Sarasvati Bhavana, Benares. A brief description of the manuscripts is as follows: B' = No. 131 of “Ati-pracina Dhundi Raj Collection” of the Sanskrit College Library. I tbegins on folio 1b:- श्रीगणाधिपतये नमः । श्रीमत्श्रीजगन्नाथाश्रमश्रीचरणारविन्दाभ्यां नमः। अथै- aki elc. Folios: 1-88,91–159, 21-36, 36-137 (First Part ends); 1-37, 37-38, 38-110 (Second Part ends ). Size: 9" x 4". Lines per page: 9-10 in Part I, and 7 in Part II which is written in a different hand, Letters in a line : 27-38. Date: not given. The manuscript in Part I seems to have been carefully read and corrected. It is written in a clear and fair hand. B= A newly-acquired MS. of the Sanskrit College Library, Benares.A complete manuscript with 1-248 leaves, Size : 10" x 4". Lines per page : 11-13. Letters per 36-51. A new handwriting appears from falio 27b. Date: Samvat 1795. Written in a fair hand but full of mistakes. line :

·B3=No: 42 of the Atipracina Collection" of the Sanskrit College Library, Benares. An incomplete manuscript ending abruptly after a few Sufras of Adhyaya IV, Part I. Folios: 1, 3-31, 1 ( unnumbered ), 34–38, 42-126, 146–148. Size : 9" x 4.3". Lines per page : 9-13. Letters per line : 30-44. Date : not given. Written in a fair hand but full of mistakes. It is enough to give here only these brief details regarding the manuscripts used for this edition. Their detailed description as well as my remarks as to their mutual relation I reserve for the main Introduction of the work to be given with the last Vol. of this big work. A glance into the commentary will show that the author does not comment on all the Sutras of the Ā. S. Sutra. Nor does he attempt to explain every word of even those Sutrás on which he comments, Like some of the old important Bhasyas, his comments are only on important words of the Sutras or on topics saggested by the words of the Sutras; though he often quotes, in the course of his commentary,even those Sutras of the work which he dose not explain at all. Thus it was difficult to constitute any Sutra Text solely on the authority of the commentary. The difficulty Was augmented all the more by the fact that all the three manuscripts used by me give the Sutras commented upon ·क्ष्यामः for ( 3 ) by the commentary only in abbreviated form, e. g. अथै० STUTTET समाम्नायस्य विताने योगापत्तिं बक्ष्यामः. Thus for constituting the Sutra Text I had to rely on the manuscripts of the text only as well as on the text given in the Calcutta (Bibliotheca Indica Series ) and Poona ( Anandashram Series ) editions of the A. S'. Sutra with the commentary of Narayana. The critical apparatus for the Sutra Text I propose to give in a separate volume by itself. All Sutras not commented upon in the commentary are printed within square brackets 1. The unit of a Sutra is determined according to the commentary. Thus the numbering and division of the Sutras as followed in this edition are often bound to be different from those of the Calcutta and Poona ( Sutras are not numbered in this edition ) editions. No reference for the Sutras of the text, internally quoted by the commentary, has been given,as no numbering of the same can be assigned an be assigned until the whole edition is finished, The reference however will be easily found out by the aid of the various indices to be given at the end of the work, In spite of the unsatisfactory nature of the manuscript material, I have taken every care to çanștitute as correct a

·4
text of the commentary as possible. Both B2 and B3 being
full of mistakes of various kinds, though in some cases
also helpful in arriving at a correct and original reading,
I have been careful in selecting only important variant
readings for the foot-notes.
On the importance, the antiquity and the authorship
of the commentary
I need not say
anything at this
stage. It would be better to discuss all these points in
the main Introduction.
M. D. SHASTRI
Sarasvati Bhavana,
Benares,
12. 7. 1938.
PRINCIPAL
Sanskrit College, Benares.

·ओ३म् अथ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् आश्वलायनश्रौतसूत्रम्। अर्थतस्य समानायस्य विताने योगापत्तिं वक्ष्यामः ॥१॥ अथेत्ययं निपात: शुभमङ्गलार्थः शास्त्रादौ प्रयुज्यते । “अकारो वै सर्वा वाक्" इति वचनात् , “अकारस्यावस्थया सर्वान्वर्णान्ब्रूयात्" (Cp.ऋ०प्रा०१४।६५) इति शिक्षायां वचनाच्चाकारस्य मङ्गला- र्थत्वम् । तथा थकारस्याप्यकारोदयत्वान्मङ्गलभावः । समाम्नायविशेषणार्थमेतस्येत्युच्यते । अस्ति कश्चित्समा- म्नायविशेषोऽनेनाचार्येणाभिप्रेतः शाकलको वा बाष्कलको वा सह निवित्पुरोरुगादिभिस्तस्यैव परिग्रहः कथं (१ यथा) स्यान सर्वेषां समाम्नायानामिति । अथवा एतस्येत्यत्र वीप्सालोपो द्रष्टव्यः । एतस्यैतस्य समाम्नायस्येति । एवमृग्वेदसमाम्नायाः सर्वे परिगृहीता भवन्ति । तथा सत्येतस्येति वचनं वीप्सार्थमित्युक्तम् । तेन किं सिद्धं भवति । एकेनैव समाम्नायेन प्रारब्धं कर्म समापयेदिति । इतर- थैत(? क)स्मिन् यज्ञे शाकलकेन किञ्चित्कर्म कृत्वा पुनः किंचिद्वा- (१) मङ्गलार्थत्वमिति भावः । (२) B3, इतरथैतस्मिन् B1, इतरस्मिन् यज्ञ B? ।

·२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १। कलकेन वान्येन वा कुर्यात् । तन्मा भूदिति । ताण्डकेपि वचनम् । "येनोपक्रमः स्यात्तेनान्तं गच्छेदेष प्रयोगाणां धर्मः" इति । अस्येति लघुना सिद्धेऽप्येतस्येति गुरुनिर्देशः समानायपूजा- करणार्थम् । अथवा गुरुनिर्देशकरणं संहितासमान्नायस्य परिग्रहणा- र्थम् । तेन किं सिद्धं भवति । वृषाकपो न्यूखे शस्यमाने “अमदद् वृषाकपिः' इत्यत्राकारलोपार्थम् । इतरथा पदसमाम्नायः परिगृहीत इति कृत्वा अकारलोपो न भवति । तन्मा भूदिति । समाम्नायस्येत्युग्वेदस्य निर्देशः कृतः । उत्तरत्र “कर्मचोदनायां होतारम्" इति, "एतावत्सात्रं होतृकर्म" इति वचनाच्चेदमस्मिन् शास्त्रे विधीयमानं होतकर्मेत्यवगम्यते । श्रुतौ च सिद्धम्-ऋग्वेदेन होता करोतीति । तस्मादृग्वेदसमानायस्येति सिद्धम् । किञ्चा- न्यत् । उत्तरत्र ऋचामादिग्रहणाद्यजुषां कृत्स्नशः पाठात्साम्नामनध्य- यन दर्शनाच्च । “यदि साम नाधीयात्" इति । तस्मादृग्वेद- समाम्नायस्य परिग्रह इति सिद्धम् । यज्ञे इति लघुना सुखज्ञेयेन शब्देन सिद्धेऽपि वितानवचनं सर्वे- प्वग्निषु विहतेष्वेव सर्व कर्म कर्तव्यमित्येवमर्थम् । इतरथा "तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयात्" इत्यत्र प्रयोजनाभावादक्षिणाग्नेविहरणं न स्यात् । “पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम्" इत्यत्र पि- ण्डपितृयज्ञस्याहवनीयस्य च तन्मा भूदिति । तत्रापि विहतेष्वेव कर्म कर्त्तव्यमित्येतदर्थम् । (१) B2 B%, सिद्धे Bl. (२) B3, साम्नामनध्ययनं B2, सान्नामध्ययन B1. ।

·ख० १ । सूं० १] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् योगापत्तिः । योगस्यापत्तिोगापत्तिः । तां योगापत्ति- मिति । अयमृग्वेदसमाम्नायः कचित्सामिधेनीसंज्ञं योगमापद्यते । कचिन्मरुत्वतीयसंज्ञम् । तां वक्ष्याम इति । तस्योत्तरत्र विधानादेव सिद्धेऽपीह योगापत्तिमिति वचनं नियमार्थम् । कथम् । योगः क्रम इत्यनान्तरम् । अथवा योगः संघात इति । यथा “अथैतेषामहां योगविशेषान्वक्ष्यामः' इत्यत्र संघातविशेषादि(?-नि)ति । योगाप- त्तिमात्रमेव वक्ष्यामो नान्यं विकारमिति । तेन किं सिद्धं भवति । वक्ष्यति । "छन्दोगप्रत्ययं स्तोमस्तोत्रियः" इति । अत्र छन्दोग- स्तोत्रीये त्वक्षरविपर्यासं पदविपर्यासं यदि कुर्युस्तत्रास्माभि- रादरी न कर्त्तव्यः । ऋचामेव विपर्यास आदरः कर्त्तव्य इति नियम्यते । एतस्य विताने योगापत्तिमिति पदत्रयेण योऽर्थः साध्यते स एतस्मिन्ननारभ्यमाणे न लभ्यते । तस्मात्सूत्रारम्भः क्रियते ॥ अथास्य सूत्रस्यापरां योजनां वक्ष्यामः । अथशब्दः प्रतिज्ञार्थ इत्युच्यते । पूर्वेऽपि (?-हि) प्रत्यत्तदृशो मन्त्रब्राह्मणाभ्यामेव कर्माणि कृतवन्तः। तच्च पुनर्युगदौर्बल्यान शक्यते कर्तुम् । ततः शिष्यानुग्रहार्थ ग्रन्थारम्भं चिकीर्षुभंगवानाश्वलायन: प्रतिज्ञातवान् । अथेति । एतस्येति चतुर्यु समाम्नायेषु विद्यमानेषु ऋग्वेदसमाम्नायो निर्दिश्यते । विताने न विहार' इत्यर्थः । योग- चापत्तिश्च योगापतिः । तत्र योगो नाम ऋचां क्रमः । आपत्तिा- मैकश्रुत्यादयो विकाराः । किञ्चान्यत् । “नमः प्रवक्त्रे" इत्यादिषु यजुष्षु भ्रषे सत्यपि अग्भ्रषप्रायश्चित्तस्यैव करणार्थमेतस्येति ऋग्वेद- (१) B'. This is omitted in B2B3. passage ·४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १ परिग्रहः क्रियते । वितान इति “चात्वालं चात्वालवत्सु" इत्येवमादीनां दर्शपूर्णमासप्रकरणेऽकृतार्थानां वितान एव प्रयोग इत्यर्थ प्रतिज्ञायते । आह । यद्येचं सर्वमेतत्सूत्रमतिरिच्यते । कथम् । उत्तरत्र ऋग्वे- दसमानायस्यैव विधानदर्शनात् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे यथा “प्र वो वाजा अभिद्यवोऽग्न आ याहि वीतये गृणानः" इति । तस्मादेतस्येति न वक्तव्यम् । तथैव “पश्चाद् गार्हपत्यस्योपविश्य", "प्रत्यगुदगाहवनी-. यादवस्थाय” इत्येवमादीनां दर्शनाद्वैतानिकमेवेदं कर्म विधीयत इत्येतद- वगम्यते । तस्माद्वितानग्रहणं च न कर्तव्यम् । तथा सामिधेनीमरुत्व- तीयादीनां योगानां तत्र तत्र योगविधानदर्शनादेव योगापत्तिर्विधर्धा- यत इत्यवगम्यते । तस्माद्योगापत्तिग्रहणं च न कर्तव्यमिति । तत्रोच्यते । सत्यम् । न वक्तव्यमेव । किन्तु प्रतिज्ञामूत्रमिदम् । अस्य सूत्रस्य विस्तर उत्तरः सर्वो विधिः । तस्मादुत्तरत्र दर्शनात् सिद्धानामप्यर्थानां प्रतिज्ञासूत्रे वचनं कर्तव्यम् । एवमन्येष्वपि शास्त्रेषु पूर्वमुद्देशं कृत्वा पश्चानिर्देशः क्रियते । यथायुर्वेद । अथातो दीर्घजीवि- के(? की)यमध्यायं वक्ष्यामः" (Cp. चरकसंहिता १११) इति । अ- स्मिन्ननु'च्यमानेऽपि “दीर्घजीविकमिच्छन् भरद्वाजः शतक्रतुमुपाक्सत्" इत्युत्तस्त्र वचनादेवावगम्यते दीर्घजीविकीयमिति । तथान्येषु शास्त्रेषु एवमेव प्रायेण कुर्वन्ति । तस्मात् सूत्रारम्भः क्रियते ॥ अग्न्याधेयप्रभृतीन्याह वैतानिकानि ॥२॥ (१) B', अस्मिन्नु B1, omitted in B.

·५ ख० १ ० १-३] आश्वलायनश्रोतमूत्रम् अग्न्याधेये कृते पश्चाद्वैतानिकानां कर्मणामधिकार इत्येतदर्थमेत- दारभ्यते । इतरथा पुत्रे जाते “वैश्वानरं द्वादशकपालम्" इत्येव- मादीनां नैमित्तिकानामग्न्याधेयकरणात्पूर्वमुत्पन्नानामग्न्याधेये कृते पुनः क्रिया स्यात् । अथवा तदर्थमग्न्याधेयं कुर्यात् । तन्मा भूदिति मूत्रमारभ्यते । अथवाऽग्न्याधेयादनन्तरमेव कथमग्निहोत्रहो- •मारम्भः स्यादित्येतदर्थमेतदारभ्यते । इतरथा “यद् द्वादशरात्रमजस्राः" इत्युक्त्वा पुनरग्निहोत्रविधानाद् द्वादशरात्रादुर्ध्वमेवाग्निहोत्रहोमा- रम्भः स्यात् । कस्मात् । विधिक्रमात् । तन्मा भूदिति । आ- हेति । क आह । श्रुतिराहेत्यर्थादध्याहारः क्रियते ॥ दशपूर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामस्तन्त्रस्य तत्राम्नातत्वात् ॥ ३ ॥ यद्यपि चैतानिकान्यग्न्याधेयप्रभृतीनि श्रुतिराह । तथापि वयं तु दर्शपूर्णमासावेव पूर्व व्याख्यास्यामः । कुतः । स्थानादिनिष्क्रम- णान्तस्य वा, “नमः प्रवक्त्रे" इत्यादिसंस्थाजपान्तस्य वा तन्त्रस्य दर्शपूर्णमासयोरान्नातत्वात् । श्रुतौ दर्शपूर्णमासयोराम्नातत्वादिष्टीनां दर्शपूर्णमासौ प्रकृतिभूतौ भवतः । अन्या इष्टयो विकृतयो भवन्ति । यदि अग्न्याधेयं पूर्व विधीयेत, अग्न्याधेये इष्टयोऽपि पूर्वं वक्तव्याः स्युः। तथा सति पूर्व प्रकृतिमनुक्त्वा विकृतिविधानमन्याय्यम् । (१) B3, इत्येमादीनां B1, इत्येवामदीनां B. (२) अनन्तरमेव B' B3, अनन्तर Bl.

·अध्या० १॥ । सिद्धान्तिभाष्यसहितम् तस्मादर्शपूर्णमासावेव पूर्व व्याख्यास्याम इत्येवं ब्रुवन्नाचार्यो ज्ञाप- यति यत्प्रथम कर्तव्यं तदेव प्रथमं विधातव्यमिति । तस्मादन्यत्र वि- धानक्रमेणव प्रयोगो भवतीति । इह तन्त्रस्य तत्रास्नातत्वादिति वचनादस्यैव तन्त्रस्य तन्त्रसंज्ञा भवतीति । तस्मात् “असमाम्नातास्वर्थात्तन्त्रविकारः" इत्यत्र दर्शपूर्ण- मासिकमेव तन्त्रं ग्राह्यम् । न सप्तदशसामिधेन्यादि वैकृतं तन्त्रमिति । कुतः । कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्यय इति ।। दर्शपूर्णमासयोर्हविष्वासन्नेषु होतामन्त्रितः प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङ्मुखो यज्ञोपवीत्या- चम्य दक्षिणावृदिहारं प्रपद्यते पूर्वेणोत्करमपरेण प्रणीताः॥४॥ दर्शपूर्णमासाधिकारे पुनदर्शपूर्णमासग्रहणं कालविधानार्थमि- त्येके । दर्शपूर्णमासयोः पर्वणोरिति । दर्शस्य पूर्वनिपातनमल्पाच्त- रत्वात् । पुनर्दर्शपूर्णमासग्रहणं स्थानाचमननियमार्थमित्येके । दर्श- पूर्णमासयोरेव स्थानाचमने, न तदतिदिष्टेरिति । वयं तु ब्रूमः । या दार्शपौर्णमासिकतन्त्रमागच्छति तत्रैव स्थानाचमने भवतः, नाग्निहोत्रादिष्विति । अथवा अधिकारार्थं पुनर्दर्शपूर्णमासग्रहणम् । इतरथा पूर्व दर्शपूर्णमासग्रहणमन्यार्थ कृतं तद्वलादनुवर्तमानं तावदे- वानुवर्तेत यावन्न बाधकवचनम् । तथा सति “इन्द्रामी अमावास्यायाम्" १) B, तदतिदिष्टेष्विति B", तदतिदिष्टरिष्टेरिति B.

·ख० १ । सू० ३-४] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् इत्यमावास्याधिकारादुत्तरः सर्वो विधिरमावास्यायामेव स्यात् । तन्मा भूत् । “पौर्णमास्याममा'वास्यायाम्" इति यदुक्तं तत्कथं तत्रैवोप- तिष्ठेत । पुनरपि दर्शपूर्णमासयोरुभयोरप्यधिकारः कथं स्यादिति । होतग्रहणं नियमार्थम् । होतुरेव स्थानाचमने नान्यस्येति । अव- स्थाति । यस्मादत(?-व) पूर्वस्तिष्ठतीति चोद्यते तस्मान्न स्थानविधा- ममेतत् । किं तयवस्थाय परीक्ष्ये त्यर्थः । एतावत्वं हविषामित्ये- वमादिषु पूर्व ज्ञातेष्वपि यजमानस्य नामधेयप्रवरादिषु च पुनरध्वर्युणा सह सम्बिदं कृत्वेति । इतरथा यदि स्थानमात्रमेवेष्टं स्यात् स्थित्वेत्ये- तावदेव ब्रूयादित्येवमेके । वयं तु ब्रूमः । नैष दोषः । यत्र स्थानमा- त्रमेवेष्यते तत्राप्यवपूर्वमेवोद्यते यथा “प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थाय" इति । तस्मादिह स्थानमात्रमेवेति सिद्धम् । अप्रपन्नत्वात्प्राङ्मुखग्रहणम् । इतरथोत्तरत्र विहारं प्रपन्न- स्यैव प्राक्चेष्टाविधानादिहावस्थाने न स्यात् । कुतोऽप्रपन्नत्वात् । तन्निवृत्त्यर्थं प्राङ्मुखग्रहणम् । यज्ञोपवीतिग्रहणं कर्माङ्गभूतम् । द्वितीयं यज्ञोपवीतं कथं कुर्यादित्येतदर्थम् । आचमनमपि तदेव । अथवा स्नातकशास्त्रे यज्ञोपवीतसहकारिणामुष्णीषच्छत्रादीनां प्रतिषे- धार्थमिह नियमः क्रियते । अथवोत्तरत्र प्रपन्नस्य "यज्ञोपवीतशौचे च" इति शास्त्रसिद्धयर्थमन्य प्रयोजनार्थ प्रपन्नस्य विधीयते । । (१) B,-मास्यायाममा-B1,-मास्याया अमा-B. (२) अत-BI, अ-BP Bs. (३) B2 B३, तस्मात्तत् Bl. (४) B3,-क्षे-B1,-वे-B? ( ५ ) BI, शास्त्रसिद्धयर्थमप्यन्य-B3, शास्त्राद्धिर्थमप्यन्य-B?

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् अध्या० १ । तथा सति प्रपन्नस्य यज्ञोपवीतविधानात्परिसंख्यानादप्रप- नस्य यज्ञोपवीतमनित्यमिति एवमर्थो गृह्यत । तन्नित्त्यर्थ यज्ञोपवीतग्र- हणम् । आचमनेऽपि प्राङ्मुख इत्येतदनुवर्तते । तस्य ज्ञापकम् “अस्तमिते होमो नित्यमाचमनम्" इत्यत्र नित्यग्रहणात्पूर्व स्व'शास्त्रविहितस्य पुनर्वचा' नित्यग्रहणं करोति । यथा “अदृष्टादेशे नित्ये नित्यमाप्यायनम्" इत्येव- मादिषु । तद्वदत्रापि नित्यशब्देनेहोक्तमेतदाचमनमाकृष्यते । यदी हाच- मने प्राङ्मुखत्वं नानुवर्तेत, अस्याचमनस्य स्वशास्त्रविहिता विशेष:- विधिः किंचिदपि न स्यात् । तथा सति नित्यग्रहणमपार्थकं स्यात् । न चापार्थकं वाक्यं वाक्यावयवं वाचार्यो ब्रवीति । क्रियते च तत्र नित्यग्रहणम् । तस्मादिह प्राङ्मुख इत्यनुवर्तत एवेति सिद्धम् । "एतस्मिन्काले प्रपद्याच्छावाक एतस्मिन्काले ग्रावस्तुत्प्रपद्यते" इत्ये- वमादिषु विहारग्रहणाहतेऽपि विहारप्रपदनं सिध्यति । तद्वदिहापि सि- ध्यति । अथवा विताने योगापत्तिमिति विहारप्रपदने सिद्धे पुनरिद विहारं प्रपद्यत इति विहारग्रहणमस्मिन प्रकरणे यनिर्दिश्यमानं तद्यत्र यत्र यो यो विहारं प्रपद्यत तत्र तत्र तस्य तस्यापि कथं स्यादित्येवं सर्वस्मिन्सर्वत्र सर्वस्य प्राप्से पूर्व स्थानाचमने दर्शपूर्णमासयोरेव, नाग्रिहोत्रादिषु । तत्रापि होतुरेवेति नियमितत्वाद्यत्पुरुषप्रदक्षिणा- ॥ (१) B B%, स्व-omitted in B1. (2) B2 B3,aa: omitted in B?. (३) B, यदि-Bl Bi (४) विशेषे Bl. (५) यत्र omitted in R'. (६) सर्वत्र omitted in Bl, ·ख० १ । सू० ४-८] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् वृत्त्वं पूर्वेणोत्करमित्येवमादि चैतत्सामान्यं भवति ॥ इध्ममपरेणाप्रणीते ॥ ५॥ पूर्वस्मिन्मूत्रेऽपरेण प्रणीता इत्यपरेण शब्दे सत्यपि अनन्तरं पुनरिहापरणेति वचनं पूर्वमूत्रनिर्दिष्टस्य पूर्वेणेत्यस्य निवृत्त्यर्थम् । •इतरथा पूर्वेणेत्यस्याप्यनुवृत्तिः स्यात् । कुतः । एकवाक्यनिर्दिष्ट- वात् । एवमिहापरेणेति ब्रुवन् ज्ञापयति । एकवाक्यनिर्दिष्टानां सह वानुवृत्तिः सह वा निवृत्तिः । नान्यतरस्य वाक्यावयवस्येति । तस्मात् "अग्नीषोमीयं पौर्णमास्यां वैष्णवममावास्यायामेके" इत्युक्तत्वात् पुनः "नके कञ्चन" इति प्रतिषेध उभयोर्दर्शपूर्णमासयोर्भवति । कुतः । एकवाक्यनिर्दिष्टत्वात् । तस्मान्नान्यतरस्याममावास्यायामेवेति ॥ [चात्वालं चात्वालवत्सु ॥ ६॥] एतत्तीर्थमित्याचक्षते ॥७॥ आचक्षत इति वचनमग्निहोत्रादिष्त्करादीनामभावेऽपि तद्वदु- पचारेण प्रदर्शनार्थम् ॥ तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टाः॥८॥ तस्येति । तस्य विहारं प्रपन्नस्येत्यर्थः । इह होतुरधिकारो नि- (१) This Sutra, though quoted above in the Bhasya (१११११, page 4), is omitted here in B1 B2 B, २ ·१० सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १। वर्तत इति ज्ञापयति यदयमुत्तरत्र “कर्मचोदनायां होतारम्” इति होत- ग्रहणं करोति । इतरथा तत्र होतृग्रहणमपार्थकम् । कुतः । कर्म- चोदनायां होतारमिति सिद्धत्वात् । तस्मादिह तस्य तस्य विहारं प्रपन्नस्येति सिद्धम् । अथवा पूर्व विहारग्रहणमधिकारार्थ कृतमिति मन्तव्यम् । इह चेष्टा ना'मूर्तिमद्रव्यमाश्रित्य वर्तते । न च तस्याश्चे- टाया मूर्तिः । तस्माचेष्टायाः प्राङ्मुखत्वं नोपपद्यते । विधी- यते चाचार्येण प्राङ्मुखत्वं चेष्टायाः । तस्मान्मन्यामहे चेष्टाया' आश्रयभूतानां कर्तकरणादीनां प्राङ्मुखत्वं भवतीति । यथा सर्व- प्रायश्चित्तहोमे "होता प्राङ्मुखः प्रागग्रेण सुवेण चाहुति जुहुयात्" इति । तथान्यत्रापि । कर्मकाल एवैता: परिभाषाः कथं स्युरिति एतदर्थ नित्यग्र- हणम् । नहि कण्डूयनादिष्विति ।। अङ्कधारणा च ॥४॥ यत्र निरसनोपवेशने निषिद्धे "न पत्नीसांयाजिके" इत्येवमादि- केषूपवेशनेषु दक्षिणोत्तर्युपस्थत्वमेव कथं स्यादित्येतदर्थम् । इतरथा । (१) B2, चेष्टानां B1 B3. (२) हेत्वं न प्रध्वंसिना (-निBs) addad in B2 B, हेत्वं न grafaat added but struck out in B?. (३) B3, चेष्टायां B1B2. (४) B2, एवैषाः B1, एघेतां B%, ·ख० १ । सू०८-११] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् यत्र निरसनोपवेशने प्रतिषिद्ध तत्र निरसनोपवेशनसहचारित्वादति- णोत्तयुपस्थत्वं न स्यात् । तन्मा भूदित्यारभ्यते ॥ यज्ञोपवीतशीचे च ॥ १०॥ नित्ये इत्यनुवर्तते । यज्ञोपवीतशौचाभ्यां विना किंचिदपि कर्म न' कर्त्तव्यमित्येतदर्थम् । इतरथा शस्त्रादीनां मध्ये यदि यज्ञोपवीतस्य विनाशो वा स्यात् मुखाद्वा विग्रुषो निपतेयुस्तथापि शस्त्रादीनां वि- छेदे प्रायश्चित्तं भवतीति मत्वा शस्त्रादीनि परिसमाप्यैव यज्ञोपवीतं कुर्यात् । आचमनं वा । तन्मा भूदिति यज्ञोपवीतं कृत्वाचम्य पुनः शेषः समापयितव्य इत्येतदर्थमेतदारभ्यते। प्रमादाद्यज्ञोपवीतशौचाभ्यां विना कृते प्रायश्चित्तं कुर्यात् । “ऋक्तश्चेद् भूरिति गार्हपत्ये" इत्येव- मर्थच । अथवा "दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम्' इत्येवमा- दिषु पैतृकेष्वेव कर्मसु वचनादृते यज्ञोपवीतमेव कथं स्यादित्येवमर्थम् । अथवा "प्राचीनावीती तूष्णीं स्वधा पितृभ्यः” इति एवमादिषु प्राचीना- वीतीग्रहणं कथं तत्रैवावतिष्ठेत, उत्तरत्र नानुवर्तेतेत्येतदर्थं यज्ञोपवीत- ग्रहणम् ॥ विहारादव्यावृत्तिश्च तत्र चेत्कर्म ॥ ११ ॥ यदा पूर्व प्राङ्मुखः सन् प्रत्यङ्मुखो गच्छति तदा विहारा- भिमुखो दक्षिणाद्भूत्वा कथं गच्छेत् । यदा पूर्व प्रत्यङ्मुखः सन् (१)न omitted inBI.

·१२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। पुनः प्राङ्मुखो भविष्यति तदा कथं च सव्यादेवावर्तेत इत्येतदर्थम् । दक्षिणत उपवेशने ब्रह्मण उदङ्मुखत्वार्थ चैतदारभ्यते । तत्र चेत्क- मेति तस्मिन्विहारे कर्म भवति चेदि त्येतदर्थम् । एतस्मिन्ननुच्यमाने सोमप्रवहणादिषु शालायां कर्माभावेऽपि अग्न्यभिमुखार्थे प्रत्यङ्- मुखः स्यात् । तच्च नेष्यते शालायां कर्माभावात् । प्राङ्मुखः स्या- दित्येतदारभ्यते ॥ । एकाङ्गवचने दक्षिणं प्रतीयात् ॥ १२ ॥ एकजातीयमङ्गमेकाङ्गम्। “प्रपदेन बर्हिराक्रम्य", "पाणींश्च मसेप्वव- धाय" इत्येवमादीन्युदाहरणानि । इहापि तत्र चेत्कर्मेत्यनुवर्तयिष्यामः। तस्मात् “असेऽध्वर्युमन्वारभेत", "ब्राह्मणपाण्यजकर्ण" इत्येवमादिष्वपि दक्षिणाङ्गप्रत्ययो भवति । इतरथा अध्वर्यु ब्राह्मणपाण्यादीनामस्म- त्पुरुषाभावात् तत्रैषा परिभाषा न स्यात् । तत्रापि प्राप्त्यर्थम् । यत्र पुनरन्येऽस्मत्प्रोक्तं कर्म कुर्वति यथा “पश्चादुत्तरवेदिरुपविश्य" इत्येवमा- दि तत्रास्मच्छास्त्रोक्ताः परिभाषाः प्राप्नुवन्त्येव ॥ अनादेशे ॥ १३॥ अत्र चकारलोपो द्रष्टव्यः । अनादेशे चेति । अनादेशे च (१) B3,-दि-omitted in B1 B. (२) एतदस्मि-B1. (३) सोमे प्रवहणादिषु B', सोमप्रवहणेषु B2 Bs. (४) पाणिं च-B. (५) B2, अध्वर्युर B1 B.

·ख० १ सू० ११-१४] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १३ , दक्षिणं प्रतीयात् । “ऐन्द्रवायवमुत्तरेऽर्द्ध", "द्रोणकलशाद्धाना गृहीत्वा" इत्येवमादीन्युदाहरणानि । तत्र तत्र पारयादेशेऽविद्यमानेऽपि दक्षि- णेनैव पाणिना कर्म कर्तव्यमिति । “अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्याम्" इत्य- त्रापि पाणेरनादिष्टत्वादक्षिणस्य पाणेरिति सिद्धम् । केचित् एतत्सूत्रद्वयमेकं कृत्वा वर्णयन्ति । तत्र कोऽर्थः । एकमि- त्यस्याङ्गिना सम्बन्धः । एकस्य पुरुषस्येति। एकाङ्गमिति कर्मणि च करणे च। कर्मणि "अंसेऽध्वर्युमन्वारभेत" इति कर्मणि द्वितीयेति । तत्र दक्षिणेस इति करणेऽपि “पावस्थेन पाणिना" इति । अनादेश इति वचनम् “सव्येन पाणिना होतृचमसमाददीत' इत्येवमादिषु सव्यस्यादि- तृत्वान्नेषा परिभाषा प्राप्नुयादित्येतदर्थम् । इतरथा परिभाषासा- माद्विकल्पः स्यादक्षिणस्यापि समुच्चयो वोभयोस्तन्निवृत्त्यर्थमना- देशग्रहणम् । प्रसङ्गेनापि दक्षिणेन यदि कुर्यात्यायश्चित्तमेव कर्त- व्यमिति । “उत्तरेऽर्द्ध गृहीत्वा" इत्येवमादिषु अर्थतः सिद्धमङ्गग्रहणमङ्ग विना कर्मप्रवृत्त्यभावात् । तस्मादक्षिणाङ्गसंप्रत्ययो भवति । अस्यां योजनायामेकग्रहणस्य "पाणींश्चमसेष्ववधाय" इत्येवमादीन्यनेकपुरुष- विषयत्वात्प्रत्युदाहरणानि भवन्ति । न तत्रैषा परिभाषा स्यात् । अनादेश इत्युत्तरसूत्रेष्वप्यनुवर्तयति ॥ . कर्मचोदनायां होतारम् ॥ १४ ॥ सोमप्रवहणपातरनुवाकादीन्युदाहरणानि । अस्मिन्ननुच्यमाने (१) उत्तरा-B1.

·१४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१। "तस्यविजश्चत्वारः त्रिपुरुषाः' इति सोमस्य वहूनां कर्तृणामधिकृतत्वात्सो- मप्रवहणादिष्वनियमेन तेषां यः कश्चित्कुर्यात्तन्मा भूदिति । अनादेश इति वचनम् “एतस्मिन्काले प्रपद्याच्छावाकः” इत्येवमादिषु कर्तुरादिष्ट- त्वात्प्रसङ्गेनापि होता मा भूदिति ।। ददातीति यजमानम् ॥ १५ ॥ इहार्थतो ग्रहणं न शब्दतः । यदि शब्दतो ग्रहणम् “चतुः शराव- मोदनं ब्राह्मणान्मोजयेत्' इत्येवमादिषु ददातिशब्दचोदितत्वाभावा- यजमानकर्तृकत्वं न स्यात् । इष्यते च तत्रापि यजमानकर्तृकत्वम् । तस्मादर्थतो ग्रहणं न शब्दत इति वर्णयिष्यामः । आचार्यश्च ज्ञापयति अर्थसामान्येन ग्रहणं न शब्दसामान्येनेति यदिदम् "लेखां त्रिरुदकेनो- पनयेत्” इत्यत्रोपपूर्व नयतिमुक्त्वा पश्चात्तस्यैव "नित्यं निनयनम्" इति निपूर्वेण ग्रहणं करोति । तथा मैत्रावरुणं च प्रशास्तृशब्देन चोद- यति । तत् ज्ञापयत्य'र्थसामान्येन ग्रहणमिति । इयं परिभाषा दक्षिणार्थेष्वेव दानेषु भवति । नेतरत्र । “मुख्यं धनं दद्यात्", "चतुःशरावमोदनं ब्राह्मणान्भोजयेत्” इत्येवमादीन्युदा- हरणानि । यत्र कर्मप्रसिद्धयर्थं यज्ञाङ्गभूतस्य कस्यचिद् द्रव्यस्य दानं चोद्यते तत्र होतैव कर्ता । यथा “प्रशास्तारं तीर्थेन प्रपाद्य दण्डमस्मै । (१) ज्ञापयतीत्य-B1 B3, झापयतित्य-B2. (२)-सामान्ये BI.

