·परमार्थप्रकाशिका ॥ [अद्वैतामोदग्रन्थपरिशीलनरूपा] श्री-परमहंसपरिव्राजक जगद्विख्यात. थी-रहरामानुजयतीन्द्रमहादेशिक. (श्री-कोळियालं- स्वामिवर) चरणारविन्दवरिवस्याऽपिगतंपदाम्तरहस्यान तार्णवेन, पण्डितरनेन, शिरोमणिना (उत्तमूर्) तिबीरराघवाचायण विरचिता श्री-पञ्चनदस्थ-श्रीनिवास-मुद्रणालये मुद्रिना। एतत्पुनर्मुद्रणाधिकारः श्री. १०८ बल्लभाचार्य- सत्संप्रदाय-सरोजमाकर-धी-गोस्वामिदीक्षिताचार्य-मह प्रत्यकरि चाऽऽयत्त । 1940 मूल्यम् ] [2--0--0 ·विशेपविपयसूची ॥ २२, १९४ २९,३० १४० १०० १०२ १०७ ब्रह्मनिर्विशेषत्वनिरास: सत्तात्रैविध्यनिरास: प्रतिविम्बजीगादिपक्षनिरासः अनिर्वचनीयत्वनिरास: अद्वैतमने सृष्टिक्रमाद्यनुपपत्ति. प्रतिभालिकासिद्धि. तन्न परिभाषाविचार: मसत्यासत्योत्पत्तिनिरास परिभापीतप्रत्यक्षस्वरूपविचार: पारमार्य 'वरूपम् व्यावर्तमानत्यानुमाननिरास. ब्रह्मणि लौकिकानुभूत्यै क्यविचारः महमर्थात्मत्यसमर्थनम् मात्मसातत्यममर्थनम् अन्त फरणज्ञातृत्वनिरास. शास्त्रयलोयस्त्यनिरास सविशेषपरत्वं सद्विद्याया: 'मथ परा यया' 'सत्यं ज्ञानम्' सामानाधिकरण्ये शेरसरविचार: 'मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान 'सोश्नुते सर्यान् कामान् 'पस्यामतं नस्य मतम् 'न ऐद्रपार 'विधातारमरे केन' 'नेद नानास्ति' १३५ १७० १७४ १७८ ·11 १८३ 1 'यन हि तमिर 'सर्व परिचद ब्रह्म' 'उदरमन्तर पुराने स्मृतिविष्णुपुराणादिवाक्यार्थ विद्याया सप्तविधानुपपत्तिनिरूपणम् अनुमाने अद्वैतसिद्धिविचार प्रातिभासिक शाङ्करमाप्यादिग्मिर्श भावरूपाशाने श्रुतिनिराम 'अन्तेन हि प्रत्यूढा' 'नासदासीत् মাযাত্রা जगत शरीरत्वादौ भट्टरमारिलमम्मतिप्रदर्शनम् विष्णुशिवैक्यनिरास उपाद्धातारशाधनम् २०७ २१२ २१८ २१९ २०३ २२८ अत्रोपात्ताः ग्रन्थाः। उपनिपद । शादरमुपनिषद्भाध्यम् , सूनभाप्यम् । भामती कल्पतरुपरिमलमन्था घेदान्तपरिभाषा - अद्वैतसिद्धि । पाणिनिसूत्र भाप्य कैयटशेयरन था । गीता विष्णुपुराणादि। भट्टकुमारलार्तिकम , न्यायसुधा, स्यारतमाला न्यायकुसुमा अलि , वैशेषिकदर्शनम् न्यायदर्शनम् श्रीभाप्यादिनानाविशि- प्रातग्रन्याश्च। - ·॥ श्री॥ उपोदातः। । 'कृष्ण पर हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः । कृष्णस्य हि कृते भूतमिदं विश्व चराचरम् ।।' ईपदप्यवान्तरक्षोभमविवाय सौहार्दमाश्रियैकरस्यन लोकयात्रा नियोह सर्वतो बद्धपरिकररा एवं सन्त प्राज्ञमणय , 'विविधमन्यविमर्शपराणा तत्त्व बुभुत्सना तीक्ष्णबुद्धितारतम्यनलेन प्रतिमान्न उच्चावचा सिद्धान्तार्थभेद। नैव प्रकटनं नाहन्नि । तावता विचारकौशल विशिष्टज्ञान च लिप्समा नाना वृथाऽभिनिवेशयक्तिद्वषादिद्गुणदूरस्थितानामुदारहृदा वैमनस्यस्य न मात्रयाऽप्यवकाश । अतो न गृहीतमा विश्रममाकलाय तूप्णीमेव स्थित्वा तत्त्वमरणौ अडीभवितव्यम्' इति दृढ निश्चि-वानास्तत्र तत्र तत्त्वानुनलिन- मर्थ मनन्ति प्रकाशयन्ति च 'कलो जगपति विष्णु सर्वस्रष्टारमीश्वरम् । नाचयिष्यन्ति मैत्रय पापण्डापरता जना ।' इति निर्विष्णस्य मइमनास्थपूतये प्रवृचा . सत्यप्यल्पभेदे वेदेवदासपुग तिहासप्रसिद्धसमीचीनसावधसिद्धान्तप्रवर्तन सर्वश्रेयसे भगवतो विष्णो प्रोतय च भवियतीत्याशयन सर्वदा व्यापतास्तन्नमवता मुम्बई नगरविरा- जमान श्रीकृष्णचरणारविन्दप्रवण शुद्धाद्वैतसप्रदायप्रवर्तनाचार्य जगद्गुरुश्री. १००८ वल्लभाचायसिद्धान्तसिंहासनाधीश्वर विश्वविख्यात श्री १००८श्रीगो- कुलनाथाचार्यमहाराजमहानन्ददायिनो विद्वप्रेसरा वदान्यमूर्ध-या सर्ववैष्ण. वमिद्धान्सरक्षणदीक्षिता श्री १००८ गोस्वामिदीक्षिताचार्यमहोदयाः मत ·iv यात्राप्रसन कदाचित् काञ्चीमलंकृतवन्तः , तदावे मगवतो देवाधिराजस्य सेवासु सहजप्रवृत्तनाऽऽस्थाविशेषेण कश्चित्कालं तत्र विराजितवता संपति श्रीशैलसन्निकृष्टं श्रीशुकपुरं (तिरुच्चानपरिप्कुर्वतां सर्वशास्त्रविदां सदाचार- वैराग्यवारिधीनां विशिष्टाद्वैतस्थापनधुरन्धराणां विचारकुशलविद्वन्मणिनित्या- मिनन्धमाननिरवद्यकविधसिद्धान्तग्रन्थनिर्माणसमासादिवनिर्मलयशसा अत्र- भवतामसदाचार्याणां 'श्रीकोळियालं स्वामिन' इति प्रसिद्धानां परमहंसपरिमा- जकाचार्याणां धीरगरामानुजमहादेशिकानां समागमसंलापलामसंप्रोत. मानसाः, साक्षात् ग्रन्थमुवन चैषां वैदुप्यातिशयं विचारधोरणी चाभिलक्ष्य पश्चात् स्वस्थानात् कांश्चन ग्रन्थान् संप्रेष्य स्वपौहार्द समुचितमाविरकापुः । तन आनन्दायममुद्रितः श्रीमदम्बरोपहवासुदेवशास्त्रपणीतः अद्वैतामोदनामा कश्चिनवीनप्रन्याऽपि तदा तेषामपामाचार्याणां हस्तं गत आमीत् । तत्र च : श्रीवासुंदवशासिभिर्ययावच्छीमाप्यार्थानवयं धेन किमपि कृतमालय , एवमेतदद्वैतामोदगतान्येव - 'तदिह विशिष्टाद्वैतिद्वतिममुसा विचक्षामन्याः। बझानेन हठाद्वा ब्रह्माद्वेनेऽपगारणं चक्रु । (पु. १) 'अनुमानप्रामाण्यं कुतस्ते युद्धथारुढं न भवनि' (पु. ८७), कोऽय रामानुजीयानां पाया (पु.७६), स्वकालकल्पनाजालमपास्तम्' (पु. १३) इति चेत् भ्रान्तोऽसि' (पु. ८४) इन्येवविधानि तत्र तत्रोच्छंचलवाक्यानि विलोक्य, सवैष्णवमतप्रवर्तनाचार्याणां महिमाति. शयं मनागप्यविगणय्य त ति कार चापयतम शामिण, यथावस्थितार्थ यु-पशिसम्पनी, स्वोऽनीचय लयमेवानुशर्य लप्यते' इति निश्चित्यामहाचार्यवरणा इंगऽद्वैतागोदशोधनमादावचिकापन् । विष्टया तमिन्ने समये काश्री र श्रीपदारविन्दे प्रणिपत्य ·स्थितोऽहं सर्वमिममुदन्तं सादरमशृणवम् । अथ सकुतहलमद्वैतामादग्रन्थ मवलोकितवता मया श्रीस्वामिपादा इत्थं यद्धाञ्जलि प्रार्थन्त, 'नावश्यम- तदल्पकार्याऽप्यत्र सन्निधौ प्राचीन सर्वसिद्धान्ग्रन्यप्रवचनपरिशीलनव्यापा. रेण प्रयहितेन माव्यम् । अस्ति चेदनुग्रहः , शक्यं दासमुखनापीदममि. मतं शीघ्रमव निवर्तयितुम् इति । तदैव तथाऽस्त्विति वात्सल्यवशादनुगृही. सवतामेपामनुज्ञया स्वालमागत्य परमार्थप्रकाशिमामिमां प्रणाय सविनयं श्रीपदारविन्दसन्निधी समापिम् । कृपया च सर्व कटाक्षलक्ष्यं विधाय तत्र तत्र कर्तव्यान् परिष्कारान् प्रणयमधुरमुपदिष्टवतामपामस्मदाचार्यवर्याणां श्रीमुखारविन्दनि.प्यन्दिसुधासोदरसूतिखण्डैस्तत्र तत्र सङ्घटित प्रवन्धमिम परिशुद्धं विधाय प्रकटने प्रवृत्तिमधाम् । अथ गतेपु कतिपयेषु मासेपु अवश्यमेच स्थूल लक्षाः पारासार- विवेचनसामयसमृद्धास्तत्रभवन्तः प्रस्तुताः श्रीदीक्षिताचार्यमहादया अत्रो. पकर्तु प्रथममुद्युञ्जारनिति मनसिकृय तेषां सन्निधौ व्यजिज्ञाम् । तत्क्षण एव ते कृपया सज्जीभक्तो मुद्रणापयोगिनमर्थ यावदपेक्ष प्रदाय सप्रदाया- नां विष्णुपारम्यजगत्सत्यत्वस्थापकाना प्रचारविषयऽनितरसाधारणीमात्मन श्रद्धामुदारतां च सम्यगादर्शयन् । एवमुपकुर्वन्त इम महाशयाः , अर्थ. व्ययं वृथैव विविधं विदधता साविवचनसामर्थविकलाना , सत्यप्यन्तरङ्ग. भावे स्वयमश्रद्धा वहतामास्तिकप्रभूणा तत्तदुज्जीवनहेतुमास्याविशेषमञ्जसव जनयन्तीति सहृदयाः सन्ति । तदेवं प्रकाश्यमानेऽस्मिन् ग्रन्थे श्रीमाप्यजिज्ञासाधिकरणभापितानां मायाऽवैतिपूर्वपक्षपरिहारपद्धतीना विशदीकरणाय अद्वैतामाद कथितार्थयु. दसनपूर्वकं प्रकाशितान् परमार्थान् आदरेण पश्यन्तः पण्टि तमणय' सह- दया अद्वैतामोदकरिश्चाभिनिवेशमनुचितं परित्यज्य तत्त्वपक्षपातिन्या ·बुद्धया सादरगौरवं श्रीमाप्यं सेवमानाः संप्रतिपन्नाः प्रतिपन्नाश्च भविष्य- न्तीति विश्वसिमि | अन्न तन नत्र कृतं प्राचीनाद्वैतग्रन्थकथितार्थपरि- शोलनमपि प्राज्ञान् प्रोणयिष्यति । विषयशोधनमाल व्यापृतोऽहं कचि. दन्योक्तानुवादेऽपि अद्वैतसिद्धान्तानुयायिनामुपरि न दूषणमोपदप्यकरवम् । नापि तत्र में जात्वाप प्रवृत्तिरिति सन्तो वदितुमर्हन्ति । पुस्तकमिदं मुद्रणोपयुक्ततया विस्पष्टाक्षरैरबिलिख्यापकृतवते मीमांसा न्यायामशिरामर्णयऽस्मदन्तेवासिने परमहसपरिव्राजकपस्तुतास्म- दाचार्यसेवासमधिनतवेदान्तार्थाय अमद्विद्याशालायामर विमर्शकपदे वर्त- मानाय को. श्रीशठकोपाचायीय प्रेमगी आशिष भयुननि । दवीयस एतद्न्धमुद्रणस्थानात मह्य (proof) पत्रपणे स्थित विलय प्रेक्ष्य प्रार्थना, देश एव पश्चनदे सकृमहाविद्याशालायामध्यपकपदमलहवां- णा आवाल्यामम प्रियमुहृदः उभये-व्याकरणमादित्यवदान्तशिरोमणय. श्री. उ. 2. V. R श्रीनिवासताताचार्या , न्यायवेदान्तशिरोमणयः श्री. उ. . T. E. वोराघराचार्याध -- यत् प्रफ-शोधनमार स्वयमूदवा मह्यमव्याजमुश्कृतवन्त, तत्र तंपु मदीयान् धन्यादान् सविनय सादरं च समर्पयामि । पुनरप्यस्मदाचार्यवर्येषु कारणिकामगायषु मदनीयगुणगणेषु च धी- गेस्वामिदीक्षिनाचार्यमहाशयेषु कृतज्ञतामाविधन अन्यमिम सऽपि सादर. मोकयन्तिति समयमभ्यर्थये। तिरूपति 6-12-39 इति प्रन्या हि शरार

·॥ श्रीः॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ।
श्रीपमावतीसमेतश्रीनिवासपरमाणे नमः ।
श्रीमते हयवदनपत्रागे नमः ।
परमार्थप्रकाशिका॥
वेदोद्दिविशिष्टतत्त्वविशदशप्त्या विधूतभ्रमाः
गम्भीर: श्रुतिनित्तनित्यमधुराः यत्सूक्तिगुम्माश्वताः।
थीमद्विष्णुपदाञ्जभक्तिसरसास्वादी स जीयते
विश्वोजीवनतत्परश्च भगवद्रामानुजः संयमी ॥१॥
युद्ग्रन्थाः श्रव्यदृश्यस्तुतिविविधरहस्योक्तिगाधादिभेदाः
प्रौढास्तरधृपः श्रुतिनिकरपरिकारिणश्चादतार्थाः ।
अप्तुं कल्पान् विकल्प्य स्वयमलमाखिलान् भाविनश्चापरेषां
तन्त्रखातन्त्र्यवित्तः श्रुतिशियरगुरुः सोऽयमस्तु श्रियै नः ॥२॥
प्रज्ञा चर्या चिरक्तिः परमतनिकृतिः सामिसिद्धान्तरक्षा
निर्दुएस्पटहृद्यन्यवहतिरपि यं ह्यासोपनयन्ति।
सायं सच्छिप्यसंहस्यभिलपितमहाकल्पशाखी मुनीन्द्रः
स्वान्ते धीरगरामानुजगुफरनघ. सन्नियत्तां सदा नः ॥३॥
निपिलदिनबोधनार्याः मूकत्यं यान्ति यत्र हि श्रुतयः ।
मायावलम्विकल्पितमद्वैतं तत् कथं हितं भवतु ॥ ४ ॥
तदिहाद्वैतनिरूपणमन्यानुपपत्तिमपि निराकुर्वन् ।
अद्वैतामोदकृतिप्रयत्नवैफल्यमेष दर्शयति ॥५॥
परमतदोस्स्थय यहुधा
प्राचैरायययन्धि नि शेष:
दृष्यग्रन्धानुगुणं यावदपेशं नु संक्षिपाम्यत्र ॥६॥

·परमार्थप्रकाशिका । श्रिय पति. निखिलहेयप्रत्यनोककल्याणगुणमहोदधि. अचिदविशि- प्टान् प्रळये जन्तूनवलोक्य परमकारुणिक समुचितकरणकळेवरप्रदानसवि- धानन्या पूर्व ब्रह्माण सष्टवा खात्मना सर्वदा सरक्ष्यमाणं सकल कृत्याकृत्य. तत्वप्रदर्शक अनादिनिधन अनन्तभेद वेदं यथावसार्थ अमुष्मा उपदिदेश । यथा श्रूयते-'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्म' इति । स च चतुर्मुखो वेदशब्देभ्य एव सर्व सूजन स्वपजाभ्यो यथाव- च्छब्दमर्थ च प्रददौ । प्राचीनकर्मायत्तपरिमितशक्तिबुद्धयस्तु प्रजा कृस. मधिग-तुमक्षमा यथायथमकैकाशग्रहणधारणव्यग्रमनस. यावत् कृत्सा कर्म- तत्त्वपरिस्थिति न बुधिरे , तावन्महर्ययो महाकारुणिका अोपाल- विशेषविभजनेन , विमर्शविषयविशोधनेन , विशेषार्थव्युत्पादनेन चानुजगृहु । एवमप्येकैकाशव्यापृताना जनाना, आधुनिकाना आन्वीक्षिकीव्याकरणाधे- कैकशास्त्राध्यायिना अन्यशास्त्रार्थेविष, अंशान्तरेप्वभद्धा आत्मज्ञानातिरिक नास्तिताधीश्च क्रमेण जजम्भे । ईदृशाना परस्परोपमर्दिना माज्ञमूर्खाणा परिवादराशयो बहुळ प्रजासु नास्तिक्यमप्यनुपदमापादयामासु । अथै- तत्परिहाराय पद्धपरिकरा परमान्तिका सर्वमपि नास्तिक्यं सहप्ता परिहर्तु- गपारयन्त , केचिदेक , अन्यदन्ये, इति अशविभागेन तद्विषयनास्तिक्य- निराकरणपरायणा अभ्युपगमवादेन अशान्तरेषु नास्तिकता अहृदयमेवानु- मन्यमाना प्रवन्धान प्रसन्धु । ततो निरीश्वरमीमासकनिष्कर्मवेदान्ति प्रभृतीना पद्धतय पद दधिरे । एव अखिलापररापिनामल्पाल्पशिक्षण- मुखनाशेषबोधनमध्यवसाय स्वयमशे स्थिताना प्राचामाचार्याणा आशयमन. वबुद्धयमाना हन्तेमे ससाराङ्गोरेषु संपच्यन्त इति परमया कृपया खन ब्रह्मणे सृप्यादौ समुपदिष्ट सर्ववेदवास्तयाथ सक्षिप्य ग्राहयितु स व भगवान् अशेषजगगुग भगपद्रामानुज-यतिराजलयेणावततार । यदाह ·परमाथकासका। '३ 'कापायेण गृहीतपीतवसना दण्डसिमिमण्डिता सा मूर्तिर्मुरमर्दनस्य जयति नव्यन्तसंरक्षिणी । यत्प्रात्यापिततीर्थवातधियामभ्यम्यतां यद्गुणान् आसिन्धारनिदंप्रदेशनियता कीर्तिः प्रजागर्ति नः ।। इति । जयति जगदकान्यं श्रीभगवलक्ष्मणाभिधं परमम् । मायातमापहं तत् सफलश्रुत्यर्थदर्शकं ज्योतिः ॥ एवं तावत साधिष्ठापोद्धातप्रदर्शनेन मद्वैतामोदग्रन्थरतमुपाद्धात. वर्णनं विसप्टुलमिति वेदितप्रायम् । अत्रेदमन्यत् किञ्चित् । यतावदु- च्यते (पु.३) शरः शङ्कराचार्यरूपेणावतीणः प्रस्थानत्रये भाप्यं माया- वादेन व्यघचेति । तत् तथैव काममास्ताम् । तापता कि सेत्स्यति ? सर्वतः शून्यवादिभिः सौगतसमयिभिराहित लोकक्षाममसहमानः शरः तत्प्रतिक्षेपे प्रवर्तमानः प्रत्यर्थिनां क्रमेण वशीकरण एव परमं सोकय पर्या- लोचयन् तत्पथ एव स्थितः तदुतमेव सांवृतिक जगत्सत्यत्वं खयम- प्याल्ठिमानः अधिष्ठानस्य ब्रह्मणः एकस्य पारमार्थिकत्वे स्थापिठे ताव तस्यैव ब्रह्मणोऽनुग्रहेण सर्वसत्यत्वं क्रमेण संमंस्थत इति निश्चिन्वानः ब्रह्मस्था- पनकृते मायावाद स्वयमप्यन्ववादोदित्येव तत्त्वम् । अन्यथा ह्यद्भुतसाश्य- शाली स एव शङ्करः विश्वतोमुखानां ब्रह्मसूत्राणां खाभिमतनिखिलजग- मिथ्यात्व-निर्गुणब्रह्मसत्यवस्थापनैदपर्मेण समुचितप्रमाणवाक्यप्रदर्शनेन विस- क्षणयोजनावर्णनेन च माध्य किमिति न व्यघत। प्रायेण भेदपरतया सगुणग्रहा. विषयतया च हि सूत्राणि व्याचख्यौ ; यस्मिन् खलु व्याल्याने समाद्रिय- माणे, खामिमताद्वैतस्थापनेदंपरं सूत्रं प्रदर्शयितुं प्रयतमानानां एतावत्सु सूत्रेषु निर्गुणवननिरूपकसकस्यापि दुर्मिक्षमेव लक्ष्यत । एवमल्पाक्षराणामनेकार्थसं- भावनाहीणां सूत्राणामेवान्यथाव्याल्याने स्वयमप्रगल्भमागेन यदि तन्मूल- मूततया तद्वदेव भेदपराणामुपनिषदां विपष्टविस्तृतानां अमेदपरत्वमाथी. 2 ·४ परमार्थप्रकाशिका। येत , तत् कियहर समञ्जस भविष्यतीति सहृदया प्रमाणम् । अथ विश्वतोमुखानामपि सूत्राणामस्ति कस्मिंश्चिदकस्मिन्नेवार्थे स्वारस्यम्, यत्र यथाशक्ति दृष्टिनिक्षेपात् अद्वैतप्रतित सिद्धान्तस्य सुत्रे प्रदर्शन तस्याशक्य सवृत्तमिति चेत् एव तर्हि परमर्षिादरायणपरिग्रहविधुर मलमास्थाय कि- मिति श्रुतिसूत्रकदर्थनप्रयास परेपामिति । अतो पोद्धमतनिगकरणाय कथञ्चित् प्रथमतो मायावादपरिग्रहेऽपि अन्तर्निगूढ आरमन भाशयोऽन्यथा न कर्तव्य इत्यभिमन्धिनैव ब्रह्मसूत्राणि भेदपरतया प्राचीनवृत्तिपद्धति प्राय- शोऽपरित्यजन् व्याचकारेति न मायावादस्य मायया कृतस्य प्रामाणिकपरि- ग्राह्यवेति । नववं हि स मायावादमाथाय बहु जन व्यामोहयदिति प्रामोतीति चेत् , तत्र को दोपतस्य तमोगुणाधिष्ठानदेवतामूतस्य भगवत शङ्करस्येत्यलम् ॥ . अनुपपन्नता चास्य मतस्य एतदनन्यखण्डनव्याजन सक्षिपाम । अयमल प्रथमखण्डसमह न ब्रह्म निर्विशेष स्थान सता त्रिविधा भवेत् । गजीवनादि सोपाय नानिर्वाच्य जगद्भवेत् ॥ नासत्याजायते सत्य न त्रिभ्योऽन्यत्र मानता। न साधन चतुष्केटिन मुक्त्यै शास्रजेस्यधी ॥ इत्यमादाविहाद्वैतप्रक्रियोक्ता निरस्यते । अथ स्वनुपपचीना परीहोऽस्य विस्तर ॥ यजावदादोपु ३)-प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु शब्द व आदो नक्ष पौधायनु प्रमवति । स च परमा मपमेकमेव तत्वमिति स्पष्टमेवामिल धत' इत्युपशिष्य तक, 'संदेव सोम्येदमा आमादेकमेवाद्वितीयमिति ·परमार्थप्रकाशिका श्रुत्युपादानम् -- तन्त्रोच्यते । सत्यमिय श्रुतिनय बोधयति ; पर तु न सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहित निर्विशेष भवदिष्टम् , शाकरमाप्यविरुद्ध- स्वादसंभावितत्वाच्च । तथा मनिष प्रस्थान (डा. ६ २)सद्वाप्यम् - पएकमेवेति । स्वकार्यपतितमन्यन्नास्तीत्येकमवेत्युच्यत । अद्वितीयमिति । मृद्यतिरेकेण मृदा ययाऽन्यत् घटाद्याकारण परिणमयितृ कुरारादि निमित्तकारण दृष्टम् , तथा सद्यतिरेकेण मत सहकारिकारण द्वितीय वम्वन्तर प्राप्त प्रतिषिभ्यते अद्वितीयमिति । नास्य द्वितीय वस्त्व-तर विद्यत इत्यद्वितीयम् । इति । अनेन च एकमेवत्यनन सप्टकारिक भावि यद्बहु बहु स्याम्' इत्युपरितनवास्यदर्शित तदभाव एव गम्यत इति , तथा अद्वितीयपद लोकदृष्टप्रक्रियया उपादानातिरिक्तनिमित्त- कारणशक्षाया तयाच्छदार्थमिति च मष्टम् । स च बहुमवनरूप- विकारराहित्यस्य निमितकारणमृतविजातीयराहित्यस्य च प्रतीतावपि सक. रमनातीयविनातीयवगतभेदसामान्यराहित्यरूप निर्विशेषत्व न प्रतीयते । टपरि च 'असदेवेदमप्र आसीत् एकमेवाद्वितीय'मित्यस्य व्याख्यानावसरे 'कथ पुनरसत आसीदिति प्राकालसम्बन्ध एकमिति सख्यासम्बन्ध इत्या- दि युज्यते' इत्याक्षिपतो मायकृत सत्कारणवाक्ये इत्थमनुपपत्तिन भवितु- महतीन्याशयस्य स्फुटमवगम्यमानतया नात्यन्तनिर्विशेषत्वमन सख्याकाला- दिसम्बन्धशालिन सत सुवचम् । किं चास्मिन् कारणवाक्य कारणत्वोधनस्यावश्यकतया कारणाव- स्य कार्याव्यवहितप्राधालसम्बन्धरूपतया 'मग्र आसी'दिति तस्योक्ततया च कथमत्र निर्विशेषत्वप्रतीति । एव जगन्मियात्ववादिमते ब्रह्मण सप्रत्याप निविशेषत्वेन अग्रे निर्विशेषमासादित्ययवर्णनानौचित्यादपि नाम्य निर्विशेष परत्वम् । अपि च प्रळयकाले ब्रह्म कि निर्विशेष उत सविशेषम् - नाद्य तथा सति अविधासम्बन्धस्याप्यभावेन सृष्टरसंभवात् । नात्य तहस्य ·परमार्थप्रकाशिका! . वाक्यस्य निर्विशेषपरवासम्भवात् । आप च ब्रह्म-जीव-ईश्वर-जीवेश्वरभेद-अविद्या ब्रह्माविधासम्बन्धानां पणां भवन्मते अनादित्वेन प्रळयेऽपि सद्भावावश्यकतया कथं तदा ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं ? तदा जीवाधनङ्गीकारे च सृष्टो अपूर्वजावोत्पत्या अकृ- ताभ्यागम-कृतविप्रणाश-प्रमाणवाघादिकमापद्यते । पारमार्थिकविशेषराहित्य वाक्यार्थ इति चेत् तत् किं सृष्टौ पारमार्थिकविशेषवत्त्वं ब्रह्मणोऽस्ति येन 'अz' इति विशेषणमर्थवद्भविष्यति । तस्मात्सप्टिकालिकाविशेषराहि- त्यमालपरत्वादस्य वाक्यस्य न वदभिमतनिर्विशेषब्रह्मपरत्वम् । अतः प्रथमनवकारणासव्यावृत्तिः,द्वितीयनवकारेण नैयायिकाभिमतानेकसयपरमा- गुकारणकत्वव्यावृतिः, नामरूपविभागवत्त्वव्यावृतिश्च , अद्वितीयपदेन प्रस- तनिमित्तकारणान्तरशताव्यावृतिश्च क्रियत इति स्थितिः । भवतैव चा- नुपदं दृशित्वकारणत्वसूक्ष्मत्वव्यापित्वादयो विशेषाः वक्ष्यन्त इति कथं तद्- हा निविशेषमित्यलम् ।। यच्च (पु ४.)-दृशिद्रष्टदृश्यानां मध्ये उसरयोः हशिनिरूपणाधीन- निरूपणत्वात् कल्पितत्वमिति -तन । अन्यनिरूपणाधीननिरूपणत्वे कल्पि- तत्वमित्या प्रमाणामावात् । द्रष्टुत्वस्य दृचिकर्तृत्वरूपतया दृव्यत्वस्य स- स्कर्मस्वरूपतया च तयोः द्रष्टत्वदृश्यावरूपेण दृशिनिरूप्यत्वाप स्वस्वा- साधारणामसाथिवीत्वादिरूपेण तनिरूप्यत्वाभावाच । वस्तुती दृशेरेव सकतरुतया सकर्मकतया चायविषयसाकक्षित्वात् शिवात्मकस्वा. साधारणरूपणैव तदुमयनिरूपणापाननिरूपणत्वमिति तस्या एव वन्मत करिपतस्वमापद्यते । ननु हशिद्विविधा सोपाधिका निस्पाधिका चति । सलाधा आश्रयविषय- सापेक्षा कलितति तत्रेदमिष्टमेवात चेत्, केयं सौराधिका गिनीम । किंध तम्यगास किं वा पतिः किंवा प्रत्ययच्छिन्नगन्यम्; नाया, रवन्मते - ·परमार्थप्रकाशिका । तस्य निरूपाधिकत्वात् । न द्वितीय , तस्या जडत्वेन विषयप्रकाशकत्वामा- वेन विषयसापेक्षवस्य दुर्वचत्वात् । न च तृतीय , विशिष्टस्य विशेष्य- विशेषणानतिरिकत्वेन पूर्वोक्तदोषात् । न चास्मिन् कल्पे दृशे कल्पितत्व- मपि सभवति । न हि चैतन्यमेव चैतन्ये कलितमिति वस्तु शस्यते तस्मात चैतन्यमेव वृतिरूपसहकारिसम्पन्न सत् विषयसापेक्ष भवतीति वक्त- व्यम् । ईदृशमेवामिपाय मनमिकृयास्माभि इन्द्रियपमरणवेळ या धर्मभूत- ज्ञान सविषयकमित्यभिधीयते । तथा च एकमव चैतन्य सहकारिसमवधान सविषयक साच्च भवति क दृर्शिभद । क चैकस्य अन्यत्र कल्पिवस्वम् । अयोध्येत-शे सोपाधिकाया कल्पितत्वमित्यनेन शावुपाधिक- स्पनमेव विवक्षितमिति-वन्न । आश्रयविषयरूपोपाधाना कल्पितले प्रमा- णामावात् । दृशिनिरूपणाधीननिरूपणत्वस्य च प्रागेव विचारितत्वात् । एतेन--आश्रयविषयात्मकचेतनाचेतनकल्पनाधिष्ठानत्वेन ब्रह्मण जगत्कारणत्वम्-इत्यपि निरस्तम् । कल्पितल एव प्रमाणाभावात् । मिथ्यात्वनिधिशेपत्वे सिद्धवत्कृत्य सर्वदा । अभिविचित्र निर्माणादद्भुता वस्तु मायिता ।। यदपि-ब्रह्मण कारण वादेव जगदपेक्षया सक्षमत्व व्यापकत्व चेति तत्सत्य तथैव । पर तु परिणामिकारणत्व एव मृद्धटादिग्विदमानुभवि कम् । न पुन शुत्तिरजतादिस्यलेऽपि । तत्र कार्यसताया कारणस- तायाध विलक्षणतया एकस्यान्याप्रीत सूक्ष्मत्वादेरननुभवात् । मिथ्याभूतेन सत्यस्या-यासाधिष्ठानस्वातिरिकसबन्धस्य दुर्वचत्वात् । रजतत्वेन प्रहकाले शुक्तित्वने ग्रहामावात् शुक्तित्वेन प्रहे च रजतयाघात तथा सत्यरजते शुक्ते- रसम्म पाच रजत यापकत्वस्य शुक्तो दुर्महत्वाच । जगतो ब्रह्मनिष्ठात्य तामा- वप्रतियोगित्वस्य शुक्तिम्प्यस्य च शुक्तिनिष्ठात्यन्तामात्रप्रतियोगित्वस्य गरिस- ·८ परमायाकाशिका। -- - द्धान्तसिद्धतया मिथोऽसम्बन्धिनोद्धयो आश्रेयाधासमना व्याप्य यापक. भावस्य दुर्वचत्वाच । यदप्यन-ग-धशब्देन पृथिव्या वाच्यत्व 'गुणाना गुण्यपेक्षया पृथ गुपरभाविन गुणगुणिनारमेदस्व सिद्धान्तऽङ्गोकारादिति हेतुकथनम् --- तदप्ययुक्तम् - गन्धस्य प्राणन गुणिनं निपलभ्यमानत्वात् । यदि तु गुणिा विहाय पृथावर्तमानवमात्रण गन्धस्य द्रव्याभिन्न मियते तन्न विभिन्नन्द्रियग्राह्ययारक्यस्यासम्भवात् । अपृथक्सिद्धयोरौपचारिकश्चेदभेद इप्यते , एवमेव जीवब्रह्मणोरचिब्रह्मणो. ज्ञानात्मनोश्चौपचारिक एवामेद आस्थयो भवति । तावता न वास्तवस्य भेदस्यापलाप सिद्धयति । यदपि(पु. ५.)--सकलकार्यव्यापकत्वादव कारणस्य कार्यगतविशेष- राहतस्वरूप कार्यापेक्षया सामान्यभूतत्वमिति-तत्रोच्यते । कार्यकारणयोरभे. दात् कार्यावस्थाया कार्यगतविशेषवत्व कारणस्यास्येव । कारणावस्थाया कार्यगतावशेषाणामनुत्पनत्यादेव तद्राहित्यमिति तन्त्र कार्यव्यापकत्वस्य कुतो हेतुत्वम् । एप कार्यगतविशेषराहित्योक्तावपि सर्वविशेषरहितत्वरूपनिर्विशेषत्व न सेत्स्यति । न च यत्र सविशेषत्व तत्र कार्यसमिति व्याप्त्या ब्रह्मण सविशेषत्वे मूलकारणत्वासिद्धिरिति वाच्यम् । यत्र वस्तुत्व तत्र कार्यव. मिति व्याप्तिस्वीकारण ब्रह्मणो मूलकारणत्वनिषेधप्रसङ्गात् । शास्त्रपरेन नित्य- वस्तुनोऽपि सिद्ध्या तादृशव्याप्तिरेव न भवतीति चेत् तलनेच नित्यानित्य- विशेषविशिष्टनित्यनह्मण सिद्धतया भवदुक्तव्यातेरपि भाभोव्येण सविशे. पत्वे कार्य-वस्यापादनमशक्यम् । ध्यते हि 'पराऽस्य शक्तिविविधैव यते स्वाभाविकी ज्ञानगलक्रिया च ति । एवं ब्रह्मणो निर्विशेषस्य कारणले सदैव कार्यपम इति कारणास्यायामनित्यविशेपयत्त्वमपि स्वीकार्यम् 1 तकार- णतया च तत पूर्वमपि कश्चिहिशेष इति जनादो ससारे न कदापि ब्रह्मणो निशिता ! कि क रणव पूर्वकालममध एवेति , कारणायम्माया ·परमार्थप्रकाशिका। स विशेषोऽवजनीयः । यदि ब्रह्मणि सर्वदा विशेपसद्भावेऽपि तपामपार. माथिकत्वात् निविशेषत्वमुच्यते, तत् कायांवस्थायामपि तुल्यम् । वस्तुतः पां मिथ्यात्व एव प्रमाणं न किञ्चिदन्ति । किंच स्वन्मते मूलाविद्या सविशेषा निर्विशेषा वा नाथ , सवि- पाणा कार्य-वेन तस्या. मूलकारणत्वासिद्धिपतनात् । नान्त्य , ब्रह्म- तुल्यत्वेन बाध्यत्वायमावपसनात् । उमयोश्चाविद्याब्रह्मणो निशिपयोः आच्छाबाच्छादकभावाभावेन जगदसिद्धिप्रसनाथ । सैका सविशेषाऽपि मूलकारणमिति चेन्, ब्रह्मायेरमेवास्तु । ननु कार्यप्तामान्यस्य सवेिशपत्व. दर्शनात ब्रह्मण सन्मात्रस्वाहीकार निर्विशेषत्वेन कार्यत्वापत्तिवारण सुकरमि- ति सन्मातत्वस्वीकार इति चत् -ब्रह्मण पवानगीकारे कार्यवापतिरेव न भविन्यतीति तथा कुतो नेप्यते । प्रमाणं तु विशेषेऽपि तुल्यम् । अतो नित्यचिदचिद्विमतिशक्तिज्ञानसम्पन्नमेव ब्रह्मति । यत्तु---ब्रह्मण सविशेषत्वे तादृशविशेषरहित ब्राणोऽपि मूलकारणमन्यत् किश्चित् स्यात् । तस्यापि सविशेपत्वे पुनर्मूलकारणान्तरापेक्षयाऽनवम्यति-तत्राच्यते । सविंशपत्वे कार्यस्वमिति व्याप्तिसिद्धया किल ब्रह्मण सविशेषत्व मूलकारणापेक्षा वक्त- व्या । एव मूलकारणत्वन कल्पित च मूलत्वन्निविशेषमव सिद्धमिति, पुन कथ तस्यापि सविशेषत्व इत्येवमनवस्योपयोगितकोत्थानम् । तस्मा- न्मूलपदाप्रयोगेण एर रीत्या लेखनीयम् -'ब्रह्मण सविशेषचे कार्यस्वात्कार- मावश्यकम् , तस्यापि सातिशयले कार्य वात्कारणान्तरमित्यनवस्थया मूल- कारणासिद्धि'रिति । वस्तुत सविशेषत्वेऽप्यकार्यत्व अतिबलाद्भवत्येवेति न सविशेषब्रह्मणी मूलकारणत्वासिद्धि । अत एव सविशेषत्वात् स्वगत- भेदविजातीयभेदरहित्यमपि दुवचम् । यत्त्वत्र 'सजातीयाद्विजातीयात् खगताच भेदोन सभवता' युक्तम् , तदसत् ; सजातीयादिसत्त्वे तद्भदस्य ब्रह्मण्यावश्यकत्वात् । सजातीयाध- . 3 ·परमार्थप्रकाशिका। प्रसिद्धया तवेदो ब्रह्मणि दुर्वच इति चेत्-- विशेषरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धया निर्विशेषत्वमपि दुवचम् । अपारमार्थिकविशेषसत्ताङ्गीकारेऽपारमार्थिकलगता. दिसत्त्वात् उद्देदोऽप्यस्त्येव । तथाऽपि स भेदोऽपि मिध्यैवेति चेत्--वहि वाहशमेदरादिस्यमाप मिथ्याप्रतियोगिकत्वात् कुतो न मिथ्या । यदि भेद- मिथ्यात्वेऽपि भेदराहित्यं सत्य, नहिं खगतादेमिथ्यात्वेऽपि तत्प्रतियोगिको भेदोऽपि सत्य इति कथ ब्रह्म भेदरहितं निर्विशेषम् । अत एवं, 'सजातीयाद्विजातीयात् खगताच' इति पञ्चमीनिर्देशं विहाय सर्वमवदीय- समाहता 'सजातीयो विजातीयस्वगतोऽपि भेदो नास्तीति लेखनसरणि- युज्यत इव । अत्र भेदशब्दः भेदवद्वस्तुपरः । ते मिथ्यात्वात् परमा- र्थमान सन्तीत्युच्यने । वस्तुतः स्वगतादिरपि परमार्थ एवेति तु वयम् । सजातीयविजातीयवगतभेदेति भवन्मतानुयायियोगेषु च न पञ्चमीसमास- प्रसिद्धिरिति तत्त्व भवता बोद्धव्यम् । कचिद्राणो निर्विकल्पमिति विशेषेणं च न निर्विशेषपरत्वेन, किंतु विभ्रमराहित्यारत्वन अनेकब्रह्मनिषेधाय स्वात्यन्तसजातीयद्वितीयराहित्यपरत्वे- न चति न ततोऽपि निर्विशेषत्वसिद्धि । अन्यथा सविशेषत्वथतिविरो- धात् । तदेव निष्कळ ब्रह्म निर्विकल्प निरञ्जनम् । निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । (ब्रह्म. सि. ८.९) इति वचनं तु एकवाक्यले निर्विकल्पपदपौनरुक्त्यादप्यप्रमाणम् । अस्मन्निरुक्तार्थपरत्वे प्रमाणमेव वा भवतु । न ततः किञ्चित् । न च ब्रह्मणः सविशेषत्वे, यतो वाचो नि. वर्तन्ते,' 'अगोचरं वचसा' इति श्रुतिस्मृतिविरोध इति वाच्यम् । तत्रैव ब्रमण यच्छन्द-अगोचरशब्दप्रतिपादितत्वरूपविशेषविशिष्टस्य ततो निशि- यत्वायने माता व्यतिवयाहतार्थकत्वमसात् । अविरोध्यर्थश्च वक्ष्यते । यदपि-निर्गुणं' इति धुतिमलात ब्रह्मणि सर्वगुणराहित्यसिद्धिरिति- तत तादृशाथस्वीकारः किं ब्रह्मणः सविशेपत्वे मूलकारणत्वामामनरूपयुक्त्या ·परमार्थप्रकाशिका। आहो निर्गुणशब्दस्वारस्यादिति । नायः, प्रागेव निराकृतत्वात् । नान्त्य, गुण. शब्दस्य विशेषणपरत्वेन सकलविशेषणरहितमित्ययस्यासम्भवात् । निरखन- स्वादिविशेषणस्पेटत्वात् । स्वाभिन्नगुणशून्यत्वं निर्गुणत्वं, निरञ्जनत्वादेश्य ब्रह्माभिन्नत्वान्न दोष इति चेन्न, स्वया गुणगुणिनोरभेदस्य (पु. ४) मागुक्त- सेन सर्वस्यापि पदार्थस्य ईदृशनिर्गुणत्वसत्वेनाविशेपात । एवं सति गुणसामा- न्यनिषेधारतं परित्यज्य मवता प्रमाणानुरोधेन सोचे क्रियमाणे 'य. सर्व- ज सबंधित' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण हेयगुणपरतया सहचस्यैव युक्तत्वात । 'य. सर्वन' इत्यादे मारोपितगुणप्रतिपादकत्वस्य भवदिष्टत्वेन निर्गुणमि- त्यम्य आरोपितानारोपितसर्वगुणनिषेधपरत्वस्य दुखीकरतया सहाचस्या- वश्यंभावाच । पारमार्थिकगुणानामप्रमिद्धतयाऽपारमार्थिकगुणनिषेषस्यैव कर्तव्य वेन भवन्मतेऽनुपपतेजागरूकत्वाच । गुणा पारमार्थिकत्वेन रूपेण न सन्नीत्याझोकारे च पारमार्थिकत्वस्यवाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमुक्त भवतीति व्युत्पत्तिविरोधः । सर्वत्र हि प्रतियोगिवाचकपदप्रवृत्तिनिमित्त- मेवामावप्रतियोगितावच्छेदकं दृष्टम् । घटो नास्तीत्यन हि घटत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकम् , न द्रव्यवपारमार्थिकत्वादि । अत पारमार्थिक कत्वावच्छिन्नगुणनिष्ठप्रतियोगिताकाभाव न कथमपि निर्गुणशब्दार्थ इति । एवमस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य केरलान्वयितया जग- तोऽपि निर्गुणत्वापचिरिति क्स्तन ब्रह्मणो विशेष १ अती भवदभिमतवा. क्यार्थस्यासम्मवात, निषेघस्य विहितव्यतिरिक्तविषयताया 'न हिंस्यात सर्वा भूनानौति न्यायसिद्धत्वाच्च , विना हेयैर्गुणादिमि' इति विस्पष्टप्रमाणा- नुरोधी सोच एव युक्त इति सिद्ध हेयगुणनिषेघपरत्वम् । यत्तु-(पु. ६.) निर्गुणथुतेरेव सोचेन समर्थने रसादिकिञ्चिगुण- राहित्येन जीवेऽपि निर्गुणपदवाच्यता स्यादिति । तत्रोच्यते । कामं स्यात् । किं तेन । न हि 'पृथिव्यादयो रूपरसादिगुणका, जीवस्तु निर्गुण' इत्युक्तो ·१२ १ परमार्थप्रकाशिका। प्रकरणानुसारेण तथाऽर्थो न गृह्यते । देहादिवलक्षण्यसिद्धये तयोक्तिसभ- वात् । अशब्दमस्पर्शमित्यादि यथा थयते । निर्विशेषा पुरीति च यथा । किञ्च निर्गुण गुणभोक्त चेति (१३ १४.) गीतोक्तरीत्या स्वभावत स. स्वादिगुणरहितत्वेनैव निर्गुणत्वमिष्टमिति निर्गुणपदवाच्यत्वे इष्टापचिरेव । इयान् विशेष । जीवे अपइतपाप्मत्वादिस्खमावे गुणराहित्य सत्यापि सत्त्वा- दिगुणप्रकृतिसम्बन्धयोग्यताऽस्ति । ब्रह्मणि साऽपि नास्तीति पुष्कल निर्गु. णत्वमिति । अतो ब्रमणि निर्गुमपदेन तद्वैलक्षण्यममिमतमिति न जीवा- विशेष । न हि निर्गुणपदवाच्यत्वतदभावा या ब्रह्मजीक्योविशेष ब्रम । कि तु निर्गुणपदविवक्षितनिरुक्तार्थविशेषमादायेति सिद्ध पैलक्षण्यम् । गुण- शब्दस्य च श्वेताश्वतरादिसर्वोपनिषत्सु गीतादिपु च सत्त्वरजस्तमोगुणपरत- यैव भूयसो प्रसिद्धिरिति वन्निपेघपरत्वमेव निर्गुणपदस्य स्वरसमित्यतोऽपि न निर्विशेषत्वसिद्धि । एव च हेयगुणपरतया एतादृशवाक्याना नियूंढ- स्वात् कल्याणगुणास्तव वस्तुत सन्त्येव । न च परमात्मगुणाना अविधा- कल्पितजीवावस्थाप्रपञ्चरचनामानोपयोगित्वेन काल्पनिकत्वमेवेति वाच्यम् । अविद्याया , तत्कल्पितत्वादेश्चैवामामाणिकतया तसिद्धत्वकोरण ईशार्थ- किमिम्मवात् । यदपि-ब्रह्मणो ज्ञानगुणकरव नास्ति , किं तु ज्ञानस्वरूपत्वमेवेत्यल श्रुतिवाक्यलयमुपात्तम् ---तत्त्रयमपि विपरीतसाधकम् । ३ २ ४ १२) 'कृत्स्ना रसधन एव । एव वारे अयमात्मा विज्ञानधन एवं त्यहि विज्ञानघनशब्द , दृष्टान्ते रसघनशब्दो रसनेन्द्रियप्राशरस तदन्पन्द्रियमान. तद्धमिगोरिव, विज्ञानस्यात्मनश्च स्वरसतो मदमेव दर्शयतीति नात्मनो विज्ञानम्वरूपत्वमत स्वरसम् । तत्तु प्रमाणान्तरानुसारण समन्तव्यम् । पद 'सत्य ज्ञान (तै २ १ ) इत्यत्र ज्ञानपदमपि अर्श आधजन्तम् , अन्यथा स्वरविरोधादिति तदपि ज्ञातृवादि । विज्ञानमानन्द ब्रह्मत्यतापि - ·परमार्थप्रकागिका। (२३.९.२८. आनन्दपदम्य नित्यपुलिस अशआयनन्तस्वाभाव होवता- समेन मानन्दवदर्थपरतया तत्साहचर्यात् पूवचनानुसाराच विज्ञानर्थकमेव विज्ञानपदमिति निधीयते । चिोभयविधार्थपरत्याणिा पदाना विस्पष्टयच- नान्तरानुसारेण अर्थनिर्णय एव प्रामाणिक । अतश्च विवशतारमरे (प्र.२. ४. १४)इत्या देवत्यनुमारेण उक्ततचनाना विज्ञानाश्रयपरत्व वक्तव्य परित्यज्यान स्वच्छन्दत कश्चिदर्थ म्बीकन्य विनातारमित्यादेरोपचारिकत्ववर्णन मताभि- निवेशमेव दर्शयति । अत्यन्तासिद्धाद्वितीय वसिद्धवःकारण श्रुतिसिद्ध- ज्ञातृत्वज्ञय बनिराकरणमप्येवमयुक्तमेव । 'यदपि-(पु.) संयल्विद वहा' त्यादिमि समानाधिकरणवाय नह्मणोऽद्वितीयत्वसिद्धिरिति-तत्र सहदयो भूत्वा पश्यतु भवान् । अनेन वास्येन किं सर्वमपि नास्ति नो ब्रह्माद्वितीयमित्युच्यते । किं वा सर्वम- स्ति , एवरूपेणैवेद प्रमाणसिद्ध ब्रनाभिन्नमिति । न सल्वस्मिन् अपवरके स्थित शुओ नील पीत सर्वो पट इति वाक्यात् नात्र शुलो नीर पीता वा फिन्तु घट एवेत्यर्थ प्रतीयत । अतो घटस्य नैल्यादिवत् ब्रमणि सर्वाकारसत्त्वमेव एतद्वचनलम्यमिति सर्वसाधेन ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वसमर्थन कदर्थनमेव । तर्हि मणि सर्वाकारागीकारे निर्विकारश्रुतिविरोध इति चेत् नन्वियमपि तिरेव । अस्या पर अन्यथाकरण कथम् । उभयमाम त्रस्य कमिति चेत् तदपि श्रुतिरेव दर्शयतीति वक्ष्यते । यदपि-प्रझाद्वैतमिति प्रसिद्धिरपि मायावादिमते मामीचीन्येन सर- च्छत इति-तन्न कुत्रत्येय प्रसिद्धिरिति विवेचनीयम् । अन्त वा कामम् । कम्य मते इय न सङ्गच्छते । चितामचिता चानेकत्वेन भेदवत् ब्रह्मण्याप भेदो नाङ्गोकार्य । ब्रह्मण सृष्टिस्थित्यायनेकविशेषणवताऽपि एकत्वमेवेति तात्पर्यात सर्वाचिराधन समीचीनतममेव सनच्छतेऽस्म-मत इति किमनेन । 'वृति वृदयति । तसादुन्यते पर ब्रह्म' इत्याद्यनुमारेण बहुविशेषणविशिष्ट.

·परमार्थप्रकाशिका तयैव ब्रह्मशब्दार्थत्वेन प्रमितस्य निर्विशेषत्वेनाद्वैतवर्णनमेव व्याहतमिति भवन्मते तत्रासामीचीन्यमेवाएतेन भवसम्मताद्वितीयत्वे साधकप्रमाणामावस्य वर्णनेन अद्वितीयत्वाविरोधाय ब्रह्मण सन्मानत्वानोकार सदनुभूत्यैक्या- होकारश्च प्रत्युक्त । ब्रह्मणी ज्ञानरूपताया सन्मालतायाश्च प्रमाणसिद्ध- स्वात् ज्ञानसन्मानयोरभदसिद्धया सन्मानस्य ज्ञानविषयमावो नास्तीति यदुक्त तदपि न । सोऽपि ज्ञानरूपत्वेऽपि सन्मात्रातिरिक्तज्ञानानिषे- धेन सन्मान तद्विषयभावस्य दुरित्वात् । ब्रह्मातिरिक्त धर्मभूत चैतन्य नि- पेधतश्च भवत , ब्रह्मण सविषयकत्व दुरपह्नवम् । यदाप-ब्रह्माद्वैत जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिदा। अ. विद्या तच्चित योग पडस्माकमनादय ।' इति सिद्धान्तविरोध इत्याशक्य पारमार्थिकव्यावहारिकप्रातिमासिकभेदेन सत्तात्रैविध्यमनोकृत्य पारमार्थिकसत अद्वैतेऽपि व्यावहारिकानेकसद्भावे बाधक न किश्चिदिति समाधानम् । तत्र किमिद सत्त्व नाम ' न तावत् कालसम्बन्ध , प्रमाणसम्बन्धी वा; निर्वि- शंष ब्रह्माण तदभावात् । परमार्थत फारसम्बन्धादर्दुवचत्वाच । न हि सताया पारमार्थिकत्व नामाचाध्यत्व, कारसम्बन्धप्रमाणसम्बन्धादेशाति. रिक्ततया पाध्यत्वस्यावश्यकत्वात् । नाप्यवाध्यनिष्ठ सत्त्वं पारमार्थिकसत्त्वम् । जन्मादिषिकाराणामिव कालसम्बन्धादिरूपसत्त्वस्यापि ब्रमण्यननीकारात् ब्रह्मग म मात्र वस्याप्यसिद्धिप्रसनेन भव-मते सत्त्वस्य यथावनिर्वचनीयवेन तस्यैव निर्दष्टनया पारमार्थिकत्वविशेषणवैयर्यात् । अथावाध्यत्वमेव सत्त्व- म् । एतस्य सत्वविशेषस्य सुचनायव पारमार्थिकति विशेषणोक्तिरिति चेन ताई व्यावहारिकपत्त नाम व्यवहारदशायामबाध्यत्वम् । तच्च किं व्यय. हारकारिको यो बाध तदविषयत्वम् उत व्यवहारकालिक यदया यत्व ·परमार्थप्रकाशिका । , जगत तद्वत्वम् । नाच तत्कास्क्यिाविषयत्वस्य प्रातिमासिकमावगत्वेन ब्रह्मण्यप्यविषय-वसत्तेन तस्य व्यावहारिकसमाप्रसवात । नान्त्य तत्त्वज्ञानाम्यत्वेन वाध्यत्वसामान्यामावरूपानाध्यत्वस्य विशेष्यस्य तत्र दु- वचतया व्यवहारकारिकवरूपविशेषणविशिष्टम्यापि तलासम्मवात । यस्कि- शिवाध्यत्वप्रतियोगिफामावन्तु शुक्तिरजतेऽपि रज्जुज्ञानानान्येऽतिप्रसक्त । तेन व्यवहारस्य सविकल्पकज्ञानसाध्यत्वात् व्यवहारपद सप्रकारकज्ञानपरम् । एव सप्रकारकज्ञानावाध्यत्वमेव व्यावहारिकसत्तम् । जगतो नि. प्रकारकालज्ञानयाध्यत्वात् शुक्तिरजतादेश्च मप्रकारकशुक्तिज्ञानवाप्यत्वात् न कश्चिद्दोप' इत्यपि निरन्तम् , अम्य व्यावहारिकसवाय नमण्यतिप्रसक्त (वात् । तर्हि नि प्रकारकज्ञानवाभ्यस्वमय व्यावहारिकसत्त्वमिति चेत् पा. चवमेव मत्चति व्याहतमतत् । निष्प्रकारकामज्ञानाव्यवाहतपूर्वभाविनि शुक्तिरजनऽतिप्रसक्तिश्च । वस्तुना निष्प्रकारकज्ञानमव नास्तोत्यपि वक्ष्या 1 न च पारमार्थिकसत्त्व अबाध्य वरूपम् , व्यावहारिकसत्त्व तु प्रमात्मकज्ञानविषय-वमिति वाच्यम् , प्रमावस्यापापितार्थविषयकज्ञानस्वरु पतया तादृशज्ञानविषयत्वस्या-ततोऽनधितव एवं पर्यवसानेन उक्तानतिरेका त, ब्रह्ममिन्नस्य वाध्यतयाऽधाधितार्यपदेन जगद्गहणासम्भवेन लक्षणासमन्व- याच्च । अथ व्यवहारकालिकाघाभाववदर्थविषयकज्ञानविषयत्वरूप प्रमा- विषयत्व व्यावहारिकसत्त्वमिति चन्- इदमपि ब्रह्मण्यतिप्रसक्तम् , शासत स्तदुपदेशादिदर्शनात् । तत् तत्र कल्पितमिति चत् जगत्यपि तथैव । एव प्रमणि सत्वमवाध्यत्वम् , जगति सत्व कालसम्बन्धप्रमासम्बन्धादिरूप मित्युक्तौ वरूप्य च , एकम्पसतायामेव त्रैविध्यस्य कथनीयत्वात् । ताई आविधिके वाध्ये प्रपञ्चे कय सत्त्वनिर्वाह इति चत्-क एव माह बाध्य प्रपञ्च इति । ब्रह्मवदयाध्यत्वमेव तु जगत । श्रुतिश्च कथ मसत सज्जायते'त्याक्षिपती सन्छन्दन जगन्निार्दशन्ता मत एव सटुत्पति म ·परमार्थप्रकाशिका , दर्शयन्ती उत्पद्यमानस्य सतः उत्पादकस्य पुतश्चावलक्षण्यमेवाशयाना ब्रह्म- णीवापाध्यत्वमव सत्त्वं मपञ्चेऽपि नवीतीति नान्याशसत्त्वनिर्वचनमशः । एतेन प्रकारान्तरसम्भावनाऽपि निरस्ता । सा खल्वेवैविधा स्यात् । अवाध्यनिष्ठा सता, आय सत् व्यवहारकालिकयाघाभाववत् यत् तनिष्ठा सचा , व्यवहारदशावाध्यनिष्ठा संतति सत्रिविध्यम् । सता च काल- सग्यधादिवति । न चेयं युक्ता, जगतोऽपि ब्रह्मतल्यापाध्यत्वाकारा- द्विमागायोगात् । किं च जगतो बाध्यत्वस्य स्खदिष्टत्वेऽपि अबाधितत्वस्य स्वप्ट्या वाचस्तरकल्पितत्वेनाबाधितनिष्ठमता जगासत्ताऽपि स्यात् । वाल. बाबाधितत्वाश्यनिछा मनानाधितसतत्युच्यत इति चत् जगति कल्पित अबाधितत्वे वास्तवत्यम्यापि कल्पनसम्भवन तादशमनाऽप्यते । वास्तव. स्वमपि वास्तवं विवक्षितमिति चेत् उक्तरीत्याऽनवस्त्या निर्वचनामगर एव । एवं बौद्धादिभिर्ब्रह्मणो वाध्याबस्य कल्पितत्वात् द्वितीया तृतीया च सत्ता बन्ननिष्ठा भवतीत्यतिप्रसक्तिः । वास्तवमाध्यत्वं विवक्षितमिति चर वास्तवत्वस्यापि याच्या कल्पनसम्मवात् अक्षवाविमसवितः । तमा- स्कल्पितपदार्मस्वीकार समाविवेचनं दुष्करमेव । प्राविमासिकानभ्युपग- वध्यते मत प्रातिमासिकामाचार जगतः अपतुल्यसायमा त्रिविण्यामति । যাদবৃহত্র বিদ্যৱবিনা মুন্নত एवानाधनन्तत्वम् । अन्यामनादिरेऽपि नागन्ताम् । माशायणायां विनामा(पु. ८.) रिति-तन्त्र पुन्छ । अविधा कल्पिना, नया। माये कयानादिता । करनात मा अभावात् । कल्पना ये वा ! मारम इनिना ताहि जिम्मामान अायामपसः । एवं पूirAR Pाय. करयात् फरनाममयी संवा अधिापानम् 14ty. मानानाणि च प्रजिम्माशिममेदवता मनाहि.

·परमार्थप्रकाशिका । स्वम् । एवमविद्याभेदानीकारे पूर्वजन्माविद्या कुत गता । नष्टेति चेन्न, मिथ्यावस्तूना ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वात् पूर्वजन्मनि च तत्त्वज्ञानस्यानुदयेन तनिवृतेर्दुवचत्वात् । ज्ञानातिरिक्तनिवर्यत्वे च अज्ञानशब्दवाच्यत्व कथम् तस्मात् अनाधज्ञानवादिभिस्तत्कल्पितत्व दुर्भणम् । अस्तु द्वितीय कल्प इति चेत्-तहि अकल्पितस्य तत्त्वज्ञाननाश्यत्वामावेन मोक्षावस्थाया कुतो नाश । तस्मादविद्या मूलप्रकृतिरपि अनाद्यन तैव, एव जोवेश्वरविषयेऽपि द्रष्टव्यम् ॥ यदपि-जीवस्य व्यावहारिकसत्त्वे मोक्षावस्थाया तन्नाशावश्यभावन मोक्षप्राप्तये न कोऽपि प्रयततेत्यमपणपरिजिहीर्पया जीवत्वनाशेऽपि धर्मि- खरूपसत्त्वाददोष इति कथनम् - (-तत्र विचार्यते । मोक्षप्राप्तये प्रयत्न किनिष्ठ ? भवन्मते कृतरात्मनिष्ठत्वासम्मते अहकारनिष्ठ इति वक्तव्यम् । तथा च यो वस्तुत प्रयतते स नष्ट एव माक्षावस्थाया , तथा च प्रयत- मानस्पेशविवेक शास्त्राजाते कथ प्रयल इति । अधिकमग्रे वक्ष्याम ॥ यदपि-निर्गुणब्रह्मणो नीवत्वमीश्वरव चोपाधिकमिति निरूपयितु प्रत्योक्तम्-तत्राच्यते । कर्मणा कर्मकाण्ड इव प्रपश्चगताना सर्वेषा तत्त्वाना विशिष्य जीवेश्वरयो स्वरूपनिरूपणदपर उपनिषद्भाग । तस्य च परि- देशेन निविशेषत्रमपरत्वमास्थाय तदनुराधन जावेश्वरम्वरूप खखबुद्धया परिष्कतु प्रवृत्ता मृपामतस्थायिन बहुधा विवादमेव व्यदधु । तत्तद भिमतेपु प्रकारेपु कस्यापि श्रुतिमूल स्थापनस्य दुष्करत्वादेव तत्रान्यतम प्रकारपरिग्रहण परेषा प्रकाराणा खण्डनमद्वैतिनामशक्यमासीत् । सर्वोऽय यथाश्रुतनहाकाण्डायपारत्यागेनापमितनिशिपब्रह्मनिरूपणश्रद्धानलन समाप तितोऽनर्थ । ईदृश च विवाद शिशर्मायपुणा तत्रमवता मूलशोधन विनव युक्तिपुरम्कोरणान्यतस्पक्षनिर्दिधारयिषया प्रवृतेन मायाऽविद्याभदपक्ष, एक स्यैवाज्ञानम्याऽऽवरणविक्षेपशक्तिभेदनाविद्या मायापदवाच्यःपक्ष, मायादि . .

·. घयोरभेदपकं, अनेकाविद्यापक्ष, एकाविद्यापक्ष च प्रदय जीवस्यावच्छेदवाद आभासवाद प्रतिविम्यवाद, तत्रापि यथामत अविद्यावच्छेदादिपक्षान् अविद्याकार्यबुद्धयवच्छेदादिपक्षाश्च निर्दिश्य एकाविद्यागतप्रतिविम्वरूपै. कजीववाद एव समीचीन , अन्य सर्वोऽपि न क्षोदक्षम इति न्यरूपि । (पु. ९. १२.) जीवस्याविद्याकार्या-त करणापच्छदायर्धानत्वे, कार्यत्वेना. नादिनासम्भव प्रळये विनाशश्च कण्ठोक्त । अकृताभ्यागमकृत- विपणाशादयो दोपाश्चाभिसहिता । अनेकाविद्यापक्षे प्रपञ्चस्य दृश्य- मानस्य एकत्वात् एकजीवायैकाविद्याकार्यत्वमिति अन्येपा जीवानामवि- घाना च प्रपञ्चसम्बन्धाभावप्रसङ्ग । एकस्यैव प्रपञ्चस्यानेकतन्त्वारब्ध- पटस्येवाशभेदेनानेकाविद्याकार्यत्वस्वीकारे कतिपयमुक्तो कतिपयाशलापेन प्रप- श्चन्यूनतापतिरिति चाभिहितम् । एवमविद्यावच्छिन्नैकजीववादे, 'द्वा सुपर्णा', 'य आत्मनि तिष्ठन् ,' इत्यादीनाभेकवोभयस्थितिप्रतिपादकवच- नानामप्रामाण्यमापादितम् । एव च यदेवाज्ञानावच्छिन्न चैतन्य वाचस्पतिमिश्रमते जीव , तदेव भवन्मते ईश्वर इति सर्वमिद चेद्विमृश्यते, नूनमद्वैतिमतेऽद्य यावत् जीवेश्वरख- रूपमप्रतिष्ठितमेव दृश्यते । यत्तु वाचस्पतिमिश्रमते जीवैक्यमित्युक्तम् , तत् भामत्या 'तदधीनत्वादर्थवत्', 'अशो नानाव्यपदेशा अनेकनीववादस्य स्पष्टत्वात् स्वमतेऽपि ते नूनमयथाग्रहमावेदयति । एव बहु पर्यालोच्य जोवे तदन्त प्रविष्टयरूपतदवच्छदवाद तता- दात्म्यापन्नत्वरूपतदाभासवाद च परित्यज्य, केवलमेकामविधामगोकृत्य, 'त. प्रतिबिम्बो जीव । तदयच्छिन्न चैतन्यमोश्वर । जीवश्चैक एवं'ति स्वीकर- णमेव साधिष्ठमिति भवता समर्थिनम् । पर वेव समय यत् पश्चादुक्तम् - (पु १२) एव चाज्ञानप्रतिविम्पित चैतन्य जीव ! अज्ञानोपहित विम्य- चैतन्यमोश्वर इति प्र गुक्तपक्ष एव सिद्धान्तभूतोऽतिष्ठत' इति--तत्र किं. 'दित्यादो - ·परमार्थप्राशिका। चिद्वक्त यम् । विवरणरक्षे न केवन जानप्रतिनिधित्वम् ; किंवत कर. णाधवच्छिन्नाज्ञ नानिधिम्बिन वम् । अन एव तन्मते जीणेद । लन्मते जीवेश्यम् । एवमवच्छित वाहिनत्वयोर्भदस्य प्रागुक्ततया कथमवच्छिन्न- नाम्यमोथा , उाहितचनन्यमाया इति पक्षद्वयंमकम् । एव जगय. टिनकाशस्य जल इव, अज्ञानावन्चितन्यप्रदेशम्याजाने प्रतिबिम्बास- भवात् भज्ञानर हटम्यव निम्न वमिति नावच्छिन्नचैतन्यश्वरपक्ष विचेत- न्येश्वरपक्षाश्च एक । विघायर मरतेश्वरत्वानोकोरे च जीवेश्वरयारकत्र स्थितिप्रतिपादकथतिमरक्षगं चिकीपित न कृउ भवति । अतो लक्षण्य सत्यपि कश्चिदज्ञानप्रतिविम्बितवमानण जीवविपये , घटावच्छिन्नाकाश- तदनवच्छिन्नाकाशयोरिवाज्ञानावच्छिन्नचैतन्य-विम्बचतन्ययो कश्चिदभेदेन ईश्वरविषये च प्रागुक्तासकरस्य माता सम्पादनीयम् । एवमपि भवदुक्त ततदनोएतप्रकारविलक्षणमित्यन्न न विशय । सावेतत् । एव भवपरि- गापितस्यैकम्य पक्षस्य दृपणेऽन्येषा मवतव दृषितवेन मतदोस्थ्य मुगमाम- तीममकमेव पक्ष सप्राण चिन्तयाम । भचाक्षुषम्य चैतन्यस्य प्रतिनिम्नवर्णनमेव तावदशक्यम् । कुत्रापि सदृशम्य प्रतिविम्यामावात् । न च जले आकाशस्य प्रतिविम्या दृश्यत इति वाच्यम् । विहन वाहकादीनामेव तन प्रतिविम्यानीकारात् । आ- काशप्रतिविम्यस्यानभ्युपगमात् । प्रनिम्बिसद्भावो हि चक्षुपाऽधिगम्य । न च नाप चक्षुषा दृश्यते । आकाशस्यापि सरूपत्वे तु शव न युक्ता । सर्वथा तावत् अचासुपस्य न प्रतिफ्लनमिति । fच न प्रतिविम्य इति किश्चिद्वस्त्वस्ति । चाक्षुपरश्मीना दर्पण प्रतिहताना मुखसम्बन्धेन मुग्पाहणमेव तत्र प्रतिनिम्नमण नाम । एव जल्पनिहतरश्मिनात् सूर्यादिप्रणात् मर्यादिप्रतिविम्य यवहार इति नावि चाया चैतन्यप्रतिबिम्प इति किश्चित्सुवचम् ।

·. - 2. परमार्थप्रकाशिका! अपि च प्रतिविम्ब. किं बिन्यादतिरिक्तः । उत स एव । नाधः तार्ह 'तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म' त्यादिश्रुतीनां अभेदपरत्वासम्भवेन मूलभङ्गात् । तदेवेति चेत् --भवन्मतेऽपि 'द्वा सुपी' 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादीनामवच्छेदवाद इवानुपपतिविशिष्टा; द्वयोरभावाद । वि. म्बात् प्रतिबिम्बस्य भिन्नत्वेऽपि विम्बसत्ताधीनसत्ताकत्वादभेदकथनं तत्त्वम- सौति श्रुतावुपपन्नमिति चत्-तार्ह जीवस्याप्रतिविम्यमतस्य वस्तुत. पृथग्भूत- स्यैव तदधीनसताकत्वेनामेदश्रुतिनिर्वाह इति व्यर्थ प्रतिविम्वत्वकल्पनम् । न च 'अयमात्मा ब्रह्मे'त्यत जीवे शुद्धचैतन्यरूपब्रह्माभेद एवोच्यते न तु बिम्ब- चैतन्यभूतेश्वराभेदः । अतो बिम्बप्रतिविम्बयो देऽपि न दोष इति वाच्यम् । तत्त्वमसीत्यत्र ईश्वरपक्रमात् तच्छब्देन विम्यभूतमीश्वरं गृहीत्वा तदभेदस्यैव कथनात् । एवं प्रतिविम्ब ब्रह्माभेदोऽपि न सम्भवति, ब्रह्मणः अन्य- सत्ताधीनसत्ताकस्वाभावात् विम्बसताधीनसताकस्य प्रतिबिम्बस्य ब्रह्मत्वायोगात्। एवमज्ञानावच्छिन्नचैतन्यरूपेश्वरस्य तच्छब्दार्थत्वेऽपि त्वंपदोक्तप्रतिविम्बस्य तदभेदसिद्धिः शुद्धब्रह्माभेदासिद्धिश्च द्रष्टव्या । एवमविद्याविनाश ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रतिबिम्बनाशस्यावश्यकत्वेन जीवस्य स्वनाशार्थमेव मोक्षप्रवृत्तिरित शोभनो वो वदान्तार्थः । अपि च जलाहि- ठस्य भास्करादेः जले प्रतिफलनम् ; न पुनस्तदन्तर्गतमस्मादेरपि । तथा चाविद्यान्तर्गतं तदवच्छिन्नं ब्रह्मेति कथं तस्य तल प्रतिविम्वनम् । न च जलावच्छिन्नप्रदेशस्य जल इवाविद्यावच्छिन्न प्रक्षमागस्याविद्यायां प्रतिविम्या- सम्मवेऽपि तदनवच्छिन्नप्रदेशस्य तत्र प्रतिविम्योऽस्विति वाच्यम् ; भवता जीवस्य श्रुतिसमसिद्धमा वमुक्ष्य विभुत्वस्वीकारेण सदाचारस्याक्यिाया अपि विभुत्वस्यावश्यकत्वेन ब्रह्मणा विभुनोऽपि तदन्तर्गतत्वस्यावर्जनीयत्वेन तस्य तत्र प्रतिनियनं हि सर्वथा दुर्वचम् ।

·परमार्थप्रकाशिका। २१ 2 अन्यच्च । प्रतिविम्यजीवपक्षे बावस्य ससारमन्ध एव दुरुपपाद । तथा हि-अह जानामि फरोमीत्यादौ प्रतिरिवस्य मालयाऽपि सम्बन्धो न दृश्यते । भवन्मतेऽहशब्दस्याहकार एवं मुख्यवृत्तत्वेन अवाहपदेन तद- तिरिक्ताहणे प्रमाणामावात् । ज्ञाघातुना च वृत्तिज्ञानस्यैव विवक्षिततया तस्यापि प्रतिविम्वपरवाभावात् । प्रतिबिम्बस्य ज्ञानवासम्भवाच । न च विश्वस्य चैतन्यरूपत्वेन प्रकाशकत्वेन प्रतिविम्यापि तथात्वम् । अमर्दा- हकत्वेऽपि तत्प्रतिनियस्य दाहकत्वादर्शनात् । प्रतिषिम्यस्य विम्बकार्य- कारित्वाभावात् । अत प्रतिविम्बसम्बन्धबलात् अन्त करणस्य ज्ञातृवमि- त्यपि दुर्वचम् । यदि अन्त करणावच्छिन्नमपि चैतन्यमस्तीति तत्सम्बन्धा- दन्त करणस्य ज्ञातृत्वमुच्यते । तावता प्रतिबिम्नस्य कस्तन सम्बन्ध महशब्देनान्त करणगत प्रतिनिम्नमेव गृहीत्वा तन ज्ञातृत्व जानामात्यनेन उच्यत इति चेत् यथाथुते का वाऽनुपपत्ति ? अहशब्दस्यात्मपरत्वानुभ- वात् प्रतिबिम्बपर्यन्तग्रहणमिति चेन्न-- प्रतिविम्बस्यात्मस्वाभावात् । आत्म- शब्दस्य विशुद्धनझपरत्वेऽन्त प्रविश्यनियन्तृपरत्वे वा प्रतिबिम्बे तदसम्भवात् तस्मान्न प्रतिविम्यो जीव । एव प्रतिनिम्बजीवपक्ष परित्यज्य प्रतिविम्बित. खविशिष्टचैतन्यस्य जीवपदार्थत्वपक्षे कतिपयदेोपपरिहारेऽपि न निस्तार । अविद्याया विभुचन बहिब्रह्माभावादिना प्रतिनियस्यैवासम्मवात् । मि. ध्याभूताविद्याया काल्पनिकत्वेन कल्पना प्राक् अमावे अनादित्वभगाय । प्रवाहाविद्यापक्ष च प्रतिनिम्नभेदात् जीवभेद । अकृताभ्यागम पूर्वावि- द्यानिवृत्ती तज्जीवकल्पिताविद्याया आप कार्याक्षमत्वमित्यादि भाव्यम् । एवमेकजीयवादे उपदेष्टुपदेश्यबद्धमुक्तव्यवस्थायनुपपचिरपि द्रष्टच्या । अनेकजीवादश्च जगन्मिथ्यात्वपक्षे तत्तकल्पितप्रपञ्चभेदापचिपरस्परसव्य. वहारामावापत्त्यादिदोषेण न सम्भवति । गवनवोपेक्षितश्च । स्वाभाविकसवि. यसर्वशक्तिसम्पन्नस्य नित्यनियन्तुरीश्वरस्याज्ञानावच्छिनत्व रक्षणमास्याय G ·२२ परमार्थप्रकाशिका। श्रुतिकर्थन पुन आस्तिको न श्रोतुमर्हति । तस्मान्निर्गुणब्रह्मम सत्यत्वेन जीवत्वादेरौपाधिकत्ववर्णनमनुपपन्नमित्यलमधिकेन । अज्ञानविषये श्रुतिस्मृतीरुदाहरना च [पु १२ ] भवता सदसदनिर्वचनीयले भावरूपले च न किञ्चिदपि प्रमाण दर्शितमिर्मा ततो भवदीष्टसिद्धि । यत्तु इयमज्ञानपदवाच्याऽविद्या क्थ जाता के कारणेन आत्या ब्रह्मणा सम्बन्धी जात इति न चादनीयम् । अविद्याय सम्पन्धस्य चानादित्वाङ्गीकारादिति-तत्र पृच्छ्यते । अविद्या सत्र मिश्या वा : आये अद्वैतहानि ज्ञाननिवर्त्य वासम्मवश्ध । अन्त्ये का तत्वमुक्त भवतीति , यावरकल्पकस्य दोपस्य कल्पनाशालिपुरुषस्य कल्प याश्चासम्भव तावदविद्याऽपि न सम्भवति । तेपा सम्भव चानादि भङ्ग भविधाना प्रवाहानादित्वे च तत्प्रतिषियभूताना जीवानामपि प्रा हानादितैनेति नश्वरत्वाकृताभ्यागमादिदोपताइवस्थ्यम् । अतोऽनादि अविधाद पारमार्थिकत्वमेवेति अद्वैतहानिरेष । न च तस्या मिथ्यात्वे श्चित्प्रमाणमुपन्यस्तम् । को मायाशब्दार्थ ? कथ च सत्यत्व 'भूय न्ते विश्वमायानिवृत्ति' इति श्रुत्युपपत्तिरिति चेत् , मस्यामेव श्वेताश्वत पनिपदि- 'क्षरामानावीशत देव एक ' 'पृथगारमान प्रेरितार च मत्वा जु! स्ततस्तेनामृतत्वमति' इति भेदज्ञानस्य मोक्षापायवकथनेन जगन्मिथ्यावर तच्छुयर्थविरुद्धत्वात् मुक्तस्य समस्तप्रकृतिसम्बन्धनिवृत्तिवात्रोच्यत । नानुपपतिलेशोऽपि । मायाशब्दार्थश्च वक्ष्यते । यत्तु अविद्याश्रमण सम्पन्ध विविधता उक्तम् - ययाणि प्रविश्य तदीय शैन्यापद्धय स्वकीयमोण्य तदीयत्वेन प्रदर्शयति । तथा विद्या चैतन्यम्य निर्विषयमनिरामयस्वरूपमपाय स्वकीय सविषयत्वमाश्रयः सदीयलेन प्रदर्शयति-तत्युष्ट पिवचनीयम् । अविधा हि 'मह न जानामा' सारूपा ब्रह्मविषयकावानरूपा जीवनिष्ठा । चैतन्य विषयः - .

·परमार्थप्रक शिका। २३ विश्यम्वाश्रयाश्रयकत्वयो आपादने च सति चतन्य नझविषयक जीवनिष्ठ भवतीत्युक्तमासीत् । तथा चामिमगत जरमुणमितियत् अवियावरात् ब्रह्मज्ञानवान् जीव इति सिद्धयतीति नाविद्याया पन्धफत्वमिति । नचा- ज्ञानविषय ईश्वर एव । न तु नाति वाच्यम् । एमपि जोवे ईश्वरज्ञा- नस्य सहन वसिद्धया लोकानुभवशास्त्रयोनि बाधिकरणादिविरोधात् तुती बागोऽज्ञानविषय वेन रूपेणेश्वरवेऽपि शुद्धनझाग अज्ञानविषयत्वमपरिहार्य- म् । अन्यथा तदज्ञानामा बन्धामावप्रसन्नात् । अत एव नाम न जाना- मात्येवाविद्याऽऽकार प्रदर्शित इति पूर्वोक्तदापत्तदवस्थ एव । यदपि (पु १३ )प्रथम क्रमेण महदहकारतन्माताणा अविद्यापरि- णामतया ब्रह्मनिवर्ततया चोत्पत्ति । तत एकैकतन्मात्रात् एकैकमूतस्य, बाकाशादौना भूतानामेकैकस्य सात्त्विकाशात श्रीसत्वचक्षरसनप्राणानाम- कैकस्य, रानसाशात् वाग्यस्तपादोपस्थपायूनामेकैकस्य, मिळिवसात्त्विकाशस- मुदायाद-त करणभ्य, क्या मिळिराजसाशसमुदायाच प्राणस्येत्येवमुत्पत्ति- पञ्चीकरणादिवर्णनम्-तत्राय फ्रम उपनिपत्तदुपवृह्मणविरुद्ध इतीदमास्ता नाम । मृपावादिमते ईदृशसृष्टिक्रम एव न सङ्गच्छने । भवता हीधर अविद्याया विषय | जीवश्चाश्रय इति प्रागुक्तम् । मिथ्यावादिभि प्रती- यमानत्वनिमन्धना वस्तुस्थितिरास्थया । न पुन प्रतीतरमावेऽपि प्रतीत प्रावस्तुस्थिति , न हि शुतो रजताध्यासोऽस्य पुरषस्य कालान्तरे मवित ति प्रांगव शुक्तिरननसृष्टिराद्रियते , अतो यदाप्रभृति जीवस्य महदहकास- दिपनाति तत प्राक् तत्सद्भाव न मिथ्यात्वमते सुपपाद । यावद्धि जगन्निपत्तिरुपदेश्योपदेपसमागमो वेदार्थश्रवण च न भवति तावन्नेत्र महदहवारजन्मालादय कननिम्नाय इति तेषा प्रागुत्पन्नता तक जमा दुत्पत्ति इत्यय क्रम कथकार घटताम् । यदि ब्रह्मणि पूर्वमध्यस्तम् तत्पूर्व- मुपनम् यत् पश्चात् तत् पश्चादिति वक्तव्ये ईदृशसृष्टिव्यवस्थाकल्पा ·२४ परमार्थप्रकाशिका। सर्वथा न शक्यत एव भवन्मते । उपनिपयेव ऋम कथ्यत इति चेत् ताहं त्यज्यता मिथ्यात्वपक्ष । तस्मात् स्वमते दुरुपपादस्य क्रमस्य स्व- यमास्थया वर्णन स्वमतश्रद्धाविधातायैव भवतीति । उपनिषदा सृष्टिक्रम निभरो नास्त्येवोत चेत् कुन वा निरोऽस्ति । उपनिपदुक्त तु न यथा- र्थम् , यथार्थ तु निर्गुण ना भव-गते । अपमेय ने तदज्ञाप्यमिति । अत एवाविद्या काचिदतीति यावन्न ज्ञायते तावदविद्याऽपि नास्त्येवेति त- सम्बन्धो वा. प्रतिविम्यो वा तदायतममा वा न किश्चिदपि श्रुत्यर्थतया सुनिरूपम् । एतेन ब्रह्मणो महदादिवितोपादान वमपि निरस्तम् । तद्विवर्तोपादानत्य हि तदभ्यासाधिष्ठानत्वमेव । न च तदध्यासकर्तु जीवस्याभाये तादृशोपादानालामक्ति । न च जीवस्य महदादिभूतादिविका- राऽऽहितकरणफळेवरविरहितस्य तथाऽभ्यासप्रसक्तिरिति परस्पराश्रयादिप- राहतमेतत् । कोहि नाम महदादिक किञ्चिदस्तीति विना शासम- नुभवति । शास्त्र वा कथ जीयानुभवमन्तरेणासदर्थात बोधयति । अतो दृश्यमानघटायध्यासाधिष्ठानत्व ब्रह्मण मृदेश्च घटादिपरिणामि- व कथञ्चित् स्यान्नाम । न कथचिदपितु शाखाक सृष्टिक्रम सम्भावयितुमपि शक्यत इति असम्बद्ध एव मिथ्यावादिमते सृघ्युपन्यास । तहि किं वक्तव्यमिति चेत् जगति जायमाना गृहक्षेत्रारामपटपटादिरूपा बुद्धि सर्वापि ब्रह्माणि साक्षात् भ्रान्तिरूपेत्येतावदेव वक्तव्यम् । ननु सा- दृश्यादिमूल लाके शुक्त्यादो रजतादिभ्रान्ति सा ब्राणि कथ स्यात् तस्य निर्गुणत्वन तल सादृश्यस्य महासम्भवादिति चेत् सत्यमेतत् तत सत्य- गेतज्जगदिति निश्चीयताम् । प्रान्तिगन्धस्याप्रसक्ते इति । किं च ममता साश्रयत्वेन सविषयसेन च भासमान ज्ञान महत्त्व ज्ञाताहकार ज्ञेय शन्दत मातादीयुक्तम् । महदहकारत-पालादेश्च क्रम सर्वसना । तत्र जान पूर्वमुत्पद्यते अनन्तर तदाश्रय उत्पद्यते । अन ·परमार्थप्रकाशिका। २५ न्तर तापय इताद फानु सहृदयोऽनुमन्तुमर्हति । आश्रयादित प्रार जायमानम्य कय माययस्वादि । कम्य वा तदा सायवादिना भासत इनि भगानेर पयालाच ॥ अपन्चानाकाशाद तन्मात्रशब्दन व्यव. हार पञ्चो कृताना चाकाश दिशदेनेति पारभाषातो ज्ञायते । एष सति तन्मानेभ्य पृथगाकागादीनामुन्पत्ति तत पञ्चाकरणमिति भवदन्यत् (पु. १३.१४) यथावत्प्रतीयमानोंशस्तद्विरद्ध । एकरस्यमपक्षित चव केशन सम्पायम् । आनन्दमयश्च न कश्चित् काश , किंतु परमेव ब्रह्मति आन. न्दमयाधिकरणवास्तवार्थस्थापनन परपक्षनिराकृतौ प्रपञ्चितमसदाचार्यचर- रिति तत्रैव द्रष्टव्यम् । यातु.पु. १५] सञ्चितागामिपारव्यभेदेन त्रिविध कर्मणि सश्चितस्य तत्त्वज्ञानन विनाश आगामि तु नापयत एन । प्रारब्ध पुन भागकना- श्यमिति -- तत् भवन्मते न शक्य वक्तुम् । तत्त्वज्ञानस्य सकलमिया- ज्ञानसमूलनिमूलकम्योदयानन्तरमपि प्रारख्य चन्न नश्यति । न तर्हि तन्मि- • या किन्तु सत्यमेवेति व्यक्तमिद श्रीमाप्ये । वक्ष्यते चति । यदपि जोपन्मुक्तो साच-दनवनितादिविषयदर्शन यत् , तन्न कार्य- रूपेण किन्तु कारणीभूनाविधादिशक्तिमद्ब्रह्मपेण । अतो न तस्य का- यसम्बद्धसम्काराधायक वम् । अतो विषयान् कार्यरूपेण न पश्यति ज्ञानी । घद्धातु पश्यनीति वैषम्यमुक्तम् । तदप्यमत् । केवलनिर्गुण ब्रह्ममाननिष्ठत्व जोर मुक्तस्याविद्याशक्तिमद्रमकोणाप दर्शनासम्भवात् , सत्यपि तथाविध- ब्रह्मज्ञान मिवामूनाविद्यास्वरूपदर्शनमपि चदस्ति । किमपराद्ध कार्यस्वरू- पदर्शन ? अदृष्ट कार्यम्वरूपच जाव-मुक्तम्य स्रस्चन्दनादौ घारणलेपना दिव्यरस्थितकार्यानुगु गा कथ प्रवृत्ति । तथा च कार्यखरूपाणा तथाल- नैव ज्ञ न सकाराधायक समन्येवेनि न बद्धात् कश्चिद्विशेष इति कोऽसो जीवन्मुक्ती नामेत्यरमत। - 7 ·परमार्थप्रकाशिका यदाप(पु. १६.)जगतोऽनिर्वचनीयत्वं शुक्तिरूप्यदृष्टान्तेन दर्शयितुं दृष्टान्ते तत्स्थापनायोक्तं-'तद्धि न सत् । नेदं रजतमिति पाधानुपपत्ते । नाप्यसत् । इदं रजतमिति प्रवीत्यनुपपत्तेः' इति वन विवेचनीयम् । किमिदं सदसदनिर्वचनीयत्वं नाम ! पूर्व न सत् इत्यनेनासत्त्वस्य पश्चात् ना- प्यसदित्यनेन सत्त्वस्य च भवतयाक्तत्वेन सदसत्त्वयोः सिद्धग्रो, I:, सदसदनि- पचनीयत्वं कथमुच्यताम् ? सत्त्वमपि न कालिकं असत्त्वमापन का- लिकमित्येतावतैव सत्यासत्ययोरनहोकारे। भवतः इति तावता कदाचित् सत्त्वं, कदाचिदसत्त्वं चैव सिद्धयति । न च सत्तासत्त्वयोर्विरोध: कालभेदन परिहारात् । अतस्तै कालिकसत्त्वासत्त्वविशिष्टतयाऽनिर्वचनीयत्व किञ्चित्का- लिकसत्ताश्रयत्वकालान्तरावच्छिन्नासताश्रयत्वरूपमवेति इष्टमेवेदं जगति । कार्येषु । पर तु तादृशम्य कार्यस्य ज्ञानपिनाश्यत्वस्य कुत्राप्यदर्शनात मुद्गरा. दिनेव घटादे उपायान्तरेणैव नाश्यत्वम् । न च शुक्तिरजतादौ तादृशे गाननिवय॑त्व दृष्टमिति शङ्कयम् । दृष्टान्तासिद्धेः । शुक्तिरजतादिकमेव हि न प्रामाणिकम् । तथा हि । शुक्ते. शुपिनत्वेनापरणे , इदत्वेन ग्रहणे चाकचक्यादिज्ञाने च सत्ति अनुभूतरजताना शुक्तौ रजतवुद्धिरुदेतीति । शुक्ति वाज्ञानं इदंवावच्छिन्नधमिज्ञानचाकचक्यादिज्ञानायत्तरजतसंस्कारो- धिसहकृतं रजतरूपेण परिणमतीति भवत्प्रक्रिया ! तल रजतोत्पतिः किममिप्यते । रजताभाव रजतेन्द्रियसन्निकर्षरूपकारणस्य दुचतया इद जितमिति ज्ञानस्य रजताशे साक्षात्कारत्वमुपपादितं न भवतीति हि तदुत्प. सेवीकार । एवं च सति रजतसंस्कारोबोधानान्तर रजतोत्पत्तिः । अथे- न्द्रयसन्निकर्य । अथ प्रत्यक्षमिति वक्तव्यम् । न चैवमुच्यते । ननु रजतस्य प्रातिमासिकत्वात् इन्द्रियस्य च व्यावहारिक वान् यो सन्निकर्षः दुरुपाद । किचावश्यं प्रातिमामिकरजस्य प्रतिमास.

·परमार्थप्रकाशिका। २७ समयमामन्यायि वमनोनयन् । तत् इन्द्रियसनिकांयत्प्रतिमासाही. कोरे न भाति , प्रतिमासाप्रागरि सत्त्वप्रमक्तेः । अत एवमुच्यते । शुक्तिरूपविषयावच्छिन्नचतन्यनिष्ठाऽविद्या उत्तरजतसहकारोबोधादिसहकृता रजतरूपंग परिणमीत । तदाब एवाविद्यावृत्तिरपि काचिदुदेति । सेव रजतज्ञ नमित्युच्यते । न पुन प्रातिमासिकरजतज्ञानमन्त करणवृति , तस्या इन्द्रियमनिकाधान गत् । तम्य च तनावीकारात् । सितश्चेन्द्रि- यमनिका शुक्तिरेदमर्थग्रहण चाकचयादिग्रहण चापक्षीण । न च विषयावच्छिन्न नेतन्यस्यान्न करणावच्छिन्नचैतन्यरूपप्रमातुश्चाभद एव विष- यप्र.यक्ष-वमित्यद्वनसिद्धान्तात् प्रकृत शुक्त्यवच्छिन्नचतन्याध्यस्तत्वेन रजतस्य तदभिन्न वात् शुक्प्रयक्षमद्भावेन च शुक्तिचैतन्यस्य प्रमात्रभिन्नत्वात् प्रातिभाभिकरजतस्यापि प्रमात्रभिन्न वमस्तीत्येवमेव तत्प्रत्यक्षत्वनिर्वाह वि. द्यावृत्ति फिपर्थमूरीकाति शङ्कयम् , गुने प्रमात्रभिन्नत्वे , शुक्तिगतशु- नित्वादिधर्माणामपि शुक्तिचैतन्यमतातिरिक्तपत्ताशून्याना प्रमानभि- नया सर्वप्रया वापतिसित , तद्वारणाय खाकारकत्त्युपहितप्रमातृचैत- न्यामिन्नव विषयम्य प्रयक्ष वमिति निर्वचनीयमिति प्रकृते रजतस्य वृत्त्य. नहोकार शुक्तिवादारवान्यक्ष वमन इत्यविधातेरप्यूरीकरणात् । तथा च रजतस्यानिवचनीयम्यानुपतो अविद्या वृत्तेरपरोक्षम्य च दुचतया तस्वी- कार । इति चत् -- मैवम् ; अन्यथैवोपपत्त । तथा हि-प्रातिभासिकरजतस्यापि प्रतीतिकाले पारमाक नैव प्रनीतिरिति तल पारमार्थिकत्वमपि प्रातिभा- सिक किश्चित् किमिति न कन्थ्यो । ननु यत्र इन्द्रियसन्निकृष्टसिद्धव- म्तुना निर्वाहा न भवति तत्रैव प्रातिमासिककसना , पारमार्थिकावं च शुक्तो वर्तमानमिन्दियपनिकृष्टमन्यथाख्यातिवलात् रजन प्रतीयत इत्ये. वमेवोपपतो न तलना । अत एव स्फटके जपाकुसुमलौहित्यमपि .

·२८ परमार्थप्रकाशिमा। प्रातिभासिक नेप्यते । सन्निकृष्टलौहित्यान्ययाख्यात्यैव निर्वाहात् । एव. मस्वीकृय प्रातिमासिकरवत पारमार्थिकत्वस्यापि प्रातिभार्मिकस्याङ्गोकार 'नेद रजत'मिनि मनोतिरेव नादेतुमहति । तन्न हिं पारमार्थिकत्वेनापि रजतम्य प्रतीतिकाल माया विश्य इति वक्तु न शक्यते । तेन रूपेणापि तन तदा रजतमत्त्वात् । अत एतद्विषयऽन्यथायातिरवेति चेत् तर्हि সানিমাখলনাঃ লবনুনিযুক্তির্মিনায়নৰ মূৰি- निर्वाह किमर्थ तस्कल्पना । रजत साक्षात्करोमोत्यनुभवमनपरिहारायति चन रजत पारमार्थिकमित्यनुभवस्य अन्यथाख्यात्या निहिवत् रजतस्मृतो शुक्तिज्ञानगतसाक्षात्कारत्वान्यथाख्यात्यैव रजत साक्षात्करामोति भ्रमनि विप्रकृष्टरजतविषयवनवोपपत्तिरित व्यथा प्रातिभासि+कल्पनाल पश्यतु भवान् । अवश्य च रजतज्ञान चाक्षुषम् । चक्षुपा रजरं पश्यामात्या- दीनामन्ययैव निर्वाह कार्य । रजतज्ञानस्याविद्यावृतिरूपस्य अन्त करण- तिरूपशुक्तिज्ञानभिन्नतया चक्षुरादीन्द्रियज-यत्वस्य भवतैवानहीकारात् । एवं 'चक्षु सनिकृष्ट रजत' 'रजतमुपादः' इत्यादावप्यन्यथा निर्वाह आप- श्यक । एवञ्च नेद रजन, अब रजन नास्तोत्यादौ यथाश्रुनार्थ एव स- मजमो भवति । अन्यथा हि गवन्मते पुर्वक्षणे प्रातिमासिकरजतसत्तेन कालिकरजताभावासम्भवात् नात्र रजतामित्यत्र पारमार्थिकत्वरूपन्यधिकर- गरीवच्छिनामात्र विषयत्वन कल्पनीय इति गोरवम् । अत स्वमत एवा- न्यापपादनायमित्यामासग्रहणेन प्रातिमासिककल्पनाप्रयासगोरव तदृष्टा- तेन जगदनिर्वचनीयलकपन च सर्वथैवानुपपन्नमित्यलमल । 'नट माने ति श्रत्यर्थश्च निरूपयिष्यते । यस्तु यत्प्रतीयते तन्न सत् । यच्च सट्टा तन्न प्रतीयत इति वचनम् -२त् 'नाप्यमत् । इद रजनमिति प्रतीत्यनुपपत्तरिति पूर्ववाक्येन व्याहतम् । प्रीयमानम्य सत्ता. निष्टो प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽसत्यनिराकरणासम्भवात् ।

·परमार्थप्रकाशिका। . यत्तु 'वेदा अदा, वृ. ४. २. २२] इत्या शास्त्रेण स्वयमेव स्थानिर्वचनीय-वम्य प्रख्यापनमिति तन्न । तस्यान्यार्थत्वात् शास्त्रस्यासत्यत्वे तस्य तत्वज्ञानंहतत्वासम्भवाच्च । य तु अमत्यात मत्ात्पतिर्भवितुमर्हतीत्या दृष्टान्तवर्णनम् -- खामगजाधादयोऽसन्या. सयमतज्ञ नमुत्पादयन्ति मत्यमूतशुभमशुमं च सूचयन्ति चति-तदप्यमत्, म्यानरयादीनामपि सत्यत्वात् स्वामभागमद. कर्माभिव्यक्तियल तू रथादिसृष्टि स्वमे अतिसिद्धति भवन्तोऽपि मन्यन्त । तत्राग-तुकनिद्रादोपजन्यवान जीवकल्पितत्वमिति यदुन्यन तदयुक्तम् । सर्वत्र ईश्वास्य कर्मफलपदवन तत्रापि तत्सृष्टवाभ्युपगमस्यैव युक्त वात, जीव- कल्पिते प्रातिमासिके रूप्यादौ, शुक्तौ रजनं सृष्टमिति सृष्टिव्यवहाराभावेन थन्या सृज्यमानत्वन व्यवहृले स्वाम कल्पित वायोगाच्च । अल्पकालमानावसा- नत्व तु कर्मानुगुण सर्वाङ्गोकुनमिति श्रोठे यथाभूताङ्गीकार न किंचिद्बाधक लक्ष्यते । अत खान सत्यादेव सायप्रनिपत्ति । किंच खप्न प्रातिभासिकपदार्थ- कल्पनमप्ययुक्तन् , स्वामज्ञानस्यानुभूतकालान्तरस्थितार्थस्मृतिरूपत्वनोप- पसे । न च म्वमे रथ पश्यामि, अद्राक्षमित्याद्यनुमवानुरोधात् त कल्पनामति वाच्यम् । तत्र, चक्षुषा पश्यामि, चक्षुषाऽद्राक्षमित्यायनुभवानुराधेन चक्षुरा दीन्द्रियानुपरम स्यापि म्बीकर्तव्यत्वापातात्, भवन्मते स्वप्ने देशकारस्थादीना सर्वपामा चैतन्यऽध्यस्तवन चैतन्यम्य च स्वयप्रकाशस्य इन्द्रियग्राह्यत्वाभावेन शुक्त्यायधिष्ठाने इन्द्रिय सन्निकर्षवशन रूप्यादिग्रहणवदाप स्वामरथादिग्रहण इन्द्रियपन्निकषायतवस्य दुर्वचनया चाक्षुषत्वादीना तत्रारोपितत्वावश्यक वन पश्यामायायनुभवम्यापि तथैवोपपत्ते । अत. श्रुतिप्रामाण्य स्वामस्य तत्काले वर्तमानव । श्रुत्यनादर च कालान्तरस्थवस्तुम्मृतिरित न प्रातिमासिक वे किश्चिप्रमाणम् । एवञ्च कारान्तरस्थस्मृतिपक्षऽपि तेषा वस्तूना सत्यत्वन नामत्या प्रतिपत्ति , न च त कालडा कथ प्रत्यक्षरूप ग्रहणमिति शस्यम् । . 8 ·परमार्थप्रकाशिका। प्राय सर्वेषा -तद- अतीवानागतमाहियोगिप्रत्यक्षवत् कर्मवशादुपपत्ते । प्रत्यक्षस्य वर्तमानविषयक वेन अन्न प्रत्यक्षतया प्रतीते वर्तमानत्वप्रम । न वस्तु स्वामकालिकम् ॥ न सलु च कदाऽपि कुत्र प्यसत् ज्ञानस्यारम्बन मिति बम । शशविषाणाद्यनुमवान्होकारात् । अङ्गीकार वाऽसत्यस्यापि कचित् ज्ञानविषयत्वमात्र न तु ज्ञानजनक वमिति कासल्यासत्योसति ? यदपि सूचकत्वकथन तदप्ययुक्तम् । रथगजादिज्ञानस्यैव शुभा शुभसूचकत्वात् । अर्थस्यासुचक वात् । ज्ञानस्य च सत्यत्वन सत्यादेव सत्योपत्ते । अधिकमुपरिष्टा । यदपि शास्त्रस्य तत्वज्ञानजनकत्वम् ---अज्ञाननिवर्तकत्वमेवेति- प्यसत् । ज्ञान धज्ञाननिवर्तकम् । अत कथ शास्त्रस्य साक्षान्निवर्तकता, साक्षान्निवर्तकवे च विना प्रयास सर्वेषां बन्यो निवर्तिप्यते । ज्ञानभिन्न निवर्यले च जगतो मिथ्यात्वमेव न स्यात् । यदपि (पु १७ १८ ] प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दार्थीपत्त्यनुप लब्धिभेदात् प्रमाणपाड्विध्यवर्णन तत् 'प्रत्यक्षमनुमान च शारख च विविधागमम् । लय सुविदित कार्य धर्मशुद्धिममीप्सता' ।। इति प्रमाणविरुद्ध उपपत्तिविरुद्ध चेति प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदेन विध्यमेव यु क्तम् । अन्येषा बलेवा-तर्भाव इत्यन्यत्र विस्तर । यस्तु अन्त करणस्य वहि निर्ग य विषय यातिरूपा या वृत्ति तदत म्य चिदामासस्य विषयचैतन्यामद प्रत्यक्षमिनि प्रत्यक्षशिक्षणम्-तच्यते । चिदामासो हि नाम चित्पतिवन । विषयचैतन्य नाम विषयावच्छिन्न चैतन्यम् । न विद प्रतियम्वरूपम् । अस्वच्छे घटादौ तदसम्भवात् । एव च वातश्चैतन्यस्य प्रतिनियम्य चाभेदकश्नमयुक्तम् । न खलु जल ·परमार्थप्रकाशिका । ३१ उत . . स्थितमानाश आकाशप्रतिमिन्य चैकम् । अथ चिदामाम इति चैतन्यमेव विवक्षितम् । वृत्त्यवच्छिनचैतन्य विषयावच्छिन्नचैतन्य चाभिन्न भवति प्रत्यक्षम्यर इ यामय इति च तदपि न । वृत्तरप्रतिघातेन विषयदेशया- प्या चैतन्यामेदसम्पादनेऽपि रूपवान् घट इति प्रयक्ष पारमाणादे मुता न विषयता १ न खलु परिमाणावच्छिन्नचेतन्यस्य घटावच्छिन्नचैतन्यस्य च भेदोऽस्ति , गुणगुणिनोरभेदादपृथाभावात् । परिमाणाकारवृत्त्यनुइयादि- ति चेत् किमिद वृत्त परिमाणाकारत्वम् ? किं तदधानाकारवत्तम् , तद्विषयकन्ध, आहोस्वित् तत्सम्बन्धि वम् । नाय , विषयसमर्पिताकारशालि. स्वम्य ज्ञाने याद्धरेवाहोकारादपसिद्धानात् । तत्मम्मतावपि समर्पणमेव कुनो नास्तीति प्रभासमाधानात् । न द्वितीय , जडाया वृत्तेरविषयकत्वात् । धृत्यवच्छिनचैन-यगत सविषयकत्वमादायोक्तो च, 'कुनो न परिमाणविष- यकवमिति प्रश्ने तस्यैवानुत्तरत्वात् । न तृतीय , अन्त करणात्मकवृत्ती घटायपरिमाणम्य साक्षात्सम्यम्घायोगात् । परम्परासम्बन्धस्य घटसम्बद्धा- या वृचायनपायात् । इत्थ च रूपो घट इति प्रत्यक्षस्थले रूपाकारवृत्तरिव परिमाणाकारवृतरप्युदय उक्तरीत्याऽवननीय इति तस्यापि प्रत्यक्षव तत्त दाकारवृत्त्युपहितत्वघाटेतलक्षणरीत्याऽपि दुर्वारम् । फिञ्च विषयावच्छिन्नचैनन्याभेद वृत्त्यवच्छिन्नचेतन्यस्य ज्ञानप्रत्य क्षत्सम ? विषयावच्छिन्नचैतन्यम्य प्रमातृचैतन्याभेदो विषयप्रत्यक्षस्वमिति विभाग एव निर्मूर । वृत्त्यवच्छिनचैतन्यस्य यदवच्छिन्नचैत-यादात ज्ञानप्रत्यक्षतम् तस्य विषयस्यैव प्रत्यक्षत्वमिति एकप्रकारस्यैव सुक्च त्वात् । ज्ञान प्रत्यक्ष वा प्रमातृचैतन्यम्यैव विषयावच्छिन्नचैतन्याभेद कुतो नोच्यने । विषय या विषयाकारवृत्त्यवच्छिनचैतन्य प्रत्यक्षज्ञानमि- त्यतावदेवालमिति विषयावच्छिनचैतन्याभदकल्पनमपि मुधा । अविद्या- प्रतिविम्वजाबादे च पानि कृष्टे अन्त करणवृत्त्यपच्छिनचैतन्यममामा- ·३२ परमार्थप्रकाशिका दाय जीवस्य प्रमान दुर्घटम् । चैतन्यामकस्य च जीवस्य सर्वव्यापित स्वत एव घटसम्बन्धात् घटायभास स्यादिति अन्त करणवृत्ति किमी । न चान्त करणवृत्ति स्वच्छा घटेन सम्बद्धय तस्य स्वच्छतामापादयति । तत. च पट म्वावच्छिन्न चैतन्यमभिन्यनीति तस्य चैतन्यम्य घटावमासकरव- मिति वाच्यम् । घटस्य चैतन्यामिव्याकऽन्त करणस्येव घटस्यापि चतन- खेन प्रतीत्यायत्तरित्यादिकमह्यम् । किच प्रत्यक्षस्थलेऽन्त करणहिनिर्गमनांद अननुभूयमानानाभावात् कथ वृतिरूपण नि मरणम् । फयतरा च विषय- व्याप्ति । कयतमा चभिदवर्णनम् । न चाननुभूयमानत्वेऽपि वस्तुत तस्थिती को दोप इति वाच्यम् मिथ्यात्ववादिभि । अननुभवकाले वस्तुसताङ्गीका- रासम्भवात् । रजत हिं प्रातिमासिक प्रतिभासमात्रकालिकामति तद्वदव मिथ्यात्वहेतुना तावन्मात्रसत्ताकत्यानुमानसम्भवात रजतदृष्टान्तेन मि- यात्वानुमानवदेतदनुमानऽपि विरोधाभावात् । एव प्रतीतिसमसत्ताकया- नहोकार च , विमतं मिथ्या , इत्यनुमान प्रतीतिसमसत्ताकाच उपाधि प्रसङ्गात् । मिथ्यावस्तुना प्रतिकालप्रभृनि यावद्वाघोदय सद्भाववी- कारऽपि प्रतीत प्राक् सत्त्वस्याप्रामाणिकतया वृत्तिनिर्गमनादेरप्रतीतस्या. मलामाभावेन प्रत्यक्षस्येव दुर्वचत्वात् । न केवलमैतावत् । मृपावादिमते एवरीत्या सर्वत्र प्रापश्चिकपदार्थसृष्टिलोकव्यवहारादिभङ्गो द्रष्टव्य । अस्म- दुद्धिनिरपेक्षमेव वस्तूत्पत्तिविनाशायटोकोरे सत्यवस्तुन एव मिथ्यति परि- भाषामात्र म्यादिति न तादृशस्य ज्ञानबाध्यत्वसम्मव इति । यदपि घटादिप्रत्यक्षस्थले घटादौ अन्त करणचिव्याप्ति वृत्तिगत. चिदाभासव्याप्तिश्च । महावाक्यजन्यात्मसाक्षात्कारस्थल तु जीवनमणो. रफ म्याज्ञानेनावृतात् तस्याज्ञानस्य निवृत्तये अह ब्रह्मास्नीत्याका- रकवाक्यजन्या-त करणवृत्तिव्याप्तिमातमपेक्षितम् । तस्यैवामन स्फुरण- पत्तास्तु न चिदामासव्यातिरिति ॥ तनाज्ञानावृतमेकत्व नमातिरिक्त का .

·परमार्थप्रकाशिका। . तदेव वा, नाय तथा सनि तस्य स्फुरणरूपत्वाभावेन चिदाभासव्याप्तेर- प्यावश्यकस्यात् । अपण्डायमाक्षात्कारस्य च ब्रह्मातिरिक्तवादकत्वाविष- यफ वेन , तनाज्ञाननिवृत्त्यसम्मवापत्तेश्च । अन्त्यप च नमाकारवृत्ति- व्याप्तिस्तवेत्येतदेव दुर्निम्पम् । तथा हि- वृत्ताकारत्न न ब्रमण्यभ्यस्त- वम्, नसावदकत्वादिक वा, तस्य प्रपञ्चवृत्त्यन्तरसाधारण्यात् । नापि ब्रह्मविषयकर, अडाया वृतौ तदसम्भवात् । न च वृत्त्यवच्छिन्नंचत. न्याय प्राविपयकत्वम् , तस्य ब्रह्मानतिरिक्तत्वेन विषयविपयिभावासिद्धे । स्वरप्रकाशवेन तस्य तद्विषयकन्योपपादने च वृत्तिवेयर्यम् । धृत्यवच्छि. सखामावेऽपि चैतन्यस्य स्वप्रकाशत्वसत्त्वात् , सकरवृत्त्यवच्छिनचत. न्यायापि तथावसम्भवनाविशेषश्च । घृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य ब्रह्मातिरि- क्त वे चैतन्यान्तरातोकारादपसिद्धान्त । स्वस्थैव स्फुरणरूपत्वात् चिदा- भासव्याप्तिनापेक्ष्यत इस स्वोक्तिविरोधश्च । अतो ब्रह्माकारत्वस्य वृत्ती दुर्निरूपत्वात ब्रह्मणि वृत्तिव्याप्तिरपि वृत्त्यन्तरसाधारण्यविरहिता वक्तु न शक्यते इति असण्डायसाक्षाकार नसाकारवृत्तिरिल्यादर्दुस्थत्वादेव स. विकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन प्रत्यक्षद्वैविध्यमपि परास्तम् । धर्मसामान्याविषय- कव्यक्तिमानविषयकज्ञानस्य लोके प्रसिद्धिविरहेण निर्विकल्पकस्य ताशस्य स्वीकर एव न शक्य इति च वक्ष्यते । यत्तु शब्दादपि तत्त्वमसात्यादितो निर्विकल्पकप्रत्यक्ष जायत इति तदत्य-तदुम्स्थम् । पदस्य शक्यतावच्छदकविशिष्टकिश्चिदर्थशक्तत्वेन, तस. मुदायरूपस्य वाक्यस्य नानाघमविशिष्टयोधकत्वस्यावश्यकत्यात्, 'तत्त्वमिति वाक्यस्य निर्धर्मितावच्छेदका धजनकत्वे, ताहशज्ञानस्य यत्किश्चिम्ज्ञानवि. रोधिलामावेन 'न तत्त्व मित्यादिभेदज्ञाननायकवासम्मन प्राञ्चनाघस्य दुवैच-वाच्च । तत्त्वमित्यत्र प्रतीयमानविशेषणाशपरित्यागन विशेष्यमात्र- ग्रहणे लक्षणापतेश्च । एक गृहीतस्यापि विशेष्यमानस्यार्थिवादस्यानेकपद- । 9 ·परमार्थप्रकाशिका समुदायामन प्राशस्त्यरक्षकत्यपक्षे लक्षितमाशस्त्यस्येय वाक्यावामावन तरज्ञानस्य पदार्थोपस्थितिमात्ररूपतया तत्वमिनि वाक्यस्य बोधक वासन- वाघ । एव शब्दस्य प्रत्यक्षाजनकत्वादपि इदमयुक्तम् । ग चासामि. इन्द्रियजन्याय प्रत्यक्षस्वप्रयोजक नेप्यते । किं तर्हि वृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य विषयचैतन्याभेद एव । प्रमाणानि च वृत्तिज्ञानजनकानि , तथा च वं सुखीति वाक्यजन्यस्य, भह सुखाति बोधस्य वृत्त्यात्मकस्य नित्य- सनिकृष्टविषयकवेन यथावृत्त्यवच्छिन्नविषयावच्छिन्नचैतन्ययारभेद इति प्रत्यक्षरूपत्वम् । तथा तत्वमिति वाक्यार्थज्ञानम्यापि अह तदित्याकार- स्येति वाच्यम् । अह धर्मवान् इति शाब्दयोघस्य प्रत्यक्षत्ववारणाय या- ग्यपदावच्छिन्न चैतन्यगतस्यैव वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्याभेदस्य प्रत्यक्षत्वप्रयोजक- त्वमङ्गीकृत्य धर्मस्यायोग्यत्वेन वारणस्यावश्यकतया अहमर्थतद्गतसुखादीना योग्यवेऽपि यतो वाचा निवर्तने । अप्राप्य मनसा सह' इत्ययोग्य नया प्रमितनमणि योग्यत्वामागेन तद्ज्ञ नस्य प्रत्यक्षवासम्भवात् , ब्रह्माति रि- क्तज्ञानामावेन विषयपदेन ब्रह्म गृहीत्वा विषयावच्छिन्नचैतन्यसम्पादनस्य दुष्करत्वेन प्रकृते प्र यक्षलक्षणसमन्वयासम्भवाच्च , वृतेझाकारत्वासम्भ. वस्य प्रागुक्त वेग वृत्त्यवच्छिन्नचैतम्यामायाञ्च , बाह्य हि पदार्थे वृत्तिाप्नुवन्ती शख पिचद्रव्यमिव विषयतुल्य परिमाण लमति युज्यताप तन तदाकारत्वम् । अन्यत्र तु वृत्तविषयाकारत दुर्निरूपमेव , निप्परि- माणे च ब्रह्मणि को वृतेराकार । यदि तु 'अर्थनव विशेषो हि निराकार- तया धिया' इत्याधिस्तप्रकारेण घटज्ञानं पटज्ञानमित्यायनुभवेन ज्ञानस्य विप- यस्य च स्वाभाविक प्रतिनियनो निरूप्यनिरूपकभावो यथा, तथाऽन्त करण- वृत्ते वस्तुनश्च निरूप्यनिरूपकभाव. स्वाक्रियते, स एव वृत्तस्तदाकारत्वमि. त्युच्यते । त है सर्वत्र वृत्तरेव सविषयकल ज्ञानशब्दवाच्यत्व च सुवचमि- ति जडायास्तस्या सविषयकत्व नास्तीत्युक्ति तदर्श तत चान्यप्रतिफ .

·परमार्थप्रकाशिका। ३५ लनादिकल्सनं च भवन्मतेऽनुपपन्नमेव । ननु अस्वयप्रकाशायाः प्रकृतिपरि. णामान्त करण कार्याया• कथ म्बमावत सविषयक वमिति चेत्, म्वियं. प्रकाशम्य वा सविषयकव फचित् मवता दृष्टमस्ति । ब्रमण. स्वयंप्रका. शवनामिमतस्य निर्विशेषस्य सविषयकवाभावात् , न्यायमते अस्वयंप्र- काशस्य ज्ञानस्येव वृत्तः सविषयकत्व वाधकामावाच , प्रकृतिकार्यायामपि वृती प्रकृत्यष्टस्य धर्मान्तरस्येव स्वप्रकाशत्यस्यापि स्वीकारसम्मवाच , स्वप्रकाशत्वं स्वव्यवहारकरत्वं, तच्चान्तरव्यवहारेहतो. वृत्तेरनुमातुं शक्यत एव । न हि चैनन्यसम्बन्धबलात् वृत्तेविषयव्यवहारहेतुता , चैतन्य पि निशेिपे तददर्शनेन तदयोगात् । तथा च सविषयकवृत्तहिनिर्गताया वन विषयेग साक्षात्सम्बन्ध प्रत्यक्षमिति व्यवहार , अन्यदा तु पक्षिमिति एतावदव वक्तव्यमिति वृत्यायवच्छिन्नचैतन्याभेदादिवर्णनमसरतमापतति । एव च भवदभिमतरीत्येव ब्रह्मज्ञानम्य 'तत्वमस्यादिवाक्यजन्यस्य प्रत्यक्षावस्य दुर्वच तया न मरदभिमतनिर्विकल्पकप्रन्यो किश्चित्प्रमाणम् । य तु तत्समस्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य निर्विकल्पक वे कय शाब्या- घत्वम् । शादज्ञानस्य पदार्थमिथ संसर्गावगाहित्यनियमादित्याशताया- मुक्तम् । न शाब्दं ज्ञान ससगीवगायति नियम । किं तु तात्पर्य- विषयविषयकमवेत्यवेति-~-तन्न ; ससर्गावगाहित्यनियमस्य दृष्टस्य स्वीकार वाधकाभावात् । निर्विकल्पकम्य च निरस्तत्वात । तात्पर्यविषयविषयक- स्वनियम एव तु न भवति । तापर्यम्रमेण जायमानम्य बाघस्य शाब्दबाघ- स्वासम्भवप्रसङ्गात् । किच्चापौरुषेये वेदे वस्तृतात्पर्याभावात् प्रकृत तत्त्व- मसीत्यादी एतत्समन्वयोऽपि दुर्घट । ननु वस्तृतात्पर्यमिति न तत्प्रती. तोच्च्याचरितत्व विवक्षितम् । कि तु तत्पनीतिजननम्वरूपयोग्यत्यमय तापयमिति चेत् --इद तारार्थ तात्पर्यभ्रमाद्वौघायलऽस्ति न वा। न चेत् ; उक्तनियममनस्तत्राम्येव । अस्ति चेत् , अनुकूलप्रतिफूल सर्वविधवाघाss - ·परमार्थप्रकाशिकार पादकस्यात्य किमिति कारणत्वकरसना । किच्चाश्वपरेऽपि सैन्धवमानयति बाप लपणतात्पर्यापति । न च तदन्यप्रतीतीच्छयाऽनुचरितत्वविशिष्ट- वतीतिजननस्वरूपयोग्य पर्यमिति वाच्यम् , उभयपरतया प्रयुक्त चाश्येऽन्याच्यापचे । न च तदन्यप्रतीतीच्यत्यस्य तदन्यमानप्रतीती- न्छयत्पर्य इति न दीप इनि वाच्यम् । एवमपि नानार्थयोधनास्य वैदिक- वाक्यस्य पूर्वापरपयालोचनया नियन्त्रितस्य सर्वतात्पर्यकत्वापसे । तत्रापो. पेये किश्चि प्रतोतोच्छ्योचारतत्वाभावात् । न वैश्वरप्रणीतखानाकारात् यदे किचित्तोतीच्याचरितत्वमस्तीति वाच्यम् , ईश्वरानझोकमामास- कादिमतेऽपि बोधदर्शनेन तदनुरूपतात्पर्य यव निर्वचनीयत्वात् तयैव परि. । मापाप्रन्थस्य प्रकृतत्वाचा किश्च प्रीतिजननस्वरूपयोग्यत्व चेद कि रूपम् । यदि शक्ति. लक्षणादिवृतिरूपम् । तार्ह तद्ज्ञानकारणत्वातिरिक्त तात्पर्यज्ञानकारणत्व न सिद्धयति । यदि समभित्र्याहार विशेषरूपम् । तदाऽपि तादृशाकाक्षा- ज्ञानकारणत्वातिरिक्त तन्न सिद्धयति । आकाक्षायोग्यताऽऽमत्यादिक्ल- तांतिरिक्तयोग्यता च दुचा । वाक्य पृथकानयाकरणयदस्वीकाराच्च न विरक्षणशक्तिरूप तापय भवितुमर्हति । यद्यपि सर्वत्र कारणाना का- यजनकत्व शक्तिमत्वनति काचन शक्ति स्वीकार्या स्यात् । अर्थापि या क्यस्य स्वरूपसत कारणवाभावात् भूनमावियाक्यस्थल इव च वाक्यज्ञान- स्यैव कारणत्वात् तत्रैव ताशी शक्ति स्यादिति तत्या स्वरूपसत्या एव कारणत्वात् ज्ञानमनपेक्षितमिति न तादृशतात्पर्यज्ञान कारणम् । एव तदन्य. प्रतीताच्छयोचरितत्वज्ञान प्रतिबन्धकम् । तदभावश्च कारणमिति लापवात् वीकियो, न तु सदयतीच्छमाऽनुज्ञात वविशिष्टत प्रतीतिजनन- स्वरूपोग्यताज्ञानस्य कारणत्वकल्पना । तस्या योग्यताया स्वरूपत एव कार्ययोजक वसभवे ज्ञायमानत्वनिन्यस्यानुचितत्वात् । अन ईदृश ·परमार्थप्रकाशिका । . तात्पर्यज्ञानस्य कारणत्वामावात् , अस्य तात्पर्यरूपत्वागावात् , तात्पर्य ज्ञानाभावेऽपि वाघम्यानुभविकत्वाचन शाब्दयोषम्य तात्पर्यविषयविषयक. खनियम., किन्तु मंसगांगाहित्यनियम एव । च तत्वमस्यादिया. क्यजन्यज्ञानस्य ससर्गावगाहवामावादव्याप्ति ; अभदान्वयावगाहिलस्य परिमापायांमव सूचित्वात् ; यथाऽऽगमपरिच्छेदे , 'अभेदान्य च समान. विमक्तिकादमातेपायल इनि । न बदं नोलो घट इत्यादिवाक्यमाविप- यामिति शक्यम, समानविमक्तिकपदप्रतिपाद्यत्वरूपनियामकस्योक्तस्य तत्त्वमसीत्यत्राप्यक्षतवन सोचायोगात ; व्याख्याविरोधाच । न च परिभाषारम्भे संसर्गानवगाहित्वोक्तया तद्विरोध इति वाच्यम् । तत्रोक्तस्या- नुपपन्नत्वात् । तत्र हि संसगीनवगाहित्यमुक्त्वा , वाक्यजन्यज्ञानविषयले पदार्थससगावं तन्त्रमिति पश्चादाक्षिप्य , 'न पदार्थससर्गत्व तन्त्रं, किन्तु तात्पर्यविषयत्व' इत्युक्तम् । तत्र तात्पर्यमिद सप्रतीतोच्छयोचरितत्यरूप पेदेऽपोस्पयवादिता न सम्मतम् । तत्प्रतीतिजननस्वरूपयोग्यस्वरूप तु तात्पर्यम् , अश्वपरतया प्रयुक्त सैन्धववाक्य लवणप्रतीतिजननखरूपयोग्य- स्वत्येव तत्त्वमस्यादिवाक्य मतान्तरसम्मतान्याशार्थप्रतीतिजननस्वरूपया- ग्यत्वस्यापि सत्तादखण्डार्थमानपरत्वासाधक वात प्रकृतानुपयोगि । न चा. खण्डार्यप्रतीतीच्छयाचरितत्वमस्य सुवचम् , अपौरपयत्वात् । मतम्तात्प- यविषय वमपि वाक्यजन्यज्ञानविषयत्वे न तन्त्रम् । न च तर्हि पदार्थससर्गव कथं तन्त्रम् ! मनभिमतमर्गस्यापि मानापत्तरिति वाच्यम । न हि यो य. समी सप्रकृतवाश्यजन्यज्ञानविषय इति नमः । किन्तु शाब्दयोधत्वं यन्न तत्र किञ्चि-ससंगीवगाहित्यमावश्यकमिति । कम्मसी भासत इत्यत्र नियामकं स्वन्यत् । न च तत्वमस्यादिवाक्यऽमेदससर्गावगाहनखीकार ऽपि न निर्विकलाकरातारात वाच्यम् । प्रतिपदं शिभिन्नधर्मावच्छिन्नो- पस्थापनाऽभाव बोधासम्भवेन तदावश्यक निर्विकलाकत्याप्रमरित्यलम् । 10 ·३४ परमार्थप्रकाशिका यातु जगतो नन्नभिन्नत्वेन मिया ज्ञायत इति तदप्येकानुमान- मिति-तन्न प्रतिपन्नोपाचौ बाधादर्शनात् । हतोरप्रयोनकत्याच्च । न च प्रतिपन्नोपाधी बाधितत्वस्य दापविशेषजन्यवांदवी मिथ्यात्वयोजकत्वाप- क्षया लापवाहामिन्नत्वस्य प्रयोजकत्वं युक्तमिति वाच्यम् । तदपेक्षया वस्तुत्वस्य प्रयोजफरवेऽतिलाघवमिति - विमतं मिथ्यावस्तुत्यादित्यनुमा- नेन ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वापतेः । ब्रह्मणस्सत्यस्वाहिश्रुतिविरोधाचन्न यु. तमिति चेत् -जगतः सत्य वनाहिश्रतिप्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणावरोधादिदमपि न युक्तम् । अधिष्ठान विना कुत्राध्यास इति च-दापादिकं सत्यमून विना केनाध्याम इत्यलमिदानीम् । उपमानार्थापत्त्यनुपलब्धानां पृथनिर्दिष्टाना (पु. १८)मतिरिक्त- प्रमाणत्वामावश्च । न्यायपरिशुद्धयादिप्याचार्यवरवर्णीति किमत्र प्रसङ्गन , अथापि किश्चिदुच्यते- गाय गोसादृश्यज्ञानमुपमानम् । गाँव गयय- सादृश्यज्ञानं पश्चाजातमुपमितिरिति ह्युच्यते । तत्र गवये गोसादृश्यज्ञाने सति गायनिष्ठपादृश्यनिरूपकर गवि ज्ञातमवेति तस्य सादृश्यनिरूपकत्व- रूपहला गवि पश्यनिरूपितमादृश्यस्य च सामानाधिकरण्यसत्त्वादनुमानमे- चाल निराधाधम् । न्यायकुसुमाजलौ च सायमिव वैधय मानमवं प्र- सज्यते । अर्थापचिरसौ व्यक्तमिति चत् प्रकृत न किम्' इत्युक्तमनुमन्ध- यम् । गवयो गवयपदवाच्य इत्युपमितिम्तु न्यायविदाहता न भवसम्मता । साऽपि न भवति । गवयम्य प्राणिस्वादेव विलक्षणजातिमत्त्वेऽनुमित गा- सशो गायपदवाच्य इत्यनिदेशवाफ्यावगतसादृश्यस्य च गुरुभूतस्यार गवयपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वासम्भवे बुद्ध गत्रयस्वजातिमान गवयपदवाच्य इत्य- नुमिते आमेष जातयात क्यापिण्डदर्शनकलं तु सभ्यूहितगयाजाते. प्रत्यभिज्ञामालम् । अयमसौ गवय इति । अली नोपपानमतिरिक्तम् । व्यतिरक्यनुमानस्य पृथगनङ्गीकारेऽपि अर्थापतिस्थले यत्र रात्रिभोज. - ·परमार्थप्रकाशिका। ३० नामावः तत्र दिवाभीजनविरहविशिष्टपोन वाभाष इनि अमावयं व्याप्ति. ग्रहण न्यतिरंकच्याप्तचाऽव्ययव्याप्तिमनुमाय रात्रिभोजनमनुमिनातीति न प्र- मागाधिक्यम् । यथा झटीत प्रचुरा प्रवृत्तिरम्भमि पिपासनां जायत इत्येवं सत्यपि पिपासोपशमनशक्तिरम्भसि न प्रत्यक्षा । फि त्यनुमेयेव । एवमेवाताप आटित्यमिति । अनुग्रव्यमानान्तरत्वमपि भवन्मत दुरुपपादम् । अधिकरणेन्द्रि- यसन्निकर्षम्यापेक्षिततया अभावऽपि संयुक्तविशेषणतारूपसन्निकर्षस्य सुवच- खेन अधिकरणग्रहे इन्दिरम्योपक्षीण वकल्पने प्रमाणाभावात् , अधिकरण- गतरूपादिग्रहणाय परम्परातन्निकर्षम्यापि हेतुत्वात् । समवायस्य वेदान्ति- भिरनहीकारण गुगादिम यक्षेऽधिकरणाश्रितवरूपसन्निकर्षम्यैव वक्तव्य वेन तस्यात्राप्यनपायात् । मन्मन प्रमात्रभिन्नत्वम्यैव विषयप यक्ष नारूपतया अधिकरणेन्द्रियसन्निकर्षवलात् अधिकरणरूपविषयावच्छिन्न चैतन्यम्यान्त क. रणावच्छिनचैतन्यम्य चाभिन्न वात् , अधिकरणावच्छिन्नचनत्यम्य च तह त्यमावरूपवारच्छिनचेतन्याभेदम्य बन पव सत्तात् , अभावम्य प्रमातृ- भूतान्न करण वच्छिन्नचतन्यमानानतिरिक्तमत्तावन तटभिन्नत्यमम्तीति अ. भावप्रत्यक्ष वस्थाहीकरणसम्भवनानुपरन्धिरूपमानान्तरामम्भवाच्च । न चाह धर्मवानियादिधर्माधर्मविषयकोषम्य प्रयक्ष वारणाय विषयोग्यत्वस्य प्रत्यक्षले तन्त्रताया इष्टतया अभावम्य चायाग्यवान्न प्रत्यक्ष वमिति वाच्य. म्-'इद योग्य इदमयम'मित्यत्र फलबलकल्प्य स्वमाव व शरण'(परिभाषा) मित्यम्य सर्वोकृतवन अभाव साक्ष करामोत्यनुभवयरादमाव योग्यताया अक्षतत्वात् । अनुपधिरूपमानान्तरकल्पनाय तदयोग्यत्वकल्पनम्य चा- युक्तवान् । एतेन अभावज्ञानस्य प्रत्यक्ष वेऽपि तत्करणमतिरिक्तमेव , अधिकरणवृत्त्यपक्षयाऽनुपलब्धिजन्याया अभाववृत्तरनिरिक्तवात - इति शकऽपि निरस्ता, रूपवान् घट इ यादो रूप घटायाकारवृत्यतिरिक्ताया ·परमार्थप्रकाशिका । अनतिरिकाया वेन्द्रियवृतरिव अभावयत् भूतलमित्यतामावाशेऽपीन्द्रियवृत्ते स्वीकार पाएकाभावात् । अनुपलब्धिज यातिरिक्तवृत्तिम्वीकारऽपि तादृश वृत्तिकारणतयाऽनुपरब्धे प्रमाणातरत्वकल्पने सुसदु साधारमधर्मविषयक- वृत्त रन्द्रियमनिकनिधीनाया अतिरक्ततया सकरणस्यापि कम्यचिद्वाच्य वन प्रमाणपालिध्यमवसनात् । एवं शुक्तिरूप्यादिस्थल इन्द्रियज-यशुक्तिवृत्यपक्षया रजतविषयका- विद्यावृत्तरतिरिक्ततया सत्करणस्यापि कस्यचिद्वाच्यतया प्रमाणपाड्विध्यमा प्रसजति । न च रजतवृत्तमत्वात् न तदर्थमनिरिक्त प्रमाणकल्पनापत्ति रिति वाच्यम् , इद रजनमिति जानस्य रजत पारमार्थिकत्वांश भ्रमरवऽपि अनिर्वचनीयरजनोत्पत्तिस्वीकारण वर्तमानरजतावगाहि-या वृत्त रजतत्वविशि- घयशे प्रमावात् । न चायाधितवस्तुविषयकज्ञानत्व प्रमात्वम् । तच्च रजतवृतो न सम्भवतीति वाच्यम् , येन रूपेण यम्याभावो गृह्यते , तेन रूपण तम्य बाधितत्वेऽप्यन्यरूपेण तम्य बाधिन प्रमाणामावात् , अनुभव- विरुद्धत्वाच । अत पारमार्थिकस्वन रूपण तम्य बाधिनत्वऽपि रजतत्वेन रूपेण तम्याराधिनत्यादबाधितार्थविषयकावरूप प्रमात्वमक्षतम् । किंचावधि लायविषयका न तावत् परिभाषाद्य दिशा सप्तारदशाकालिकज्ञाननिवर्त्य , प्रातिमासिक . आग-तकदोषजन्यो य पदार्थस्तद्भिन्नविषयकावरूपम् , रक्त स्फटक इति ज्ञानस्य प्रमावापत । तल सन्नि हतजपाकुसुमलौ हत्यनैव निर्वाहण मिश्यावस्तुकल्पनामावात् । तदिद निरूपयिष्यते । अतस्त दनुसारेण बाधितत्व गृह्यमाणप्रकाराभाववत्वम् ? अबाधितत्व च गृह्यमाण प्रकाराभाषपद-यव गृह्यमाणप्रकारवत्मवान, अब धिनार्थविषयकत्व तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपमवात रजतवृतरपि रजरत्ववति रजतत्वप्रकारकत्वमत्त्वात् प्रमात्वमव्याहतमेव । तथा च तद्विषयवृत्ति प्रति करणस्यापि प्रमाणवेन सुखादिवृत्तिकरणस्येव प्रमाणपाड्वि पभञ्जकत्वमापद्यते । - ·परमार्थप्रकाशिका। एवं तत्वास्यादिवाक्यस्यापि प्रत्यक्षकरणस्य इन्द्रियातिरिक्ततया प्रमाणान्तरवापति । अन प्रत्यक्षप्रमाकरण प्रत्यक्षमित्येव तत्प्रमाणलक्षण. स्य वक्तयतया व परिमापायामुक्ततया चानुपलब्धे प्रत्यक्षप्रमाकरणतया प्रत्यक्षान्तभूतत्वेन न पष्ठप्रमाणत्यम् । अपि च तार्किका रूपादिविषय. प्रत्यक्ष क्लप्तेन सयुक्तममवायादिना सन्निकणाभावप्रत्यक्ष न सम्भवति , अमावस्यासमवेतत्व दित्यारोच्य अनुपरधिमात्रेणानिर्वाह च निरूययन्तो विश यविशेषणभावास्यं सन्निकर्षमाप कल्पयित्वाऽभावप्रत्यक्षस्यन्द्रियजन्यत्व मानिष्ठते । एवं सिने कैमुतिक-याय सद्वमिदमस्मन्मते ; योऽमामि समवा- यानहोकारात् रादिप्रत्यक्षनिहायन्द्रियमयुक्ताश्रितविषयकपत्यक्ष इन्द्रिय. सयुक्ताश्रिताव सन्निकर्ष इत्येव वक्तव्यम् । अतोऽभावप्रत्यक्षस्यापि फ्लप्त. कार्यतावच्छेदकाका-तत्वात् क्लप्तमन्निकर्षजन्यत्वमक्षतमिति दुरिवाभाव विषयेऽपीन्द्रियाधीनताने अनुएल समितिकरणस्वरूपमानत्वस्यैवासिद्धो कुनो मानान्तरशति । तथा च (पु १८) अभावपत्यझे इन्द्रियस्याकरणत्य अभाव इन्द्रियानिकृष्ट व अनुपलव्यरिन्द्रियाद्भिन्नतया प्रमाणासाय च भवदुक्त प्रयुक्तम् ॥ य तु- 'अ मनोऽहमर्थत्व ज्ञातृत्व च प्रामाणिकमपद्न्याहङ्कारस्यैवा. हमर्थन ज्ञ तृत्व चयुतम् । तत्र प्रामाणिक र्थस्थापन पश्चात् करिष्यने । इह तावदुच्यते , भवता हि 'ज्ञ नाइकर' इति (पु १३) प्रामुक्तम् । अलापि (पु. १८ १९) 'अत एव तत्र ज्ञातृत्वमन्त करणस्य' इत्युक्त्वा. 'ज्ञ तृत्वमापि नारमन, कित्सामर्थस्य । अमर्थस्तु नात्मा, फिन्वविद्या- परिणामान्तर्गतोऽकार ' इत्यभिहितम् । तर हकारान्त करणे झिमनिन्न उत भिन्ने ? नाथ , अन्त करणम्य पञ्चभूतसात्तिकाशमवातजन्यतायाः प्रागुतत्वात अहक रस्य च महत्त्वानन्तरम्य त-मात्रपूर्वभाविनम्ततोऽन्य वात् परिमापाया (पि प) तदा प्रकृतय सप्त करपन्ते प्रळयाय हि इति वच ·४२ परमार्थप्रकाशिका। - नोदाहरणेन 'अष्टौ प्रकृतय' इति प्रमिद्धपकृयष्टकान्तर्गतमूलप्रकृयतिरि- तमहदहकारतम्मानपतरूपप्रकृतिसप्तका कारदर्शनात् भाष्यादावधि तथैवोपलम्भात् अहङ्कारस्य तादृशस्य निधासम्भात् । नान्त्य ; मात - करणपरिणामाख्याया वृत्तरेव ज्ञ ननया तदाश्रयस्वरूपज्ञातृत्वस्यान्त - करण एव सम्भवेन , तथैव भवता वर्णितवन च तद्भिन्नऽहकारे तस्य वस्तु तस्सद्भावासम्भवादिति ॥ यदपि(पु १९)ब्रह्मज्ञानऽधिकारी साधनचतुष्टयसम्पन्न एवेति-तल किं श्रवणापयोगि साधनचतुष्टयस्य, उन साक्षात्कारापयोगित्वम् । नाय । भवतेय तस्माच्छान्तो दान्न उपरतस्तितिक्षु श्रद्धाविना भूत्व'ऽऽत्मन्येवामान पश्यत्' (पृ. ४. ४. २३), 'शाना दान्त उपरतस्तितिक्षुर्योनूचानो हभिजज्ञौ समान (शाट्या ५) इति वाक्योदाहरणन साक्षाकार साधनत्वस्यैव प्रतिपादनात् , श्रवणसाधनत्वस्य प्रमाणादलामात् , बादरायणेनापि, 'शमदमाशुपत स्य त्' इति पश्चादेव सदपेक्षावर्णनात् । नान्त्य , श्रवणाधिकारत्वेन तस्य भवता भवदोयैश्च गृहीतत्वेनापमिद्धान्तात् । किञ्च साधनचतुष्टयसम्पन्न एवेति एक्कारेण किं व्यावयते । विशिष्ट द्वै तिमि अयशदायीन-तपतियागितया समाहत कर्मविचार इति चेन्- किं कर्मविच रस्याधिकार न सम्भवति, यन स व्यावत्यैन । न च कमविचारोऽनपेक्षिन , तदभावे भवदीयसाधनचतुष्टयम्यवासम्भवात् । भव. साधनचतुष्टय हय क्रमोऽवश्यमव मनताऽपि खीकार्य , यप्रथमत हिद नित्य इदमनित्यमिति विवेक लकवा, अत एव हेतोरनित्य इहामुन फले विरज्य , तदीपायककर्मानारम्भण गन्ती दान्तश्च भूत्वा, नित्यवस्तुलि. प्यारूपा मुमुक्षा निरन्नरामा तोति । इय च दशा न फ्लेतिकर्तव्यता दिपरकाय नकर्मस्वरूपच र इना भविष्यति । न च विशिष्य कर्म- तत्फलानियत्वज्ञ नाम व तत कश्चत विरज्येत् । अब भापितम् । •াননা .