·ख० १ । सू० १४-१५ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १५ प्रयच्छेत् इत्येवमादिपु । इतरथा यदि सर्वत्र यजमान एव प्रदाता स्यादुत्तरत्र सत्रप्रकरणे "दण्डप्रदाने च” इति दण्डाभिधानस्योह- विधानमपार्थकं स्यात् । कुतः । स्वं स्वं दण्डं स स यजमानः स्वयमेव ददाति हि । नैतदस्ति प्रयोजनम् । “एको ह परार्थेषु'इति यदैक एव यजमानः सर्वान्दण्डान्ददाति तत्र यजमानकर्तृकत्वेऽपि दण्डाभिधानस्योहविधानं सार्थकमेव । तस्मात्सपयोजनमेतत् । उच्यते। सर्वाणि दानानि यदि यजमानकर्तृकाणि स्युः “आज्येनाक्षि- णी आज्य' च्छन्दोगेभ्यः प्रयच्छेत्”, “प्रतिप्रदाय द्रोणकलशम्" इत्ये- वमादिष्वपि यजमान एव दाता स्यात् । तच नेष्यते । तस्मादक्षि- णार्थ एव यजमान इति सिद्धम् ।। तत्रैतत्स्यात् । दक्षिणार्थ एवेयं परिभाषा नैतया प्रयोजनम् । कुतः । लोकसिद्धत्वात् । यथा लोके कर्मफलभोक्तुः स्वधनत्यागो दृश्यते तद्वदिहापि यजमानस्य यज्ञफलभोक्तुः स्वधनत्यागो भवतीति । अत्रोच्यते । इह शास्त्रे “कर्मचोदनायां होतारम् इति परिभाषितत्वात् "मुख्यं धनं दद्यात्" इत्येवमादीन्यपि होतुरेव स्युर्यजमानस्य स्वमा- दाय । कुतः । शास्त्रलोकयोविरोधे शास्त्रबलीयस्त्वात्कृतकत्वाच्च यत्तस्य “कर्मचोदनायां होतारम्" इति । तस्माल्लोकतः सिद्धस्यापि पुनर्वचनं क्रियते । यत्र तु शास्त्रमुदासीनं तत्र लोकत एवाभ्युप- गन्तव्यम् । होतैव दण्डस्य दातेति । यदि दण्डप्रदानमपि यजमान एव कुर्याद्यजमानस्य समन्त्रकम् “दक्षिणोत्तराभ्याम्" इति सोपायं कर्म- (१) भज्य B1 B.

·अन्यपरि इत्यनुवर्त स्मिन्मूत्र WERS यजमाना पूर्वस्य का पतोति प्रायश्चित्ते ब्रह्माणम् ॥ १६ ॥ १८ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ स्यात् । तस्मादस्मिन् शास्त्रे यजमानस्यानधिकृतत्वा- मानं दण्डं कथं गृह्णीयादित्येतदर्थमुच्यते इति चेत् । यद्येतावदिष्टं स्यात् दण्डमस्मै प्रयच्छति यजमानस्तं झणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां मित्रावरुणयोस्त्वा बाहुभ्याम्" व प्रति ग्रहणं मन्त्रं (?) वृथा स्यात् । तस्माद्धोतैव । सिद्धम् ॥ प्रकरणे अग्निहोत्रादन्यत्र जपतिचोदनाभावादग्निहोत्रेच देह जपतीतिग्रहणेनोपांशुमन्त्राणि कर्माणि गृह्यन्ते । पयति जपतिग्रहणेनोपांशुमन्त्राणि कर्माणि गृह्यन्त शय्वन्ता लुप्तजपा" इति पिच्यायामुक्त्वा पुनः "होतार- जप नुमन्त्रणाभिहिङ्कारवर्जम्" इति वषट्कारानुमन्त्रणस्य लुप्तस्यालोपार्थं पुनः प्रतिप्रसवार्थमाह । इतरथा णस्य जपतिचोदनाभावात् प्रतिप्रसववचनमपार्थक रेण" सिद्धं जपतिग्रहणेनोपांशुमन्त्राणि कर्माणि गृह्यन्ते डाशः स्फुटेद्वोत्पतेद्वा" तथा "अपोऽभ्यवहरेयुः" रिदानुः" इत्येवमादीन्युदाहरणानि जपतेः । "तुभ्यं 'हुत्वा" इत्येवमादीनि जुहोतेरुदाहरणानि । "सनः स्यामृति न्ति । म givena be te kalon atted in B2. (२) मन्त्रं BB%B3.

·क० १ । सू० १५-१७] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १७ यवम् , जपतिग्रहणेनोपांशुमन्त्राणि कर्माणि गृह्यन्ते चेज्जुहोतेः प्रथम'- ग्रहणं कस्मात् । उच्यते। अन्येषां कर्मणां जुहोतेश्च वैधय॑ज्ञापनार्थम् । अन्यानि कर्माणि मन्त्रेषु प्रतिषिद्धेष्वपि तूष्णीं क्रियन्ते। तस्य ज्ञापक पित्र्यायांपादेशप्रतिषेधः। यदि मन्त्रप्रतिषेधे कर्मणोऽपि प्रतिषेधः स्यात् प्रादेशप्रतिषेधोऽपार्थकः स्यात् । “सा शय्वन्ता लुप्तजपा" इति मन्त्रलो- पदेव सिद्धत्वात् । तस्मान्न मन्त्रलोपे कर्मलोपो भवतीति सिद्धम् । ननु (? न तु ) तथा जुहोतेः । तस्मात् “आवृतैव कुमार्याः" त्र मन्त्राभावादेव होमस्याप्यभावः । तथा "धाता ददातु दाशुषे" इत्ये- वमादिषु प्रतिमन्त्रं होमास्यावृत्तिरिति । इतरथा"न गुणः प्रधानमाव- तयति" इति मन्त्राणां होमस्य गुणभूतत्वात्सर्वैर्मन्त्रैः सकृदेव होमः स्यात् । तनिवृत्त्यर्थं जुहोतेः प्रथमग्रहणमिति केचित् । "तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्याज्याहुति हुत्वा' इत्याहिताग्नेरेव होममि- च्छन्ति । कस्मात् । उत्तरसूत्रेऽपि “एवमनन्वाहिताग्निरहुत्वा" इति पूर्वसूत्रवत्पष्टया निर्देशे कर्तव्ये "अनन्वाहिताग्निः" इति प्रथमया कर्तारं निर्देश्य होमप्रतिषेधकरणादेवमिति पूर्वमूत्रसिद्धस्यानुवर्णनात् पूर्वस्मिन्मूत्रे सिद्धमनन्वाहिताग्नेः स्वयं होम इति ॥ ऋचं पादग्रहणे ॥१७॥ अचं पाद इत्येतावत्येवोच्यमाने इयं प्रयोगपरिभाषा स्यात् । तथा सति पाद उक्ते सर्वा अगुक्ता भवतीति ज्ञायेत । तन्मा भूत् । (१)प्रथम-B3, पृथम-B1, पृथ-B. ३ ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ PAY ग्रन्थपरिभाषा कथं स्यादित्येतदर्थं पादग्रहण इत्युच्यते । अनादेश इत्यनुवर्तते तृचादिष्टादिषु प्रसङ्गेनाप्यृङ् न स्यादिति ।। सूक्तं सूक्तादो हीने पादे ॥ १८ ॥ सूक्तं हीने पाद इत्येतावता सिद्धेऽपि मुक्तादाविति वचनं पूर्व- स्मिन्सूत्रे च प्रादौ पादग्रहण एव ग्रहणं भवतीति । “अथा भव यजमानाय शंयोः” इत्येवमादिष्वन्त्यपादग्रहणादृग्ग्रहणं न भवति । पूर्वस्य कल्पमन्त्रस्य शेष एव भवति । तथाऽनीकवतोऽनुवाक्यायाम् "सं नः पर्षदति द्विषः” इति पूर्वमन्त्रस्य शेष एव भवति । इतरथा य- स्यामृचि स पादस्तस्यामृचो ग्रहणं स्यात्तनिवृत्त्यर्थम् ॥ [अधिके तृचं सर्वत्र ॥ १६ ॥ जपानुमन्त्रणाप्यायनोपस्थानान्युपांशु ॥ २० ॥ इहापि सर्वत्रेत्यनुवर्तते । तस्मात्सर्वेष्वपि जपादीन्युपांश्वेव भव- न्ति । इतरथा “मध्यमस्वरेणेदं सवनम्", "अथ तृतीयसवनमुत्तमस्व- रेण" इति सवनस्वरस्याल्पविषयत्वाज्जपादीनामपि सवनस्वरः स्या- । , (१)-टा- B', -प्वा- B', -ष्टा- changed to-वा-in Bs. । (२) B%, प्रसंगेनाप्यूरः B', प्रसंगेनाप्राङ् न B1. (3) This Sūtra is omitted in B1 B2 B3. Sūtras given within brackets in the following should similarly be taken as omitted in B’B²B3.

·क० १ । सू० १७-२१] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् चन्निवृत्त्यर्थम् । आप्यायनस्योत्तरसूत्रेण कर्मफरणत्वेनैवोपांशुत्वे सिद्- धेऽपि पृथग्रहणमन्यैः कर्मभिराप्यायनस्य बैधर्म्यज्ञापनार्थम । अन्यानि मन्त्रान्ते क्रियन्ते आप्यायनंतु मन्त्रादारभ्य क्रियते । एतद्वै- धर्म्यम् । यस्मादनुमन्त्रणोपस्थानयोर्मन्त्रव्यतिरिक्ता शरीरचेष्टा ना- स्ति तस्मात्तयोः पृथग्ग्रहणमाप्यायनादिषु कर्मसूपांशुत्वस्यासंभवा- 'तत्साधकानां मन्त्राणामुपांशुत्वं विधीयते ॥ मन्त्राश्च कर्मकरणाः॥ २१॥ पूर्वमूत्रेण सहोपस्थानकर्मकरणा उपांश्वित्येकसूत्रेणैव सिद्धे पृथ- मूत्रकरणमनुवचनाभिष्टवनमध्यपतितानाम् “अपश्यं त्वत्येतस्याद्यया यजमानमीक्षते” इत्येवमादीनां कर्मकरणानामुपांशुत्वनिवृत्त्यर्थम्। कर्मक- रणा इत्येतावता सिद्धेऽपि मन्त्रा इति वचनं “षष्टिश्चाध्वर्योः","देव बर्हिः स्वासस्थम्"इत्येवमादीनामकर्मकरणानामपि मन्त्राणामुपांशुत्वार्थ मन्त्र- ग्रहणम् । । एवं चेत्पूर्वसूत्रं न कर्त्तव्यम् । कर्मकरणानामप्युपांशुत्वं न वक्तव्यम् । मन्त्रा उपांश्वित्येव वक्तव्यम् । कथम् । एतावतैव जपादीनां कर्मकरणानामप्युपांशुत्वं सिध्यति । तस्माज्जपादीनां पृथग्ग्रहणं न क- र्तव्यमित्युच्यते । एवं सिद्धेऽपि जपादीनां पृथग्ग्रहणं कुर्वन् ज्ञापयति । येषां मन्त्राणां जपादिविशिष्टसंज्ञा न विद्यते, क्रियाचोदना च, तेषा- मेव इह मन्त्रग्रहणेन ग्रहणम् । नानुवचनादीनां विशिष्टसंज्ञानां मन्त्राणामुपांशुत्वम् । इतरथाऽनुवचनादीनां विशिष्टसंज्ञानामपि मन्त्रा- (१)-त्ये-omitted in B1.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१॥ णामुपांशुत्वं स्यात् । तन्निटत्त्यर्थे जपादीनां विशिष्टसंज्ञानां पृथग् ग्रहणं क्रियते ॥ प्रसङ्गादपवादो बलीयान् ॥ २२ ॥ "एकाङ्गवचने दक्षिणं प्रतीयात्" इति प्रसङ्गः । “सव्येन पाणिना होतृचमसमाददीत" इति तस्यापवादः । तस्मात्तस्य दक्षिणास्य नि- यमनिवृत्तिर्भवति । इतरथा दक्षिणसव्ययोर्विकल्पः स्यात्समुच्चयो वा तन्निवृत्त्यर्थम् । आह । लोकतः सिद्धमेतत् । यथा लोके ब्राह्मणे- भ्यो दधि दीयतामित्युक्त्वा तक्र कौण्डिन्यायेत्युक्ते तक्रमेव कोडिन्या- य दीयते । न दधितक्रयोर्विकल्पः स्यात् । समुच्चयो वा न भवति । तद्वदिहापीति । उच्यते । यद्येवमिदमस्य प्रयोजनम् । प्रसङ्ग इव प्रसङ्गोऽपवाद इव । कस्यापवाद' इति । द्वयोरपवादयोर्विरोधे बहुविषयापवादादल्पविषयोऽपवादो बलीयानिति । स्वादुष्किलीयासु. “मदा मोदैव मोदा मोदैवोमित्यासां प्रति- गरौ” इति प्रणवेषु प्रणवेषु मोदा मौदैचोइमित्ययं प्रतिग- र आहावोत्तरप्रणवे प्राप्तः, तथा "प्रणव आहावोत्तरे" इत्ययम् "प्लुतादिः प्रणवे" इत्यस्यापवादभूत आहावोत्तरप्रणवे प्राप्तः । एव- यत्र सावकाशनिरवकाशयोरपवादभूतयोः प्राप्तयोरपवादाल्पविषय- लान्मोदा मोदैवोमित्ययमेव प्रतिगर अाहावोत्तरे प्रणवे कथं स्या- (१) B', इवाकस्यवाद (with marks of deletion ) B इत्यवाकस्यापवाद B.

·क० १ सू० २१-२५] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् २१ दिति । एवमन्यत्रापि । अथवापवादविषयेऽपि कदाचित्प्रसङ्गोऽपि भव- तीति ज्ञापनार्थम् । तेन किं सिद्धं भवति । यत्रानादेशवचनमन्यद्वा यत्रा- न्तरं नास्ति तत्र प्रमादात्प्रसङ्गनापि कृते न दोष इति । यथा “प्राचीना- वीती तूष्णीं स्वधा पितृभ्यः" इत्येवमादिषु प्रमादायज्ञोपवीतिना कर्मणि कृते न प्रायश्चित्तमिति ॥ प्रपद्याभिहृततरेण पादेन वेदिश्रोएयोत्तरया पाणी समां निधाय प्रपदेन बर्हिराक्रम्य संहितो पाणी धारयन्नाकाशवत्यङ्गुली हृदयसम्मितावक- सम्मितौ वा द्यावापृथिव्याः सन्धिमीक्षमाणः ॥२३॥ "दक्षिणावृद्विहारं प्रपद्यते” इति प्रपदने सिद्धे पुनरिह प्रपद्येति वचनं सर्वार्थम् । कथम् । यो यः प्रपद्यते तस्य तस्य वक्ष्यमाणो विधिः कथं स्यात् , न केवलं होतुरेवेति ॥ एतद्धोतुः स्थानम् ॥ २४ ॥ नियमार्थमेतदारभ्यते । अयं वेदिश्रोणिप्रदेशो होतुरेव नान्य- स्येति । इतरत्सर्वं सर्वेषां भवतीति सिद्धम् ।। ग्रासनं वा सर्वत्र॥ २५ ॥ । वा शब्दः समुच्चये द्रष्टव्यः । सर्वत्र सर्वेषामासनं भवति न स्थानमिति । तस्मात् “चात्वाले मार्जयन्ते", "एकैकशी यजमानं ।

·२२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १॥ पृच्छन्ति" इत्येवमादिषु आसीनैरेव कर्त्तव्यमिति । कौषीतकिनामपि वचनम् "आसनत्वाय' बाढच्यमुत्तरत उपचारः" इति । १ एवंभूतः वचनादन्यत् ॥ २६ ॥ अभिहृततरेणेत्येवमाथायाः शरीरचेष्टाया वचनादेव विनाशो भवति नार्थादित्येतदर्थम् । तस्मात् “एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शीति परिदध्यात् भूमिमुपस्पृशन्'इत्यत्र दक्षिणस्य भूम्युपस्पर्शने व्यापृतत्वा- त्सव्यस्य हृदयसम्मितत्वं कर्तव्यमेव । तथा “प्रत्यगुदगाहवनीयादव- स्थाय जुहुयात्' इत्यत्रापि प्रपदेन बर्हिराक्रमणादि यच्छक्यं तत्कर्त्तव्यम् । इतरथा “संहितौ पाणी धारयन्” इति वचनादक्षिणस्य व्यापृतत्वादुभयोः सन्निधानाभावात्सव्यस्यापि धारणं न स्यात् । तन्मा भूदिति । अथ- वैवंभूतो वचनादेवान्यत्कुर्यादिति । यत्र तु प्रत्यक्षविहितमासनं नास्ति यथा पौर्णदर्वधर्मयाज्यादिषु तत्र वेदेरभावेऽपि तद्वदुपचारेण वेदि- श्रोणिप्रदेश एव आसनं कथं स्यादित्येतदर्थम् ।। प्रेषितो जपति ॥ २७॥ १॥ ( इति प्रथमा कण्डिका) (१) B', आसीनन्यायं B', आसनं धाय्यं B%, ·क० १-२ । सू० २५-१] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् २३ नमः प्रवक्त्रे नम उपद्रष्ट्रे नमोऽनुख्याने क इदमनुवक्ष्यति स इदमनुवयति षएमोरिंहस- स्पान्तु द्योश्च पृथिवी चाहश्च रात्रिश्चापश्चौषधयश्च वाक्समस्थितयज्ञः साधु च्छन्दांसि प्रपद्येऽहमेव माममुनिति स्वं नामादिशेत, भूते भविष्यति जाते जनिष्यमाण प्राभजाम्यपाव्यं वाचो अशान्ति वहे- त्यनुल्याएयवकृष्य, जातवेदो रमया पशून्म- यीति प्रतिसन्दध्यात्, वर्म मे द्यावापृथिवी वर्मा- ग्निम सूर्यो वर्म मे सन्तु तिरश्चिकाः । तदद्य वाचः प्रथमं मंसीयेति ॥ १ ॥ स्वं नामादिशतेति यजमानस्य नामादेशनिवृत्त्यर्थम् । नैतद- स्ति प्रयोजनम् । यत्र यजमानस्येच्छति तत्रास्येति ब्रवीति, यथा “असावसावित्यस्यादिश्य नामनी" इत्यत्र । तस्मान्नायमर्थ इति । उच्यते । सम्पति होतुरन्योऽपि हौत्रस्य कर्ता भवति चेत्तस्यैव नामादिशेत । न वृतस्यापि होतुर्बहिस्थस्येति । एवं ब्रुवन् ज्ञापयति । “आर्षेयाणि गृहपतेः प्रवरित्वात्मादीनां मुख्यानाम्" इत्यत्र यद्यप्यन्यः सम्पति हौत्रस्य कर्ता भवति तथापि बहिष्ठस्य हो- तृत्वेन दीक्षितस्यैव प्रवरं प्रणीत न सम्मति कर्तुरिति ।

·२४
सिद्धान्तिभाष्यसहितम्
[अध्या०१॥
समाप्य सामिधेनीरन्वाह ॥ २॥
।
समाप्य ग्रहणं नमः प्रवक्त्र इत्यादेः तदध वाच इत्येतदन्तस्यैक-
जपत्वप्रसाधनार्थम् । इतरथा “वाचो अशान्ति वहेति", "जातवेदो
रमया पशून्मयीति" च तत्रेतिशब्दकरणाद्वोऽपि मन्त्राः स्युस्तन्नि-
त्यर्थम् । एकजपत्वेन प्रयोजनम् । अस्य जपस्य लोपे जपमध्यपतितत्वा-
दगुल्यमापकर्षणप्रतिसन्धानयोरपि लोपः । इतरथा मन्त्रे लुप्तेऽपि क-
मणोऽलोपः स्वात्तन्मा भूदिति ॥
[हिं३ इति हिंकृत्य भूर्भुवः स्वरोशमिति जपति ॥३॥
[ एषोऽभिहिंकारः॥४॥]
भूर्भुवः स्वरित्येव जपित्वा कौत्सो हिं करोति॥५॥
एवकारः प्रणवनिवृत्त्यर्थः । इतरथा भूर्भुवः स्वरित्येवोच्य-
माने प्रागधिकृतयोहिङ्कारजपयोः पुनरिह विपर्यासविधानमात्रमेव
स्यात् । तथा सति यथाप्रदेशं प्रणवेन सह जपो हिङ्कारात्पूर्व स्या-
त् । तन्निवृत्त्यर्थमेवकारकरणमिति । अथवा भूर्भुवः स्वरिति जपित्वा
कौत्सो हिंकरोतीत्येवकाराइते उच्यमाने हिकाराचं पूर्वविहित एवं
पुनरपि पूर्वसिद्ध एव सम्णवो भूर्भुवः स्वरोमिति जपः स्यात्तन्नि-
वृत्यर्थमेवकारकरणमिति पूर्वसिद्धस्यैव जपस्य स्थानविपर्यास
एव विधीयत इति ॥
[न च पूर्व जपं जपति॥६॥

·क०२। सू०२-९] आश्वलायनौतभूत्रम् २५ अथ सामिधेन्यः प्र वो वाजा अभिद्यवोन आयाहि वीतये गृणान ईन्यो नमस्यस्तिरोऽग्निं दूतं वृणीमहे समिध्यमानो अध्वरे समिद्धो अम आहुतेति द्वे ॥ ७॥ "सामिधनीरन्वाह'इति सामिधेनोष्वधिकृतासु पुनस्सामिधेनीग्रह- णमभिहिङ्कारस्य सामिधेनी संज्ञा मा भूदिति । अभिहिंकार- स्यापि सामिधेनीसंज्ञाया:(? याम् ) "उशन्तस्त्वा नि धीमहीत्येतां त्रिरनवानन्ताः सामिधेन्यः' इत्यत्र समानजातीयधर्मेणाभिहिङ्कारस्या- प्यपायः स्यात् प्राकृताभिः सामिधेनीभिस्सह, तन्निवृत्त्यर्थम् । पूर्वम् "सामिधेनीरन्वाह" इति सामिधेनीग्रहणमभिहिङ्कारस्य सामि- धेनीसंज्ञायामसत्यापि सामिधेन्यतिदिष्टानां शस्त्रादीनामभिहि- ङ्कारस्यान्तरङ्गत्वज्ञापनार्थम् । तस्मात् “एषेति प्रोक्त उद्गातुर्हिकारे प्रातःसवन आह्वयीरन्" इत्यत्र एपेति प्रोक्त एवाभिहिङ्कारः स्यादि- ति सिद्धम् । इतरथेषेति प्रोक्त इति वचनात्प्राग्वाभिहिङ्कारः स्यात्त- न्मा भूदिति ॥ [ ता एकश्रुति संततमनु यात् ॥ ८॥] उदात्तानुदात्तस्वरितानां परः सन्निकर्ष ऐकश्रुत्यम् ॥६॥ (१) प्रा-B1 B', प्र.B3.

·२६ ६ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। १ परः सन्निकर्पः संहिता' प्रचयः। एकश्रुतिभाव ऐकश्रुत्यम् । व्याकरणे यज्ञकर्मणि एकश्रुति(?+र) भवतीति सिद्धे पुनरिह एकश्रुति- विधानमनुवचनादीनामुपांशुत्वेऽप्यैकश्रुत्यमेव कथं स्यादित्येतदर्थम् । यदा व्याकरणेनैकश्रुत्यं गृह्यते तत्र “यज्ञकर्मण्यजपन्यूडसामसु" (अष्टा० ११२।३४) इति जपे एकभुतिप्रतिषेधात् “प्रथमामन्वाहोपांशु सप्रणवाम्" इत्येवमादिषु जपत्वादैकश्रुत्यं न स्यात्तन्मा भूदितीहैक श्रुतिविधानं क्रियते । "एकश्रुति सन्ततम्' इत्यत्र ता अनुच्यमाने “समिद्धो अग्न आहुतेति द्वे” इति प्रकृते तयोरेवोत्तरो विधिः स्यात् । तन्निसत्त्यर्थं ता इति वचनम् ॥ । स्वरादिमृगन्तमोकारंत्रिमात्रंमकारान्तं कृत्वो- तरस्याअर्धऽवस्येत्तत् संततम् ॥ १० ॥ स्वरादिमित्यनुच्यमाने व्यञ्जनान्ताया अचो व्यञ्जनानामेव प्रणवः स्यात् । तथा सति “देवान् जिगाति सुम्नयुः' इत्यत्र विसर्जनी- यस्यैव प्रणवो भवति । एवं देवान् जिगाति सुन्नयुरित्यत्रानिष्टं प्रसज्येत । तन्नेष्यते । इष्यते च तस्यापि विसर्जनीयस्योपधास्वरेण सह प्रणव- भावः । व्याकरणेऽपि "प्रणवष्टेः” ( अष्टा० ८२१८) इति वचनम् । तदर्थं स्वरादिग्रहणम् । अत्राह । यद्येवं केवलस्वरान्तायामृचि प्रणवो न प्राप्नोति, (१) B3. संहितः B1 B2.

·। क० २ । सू० ९-१०] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् २७ यथा “नि होता सत्सि बर्हिषि इति । उच्यते । नैप दोषः । अत्रापि प्रामोत्येव प्रणवः । कथम् । प्राचार्यो ज्ञापयति । यदयं "उशन्तस्त्वा नि धीमहीत्येतां त्रिरनवानम्" इत्युक्त्वा पुनराह "तासामुत्तमेन प्रणवेन' इति, तत्र प्रणवस्यास्तित्वं दर्शयति । सा च स्वरान्ता । तस्मात्केवलस्व- रान्ताया अपि प्रणवो भवतीति सिद्धम् । अत्र कश्चित् ब्रूयात् तत्र तदेव प्रणवस्याप्राप्तस्य प्राप्तिवचनमिति । तन्नायमर्थः स्यात् । पूर्व- मेव प्रणवस्याप्राप्तस्य प्राप्तिवचनमुक्त्वा पश्चादुत्तमेन प्रणवेनेत्येव- मवक्ष्यत् । यत्पुनः प्रसिद्धमेव प्रणवं कृत्वा ब्रवीति तत् ज्ञापकमेव भवति । ऋगन्तमित्यत्र अग्ग्रहणेऽक्रियमाणे निगदान्तेष्वपि प्रणवः स्यात् । कुतः । सामिधेन्यतिदेशात् । “समाप्तौ प्रणवेनावसानम्" इति । तन्मा भूदिति ग्रहणम् । अगन्तं मकारान्तमित्यनुक्त्वापि अोकारान्तमित्युच्यमाने श्रो- कारान्तत्वं वा मकारान्तत्वं वेति शङ्का भवति तनिवृत्त्यर्थं मका- रान्तग्रहणम् नैतदस्ति प्रयोजनम् । अनुच्यमानेऽपि प्रणवस्य मकारान्तत्वमेवेति ज्ञायेत । यदयं तस्यान्तापत्ति प्रकृत्य “स्पर्शेषु स्ववर्यमुत्तमम्" इत्येवमादि(?) प्रणवान्तस्य प्रणवान्तस्य विकारमुक्त्वा "नित्यं मकारे” इति । तस्मात्मण- वान्तस्य यत्पूर्वोक्तं विधानं तन्मकारान्तस्येति सिद्धम् । ओकारं त्रिमात्रं कृत्वेत्युच्यमाने मकारस्य सार्द्धमोंकारस्य त्रिमात्रत्वं स्यात् । (१) B3, त्रिरनवाम् B', अनवानम् BL. (२) B1, इति for एव B B. पुनरुत्तरत्र वक्ष्यति ·२८ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१॥ तथा सति मकारस्याऽस्वरस्यार्धमात्रत्वादोकारे त्वध्यः द्विमात्रे स्या- ताम् । एवं समस्तस्य त्रिमात्रत्वं स्वात्तन्नेप्यते । इप्यते केवलस्यौकारस्य त्रिमात्रत्वम् । तस्मात् पृथग्वचनमिति । एवमर्धमात्रेण मकारेण सह प्रणवस्यार्द्धचतुर्थमात्रत्वं सिद्धम् । शास्त्रान्तरे च व्यक्तमेतत् । "प्रणवोऽर्द्धचतुर्थमात्रः' इति । आम्नायतः सिद्धेऽप्यर्धऽवसाने पुनरुत्तरस्यार्ध (१ = उत्त- रस्या अर्ध) इति वचनं नियमार्थमर्थचे एवावस्येन्न ऋगन्त इति । इतरथा गन्तेपि प्रणवं कृत्वा पुनस्तत्रैवावसानं स्यात् । तत्रान्नाये गन्तेऽवसानस्य दृष्टत्वात् । भूदिति । इहार्धग्रहणेनानायसिद्धोऽर्धा गृह्यते । नचोर्धमर्च इति । तस्य ज्ञापकम् । “षष्ठयां त्रिरवस्यदर्धऽर्धः' इत्येकस्यामर्ध- र्चबहुत्वदर्शनम् । यहचोर्धमर्द्ध स्यात् तत्रार्द्धर्धर्च इत्ये कस्यामे- वार्धर्चबहुत्वदर्शन विरुध्यते । तस्मात्सिद्धमाम्नायत एवार्धर्च- प्रतिपत्तिरिति ॥ तन्मा एतदवसानम् ॥ ११ ॥ एतत्सूत्रमुत्तरार्थम् । कथम् । “उत्तरादानमविप्रमोहे" इत्यत्र पूर्वस्यावसानस्याविप्रमोहे उत्तरस्यावसानारम्भः कार्य इत्यवसाना- धिकारोऽनुवर्ततेत्येतदर्थम् । एकैकमवसानमविप्रमूदं ब्रूयादित्यर्थः । (१) इत्ये-B, ए-B1 B3. (२) B% B, अर्घचं दर्शनं B. (३) B B%, आम्नाय Bl.

·क० २ सू० १०-१४] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् नैकैकामृचमेकमर्चमिति । यथोत्तरस्यामृचः प्रथमर्धचे विममोहः स्यात्तदा पूर्वा ऋक् साधूक्तेति कृत्वोत्तरस्या ऋचः पुनः प्रथममर्धर्चमे- वाददीत ! तन्मा भूत् । कथम् । पूर्वस्या अन्त्यमर्धर्च साधूक्तमपि पुन- राददीतेत्येतदर्थमधिकारार्थमेतदवसानमित्युच्यते । यदि पूर्वमवसानं विप्रमूढमेवोक्त्वोत्तरमारभेत तथा सति प्रायश्चित्तमेव कर्त्तव्यमिति । उत्तरं नारभ्यते चेत् पूर्वमेव यावत्साधुवचनं तावत् वहुशोऽभ्यस्यापि अविप्रमाहनोक्त्वा पुनरारम्भा' न प्रायश्चित्तमिति सिद्धम् ।। । [ उत्तरादानमविप्रमोहे ॥ १२ ॥] समाप्तौ प्रणवेनावसानम् ॥ १३ ॥ उत्तराभावेनापि प्रणवेनावसाने सिद्धेऽपि पुनर्वचनं कस्मात् । उच्यते । सन्तानार्थत्वात् प्रणवस्य समाप्तौ वचनम् । सन्तानाभा- वात्मणवनिवृत्तिः स्यात्तन्मा भूदिति । एतदेव ज्ञापकं सन्तानार्थ प्रणव इति । तस्मात् “उत्तमेन पदेन संतनुयात्" इत्यत्र सन्तानविधानाद- नृगन्तेऽपि प्रणवः सिद्धः । तथा “अर्घान्तैः संतानः" इत्यत्रापि प्रथमेऽर्धचान्ते प्रणवसिद्धिरिति ।। चतुर्मात्रोऽवसाने ॥ १४ ॥ समाप्तौ प्रणवेनावसानं चतुर्मात्रोऽवसान इत्येकसूत्रभावे दो- ( १ ) B1, पुनरनन्तरारंभो B%, पुनरन्तरारंभो B. (२)B B3,-सूत्राभावे Bl.