·परमार्थप्रकाशिका। 'नित्यानित्यवस्तुविवेकादयश्च मीमांसाधयणमन्तरेण न सम्पत्स्यन्ते' इति । अत पृथपरिगणितानामंशानां कर्मविचारजन्यवान साधनचतुष्टयवा- दिना तदनपेसा वा तस्याधिकारखासम्भवो वा न मन्तुं शक्यते। एक विशिष्य तन्निशं विहाय यदुक्ती तेषां सर्वेपामर्थतः सिद्धिः तस्य कर्मविचारस्य तत्वेन निर्देशे च नमूत्रकरिष्यमाणमगुणवोपासनतदितिकर्तव्यतारूप- कर्मकर पनदोवतरत्वापादकवियाविशेषविचारपूर्वमीमांसान्यायातिदेशमका- रादिमाशोपयोगिमाघनं प्रदर्शितं भवति । 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान्' इति श्रुयोऽपि रक्षिताऽनुमृतश्च भवति । व्यायादक्रमानुसरण च व्याख्यानम्य समर्थितं भवति । संसारसद्तपुरुपपवृत्तिकमश्चैवमोत्सर्गिकः परिगोलिनो भवतीनि नहरयोगिनः प्रामाणिकम्य कर्मविचारस्य व्यावर्तन अभिमन्तुमपि न शक्यते । एव च वराहोपनिषद्वाक्यम् - 'साधन प्रभवेन पुमा वैराग्यादिचतुष्टयम् । नित्यानि-याविधकश्च इहामुत्र विरागता । शमादिषट्कमम्पत्तिर्मुमुक्षा ता समभ्यमेत् ॥ (२. ३) इति भवदुद्धत यदि प्रमाण तदाऽपि कमविच रमिद्धाशकयनरूपमिति न तम्य कर्मविचारनिषेधा-वम् । अनय शमदमादिराप श्रमणात् पूर्व सम्भवन्नेव माह्य । न साक्षात्कारनिर्वर्तनाय पेक्षितो यावास्तावानिह मुवच ।। विनय कर्मविचारं हितकारिवाश्यविनम्भारसम्पन्नमुमुक्षा भविष्यतीति चत्- तादृशस्तस्य हितकारिणो वाक्यादेवाह ब्रह्मास्मोत्यपि ज्ञास्यतीति किम- थस्तस्यैतावान् वेदान्तविचारः । ननु ब्रह्मादिकमव नास्तीयर्धमीमांसक. सक्षोभितहृदयस्य निश्शङ्कवाय ब्रह्मविचारोऽपक्षित इति चत-ताशहृदय- स्यैव कर्मफलमप्यसम्पमिन्याशङ्कापरिहाराय कर्मविचारोऽपि यथावदपेक्षित एव । एव अत्र यपु फलेषु विरामो लिपित तेषा तदुपायाना च साक्षा- पति दकम्य वेदभागय कर्मकाण्डम्य यथावपरिशीलनं विना प्रकारा.

·परमार्थप्रकाशिका। न्तरेण शास्त्रान्तरादिना कश्चित् सम्भव प्राप्तिकोऽपि नित्यानित्यवस्तु- विवेक कर्मकाण्डविरुद्धत्वक्ष्या विश्वसनीयत्वविरहेण तत्र तत्र कर्मफल निन्दनस्य . हि निन्दा-यायन उपपन्नवसावनया च स्वयमप्रतिष्ठित एव भवतीति , अवश्य कर्मकाण्डविचार एवानाभ्यातापायो लक्ष्यते । तन्नापि जैमिनीयमीमासामागमेव पोन पु-येन खामिमतायोपयोगितया गृहन् भगवान् पादरायण न कृतमेव कर्मविचारमवश्यापेक्षितमाफर यतीति औचि- त्यचितनया मुदृढमवधार्यत इतीदृशम्य कर्मनिर्णयस्य साधनत्व निरायाधम् । 'शमादीनामनिरगसाधनस्य, श्रवणादीना तयाणा-यतरजतरसाधनस्य' इत्यपि न युक्तम् । श्रवणमननान-रमपि शमाद सापाकारपर्यनमपेक्षि तत्वात् । पर तु शमदमादझातिरिक्तकर्मादिविषयकत्वात् , श्रवणादेश्य नाविषयकवादम्यव साक्षात्मपन्धित्वमितोद वैलक्षण्यमुचित भावयितुम् ।। यदपि-कर्म तु चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानमाधनमिति बहिरङ्गम् इति ता वता ज्ञानसाधास्वस्य कण्ठोक्त वन कर्मविचारस्य साधनत्वमपाकृत न भवति । फि तु अधिदानचा पायोश्रवगममाप्तिज्ञ न पयागितया चितशुद्धये कर्म णामनुप्रयत्वसिद्धया कमविचारस्य पूर्ववृत्तत्वमेव समर्थित भवति । किञ्च वालोकमापकमुकतकर्मविशेषानुमारिणी ब्रह्मलोकशाप कस्यचित् जाय माना भारिप्रतिबध एव ( २१) इति सगुणनमप्राप्त सासारिकफलतया हयत्वेन कालनात् वेदान्तश्रवणपूर्वभाविनी मुमुक्षा कि निर्गुणतमप्राप्ताच्छा मानमित्यभिमतम् । उन सगुणप्राप्तेरपि क्रममुक्तित्वाचदिच्छाऽपि मुमु क्षेति । नाय तथा सति इ तावद्विवका विरक्तस्य चतुरध्यायी नार व्यन्या , तन सगुगनझनदुपासनतदुपकरणादेरेव वर्णनात् । अतोन ता- दृशमुमुक्षाया ईदृग्वेदान्तार्थश्रवण साधनायम् । न सल श्रीशङ्कराचार्यादि मिराप निर्गुणनझपतिपादकनया, वेदान्ताना मगुणब्रह्मपरत्वशङ्कापक्षपपूर्वक निर्गुणनझपरत्वस्थापनपरतया वा सूत्राण्ययोज्ग त । नान्त्य तथा हमति ·परमार्थप्रकाशिका । १५ गुणनोपासनाधनप्रवृत परमपि तपरिकरवन स्वेनैव वक्ष्यमाण पर्म यैर्न विचारित, न विचारयिते च, तादृशानधिकृय सूत्राणि प्रणि नायतोद कथका युज्यताम् । अत प्रकृतचतुरघ्यायीविचार कर्मविचा रमापेक्ष एव । अतामाधनचतुष्टपमानवसमर्थनेन कर्मविचारस्य साध. न व न शक्य प्रतिपदुम् । विशिष्य नित्यानित्यवस्तुस्विकादिपदार्यखरू- पशोधन तत्तद्पण दिक चान्यत द्रष्टव्यम् । यत्त, शब्दशक्तिविषय युक्तिी निरूपण श्रवणम् । तेन वेदान्त. वाक्यान्यद्वितोये ब्रह्मणि प्रमाण नवेति सशयनिवृत्ति । वस्तुतत्वविषय युक्तता निरूपण नननम् । तेन प्रपञ्चसत्यजीवपरभदादिसशया निवर्त-त । निर्दध्यासनेन सम्धितिमात्रधारणरूपण अहमज्ञ इत्यादिभ्रमोऽपति । ए: सशयभ्रमनिवृत्ती प्रतिबन्धाभावे अह ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षपमा जायते'- (पु २०) इति तत्रापि विचार्यते । एव श्रवणानन्तरमप्यनुवर्तमान- बहुविधमशयनिवतंक वं मननस्य प्रतिपादयता भवता हीदमुक्त भवति, यत्, यापि वेदा-उवाक्यम्याद्वितीयतामन धन एव शक्तिरस्ति, न बन्यथा । अाप वस्तुनत्वाप्येवमेव स्यादुता-यथति शङ्कापरिहारायानुकूला युक्तय परिशील्यात इति । तथा चैत्र शमानो वस्तुनावविरुद्धमेव वेदान्तोक्त स्यादिति चन्मन्य :-तर्हि वेदाप्रामाण्य पर्यवसानामति मूले कुठार । एवञ्च वेदान्ताभिहितार्थस्य सशयितत्वात् श्रवणस्य निर्णयरूपत्वोक्ति तेनाप्रामाण्य- सशयनिवृत्युक्ति विरुद्धयते। वेदान्तस्य प्रमाणतयाऽप्रमाणतया वाऽद्विती- यामप्रतिपादकर निर्णय पर कयश्चित्स्यात् । यदि वस्तुतत्वाविरोधेन वेद- स्यान्योऽर्थरस्यादित्यध्यवस्पति , तदाप्यद्वितीय ब्रह्मणि घेदान्तप्रामाण्यबुद्धि- रेवाप्रतिष्ठितति छ श्रवणन सराय-वृत्ति । तस्मादित्य विषयव्यवस्था विध्य वेदप्रामाण्यम्य प्रागेव सिद्धनया गुरुमुखाच्छुन एव किं वेदार्थ , उतान्य इति शकापरिहारायाद्वितीयब्रह्मपरत्वस्थापनायैवानुकलती वस्तुतत्वशोधन 12 ·१६ परमार्थप्रकाशिका . . मुखेन अवयन्न इति विवचनं मयसो युक्तम् । पदाप, ध्यानेन प्रमनि- जिति-तपरोक्षप्रमाख्य विज्ञान किमय स्वीलियते । भावरूपाज्ञान- निवृत्त्यमिति पत, तहि तनिसिपर्यन्न अम उदेप्यन्येवति क्यं प्रम- मिति । ध्यानात प्राक्तनास्तु ममा स्वयमेव धणिकतया विनंद यन्तीति न तेषामिती नितांता, अन्यथा ध्यानादपि जननिवृत्तिः, ततोऽपरोक्ष- प्रमायो जाताय तयापि भ्रमनिवृधिरित्यङ्गोकार अमनिवृत्तपक्षप्रमयो. परसराश्रयापतिश्च । तस्मा-मनमश्चितिमान एवं निवेशितवन विषयान्त- रासंस्पशीशमो नाकाशं लभते इत्येव अमनिवृत्ति गन्दार्थो वक्तव्य । अत. N न्युस्थिरो मनमोऽन्यत्र प्रकृत्य अभ्यति विहरते चेत्यनुभवसिद्ध बीका तिव्यमिति ईदृशानुभवानुसारेणापर क्षपमाया जानापमाप मध्ये अममूलभूत- स्य मावरूपाज्ञानम्य तया निवृत्ति । वस्तु शक्यते । कार्यण कारणमात्तस्या- नुमानात् । अनिवृत्ती अज्ञानादमिया न म्यादिति चेन्मान् । अज्ञान- निवृत्तावपि ससारानुवृत्तिकथन निराकरिष्यते । 'मिधले हृदयमान्य रित शास्त्रश च माक्षाकारम्य कर्मसगरमादिन्थिनिवर्तकत्वमयोक्तम् , म पुन- जगन्निवक रम् । शुक्तिकप्या देस्थले च पूर्व रजतनमनिवृत्ति पश्चा- द्रजन स्पादकाश्विानिवृत्तिारत्यवमशद्वय नानुभविकम् । एव निवर्तकज्ञानद्व यमाप, अधिष्ठानज्ञानस्यैकस्यैव तथ वानुभवात् । तस्तात् ध्यानेन प्रमनिवृति , साक्षात्कारेणाज्ञाननियति इत्यादिकमखिलमनुपपनम् । यदपि-कर्णी व्याघकुल एवं वर्धिता राषयत्वनारमान गृरीतवान् शापायमानादिलक्षण दुख प्राप्त सूर्येण 'कौन्तेयस्व न राधेय' इति स्मारि- तनिजरूप राधेयत्वनिवृत्तौ दुख त्यक्त्वा को-तेयत्वप्रयुक्त श्रेय प्रापति दृष्टान्तवर्णनम्-तत्र कथ को व्याध आसीत् । कथं च सोऽननुमूतं क्षत्रि- यस्वको तयत्वादिनिजरूप सस्मार' कथ च शापादिद् खन्याग इति भवतव विमर्शनीयम , मग्य प्रमाणयुक्तिविद्धत्वात् । नत्र राधेयत्वात्पचितनि- 1 - - ·परमार्थप्रकाशिका। न -तत .... त्यादिकरनं तु शुनरप्यादिम्यलकरस्वमतवासनावशायमिति तत्रापि प्रमाणमन्ति । यतु, संमरसम्वविद्याकलिना शाखंगोत्सादितया स्वगोचरविद्यया अविद्यानिवृतौ नित्यमिद्धनिरतिशयानन्दस्वरूंपणावरिष्ठत इति- यदि वह स्वयमय शस्त्र स्वाविद्यया फल्पयति, तहि कल्पनावसर एवं तदर्थमपि विज नातोति सन एविद्यानिवृतौ निराबाधायां क गुरुशिष्यादि- फल्सनाक्यावकाश इति विमृश्यताम् । यसकलानात् प्रागवार्थज्ञाने शास्त्र मपि व्यर्थम् । अर्थज्ञ ऽसयमाविध कलपतत्वेऽपि गुर्वादिकल्पनात प्रा. गर्यो ज्ञाता एवति । न खलु ज्ञानम्यादृष्टद्वाराऽविद्यानिवर्तक वम् । येने- दमेव निवर्तकम् , तत्वनिकमिति नियम्येत । कय च समरस शास्त्र- कल्पनासमर्थ स्वदु खनिपतये स्वयमेव न प्रवर्तते । कय च फमाप सम- थशिखामगि सपदि स्वयमनु पाद्य एवमनन्तनसंमारसागरान्त पातमात्मन' फल्पयति । नियशुद्वय किमस्ति दु समिति चन्-ताई पृथैवायमद्वतोप- देशमानमर्माणपरमनखण्डनादिपरिश्रम इति मूकीमवितव्यम् । एवविधा- मिसन्त्रिपरिष्कृतपकृष्टमानसाना धर्माधमतदुपायतदादरणपद्धतिप्रभेदा अपि न कथञ्चित्सन्ताति सर्वविप्लवप्रसङ्ग इत्यलमतिप्रसद्गन । य पुन –'इयञ्च मुक्तिींवतोऽपि भवति वाधकामावात्' इत्यादिवचनम्- तत्र प्रमागप्रन्यदृष्टम्य जीवन्मुक्तशब्दस्य वयमपि कश्चिदयाधितमर्थ ब्रम एव । उक्तश्च भगवना बादरायणेन- 'अमृतत्वं चानुपोप्य'ति । भवदभिमता पुनर्जीवन्मुक्तिभवन्मताऽऽलम्बनैनव विचार क्रियमाणे किं शक्योपपादना' उत नेति पर विचारणांगम् । मुक्तिशब्दो विशेषादसङ्कोचात् सर्वस्मादपि चन्यान्मुकिमाह । मनश्च न कश्चित् पारमार्थिकोऽस्तीति व्यावहारिक- सर्वानिवृत्तावमेक्षिताया मुक्तगदमुख्याध या विवक्ष गोयाया च सत्या तत्र प्रारव्या शिफारभूत शरीरधारणमोजनादिबहुविधव्यापारव्यूहविधायिज वन- ·४८ परमार्थप्रकाशिका । विशेषमानस परियागेन तदतिरिक्तपन्धनितिरेव मुक्तिशअमुरूषार्थ इति कयनं नोपपतिसहम् ! कविशेषाधीनस्य तस्य बन्यत्सम नाहोत्यप्यनु भयविरुद्धम् । क्षुदादेः पारमार्थिकदु खाजनकत्वं च सर्वरद्वमाधारणमिति सर्वेऽपि सर्वदा मुक्ना येति नैष जीवन्मुने विशेषः । तस्य दुखामा. वेऽपि अन्यहष्टया तथा बुद्धिरिति चेत् -इदपि सदैव सपा सुवचम् । न पाल्पतं किंचिदस्ति । मिथ्याभूनमूहाविद्याञ्छंद तकार्यसच्छिदें. शमानपरिशेषणमनुरपतिमस्तम् । कतिपयशक्तिविशेषाविनाशश्व शक्तपि मिथ्यात्वेन पारशेषयितुमशस्यत्वादव दुर्वचः । विस्तरय पश्चात् । यानि तु जीवन्मुक्यवस्थाप्रयोजनानि ज्ञानरक्षा, तपः, विसंवादामा दुःखनिवृत्तिः, सुखाविभावश्चति पञ्च परिमण्यन्ते । तत्र ज्ञानरक्षा नाम संशयविपर्ययानुत्पतिः । सा च तपम्यवान्तमति तस्याविलवृत्त्यनुदयेन चिकामरूपत्वात् । अखिलवृत्त्यनुयशदा हान्द्रियान्तरात्त्यनुत्पत्तिपिच संशयविपर्ययानुपतिमप्याह । अथापि चित्तकमयमात्र तप इति चेत्, तर्हि संशयविपर्ययानुत्पत्तिरिति विभागं परियज्याखिलवृत्यनुदय एव रक्षा. पदेन विवक्ष्यताम् । यदि एक प्रयमित्यनेन स लब्ध इत्युच्यते । तदा संशयविपर्ययानुत्पत्तिरपि तत्र प्रविष्टति तुल्यम् । वस्तुत इदं तप एव न बहुविधवाह्यव्यापारव्यग्रमनसा- 'ज्ञात्वा वयं तनिष्ठा ननु मादामहं वयम् । अनुशाचाम एवान्यान प्रान्तर्विदामहे ।।' इति भवदुदाहनश्लोके तानुशौचनादिवृत्तिशालिनां कथमखिलवृत्त्यनुदयसा- । न च ब्युस्थानदशायां वृत्त्यातरमद्भावऽपि योगदशायामक्ष तप इति वाच्यम् । व्यु थानदशायामपि वृत्त्यन्तरानुदयमा भवनिष्टत्वेन तद्विरोधात् ।। दुखनिवृत्यतिरिक्त पुस्ताविभवकथनं च न घटते ; दुखाभा- संभवति , ध्यं तपः ·परमार्थप्रकाशिका। " वातिरिक्तस्य सुखस्य भवन्मतेऽभावात् । आनन्दो ब्रह्मयादीनां तावन्गा- वार्थत्वात् । अतश्च परिपूर्णब्रह्मानन्दानुभवसुखाविभीव' इति सकल- पर्यायशब्दप्रवेशनऽपि न दुःपनिवृत्तरन्यस्मत्स्यति । 'न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वय तदन्तःकरणन गृहात ॥ इति भवद्गृहीत वचनमपि भवन्मते अन एवापार्थम् । ब्रह्मात्मनः सुखस्या- ग्राह्यत्वादपि अन्त.करणमाह्यत्ववचनमसङ्गतम् । यदपि विदहमुक्तो ब्रह्म- भावसाधकम् - 'बटे नो यथा व्योम व्योमव भवति स्वयम् । तथैवोपाधिक्लिये ब्रह्मैव ब्रह्मवित् अयम् ॥' इति वचनम् । तदपि मतस्थापनाचार्याव्याख्यातापारगृहीतोचावनोपनिषदन्त- गतात्मोपनिषद्लनस्वादश्रद्धेयम् । श्रद्धेयत्वेऽपि, उपक्रमे 'त्रिविधः पुरुषो यत आत्माऽन्तरात्मा परमात्मा चेति देहजीवपरात्मनो विमज्य देहजीवाविशष जीवपरयोदप्रदर्शनात । उपर्याप- क्षारं क्षार यथा क्षिप्त तेल तैले जलं जल । संयुक्तमकतां याति तथारमन्यात्मविन्मुनिः ॥' इति क्षिप्यमाणारादेः क्षेपाचारधारादित इव जीवस्य परत गेदवणगाज न ब्रह्मजीवामदविषयम् । किन्तु ब्रहोत्र सन् प्रमाप्यनीनि ब्राण्यप्पयात् प्राक् स्थितत्वेन निर्दिष्टस्स ब्रसव सन्निति ब्रह्मभावस्य ब्राह्मगुणवत्वात्मक स्वखरूपाविभीवस्य सौंपाधिविलये सम्भवतः प्रतिनीधमिति ध्येयम् । विभेदजनके इस्लादिविष्णुपुराणवचनाच विचयिभ्यते । अद्वैतमतम्यानुपपनानाविषये यावद्वतन्यम् तावतोऽप्यर्थम्य प्राक्तन- परमाचारिस प्रतिपादित वेग वक्तपाभावात् अद्रनामोदमनिम्पित- 13 ·परमार्थप्रकाशित कापियांशमात्रसंशितवनय संपति प्रत्याध वितरवर्जनन उक्ता- देतमतपरिशीलनविषय पतावरपुपरम्य विशिष्टादितमतानुपपरिमाविकृता- मितः गण्डपिन्यागः । ननापि यथाधनश्रीगाप्यमपि तवरले HI. ममोगापरिशीन्यविशिष्टविनमतानुपपविकल्पने व्याकृतस्य अवतामादकर्तु- रस्य पूर्वीपरमाध्यमागनेव सर्वत्र दनुपरमिति न व्याख्यानप्रन्येषु वर्तमान साप विचारम्य सम्प्रति प्रकटनमपेशितम् । अनेक चायथावपटतय. नुयादान यथावम्मिता महणाय केवलमबद्धं कृत्वा चोधकरणमय तेन मृतमनि । इत्य चिते , प्राज्ञ पश्यन्तु कियन्मेऽवश्यवक्तव्यं भविन्य- धाति । अथापि यथोचित संग्रहणाऽऽनुपूर्यगानुपपीः परिहरना तन्मु- सन पुनरपि प्रागिाग्रेऽप्यभिनयुक्तिकरम्भितेन गायतरण अद्वैतमतानु- पपत्य एव मुखमाविक्रियात इति विज्ञेयम् ।। गतपण्यादिपरदशतनिशितग्रन्थशातितं तु गतम् । सानिरीक्षणाक्षमशक्काशमनाय क प्रयास न ।' पश्यन्तु पण्डिता इह परिमापापरिमळादिष्टाना। अशानामपि विहितान्यवसरता दूपणान्यप्यानि ॥ यदा-मायावादस्य प्राचीनतापरिरक्षणाय प्रथम कथितम् , अय च मायावादः सीमच्छङ्कराचार्य अपूर्व एव स्वपोलकल्पनयोद्ावित इति न अमितव्यम् ; पैरेव तत्र तत्र सूत्रेषु तस्य पूर्वपक्षवेन ब्रह्ममूत्रकाराभिमत- ताया प्रदर्शितवा(पु. ५०)दिति । तत्रोच्यने- दहात्मत्यवादः कैश्चिदर्वानानै अपूर्वः सकपोलकल्पित इति न अमितव्यम् । उपनिश्येव तद्दर्शनात । वृहस्पतिना सूत्रम्यापि प्रण- यनात् । मीमासाकार आत्मनित्यवस्थापनाय एतत्पूर्वपक्षवर्णनात् । किं बहुना, श्रीशङ्कानागग्ध 'एक आत्मन शरीरे भावादित्यधिकरण (३. ३) ·परमार्थप्रकागिका। देहात्मवादिमतस्य पूर्वपक्षवन भगवद्वादरायणविवक्षितखेन वर्णितत्वाचति कथनमालेग यथा न चाबीकमत कश्चिदाद्रियेत , तथैवाद्वैतमपीति हि शस्य प्रतिवातुमिति । यदपि अयं मायावादो व्रावकारानभिगत इति न कल्पनीयम् , 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति पता- वेव तदर्शनादिति लेखनम् इदमेव तावत् सूत्रकारानभिमति सम्यगाविष्क. रोति । यतः पञ्चचवारिंशदुतरपक्षातीसंख्यातेपु ब्रह्ममूत्रपु एकस्यापि हि मायावादे प्रमाणतया प्रदणं भवत एवाशक्यमासीत् । मुधैव सूत्राण्यु-सृज्य सूत्रकारहृदयं विधानरेण कायितुं प्रययते , न च भवदुपात्तायां - तावपि मवन्निरुक्तमायैव मायाशब्दार्थ इति निरूपित्तमस्तीति किमनेन ? यो ऽपि ब्रममूत्रसिद्धान्तदर्शनं निरञ्जनभाव्य तदुदाहृता श्रुतिः इत्येतेषामन्वेष- णेन मायावादम्य मूत्रकारभिमतव्यकानप्रयासः , सोऽपि तेषां सर्वशिष्टा- परिगृहीतानां श्रद्वाधिक्यन कैश्चिन् फलितानां सूत्रकाराभिमत्यसाधक-धात, तत्रापि भवदभिनतरीत्या मायाशदनिर्वचनाद्यमान भवन्मतविम्पवर्णना- भावाच्च सबथोपेक्षणीय एव ।। वृहत्व पु-कल यत्र तदेव ब्रह्म शब्दितम् । न जीवनि भन्मुक्ति न चपा ब्रह्मभालता ।। यदुक्तम्-विवोपादानभूतः पुरुष एव ब्रह्म । हणं व्य पनम् । उपादान. फारणं हि कृ कार्यजात व्यामोत्येव । श्रमाप्ये 'वृहत्व च म्बरकोण गुगैश्च यज्ञानायिका निशा सोऽम्य मुमोऽयं ट.युक्तं न घटने । वृह. त्वस्य परिणामविशेषतयाऽनययिकातिमहत्त्वम्य परममहत्त्वरूपस्य गुणेष्व. सम्मवान् । गुणे गुमानगोकरात् । गुमाचकशब्दानां व गुण एव सामान्य- तः प्रवृत्तिनिर्मितमिति तत्रानाधिकातिशय-वप्रवेशोऽपि न युक्त । महत्वे निर- तिशयतामाऽपि महान् गन इत्यादिमुनयप्रयोगादिति नदिदं व्याहत युक्ति- ·1421 प्रमाणविरुद्ध च । तथा हि-भवदुक्तध्यापनमानस्य नअपदार्थत्वं व्यापिपु कालाकाशादिप्ती नाशब्दपयोगसम्मान उपादानमात्रे कय सदाच ' तलाप्युपादान भूते मृदादो परिणाम्युपादाने भावरूपाजाने च तत्प्रयोगस. वात् , विवोपादानमूत पव , तत्रापि पुरुष एवेति कप सोच ? वृहन्महच्छन्दादवि ब्रह्मशब्दस्याप गुणमात्रप्रवृत्तिनिर्मितकत्वे, महान् गज , ब्रह्म घट इति सर्वत्र महत्त्वयोगिषु तद्विवक्षया कथ न प्रयोग ? मता भवताऽपि सोच कृत । क यश्च । अतोऽन्यत्र तत्पयोगधारणाय मामा णिकाशस्य प्रतिनिसितकोटो निवेशी युक्त इति अनवधिकातिशयत्वस्य निवेश क्रियते, ग तु विवतोपादानस्वाद , अप्रामाणिकल्लादसिद्धत्वात न च बृहत्त्व गुणे न सम्भवतीत्यारोचनीयम् । गुणे गुणाभावस्य वैशे- पिकमात्रगृहीतत्यास्माभिर नादरणाद , धर्म मूतज्ञानस्य विशेषणत्वात् गुणभू तस्यात-मत व्यत्वाच । न च भगवती धर्मभ्तज्ञानस्यकस्य गुणस्य परममहत्त्वेऽपि अगम्य तारगम्याभावात कथ गुणरिति रहुवचननिदेन इति माम् । चहि परिमाणविशेष इत्युन्यमानगपि शोधन कृतेऽने वस्तुसम्य धरूपरेय पर्यवस्यताति ताशय त्रयम्य भगवन्यप इद पर्व नगद्धेते सर्वाभीष्टपदस्य सर्वनीवमव्यस्य तस्य क्षमा दयादिप्याप निराध सम्वेन बृहत्वाश्यगुणगणलाभेन बहुवचनमामञ्जस्यात् । अत एव महा कारणिक इत्यादि निर्देश । तदिद बहुग्रन्थपरिशोर नावसेयम् । न च भवत इव निर्गुण ब्रह्मणोऽसम मते । न च वयममूल किंचित् प्रा । वृहवि वृहयति तसादुच्यते पर ब्रह्म । इत्यादि प्रमाणपचनै स्वरूपातस्य गुगरतम्य 7 वृत्वस्य ब्रममा का गिरत वात् । 'पदे परप्रयोगाच गुपयोगाय शाणि । मिले वादो मुग्यवृत्ती महामुने ।।

·परमार्थप्रकाशिका । . यसिन् प्रयुज्यमाने तु गुणयोगः सुपुप्पल । तव मुस्यवृतोऽयमन्यत्र धुपचारतः ।।' इति च श्रीमद्गारुई पुगणम् 1 सूत्रकौरैश्चलिव पां मिनिमुख्यत्वोदि स्यादी ब्रह्माशब्दस्य भगवति मुख्यत्वे कण्ठग्वणोक्तम् । न च परतत्त्व विचार प्रयतमानः अमुख्य सर्वसाधारणं वा शब्दं ब्रह्मजिज्ञासति आदौ प्रयु लोत । न च शक्त्या वा लक्षणया वा ब्रह्मशब्दप्रयोगविषयेषु सर्वत्रानु. गतानतिप्रसक्त फिश्चिन्निमित्तमस्ति । न चानेकशक्तिकल्पना न्याय्या । न च मगवदतिरिक्त कचि पदार्थ परं ब्रह्मशब्दमुख्यत्वकथनस्य विनिगम किश्चिदस्ति । अतो युक्तया प्रमाणन च बृहत्त्वविशेषणतया निवेशित मनवधिकातिशयत्वमेव ब्रह्मशब्दस्य गगवन्मात्रमुख्यत्वे नियामकं भवतीति तत्र गुन्यो ब्रह्मशब्दखसादन्यत्रौपचारिक इति सर्पमिद श्रीमति मारे श्रुतप्रकाशिकादौ च विस्पष्टमिति अष्टवा चावुद्धवा चाक्षेपकरणमयुक्तमेव । यदपि--(पु. ५२) अशरीरत्वावस्थामुक्तिः । सेव चामृतत्वम् । श. रीरसत्त्वे मरणस्य नियतत्वात् । इदमेव चाभय भयात्यन्ताभावः। द्वितीय. वस्तुप्रतिमासे च मयसम्भावनाऽस्तोति द्वितीयवस्तुप्रतीत्यभावोऽपि तदा । इयं च मुक्ति द्विविधा विदेहमुक्ति जीवन्मुक्तिश्चति । तत्राच्यत । मुक्तावपि शरीरपरिप्रह्स्य 'द्वादशाहबदुभयविधम् 'इति सूत्रोक्तत्वात् स एकधा भवति द्विधा भवतीत्यादिश्रुतिसिद्धत्वाच्च कर्मजन्यशरीरराहित्यरूपा मुक्ति- रिति खार्म. । सशरीरस्य दु खसम्बन्धोऽधननीय इति चन् मगवतोऽप सशरीरस्त्रन सर्वाभ्युपतस्य दु सित्वापत्ति । शास्त्वलात् तत्र तद्वारण च जावे ऽन्येवमिति । कमजन्यशरीरवत्वं च दुसित भवेदेव । एवं हेयतया ऽज्यवसित यमरण तन्मुक्तयवस्थाया नास्त्येवेति ध्येयम् । द्वितीयवस्तु- प्रतिमासे भयमिति च न व्याप्ति भीताना भयपरिहारायापि द्वितीयसहा- यापेक्षाऽनुगवन तत्प्रतीतिमात्रंश भयोनयसम्भवात् । 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' ·परमार्थप्रकाशिका। - इति श्रतिरापि यत्र प्रळये द्वितीयमेव नास्ति तत्र प्रतिकूलद्वितीयस्य कः प्रसङ्ग इति , कथं भयमिति स्वकृताया भयोक्तो स्वयमनुशयं दर्शयति । प्रतिकूलद्वितोयवस्तुप्रतिभास भयमिति तु युक्त वक्तुम् । तत्र च द्विती- यति व्यर्थम् । तथा च प्रतिकूलवस्तुप्रतीत्यमावो मोक्षेऽस्माभिरपीप्यते; सर्वस्यानुकूलतयैव तदा भानात् । मुक्तिद्वैविध्यं चायुक्तम् ; जीवन्मुक्ती अशरीरत्वावस्थारूपभवदुतमुक्तिशब्दाथीभावात् । न च पन्धमुक्त्योरेफदा सद्भावः सम्भावनामहति । यत्त-विदेहमुक्तो दर्पणस्थानीयबुद्धयाधुपाद्धयभावन तत्प्रतिविम्य. रूपजीवाभावात् स्वदृष्ट्या परदृष्ट्या च मुक्तात्मनि द्वितीयवस्तुसम्बन्धपती- तिरित्यस्याभावऽपि जीव मुक्तस्य युद्धभुपाधिसत्त्वेन तरसम्बन्धप्रतीतिरस्त्येव । पर तु तस्य नावे न करलं जीवत्वबुद्धिमात्रम् , किन्तु अयं प्रतिबिम्धभूत इत्यपि ज्ञानमस्तीति अहभावादिधर्माणामस्वगत-वेन अहकारादिगतत्वेन च विवेचनमन्तोति -- तद्धवन्मतरीत्या काममास्ताम् । यत्तु (पु ५३) तत चटकादिहप्रान्तकथनम्, तन तु वैषम्याम्ति, यथा चटक आदर्श स्वप्रति- विच चटकान्तर वेन पश्यति, न प्रतिबिम्यत्वेन ; तथा जीव. प्रतिनिब- भूतः प्रतिविम्वभूतोऽहमिति न नानातीति कथन विषममेव । नहि दृष्टान्ते चटकप्रतिनिध चटक वन सं पश्यति, न च प्रतिवस्य चेत. नत्व नाम । एवं यथा मनुष्य ज्ञानाधिक आदरों स्वमतिरिम्य प्रति- विध वन पश्यति, न मनुष्यवन , तथा जीवन्मुक्त खात्मानं प्रतिबिध. सेन पश्यति, न केवलजीवस्वनन्येतदपि विपगम् । न न दृष्टान्तपित्र- म्शानाया जीवामुक्त इति । 'यदपि (पु. ५३, ५४) यथा बालानां खादशंगतमारिन्यस्य स. प्रतिविम्य भातम्य विश्व समारोपण मनं पश्यन् विपकी मनुष्य. भादशी- ६नुवृत्तमेव मानिन्यमिति मार शिक्षा स्वयमसान्तोऽपि सादर्श मानपनि, 1 .. , ·परमार्थप्रकाशिश। ५५ - तथा जनक दिर्जीव-मुक्ती रोकपमहाय काकादिति-तन, 'कर्मणैव हि ससिद्धिगास्थिता जनक दय' इति खार्थमेर कर्मानुष्ठानस्य जनकादिपु प्रसिद्धतया जीवाना चित्तशुद्धिद्वारा स्वग्रान्तिदूरीकरणायानमिसहिताले कर्मणि प्रवृतिसिद्धयर्थमेव ते कर्मानुष्ठितमिति कल्पनस्याशस्यत्वात, जीव मुक्ती प्रमाणाभावाच । यातु, 'तमेव विद्वानमृत इह मवती ति श्रुतौ इशब्दात् जीव मु. क्ति स्पष्टमुक्तेति । तदत्रैव श्रुतो अमृतशब्देनाशरीररावस्योच्यते [पु ५२] इति मवद्वाश्यःयाहतम् । न हि जीव-मुक्तयवस्थाऽशरीरावस्था। न चेह- गन्देन जीव मुक्तिप्रतीति , भव-मते विदहमुक्तावपि देशान्तरगमनामावन 'न तस्य प्राणा उत्क मन्तीति श्रयैका येन घ जावन्मुस्यनहोकारऽपि तस्योपपन्नत्वात । अस्मदभिमतार्थवानपेक्षितत्वादिह नोच्यते । अधिष्ठान- साक्षात्कारे सति अध्यनस्य सश्चितकर्मण इव प्रारब्धकर्मणोऽप्यवश्यनिवृत्त. वेऽभ्युपगन्तव्ये कथ जीवतो मुक्ति । 'तस्य तावदेव चिरमिति श्रुति- चलात् प्रारव्यस्य भोगनैव क्षय इति चत् तर्हि मिश्याले तन्निवृत्तरावश्यक वन तत्सत्यवम्यवोक्तश्रय यथाऽनुपपत्या खीकर्तव्यविनाविशेषात् सश्चित. कर्मादेपि सत्यत्वमवेति ज्ञाननिवयं यान्यथाऽनुपपत्त्या प्रपञ्चमि यात्वक सन भवता गस्तितमेव । अतो मि. प्रास्वपक्षे मूलाज्ञानम्य साक्षात्कारेण निवृतत्वात् न प्रारब्धशपसम्भव । प्रारब्यफ्लोपयिकशक्तिविशेषमात सद्भावान् तनुपपतिरित्यप न युक्तम् , तस्या अपि शक्तेरज्ञानगताया मिश्यात्वेन साक्षात्कारनिवय॑त्वाविशेषात् । एतेन जीव मुक्तम्य स्वधर्थयागायनुष्ठानासम्भोऽपि शरीरयानार्य वार्थमिक्षाटा|दे , परार्यम्य पारचर्याकमग्रहाद्यर्थकर्मणश्चानुपान सम्भवनि। पवमवुद्धिपूर्व कर्मापि सम्भवीत्येतदपि निरस्तम् । भदवासनामिवर्षकस्ये शामकरणस्य बघापादकस्यात् । अनाद करोमीत्यभिमानामावन कर्म- ·परमार्थप्रकाशिका संसारबन्धाय न भवतीति भवदुक्तं तु-'अहंभावाऽपि भासन एवेति जीव- न्मुक्तस्यापि कचिदहमयपूर्वको व्यवहारा दृश्यते (५४)इति भवदुक्तिविरु- द्धम् । यदि जीवन्मुक्तः स्वस्मिन्नवर्तमानत्वेन अहकारादिगतवन च सर्व विविनति, तर्हि क्षुपिपासादिजनित दु खमाप तथैवेति कुतो भिक्षाटनादि- प्रयासः । स्वदृष्ट्या च सर्वस्यापि मिथ्यात्वावसायन कस्याप्यमावेन पर- परिचयति वा लोकसंग्रह.इवि वा कथं कर्मप्रसक्तिः ! एकजीववादस्यैव भवता प्रानिकृष्टत्वेन सर्वस्य लोकस्यामर्यादं व्यापृतावऽपि स्वस्य यथाव- स्थितसाक्षात्कारस्य निष्पनत्वेन देहपातसमनन्तरमेव सर्वविलयन शुद्धब्रा- परिशेष माविनं बुद्धयमानम्य जीवन्मुक्तस्य किमिति लोकसग्रहार्थ किञ्चित् कर्तव्यं भविष्यति । अत एव विष्ट्या जगन्नास्ति , पादृष्ट्याऽस्ति । पद्धजीवाश्चानन्ताः । वामदेवादयः कानचिदेव मुक्ताः इत्येवं जीवन्मुक्ति- कतिपयविदेहमुस्किसमर्थनाय भयद्वचनं एकजीववादरूपमवत्परमसिद्धान्तब्या- फोपावहत्वादश्रद्धेयम् । अ) यदि प्रारब्धकर्मणा किश्चित्कर्मकरण सं. गन्तव्यम् अभिमन्यतां तार्ह आदेहपातं बन्धनिवर्तकः साक्षात्कार एवं नोत्पन्न इति । अथ तत्र साक्षात्कारप्रतिपादकबहुश्रुतिविरोधी लक्ष्यठे, त्यज्यतां नहिं जगन्मिथ्यात्वपक्षः । न च सत्य भवतो वाक्य ज्ञानेन तन्नियतिरिति शक्यम् । असन्मते जगन्निवृत्तसेवाभावात् सश्चितकर्मण एव निवृत्ते । तन्निचिरैव कथमिति चन् यथा सश्चितकमस्वरूपेशा प्रमा.. णम् तथा भगवद्भक्तिरूपज्ञानवलेन तनिवृतावपि प्रायश्चितान्तरेण पाप- निवृत्ताविव शामर समाणमिति किमतानुपपनम् । यत्तु-(पु. ५५)तत्वज्ञानादेव मोक्ष इति मिद्धान्ते तत्वज्ञानत्यत . RR शोमति त.पुरा न मातिनिशिलावाय विविधि- भायम्वीकार द्वैनापत्तरित्याशंस्य तत्वच ज्ञानमिति कर्मधारयसमर्थनम् - प तावन्मात्रापातदनमृतम् । तमेव विदिखत्या द्वितीयादिनिःशम्बल . -तद.

·परमार्थप्रकाशिका । . , जोपमावस्यावश्यकत्वात् । ब्रह्मरूपज्ञानस्य च सर्वदा सत्वेन सर्वदेव मोक्षः सिद्ध इति सर्वप्रयत्नयर्यापत्तेश्च । बाघकज्ञानसलेन विपरीतप्रतीतरेव कदाऽप्यप्रसत्तेश्च । यदपि तत्त्वस्य ज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषमेव स्वीकृत्य तत्त्वविषयकज्ञानस्य मोक्ष प्रति कारणत्वात् विपर्यावयमावस्य मोक्षमावालि- फरवन न पश्चात् द्वैतप्रसक्तिगत समाधानान्तरम्-तदपि न युक्तम् । तत्त्वस्य निर्विशेषत्वे ज्ञानविषयत्वासम्भवात् । तदर्थ ज्ञानस्य सविशेषसम्बन्धित्व तत्त्वज्ञानवासम्भवात् । स्वप्रकाशस्य च तत्त्वज्ञानस्य तत्वनिष्ठखविषयता- विषयकत्वस्यावश्यकत्वेनापि न निर्विशेषविषयकत्वम् । किं च तत्वविषय- कज्ञानान्तराभ्युपगमेऽपि तत्त्वस्यापि स्वप्रकाशत्वेन खत एवाज्ञाननिवर्तकरव- प्रसाः । तस्य तत्रासामध्ये तु तद्विषयकज्ञानान्तरस्यापि तदनधिकविषय. करवे निवर्तकस्वासम्मव एव । तदधिकविषयकवे तु सविशेषविषयकत्व- मवर्जनीयमिति कथ तत् तत्त्वज्ञानम् । अत एव ब्रह्मात्मकज्ञानापेक्षया ब्रह्मविषयकज्ञानस्य वैलक्षण्यसम्पादनाय तस्य तत्वज्ञानत्वरक्षणाय च ब्रह्मणो यथाकथञ्चित् यत्किश्चिद्धर्मविशिष्टत्वमप्रकम्प्यमिति अनामासमूतं द्वैतमव- श्यमूरीकार्यम् । -(पु. ५६) तत्त्वज्ञान कथं मोक्षकारणमित्येतदुपपादयितुं पह- पन्यस्यताभिहितम्-कार्यस्य घटादः उपादानकारणं मृदेव तत्त्वम् । तत्त्वं सत्यं परमार्य इति पर्यायाः । परमात्मव सर्वस्य कारणमिति स एव तत्त्वम् । अतः कार्यभूतसंसारमन्धात् मोक्षः कारणभूततत्त्वज्ञानाद्भवति । अथापि कथं कार्यविनाश इति चेत् यथा शुक्तिज्ञानात्मातिमासिकरजतविलय. तद्वत मृदटसलेऽपि मृद्ज्ञानन घटादिनाशोऽपि जातप्राय एव । पृथगास्तित्वाती- त्यभाव एव हि नाशः , न उन कारणसत्तातिरिक्तकार्यसत्ता प्रतीयत इाले । तदसत् । मोक्षस्य नाशरूपत्वामावन नाशोपपादनस्यानपेक्षितत्वात् । प्राति. भासिकपदार्थस्यैव अप्रामाणिकतायाः प्रागुक्तत्वेन तदृष्टान्तासम्भवात् । यच्च- + । . 15 ·परमार्थप्रकाशिका। नाशस्य पृथगस्तिवतात्यभावरूपत्वे घटोऽपि मृदेवेति विवेफिनां घटसत्ता- दशायामाप घटो नष्ट इति व्यवहारापत्त्याऽवस्थान्तरापत्तरेव नाशपदार्थतायाः आवश्यकत्वात् । अन्यथा घटसत्त्वेऽपि मृत घटस्य पृथक् प्रतीत्यमाव- मात्रेण घटनाशं स्वीकृत्य प्रकृते परमात्मतत्त्वज्ञानात्तथा मोक्षवर्णने , वर्तमा- नेऽपि जगति पृथक्प्रतीत्यभावमात्रेण मुक्त्युपपत्तौ मुक्तौ जगत्प्रविलयस्य भवदभिमतस्यानापत्तश्च । श्रुतौ कारणवाक्येषु मृदादिपरिणाम्युपादान- स्यैव दृष्टान्तत्ववर्णनेनाप्रामाणिकशुक्तिरूप्यदृष्टान्तस्य स्वकपोलतः कल्पनाय विवर्तवादाश्रयणस्य चायुक्तत्वेन जगन्मिथ्यात्वासिद्धया च मुक्त कार्यनाश- रूपत्वतत्सापेक्षत्वयोरभावाच्च । न च मोक्षो नाश इति च पर्यायौ । म च कारागृहान्मोक्ष इत्यस्य कारागृहनाश इत्यर्थः । अत स्वरसार्थ- त्यागः अप्रामाणिकार्थस्वीकारश्च सर्वत्र भवताम् । यदपि (पु. ५७)कार्याणां कारणसतानतिरिक्तसचाफत्वात् कारणी. भूतायामविद्यायां कार्यतत्त्वतया स्थितायां तत्रापि कि तत्वमिति विचारे ज्ञानरूपं ब्रह्म परिशिष्यत इति । तत्रोच्यते । शुक्तयादौ रूप्यांदरिव ब्रह्माण घटादेः प्रपञ्चस्य साक्षादध्याससम्भवेन अविद्यात्मकतत्त्वस्यैव व्यर्थता । अन्यथा अविद्याकल्पनार्थमविद्यान्तरप्रसङ्गः । न च रूप्यायध्याससले तत्प- रिणाप्युपादान किश्चित् प्रत्यक्षसिद्धमस्ति । येन तद्वदिहापोत्युच्येत । अविधाकाजगदृष्टान्तेन मूलाविधादिकार्यतया शुक्तिरूप्यादिकल्पनं मलेव विवाद सत्यसम्मवि। दोषामा भ्रमो न मवतोति दोपः कामं कल्प्यताम् । न तस्यान्यस्य वोपादानवे किन्चित्पमाणमस्ति । एवं च श्रुतौ दृष्टिक्रमः . सर्वोऽपि अयासपक्षेऽनुपपन्न एव ; परिणाम्युपादानस्सानपेक्षणात् । एवं अत्रियायास्तत्त्वे विमृश्यमाने ज्ञानात्मकब्रह्मपरिशेप इत्यपि न युक्तम् । अ. विधाया अनादिलेन ब्रत कार्यस्वाभावात् । न चाविद्यायाः ब्रमणि कल्पि- तत्वात् तत्सतानतिरिक्तसचाकत्वमिति वाच्यम् , कल्पितत्वेऽनादित्वासम्म- ·परमार्थप्रकाशिका। वात् । अय परिशेषिताविधाज्ञाने जाते ज्ञानस्य ज्ञातृजेयावस्वरूपात्मकतिपु- टीरूपतया उन ज्ञातृज्ञययोनिरास ज्ञानपरिशेष इति चत्-फयं योनिरामः ! तन्निरासे हि विषयनिरूप्यावात् ज्ञानस्य , ताभ्यां सह ज्ञानमपि निरस्त भवतीति शन्यमेव तत्त्वं स्यात् । अत एव हि विज्ञानमानवादी पाहा. लम्बनावश्यकत्वेन संवनिराक्रियते । तस्मादध्यासायसम्मवान ब्रह्ममातस्य तत्त्ववाद्यवसाय इति । विचार्य कर्मकाण्डाथ फलं वुध्वाऽल्पमस्थिरम् । स कर्मभक्तिलभ्यं तद ब्रह्म जिज्ञासते द्विजः ।। साधनचतुष्टयमेव ब्रह्मजिज्ञासापूर्ववृत्तमित्येतत् (पु.५८) प्रांगव निरस्तम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासत्यसायशब्दश्चारभ्याघीतत्वात् किश्चित्प्रकरणानन्तरवा- क्यस्यायशब्दस्य तत्पकरणार्यानन्तर्यपरत्वात् पूर्ववृतकर्मविचारानन्तर्यपर एव । न च मूत्रकारभेदात् , कर्मबमकाण्डप्रतिपाद्यार्यया दात् , मियाविरुद्धत्वात्, उत्तरमीमांसाविषयस्य जैमिन्यनमिमतत्वात् , एकशास्त्रतामयोजकैकार्थप्रति- पादकत्वामावाच ऐकशास्त्रयामावादयमथशब्दः अनारभ्याधीत एवेति वाच्यम् ; कर्तृभेदेऽपि विभिन्नकालिकानेककर्तृकरयगापुरमासादादिषु एकत्व- दर्शनात् , अद्ध्यायभेदेन प्रतिपाद्यभेदे सत्यपि द्वादशलक्षण्याः एकशास्त्र- खात, बादरायणशिष्यत्वेन पुराणप्रसिद्धस्स तेनैव ब्रह्ममतेपु साक्षादप्यवि. रोपं जैमिनि रित्यादौ श्लाषितस्य उत्तरमीमांसार्थासम्मत्ययोगात् , आराघ- नाराघ्यमृतयोः सम्भूय भोगमोक्षोपयोगिनोः फर्मब्रह्मणोः अविरोषस्य वक्ष्य- माणत्वात् , भगवतोऽपि धर्मलेन धर्मविचारस्वरूपस्य वा वेदार्यविचारत्व. रूपस्य वा अनुगवधर्मस्य सद्भावाच ऐकशास्त्रयाक्षते ।नच कृष्णं धर्म तनम्' इत्यादौ धर्मप्रयोजकत्वेन औपचारिको ब्रह्मणि धर्मव्यपदेश इति वाच्यम् ; 'श्रेयः साधनता होषां नित्यं वेदारप्रतीयते' इति वातिकोत्तरीत्या मोदनालक्षणोऽयों धर्म.' इति जैमिनिसत्त्रानुसारेण च वेदनाधितश्नेय साधन- सना- ·परमार्थप्रकाशिका। ताकरवरूपधर्मत्वस्य श्रीकृष्णेऽप्यक्षतत्वेन मुख्य सम्भवति औपचारिकत्वा- श्रयणस्यायुक्तत्वात् । अतो विधौ यावत् श्रयस्त्वनान्वितं तावनिरूपित-- साधनत्वस्य, कर्मणीव अक्षण्यप्यक्षततया तस्य धर्मत्वं निराधाधम् । न च वेदार्थत्वेनैक्येऽपि वस्तुतो वेदार्थस्य भिन्नत्वात् शास्त्रभेद हति मन्तव्यम् । धर्मवनकरवऽपि वस्तुतो.धर्मणां दर्शज्योतिष्टोमादोनां मिन्नत्वेन तत्तद्विचा- सण एकाक्षान्तर्गतत्यासम्भवप्रमशात् । किं च कर्मनापरयोः कर्मकाण्डोपनिषद्भागयोः कथमर्थभेदेऽप्यक- वेदत्वम् । न केवलमर्थभेद , विरोधोऽपि यथयर्भिवदिष्टः । तत्र या गतिः सा तद्विचारभूवमीमांसायामप्यतैव । यत्तु शास्त्रकर्जेमिनरव एकशास्त्रत्वं नाभिमतमिति-तन्न ; पूर्वमी- मोसायामुत्तरस्यां वा ऐकशास्त्रबखण्डनादर्शनात् । प्रत्युत उतरस्यां तदुक्तं' 'तदपी'त्येवं बहुषु स्थलपु पूर्वमीमांसोक्तस्मारणनैकशास्त्रयज्ञापनात् । कि बहुना-शाकरभाष्य एव 'एक आत्मनः शरीरे भावात्' इत्यधिकरणे मनु शास्त्रप्रमुख एवं प्रथमे पादे' इत्यादिना ऐकशास्त्र स्पष्टममापि । मामती- कृता च पौनरुवत्य चोदयतीत्यवतार्य हढोकृतम् । एवमन्यत्र । ततश्च विवरणप्रमयसंग्रहादिवाक्यमाकरविरुद्धवादविश्वसनीयम् । अतः एकशा- सबभजनमर्वाचीनकुसूतिरव । अत: 'शाम्बकत्वसिद्धिरित वृत्तिकारमतान- रासे शाकरमाप्यादिकभव निरस्त भवतीति कयं न धिमेति भवान् । 'कपिलक्ष्य कणादस्य गौतमस्य पतञ्जलेः । व्यासस्य जैमिनेश्चापि शास्त्राण्याहुः षडेव हि ॥ इति पटोर मामलमणि, पूतियुहन्या, 'पुराणन्यायमोमांसाधर्मशास्त्रानमिश्रिताः ।, मीमांसा न्यायविस्तर । पुराणं धर्मशास्त्रं च विधा देताश्चतुर्दश ।। - ·परमार्थप्रकाशित। इति प्रामाणिकपल्यानविरुद्धत्वाच शास्त्रभेदवादिवासमानलाद्वा कसख्याया अन्ये वापेिण वा उपपन्नम् । अत एव च प्रमाणात् , एकव्यारयेय- व्याख्यानरूपत्वात् , प्रागुक्तगमकरराव ऐकशासमिति कमिदमप्रामाणि- फम् । अत भारभ्याधीतत्वात् ब्रह्मास्त्रोपक्रमेऽयशब्द धर्मविचारानन्तयर्थिक एव । अस्त्वयमारभ्याधीत विचार । ब्रह्मजिज्ञासया नियमेनापेक्ष्यमाणत्वादपि कर्मविचारानन्तयमेवायशब्दार्थ । इदमघस्तादवावाचाम । एव सा. वेदाध्ययनजनितापातप्रतीतिकाल एव, फेवर कर्मणैवानन्तस्थिरफलामसम्भव किमिति कोपस्कारवलेन फलहेतुतया प्रतोयमाननझज्ञानसम्पादनमिति बुद्धयाऽपि कर्मविचार एव प्रवृत्ति प्राथमिकीति युक्त तदानन्तर्यम् ।। यत्तु(पु ५९)कर्मज्ञानयोपिरोघ इति तन्न युक्तम् । ज्ञानस्यापि सविशेषविषयक वेन भदगर्भत्वात् कर्मणोऽपि अधिकारीतिकर्तव्यता घपक्षस्य तयात्वेन साजात्ये स्थिते को विरोध । भवन्मतरीत्या ज्ञानस्य निर्विशेषविष यकत्वेऽपि न कर्मणो ज्ञानन विरोध शक्योपपादन , नानाविधनियमपुर सायथावस्थितश्रवणमनननिदिध्यासनानामनन्तभेदगर्माणा ज्ञानाविरोधित्व प्रत्युत तत्प्रयोजकत्वं कर्मण पर कय विरोधिता' प्रत्युत निदिध्यासनान्तो पयोगिचित्तशुद्धिरूपपरिफरसम्पादकन्वेनानुकृरतेय । यत्तु, 'विविदिपन्ति यज्ञन दाननेति' श्रुत्या कर्मणा विविदिषार्थत्व न तु वेदनार्थत्वमिति तन्न-विचिदिपा हि वेदनेच्छा । सा च कर्मणा पल- मित्युच्यते । न च फलेच्छा विना उपायच्छा भवति । न च ता विना उपायमूतकर्मानुष्ठान भवतीति विविदिषारूपफलविषयिणी इच्छा काचित् कल्प्या । विविदिपाया अपि स्वयफर वामावात् तदिच्छाऽपि तत्फलेच्छा धाना । इच्छाया इप्यमाणप्रधानत्वात् विविदिपाया वेदनमेव फलम् । तथा च वेदनेच्छा विना विविदिपेच्छा न भवतीति तस्या सर्वाग्मा विश्व , कर्मानुष्ठान विनव विविदिषा निप्पन्नति कुत कर्मानुष्ठानम् । मते! , 16 ·परमार्थप्रसाशिका । वदनार्थमेव कर्म । अभ्युपगत चंद भवदीयैरपि बहुषु मन्थेषु । यदि तु विविदिपाया पूर्व जातायामपि तदनुवृत्त्यर्थ कर्मानुष्ठानमियत इति- विविदिपन्तीत्यत्र अनुदृषिवाचकपदाभायात् । अस्तु वा कथश्चित । एवमाप निदिध्यासनान्तव्यापारा-तरभाविशाव्दापरोक्षरूपवेदनेच्छाया ताशवेदनप- यन्तमनुवर्तनीयत्वेन तदर्थमातदुत्पतिकर्मणा अपेक्षाऽस्त्यवति श्रवणरूपब्रह्म- विचारस्य कर्मणश्च विरोधासम्भवादपेक्षाया आवश्यक वाञ्च न कर्मज्ञानान नयं शक्य निरसितुम् । वातस्तु अश्वन निमामिपतीत्यादाविव इटले नावग- तस्य वेदनस्य उद्देश्यत्वे सम्भवति तथाऽनवगताया वेदनेच्छाया उद्देश्यत्व- मयुनमयोति कर्मणा वेदनमेव फरम् । न वेदनेच्छा । न चेच्छाया उद्देश्य वासम्भव बुभुक्षारूपक्षु क्षामस्य कथमोपधसेवनमिति मन्तव्यम् , भो क्तव्यमिति कामनयाऽमौषध सेव इति तत्रानुभवेन भोजनच्छाया प्रागेव सद्भावनिश्चया तत्रापि भाजनस्य वा भोजनप्रवृत्तिप्रतिव-धकामिमान्यनिय. त्यादरेव य द्देश्य वस्यावश्यक वात् । इ६ च श्रुतस्य वेदनस्यदिश्यत्वसम्भ- वादित्यायन विस्तर । अथ वा किमननानत्यन्तीपयुक्त विचारण। विवि विषाया माध्यत्वेऽपि उपसक्षज्ञानोपयिक यानानुवर्तनपर्यन्त कर्मणामाव श्यकस्यान्न विरोधियमित्युक्तमेव । यत्तु- (पु ६०) उदौथादिविचार प्रसजिज्ञासाया प्रासनिक इति-मत्रोच्यो । अस्तु प्राप्त एवं , अथापि प्राधर्मनिर्णयाहिता धिकारिविपये प्रसङ्गाऽपि न भवितुमर्हतीति कर्मज्ञान पूर्ववृत्तम् । आचार्यम्य कर्मनिर्णयवत्तय' तबुद्ध्या प्रकृतविचारप्रसक्तिरिति चेत् अज्ञातकर्मा अन- पक्षितकोपयोगिरिचारश्च शिष्य किमितीद श्रोष्यति । कथ च शिष्य- तादशायामेवापेक्षितकानुनन्धिविचारस्य सम्प्रत्याचार्यकसमये स्वस्वशिष्या नुपयोग्यर्थविचारप्रसासरगन्धोऽपि । अतोऽसिद्ध Rस । किं चैव प्रधानाप्रधानम्र्वविचारापेक्षितकर्मविचारविरक्षा परित्यज्य एकमातापेक्षित ·परमार्थप्रकाशि। साधनचतुष्टयविरक्षा न युज्यंत । कमविचारस्य प्रधानापक्षिवता च प्रागु- का । किं च मवन्मते प्राष्टिपुरस्मराणा कदाऽनुष्ठानम् । न अयणात पूर्वम् , नमज्ञानाभान दृष्टिकरणासम्मवात् । न पश्चात् , पूर्वमेव फर्म त्यागस्य विवक्षित वात् । अविवक्षितले कथ कर्मणी विरोधियोक्ति । वस्तुतस्तृतीयचतुर्थचरण-तिक-यताभूतमर्मविचारस्येव उनीथादि- विचारस्यापि ब्रह्मज्ञानापक्षित वान्मुख्यैव सातिरस्तति न प्रासनिकत्वकल्प- ना। मय 'महद्दावढे त्यादी वैशेषिकशासप्रस्तावात् तज्ज्ञानस्यापि पूर्ववृत्तत्व कल्प्यतामिति चेत् -तकि वैशेषिकशास्त्रार्थज्ञानवत् कर्मज्ञानमनपेक्षितमेव' साहोपान वेदमधीतवतो विचारात् प्राक् वैशेषिकशास्त्रज्ञानमपि पूर्ववृत्तमेव । मा मञ्च पूर्ववृत्तत्वम् । तत्तच्छ स्वार्थप्रस्तावसमय एव तदध्ययनमपि कारप्य ते। तद्वदेव कर्म विचाराऽपि मध्ये करिष्यत इति चेत् क्थ नहि कर्मणा विरुद्धत्वोक्ति ? अविरोधित्व च ओचिन्यादिना प्रागुक्तप्रक्रियया मुमुक्षुत्वोप- यागितयाऽवश्यापेक्षितस्य फर्मविचारस्य पूर्ववृत्तत्वमवर्जनीयमिति तदानन्तर्य मशक्यपरिहारम् । यत्तु-विनाऽपि कर्म ज्ञान प्रापिजामाया तु शक्यत्वात् र क तथा दृष्ट वाच न कर्मविचारी नभ नेज्ञासानियतपूर्वभावोति न तया तदाक्षण सभव इति । तत् विनाप वेद म्ययन धर्मनिज्ञामाया फतु शक्यत्वान् लाक तथा दृष्टत्वाञ्च न वेदाध्ययन धर्मजिज्ञासानियतपूर्वमावीति पूर्वमीमा सायामशब्दो न वदाध्ययनानन्तर्यार्थक इति वचनन तुल्यम् । पूतन्त्र द्वितीयमन्यायमपठ वाऽ प तृतीय पठितु शक्यत इत्यतावता 'म यात शेषरक्षण मिति सूने द्वितीयाध्यायायनिरूपणान-नयं अथशब्दस्याओं न भविष्यति । अतो 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्राहि- गोति तसे' इत्युक्तरीत्या एकैकमपि चेतन सुजन् भगवान् ग्रहणयोग्यताया मागताया सृष्टिसार्थक्याय ययावस्सितार्थज्ञानमपि विपरीतप्रवृत्तिविघटना नच ·परमार्थप्रकाशिका। मिमतपुरुषार्थसाधनोपयोगि विधिरसन्, यथाकालमुपनयनं, वेदाध्ययनं, यथाक्रमं कर्मविचारः, ब्रह्मविचार इत्येतत्संविधानसम्पति परिकल्प्य यथा- रुचि पुरुषमुपायेऽनुमन्यत इति न कर्मविचारानन्तर्यबाघ । यस्तु-(पु. ६०) 'अधीतसागसशिरस्कवेदस्याधिगताल्पास्थिरफल. केवलकर्मज्ञानतया सातमोक्षामिलापस्यानन्तस्थिरफलब्रह्मजिज्ञासा घनन्तर- भाविनीति मूक्ति गृहीत्वा तावता कर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासानयत्यलामेऽपि कर्मज्ञानस्य ब्रह्मजिज्ञासानियतपूर्वभावित्वं नावगम्यत इति- दूपणम्-तद- युक्तम् । तथा सति सञ्जातमोक्षामिलायस्वेत्युक्तमुमुक्षाया अपि भवदीयसाय- नचतुष्टयान्त पातिन्या नियतपूर्वमाविस्वं न स्यात् । इतस्तदनवगमेऽपि वाक्यान्तरायुक्त्या वाऽवगम्यत इति चेत्तथैव कर्मविचारनियतपूर्वमा. वित्वस्य उपर्याक्षिप्य स्थापयिष्यमाणतया तदवश्य सेत्स्यति । इद तु भाष्य वृत्तवतिष्यमाणप्रदर्शनेन पर्तिप्यमाणे वृत्तानन्तर्यसम्मवमात्रावगमनप्रवृत्त- मध्य वसीयताम् । वस्तुत इहैव कर्मविचारस्य नियतपूर्वभाविस्वमवगम्यते । कथम् ? इस्थम् । प्रथमत सौत्रयोरयातश्शन्दयो प्रत्येकमर्थ भापित्वा , 'अथशब्दो- कानन्तर्यस्य ब्रमजिज्ञासोपयोगिनि प्रतियोगिनि लब्धे तस्यानन्तर्यार्थकत्वम- प्यप्रतिशत मवति । अत इत्यत्र - एतन्छन्दस्यापि स्वरसत उपस्थितवाचिन आननयप्रतियोगितापस्थितादीदन्यापरखे प्रमाणाभावात् उपस्थिति. कृतलाघवेन तस्यैव ग्रहणे तद्धतुक वमपि जिज्ञामाया ज्ञातं भवति । एव सहेतुकत्वकथनाच , अनियतयत्किञ्चिदानन्तर्यस्यार्जनीयवन तस्कयनस्य व्यर्थतया सोत्रायशब्दस्य कालानन्तर्यवाचित्वेऽपि नियतपूर्वमाज्यानन्तर्य. परत्वम्यावश्यकतया कथमनियतपूर्वभावि यत्किचिदानन्तर्यमुच्यत इति शमा ऽपि निरस्ता गतिति विमृश्यैव तद्धतुकत्वोपपादनपूर्वकमानन्तर्यप्रति. योगी दमिति प्रतिमायणान्यने । अधिगत कजानतयेति प्रतिबन्ध - 1 ·परमार्यप्रकाशिका . कामावो दर्शितः । तृतीयया च हेतुहेतुमद्भाव उक्त | समातपदेनापि कार्य कण्ठोक्तम् । मोक्षामिलापति ब्रह्मजिज्ञासारूपेोपायेन्छ।हेतुभूता फेलच्छोच्यते । मुमुक्षाजिज्ञासयोः कार्यकारणभावश्चामयसंपतिपन्नत्वान्न विस्पष्टं वक्तव्यः । अतः कार्यकारणभावावगमात , कारणस्य कायनियत- वात् , विचारस्य कार्यभूतब्रह्मजिज्ञासानियतपूर्वभावित्वं लभ्यत एवेति नामीप्यासिद्धिः । तथा च यथा सूत्रे मयात इत्यत्रायशब्दम्यानन्तर्यमान- वाचित्वेऽपि मानन्तर्यप्रतियोगिनी नियतपूर्वभावित्वावगमः , तहापि । विशिन्य च नियतपूर्वभाविवप्रकारविशदीकरणाद्विस्पमिदमिहति । यातु-कर्मज्ञानामांवऽपि मोक्षाभिलापभावातन्मानमलामति-तत्र कर्मज्ञानं विनाऽधीतसावदस्य मोक्षामिलापो न भवतीति प्रागेव प्रपश्चितम् । मनातवेदस्तु ब्रह्मजिज्ञासायामध्यनधिकारी । मवमते तु साधनचतुष्टय. मानाधिकारकथनात् तस्याप्यधिकारित्वापत्तिः । जिज्ञासा ह्यनेकविधा । यया सर्वथैवाजस्य जिज्ञासा , को धर्मादिरिति सामान्यत ; गृहीतवेदमा- त्रस्य जिज्ञासा द्वितीया, किमनन शब्देनाच्यत इति , गृहीतपदपदार्थम- तिकस्य वाक्यार्यसन्देहाधीना जिज्ञासा चान्या । तब प्रथमया न शा. स्त्रारम्भः । तदुक्तं शापरभाप्ये-'तादृशी धर्मजिज्ञासामधिकृयाधशब्द प्रयुक्तवानाचार्य. | या वेदाध्ययनमन्तरण न सम्भवता'ति । न्यायरत्न मालायां च- 'विज्ञासकोपनीतम्य द्विनीया पठिनश्रुते । ज्ञातवेदाग कस्यान्या या मीमासापुरम्सरा ॥ इति । तददिहाप्यनधातवेदस्य नाधिकारिखम् । अथोपनिषद यायित्वमाप पश्चम- मधिकाविशेषण स्वीक्रियत इति चेन्- अनुपनीतस्यापि तद्भवतु । उप- नयनसंस्कृतस्यैव 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्य-ययन विनियोगात् अमंश- तस्य कथमुपनिषदध्ययनमिति चेत्, ताई तत्र कृम्नशाम्याध्ययनस्यैव वि. 17 ·परमार्थप्रकाशिका। , हितस्वेन उपनिषन्माताध्ययनं न शास्त्रार्थ इति कृताध्ययने आवश्यक तस्य कर्मविचारं विना न मुमुक्षासम्भवः । प्रथमप्रतीते मुकरे कर्मण्यनन्तस्थिर- फलापातप्रतीतस्तत्प्रतिबन्धकत्वादिति । अशक्तस्य ब्रह्मविचारमानेऽधिका- रोऽमित न वे िचत्-अत्यन्ताशक्तस्प 'अयमात्मा ब्रोति वाक्यार्थमानव- णात् मुक्तिर्भवति न वा; अध्ययनाशक्तम्य कर्मविचारऽधिकारोऽस्ति न वे- त्यादिविचारतुल्यमेतत् । किं च यदि मुमुक्षापयोगित्वेन परम्मरोपयोगीन साक्षादिति कर्मनिर्णयस्य साधनवत्यागः , तदा नित्यानित्यवस्तुविवकादेरपि मुमुक्षापयोगितया परम्परयैव साधनत्यमिति साधनचतुष्टयपरिगणनमयुक्तमव । यस्तु वाक्यार्थसंशयविपर्ययनिवर्तनाय वेदान्तवाक्यविचारवत् धर्म- विचारम्य कर्तव्यत्वेऽपि तम्य वेदान्तविचारात पागवश्यकर्तव्यता नैव सिद्धयतीति-तदपि न ; आदित आरभ्य आन्तमापातप्रतीतौ वेदे ममाना- यां आदिमविचार परिययान्तिमविचारप्रवृत्तौ प्रमाणाभावादेव तत्प्रामा- वित्वमिद्धे । त्रिवर्गमावण्यस्य सहजतया , 'अक्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ प. चत प्रजेत्' इति न्यायेन च दुराराहनिर्विशेषनप्रज्ञानपर्वपर्यन्तपरिश्रमवर्जनेन मुकम्मदवासनानुकूलावश्यकर्तव्यकर्मानुपानादेवानन्तस्पिरफललिप्सया तद्धि- चारव प्राम्भावियाच्च । चतुरध्यायोनिझपितेष्वर्थेषु बहुषु कर्मविचारो- पजीवित्वसत्वेनापि तत्पूर्ववृत्तत्वापक्षायाः प्रागुक्तत्वाच । यत्तु-कर्मणोऽस्थिरफल बुद्धया तद्विचारात् प्रागेव ब्रहाविचारे कायचित् प्रवृत्तिमम्भवात् न तस्य पूर्ववृत्तत्वनियम इति तन्न-कर्ममीमामां विना कर्मण्यस्थिरफलत्वयुद्धरेव प्रमापायाः निप्पत्त्यसम्भवात् । हितकारि- वचनश्रवणेन विरक्तस्य तु तद्वचनपरादेव निकृष्ट 'तत्वमसि वाक्यार्थोऽपि मुज्ञान इति ब्रह्मविचारेऽपि न प्रवृत्तिः । एवं सगुणब्रह्मोपासनफलपर्यन्त- विरक्तस्य हिनकारिवचनविसम्मशालिनो व्यर्थ एकायमतावान् वेदान्तपिचारः। एवं शमदमादिसाधनचतुष्टयसम्पतिप्रसक्त्यमावेऽपि प्रवचनधनाजनप्रतिष्ठा. - ·परमार्थप्रनित। सम्पादनसरम्भेण सप्रतीव सर्वदाऽपि नामविचारप्रवृत्त सम्भाविन रेन बन विचारस्य नियमेन शमदमादिसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यपक्षाया असम्भवन तम्य पूर्ववृत वासिद्धश्च । कतिपयरेवमनवेऽपि मा मर्गिक तदेवेति चन्- यहपपचिपलेन कर्मनिर्णयानन्तर्यमवौ सर्गिकमिति पश्यतु भवान् । मायन प्रागुक्तम् । यस्तु (पु ६१) भतरुप यत्वापलाएमभिम धायामिाहतम्-'महा- वास्यजन्यमारमप्रत्यक्षमविधानियतकम् । श्रवणमनननिदिध्यासनानि च दर्शनमाधनम् । श्रीभाग्य 'अविद्यानिवृत्तय यदान्तवाक्यविधिमित बन वाक्यार्यज्ञानमात्रम् , तस्य विधानमन्तरेणापि सिद्ध , तान-मात्रेणाविधानि. वृत्त्यनुपरमेश्य' इत्युक्त न युक्तम् , अर्थज्ञानाय विध्यनेपेक्षायामपि श्रवणे प्रवृत्त्य विषेरावश्यक पात् । केवलशादज्ञानम्याविध निवर्तक वाभायात् । श्रवणादिपश्चादगा यपरोक्षवाक्यार्थज्ञानात्पत्तिममनन्तर पारब्यकर्मरूपाल्पाश सद्भावेऽप्यविद्याया निवृत वाचति-तदत्य-तदु स्यम् । तथा हि आत्मसाक्षा कारस्तावत् वाक्यजन्य ण्व न भवति । न च दशमा ममाति वाक्यम्य दशमाऽहमिति प्रत्यक्षजनकत्वदर्शनान् वाक्यजन्यत्व सम्भवताति वान्यम् । ज्ञानस्य साक्षात्कारस्व नाम किमिन्द्रियनन्यत्वम् , अथ स्वप्रकाश विषयल उत वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यम्य विषयावच्छिन्न चैतन्याभेद । साक्षात्कारस्पेन्द्रियनन्यस्वाभावात् । पहिरिन्द्रियाणा तत्रापक्रमात् । मनस इन्द्रियत्वस्य भवदीयनिराकृतत्वात् । आत्मन स्वप्रकाशत्वन मुग्वादीना साक्षिमास्यत्वम्य भवसम्मतलेन मनस कस्यापि प्रत्यक्षजनक याभावाच्च । मनिन्द्रियजन्यस्यापि साक्षात्कारस्य सिद्धान्तसिद्धत्वेन प्रत्यक्षत्रस्यन्द्रियजन्य रूप कामावाच । न द्वितीय , घटादेप्रत्यक्ष म्वप्रकासविषयक सामावाद व्याप्त । म्वप्रकाशविषयकानुमित्यादीनामा प्रत्यक्षत्वापत्तेश्च । ज्ञानमा मान्यम्य स्वाशे प्रयक्ष ऽपि विषयाशे तत्वाभावात् । अन्यथा श्रषण दे नाथ आत्म , ·परमार्थप्रकाशिका। सर्वस्यापि ब्रह्मापरोक्षवप्रसङ्गात् । नापि तृतीय , ब्रह्मसाक्षात्कारे तदुप. पादनासम्भवात् । तत्र को विषयः । कि चैतन्यम् । कथं तयोरवच्छया- वच्छेदकमाव इति विवेचने दुष्करमिति प्रागेवोपपादितत्वात् । अस्तु वा सुकरत्वम् , अथापि यथा दशमस्त्वमसाति वाक्यं मनननिदिध्यासनानपेक्ष श्रतमात्रमेव प्रत्यक्ष जनयति , तथा तत्वमसिवाक्यमपीतरानपेक्ष ब्रह्मज्ञान साक्षात्कारात्मक जनयदेव ; ब्रह्मण सर्वदा सन्निहितत्वात् योग्यत्वाच्च अ- त.फरणवृत्त्यवच्छिन्न विषयावच्छिन्नवतन्ययोरभेदस्य वृत्तिदशाया सर्वदेवा- वश्यकत्वात् । एव ब्रह्मविषयकानुमानादिजन्यज्ञानमपि पूर्वोक्तचैतन्याभेद- सद्भावेन प्रत्यक्षरूपमित्येव युक्तम् । अङ्गीक्रियते हि भवदीय पर्वत व. हिमानित्यनुमिते पर्वताशे प्रत्यक्षत्वम् । तथा च सर्वविधोपायजन्यमपि ब्रह्मज्ञान साक्षात्काररूपमेवेति प्रथमोत्पन्नज्ञानादेवाविद्यानिवृत्तिरवश्यभाविनी. ति चित्तशुद्धयापादककर्मानुष्ठान निदिध्यासनादिक च शास्त्रोक्त भवन्मते व्यर्थमेव । ततश्च तावदनन्तरमेव वाक्यमपरोक्षज्ञान जनयतीति सिद्धान्तोऽ प्यनुपपन्न । यदि पश्चादेवापरोक्षज्ञानमितीप्यते , तर्हि चैतन्यामेद प्रत्यक्षस्वमिति लक्षण परित्यज्यताम् । एव निदिध्यासनसस्कृतमनसोऽपराक्ष- ज्ञानकारणत्वस्यावश्मकत्वात् वाक्यस्य प्रथमतः शान्दयोधोत्पादनन चरिता- थस्यान्यथासिद्धम्य प्रत्यक्षज्ञानजनकत्वकल्पन सर्वथा न युक्तम् । मनस एव च ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्व श्रुतिपु जोधुप्यते । वाक्यश्रवणस्य प्रत्यक्षज्ञान जनकत्वे च मननस्यापि प्रत्यक्षजनकत्व कुनो न भवति । अतो भवदीय प्रत्यक्षलक्षणनिर्वचनानुसारेण ब्रह्मज्ञाने परीक्षापरोक्षविभागस्यवासम्भवात् , प्रमाणान्तरस्येव वाक्यस्यापि तत्प्रत्यक्षजनकरवायोगान , अन्यथा सिद्धत्या- च 'वाक्यजन्य प्रत्यक्षज्ञान' मितीदमयुक्तमेव । यच-वाक्यार्थज्ञानाय विध्यनपेक्षायामपि प्रवण प्रवृत्त्यर्थ विध्यपेक्ष- ति-तन्न- न खलु श्ररण एवं विधिश्यो , ' उसीत', 'विचार' 'प्रज्ञा . - ·परमार्थप्रकाशिका। कुर्वीत' इति ज्ञानेऽपि विधिदर्शनात् । उपासनातिरिक्तमविधय विरक्षण वाक्याथज्ञानमेव मोक्षसायनमिति चेत् - तन्निराकारप्यते । वस्तुत इह श्रवण न विधेयम् । पापातप्रतीतिमत , स्वयमक्षमतया वियन्तरविहितेना- वक्ष्यविधात येन गुवभिगमनेन च तस्य प्राप्तत्वात् । मनन च यदि एक- मेव कि वेदवाक्यार्थ उत तादृश इति चिन्तनरूपम् । यदि वा वेदस्य गुरुपदिष्ट एवायों न खन्य । अत एव तत्त्वस्थितिरप्येवमेव । अस्मिन्नेवार्थे लौकिक्यों युक्तय कियर प्रवर्तितुमर्हन्तीत्यभिसन्धिजनितचिन्तनरूपम् । सर्वथा श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वात्प्राप्तमव । अतो ध्यानमेव विधेयम् । अन्तिम- कार्यविघो च पूर्वयो प्राप्ति सुवचा । न त्वयदा । अतोऽपि तदेव विधे- यमिति । यच्च-वाक्यार्थज्ञान सति अविद्यानिवृत्ति प्रारब्धकर्मानवसानेऽपि भव- त्यवति--तत्परोक्षज्ञानादविद्यानिवृतावपसिद्धान्तात, अपरोक्षस्य न वाक्य- जन्यत्वामावात् , तादृशसाक्षात्कारऽप्यविद्यानिवृत्त्यदर्शनाच्चायुक्तम् । अवि. चैव हि भिक्षाटनादिबहुविधप्रारब्धकर्मपरीतेषु रक्ष्यत । अविद्याया तु निवृताया तदधानात्मलामाना भिक्षाटनादीना, नित्यनैमितिकर्मणा सश्चि तकर्मणा चेव , निवृत्तिभवदेव, नखेकाशपरिशेषणमुपपत्तिसहमिति प्रांगवा भिहितम् । यदि तन्निवृत्तावपि काचिद्धेदवामना न निवर्तते-तार्ह नि वर्तकामावात् सा सर्वदेव स्यादिति न मोक्षप्रसक्ति । खयमेव वासना कारान्तरे निवर्तन्त इति तु न युक्तम्-वासनाना मियाम्नाना ज्ञानेकया द्धयत्वात् ज्ञानाभावे निवृत्त्यसम्मवात् । यत्तु(पु ६२)तत्त्वज्ञाने सति भेदवास नाना निवृत्त्यारम्भमात्रम् , रतु नदेव, विशेष नितिरिति--सदपि २ तथा सत्यनादिसापिसमा भदवासनाना क्रमिकनिवृत्तावन त एव कालापेक्षित इति विदेहमुक्तिरेव न स्थान् । किं च रज्जुज्ञाने सति सर्पदनाम्बुध गागनाना ऋगिको 18 ·परमार्थप्रकाशिका। . . विम्वितश्च विनाश इत्यतदपि नानुमविकम् । यदपि, छिन्नमूलो वृक्षश्छेदसमकालमेव न म्लानो भवति । अपि तु क्रमणैव । तदिति- तदपि सत्यमिथ्यावस्तुवैषम्यापरिज्ञानदिलसितम् । यदपि ब्रह्मात्माभेदज्ञानस्योत्पन्नमात्रस्यानादिभदवासनानिराससामथ्र्यविरहे- गोमेदवासनाप्सम्पादनाय निदिध्यासनानुष्ठानाहाकारऽपि अनाद्यपरिमितभेद- वासनाधिकमेदवामनार्जनस्याशस्यत्वेनानिमोक्षप्रमग इत्याशङ्कायामुक्तम् । व्यापकं वहुकालभमपि तिमिर सद्य एवं प्रविष्टो दीप यथा विनाशयति सदुपपद्यत इति तरसत् । तथा सति तनै। प्रदोषन्यायन प्राथमिक वाक्यार्थज्ञानस्याप्यविद्यानिवर्तकत्वापते । प्राथमिकादनन्तरमव विषयल. বননাৰিণাৰ । का चयमविद्या, या प्राथमिकज्ञानेन निवर्तयितु न शक्यते । कि मा ज्ञानप्रागभाव । अथ वा विपरीतभ्रग ? आहो भावरूपाज्ञानम् गीय ; मागभावस्य खप्रतियोगिनियतन प्राथमिकज्ञानेन तन्निरावश्य- फत्वात् । न द्वितीय · तस्याप्युत्तरोपनज्ञाननियर्त्यत्वात् प्राथमिकया. वस्थितरज्जुज्ञानेनापि मर्मभ्रमनिवृत्तिदर्शनेन प्राथमिकज्ञानानिवत्य वासिद्धेश्च । 'प्रत्यक्षरूपनमस्य प्रत्यक्षप्रमयैव निवृत्ति। न तु परोक्षप्रमया । अतो न प्राथमिकज्ञाननिवर्त्य 'मिति चेन्-कुन एवम् | एकश्चन्द्र इति परीक्षप्रमाया सत्यामाप द्विचन्द्र प्रत्यक्षस्य जायमानःवादिति चेत्-तहि तनिवृत्ती क उपाय एकचन्द्रप्रत्यक्षमिति चेन्-तदेव कथम्। सत्यपि सनिकऽनु-पते । दोष प्रतिबन्धकोऽस्ति । उपायान्तरेण तस्मिन् निरस्त भविष्यत्येकचन्द- प्रत्यक्षमिति चेत् ---तहि द्विचन्द्रनगे दोप. कारणम् । दोपनियती च कारणामायात् प्रमानुत्पाद इति कथमेकचन्द्रम यक्षस्य तन्नियतकत्वम् । तथा चैकचन्द्रपरोक्षनिश्चयस्य द्विचन्द्रप्रत्यक्षेऽपामाण्यनिश्चयापादकत्वेऽपि तदेतदोपनिवर्तनसामविरहात् अमानुचिरित्युक्तं गवतीति, तत दोषस्य , ·परमार्थप्रकाशिका । सत्यत। जाननिवर्यताभावेऽपि प्रकृते मिग्यामृतस्य दोपस्स प्राथमिकता- शानिनव निगृत्तिमम्मवान् क्यमपरोक्षप्रमानुकृत्यवकाश । ममानुपृषा- वपि च माक्षाकारानन्तरमिव प्राथमिकज्ञानानन्तरमपि तन्नामामाण्यनिध- यम्यावश्यकतेन तत भारभ्यैव कुतो न जीवन्मुक्त व्यवहार । न च परोक्ष- जाने न तताप्रामाण्यनिश्चयो नोत्पाद्यते इति वक्तु शक्यम् -दोपशाच्छम्य. पोत इति सहसो दर्शनेऽपि श्वेत शय इति तत्व विदुप श्वेतमा- नये युक्तौ गवानयनदर्शनात् । तदानीममुक्त वानुभवविरोध इति चेत्- अय साक्षात्कारानन्तरमप्यविशिष्ट । वस्तुत कारणस्य मिल्यात्वेन निय. त्यावश्यक्तया श्रम एव न भवितुमईतीत्युक्तम् । अध प्रत्यक्षस्यानिर्वचनीयस्य रजतस्य नेद रनतमित्याप्तोपदेशनन्य परोक्षज्ञानमारेण न निवृत्तिरिष्यने । दोषनाशात् पुन पुन रजतोत्पत्य. पेक्षया पूर्वत्पिन्नानिवृत्तिपक्षस्यैयोचितत्वात् । यदा तु स्वस्यैव शुक्तितत्त्वा यक्षम् , ततस्तन्निवर्तत एव । तनो रजतदर्शनविरहात । तद्वदल भाव- रूपमज्ञानमपि प्रत्यक्षमन पराक्षप्रथमज्ञाननिम्त्य न भवताति चेन्-ताई तृतीय पक्ष पर पारगृहीत । तत्रोच्यते । जानाभावस्य श्रमस्य च ज्ञान. निवयित्वमेव कानुभवसिद्ध मति , यातुनो ज्ञाननिव यत्वस्यवाप्रामाणिक तया 'प्रत्यक्ष वस्तु प्रत्यक्षज्ञानर निवत्येते , न तु परोक्षण'त्यादिकल्पनाया- मेव प्रमाणामविन तथोक्त्यमम्मवान् । शुक्तिरूप्यद्विचन्द्रादाविद दृष्टमित्युक्त- मिति चन्न-अनिर्वचनीयस्तूपत्तेरप्रामाणिक वन्य प्रागेव प्रतिपादितत्वेन दृष्टान्तम्यैवाभावात् । तीनचनीय भावरूपाज्ञानमपि न सेरस्यतीति नत् एवमेव न सिद्धात | mव माररूपाज्ञानम्य प्रत्यक्षविषयत्व नेत्यपि निरू- पपि यत इनि अप्रत्यक्षस्य तस्य पराक्षज्ञानादपि निवृत्तिवेदेव । मक-मत. सिद्ध प्रत्यक्षरक्षण प्राथमिकमज्ञानेऽप्यविशिष्टमिति च प्रागेाक्तम् । अन प्रथममविवानितिन गवतीति दुर्वचम् । एव मन्यपि यदि मैदानुभमगा .

·सनानपार - नेव्यते-तहिं साक्षात्कारानन्तरमपि तस्मादेच सा नैषितुं शायति प्रार- कविसान एव साक्षात्कारो भवतीत्यहीकारो परम् । नहि पूर्वमेव साकारप्रतिपादकसर्वप्रमाणविरोध इति चेत्-एव सति जगन्मिध्यावपक्ष- रमाणिक परित्यज्य साक्षात्कारमान्याइशस्व वाक्यालन्याय च यथावत् गृह्य प्रारब्धावसान एव ततो मुक्तिस्पपाद्यताम् । यातु-(पु ६३) 'वेदनमुपासनमित्यवगम्यते विधपास्याव्यतिक- पक्रमोपसहारदर्शनादिति सूक्ति विद्युपास्त्याव्यतिरेकेणेति उपास्ति- दाव्यतिरेकशब्दप्रयोगेणायथावदनूध दूषण कृतम् , 'एतावता वेदनोपा- नयोरक्यलाभेऽपि वेदनमुपासनमिति कुतो वक्तव्यम् । उपासनं वेदनमि- वगम्यत इति कुनोन मरतीति तदतिस्थवीय -उपासन नामासकृदावृत्त इममिति भवतेवोच्यते । सामान्यस्य हि विशेषरूपत्व विशेषान्तरच्या- चये वक्तव्यम् , न तु विशेपस्य सामान्यरूपत्वम् । उपासिशब्दपणेनैव । तस्य वेदनत्वमवगम्यत इति उपक्रमोपसहारदर्शनपर्यन्नानुपाचन तन्त्र कमर्थम् । अत एतद्दर्शनात वेदनमुपासनरूपविशेषरूपमवगम्यते , पशु- रेव च्छागरूप इत्युक्तमेव रमणीयमिति । यदपि-स्मृतिसम्मतिरूपध्यान जन्यसाक्षात्कारम्य मुक्तिसाधनत्व दृष्टव्य श्रोतव्य' 'तस्मिन् दृष्टै परावर' इति श्रुतिसिद्ध परित्यज्य स्मृतिर्द- शनसमानाकारा प्रकृते शिपदार्थ इति लाक्षणिकार्यकथनमन्याय्यार। स्मृति- लम्भे सर्वप्रथीना विप्रमोक्ष' इति वचन तु स्मृते स्वजन्यसाक्षात्कारद्वारा गन्धिमोक्षहेतुत्वाभिप्रायमिति-तदपि न- स्मृतिरूपस्य ध्यानस्य दर्शनजग. कताया लोक कुताप्यदर्शनात् । दर्शनस्पन्द्रिय सनिकपतन्यावात । न चासन्निहितकामिनीध्यान लोके तद्दर्शन जनयति । सन्निहितकामिनी. दर्शन तु सन्निकाधीनमिति न तस्य ध्यानजन्यम् । अत एक, 'अदि. घावदेहीशवलिपिकराणा मम मियाममी हम्नारम्य विपिनविनिशा विदयते' ·परमार्थप्रकागिका। ૭૨ इत्यविधायदेहीति कविराह-वृक्ष वृक्षे च पश्यामि चीनकृष्णाजिनाम्बाम्' इति चादिकवि । न च प्रतिवृक्षं वस्तुतो राम. सन्निहित । चा- सन्निहित साक्षाद्दर्शनम् । मतो दर्शनसमानाकारस्मृतिसन्ततिमेवेह पश्यामी'- त्यनेन महर्षिरभिप्रेति । यदि च योगप्रमावायत्त विलक्षणं वस्तुदर्शनम- साविवक्षिप्यत-यत्र ततस्त्वम्ति तत्रस्सवेनैव तदध्यक्षमपर्णयिष्यत न तु सर्वत तद्दनम् । भावना च प्रकृष्यमाणा दर्शनसमानाकारता प्रतिपद्यत इत्यानुभविकम् , अशंपशास्त्रसम्मतं च । अतो लोकदृष्टप्रक्यिावलम्पनेन 'द्रष्टव्यो निदिध्यासितव्य हत्यनयो सम्भवदेकरस्य परित्यज्य अपरिदृष्टान्या- दृशकार्यकारणभावकल्पनन श्रुत्यर्थवर्णनमनुपपन्नमेव । एव च 'स्मृतिलम्भे विप्रमोक्ष' इति श्रुतिरप्यानस्येनोपपद्यते । दर्शनवद्भानेऽपि वस्तुनो दर्शनत्वामावेन स्मृतित्वस्याक्षतत्वात् । अतो दृष्टे सम्भवत्यष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् श्रुत्यन्तरवारस्याच विशद ध्यानमेवेह साक्षात्कार इति युक्त- म् । भगवद्धयानादोध्यानपातेनानुमहबुद्धया खेच्छया विग्रहपरिप्रणाss. विभूय साक्षात्कारप्रदान तावन्न निरस्यत । तावता तन्न ध्यानस्यादृष्ट विघयोपयोगेऽपि न दृष्टविघया साक्षात्कारजनकता । भवदभिमत तु निर्गुण ब्रह्म ईदृशानुग्रहवुद्धमा सन्निघाय सामान दर्शयतीतीद स्वप्नऽपि न भवि. प्यति । मन्याशरोत्या ध्य नम्य साक्षात्कारजनक व स्वप्रामाणिकमर। अतो राकदृष्टप्रक्रिययाऽपि पक्तिमव श्रेय । यत्तूक्तम्-अनुभवभिन्नाया स्मृते कथ प्रत्यक्षानुमवत्वम् । इदमत्र खीर्वता च त्वया शाब्दज्ञानस्य वाक्यजन्यस्य प्रत्यक्षानुभवत्व न स्वीमियत इति महदाश्चर्यमिति-तत् 'दर्शनसमानाकारति पूर्वभाप्यानुमारण 'दर्शन- रूपति रूपशब्दयटनमूस्त्यर्थमधिग-तुमसमर्थस्य चाद्यम् । इतोऽपि कि नु महत्तरमाश्चर्य भविष्यति , यत् तत्रभवान् व्यक्तमुक्तमर्थ वाक्यानुपूर्वीम- पि च सर्वयाऽनवयुद्धय अनुकमकाण्ट एवाराप्य अत्यन्तासम्बद्धमेव लिप ·परमार्थप्रकाशिका। नीशमहतमग्रन्थावण्डने प्रवृत्त इति । अतः साक्षात्कारस्य प्रकृतस्य वाक्य- जन्यत्वकथनमिव ध्यानजन्यत्मकथनमप्यनुपपन्नमेव ।। यदपि 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेघया न बहुना श्रुतेन | यमेवैप वृणुत तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विषणुते त, खाम्' इति श्रुतौ स्मृ- तरुल्लेखाभावन स्मृति विशिनष्टति स्मृतिगतविशेपान्तरपरतया श्रुतियोजन- मयुक्तमित्युक्तम्-तदपि न-मेघाशब्दस्य 'धीर्घारणावती मेघा' इति कोशा- नुसारेण स्मृत्यर्थकतया तदुल्लेखस्यैव सत्त्वात् । भवन्मने वान कोवा वाक्यार्थ:: निर्गुणं ब्रह्म कथं वृणुते ! के घृणुते ! का तस्य तनू ! कथं तां विवृणुते ? कये च तत् केनेतो लभ्यमिति । अतः स्मृतेर्मेघाशब्दोक्तायाः निरुतरूपाया: मोक्षसाधनत्वस्यान्यन श्रवणादियं श्रतिस्तदविरोधेन नेया। अतश्च न मेघ- यति स्मृतिनिषेधः इह विवक्षितविशेषणरहितस्मृतिविषयः । विवक्षितवि. शेषणविशिष्टा तु स्मृतिन निषिद्धयते , 'न पृथिव्याममिश्वेतव्यः' इविवदि- ति नानुपपत्तिगन्धोऽपि । तच्च विशेषणं भक्तिरूपत्वं प्रीतिरूपापन्नत्वम् । तञ्च वरणवचनसिद्धामत्याचाकर एव व्यक्तम् । यदपि-भक्तेर्दर्शनरूपत्वे- 'मक्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधा- र्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपति खोपातवचनविरोधः । तत्र ज्ञानदर्शनप्राप्तीनां भक्तिसाध्यत्वकथनेन भक्तिदर्शनयोर्भदावणमादिति- तदपि न-तत्र है , 'सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम'(गी. ११. ५२) इति प्रकरणानुरोधात् अर्जुनकृतविश्वरूपदर्शनतुल्यं यास्तवसाक्षात्कारात्मक दर्शनमुच्यते ; भक्तिशब्देन तु म्मृतिसन्ततिरेव वैशयातिशयात् दर्शनस- मानाकरतामापत्रा वास्तवदर्शनभिन्ना बोद्धचत इति उभयादम्यासाद्विव. क्षिता वाधकत्वात् । दर्शनसमानाकारज्ञानस्य च वास्तवदर्शनसाधन न दृष्टप्रक्रियया, किंतु सरप्रीतमगवदनुग्रहवशादियुक्तम् । तदेवोक्तम्- यमेवेष पृणुवे तेन लभ्यतस्प आत्मा विवृणुने तनू साम्' इति । मठो . - ·परमार्थप्रकाशिका। ७५ न चज्यया । भवदभिमत निगुणब्रह्मदर्शनं न ध्यानजन्यं भवितुमर्हति - 1 अन च तत्त्वेन ज्ञातुं द्रष्टुं प्रवेष्टुं चति त्रिप्वाप मक्तिसाध्यत्वं स्फुटमवगम्यते । न इमे ज्ञान- दर्शनप्रवेशाः किंम्पाः, विभिन्न कालिकतत्तत्साधनत्वनोक्तायां च मक्तो केड- वान्तरभेदा इतीद यदि भवता विदितम् , तर्हि मक्तिदर्शनयोभिन्नयोः कथ- मैक्षमितीय शहा नवोन्मिपत् । ततश्च सिंहस्तिन्यवद्विजातीयाज्ञानरस- मलसिद्धान्तरहस्सामृतमिति प्रसिदिरियमेव संप्रति मवताऽपि सत्याप्यते । यदपि-'अत एव थतिस्मृत्योरेवमभिधीयते 'तमेवं विदित्वाऽति- मृत्युमेति । नान्यः पन्था अयनाय विधते , ' 'नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन .... भक्तया त्खनन्यया शक्यः' इति सूक्तिरयुक्ता अत एवेत्यस्य ध्वानुस्मृतेर्भक्तिशब्दनाभिधानादेव इति वा , भक्तिशब्दस्यो- पासनपर्यायवादव इति वाऽर्थस्य वाच्यतया स्मृतौ भक्तिशब्दोपादानऽपि श्रतों तदनुपादानेन तद्हणस्य प्रकृतानुपयोगादिति दूषणम् -तदपि अत एवेति सक्त्याज्ञानविलसितम् । अनेन च प्रागुक्तमस्मसिद्धान्तरहस्यविषयं सिंहासन्यसौहार्दमस्मदाचायवर्यश्रीसूक्तावप्यवतायत इति निश्चिनुम' । श्रुत्युक्तं वेदनमुत्तरोत्तरप्रमाणयुक्तिप्रदर्शनेन भक्तिरूपोपासने पर्यवसाय्य हीद भाप्यने । तथा चाल अत एवेत्यस्य वेदनस्यक्तिरीत्या भक्तिरूपोपासना- स्मकत्वादेवेत्यर्थः । एवञ्च भक्तिवेदनयोगंदे श्रुतौ वेदनापायत्वविधानपूर्व तदतिरिक्तापायनिषेधः , स्मृतौ भक्त्युपायत्वविधानेन भक्त्यतिरिक्तोपाय- निषेध मियो विरुद्धः स्यात् । अतोऽपि हेतोदनं भक्तिरूपोपासन प्रति. पत्तत्यमिति। यत्तु, ध्यानस्याप्रयाणादनुवर्तमानवं न सार्वत्रिकम् ; लब्धाद्वैतात्म- साक्षात्कारपुरुषदृष्ट्या वस्तुभेदाभावेन तेपा तदनुवर्तनासम्भवादिति-तन्न- ताहि तदृष्ट्या वस्तुभेदाभावेन भिक्षाटनादेरप्यनुपपत्तः । इतरजीवदृष्ट्या ज्ञानिनि भिक्षाटनादिकमान्त ; न वस्तुन इति चत - तथा सति तथैव ध्या- - ·परमार्थकाशिका। .. नमपि कुतो न भविष्यति । भिक्षाटनस्य सुन्निवृत्तिसाधनत्वाचदस्ति । साक्षा- स्कारवलेन ब्रह्मणः प्राप्तत्वाततः परं क्रियमाणस्य ब्रह्ममातिसाधनवं काम- ति चेत् एवं ब्रह्मप्राप्तस्य क्षुधोऽप्यभावात् तत्रिवृत्तिसाधनत्वं भिक्षायाः कथं मन्यबुद्ध्या तदुपलम्भ इति चत-अन्यबुद्ध्या ब्रह्ममाप्तिसाधनत्वमपि गृह्य- ताम् । किंच तव मते लोकसंग्रहार्थमेव ध्यानमवश्यमाप्रयाणमनुष्ठयम् । न चेत लोकसंग्रहार्थ प्रवृतो जीवन्मुक्नो भिक्षामटन् ब्रह्म चानिध्यायन् स- म्यगेव लोकं संसारितामापादयतीति अयमेव विलक्षणो लोकसंग्रहः स्यात् । यच 'आप्रयाणातत्रापि हि दृष्टम्' इति सूत्रस्यानुत्पन्नात्मसाक्षात्कार- विषयत्वेन नयनं तच्चायुक्तम् -सकोचे प्रमाणाभावात् । (अन्यथाऽऽवृत्ति- सूत्रस्यापि तथा नयनपसनात् ।) आवृत्तिविधानवलादेव साक्षात्कारपर्यन्त- ध्यानसिद्धौ मध्ये स्वयमलव्यसाक्षात्कारस्याप्रयाणं ध्यानानुवृत्त खयमव सं- भवेन तत्र सुत्रश्रत्यादेः वैयर्यप्रसङ्गन लब्यसाक्षाकारस्थापि तावत्पर्यन्तानु- वर्तनीयत्वपरवनैव तत्सार्थक्यस्य वर्णनीयत्वात् । यत्तु-आप्रयाणसूत्रस्यानात्मविद्वषयतया योजनान्तरधावनम्- तत् स्वाभिमततत्यपरतया फलाध्यायार्थवर्णनेऽत्यन्तस्पटमनेकविधमनौचित्य- माकलयतामापतितवनकाधिकरणार्थवर्णनहटरकरणेप्वन्यतममित्यलं पहु- नाल सक्षपग्रन्थे । यस्तु-माक्षात्कारोचरं भेदस्य सत्य वेन प्रतिमासाभावात् कर्म न सम्भ. वति । अयापि ज्ञानिना लोकसंग्रहाथ लोकप्ट्या क्रियत इति तत्र अयं लोक- संग्रहार्थमनुतिष्ठतीति न लोकानां हांप्टः। किं तु मनेन क्रियत तदस्माभिरपि कर्तव्यमेव । स्वयं लोकसंग्रहार्थ करोतीत्यपि न ; खप्ट्या सत्यवस्तुभेदा- मावन, को लोकः? कः संग्रहः । कथं च तस्योद्देशः ? कथ च फर्मकरण- मिति सर्वमसम्भाव । किश्च मरमाननुमृत्य लोकोऽप्येवं करोस्विति मन्वा- नस्य जातः साक्षात्कारः कथं भद्वैवसाक्षात्कारः स्यात् ! आप च अष्टमान- ·परमार्थप्रकाशिका । मेव ज्ञानिनमयं लोक एवं व्याप्तं गृहातीति हि अन्यट्या, लोकदृष्ट्या इत्याधुके वो वाच्यः । एवं सति स वस्तुतो विनष्टसर्वोपाधिराित म जीवन्मुक्त. स्यात्-कथ चायतनाः शुरुनामदेवादीनपि जीवन्मुक्ततया सं. प्रति न पश्यन्तीति विचिन्त्यम् । एवमन-साक्षाकारोत्तर कर्मणोऽसम्भव एव, मंदस्य सत्यवत प्रतिभासाभावात्', 'लोकसंग्रहार्य क्रियमाण कर्म' ; लाकदृष्ट्या क्रियमाणं कर्म' ; (५४ पु) जीवन्मुक्त न क करोति । किं तु कर्म जायते ; पर. परिचर्यादिक लोकपमहायं च बुद्धया क्रियमाण कर्मास्ति' इत्यवमादि बहु. व्याहतवादिना त्वया स्वरूपन्याक्रियेव पराक्रियति न्यायेन स्वयमेव जीवन्मु- क्ति खण्यत इति कृतमधिकन । यातु-विवकविमोकक्रियाकल्याणानवसादानुर्पाणा साधनचतुष्ट- येऽन्तभवकथनम्-तत् धृवानुस्मृतिसाधनतया वाक्यकारोक्ताना तथैव भाप्ये उपपादिवानां तेषा सताना, श्रवणसाघनत्वन वदभिमतचतुष्टयेऽन्तभावस्य स्वदिष्टासाधकतयाऽनपेक्षितमसात च । यदि श्रवणपूर्वभाविव एषामुप- चर्य ततो विविदिपाया जाताया श्रवण र निप्पन्न तेषामनपेक्षति विवक्ष्यते; तहि न केवल प्रमाणविरोध ; किं तु , साक्षात्कारोत्तर न कर्मण कश्चिदु. पयोग' इति तत पूर्वमात्मसाक्षात्कारच्छाधायकचित्तशुद्धयापादकत्वस्य सप्त- कान्तर्गत कर्मणि भवतैवाभ्यनुज्ञानाद्याइतिश्च । च-आरमक्यविद्यानिष्पत्तौ द्वैतप्रतिभासमूलककर्मानुष्ठानम्य कनापि प्रकारेणापयोगासम्मवात विहितकानुषानेनैव विधानिप्पत्त्युक्तिरयुक्तति-तत्र विमृश्यते । ईदृशभेदप्रतिमासवर्धकस्य कर्मण अभेदज्ञानेच्छोपयोगिचित- शुद्धिकरत्वमपि कथम् । यदा चितशुद्धिारच्छोपयोगिनी , तदा इप्यमाणा- द्वैतात्मविद्यापयागिन्यपि । न खस्विच्छामात्रेण सति प्रतिवन्धके कार्य स. पपते । अतस्तदचित्तशुद्धिकरत्वमपि कर्मणस्त्वदाश्रिीनैव पथा भवेदेव । यच-आर . 20 ·परमार्थप्रकाशिका) ययन विरोधिता, तार्ह इच्छाविरोधित्वमपि दुष्परिहरम् । ईश्वरज्ञानगर्भ- स्वात् कर्मणामीश्वर. प्रीतचित्तशुद्धिमापादयतीत्यानुकूल्यमवेति चेत्तत विधोपयोगिचितशुद्धिविषयऽपि तुल्यम् । कर्मणा साक्षाज्जानननकाय नाम्ती- ति चत्-साक्षाद्वदनेच्छाजनकत्वमपि नास्ति ; चितशुद्धर्मध्येऽपेक्षणात् । फलामिसन्धिरहितकौनवरतानुष्ठानपलेन मूलामिसम्ध्यभ्यास। विच्छ्यिते । ततश्च ब्रह्म जिज्ञासत इति चत-अनवरतेशकर्मानुष्ठानव्यमस्य तादृशकर्म- कलापानुतिष्ठासव कथं ब्रह्मजिज्ञासा न प्रतियनीयात् : प्रथमत कर्मकलाप सावधान प्रवृतोऽपि क्रमेण ब्रमणि निक्षितमना अन्यम् एव फलाभिसन्धि राहतं कर्म अभ्यासवंशनाऽऽवर्तयतीति न कर्मानुष्ठानऽपि तस्य तबिच्छति न्- तर्हि तादृशस्य जिज्ञासाब्रझज्ञानगर्भमेव कर्मानुष्ठानमिति कथ ज्ञान- पूर्वभाविजिज्ञासाप्राक्तन कर्मानुष्ठानमिति नियन्तु शक्यम् । मपि चाननुष्ठितशुद्धकर्मणा अन्यफलव्यमाणा अजिज्ञासायामपि अयमात्मा ब्रह्मेति वाक्यश्रवणे ज्ञानमपुरुषतन्त्रत्वाजायत एवति कथं जि- ज्ञासामन्तरा ज्ञानानुत्पत्ति ; उत्पन्नमपि न प्रतिष्ठित भवतीति चत्ताह आतत्प्रतिष्ठ कर्मानुष्ठानम्वीकारे कथ श्रवणानन्तर कर्मीभाव ? किञ्च चि तशुद्धिजनन नाम चितगतरजस्तमानिबर्हणम ; सत्वमयत्वापादनमिति या- वत् ततश्च 'सत्त्वात सजायते ज्ञान' मिति ज्ञानोत्पतिरेव सत्वफलतया प्रमाणसिद्धा, मच्छेति सिद्ध कर्मणश्चितशुद्धिद्वारा विद्यार्थत्वम् । अल्पा- स्थिरफले विरताना अनल्यस्थिरफलेप्मना तदुचितोपायवेदनेच्छ। निष्काम- कर्मकलापाननुष्ठानऽपि भवत्येवेति च न तन कर्मणा करणत्वम् । नच जन्मान्तरानुष्ठितकर्ममृदितकप,यत्वात विविदिषति वाच्यम् , अस्मिन् जन्म- न्यजनमल्पफलकर्मप्रसक्ति , क्रमेण तु वैराग्यण विविदित्यनुभूयमानतया तथोक्यसम्भवात् । तथा हि सति जन्मत प्रभृति विरक्ता विविदिषु स्यात् । एव खलु प्रत्यधिकारि जन्मान्नरकर्मवर्णनेन विविदिषोपपादनेनेह .