·३० सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१॥ षः । असमाप्तावसाने चतुर्मात्रत्वं न स्यात् । धर्मादिविष्यते चादौ मध्येऽवसाने चतुर्मात्रत्वम् । तस्मात्पृथकमुत्रकरणं द्विरवसान- ग्रहणं च ॥ तस्यान्तापत्तिः ॥ १५ ॥ स्पर्शेषु स्ववर्यमुत्तमम् ॥ १६ ॥ अन्तस्थासु तां तामनुनासिकाम् ।। १७ ॥ रेफोष्मस्वनुस्वारम् ॥ १८ ॥ एतानि सूत्राणि न वक्तव्यानि पार्षदे व्याकरणे च सिद्धत्वात्। कथम्। “विस्थाने स्पर्श उदये मकारः सर्वेषामेवोदयस्योत्तमं स्वम्" (ऋ० प्रा० ४।६) इति “स्वर्शेषु स्ववर्यमुत्तमम्" इत्यस्यार्थः सिद्धः । “अन्तस्थासु रेफवर्ज परासु तां तां पदादिष्वनुनासिकां तु" (ऋ० प्रा० ४।७) इति "अन्तस्थासु तां तामनुनासिकाम्" इत्यस्यार्थः सिद्धः। “रेफोष्मणोरुदययो र्मकारोऽनुस्वारं तत्परिपन्नमाहुः" इति “रेफेोष्मस्वनुस्वारम्" इत्यस्यार्थः सिद्धः । एवं सिद्धस्यापि पुनरिह विधानं क्रियते । तस्य प्रयोजनम- स्मिञ्छास्त्रे वचनादृते पार्षदसंधिर्न वक्तव्य इति । तस्मात्मवर्येऽर्धर्च- योस्संताने "निधिमन्तमच्छ ब्रह्माणेव" इत्यत्राच्छशब्दस्य दीर्घ- भावो न भवति । यदि पाषर्दसंधिः स्यात् “सुता याहीत्यतोऽन्येषु पदेष्वच्छेति विग्रहे" ( ऋ० प्रा० ७४६ ) इत्यच्छशब्दस्य दीर्घ- भावप्रकरणे दीर्घत्वं विधीयते तन्नेष्यते । तस्माद्वाष्कलकानामपि यज्ञमयोगे वकारे परे प्रणवान्तभूतस्य मकारस्येह विधानात् “अन्त- ·क० २ । सू० १४-२१] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् तस्थासु तां तामनुनासिकाम्" इत्येतदेव कर्त्तव्यम् । तस्मादर्थवद्वचनमिति । अथ व्याकरणे सिद्धत्वान्न वक्तव्यमेव । उच्यते । एतेष्वनार- रभ्यमाणेषु वकारे परे मकारस्यानुस्वारो विभापा भवति । कुतः । व्याकरणे “वा पदान्तस्य" ( अष्टा०८४५६) इति विभाषयो- तत्वात् । तन्निवृत्यर्थमिष्टपरिग्रहार्थं च एतान्यारभ्यन्ते ।। त्रिः प्रथमोत्तमे अन्वाहाध्यर्धकारम् ॥ १६ ॥ अध्यर्द्धकारमिति वक्ष्यमाणस्य विधानस्य संज्ञा क्रियते । संज्ञा- प्रयोजन "अध्यर्द्धकारं प्रथमाम्" इत्येवमादिषु ॥ अध्य(मुक्त्वाऽवस्येदथ द्वे ॥ २० ॥ अथ द्वे इत्यत्राह कथं वे ऋचौ भवत इति । उच्यते । यदय- मध्यर्द्धकारमिति सूत्रकारो ब्रवीति तेन गम्यते कृत्वा (2) द्वे ऋचौ भवतो न प्रकृतिदृष्टे इति ।। हे प्रथममुत्तमस्यामथाध्यर्धाम् ॥ २१ ॥ द्वे प्रथममुत्तमस्यामित्यत्र प्रथममिति न वक्तव्यम् । आनन्तर्योप- देशादेव सिध्यति । यत्रैकस्या ऋचोऽध्यर्द्धकार विधीयते तत्र य एव प्रथमायामृचि दृष्टो विधिः स एव स्यानोत्तरायां दृष्ट इति । यथापोनप्त्रीयासु “अध्यर्द्धकारं प्रथमाम्" इति । अथाध्यर्द्धामित्पनुच्यमानेऽप्यर्थादेव सिद्धेऽप्यथाध्य मिति ब्रुवन् ज्ञापयति अनुच्यमाने शेषस्य प्रकृत्या भवन्तीति । तस्मात् - ·३२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१॥ "तस्यां प्रयाजानुयाजान्विभक्तिभिर्यजेत्' इत्यत्रोत्तमयोः प्रयाजानु- याजयोः प्रकृत्या प्रयोग इति ।। ताः पञ्चदशाभ्यस्ताभिः ॥ २२ ॥ आद्योत्तमयोस्त्रिर्वचनं विधाय पुनस्तदनन्तरं ताः पञ्चदशेत्येता- वत्येवोच्यमानेऽप्यर्थादेवाभ्यस्ताभिरेव पञ्चदशत्वे सिद्धेऽपि पुनर- भ्यस्ताभिरिति वचनमन्यत्राप्यभ्यासः संख्यायत इति ज्ञापनार्थम् । यथा “श्रीणि षष्टिशतान्याश्विनम्" इत्येवमादिषु । अथवाऽभ्यस्ता- भिरिति प्रयुक्ता एवाभ्यस्ता संख्यायन्ते न प्रयुज्यमाना इत्येतद- र्थम् । तस्मात् “सामिधेन्या वा वपते प्रागुपोत्तमायाः" इत्यत्राभ्यासो न संख्यायत इत्येतदर्थम् । तथा “एकभूयसीः शस्त्वा मरुत्वतीयां निविदं दध्यात्" इत्येवमादिषु चाभ्यासाहते एकभूयसीनां शंसनमिति ॥ एतेन शस्त्रयाज्यानिगदानुवचनाभिष्टवनसंस्त- वनानि ।। २३॥ शस्त्रादीनां चोदनातः प्रसिद्धिः, निगदानां तु लक्षणतः न चोदनात इति । आचार्यश्च ज्ञापयति निगदानां तु लक्षणतः प्रसिद्धिरिति । यदयं “संयाज्ये अनिगदे", "अन्यत्राप्यनावाहने" इति निगदसंयाज्ययोः प्रकृतौ नियतं चोदितं न किंचिदपि विद्यते तथापि प्रतिषिध्यते च "संयाज्ये अनिगदे" इति । योऽयं याज्यायाः पूर्वग्रन्थः “षष्ठया विभक्त्या" इत्यादि “जुषतां हविः" इत्येतदन्तस्य प्रतिषेधः ।

·क० २ । सू० २१-२६ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ३३ तस्मान्मन्यामहे लक्षणतो निगदानां प्रसिद्धिरिति । ये याजुषा मन्त्रा अकर्मकरणा उच्चैःप्रयोगास्ते निगदा इति । यथा इडामुक्तवाक इत्येवमादयः । न त्वन्यत्राध्यर्धकारम् ॥ २४॥ प्रसङ्गनाप्यध्यकारं मा भूदित्येतदर्थं तुशब्दकरणम् । प्रमा- दात्कृते प्रायश्चित्तमेव भवति । न जपः प्रागभिहिंकारात् ॥ २५ ॥ प्राक् हिंकारादिति सिद्धेऽप्यभिहिंकारग्रहणं न कर्तव्यमिति । उच्यते । प्राक् हिंकारादिति उच्यमाने कौत्सस्य पक्षे भूर्भुवः स्वरित्यस्य प्रतिषेधः स्यात् । तन्मा भूदिति गुरुवचनम् ।। नाभिहिंकाराभ्यासावबहुषु प्रकृत्या ॥ २६ ॥ बहवश्च बहवश्व तेषु बहुष्विति । एवं निगदानामप्यबहुत्वाद- भिहिंकारोऽपि न भवति । याज्यानुवाक्यानामबहुत्वादभिहिंकारा- भ्यासाभाव एतेन सिध्यति । इहापि सामिधेनीभ्योऽन्यत्रेत्यनुवर्तते । तस्मात् "उशन्तस्त्वा नि धीमहीत्येतां निरनवानम्' इत्यत्र प्रकृत्याबहुष्वपि सामिधेनीत्वादभि- हिंकारो भवत्येव । एवं चेत्तत्राभ्यासेनापि भवितव्यम् । तस्मात्प्र- थमोत्तमयोरुभयोर्वचनं कर्त्तव्यमिति । उच्यते । यद्येतदिष्टं स्या- देकान्तामनवानं सप्तकृत्व इत्येवमवक्ष्यत् । तस्मान्न पुनरभ्यास. । ५ ·३४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। इति । आह । नैष दोषः । सप्तकृत्व इत्युक्तेऽपि पुनः प्रथमोत्तमयो- रुभयोरभ्यासो भवत्येव । एवमेकादश भवन्ति । तस्मान्नायमर्थः । यद्येवं तत्र "ताः सामिधेन्यः' इत्यत्र ताग्रहणात्ता एव सामिधेन्यो न पुनरभ्यासः कर्त्तव्य इत्येतदर्थ क्रियते । प्रकृत्येत्यनुच्यमाने "उपविश्याभिहिंकृत्य परिव्ययणीयां त्रिः" इत्यत्र विकृत्या बहुत्वात्प्रथमोत्तमयोरुभयो: “त्रिः प्रथमोत्तमे अन्वाह" इति पुनरभ्यासः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं प्रकृत्येत्युच्यते । तत्र विकृत्या' बहुत्वान्न भवति ॥ नावच्छेदादौ ॥ २७॥ प्रवर्ये उत्तरयाज्यया भक्षणेन च विच्छिन्नत्वादभीष्टवचनस्य पुनरुत्तरारम्भेऽभिहिंकाराभ्यासौ स्यातां तनिवृत्त्यर्थमिति । यद्येवं पूर्वस्यावच्छेदस्यान्तेऽभ्यासः प्राप्नोति अवच्छेदान्तत्वात् । नैष दोषः । “सूयवसाद्भगवती हि भूया इति परिदध्यात्" इत्यत्रा- न्त्यायात्रि-चने उत्तमत्वादेव प्राप्तेऽपि पुनः परिदध्यादिति वचनं नियमार्थम् । एतयैव परिदध्यात् नार्थात्परिदध्यादिति ॥ शस्त्रेष्वेव होत्रकाणामभिहिंकारः ॥ २८ ॥ नियमार्थमेतदारभ्यते । शस्त्रेष्वेव होत्रकाणामभिहिकारो नान्यत्रेति । आह । एक्काराहतेऽपि नियमः सिध्यति । कथम् । सिद्धे विधिरारभ्यमाणो नियमाय भवति । नियमश्चान्यनिवर्तक । (१) तत्र विकृत्या B2 B', तत्राप्रकृत्या B1.

·। क० २ सू० २६-२८] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् ३५ इति । तत्रैतत्स्यात् । इष्टावधारणार्थमेवकारः क्रियते । इतरथा एवकाराइते शस्त्रेषु होत्रकाणामभिहिंकार इत्युच्यमाने होत्रकाणा- मेवाभिहिंकारो न होतुरिति एवमर्थों गृह्यत । तनिवृत्त्यर्थमेव- कारकरणमिति । आह । उत्तरत्र विरोधान्नायमर्थः । कथम् । "अनभिहिं कृत्य शोसावोमित्युच्चैराहूय” इति प्राज्ये भिहिंकारप्रतिषेधं कुर्वन् ज्ञापयति । शस्त्रेषु होतुरभिहिंकारः पूर्वं न प्रतिषिद्ध इति । तस्मान्नायमर्थ इति । तत्रैतदपि स्यात् । एक्काराहते उच्यमाने शस्त्रेषु होत्रका- णामभिहिकार एव नाभ्यास इति एवमर्थो गृह्यत । तन्निवृत्त्यर्थमेव- कारकरणमिति। अयमप्युत्तरविरोधादेव । नायमर्थः। कथम् । उत्त- रत्र स्तोमातिशंसनार्थमावापे “पञ्च सप्तदशे। नवैकविंशे” इति ब्रुवन् ज्ञापयति होत्रकाणामभ्यासः शस्त्रेषु विद्यत इति । इतरथा यद्यभ्या- सो न स्या(+) नित्य प्राताने दशः पञ्चसु प्रक्षिप्तास्वपि सप्तदश- स्तोमस्यातिशंसनं नैव भवति, विधीयते च “पञ्च सप्तदशे' इति । तस्मादभ्यासेन सार्द्ध चतुर्दशर्च आतानो भवति । तस्मिन् पञ्चसु प्रक्षिप्तासु सप्तदशस्यातिशंसनं भवति । तत्रैतदपि स्यात् । अक्रियमाण एवकारे प्रतिषेधाधिकारा- द्धोत्रकाणांशस्त्रेष्वभिहिंकारस्य प्रतिषेधो विधीयत इत्येवमों गृह्येत, (१) पंच सप्तदशे नैकविंशे BI, सप्तदश एकविंश B2 सप्तदश एकविंश विंश B3 (२) B3, भवंति BB ·६ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१। तनिवृत्त्यर्थ नियमार्थमेवकारकरणमिति । तच्च नोपपद्यते । यदि प्रतिषेध इष्टः स्यादिहापि नत्रः प्रयोगमकरिष्यत् न शस्त्रेषु होत्र- काणामभिहिंकार इति । यथा पूर्वेषु वाक्येषु प्रतिवाक्यं नः प्रयोगः क्रियते "न त्वन्यत्राध्यर्द्धकारम्" इति, तद्वदिहापीति । तस्माना- यमर्थ इति । उच्यते । एवकारादृतेऽस्य वाक्यस्य विधित्वमेव स्यान्न नियमः-शस्त्रे होत्रकाणामभिहिंकारः सर्वत्र भवत्येवेति । तथा सति "प्रातरनभ्यासमनभिहिंकृतानि" इत्यत्राभिहिंकारस्य प्रतिषेध- विषये इह पुनर्विधानसामर्थ्यात् होत्रकाणां शस्त्रेष्वभिहिकारः स्यात् । यथा “वाजिभ्यो वाजिनमनावाह्याऽऽदेशम्" इत्यत्रादेशस्य सिद्धस्यापि सर्वाश्चानुवाक्यावत्योऽषाः” इति पुनविधानसामर्थ्याव प्रतिषेधादेशेऽपि प्रातःसवने प्राप्तिर्भवति, तद्वदभिर्हिकारोऽपि प्रतिषेध. विषयेऽपिस्यात् । तन्मा भूत् । अस्य वाक्यस्य कथं नियमत्वमेव स्यादित्येतदर्थमेवकारः क्रियते । अत्र केचिद्वर्णयन्ति एवकारकरणा शत्रिणो होत्रकास्तेषा- मेव शस्त्रेभ्यो नान्यत्रापि हिंकारप्रतिषेधमनाशस्त्रिण इति । तस्मा- द् ग्रावस्तोत्रेभिष्टवने ग्रावस्तुतोऽभिहिकारो भवतीति । आचार्यश्च ज्ञापयतीति ग्रावस्तुतोऽभिहिंकारो भवतीति, यदयम् “प्रातरनभ्यासम- नमिहिंकृतानि" इत्यत्राभिष्टवनग्रहणं करोति । यदि ग्रावस्तोत्रेऽभि- । (१) BI, नान्यत्र B Bs. (२) B1 B B.

·क० २ । सू०२८-२९ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ३७ । हिंकारः पूर्वसिद्धो न' स्यात्तत्राभिष्टवनग्रहण मपार्थकं स्यात् । कथम् । पूर्वमेवानेन मुत्रेण हिकारः(?) प्रतिषेधो न यदि स्यात् ग्रावस्तोत्रादन्यदभिष्टवनं सुत्यायां न विद्यते । तस्मादभिष्ट- वनग्रहणसामर्थ्यात् श्रावस्तुतोऽभिहिकारः पूर्वमेव प्राप्त इति सिद्धम्। नैतदस्ति प्रयोजनम्। सुत्यायामपि केचित्पूर्वाणेऽपराहणे च प्रवग्यौं 'कुर्वन्ति तत्र होतुरभिष्टवनेऽभिहिकारपतिपेधार्थमभिष्टवनग्रहण कृतं न ग्रावस्तुत्यर्थम् । किञ्चान्यत् । ग्रावस्तोत्रेऽप्यभ्यासप्रति- षेधार्थमभिष्टवनग्रहणं कृतमिति मन्तव्यम् । पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्ति- रिति । तस्मात्पूर्वोक्त एवार्थ इति ।। सामिधेनीनामुत्तमेन प्रणवेनाग्ने महां असि ब्राह्म- भारतेति निगदेऽवसाय ॥ २६ ॥ सामिधेन्यधिकारे पुनः सामिधेनीनामिति वचनं शस्त्रादिभि- य॑वहितत्वात्सामिधेन्यधिकारो विच्छिन्नः। तस्मात्पुनः सामि- धेनीग्रहणं कृतमित्येके। नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतप्रसङ्गोतिवर्तते यत्प्रसङ्गेनोक्तं तत्तत्रैवावतिष्ठते । पुनरपि मूलाधिकार एवं वर्तत इति । यथा “मरुत्वतीयं शस्त्रं शंसेत्” इति मरुत्वतीयाधिकारे पुनः “आतोऽर्धचं सर्वम्" इत्येतदादि सर्वशस्त्राणां सामान्य विधाय पुनराह "अग्निर्नेता त्वं सोम क्रतुभिः पिन्वन्त्यप इति धाय्याः" इति (१) पूर्वसिद्धो न B B%, पूर्वप्राप्त इति सिद्धे तेन B. (२) B1, निवर्तते B%B8.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१॥ । तु पुनर्मरुत्वतीयग्रहणं क्रियते तथापि धाय्या'मरुत्वतीयस्य प्रकृत- त्वान्मरुत्वतीय एव भवति। न सर्वत्र । तद्वदिहापि सिद्धे पुनरिह सामि- धेनीग्रहणमुत्तमेन प्रणवेन संतानार्थम् । इतरथा “समाप्तौ प्रणवे- नावसानम्" इत्यवसानार्थं स्यात् । तन्नित्यर्थं वचनम् । निगदग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । ईदृग्विधा याजुषमन्त्रा अवशिष्टसंज्ञां गता' इति ॥ ( इति द्वितीया कण्डिका ।) (१) B% Bधाय्ये B1. (२) B1. ईग्विधयजुषां मन्त्राणां अविशिष्टसंबास्ते निगदा (गदा B )B B.

·क० १-२ । सू० २९-२] आश्वलायनश्रौतमुत्रम् ३६ यजमानस्याऽऽर्षेयान्प्रवृणीते यावन्तः स्युः॥१॥ यावन्तः स्युरिति वचनम् "नैकं वृणीते' इत्येकार्षेयाणां श्रुतौ प्रवरप्रतिषेधे सत्यप्येकायाणामपि प्रवरणार्थ यावन्तः स्युरिति वचनम् । अथवाऽस्माकं प्रवरणकाण्डे कालेयादी नामप्यसमाम्नाता- नां प्रवरणार्थम् । अथवा "त्रीन् वृणीते मन्त्रकृतो वृणीते' इति श्रुतेः पञ्चार्षेयाणामपि प्रवरणं न स्यात्। कौषीतकिनामपि वचनम् “यज. मानस्य त्रीनार्षेयान्वृणीते" इति । इतरथाऽस्माकं पञ्चार्षेया- णामपि प्रवरणार्थ यावन्तः स्युरिति वचनम् ॥ परं परं प्रथमम् ॥ २॥ यथा प्रवराम्नाये पाठे दर्शनात्संवुध्या प्रवरणं भवति, यथा चैते पञ्चायाः परे व्यारेया इत्ययं विभागः मूत्रपाठदर्शनादेव सिध्यति, तद्वत्पाठादेव प्रवरस्य प्रवरणे सिद्धेऽपि पुनरिह वचनं द्विभवाचनार्थम् । यदा द्विभवाचनार्थमुभयतः प्रवरणं तदा पूर्वस्मा- सवरणपक्षात्पूर्वः पूर्वो ग्राह्यः इतरस्मादपरोऽपरो ग्राह्य इत्या- सिद्धम् । इतरथा अनियमः स्यात्तन्नित्त्यर्थम् । अथ मतम् । “आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजकात्यात्कीलेति" दर्शनादेवायमर्थः सिध्यति । नैष दोषः । तत्रापरस्य वा प्रथम . (१)- दी omitted in Bl (२) न omitted in B Bf (३) तथा B1 (४) पुरो BI.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१ प्रवरे सिद्धेऽपि अन्यतरेण प्रदर्शनं क्रियते इत्येवमर्थो गृह्यत । तनिटत्त्यर्थं वचनम् । प्रवरो ह नामधेयान्य मन्त्रा इति सिद्धान्त- स्तथापि प्रवरणवाक्ये निगदेऽवसायेति निगदमध्ये पतितत्वान्निगदधर्म- प्राप्तिः । तदर्थं च तत्र निगदग्रहणम् । तस्मादैकश्रुत्यमुच्चैष्टुं भवति प्रवरस्यापि ॥ [ पौरोहित्यान राजविशाम् ॥ ३॥] [राजर्षीन्वा राज्ञाम् ॥ ४॥ [ सर्वेषां मानवेति संशये ॥ ५ ॥] [ देवेद्धो मन्विद्ध ऋषिष्टुतो विप्रानुमदितः कविशस्तो ब्रह्मसंशितो घृताहवनः प्रणीर्यज्ञानां रथीरध्वराणामतूर्तो होता तूर्णिहव्यवाळित्यव- सायास्पानं जुहूर्देवानां चमसो देवपानो राँ इवाग्ने नेमिदेवांस्त्वं परिभूरसि] प्रा वह देवान यजमानायेति प्रतिपद्य देवता द्वितीयया विभक्तया- देशमादेशमा वहेत्यावाहयत्यादि प्लावयन् ॥६॥ "आ वह देवान्यजमानाय" इत्यस्य च "अग्ने महां असि" (१)-ति-for-न्य- in B B3 (२) प्रवरस्यापि omitted in B ·॥ क० ३ । सू०२-१०] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् त्येवमादेर्भन्त्रस्य प्रतिपत्तिसंज्ञार्थ प्रतिपद्येत्युच्यते । संज्ञाप्रयोजनम् "आ वह देवान्पितॄन्यजमा मानाय" इत्यत्रास्याः समानजातीयत्वादपाय इति । "कमणि द्वितीया" (अष्टा० २।३।२) इति लक्षणत एव द्वितीयायां सिद्धायामपि पुनरिह द्वितीयया विभक्त्येति वचनं नियमा- र्थम् । कथम् । यत्र द्वितीयया विभक्त्या देवतामादिश्य पश्चादावह- शब्दः प्रयुज्यते तत्रैवादिप्लावनम् । नान्यत्रेति । तस्मात् “आ वह देवान्यजमानाय आ वह जातवेदः” इत्यावहशब्दस्य न प्लुतिः । आदेशमादेशमिति द्विरादेशग्रहणं प्रतिदेवतमावहशब्दस्या- वृत्यर्थम् । इतरथा सकृद्वा प्रतिदेवतं वेत्यनियमः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं वचनम् । अथवैकपदानामसमासेनादेशार्थ द्विरादेशग्रहणमिति । प्रतिपद्य देवता इति देवताग्रहणं वक्ष्यमाणानामाज्यभागादीनां देवतासंज्ञार्थम् । संज्ञाप्रयोजनम् “उक्ता देवताः" इत्येवमादिषु ॥ [अग्न आवहेति तु प्रथमदेवताम् ॥७॥ [अग्नि सोममित्याज्यभागौ ॥ ८ ॥ अग्निमग्नीषोमाविति पौर्णमास्याम् ॥ ६ ॥ अग्नीषोमयोः स्थान इन्द्राग्नी अमावास्यायामसं- नयतः॥१०॥ (१) इत्यस्याः BB3. ६ ·४२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१। असंनयतोऽग्न्य'नुकर्षणार्थमग्नीषोमयोः स्थान इत्युच्यते, इष्यते च तत्राप्यग्निनित्य एव कथं स्यात् । तस्मादिहाग्नीषोमयोः स्थान इत्युच्यते । आह । असंनयत इति न वक्तव्यम् । कस्मात् । उत्तरसूत्रे संनयत इति वचनादिहासंनयत इत्यनुच्यमानेऽपि परिशेषादिह असंनयत इत्यवगम्यते । उच्यते । बाढमवगम्यत एव । किंत्वि- हासंनयत इत्यनुच्यमाने अमावास्यायां यद्विधातव्यं तत्परिसमाप्त भवति । तथा सति उत्तरस्मिन्सूत्रे विधीयमानं तदुभयोर्दर्शपूर्णमा- सयोरपि स्यात् । तथा सति पौर्णमासेऽपि संनयत इन्द्रो महेन्द्रो वा प्रसज्येत । तच्च नेष्यते । तस्मिन्सूत्रे पुनरसन्नयत इत्युच्यमाने स्वमावास्यायां विधिर परिसमाप्तो भवति । कथम् । सन्नयतोऽविहित- त्वात् । तथा सत्युत्तरसूत्रे विधानममावास्यायामेव भविष्यति । तस्मा- दिहासंनयत इत्युच्यते। आह । असंनयत इत्यक्रियमाणेऽपि सन्नयत इत्येतद्विधान- मर्थादमावास्यायामेव भवति । न पौर्णमास्याम् । कुतः। पौर्ण- मास्यां सानायाभावादेवेति । उच्यते । नैष दोषः। सन्नयत इति पुरुषपरवाक्यस्य पौर्णमास्यां सानाय्याभावेऽपि सन्नयनि- ति प्रामोत्येव । कथम् । यो दधि पयसि सन्नयति स सन्नयन्नित्यु- च्यते । तस्य सन्नयतो यजमानस्येति । योऽमावास्यायां सनयन् - । (१) असंनयत अग्न्य- B', अस्त्य- B B. (२) विधि- ( for विधिर ) B Bs (३)-परत्वाद्वाक्यस्य BI, .

·क० ३ । सू० १०-१४ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ४३ स पौर्णमास्यामपि तत्र सान्नायाभावेऽपि सन्नयतीत्युच्यते ॥ [इन्द्रं महेन्द्रं वा सन्नयतः ॥ ११ ॥] अन्तरेण हविषी विष्णुमुपांश्वैतरेयिणः ॥ १२ ॥ हविषी देवते इत्यर्थः । तस्य ज्ञापकम् “अग्नीषोमाविन्द्राग्नी 'विष्णुरिति वैकल्सिकान्यदितिः" इत्यत्र' पूर्व देवताचोदयित्वा पुन- बैंकल्पिकानीति यदि हविःपदं नपुंसकनिर्देशं करोति तेन देवते इविषी इत्यनर्थान्तरमिति सिद्धम् ।। अग्नीषोमीयं पौर्णमास्यां वैष्णवममावास्या- यामके नैके कञ्चन ॥ १३ ॥ नैक इत्येतावता सिद्ध कञ्चन इति वचनं शास्त्रान्तरविहितानां प्राजापत्यादीनामप्युपांशुयाजानां प्रतिषेधार्थम् ॥ अन्येषामप्युपांशूनामावह स्वाहा याद प्रिया घामानोदं हविर्महो ज्याय इत्युच्चैः॥ १४ ॥ आवहादीनामुच्चेष्टुविधानं संज्ञाकरणार्यम् । संज्ञाप्रयोजन "तन्त्रस्वराण्युपांशोरुच्चानि" इत्यत्र एतेषामपि ग्रहणार्थम् । अन्येषा- मिति वचनमुपांशुतन्त्रास्विष्टिषु तान्त्रिकाणामपि देवताना- मावहादीन्युच्चैरेव प्रयोक्तव्यानि कथं स्युरित्येतदर्थम् ॥ (१) BI, वैकल्पिकानीत्यत्र B3, B (-नि-for-नी-in B'). (२)यदि B B, यद्य B', ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ येऽन्ये तद्वचनाः परोक्षास्तानुपांशूच्वैर्वा ॥ १५ ॥ अन्यच्छ( १ = अन्यश-)ब्दस्य' सापेक्षत्वादिहेष्टीनामावहा- दोनि पूर्वमुक्त्वा पुनरन्य इति वचनादावाहनादिषु चतुर्षु निगदेषु ये शिष्टाः परोक्षशब्दा अजुषतेत्येवमादयस्त एव गृह्यन्ते नान्य इति । तस्मात्पशौ मेधपतिशब्दस्य न विकल्प इति ॥ प्रत्यक्षमुपांशु ।। १६ ॥ प्रत्यक्षमिति पुरोडाशादीनि हवींषि गृह्यन्ते । उपांशुत्वस्य हविष्ट्वासम्भवात् तद्गुणकयोर्याज्यानुवाक्ययोरुपांशुत्वं भवति । एतस्मिन्ननुच्यमाने देवताशब्दस्यैवोपांशुत्वं स्यात्तमित्यर्थं वचनम् | प्रतिचोदनमावाहनम् ॥ १७॥ परस्परमसन्धायासन्धाय विरम्य विरम्यावाहनं कर्तव्यम् ॥ [ सर्वा आदिश्य सकृदेकप्रदानाः॥ १८ ॥] तथोत्तरेषु निगमेष्वेकामिव संस्तुयात् ॥ १६ ॥ तथेत्यनुच्यमाने एकामिवेति वचनात् बहीनामप्येकं वचनं प्रस- ज्येत तन्मा भूत् । स्वाहादीनां सकृत् प्रयोगमात्रमेव विधीयते नत्वे- कवचनमित्येतदर्थ तथेत्युच्यते । (१) अन्यछब्दस्य B1 B BF, ·क० ३ । सू० १५-२० ] आश्वलायनश्रोतमूत्रम् ४५ एकामिव संस्तुयादित्यनुच्यमाने तथेति वचनाद्यथाऽऽवहशब्दः सर्वा देवता आदिश्य पश्चात्मयुज्यते, तथा स्वाहाऽयादशब्दयोरपि देवतायाः पश्चात्मयोगः प्रसज्येत । तन्निवृत्यर्थमेकामिवेत्युच्यते। यथै- कस्या देवतायाः सकृदावाहनशब्दः, तथा स्वाहादीनामपि सक- भयोगमात्रमेव विधीयते न क्रम इति । तस्मात्स्वाहाऽयाट्शब्दो 'तु पूर्वमेव भवतः ।। समानां देवतां समानार्थाम् । अव्यवहितां सकृनिगमेषु ॥ २०॥ "यावतोऽश्वान्प्रतिगृद्धीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निवपेत्" इत्यस्योदाहरणम् । समानार्थामित्यर्थग्रहणेन प्रयोजनं हविःमदान- मित्येवमादि सर्व परिगृह्यते । पौर्णमासेऽग्नीषोमीयस्योपांशुयाजपने द्विरनीषोमावप्यव्यवहितौ प्राप्नुतः । तत्र स्वरभेदात्मदानभेदाच पृथगुपलक्षणं कर्तव्यम् । असन्नयतो यदामावास्यायामाग्रयण- हविषामनुवर्तनं तदा द्विरिन्द्राग्नी प्राप्नुतः । तत्र प्रथममैन्द्राग्नं स्वर्ग- प्रयोजनम् । उत्तरं नवान्नसंस्कारप्रयोजनम् । तस्मात्पृथगुपलक्ष- णमिति । तस्मात् “भ्राजस्वते पुरोळाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सौम्यं चरु- ममये प्राजस्वते" इत्यत्र सूर्यव्यवधानात् द्वयोओजस्वतोर्द्विरुपलक्ष- णं कर्तव्यमिति । इह श्लोकः२३ "अर्थान्यत्वात्स्वरान्यत्वात् गुणरूपापि देवता । (१)B B B read प्राप्नुवतः. (२) Bl B B% read श्खोका. ।

·४ । सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१। अन्यया द्वन्द्वभावाच एका नानात्वमिच्छति" ॥ इति उत्तमेषु निगमेष्विति । निगमाधिकारे पुनरिह निगमेष्विति वच- नमावाहनस्य परिग्रहणार्थम् । इतरथोत्तराधिकारादावाहने न स्या- त्तन्मा भूदिति । इहाप्येकामिव संस्तुयादित्यनुवर्तते । तस्माद् बहुष्वपि वारुणेषु वरुणमावहेत्येकवचनेन प्रयोगः कर्तव्यः ॥ ओव्हास्वावापिकासु देवाँ प्राज्यपाँ श्रावहामि होत्रायाऽऽवह स्वं महिमानमावहाऽ वह जातवेदः सुयजा यजेति ॥ २१ ॥ ओब्व्हास्वावापिकास्वित्यनुच्यमाने "देवतागमे नित्यानामपा- यो याः स्विष्टकृतमन्तराज्यभागौ च" इत्यत्र स्विष्टकृतःप्रागावाहितत्वा. दाज्यपानामप्यपायः स्यातन्नित्यर्थमाज्यपानां नित्यमोव्हास्वावा- पिकास्वित्युच्यते । "देवाँ आज्यों आवह" इति प्रयाजानुयाजदेवतानामावाह- नम् । यस्यामिष्टौ प्रयाजानुयाजा न विद्यन्ते तत्र तस्याप्यपायः । केचित्तत्रापि पूर्व त्वावाहननिगदस्य स्वभावोऽयं' नात्र देवता कार- णं भवतीति वदन्ति । अग्निं होतायावह शब्दयोः सन्धौ तु "अकः सवर्णे दीर्घः" (अष्टा०६।१।१०१) इति पूर्वस्याकारस्य "एकः पूर्वपरयोः" (१)B B', स्वभागोऽयं B.