·परमार्थप्रकागिता। जन्मनि कर्मनिषेधे फलागिसन्धिराहतकर्मानुष्ठानाधिकारिदोल-यात् तद्वि- घयो व्यर्थी एव भविष्यन्ति । अङ्गीकृतं च भवता भवदीयैश्च, 'भगि. होनादि तु तत्कायर्यायव तद्दर्शनात्' इत्यत्र तत्कार्यायेत्यस्य ज्ञानरूपकार्याये- त्यग वर्णयद्भिः । प्रमाणानि च कर्मणा ज्ञानार्थत्वे पर शतानि । सत्यम; अथापि जिज्ञासाद्वारा ज्ञानार्थत्वमिति चेत् --सत्यं जिज्ञासाऽस्ति । पर तु सा कर्मानुष्ठानात् पश्चादिव प्रागपि वर्तत इति न तस्यI द्वारस्वमिति विशेष इत्यलमधिकेन । अयं च विविदिषासाघनत्वपक्ष प्रागपि निरन्त । यदपि-(पु.६६) आत्मोपासनारूपकर्मण आत्मविज्ञानसाधनवऽप्य- मिहावादिविहितकर्मणश्चितशुद्धिद्वारैवात्मविज्ञानसाधनस्वमित्यसन्मतशिक्षण- पुर सरं, ततश्चाश्रमविहितकर्मानुष्ठाननैव विद्यानिप्पत्त्युक्तिश्चिन्त्येव इति कथन- तदपि हेयम् । अस्मन्मेर उपासनाया एवं विद्याविज्ञानादिपदार्थतया उपासनारूपकर्मणो विज्ञानसाधनस्वसिद्धवत्कागयोगात् । कर्मणश्चित्तशुद्धि द्वारा साधनत्वे 'कर्मानुष्ठाननैव विद्यानिष्पत्ति'रिति सूक्ते कुतश्चिन्त्यता साक्षात्साधनस्वस्थानुक्तेः । कर्मणा विद्यानिष्पादकाव विद्यापतितुशुद्ध सत्त्वविरोधिरजस्तमोनिवृद्धिकरप्राचीनपापापाहनेनेति हि श्रीभाप्य एव स्प- टमभापि । जिज्ञासोत्पत्तौ स्थिताया कर्मानुष्ठानविरहऽपि विद्यानिप्पत्तिरिति भवदभिमतखण्डनाय प्रयुक्ताऽयमयोगव्यावृत्त्यर्य एक्कार । यदपि-साक्षा. सापनत्वाभविन कर्मणा विद्याङ्गत्व न भवतीति-तन्न-न हि साक्षात्माध नरव एवानाभिावः । ब्रोह्यादीनामतथामृतानामपि दयित्वदर्शनान् । मन्यया विविदिषा प्रत्यपि कर्म ना भवितुमर्हति । तदुद्दशेन विहिनव. रूपं सदत्व तु विद्या प्रति कर्मण सुम्थमेव । यस्तु–'विद्या चाविद्यां च यस्तद्वदोभयं सह । भविधया मृत्यु तो खो विद्ययाऽमृतमश्नुते' इत्यत्न सहशब्देन साहित्यं विद्यामोरच्यत इत्ययं भ्रम. । स इति यच्छन्दप्रतिसम्बन्धी तच्छब्दो ह्ययम् । होत पृथ ·पामार्थप्रकाशिका . . गति -तत यच्छन्दवलादेव तरछब्दस तत्र तवाना सुलभवन सा- हित्यपरताया अयुक्तत्वाभावात् । पूर्वार्धस्यपदार्थस्य उत्तरार्थान्ययाशं विनैव पादव्यवस्थानुरोधस्य च यावरसम्भव स्वीकार्यतया साहित्योक्तया अत्रैव वदत्यनान्वयौचित्यात , अपूर्वतया ज्ञापनीयमृत्युतरणादिवाक्यार्थे हत्यु- रुप्रसिद्धरनन्वयाच पृथक्पदाववादिन एव भ्रम इत्याप मुवचम् । पर विह चकारद्वयन उभयमिति पदेन च साहित्य प्रतीयत एंवति सहत्येतत् यथा. युक्तमस्तु। यच्च-'इयाजसऽिपि मुबहुन् यज्ञान् ज्ञानव्यपाश्रय । ब्रह्मविद्याम- धिष्ठाय ततु मृत्युमविद्यया ॥ (विष्णु. ६. ६. १२) इति ज्ञानिना कैशि- ध्वजेन कर्मानुष्ठानकथन ज्ञानानन्तरमपि कर्मत्यागस्यायुक्तत्वं दर्शयतात्यक्षिपं परिहर्तुमुच्यते , लोकसमहायं तत्र प्रवृत्तिरिति-तन्न-लोक एवं संतु मृत्यु मिति मनीमलतरणार्थत्वावत्या तदयोगात् । निर्वाचनमारतुल्याव- शिष्टमनोमलनिरासाय चितशुद्धिस्थिरताय च कर्मानुष्ठानमिति चेत् हन्त ! स एवं महात्मा चित्तशुद्धिमवर्जनीयाँ तदर्थ कर्मणां सर्वदा अपेक्ष्यमाणतां च खानुष्ठानन सष्टयतीति कथं कर्मत्याग. । अतः कर्मणां सर्वदाउपेक्षि- तत्वात कमविचारानन्तर्यमेवाथशब्दार्थ । यत्तु-(पु. ६७.) नित्यत्वानियत्वादिकं गुदिमुखाच्छुतवता वि. वासवतो मीमासाश्रवणमन्तरणाप नित्यानित्यवस्तुविकादयः सम्पयन्त इति तन्न-तया सति तस्य तथैवोतरमीमांसावणमन्तरणव धज्ञानस्या- पि मुखन सम्भवादिहापि न प्रवृतिः स्यात् । अधातवेदस्य विरक्षणा जिज्ञासात्वादिममागेऽप्यविशिष्टा [ अन्तरेण मीमांसाणमलम्यो विवेक इति च प्रागुक्तम् । यत-विनियोगविध्यधीनोऽनत्वोधश्च मामासोतय. स्यादित एव भवतीति वा जैमिनिमीमांसायाः पूर्ववृत्तस्यायनमयुक्तम् । अमिनिना धुपाटीमा विनियोजक वमोमिद्धमपूर्व प्रतिपायते ।

·परमार्थप्रकाशिका। अधमानयेत्यादौ लोक एव द्वितीयाभुत्याऽश्वस्थानयनात्वस्याश्रुतमीमासे- नापि ज्ञातत्वादिति-तदिदं खद्वाक्यं लोकमानोपजीवने मीमासाया अय. वणे अनानिमावो नावगम्येत , कथाचित् प्रयासे विपरीत एव वा गृह्यते. तीममेयार्थ द्रढयति । अथतमीमांसस्यैव हि भवेदयं भ्रम. । न हि द्वितीयाधुतिरश्वस्याइव बोधयति । खप्रकृत्यर्थस्यानित्वमेव हि सा श्रुति- धियेत् । यथा 'नीहीनवहन्ती पत्र नाहीणाम् । अत एव 'सक्तून् जु- होती'यादापि सक्तूनामझत्ववोधाय तृतीयाविपरिणामादिश्लेशावलम्बनम् । किच्च केनापि कदाऽप्यनवगतमपूर्व किञ्चिद्वक्तुमपोहपेयाद्वेदादन्य कोऽपि न पारयत्येव । न च तावता सर्वमनपक्षित भविष्यति । अन्यथा य कश्चिपितुल्यस्तदधिको वा सर्व स्वयमेव ज्ञास्यतीचि सर्वस्यापि स्मृतिकलाप- कर्मब्रह्ममामासादयापसे । अत्र च'एषा साधनाव च विनियोगा- बसेय'मिति सूक्तेर्यथावदर्थमगृहीत्वा , एषा चतुर्णा साधनानामिति मत्का, 'साधनचतुष्टयस्य जिज्ञासासापनत्व मीमासाश्रवणमन्तरण न सम्पत्स्यत' इति विलेखनम् , तदुपपादकतया "श्रुतमीमासो हि 'शान्तो दान्त' इति वाक्येन शमादीनामात्मदर्शने विनियोग कर्तुं शक्नोती"ति वाक्यरचन च विकिनामतीव हृदयानम् । य तु ---उत्तरमीमामायाणमन्तरेणात्मावग य- गोकारेऽपि आत्मजिज्ञासापेक्षया जैमिनिमीमापाया नियनपूर्ववृत्तित्वासिद्धिरेव -इति-ताश आक्षेप , अध्ययनमन्तरेणापि वेदार्थकर्मावगते सम्भ- वस्य भवतेवोक्तत्वात् 'अथातो धर्मजिज्ञासे'त्पन्न वेदाध्ययनानन्तर्यविषयेऽपि तुल्य । चतुरध्य य्या जैमिनीयसापक्षत्वं च प्रागेव दर्शितम् । यस्तु-"तमांदवविच्छान्तोदान्त. .'इति वाक्ये पश्यदिति साक्षा- कारमाधन स्वस्थव शमादौ कथनान्न तस्य जिज्ञासासाधनवावगतिरित्युक्त न सम्यक्, एवमपि जिज्ञासासाघनत्वस्यानिषेधा"दिति--तद्विचित्रम्-इय हि श्रुति श्रवणसाधन व शमादावस्तीत्यत भवता भवदीयैश्च प्रमाणीक्रियते । 21 ·८२ परमार्थप्रकाशिका । तत्र न तदवगतिरिति च वय व्रम । अनिषेधमात्रण तस्यास्तत्र प्रमाणवे च, 'गामानय' 'अरणया पिंगाक्ष्या कोणाति' इत्यादीनामपि शमाद श्रवण- साधनवे प्रमाणत्व स्यात् तैरपि तत्साधनत्वस्यानिषिद्धत्वात् । विशिष्य चान श्रुतौ एवविदित्यनेनात्मज्ञानस्य शमादिप्रामावित्वमाप स्पष्टम् । न चेद वेदन आत्मन कर्मतरफलसम्बन्धशू-यत्तविषयकमापातज्ञानमिति वाच्यम् । प्रमाणामावात् ; पश्येदिति निर्दिष्टदर्शनसाधन-तत्समानविषयकज्ञानस्यवान वक्तव्यत्वाच । श्रवणादिकाले तदुतर व शमादय आवश्यका इतीद तु वयमपि स्वीकुर्म । परंतु ते कोहारूपा कदाऽपोक्षता इति तु शोधनी- यम् । उद्ीयादिविचारवलादपि जैमिनीयमीमासाया पूर्ववृत्तत्वमावश्य कमिति च प्रागुक्त न विस्मर्तव्यम् । ननिर्विशेषा प्रथत्ते न चेत्थ निवृष्यते धान च शब्दजैवम् । न निर्विकल्प सविकल्पक वा सन्मात्रधी ति हि वहनाध्यम् ॥ यस्त[६८. पु]-निर्विशेषवस्तुनीद प्रमाणमिति न शक्यते वक्तु'. मिति सक्तिं गृहीत्वा, प्रमाणानां प्रमाणान्तरविषयत्वेऽनवस्यापातात प्रदीपस्य स्वप्रकाशस्वमिव स्वयप्रमाणत्वमेषितव्यमिति स्वप्रकाश परमात्मा स्वयप्रमा- णमिति लेखनम्-तत न्यायदर्शने प्रमाणपरीक्षणसूत्राणा (२.१.८१९) सभाप्याणा यथावत् परामर्श सति निरस्तमेवात किमत्र विस्तरेण । नून ततैव 'न प्रदीपप्रकाशवत् तसिद्धेरिति सूत्रे महर्पिणा वात्स्यायनेन भाप्य- कृता खण्डितमर्थ परिगृह्य तदभिमतमर्थमपरिशीलितवानसि । प्रमाणाना प्रमाणान्तरविषयत्वेऽनवस्थति खयप्रमाणत्व खात्मकप्रमाणविषयस्वरूप प्रमा- णसिद्धत्वमेव हि लयोन्यते । न खलु प्रमाणानामिन्द्रियादीना स्वप्रका- ·परमार्थप्रकाशिका - च नात्य - शत्व कश्चिमन्तुमर्हति । न खलु च प्रदीपप्रकाश इन्द्रियसन्निपग्राह्य स्वप्रकाश | प्रदीपान्तरनिरपेक्षता तु तत्र काम स्यात् । नात प्रमाणाना प्रमाणान्तरानपेक्षता । क्लवप्रमाणवैकेनान्यस्य सिद्धया च नाधिका- माणस्वीकार कृतोऽनवस्तापात । अस्ति पुनस्रय्यन्तमतानुसोरणात्मना पर स्वप्रकाशत्वम् । अथापि सस मामा तस्य तस्यैव स्वय प्रकाशते , न परस्य । प्रवृत्त्यायनुमेयो हि पर परम्य । तथा च पर ब्रह्मापि स्वात्मने स्वय प्रकाशमानमाप नास्मामि प्रमाणानपेक्ष गृह्यत इति मस्त्येव प्रमाणान्तरापेक्षा । जीवब्रह्मणोरक्यात स्वप्रकाशत्वमस्त्येवेति चेत् -कि जीवस्य ब्रामिन्नत्वेन रूपेण स्वप्रकाश्त्वम् । उत स्वरूपत नाद्य अननुभवात् । तथा सति भेदमाहिप्रत्यक्षादीना- मेवोत्पत्त्यनवकाशप्रसङ्गात् , शास्त्रवैयर्याच स्वरूपत प्रका- शेऽपि ब्रह्माभिन्नत्वाशाप्रकाशात् प्रत्यक्षादिना भदस्यानुभूयमानत्याच यावत्त- दनुपमदं 'ब्रह्मास्माक स्वयप्रकाश' इत्यस्य दुर्वचत्वान् । किं च निर्विशेषवम्वनि इद प्रमाणमिति न शस्यत वस्तु मिति सक्त्या हि निर्विशेषत्वेन रूपेण वस्तुसद्भाचे प्रमाण नाम्तीत्युच्यते । तत्र प्रमाणान्तरमनपेक्ष्य तसिद्धिवादिना मवता निर्विशेषत्वेन रूपेणैव स्वप्रका शस्वमुपपायम् । तच्च 'स्वामसाक्षिकविशेषानुभवादेव निरस्त' इति सक्त्यैव निरस्तम् । धर्मिमालम्बयप्रकाशतया च न विवादगोचराशविनिर्णय । निर्विशेषत्वस्य स्वरूपातिरिक्त च द्वैतपसात । तत्रापि मिथ्यात्वे च न तस्य स्वप्रकाशत्वम् । आत्मनो वस्तुत विशेषलापतिश्च । एव निर्विशेष- त्वस्यातिरिक्त स्वरूपात्मकत्वे वा स्वप्रकाशत्वाङ्गीकारे निर्विवादा वादिनो नैव प्रत्यवतिष्ठेरन् । विविधविकल्पप्रपञ्चात्मकविशेषवत्ताप्रतीतिश्च नादय. मासादयेत् । तत सोश अस्वकाश एवेति अवश्यमेव प्रमाणमेक नि देष्ट यम् । तस्य तु दुर्भिक्षमेव । ततश्च प्रामाणिक सविशेषत्वमेव सर्वस्स ·परमार्थप्रकाशिका । -- वातुन इति । 'यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि ना मानिनाम् । निष्ठाय प्रभवन्ति वि. ६. ८. ५५] इति वचनमपि प्रमाणानि परिच्छदाय न प्रभवतीति भवदुक्तार्थपरमेव सत् यथावस्थितपरिपूर्णप्रसगमकत्वासम्भवं मनिषु वर्णयत् ब्रह्मणः अपरिच्छिन्नत्व- मनन्तविशेषवत्त्वमेव दर्शयति , तावता तस्य प्रमाणाधीनं परिपूर्णवेदन- मशक्यमित्येव लभ्यतेन निर्विशेषत्वम् । 'सर्वशक्तिनिलये' इति तत्रैव निमितत्वोपादानस्वादिलोकापरिदृष्टानेकशक्तिमत्त्वस्यानेकविभूतिमत्त्वस्य चो- तल्लाच्चायमेवार्थः । यञ्च---प्रमाणानि सर्वमूलभूतं तद्वन्तु दूरत एव स्थित्वा मूलकार- णवेन सूचयन्ति । यथा दीपा दूरतः स्थित्वाऽन्धकार सूचयति तद्वदिति-- तत्र प्रमाणानां दूरतः स्थितवेऽपि मूलकारणत्वन सूचितत्वात् तद्वैशिष्ट्यात् सविशेषत्वप्रसङ्गः । मूलकारणत्वं दूरतः स्थापयित्वा सूचयन्तीति चेत्- तथा भवता नोक्तम् । न च प्रमाणानि तन्न मूलकारणमिति दर्शयन्ति । दूरतः स्थापन हि नाम तदसम्बन्धित्वेन वोधनम् । तत्सम्बन्धिवेनाशेधन वा। न च मूलकारणत्वेन सूचमतां तेषां तद्धटते । एवं यतः प्रमाणान्यस्तित्वं प्राप्तानि, अतः प्रमाणप्रमेयादिसर्वव्यवहारोपजीव्यं किश्चित् स्थादित्येवं .....सूचयन्तीति वदता त्वया पुनरनुमानप्रमाणविषयत्वं ब्रह्मणि दश्यत इति कथमुक्तम् -- 'प्रमाणानि न स्वविषयत्वेन परं ब्रह्म बोधयन्तति । दीपदृष्टा- न्तश्चायुक्तः । न हि दीपम्तमः प्रकाशयति । अदीप एव हि सन् अन्ध- तमसमध्यक्षयति । कोहि नाम तमो द्रष्टव्यमिति प्रदीप प्रज्वलयि यति । सर्वथा मूलकारणत्वेन रूपेण तत्सूचकत्वस्य भवदुक्ततया प्रमा- णानां सविशषविषयत्वं भवतैवोक्तमिति किमधिकन । यातु-(पु. ६९)--परं ब्रह्म खामिनशक्तिमत् । शक्तेरनुमतत्वात ·परमार्थप्रकाशिका। - निर्गुण निविशेषमेक सपम्-इति—तन्त्र शक्तिरूपगुणविशषवत्त क्थ नि गुंणत्व निर्विशषत्व च । अनुगतत्वात् तस्या निर्गुणत्वादिवाचायुक्तिरिति चेत् काममस्तु । तावता वस्तुन सविशपसमवाक्त मवति । किं च किमिद शक्त स्वाभिन्नत्वम् । किं गुणगुणिनाभदाभदानाकारणेत्यमुच्यते, किं वा शुक्तौ रूप्यस्यव तत्र शक्तरध्यातत्व त् तत्सत्ताऽभिन्नमताकत्वमिति कृत्वा । नाय . ईदृशनिर्विशेषत्वस्य सर्वप्रपञ्चसाधारण्य त् , सर्वत्र धर्म धर्मिणास्तत्सम्भवात् । ना-त्य , तदानी कल्पक होयपुस्पायमांवन तदया. गात् । इदानी प्रपञ्चसिद्धयनन्तरमसामि कल्पितत्य च कल्पनात् पूर्व- मनिर्वचनीयसत्त्वे प्रमाणामावन प्रपश्चात्परेवासम्भवात् । अकल्पितमेव शक्तिरूप किञ्चिदासीत् । तत प्रपञ्च उत्पन्न । इदानी च तस्य शुत्ति रूप्यसाम्य वर्णयाम इति चत्-वर्ण्यता कामम् । सोपपत्ति वर्णयितुमस क्योंश प्रामाणिको न भवतीत्यतावदुच्यत । अकल्पितगुणभूतशक्ति सत्त्व च ज्ञानमायस्वाभावेन द्वैतपक्ष जगत्सत्यत्वप्रम इत्येव वहान टमापर्यत । यदि चात्यन्ताभिन्नत्वमव शक्तिब्रह्मणो , तर्हि किमर्थ शक्ति- । जगच्च ब्रह्मपरिणाम एव तदत्यादि वक्ष्यते । यच्च-सृष्टिकाले सा शक्तिरुद्ता भवति । उतशक्तिमाहौवेश्वर इति. तस कोऽय सृष्टिकाल | कि शास्त्रवर्णितासु सृष्टिपल्यपरम्परास्वे. क , किं वाऽयन्तादिम । नाय , तथा सति प्रलय शक्त्युद्भवामाक्ने श्वरामावप्रसङ्गात् । अचवनाया शक्ते पुनश्चेतननिरपेक्षमुद्भवकथने निरा. श्वरसाल्यमतप्रवेशापते तदैक्षत बहु स्यामित्यादिशास्त्रविरोधापाताच । न च निविशेष ब्रह्म सङ्कल्पयिष्यति । अव सर्वदैवश्वरस्य सद्भावावश्यकतया न पश्चादुन्नतशक्यवच्छिन्नमोश्वरपदवाच्यम् । नान्त्य , ससारस्थाना दितया ताशकालयवाप्रामाणिकत्वात् । कालस्यापि कल्पितत्वेन 'साष्ट- काले' इति व्यवहारस्यापि शक्युद्भवामाबे दुर्वचखाच । प्रस्ताव ·परमार्थप्रकाशिका । यञ्च -जगजन्मस्थितिलयानां सविशेषेश्वराधीनतया सविशेष वश्यकत्वमिति निविशेष एक किमिति सीकार्यमित्याशङ्कय श्रत्येकसम म्यं परमात्मस्वरूपं यथावत्यहीकार्यामति- -तच न युक्तम् । निर्विशेषव स्वरकाशवलसिद्धत्वे ईशविवादस्वावसराभावात् । विवादपदर्शनात यंप्रकाशस्वं भवदुक्तं भवतैव निरस्तामिति निश्चीयते । यथाश्रुत्यङ्गोक निर्विशेषासिद्धिरेवेति निरूपयिष्यामः। यत्तु-निर्गुणमिति अंतः संकुचितार्थत्वे मानाभावात हेयगुणर त्यपरत्वासम्भवात् गुणसामान्याभावपरत्वात् तादृशवस्तुसिद्धिरिति..त विविधसगुणधुतिविहितसद्गुणनिपधे मानाभावात् गुणसामान्यनिषासि अमाकं संकुचितार्थकावे मगुणश्रुतिर्मानम् । यथा 'न हिंस्यात सर्वा तानी'त्यत्र सकाचे 'अग्नीषोमीय'मित्यादिश्रुतिः । 'ज्ञानशक्तियलैश्चर्यद सांस्यशेषतः । मगवच्छन्दवाच्यानि विना हयैर्गुणादिभिः ।।' इति सद्गुणत्वं ब्रह्मणो हेयगुणाहित्यं च स्पष्टमेवाह । गुणविशेषविधिनिषेधप 'अपहतपामा....सत्यसङ्कल्पः' इति श्रुतिरप्यत्र भाव्या । तथा च साम न्यतो गुणवत्त्वघोषकानामितरविलक्षणज्ञानशक्त्यादिगुणविशंपपरत्व, गुए निषेपकानां च वचनान्तरविहितगुणव्यतिरिक्तगुणाभावपरत्व च विस्प वुद्धयमाने कथमसौ गुणसामान्यनिषेपयादः न्यायविद शिरः प्रदर्शयेत् एतेन-निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् सर्वज्ञत्वादिगुणानामेव ब्रह्मी जगत्कारणत्वान्यथानुपपत्त्या प्रसक्तत्वात् हेयगुणानां प्रसक्त्यभावात् प्रसरत सद्गुणनिषेधपरत्वमेव निर्गुणवाक्यस्ये त्यपि निरस्तम्-एवं हि सति विन हेयैर्गुणादिमि' रित्यन ब्रह्माण हेयगुणनिषेषः कथम् । प्रसक्त्यमावस्य भव दुक्तत्वात् । तत्र प्रसक्त्युपपादने च तथैव निर्गुणथुतिः टक्तानिरिक्त-प्रसक्त ·पामार्थप्रकागिका। भ्य हेयगुणमाक्तिं भवान् बादुमहति । यो यो विशेष स स सामान्य- प्रकृतिक । यथा घटशरावादिपमामान्यपतिक इति नियमन निर्वि- शेषसिद्धियन च न सन्तम् । तावता सर्वप्रकृतित्वरूपविशेषस्यैव सिद्धे । वस्तुना सलक्षणप्रतिकतम्यैव दर्शनेन सालक्षण्यापपादने सविशेष वमव जनीयम् । विरक्षणम्यापि प्रकृतित्वम्वीकारऽपि विरुद्धरक्षणवत्वस्यैव वि रक्षणपदार्यतया सविशेषत्वसिद्धिरेव । सर्वश्च सविशेष सविशेषप्रातिक एव दृष्ट इति , मिद्धपि सामान्य सविशेपमेव म्यात् । सामान्यमा- त्रोपसहारे च कृतक्षयमनुमान न विशेषपतिपतो समर्थम् (यो स १२५) इति योगसूत्रमाप्यमपि न वस्तुनिर्विशेषमस्तीति ब्रवीति । किं तु मिथ तस्यापि विशेषस्य प्रतिपचिरनुमानान भवतीत्यव स्पष्टमाह । हेतादृश साध्ययापकत्वम् , ठागमाध्यमात्रानुमापकतया न लद्तविशेषविषयक विशेषप्रतिपत्तिकर वम् । न खलु घूम वहिमानादधिक चदिगत प्रत्यक्षदृश्य वर्णपरिमाणादिविशेष यथावत् ज्ञापयितु प्रभवति । अतोऽनुमानान स्थि तस्यापि विशेषस्यासाधारणधर्मस्य प्रतिपत्ति , किं तु दृष्टान्तगतसाध्यसा जान्यविशिष्टवस्तुसिद्धिरेवेति । अत। न तद्भाप्यमत्य-तनिर्विशेपत्वसद्धावसा धकम् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति वचनमपि न निर्गुणसाधकम् , यच्छ- देन पूर्वोक्तनिखिल्गुणविशिष्टब्रह्मण एवं परामर्शेन तमरवा वाड्नसयो निवृतिकनेन तावदणाणसामग्रीभावस्यैव वाङ्मनसया सिद्ध । अ. प्राप्यत्यत्र गुणानामन्तमप्राप्य' इति कर्मा याहारोऽपि नास्साझमापादनोय । आवश्यकत्वामावात् । यातु-परमात्मन कृत्सगुणविशिष्टस्याप्रकृतत्वा- दिति-तरसूतिवाक्य समुदायापलीचनमूरकम् । यदपि - यच्छन्दस्य ब्रह्मानन्दपरत न युक्तम् स एको ब्रह्मण आनन्द ' इति वाविषयत्वात्तस्य , शतगुणितोत्तरमेश मनसा क्ल्पयितुं - ·८८ परमार्थप्रकाशिका । , शक्यत्वाच तत वाङ्मनसनिवृत्तिकथनासम्भवादिति...तत् स्वपक्षेऽपि तुल्य- म् । यरउदेन ब्रह्मपरिग्रहाऽपि हि दुष्कर | तस्य तत्रैव ब्रह्मण इति वाविषयत्वात् , यो यो विशेष स स सामान्य प्रकृतिक इति पूर्वोक्तयुक्त्या मनसा कल्पयितु शक्यत्वाच्च । किशानन्दो ब्रौत्र वा, अन्या वा, आंध आनन्दस्य वाविषयत्वे ब्रह्मणोऽपि वाग्विषयत्वम् । अन्त्य च तस्य सवि शंषत्वापत्ति । वस्तुतस्तु आनन्दनिरूपणप्रकरणवादस्य यच्छब्देन भा- नन्दप्रहणमव युक्तम् । एव च 'ठे य शत प्रजापतरानन्दा । एको नह्मण आनन्द' इत्यत्न शतशब्दो न शतत्वसंख्यावचन , अपि वानन्त्य- वचन । तथा च ब्रह्मानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वमेवे युक्तार्थविशदीकरणाय 'यो वाच' इति वाक्यप्रवृत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । यातु-वाची निवर्तन्त इत्यम्य वाचो विधिमुखेन न प्रवर्तन्त इत्यर्थ । 'नेति नेति', 'यतो वाचा निवर्तन्ते' इत्येव निषधमुखन ब्रह्मणा ऽपि वाग्विषयत्वसद्भावनानुपपत्ताति-तेन किं सिद्धयति । लक्षणति । एव च वाक्पदस्य विधिमुखपवृत्तवाड्मानपरत्व निर्गुणेत्यस्म गुणविशेषरहितपरत्ये दोपादावनमयुक्तम् । एव च परिच्छिन्नत्वप्रतिपादकवाक्परत्वेनापि वाक्पद- समाचसम्भवात् किमिति प्रमाणविरुद्धनिर्विशेषत्वस्वीकारः । न च न वाक्प. दस्य लाक्षणिकत्वम् । सामान्यता वाचा ग्रहणेन तामा ब्रह्माणि विधि- मुखप्रवृत्त्यमावयव कथनादिति वाच्यम् , एवमपि 'यो निवर्त ठे' इत्यस्य 'यन्न प्रतिपादयन्ती' त्यस्यैव स्वरससिद्धत्वेन निवन्त इत्यस्य विधिमुख प्रवृत्यभाव लक्षणापते । निषेधमुवप्रवृत्तवाक्याविरोधाय तशा रक्षणाया च 'सत्य ज्ञान 'य सर्वज्ञ' 'यस्तयोनिम्' इत्यादि विधिमुखप्रवृत्तपाश्शत. वचनाविशेषाय एतावदिति परिच्छिन्नत्वेन न प्रतिपादयन्तीत्यर्थवर्णनायव सर्वतिहयत्वात् । एव मनसेत्यस्याप्यशुद्धमन परवस्य तुल्ययुक्तिसिद्धत्वेन अन्त करणाधीननिर्विशेष साक्षात्कारस्य भवदिष्टत्वेन च तनितिकथनेन अन्यथा .

·परमार्थप्रकाशिका विशुद्धमनोमाद्यत्वसिद्धयाऽपि सविशेषल दुरपयम् सिद्धयन्तु सर्व विशेषा । किन्तु सऽपि मिश्यामूता एवति चन्-तहीदमेकं सर्वदा घुप्य. ताम् । किमिति श्रुतीनामन्यायकस्यनम् । अनान्याय सम्भवो वास्तवार्थ- विस्तरश्च अम्मदाचायानुगृहातपरपक्षनिराकृतौ द्रष्टव्य ॥ यत्तु-इद , अहम् इति सविशेषानुभवम्य सर्वात्ममाक्षिक वडाप विशेषम्य सबम्य मामान्यप्रकृतिक वात् लौकिकसविशेषानुभवमूलप्रक्रतिमूत निर्विशेषानुमवो नापहोतु शक्य इति ते-तन्न-एव सति स्वप्रकाशत्वस्यासि दे । अनुमानवेश-वान्निशिपस्य । यो यो विशेष स सामान्यप्रकृतिक इति न्यायोऽपि (७१. पु) न भवति । तया सत्याश्रयविषयरूपविशेषसहि. तानुभवप्रकृतितया निर्विशषानुभववत् सविंशपगमनपचनादिततक्रिया. प्रकृतितया निर्षिशेषगमनपचनादिसिद्धिप्रसन्नात् । रूपरसादीना रक्तमधुरा- दिविशेषम्पाणा आश्रयादिविशेषरहितरूपादिसामान्यप्रकृतिकत्वकल्पनाप तेश्च । अतो व्यभिचारान्नयं रीतिरादरमहति । यत्तु-साश्रयसविषयप्तविकल्पज्ञानापेक्षया साश्रयमविषयनिर्विकल्प सामान्यम् । तदपेक्षया निर्विषय साश्रय ज्ञानम् । तदपेक्षया निराश्रय धीमानम् । ततोऽपि सद्पम् । तत्र धात्वमपि न वर्तते । एतन्मूलक एवानुमूतिरपि सतीति सिद्धान्त इति-सोऽपसिद्धान्त । सच्चिदानन्द- रूपतया सिद्धान्तसिद्धे वस्तुनि घोरख नास्तीत्युक्तययोगात् । अन्यथा ब्रह्मणो जडत्यापतेरनुमतिरव सतीत्युक्तयमम्मवात् । तस्मादनुपपन्नय प्रकृतिवि कृतिपरम्परा कल्पना । यत्तु--निर्विशेषत्वसाधकानुमानोपन्यास साध्यहेतुपक्षतावच्छेदफ- धर्माणा तन सत्त्वेन सविशेषत्वमवेत्याक्षपपरिहाराय कायते, 'मावरूप एव स इति न राजाऽऽज्ञास्तति-किं तेन । अभावरूपविशेषमादायैव सविश पत्वापत । साम्यहेत्वादिभेदस्यावश्यकत्वनानकविशेषापत्तेश्च । निर्वि- ·परमार्थप्रकाशिका । शेपमित्यस्याभावातिरिक्तविशेषरहितमित्यर्थाङ्गीकारेऽपि सङ्कोचस्यावर्जनीय वेन प्रामाणिकसर्वविशेषापलाप विनेव हेयरूपविशेषपरतया सोचस्यैव युक्तत्वा- च । भावातिरिक्ताभावानङ्गीकारे तेषामभावाना भावविशेषरूपताया आ. वश्यकत्वाच । न च सर्वेषामभावानामपि ब्रह्माभिन्नत्वम् । तदसम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वात् । यदप्युच्यते-निष्कपतुभूतविरोपाभाववत्त्वे विशेषवत्त्वप्रसजन न युज्यते । न हि वायौ रूपाभावेनैव रूपवत्त्वमापाद्यतेति--- तदपि न ; अत्यन्तवैषम्यात् । रूपाभावस्य नील्पीतादिकिश्चिद्रूपस्वरूपता न भवति । विशेषाभावस्तु ब्रह्मण सविशेषपदार्थात् व्यावर्तकनया का यमान अन्या विशेष एव । विशेषत्व हि न्यावर्तकत्वम्, मसाधारणधर्मत्व वा । न चैव- रूपत्वमभावसाधारणम् । कथ विशेपमामान्यामावाऽपि विशेष इति चत् शृयताम् । विशेषाभाव प्रसिद्धी वाऽप्रसिद्धो वा । अपमिश्चेत् इय. मागव न भवति । प्रसिद्धश्चत् --अभाव स्वयमेव खप्रतियोगिकत्व लब्धुमप्रभवन् स्वातिरिकमेव स्वप्रतियोगितया विशेषपदार्थत्वन गृहाताति, योऽन्यत्र अपने प्रसिद्धो विशेषस्तदात्मकप्रतियोगिनोऽमावरूपोऽयमन्यो वि. शंष आत्मन्युच्यत इति सिद्धमस्य विशेपाभावत्व विशेष व च । सया चामायस्य प्रतियोगिरूपत्वामभवात् रूपमामान्यामावस्य रूपात्मकत्वास- गयेऽपि प्रकते विशपाभावय विशेषवमननीयम् । अस्य विशेषाभावस्म प्रसिद्धम्य यद्यद्विशेषप्रतियोगिकर ततद्विशेषम्पत्वामावेऽपि तदरिक्तविशेषा स्मकत्वस्याशक्यनिषेधत्वादिति नन विशेषपदवाच्यार्याप्राणोऽयमापा. । अतो ब्रा कतिपयविशेपरहितमपि सविशेषमेव । यच-ग्रमण सविशेपारस्य विशेषरुपये तासदितत्वमपि पिति शेष , पुनम्मामहिलायमपि तन्यनयति भवन्मते या गविशेष विगेप इत्यहीकार्यम्-यति-त सविशेषच हि विषय मतुप्पाय भात ·परमार्थप्रकागिस। विशेष एव । नातिरिक्त । तथा च सविशेषत्व न विशेष ति कुनो वक्ष्याम .हचानवम्येति यत्किश्चिदतत् । यच्च-समणो विशेषप्रकृतित्वरूपविशेषापत्तिपरिहाराय कश्यते- विशेषप्रकृति व भाममानविशेपानधिष्ठानस्लामावमात्रमिति–तन्न.... अन. धिष्ठान समावस्यापिठान रूपनया भावरूपवन विशेषापरित्यागात् । अनधिष्ठानत्वप्रतियोगिम्नस्याधिष्ठानत्वम्य मासमानमकर विशेषनिरूपितस्या- न्यनाप्रसिद्ध्या ब्रह्मण्यत्र वक्तव्यतया , तन्न तदनुक्तो तदप्रसिद्धयाऽनधि- धानत्वामावम्य दुर्वचत्वापत्त्या च तदादाय सविशेषत्वस्यावश्यकत्वाच । एक धीव म्बयप्रकागत्य निन्य वानि न भावरूपाणि ; किं तु जडत्वाभायपरप्रका- इयत्वाभावविनाशामावामकतयाऽमावरूपाणीति निर्विशेषसमर्थनप्रयासोऽपि न्यथं एव । प्रयुन भावात्मक वे धम्येपेक्षयाऽधिक स्वीकार्यमेकमात्रमित्यपि भवेत् । अगावामकवे च म । तत्प्रतियोगी चयनकवस्तुम्बाकारापा तादधिक एवोपप्लव । एतेन शब्दरूपप्रमाणस्य प्रकृतिप्रत्ययात्मकनानापदसवातरूपस्या नेकपदार्थमसर्गावगाहियोधननकनया सुतरामेव सविशेषपरत्वमिति वेदस्य निरोपपरत्वनिरासप्रतिविपित्सयोक्तम् --- (पु ७२) यन्-शब्दम्य गोधननने विधि , निषेध , शक्ति , लक्षणा, खरूपरक्षणकथनम्, तटस्थरक्षणकथनमित्ति विविधप्रकारदर्शनात्, 'निर्गुण निरजन'मित्यादिना निषधमुपेन लक्षणया निर्विशनोधनात्, यतो वा इत्या- दिकारणवाक्यादिना च विधिमुखेन तटस्थरक्षणेन उपलक्ष्यविषया निर्विशेष- नाधनाच्च न दोष इति तदपि युदस्तमेच , सर्वधाऽपि बौद्धयत्वे तेनैव, लक्षणा-लक्ष्यतावच्छेदधर्मादिना च सविशेषत्वसिद्धे , अमावस्यापि धर्म- वाचति 1 किं च निर्गुणमित्यादौ कुतो क्षणत्युच्यते । सत्र किं शक्यम् । किं च लक्ष्यम् ? यदि ब्रह्म तल्लक्ष्यमेव, तर्हि शत्यातिरिक्ते तत्र मानामा है ·परमार्थप्रकाशिका । वात तदसिद्धिरेव । शक्याथ हह कश्चिन्नास्तीति चेत् तार्ह शक्त्यमावे . तद्वारकलक्षणामावात् पुनस्तदसिद्धिव । एवं कारणवाक्यादिष्वपि वि. धिमुखेन विशेषणविशिष्टत्या निर्दिष्टादतिरिक्तस्य उपलक्ष्यस्य स्वीकार प्रमा- णामावादेव तदसिद्धिः। शक्त्यङ्गीकारे ब्रह्मणा वाच्यत्वापत्तिरिति निर्गुण- वाक्ये लक्षणास्वीकारे लक्ष्यत्वापत्तिः कथं वार्यताम् । आगमस्यापि लौ- किकत्वात् शास्त्रप्रतिपाद्यत्वादिकमपि लोकदृष्टयैवति , न तावता परमार्थतः सविशेषत्वमिति चेत् -तहि ईशानकलौकिकविशेषणविशिष्टं लौकिकमेव लौकिकेनोक्तमिति, किमनन लक्षणादिपरिश्रमणाप्यभिमतमलभमानेनालौकि. कवादेन । यस्तु-(पु. ७३)पर्मिमासमाहिनिर्विकल्पकनिरासो न युक्तः । सामान्यविशेषसर्वधर्मग्रहणमामापिनः इदं फिञ्चिदिति प्रत्यक्षस्थापलापायोगा- दिति-तन-अनापोदमिति देशकालसम्बन्धतम्बाकारोलेखन धर्मिमा- नाभानात् । धर्मिग्राहकसामप्रयतिरिक्तम्य तदनसंस्थानादिग्राहकतया सम्पा- दनीयम्य कस्यचिदमावन सम्यानामनि मानामावाच । प्रतियतुदर्शनमा. माविश्वदुक्तमन्मालमादि निर्विकल्पकसाक्षात्कारण निध्यानानन्तरमाविनेवा. विद्यानिवृचरावश्यकत्वेन तदा तदा जीवस्स मुक्त वातश्च । यदपि-सुप्तोस्थितस्य अहम्, इदम् इत्य विशेषग्रहणात पाक् क्षणे योऽनुभवः स निर्विकल्पक इति -त्रय प्रमाणामावात् । समन. न्तरमेव भवता 'सम्मानमाहाति उक्तिरौपचारिको, क्या निश्शेिप त्रानि- विकल्पकपत्यक्षण गृमन इत्युतिरप्यौपचारिकी' इति वक्ष्यमाणत्वेन 'म. मानमादि सपा प्रत्यक्ष निकित्सकम्' इति प्रतिज्ञानम्य पराया। थत्येकममधिगम्य यस्तय पस्यक्षमा प्रत्वमप्युच्यत हदमपि पिचितम् । ए (७३) 'मायमिकशाने कोडी गमों भासते। यर साहनेवारीप ·परमार्थप्रकाशिका ... . ज्ञानापार्थस्येन न प्रगति तद्रूपं हि त इति वचनम्, (७४) ज्ञातृ- ज्ञयसहितम् इद किधिदित्यादिकं लौकिक निर्विकल्पकादिक प्रत्यक्ष- मित्युत्तरवाश्येन व्याहतन् । न चेहश लौकिक वन्मते निर्षिकलकशब्द- वाच्य भवितुमईति । ताहि निर्विकल्प सविकल्पमिति लोकव्यवहार किन्निधन इति चेन् -विविध क्ल्पो विकल्प , अनक प्रकार । तथा चानुवृतित- द्विनद्विविधप्रकारमाहि सविकल्पकम् । अतथाविध किञ्चित्प्रकाराबगान ऽप्यनुवृत्त्यमा निर्विकल्पकम् । गवादिषु प्रथमपिण्डमहणे सस्थानस्यानु- वृताकारता न प्रतीयते , द्वितीयादिग्रहणेषु तु तदेवेद सम्यानमिति अनु. वृतिधविशिष्ट व प्रतीयत इति द्वैविध्यम् । किं चानुवृत्तिाह पूर्वोत्तर देशकार सम्पन्ध तन्त्र विभिन्न देशादिरूपविविधकल्पग्रहणे सविकल्पता , अन्यथा निर्विकल्पता । तथा च धर्मिणि वा तद्दतसस्यानादो वा पूर्व गृहीतदेशकालतद्भिनदेशकारसम्बन्धग्रहणे सविकल्पत्वमेव । ननु यस्य प्रथमप्रततिजन्य सस्कारो नष्ट तम्य द्वितीयप्रनीतावपि अनुवृत्त्यग्रहणात् निर्विकटाकलापत्तिरिति चन्-इष्टापति मायराचार्यरेव व निष्कर्ष कृत 'सप्रत्यवमा प्रत्यक्ष सविपकम्, तद्रहित प्रत्यक्ष निर्षिकरूपकम्' या प) इति । एतदुक्त भवति-सम्कारोवाघासहतेन्द्रियजन्य ज्ञान निर्विक- रूपकम्, तत्सहकृततजन्य ज्ञान सविकल्पकमिति । एतेन-प्राथमिकग्रहण- मेव सामान्यरक्षणाप्रत्यासत्या सर्वविषयक सविकल्पक स्यादिति निर- स्तम् । तस्य सरकारोबोधजन्यवाभावात् । सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तरेवा- नहीकाराच्च । न च विकल्पशब्दस्यानुवृत्तिरूपविशेषे सकाचे प्रमाणामाव इति शक्यम् , निर्विकल्पशब्दात् सामान्यत सर्व विषयाऽपि विकल्पराहित्य- स्य प्रतीयमान वेन तद्विहाय विषयविषया राहित्यपरतया सोचा भवत कुत ? सन्मानपाहित्वान्त करणवृत्तित्वसविकल्पकभिन्न वायनेकधर्मसद्भावात् ·परमार्थप्रकाशिका । विषयविधयेति सोच इति चेत् इन्द्रिय सन्निकर्पजन्यप्राथमिकज्ञानस्यैव निर्विकल्पलात् अनुभवानुरेधिन नानाधर्मग्राहित्वस्यापि तत्र सत्वनानुवृत्ति- रूपविषयसोचोऽपि नायुक्त इति.विमृश्यताम् । अपि च विषयविषया विकल्पराहित्यमाप दुर्भणम् , ज्ञानस्य स्वयंप्रकाशतया ज्ञेयज्ञानोभयमासक- वस्यावश्यक बात । ज्ञानस त्रिपुटीपटकतया ज्ञातृमानमपि तदाऽऽवश्यकम् । न च ब्रह्मैव निर्विकल्पकशोनाच्यते , न वृतिज्ञानमिति सुवचम् । मवदुक्तिविरोधात् । लौकिकनिर्विकल्पकस्यापि कस्यचिदुतत्वात् । वृति- ज्ञानविशेष एव निर्विकल्पकशब्दप्रयोगस्य सर्वसम्मतवाच्च । अन्यथा अम्माभिस्पतिविनाशयोगिज्ञानविशेष एव नैयायिकोक्तविलक्षणनिर्विकल्प- कत्वनिषेधस्य अन्याशानविकल्पक वस्थापनस्य च क्रियमाणतया भवतातन्नि- पेघविधानस्य वैया याच्च । ननु न वैय यम । अन्याशप्रत्यक्ष भवद्धि निर्वि कल्पकत्व स्वकपोलकल्पितम् । तद्विलक्षण तु निर्षिकरपकपदवाच्यमातीति चत्-तदेव किमिन्द्रियजन्यज्ञान ब्रह्म वति पृच्छाम । नाय , तस्यामदुक्ताति. रिक्तस्य निर्विकल्पकस्य दुर्वचस्वस्यक्तित्वात् । नात्य , वृत्तिज्ञान एव निर्षिक- ल्पकत्वस्य शास्त्रकृ'सम्मतत्वात ब्रह्मणि निर्विकल्पकत्व कीदृशमिति चान्यत्र विवेचयिष्यते । यत्तु-(पु ७४, अनुमानमा सविशेषविषयमवेत्येतन्निरासायक्ति यो यो विशेष स सामान्यप्रकृतिक इत्यनुमान निर्विशेषविषयमिति - अय सामान्यप्रकृतिक नुमितेनिर्विशेषविषयकवासिद्ध । सामान्यत्वे निविशेषत्वमिति निर्व-धाभावात् । मृदादौ सामान्य निविशेषत्वादर्शनाञ्च । अनुमितस्तदोपयिकस्य सामान्यमुखव्याप्तिज्ञानस्य च पक्षमाध्यसम्बन्धाधवगा- हिन कथमपि निर्विशेषविषयकवायोगाच । यत्र विधेय निर्विशेषवस्ति- त्यपि न भवति , तस्यान्यन दृष्टान्ते प्रागसिद्धवेन व्याप्तमहणेन विधेय- स्वायागात् । तस्य विधेयत्वेऽपि पक्षसम्बन्धादेवर्जनीयत्वेन निर्विशेषविष. -तन्न- ·परमार्थप्रकाशिका। ९५ . यकत्वस्यानुमाने दुर्वचत्वाच । न च सर्वोऽय विशेष न स्वभावविशेष अपि तु अभाव एवेति वाच्यम् , अमावत्वेऽपि खा माव धर्म समाव इति खधर्मत्वानपायात् । अभावम्य धर्मत्व च वक्ष्यते । यस्तु-भेदे। दुर्निरूप इत्यत्र माप्यगता पूर्वपक्षसक्तीस्तव स्ववा. क्यवदनूध अस्विति मवदन्तीकार -स उपरितनसिद्धान्तसूक्तिवलेन भेदम्य सुनिरूपत्वमिद्धया न प्रमाणानुरोधीति किं तेन । यत्तु--[पु ७५] 'न हि प्रतिमासे परमार्थसद्वस्तुनोऽपेक्षा , शुकिरजताधवमासानुपपवेरिति-तन्न- रूप्यस्यापि कचित्प्रसिद्धस्यैव प्रतिमासनात् मेदस्य कचिदवश्यस्वीकार्यत्वा- पते । अनिर्वचनीयस्य थापामाणिकत्वात् । एव अपरमार्थस्यापि प्रतिमास सम्भवात् ब्रह्मापि मिथ्यति स्यात् । भनाभ्यत्वापारमार्थमिति चेत्-तदे ऽपि तुल्यम् । यत्तु–य स्वसम्बन्धादर्थी-तरे यादृशव्यवहारहेतु स स्वस्मिन्नपि तादृश यवहारहेतु । यथा रूपादि स्वाश्रये म्वस्सिंश्च चाक्षुप इति व्यव हारहेतु , तथा ज्ञानमपि स्वविपये स्वस्सिंश्च प्रकाशत इति व्यवहारहेतुरि ति मायापायुक्तरीत्या गौरवरूपस्य भेदस्य गवि महिपादिभ्या मिन्न इनि व्यवहारहतो स्वस्मिन्नपि तद्व्यवहारहेतुत्व भवितुमर्हतीत्यर्थदूषणायानम्- यथा रूपादि स्वाश्रय रूपवानिति व्यवहार जनयन्नपि स्वस्मिन् तद्यवहार न जनयति , यथा च ज्ञान स्वाश्य ज्ञातृत्वव्यवहार जनयदपि न स्वासिन् तद्यवहार जायति , तथा भेदोऽपि स्वाश्रये भिन्नव्यवहारहतुरपि न स्व सिम्तथेति- तावता किं कृत मवति । भवदायानुमानमेव हि भवता दू पत भवति , रूपायाश्रये रूपादिमद्यवहारहेतुत्वरूपहेत्वाकान्ते रूपादावुक्तसा- ध्याभोवन व्यभिचारस्यैव वर्णितत्वात् । अयाच्येत 'य स्वसम्बन्धादर्था- -तरे यययवहारहेतु रिति वोप्सा न विवक्षिता । तु यस्वसम्बन्धादी न्वरे किञ्चिव्यवहारहेतु , स स्वस्मिन्नपि तादृशम्यवहारहेतुरिति न्याप्तिस्त्र . - .

·परमार्थप्रकाशिका । . रूपम् । तथा च चाक्षुषस्वादिव्यवहारजनकत्वान्न व्यभिचारः । यद्धेतत्वं प्रसिद्धम्, तदादायाव्यभिचारापपादनादिति- तर्हि भेदात्मके हेतावपि मिन्तामति व्यवहारस्य प्रसिद्धत्वात, रूपादिस्यले रूपवस्वव्यवहारस्यादर्शना- परित्यागेऽपि अत्र मिन्नव्यवहारमहणे बाधकामावात, अवश्यमेव खसम्ब- घागवि किश्चिद्यवहारहेतुत्वरूपहत्वाकान्ते गांव मेंद साध्यस्य वक्तव्यत्वात्, अन्यथा व्यभिचारात, स्वस्मिन्नौप भिन्नव्यवहारहेतुत्वं भाषितमप्रत्याख्ययम् । तथा च यथा ज्ञान सम्बन्धादटादौ तदसाधारणधर्मविशिष्टतया व्यव. हारहेतुर्भवस्वस्मिन्नपि स्वासाधारणधर्मविशिष्टतया व्यवहार खयमेव जनयति, तथा गवि यावद्वस्तुमेदः लोकपसिद्धः, तावत्प्रतियोगिकभेदव्यवहारहतुः गावं, स्वस्मिन् यावद्वस्तुभेदः प्रसिद्धः तावत्प्रतियोगिमेदव्यवहारेऽपि स्व- यमव हेतुरित्युक्तं भवति । काममिदं भवदीयानामनुमानं भवतैव दूप्य. ताम् । तथापि न नः क्षतिः। वयं पुनः यत्न विशिष्य प्रत्यक्षादिना पायो नावार्यते, तन परत्र स्वसम्बन्धबलात् किञ्चिद्यवहारहेतर्वस्तुनः स्वस्मिन् ताहान्यवहारविषये इतरानपेक्ष लाघववशादाद्रियामह । तन च सम्मा- वितत्वप्रदर्शनाय परं संवेदने रूपादि च निदर्शयाम इति सिद्ध नासमोहि- . तमिति । न च भिन्नो नाम भेदवान तत्र घटत्वस्य पटभेदरूपतया तद्वत्वा- सम्मवात् घटत्वं पटभिन्नमिति कथ व्यवहार इति शक्यम् ; अभावाधि- करणकाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वेऽपि यथा घटाभावः पटाभाववानिति व्यव- हारः तद्वष्टुपपत्तः । ब्रह्मणस्सधर्मत्वमौरुणा च भवता अनृतजडपरिच्छिन्न- व्यावृतेब्रह्मात्मकत्वानोकारात् अनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृतं ब्रह्मति कथं व्यव- हारः ! व्यावृत्तं हि नाम व्यावृत्तिमत् । न च तदेव तद्वदिति । किं च भेदश्चन्नाङ्गीक्रियते, अनृतजडपारीच्छिन्नात्मकमेव ब्रह्म स्यात् । न तव्यावृत्तम् । व्यानिहि भेद एव ; स च दुर्निरूपः । अतः पदार्थान्तराणामिव भेद- ·परमार्थप्रसानिका । स्यापि व्यावहारिकसत्यत्वावश्यंभावात् अन्येषामिवास्यापि व्यावहारिकप्रमाण- निरूप्यत्वमक्षतमिति फिमित्यस्य विशिष्य दुर्निरूपत्वसमर्थनप्रयास: ? अष सर्वस्यैव पदार्थस्य भेदशब्दवाच्यतां खीकृत्य मेददुर्निरूपत्वकथनन सर्वस्या- निर्वचनीयतया दुनिरूपत्वमेव कथ्यत इति चेत्-न भेदवन दुनिरूपवऽपि घटत्वादिना सुनिरूपत्वात् । अन्यथा वर्णाश्रमधर्माधर्मादिसर्वदुर्निरू. पत्वकल्पनया जगदेवाघमस निमजितं भवतीति अनयों निरन्तः । यतु-संस्थानमव जातिराति सुतिखण्डनं संस्थान प्रतिव्यक्ति- भिन्नं, लातिश्च सर्वत्र स्थितकति–तत् मापितानामनुभयोपपतीनामपरामर्श मूलमिति न किञ्चिदिह वक्तव्यमस्ति । कथं च भवान् भेदस्य दुर्निरूप- त्वमाविष्ठमानः जातिसंस्थानयोर्भदं समर्थयते । किंच भवन्मते 'प्रतिज्ञा- हानिरव्यतिरकाच्छब्देभ्य', 'अमम्मवस्तु सतोऽनुपपत्त ' इति सूततः ब्रह्मा- तिरिक्तस्य सर्वस्य ब्रह्मकार्यताया. ब्रह्ममात्रनित्यतायाश्च मिद्धत्वेन नैयायिक- पन्नियज्ञात्यकारासम्मवात् कथ जातेरकरयमिति सूक्ष्मशोधन च भ. बन्मतेऽपि मस्थानमेव जातिरिति किमनेन सरम्भण । घटवजाते पटभेदस्य चैपये घटोऽय न पट इति प्रयोगानुपपत्ति । पौनरुत्यादिति-यदृषणम्-त्व पन्छामः- घट इत्यस्मात् घट व स्वरूपता भासते । 'न पट' इत्यश्च तदेव प्रतिये म्युपर गेण मासत इति प्रतीत्यंश- वैरक्षण्यं तावत् दुरपहवम् । एवमपि पौनमत्यमिति शङ्का चत्-तन्त्र किं घट इनि माम्वित्या- शय , आहे। 'न पट' इति । नायः ; कुड्यादौ पटभेददर्शनेन पटभेदस्य कुड्यत्यादिसस्थ नात्मकताया अपि सत्तेन तद्यावर्तनार्थवाद्धटशब्दस्य । नान्त्य ; घट इत्याल पटवम्य पटफुड्यादिपहुएदार्यभेदात्मकतया प्रकृताप- क्षितविशेषनिधारणार्थ वान्न पट इनि व्यवहारस्य । यस्मादय पटफुझ्यादि- सभेदात्मकपन्यानवान् , अन पटवानिति न पटवुद्धिप्रसक्तिरिति बो- 25 ·परमार्थप्रकाशिका। - धनायव व्यवहार : तथा च सर्वरक्षक ईश्वरी मद्रक्षक हति व्यवहार इन पोनस्पत्यप्रसक्ति । यच (पु. ७६ ) मेदग्रहणनेर बभेदनिवृत्ति इति सुक्त्यर्थं यथा- वदनवयुद्धय विजृम्भितम् । गोत्वं भेदश्चत्येकं तत्त्वम् । अमेदनिवृत्तिस्तु सत पृथगिति विशिष्टाद्वैतमतम् । यस्मादभेदनिवृत्ति भेदमहजन्या नि. दिया, न तु भेदरूपा । तथा च भेदामावामावात्मिकाया अभेदनिवृत्ते. भेदरूपत्व प्रसिद्धमुपेक्ष्य गोतस्य भेदस्य चापसिद्धमैक्य समथ्र्यत इति को ऽय पन्था इति--तत्, तस्या मुक्त वास्तवार्थे विज्ञाते न स्थास्यति । न सल्वि थ कश्चित् यात्, गवि महिषाभेद कश्चिदन्ति । तस्य च भेद- महणानन्तरं निवृत्तिमिति' इति । अन अभेदनिवृत्तेरसानत्वात अभेदधी- निवृत्तिरेव इहामदनिवृत्तिशब्दार्थ । इदमपि तवैव भाषितम् । गोत्यादौ गृहीते सकरे नरसनातीयबुद्धिव्यवहारयोनिवृत्त ' इति । अतश्चाभेदबु- द्विनिवृत्तिरेव भेदग्रहणजन्याभेदनिवृत्ति । भेदाभावाभावरूपा तु भेद एव , सस्थानमवति न तम्या पार्थक्यमस्मदिष्टम् । गोत्वस्य महिपभेदस्य चैत्य मपि महिमागदधीव्यवहारनिवर्तकत्वस्य गोत्व एव दर्शनास, अत्रैवोपपाधत इति न किञ्चिदप्रसिद्धमुच्यते मना व्याख्यानपूर्वपरम याचपरामर्शमूल मीटश साहसवचन मिति। यदपि -~-जाते प्रतियोग्य नक्षत्वात् मेदस्य च प्रतियोगिसापेक्षत्वा- मिथो भेद एव । न च दबदत्तस्य स्वरूप प्रतियोग्यनपेक्षवेऽपि पिते- युक्तौ पुत्रात्मकपतिमध्यपक्षत्ववदुपपत्तिरित वाच्यम् , वैषम्यात् । तत्र हि देवदत्तस्व, पितृत्वमित्युपाध्यामद । तत्र पितृत्वरूपोपाधि तसापेक्ष । न चेह घटस्वस्य गेदस्य च तथा भेद इष्ट इति-तत्रांच्यते-मेदोऽपि प्रतियोगिनिरपक्षोऽस्या असन्मते घटस्वभेदयारेकरबन घटस्वग्रहणस्य घट इति व्यवहारस्य च भेदग्रह्णव्यवहाररूपतया स्त्र प्रतियोगिनिरपेक्षत्वदर्शनात् । - ·परमार्थप्रकाशिका । भेदशब्देन व्यवहारे प्रतियोगिसापेक्षत्वमस्तीति चेत्-मत किम् । यथा हि स्त्रिया एकवेऽपि स्त्रीत्वऽपि च तद्वाचकदारशब्दकळतशब्दादभेदात् बहु- वचननपुसकादिसापक्षता , न बन्यथा , तथा घटत्वभेदयारक्यऽपि भेद- शब्दस्य घटत्वशब्दापक्षया भिन्नत्वात् तस्य प्रतियोगिनिर्देशसापेक्षतात । अत सांपेक्षवनिरपेक्षत्वयो शब्दभेदनिबन्धनतयाऽर्थभेदक वायोगात् न वस्तुभेद इति । सर्वमिद श्रीभाप्यतयाख्यादौ स्पष्टम् । यदपि-घटत्वजातिरूपमद प्रति घटत्वानवच्छिन्नपटादिमालस्य प्रतियोगित्वे एकस्मिन् घटे घटा-तद्भिदप्रतीति न स्यादिति-तदपि न- जातिभेदयार्भेदपक्षेऽपि प्रतियोग्यवृत्तिधर्मस्यैव ननर्थनिरूपितानुयागितावच्छे- दकतया घटत्वस्य पटादिभेदानुयोगितावच्छेदकत्वमेव भवितुमर्हति , न घटान्तरभेदानुयागितावच्छदकत्वम् , प्रतियागि-यपि घटत्वस्य वृते । अंत कथ एकत्र घटे घटान्तरभदप्रतीतिरिति प्रश्नस्य तुल्यत्वात् । यदि तु एतद्धट तद्धटो न इत्यव घट घटान्तरभदप्रतीत्याकार इति तत्र एतद्ध टत्वमेवानुयोगितावच्छदकम् , न तु सामान्यतो घटत्वमित्युच्यते-तह- स्म-मतेऽपि तद्धर्म रूपभेदस्य तदनवच्छिन्न सर्व प्रतियोगीत्यङ्गीकारात् तद्धर्मपदेन घटत्वसामान्यग्रहणे पट दरेव प्रतिये गित्वम् , तद्धर्मपदन तद्धसत्वरूपमम्यान विशेषग्रहण च घटान्तरस्याप प्रतियागित्वमिति न कश्चि दोष इति । - सुग्रहानेकसद्रुपघटादिमाहिका धिय । घटाऽम्तोत्यादयो नैव सन्मान ब्रह्मगोचरा ॥ यदपि-सर्वप्रत्यक्षाणा स-मानावगाविस्वीकार बहुविधमदप्रत्य क्षतद्यवहार अगृहीतग्रहण अन्धघिरादिव्यवस्था प्रत्यक्षकरणेन्द्रियभेद य वस्थादिमा पहनापत इनि स्वमनापार भपित दृषण पसिनह नान्यो- ·परमार्थप्रकाशिका। - अलौकिकात्यक्षस्यैव सन्मात्रप्राहिवं असादमिमतम् , लौकिकं तु विशि- एविषयकमेवेति--तदतिस्थवीयः । एवं सति लौकिकप्रत्यक्षनिर्विकल्पक- चिनिरासस्याकृतस्य व्यर्थमेव हि माता खण्डनार्थ प्रयस्यते । अथ सन्मान- साहित्वस्य लौकिक प्रत्यक्षऽभावेऽपि लौकिकनिर्विकलाकमणीक्रियत एवेति चैत्-तन्न-लौकिक हि भ्रमात्मकं अध्यासविषयकम् । न च भ्रम काप्यधि- हानग्रहणं विनाऽध्यस्तग्रहणमानं आनुभविकम् । अत मारोप्यतद. धिष्ठानयोरुभयाग्रहणस्यावर्जनीयतया एकमात्र माहित्यामावन कथ लौकिकस्स निर्विकल्पकतति । न चालौकिक प्रत्यक्ष किश्चित्पमाणमम्ति। यद्यलौकिक- मेव सन्मानमाहि, किमिति घटाऽस्ति पटोऽस्तीत्यादिमतीति लौफिकी गृही. स्वा भवदीयैः सन्मानमाहित्वं समर्थितामति खमतमव प्राक् सम्यमिमृशतु गवान् । यदि पुनः अविद्याकल्पितत्वब्रह्मज्ञानयाध्यत्वचिन्तया सदसद. निर्वचनीयताखाकोरेऽपि सर्वत्र व्यावहारिकसत्यत्ववादिना सामना भेद- दुनिरूपत्वप्रत्यक्षसम्मानमाहित्यादिम्यापनमयासी जगदपलापियौद्धवासना- विजृम्गित इति विभाव्य लौकिकप्रत्यक्षसामान्यस्य सन्मानयाहित्वाभाव स्वी- कृन्य भवदीयोक्तमुपक्षितुमिच्छसि-ताई यथाकाममन्ययः ; किं नस्तेन । यत्तु--(पु. ७७)निशिपसन्मानस्य प्रत्यक्षमाधवपिन शास- स्य प्राप्तानुवादपत्वम् । यतस्तादृशमत्यक्षात् प्राक् अज्ञानमेव शास्त्रेण बो. द्वयन इति-तन्न(७३)भवदुक्तरीत्या सुप्तास्थितस्य प्राथमिकक्षाणकानुभवस्य तथाविधस्य तदा तदा जीयमानत्वेन तत प्राक् शास्त्रस्याप्रवृत्तत्वात् । किञ्च ताशप्रत्यक्षादित्यस्य कोऽयं कि लोकिकादिति, आहो अलौकिकादितिः नाद्य लौकिकाय सन्मात्राहित्वं नातोति मागुक्तत्वात् । नान्त्य अलौकिक- निर्विकल्पकप यक्षमिति किं ब्रमोच्यते , उन तद्ज्ञानम् । नाय ; तस्य नित्यत्वन ताशज्ञान त् प्रागिति प्रारभावकथनासहते । मान्य , ताश- ज्ञानजनकसामध्यभावात् । शाखज-यज्ञ नाधीनध्यानसहितं तत्त्वमस्यादि. .

·परमार्थप्रकाशिका वाक्यमेवेति चेत् -तस्य प्रत्यक्ष ज्ञानजनकाई न भवतीति प्रागवाय मगीकारेऽपि ब्रह्मणः प्रमेयभाव. दुपारहरः । स्वप्रकाशत्व द्रमणः ज्ञाना- तरम मत्वमेव नेति चेन् ---तहि सम्मानप्राहि अलौकिक निर्विकल्पक. मिति न युक्तम् । तस्य सन्मानयाहित्यमोपचारिकमिति चत्-तर्हि किं तदेक ज्ञानं नातं सदपि सम्मान न विषयोकरीति, किंवा ज्ञानमेव न जातम् । किन्तु नव ज्ञानमिति । नायः; निर्विषयज्ञानानभ्युपगमात् । अतत्त्व. ज्ञानोदेव माक्षसाच । नान्यः ; तादृशज्ञानात प्रागिति निर्देशासम्भवस्यो. कन्वात् । अत एव श्रुत्ये कसमधिगम्य ब्रह्मेत्यप्यसङ्गतम् ; जीवब्रह्मणो- रेफवागमणश्च स्वप्रकाशत्वात् शास्त्रस्यानुवादकत्वमेवेति च कथं प्रमाणता? ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेऽपि अगृहीताकारप्रमितये शास्त्रमिति चेत् सिद्धम् तर्हि ब्रह्मणः सविशेषत्वम् ॥ यस्तु-नाइपरमार्थ व्यावर्तमानत्वात् इत्यनुमानविचारेऽभिहितम्- 'न बौद्धमत सर्वापारमार्थ युक्तम् ; पारमार्यरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धया अभा. वामसिद्धयापते । न च विशिष्टाद्वैतिमत सर्वपारमार्य युक्तम् ; पार- मार्यस्वरूप शोधने सति तदमम्मवादिति-तत्र नमः । योद्धमते पारमा- ध्यरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धिवत् त्वमतेऽपि द्वैतम्पप्रतियोग्यप्रसिद्धयाऽद्वैतानुपप. त्ति । आरोपित द्वैनं प्रसिद्धांति चेत् आरोपितं पारमाय बौद्धस्यापि प्रसिद्धम् । स हि परमार्थत्वारोपणैव दृश्यते ; न पुन प्रथमत एवापर. मार्यस्वन । कुन्न वस्तुन स्थित पारमार्यमताराप्यत इति चेत् कुल वस्तुतः शितं द्वैतं अनारोप्यत इति वन्मतेऽपि तुल्यम् । उत्तरोत्तरारोप पूर्व- पूर्वारोपस्यैव प्रयोजकतया अनादिद्वैतप्रसिद्धिति चदिदपि तुल्यम् । तळापारमायायव द्वैतम्याप सत्यत्वमर्वजनीयम् । न चास्मन्मते पारमाध्य दुवचम् । वन्मते ब्रह्मणि निरच्यमानस्यैव तस्यास्माभि सर्वत्र खोकारात् । अविनाशित्व पारमाय ब्रह्मणि खी- ·परमार्थप्रकाशिका। कियत हात चेत्-ताई जगत्यपारमार्थसाधनेन विनाशित्वमेवोकं भवति , न मिथ्यात्वम् ।। अप्रतीयमानत्वं पारमामिति चेत् तन्निपधाजगति प्रती- यमानत्वमेव साधितं स्यात् । ब्रह्मणोऽपारमार्यप्रसङ्गश्च ; तम्यापि प्रती- यमानत्वात् । अत एव हि प्रतीतिमाघाभ्यां मिथ्यात्वसिद्धि ; न प्रतीति. मालेण ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वापरिति भवन्त || अबाधितत्व पारमार्थ्य- मिति चेत् ...फ इह बाघशव्दार्थः । नियघि इति चेत् तर्हि अवाधि. तव शुक्तिरूप्यादावप्यास्त्येव । न हि तन रूप्य निवर्तते । अनिर्वचनी- योत्पतेरस्माभिर्निरस्यमानत्वात सर्यमाणस्य च रूप्यस्य शुक्तिज्ञानेन स्वस्थला. निवृत्त्यमावात् । तथा च जगदपि परमार्थभूतमवति ॥ ननु बाधो ज्ञान- स्येव, न वस्तुन. । बाघो नामाऽऽप्रामाण्यज्ञानाऽऽस्कन्दनम् । उत्तरेण हि समीचीनज्ञानेन पूर्वज्ञाने अप्रामाण्यज्ञानमुत्पाद्यते । अतश्च बाय- ज्ञानविषयत्व मिश्यात्वम् ; तदभाव पारमार्थमिति चत्-इदमस्मदिष्टमव । इद मिश्यावं रज्जुसर्पज्ञाने नास्ति । किं तु सर्प एवेति सिद्धं सर्पज्ञा- नस्य सत्यत्वं सर्पस्य मिथ्यात्वं चेति , कथ भवान् अस्म-मते सर्पज्ञानस्य मिथ्यात्वमापादयति । एव च यथार्थख्यातिवादिनामस्मा मते रज्जुसर्प. स्यापि सत्त्वेन , 'मिथ्यात्वस्वामसिद्धया मिथ्यात्वाभावरूपपारमार्थं दुर्वच' मिति शाऽपि नोत्तिष्ठति ; सर्प बायज्ञानविषयत्वरूपम्य मिथ्यात्वस्या- क्षतत्वात् । न सलु केवलसत्त्वस्य मिथ्यात्वस्य च कश्चिद्विरोध , प्रति. पन्नापाधो पाद्धयज्ञानविषयवस्य देशान्तरे कालान्तरे वा सत्त्वस्य चाविरुद्ध- स्वात् । न च वय रज्जुमर्प रज्जुदेशे स्वीकुर्म । किन्तु रज्जुदर्शनं बिलस्थसर्पस्मृतिसवस्तिमित्येव व्रम । एव च तद्देशकालसम्बन्धितया व्यावर्नमानत्वस्य देशाधन्तर सत्वस्य चाविरोधात , 'कथ व्यावर्तमानत्वे सख्यातिसिद्धिरिति आक्षपोऽपास्ता वेदितव्य । यस्तुतस्तु रज्जुमादौ वाधिनत्वव्यवहारनिर्वाहानुसारेण निषेधबुद्धिर्यदेशकालयोर्यदुपलब्ध तस्य ·परमार्थप्रकाशिका । तदेशकालसम्बन्धितया नेयुपलब्धिांध , तद्विषयत्वं बाधितत्वमित्यत्र भाप्यादौ स्पष्टमिति कमिदं वाधित सर्पज्ञानस्य । रज्जुमपदिषु तु तद्देशकालसम्बन्धितयैवाभावप्रतीते रिति सक्ती ज्ञानस्य बाधितत्वमुक्तमिति त्वद्वचन च विपरीतग्रहणमूलम् । अन सर्पज्ञानसत्यत्वोक्तिमाय न कथ- माप विरुद्धयते । अता यत्र यत्र प्रतीयते तत्र तत्र नेति बुद्धिविषयाव- रूपं मियाब न कस्यापीति कचित्सद्भावमाण पारमाय जगाऽक्षतमेव ।। यत्तु-(पु ७९, कथ रज्जुज्ञानसर्पज्ञानयोर्विरोध ; बुद्धीनां साल. म्यनस्वमाननियमेन विषयास्तिवमनावश्यकमिति विशिष्टाद्वैतिमतादिति-- तन्न—ज्ञानानां स्वत प्रामाण्यन विषयास्तित्वस्य उत्सर्गसिद्धस्य त्यागायो. गात् । कचित्तु बाधकज्ञानोन्मेपे बुद्धरसदालम्पनत्वमपि सम्भाव्यत इति प्रमः । इदमप्यसत्त्वं न सर्वात्मना । असख्यातेरस्वीकारात । किं तु दंगकालविशेष एवति । किञ्च त्वन्मतऽपि बुद्धे सारम्बनत्वमात्रनियम एव ; न तु विषयाम्जित्वनिर्बन्ध , शशशृङ्गादिशब्दाना असद्विषयकबुद्धि- जनकत्वस्यानकत्र उक्तत्वात् । अपि च त्वन्मते कथ रज्जुज्ञानमर्पज्ञानयो- विराघः , रजौ सर्पज्ञानस्यानिर्वचनीयविषयकत्वात् , नाय सर्प रज्जुर- वेति रज्जुज्ञानत्य वान्तवसपीभावविषयकत्वाच विरोधाभावात् । न चा. निर्वचनीयमाभाव एवान विषय इति युक्तम् , तस्यानिर्वचनीयसर्पसत्तादेश कालयोधिासम्मवादिति । अथ को वास्तवघटरज्जुमर्पयोपिशेष पूर्वोत्तरकालयोरभावस्य मध्ये प्रतीतः । उत्तरकाल बाघस्य चोभयत्र तुल्यत्वात् इति चत्-कि रज्जुसर्प इति कश्चिदस्ति पदार्थ ! यम्येदानी विशेषोऽनुयुज्यत इति । अम्ति च विशेष -रज्जुमर्प 'प्रतीतिकालेऽपि नाभूदिति य ध्यते ; घटस्तु न तथा वाध्यत इति । तावता प्रतीतिकाले बाधामावमात्रण कथ घटादे पारमा. र्थिकत्वमिति चेत् इदमेव रोकप्रसिद्ध पारमार्थिकत्वम् यत् यत्र यदा प्रती .

·१०१ पामार्थप्रकाशिका तं तस्य तन्त्र तदा नाभूदिति न प्रतीतिरिति । अतः पारमार्थिकत्वमक्ष- समेव । कतिपयक्षणमात्रवर्तिबुद्धदादीनामपि पारमार्थिकत्वमानुभविक प्रामाणिकं चेति घटादिषु कः सन्देहः ! यदि तु सार्वकालिकसताश्यत्व. रूपं अत्यन्ताभावाप्रतियोगिस्वरूपं वा पारमार्थिक पारिभाष फिश्चित्स्वय- मुपवयं वद्धटादो नास्तीत्युच्यते ? काममुच्यताम् । तथाऽपि घटादे:- ध्यत्वाप्रसक्त्या मिथ्यात्वं दुवैचमेव । यस्तु-घटादेः प्रतीतिकालेऽपि तत्यज्ञानिदृष्ट्या माध्यत्वमस्त्येवेति- तन-नवज्ञानिनः ब्रह्ममात्रविषयकज्ञाने सत्यपि तावता घटादेवीध्यत्वासम्म- वात् । न हि पटैकमनस्कस्स पटज्ञानं घटाविषयकमित्तावता घटस्य बाघोऽपि भवति । किन्तु स्थितस्यापि तस्यामहणमालम् । न च प्रहाण एव घटादिमजगदेदरूपतया ब्रह्मज्ञानेन तद्वाध इति वाच्यम्-अलणः तद्भ. दरूपत्वेऽपि हि तद्वेदज्ञानमा स्यात् । तावताऽपि न तद्वा: । न हि अत्र पटभेद इति ग्रहणमात्रेण सर्वथा पटो चादयते । अथ ब्रह्मणः घटा- दिसवीत्यन्ताभावरूपतया तज्ज्ञाने घटादेर्वाध इति चेत् ब्रह्मणो वदावत्यन्ता- भावरूपत्वं कीदृशप्रतीतिसिद्धम् । अद्वितीयत्वादिश्रुत्या ब्रह्मणि सर्वान्य. ताभावेऽवगते तम्य चात्यन्तामावस्याधिकरणरूपरवाहीकारात तत्सिद्धमिति चेत्-ताह तबलात् ब्रह्मणि घटाघमावग्रहणेऽपि प्रतीतस्य घटादरम्यान स. द्भवस्य स्वतन्त्र-वस्य वा कल्पनसम्भवेन बाधा न युज्यते । यदि च ब्रह्माण घटायभावा धर्मः । तहि तत्वज्ञान न निर्विशेषविषयकम् , धर्मिधर्म- तत्प्रतियोग्यादिग्राहकत्वात् । यदि ब्रौत्र स; तदा स्वयंप्रकाशन ब्रह्मणैव घटादिबुद्धयो निरसनीया इति न कदाप्यात्मानं कथमपि लभेरनिति । यस्तु-रज्जुसर्पस्य सर्पस्वरूपेणासत्वात् रज्जुसत्तातिरिक्तसत्ताक- खाभावात् बाध्यत्वमिति-तन्न-रज्जुमर्पस्याप्यनिर्वचनीयस्य वन्मतेऽनिर्व- चनीयसर्प वरूपण सत्त्वात् । वास्तवसर्पस्वरूपेणासत्त्वमिति चेत्-अस्तु ।

·परमार्थप्रकाशिका । १०५ - एवमपि रज्जुगतव्यावहारिकसत्तातिरिक्तपातिमासिकसचाकरवात् तस्य कथ- मतिरिक्तसत्तावामाव? अत 'सर्पस्य सत्ता हि रज्जुमत्त्व नान्येति खदु- कमसङ्गतम् । रज्जुसत्तातिरिक्तरज्जुपत्तासजातीयसताकत्वामावा विवक्षित । एव च प्रातिभासिकमताकवेऽपि एतत्तुल्यव्यावहारिकसत्ताकाभावात् समन्वय इति चत् -तर्हि व्यावहारिकमताकाऽपि तन नाम्त्यवति तत्र रज्जुसत्तातिरिक्तति विशेषण व्यर्थम् । किञ्च कथमिद ज्ञायते अतिरिक्ता वाशी सत्ता नास्तीति । सर्पप्रतीतिकाले सताद्वयस्याप्रतीयमानत्वादिति चैत्-तावता रज्जुसत्तानिरिक्तमत्ता नास्तीति न ज्ञायते , रज्वा तदा विशिष्य ज्ञानामावात् । रज्ज्वा सर्पस्य पद्धयमानत्वात् अयमतिरिक्तसत्ता- करवामावोऽवसीयत इति चेत् बाध्यत्वस्य ईदृशाभावस्य च व्याप्तिरेव कुत्र दृष्टति । तस्मादव व्याप्स्यदर्शनात् एतावदेव शक्य वस्तुम् ! 'यस्य वस्तुनो यत्र नास्तीति प्रतीतिविषयावरूप याध्यमानत्व तन तद्वस्वभाव' इति । तथा च वाध्यत्व वस्त्वभाव एव कारणम् , न तु किञ्चित्सतातिरिक्तसत्ता । वस्त्वभावश्च तत्र तदुत्पादकपामग्रीविरहप्रयुक्त । मनो मृद्धटमताकाले घटाद्यभावात्याननुमयात कथ घटादेवाध्यत्वोक्ति ! किञ्च मृत्मत्तातिरिक्ता घटसता नास्ति चेत् , सर्वदा मृद्दशाया अय घट इति व्यवहारापत्ति । एक विवेचकम्य मृत्सत्तातिरक्तसत्ताकत्वाभावस्य घटे तत्सतादशायामपि बुद्धयमानतया 'नास्ति घट इति वाधारतारापति घट निवृत्त्यापत्तिश्च । तस्मादतिरिक्तसत्ताकवाभावा न कारणम् । अपि तूत- पूर्वमेवाति । यदपि यत्र फेवल विषयो व ध्येत , न प्रतीति –यथा रज्जुसपस्थले तन्न तस्यैवापामार्य व चन्-यन प्रतीत्या सह विषयो बाध्यते , यथा घटा दो, तत्र ब्रह्मज्ञ नेन सर्वनिवर्तकेन घटादे घटादिप्रतीतिरूपान्त करणपरि- णामस्य च बाघ त, तन तस्य परमार्थव मुनरा न भवतीति-तदपि न- कत्वाभाव , 27 ·परमार्थप्रकाशिका। असामिविपयस्य तत्प्रतीतेश्च प्रमाणोपपतिविदुरमाविधिकत्व नाझोक्रियत इति घटादेवाध्यायप्रक्तरेवाभावात् । यस्तु--(८०. पृ.)अपरमार्थमेव किश्चिद्वस्तु नास्ति चेत्-'अनाशी परमार्थश्च (वि. २.१४. २४.) इत्यत्र परमार्थशब्दावत्या किं कृत स्यादिति-तत्र 'देशकालकर्मविशेषापेक्षया अस्तित्वमास्तित्वयोगिनि केवला- न्तिबुद्धियो यत्वमपरमार्थ इत्युक्तम् । आत्मन एवं कवलास्तिवुद्धियोध्या. मिति स परमार्थ इत्युक्तम् , इति श्रीमाप्यसक्तिरेवोतरम् । एतदुक्त भव. ति-वेदतदुपवृद्मणपुराणादिषु कचित् क्वचित् प्रपश्चनास्तित्वात्मपारमार्थ्यप्रति. पादकान् नास्तिशब्दपरमार्थशव्दादीनापातन पश्यात. केचिन्, 'अवा-य. त्व परमार्थत्वम् ; मिथ्यात्वमपरमार्थत्वम्, नास्तित्वमिति कृत्वा जगतो मिथ्यात्व मन्येरन् । न त तत्त्वम् । किं तु सर्वत्र प्रमाणग्रन्थेषु अस्ति परमार्थादिशब्द! अविनाशिपरा अपरमार्थनास्यादिशब्दा विनाशि सत्यवस्तुपरा इति जगत सत्यमेवेतीत्थं तत्वोधनमेव 'अनाशी परमा- यश्चति परमार्थशब्दाकया कुन मवति । अनान्यथा सन्दही न कार्य, इति च तलवान्यते---- 'अनाशी परमार्थश्व प्राज्ञेरभ्युपगम्यते । तरतु नास्ति ग सन्देहो नाशिद यापपादितमिति । तथा च सततकरूपे वस्तुत्व पर- मार्थत्वम् केवलास्तीत्याकारकपमितिविषयत्वम् ; भ-यह तु सततपरिणाम. शाशिन लोकयानानिहिका , नित्यत्वबुद्धिान्तिरेव । अत्र केवलास्ति- त्वमितिविषयत्वरूपम्य पारमाध्यस्थमावादिति केवलास्तिस्वकारेणापरमार्थ एवाय प्रपञ्च इति । एतेन-निषिद्धयमानस्यापरमार्थत्व वदता परमार्थशब्दप्रतिनिमि चमेव न ज्ञायते' इत्ययपातम् । अर्थत्व वस्तुम् । तत्र परमाव नि:- यधिकातिशय त्वमिाते मपन्निरुत्त यनुसारेण सार्वकारिकमायस्वरुप. केवलासित परमार्थत्वमिति सिद्धयति । तदमामिरप्यामन्यव खाक्रियते । . - ·परमार्थप्रकाशिका । . - . - प्रपश्च वनित्ये तदमाव कादानित्तास्तित्वरूपमपारमा यमेव । पर तु खया त्वत्पूर्वश्च त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिस्वरूप निषिद्धयमानत्वमपारमार्य- मिति स्वीकारात् तज्जगति नास्तीति बोधयितु तत्प्रतिकोटिं पारमार्थ्यशब्देन विवक्षित्वा पारमाय घ्रम । अतश्चापरमार्थशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य युप्माभि- यथावदज्ञातस्वात् एव वादप्रसक्तिरिति । एव वस्तुतत्त्वविमर्शे च जगदपरमार्थो व्यावर्तमानत्वात् इत्यनुमान मामासित भवति । तथा हि-किमिद व्यावर्तमानत्वम् । किं चेदमपार- मार्यम् । यदि व्यावतमान वमभावप्रतियोगित्व अपारमाय च केवलास्ति- वाभाव , कादाचि कास्तित्वम् , तर्हि घटादौ सिद्धसाधनम् । यदि तु हेतु रभावप्रतियोगित, साध्य च बाध्यत्वम् , तत्र किमिद बाध्यत्वम् । नास्तो- ति बुद्धिविषयत्वमिति चेत् तदाऽपि सिद्धसाधनमेव । जगति यदा यन्ना- स्लि , तदा तस्य नास्तीति प्रतीयमानत्वात् । अभावमतियोगित्वाच । कालिकनिषेधविषयत्व बाध्यत्वमिति चत् तर्हि हेतुरभावप्रतियोगित्व किं कालिकामावपतियोगिवरूपममिसहिनम् , किं वा कादाचिक भावप्रति. योगिल्वरूपम् , आयऽ सिद्धि । अन्त्य जगत्कालिकसत्तावत् कदाचि मित्तानत्वात् ब्रह्मवदित्यनुमानन स्वदुक्तसाध्यविपरीतमव कि न सिद्धयत् । न च शुक्तिरजतादौ व्यभिचार , प्रातिभासिकसत्ताभिन्नसत्ताया एव हेतुत्वात् , तस्यापि पक्ष वाद्वा । वस्तुत प्रातिभासिकमसिद्धमवेति नव्यभिचार- प्रसक्ति । एतेन वैकलिकाभावप्रतियोगित्व साध्यम् , सामान्यत अभाव. प्रतियोगि व हेतुरित्यपि निरस्तम् । सत्प्रतिपक्षम्याक्त वात् । यदि त्रैकालिक सत्त्वरूप साय जगति सावितमित्युच्यत । तहि कालिकनिषेधविष यत्वमा बाधितमेव , कदाचित् सत्तन प्रमितत्वात् । तथा च व्यावत- मानव कालरात्ययापदिष्टमिति । किश्च व्यावर्तमानव आय-ताभावप्रति योगित्व ब्रमण्यप्यम्तीति सन्न मियावस्याखीकारात् तेन मिथ्यावसापने . . - ·परमार्थप्रकाशिका। -- व्यभिचारः ब्रह्मणि ब्रह्म नाम्तीति प्रतीत्या ब्रह्मणोऽप्यत्यानामावप्रतियो- गित्वात् । भदप्रतियोगित्वं ब्यावर्तमानत्वमित्युकावपि परमार्थभिन्नत्यस्यैवा- परमार्थपदार्थतया ब्रह्मणश्च परमार्थत्वेन भेदप्रतियोगित्व दुरिमिति अने- कान्त एवेत्यलमधिकेन । एवं सत्परमार्थः अनुवर्तमानत्वादित्यनुमानमपि सिद्धसाधनदोष. दुष्टम् । आभासरूपं च ; सदिति गृहीतस्य धर्मिणोऽनुवर्तमानत्वाभावा- त् । यदि सत् ब्रह्म ; न तस्यानुवर्तमानत्वम् । घट.सन् पट सन्नि- त्यादी घटादिगतसवाविषयकत्वस्वाङ्गीकारात् । शाखैकममधिगम्यस्य ब्रह्मणः तद्विषयत्वायोगात् । यदि सदिनि घटादिकमेवाच्यते । तस्याननु- वर्तमानत्वं स्पष्टम् । एवं मृदादेष्टान्तत्वे साध्यसाधनवैकल्यमाप ; मव. मते तत्र मिथ्यात्वव्यावर्तमानत्वयोरेव सत्यादित्यलम् । अविषयमविकार चैकमाघारहीन चिदपि मदनुवृत्तं नानुभून्याऽऽत्मनाऽपि । यदिह बहलक्या प्रागभावादिरेवं स्वपरमतिविभातास्वस्त्यनका शिवाम्ता ।। यस्तु-अनुभूतिसद्विशेषयोः विषयविपयिभावन भेदस्य प्रत्यक्षसिद्ध. स्वात् अनुभूतिरेव मतीत्याप निरस्तमिति सूक्तौ विशेषपदं व्यर्थम् । ससा- मान्यस्यापि अनुभूतिविषयत्वादिति-तदाशया परज्ञानात् । अन्न हि विशेष. पंदन सतां भिन्नभिन्नत्वादनुवर्तमान- नास्ति, व्यावर्तमानत्वमेवेति सच्यते । कि चास्मन्मत अनुभूतेरपि सत्त्वात् तद्यावृत्तये विशेषपदमिति न देयम् । यदपि-अनुभूत सत्ता कारऽनुभूतिरेव सतीती युनः स्वायत इति-तदपि हेयम् ; एकारार्थयेव खण्डनात् । तथा च घटोती.

·परमार्थप्रकाशित त्यादिषतातिविषयाणा सता घटोऽनुम्यत इत्यादिप्रतीतिगोजराणामनुभूनाना च नेस्यामति॥ यातु-लौकिकानुभूतीना परमकाइयत्वेऽपि सर्वानुमत्यधिष्ठानमूताया नहाशब्दवाच्याया निर्विषयानुभूतरेव तदभावो मायिमत इति-तत्रेद यो ध्यम् । भवदुक्तपतवाक्यप्रकाशितवन तस्य' कय न परप्रकाश्यत्वमि- ति । किच मवन्मते ब्रमात्मकानुमतिव्यतिरिक्ता रोक्कियोऽनुमूतय नैव सन्ति, तदतिरिक्तस्य सर्वस्य जदत्वात् । म. रणवृत्तानामपि तप. रिणामरूपतया जडत्वाविशेषात् अनुभूतित्वासम्मवात् । अत एव जढवावृत्तीना विषयमाहिवासम्भवात् ब्रह्मरूपचैतन्यसम्ब पविशेषचरा यत विषयमाहिल भवदायवर्णितम् । पर खित्यमनुमति स्वय निय- पया विषयग्रहणासमी नडतया विषयग्रहणायम या वृत्ती स्वसम्प- धाद्विषयमादित्व कल्पयतीति विलक्षण वर्णनमित्यन्यदेतत् । एव च परप्रकाशकत्व वृत्तीना खप्रकाशव ब्रह्मणोऽनुभूतिरूपस्यति स्वप्रकाशत्व साधनार्थस्य परप्रकाशकत्वानुमानस्यासिद्धिपि भव-मते । तत्परिहाराय चानुभूती परप्रकाशकत्वरूपदेवीकारे निर्विषयत्वमनुभूतेनिरस्तमव भवती ति कासावलोरिकी निर्विपयानुभूति । तस्मालौक्क्यि एवानुभूतयो व पयवृत्यादिपरिहारेण ब्रह्मरूपानुमूतिरूपतया भवदाय सं कृता इति कथ तन परप्रकाश्यवाभाव इति । यदि तु स्खकायपरकीयसर्वानुभूतानामपि एकत्रहरूपत्वात् सर्ववद्यत्वेऽपि म्बरकाशयम न परप्रकाश्य पमितीत्य परप्रकाश्यत्वामाववाचायुक्ति साप जीवधर्म भूतज्ञानाना जीवावाधारस्य ब्रह्मणश्चफत्व सिद्ध सति सम्भाव्यते । तदव खसिद्धामति । --अनुभूतेरननुमा यत्वेऽज्ञानाविरोधित्व स्यात् गगनकुसुम- वदित्यत्र दूषणमुच्यते , इहानुकूलतको नास्तीति तत्रोच्यते । अनुभूते- रनुभाव्यत्वेऽज्ञानाविरोधित्व स्यात् घटादिवदिति भवदभिमतविषय कोऽनुकू यदा- 28 ·परमार्थप्रकाशिका । लतर्क ? दृष्टान्तसद्भावश्चाभयत्र तुल्यः । यत्तु गगनकुसुममप्रसिद्ध कथं दृष्टान्त इति-तन्न-नगन्नासत् प्रतीयमानत्वात इति भवन्मते सदसदनि- पंचनीयत्वसाधने कथं गगनकुसुमं व्यतिरेकदृष्टान्तः ? कथं च तत्र व्याप्य- व्यापकर्मवत्त्वमित्याक्षपस्य तुल्यत्वात् । यस्तु-(पु. ८२) अनुभूतिप्रागभावस्थानुभूयमानस्यानपलपनीयत्वं निरसितुं विकल्पयतोक्तम्-- अनुभूतिविशेषस्य प्रागभावः विशेषानुभूत्या गृह्यत एव । अनुभूतिसामान्यस्य तु प्रागमायो दुर्घह । तस्येतरामायतया प्रतियोग्यग्रहणेऽभावग्रहणस्य दुर्वचत्वात् । अतोऽनुभूतिसामान्य प्रागभाव- रहितम् । विशेषस्तु प्रागभाववानिति-~~-तन्न-निर्विशेष न सामान्यामिति न्यायन विशेषाणा प्रागभाववत्त्वे सामान्य निष्प्रागभावमित्यस्यासम्भवात् । न हि एकैको घट प्रागभाववान् ; घटसामान्य तु प्रागभावरहितमिति कश्चित् अयात् । न चालानुभूतिमामान्यशब्देन सर्वानुभूत्यधिष्ठानभूत- निषिया ब्रह्मशब्दवाच्यानुभातर्विवक्षितेति वाच्यम् । तस्या विशेषात्म. कानुभूतिरूपले प्रागभावशू-यत्वासम्भवात् । अतिरिक्तरले तस्या अनुभूति स्वादावेव प्रमाणाभावात् । अन्न किञ्चिदयधीयताम् । पूर्वपक्षिणां सिद्धान्तिना चाशय- सारमनवयुद्धय व्यर्थेन विस्तरेण पक्तिश पण्डन क्रियमाण न कश्चिदपि किञ्चित्करम् । ब्रह्मण स्खयप्रकाशतया ज्ञानरूपत्वमानादिनिधनतया माग- भावशून्यात च यथा यूय वयमपि थुतिमूल साधयितु पारयाम. साधयाम- श्व । पर तु योप्माकै तस्य ब्रह्मण घटोऽस्ति, पटोऽस्तीत्येव सद्रूपतयेव घटेोऽनुभूयते , पट ऽनुभूयत इत्येवमनुभूनिरूपतयाऽप्यनुवर्तमानदीपपा- दनाय अय घट इत्यादिलौकिकानुमत्यक्य समर्थीयतु सदश प्रवृत्तम् । तत्र च ब्राणो निर्विषयत्वान्निष्प्रागभाववादकत्वानिराश्रयत्वात, भासांचा. नुभतीना सविषयस्वात्सपागमावस्वादनेकत्वासाश्रयत्वादेक्यमसम्भवोत्याक्षेप ·परमार्थप्रकाशित प्रवृत्ते, घटादीनां मंदरूपाणां प्रत्यक्षमापनामम्मवात् ग्रान्तिसिद्ध बादपा. रमाथ्य सन्माप्रपारमाणम् 1 एवमनुमनेरप्यनुवर्तमानतया पारमाय, अनुवमानवाविप विषयविपयिमावरलेन सदनुभूयोदशकायो मदम्य दुर्निरूपत्वेन तस्यापि सन्मानस्यानुमन्यविषयाचे अनुभूतिम्पावं च कययि. त्वा अनुमतीनां निषियत्वं प्रमाध्य निष्पागमावत्वमाप लौकिकानुभूतिदेव म्यापयितुमासां वप्रकाशवेन परप्रकाश्य-वामातमुस्या, एवमाप्तमिवामद- णात् एतत्प्रतियोगिका. प्रागमावा आप दुर्महा एवेत्या दुहित्वनासां नियाग. भावत्वमपि रसास्य एवं मददुर्निरूपलादिनैवानुमतेनानात्व साश्रयत्वं च निर. स्य, अविलक्षपामावाद्रप्रणा लौकिकानुयामिनि योमरिभ्यधायि । एवंरीत्या प्रत्यक्षस्य घटायविषयकत्व सन्माउमाहित अनुग्रनुवर्तमानन्द सदनुभून्यम्ये च सिद्ध गाम्नस्यव प्रत्यक्षम्यापि सञ्चिदात्मकनाममात्रमादित्वा- तमामप्र यक्षयो. विरोध एव नाम्तीति प्रपन्चापलापन मात्रम्य शास्त्रता वर्णन मुप्रतिनि भविष्यतीति भवदीयानामाकूतम् । ततश्चास्मदीयघटादी- नां पारमार्थ भेदम्य मुनिरूपत्व अत एव'नुभूतीना सविषयत्व तथा स्वप्रकारात्वपि परप्रकाश्यत्वम्यापि सद्भावेन तद्हणपूर्व तत्मागभावग्रहण- सम्भवम् अत एव समागमा३३ साश्रयत्वं नानात्व च म्यापर्याद्र लौकिकानुभूत्यश्य ब्रमणि निरम्यते । अतश्च प्रपञ्चमिथ्या-वेन शास्त्रस्य निर्विशेषत्रलपरले प्रत्यक्षविरोघ एशते । तस्मात् पूर्वपक्षिसिद्धान्त्यागय. सारानवोधन लौकिानुभूतीना सविषयत्वसप्रागगाववाटिकमिष्टमिति स्वदीयों वादो नूनमम्मन्मतप्रवेश एवति । यदपि-अनुभूनिसामान्यमित्याप तयवतुं न शक्यत निविशेषत्वात् । अथापि निरूपके कनचिच्छन्न प्रदर्शनीयमित्येवं व्यवहार इति--तत्र कश्चिदपि निरूपकैरेवं व्यवहाँ शस्यत्वे तथा गृहोत वादय तत्प्रतियोगिक. प्रागभावोऽपि कथंचित् तद्ग्रहणपुरःसरं सुग्रह एवति कथं प्रागभावस्याग्राह्यत्व ·११२ परमार्थप्रकाशिका ! . अाय- प्रागभावस्याभावादग्रह इति चत्-तहिं तदुच्यताम् । किमित्यनुभूत्यमाह- तया तत्मागमावाग्राहावा वर्यते यञ्च-सविन्नित्येत्यस्य नानित्यर्थ । स्वप्रकाशेत्यस्य पराप्रकाश्येत्यर्थ इति निर्विशेषत्वमझमयेनोक्त-तचायुक्तम् । विरक्षणसविदोऽसिद्धत्वात् । भन्याता च सविदामनित्यत्वस्येप्टत्वेन नानित्येत्यस्यासम्भवात् । जागति सर्वस्य कल्पि. तत्वेन नित्यत्वस्यैवाप्रसिद्धावनित्यत्वाप्रसिद्धया 'नानित्ये त्यस्यदुर्वचत्वाच । पराप्रकाश्यत्वमात्रेण स्वप्रकाशति निर्देशे स्वापाकाश्यत्वमात्रेण सविस्परप्रका- श्यति पुतो न व्यवहार 1 अथ सविदा स्वायत्तव्यवहारस्य परायत्त- व्यवहारस्य च द्वयोरप्यभावे व्यवहार एव न स्यात् । दियमाणत्वात् तल व परापेक्षायुरूविळम्यादर्शनात परप्रकाश्येति न वक्तु युक्तमिति चतु-तहि व्यवाहियमाणत्वाशीकोरे तन च कारणापेक्षाया स्वमेव कारणमितीश स्वप्रकाश्यत्वमातिष्ठमानेन सविशषत्वमेव सविदा मुक्त भवतीति कथ निविशेषतेति । यच-(पु ८३)सरेदनस्य कालावच्छिन्नत्वसमर्थकमायण 'इन्द्रिय. द्वारा ज्ञानप्रसरमपेक्ष्य उदयास्तमयव्यपदेश प्रवर्तत' इति ज्ञाननित्यत्वसम- र्थकभाप्यस्य विरोधोद्भावनम् तत् प्रसरशब्दादिपीलोचनवैकल्यकृतम् । धर्मभूतज्ञान नित्यम् । त प्रसरविशेषा एवानुभूतिसंवेदनशब्दवाच्या । ते चानिया इत्येव भाप्य वर्णनात्, तया च पटत्वावस्थापन्नाया मृदि पटे। जातो नष्ट इति व्यवहारवत् साचविकासावस्थापन्न धर्मभूतज्ञाने तथा व्यवहार इति वस्तुनो न निर-वविनाश इति । यच्च-विशेषाणा सामान्यपूर्वकत्वात निविशेषानुभूतिस्थापनम् तदपि विशेषाणा सामान्यरूपत्व सामान्यपूर्वक प्रमाणाभावात् अनुमानेन तत्स्थापनेऽपि सामान्यव निर्विशेषत्वमिति नियमादर्शनात तस्या प्रमेयत्वेन सविशेषत्वपसमाच उपेक्षणीयम् ।

·परमार्थप्रकाशिका । ११३ यातु-स्वापमदमीसु निर्विषया संवित स्फुरति । परं तु प्रबोध- समये सान प्रतिसन्धीयते । कुतः! अनुभूत्यन्तराग्राह्यत्वात् । अत- स्वदानी तदभावो दुर्वच इति तन्न–तथा सति पिशाचशशविषाणादिस्फुर- यस्यापि तदानी निषेधासम्मवात् ; मग्राह्यत्वादेव पश्चादपतिसन्यानोपपते । न च मुघुप्तावाश्रयाभावादनुभूतिः कुन संस्कार जनयदिति वाच्यम् । अनु. भूतिपदेन निराश्रयानुभूतिग्रहणे ह्यामिद्धिस्व । साश्रयायाग्रहण चाया न दुर्लभ इति । यत्तु-(पु. ८४)पुप्तास्थितस्य न किन्विदहमज्ञासिषमिति व्यवहारः ज्ञाने किन्चिाद्वषयकत्वाभावपर एव न तु ज्ञानामावपरः । यथा वनं गच्छति देवदत्त देवदत्तो न ग्राम गत इति व्यवहारः । तथा च निर्विषयज्ञानं तदा मुषुप्तावस्त्यवति तन्न-तथा सति देवदतो न कचित् गच्छतीति वाक्यमपि गमने किञ्चित्कर्मकत्वामावपरः स्यात् । तथा चानुभूतिसामान्यवत् गमनसामान्यमपि किञ्चिसिध्यस्विति यत्किच्चिदेतत् । यातु-न च सत्यप्यनुभव तदस्मरणनियमो विषयावच्छेदविरहात् अहङ्कारविगमाद्वति शक्यते वक्तुम् ; अर्थान्तराननुभवस्यार्थान्तरामावस्य चा- नुभूतार्यान्तरास्मरणहतुत्वाभावात्' इति सक्त्यर्थमविज्ञाय साधिक्षेपमुक्तम् - तद्विषयकस्मरणं प्रति तद्विषयकसंस्कारस्य हेतुत्वात् सौषुप्तिकानुभवे विषयावच्छेदाभावात् संस्कारः किंविषयकस्स्यात् । अहमर्थरूपा. संस्कारः कुनोत्पयेत । अतस्तदभावात् जागरदशायां स्मृत्यमाव इति तत् यथावबोधनन निराकुर्मः । इयमन निरूपण- शैली जागरदशायां तावत् सविषयवानुभूतिस्फुरति न निर्विषया सुषुप्तिदशायां निर्विषया स्फुरतीत्युच्यते । तत्राय विकल्प -निविषयानु- भूतिः सुपुप्तावनुम्यत इतीप्यते ; उत न आद्यपक्षे दूषणं प्रकृत्येयं सूक्तिः । स्पष्टं चेदमत्तेव, सत्यप्यनुभवे' इति विन्यासेन । तथा चानुभूतिविषयका. धाराभावाच्च । 29 ·परमार्थप्रकाशिका नुमवस्यानीकार तद्विषयकसस्कारस्मृतिश्च स्वादिस्यांपादनं सम्यगव सत्र छ । पायविषयायच्दामावात् सद्विषयक सकारादि मा मुन्नाम अनुमतिविषयक वसायात सम्मरणम्मेवेदानीमापादनातद्विषयकसकारात्प' कि पाधकम् । म चाहभरपायामावात् युवोपचत इति शश्यम् । तहि अनुमृतिविषयकानुभवस्यापि त्वयानगोकर्तव्यत्वात् । अनुभवोऽप्या- धारामाये पुन्नापासति । अतोऽहिन्ननुमवस्तीकारपक्षे आधार दिनाsi तदुत्पनियाच्यति तद्वंदव संस्कारादेरत्पतिरापादयितुं शक्यत एव । इद. मेव दर्शयितु 'अनमूना तर त्यनुभूतपदप्रयोग । तस्मात् कस्मिन् पक्ष किमत्र सक्योच्यत इतीदमव ते कोलाहल इति । अथ एतद्दोपपरिहा. राय पथमपक्ष परित्यज्य द्वितीयपक्ष आद्रियते; तर्हि शशविप्राणमय से अनुमतिरतीदमपोत प्रागेव भाषितम् । न च निषियाया अत एवं परकाशवरहिताया खप्रकाशवप्रसतिरस्ति । सरकाशत्व चंद किं खविषयकपकाशरूपत्वम् । स्वविषयकव्यवहारजनकत्व वा । नाय । स्वस्य स्वविषयकवायोगात ; निशिपायामनुभूतो विपयत्वासम्भवाच्च । नात्य सुपुती तादृशव्यवहारस्पानुपलब्ध । जागरे व सविषयानुभूतिव्यवहार- स्वैव सत्वात् निर्विषयव्यवहारस्यामावादिति । यातु-मुशोस्थितस्य इयात काल न किञ्चिददिषमिति यदस्ति , स किं एवमाकारको ज्ञानप्रत्यवमीभाव ; किंवा ज्ञानाभावप्रत्यवमर्श इति विकपनम् --तत् सर्वथैवासम्भाव । न खल्वभावस्य किञ्चिदाकारकत्व. मस्ति । तस्मात् ज्ञानामावप्रत्यवमर्श एवैवमाकारक । मापित च 'प्रत्यव- मेभिवेति । न च प्रत्यवमों है स्मरणम् । सुपुतौ च ज्ञानामाव- स्थाननुमूतत्वात् कथमुस्थितस्य स्मरणमिति-वाच्यम् । अत्र पूर्वकाला- वच्छिन्नतया वस्तुग्रहणस्यैव प्रत्यवमर्शपदेन विवक्षितत्वात् । एव पूर्वानु नमता विषय --- ।.. . मत म 3 ·परमार्थप्रकाशिका। मर्शपदप्रयोग । यदपि--उत्पत्त्यतिरिक्तविकाराणा उरातिन्याप्यस न भवति. प्रागमावेऽनुत्पन्ने विनाशरूपविकारदर्शनादित्यपाश खण्यते । 'न बलु प्रागमावनाशी विकार अवस्यान्तरापतिरूपविकारस्य प्रागभाव दुवैचत्वात् । सकार्यवादस्य विशिष्टाद्वतिमिरप्यनीकृततया उत्पत प्रागपि कारणरूपेण वस्तुसत्त्वेन पागभावस्यवामावाञ्चति तदप्ययुक्तम्-असदभिमतसत्कार्यवाद- खरूपस्य यथावत् ज्ञाने प्रागभावामावस्य दुर्वचत्वात् । कारणरूपेण तरसत्वेऽपि कार्यरूपेणामावात प्रागमावस्यावश्यकत्वात् । भवद्विरपि तत्र तन्न स्वप्रागमाकव्यतिरिक्तत्यादि वदद्धि तस्यानीकृतत्वात् । तत्प्रागभाव- नाशस्य तद्रूपतया किञ्चिद्विकारत्वस्यापि सम्मवाच्च । किंच प्रागमाव विनाशो विकारो मवतु मा या । उत्पत्त्यभावेऽपि विनाशदर्शनात् इहाप्य- नुम्तावुत्पत्त्यभावेऽपि विनाशो वक्तु शक्यत इति फिल्हाच्यते । पर तु स विनाश सिद्धयन् 'अपक्षयविनाशाम्या परिणामर्षिजन्ममि' इति परिंग- नितान्तर्गततया मावसम्बन्धित्वाच्च विकारशब्दवाच्या भवेदेवत्येवमुक्ति । तया च विनाशत्वादिना तथा व्याप्यत्वकथन प्रागमा व्यभिचार , विकारत्वेन रूपेण व्याप्य वकथने च भवदीयमावरूपाज्ञाने व्यभिचार इतीह मान्यत इति । न च-(पु ८५) भावरूपाज्ञानस्य ब्रह्मशक्त्यात्मकस्साव्यक्तादि- परिणामहेता ब्रह्माभिन्ननया नित्यत्वादविनाश एवाति न व्यभिचार इति वाच्यम्। शक्तिब्रह्मणाक्ये शक्तिपरिणामस्वाद-यक्तादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽपि परिणाम्युपादानत्वप्रसक्त्या तस्य विवर्तोपादानस्वसिद्धान्तमन्नापत्ते । एव भावरूपाज्ञानपदेन शक्तिग्रहणे तस्या ब्रह्माभिन्नत्वात् ब्रह्मणश्य ज्ञानरूपाबात अज्ञानत्वासम्भव । जीवस्य प्रतिविम्बरूपतया ब्रमणि ब्रह्म- प्रतिविम्यापत्तिश्च । शक्तिपरिणाममृताव्यक्तस्य ग्रहणे च तदनादिवसि- द्धान्तमा । न च-जीवकर्मसहकृतशक्तिपरिणामभूतस्या यतस्य सादिवे ·परमार्थप्रकाशिका। ऽपि प्रवाहानादित्वस्वीकारान्न सिद्धान्तमन्त । प्रवाहानादिख च तस्यो- (पत्तिकालानवधारणात् । कालानवधारण च कालासत्त्वात् । अव्यक्त- महदहकारानन्तरमेव हि दिघालाद्युत्पत्ति । तत प्राक् च कालासत्त्व मेवेति-वाच्यम् , कालस्य महदहकारानन्तरभावित्वस्यासम्मवात् । अव्य- कोदे शक्त्यादिजन्यत्वात् जन्यजनकभावस्य कारघटितत्वात् । नियत- पूर्व काल्पृत्ति हि कारणम् ; अन्यत् कार्यामीउ । 'सदेव साम्येदमन आसी'दित्यत अग्रे आसीदिति निर्देशन प्रळयेऽपि कालसत्त्वस्य स्पष्टत्वा- अत काल नायकाद्यनन्तरजन्य | न वा ब्रह्मशक्तिजन्य : शस्तकारणत्वनिर्वाहायापि कारस्यापेक्षिततया कालस्य तज्ज-यत्वासम्भ- वात् । अत कालासत्त्वात् कालानवधारणमित्ययुक्तमव । किंच काला नवधारण प्रवाहानादित्वमित्याप अपूर्व शिक्षणम् । स्वसजातीयस्य पूर्व पूर्व सद्भावो हि प्रवाहानादित्वम् । अन्यथा अनिधितोत्पत्तिक्षणस्य देव. दत्तस्यापि प्रवाहानादित्वप्रसङ्ग । अकुरादिकालस्यावधारितत्वात् तस्या- नादित्वानापतिश्च । अत्य-तारम्मका नावधारित इति चत्-कोसाव- स्य-तारम्भकाल प्रसिद्ध , यद्धटिव लक्षणमुच्यत इति । अपि चास्मिन् पक्षेऽव्यक्तापरपर्यायभावरूपाज्ञानात्मकाविद्याप्रतिविम्बस्यैव जावत्वात् तदु- पते पूर्व च ज वागावात् तत्कर्मरूपसहकारिवैकल्यात् कथमव्यक्तोत्पत्ति । अपि च शक्तेब्रह्माभिन्नत्वाद्रमणश्च सत्यत्वात् सत्यभूतशक्तिपरि णामस्वात् अव्यक्तस्य न मिथ्यात्वम् खलु शक्तिपरिणाममूतोऽव्य- क्तादिमिथ्या, शक्तिस्तु सत्यति सुवचम् । न च घटादीना व्यावर्तमा- नत्यात् मृद एवानुवर्तमानत्वात् यथा घटादीना मिथ्यात्वम् तथाऽव्यक्ता. देत. सन्च्या, च्यारीमालल मिसालमियाय पाप किश्चय मृदिति ज्ञाने नातेऽपि यतो घटादोना राघो न दृश्यते , उदकाह- रणादिकार्यस्य पश्चादपि भवात् , अतो घटादेमि यादव नेत्येवावसीयते ।

·परमार्थप्रकाशिका । ११७ - तथा च तथैव ब्रह्मरूपतत्त्वज्ञानात् भव्यक्तादेवीघोऽप्यमम्भावित इति सिद्ध जगत्सत्यत्वम् । व सुषुप्तौ घटादेरमानवत् विदहमुक्तावत्यक्तादे शक्तिपरिणामस्यामानमात्रम् । अव्यक्तादिकमस्त्येवेति सिद्धान्त वर्णयतम्त मुक्तो ब्रह्मात्मकगतम्त परिणामाना च वाघामावात् रज्जुसपीदिविरक्ष- णत्वस्य सम्मतत्वाच कथ जगन्मिश्यात्वमिति । तस्मात् ब्रह्मातिरिक्त ब्रह्मवदजन्यमेवानादि मियाभूत जगत्परि- णाम्युपादानमेक स्वीकर्तव्यमिति तस्य ज्ञानीद्धयतया सा-तत्वात् सत्र भावरूपाज्ञान व्यभिचारप्रदर्शनं युक्ततरमेव । सर्वया चिठ्ठपम्यापि ब्रह्मणो निर्विकारत्वाद्गोकारात् प्रागभावप्रध्वसामावरूपावस्थात्मकविकाराश्र- यानुभूतिरूपत्वासम्मवात न घटेोऽनुभूयत इत्यादो द्भानमिति ॥ एवं ब्रह्मणो भावरूपाज्ञानव्यतिरिक्तत्वात् नित्यत्वैकत्वम्वयप्रकाश स्वादिधर्मवत्त्वाच सविशेषत्वमेव । न चैषामभावरूपत्वान्न दोष इति वाच्यम् । तथाऽपि धर्मवानपायात् । तेषामधिकरणस्वरूपत्वे चाधि- करणस्य स्वयप्रकाशस्वन सपामपि स्वयप्रकाशत्वमवति अनित्यत्वनिकत्व जडत्वादिकोटीनामवानुत्थित्या वादिना विवादस्यैवानवसरप्रसङ्गात् । अता विवाददर्शनान्नाधिकरणस्वरूपत्वम् । न च (पु ८६) नित्यत्वादीनाममा- वाना कथ धर्मत्वम् । धर्माणा हि लोके धर्म्यपेक्षया सूक्ष्मसामान्यरूपत्वम् । यथाशदतन्मात्रम्याकाशनिष्ठतया प्रतीतस्याकाशापेक्षया सु-मसामान्यरूप स्वम् । एवं चाभावाना धर्मत्वे ब्रह्मण सर्वसामान्यरूपत्वसर्वमूलत्वयोरसिद्धि म्यादिति शाकितव्यम् । शस्त-मानपदेन सरप्याकाशपूर्वावस्थापन्नद्रव्य स्यैव विवक्षितत्वात् तम्य चाकाशनिष्ठम्य मेयी याघातान-तरमाविन शब्द. म्य च विमित्रवत्, अन्येषा च पृथिव्यादिगुणाना पश्चादाविना धिम्या दिन्थूरताप्रयोजकाना पृथिव्यायपक्षया सामान्यत्वम्यानुभवविरुद्धत्वाच्च धर्मस्य धर्मित मूक्ष्मत्वस्यासिद्धे । अत शब्दत-माले आकाशदिनिष्ठ 30 ·११८ परमार्थप्रकाशिफा . शब्द च शब्दशब्दानुवेधनिवन्धनयं ते कल्पनाति । न च 'सविदि स्वादयो धर्मा न सन्तति वाक्यात् सविदि जनस्वाधभावरूपधर्मक विधीयते । किं तु जडत्वादिधर्माणामन निषेधमान क्रियते । घटो ना घटाभावोऽस्ति , ख नामि, त्वदावोऽस्तोत्यादावर्थयेदानुभवादिति वाच मविदीत्यनुयोगिनिर्देशन जडत्वाद्यस्तित्वाभावस्य तद्धमत्वप्रतीते 3 वासम्भवात् । भूतले घटो नास्तीत्यादौ पर्वता वहिमानिति वास्यात् । वहिरिति वाक्य इव सत्यपि घोषवैरक्षण्ये आधाराधेयमावभानस्यापरित्य स्वात् । निषधस्थले प्रवर्तक वरूपविधित्वाभावेऽपि अज्ञातज्ञापकत्वरूप विधिवम्यानपवादाच्च । वस्तुतो घटा नास्तोत्यत पटास्तित्वाभावशा बोध जातेऽप घटामाव एव तस्य पर्यवसानम् , यथा भूतले घट मत्यः गृहीत ग्राहयितुभेव भूतल घटवदिति शब्द प्रयुज्यते । तल बोधी । मार्थयारभन्देना-वयात भूतले घटवदभेदविषयक । प्रत्यक्ष तु भूतले व प्रकारकम् । एव सत्यपि वैलक्षण्ये तस्य शब्दस्य प्रत्यक्षगृहीताय । पर्यवसानम् । एव घटास्तित्वाभावस्य घटाभावातिरिक्तत्व प्रमाणाभाव दाप घटो नास्तीत्यस्य घटाभावपरत्व सुवचम् । न चदेव, कथ भव अभय वै जनकप्राप्तोऽसीति श्रुति भयगन्धोऽपि नाम्तीति दर्शयतीरर च्यते । अतिवाक्यात् भयगन्धाम्तित्वामावस्याप्रतीते , भयाभावप्राप्ति विषयकत्वात्तम्य वाक्यस्य । तस्माद य-ताभिनिवेशदतमेतत्-यत् 'जद खादयो सन्तीति वाक्यात जडत्वायभावप्रतिनास्तीति सर्वथा सवि देोऽमावरूपधर्मवत्त्वम्यापरहारात, 'म वेध वित्तिधर्म स्यात् इति यर प्रागुदीरितम् । तेनापि साधित किञ्चित्मविदोऽस्ति न वा स्वया। अमि चेत पक्षपात स्यात् न चत्ते विफल श्रम ' इति सिद्धिलयोक्त दुष्प्रधर्षम् । अतश्च ब्रह्मण सविठ्ठपस्य भवदुकनित्यत्वादिकमादायैव निर्विशेषत्व निर- सितु शक्यम् । वस्तुता लौकिकसविदा किञ्चिदात्मनिष्ठत्वकिञ्चिदर्थशिप- यस्त्वयोरानुभविक यात् ब्रह्मण सविपत्वासम्मवश्व प्रामुक्त । .

·परमार्थप्रकाशिका । नविदा विशेषाणामन्त रणमाश्य ! सविसामान्यमेवारमा प्रत्यगित्यप्यसाम्प्रतम् ॥ अहकारात् पर प्रत्यगात्मा ज्ञानात्मकश्च य । स एव नियताहन्त्व मुखी सविसमाश्रय ॥ अन लोकिकोना सविदा किश्चिनिष्ठत्वकिश्चिद्विपयकावनिबन्धेपि विशेषाणा सामान्यपूर्वकत्वमिति नियमनानुमानत सिद्ध यत सविसामान्य तम्य नैवम्पत्वमिति (पु ८७) न वाच्यम् , निर्विशेष न मामाव्यमिति न्यायन ताशसामान्यस्यैवाभावात् । कथचशमामान्य स्वीकारे अनुभूति क्रियाविव गत्यादिक्रियास्वपि विशेषाणा सामान्यपूर्वकत्वन्यायेन गत्यादि सामान्यसिद्धयापतिरित्यादिपूर्वोक्त 'ते बुद्धयारूढ न भवति । तथा च यथा रूपरसादयो गुणा गुणिन विहाय सामान्यामना न सन्ति , किं विशिप्या- भिघानेन , यथा सर्व एव धर्मा घर्मिण विहाय सामान्यात्मना न सन्ति, तथा ज्ञानमपि , अनैव विशेषा हि निराकारतया धिया' मित्युक्तरीत्याऽर्थादि- विशेष परित्यज्य न स्थातु पारयतीति न निर्विशपाया सविद प्रसक्ति । यदि च तादृशज्ञानमेकमभ्युपगम्य तत्राधारस्याहमर्थम्य ग्राह्यभ्य च बाह्यम्यच कल्पितत्व कल्पयसि , न्न प्रपश्चापलापिन बौद्ध प्रति यद्भगनता बादराय गनोक्तम्, तइपणनालादनिक्षि एव त इति ययम् । तथा च तादृशमविद एवं युक्त्या साधयितुमशस्य वात् तस्या आ मत्वस्य दुर्वचत्वात् अहमर्थ एव लौकिकमविदाधार आमा | न चा न्त करणमेवाहमर्थो नामति वाच्यम् , असम्भवात् । अह जानामि कमीत्यादि प्रत्यय भात्ममाहाति तावन्निर्विवादम् । अन्यथा अन्त • करणम्य ज्ञातृत्वकर्तृत्वादिकमवात गृह्यत इत्यङ्गीकारे आत्मने बन्धप्रसक्त रेवाभावन बन्धमोक्षयोरालनिष्पत्तोपपादनम्याशस्यत्वापाचन शायर्यात - - ·१२० परमार्थप्रकाशिका भवाशप्रयत्नानामपि नष्फल्याच । अतश्चाहंशब्दनात्मन एव ग्रहणं दुर- पहवम् । न चान्तःकरणमेवाहमर्थो भवितुमर्हति । तस्य करणत्वन कर्तृत्वाभावात् । न च (पु. ८८) व्यावहारिकासदर्थत्वं अन्तःकरणे स्वीकुर्मः । परं तु तस्य अस्मदर्थत्वप्रतिकोटिमूतव्यावहारिकयुष्मदर्थत्वविलक्षणधीविशेषसि. द्धत्वरूपयुप्मदर्थत्वाकान्तत्वात् अन्यादृशमस्मदर्थत्वं मात्मनीप्यते । तच्चा- समदर्थत्वं व्यावहारिकामदर्थत्वविलक्षणं घीसामान्यस्वादिरूपमिति वाच्यम् । द्विविधस्यास्मदर्थत्वस्याप्रामाणिकत्वात् । व्यवहारतो लोकव्युत्पत्त्याऽवगतं यत् अहमर्थत्वं तदपेक्षयान्यस्यास्मदर्थत्वरूपतया निर्वचनस्य नियुक्तिकत्वेन लोकमिद्धाहमर्थत्वस्यैवात्मनि स्वीकार्यत्वात् । घविशेषसिद्धत्वं युष्मदर्थत्वं इत्यस्यापि केवलं भवद्भाप्यारम्भवाक्यश्रद्धामूलकवन व्यवहारासिद्धतया प्रामाणिकत्वाभावाच । सम्बोद्धयो हि युष्मदर्थः । नान्यः । न च स्वस्य स्वसम्बौद्धयत्वं सम्भवति । अतश्च अहं जानामीति सिद्धो ज्ञाता युप्मदर्थ इति वचनं जननी मे बाध्यतियत् व्याहतार्थमेव । एवं चाहमर्थस्यान्त:- करणरूपत्वं मनसिकृत्य तस्य प्रकृतिमहदादौ स्वकारण व्यापित्वामावात व्यापित्वरूपमात्मत्वं दुर्वचमित्युक्तमपि निरस्तम् ; अहंशब्दनान्तःकरण. विलक्षण एवोच्यत इत्यस्य स्थापितवन तत्रामत्वस्य सुप्रतिष्ठितत्वात् । अपि चात्मवाहमर्थ. प्रत्यक्त्वात् । न च प्रति अधाति प्रत्यम् सर्वव्यापीत्यर्थ इति प्रत्याशब्दात्मशब्दयोः पर्यायवेनाहमर्थत्वामावेऽपि प्र. स्यकल स्पादेवति वाच्यम् । प्रति अञ्चतीति व्युत्पत्त्या सर्वव्यापित्वस्याला. मात् । व्यापित्वमात्रोक्ती आफानादेपि प्रत्यक्लापः । माता- विद्यायामपि सर्वव्यापित्यात प्रत्यगिति व्यवहारापतेश्च । न च प्रत्य- क्शन्दा मशब्दो पर्यायौ ; प्रत्यगात्मति सहप्रयोगासम्भवप्रमात् । क्यं संपापित्वं प्रत्यक्त्वमिति पूर्वमुपवयं [पु. ८२] समनन्तरमेव म्यावर.

·परमार्थप्रकाशित १२१ जामेषु सक्लवस्तुपु मारमव्याप्त. सत्त्वेऽपि ब्रमादिस्यावरान्तशरीरेषु जीय- रूपेण च्याठि अनुभवपथमारोहतीति लोके जीव प्रत्यक्शब्दन व्यवयित इति लिखता स्वया 'जीवरूपेण व्याप्तत्वं प्रत्यक्त्वम् , अथ वा जीवत्वं प्रत्यक्त्वम् । व्यवहारादेव शब्दार्थव्युत्पते स्वीकार्यत्यात क च जीव एव प्रत्यक्शन्दव्यवहारा दिति दर्शिनमिति सर्वव्याविज्ञानामावऽपि प्रत्य- पदप्रयोगात् सर्वव्यापित्व न प्रत्यक्त्वमित्यपि ज्ञापितमवति स्वाति व्यापात एवं। अत्रेद बौद्धयम्-अशब्द स्वात्मन्येव लोके प्रयुज्यंत , न परा. मनि । एवं प्रत्यगात्मशब्दोऽपि । आत्मशब्दस्तु सर्वत्र । अत प्रत्य- यत्वमात्मत्व च नैकम् । तथा च कणादा लोकानुभव दर्शयति 'अहमिति प्रत्यगात्मनि मावात् परनाभावात् अर्थान्तरमत्यक्ष ' इति (वै ३ २ १४,। उपस्कृत पद शङ्करमिश्रेण- महमिति प्रत्ययस्य मत्यगात्मनि स्वात्मनि भावात परन पराम-यमावादिति । अयमल सूत्राशय - अहमिति प्रत्यय. स्तावत् स्वात्मनि भवति । यदि तल देहस्य विषयत्वम् , तर्हि स्वदेहस्येव परदेहस्यापि प्रत्यक्षवाविशेषात् तत्राप्यहमिति प्रत्ययापति । अतो देहादितोऽर्थान्तरमस्य विषय । स्वापि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवादमर्शेन देहाय- तिरिक्ताममात्रविषयत्वस्वीकारे परमात्मन्यप्रत्ययापत्ति । अत प्रत्यक्ष- मृतार्थान्तरविषयकोऽयमहप्रत्यय । परात्मनामनुमेयतया प्रत्यक्षवाभावात् न तलाहप्रत्ययापत्ति । अत प्रत्यगारमा अहमर्थ इति । शकम्माप्ये च 'अविषयावादात्मन कथ अधिष्ठानामहे तता यास इत्याशक्य, 'आत्मन तिविषयत्वात् स्वयप्रकाशत्वाच ध्यासे। युज्यते । अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् वृत्तिविषयत्वम् , अविषयत्वव्यवहारश्च युप्मत्प्रत्यया- विषयत्वनि-धन' इत्याशयेन -, 'न तावदयमेकातिनाविषय अमरप्रत्यय- विपयत्वात् अपरोक्षत्वाच प्रत्यगात्मप्रसिद्ध रित्युक्त्वा 'युप्मदा प्रत्यय. . 31 ·परमार्थप्रकाशिका। चरयो रिति स्वारब्ध खयमापपादितम् । तल परिमळे 'भालनोऽह- द्धविषयत्वाभावेऽन्त करणमात्रस्य तद्विषयले इदमुलेख एव सात, ना- पदुल्लाव' इति न्यरूपि । अन माध्ये प्रत्यगात्मप्रसिद्ध रित्यस्यान्यै पप्ठ्य-तनाभिप्रेतले पि पञ्चम्य-तत्वमुचितम् । तथा च युष्माप्रत्ययविषयपरागवलक्षण्येन प्रत्यगामति लोके व्यवहार असत्प्रत्ययविषयत्यनियन्धन । तत्राप्या मविषयकपरीक्षापरीक्षाघारणज्ञानविषयत्वप्रयुक्त प्रत्यक्त्व व्यवहार पर. गामन्यपि स्यात् , पराऽहमिति प्रत्यतव्य स्वादिति प्रत्यक्षज्ञानविषयत्व यस्य सलैव सदावहार इत्यास्थयम् । अन्यथा चामनामनुमेयरसेनापत्य क्षत्वात्तथा न व्यवहार । तया चामत्मत्ययविषयत्वातत्रापि अपरोक्षतारूप- विषयताशालिवान्नाविषयत्वमात्मन । इदमुमय च प्रत्यगामप्रसिद्धिपलात् स्वीकार्यमिति गाया । इत्य निर्विवादत्तमप्यभिप्रायासादायकोर अह बुद्धया परा थीय यगयों हि भिद्यते इति हिन्दपयोगपूर्वक , मापित । तथा च प्रत्यक्शब्दार्थ नव्यापित्यम् । अपि तु परावना विपरीत रूपम् । पराक्छन्द परमञ्चति प्रामाति , परणांपादीयते । परम प्रकाशत इति यावत् इति व्युत्पत्या पर प्रकाशमानवाची । सर्वो. ऽपि स्वात्मातिरिक्त पदार्थ वामन प्रकाशमानत्वात् परागर्थ एव । एत द्विपरीतपरवाच प्रत्याछन्द प्रतीयमश्चति, परागपती प्रामाति, त माप्रति, स्वसौ प्रकाशन इति यावदिति स्वसौ प्रक मानवाची । भत एक थान्यायालशे प्रत्येतु प्रत्येत पादनतिरेक प्रत्यक्त्वमिति सात्विक मषाद। दर्शित । प्रत्येतु ज्ञातु प्रत्येन यात क्षातम्यादनांतरेक अमेद । स्वपिपपत्ताश्रय वापसन ज्ञानविशिष्टत्वम् । सो प्रकाशमान चखविषय ववालिखोमयसम्म धेन प्रकाशविशिएका । उभय पानति ·परमार्थप्रकाशिका १२३ मिनम्। परमात्मा चान्येन गृह्यमाणतादशाया आयसो प्रकाशत इति सन तदा प्रत्यर्थ । अत व नवयप्रकाशव प्रत्यवत्वम् । पर प्रका शकतयाऽजाति पराक् इति परप्रकाश्यत्व पररावत्वम् ; प्रतीप स्वप्रकाशक तयाऽश्चताति प्रत्यक् इति स्वप्रकाश्या३ प्रत्यक्त्वमित्यर्थाज्ञीकारे ज्ञा नेच्छोदेरपि प्रत्यक्त्वापत्ते । स्वप्रकागानिच्छुभि परैस्ताविकादिभिरपि प्रत्यगारमति व्यवहियमाणत्वाच्च । उक्तमूत्रादिविरुद्धत्वाच । एवमेके कस्याप्यामन स्वदृष्टया प्रत्यक वात् वन परदृष्टया पगत्वमप्यस्तीति प्रत्यक्त्वपराक्रवयो समावेशो भवतीति प्रत्यक्परागिति विभागस्थले कचित् प्रतिनियत यवहारसरक्षणाय पर परस्मा एवं प्रकाशमान परावत्वमिति निस्च्यात्मना प्रयत्वमेव स्वीक्रियते एवमप्यरेकैव प्रत्याभ्यक्ति अहमिति प्रत्यये विषयोभवति । स चाहप्रत्यय प्रत्यक्षातिरिक्त। यदि स्यात, परमविषयकोऽपि म्यादिति प्रत्यक्षरूप खीकार्य इति पूर्वमवोक्तम् । स च प्रकाश आ (मनिष्ठ गुणमूत आत्मात्वस्वयप्रकाश इति तार्किका । प्रमाणवलन खप्रकाशम्प इति तु वेदान्तिन । इदमेव स्वमतवैरसण्य ज्ञापयितु खसै स्वयप्रकाशमानव प्रत्यक्त्वमिति रक्षण निरच्यते । न पुन अति. ध्याप्तिवारण स्तय पदकृत्यम् । अनुमितिशाव्दयोधादिनाप्यहमति विषयोकारे ऽपि प्रत्यक्ष विषयमतामन्यवाहत्त्वस्य प्रामुक्तया तत् अहवप्रयोजक प्रत्यक्ष किमित्यत गुणमनज्ञानातिरिक्त प्रकाश इति वेदान्तिमिरुक्त भवति । इन्द मेव चालत्प्रत्यविषयव त प्रयोगकमुक्तविधमपराक्ष व च प्रागुक्तरारम, प्यारुदम्। एवमनेनापत्ययेन भव-मते शुद्धनैतन्याग्रहेण अन्त करणापा घिविशिष्टामग्रहणेऽपि तत्र उपाधिभूतान्त करणादरिदमुवारपदलस्य उक्त ·परमार्थप्रकाशिका। भाप्यपरिमळवाक्यादिनैव सिद्धतया स्वारस्याच विशेष्यभूते चैतन्यऽहप्रत्य- यविषयत्व पर्यवस्यति । यदि चासत्प्रत्ययविषयत्वमात्मनि नेप्यते , उक्त- युक्त्यान्त करणादरपि तदभावनाहप्रत्ययो निरालम्बन एव स्यात् । एता. वदमिप्रत्यैव व शरमायऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वादिति अभिहितम् । अहत्य चेद स्वपकाशाद्दश्यत्व स्वप्रकाशफरिख स्वनिष्ठम् । वस्तु- प्रकाशफलं हि हानमुपादानमुपेक्षा वा । परावस्तुप्रकाश हानादिकर्तृत्व- रूप फलित्व पास्य भवति । प्रत्यक्प्रकाशे च स्वस्यैवेति स्वय प्रत्यक् । यद्यपि शास्त्रबलेन धर्मभूतज्ञानेनात्मापरमात्मार्थतयैव प्रकाशते, न तु स्वार्थ- तया , मथापि धर्मभूतज्ञानविलक्षणन स्वप्रकाशनात्मन उपादानादिकर्तृ- बभूतफलित्य परमात्मायत परमात्मार्थमेव वर्तमान आत्मनि प्रत्यवत्व स्सा पयात । ईशपकाशफलित्वविशिष्ट आत्मा परमात्मार्थतया शास्त्रजन्य- ज्ञानेन गृह्यते । अस्याप्यहप्रत्यये भानादेव प्रत्यक्त्वेन रूपेणारमा प्रका- शत इति प्रम । अतोऽहप्रत्ययविषयत्वपलसिद्ध प्रत्यक्त्व शकृत्याह- प्रत्ययविषय वस्याहमर्थत्वस्य चास्वीकार दु शकोऽप्रामाणिकश्त्यर मधिकेन । भत मुष्टु भाषितम् , 'अहमयों न चदारमा प्रत्यक्त्व नात्मनो भवदिति। प्रवान्यस्याहार्थत्यासम्भवादपि आत्मैवाहमर्थ । तया हि भवता यह हार स्वमानिध्यात अहभावानापन्नमपि जी महमावापन करातीत्यु क्वा (पु ८१) इत्यमुपपाद्यते-अहङ्कारो हि महतत्वस्य साक्षापरिणाम । स चानहमर्थ देहादिकमहमयं करोति , अहमयतया मासयतीत्यहकार इत्यु- च्यते । तत्र यदि तस्याहमावो न स्यात, कथ स्वसिन्नस-त अहभाव मन्यबारोपयत् । न हि हरिद्रा सम्मिन्नमन्त रक्तिमान स्फटिके प्रदर्शयेत् इति । एवमुपपादयतश्च ते वास्तवोऽहमर्थ अहवार प्रवत्ति कथमन्त • करणस्याहमर्थ व इतृत्वादिक च सम्मानीत्यपसिद्धान्त । न चान्त - करण मोऽहकारश्यत्येक तत्त्वम् । पचमूनसात्विकसमुदायाधीनस्सान्त .