·४७ क० ३ । सू० २०-२२ ) आश्वलायनश्रोतमुत्रम् ( श्रष्टा० ६१८०) इति च परेण प्लुतेन वा दीर्घभावः । तस्मात् “अमिं होत्रायावह" इत्यत्राप्लुतेन प्रयोगः कर्त्तव्य इति। ऐत- रेयिकाणां व्यक्तमेतत् । “अमिं होत्रायावहेत्येतद्वर्जम्" इति । "स्वं महिमानम्" इति स्विष्टकृतो महिमा । आहवनीयस्य महिमेत्येके । किञ्चाहवनीयस्य पक्षे इहाहवनीययागाभावान्महि- 'नोऽपि यागो न सिध्यति । आवाह्य यथास्थितमूर्ध्वजानुरुपविश्योदग्वे- देव्यूहय तृणानि भूमौ प्रादेशं कुर्यात् । [अदितिर्माताऽस्यान्तरिक्षान्माच्छेत्सीरिद- महमग्निना देवेन देवतया त्रिवृता स्तोमेन स्थ- न्तरेण साम्नागायत्रेण च्छन्दसाग्निष्टोमेन यज्ञेन वषट्कारेण वज्रेण योऽस्मान बेष्टि यं च वयं द्विष्म- स्तं हन्मीति ] ॥ २२॥ आवाह्य यथास्थिततयोर्ध्वजानुरुपविश्योदग्वेदेणूंश' तृणानि अन्तर्वेदिभूमौ प्रादेशं कुर्यात् “अदितिः" इत्यनेन । भूमावित्यनुच्यमाने यानि तृणान्युदग्व्यूह्यानि तेषु प्रादेशं कुर्यात् । तन्निवृत्यर्थ भूमा- विति वचनम् । तस्मात् भूमेरपनिष्क्रयार्थ तृणव्यूहनमिनि मन्तव्यम् । इह किञ्चिद्विचारयिष्यामः । पूर्व मन्त्रमुक्त्वा पश्चात्तत्कर्म (१) B B', व्युह्य B.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। कर्त्तव्यम् , आहोस्वित्कर्मान्ते मन्त्र इति । तत्र केचित्मतिपन्नाः पूर्व कर्म विहितं पश्चान्मन्त्रः, तत्र पूर्वमेव कर्म कृत्वा पश्चान्मन्त्र इति॥ श्राश्रावयिष्यन्तमनुमन्त्रयेताऽश्रावय यज्ञ देवेष्वाश्रावय मां मनुष्येषु कीत्य यशसे ब्रह्मवर्च- सायेति । प्रवृणानं देव सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्नि होत्राय सह पित्रा वैश्वानरेण द्यावापृथिवी मां पाताममि)ताऽहं मानुष इति ॥ २३ ॥ यजमानस्यार्षेयान्प्रणानमध्वर्युमनुमन्त्रयेत "देव सवितः" इ- त्यनेन मन्त्रेण ॥ मानुष इत्यध्वर्योः श्रुत्वोदायुषा स्वायुषो- दोषधीनां रसेनोत्पर्जन्यस्य धामभिरुदस्थाममृताँ अन्वित्युत्तिष्ठेत् । षष्टिश्चाध्वर्यो नवतिश्च पाशा अमिं होतारमन्तरा विवृत्ताः। सिनन्ति पाकमति धीर एतीत्युत्थाय ॥ २४॥ अध्वर्योर्मानुष इति श्रुत्वा "उदायुषा" इत्यनेन मन्त्रेणोत्तिष्ठेद्य- या आश्रावयिष्यन्तमनुमन्वयेतेति । अध्वर्युग्रहणेप्रक्रियमाणेऽप्यध्वयोरे- व संप्रत्ययो भवति तथाऽप्यध्वर्युग्रहणादृतेऽपि सिद्धेऽप्यध्वर्योः श्रुत्वेति अध्वर्युग्रहणमुत्तरसूत्रार्थम् । कथमन्वारम्भणेऽध्वर्युमेवान्चारमेन न ·क० ३ । सू० २२-२५] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् प्रतिप्रस्थातारमिति । इतरथा वरुणप्रघासेपु प्रतिप्रस्थातुरप्यन्वार- म्भणं स्यात् । सोऽपि तत्र दक्षिणस्यां वेद्यामध्वर्युकर्म करोति । तन्मा भूदित्यध्वर्युग्रहणम् । उत्थायेत्यनुच्यमाने "पष्टिश्चाध्वर्यो" इत्ययमुत्थानमन्त्रः स्या- दस्य मन्त्रस्यान्यकर्मदर्शनात् । तन्मा भूत् । उत्थाय पुनर्वक्तव्योऽन्यः कश्चिन्मन्त्रः, न कर्मकरण इति ज्ञापनार्थमुत्थायेति वचनम् । अप्यु- त्थानमन्त्रत्वं यदीष्टं स्याद्यथा 'उदायुषा' इत्येतस्योत्यानकर्मणः पूर्व विधानं क्रियते, तद्वदेतमपि मन्त्रमुक्त्वा पश्चादुत्तिष्टेदित्येवमवक्ष्यत् । स्कन्दस्वामिनस्त्वेतमप्युत्थानमन्त्रं मन्यन्ते । ते ब्रुवते । पूर्वो मन्त्र उत्थानात्पूर्व प्रयोक्तव्यः, अयं पश्चादुत्थाय प्रयोक्तव्यः । एवमुभयोरपि कर्मकरणत्वमेव, काल एव विशिष्टः इति । य( + द्यय)मुत्थानमन्त्रो न स्यादकर्मकरणत्वादस्योपांशुत्वं न स्यात् । तस्मादयमप्युत्थानमन्त्र एवेति । केचित्वनुत्थानमन्त्रपक्षेऽपि अस्योपांशुत्वप्रसाधनार्थ "प्रेषितो जपति" इत्यत्र जपतिग्रहणमिहापि मण्डूकप्लुतिन्यायेनानुवर्तयन्ति उत्थाय जपति । वयं तु ब्रूमः। “मन्त्राश्च" इति योगविभागान्मन्त्रत्वादस्योपांशुत्वमिति।। ऋतस्य पन्थामन्वेमि होतेत्यभिक्रम्यासेऽध्व- (१) B3,-दि-B1 B. (२) काल एव विशिष्ट B3, काल एव विशि-B', विशिष्ट- यति Bl. (३) यमु-B', यद्यु-B%B3.

·५० सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१। युमन्वारभेत पार्श्वस्थेन पाणिना। ग्रामोधमङ्कदे- शेन सव्येन वा। इन्द्रमन्वारभामहे होतृवूर्ये पुरो- हितम् । येनायन्नुत्तमं स्वर्देवा अङ्गिरसो दि- वमिति ॥ २५ ॥ इह पुनरध्वर्युग्रहणमाग्नीध्रीयमिति विवक्षया क्रियते । इत- रथा अध्वर्युग्रहणेऽक्रियमाणे आग्नीध्रस्यैवान्वारम्भणं स्याना- ध्वयोंः । तन्मा भूदिति । दक्षिणस्य पाणेरध्वन्वारम्भणे व्यापृत- त्वात्सव्येनेति । सव्येनानीध्रान्वारम्भणं निदधत् ज्ञापयति । उभयोः सहैवान्वारम्भणमिति । तस्मादकालभेदादुभयोरपि सकृदेव मन्त्रः। यदा सव्येनान्वारम्भणं तदानीध्रमपि दक्षिणांस एवालभेत ॥ [संमार्गतृणैस्त्रिरभ्यात्म मुखं संमृजीत संमार्गोऽसि सं मां प्रजया पशुभिर्मुड्ढीति ॥ २६ ॥ [सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम् ॥ २७॥ सर्वत्रैवं कर्मावृत्तौ ॥ २८॥ "प्रपदेन दक्षिणा पासँस्त्रिः", "पुनर्बलता परिहरेत्रिः" इत्येवमादी- न्युदाहरणानि। कर्मावृत्तावित्येतावता सिद्धेऽप्येवमिति वचनं संस्कारा- (१) B1, इहार्थत्वं नाध्वर्युग्रहणमाग्नीध्रमिति B B2 (-प्रमि- ति for-मिति B').

·क० ३ । सू० २५-३०] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ५१ थेषु त्रिः कात्तिरिति' विशेषणार्थम् । त्रिः “सर्पदेवजनेभ्य: स्वाहा" (आश्व० ० २।१।१४) इत्येवमादिषु प्रधानकर्मसु त्रिरपि मन्त्रा- वृत्तिर्भवति । तस्य ज्ञापकम् “तिस्त्रस्तिस्त्र उदङ्मुखस्तिष्ठन्प्रथमां समन्त्राम्" इति वचनम् । कथं कृत्वा ज्ञापकं भवति। उच्यते। यदि प्रधानकर्मस्वियं परिभाषा स्यात् "सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम्" इति तत्रापि प्राप्नोति । तथा सत्युत्तरयोः समिधोमन्त्रप्रतिषेधार्थ प्रथमां समन्त्रामिति यत्नोऽपार्थकं स्यात्। तस्मात् ज्ञापकमेव भवितुमर्हति ॥ स्पृष्ट्वोदकं होतृषदनमभिमन्त्रयेताहेदैधिष- व्योदतस्तिष्ठान्यस्य सदने सीद योऽस्मत्पा- कतर इति ॥ २६ ॥ अभिमृश्य मन्त्रणमभिमन्त्रणामिति । कस्मात् । मन्त्रादावाल- भ्याभिमर्शनमन्त्रस्य प्रवृत्तिर्भवति । तस्य ज्ञापकं श्रुतौ "आच्य जानु दक्षिणमभिमन्त्रयत उभाभ्यां पाणिभ्यामालभ्य"(ऐब्रा०८/६)इति वच- नम्। इहापि स्पर्शनं पूर्वाङ्गम्। केचित्तूत्तराग मन्यन्ते। ते उदकमस्पृ- ष्ठैव प्रवृताहुतिहोमं हुत्वा पश्चाद्धोत्पदनाभिमर्शनकाले उदकोपस्पर्शनं कुर्वन्ति । ये तु पूर्वाङ्ग मन्यन्ते ते स्पृष्ट्वोदकं पश्चात्मताहुतीर्जुवति ।। अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां होतृषदनात्तणं प्रत्य- (१)-रिति B B', omittel in B1, (२) कर्मस्वयं B BI, कर्मस्यापि यं B. (३)-र्थकं B1 B B.

·m । सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। ग्दक्षिणा निरनिरस्तः परावसुरितोदमहमा- वसोः सदने सीदामीत्युपविशेद् दक्षिणोत्तरिणो- पस्थेन ॥ ३०॥ होतृषदनाधिकारे पुनर्योत्पदनग्रहणमिदं तृणस्य निरसनं न देशसंस्कारस्तृणमयस्यासनस्य संस्कार इति ज्ञापनार्थम् । तस्मादा- पराहिके प्रवन्येऽन्यत्तृणमयमासनं पूर्वस्मिन्नेव देशेऽध्वर्यवः कल्प- यन्ति । तस्मात्तृणभेदात्पुनरपि निरसनोपवेशने कर्तव्ये । यदि देशसंस्कार: स्यात्स एव देश इति कृत्वा तत्र निरसनोपवेशने न स्याताम् । तनिवृत्त्यर्थं वचनम् । किञ्चान्यत् । सर्वत्र प्रकृतेष्वेवोपस्पर्श- नमिति च सिध्यति । यत्र तु तृणेपूपवेशनं तत्र निरसनोपवेशने भवत इति च सिद्धम् , नान्यत्र, यथा “हिरण्यकशिपावासीनोऽभिषिक्ताय" इति । यत्राध्वर्यवोऽग्निं परिस्तुणन्ति तत्रासनानामपि तृणभेदो भवतीति मन्तव्यम् ॥ एते निरसनोपवेशने सर्वासनेषु सर्वोषामहरह प्रथमोपवेशनेऽपि समाने ॥ ३१ ॥ एते इति समन्त्रक इत्यर्थः । अथवैते इति निरसनोपवेशनयोः . (१) देशेऽध्वर्यवः B', यदध्वर्यवः B%, यध्वर्यवः B. (२) सर्वत्र प्र-B Bs, सर्वत्राप्र-B1. (३) च Bl, omitted in B B.

·क०३। सू० ३०-३२ आश्वलायनश्रोतमत्रम् ५३ सह निर्देशः क्रियते साहचर्यार्थम् । सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्ति- रिति । तस्मात् “अनिरम्य तृणम्" इत्यत्र उपवेशनमन्त्रोऽपि न भवति । सर्वासनेष्विति वचनं देशभेदे पुनरन्यस्मिन्देशे करणार्थम् । इतरथा प्रथमोपवेशन इति वचनाद्यद्यपि देशो भिन्नस्तथापि पुनरुप- वेशनस्य द्वितीयत्वान्न' स्यातां निरसनोपवेशने । तन्मा भूदिति । तस्मादहिष्पवमाने प्रशास्तब्रह्माणो निरसनोपवेशने कृत्वा पुनः स- दस्यपि कुर्वाते । सर्वेष्वित्येवोच्यमानेऽप्यधिकारादेवासनेष्विति सिद्ध पुनरा- सनेष्विति वचनं चोदितेष्वेवासनेषु कथं स्यातां नार्थप्राप्तेष्वि- ति । तस्मात् “चात्वाले मार्जयन्ते" इत्येवमादिषूपवेशनेषु न भवतः । अहरहरित्यनुच्यमानेऽहर्गणे प्रतिमुत्यं न स्याताम् । कुतः। तृण- भेदाभावादौपवसथ्येऽहन्यध्वर्युभिः परिकल्पितानि तृणानि अहर्गण- परिसमातेस्तान्येव तृणानि भवन्ति । यद्यपि तान्येव तृणानि तथा- पि प्रत्यहं समानेऽप्यासने प्रथमोपवेशने पुनः पुनर्निरसनोपवेशने कर्तव्ये एवेत्येतदर्थमहरहरित्युच्यते । तस्मादौपवसथ्येऽहनि यूपाञ्ज- नकाले निरसनोपवेशने यद्यपि कृते तथापि पुनः प्रातः "उपविश्या- मिहिंकृत्य परिव्ययणीयां त्रिः" इत्यत्रापि तस्मिन्नेव देशे तेष्वेव तृणेषु भवतः अहरहरिति वचनसामर्थ्यात् ॥ द्विरिति गौतमः॥ ३२ ॥ ( इति तृतीया कण्डिका ।) । N (१)B', द्वितीयस्यान B', द्वितीयस्य न B3.

·५४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। ब्रह्मौदने प्राशिष्यमाणेऽग्न्याधेये ब्रह्मा ॥ १ ॥ अश्वमेवादिषु ब्रह्मौदने प्राशिष्यमाणे मा भूदित्यग्न्याय- ग्रहणम् ॥ बहिष्पवमानात्प्रत्येत्य सोमे ॥ २ ॥ सोमग्रहणं सर्वसोमार्थम् । इतरथाग्न्याधेयाधिकारादग्न्या- धेयसंज्ञके सोमे स्याताम् । तन्मा भूदिति । अग्न्याधेयसंज्ञकोऽपि सोमः कश्चिदस्तीति ॥ [प्रसृप्य ॥३॥] प्रसृप्य सर्वे निरसनोपवेशने कुर्युः । “यथास्वं धिष्ण्यानां पश्चादुपविश्य जपन्ति" इत्यत्र प्राप्तं द्वितीयादिष्वहस्सु बहिष्पवमाने- नान्तः सदसि स्तुवते । तत्र प्रशास्तृब्रह्मणो(? +र ) बहिष्पव- मानार्थ पूर्व सदसि कृतयोनिरसनोवेशनयोरपि पुनः प्रसर्पण- कालेऽपि भवतः । तथा होतुश्च तृतीये भवतः ॥ होता खुगादापने पशौ ॥४॥ (१) B', सर्वसामग्रहणार्थ B Bs. (२) B1,-मानं अंत:-B3,-मानस अनंत-B2. (३) प्रशस्तृब्रह्मणो B] B, प्रशास्त्रे ब्राह्मण B. (४) B', होमश्च B1 B.

·क० ४ । सू० १-७) आश्वलायनश्रौतसूत्रम् पशुग्रहणात्पशुनिमित्तके द्वितीय एव व गादापने भवतः । उक्तमादापनमिति ॥ अत्र केचित्पूर्वोक्तं सोमग्रहमिह योजयन्ति । सोमे पशा- विति । सवनीय एव पशो जुगादापने भवत इति केचित् । प्रसृप्य होतुस्तृतीयमुपवेशनं भवति तस्मिन्नेव देशे । • कथम् । स्पृष्ट्वोदकमिति तान्त्रिकमुपवेशनम् । पुनः स्त्रुगादापने पशाविति द्वितीयम् । पुनः प्रसृप्य होतेति तृतीयम् । तस्माद्यदि गौतमपक्ष इष्टः स्यात्प्रमृप्य होता त्रिरित्यवक्ष्यत् । तस्मात्संख्या- ग्रहणाभावादाचार्यपक्ष एवायं नित्यश्चेत्येवं वर्ण्यमाने द्वितीया- दिष्वहस्सु प्रशास्तृब्रह्मणोः प्रसर्पणे न प्राप्नुतः वहिष्पवमाने सद- स्येव कृतत्वादिति ॥ [न पत्नोसांयाजिके ॥ ५॥] [ नान्यत्र होतुरिति कौत्सः ॥ ६॥] उपविश्य देव बर्हिः स्वासस्थं त्वाध्यासदे- यमिति ॥ ७॥ उपविश्यग्रहणमस्य मन्त्रस्य कर्मकरणत्वं मा भूदिति । इतरथा चोपवेशनमन्त्रः स्यात् , बहिरुपस्पर्शनमन्त्री वा । तन्मा भू- दिति । अथवा खण्डतन्त्रास्वपीष्टिषूपवेशने निरसनोपवेशनार्थ- (१) एवायं B', एवयं B2, एव ( with marks of deletion ) यदयं B.

·। . सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। सुपविश्यग्रहणम् ।। अभिहिष होतः प्रतरां बर्हिषद् भवेति जानुशि- रसा बर्हिरुपस्पृश्यात उर्ध्व जपेत् ॥८॥ अत ऊर्ध्वमिति वचनं नियमार्थम् । उपस्पर्शनादूर्ध्वमेव जपेत् । नोपस्पर्शनमन्त्रः । तन्मा भूदिति । अथवा खण्डतन्त्रास्वपीष्टिपूपवे. शने निरसनोपवेशने सार्द्धमिति । तेन किं सिद्धं भवति । "पुर- स्तात्पूर्णपात्रं संश्लिष्ट वेदतृणैरमिमृश्य वाचयेत्पूर्णमसि' इत्यत्राभि- मृश्येति ल्पपा निर्दिष्टत्वात्पूर्णमसीत्यस्य मन्त्रस्या परिसमाप्तेः पूर्ण- पात्राभिमर्शनं कर्त्तव्यमिति सिद्धं भवति । तथा “पाणींश्चमसेष्वव- धायाप्सु धूतस्य" इत्यत्रापि तस्या समाप्तेश्चमसेषु पाण्यवधानं कर्त्त- व्यमिति । तथान्यत्रापि ल्यपा निर्दिष्टेषु । अथवाऽत उर्वमिति वचनं बर्हिरुपस्पर्शनादूर्ध्वं जपेदेव नान्त- रा विरमेदित्येतदर्थम् । इतरथा बहिरुपस्पृश्य पश्चादि ध्मप्रदीप्तमा- काक्षितम् । तन्नेष्यते । इष्यते च बर्हिरुपस्पर्शनादागेवाकाक्ष- णम् । तस्माद्वचनमिति । [भूपतये नमो भुवनपतये नमो भूतानां प- । (१) B1, नोपस्पर्शननानि मन्त्री वा B2 BT. (२) पुनः ( for पश्चात् ) B BA. (३) इध्मप्रदीप्तमाकांक्षं तं नेष्यते B', इध्मप्रदीप्तमाकांक्षितं नेष्यते B3, इध्ममाकांक्षितं नेष्यते B2 ·क० ४ । सू० ७-१० ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ५७ तये नमो भूतये नमः प्राणं प्रपद्येऽपानं पपद्य व्यानं पूपये वाचं पूपद्य चक्षुः पूपद्य श्रोत्रं प्पद्य मनः पूपद्य अात्मानं पूपद्य गायत्री पूपद्य त्रिष्टुभं पूपद्य जगतो पूपद्य ऽनुष्टुभं प्रपद्य 'छन्दांसि पूपये सूर्यो नो दिवस्पातु नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो विश्वे देवाः शास्तन मा यथेहा- राधि होता निषदा यजीयांस्तदद्य वाचः प्रथम मंसीयेति] समाप्य पूदीप्त इध्मे खुचावादापयेन्नि- गदेन ॥४॥ समाप्य तदनन्तरमेव ब्रूयात्सुगादापनम् , न विलम्बयेदित्ये- तदर्थ समाप्यग्रहणम् । इतरथा जपं समाप्य पश्चादिध्मप्रदीप्तमा- काक्षेत । तन्मा भूदिति । तस्मादिध्मे मदीप्यमाने पूर्वस्य जप- , स्यारम्भः कर्त्तव्यः निगदग्रहणम् "अग्निर्होता" इत्यस्य मन्त्रस्योपांशुत्वनिवृत्त्यर्थम् इतरथादापनस्य कर्मकरणत्वादुपांशुत्वं स्यात् । तन्मा भूदिति ।। [अग्निर्होता वेत्त्वग्नेर्होत्रं वेत्तु प्रावित्रं साधु (१) B', प्रदीप्यमानायां B3, प्रदीप्तमासनायां B. (२) B1, आदानस्य B° B3, ·५८ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् अध्या०१ ते यजमान देवता यो ] अग्निमित्यवसाय [होतारमवृथा इति जपेत् ॥ १०॥] अवसानग्रहणमुपांशुतन्त्रेष्ववसानार्थम् ॥ [अथ समापयेद् घृतवतीमध्वर्याः सुचमास्य- स्व देवयुवं विश्ववारे ईळामहै देवाँ ईळेऽन्यान्नम- स्याम नमस्यान यजाम यज्ञियानिति ॥११॥ अथ समापयेदिति वचनं पूर्वनिगदस्य शेषोऽयमिति ज्ञापनार्थम् । इतरथा मन्त्रान्तरं स्यात् । तथा सति होतारमच्था इत्यस्यान्ते- ऽध्वर्युः सुचावाददीत, तत्रैव परिसमाप्तत्वान्मन्त्रस्य । तन्मा भूदिति समापयेदिति ॥ [समाप्तेऽस्मिन्निगदेऽध्वर्युराश्रावयति ॥ १२ ॥ इहाध्वर्योः कर्मविधानस्य प्रयोजनं यदा यदाऽध्वर्युराश्रावय- ति तदा तदा प्रत्याश्रावणं कर्तव्यमित्येतदर्थम् । अध्वर्युराश्रावयति इत्येतावता सिद्धे समाप्तेऽस्मिनिगद एव (१) B1 (-प्य-corrected tc -वतन्त्रप्रसव ( वस- B2 ) are B2 B3. (२) अध्वर्युः B', अध्वर्यु B BR.

·क०४ । सू० १०-१३ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ५९ आश्रावणं कर्त्तव्यमित्येतदर्थम् । इतरथा नानाकार्यत्वाद ध्वर्युणां घृतवतिशब्द एव उचोरादानविधानाच्चापरिसमाप्तेऽप्याश्रावणं कु- यात् । तन्मा भूदिति । तस्मादस्माभिरध्वर्युर्वक्तव्यः-निगदे समाप्त एवाश्रावणं कुर्विति । समाप्त इत्येतावता सिद्धेऽपि अस्मिन्निगद इति वचनमन्योऽपि 'निगदो विद्यत इति ज्ञापनार्थम् । तेन प्रत्याश्रावणमन्त्रस्यापि निग- दार्थप्रसिद्धिरिति । इतरथा "अस्तु श्रौ३षळित्यौकारं प्लावयन्" इत्यत्र “अस्तु श्रौपट पुरो अग्नि त्रिया" इत्यस्य सूक्तस्य ग्रहणं स्यात्तन्मा भूदिति । अथवा परे सूत्रस्यारम्भप्रयोजनमन्यथा वर्णन्ति । कथम् । नियमार्थमेतत्सूत्रमारभ्यते । कथम् । निगदे समाप्तेऽध्वर्युराश्राव- यतीत्येव न सुचावादत्त इति । इतरथा निगमस्य कर्मकरणत्वान्नि- गमान्ते सुगादापनं कर्त्तव्यं स्यात्तन्मा भूदिति । निगदमध्य एव सुचावाददीतेत्येतदर्थमिति ।। [प्रत्याश्रावयेदामीघ्र उत्करदेशे तिष्ठन् स्फ्य- मिध्मसन्नहनानोत्यादाय दक्षिणामुख इति शा- ट्यायनकमस्तु श्रौषळित्यौकारं प्लावयन् ॥१३॥] । (इति चतुर्थी कण्डिका )। (१) B1-कर्तृत्वाद् B%, कर्तृत्वा B. (२) B B, शब्देव B1.

·६० सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१॥ प्रयाजैश्चरन्ति ॥ १॥ । यजमानाः कर्म कुर्वन्तीत्यर्थः । चरतिः करोतावपि वर्तते । यथा तपश्चरति, धर्म चरति, तद्वदिहापीति ।। पञ्च ते भवन्ति ॥२॥ आह इति । प्रथम इति प्रकृत्य आगूर्य पञ्चम इत्येव पञ्चत्वे सिद्धेऽपि पुनरिह संख्यावचनं कस्मात् । उच्यते । नराशंसस्तनू- नपादित्युभयसम्बन्धानां कथं पञ्चव स्युरित्येतदर्थम् । काश्य- पावत्सारवासिष्ठेति येषां प्रवरास्तेषां काश्यपत्वात्तनूनपादित्ययं च प्राप्नोति । वासिष्ठत्वान्नरांशस इति च । एवं षट् स्युः । तन्मा भूदिति । पञ्च भवन्तीत्येतावता सिद्धेऽपि एत इति वचनम् , एते यथा- समान्नातमेव पञ्च कथं स्युरिति । इतरथोमाभ्यां समस्ताभ्यामेको वषट्कारः स्यात् पर्वयाच्या'वत् । एवमुभौ परिगृहीतौ भवतः, पञ्चत्वं च न विहन्यत इति । तन्मा भूत् । अन्यतरस्य परित्याग एव कर्तव्यः, इत्येतदर्थमेत इति वचनम् ॥ एकैकं प्रेषितो यजति ॥३॥ यत्रानेकेन वषट्कारेणाव्यवहितेनैकसंज्ञिकं कर्म परिसमा- (१) B', धर्मयाज्या-B3,----याज्याB.

·क० ५। सू० १-७] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् पाते तत्र प्रति वषटकारं सम्प्रेषन्नाकाङ्क्षेतेत्येतदर्थमेतदारभ्यते । तस्मादनुवषट्कारेण संप्रैषाकाणपिति ।। [आगूर्याज्यादिरनुयाजवर्जम् ॥ ४॥ [ये३ यजामह इत्यागूः। वषट् कारोऽन्त्यः सर्वत्र ॥ ५ ॥ उच्चस्तरां बलोयान्याज्यायाः ॥६॥ उच्चेस्तरां बलीयानित्युभयग्रहणं शब्दस्थानाभ्यामुभाभ्या- सप्युत्कर्षणार्थम् । याज्याधिकारे पुनर्याज्याया इति वचनं यदि याज्या मन्द्रस्वरा मन्द्रेणैव वषट्कारोऽपि स्यादित्येतदर्थम् । इतरथोच्चस्तरामिति वचनाद् वषटकारस्य मध्यमस्वरः स्तात् । तन्मा भूत् । कथं समान एव स्वरेऽयमेवोत्कर्षः स्यादिति याज्याग्रहणम् । एकैकस्व- (स्य सप्त सप्त यमा भवन्ति । यदि याज्या षष्ठेन यमेन सप्तमेन वषट्कारः प्रयोक्तव्यः ॥ तयोरादी प्लावयेत् । [याज्यान्तं च] ॥७॥ प्लावलिमात्रं कुर्यादित्यर्थः। याज्यान्तं च प्लाक्येत् । आह । "हिमेष्यश्रौषद्वौषडावहानामादेः" ( अष्टा०८) ·। ६२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १ २६१) इत्यावाहनवषट्कारयोरादेः प्लुतिः सिद्धा । तथा "याज्यान्तः” (अष्टा० ८।२।०) इति याज्यान्तप्लुतिरपि सिद्धा । तथैव “ओमभ्यादाने" ( अष्टा० ८।२।८७) इति प्रकृत्य "ये यज्ञकर्मणि" ( अष्टा० ८।२।८८) इत्यागरादेश्च सिद्धा । एवं व्याकरणे सिद्धस्येह विधानं कस्मात् । उच्यते । आवहशब्दस्य पुनर्विधानप्रयोजनं प्रागुक्तम् ।' यत्र द्वितीयया विभक्त्या देवतामादिश्य पश्चादावहशब्दः प्रयु. ज्यते तत्रैवावहशब्दस्य प्लुतिः, नान्यत्रेति । एतद् व्याकरणे न सिद्धम् । तस्मादिहोच्यते । याज्यन्तप्लुतिरप्यनित्या । कौपीत- किनामपि याज्यान्तप्तुतिर्षिकल्पेन विहिता । इह नित्यार्थ पुन- विधानमिति ॥ विविच्य संध्यक्षराणामकारम् ॥८॥ विवेकीकृत्वेति । एकारस्य अकारश्च इकारश्च भवति । तथा ऐकारस्य । एकारस्योदाहरणम् । “ज्येष्ठश्च मन्त्रो विश्वचर्षणा३इ वौषट् । ऐकारस्योदाहरणम् । “समान्पीतये समस्मा३इ वौषट् । ओकरस्य अकार उकारश्च भवति । तथैव औकारस्य "कविः कविमियक्षसि प्रयज्या३उ वौषट् । औकारस्य । “सह- सस्थूणं विभृथः सह द्वा३उ वौषट् ॥ “सन्ध्येष्वकारोऽर्धमिकार उत्तरं युजोरुकार इति शाकटायनः" (ऋ० प्रा० १३।३६ ) इत्येवं विवे- क कर्तव्यः । सन्ध्यवराणीति द्वितीयया वक्तव्ये षष्ठीनिर्देशो निर्धार- - ·क० ५। सू०७-१] आश्वलायनश्रौतमत्रम् । णार्थः । सन्ध्यक्षराणामकारमेव प्लावयेत् । न इकारमुकारं वेति इतरथा "याज्यान्तः" (अष्टा० ८।२।१०) इति कृत्वा इकारस्यापि प्लुतिं कुर्यात् , उकारस्य च । तन्मा भूदिति ॥ न चेद् दैवचनः ॥ ६ ॥ द्वाव वचने यस्य याज्यान्तस्य (स) द्विवचनः । एवं द्विवचन इति वक्तव्ये दैवचन इति गुरुनिर्देशः क्रियते प्रगृह्यग्रहणा- र्थम् । न चेद् दैवचन इति न चेत् प्रगृह्य इत्यर्थः । तस्मादस्मे युष्मे त्वे अमी' इत्येतेषामपि प्रगृह्यत्वाद्विवेको न कर्तव्यः । औकारस्य द्विवचनस्य सतोऽप्यप्रगृह्यत्वाद्विवेकः कर्त्तव्य एव । यथा “सह- सस्थूणं बिभृथः सह द्वा३उ वौषट्" इति । यद्येवम् , प्रगृधमात्रस्य विवेको न कर्त्तव्यश्चेत् "कविः कविमि- यक्षसि प्रयज्यो" इत्यत्र न प्रामोति । कुतः । "ओकार आमन्त्रि- तजः प्रगृह्यः" (ऋ० प्रा० १६८) इति प्रातिशाख्ये प्रगृह्य- संज्ञकत्वात् । उच्यते । सर्वत्र अोकारस्यामन्त्रितजस्य प्रगृह्यसंज्ञा न भव- तीति प्रातिशाख्य एव दर्शयति । यदयं "प्रकृत्येतिकरणादौ प्रगृह्याः" (ऋ० प्रा० २।५१ ) इति प्रकृत्य पश्चादाह "स्वरेषु चार्ष्याम् । प्रथमो यथोक्तम्" (ऋ० प्रा० २।५२-५३) इति (1) Cp. Rgveda-pratisakhya 1. 73 ( अस्मे युष्मे त्वे ममी च प्रगृह्याः).

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् अध्या० १। तस्मान्न तस्य सर्वत्र प्रगृह्यसंज्ञेति । पाणिनीयेऽप्येतत् । “ओत् । सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनाः" (अष्टा० १११११५-१६) इति इतिका रे परे एवामन्त्रित(?+ज)स्य ओकारस्य प्रगृह्यसंज्ञा विहिता । तस्मा- दिह वषट्कारस्य परत्वान्न तत्र प्रगृह्यसंज्ञेति सिद्धम् । तस्मात् "प्रयज्या३उ" इति विवेकः कर्त्तव्य एवेति ॥ व्यञ्जनान्तो वा ॥ १०॥ इति व्यञ्जनान्तस्य न विवेकः । व्यञ्जनं न प्लुतिभाक् । कुतः । “अचश्च" (अष्टा० १।२।२८) इति व्याकरणे वचना- दसम्भवाच्च । उपधास्वरस्याप्ययाज्यान्तत्वादेव न पामोति । एव. मुभयोरप्राप्तायां प्लुतौ व्यञ्जनान्तस्य विवेकप्रतिषेधं करोति । स च विवेकः प्लुतिनिमित्तकः । तस्माद् व्यञ्जनान्तस्याप्युपधास्वरस्य प्लुतिः कर्त्तव्येति सिद्धम् ॥ विसर्जनीयोऽनत्यक्षरोपधो रिफ्यते ॥ ११ ॥ इतरश्च रेफी ॥ १२॥ रेफी रप्रकृतिरित्यर्थः॥ लुप्यतेऽरेफी ॥ १३ ॥ अरप्रकृतिरित्यर्थः । आह । एवं बहुभिरतरः सूत्रत्रयं न कर्तव्यमिति । कथं ना वक्तव्यमिति । विसर्जनीयो लुप्यते, न लुप्यते रेफीत्येवं सूत्र- ·क० ५ । सू० ९-१५ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ६५ द्वयमेव कर्तव्यम् । उच्यते । एवमुच्यमाने नामिपरस्याप्यरेफिणों विसर्जनीयस्य लोप: स्यात् । इप्यते च नामिपरस्वारेफिणोऽपि रेफापतिः । तस्मात्सूत्रत्रयमिति । आधस्य मूत्रस्योदाहरणम् । "नव्यमिस्तिरत देष्णैवी०" इति । द्वितीयस्य 'जन्मानि सविता व्याकारु०" इति। तृतीयस्य "विष्णोः पदे परमे मध्व सत्सा वौ०" इति ॥ [ प्रथमः स्वं तृतीयम् ॥ १४ ॥] नित्यं मकारे ॥ १५ ॥ सामिधेनीप्रकरणे "अन्तःस्थासु तां तामनुनासिकाम्" इति मकारस्यान्तापचौ यदुक्तं तदिहापि भवति । प्राह । कस्मादिह पुनर्वचनमिति । उच्यते । एवं पूर्वप्रसिद्धमप्यर्थमिह बदन झापय- वि प्रकरणान्तरे यदुक्तं तद्वचनाहतेऽन्यस्मिन्प्रकरणे न प्राप्नोति । तेन "पश्वलामे पयस्या मैत्रावरुण्यनुबन्ध्यास्थाने" इत्यत्र यद्यपि अविदेशात्पौर्णमासतन्त्रं प्राप्तम् , तथापि "अग्नि चित्वा सौत्राम- ध्या यजेत मैत्रावरुण्या पयस्यया वाग इत्यत्र पयस्यायाः प्रकरणा- न्तरत्वाकाठकेषु न प्राप्नोति । “असमाम्नातास्वर्थात्" इति (१) अत्र रेफिशब्देन वस्तुतो रप्रकृतिकस्व ग्रहणम् । न तु संज्ञावलेन यस्य रिफितषं तस्य । अत्र ऋग्वेदप्रातिशास्यस्य प्रथमपटले ७६, ७७ इत्यादि सत्राणि द्रष्टव्यानि । (२) पयस्यया च B.

·६ ६६ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। साभारयविकारत्वादामावास्यमेव तन्त्रं भवति । तत्रेदमपि ज्ञापकम् ।' "अष्टौ वैराजतन्त्राः" इति काम्यपकरणेग्ने कामस्य वैराजतन्त्र सिद्धे पुनरुद्दिश्यते "भग्नये कामायेष्टिवैराजतन्त्रा” इत्यत्र पुन- विधानम् ॥ ये ३ यजामहे समिधः समिधो अम प्राज्य- स्य व्यन्तू ३ वौषनिति वषट्कारः ॥ १६ ॥ । वषट्कारस्य रूपप्रदर्शनार्थमेतदुच्यते । वौषळित्यस्य द्वयक्ष- रस्यैव वषटकारसंज्ञा । न ये यजामहादेः सर्वस्य मन्त्रस्येति । उत्तरत्र "एतद्याज्यानिदर्शनम्" इति वचनान्नायं मन्त्रो वषट्कार- संज्ञक इत्यवगम्यते । व्यन्तू इत्यत्र प्लुतिदर्थनाचा वश्यमत्र याज्या. न्तेन भवितव्यम् । इतरथा(?) वौ इत्यत्र प्लुतिदर्शनात् वषट्का- रादिना च भवितव्यमिति । तस्माद् द्वधक्षरस्यैव वषट्कारसंज्ञेति सिद्धम् ॥ [इति प्रथमः ॥१७॥] (१) अग्नेः कामस्य added in B B3. (२) इति B1, अत्र B', omitted in Bs. (३) Bicorrects चा to द्वा on margin.

·५७ क० ५ । सू० १५-२० ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् वागोजः सह प्रोजो मयि प्राणापानाविति वषट्कारमुक्त्वोक्त्वानुमन्त्रयते ॥ १८ ॥ उक्त्वेति वचनं यो वषट्करोति तस्यैवानुमन्त्रणमिति । इत- रयान्यस्यापि वषट्कारं होतानुमन्त्रयते(?--येत)। कुतः “कर्मचो- ज्ञायां होतारम्" इति । तन्मा भूदिति । उक्त्वोक्त्वेति वीप्साकरणं प्रति वषट्कारमनुमन्त्रणस्य पृथक् झापनार्थम् । इतरथाश्रावयिष्यद. नुमन्त्रणवत्सकदेव स्यात्तन्मा भूदिति ॥ दिवा कायों वषट्कारः ॥ १६ ॥ वचनाहते वषट्कारो न रात्रौ कीर्तयितव्य इति । स च वषट्- (अवषट् )काराणि कर्माणि वचनाहते रात्रौ न कर्तव्यानी- त्यर्थः ॥ तथानुमन्त्रणम् ॥ २०॥ अनुमन्त्रणस्य वषट्कारेणैक्यज्ञापनार्थमिदमुच्यते । तस्मात् "वषट्कृते होता वैश्वदेवं शस्त्रं शंसेत" इत्यत्रानुमन्त्रणं कृत्वा पुनः शस्त्रारम्भः कर्तव्य इति । इतरथाऽनुमन्त्रणामागेव शस्त्रारम्भः स्यादिति ॥ (१)त्वस्यापि BI, (२)सच BHA Bomitted in B%. (३) वैश्वदेवं शस्त्रं omitted in B B'.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। [ एतद्याज्यानिदर्शनम् ।। २१ ॥1 तनूनपादन आज्यस्य वेत्विति द्वितीयोऽन्य- त्र वसिष्ठशुनकात्रिवध्यश्वराजन्येभ्यः ॥ २२ ॥ शुनकात्रिवसिष्ठवध्यश्वराजन्येभ्य इत्यापक्रमेण वक्तव्ये वसिष्ठानां पूर्वग्रहणं पक्षे वसिष्ठा एव नाराशंसा' भवन्ति नान्य इति ज्ञापनार्थम् ॥ निराशंसो अम प्राज्यस्य वेत्विति तेषाम् ॥२३॥] [इला अम आज्यस्य व्यन्त्विति तृतीयः ॥२४॥ [बहिरम याज्यस्य वेत्विति चतुर्थः ॥ २५ ॥ आगूर्य पञ्चमे स्वाहाऽमु स्वाहामुमिति यथावाहितमनुद्रु त्य देवता यथाचोदितमनावाहि- ताः स्वाहा देवा श्राज्यपाजुषाणा अमाज्यस्य व्यन्त्विति ॥ २६ ॥ भाग्र्येत्यनुच्यमाने देवतानुद्रवणमागुरः पूर्व स्यात् । पवादा- । कस्मात् । यथावाहितमनुद्वत्येत्युक्त्वा पुन: "स्वाहा देवा मा. (१) नराशंसा Bl.

·. १० ५। सू० २१-२६] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ज्यपाः" इति याज्याविधानात् । यथा अविहतपादश्यन्ते "एवा विवा हीन्द्र ३ । एवा हि शको वशी हि शक इति जपित्वा" इत्यत्र पुनर्यायाविधानादागुरः पूर्व जपो भवति । बददिहाप्या- गुर: पूर्व देवतानुद्रवणं स्यात् । तन्मा भूदित्यागूत्युच्यते । एवं देवतानुद्रवणस्यादावागुरं याच्यादौ विहित(?-ना)मप्य- मामा-मा)मिति पुनर्विदधदाचार्यों ज्ञापयति । देवतानुद्रक्णस्य न याण्यासंज्ञा याज्यान्तरङ्गतयातायं निगम इति । तस्माघाण्यासंज्ञा- संभवात्मयाजानां मध्येऽपि देवनानुद्रवणस्य उछ्वासो वा कर्तव्य इति । "स्वाहा देवा भाज्यपाः" इत्येतदाधनवानमेव भवति । "स्वाहामं स्वाहामुम्" इवि वीप्सायामक्रियमाणायां "प्रतिचो. दनमावाहनम्" इत्यावाहनवदिहाप्यसन्धायासन्धायानुद्रवणं कु- यांन । वन्मा भूदनियमः कथं स्यादित्येतदर्थ वीप्सा क्रियते । प्रमादादधिकमावाहिताया अपि निगमनार्थ यथावाहितामिति वचनम् । (१)-नाद्यथा B मास B-नायाथ B. (२)B%, षोडशिन्ये वैश्यक इति B', षोडशान्येवैकश इति B. (३) आगुरयाज्यादौ विहितमप्यप्राप्तमिति B', प्रारं या- ज्यादौ विहितानामपि मप्राप्तानामिति B B. (४) B1 देवतानुद्रवणयाज्यासंज्ञायां याज्यांतरमतोयं B%, देवतानुद्रवणयाज्यां संहायां ज्यां तदापातोयं B. (५) B1; तस्माद्या संज्ञा प्रयाजानामन्येषि देवतानुद्रवां B2%3 तस्माद्याज्यासंज्ञा भवत्प्रयाजानामन्येमि देवतानुद्भवणं B.

·७० -- सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१॥ यथावाहितमिति वचनादवभृथेष्टयादिषु खण्डमन्त्रा'स्वा. वाहनाभावादुत्तरेषु निगमेषु निगमनं न स्यात् । इष्यते च निग- मनम् । तद्वयुदासाथ वाक्यार्थदोषपरिहारार्थं पुनर्यथाचोदितम- नावाहिता इत्युच्यते। अत्रैक ब्रुवते । “अग्नीवरुणौ स्विष्टकृदर्थे" इति स्विष्टकदर्थयोः प्राप्तयोरनीवरुणयोरुत्तमप्रयाजे निगमनार्थं यथाचोदितमनावाहिता इत्युक्त मन्यन्ते । तत्रैतत्स्यात् । अग्नीवरुणयोः स्विष्टकदर्थत्वाच्छु- तावुत्तमप्रयाजे स्विष्टकतो निगमनमतिषेधाच्च, दर्शपूर्णमासयो- रुत्तमपयाजे स्विष्टकतो निगमनदर्शनाच तयोरुत्तमप्रयाजे निगमन न कर्त्तव्यमिति । तन्नोपपद्यते । कुतः । यः श्रुतौ प्रतिषेधः स पाकृतस्य न वैकृतस्येति । इह किश्चिद्विचारयिष्यामः । तस्माद् यथावाहितमनुद्रुत्येत्यवि. शेषेणोच्यमाने स्विष्टकृत आवाहनवनिगमनमित्यध्यवस्यत इति । उच्यते । सूक्तवाकप्रकरणे वक्ष्यति । "आवापिकान्तमनुदुत्य" इति । तत्रोक्तं विधानमिहापि भवति । तस्मादिहाप्यावापिकान्तमनुद्रुत्येत्या. (१) B1; अवभृथेष्टयादीनां खण्डतन्त्रा-B3, अवभृथेष्टया दोनांमखण्डमत्रा-B. (२) B%; न omitted in B1 B3. (३) B%; निगमनदर्शना च B', निगमनादर्शश्च BL. (४) B%, न omitted in B B3. (५) यच्छ्रुतौ B. (६) तस्मात् omitted in B1.

·कृष्टत्वात् स्विष्टकृतो न निगमनमिति । एते चत्वारो निगमाः परस्परं क० ५। सु० २६-२९ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ७१ सम्बद्धाः । अन्यत्रोक्तमन्यत्रापि भवतीत्यवगन्तव्यमेव । इतरथेहा- ज्यपादीनामपि निगमनं स्यात् । तच्च। सर्वैरपि न क्रियते । नास्ति तत्र काचिदपि विप्रतिपत्तिरतः सिद्धमविप्रतिपचिकमिति न्यायः ॥ [प्राप्तो मन्द्रेण ॥ २७ ॥] [ ऊर्ध्वं च शंयुवाकात् ॥ २८ ॥] मध्यमेन हवींष्या स्विष्टकृतः ॥ २६ ॥ अत्र चकारलोपो द्रष्टव्यः । श्रा स्विष्टकृतश्चेति मध्यमेन भवति । मध्यमेना स्विष्टकृत इत्येक(?=4)सूत्रेणैव सिद्धेऽपि हविग्रहणं वाजिनपौर्णदर्वादीनामपि मध्यमस्वरार्थम् । एतस्मिन्नेवावसाने वैश्वानरीयस्य यजतीत्येतदर्थं च । पा स्विष्टकृत इति वचनमाज्यभागमनोतादीनां मध्यमस्व- रार्थम् । अत्राह । किं हविर्घहणेनैवाज्यभागयोग्रहणं भवतीति । नेत्यु- (2) Bl; 7 omitted in B2 B3. (२) काचिदपि विप्रतिपत्तिज ( or न्कु) तसिखमविप्रति. कमिति न्यायः B1; नास्ति तत्र काश्चिदविप्रतिपत्तिपन्नासिद्धमविप्रि- तिपत्तिकमिति न्यासः B नास्ति तत्र कश्चिदविप्रतिपत्तिकमिति न्यास: B.

·७२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [भध्या०१॥ च्यते । प्रधानहविषामेव हविःसंज्ञा नाङ्गहविषामिति । आह । यो वाजिनस्पाङ्गहविष्ट्वात् मध्यमस्वरो न प्राप्नोतीति । तत्रैतत्स्यावाजिन प्रधानहविरिति । एवं च ब्रुवतो दोषः। कथम् । “अग्न्याधेयप्रभृस्या त उपांशुहविषः" इत्यत्र दाक्षायणयज्ञे वाजिनस्याप्युपांशुत्वं प्रा. प्नोति । अत्रके ब्रुवते । को दोषः । उपांशुत्वं भवत्विति । ये पुनस्तत्र वाजिने उपांशुत्वं अङ्गहविष्वान्नेच्छन्ति तेषां वाजिनस्य मध्यमस्वरोपि न प्राप्नोति अङ्गहविष्टवादेव । नैष दोषः । मध्यमेन हवींच्या स्विष्टकृत इति' स्विष्टकृतमुपादायाङ्गहविर्मिः सा सर्वाणि हवींषि मध्यमस्वरेणेत्यर्थः । मनातायास्तु हविःसम्बन्धाद्धविस्वर एव मध्यमस्वरो भवति ॥ [ उत्तमेन शेषः ॥ ३०॥] [अमित्राणि जङ्घनदिति पूर्वस्याज्यभा- गस्यानुवाक्या। त्वं सोमासि सत्पतिरित्युत्तर- स्य । जुषाणो अमिराज्यस्य वेत्विति पूर्वस्य या- ज्या । जुषाणः सोम आज्यस्य हविषो वेत्वित्यु- त्तरस्य।] (१)Bस्विष्टकृत इति omitted in B, Bl adds: एक सूत्रं करिष्यामः। मत्र कोर्थः । माविष्टकृत इति हविविशेषणार्य क्रियते । कथं । मा स्विष्टकृत.

·क० ५ । सू० २९-३३ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ७३ तावागूर्यादेशं यजति ॥ ३१ ॥ आगूर्येत्यनुच्यमाने आदेश आगुरः पूर्व स्यात्तन्मा भूदिति । द्वितीयया विभक्त्यादेशः कर्त्तव्यः । तस्य ज्ञापकम् "प्रतिलोममादिश्य यजेये ३ यजामहे त्वष्टारं सरस्वतीम्" इत्यत्र द्वितीयया दर्शनम् ।। सर्वाश्चानुवाक्यावत्योऽप्रैषा अन्या अन्वा- यात्याभ्यः॥ ३२ ॥ प्रयाजानुयाजानामादेशप्रतिषेधार्थमनुवाक्यावत्य इत्युच्यते । इतरथा मन्त्रलिङ्गादिभिर्देवता आगमाया(?)देशं कुर्यात्तन्मा भूदिति । अप्रैषा इति पशावनुवाक्यावत्वेऽपि सप्रेषत्वादादेशो मा भूदिति । सर्वा इति पशावाज्यभागयोस्सप्रेषत्वे आदेशप्रतिषेधार्थम् । इतरथा' ज्यभागयोः प्रतिपदविधानात्सप्रैपत्वे भवत्यादेशः। तन्मा भूदिति सर्वा इत्युच्यते। एतदेव ज्ञापकं पशावाज्यभागयोः करणपक्षे सप्रेष प्रचरणं भवतीति॥ सौमिकीभ्यश्च या अन्तरेण वैश्वानरीयं प- त्नीसंयाजाँश्च ।। ३३ ॥ सोमे याः प्रयुज्यन्ते ताः सौमिक्यः । न सोमोत्पन्ना इति । तस्य ज्ञापकम् “वाजिभ्यो वाजिनमना वाह्यादेशम्" इत्यत्रादेशग्रहणम् । तस्यादेशस्य सिद्धस्यापि पुनर्विधानं करोति । तस्य प्रयोजनम् "वैश्वा. नरीयं पत्नसिंयानाच" इत्यस्मिन्विधौ प्रातःसक्ने आदेशस्य प्रतिषे- १० IN ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ धविषयेऽपि प्रयुज्यमानस्य वाजिनस्यादेशार्थम् । यदि सोमोत्पन्ना इत्येवार्थों गृह्यत वाजिनस्य सोमात्पन्नत्वाभावादे वादेशो भवति प्रातःसक्नेऽपि । तथा सति वाजिनस्यादेशग्रहणमपार्थकं स्यात् । तन्मा भूदिति । अन्यत्रोत्पन्ना अपि पुनः सोमे याः प्रयुज्यन्ते ताभ्य इति सिद्धम् । वैश्वानरीयमिति तद्धितनिर्देशादेतस्मिन्नेवावसाने २५ वैश्वानरी. यस्य इति तद्धितनिर्दिष्ठं गृह्यते । अनमिकेपि तद्वदुपचारेण । "साग्नि- चित्ये त्रीण्यन्यानि वैश्वानरः" इत्येतत्तद्धितनिर्दिष्टत्वाभावात् न गृह्यते । अथ मतम् । " वैश्वानरीयं नवमम्" इति तद्धितनिर्दिष्टं ग्राह्य- मिति । तन्नोपपद्यते । अविशेषवचने प्रथमतः संप्रत्यय इति प्रथम- मेव ग्राह्यम् । "पत्नीसंयाजैश्चरित्वावभृथं ब्रजन्ति इति पत्रीसंयाजचोदिताः सवनीयपनीसंयाजा एव गृह्यन्ते नाचौदितत्वादर्थप्राप्ता अग्नीषोमीय- पत्रीसंयाजा अनुबन्ध्यायाश्चेति । अस्योदाहरणम् । “संस्थिते म. रुत्वतीये बार्हस्पत्येष्टिः" इति । वाजिनस्य पुनरादेशग्रहणमेव ज्ञापकं नाग्नीषोमीयपनीसंयाजा इति । कुतः । वैश्वानरीयानीषोमीयपना- संयाजानां मध्ये वाजिनाभावात् । तथा सति प्रतिषेधविषयेऽपि वाजिनस्यादेशार्थं पुनरादेशग्रहणमपार्थकं स्यात् । तस्मादिह सव- नीयपनीसंयाजा एव ग्राह्याः ।। (१) B1, सोमोत्पन्नत्वादे- B2B3. (२) B% एवासाने corrected to एवावसाने B3, एवासने B1. (३) B; अनूबंध्याश्चेति B2 B3, ·७५ ६० ५ । सू० ३३-३७ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् [ एतौ वाघौ पौर्णमास्याम् ॥ ३४ ॥] अनुवाक्यालिङ्गविशेषान्नामधेयान्यत्वम् ॥३५॥ एतस्मिन्ननुच्यमाने वाघ्नौ वृधन्वन्तौ पुष्टिमन्तावित्येवं चाद- नायां तैस्तैरेव गुणः सह निगमनं स्याद्यथाऽन्यानां (2) देवतानां गुणैः सह प्रयोगा भवति । तन्मा भूत् । अनुवाक्यासु लिङ्गविशे- पादेव नामधेयान्यत्वमाध्यभागयोन प्रयोगविशेषा नान्या विकारः कर्तव्य इत्येदर्थमेतदारभ्यते ॥ ततो विचारः॥ ३६॥ ततो लिङ्गविशेषादेवाज्यभागयोर्विचार: प्रत्येतव्य इति । कि- मुक्तं भवति । यत्र तु पुंलिङ्गेन द्विवचनेन च लिङ्गमात्रस्यैव ग्रहणं क्रियते तत्राज्यभागयोरिदं ग्रहणमिति प्रत्येतव्यम् । यथा “पुष्टिम- तौ", "जीवातुमन्तौ" इति । इतरथा न ज्ञायेत कस्येदं ग्रहणमिति । तनिटत्यर्थ विचारग्रहणम् ॥ नित्ये याज्ये ॥ ३७॥ पूर्वमाज्यभागयोस्सह याज्यानुवाक्यां विधाय तदनन्तरम् "एतौ वाध्नौ पौर्णमास्याम्"इत्युक्तत्वात अनुवाक्यावत याज्ये अपि पौर्णमास्यामेव स्याताम् । कथमेतावेष याज्यानुवाक्यावाज्यभागौ (१)ऽन्यानां B', न्याहं B2 B3.

·७६ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। पौर्णमास्यां भवत इति । तन्मा भूत् । अमावास्यायामप्येते एव याज्ये कथं स्यातामित्येतदर्थमेतदारभ्यते ।। वृधन्वन्तावमावास्यायाम्। अमिः प्रत्नेन मन्मना सोम गीर्भिष्ट्वा वयमिति । आता वाग्यमनम् ॥३८॥ [अन्तरा च याज्यानुवाक्ये ॥ ३९ ॥] निगदानुवचनाभिष्टवनशस्त्रजपानां चार- भ्याऽऽसमाप्तेः ॥ ४० ॥ अत्र याज्यासंस्तवनमपि वक्तव्यम् । याज्यासंस्तवन- शस्त्रजपानां चेति यो य प्रारभ्यते तस्य तस्य वाग्यमनं कथं स्या- दिति । प्रशास्त्रादीनामप्यर्थायारभ्येत्युच्यते । घमें पूर्वस्मिन्पटले समाप्तेऽप्यभिष्टवनस्यासमाप्तत्वाद् द्वितीयस्यापि पटलस्यासमाप्तेर्वाग्य- मनार्थमासमाप्तेरित्युच्यते ॥ अन्यद्यज्ञस्य साधनात् ॥ ४१ ॥ इदं वाग्यमनविधानं यज्ञस्य साधनाद्धतारन्यद्भवति । अ. (१)-सस्तवं कतिचित (-चि B2 ) B2 B3,-संस्तवनविधि च corrected to-संस्तवनमपि on margin in B'.

·७७ १० ५ । सू० ३७ -४३] आश्वलायनश्रौतमुत्रम् वाम्यमनं भवतीत्यर्थः । तेन किं सिद्धं भवति । यज्ञभ्रेषे वाग्यमन- मनादृत्य एवं मा कार्पोरेवं कुर्विति वक्तव्यमेवेत्येतदर्थमेतदारभ्यते ।। [प्रापद्यातो देवा अवन्तु न इति जपेत् ॥ ४२ ॥] अपि वान्यां वैष्णवोम् ॥ ४३ ।। अपि वा वैष्णवीमिति सिद्धेऽप्यन्यामिति ब्रुवन् ज्ञापयति "अतो देवा अवन्तु नः" इत्यस्यापि वैष्णवीत्वम् । तस्मात् "सो. (! स्तो )ममतिशस्यन्द्रया यजेद्वैगव्या वा" इत्यत्रानयापि यष्टव्य- मिति । पैग्या-यकां च तस्मिन्-करणेनैव (sic ) यागा विहितः। ( (इति पञ्चमी करिडका।) (१) B', इत्यस्यान्वेकरणेनयव यागो विहितः ( for इत्य. स्यापि to विहितः) B2 B3.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [मध्या० १॥ उक्ता देवतास्तासां याज्यानुवाक्याः ॥ १॥ उक्ता इत्यनुच्यमानेऽप्यावाहने कृतसंज्ञानां प्रागुक्तानामेव देवतानां प्रत्ययो भवति, यथोत्तममयाजे । तद्वदिहापि सिद्धे उक्ता इति वचनं याज्यानुवाक्या समीपे देवताविधानं कर्तव्यमिति पद- र्शनार्थम् । तस्माद्यत्र देवता उक्तास्तत्र तदनंतरं यः काश्चिचो. विधीयन्ते तास्तासां याज्यानुवाक्या इति प्रत्येतव्याः । तासामृचां समीप उच्यमाना आदेशास्तासामृचां देवता इति प्रत्येतव्या इति ॥ अमिमूर्धा भुवो यज्ञस्यायममिः सहस्रिण इति वेदं विष्णुर्विचक्रमे त्रिदेवः पृथिवीमेष एता- मनीषोमा सवेदसा युवमेतानि दिवि रोचनानी- न्द्रामी अवसा गतं गीर्भिविप्रः प्रमतिमिच्छमान एन्दसानसिं रयिं प्रससाहिषे पुरुहृत शत्रून्महाँ इन्द्रो योजसा भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महानिति ॥२॥ "अयमग्निः सहस्रिणः" इति वा । अस्या याज्याया अनन्त- रयाज्ययैव सह विकल्प इति । येषां पुनरध्वय॒णाम् “आघाने सर्व गायत्रं प्रथमं हविः" इति वचनं तैः सह प्रयोगेऽग्नेरियमेव याज्या ग्राह्या॥ (१) B2-वाक्य-BIBs.

·७६ क० ६ । स० १-५ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् यद्यग्नीषोमीय उपांशुयाजोऽमीषोमा यो अद्य वामान्यं दिवो मातरिश्वा जभारेति ॥ ३ ॥ वैष्ण्वस्योपांशुयाजस्य यागक्रमेण याज्यानुवाक्ये विधाया- नीषोमीयस्पोपांशुयाजस्य यागक्रमेणानुक्त्वा पुनरन्ते विधानं क- 'स्मात् , यद्यमीषोमीय उपांशुयान इति । उच्यते । “अग्नीषोमा- विन्द्राग्नी विष्णुः" इत्यत्र "अग्नीषोमा सवेदसा", "युवमेतानि" इत्ये- तयोर्महणार्थम् । इतरथानोपामीयस्योपांशुयाजस्य यागक्रमेण याज्या- नुवाक्ययोः पूर्व विधानं भवति । तथा सति “अदृष्टादेशे नित्ये" इति "अग्नीषोमा यो अद्य वाम्", "आन्यं दिवः" इत्येते प्राप्नुयाताम् । कुतः । पूर्ने विधानात् । तनिवृत्यर्थ मन्त्रविधानमेवं ब्रुवन् ज्ञाप- यति । याज्यानुवाक्याद्वित्वे तु "मदृष्टादेशे नित्ये" इत्यत्र पुर्ववि- हिते एव' ग्राह्ये इति ॥ [अथ स्विष्टकृतः पिप्रीहि देवाँ उशतो यवि- प्ठेत्यनुवाक्या ॥ ४॥] ये३ यजामहेऽमिं स्विष्टकृतमयाळमिरित्यु- क्त्वा षष्ठ्या विभक्त्या देवतामादिश्य प्रिया धामान्ययाळित्युपसंतनुयात् ॥ ५ ॥ (१)-विहित एव B:-विहिते वा B2 B3.

·- सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१॥ प्रागुरादेशयोः पुनरपि पाठः क्रियते निगमनादौ पापणार्थम् । इतरथा निगमनादुर्ध्वम् "अग्ने यदद्य" इत्यस्या ऋच आदौ स्याताम् । कुतः । तस्या याज्यात्वात् । एवंविधं ज्ञापयति । निगदस्य न' याज्यासंज्ञेति । तेन याज्याया अनवानत्वेऽपि निगदे कामचार इति । अथवा "आग्नि स्विष्टकृतम्" इत्यादेशस्य पाठोऽवश्यं कर्तव्य एवेति। इतरथावाहने "आग्निं होत्रायावह” इति स्विष्टकच्छन्दं विनावाहित तत्वादिहापि तथैवादेशः स्यात् । तन्नित्यर्थं वचनम् । “षष्ठी शेषे” (अष्टा० २।३।५१ ) इति लक्षणतः सिद्धा- यामपि षष्ठया विभक्त्येति वचनं प्रणवनिवृत्यर्थम् । इतरथा उप- संतनुयादिति संतानविधानात्मणवः प्राप्नोति । कुतः । संताना- ङ्गत्वं प्रणवस्य । तनिवृत्यर्थमिति ॥ एवमुत्तरा अयाळयानिति त्वेव तासांपुर- स्तात् ॥ ६॥ एवमुत्तरा इति वचनादुत्तरासामप्यनिशब्दः स्यात्-अया- मग्निरनीषोमस्येति । तन्निवृत्यर्थमेवकरणम् । एवमपि द्विरया शब्दः प्राप्नोति उत्तरासाम् । कथम् । “अया- निः" इत्यग्निसहचरित एकोऽयाटशब्दः। पुनः "प्रिया धामान्य- याट्' इति प्रियाधामानिसहचरितो द्वितीय इति । एवमेकैकस्या देव- ताया द्वौ द्वौ अयाट्शब्दौ प्राप्नुत इति । उच्यते । नैष दोषः । । । (१) न omitted in Be B3.

·- क० ६ । सू० ५-६ ] आश्व नायनश्रौतसूत्रम् ८१ एकस्या देवताया एक एवायाटशन्दः, न द्वितीयः । कुतः । उत्तरत्र पशोः स्विष्टकृपे एकस्यैवायाट्सम्दस्य दर्शनात् । तदहिहाप्येक एवेति सिद्धम् । आह । प्रिया धामानीत्युपसंतनुयादिति सिद्धेऽप्ययाग्रहणं कस्मात् । संबन्धार्थम् । यत्र रियाधामानिशब्दः प्रयुज्यते तत्राया- शब्देनाप्यवश्यं भवितव्यमिति । "देवानामाज्यपानां प्रिया घामानि" इस्यत्र । इतरथा "माज्यपान्तमनुकम्य" इति वचनादाज्यपेष्वयाट- शन्दो न स्यात् । इष्यते च तत्रायाट्शन्दः ।' "देवानामाज्यपानां प्रिया धाम नि" इति तस्माद्वचनम् । इदं चान्यत्र प्रयोजनम् । भावाहनवदिहापि प्रति चादनं विरम्य विरम्य निगमयेत । तन्मा भूत् । पूर्वस्या देवतायाः प्रियाधापानीतिशब्दस्य उत्तरस्या देवताया अयाट्शन्देन सह संघानं कर्तव्यमित्येतदर्थ प्रिया घामान्ययानि. त्युच्यते । पुरस्तादित्यनुच्यमाने उत्तरासां देवतानामुपरिष्टात्लयुज्यमा- नस्य प्रियाधामानिशब्दस्यापि निचिः स्यात् । तन्मा भूत् । पूर्वप्रयुक्तस्यानिशब्दस्यैव निवृत्तिः कथं स्यादित्येतदर्थं पुरस्वा- ग्रहणम् ॥ (.) आवह in Bs and आवाह in Be added; प्राह added in Bi,with marks of deletion. (२) B1, नान्यत् (for इदं चान्यत् ) B2 B. (३) Bl adds न.

·८२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। प्राज्यपान्तमनुक्रम्य देवानामाज्यपानां प्रि- या धामानि यक्षदग्ने)तुः प्रिया धामानि यक्ष- स्वं महिमानमायजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा जातवेदा जुषतां हविरग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतरित्यनवानं यजति ॥ ७ ॥ प्राज्यपान्तमाज्यपसमीपमित्यर्थः॥ प्रकृत्या वा॥८॥ प्रकृत्येति न वक्तव्यं । अनवानं वा यजतीत्येवमुच्यमानेऽप्य. देव पक्षण प्रकृतिभावो भवतीति । एवं सिद्धेऽपि प्रकृत्येतिवचनं प्रकृतिपक्षोऽपि बलवत्तर इति प्रदर्शनार्थम् ।। (इति षष्ठी कण्डिका) >eo feart ·८३ ०६-७ । सू०७-८॥ १-३] आश्वलायनौतमूत्रम् प्रदेशिन्याः पर्वणी उत्तमे अञ्जयित्वौष्ठयोर- भ्यात्म निमार्टि वाचस्पतिनाते हुतस्येषे प्राणाय प्राश्नामीत्युत्तरमुत्तरे मनसस्पतिना ते हुतस्योर्जे- ऽपानाय प्राश्नामीत्यधरमधरे ॥१॥ उत्तरमुत्तर इत्युक्त्वाधरमघर इत्यर्थात् सिद्धेऽपि पुनरधरमघर इति वचनमुत्तरतरे अधरतरे' इति तरशनार्थः । यत्र सलोमको तत्र निमृजतीत्यर्थः। अलोमकेऽप्योष्ठशब्दो विद्यते हि । तस्य ज्ञापकम् "ओष्ठौ संस्पृश्य यत्रालोमको" इति ॥ [स्पृष्ट्वोदकमजलिनेळां प्रतिगृह्य सव्ये पाणी कृत्वा पश्चादस्या उदगङ्गुलिं पाणिमुपधायावा- न्तरेलामवदापयीत ॥ २॥] अन्तरेणाङ्गुष्ठमङ्गुलीश्च स्वयं द्वितीयमा- ददीत ।। ३॥ स्वयं गृवाति द्वितीयम्। तस्याप्यवान्तरेडासंज्ञार्थ द्वितीययहण. म्। तस्मातस्याप्यन्तरेणाङ्गुष्ठमङ्गुलीश्चेत्येवं स्वयमेव द्वितीयमादीत, (१) B1 उत्तरोत्तरे अधरतर B3, उत्तरे अधरतर Be. (२) Bनिमजीतेत्यर्थः BB3.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। नाध्वर्युहस्तादिति । इतरथाध्वर्युणेडायामवत्तं पुनरप्यध्वर्युहस्तादाद दीत । तन्मा भूदिति ॥ प्रत्यालब्धामङ्गुष्ठेनाभिसंगृह्य प्रत्याहृत्या- गुलीरमुष्टिं कृत्वा दक्षिणत इळां परिगृह्यास्यस- म्मितामुपह्वयते प्राणसम्मितां वा ॥४॥ उपहयत इत्युपहानसंज्ञितत्वादिडायां निगमत्वमिति ।। इळोपहूता सह दिवा बृहतादित्येनोपास्माँ इळा ह्वयतां सह दिवा बृहतादित्येनेलोपहूता स- हान्तरिक्षण वामदेव्येन वायुनोपास्मा इळा हृयतां सहान्तरिक्षण वामदेव्येन वायुनेळोपहृता सह पृथिव्या रथन्तरेणामिनापास्माँ इला हृय- तां सह पृथिव्या रथन्तरेणामिनोपहूता गावः स- हाशिर उप मांगावः सहाशिरायन्तामुपहूता धेनुः सह ऋषभोप मां धेनुः सह ऋषभो हृयतामुपहृता गोधुतपाप मां गौतपदीयतामुपहृता दिव्याः सब होतार उप मां दिव्याः सप्त होतारो हृयन्ता- मुपहृतः सखा भक्ष उप मां सखा भक्षो इतयामु- ·२५ ०७ । सू० ३-५ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् पहुतेला वृष्टिरुप मामिळा दृष्टियतामित्युपाश्व- थोच्चैः। इळोपहूतोपहतेळोपास्माँ इळा ह्वयतामि- गेपहृता । मानवी घृतपदी मैत्रावरुणी ब्रह्मदेवक- 'तमुपहूतं दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहृता मनु- न्याः । य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपतिं वर्धानुपहृते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे। उपहू- तोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूतो भूयसि हविष्करण इदं मे देवा हविर्जुषन्तामिति तस्मिन्नुपहृत इति ॥५॥ अथोच्चैः । एतस्मिन् अनुच्यमाने "उप मामिळा वृष्टिहयतामिति' इस्यत्रतिशब्दकरथादुपदानस्यात्रैव परिसमाप्तिरित्येवमों पृहोत । तथा सत्युचरस्य "इळोपहता" इत्येवमादेरुषहानसंज्ञा न स्यात् । त्या सति तस्यानिगमत्वं स्यात् । तन्मा भूत् कथमुपांशूचयोरुपहा- नसंज्ञा स्यादित्येतदर्थपथोच्चरित्युच्यते । अथवो वैरिति वचनं पूर्वस्य निगमस्य' उपांशुवार कथ (१) अयो- B2B3. (२) B2 B3, निगदस्य B.