·परमार्थप्रकाशिका। १२५ तसिन् - अन करणस्य ततो भिन्नत्वात् । अतोऽवम्याविशेषमापन्न अन्त करणमेवामों ज्ञातृत्वाधाश्रय इति सिद्धान्तानुमारे भवदीयो सानो भवन प्रहरात , यत् 'कथ महत बमाक्षा परिणामभूतम्याहारम्याहारपदवान्यता वास्तवाहमर्थ वामावेन तन देहादौ तदारांपासम्भवादिति । अतो वस्तु । नाम गत स्वनिष्ठधर्मारोपक वमेव स्वभाव इतीद भववापेक्ष्यम् । अस. म्भवी चाय नियम , इन्द्रियगतदोपस्य शुस्यादो स्वस्मिन्नवियमानरजत स्वारोपकत्वदर्शनात् । प्रमाणवलात् महतवपरिणामोऽहकार अन्यत्र वर्तमानमहमर्थव देहादावारोपयतीति युज्यते । तचाहमर्थ व किनिष्ठमिति विचारे परागर्येऽन्त करणादौ तदसम्भवात् आत्मनिष्ठमिति स्वीक्रियते । यदि चान्त करणम्य मुख्याऽमर्थता, तदा मह स्थूल इत्यादीना अन्त करगगताहमर्थ वस्य दहे आराप इत्येव निर्वाहात देहात्मनमरूपता न स्यात् । अह जानामीत्यादोग अन्त करणे वस्तुसद्ज्ञातृ-वादिपरतयैव मुटु निरूढत्वात अहशब्देनात्मग्रहणम्, तत्र ज्ञातृत्वोपचार इत्यादिकल्पना निमूरैव स्यात् । नहिं आत्मना ब-मोक्षो नोपपादितो भवन इति चेन् अस्तु । तावताऽपि नित्यशुद्धत्वमात्मन सुम्थिन भविष्यति ययात्मति किश्चिद्व- स्तुपमाणत सत्स्यति । स्वीक्रियता वा आत्मनि अहमित्यहत्वारोप । ताव. ताऽपि कथ तस्य धमाशोपपादनम् । वस्तुता ज्ञातृतभोक्तृत्वा भावेन रन्धाभावात् । आ मानमहम्मावापन्न मत्वा ज्ञातारमपि मन्यत इति बन्धोपपति रति चन्-~तदपि अहमावापन्नतया मन्तृत्व ज्ञ तृतया मन्तृत्व च ज्ञातृत्वविशेष एवति तदप्यन्त करणगतमेव, आत्मनि कथ भविष्यति? अन्त करणकतृकेण ज्ञाननाहभावापन्नतया ज्ञातृतया च गृह्ममाणत्वमेवात्मनो वन्ध इति च तन- न हि चेन सत्यपि पाण्डिन्ये मैत्रेण मूढतया गृह माण मय मृदो भवति । अनी वधमोक्षोपपादन भवतो दुर्घटमेव । १० ·परमायपाशिका - आगामेनत्, महतारोप आम यावश्यक , यमात् महमिति महगे आममदणमनुभवसिद्धमिति ने-तीनुमवमनुरभ्य आ- प्रवाहमर्थ इती यना । किमन्त करणगतम्याइ सस्थामन्यारोप इति कल्पनेन । न च टिकनिमोकन नरामुमस्य रक्तम्य दर्शनवत् आत्म- निर्माचा भात करणमहमिति कदाचिदुटिम्यः । न चेदम तनादस्व- सापकमप्यापित विधिदन्ति । सलादामवादमर्थ । न चामन दहादों स्वनिष्ठाहत्वारोपक वात् अहसारपदयाच्यना स्यादिति याच्यम्-मह उत्वधि- कारनिष्ठम्या स्वाभिमानहेतुः पशिपम्पवाद वारशदधिनिमिवादनादापात् । जीवस्य स्वभावत एव देहादावहभाषापादक वे संदेवाहभावापारिवि अह शाररूपदोपस प्रमाणपताम्वीकार 1 एवमहत्तस्य वस्तुतोऽन्न करण हमारनिष्ठत्वाशीकारे, “बहुस्सा प्रजापति दन्तादमिमातिया देवता' इत्यादौ धुतस्पधराहत्वस्य कुवत्य ता। न मल्व-त करणापच्छिनचेतन्य अहमारायच्छिनचेतन्य वेश्वर , मायोपाधिक खलु स 1 न च मायायामहत्वमन्ति । न च बहु स्यामि- ति सकल्पकालेऽहसार उत्पाऽस्ति , यन स्वनिष्ठमीश्वरे आरोप्यत । तला- न्ना यतपरिणागविशेपोऽदमर्थ इति सिद्धमात्मनोऽहमर्थत्वम् । व माक्षेऽपि अहमन्नाद इत्यापनुभयस्य प्रामाणिकत्वात् आत्मैवा- रगर्थ । न च गाने धर्मर्मिगागदर्भेदर शस्याप्यभावात् नैवमनुभव सम्भवतीति (पु ००) वान्यम् । माक्षे मुखानुभवस्य स्वीकार्यतया भेद स्यावर्जनीयत्वात् । न च मुखानुभवश्रुतिर्दु सात्य-ताभावपरेति वाच्यम्- रक्षणाया प्रमाणाभावात् । भवन्मतेऽपि ब्रह्मण सच्चिदानन्दरूपतयाss नन्दाविर्भावस्यावश्यकस्वात् । अम्वीकारे च लोकिकमुखाना नमसुखैक देशवकरपन 'पस्स चाऽऽदस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति ' 'सो ऽनुने सर्वान् कामान् इत्यादौ भवदीयानामर्थवर्णनमित्यादि वहु व्यापु ·परमार्थप्रकाशिका । १२७ . प्येत् । न च लोकेऽपि सुखमिति किन्चिन्नास्तीति अपहातुं कश्चित् प्रभवति लौकिकसुरवस्य दुःखामावविलक्षणस्य भारापगमे सुखी संवृत्त इत्यौपचारिकन्यवहारमूलभूतस्य मुख्यस्य भवताऽपि वर्णितत्वात् । अन्यथा औदासीन्यावस्थायामेव स्वर्गादिसर्वसुखित्वव्यवहारः स्यात् । तस्मादा- नन्दस्य मोक्षेऽपि स्वीकार्यतया तस्याप्रकाशमानस्य सतोऽप्यसत्प्रायत्वात् प्रमाणानुरोधात् मानन्दप्रकाशोऽपि स्वीकार्यः । अत एव परिमापाया 'सुखदुःखामावौ मुख्यप्रयोजने' इत्यारभ्य मोक्षश्वानर्थनिवृत्तिनिरतिशय- ब्रह्मानन्दाचाप्तिश्चति निगमितम् । एवं चित्स्वरूपत्वमपि कश्चिद्धमः । न च परप्रकाश्यत्वाभाव एव चित्वमिति वाच्यम । यतः एवं स्वप्रकाश्यत्वास्वीकारे, 'प्रत्यतामा न स्वतः नापि परतः प्रथत' इत्यविषय इत्याक्षिप्य तदप्रथाया सर्वस्याप्रथनेन जगदा- मध्यप्रसङ्ग इत्युक्तं भामत्याम् । अतो यादृशो वस्त्वन्तरप्रकाशम्तादृशस्त- प्रकाशोऽपि स्वीकार्य इति कथ धर्मधर्मिभावापलाप इति । ननु प्रकाशा व्यवहारानुगुण्यम् । न च मोक्षे व्यवहार. सम्भवतीति चत्-क एवमाह मोक्षे व्यवहारो नास्तीति । न च दुःखनिवृत्त्यर्थे। माक्षे प्रवृत्तिरिति (पु ९१) वाच्यम् । अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदो हि 'एष घेवानन्दयाति ; रसं ह्येवाय लवाss. नन्दी भवति' इत्यादिवाक्यविशेषदर्शनजनितानातानन्दसम्भावन निरस्ता. बिलदु खोऽहमनन्तानन्दभाकम्बराट् भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रव. तते । न चैवप्रवृत्तस्य पश्चाद्विचारात् आनन्दाभावप्रतिपादकं किमपि प्रमाण प्रतीतिपथमधिरोहति । येनानन्दावाप्तिनास्तीति निश्चिनुयात् । अतः ईदृश. मोक्षार्थप्रवृत्तिलादपि मोक्षेऽहत्वप्रतातिस्तोत्युन्नीयते । न चशसङ्कल्प- वशात् मोक्षेऽहमर्थसत्तामात्रनिश्चयेऽपि तत्प्रतीतिनिश्चयो न मवतीति भ्राम- तन्यम् । अनन्तानन्दभाक्त्वस्य मोक्षकालिकत्वेन कीर्तनात, आन्दस्स ·१२८ परमार्थप्रकाशिका। चानुभवावश्यकतायाः प्रागबोतवात, सुखादीनां धर्माणां धर्मिणं विहाया- नुभवस्य च कदाऽप्यभावात् अमर्थानुभवस्थापि तदानामावश्यकतया तद- पलापासम्भवात् । अपनाताहमर्थानुवृत्तिमाताकोकारऽपि अन्त.करणमह- मर्थ इति पक्षस्य प्रतिक्षेपावश्यम्भावनदृशाशङ्काया व्यर्थत्वाच । मतःप्रमा- गायनुरोधात् दु खनिवृत्तिः मुखमाप्तिश्च मोक्षदशायाम् । न च मोक्षस्य बन्धप्रतिद्वन्द्विभूततया दुःखात्यन्तामावस्यैव दुःखप्रति- दन्द्रितया स एव मोक्ष , न तु सुखम् ; तस्य दु खसामानाधिकरण्योपल- म्भादिति वाच्यम् ---दुःखात्यन्ताभावस्यास्माभिरपि स्वीकारात् । सुखक्षण दु खोत्पत्त्यसम्मवेन निरतिशयाविच्छिन्नमुखरूपे नि श्रेयसे सुखवर्जितक्षणा. भावन दु खोत्पत्तानवकाशात । ईदृशस्य सुखस्य दु खपतिद्वन्द्वित्वस्यापि सम्भवाच । किं च दु अनिवृतिमात्रस्य मोक्ष वे तस्य गौणपुरुषार्थतापत्तिः । 'अनुकूलप्रतिफूलान्वयविरह सति स्वरूपेणावस्थिति? खानिवृत्तिरिति हि यथाथीभाप्य भवताऽपि वीकृतम् । तस्य च दुखाभावस्पष्टता दुख- रूपतिकूलपतियोगिक वात् । न तु स्वतः । मुखमव तु स्वत इष्टमिति मोक्षरूपमुख्यपुरुषार्थग्य गोणतापत्ति । न च मोक्षेऽनुकूलान्ययपसक्त्य- भावात कय मुखामेति वाच्यम्-स्वम्यैव स्वानुकूलत्वात् । सविभूतिक- ब्रह्मरूपानुकूलतमान्वयसद्भावेन सुखातिशयस्याक्षतेध । न चैवं द्वितोयसद्भाव द्वितीयाद्वै भय भवतीति मोक्षे भयमापादनी. यम् --प्रतिकूलद्वितीयाभावेन तदप्रसक्तः । श्रत्यर्थस्य प्रागेव वर्णितत्वान् नित्यमुसाभिव्यक्तयङ्गीकारे च भयस्य का प्रसक्तिः ! न च दुखातिशयनैव माक्षे उक(तिशय उपपाय न सुखातिशयन । सुखातिशय स्याप्यसेन ओपचारिकण दुखनाप्यभिभवदर्शनात् । यथा राज्यादिमुखस्य सतोऽपि अनपत्यतानिवन्धनमुखाभावरूपद खालेन दशरथे दाशरथेरवतारात् प्राक् अभिभवः । अतो दुखाभावमादायैव मोक्ष उपपादनीय इति किमन्येन .

·परमार्यप्रकाशिका । १२९ . सुसातिशयेन इति वाच्यम् । नाह वा सुखातिशय कल्पय म किन्तु प्रमाणानुनि परिगृहीम ! किन्न भवन्मते मुखात्यन्तामावरूपो. पचारिकदु सम्य मोक्षे सत्त्वेन दुसत्यन्ताभाव एव दुरपपाद । अमाक तु दु खस्यष्टालाभप्रयुक्त वात् मोक्षे चाविभूतगुणाष्टकस्य तदलामप्रसक्त्यभावात् न दुसलेशस्यापि सम्भावना । अतो भवता मुख्यौपचारिकसकरदु । खामावाय मोक्षे सुपातिशय स्वीकार्य एवेति । तथा च धर्मभिमावा- नन्तानुकूलद्वैतमत्त्वेऽपि भयप्रसपत्यभावान्माक्षस्याभयत्वसिद्ध न तद्भयेना- हमर्थानुवृत्त प्रामाणिक्या परित्याग इति सिद्ध आत्मन एवाहमर्थत्वम् । एवमव्यक्तपरिणामभ्यामर्थत्वे तस्य प्रतिसग भेदात् अनाभ्यागमकृतावि प्रणागादिप्रसङ्गोऽप्यनुमन्घय । अस्य चाहमभस्यात्मन ज्ञ तृत्वमपि स्वाभाविकम् , अह जानामी- त्यादी ज्ञातृत्वोपचाराश्रयणायाग त् । ज्ञानसामान्यस्य साश्रयायसविषयत्वा वश्यमावनाश्रयापक्षाया प्रतोयमानाहमर्थरूपात्मत्यागना-याश्रयकल्पने प्रमा णाभावात् । न च (पु९३) शब्दत-मात्राद आकाशादिनिष्ठस्याकाशा- लागपि निगश्रयतया सद्भाववत् ज्ञानमपि पश्चाद्वशपरूप साश्रय भवदपि सामान्यावस्थाया निराश्रयमस्तीति वाच्यम्-शब्दत मालस्य आकाशीपादान- द-यात्मकतयाऽऽकाशनिष्ठत्वामायन 'शदतन्मात्रादिभ्यस्तदाश्रयाणा महाभू तानामुत्पत्ति साख्यरुक्ता, भवताऽपि स्वीकृताचे ति त्वद्वचनस्य निर्मूलतया दृष्टान्तस्यैवामिद्धे । अनुभूनराश्रय सम्बन्धविषयसम्बन्धातिरिक्तविशेषाभोवन विशपरूपताया साश्रयत्वसविषयत्वनियम , न वन्यदति नियमस्य दुच- वाच्च । अतिरिक्तविशेषस्यानुभूनावदोकारे च तम्या परिणामिलाएत्ति । न च विषयसम्बन्धरूपविशेषवत्या अनुभूत्या आश्रयापेक्षा न तु तदाहित्य इति वाच्यम् --अनुभूतेनह्मणो विमुत्वेन सर्वदैव संविषयसम्बन्धित्वात् तादृश्याश्च सश्रियसापेक्ष सर्वम्य सर्वज्ञवापते । 33 ·१३० परमार्थप्रकाशिका । न च घटादिरूपयादशविषयावच्छिन्नचैतन्य यदन्त करणरूपस्वच्छ द्रव्यगनवृत्त्याख्यपरिणामसम्बन्धापादितस्वच्छनाक घटादो प्रतिफलात, त दृशविषयावच्छिन्नस्य तथाविधस्यैव चैतन्यस्य तदन्त करणरूपाश्रयापेक्षा वाच्यम्-ईदृशस्वच्छताकघटादिगतप्रतिफलनातिरिक्तस्य चैतन्यविषयसम्ब न्यम्य दुर्वचतया तदतिरिक्तस्य चाश्रयमम्बन्धम्यान्यस्याभावेन तादृशसम्बन्ध विशिष्टस्याश्रयापेक्षति वक्तुमशक्यत्वात् । प्रतिफल्नस्य घटादौ वृत्तौ चा विशिष्टतयाऽहं जानामोलिवत् घटी जानातीति प्रयोगस्य प्रसङ्गाच्च । घट कर्तृकज्ञानऽन्त करणस्य विषयवासनाञ्च । न पन्त करणमतीन्द्रियम् , अमित्यल नद्रानाशीकारात् । प्रत्यक्षस्थलेऽन्त करणवृत्तिनिर्गमस्य तद्वलेन विषयवच्छतायाश्च कैश्चिद्भवदीय स्वीकारेऽपि परोक्षवृत्तिस्थले तदभावन तस्या आश्रयापेक्षताया ईदृशरीत्यसम्भवाच । न च विषयाकारकवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यम्य वृत्तिपरिणाम्युपादानरू- पाश्यापेक्षात वाच्यम्-वृत्तेजडतया विषयाकारकलामावात् । अङ्गीकारे च वृत्त्यव सर्वनिर्वाहात् चैतन्यपदार्थ एव न सिद्धयेत् । एक चैतन्यस्यापि शुद्वतया विषयाकारकत्व न सम्भवति । न च कंवलचैतन्यस्य निर्वि पयत्वेऽपि वृत्त्यवच्छिन्नस्य विषयविषयकत्वमस्तीति वाच्यम् । एवमपि विषयसम्बन्धात्मागेवान्त करणवृत्त्यवचिन्नत्वस्य मिद्धनया तदतिरिक्तस्य सा. श्रयत्वस्वरूपस्याभावेन विषयसम्बद्ध चैतन्यमाश्रयसापेक्षमित्यस्य दुर्वचत्वात् । वस्तुना वृत्त्यवच्छिन्नचेतन्या-तर्गताया वृत्तरेवान्त करणनिष्ठत्व, गत चैतन्यम्य ब्रह्मण इति मह जानामात्याधाराधेयभावप्रतीत्यनुपपत्तरेव । यद्यामध्येत--अहशदेना-त करणावरिइनचेतन्य ज्ञाधातुना वृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्य च गृहीत्वा धर्मभिभावे कथिते विशेष्यस्वरूपस्य एकतयाऽऽधा राधयभावाप्रमक्त्या विशेषणभूतेऽन्त करणे विशेषणभूनवृत्तिमत्त्वमेव कथित भक्तोति-तत सर्वथैव हिष्टमनुभवानारूढ च । अहदान्दन ग्राह्यस्यामन ·परमार्थप्रकाशिका । वस्तुगत्याऽन्त करणावच्छिन्नरेऽपि अहंशब्दात देहेन्द्रियायवच्छिन्नत्वस्य- वान्त करणावच्छिन्नत्वस्यापि न प्रताति । अत एवानुभविकावाभावाद- न्त करणापाधिकरवमविद्यापतिविम्बस्वमित्यादीना पक्षामा जीवविषय समु. स्थानम् । अतश्चान्त करणस्य विशेषणवाभावात् विपणपर्यवसानमा- धारत्वम्य दुर्भणम् । अविद्या प्रतिबिम्धी जीव इति भवपक्ष चान्त कर. णरूपानर्थज्ञातृत्वस्यामन्यारोपेऽह जानामीति प्रतातिन साधिका। महमा- sन्त करणावच्छिनचतन्यपरत्वात् । कयश्चित्प्रतिनिम्नग्रहणेऽपि तस्यावि. यागतस्यान्त करणवृत्यवच्छिन्नचैतन्याश्रयत्वमपि दुर्घटम् । अत स्वरस- प्रतीतिक आत्मन्यहमर्थ ज्ञाननिरूपिताघारभाव पक्षान्तरसम्भावनायामपि युक्तो ग्रहीतुम् ; मुतरा च पशान्तराणा अनुपपन्नाव इति सिद्धमारमनो धर्मभूतमव ज्ञानमिति । तम्मात-- सविदोऽम्याश्रयापेक्षा ज्ञातृत्व च तथाऽमन । ज्ञानम्वरूपो ज्ञातात्मा ज्ञान(तृ अ)-त करण कथम् ।। अतश्च ज्ञातृत्वस्य कल्पितत्वाभावात् 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति श्रुतिरपि न कर्थनीया । यत्तु 'अतोऽमर्थो ज्ञातव प्रत्यगात्मेति निश्चित मिति सूक्तौ प्रत्यगात्मपदेन जीवेश्वरग्रहणे सिद्धमाघनम् , तत्र ज्ञातृत्वादरङ्गीकारात् । निशिषचिन्मात्र तु न बन्मते प्रसिद्धमिति न तद्हणमिति j-~-तन्न-अत्र हि सूक्तौ वस्तुतोऽहमर्थत्वज्ञातृत्वविशिष्टस्य प्रत्य यत्वविशिष्टात्मत्व साध्यते । त्वया जीवेश्वरपदाभ्या किं चैतन्याशा गृह्यत उत उपाधिमातम् । नाय , तस्य वस्तुतोऽहमर्थत्वावशिष्टत्वाभावात् । उपाधौ आत्मस्वरूपसाध्यस्यासिद्धतया सिद्धमाधनाभावात् । निविशेषचिन्मानवेन रूपेणासाभिरसाधनात् प्रत्यक्त्वविशिष्टात्मत्वमित्यस्म- दुक्ताशे कर्याचदशस्याप्यप्रसिद्धत्वाभावात् । भवता ज्ञातृत्वादे आत्मत्या- देश्च वैयधिकरण्य वीकृतमिति तत्प्रतिपेपाय सामानाधिकरण्यमत्र साध- नान्त्या ·१३२ परमार्थप्रकाशिका। याम । अनी माती विकरायः विश्गासमूलक इति । न च चिपस्या मनश्चनन्यगुणकाव कमिति शरयम्-यथा एक- मेय तेने द्रव्य ममाप्रभारपणातिने तथेति भाव्य पोपपादितनात् । न च (पु. ९४) एकमेवे यस्य एकनातीयमवेत्यर्य । तथा च द्वयोरपि नवन एकजातीयत्ये धर्मगूनजानम्येर धर्मिणोऽप्यानयविषयापेक्षा इति वाच्यम् , दृष्टान्तापरिशीलनात् । ययादि तम्सन एकजातीयत्वऽपि प्रभार- प्रभाया व नाश्रयायरेक्षा तद्वदिति दृष्टान्तपरिशीलने शो. यानमा यत्यभायात् । नन्यनुसूतिगत ज्ञानावगनिमविदा परनामा सकर्मकोऽनुमवितु. रात्मनो धर्मविशेष इति जनसामान्यस्य सानयत्यसविषयत्ववादिमियदि- निराश्रयनिर्विषयज्ञानस्वरूप मामत्युच्यते ताहि निरामयनिर्विषयसविद्वादि- मिथिमि किमपरामिति चन-आशयापरिज्ञानात् । घटमह जानामि पटमह लानामीत्यादिसर्वविषयानुवृत्तया प्रकाशमान ज्ञानमेव ब्रीति बी. कृत्य तस्य निरामयनिर्विपय यादी हि भवद्भि क्रियमाण घावयतया प्रतीयमानस्य ज्ञानम्य साश्रय वसतिपय पनियमात् अयुक्त इत्यस्माभिनिरू- प्यते । यथव पतीयमानसविशेषज्ञानविलक्षण ईशपतीत्यनारूढ निविशेष ज्ञानस्वास किश्चिदतीति थतिप्रदर्शनाच्यते तहिं तस्य प्रामाणिकाचे वय मनिपद्धार । न चयन एव लोकिकानुमृतिविलक्षणानुभूतिरिते सहसा वक्तव्यम् । स्वप्रकाशस्य चैतन्यस्यकस्यैव भवति स्वीकारात् । अन्य म्य चान्त करणवृत्त्यादिरूपस्य जडस्य भव-मते मुख्यज्ञानस्वाभावात् । अतश्चानुभवसिद्ध ज्ञानसविशेषत्वमपरप्यत इति भवतामेष दोप एव । येग हे घरमह जानामीति प्रत्ययेन ज्ञानवत्प्रतीयमानत्याविशपात् घटादिमायापलापिनो बौदा परास्यते तेनैव प्रत्ययेन प्रतीयमान ज्ञानस्य सविशेषत्व कयह समुपर्शितु प्रभवाम । व्यवहाराय तोके व्युत्पत्तिग्रह ।

·परमार्थप्रकाशिका। १३३ व्युत्पत्तिश्च घटमह जानामोत्यादिना ज्ञानादिशब्दस्य साश्रये सविषयक एव । एव च वास्तवज्ञानस्य साश्रयात्वादिकमसीन्य अन्यत्र स्त्परिक- ल्प्य व्यवहार ननित युत्पत्तिमन निशिपम्य ज्ञानस्वकथनममतमव । अत. खोकृत्यास्य मुख्यमेव ज्ञानत्वम् अन्यस्यापीद सम्मा-यंत चेत् काम प्रमाणलायुज्यते स्त्रीकर्तुम् । तथा च यथा गोशब्दस्य शब्दव्युत्पत्ति- चलेन गमनकतृत्वरूपाभप्रतीतावपि गच्छदगच्छ सर्वगोव्यक्तिगतगोलप्रवृत्ति- निमित्तकवखीकार तथा प्रथमप्रतीतसकर्मकसाश्रयज्ञानाविरोधन श्रुतिप्र. माणप्रमितात्मादिज्ञानरूपवस्तुसाधारण्याथ सविषयकवादिव्युत्पतिनिमित्त प्रवृत्तिनिमित्तयनास्वाकृन्य व्यवहारानुगुण्यापादकत्वरूपसर्वसाधारणप्रवृत्ति- निमित्तस्वीकारो नानुपपन्न । तावता ज्ञाधात्वर्थगनसविषयकत्वाद्यशमङ्गो न कथञ्चिदपि । तथा च व्युत्पतिनिर्मित सविषयमत्वम् । प्रतिनि मित्त तु साधारणमिति तत्त्व विभाव्यताम् । यद्यतावताप न नृप्ति ; तर्हि लोकावगतव्युत्पत्त्यविरोधाय श्रुतौ ज्ञाना देशब्द आत्मनि प्रयुज्य मान व्यवहारानुगुण्यापादक वरूप साधारण धर्ममादाय गौग एवा- स्तु । मुख्य तु ज्ञान साशय विषयकेमवति न कश्चिद्दाप । सर्वथा न ज्ञानशब्दस्याने कशक्तिकल्लनामसक्ति । स्वक्रियता वा 'सविषयकाची ज्ञानादिशब्द ज्ञाधातुनिष्पन्न । आत्मवाचो तु ज्ञानादिशब्द रूढा न व्युत्पन्न' इति शब्दवैरक्षण्यम् , एवमा निर्वाहसम्भवात् । न चास्माभि. रपि उथप्यत इति [पु ९५] वाच्यम् । तथा सति घोऽनुमयत इत्यादी ब्रह्मरूपानुमन्यनुवृत्तिकथनस्यासाङ्गत्यापातात् । न च विज्ञानमानन्द ब्रह्मेत्यादिश्रुत्युपपत्त्ये ज्ञानस्वरूपामखाका- रणवोपपत्तो कि गुणभूतज्ञानसाकारेण । न हि शुक्लो घट , घट शुद्ध इति द्विविध यवहारनिर्वाहाय शुहगुणानिरिक्तशुलम्वीकार [पु ९४] इति वाच्यम्-विषमलात दृष्टान्वोपन्यासस्य । न हि गुणगुणिनाक्यम् । 1 34 ·१३४ परमार्थप्रकाशिका। - तथा च शुक्रगुणस्वीकारवत् धर्मभूतज्ञानस्वीकारणेोपपत्तौ किमिति धर्मिभूत- ज्ञानाभ्युपगम इति प्रष्टव्यम् । आवश्यक च धर्मभूतज्ञानस्वीकरणमिति च प्रत्यक्षागमादिना प्रागव समर्थितम् । धर्मिज्ञान किमर्थमित्येव पृच्छयत इति चत् किं धर्मि किममिति प्रश्नाशय उत तम्य ज्ञानत्व कुत इति । नाच । शुक्रगुणाश्रयघटवत् ज्ञानाश्रयतसिद्धे दुरित्वात् । विज्ञातार मेरे इत्यादिश्च श्रुति । 'ज्ञानात साक्षात् उत ' ज्ञानगुणकत्वनैव ज्ञान शव्दनिर्वाहात्' इति चेत् सत्यम्-तथाऽपि 'अत्राय पुरुष स्वय ज्योति . रितोदृशश्रुतिबलातदषीप्यते । युक्त चैतत् मन इन्द्रियन-यलोकिकपत्य- क्षस्य कस्यचिदस्वीकारात । ज्ञानेच्छासुखदु खादीना प्रत्यक्षाग्यानामा मगुणाना स्वप्रकाशत्व न् तद्वदेवात्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वेऽह सुखी इत्या दीनामिन्द्रियनिरपेक्षमेव निर्वहात् । अत श्रुत्युपपत्ति या ज्ञानस्वरूपत्व ज्ञानगुणकार चावर्जनीयम् । न च सविदामा अजडत्वात् यन्नैव तन्नेवमित्यनुमानेन सविद आत्मत्वसिद्धिरिति [पु ९५] वाच्यम् , सवित्पदेन घर्मिभूतज्ञानविवक्षाया सिद्धसाधनात् । सविषयज्ञानस्य स्वरसतो ग्रहणे च वाघितत्वात् । किं चदमनडर 2 अनन्याधीनप्रकाशस्वरूपत्वमजडत्यम् न्याधानप्रकाशवाच न व्यभिचार इति चेत् तत्र अनन्याधानति व्यर्थ प्रका शस्वरूपत्वामाबादेव घटादिवारणात् । अस्तु तावदति चेत् एवमपि सुखदु खादौ व्यभिचार न च तस्य न प्रकाशस्वरूपवमिति मन्तव्यम् । तथा सति स्वयप्रकाशस्य ब्रह्मण सुखरूपताऽऽनन्दरूपता न स्यात् । मुखस्याप्रकाशत्वात् । तथा च तुल्यन्यायात् स्वप्रकाशे दु खादो व्यमि चार एव । एवमहङ्कार०यङ्गयाया सविदि अनन्याघानप्रकाशत्व च दुर्वचम् । कि चानुभूतराम वे अहमर्थस्य च तबारोपे अनुभूतिरहमिति इद रजतमितिवत् प्रतीति स्यात् , न पुनरनुभवाम्यहमिति विशेष्यविशेष घटाद सर्वस्या ·परमार्थप्रकाशिका। १३५ भावन । न च कथमनुभूतिरहमिति स्यात् अधिष्ठानस्य विशेषरूपेण अंम प्रणाभावादिति [पु ९५) वाच्यम् । भव-मते अनुभवाम्यहमिति निर्षिशेपानुभूतिप्रातापि यया तत्राहमर्थप्रतीति तद्वदुपपत्ते । अनुभूती विशेषाकारसामान्याकारद्वयस्य भवद्विरनगोकारण यथावदनुभूतिरहमित्यव प्रतीतरह मारोपपक्ष स्वीकार्य साच्च । न चानुभवाम्यहमित्यत्र धात्वोंड नुभव न निर्विशेषानुभूति , किं वयक्तपरिणामविशप । अतश्चदृशा व्यक्तपरिणामात्मकानुभववैशिष्ठ्यपतीतिरहमर्थे उपपन्ना [पु ९६] इति वाच्यम्-अव्यक्तपरिणामस्य जडस्यानुभवत्वायोगात् । न चालौकिका अनु भूति न प्रतीयते ज्ञेयत्वामावादिति वाच्यम्, तर्हि अधिष्ठानाग्रहण भ्रमस्यैव दुर्वचत्वापत्त , तदग्रहण चानुभूतित्वस्यैव तत्रासिद्धिप्रसहाच । एतेना हमर्थाधिष्ठानस्याकिक नुभूतैरनुभूतित्वेन न प्रतीति , अपि तु सवेन इत्यपि निरस्तम् । अहमस्विकारे सर्वदा सत्वोहसाभावाच । अन्त करणस्येव ज्ञातृत्व युक्तम् । ज्ञातृत्व ह न ज्ञानगुणकत्वम् , "किं तु ज्ञानक्रियाकर्तृत्वम् । नियाचाचिनो घातोस्तृच स्मरणात् ज्ञातृशब्द निष्पत्ते । तच्च ज्ञान मानसी क्रियति मन एवान्त करण ज्ञात । न चाचे तन वप्रकृतिपरिणामित्वादिना देहस्येवान्त करणस्य ज्ञातृत्वविरह शनीय अचेतनत्यादिना साम्येऽपि एतत्सम्भवात् , तस्याप्रयाजकत्वादिति [पु ९६] चेत् इदमतिस्थवीय । ण्वुर तृचौ [३ १ १२३] इति विहितस्य तृच सयोगविमागादिगुणवाचिधातुत इव ज्ञाघाताराप सम्भवात् । न हि घाव थरूपक्रियात्वस्य तार्किकपरिभातगुणत्वस्य च कश्चिद्विराघ । नहि उत्क्षेपणादिकर्मरूपक्रियावाचित्व सर्वेपा घातूनाम् । कथं च ज्ञानम्य मानस क्रियादम् । किं ज्ञानमिति शुद्धचैतन्य गृहोते किंवाऽन्त करणति । आय तस्याक्रियात्वममानसत्व च स्पष्टम् । अन्त्येऽपि वृत्ते मृत्तो पटवत अन्त करणपरिणामभूताया हिर्घटादिना मम्बन्धा या घट द्याकार ·परमार्थप्रक शिका। १ परिमाणमाज शुद्धचैतन्यप्रतिफलनाधारभृताया क्रियात्व कथ घटताम् एवमचेतनाया प्रक्रेने चतनम-रा कार्यकरणाक्षमत्ववर्णनेन साख्यमत निरसन सत्रमाप्य दिपु स्टम् । एवं वदद्भिरेव प्रकृतिपरिणामात्मकभून पश्चकसात्विकाशसमुत्पादितान्त करणनिष्ठ ज्ञानमिति न युक्त स्वीकर्तुम् । चाह्यापलापिबौद्धमतनिरसनपरैरेव भवद्धि स्वय जगन्निपेघवत् इदमेक यत् भूतचेतन्यवादिचार्वाकनिरासकै सद्भिरेव भौतिका-त करणज्ञातृत्वस्थाप नम् । अत प्रकृतिपरिणामित्वादिसाम्यऽपि देहबैरक्षण्य ज्ञातृत्वाशेना न्त करणस्यास्त्विति वादो नालस्यमश्नुते । यमभूतज्ञाननित्यत्व च वक्ष्यते । अतोऽपि नानित्यम्या-त करणस्य तदाधारता । यतु-[१९७] ज्ञानम्य कथमकारनिष्ठत्वमित्या अहवारस्य व्ययुद्ध फत्वात् ज्ञानस्य च व्यङ्गयत्वात् व्याजके दर्पणादौ व्ययस्य मुखादारवाहकार ज्ञानस्य प्रतीतिरति उक्त्वा कथमहमारस्य शा-ताशारमायस्यादित्यदेश्यज्ञाना भिव्यञ्जक-वमित्याशशायामुक्तम्-न परमात्मभूतंचतन्यस्याहकारच्याघना, किं नु अनित्यस्य लौकिकस्य ज्ञानस्य मनावृत्तिरिसपम्प रोका ज्ञान प्राति मासिका-तगतमवार | साऽयमपसिद्धा-न । वृत्तिरूपाय यावहारकाय लकिकमानस्या- करणपरिणामस्य साक्षादेव तदाधयायसम्भवन व्याय व्यकभारल्पनाया असरप्रस्तत्वात् । सहारा बन्त करणमय । दर्पणसलिरादे मुग्यसूर्यादिध्यकत्वमपि नास्ति । किं तु फेवर नक्ष गमिपतिपल नहतुवम् । न च रविकरनिकर-काव यथा करतलस्य तथेति शयम्-भरतरस्य श्मरमतियातन रविकरमााल्पाबहतुक्षम व्याला भावस्य भापित वा1 । न च ताई करतम्य सिधारण रसिय दुरया नुभयापन्निगि [g O८ पाय-यन्ताऽऽगमनामानाधिक्या या । प्रपिटा हरसमय करतरन प्रतिहता यात्रिय ते । नमो पर्युगरि गय प्रविशन्ति ये पाय निशय प्रसय । नमस्त ·परमार्थप्रकाशिका। १३७ - किं च किमिद अन्त करणस्य ज्ञानव्यञ्जकत्वं नाम ' ब्रह्ममूतचैतन्य- व्यजकत्वं तु लया नेप्यते । प्रतिव्यजकत्वेऽपि किमिदं व्यञ्जनम् । धृति- विषयकज्ञानजननमिति चत्-तादृशतिविषयकज्ञानाश्रयत्वं नाम किम् । ताजकत्वमवेति चेदेवमनवस्या 1 तद्ज्ञानं साक्षादेव मस्तीति चेत्-ताई पूर्वावृत्तिरप्येवमेव स्वास्थतीति कुतो व्यञ्जकत्वनिरूपणप्रयास ? किं च घटादिवृत्तिज्ञानानि अन्त करण उत्पद्यमानानि तद्वत घटाध- ज्ञानरूपं कल्मपमपनयन्तीति भवतोच्यते । तन्न युज्यते । अज्ञान हि, यत्परमार्थमात् तद्विपयकज्ञानोत्पत्त प्राक् तद्विषयकमस्तीति साम्प्रतम् । अतश्च ब्रह्मज्ञानात् प्राक् ब्रह्माज्ञानमिति किञ्चिदस्तीति भवतु । घटादय- स्तु खयमपरमार्थी इति तेषामेवाभावे तदज्ञानमिति किश्चित् दुर्वचम् । यथा हि प्रातिमासिकरजताज्ञान किञ्चित् प्रातिमासिकरजतज्ञानेन निवर्यंत इति न भवति तथेति । यथा हि शुक्तौ कम्यचिद्रजतश्रमदशाया कल्पित रजतमन्यो न जानातीति तदुपपादनाय तस्य तद्रजताज्ञान किञ्चिन्न कल्प्यते; अन्यथा प्राज्ञस्याप्यज्ञ वापते तथा ब्रह्माज्ञानेन घटादिभ्रमभाशु जनपु तत प्राक् घटायज्ञानभूत किञ्चिद्वस्तु स्थितमिति न युक्तम् । अज्ञान हि दोप ययावस्थितवस्तुज्ञाननिवर्य । न झययाभूतपदार्थाज्ञानमपि दापो भवति । तथा तु सति मुक्तस्य जगदज्ञानमपि कश्चिद्दोष स्यात् । भतो ब्रझमात्र- पारमार्यवादिभिर्घटादिज्ञानेन तदज्ञानरूपकल्मपापनयन दुवचम् । 'अभि यजकम्य स्वनिष्ठतयैवाभिव्यङ्गयप्रदर्शनमिति म्वभावो नास्ति । प्रदोपादिप्वदर्शनादिति भाप्योक्तोपरि भवता, 'न प्रदीपो व्यञ्जक किंतु तत्पमा' इत्युच्यते । तावता किं तेऽनुफूलम् । न हि प्रभा खनिष्ठत्वेन घटायमिन्यनक्ति । दर्पणादेश्चानुपरश्मिप्रतिफलनद्वारा मुम्वादिव्यञ्जक व. मस्तीति (वया (पु. ९२)साभ्यते । तावताऽहकारस्य कीदृशकार्यद्वारा वृत्तिज्ञान यजक व खयोपपादितं भवति। तमादात्मन साक्षात् ज्ञातृत्व- ·परम महमर्थत्वं च । अहमर्थस्वाभावे प्रत्यक्त्वं न सिद्धयतीति प्रागेवोक्तम् । स्वयंप्रकाशत्वमेव प्रत्यक्त्वमित्यपि प्रागेव परास्तमिति । नन्वात्मनोऽहमर्थत्वे सुपुप्तादावस्यहम्भावापत्तिरिति चेत्-कोऽयमापाद्यमानोऽहम्भावः ? किमह- मर्थत्वम्, किं वा अहमिति प्रकाशः, आहो अहमिति धर्ममूतज्ञानेन ग्रा- यता । नायः ; इष्टत्वात् । अहमर्थे वर्तमाने अहमर्थत्वमपि तत्रास्त्येवे. ति । न द्वितीयः; तस्यापि खप्रकाशत्वादात्मनः इष्टत्वात् । यथा भवदभिमतानुभूतिः सुपुप्तावपि प्रकाशते, तथेति । तत्र किं प्रमाणमिति चेत् अनुभूतावेव न प्रमाणम् ; न किञ्चिदवेदिष'मिति तदानुभवानपेघात । अमर्थसत्त्वे तु 'अहम स्वाप्स'मिति जागरानुमव एव प्रमाणम् । अथापि तत्प्रकाशे किं प्रमाणमिति चेत् तस्य स्खयप्रकाशत्वं पूर्वोक्तप्रमाणोपपत्तिसिद्धं न प्रस्मर्तुमर्हसि । तृतीयः पक्षस्तु नेप्यत एव । अत एव न किञ्चिदहमवे- दिप मिति प्रतीतिरपि सुस्था। धात्वर्थो हि सविषयकं धर्मभूतं ज्ञानमिति मागवावाचाम । न च तदा क्रिश्चिदपि धर्मभृतज्ञानेन गृह्यत इति स्वीकुर्म इति । न च धर्मभूतज्ञानं सुपुप्तौ वर्तमानं कुतो न प्रकाशत इति शवयम्- तस्य विषयसम्बन्धे सत्येव प्रकाशाभ्युपगमात् । विषयसम्बन्धाभावेन च सुपुप्तौ तदभावात् , न च धर्मभूतज्ञानस्य प्रथमत आश्रयापदेव ग तु विषयापेक्षेति कथ विषयापक्षप्रतातिकत्वमिति शनीयम्-प्रथमतः स्वसचाय आश्रयापेक्षवsiप सप्रतीतये विषयापेक्ष वस्यानुभविकस्य खोकारे विरोधा. भावात् । अतः सुपुप्तौ किमपि धर्मभूतज्ञानवैद्यं न भवतीति असाभिर- पीप्यत एव । न चैवमेव 'मामप्यहं न ज्ञातवानिति प्रतीत्याहमर्थप्रका- शोऽपि तदा नाभ्युपत्यः । मामित्यस्य वर्णाश्रमादिविशिष्टरूपेण मामित्य- वर्णनेन निवहिस्तु क्लिष्ट इति वाच्यम् कशलेशस्याप्यमावात् । ज्ञाघातुना धर्मभूनज्ञानमुच्यत इति प्रागवाक्तम् । न च धर्मभूत्रज्ञान किंचिद्विशेषण- विकलमात्मानं केवलं गृहाति । अननुभवात् सपकाये तादृशे तत तद्वै.

·परमार्थप्रकाशिका। . याच | अतः अहमविषयकधर्मभूतज्ञाननिषेधः विशेषणविशिष्टा मर्थग्रहणनिषेध एव पर्यवस्यति । कचित्काचिदहमर्थः स्वयमेव झाय इत्यादी ज्ञाधातुप्रयोगः औपचारिकः । उपचारतात्पर्य ग्राहकश्च स्वयमेरे त्यादिनिर्देश इति विभाव्यम् । भवदीयैस्तु घटोऽनुभूयत इत्यादी ब्रह्माः वृत्त्युपादनाय परमात्मचैतन्यमेव ज्ञापात्वार्थ त्रेनष्यन इति भवदभिमत नुमत्यमावसाधक एवायं न किञ्चिदहमवेदिषमिति प्रत्ययः । अतश्च ते प्रत्ययन प्रतिषिद्धयमानां विति तदा स्वीकृन्य तनानुमान्यमानस्याहमर्थ तदा विलयस्वीकारः भवन्मते क्रियमाणो न युक्त इति भाप्ये सुष्टतमि मुधामि. सुविभाव्यमेतत् । किञ्च भवन्मते कथं जातुरप्रकाशः सुषुप्तो मज्ञान माक्षिदन अ स्माऽवतिष्ठत इति हि मवन्मतम् । साक्षित्वं च 'साक्षात् द्रष्टरि सज्ञाया मिति पाणिनिस्सरणात् द्रष्टुत्वरूपम् । एवं च ज्ञातृत्वे तदासवि क ज्ञातुरप्रकाशः ? न च(पु.१००)वदा साक्षित्वं इदमज्ञानमित्यज्ञानविषयक नुसन्धानरूपं न ; किंतु 'न किश्चिदवेदिषमि' त्यवरूपमिति वाच्यम् - नत्रवरूप साक्षित्वमित्यस्य एतदाकारकज्ञानवत्वरूपमित्येव ह्यर्थः । त च कथं ज्ञातृत्वामावः ! अज्ञानसाक्षिर नाम किश्चिद्विषयकज्ञानागाव इ. चेन्-तनयुक्तम् -भावरूपमज्ञान हि तथा साक्षिवेधं भवदायरुच्यते , न ज्ञानसामान्यम्याभावोऽस्तोति । न चेदेव ; कथ भवन्मने न किशिदनदि पमित्येतद्वलद्भावरूपाज्ञानपिद्धिरिति मवानेव भावयतु । मुस्तावहंग्रह सत्वं तु प्रांगपोक्तम् । जीवन्मुक्तौ तु तद्विचारो व्यर्थः । तस्या एवं नभ्युपगमात् । 'हन्ताहमिमास्तिस्रा देवता' 'पटु स्यां' इत्यादीश्वरीया प्रहश्च आत्मन्यहंपत्ययस्य भ्रमरूपत्वेऽनुपपन्न ; तस्य सर्वज्ञतया भ्रमामायात् लोकसंग्रहार्थं आरोपितोऽयं ग्रह इत्यपि क्लिष्टम् । आरोपश्च न सम्म तस्सेच्छाजन्यत्वात् । शुद्धचैतन्ये च भौतिकान्त करणरहिते इच्छाया एवं प्रसस्तरिति।

·परमार्थप्रकाशका। अद्धयक्षरुद्धपरमस्ति न शास्त्रमेतन्नामावलीय उभयन्ननु दोपमूलम् । नासत्यतो भवति नात्यपि सत्यलामा बाघ कथन्न तब शून्यधियात्मवुद्धे ।। जगन्मिथ्यात्वे च शास्त्रस्यापि मिथ्यात्वात् न शास्त्रप्रमाणक ब्रहा भवेत् । न च 'असत्ये वर्मनि स्थित्वा तत सत्य समीहते' इति न्यायेन वत्सल शास्त्रमसन्मार्गगामिनो जीवान असत्य एव स्थित्वा सत्य प्रत्यानयतीति (पु १०२-१०३) वाच्यम्-जीवा एव ताशा असत्या ; असन्मार्गश्चा- सत्य ; तत्र गमन चासत्यम् । तत् कुत्र वात्सल्यम् ? केपा प्रत्यानयन- मिति विचित्रमेतत् । बन्धो मिथ्या तत्प्रतीतिरापि मिथ्या जीवभेदश्च मिथ्यति जानन्नव कश्चिदद्वैत प्रतिपिपादयिषति । प्रबन्धान प्रणिनीपति । परमत चिखण्डयिपतोति सर्वथा न युज्यते । स्वस्याद्वैतज्ञानेन चन्धाभावेऽपि अवस्य तदभाव मुक्तिन भवतीति तदर्थमुपदेश इति चेत् इदमेकजीववादे व्यर्थमेव । तदेव भवदिष्टम् । अनेकजीववादे अन्यस्य बन्धो मिश्यति जानन् प्राज्ञ कथममुक्त तमाकरय्य तत्त्वज्ञापने प्रवर्तत ' अत ईश्वरोऽपि तत्त्वज्ञश्चत, न शास्त्र प्रवर्तयितुमर्हति । अतत्त्वज्ञश्चत-न तत्त्वरिपये तत्प्रवर्तित शास्त्र प्रमाणमिति । एव च शास्त्रस्य तत्त्वज्ञानात् पश्चात् वैय. ध्र्येऽपि न क्षतिरितीदमयुक्तम्-पूर्वमपि वैयर्थिस्योपपादितत्वात् । किं च शास्त्रमद्वैत न प्रमापयति , असत्यत्वात् । आमोक्षराम शास्त्र प्रमाणर्भवति यत्- तावत् प्रत्यक्षमपि प्रमाणमेवति तद्विरुद्धममेद कय शास्त्र वैधयतु । शाम्रमसम्भावितदोपगावात प्रालमिति चेत्- कोऽय दोष , यस्तर न सम्भाव्यते । भ्रमपमादादिरित चत्-एव प्रत्यक्षऽपि इन्द्रियदोपदिरसम्भावितत्यात प्रामाण्य तुल्यमेव । अनावविद्यास्पदाप मूलत्य प्रत्यक्षप्रमाणस्येति चेन्-तदिद शासस्याप्यविशिष्टम् । एवमनादि- मेदवासनादोष इति पक्षेऽपि द्रष्टव्यम् । अपि च मेश्वासनाया दोपवनिश्चय सति शामस्य निर्विशेषयोधित्वनिश्चय । शारम्य निशिपरत्वनिश्चय ·परमार्थप्रकाशिका । १४१ - सत्यय भेदवासनाया. दोप वनिश्चय इति अन्योन्याश्रयापादानमप्रकम्प्यम् । अनुपन्यम्यैव तत्परिहारहेतु केवल मेतेन तदप्यसरत'मिति कथनमफरम् । न केवल भेदवाना प्रयामृत, 4 सर्वज्ञ सर्वविदित्यादिशास्त्रमूला च। न च 'अन्न ब्रह्मति व्यजानात्' इत्यादी अनमणि बनतारापवत् स्थूला. रुन्धतीन्यायेन निर्गुणत्रमनिरूपणाय सगुणमनिरूपणमिति वाच्यम्-यल यवगतचर वस्तु ज्ञापनीयवस्तुवेनाराप्यते, तन्न स्थूलारपतीन्यायो भवितु- महति । न च प्रकृतिमहदादिक्रमण सुट्यादिहेतु सर्वज स यसकल्प निमितापादानमूत विलक्षणो देवनाविशेष ईदृश शास्त्रमन्तरेणावगती. ऽस्ति । ततादृशमेक परिकल्प्य तन्त्र निर्गुण ब्रह्मत्वमारोप्य ततस्तत्त्वकथन- मित्यत्यन्तानुपपन्नम् । ततो वर सगुणब्रह्मणोऽपि शब्देनशावान्तव्यत्वात् वर्जनन निर्गुणशब्दस्यैव पूर्व निर्देश । एव चारोपितगुणनिषेधविस्ताऽपि न भविष्यतीति राघवम् । न च निर्गुणगाम्यम्य गुणरूपप्रतियोगि ज्ञानाय सगुणशास्त्रापेक्षाया आवश्यक वात् परत्वात् पारल्यम, सगुणशास्त्रम्याप्युपजीय वन प्रारल्यात् । मत एव हि , 'नानुयाजेवियन प्रतिषेधस्वीकारे 'यजतिषु येयजामह करोतीति शास्त्रम्य प्रतियोगिसमर्पणार्थमुरजीन्यत्वात् नाप्रामाण्यकरपन युक्तमिति शास्त्रद्वयस्यापि प्रमाणत्वाविशेषात् अनुयाजपु येयजामहविक- ल्पस्मादिति प्रतिपरित्यागनानुयाजमिन्नेषु येयजामह करोतीति पर्यु दासो वाक्यान द्विरणि । न च वैफरिपकतगाऽप्यन्त्र निर्गुणत्वप्रमाक्ति । बस्नुनि विकल्पायोगात् । कथमुभयो प्रामाण्य रक्ष्यमिति चेत् मियो विरुद्धार्थपरत्वे हि प्रामाण्यवर्णने देश , अविरुद्धानुकलार्थपरत्वन प्रामाण्य- मेव वय वर्णयाम इनि न निर्गुणादिशब्देपु विरुद्धायस्वीकारो युक्त इति । अन्न उपक्रमाधिकरणन्याय एवं प्रवर्तते । न परमानल्यपर अपच्छदाधि- करणन्याय इत्यपि श्रुतप्रकाशिकादौ विस्तरेणानुप्स धेयम् । एव च 'अमे- - १० ·१४२ परमार्थप्रकाशिका। . दशास्त्रं वयममेदप्रतिपादनाय यावान् भेदः अपेक्षित. तावतो भेदादन्येप भेदानां निवर्तकसत् तावन्तमपि भेदं निवर्तयति कलुपनले फतकमि मालिन्येन सह स्वकीयमपि रन इत्यपास्तम् ; अपेक्षितभेदातिरिक्तोदमान निवृत्त्यवगाहिना शाब्दपोधेनापेक्षितभेदनिवृत्त्ययोगात् । अभेदशास्त्रत्वेन भवदभिमतस्य भेदविरोध्यर्थप्रतिपादकत्वस्यैवाभावाच । घटपटादिप्रत्यक्ष- प्रतीति. दोपमूला प्रत्यक्षप्रतीतित्वात् रज्जुसपीदिप्रतीतिवदित्यनुमानेन सर्व प्रत्यक्षवनाश्वास इति चेतु-न, बाधितत्वस्योपाधित्वात एवमेव हि जागरित. प्रत्ययो निरालम्बन• प्रत्ययत्वात् वामप्रत्ययवदिति वदन चौद्धा निरस्यंत । किश्वमभेदपरथुतिजन्यप्रतीतिरपि दोपमूला ; प्रतीतित्वात् भेदपरथुतिजन्य- प्रतीतिवत् रज्जुमादिप्रतीतिवञ्चति किं न भविष्यति एवमेव विवादाध्या. सित ब्रह्म मिल्या, अविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वात् । असत्यहतुजन्यज्ञानवि- पयत्वात् प्रपञ्चवदित्यादिभाष्यदर्शितान्यापादनानि द्रष्टव्यानि । यातु-(पु १०४) चिदचितो परमात्मशरीरत्व प्रत्यक्षणाननुभूत- स्वात् श्रुतिप्रतिपादितमाप कथ विश्वमनीयमिति , तदपि न-अननुभूतमेव हि शास्त्र प्रतिपादयति । 'अमाप्त शास्त्रमर्थन दिति न्यायात् । तावत्ता तलाविश्वास , प्रत्यक्षविरोषित्वाभावात् । अभेदस्तु भवदुक्त प्रत्य- क्षानुभूतभेदविरद्ध इति न स शास्त्रार्थ । यत्तु-असत्यहतुजन्यज्ञ नविषयोऽपि सत्य भवतीति तत् गगनासुम- प्रदर्शनमेव । असत्यात् स्वामात् हस्त्यादिज्ञानात् परमार्थशुभाशुभप्रतिपत्ति रस्तीति चन्न- तर हेतुभूत हस्त्यादिज्ञानमपि हि सत्यमेव । जागरेऽभा- वादसत्यमिति चन्न-किश्चित्कालसत्त्वमात्रेणैव सत्यत्वसम्पत्त । अन्यथा शुभाशुभप्रतिपत्ति शुभाशुभादिकमप्यसत्यमारतेत् कादाचित्कत्वात् । अतो भवदुक्तमनुपपन्नमेव । यत्तु खामज्ञान स्मरणात्मकमिति- तत् भाग- न्तुकनिद्रादोषाधीनप्रातिभासिकस्खाभरयादिसृष्टितत्प्रत्यक्षनिरूपकपरिमायोक्त- नच ·परमार्यप्रकाशिका। १४३ न भवसिद्धान्तविरुद्धम् । अत! भवन्मतेऽपि म्वामज्ञानं प्रत्यक्षमव । हि प्रबुद्ध 'स्थम ज्ञान में नासीदिनि प्रत्यताति तत् सत्यमेव । अत एक मामत्यामप्युक्तम्, यथा 'दर्शन सूचकम् । तच्च स्वरूपेण सत् । असत्तु दृश्यम् । अत एव स्वीदर्शनस्वरूपसाध्या .. जाग्दवस्थायामनु- वन्ति' इति । मन जानदवस्यावस्थितत्वेन मत्यभूतस्य दर्शनसाध्य वात् दर्शन सत्यमिति मन् वाचस्पतिमिश्र सत्योदव सत्यापत्तिमाकर यतीति स्पष्टम् । एतेन दर्शनस्य स्वापसतोऽपि असत्यमृतस्वामविषयक विशिष्टत यैव जनकन्या असत्यमेव जनकमिति कृमृतिरपि हेया । अत्रैव दर्शनस्य सत्यम्यासदालम्पनत्वस्यासद्विषयक वरूपस्य भाम यामुक्तत्वात् 'युद्धाना . सम्बनत्वमात्रनियमादिति भाग्यमापि अगाधितार्थमिति तत्र त्वया त्रिय- माणी विचारविस्तर सर्वथापे६ य एव । एवं मामत्यादिसवादप्रदर्शनार्थ मव उपर्युपपादकमाप्यम्, 'अर्थस्य प्रतिभासमानत्यमेव वारम्पनत्वेऽपक्षि- तमिति । अन्न प्रतिमासमानसमालम्पनत्व च शोधन एकमेव । अतश्व आरम्पमानमिति व्यवहर्तव्यत्वे प्रतिभासमानत्वमेवापेक्षितम् । न तु ज्ञान जनकत्वमपि । भूतभाव्यालम्बने तदनुपपत्ते । तथा च प्रतिमासमा- नत्वमेव विषयवमिति भावार्थ । अथ या यत्न कापि यदाकदाचिद्धा. समानत्वमेव प्रतवुद्धि प्रत्याल घनत्वेऽपाक्षितम् । तथा च शशविषाणवत् यत् निस्पाख्य न भवति , काला-तेरे दशा-रे वा विशकरितरूपण या सत्यमूतम् , तत् ज्ञाने विषयोमवतीति भाप्यर्थ । न च तदानीमवर्तमा- नात कथ सत्या बुद्धिस्दतीति शक्यम्-विषयस्य ज्ञानजनकत्वाभावात्, मूत मा याविषयेऽपि ज्ञानदर्शनात् । तथा च स्थानिक पदार्थ पिशिष्ट- रूपेणासन्तोऽपि विशकलितरूपेण सत्या अन्यथाख्यातिसामग्रीबलात् तदा तथा प्रतीयत । यथार्थख्यातिपक्षे च भेदामहोऽपि न दुह । सर्वमिद ·१४४ परमार्थपकाशिका। सर्वेष्वपि अमेषु द्रष्टव्यम् । ननु 'स तु बाधितोऽसत्य इत्यवसीयते' इत्युक्ति सत्स्यातिवादिमते न सगच्छत्त इति चेन्न-स्वाप्तिकाद्यांना मसत्यत्वा वाहिणवान प्रकरणे विचारस्य प्रवृत्तत्वेनासत्यभावात् । बस्तुत सल्यातिवादिनाऽपि असत्य बाधितमित्यादि यवहारस्य रोकप्रसिद्धस्य निर्वाह समुचित क्रियत एवेति तदनुसारेणापीद भाष्य सूपपन्नमिति न कश्चिदोप । विषयासत्यतेऽपि ज्ञानासत्यत्व नास्तीत्यत्रैव निरोि भाग्य क्रनामित्यापि यथाव:परिशील यता 'सुगमम् । यत्तु-(पु १०६) रेखाता वर्णयुद्धस्त्पचिरित्यत अमत्यात् सत्य पतिपतिनं भवतीति दूषणमयुक्तम् , न हि दृष्टेऽनुपपन्न नामत्ति न्यायेन प्रत्य क्षदृष्टनिघायोगात् , असत्याग्नव जायत इति निषेचे प्रमाणामावाञ्चति तत्रोच्यते-रेखावर्णबुद्धयादिम्थल सर्व हि सप्रति विवादविषयीभूतम् | अन्यत्र सत एवं मृदादे सतो घटादेरुत्पतिश्यते । असतो निरुपाख्याच्च न किश्चिजायत इत्येवम-वयव्यतिरेकावेवासत्यात् सत्यापत्तिनिषधे प्रमाणम् । न च शशशृङ्गादेरपि शशादिवुद्धिरुपयन इति साहस युक्तम्-तथा सति तस्यार्थक्रियाकारित्वरूपसत्त्वाश्रयत्वेनासत्यत्वस्यैवासम्मवात् । प्रत्यक्ष रेसादेवर्गबुद्धिजनमित्यपि न युज्यते , अगृहीतसङ्केताना रखादर्श नेऽपि वर्णयुद्धयमावात् । रेखाया रेखावे । न कारणत्वम्, किं तु वर्णा मतयेति चेत् कि मद वर्णामस्वम् , साक्षाद्वर्णतादात्म्यम्य बाधिनत्वात् । वर्णतया गृह्यमाणत्वं वर्णात्मत्वमिति त्-वर्णतया आहे किं कारणम् न हि सादृश्यादिज्ञानमन्तर किश्चित् केनचिद्रूपेण गृह्यत । न च पत्र गारे'वाया गगनगुणस्य च शब्दस्य मिन्नेन्द्रियग्राह्ययो किश्चित्सादृश्य विशिष्यास्ति । तस देखावर्णयोरेकग्रहणेऽपरग्रहण शिक्षावशेन सङ्केतम हणादेव भवतीति भाष्य सतग्रहस्य कारणत्वमुक्त युक्तमेव । अन्यथा वर्णा सतया बुद्धि वर्णबुद्धिहरियुक्तो आत्माश्रय इत्यपि भाप्य एव स्पष्टम् । एव .