·८६ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ मध्या० १॥ वा न' स्यात् । “ऊवं च शंयुवाकात्" इति पत्रीसंयाजे इडायां मन्द्रस्वरः प्राप्नुयात्तन्मा भूदिति ॥ उपहूयावान्तरेळां प्राश्नीयादिळे भागं जुष- स्व नः पिन्व गा जिन्वार्वतो रायस्पोषस्येशिषे तस्य नो रास्व तस्य नो दास्तस्यास्ते भागमशी- महि । सर्वात्मानः सर्वतनवः सर्ववीराः सर्व- पूरुषाः सर्वपुरुषा इति वा ॥६॥ इत्युपहूय तदनन्तरमेवावान्तरेडां प्राश्नीयात्पश्चादिडामित्येतद- र्थमुपहूयेति वचनम् । सर्वपूरुषा इत्यत्र मन्त्रान्तेतिकरणाभावात्सर्वपुरुषा इत्यनेन तुल्यजातीयेन मन्त्रावयवेन सर्वपूरुषा इत्यस्य विकल्पो भवति । यदि सर्वेण मन्त्रेण विकल्प इष्टः स्यात्सर्वपुरुषा इतीतिकारं कृत्वा पुनः स पूरुषा इति वेत्येवमवक्ष्यत् । यथा "तेष्वग्निहोत्रमधिश्रये. दधिश्रितमध्यविश्रितमधिश्रितं हिं ३ इति" पूर्वमन्त्रान्ते इतिकार कृत्वा पुनः "इसायास्पदं घृतवचराचरं जातवेदो हविरिदं जुषस्व । ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपास्तेषां सप्तानां मयि पुष्टिरस्त्विति वा" इति ॥ इति सप्तमी कण्डिका) (१)न struck out in Bl.

·६०७-८ । सू०५-६॥ १-१] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् मार्जयित्वानुयाजेश्वरन्ति ॥१॥ उत्तरत्र "अप आसेचयते तन्मार्जनम्" इति "देवादयोऽनुयाजाः" "वीतवत्पदाताः" इति मार्जनानुयाजानां विधानादेव सिद्धपीह मा- यित्वानुयाजैश्वरन्तीति वचन मार्जनस्यानुयाजानां च सम्बन्धक- रणार्थम् । यौवानुयानास्तस्यामेवेडायां मार्जनं कर्तव्यम् । न पत्नी- संयाजेडायामिति । प्रथमायामिडायामित्यर्थः॥ [ परिस्तरणैरञ्जलिमन्तर्धायाप प्रासेचयते तन्मार्जनम् ॥२॥] देवादयोऽनुयाजाः।वीतवत्पदान्तात्रयः॥३॥ देवादय इत्येतावता सिद्धेऽपि वीतवत्पदान्ता इति प्रयाजाना- मपि "प्रागुत्तमाश्चतुरः" इत्यत्र वीतवत्पदान्तत्वसम्पत्ययार्थम् । इत. रथा तत्र मन्त्राणां विच्छेदो न ज्ञायेत । कुतः । इविकरणाभावाद । अवश्यमेतदेवाभ्युपगन्तव्यम् । वीतवत्पदान्ता इति वचनं प्रयाजार्थमपि क्रियते इति । इतरथा यद्यनुयाजार्थमेव स्यात् देवादयो वीतवत्पदान्ता अनुयाजा इत्येवं सूत्रन्यासमकरिग्यत् । यस्मादेवं न कराति तस्मा- देव वीतवत्पदान्तत्वमुभयेषामपि सिद्धम् ।। [ एकैकं प्रेषितो जपति ॥ ४॥] [ देवं बर्हिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतु 1 ] देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेतु। देवो अमिः (१) क्रीयेतेति B.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१ स्विष्टकृत्सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यममायजी होता होतुह)तुरायजीयानग्ने यान्देवानयाध्याँ अपिनये ते हो। अमत्सत तांससनुषीं होत्रां देव- मां दिवि देवेषु यज्ञमेरयेमं स्विष्टकृच्चाग्ने होता भू- वसुवने वसुधेयस्य नमोवाके वीहीत्यनवानं वा॥५॥ अनवानं वेत्यत्रार्थात् प्रकृत्या वेति वाक्यशेषो भवति । "देवो अग्निः स्विष्टकृत्" इत्यस्या ऋक्वात्प्रकृतिपक्षे "अमत्सत" इत्यर्डर्चेऽवसानं कर्त्तव्यम् । 'देवो मग्निः स्विष्टकृत्" (ऋक्षा. १६।१२) इति पार्षदे अक्त्वसिद्धिः । आह । स्विष्टकति "अनवानं यजति । प्रकृत्या वा" इति प्रकृति- ग्रहणं क्रियते । तददिहापि धनवानं प्रकृत्या वेति वक्तव्यम् । न चै. वमुच्यते । तस्माद् वयं मन्यामहे अनेन विषमनिर्देशनावश्यं प्रयोजनम् स्विष्टकृत्यपूर्वममाप्तमनवानं विधीयते । पक्षे तस्माचत्र प्रकृतिमहणं क्रियते । इह तु पूर्वमेव सिद्धस्यानवानस्य पते विकृति विधीयते । तस्मात्मकृत्येति नाच्यते । एवं विषमनिर्देशेनैवानुयाजार्थमानवान्य साधयति । अनुयाजेषु निदर्शितं तुस्यत्वात् प्रगजेष्वपि भवति । तत्मयाजानामप्यानवान्यं सिद्धम् ॥ ( इत्यष्टमी कण्डिका) । (१)-र्थात् B', र्थत्वात् B. B2. (२) वितिर B2 ; विवृत्तिर् B', विकृति B3. - ·क० ८ । सू० ५॥ क०९। सू० १-३] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ८९ सुक्तवाकाय संप्रेषित इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदा- धर्म सूक्तवाकमुत नमोवाकमृध्यास्म सूक्तोच्यमग्ने त्वं सूक्तवागसि। उप श्रुती दिवस्पृथिव्योरोमन्वती तेऽ- स्मिन् यज्ञ यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् ।शंगयी जी- रदानू अत्रस्नू अप्रवेदे उरुगव्यूतीअभयंकृतौ। वृष्टि- द्यावा रीत्यापा शंभुवौ मयोभुवा ऊर्जस्वती पयस्वती सूपचरणाच स्वधिचरणाच तयोराविदीत्यवसाय प्रथमया विभक्त्यादिश्य देवतामिदं हविरजुषता- वीवृधत महो ज्यायोऽकृतेत्युपसंतनुयात् ॥ १ ॥ " प्रातिपदिकार्थलिजपरिमाणवचनमाने प्रथमा" (अष्टा० २। ३३५२) इति प्रथमया निर्देशे सिद्धेऽपि प्रथमया विभक्त्येति वचनं षष्ठ्या विभक्त्येत्यनेन समानम् ॥ [एवमुत्तराः ॥२॥] अक्रातामक्रतेति यथार्थम् ॥ ३॥ वचनादृते प्रकृतावूहो न पामोति इति ज्ञापनार्थ लक्षणतः सिद्ध- स्याप्यूहस्य यथार्थमिति वचनम् । शास्त्रान्तरेण व्यक्त न प्रकृतावूह इति। कौषीतकिनामपि वचनम्-"आर्षमाम्नानं मन्त्राणां प्रकृती। यथार्थ- ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ मुत्तरस्यां ततौ" (शा० श्रौ० ६।१।२-३) इति । तस्मात्पत्नी- संयाजेडायां यद्यपि पल्यभिधेयार तथापि न तत्रोहः कर्तव्यः । इतरथा उपहूतेयं यजमानेति स्त्रीलिङ्गन चाहः कर्तव्यः स्यात् । तन्मा भूदिति यथार्थवचनम् । अमन्त्र वादहस्याकृषातामकृषतेति एवमुभयोः प्राप्तेयुदासा- मनातामक्रतेत्येतयोः छान्दसयोरणाप्तयोः प्रापणार्थ चाक्राताम- क्रतेत्युच्यते । तत्रैतत्स्यात् । एवं चेदातामक्रतेति न वक्तव्यमेव । कथम् । अनुच्यमानेऽप्येते एव द्विवचनबहुवचने भवतः । कुतः । “देवा आज्यपाः" इत्यत्राक्रतेति बहुवचनदर्शनादिति । तन्नोपपद्यते । यल्ल. तणविरुद्धं दृष्टं तत्तत्रैव भवति, नान्यत्र । तस्माद्वक्तव्यमेव ॥ उक्तमुपांशोः॥४॥ यः प्राणसन्तानः शास्त्रे उक्तः "उपांशूच्चयोः सन्ताने प्राण- सन्ततं भवतीति ज्ञायते" इति स उपांशुः कर्तव्य इत्येतदर्थम् । तस्मा- दुपांशुदेवतानामुपांशुखादतु स्यैवोचैरिदै हविरजुषतेति प्रतिपत्तव्यम् । (१) उत्तरस्यां ततावीति B1; उत्तरस्यां तथा इति B3, उत्तरस्या तथा इति B2. (२) B1; तद्विधेया 32 B3. (३) अमन्त्र-B1, मन्त्र-B2 B3. (४) अकृषातामकृषन्तेति B'; प्रकृशतामकृषतेति B'; अष- तामकृषतेति B3.

·क०९ । सू० ३-५] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ९१ अत्राह । एवं चेन्न वक्तव्यम् । कथम् । प्राणसन्ततं भवतीति ज्ञायत इति तत्र परिभाषितत्वावेहापि माणसन्तानस्य प्राप्तिर्भवति । इहोच्यते । नैष दोषः । एतस्मिन्ननुच्यमाने तु तत्र "प्रणवेनावसा- यानुछ्वस्योत्तराम्" इति प्रणवस्य प्रतिपदविधानादिह प्रणवाभावा- माणसन्तानो न स्यात्तन्मा भूदिति । इह यद्यपि प्रणवाभावस्त- •यापि प्राण सन्तानः कर्तव्य इत्येतदर्थमेतदारभ्यते । एतद्विधानं निगमसामान्यास्विष्टकृत्यपि “प्रिया धामान्ययाट्" इत्यत्रोपसन्ताने च भवति । "आवापिकान्तमनुद्रुत्य" इति इहोत्तमप्रया. जेऽपि भवति निगमसाम्यादेव । “यथावाहितमनुद्रुत्य" इति तत्रो. तं स्विष्टकृत्सूक्तवाकयोरपि भवति । "प्रतिचोदनमावाहनम्" इत्य- त्रावाहने उक्तं मूक्तवाकेपि भवति ॥ आवापिकान्तमनुद्रुत्य देवा अाज्यपा प्राज्य- मजुषन्तावोवृधन्त महो ज्यायोक्रतामिहोत्रेणेदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अस्यामृधे- द्धोत्रायां देवंगमायामाशास्तेऽयं यजमानोऽसावसा- वित्यस्यादिश्य नामनी उपांशु सन्निधौ गुरोः । अायुराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्ते रायस्पोषमा- शास्ते सजातवनस्यामाशास्त उत्तरां देवयज्या- माशास्ते भूयो हविष्करणमाशास्ते दिव्यं धामा- ·६२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१ [ शास्ते विश्वं प्रियमाशास्ते यदनेन हविषाशास्ते तदश्यातदृध्यात्तदस्मै देवा रासन्तां तदनिर्देवो दे- वेभ्यो वनते वयमग्नेर्मानुषाः। इष्टं च वित्तं चोभे च नो द्यावापृथिवी अंहसः पातामेह गतिर्वाम- स्येदं नमो देवेभ्य इति ॥ ५ ॥ अस्येति वीप्सार्थम् । अस्यास्य यजमानस्येति । तस्मात्सत्रेषु सर्वेषां नामादेशः प्रवरानुपूव्र्येण कर्त्तव्यः । प्राधान्याद व्यावहारिक नाम पूर्व वक्तव्यं, पश्चान्नक्षत्रनामेति । कथं व्यावहारिकस्य नाम्नः प्राधान्यमिति चेदुच्यते । "स्वं नामादिशेत" इत्यत्राविशेषवचनेऽपि व्यावहारिकनामधेयस्यादेशः क्रियते । अविशेषवचनेन प्रधानतः सम्प्रत्यय इति । तस्माद्वयावहारिकस्य प्राधान्यमिति सिद्धम् । "आर्षेयाणि गृहपतेः प्रवरिवा' इत्यत्र नामधेयादि व्याख्या. स्यामः ।। ( इति नवमी कण्डिका) (१)-नि B'.

·०९ । २०५ ।। ६०१० । सू०१- २] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् ६३ शंयुवाकाय सम्प्रेषितस्तच्छयोरावृणीमह इत्याहानुवाक्यावदप्रणवाम् ॥ १॥ शंयुवाक इति संज्ञा | आहेति वचनाचास्य निगदत्वं भवति । निगदत्वेनैवानुवाक्याबद्वचने सिद्धेऽपि पुनरनुवाक्यावदिति वचन- सूचां निगदत्वं भवतीति ज्ञापनार्थम् । तस्मात् "सोऽयमिति सूक्तं निगमयेत्" इत्यत्र यद्यपि निगदचोदना, तथाप्युक्ता निगदधर्मान भवन्त्येव । तस्मात्तत्र स्वर्येणापणवं मूक्तं वक्तव्यम् ।। वेदमस्मै प्रयच्छत्यध्वर्युः ॥ २॥ अध्वर्युग्रहणमुचरसूत्रार्थम् । "तं गृहीयात्" इत्यत्रा- ध्वर्युणा दीयमानमेव गृहीयात् , न प्रतिप्रस्थात्रेति वरुणप्रघासे. षु प्रयोजयति । "अध्वयोर्वेदं गृहाति" इति श्रुतेश्च वरुणप्रघासा. दिषु न प्रतिप्रस्थात्रा दीयमानं गृहोयात् । केचित् प्रतिप्रस्थात्रा दीयमानमपि गृह्णन्ति, ग्रहणमन्त्रेऽपि द्विवचनोहं कुर्वन्ति । तया "वेदं पत्न्यै प्रदाय" इत्यत्रापि वेदद्वयं प्रदाय मन्त्रस्योहं कुर्वन्ति । अत्रोई वक्ष्यामः। "वेदौ स्थो वेदौ विदेय" इति वाचनमन्त्रे "वेदौ स्थो वित्ती स्थो विदेय कर्मणी स्था करणे स्थ: कियासंसनी स्थः सनितारौ स्थः सनेयं वेदो दत्तां वाजिनं यं बहवः कामाय वाम्" इति । अस्मिन्सूत्रेऽनारभ्यमाणेऽध्वर्युणाऽदीयमानं स्वयमेव गृह्णीयात्तनिवृत्यर्थमिति ॥ . । (१) अस्मिन to इति omitted in Be B3.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [मध्या० १। [तं गृह्णीयादेदोऽसि वेदो विदेयेति ॥ ३॥] उदायुषेत्येतेनोपोत्थाय पश्चागार्हपत्यस्याप- विश्य सोमं त्वष्टारं देवानां पत्नीरनिं गृहपति- मित्याज्येन यजन्ति ॥ ४ ॥ । । उदायुपेत्येतेनेत्यत्र एतेनेति वचनं पूर्वोक्तस्य "उदायुषा स्वा- युषा" इत्यस्य मन्त्रस्य ग्रहणार्थम् । इतरथा तावतो ग्रहणं स्यात् । तन्मा भूदिति । आज्येनेति वचनं जाघनीप्रतिषेधार्थम् । आह । कुतो जायन्याः प्राप्तिरिति । "जाधन्या पत्नीः संयाजयन्ति" इति श्रुतेः । आह । तन्नोपपद्यते । पशौ तद्वचनं प्रयोजयति । नेष्टिषु । तस्मादवाच्यमेत- दिति । उच्यते । दर्शपूर्णमासयोरविद्यमानाया अपि पशावेव विद्यमानाया इह जायन्याः प्रतिषेधं कुर्वन् ज्ञापयति । ऐष्टिकाश्च पाशुकाश्च तुल्याः पत्नीसंयाजा इति । तेनानीषोमीये पशौ पत्नी- संयाजानामादेशः कर्त्तव्यः । आदेशस्याप्रतिषेधविषयेऽभीति'। यजन्तीति वचनं यजन्त्येव न निगमयन्तीत्यर्थः॥ [प्राप्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इह त्वष्टारमग्रियं तन्नस्तूरीपमध पोषयित्नु (१) B; प्रतिषेधविषये अस्यापीति B2, अप्रतिषेधविषये अस्यापीति B3.

·क० १०॥ सु०३-७] आश्वलायनौतमुत्रम् देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु न इति द्वे अमिर्होता गृहपतिः स राजा हव्यवाळमिरजरः पिता न इति पत्नीसंयाजाः॥ ५॥] अथ प्रजाकामो राकां सिनीवाली कूहमिति प्राग्गृहपतेर्यजेत ॥ ६ ॥ अथशब्दो राकादीनामपि पत्नीसयाजवदङ्गादेवताखज्ञापनार्थ प्रयुज्यते । इहापि यजेतेति वचनं राकादीनामपि निगमनप्रति- पेधार्थमेव ॥ राकामहं सिनीवालि कुहमहमिति दे दे या- ज्यानुवाक्ये॥७॥ याज्यानुवाक्याग्रहणं राकादीनां यत्र प्रधानदेवतात्वं तत्रापि कथमेता एव याज्यानुवाक्याः स्युरित्येतदर्थम् । यथा "धातानुमती राका सिनीवाली कुहूः" इत्येवमादिषु । एतदेव ज्ञापकम्-वचनाह- तेऽङ्गदेवतानां याज्यानुवाक्याः तासामेव पुनःप्रधानभूतानां न भव- न्तीति। तस्मात् “वैश्वदेव्याममिस्सोमः सविता" इत्यत्र सोमस्य ना. ध्यभागपत्नीसंयाजेयूक्ताः कर्तव्याः, श्यामाकेष्टघामुक्त एवं कर्त. व्ये । इतरथाज्यभागप्रकरणे सोमस्य पूर्वमुक्ते इति कृत्वा ते एव स्यातां तन्मा भूदिति । कुहूमहमित्येतयोरादिग्रहणं कस्मात कुहूमहमिति पाठादेवा- ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १ नन्तरं सिद्धिर्भवति । उच्यते । आदिग्रहणमेवाचार्यस्य कृतिः, सर्वसमाम्नायाधिकारात् । तयोः पाठस्तु नाचार्यकृतिः । किं तहि । येषां तु समाम्नाये एते ऋचौ न विद्यते ते न पठन्ति । इतरेन पठन्ति । तेषापादिग्रहणेन सिध्यतोह । एवमुत्तरत्रापि “अमिर्मुः खम्" इत्येवमादीनामपीह दर्शनादादिग्रहणमाचार्यस्य कृतिरिति मन्तव्यम् ॥ [कुहमहं सुवृतं विद्म नाप समस्मिन् यज्ञ सुहवां जोहवीमि । सा नो ददातु श्रवणं पितॄणां तस्य ते देवि हविषा विधेम। कुहर्देवानाममृतस्य पत्नी हव्या नो अस्य हविषः शृणोतु । सं दाशुषे किरतु भूरि वामं रायस्पोषं यजमाने दधात्विति ॥ ८ प्राज्यं पाणितलेऽवदापयोत ॥६॥ अध्वर्युपत्ययत्वादेव सिद्धस्यापीहाज्यं पाणितलेवदापयी- तेति वचनं नियमार्थम् । अवान्तरेडावत्स्वयमादानं न कुर्यादिति । पूर्वस्यामिडायामवान्तरेडामवदापयीतेत्यत्राध्वर्युकर्मविधानमवान्तरे- डाया मार्गोपदेशार्थ कृतमन्तरेणाङ्गुष्ठमङ्गुलीश्चेति ।। (१) Be; न added in B3, न struck out in B'. (२) B', अध्वर्युचतुर ाज्यविदूनवद्यतीत्येतेनैव B3, अध्वर्य- श्चतुर आज्यबिंदून विद्यते तेनैव B2 ·क० १० । सू० ७-११] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् [इळामुपहय ] सर्वां प्राश्नीयात् ॥ १० ॥ केयमवान्तरेडा । तस्मान्मन्त्रः । कुतः। अवान्तरेडाया: सर्वप्राशनं सिद्धमेव । अथवा सर्वामिति वचममन्येषु भक्षेष्वसर्व- प्राशनमपि भवतीति ज्ञापनार्थम् ॥ शंयुवाको भवेन वा ॥ ११ ॥ इह सूक्तवाकमपि केचिदध्वर्यव आवर्तयन्ति । तत्र यद्यपि पत्नीसंयाजार्थं सूक्तवाकस्यावृत्तिः । तथापि प्रधानदेवतानामेवो. पलक्षणं कर्त्तव्यम् । न पत्नीसंयाजदेवतानाम् । कुतः । एता यजन्त्येव न निगमयन्तीति ॥ ( इति दशमी कण्डिका) ·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ वेदं पत्न्यै प्रदाय वाचयेद्धोताध्वर्युर्वा वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय कर्मासि करणमसि क्रियासंसनिरसि सनितासि सनेयं घृतवन्तं कुलायिनं रायस्पोषं सह- सिणं वेदो ददातु वाजिनं यं बहव उपजीवन्ति यो जनानामसद्धशी। तं विदेय प्रजां विदेय कामाय त्वेति ॥१॥ होतग्रहणमध्वर्युवेति विधानार्थम् । अध्वर्युतीहाध्वर्योः कर्म- विधानं यद्यध्वर्युः वाचयति होत्रा वाचनं न कर्तव्यमित्येतदर्थम् ॥ वेदशिरसा नाभिदेशमालमेत प्रजाकामा चेत् ॥२॥ नाभिदेशमिति देशग्रहणं नाभिसमीप इत्यर्थम् । प्रजाकामा चेदिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कस्मात् । यद्यपि भर्ता प्रजाकामो न भवति, तथापि पत्नी स्वयमेव कामयितुं लभत इत्येतदर्थम् । चेत्- शब्दाते प्रजाकामत्वे सिद्धे, यथा “प्रजाकामः' इत्यत्रार्थादवग- म्यते चेत् शब्दः, तद्वदिहापि सिद्धे पुनश्चेतशब्दग्रहणं, यद्यपि प्रजां न कामयते तथापि प्रजनसमर्था चेत् नाभ्यालम्भनं कुर्या- दिति । अथवा स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पनी स्वयमेवालभते न होतेति ॥ (१) विकल्पविधानार्थम् B3. (२) न omitted in B2 B3.

·०११। सू०१-४] आश्वलायनश्रौतमत्रम् अथास्या योक्त्रं विचतेत्प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशादिति ॥ ३॥ अस्या इति वीप्सार्थम् । अस्या अस्या इति प्रतिपत्नीक मन्त्रावृत्तिर्भवति । अथशब्दः कर्तसम्बन्धार्थः । यद्यध्वर्युर्वाचयति स एव योक्त्रं वितेत् इति । वितेत् विमुश्चति पत्नीत्यर्थः । अथवा, यद्यध्वर्युर्योक्त्रं विमुश्चति तत्र होत्रा न विमोचनमन्त्री । तत्प्रत्यग्गार्हपत्याद् द्विगुणं प्राक्पाशं निधायो- परिष्टादस्योदगग्राणि वेदतृणानि करोति । पुरस्ता- त्पूर्णपात्रं संश्लिष्टं वेदतृणैः। अभिमृश्य वाचयेत्पू- मसि पूर्ण मे भूयाः सुपूर्णमसि सुपूर्ण मे भूयाः सदसि सन्म भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूया अक्षिति- रसि मामे चेष्ठा इति ॥४॥ अधिकारात्सिद्धेऽपि तदिति वचनं वीप्सार्थ तत्तयोक्त्रमिति । तस्मात्सर्वेषां योक्त्राणां निधानं कर्त्तव्यमिति । अधिकारात्सिद्धेऽपि "उपरिष्टादस्य" इत्यत्रास्येति वचनम् "पुरस्तात्पूर्णपात्रम्" इत्यत्राप्यधिकारार्थम् । तस्माद्योक्त्रस्य पुर- स्तात्पूर्णपात्रनिधानं कर्तव्यं न वेदतृणानां पुरस्तादिति । इतरथा

·१००
सिद्धान्तिभाष्यसहितम्
[ अध्या०१।
.
वेदतृणानि करावीत्यनन्तरत्वात्तेषां पुरस्तात्स्यात् । तन्मा भूदिति।
उभावपि पूर्णपात्रमभिमृशतः । वाचयेदित्यत्रोभाभ्यां स मन्त्रो
वक्तव्य इति सिद्धान्तः ॥
अथैनां पूर्णपात्रात्प्रतिदिशमुदकमुदुक्षन्नु-
दुनन्ती वाचयति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो
मार्जयन्तां दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्ज-
यन्तां प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्तामु-
दीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ता-
मूर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरः प्रजापतिर्जियतां
मार्जयन्तामिति वा ॥५॥
"अभिमृश्य वाचयेत्" इत्यत्रेत्येनामित्यनुच्यमानेऽप्यधिकारा-
सिध्यति । तथेहापि सिद्धे एनामिति वचनम् उभयोः कर्मणोरतुल्य.
त्वज्ञापनार्थमेव । अभिमृश्य वाचनमात्मसंस्कारत्वात्सर्वामिः क्रियते,
इदं तु परार्थत्वादेकया वा सर्वाभिर्वा कर्त्तव्यमित्येतदर्थम् ।।
अथास्या उत्तानमञ्जलिमधस्ताद्योक्त्रस्य निधा-
यात्मनश्च सव्यं पूर्णपात्रं निनयन्वाचयेन्माई
प्रजां परासिचं या नः सयावरी स्थन । समुद्रे वो
निनयानि स्वं पाथो अपोथेति ॥ ६॥

·२०११ । सू०४-७] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १०१ पुनरस्या इति वचनं पूर्वेण कर्मणास्यातुल्यत्वज्ञापनार्थमेव । इदं त्वात्मसंस्कारत्वात्सर्वाभिः क्रियत इति । इह पत्न्यामविद्य- मानायां कथं प्रयोग इति वेदवाचनं न भवति । कुतः । पत्नी- संस्कारत्वात् । यद्यध्वर्वाचयति तदा होतुर्न भवति । तस्मात्पन्या एव संस्कार इति । योक्त्राभावान्न योक्त्रविमोकः । तस्य गाई. "पत्यस्य पश्चानिधानं च भवति । वेदतणानामेव निधानं कर्त्तव्यम् । तथा पूर्णपात्रस्य च । तत्र पूर्णमिति वाचने तु होतुश्च संस्कारो विद्यत इति मन्यामहे । "अभिमृश्य" इति होतुरभिमर्श नविधानात् । तथा मार्जनेऽपि “उदुक्षन्" इति वचनात् होतुरपि संस्कारो विद्यत इति गम्यते । तथा पूर्णपात्रनिनयने "आत्मनश्च सव्यम्" इति वचनाद्धोतुरपि संस्कारो विद्यत एव । तस्मादेतत्कर्मत्रयं कर्तव्य होत्रैव। केचित्किञ्चिदपि नेच्छन्ति होतुः ।। वेदतृणान्यग्रे गृहीत्वाविधन्वन्त्सन्ततं स्तृण- न्सव्येन गार्ह पत्यादाहवनीयमेति तन्तुं तन्वन्त्र- जसो भानुमन्विहीति ॥ ७॥ स्तृणन्सव्येनेति स्तरणसमीपे सव्यस्य ग्रहणात्सव्येन स्तरणं कर्तव्यम् । एके सव्येन गृहीत्वा दक्षिणेन स्तरणं कुर्वन्ति । सव्ये- नेति वचनं ग्रहणार्थं कृतं मन्यन्ते । तन्नोपपद्यते । यद्येवमिष्टं स्या- देतत्सर्व सन्यग्रहणाहतेऽपि सिध्यति । कथम् । दक्षिणस्य स्तरणे ·। १०२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ मध्या० १। व्यापृतत्वादर्थात्सव्येनैव ग्रहणं प्राप्नोति । तस्मात्सव्यग्रहणं न कर्तव्यमिति । तत्रैतत्स्यात् । “आग्नीध्रमकदेशेन सव्येन वा” इत्यत्र दक्षिण- स्याध्वन्विारम्भणे व्यापृतत्वादेवाग्नाध्रस्यान्वारम्भणेऽर्थात्मा. प्नोति, सव्येनेति ब्रवीति । तद्वदिहापि वचनमिति । मैवम् । अतु- ल्यत्वात् । तत्राग्नीध्रमक देशेनेत्युक्त्वा सव्येनेति यदि नावक्ष्यत् , नित्यमाग्नीध्रस्याङ्कदेशेनैवान्त्रारम्भणं स्यात् । वा शब्दोऽन्चार म्भणस्य विकल्पार्थः स्यात् । अन्वारभेत न वेति । तद्युदासाथै तत्र सव्यग्रहणम् । किश्वान्यत् । तत्र सव्यग्रहणे त्वक्रियमाणे दक्षि- णेनाध्वर्यु स्पृष्ट्वा पश्चात् दक्षिणेनामीध्रमपि स्पृशेत्तनिवृत्त्यर्थं तत्र सव्यग्रहणमिति । इह तु सव्यग्रहणं प्रयोजनादतिरिच्यत एव । किश्चान्यत् । यदि सव्येन ग्रहणमिष्टं स्यात् वेदतणान्यग्रेऽपि गृहीत्वा सव्येनेति तत्रैव सव्यग्रहणमकरिष्यत् । तस्मान्नाय- मर्थ इति ॥ शेष निधाय प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थाय स्थाल्याः सु वेणादाय सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुया- त्स्वाहाकारान्तर्मन्त्रैर्न चेन्मन्त्रे पठितः ॥ ८॥ शेष निधायेति वचनं सर्वस्तरणं मा भूदित्येतदर्थम् । स्थाल्या इति वचनं ध्रुवाज्यनिवृश्यर्थम् । सुवेणेति वचनं जुहूनिवृत्यर्थम् । न चेत्पठित इत्येतावता सिद्धेऽपि मन्त्रग्रहणं कृतसमन्त्रपरिग्रहा- ·क० ११ । सू०७-१०] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १०३ र्थम् । मन्त्रस्यादौ मध्ये वा स्वाहाकारः पठितश्चेन पुनरन्ते स्वाहाकारः पठितव्य इति । यथा “स्वाहा वाचे । स्वाहा वाचस्प. तये । अग्ने वाट् स्वाहा वाट्" इत्येवमादिषु । यत्किञ्चाप्रेषियो यजेदन्यत्रापि ॥६॥ । यजतिग्रहणेन होमाभ्याघाने गृह्यते । यथा “तुभ्यं ता अनिरस्तमेति वाज्याहुति हुत्वा समारोपयेत्" इति “आहवनीये षट् षट् शकलान्यभ्यादधाति" इति “यद्वो देवाश्चम जिया गुरु" इति चेति । तत्र तत्रापि स्वाहाकारान्तता मन्त्राणां कर्तव्येति । अप्रेषित इत्यनुच्यमाने याज्यायामप्यन्ते स्वाहाकारः प्राप्नोति तन्निवृश्यर्थमिति । अन्यत्रापीति वचनममिहोत्रादिष्वपि प्रापणा- थम् । इतरथा पौर्णमासातिदिष्टेष्वपीष्टिपशुसोमेष्वेव स्यात् । तन्नि. वृत्यर्थमिति ॥ एवंभूतोऽव्यक्तहोमाभ्याधानोपस्थानानि च ॥१०॥ इहाप्यन्यत्रापीत्यनुवर्तते । एवंभूतश्रवणात् “मस्यगुदगाहव- नीयादवस्थाय स्थास्याः सुवेणादाय" इत्येतत् गृह्यते । अव्यक्तग्रहणं यत्र किश्चिद्वयक्तं किञ्चिदव्यक्तं यथा “गाई- पत्ये जुह्वति" इति तत्र गाईपत्यो व्यक्तः इतरदव्यक्तम् । तत्रापि प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थायेत्येतत्सर्व ग्रहातव्यमित्येवमर्थमव्यक्त- ग्रहणं क्रियते । इतरथा "गार्हपत्ये जुहति" इत्यत्रावनीयाभावा- ·१०४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १। दोमस्य त्यगुदगाहवनीयादवस्थायेत्युक्तमाहवनीयसम्बन्धवा- सत्यगुदगवस्थानादि न स्यात् । तन्मा भूदित्यव्यक्तग्रहणम् ।। प्रयाश्चाग्ने स्यनभिशस्तीश्च सत्यमित्वमया असि । अयासावयसा कृतोऽयासन् हव्यमूहिषे या नो धेहि भेषजं स्वाहा । अतो देवा अवन्तु न इति द्वाभ्यां व्याहृतिभिश्व भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर्भुवः स्वः स्वाहेति ॥ ११ ॥ व्याहृतिभिश्चेति वचनं संज्ञार्थम् । संज्ञाप्रयोजनं "व्याहृतिमिर्वा समुच्चयमेके" इत्यत्र एतासां व्यस्त समस्तानां चतसृणामपि ग्रहणा. र्थम् । इतरथा सर्वा अपि समस्ता व्याहतयो गृह्येत ( ?-रन )। तन्मा भूदिति ॥ हुत्वा संस्थाजपेनोपस्थाय तीर्थेन निष्क्रम्या- नियमः ॥ १२॥ हुत्वेति वचनं प्रायश्चित्तसंस्थाजपानां सम्बन्धकरणार्थम् । यत्र संस्थाजपस्तत्र सर्वप्रायश्चित्तानीति । तस्मादीक्षणीयादिषु संस्थाजपाभावान्न सर्वप्रायश्चित्तानीति । तथैव " संस्थाजपेनो. पतिष्ठन्ते ये येऽपवृत्तकर्माणः" इत्यत्र तु संस्थाजपस्य सम्भवात्सर्व- प्रायश्चित्तानि हुत्वा पुनरवभृथं व्रजेयुरिति च सिध्यति । आह ।

·' यद्येवं तत्र "पत्नीसंयाजैश्चरित्वा" इति न वक्तव्यम् । सर्वपायधि. १० ११ । सू० १२-१५] आश्वलायनश्रौतमूत्रम् चानि हुत्वावभृथं वजन्तीति वक्तव्यम् । उच्यते । एवमुच्यमाने दोषः । कथम् । वेदवाचनादि वेदस्तरणान्तं तत्र कर्म प्रसज्येत । तन्नेष्यते । तस्मात् "पत्नीसंयाजैश्चरित्वावभृथं व्रजान्त" इत्युच्यते । निष्क्रम्येति विधित्सया' तीर्थेनेत्युच्यते । अर्थात्कर्मपरिस. “माप्तौ निष्क्रमणे सिद्धेऽपि पुनरिह निष्क्रम्येति वचनं नियमार्थम् । निष्क्रम्यानियमः कथं स्यानानिष्क्रान्त इति । इतरथा विहारं प्रविष्टस्य कर्ममध्ये जनननिमित्तं वान्यद्वाशौच यधुपपद्यते ततोऽ. श्रुचिरिति कृत्वा कर्मणो निवर्तेत । तन्मा भूदिति । यदर्थ विहार प्रपन्नस्तत्कर्म परिसमाप्यैवापयतः स्यान कर्ममध्ये । इत्येतदर्थम् ॥ । [ओं च मे स्वरश्च मे यज्ञोप च ते नमश्च । यत्ते न्यूनं तस्मै त उप यत्तेऽतिरिक्तं तस्मै ते नम इति संस्थाजपः॥ १३ ॥] इति होतुः ॥ १४ ॥ एवं नियमार्थमुच्यते । होतुरेव कर्म परिसमाप्तम् । न दर्शपूर्ण- मासौ परिसमाप्ताविति । तस्माद् ब्रह्मणोऽपि दर्शपूर्णमासयोरेव कर्म वक्ष्यत इति सिध्यति । इतरथा "दर्शपूर्णमासयोहविःष्वासन्नेषु (१)विधित्सया BP, विधिवत्तथा B. There is a big lacuna here in B3

·[ अध्या० १॥
1
सिद्धान्तिभाष्यसहितम्
होतामन्त्रितः” इति दर्शपूर्णमासयो.तुश्च एकवाक्यनिर्दिष्टत्वाद्धो-
त्रधिकारे निवृत्ते दर्शपूर्णमासस्यापि निवृत्तिः स्यात् । तन्मा भू.
दित्येतदारभ्यते ॥
( इत्येकादशी कण्डिका)

·१०१२। सू०१-३] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १०७ अथ ब्रह्मणः ॥१॥ अथ शब्दोऽधिकारार्थः। इत उत्तरं यद्वक्ष्यति तद् ब्रह्मण इति वेदितव्यम् ॥ होत्राचमनयज्ञोपवीतशौचानि ॥ २॥ आचमनयज्ञोपवीते होतुर्विहिते होतुर्विहिते कर्माङ्गभूते ब्रह्मणोऽपि विधीयते । शौचाहणं तु क्रियते सूक्ष्मशौचार्थम् । जनननिमित्त- माशौचं कथं न स्यादित्येतदर्थम् । इतरथा "शौच'स्विग्दीक्षित- ब्रह्मचारिणामिति स्मृतम्" इति वचनादाक्रतारपवर्गाज्जननवत्स्यादि- त्येतदर्थ शौचग्रहणम् । इत्येतस्य सूक्ष्मशौचस्य पूर्व होतुरसिद्धस्यापि सिद्धवद्धोत्रादेशं कुर्वन् ज्ञापयति । सर्वेषामृत्विजामिदं शौचग्रहणं सामान्यमिति । किन्तु विहारं प्रतिपन्नस्यारब्धकर्मणः आतीर्थनि- क्रमणादाशौचं न भवतीति प्रागुक्तम् ॥ नित्यः सर्वकर्मणां दक्षिणतो ध्रुवाणां बजतां वा ॥३॥ कर्मान्तरालेविनु नियत इत्येतदर्थ नित्यग्रहणम् । पाकय- जेष्वपि प्रापणार्थं सर्वग्रहणम् । सर्वकर्मणामित्येव सिद्धेऽपि ध्रुवाणां व्रजतां वेनि बहुषु व्रजस्वपि यद्येको न व्रजेयथाहापविशत्यध्वर्यु (1) (१) शौचमृ-B2%; शौचमनु-B'; omitted in B3. (२) होत्रादेशं B'; होत्रातिदेशं Be, omitted in B3. (३) कर्मान्तराले वृत्तित्विनुन्तायत (?) Be.

·[ अध्या०१ । १०८ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् न व्रजति' तत्रापि ब्रह्मणा न वजितव्यमित्येतदर्थम् । ध्रुवाणां बजतां वेति ध्रुवग्रहणस्य पूर्वनिपातनमृत्विजां तत्र ध्रुवत्वमेव भवति । तत्रैतत्स्यात् । प्रवर्यादौ सर्वे गार्हपत्य समीपदेश उपविशन्ति, पुनर्यागकाले अध्वर्युप्रभृतय आहवनीयसमीपं व्रजन्ति । प्रस्तोता गाईपत्यसमीप एवोपविराति । तस्य ध्रुवत्वाद् ब्रह्मणो वजनं न स्यात् । तच्च नेष्यते । इष्यते च ब्रह्मणोऽप्याहवनीयसमीपे ब्रज- नमिति । तन्नायमर्थ इति । उच्येत । नैष दोषः। प्रस्तातत्विक्षु न गण्यते । तस्मात्तस्य ध्रुवत्वे आदरो न कर्तव्यः । तस्माद ब्रह्माप्याहवनीयसमीपं व्रजत्येव ।। । बहिनेंदि यां दिशं ब्रजेयुः सैव तत्र प्राची ॥४॥ बहिर्वेदि बहिर्विहारादित्यर्थः । यथा(दा) दक्षिणामुखा गच्छे- युः तदा ब्रह्मा प्रतीच्यां भवति । यदा प्रत्यङ्मुखास्तदादीच्यामि- ति । सोमप्रवहणायुदाहरणम् । सैवेत्येवकारवचनं प्रसङ्गेनापि लोक- प्रसिद्धा प्राची तत्र मा भूदिति । अथवैवकारवचनं बहिर्वेदिगता- नामप्यत्विजां सैव तत्र प्राची कथं स्यादित्येतदर्थम् । तेन कि सिद्धं भवति । “पत्नीसंयाजैश्चरित्वावभृथं व्रजन्ति" इत्यत्र “अव. भृथेष्ट्या तिष्ठन्तश्वरन्ति" इत्यत्र यां दिशमभिमुखा ब्रजन्ति तामेव दिशमभिमुखैरिष्टिश्च कर्तव्येति ॥ (१) B'; यथाहोपविनत्यध्वर्यु ब्रजति Ba; lacuna in Bs.

·कं०१२ । सू०३-७] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् चेष्टास्वमन्त्रासु स्थानासनयोर्विकल्पः ॥५॥ अस्यौदाहरणं 'ब्रह्मौदनस्य पचन' इति मन्त्रवान्स्यादिति बौधायनः । तूष्णीक इति शालीकिः” (बौ० श्री० सू० २०१६) इत्येवमादि । स्थानमासनं वेति लघुना सिद्धेऽपि विकल्प इति वच. नम् एकस्मिन्नेव तन्त्रे यद्यमन्त्रा बहवश्चेष्टाः स्युस्तत्रान्यतरस्यामा. सनमन्यतरस्यां स्थानं कर्तुं लभत इत्येतदर्थ विकल्प इति वचनम् ।। [तिष्ठद्धोमाश्च येऽवषट्काराः ॥ ६ ॥] आसीतान्यत्र समस्तपाण्यङ्गुष्ठः ॥७॥ "मासनं घा सर्वत्र" इत्यासने सिद्धेऽपि पुनरिहासीतेति वचन. मचोदितेष्वप्यासनेषु ब्रह्मणो निरसनोपवेशनार्थम् । यथा । अग्न्याधेये ब्रह्मौदनस्य पचनवेलायामुपवेशने । तथाखासम्भरणे । तथा प्रवर्यसम्भरण । तथा धर्मादिष्वपि पाकयज्ञेष्वप्युपवेशने निरसनोपवेशने कर्तव्ये इति । तथैव पशौ संस्थाजपेनापस्थाय निष्क्रान्तः पुनः पूर्णाहुतिवेलायामुपवेशने निरसनोपवेशने करोति । यत्र तु सर्वेषां साधारणं कर्म विधीयते यथा "चावाले मार्जयम्त" इति तत्र निरसनोपवेशने न भवतः । । (१) मन्त्रामन्त्र ( for पचन ) in the ed. of Caland, (२) यद्यमन्त्री B2, यद्यम Bf; lacuna in B3. (३) धर्मादिष्वपि B2 B3, दर्शादिष्वपि Bl. (४) न omitted in B1.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [मध्या० १॥ इहाङ्गुष्ठग्रहणाद् दक्षिणोत्तरपाणीसम्बन्धं यत्र तत्राङ्गुष्ठो- नियमः (१-दक्षिणोत्तरपाणिसम्बन्धो यत्र तत्राङ्गुष्ठानियमः ) ॥ अग्रणाहवनीयं परीत्य दक्षिणतः कुशेषूप- विशेत् ॥ ८॥ "नित्यः सर्वकर्मणां दक्षिणतः" इति ब्रह्मणो दक्षिण भागे सिद्धेऽपि इह दक्षिणताग्रहणं दर्शपूर्णमासयोराहवनीयस्य दक्षिणत एवोपविशेदित्येतदर्थम् । इतरथा पत्नीसयाजेषु गार्हपत्यस्य दक्षि- णत उपवेशनं स्यात् । "नित्यः सर्वकर्मणां दक्षिणतः" इति । तन्मा भूदिति ॥ बृहस्पतिब्रह्मा ब्रह्मसदन अाशिष्यते बृहस्पते यज्ञं गोपायेत्युपविश्य जपेत् ॥ ६ ॥ विधानक्रमादेवोपविश्य जपेदिति सिद्धेऽप्युपविश्य जपेदिति वचनमुत्तरसूत्रार्थम् । प्रवादिष्वप्युपवेशनादनन्तरमेव ब्रह्मजपः कर्त्तव्य इत्येतदर्थम् । इतरथा तौष्टिकस्य तन्त्रस्याप्राप्तत्वात्कालो न ज्ञायेत ब्रह्मजपस्य । तन्मा भूदिति । अथवोपविश्येति वचनमुप. वेशनाभावादवभृथेष्टयां मा भूद् ब्रह्मजप इत्येतदर्थम् ॥ (५) B3, दक्षिणोत्तरपाणी सम्बन्धयत्यत्राङ्गुष्टोनियमः B2; दक्षिणोत्तरौ पाणां सम्बं(?)धायेत्यत्रांगुष्ठानियमः Bh.

·क० १२ । सू०७-११] आश्वलायनश्रौतमुत्रम् एष ब्रह्मजपः सर्वयज्ञतन्त्रेषु ॥ १० ॥ एष ब्रह्मजप इत्यस्य ब्रह्मनपसंज्ञा क्रियते । संज्ञाप्रयोजन "न तु सौमिके प्रणयने ब्रह्मजपः" इत्यत्रास्याग्रहणमिति । इत- स्थास्य ब्रह्मजपसंज्ञायामक्रियमाणायां तत्र "माशुः शिशानः" इत्यस्यापि प्रतिषेधः स्यात् । कुतः "दक्षिणतश्च ब्रजन जपति" इति विधानात् । तन्मा भूदिति । सर्वग्रहणं पाकयज्ञेष्वपि प्रापणार्थम् । अथवा सर्वग्रहणं तन्त्रविशेषणार्थम् । यत्र यत्र प्रधानाङ्गसमवायस्तत्र तत्रेति । इतरथा "तन्त्रस्य तन्नाम्नातत्वात्" इति च, "इति पशुतन्त्रम्" इति च तन्त्रशब्दितेष्वेव स्यात्तन्मा भूदिति । यज्ञग्रहणं जुहातितन्त्रे मा भूदिति । यथा वाजपेयेनुमतादि । तन्त्रग्रहणं यत्र प्रधानाङ्गसमवायस्तत्रैव कथं स्यादिति । यथा धर्मादिषु । तस्मात्पौर्णद। "यदि होतारं चोदयेयुस्तस्य याज्यानुवा- क्ये" इति यजतिपनेऽपि तन्त्रस्याभावान ब्रह्मजपः । धर्मादिषु प्रधानाङ्गसमवायाद् भवति ब्रह्मजपः ।। सानौ यत्रोपवेशनम् ॥ ११ ॥ अग्निना साई यत्रोपवेशनं तत्र च ब्रह्मनपा भवति । अग्नि- (१) सर्वयज्ञग्रहणं B. (२) तन्त्रशब्दितेऽप्येव B1.

·११२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१। प्रणयनान्ते सोमप्रणयनान्ते च "समाप्योपवेशनायुक्तम्" इति सिद्ध- स्यापि पुनरिह विधानं नियमार्थम् । यस्मिन्तन्त्रेऽग्निप्रणयन विद्यते तत्र प्रणयनान्त एव ब्रह्मजपा न तत्रादाविति । इतरथा "अप्रेणाहव- नीयं परीत्य" इति विधानक्रमात्प्रथमेऽप्युपवेशने ब्रह्मजपः स्यात् । तन्मा भूदिति ॥ उपविष्टमतिसृजेत् ॥ १२॥ सर्वत्र विधानक्रमादेवोपविष्टमिति सिद्धेऽपि पुनरुपविष्टमिति वच. नमुपविष्टमात्रक्रम एव यथातिसर्जयते तथोपविशेदिति । तेनातिस- जनवेलायामेव ब्रह्मा प्रतिपद्यते नार्वाग् , न च पूर्वेयुरिति सिद्धम् । इतरथा "नित्यः सर्वकर्मणां दक्षिणतः" इत्यादावेव प्रतिपद्यते । तन्मा भूदिति । अथवोपविष्टमिति वचनं यद्यध्वर्युरनुपविष्टमतिसर्जयति तथाऽप्युपविष्ट एवातिसृजेदिति ॥ [ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीति श्रुत्वा भूर्भुवः स्ववृह- स्पतिप्रसृत इति जपित्वों प्रणयेत्यतिसृजेत् स- र्वत्र ॥ १३ ॥] [यथाकर्म त्वादेशाः ॥ १४ ॥] (१) उप०तिसृजेत् B3; उपवि०सृजेत् (-जत् B2 ) Bl Be. Poona ed. and Bib. ed. उपविष्टमतिसर्जयते । (२) वचनादुपविष्टमात्रमेव B1.

·१० १२ । सू०११-२०] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् प्रणवाद्युच्चैः॥१५॥ प्रणवादेरुच्चैटवे सिद्धेऽपि पुनर्विधानम् “ओमुन्नयेस्यतिसृजेत्" "यो स्तुध्वम्" इत्येवमादिष्वपि प्रणवस्याच्चैष्टुविकल्पार्थम् ।। [ ऊध्वं वा प्रणवात् ॥ १६ ॥] प्रत ऊर्ध्व वाग्यत प्रास्ता हविष्कृत उदा- दनात् ॥ १७॥ अस्मिन्नन्तराले यधमन्त्रकं कर्म क्रियते तत्राप्यास्त एवेत्येतदर्थ- मास्त इत्युच्यते । इतरथा "चेष्टास्वमन्त्रासु विकल्पः" इति विकल्पः स्यात् । तन्मा भूदिति । उचरेष्वपि वाक्येष्वास्त इत्यनुवर्तते ।। [आ मार्जनात् पशौ ॥ १८ ॥ सोमे धर्मादि चातिप्रैषादि चासुब्रह्मएयायाः ॥१६॥ प्रक्रियमाणे सामग्रहणे पश्वधिकारात्पशुसंज्ञक एवं सामः स्यात् । तन्मा भूदिति सर्वसामार्थं क्रियते । अथवा "यच्च किंच मन्त्रवत्" इति सेामे प्राप्त्यर्थम् ॥ [प्रातरनुवाकाद्यान्तर्यामात् ॥ २०॥]

·११४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०१॥ हरिवतोऽनुसवनमेळायाः ॥ २१ ॥ अनुवचन'ग्रहणं हरिवद्विशेषणार्थम् । "होता यक्षदिन्द्रं हरि. वाँ इन्द्रो धानाः" इत्यस्य ग्रहणार्थं त्रिष्वपि सवनेष्वपि । इतस्था "धाना सोमानाम्" इत्यस्य वा ग्रहणं स्यात्तस्यापि शब्दान्ते हरि२. धाना इति हरिवत्त्वात् । तन्मा भूदिति । [ स्तोत्रेष्वतिसर्जनाद्या वषटकारात्॥२२॥ [ोहचः पवमानेषु ॥ २३ ।। ] [ यच्च किंच मन्त्रवत् ॥ २४ ॥] [होत्रा शेषः॥ २५ ॥] आपत्तिश्च॥ २६ ॥ । "आपद्यातो देवा अवन्तु नः "इति । इदमपि होत्रा व्याख्या- तम् । आह । एतस्माद्वचनादृतेऽप्यस्य प्रायश्चित्तत्वाद् ब्रह्मणेाऽपि प्राप्ते पुनरिह विधानं कस्मात् । उच्यते। यद्यपि प्रायश्चित्वार्थ तथापि वचनाहते वैष्णव्या जपो न प्राप्नातीति ज्ञापनार्थम् । तस्मात् "वाग्य. तोऽमीन ज्वलत: श्रुत्वा", "प्रातरनुवाकायामन्त्रितो वाग्यत:"इत्येवमा- दिषु "मातो वाग्यमनम्"इत्यस्मिन्प्रकरणेऽनुक्तेषु वाग्यमनेषु प्रमादा- (१) BB2; मनुवसन B3. (२)हरी B.

·२०१२। सू० २१-२८ ] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् द्वाग्मिसर्जने सति न वैष्णव्या जपः । "ऋक्तश्चेद् भूरिति गाईपत्ये" इत्येवमाधेव भवति । ब्रह्मणोऽपि "मत ऊर्ध्व वाग्यत आस्ते"इ. त्येवमादिष्वत्र विहितेष्वेव वाग्यमनेषु वैष्णच्या जपः। कुतः। 'मा- पत्तिश्च" इति वचनात् । इतरेषु भूरित्येव भवति । "औदुम्बरी स. मन्धारभ्य वाचं यच्छन्त्यानक्षत्रदर्शनात्" इत्येवमादिषु ॥ [यत्र त्वग्निः प्रणीयतेऽपि ससोमे तदादि त- त्र वाग्यमनम् ॥ २७॥ दक्षिणतश्च वजञ्जपत्याशुः शिशान इति सू- तम्॥ २८॥ उभयोः प्रणयनयोरिदं कर्त्तव्यमिति । "नित्यः सर्वकर्मणां द. क्षिणतः" इति दक्षिणतो व्रजने सिद्धे दक्षिणत इति वचनं नियमा- र्थम् । दक्षिणतो व्रजत एव जपः कथं स्यात् । “यथेतमग्रतो अ. जेत" इत्यग्रतो व्रजताऽपि मा भूदिति । इतरथा तत्रापि स्यात् । तन्मा भूदिति। सकृत्मयोगार्थ सूक्तग्रहणम् । इतरथा मुक्त समाप्तेऽपि वजेति. क्रियायामसमाप्तायां ब्रजञ्जपतीति वचनात्पुनसपि सूक्तस्यावृत्तिः स्यात् । तन्मा भूदिति । सूक्तस्यावश्य सकृत्समाप्त्यर्थं च सूक्तग्रहण- मिति । (१) B2B3; न omitted in B'.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या० १॥ एतदेव ज्ञापकं येषां प्रणयनादगिग्नि' प्रणयन्ति तैः सह प्र- योगे अमिप्रणयनवेलायामेव ब्रह्मणः प्रपदनं नापां प्रणयनवेला- यामिति ॥ समाप्योपवेशनाद्युक्तम् ॥ २६ ॥ समाप्य सूक्तं तदनन्तरं दक्षिणतः कुशेषूपविश्य जपेदित्येत- स्कर्तव्यमिति ॥ न तु सौमिके प्रणयने ब्रह्मजपः ॥३०|| सोमे भवमनिमणयनं सौमिकं प्रणयनमित्युच्यते । नाग्नीषोम- प्रणयनम् । कुतः। अग्निप्रणयनाधिकारात् । कथम् । “यत्र स्वाग्निः प्रणीयतेऽपि ससोमे" इति । यद्यग्नीषोमप्रणयनमिष्टं स्यात् , न तु ससोमे प्रणयन इत्यवक्ष्यत् । यथा “यत्र स्वमिः प्रणीयतेऽपि ससोमे" इत्यत्र । यस्मात्ससोम इति न वदति तस्मात्सोमे यत्मणयनं केवलमग्नेस्तस्यान्त एवायं प्रतिषेधो नाग्नीषोमप्रणयनान्ते । "समाप्योपवेशनाद्युक्तम्" इत्यस्यापवादो द्रष्टव्यः । अन्यत्र विसृष्टवागबहुभाषी यज्ञमनाः ॥ ३१ ॥ विसृष्टवागिति वचनं वाग्यमनकाले यजमान एवं कथं स्यादि- त्येतदर्थम् ॥ (१) अग्निं B'; मग्नीन् B2 B3.

·- ६०१३ । सू०२८-३२] आश्वलायनौतमूत्रम् विपर्यासेऽन्तरिते मन्त्रे कर्मणि वाख्याते वोप- लक्ष्य वा जान्वाच्याहुतिं जुहुयात् ॥ ३२ ॥ विपर्यासो नाम द्वयोरन्योन्यविपर्ययः । अन्तरितो' नामास्मर- मास्किश्चित्पूर्व निर्दिष्टमकृत्वोत्तरस्यारम्भः । अनुच्यमानेऽप्यर्थत एव सिद्धे "माख्याते वोपलक्ष्य वा" इति वचन विपर्यासान्तरिता भ्या. मन्यस्मिन्नपि यस्मिन्कस्मिश्चिद् भ्रषे वक्ष्यमाणा व्याहृतिहामः कथं स्यादित्येतदर्थम् । इतरथा विपर्यासेऽन्तरित इत्यधिकृत्योक्तत्वात्तत्रै व स्यात् । तन्मा भूदिति । पाह । एवं सामान्येन सिद्धे विपर्यासान्तरितयोः पृथग्रहणं कस्मात् । उच्यते । “देवते अनुवाक्ये याज्ये वा विपरिहृत्याज्ये भव. दाने हविषी वा यद्वो देवा अतिपतियानि वाचा च प्रयुती देवहे. कनम् । अरायो अस्माँ अभि दुच्छुनायतेऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तन्निधेतन स्वाहेत्याज्याहुति हुत्वा" इत्यत्रापि कथं व्याहृतिहामश्च नित्यः स्या- दित्येतदर्थम् । इतरथान्यत्मायश्चित्तं विधीयमानमन्यस्यापवादाय स्यात् । तन्मा भूत् । उभयमपि कथं स्यादित्येतदर्थ विपर्यासग्रह- णम् । अन्तरितेऽपि तथैवेदमपि कृत्वा शास्त्रान्तरदृष्टमपि कुर्यादित्ये. तदर्थमन्तरितग्रहणम् ॥ । (१) B'; अन्तरितं B3, अन्तरिथा B. (२) Be B3, नाम स्मरणात्किंचित् पूर्व Bl. (३) तरा-B. (४) B1,-होमश्चतच B3:-होमश्चेत्य B2.

·सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या० १० ऋक्तश्चेद् भूरिति गाईपत्ये ॥ ३३ ॥ अचश्चेदिति वक्तव्ये ऋक्त इति तसिल्पत्ययकरणमृग्वेदविषय- स्य सर्वस्य परिग्रहणार्थम् । तस्माद् होतृविषये यदि "नमः प्रवक्रे" इत्येतदादेर्यजुषोऽपि भ्रषः स्यात् तत्राऽप्युक्' प्रायश्चित्तमेव कथं स्या- दित्येतदर्थम् । इतरथा "यजुष्टो भुवः" इत्येतत्स्यात् । तन्मा भूदिति ।। [ यजुष्टो भुव इति दक्षिणे ॥ ३४ ॥] [प्राग्नीध्रीये सोमेषु ॥ ३५ ॥] [सामतः स्वरित्याहवनीये ॥ ३५ ॥ सर्वतोऽविज्ञाते वा भूर्भुवः स्वरित्याहवनीय एव॥ ३७॥ सर्वतः सर्वेभ्यो वेदेभ्य इत्यर्थः । यथास्तुत शस्त्रप्रतिगराणां सहभ्रषः स्यात्तत्रेत्यर्थः । अविज्ञात इति यं कश्चन वेदमनाश्रित्य भ्रषे इति । यथा सान्नाय्ये नाशेनोपली सामनाशे वेत्येवमादि वे. । ) (१) तत्राप्यृक्-B%; तत्राप्यक-B३, तत्रापृथक्-B'. (२) यथास्तोत्र-B3. (३) B', श्रेष ( B2)यतीति B2 B3. (४) सान्नाय्ये नाशेनापलिढे सोमनाशे वेत्यतु-B3, सानाये नाशनोपलिटे सोमनाशे वेत्य-B2, सान्नाय्यनाशेनापलीढे सोमनाशे घेत्येवमादि-B.

·१० १२ । स०३३-३८] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् तत्सायश्चित्तं कुर्यादिति । अथवा विज्ञात इति पाकयज्ञार्थम् । ब्रह्मत्व- भ्रषे सत्यपि सर्वेभ्यो वेदेभ्यः इत्येतदर्थं च सर्वत इति । कुतः । ब्रह्मा हि सर्वविद्यः । कुतः। “यदेतस्त्रय्यै विद्यायै शुक्र तेन ब्रह्मत्वमकरोत्" ( ऐ० ब्रा०५॥३२ ) इति श्रुतेस्वैविद्यं ब्रह्मत्वमिति सिद्धम् ॥ प्राक् प्रयाजेभ्योऽङ्गारं बहिष्परिधि निवृत्त सुवदएडेनाभिनिदध्यान्मा तपो मा यज्ञस्तपन्मा यज्ञपतिस्तपत् । नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परा- यते । नमो यत्र निषीदसीति ॥ ३८ ॥ बहिष्परिधीत्यत्र परिध्यभावेऽपि तद्वदुपचारः प्रत्येतव्यः । प्रा. चार्यो ज्ञापयति "अध्वर्युयजमानौ पुरस्ताचेत्" इति ब्रुवन् पूर्वस्यां दिश्यपरिधिकायामपि अङ्गारनिर्वृत्तौ प्रायश्चित्तविधिः । तत् शापयति तद्वदुपचारः प्रत्येतव्य इति वचनं पूर्वस्यां दिशि कदाचिदपि न परि- विविद्यते । तत्रैतत्स्यात् यदि तद्वदुपचार इष्टा स्यात् बहिष्परिघिदेशा- दिति देशग्रहणं क्रियेत । हह तु परिधिपरिधानादूर्ध्वमपि प्राग- प्यङ्गारनित्तिर्भवति, तस्माद् देशग्रहणं न क्रियते । केचित्तु ब्रुवते या:सामिधेनीभिः सह समिध आधीयन्ते तासाम- झारनिचावेतत्मायश्चित्तमिति । तत्र यदुक्तमिह तत्कर्त्तव्यमिति ।। (१)B1, देवेभ्य B2B3. (२)न omitted in Be B3.

·१२० सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [अध्या०११ अमुमा हिंसीरमुमा हिंसीरिति च प्रतिदि- शमध्वर्युयजमानौ पुरस्ताच्चेत् । ब्रह्मयजमानौ दक्षिणतः । होतृपत्नी यजमानात् पश्चात् । आमो- ध्रयजमाना उत्तरतः॥ ३६॥ असुंमा हिंसीरित्यत्र केचित्पतिपुरुषमा हिंसीःशब्दमावर्त्तयन्ति। कुतः। वीप्सापदनिर्देशात् । अध्वर्यु मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति । शास्त्रान्तरेष्वपि व्यक्तमेतत् । केचिदध्वर्युयजमानौ पुरस्ता- ज्वेदिति समासेन निर्देशात् अध्वर्युयजमानौ मा हिंसीरिति सक- देव मा हिंसीः शब्दमिच्छन्ति । तत्र केचिद् ब्रुवते । सूत्रकारेण लाघवार्थ समासनिर्देशः। तत्राप्यसमासेनैव प्रयोगः कर्तव्य इति ॥ [अथैनमनुपहरेदाहं यज्ञं दधे नितेरुपस्थात्तं देवेषु परिददामि विद्वान् । सुप्रजास्त्वं शतं हिमा मदन्त इह नो देवा मयि शर्म यच्छतेति ॥४०॥] [ तमभिजुहुयात् सहसूशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान सुप्रतीकः । मा नो हिंसीद्धिसितो दधामि न त्वा जहामि गोपोषं च नो वीरपोषं च यच्छ स्वाहेति ॥४१॥] (इति द्वादशी कण्डिका) ·०१२शसू०३९-११॥०१३/०१] पाश्वलायनश्रौतसूत्रम् १२१ प्राशित्रमाह्रियमाणमीक्षते मित्रस्य त्वा चनु- पा प्रतीक्ष इति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्वि- नोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामीति तद- अलिना प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्य- दित्या उपस्थ इति कुशेषु प्राग्दएडं निधाया- गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामसङ्खादन प्राश्नीयात् । अग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि बृहस्पतेर्मुखेनेति। प्राच- म्यान्वाचामेत् सत्येन त्वाभिजिमि या अप्स्वन्त- दैवतास्ता इदं शमयन्तु चक्षुः श्रोत्रं प्राणान्मे मा हिंसीरितीन्द्रस्य त्वा जठरे दधामीति नाभि- मालभेत । प्रक्षाल्य प्राशित्रहरणं त्रिरनेनाभ्यात्म- मपो निनयते ॥१॥ आचम्यान्वाचामेदित्यत्राचम्पेविवचनमाचमनानन्तरमेवान्वाच- मनं कर्त्तव्यमित्येतदर्थम् । इतरथा दोषः । केचित् अध्वर्यव इडा- प्राशनालागेव प्राशित्रमाहरन्ति । तैः सह प्रयोगे आग्रयणवत्' प्राशनविधिः प्राशित्रे प्राप्नोति । तथा सति प्राश्याचम्य नाभि- (१) B2 B3, आनयणे नव-BI. १६ ·१२२ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०९ मालमेतेति प्राशनादनन्तरं नवसंस्कारनिमित्तं नाभ्यालम्भनं प्राप्नोति। तत्र संशयते(१)। प्राशित्रप्राशननिमित्तमन्वाचमनं पूर्व कर्त्त- ध्यमाहोस्मिन्नवप्राशननिमित्तं नाभ्यालम्भनमिति । तत्रावा. चपनमेव पूर्व पश्चानवप्राशननिमित्तं नाभ्यालम्भनमित्येवदर्थ बुचनम् ॥ [मार्जयित्वास्मिन् ब्रह्मभागं निदध्यात् ॥था) [ पश्चात्कुशेषु यजमानभागम् ॥ ३॥ अन्वाहार्यमवेक्षेत प्रजापतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान्प- यस्वानक्षितिरसि मा मे क्षेष्ठाः [अस्मिश्च लोक- मुष्मिंश्च ॥४॥] "मा मे क्षेष्ठा" इत्येतदन्तोऽवेक्षणमन्त्रः । “अस्मिथ इत्येत- दादिरुचरोऽवधाणमन्त्रः । तत्रैतत्स्यात् । यदि मन्त्रद्वयमिष्टं स्यात् "मा मे क्षेष्ठाः" इत्यत्रेतिकरणमकरिष्यत् । यथान्येषु मन्त्रेषु तद्वत् । तस्मादतिशब्दाभावादेक एवायमवेक्षणमन्त्र इत्येवमेके सम्पतिपन्नाः । अत्रोच्यते । नैष दोषः । इतिकरणाहतेऽप्यत्र लिङ्गान्मन्त्रविच्छेदः क्रियते । यथा "प्राच्यां दिशि"इत्यत्र लिङ्गादेव (१)ऽन्यत्र B', ·०१३। सू०१-५] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १२३ प्राच्यादीनां दिशां पश्चानां ग्रहणं भवति । न तु मन्त्रवत्स्वयं कर्म ब्रूते मन्त्रानुवादे' कर्म स्यादिति । तददिहापि सिद्धम् ।। [प्राणापानौ मे पाहि कामाय त्वेति] अस्पृश- नवप्रायाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां शिष्टं गृहीत्वा ब्रह्म- भागे निदध्यात् ॥ ५॥ अस्पृशन्निति वचनात्सर्वस्य चरोरवघ्राणं प्राप्नोति । तथा सति सर्वस्मिन्नवघ्राणे शिष्टं गृहीत्वेति नोपपद्यते । उच्यते । अवघ्राताच्छिष्टं गृहोत्वेति । तस्माचरोरेकदेशं पाणिना गृही- लावघ्राणं कर्त्तव्यम् । अस्पृशनिति प्राणेनास्पृशबित्यर्थः । अवघासनं कृत्वा हस्तप्रक्षालनं कर्त्तव्यम् । एतदाचारतः सिद्धमेव । अन्यत्रापि। यद्यपि शिष्टमिति द्वितीयानिर्देशः, तथापि शिष्टस्यैकदेशं गृही- वेति । कुतः । “अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाम्याम्" इति विधानादलठोपक- निष्ठिकयोश्च सर्वग्रहणा सामर्थ्यादेकदेशग्रहणमिति । किशान्येत् । (१)B, मंत्रतत्स्वयं B3, मंत्रतत्वयं B. (२) B; मंत्रानुवादि B2 B3. (३) कृत्वा B1, गृहित्वा B3; गृहात्वा B2. (४) Bl B2, सिद्धमेवं अन्यत्रापि B3. (५) B2 B3, शिष्टस्यैकं BI. (६) B; सर्वग्रहणं सर्वग्रहण-Be B3.

·१२४ सिद्धान्तिभाष्यसहितम् [ अध्या०१॥ सर्वेषां कर्तृणां साधारणस्य चरोः सर्वस्य ब्रह्मभागे निधान- मन्याय्यमिति । तस्मादवघ्राणनिधाने चरोरेकदेशस्यैव भवतः । अथवा । शिष्टमित्यत्रानुशब्दलापो द्रष्टव्यः । अनुशिष्टमित्यनु- ज्ञातमित्यर्थः। केन । यजमानेन । यजमानस्यापि चरौ करीव्यं विद्यते । वत्कृत्वा ब्रह्माणमनुशास्ति ब्रह्मन्नेहि इति । केषाञ्चि. दध्वर्पूणां व्यक्तमेतत् । तस्माघजमानेनानुशिष्टमिति ॥ । [ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इति श्रुत्वा बृहस्पतिब्रह्मा ब्रह्मसदन आसिष्ट बृहस्पते यज्ञमजूगुपः स यज्ञ पाहि यज्ञपति पाहि स मां पाहि॥६॥] भूर्भुवः स्ववृहस्पतिप्रसृत इति जपित्वों ३ प्रतिष्ठेति समिधमनुजानीयात् । संस्थिते जघन्य ऋत्विजां सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयात् तमितरेऽन्वाल- भेरन् ॥ ७॥ प्रतिष्ठेत्यादेशपागे नियमार्थः । प्रतिष्ठेत्येकवचनेनैवानुजानी- यादिति । इतरथा "ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः" इति बहुवचनदर्शनात् ब्रह्मा- (१) B2. B3; कृत्वा omitted in Bl. (२) प्रतिष्ठेत्यादेश-to इति omited in Be Bs.- ·०१३ । सू०५-९] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १२५ प्यों प्रतिष्ठतेति वचनेनैवानुजानीयात् । तन्मा भूदिस्यादेश'- पाठः क्रियते । समिमिति वचनात्समिदाधानं चैतेनैवानुज्ञात भवति। "जधन्य ऋविजाम्" एवमित्येव सिद्धेऽपि संस्थित इति वचने पाकयज्ञेष्वपि सर्वप्रायश्चित्तमापणार्थम् । अथवा संस्थित इति वचनं असंस्थितेऽपि यः कश्चित्सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोति चेत् तत्र तस्य जघ- न्यो भूत्वा जुहुयात् । वन्मा भूदिति । "जधन्य ऋत्विजाम्" इत्यनुच्यमाने यजमानस्यापि जघन्य: स्यात् । तस्माद्यजमानकर्मण्यपरिसमाप्त एव ब्रह्मा सर्वप्रायश्चिचानि कथं जुहुयादित्येतदर्थ वचनम् । अथवा । "जघन्य ऋत्विजाम्। इत्यनुच्यमाने इतरेपासृस्विजां प्रायश्चित्तहामात्पूच वा स्यात् । कुतः । यथा ब्रह्मणा अहुतेपि संस्थितिर्भवति, तथैवेतरैरहुतेष्वपि कर्मणः संस्थितिः स्यात् । तच्च नेष्टम् । तस्मादुभयमुच्यते संस्थिते जघन्य इति ॥ [ होतारं वा ॥८॥] एतयोनित्यहोमः ॥ ६ ॥ एतयो:तब्रह्मणाः। एतस्माद्वचनादृते अन्यस्माद्ववचनादेव नित्यहोमे प्राप्तेऽपि पुनरिह वचनमन्योन्यालम्भनप्रतिषेधार्थम् । यद्येवमेतन्न वक्तव्यम् । कथम् । यो (१) आदेशस्या-Be B3. ग्राह ॥

·१२६ १ सद्धान्तिभाष्यसहितम् [ मध्या०१० जुहाति तस्यान्वालम्भनेन प्रयोजनाभावादेतयारन्योन्यालम्भनं न प्राप्नोति । उच्यते । हातब्रह्मगारन्यतरस्यान्वारम्भणस्याप्राप्तस्यापि एतयोनित्यहाम इति प्राप्तवदन्वालम्भनस्य प्रतिषेधं कुर्वन् ज्ञापयति । होतपुरुषा अपि ब्रह्माणमन्वालभ्य' कृतार्था भवन्ति । ब्रह्मपुरुषाच हातारमिति । इतरथा ब्रह्माणमेवालभेरन्न होतारमिति । तथा होतपुरुषाश्च होतारं न ब्रह्माणम् । तन्मा भूदिति । अथर्धेतयोनित्यहोम इनि वचनमितरेषां सर्वप्रायश्चित्तप्रतिषे. पार्थम् । कथं वा प्राप्तिरेवेतरेषाम् । पूर्वमुक्तो होमसंस्थाजपयोः सम्ब- न्य एवं प्राप्त हामः प्रतिषिध्यते । तस्य कस्यचिदिच्छा स्यात् अन्वालम्भनेन होमप्रतिषेधेा भवतीति । तन्न । हामं च कृत्वा. वचनादन्वालम्भनं च कुर्युः । तन्नेष्यते । तस्माद्वचनमिति ॥ सर्वे संस्थाजपेनोपतिष्ठन्त उपतिष्ठन्ते ॥ १० ॥ होमसंस्थाजपयाः सम्बन्धकरणाद् ब्रह्मणः पाकयज्ञेष्वपि सं- स्थाजपो भवति । "एते निरसनोपवेशने सर्वासनेषु" इति सर्वग्रहणा- साकयज्ञेष्वप्युपवेशने निरसनोपवेशने भवतः । अथ मतम् । सर्व- ग्रहणात्पाकयज्ञेषु कर्तुरपि भवत इति । तन्न । कुतः । कर्तुति- क्संज्ञाभावात्सर्वासनेषु सर्वेषामूत्विजामिति वर्णयामः । (१) आलभ्य B, अलभ्य Be.

·६० १३ । स० ८-१०] आश्वलायनश्रौतसूत्रम् १२७ उपतिष्ठन्त इति द्विवचनं दर्शपूर्णमासौ परिसमाप्य तुष्टेनाचा. यण द्विरुक्तिः क्रियते । यथा लेोके तुष्टस्य साधु साध्विति । भयेऽपि द्विवचनमग्निरग्निरिति । इह तुष्टस्य द्विर्वचनम् । अथवा ब्राह्मणे अध्यायपरिसमाप्तौ द्विवचनं श्रूयते । तस्मादनुकर्षणार्थमि- हापि क्रियते । तेन किं सिद्धं भवति । यथा ब्राह्मणस्या- ध्ययनेऽनध्यायान्वर्जयित्वाध्ययन क्रियते । तद्वत्सूत्रस्याध्ययनं भवतीति ॥ (इति त्रयोदशी कण्डिका) इत्याश्वलायनसूत्रव्याख्यायां सिद्धान्तिकृतौ प्रथमोऽध्यायः॥

·No text on this page.

·THE PRINCESS OF WALES
SARASVATI BHAVANA TEXTS
Edited by
Dr. MANGALDEVA SHASTRI M. A., D. PHIL.( OXON),
Principal, Sanskrit College, Benares.
( Nog. 1-68 and 73 edited by M.M. Pt. Gopinath Kaviraj, M. A.)
No. 1-The Kiraṇāvali Bhāskara, ( Ferrara THTEET) (hafere],
& Commentary on Udayana's Kiranītali Dravya
section, by Padmanabha Miśra.
Ed. with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj.M.A.
Rs 1-12
No 2-The Advaita Chintamani, ( gafaratalot ) [egra],
by Rangoji Bhatta,
Ed, with Introduction etc., by Nārāyaṇa S'āstri Khiste
Sābityāchārya.
Rs 1-12
No 3-The Vedānta Kalpalatikā, arraaqmal) [ra],
by Madhusūdana Sarasvati.
Edited with Introduction etc., by Rāmājā Pāņdeya
Vyakaraṇāchārya.
Rs 1-12
No. 4-The Kusumāñjali Bodhani, ( 9Aracatarat ) ( =ara !,
a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya
Kusumānjali, by Varadarāja
Ed. with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M. A. 2-0
No. 5–The Rasasāra ( 58817) [ Safea ], a Commentary on
Udayana's Kiraņāvall, Guņa section, by Bhatta Vädindra
Ed, with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M. A, 1-2

·( 2 ) No. 6– (Part I)-The Bhāvanā Viveka ( Haarfa# ) [ATHIAT], by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka, Ed with Introduction etc., by M. M. Gangānātha Jhā, M, A., D, Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7—(Part I)-The Yoginihrdaya dipikā, (afratagetfqər) [art, by Amrtānanda Nātha, being a Cemmen. tary on Yoginihrdaya, & part of Vāmakeśvara Tantra. Ed. with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-8 No 7-( Part II Ditto Ditto Rs. 1-4 No. 8--The Kārgadākıni ( 415461fxat) [+Tazza], by Gangānanda Kavindra, Ed, with Introduction etc., by Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-10 No. 9-(Part I)-The Bhakti Chandrikā (feaffect) [ff], & Commentary on S'ändilya's Bhaktisātrās, by Nārāyaṇa Tirtha, Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj. M. A. Rs. 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhantaratna, (fagrara) [letacorazaia], by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 1-2 No. 10-(Part II)--Do Do Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, (staa TeaLa) [a-a], by Gaudapāda, with a Commentary by Sankarāranya. Ed. with Introduction etc., by Nārāyaṇa S'āstri Khiste. Sāhityachārya, Rs. 0-9 ·No. 12-The Rasapradipa (7919) (*1), by Prabhākara Bhatta. Ed. with Introduction eten, by Närävana Sastri Khista Sahityachărya. Rs. 1-2 No. 13-Tha Siddhasiddhanta Sangraha (faeferrading) [FUATIf] by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj. M.A. Rs 0-14 No. 14-The Triroạikā, ( faaraam ) [HT ], by Ašádhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armi Sahityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'astri Hoshing Sāhityo. pādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I,-The Tripurārahasya (Jnāna Khanda ) (Fagurrera, ज्ञानखण्ड) [ तान्त्रिकदर्शन ], Ed, with a prefatory Note by Gopinātha Kaviraj, M, A. Rs. 0-14 No. 154 Part II )-Do. Do. Rs 2-4 No. 15-( Part III )-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15- (part IV ) -Do. with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj M. A., Rs. 1-8 No, 16-The Kávya Vilāsa, (PrsafamTa ) [ #mera ), by Chiranjiva Bhattācbărya. Ed. with Introduction etc., by Batukanātha S'arma Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs, 1-2 No. 17-The Nyāya Kalikā, (721848ft) [Fara], by Bhatta Jayanta, Ed. with Introduction by M. M. Gangānātha Jhā. M. A. D. Litte Rs. 0-14 No. 18-(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha , ( OTTAA Tra संग्रह) [नाथमार्ग], Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A., Rs. 0-14 ·No. 19-(Part I)-The Prākṣita Prakāśa (ITFQ77T2T) (919asuthor] by Vararuchi with the Prākşta Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. Ed, with a Prefatory note etc., by Batuk Nath S'arma, M. A. and Baladeva Upādhyāya. M. A. Rs. 2-4 No. 19-( Part II ) Ditto Ditto Rs. 2-12 No. 19-(Part. III ) Intr.duction etc.; (In Preparation. ). No. 20-The Mārsatattvaviveka ( Rigarafa ) [ Ta ), by Viśvanātha Nyāyapanchānana Bhattāchărya, Edited with Introduction etc., by Pandit Jagannātha Sāstri Hoshing Sāhityopādhyāya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kavirāja, M.A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Mālā ( Farafa TAATET) [ zara ] by Jayarāma Nyaya Panchānana Bhattāchärya, Edited with Introduction etc., by Dr. Mangal Deva Sāstri, M.A., D. Phil. (Oxon) Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasynti Bhavana, Benares. Rs. 1-2 No. 21-( Part II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi S'lokachaturdasī (apigafactapgait) (ariana], by S'ri Soşa Krşna with a Commentary by Rāma Pandit. Edited with Introduction etc., by Nārāyana S'astri Khiste Sāhityächārys, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 No. 23-The Navarātrapradípa ( Farizata ) [ SHETTE 1, by Nanda Pandit Dharmādhikārī, ·Ed, with Introduction etc, by Vaijānātha S'āstrī Varakalo Dharmaśāstra-S'ăstri, Sădholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The S'ri Rāmatā piniyopanişad (trarfsfaatreg [sqfaqe], with the Commentary called Rām. Kāśikā in Pūrvatāpini and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavana, Ed, with Introduction etc., by Anantarama S'astrī Vetāla Såhityopādhyāya, :Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nātha Kavirāja M. A., Principal, Government Sanskrit College Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiędyakalpalatikā (attaccaofax ) [ AETTE ], by Sadaſivadová alias Āpadeva with a commentary by Nārāyana Deva Edited with Introduction Otc., by Jagannāth S'āstri Hośinga Sāhityopādhyāya, Sādholál Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Ben eres. Rs. 1-4 No. 26-The Mrgāřkalekha Nātikā ( nederalfgaar ) ( F2# ], by Viśvapātha Deva Kavi. Edited with Introduction etc., by Nārāyaṇa s'āstri Khiste Sahityacharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares, Rs. 1-0 No. 27-The Vidvachcharita Panchakam (fagafaqa77 ) [fara] By Nārāyana S'āstri Khiste, Sāhityachārya, Assistant Librarian, Gort. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by Gopinātha Kaviraja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs, 2-0 ·( 6 ) No. 28-The Vrata Kos'a (aam?) [PÉTEA], by Jagannātha S'astri Hosinga Sāhityopādhyāya, late Sadholal Research Scholar, Sans. College, Benares. With a Foreword by S'ri Gopināth Kaviraj, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 29-The Vţitti dipikā (@fastf981)[69140], By Mauni S'rī Krşpa Bhatta. Edited with Introduction etc., by Ft. Gangadhara S'astri Bhäradvāja, Prof, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30--The Padārtha Mandanam ( Caringga ) [ a afea ], By S'ri Venidatta. Edited with Introduction etc., by Pandit Gopāla S'āstri Nene, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 No. 31-( Part I)-The Tantraratna (araza ) [ HATAT ], by Fârtha Särathi Mis'ra. Edited by M. M Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt., Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad, Rs. 1-14 No. 31-( Part II ) Ditto Ditto. Edited by Pt. Gopal S'astri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 2-4 No. 32-The Tattvasāra ( araar ) (7914 ], by Rākhāladasa Nyāyaratna. Edited with Introduction etc., by Harihara S'astri, Hindu University Benares. Rs 1-0. No. 33-(Part I) The Nyāya Kaustubha [Pratyaksha] (F279#ga) [ FUTU], by Mahadeva Puntamkar. Edited with Introduction etc., by Umes'a Miśra, M, A., Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 ·No. 34- Part I) The Advaita Vidyātilakam (gafaurface) ( angragra ], by Sri Samarapuñgava Dikşita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita, Edited with Introduction, etc., by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 35-The Dharma Vijaya Nățaka ( faggarza ) [ arm], ky Bhūdeva Sukla. Edited with Introduction eto, by Pandit Nārāyaṇa S'āstri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champū ( 37177#rçar ) ( 954 ), by Mitra Miśra, Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A, by Nanda Kish-re Sahityācharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs 3-8 No. 37-The Upanidāna Sūtra ( spragmana) [ 8 ], Edited with Introduction by Dr. Mangaldera S'āstri, M. A., D. Phil. Rs. 1-0 NO. 38-The Kiraṇāvali prakāśa dídhiti (Guņa ), (froita197731- afara ) [ a trea], by Raghunăth S'iromani. Edited by Pandit Badrināth Sāstri, M. A., Lucknow University, Rs. 1-12 No. 39-The Rāma Vijaya Mahākāvja, ( RTAFGHAET#154 ) [2754] by Rupanātha, Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kālatattva Vivechana(wizararaaaa) [FÅTTE) by Raghunātha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinātha Kaviraja M. A. by Nanda Kishore S'arma Sahityācārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs 4-0 ·No. 40-( Part II) Do Do Rs. 3-8 No. 41– Part I) The Siddhānta Sárvabhauna ( fagraaraihto ) [ Fulfaa), by S'rī Muniśvara. Edited with Introduction ete, by Jyautişâchārya Fandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3.0 No. 41-( Part II) Do. Do. Rs. 2-0 No. 42-The Bheda Siddhi (fate) [ 2014 ], by Viśranātha. Panchanana Bhattācharya, Editod with notes etc., by Nyāya Vyakaraṇāchārya Pandit Sûrya Nārāyaṇa S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-12 No, 43-( Part I) The Smārtollāsa ( FAAIETA ) [FITUS ], by S'iva Prasāda, Edited with Introduction, notes, etc., by Vedā. chārya Pandit Bhagavat Prasād Miśra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benarei. Rs. 1-8 No. 43- Part II) Do. Do. Rs. 2-12 No. 43- Part III) Do. Do. Rs. C-12 No. 44-( Part I) S'ūdrāchāra S'iromaņi (Tarantinafo) [ašara] Edited by Sāhityāchārya Pandit Narayan S'astri Khiste, Rs. 2-4 No. 44-( Part II) Do. Do. Rs. 0-12 No. 45.(Part I) Kiraṇāvali Prakasa (Guņa) (fonat 7#121-TTCT) [attaa], by Vardhamāna. Edited, with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj M. Å, by Pandit Badrinath S'astri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-8 No. 45-( Part II) Do, Do, Rs. 1-8 ·( No. 46-( Part I) Karya prakāía dipika (*1874#Taifaxr) (gn) by Sri Chandi Dasa, Edited by Sivaprasada Bhattăcharya, II. Ang Professor, Prosidency College, Calcutta, Rs. 1-12 No. 47-Bledajayasri ( 339 ) ( Arsaina), by S'rī Tarkavāgiša Bhatta Venidattacharya. Edited with Introduction etc., by Pandit Tribluran Prasad Upadhyāya, M. A., Tnspector of Sasnkrit Påthashalas, United Province, Benares. Rs. 1-4 No. 48-Samyak Sanbuddha bhasita Buddhapratimālaksanam ( सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम् । [ शिल्पशास्त्रम् ], With the Commentary Sambuddhabliāşita pratimā lakṣaṇa Vivarapi.Critically edited with Introduction etc., by Haridas Mitra, M. A. Viśvabhārati, S'antiniketana. Rs. 1.4 No. 49-Bhedaratna ( 77 ) ( 79 ) by Sankara Miéra, Edited with Introduction etc., by Pandit Süryanārāyaṇa S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Bonares, Rs. 1-3 No, 50-Mātrika Chakra Viveka ( Ardataplah 5 ) ( af ], by Svatantrānanda Nathe, with a Commentary. Edited by Pandit Lalita Prasad Dabral Vgākarnācharya. With & Foreword by Pt. Gopināth Kaviraj. M.A, Principal Govt. Sanskrit College. Benares. Rs. 20 N0.51-52(a) Advaita Siddhānta Vidyotana (zgafeerrafaudaa) Laciva] by Brahmānanda Sarasvati, and (b) Nộisimba Vijnīpana (afhe faətqa astea],by Nrisimhāśrama Edited with notes, Introduction eto, by Surya Nārāyan, S'uklo, Professor, Govt, Sanskit College, Benares Rs. 1-12 No. 53-Nșsimha Prasāda-Vyavahārasāra (TAETATS-547ETTATT ) [ SÁTTE ], by Dalapati Rāja. Edited with Introduction ete., by Pandit Vinayaka S'āstri Tillų, Research Scholar, Sanskrit College, Benares, Rs. 4-0 2 ·( 10 ) No. 54-Ngsimha Prasāda-Prāyaśchitta Sāra (Efegara arafaqata) | rita ), by Sri Dalapati Rāja. Edited by Pandit Nanda Kishora Sharma and Nanda Kumar Sharma Sahityacharya, Rs. 3-4 Nr. 55-Nrsimha Prasâda-S'rāddha Sāra (afhETAIT NIEAT) [ia] Edited by Pandit Vidyadhara Miśra, College of Oriental Lerning, Benares Hindu University, Benares, Rs. 2-0 No. 56-Bhagavannāma Mahātmya Samgraha (HTETARTETTFERDE) [affetta), by Raghunāthendra yati, with Com. by Ananta S'āstri Phadke. Edited by Pt. Ananta S'āstri Phadake, Rs. 2-12 No. 57-( Part I) Ganita Kaumudi ( forazilggt ) [ fua ), by Nārāyaṇa Pandit. Edited by Pt. Padmākar Dvivedi. Professor, Govt Sanskrit College, Benares Rs. 1-10 No. 58-Khyātivāda ( Farfare ) [agra ], by S'ankara Chaitanya Bhārati. Edited by Sankara Chaitnya Bhārati, with a Foreword by M. M, Gopinath Kaviraj. M. A., Rs. 1-4 No. 59-Sāņkhya tattvāloka (aica fatata ) [ aicu ), by Hariharānanda Edited with Introduction by Jnaneswar Ghosh. M. A. with a foreword by M. M, Pt Gopinath Kaviraj. M. A. Rs. 1-6 No, 60-( Part I) S'apdilya Samhitā (Entfozzat fear ) ( 1217 ), Edited by Ptio Ananta Gopal Phadke. Professor, Govt, Sanskrit College, Benares, Rs. 1-8 No. 60-( Part II ) Ditto, Rs. 2-12 No. 61,-Dakşiņāmūrti Samhitā (gforgfarfar ) ( asa ], Edited by Pt. Nārāyana S'āstri Khiste, Ditto.

·No. 62-Nțsimha Prasadı -Tirtha Sara ( APAR: -atdar: ) [ Fågla) Edited by PT. Surya Narayana Sukla. No. 63-Bhaktyadhikariņa mälä (*7 karar ) [fara ) by Nārāyaḥ, 'Tirtha. Edited by Pt. Inania S'astri Phidake, Rs. 1-4 No. 61-Văsiştha Darsana ( arfagzdiah ) [agra ], Compiled by Dr. B. L. Atreya. Edited by Dr. B. I. Abraya, M, A., Ph. D., Lecturer, Benares Hindu University. Rs, 5-0 No. 65-67 (a) Tirthendu S'ekhara ( atorgatat: ) [ 7FÅzia ), by Nāge'sa. (b) Tristhali Setu ( facuatag: ) ( nsara ), by Bhaộtoji Diksita, (c) Kasi Mokşavichāra ( parantaraaarz: ) [agra ), by Sureśvara Āchārya Edited with Introduction by Pt. Surya Narayan S'ukla, Prof. Govt. Sanskrit College, Benares. Ne. 68-Madhva Mukhālankāra ( sagatzęı:) [ Arsaagiza ), by Vanamāli Mis'ra, Edited with Introduction by Pt Narasinhacharya Varakhedkar, with a Foreword by M, M. Pt. Gopinath Kaviraj M, A. Rs. 1-8 No. 69-( Part I) Sankshepa Säriraka (Taifa). [agra ] by S'ri Sarvajñātma Muni, with the commentary Tattvabodhini by Nrsimhāsrama. Edited by Pandit Süryanārāyaṇa S'ukla, Professar, Govt. Sanskrit College, Benaros, No. 69-( Pert II ) Ditto. Ditto. Rs, 1-8 Rs. 1-12 Rs. 1-8 ·( 12 ) No. 69- Part III) Ditto, Ditto. Rs, 1-8 No. 70- Part I) Blāskari (#fe) [ sagaia ] a commentary on the Iśvara Pratyabhijñā, Kārika of Utpala with the Vimarsini of Abhinava Gupta and commentary on Vimarsinī by Bhāskara Kantha, Edited by K. Subrahmania Iyer, M. A., and Dr. K. C. Pandeya M. A., Ph. D. Rs. 6-0 No. 72-(a) Bhaktinirņaya ( uffauia ) [ff] by Ananta Deva anda (b) Nama Māhātmya ( ATRATETTEC ) [ ATETEFI ] by Aśrama Swāmie Edited by Pandit Ananta S'āstri Phadke. Benares. Rs.0-10 No. 73-Upendra Vijñāna Sūtra ( zagfastadas ) [agra ] ky Upendra Dutta, with a commentary. Critically edited with an Introduction, Indices by Dr. M. D. Shastri, M. A. D. Fhil. ( Oxon ) Rs 1.0 No 74-As palāya na Srauta Šűtra with Sidhhānti Bhāshya (fagra- भाष्यसहित आश्वलायनश्रौतसूत्र) [वेद ], Part I. Critically edited by Dr. M. D. S'astri, M., A. D. Phil. (Oxon.) Rs. No. 75-Dvaita Nirņaya Siddanta Sangraha ( Qafauzfagradna:) [ FRNTa ), by Pandit Bhanu Bhatta Mimānsaka. Edited by Pandit Sürya Nārāyaṇa S'ūkla Rs. 1.0 No. 76-Manonuranjana Nātaka by Ananta Deva Ed. by Ananta S'astri Phadke. No. 77-Subhadrā-pariņaya Nataka by Råmadeva. Ed. by Narayan Sastri Khiste.

·Works in the press. No. 1. Niti manjuri (afanni) (2), by Dyá Dvivodi. Edited by Dr. Mangal dova Sastri. JI, A., D. Phil. No. 2. Nyāya Kaustubha ( Part II ) Anumāraklianda (59281eau- 33atagus) (Fata], by Maladera Puntavakar, Edited by Pt. Goswami Damodara Sastri. No. 3. Mimāpsã Chandrika ( Fixiarafezal ) ( HATAT ), by Brahmananda Sarsvati, Edited by Pt, Hāran Chandra Bhattachārya S'astri. No. 4. Tantraratna ( Part III ) ( 2 ) ( JAIAT ), by Pārtha Särathi Mitra, Edited by Pt. Gopal Sāstri Xeno. No. 5. Kāvga prakāśa dipikā (Part II) (8159977&trg. ), [ Hogn ], by Sri Chaņdidāsa. Edited by Pt. S'ivaprasada Bhattachary, M. A, No. 6. Nșsımbapra-ada-Pratisthasāra ( TÆTTEIT:- fagrar ) [धर्मशास्त्र] No. 7. Tattva Chintamaņi ( arafamarafor ) [ 2017 ], with Commentaries called Pragalbhi, Aloka Darpaņa and Kantakoddhāra, No. 8 Nyāyām’ta Saurabha ( 72721?gaalk) [ Arsażenza ), by Vanamāli Misra Edited by Ft. Nrisimhācharya, No. 9. Bhakti Chandrika (fafaq#T) [ *ff ] Part II. by Nārāyana Tirtha, No. 10. Kālatattvavivechana ( Part III) (Fresarafana) (] by Raghunatha Bhatta. Edited by Pt. Nanda kishora Sharma, No. 11. Skanda S'âriraka (FFERE ETTİRAF ) [ergfago ] No. 12. Siddhānta Sārvabhauma ( Part III) ( fagraaraata ), [ Fulfa], by Muniśvara. Edited by Pt. Murlidhara Thakur. T:

·No text on this page.

·THE PRINCESS OF WALES: SARASVATI BHAVANA STUDIES: Vols. I to IX, Editod by Mahāmshopādhyāya Gopinath Kaviraj, M. A, Present Editor Dr. M. D. Shastri, V. A. D. Phil (Oxon) Principal, Sanskrit College, Benares. Pol I (a) Studies in Hindu Law (1): Its Evolution, by Gangānātha Jha. (b) The View-point of Nyāya Vaišeşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Tol, II (a) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Rasāla Rāya, by Gopinath Kaviraj, (b) index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2):—its sources, by Gangānāth Jha. (d) New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Gorakņa nātha, by Gopinath Kaviraj, (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'armā. (b) Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (i) Some Aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (1) Nyāya Kusumānjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj, (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇa S'āstri Khiste, (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs, 5 Vol, III- (a) Index to Sabara's Bhāøya, by the Late Col. G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Gangi nātha Jha.

·( 2 ) () Theism in Ancient India, by Gopintha Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşik. Literature, by Gopinath Kaviraj. (@) Naişadha and Sri Harşa bę Nilakamal Bhattāchārya, (f) Indian Dramaturgy, by F. N. Påtankar. Rs, 5. Vol. IV (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Ganganātha Jha. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaiſeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātiśākhya, by Mangala Deva S'āstri. d) Narayaņa's Gaạita kāumudi, by Padmakura vivedi. (e) Food and Drink in tho Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy. (f, Satakāryavāda: Causalitylin Sánkhya,by Gopinatha Kaviraj. (gDiscipline by Consequencos, by G. L. Sinha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans, by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs5. Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by A. C. Ganguly, (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Nehr. (6) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tattiriya & Atharvaveda Prātišākhyas, by Mangala Deva S'āstri (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G. T. Sinha ·( 3 ) ( History and Bibliogrphy of[Nyāya Vaiſeșika Literture. by Gopinath Kaviraj. (g) A Descriptive Iudex to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmath nath Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI (a) Index to Sabara's Bhāşye, by the late Col. G A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas by Gopinath Kaviraj. (c) An Index to the Ramayani, by Manmathnath Roy. (d) Studies in Hindu Law by M, M. Ganganath Jha. (e) The Mimansa manuscriptsjin the Govt, Sanskrit Library ( Benares ), by Gopināth Kaviraj. (f) Notes And Queries. by Gopināth Kaviraj Rs. 5. Vol. VIT, (a) Bhāmah and his Kāvyälankär, by Batuknāth S'arxa and Baldev Upadhyāya. (b) Somo variants in the readings of the Vaišesika Sūtras, by Gopinath Kavirāj. (c) History and Bibliogrphy of Nyāya Vaiſeșik Literature, by Gopinātha Kavirāj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitāram Joshi. (0) A comparison of the contents of the Rga Veda, Vajasnøya Taittiriya, and Atharva Veda ( Chāturdhyāyika ) Prātiśākhyas, by Mangal Deva Shastri. (1) An Index to the Rāmāyana, by Manmath Năth Roy. (g) An Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col. J.A, Jacob ·( 4 ) (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinatha Kaviraj. (i) The date of Madhusudana Sararswati, by Gopinātha Kaviraj. (i) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kaviraj (k) A note on the meaning of the word Parārdha, by Umesa Miśra. Rs. 5 Vol. VIII. (a ) Indian Philosophy, by Tarakanatha Sanyal. (b) An Index to the Rāmāyaṇa, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col. J. A. Jacob. (d) Hori Svāmi, the commentator of S'atapatha Brāhmana and the date of Skanda Svāmi the commentator cf the Rgveda, by Mangaladeva S'astri. (e) Mystism in Veda, by Gopinath Kaviraj. (f) The Deva dāsi: a brief history of the Institution, by Man. math Nātha Roy. Rs. 5 Vol. IX. ( a ) The Life of a Yogin, by Gopinatha Kavirāj. (b) On the Antiquity of the Indian Art Canon by Haridas Mitra, (c) Prāchya Vargikarana Paddhati by Satisha Ch. Guha. ( 1 ) Yoga Vāsiştha and some of the minor Upanishads (by B. L. Atraya. (0) An index to names occuring Valmiki's Rāmāyaṇa by Manmath Nath Roy. (f) The Philosophy of Tripurā Tantra by Gopinath Kaviraj. (g) Notes on Pasupata Philosophy by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 the proper

·es
THE PRINCESS OF WALES
SĀRASVATI BHAVANA STUDIES
(SANSKRIT)
SĀRASVATĀLOKA
Edited by
M. M. GOPINATR KAVIRAJ, M, A,
Kiran 1 ( In progress )
(a) Mangalam, eto, by Nārāyana S'astri Khiste.
(b) Minansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattachārya.
6) S'rimad Acharya Mandana Miśra by Chinna Swami S'astri.
(d) Bhagavato Buddhasya Charitram Upadeśaſcha,
by Gopinatha Kaviraj.
Kirana I ( Supplement )
Sanskrit Kavi Parichaya-(Bhāravi) by Nanda Kishore Sarmā.
Rs. 1-4
Kirana II ( In progress )
(a) S'ärada Prasādanam by Nārāyāna S'ästri Khiste.
(b) Chūdāmapi Darśanam by S'aſadhara Tarkachūdámıņi,
To be had of
The Superintendent, Government Press,
ALLAHABAD, U, P.