·परमार्थप्रकाशिका - सर्वया तावत् रे! स्वरूपसती न कारणम् । अनुश्रवरेबाजा पुमामाप वर्णबुद्धिप्रसह 1 । बामनिपमानमपि न कारणम् ; अगृहीतसंहना. नामपि प्रसन्नान् । मना रेवामानकर , तद्ग्रहणम्, तन संवनमरणम्, तनो वर्णनुद्धिरिति तत्त्वम् । तत्र च न विचिदसत्यम् ; रखाया रेमा खेन सत्य वात् , तथैव तम्या पूर्व गृप्रमाण वात । यत्तु-वर्णविशेषमनोरंसाविशेष इ यहीकारऽप रम्बावर्णयाम्ता दाम्यसिद्धिरव ; 'पृद्धिरांदच्' इति वाचकवाच्यया सामानाधिकरण्यान दें- शन गन्दावादात्म्यारोपम्य स्वीकार्य बात इति-तकवर याकरण वासना- वितृगणविहितम् ; व्यवहार मानयम्यव भवदायरादरणात । यार- मतम्य मवता म्बीकर च तन्निराणनव भवानपि निरायन इनि न विशिद्वक्त यमवशिष्यते । विश तायारोपमासासाद य न सिद्धयति । 'वृद्विरादेच्' इत्यत्र च वृद्धिपदम्य पृद्धिशब्द रक्षणा स्वारस्य नादाल्याराप कल्पनापक्षया वृद्धिशब्दवाच्य रक्षणा स्वीकृत्य वानवतादाम्यवर्णन युक्तम् । आरे च रसाया क्कारत्वाचारापम्वीकारेऽपि पूर्वगृहातारोपितत्वारयसम्म धनगत रसादर्शनाद्वर्णस्मरणमिति नामत्यात् स यसिद्धि । एव रेसागवयस्थर ऽपि प्रथमत रसाग्रहणम, नतम्तगतदीर्घत्वहम्द- त्ववाद्वयान्तराळाटिदर्शनेन तातुल्यदेध्यादिशालिवास्तवगवयपिण्डस्मरण- मिति कथमसत्यात्मत्यप्रतिपत्ति । ननु (पु १०७) सत्यादव सत्योत्पत्तिरित्यस्तु । शास्त्रमाप सत्य मेव ; गगनकुमुमवदसत्यत्वामावादिति चन्-कुतो गगनकुमुमवलक्षण्यम् । गगनकुसुम न प्रतीयत , इद तु प्रतायत इति चतन्न-तस्यापि गगनकुसुम शब्दाप्रतीयमानत्वात् । प्रतीयमानस्वाभाव यादयमानत्वस्याप्यसम्भवात् । प्रतियोगिग्रहणपूर्वको हि निषेध । प्रत्यक्षेणागृह्यमाणत्वात् गगनकुसुमम- सत्यमिति चेन्न-धर्माधर्मवगनरकेश्वरादरप्रत्यक्षस्य गगनकुमुमायमानत्वास. 37 ·ङ्गात् । दूरती गुलमे शश तच्छिरसि लमं शाखाखण्डं च पश्यत. शश- शृङ्गमिदमिति भ्राम्यत प्रत्यक्षदर्शनाञ्च । तच्च पश्चात् वाध्यत इति त्-शास्त्रमपि पश्चात् बाध्यत एव । इदानी न बाध्यत इति सत्यमिति चेत्-शशशृङ्गदर्शनमपि तदानी न बाध्यत इति तुव्यम् । अर्थक्रियाकारित्वाच्छास्त्रं सत्यमिति चेत् तर्हि तत एव हेतोखाध्य. मपि । यदि पश्चाद्वाध्यसे, तीसत्यमिति तस्याक्रियाकारित्वमपि न स्वी. कार्यम् । अपि चदमर्थक्रिय कारित्वज्ञानमपि भ्रम एव । न च शशशृ. ङ्गादो भ्रमात्मकमपि तन्नास्तीति वाच्यम् शशशिरस्संपृक्तशाखासरमशोण- प्रसनदर्शिना शशशृङ्ग शोणितं स्रावयतीति वुद्धेस्सम्भवनार्थक्रियाकारित्वज्ञा- नस्याक्षते । तस्माच्छास्त्र स्यामत्यत्वे तज्ज-य ज्ञान, तद्विषयोमूतं ब्रह्म चासत्यमेव स्यात् । न च विषयासत्यत्वेऽपि ज्ञानस्य स यत्वं प्रागुपवर्य सप्रति शास जन्य ज्ञान मिथ्यात कथमुच्यत इति शक्यम् - -वैषम्यात् । विपयत्वमस. त्यस्याप्य धुपगम्य ज्ञानसत्यत्व प्रागुक्तम् । असत्यासत्यापतिथ खण्डिता! एव च शस्त्रस्य ज्ञानस्य च जन्यजनकमावस्य वदुतत्वेन जनकासलर वे ज-यमसत्यमवेति निरूप्यते । तत्रापि यदि विषयजन्यत्व ज्ञानस्य खोफिल येत, ताह विषयासत्यवे ज्ञानासत्य वमव स्यात् । अतो ज्ञाने विषयस्य जनस्वाभावादव तत्माय सिद्धमिति । इद तु युक्त शक्तुिम् शास्त्रज्ञान म्यैवार्थज्ञानजनकत्वात् शाममिथ्या- वेऽपि तद्ज्ञानस्य सत्यत्वसम्भवात् नार्थज्ञानमसत्यमिति-संद समाधानम्-- शास्त्रज नस्य श्रोलेन्द्रियज-यशदश्रवणरूपतया प्रत्यक्षे च विषयस्य कारण. वन मासज्ञानमिद शालजन्यमियर वतव्यमिति सिद्ध ज्ञानस्याप्यसत्य. समिति । नचवमा ब्रह्मणो निशेपे वात कमउद्विपद वन मिध्यात्य. मिति चन्-हन्त भवान् वा प्रमेय तन शार प्रमाणम् शामादसायात ·परमार्थप्रकाशिका। १४७ त्याद्वा सत्यभून सत्यनमज्ञानमुत्पत्तुमहतोति निरूपणप्रकरण एव ब्रह्मणा वेपयत्वामावमुपाल्लयन् अमिमतमर्थमतिरमणीय माध्यति । न च शास्त्रस्य प्रामाण्य सोपाधिकनमज्ञानमुखेनैव । शास्त्र तज्ज न्याज्ञान च मि. याभूतमपि मिथ्याभूताविधानिरासकम् । कण्टकमिव कण्टकोद्धारकम् । एतावतैप शास्त्रम्य प्रमाणत्वमिति वाच्यम्-विप्रति- पंधात् । प्रथमतोऽम यात्मत्योत्सत्चिरित्युपका तम् । तस्य सण्डने रते माम सत्यमेवेत्युक्तम् । तदसत्यत्व च स्थापते संप्रति अमत्यादसत्यमेवो स्पर्धते । अमत्यमय सापाधिक ब्रह्म प्रतिपद्यते इत्युदायत इति । नवस्तु , मियाऽपि कार्यसिद्धरित चन्न-असिद्ध । कण्टको- मूलन प्रति तीक्ष्णाय वस्तु कारणमिति कण्टकेनापि तद्भवनि । नहि तदेव मिथ्याभूत पादप्रविष्टकण्टकाद्वारकम् । वामकण्टकेन जागरित कण्टको मूरनादर्शनात् । अतो न मिथ्याभूतात्कण्टकनिरसनम् । न च स्वामकण्टक स्वामकण्टका-तरनिरासक एवेति वाच्यम्-निरासकवाभावात् । तत्र हि निरस्तत्वेन प्रतीतिमात्रम् । कण्टकतोदनस्यैव वस्तुताऽसत्त्वेन निस्सनाप्रसक्ते । तद्वदेवेहापि वस्तुताऽरियाया अभावात् । बमज्ञानना- विधानिरास बुद्धिमात्रमिति चेत्-एवमविद्याताकार्यमुसदु खादितन्निरासतद्ध तुज्ञानतदुपायादेमिथ्यात्व विविच्य विद्वान् कुतोऽनुमननश्रवणपरोपदेशप्रबन्ध निर्माणादौ प्रवर्तत इति पर्याचयतु मवान् । अन्येऽप्येव नानन्विति फरणया प्रयतत इति चेत् एव खलु विवेकिन , केऽन्ये , किंतेपा कष्टम् , कस्तस्य पारहार , किश्चद ज्ञानम् । न हि किश्चित्सत्यमस्ति । एव यामशास्त्रप्रमाणक तन्मिथ्यासोपाधिकना वादिति मवतव स्वीकृत. मिति 'तद्विषयस्यापि ब्रह्मणा मिश्यात्व मिति भाप्यमवतसनीयमेव भवत । अथापि स्वयप्रकाश किन्चिन्निर्विशेष ब्रह्म से स्यताति चेत् तत् कि सपा स्वयप्रकाशमुत भव-मात्रस्य उत स्वमातस्य । आये त्वया वक्तव्य न ·११८ परमार्थप्रकाशिका किञ्चित् । द्वितीय तु निर्मूलम् । तृतीये त्वया मया च प्रमाणकवि- ज्ञयम् । प्रमाण तु सविशेषमेव प्राशयतीति किं तेन । एव तावत् सर्वमिथ्यात्व शास्त्रस्य तद्ज्ञानस्य च मिथ्यात्वात् तज्जन्य ब्रह्मज्ञानमपि मिथ्यति तद्विपीभूत ब्रह्मापि मिथ्यतीममर्थ 'मिथ्याभूतशास्त्र- जन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वे तद्विषयस्यापि ब्रह्मण मिथ्या मिति भाप्यात्मत्य पीपदाम । वस्तुतोऽयमर्थोऽन्न विवक्षित । ज्ञानस्य म्वरूपतो मिथ्यात्वमम्ति न वेत्यय विचार आस्ताम् । तथाऽपि श स्त्रस्य मिथ्यात्वे तद्विपयकज्ञानस्य मिथ्या- विषयकलवरूपमिथ्यात्वस्याक्षतत्वात् तज्जन्यम्य ब्रह्मज्ञानस्यापि मिथ्याविषयक- स्वमावश्यकमिति तेन ब्रह्म मिथ्येति सिद्धयतीति । अन्न मिथ्याशब्दो हि वस्तुनि ज्ञाने वा च प्रयुज्यते । तन्न ज्ञानवाक्यया मिथ्याविष यकत्वनिव-धना मिथ्यतिप्रयोग । ता लोकप्रसिद्धिमनुरु यात्र ज्ञानस्य मिथ्यात्वेनेति भाषतम् । तथा च विषयासत्यत्वेऽपि ज्ञानसत्यत्वम्य प्रा. म्भाषिततया तद्विरुद्धपिदमिति भवच्या लोकप्रसिद्धिपूर्वापरसन्दर्भापरामर्श- मूला । अत्रानुरूप दृष्टा-तमुपरि दर्शयति, 'यथा धूमवुद्धया गृहीतस्य बाप्पस्य मिश्य त्वात् तद्ज्ञानस्य मिथ्याविषयकस्वरूपमि यात्वसत्त्वात् तज्ज न्यस्यासिज्ञानस्याप मिश्याविषयत्वरूपमिथ्यात्वस्यावश्यकत्वनामपि मिथ्यात्वमिति । अनो न ज्ञानमिव्यावनिरूपणशकाप्रसङ्ग , लोक्टा- तम्मान प्रदर्शनात् । लाक वस्तुमिथ्यात्वातिरिक्तज्ञानासत्यस्वरूपमिथ्या स्वस्याप्रसिद्ध । एतन इदमपि निरम्तम् -(पु १०८) अमर्मियावेनामिज्ञान मिथ्याविषयमस्वरूप मिथ्यात्वमिति वक्तव्य 'अग्मिज्ञानस्य मिध्यावन तद्वि पयस्यापि मियावमिति भाषणमयुक्तमिति- ज्ञानस्य मिथ्यापदवाच्या विषयामन्यात्व प्रयोजकम् । एवञ्च ज्ञानस्य मिथ्या प्रकारान्तरणानुमि. तेन विषयमिथ्यात्वस्य प्रयोजस्यानुमान हि युक्तमव । यत्न विषय ·परमार्थप्रकाशिका। . मिथ्यात्वं प्रागेव सिद्धम् , तत्र तेन ज्ञानमिन्यावं निरूप्येत । यत्र तु विषयमिथ्यात्वमेव सिपायिपितम् , तत्र कय तथोक्तिकारणदोपज्ञानं हि स्वजन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वमनुमाप्य तद्द्वारा विषयमिथ्यात्वमनुमापयति । मत एवमेव प्रहने वक्तव्यम्, 'असद्विषयकज्ञान स्वजन्यज्ञानस्य मिग्याल. मनुमान्य विषयमिथ्यात्वं साघयतीति । एवं ज्ञाननिध्यात्वेन विषयमि. थ्यात्वानुमाने च त्वदुक्त एर हेतु -यत् , वस्तुतो ज्ञानस्य सत्य गात् तस्य मिथ्यात्व विषयमादायैव निरूपणीयमिति । अत्र 'अनुमाया ज्ञायमान रिङ्ग-तु करण न होति नवीनतार्किकमतावरम्यनेन 'धूमबुद्धया गृहीतबाप्पजन्यामि. ज्ञानस्य'ति भाग्यखण्डनमयुक्तम् । गृहीतवाप्पनन्येत्यम्य बाप्पमहजन्यति तात्पर्यसम्भवनोत्तरी या मवन्मतदूषणस्य दृढमेव स्थितत्वात् । अता न किश्चिदसङ्गतम् । न च पश्चातनमान वाग्नेरसत्यत्वप्रतातिरिति वाच्यम् । नाधज्ञान- स्थेत्र कारणदोपज्ञानस्यापि विषयमिथ्यावसायकत्वात् , दुष्टेन्द्रियजन्यज्ञानस्य मिथ्याविषयकताया अनुभवसिद्धत्वात् । यद्यपि कचिद्वाप्पणानुमीयमाना ऽप्यमिरवाधितो भवति । अथापि मिथ्याविषयकज्ञानमात्रजन्य यद्विषयक ज्ञानम् , न तु प्रमाणान्तराधीन तद्ज्ञान कदापि , तस्य मिथ्य त्वं निर्णीयत एवेति प्रकृतस्य ब्रह्मणो मिश्याभूतशाकावमेयस्य मि. यात निरावाधम् । उपरि च पश्चातनयाधादर्शन चासिद्धम्, शून्यमेव तत्त्वमिति ३ . क्येन बाघदर्शना'दित्यप्यभाप । ननु इद वाक्य नापोरपेयम् । पौरपेय तु श्रुतिमूलकमेव प्रमाणमिति जैमिनि । तत्कथमप्रमाणेन वायन वाघ इति चेत्--श्रृयताम् । सत्य जैमिनि श्रुतिमूलमेव पोपेय प्रमाणमाह । तञ्च प्रमाणासाह्यविषधे । न त । किच ध्रुले प्राव येर सोनियते सेन हि श्रुतिमूलकतयाऽन्यस्य प्रामाण्य सुवचम् , यथा जैमिनिना । भक न्मते तु श्रुतिरेवाप्रमाणम् । अतश्याप्रमाणत्वाविशेप उभयमायकम् । . 38 ·परमार्थप्रकाशिका। - अथापि धुते वाधकत्ये शून्यवाक्यममि बाधकमेव । अपि च त्वया कण्ट- फेन कण्टकनिरसनवत् मिथ्याभूतेन मिथ्यानिवृत्तिरुक्ता । तथा च शून्य- वाक्यार्थज्ञानेन ब्रह्मास्तित्वज्ञाननिचिरेवति । न च शू-यमिति विशेपरूप सामान्यरूप वा आय विशेषस्य सामान्यपूर्वकत्वात सामान्यभूतब्रह्मवस्तु- सिद्धिरप्रकम्प्या । नान्त्य , तस्यैव ब्रह्मत्वात् । नाममात्रे विवादादिति विकल्प्यम्-एकमभावमात्रमीकुर्वत प्रति सामान्य वा विशेषो वोत प्रश्नस्यैवायुक्तत्वात् । विशेष सामान्यमिति हि अनेकपदार्थाभ्युपगन्तृ- मतेऽस्ति । तन्मते तु न किञ्चिदिति । किञ्चाभाव एव विविधजगद्- पेण सवृतो भवतीति चौद्धाना मतम् । तथा च यदि सामान्यरूपत्व तत्र पर्यालोच्य नाममात्र एव विवाद इ युच्यने , तहिं घौद्धमतमेव मायि- मतमिति भवतव भद्यन्तरेणोक्त भवति । यत्त्वोहश वाह्यत्व मास्त्विति मिया भवता पश्चादुक्तम्, नाभावस्तत्त्वम् , यदस्ति तत्रैव तत्त्वशब्दप्रयो- गौचित्यात् । शून्य अस्तीत्युच्यते चत्-भावरूपत्वमेवेति तत् न वास्ता मायिमत विवचितवद्भिर्वक्तु शक्यम् | 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मे त्यत्र हि निर्षिशेपे भावरूपाऽभावरूपी वा धर्मो मा भूदिति अनृतजडपरिच्छिन्नाभाव एव ब्रह्मेति वर्णितम् । एवमभावस्य ब्रह्मण कथ तत्वपदवाच्यतेति । न च सत्ता नाम काचित् तत्रास्ति । आरोपितव्यवहारस्तु शून्येऽप्यक्षत । एव नित्य वज्ञानवानन्दस्वादिमि चौद्धमतवैरक्षण्यवर्णनमपि व्युदरत वैदि- तव्यम् । कालपारच्छिन्नत्वाभावरूप नित्यव, परप्रकाश्य वाभावरूपं स्वय प्रकाशत्वात्मकज्ञानत्व , दुसाभावात्मकमानन्दस्वमित्येव सर्वसामावरूपता- या प्रारूपतायाश्च स्वीकारात् । वलात् कथमभावस्तत्वं इति भवता प्रटु न शस्यम् । पराकान्त च भवतो बौद्धस्य च मते विशेष कोऽपि नातोति विशद वर्णयदि श्रीभास्कराचार्थपभृतिमि संवरप्यतेति अरमपि. केन ।

·परमार्थप्रकाशिका । १५१ किश्च यथा मक्ता सवै ब्रहतिवाक्यस्य बाधार्थसामानाधिकरण्यग्रहेण निर्वाह तथा शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यस्यापि यत्तत्वं ब्रह्मादि तच्छून्यमे- चति तथैव निर्वाह इत्यपि मुवचम् । न च भवद्भिपि भावरूप किशि- दधिकमिप्यते न च तैरमावरूपल फिन्चिदिति वस्तुतो निशेिष व- स्वियुभयमपि मत निर्विपमेव । न च शुन्यमेव तत्त्वमिति याश्य खेनैव स्वय बाधितमिति वाच्यम्-'सबै मिग्या,' 'सर्व सल्विद ब्रह्मेति वाक्यस्यापि खेनैव स्वय वाधितत्वात् । यथा सर्व सल्विदं ब्रमति वा. क्यस्य ज्ञानजननकाले बाधामाव , तथा शू-यवाक्यस्यापि शाब्दयोघोपजन- नकाले वाघामाव एव । अतस्तस्कालेऽपि तहाधितमिति कथनमसमत- मेव । यदि च शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यस्य वनायकत्वादप्रमाणत्वम् , ताह 'नेह नानाऽस्ति किश्चनेति वाक्यमपि स्वापकत्वादप्रमाणमेव भवेत् । न चेद वाक्य कस्यचिदपि न वाधकम् , किं तु यदृश्यते, तत् आ. मभिन्न नास्ति आत्मन्येव प्रतिभासत इति प्रातिभासिकत्वयोधमिति (पु. २०९) वाच्यम्-ननघटितवाक्यस्यास्य नास्तीति चोधकस्याबाधकत्वासम्म वात् । आत्मनि सं प्रतीयत इत्यस्य विषयम्य एतद्वाक्यशब्दार्थत्त्वा- भावाच । यत् खनाधकस्याप्यस्य 'नेह नानेति वाक्यस्य इतरनायकत्वमपि सम्भवतीत्युच्यते तत् शून्यवाक्येऽपि तुल्यमेव । यत्तु भवता शून्यवा- क्यस्य स्वाधकलस्तीकोर आत्माश्रयदोप इत्याशक्य सर मेण तदभावोप. पादनम् , तत् आत्माश्रयदोपस्यास्माभिरनुद्भावितत्वात् अनुक्तोपालम्भ- मातम् । यस्तु विवेचित-यन वाक्यापियोगिनी वाक्यप्रवृत्ति सत्रामाश्रय । यथा 'अणुदि सवर्णस्य चापत्यय ' इति सूत्रे । यत्र वन्यत् किञ्चिद्बोध. यितु प्रवृत्ति । न तु वास्यार्थोपयोगिनी । नामप्रहणऽप्यारमाश्रयो न भवति । यथा 'ससजुपो रु' इत्यादाविति । तत्र फिञ्चित् मूक्ष्म ·१५२ परमार्थप्रकाशिका विवेचनीयम् --सर्वन वाक्यप्रवृत्तिः वाक्यार्थोपयोगिन्येव भवतीति कचिद- न्यार्थप्रवृत्तिवर्णनं तावदशस्यम् । तस्मान्नाय विवक्षिता विकरणप्रकारः। तदेवाच्यताम् । उद्देश्यविधेयभावेनार्थप्रतिपादके वाक्ये प्रकृतवाक्यार्थ. ज्ञानात् पूर्व उद्देश्यवाचकपदेन यावत् महीतुं शक्यते , तावदुद्देशेनैव प्रक तवाक्येन किञ्चिद्विधातुं शस्यते । न त्वज्ञाताद्देशेन । अतथाणुदिसूबे भण् इत्यस्य सवर्णग्राहकवविधानात् एतद्विधे प्राक् सवर्णाहकत्वस्यासिद्ध स्वात् अण् इत्युद्देश्यवाचकं पदम् । 'आदिरन्त्येन सहेता ' इति प्रत्या- हारकार्यविधिवलेन अक्षरसमानायथतवर्णमालग्राहक भवतीति तावदुद्देशनैव सवर्णमादक वविधानात् आकारादीनां सवर्णग्राहकल ग्रहणकशास्त्रको न सिद्धयति । तसिध्यङ्गीकारे चामाश्रय । 'ससजुषोरु ' इत्यत्र तु वाक्यार्थज्ञानात्प्रागेव 'रुस्' इति पदान्तसकारस्य सकारत्वेन ग्रहणसम्भवात् तत्रापि रुस्पटकसकारे रुत्वधिर्भवितुमर्हतीति नामाश्रय इति । एवमेव स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र स्वाध्यायस्वेन रूपेण प्रकृतवाक्य- मपि गृह्यते । सामान्यरूपेण विशेषग्रहणकाले चाविशेषात् स्वस्वरूपमपि गृह्यत एव । यथा शब्द इति शब्देन इतरशद्धग्रहणवत् स्वात्मनोऽपि ग्रहणम् । अत• सर्वशून्यमित्युक्तौ सर्वत्वेन प्रकृतवाक्यमपि सुग्रहमेवेति न वय तं निघाम । नन्वेव सर्व शून्यमिति वाक्येन सर्वत्वन शून्यतत्त्वस्यापि गृहतित्वात् तस्य शू-यत्वकथनन तदभावसिद्धी अन्यस्य सत्त्वप्रसङ्ग इति कथमिद जगदाधकमिति चेत्-तार्ह 'नेह नानास्ति किश्चनेति वाक्यस्य किश्चित्त्वेन स्वात्मग्राहित्वात् वाक्यस्यैवामावे सिद्धे तमिथ्यात्व प्रमाणस्य कस्यचिदमावात सीमावो न प्रामाणिक इत्यपि वक्तु शक्यम् । अन्यश्व विशेष –सर्व शून्य इति वाक्यार्थज्ञानात् प्राक् शू-यतत्त्वस्यागृहीतत्वात सर्व- पदेन शू-यतत्त्वप्रण श्रोतुर्न भवितुमर्हति । 'नेह नानास्ति किन्चने'ति वाक्यश्रवणसमनन्तर किञ्चन पदेन तद्वाक्यस्यापि ग्रहण तु सुतरा मत्येव ।

·परमार्थप्रकाशिका । १५३ एवरीत्या सर्व शून्यमिति वास्येऽपि सर्व शून्यमिति वाक्यस्यापि सर्वपदेन महणसम्भवात् तस्यापि निपधे कृते प्रमाणामावा 1 शून्यतत्वासिद्धिरितीर्द तु शस्य वक्तुम् । तथा च 'नेह नाने ति वाक्यमपि अप्रमाणं न जगद- मावं साधयेत् । अतो नेहेति वाक्यस्येव शून्यमेव तत्वमिति वाक्यस्यापि 'जगदन्ति । अस्ति ब्रह्म इति वाक्यार्धनिषेधकलात् प्रामाण्यस्य नाविशि. टत्वात् शास्त्रमिथ्याने ब्रह्मणोऽप्यसिद्धिरेव स्यादिति ।। सर्वथा थतयः सर्वाः सविशेष परे स्थिताः । सामानाधिकरण्यं च न निमितभिदा विना ।। 'सदेव सौम्येदम्' 'मथ परा यया' 'सत्यं ज्ञान' इत्यादिश्रुतीनो निर्विशेषपरत्वं न मम्मवतीति विशदममापि । तत्र यदुच्यते सदित्यनम सत्तामा निर्विशेष किञ्चिदुच्यते (पु. ११०) इति तन्न । सच्छब्दस्य सत्ताविशिष्टवाचितया सत्तामानार्थकत्वासम्मवात् । एवमग्रे मासीदिति कालीशेपसम्बन्धोधनात् न निर्षिशपसिद्धिः । अन आसौदिति सृष्टि- प्रागवस्योच्यत इति लिखता भववेव अवस्थाविशिष्टपरत्वमुक्तमिति कथं निर्विशेषसिद्धिः । एवं ब्रह्मणः साक्षात् जगदुपादानत्वाङ्गीकारे निर्षिकार- खथुतिविरोघ इति तच्छृतिबलात् साक्षादुपादानकारणमेक प्रधानाख्यमा- क्षिप्यते । तद्विशिष्टमेव तु ब्रह्म उपादानकारणमिति अस्मत्पक्षं निरसितु दवाक्तम् (पु. १११)- 'परिणाभ्युपादानले निर्विकारत्वातविरोधेऽपि विवापादानवे दोपाभावात् सदादिशब्दानां प्रधानविशिष्टपरतया गौणापा. दानवकल्पन न युक्त मिति-तन्न-विवोपादानत्वं हि किं वृश्चिक प्रति गो- मयस्येव जगत्प्रति ब्रह्मणः किं वा रग्बा: प्रातिमासिकस प्रतीवति । नायः; तर्हि गोमयस्यैष वृश्चिकत्वरूपविषमावस्याभाक्त्वेन तदिह स्त्री- कार निर्विकारस्वतिविरोधापरिहारात । न च विकाराणां अपारमार्थिक- 39 ·परमार्थप्रकाशिका। स्वात न दोष इति शक्यम् । तहि परिणाम्युपादानत्वस्यैव ब्रह्मणि स्वी. कारसम्भवेन तन्निषेपायोगात् ; अपसिद्धान्ताच । नान्त्यः ; प्रातिमासिक- पदार्थस्य प्रागेव निरासेन तादृशाववतोपादानवासिद्धः । न च असान्मते गौणं ब्रह्मण्युपादानत्वम् ; प्रागवस्थाविशिष्टत्वस्यैव उपादानपदार्थतया तस्य विशेषण इव विशेष्येऽपि निरायाधं स्थितेः माप्य एवं प्रपश्चितत्वात् । यस्तु सदेवेति वाक्ये सच्छब्देन प्रकृतिविशिष्टस्य प्रहणात् 'मा. स्मा वा इदमित्यादौ आत्मादिशब्देन विशेष्यमात्रकथनात् कारणवाक्याना. मैकार्य नास्तीति–तन्न-सदारमशब्दयोः सामान्यविशेषरूपेण एकार्य- पोषकतया दूपणानवकाशात् । न हि विष्णुः कारणम् , रमापतिः कारणं इति वाक्ययोः विष्णुरमापतिशब्दयोः प्रतिनिमितभेदेऽपि ऐकार्यभोऽस्ति। न च सच्छब्दस्य प्रकृतिविशिष्ट इति शक्यार्थः । अपितु समविशिष्ट इत्येव । एवमात्मशब्दोऽपि न शरीरविशिष्टार्थकः । वस्तुतः शरीरप्र. तिसम्बन्धिभूनं यत् तत्पर एव । वं च यद्यप्यात्मशब्दस्य चिदचिद्वि- शिष्टवाचिस्वाभावात् शुद्धाममानपरत्वात् तद्ज्ञानेऽपि चिदचिद्रूपविशेषण- ज्ञानाभावात् एकविज्ञानन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा नोपयत इति शमा गणितुम- इति । अथापि इत्यमलावधेयम्-घटज्ञाने सति गन्धरूपादिकं ज्ञात मवती. लि कश्चिदाह । तंत्र को मायः । यत्तावत् घटगतान गन्धरूपादीन् अगृ. हीत्वा फेवलं घटत्वविशिष्टधर्मिमात्रमहणम् । सन सम्यक् पटशानम् । तथा च घटो यया ज्ञातव्य तथा ज्ञायो चन-रिशिष्टतदन्तर्गत्वात विशे. पणीग्नान्यपि ज्ञातानि भवन्तीति । एवमेव सर्वसापि ममपकारस्वास भा-मनि यथायन ज्ञाते सति समकारस्वात् सर्वमिदं शातं भवतीत्यपि राय यतुम् । 'मात्मनि शाते' इति धापन हि भगोनादविरेण सर्वर. कारणामजानमेव विवक्षित युतम् । सरसमतीतस्यादपायमRA शहायमासाचिन चिरनिविशिष्टापरले लक्षति यो नागारनीयः ।

·परमार्थप्रकाशिका। क . वस्तुतस्तु प्रकृतसद्विद्यायां 'उत तमादेशमप्रायः ; येनाथत श्रुतं भवति अमतं मतं भवतीति उपक्रम सामान्यतः यतच्छन्दांवव थयेने । उपरि च 'यथा सायकन मृत्पिण्डन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्यात्' इति कारणज्ञानेन कार्यज्ञानस्य वर्णनात् दान्तिकेऽपि कारणविज्ञानात् कार्य- विज्ञानमेव विवक्षितम् । तत्र च येनाचतं श्रुतं भवतीत्यत्र यच्छन्दः सक्ष्मचिदचिद्विशिष्टपर' स्थूलचिदचिद्विशिष्टस्य सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं कारण- मित्यस्पार्थस्य सुन्छु स्थापनात् । एवं च येन सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टेन श्रुतेन प्रागश्रुतं सर्वमपि कार्यम्त थुत भवति तं सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट आदेष्टार किमप्राक्षीः इति श्रुत्यर्थ इति उपक्रमे विशिष्टलामो निरागाध । तदनु 'सति कार्यकारणभाषे मृन्मयन्यायन सई विज्ञात भवेत् । तदेव कध' इत्याशङ्काया इहापि कार्यकारणभावापपादनाय ‘सदेव सोम्येदमन आसी' दित्यादिवाक्यारम्म इतोह सच्छन्देनापि प्रमाणप्रतिपरिवरूपसताश्रयत्वेन विशिष्टमेव गृह्यत इति सुज्ञानम् । एवं श्रुत्य-तरे 'तम आसीत्तमसा गूढमग्र प्रत मिति संष्ट प्राक् तमोविशिष्टवस्तुसत्ताया प्रतिपन्नत्वात, तम शब्दस्य च, 'अक्षा तमसि लीयत' इत्यादिपर्यालीचनया चिम्मिश्राचित्परतया प्रकृते सच्छन्द विशिष्ट मेव वदति । एवञ्च 'आत्मा वा इदमग्र आसीत्' इत्यादिचतनविशेषसत्ता- मालबोधिनीना श्रुतीनामपि गतिसामान्यन्यायन सर्वशासाप्रत्ययन्यायेन च सर्वविशेषणोपसहारेण चिदचिद्रूपविशेषणविशिष्ट स्वयमेव प्रतिपत्म्यत इति न आत्मादिशब्दाना विशिष्टपरवलक्षणाक्लेश । किच 'आमा वा इदम आसीत् स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति' इत्यत्र स इत्यनेन शुद्ध ब्रम गृह्यो, उत विशिष्टम् ; नाच , अविद्याशयलि. तस्यैव सामन. ईक्षणकर्तृत्वसम्भवन शुद्ध तत्कथनायोगात् । अतस्तस्य विशिष्टपरले आत्मशब्दोऽपि विशिष्टपर एव अन्यथा तच्छब्देन विशिष्ट- .

·१५६ परमार्थप्रकाशिका । प्रणासम्भवात् तस्य पूर्वोतपरामार्शत्वात् । अत कारणवाक्ये सर्वत्र विशिष्टमेव भव-मतेऽपि गृह्यत इति कारणज्ञानादेव कार्यज्ञानस्य सर्वत्रो- पपादनात् 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे' इति श्रुतावात्मशब्दोऽपि विशिष्टपर एव । अपि च सदेवेत्यादिवाक्ये सच्छन्देनात्ममानमहणे तद्यतिरिक्तस्य सर्वस्य एवकारेण निषेघस्य भवक्तित्वात् अवियाऽपि निपिद्धति सृष्टे प्रा- गविद्यारूपदोपासिद्धौ जगदेव नोत्पयेत । अतस्त्वमतेऽपि सदात्मादि- शब्दा विशिष्टपरा । न च पारमार्थिकवस्त्वन्तरनिषेध एवान क्रियत इति अपारमार्थिकाविद्यासत्त्वमक्षतमिति वाच्यम् । तथा सति अपा- रमार्थिकस्य जगत तदा निषेधस्य वाक्यात् प्रतीतस्यासिद्धिप्रसाद , अवि- द्यावदपारमार्थिकसर्वसद्धावऽपि वाक्याक्षते । ब्रह्मण इवाविद्यादीना. मपि कारणवाक्यान्तरप्रतिपन्नतया प्रामाणिकरवाविशेषेणापारमार्थिकत्वा- सिद्धेश्च । न च तत्त्वमसीत्यादिना तदपारमार्थनिश्चय , सदेवेति याक्या- र्थादिनिर्णयानन्तरमेव तदुपजीवितत्त्वमसिवाक्यार्थस्य निर्णेयत्वात् । अत आत्म ब्रह्म नारायणादिवाक्येषु प्रकृतसद्विधाया च चिदचिद्विशिष्टस्यैव कारणत्वेन निर्देश इति । एव च चिदचितो शुद्धामपरिणामस्वाभावात् मृदृष्टान्तानुरूप्य न भक्तीतीदमपि निरस्तम् । विशिष्टस्य विशिष्टपरिणामरूपत्वात् । मवन्मत एव मृदृष्टा-तासमति , विवर्तवादस्य भवदिष्टत्वात् दृष्टा-तनलेन च परिणामवादस्य दर्शितत्वात् । मृदो घटादिप्रकृतिल परिणा-युपादानव- रूपमिति भवताऽप्युक्तम् । न च रज्जुसपीदिदृष्टान्ता श्रुत्या कुत्रापि दयन्ते । न च रज्जुसर्प इति कश्चिदस्ति । अत एव मृदृष्टान्तरलेन प्रकृतित्व ब्रह्मण इति कथनात् मगरता बादरायणस्यापि "प्रकृतिश्चे ति सत्रे परिणाम्युपादानत्वमवेष्टम् । कण्ठोक्त च परिणामादिति । न च सूक्ष्म- चिदचिद्विशिष्ट स्थूलचिदचिद्विशिष्ट प्रठि उपादानवमित्युक्ती अन्ततो ·परमार्थप्रकाशिका। १५७ विशेषणस्य विशेषणं उपादानमित्येर पर्यवस्यति । न खलु सुक्ष्मान्तस्स्थ- स्खमाण प्राणः प्रकृतित्वम् , नथा सति मृदन्तस्स्याफाशस्य घटप्रकृतित्व. प्रसन्नादिवि वाच्यम् ; वैषम्यात् । आकाश पन्तसस्थित्यतिरिक्तस्या. वस्थाविशेषस्यामावात् मृच्छब्दस्याकाशपर्यन्तार्थकत्वाभावाच न घट प्रति प्रकृतित्वम् । इह तु यथा 'न जायते म्रियत' इति प्रतिपन्नस्य जीवात्मन', 'आत्मा देवो जात मनुष्यो जात.' इत्यायनुमवालेन देवादिशरीरविशिष्टत्व- रूपस्य देवादिशरीरनियन्तृत्वात्मकावस्याविशेषस्य सत्त्वातेन रूपेण कार्य वम्, तत. प्राकनावस्थाविशेषरूपेण च कारणत्वम् , तथा ब्रह्मणोऽपि सूक्ष्मचि. दचिनियन्तृत्वावस्थाविशिष्टस्य स्थूलचिदचिनियन्तृत्वरूपावस्यापन्न प्रति कारणत्वमिति साक्षादेवोपादानस्वसिद्धिरिति । शरीरवाचिना च तद्विशिष्टाम- पर्यन्तवाचित्लात् कारणवाचिशब्दो विशिष्टपर. स्वरसत एव ब्रह्मण कारणत्व ब्रवीतीति । एवं सदारमादिशब्दोक्तस्य ब्रह्मण. इदशब्देनापि स्थूलान्तयां- मिपर्यन्तार्थकेनोक्तत्वात् इदपदसामानाधिकरण्यमुपपन्नम् । न च तन लक्षण! (पु. ११२); विशिष्टवाचिताया विस्तरेण भाप्यादो स्थापनात् । सामा. नाधिकरण्योपपत्ये सच्छब्दस्य ब्रह्मशरीररूपार्थलाक्षणिकव नैव स्वीकुर्म इति तथा दूपणमनुक्तोपालम्भः । यत्तु (पु. ११३) 'तमादेशमप्राप्य' इत्यत्रादेशशब्द उपदिश्यमा- नार्थक इति तत् आदेशोपदेशयो विभिन्नार्थकत्वस्य लोकवेदव्याकरणप्रसि. द्धस्यापरामर्शनिबन्धनम् । पराक्रान्त चेह मरिभि । 'आमनि खल्वर दृष्टे Qत मते ज्ञात इद सर्व विदितं भवतीति वाक्यान्तरानुपारात उपदिश्यमा- नार्थवाचौवि कथन तु पृष्ठताडनन दन्तमन एव । तत्र वाक्ये तत्साधक. लेशामावात् । येनाथत थतं भवतीति प्रकृतवाक्यमाशील पात्तस्य । यत्तु उपदिश्यमानामवस्तुज्ञानजन्य सर्ववेश्नमिति ज्ञानयोन्यजनकभाक्कथनम्, तत् ययावस्थितवारयार्यापरिज्ञानादित्यलमिहाधिकेन । 10 ·१५८ परमार्थप्रकाशिका , यदपि घटस्य कम्पीवादिमत्त्वखरूपं न परमार्थतः सत्यम् । किं तु सत्य घटखरूपं मृदेवेति मृदादिदृष्टान्तन सम्भवदुक्तिकता प्रदा ब्रह्मा- तिरिक्तमिथ्यात्वं येनाधुतमिति वाक्येन वुबोधयिपितमिति-तदसत्। कम्बु- ग्रीवादिमत्त्वादीनामबाधितत्वेन सत्यत्वनैव लोके महणाव; रज्जुसर्पदृष्टान्ता- कयनेन त्वदभिमतार्थस्य श्रुत्यनभिमततायाः स्पष्टत्वात् । रज्जुज्ञाने सति सर्पज्ञानादिनिवृतिवद्मज्ञानेन मिथ्याभूतसर्पज्ञाननिवेत्तरेव वर्णनीयत्वेन येना- श्रुतमपि श्रुतं भवतीति सर्व विज्ञातं भवतीति ध्रुतार्थस्य त्वन्मतेऽसम्मवाच । न च मृद्धटस्सले शरीरशरीरिभावाभावेन 'यथा सोभ्यैकेन मृत्पिण्डेने-' वि यान्तवर्णनं कमिति शश्यम् -'न हि दृष्टान्तदान्तिकयोः सवा. शेन साम्यमपेक्ष्यत' इति वदता मवतवास्य समाहितत्वात् । मवान्मते 'मृचिकत्येव सत्य' इत्यत्र इतिकरणादेः चैयर्थ्यमित्यादयो दोपाः सन्तीत्य- न्यन विस्तरः । सच्छब्दस्याविभक्तनामरूपावस्थार्थकतं तु न वयं नमः । किन्तु 'अम आसीदेकमे'त्यत्र एकशब्दस्य 'यहु स्यां प्रजायेय'ति बहु- शब्दप्रतिनिर्देशलपत्वात् तत्र विमक्तनामरूपावस्यावत्त्वं बहुत्वोक्तयेवान एकत्वोक्त्याऽविभक्तनामरूपकत्वं सिद्धयतीति । एवं'च सदेवेत्यनेन 'असन' इति एकमेवेत्यनेन 'अनेक विभक्तनामरूपं न' इति अद्वितीयमित्यतन निमितकारणान्तरयुक्तं नेत्यर्थलामः । अस्य वाक्यस्य भवदभिमतार्थात. ग्मवश्व प्रागुपक्रम एवं विस्तृत इत्यलमषिकेन । यया तदक्षरमधिगम्यत' इति अक्षरवियाऽपि सविशेष- पौष ; नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म यदनयोनि परिपश्यन्ति धाराः इति तस्य नित्यत्वविभुत्वसर्वगत्वसुमुक्ष्मत्वजगत्कारणत्वविशिष्टतया यथावस्थित- ज्ञानबहसमानदेनोक्तत्वात् । यतइद्रेश्यमित्य शुक्लाश्यवाणामवादि- वत् नित्यत्वादिधर्माणा कालपरिच्छेदराहित्यादिरूपाणामभावात्मकत्वेऽपि ब्रह्मधर्मवं दुरपहवम् । अन्यथा तस्य धर्मिखरूपले धर्मिसिद्धयैव वसिध्या 'अथ ·परमार्थप्रकाशिका। " - घमविषये विवादस्य तत्साधनस्य चायोगात् । दृश्यत्वाद्यमावानां तुच्छ. साधारण्येन ब्रह्मणस्तुच्छतापचिपरिहाराय कस्यचिद्भावरूपधर्मस्य वाकर्तव्य- वाच । न च (पु. ११६) तुच्छत्वन्यावृत्ये सुसूक्ष्ममित्युक्तमेवेति वा- च्यम् । तस्यापि स्थूलत्वामावरूपत्वे तुच्छतापरवारणात् । न हि तुच्छं स्थूलम् । सुसूक्ष्मत्वस्य मावरूपत्वे तु सिद्धं सविशेषत्वम् । एवंभूत- योनित्वस्य नित्यत्वायविशेषेण निर्दियस्यारोपितत्वालीकोर प्रमाणामावादाप सविशेषत्वसिद्धिः। धारा: परिपश्यन्तीति स्थाने यदि मूढाः ग्राम्यन्ति भ्रमज्ञानेन गृहन्तीति स्यात् -दैव तेऽर्थः शेमेत । धीरशब्दार्थो धैर्य क्रमेण निर्विशेषवस्तुसाक्षाकारो भविष्यति बुद्धिदायमित्युक्तिस्तु तस्यैव गगनकुसुमायमानतया निर्विषया। एवं परिपश्यन्तीत्युक्त या तत्र परिशब्देन च विधिपविशेषणविशिष्टाविषयकधीरफर्तृफसाक्षात्कारसिद्धौ अदृश्यमिति प्रागुक्तं विहितदर्शनव्यतिरिक्तविषयमिति न्यायसिद्धम् । एवं वस्तुनः सवि. शेपले, 'अक्षरं यत्तददेश्य' मित्येवं निषेधमुखेन निरूपणोपक्रम कुन इति चेत्-तावता न सविशेषत्वमवास्तवमिति तैरभिसन्धिः ; किन्तु सविशेष- वस्त्वन्तरसाजात्येन चिदचिद्रूपजगतो क्यभ्रमो मा भूदिति वस्त्वन्तर- विसजातीयत्वव्युत्पादनायव तथाऽऽरम्म इति । उi 'यसात् परं नापर- मस्ति किञ्चित् , यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्' इति वाक्येऽपि परं, अपरमिति पदद्वयं एकमेव नमपद च पश्यता, यदपेक्षयाऽन्यद्वर्तमान यदपेक्षया स्वरूपत उत्कृष्टं न भवति यदपेक्षया सूक्ष्म न भवति । यद- पेक्षया गुणतोऽप्युत्कृष्ट विभु च न भवति । किन्तु सर्व तद्भिन्न स्वरूपता गुणनश्च निकृष्टं स्थूलं चेति वास्तवार्थज्ञानं मुलभमिति न तत्र निविशेषसि- द्विः। तत्रैव च 'वृक्ष इव स्तव्यो विधि सिष्ठत्येकानेदं पूर्ण पुरुपण ' मिति तस्य वृक्षवत् मविचास्यत्वं श्रीमति परमे व्यामि विद्योतमानत्वं सर्वजग- द्यापिले, विलक्षणदिव्यमगविग्रहविशिष्टरवादि च मुक्तकण्ठं श्रुतिराहति - ·१६० परमार्थप्रकाशिका पिद्ययं सविशेषपरेत्येवाक्षरविदा निष्कर्ष । एवं सत्यं ज्ञानमिति वाक्यमपि सविशेषपरम् । अस्य कारण- वाक्योक्ता लक्षणपरत्वात् कारणवाक्येषु च सविशेपस्यैवोकत्वात् । ब्राश- ब्दो हि वृहत्त्वात् वृक्षणत्वाचेत्यादिना निरतिशयगुणगणार्थवाचक इति मा. गभ्यघाम । आत्मशब्दोऽपि शरीरप्रतिसम्बन्मिनि लोके प्रयुज्यमान वस्तुत शरीरादीनामभावे ने घटत इति सविशेषपर एव । एव कारणवाक्याना चिद- चिद्विशिष्टपरत्व प्रागेवोक्तम् । न च सत्यस्वाद विशिष्टरक्षणत्वे विशेषणस्या- पीद लक्षणमिति गठनीयम्-न हि पृथिवीत्वविशिष्टस्य किञ्चिलमण गन्ध. वत्व क यमान पृथिवोत्वस्यापि मवेदिति कश्चिच्छकेत । विशेष्यरक्षण- स्यैव विवक्षिततात् । तावता वस्तुना न निर्विशेषत्वम् । न च (पु. ११७) विशेषाणा सामान्यपूर्वकत्वात् जगत्कारणस्य सविंशपत्वे तस्यापि सामान्य. पूर्वकत्वमावश्यकमिति तस्य न सर्वजगत्कारणत्वमिति वाच्यम्-मागेव दूषि- तत्यात् । सविशेष सर्व कार्यमेवेति व्यावे सविशेपनित्यत्वबोधकश्रुत्यैव निरासान् । परैरपि परमाण्वादोनां सविशेषाणामेव नित्यत्वस्वीकाराच । निर्विशेष न सामान्यमिति न्यायेन सामान्यस्थले फिश्चिद्विशेषस्यावश्यकत्वा- छ । सविशेषले विशेषाणा व्यावर्तमानत्वात् मिथ्यात्व स्यादिति चन्न- तस्य मिथ्यावसापकताया आप प्रागेव निरासात् । सत्यमिति कस्य विशेष इति चेत् वस्तुविशेष । निर्विकार सविकारमिति वस्तु द्विविधम्, तत्र निर्विकार सत्य वस्तुविशेष इति । समिध्यावं तु मिथ्यैव । यस्मात् सदा 'अस्तीति केवलं वक्तु शक्यते , न तु विकारान्तरवतया; तस्मात् ब्रह्म सत् सत्यमिति वदद्विरस्मामि सच्छब्दपर्याय सत्यशब्दो निर्विकार- पर इति निरूप्यत इति किं तन प्राधकम् । एवं सत्य ज्ञानमित्यत्र ज्ञान. शब्देनापि सविशेषसिद्धि ; निर्विशेषनिराश्रयानुभूते निरस्तत्वात । ता- शानुभूतिमतस्तेन शब्दनाक्तत्वात् । यतु अशआधजन्तो ज्ञानशब्द इति ·परमार्थप्रकाशिका। १६१ विषयवाक्यदीपिकोक्ति प्रत्यक्षराननुगुणेति-तत् तम्या एव सस्वरथ यमरा- नुगुणत्वात् स्वदमिमतेश्च स्वराननुगुणत्वादुपेक्ष्यमेव । अनो ज्ञानविशिष्टपर- स्वात् ज्ञानशब्दस्यासादिष्टलाम । किश्च भवन्म एतलक्षणवाक्य किमर्थ प्रवृत्तम् , पूर्व जगाकारण वन प्रमिते वस्तुनि वस्तुतो निर्विगेयत जग कारणवाहित्य बोधयितुमिति चन्न- उक्तव्य निषेधायोगात् । अत्र तद्राहित्यमोपकपदामावाच । अनुतनह. परिच्छिन्नव्यावृतिनायकत्वपक्षेऽपि जगत्कारणत्वामावस्यासिद्धे । व्यावृत्ति- श्वेय ब्राव वा अन्या वा : नाय , तर्हि पूर्वमेव व्यावृत्त्या ज्ञातया माध्यमिति वाक्यारम्भी व्यर्थ । अन्यति चेन-सिद्ध सविशेष-त्रम् । अमा- वरूपम इप्यत इति चन्- 'एकमेवाद्वितीय मिति श्रुतिभ्याकाप । माव- रूपधनिषेधपरतया सोचश्चेत्-मावमपि प्रामाणिक धर्म पीकृय निमित्त- कारणादिनिषेधपरतया सकाचवर्णनेन किमपराद्धम् । अपि चास्य समानाधिकरणवास्यत्वात् प्रवृतिनिमित्तभेदेन एकार्य- वृतिलस्य सामानाधिकरण्यपदार्थत्वात् प्रतिनिमितभेदोऽर्जनीय । यस्तु (पु. ११२) मिन्नपवृत्तिनिमिताना शदाना एकमिन् वृत्ति सामानाधिक रण्यामति महनीयकयटव्याहृतस्य अद्वैतपक्षपात्यर्वाचीननागोजिभट्टवाक्येन 'सामानाधिकरण्य च एकार्थविशेष्यकोधननकत्तमेव , न तु प्रतिनिमित. भेदगर्भम्' इति शब्देन्दुशेपरगोन वाघवर्णनम्-तदत्य तदु म्यम् । नागा जिमहाऽपि हि नैव वस्तु पारयति , यन 'अनुपिद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासत' इति न्यायेन ज्ञानसामान्य विशिय च शारसाधे तचदर्थाना वत्तच्छदप्रकारतय भानात् अन्तत शनरूपमकारभेदस्याननीयवात् समानाधिकरणवाक्ये नाना विशेष गविशिष्ठतिश्चिद्विश कांघो पैयाकरणमते दुरपहा । एतावता शहरूपविशेषणसिद्धावपि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूत विशेष्यनिष्ठ किञ्चन सि यतीत्येत तु शक्यमालोचयितुम् । तत्रेदं समाधानम्- - ·परमार्थप्रकाशिका। अवश्य तु केनचिन् प्रकारेण भागम् । तत्र शब्दस्य अर्थप्रकारतया सर्वल भानस्य वैयाकरणतरै स्फुट निरासात् शब्दातिरिक्तमेव किञ्चित्प्रकारी- भवतीत्यास्थीयते । तच्च यदि किमप्यन्यन्न भवति । तहि अन्ततो गत्वा तपदाच्यावरूप सुश्च भविष्यी । अत एव कोकिल पिक इत्यादो पिकशब्दस्य पिकपदवाच्य लक्षणा । एवमन्यत्र द्रष्टव्यम् । पिकपदवाच्यत्व वा वाच्यतासम्बन्धन पिकपदभव वा प्रकार । ततश्च वाच्यत्वरूपाविशयो- ऽपरिहार्य । इय च लक्षणा , यत्न वाच्यार्थवीकारण प्रवृत्तिनिमित्तमदो रक्षितु न शक्यते , तत्र । न च प्रकृते एवमति । सर्वथा तु सविशेषत्व 1 सिद्धमेव । . यदपि, 'नामन्वित समानाधिकरण सामान्यवचन मिति सूत्रे सा- मान्यवचनमित्यस्य महामान्य अध्ये देवि सरस्वति एतानि से अनये नामानि' इति प्रत्युदाहरणदानात, तवैव कैयंट पर्यायशदानामपि सामा. नाधिकरण्यात अविद्यमानवत्वनिषेधात् निपातप्रसङ्ग इ.युक्तत्वाञ्च पर्याय- शब्दानामा सामानाधिकरण्यमस्तीति प्रवृत्तिनिमित्तभेदोऽनावश्यक इति नागजिमहानुसारणोक्तम् । तदिद यथावस्थितभाप्यकैयटार्थप्रतियोधनेन परार्म । तल सुलस ह्ययमर्थ सामान्यवचन विशेष्यवाचक पद समा- नाधिकरण विशेषणवाचक आमन्त्रिते पद परे नाविद्यमानवद्भवति । अती निघाती भरतीति । यथा 'अंग्न नेजखिन्' इत्यत तेजसिन्निति निघात । निघातोऽनुदात्तत्वम् । आमन्त्रितमित्यस्य सम्बोधनप्रथमान्तमित्यय , 'साम तितमिति सूत्रात् । अत्र सामान्य साधारणधर्म जातिरसण्डोपाधि । अतो जातितद्भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकाना पदाना मध्य जातिप्रवृत्तिानमितक पद विशेष्यमिति न्यायपर्यारोचनया सामान्यवचनपदस्य विशेष्यवाचिपदमित्यर्थ इति तावन्नास्ति । मागवजटिलकाध्यापकैयन अध्यापकपदापेक्षया जाट ·परमार्थप्रकाशिका रकपदस्थापि सामान्यवचनस्वस्य काशिकादिमिद्धतया जात्यम्बण्डोपाधि मिन्नप्रतिनिमित्तकम्यापि विग यपदम्य माझवा। । अता रोके सामा न्याकारण पूर्व ज्ञात पश्चाद्विशेषाकारण गृह्यते इनि पूर्वज्ञात विशेष्य, पश्चात् ज्ञात विशेषणमित्यनुभशनुमारात सामान्यवचनपद विशेन्यवाचकर्थिकमि- स्युक्तम् । एवं सामान्यवचनमिति निर्देशात् पनसमानाधिकरणगामन्त्रित विशेषवचनमित्यर्थसिद्धम् । अत एव 'विभापित विशेषवचने' इत्युत्तर सूत्रे सामान्यवचनपदवलनव मिद्धत्वात विशषवचन इति पद स्पायमित्युक्त काशिकायाम् । विशेषपचनत नाम विशेषाकारवाचित मेश्य विशेषण- पदत्वमिति यावत् । एवमन्ततो विशेयवाचकपदमित्यर्थाङ्गीकार के विशेष्यविशेषण भावस्य विवक्षाधीनत्वात्, नीरमुत्पर मित्यादी उत्पर पदेन रक्तोपलादिग्रह णप्रसक्ती नीरमिति विशेषण, नीरपदेनातसीमुमादिग्रहणपरिहाराय उत्पमिति विशेषणमित्युभययाऽप्युक्तिसम्भवात् सर्वमेव विशेश्य विशेषण चेति विशेष यविशेपणभावानापन्नसमानाधिकरणपदद्वयाभावात्, 'खसमाना धिकरणे आमन्त्रित पदे पर स्व (किञ्चित्पद) अविद्यमानवन्न भवतात्यव वाक्यार्थस्य मूत्राभिमतत्व निष्कृप्यत इति अम्यांशस्य सामान्यवचनपदा भावेऽपि सिद्ध्या तत्पद व्यर्थमित्याशङ्का परि तुं, 'अध्ये दवि सरस्वति' इति प्रयुदाहरण दत्त माये । अयमन माझ्याशय प्रयज्ञाधिक्येन सामान्यवचन मिति प्रयुजान पाणिनिर्न व्यर्थप्रयोक्ता भवति । अता यया पदयोर्विशे यविशेषणमाव भेद्यभेदकमावापन्नार्थकत सामान्याकारविशपा कारवाचित्वम् , तवैव नामन्तिते इति सूत्रस्य प्रवृत्ति यथा पर्यायप्रयोगे , तत्र नास्य प्रवृत्तिाति सुत्रकृमन्यते । तथा च प्रत्युदाहरणम् -'अध्ये दवि सरस्वति' इति । उपरि 'एतानि ते मध्ये नामानि' इति सर्वपा नामधेयत्वकथन त् नाता च विशेषपरत्वेन एकनाम यत तुतना ·परमार्थप्रकाशिका । . घयाच्यातिव्यक्तिव्यावर्तकावस्यान्यत नामधेयेऽभावन निरुतविशेष्यविश- पणभावाभावात् इदं प्रत्युदाहरणमिति । ईदृशप्रत्युदाहरणस्थलसदावा- देव, सामान्यवचन मिति पदस्य स्वरसतो विशेषवचन इति पदघटितीतर- सूत्रान्तर्गतत्वस्वीकारेऽपि योगविमागेन पूर्वसुत्रेऽपि सम्बन्धो भाव्यकृदिष्टः । यद्यपि 'हरे दयाळो नः पाहि' इत्युदाहरणे हरिपदाव्यावर्तितव्यक्तिव्यावर्त- क. दयपदस्य नास्ति; अथापि अदयानुवदशायामपि हरिवमिति स सामान्याकार इति भावः। ननु घटी घट इति पर्यायपदप्रयोगाभावात् , मध्ये देवोत्यादरवि- शेपेण नामवे कथ सह प्रयोगः । अतः समानाधिकरणपदोक्त सामाना- धिकरण्यमेवान दुरुपपादमित्याशबामपाक कैवटेनोक्तम् , 'पर्यायशब्दाना- माप सामानाधिकरण्यात अविद्यमानत्वनिषेधात निघातप्रसङ्गः' इति । शब्दाना पर्यायवं तावदास्ताम् । अथापि मिनप्रवृत्तिनिमिचकानाकस्मि- नथें वृत्ति सामानाधिकरण्यमिति निरुक सामानाधिकरण्यमक्षतमिति तदा- । इदमत्राकूनम्-पर्यायश। द्विविधः । प्रवृत्तिनिमित्ताशेऽपि भेदरहित. , मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकश्चति । आयविषये तु न सह प्रयोगः । अतो घटी घट इति नापतिः । एकार्थविशेष्यकत्वमानस्स सामानाधि- करण्यस्वरूप तु एतत्प्रयोगापतिौरव । अत्यविपये तु सहप्रयोग इष्ट. । प्रतिनिमित्तभेदसत्त्वात् । कथ नामसु प्रवृत्तिनिमित्तभेद इति चेत्-एक- स्या एव व्यकोरनेकानि नामानि नूनमर्थविशेपावधिनायव क्रियन्ते । तत्र अनियाशब्देन हन्तव्यस्वविरो-याकारविशेप. , देवोत्यनेन घोतमानत्वाकार। बाध्यत इत्येवरीत्या मान्यम् । न समतिसमक्त.यात् कथमेत पुरस्कार- णेश नामत्वामेति मन्तव्यम् , हन्तव्यत्वानाश्रयवस्स्वन्तरे यत्रातिप्रसक्ति- सम्भावना तय'वृत्त एतन्मात्रवृत्ति-हन्तव्यत्वविरोध्याकारस्यैव विशिन्य प्रवृ. चिनिमित वेन यागविशेो उद्विदाविशवप्रवृतिसम्भवेनादोपात् । एवं शया ·परमार्थप्रकाशित . देवीत्यादावेतन्मात्रनिष्ठद्यातमानत्वविशेषादिकमव प्रवृतिनिमितम् । तच धर्मा मियो भिन्नाः । सम्भवन्त्येव व्यक्यामेकस्यामप्यनेके इतरावृत्तयो धमाः । परंतु तेपामेकमावनिमत्वात् एधर्माव्यावर्तितन्यक्तिव्यावर्तकत्व- मन्यस्य धर्मस्य नास्ति । अथाप्युपपन्नं सामानाशिकरण्यमिति । नाम- धेयस्यले च प्रवृत्तिनिमित्तानां सासिद्धिकरवे यावदाश्रयमावितया एकनामा- व्यावस्तिदशाव्यातकस्वमन्यस्य नास्तीति स्पष्टम् । तेषा कादाचि कवऽपि उपलक्षणविषयव शक्यतावच्छेदकत्वात् अन्यथा सार्वकालिकनामत्वानिवी- हात् , हरे दयाळो इतिवदपि न विशेन्यविशेषणभाव. । भिन्नप्रवृत्तिनि. मिच वक्षतम् । सूत्रकारणापि सामान्यवचनविशेषवचनपद प्रयुजा- नेन प्रत्युदाहरणस्थले प्रतिनिमितयो सामान्यविशेषरूपत्व नास्तीत्येवमेव सुच्यते ; न पुन: सस्मिना तन प्रवृत्तिनिमित्तस्यैवाभाव । एवं च मुत्रे भाष्य कैयटे वा प्रतिनिमित्तभेदो नास्तीत्यनुक्ततया नागोजिमकल्पनमद्वैताभिमानमूलमेव । ये पुनेरतावत् परिशीलयितु न पारयन्ति, तरप्यन्ततस्ततत्पदयाच्यस्वरूप प्रवृतिनिर्मित सुनोधमपरिहार्यम् । खाकृतं च यदृच्छाशब्दाना शब्दस्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तकामिति कथकार मध्ये इत्यादी प्रवृचिनिमित्तभेदाभाव । अत शपरवाक्यमनादरणीय- मेव । आद्रियता वा कचिदनुकूलार्थवर्णनेन । यथा-एकार्थविशेन्यकेत्यु- कत्वात् विशन्यताया प्रकारतानिरूपितत्वाद्विशेष्यसहचरित प्रकार प्रवृत्ति. निमित्त तनापीप्यत एव । एवं च म तु प्रवृत्तिनिमितभेदगर्भ' मिति वाक्यस्य भेद्यभेदकभावापन्नतादृशप्रवृत्तिनिमित्तगम नेत्यर्थ इति । नाना- समाकं निमरः । अवर्जनीय. प्रतिनिमितभेद समानाधिकरणवाक्यसामान्ये इत्येतत्तु स्थापयाम । अत सत्यं ज्ञानमित्यत्र विनैव रक्षणा सत्यत्वज्ञानत्वादिषी प्रती- ताः परित्यक्तुमशस्या । न च ते न प्रतीयन्ते । तथा सति एकना- 42 ·परमार्थप्रकाशिका। . नृतव्यावृत्तिः, अन्येन जडन्यावृत्तिः, अपरेण परिच्छिन्नन्यावृत्ति क्रियत इति भवर्दीयव्यवस्थाया एवासम्भवापातात् । एतादृशव्यावृत्तिप्रतीतित्रलादपि न सत्यादिपदवाच्या सत्यादिपदप्रवृत्तिनिमित्तम्, तथा ज्ञानस्येदृशव्यावृत्त्य-' प्रत्यायकत्वात् । अतो भिन्नभिन्नतावद्धर्मवत्वमवर्जनीय ब्रह्मण इति । यापुन (पु. १२०) सदेवेति वाक्य पुनर्गृहीत्वा अद्वितीयश्रुतिः खगतविशेषमपि न सहत इत्युक्त्वा, 'जगदुपादानस्य ब्रह्मणः स्वव्यतिरिक्ता- धिष्ठालन्तरनिवारणेन विचित्रशक्तियोगप्रतिपादनपरत्वादद्वितीयपदस्पे' ति श्रीमाप्यार्थनिधनम् -तत् शारोपनिषद्धाप्यविरुद्धमित्यारम्भ एवास्माभि- रदर्शि । सत्पदेन च 'येनाश्रुत'गिति वाक्ये यापदेन गृहीतमेव गृह्यते । [पु. १२१] इति स्वीक्रियत एव । तत्र च यच्छन्दश्चिदचिद्विशिष्टपर इति प्रागेर समर्थितम् । अत्र सत्पदार्थ एकपदार्थमद्वितीयपदार्थ च प्रति इदपदार्थस्योद्देश्यत्वम्, न तु एकपदार्थीदे सपदार्थेऽन्वय --इति यदुक्त तन्न हृयम् ---तथा सति एके शेनानविधाने वाक्यभेदात् । अत एक- वाद्वितीयत्वविशिष्टसद्रूपत्वमिदंपदार्थोद्दशन विधीयते । विशिष्ट विधाने तु न वास्यभेदः । अत्र वेदान्तिसम्मत। वैशिष्ट्यवर्णनप्रकारे विस्तरमियेह न प्रदश्यते सदेवेत्येवकारेण शून्यव्यावृत्तिवन्मत न सिद्धयति, सच्छब्दस्या- सच्छन्दस्य च धार्ममानपरत्वे एकेनान्यव्यावृत्त्यसम्भवात् । सत्ताविशिष्ट- वाचियं तु सच्छब्दस्य सविशेषमीरुणा भवता दुर्वचम् । अद्वितीयमि- त्यत द्वितीयपदेन, 'असिद्वितीयोऽनुससार पाण्डवम्', 'ताते चापद्वितीय वति रणधुरा' इत्यादाविव साजात्याविवाणात सर्वनिषेध (पु. १२२) इति न शस्य वस्तु , दृष्टान्तेऽपि पाण्डवानुमारिल रणधूहिवरूपाय. स्थिनिर्वचनपूर्व सुवचत्वात् । जोबिन्दपनिपातु न सर्वप्रामाणिकपरि- गृहीता। तन तनयं, 'समातीय न में किन्चिद्विजातीयं न मे धचित् । ।

·परमार्थप्रकाशिका। . सगतं च न मे किन्चित् न मे भेदलय भवन्' ३. ४७ इति वाक्य न प्रकृतश्रुत्युपवृहणं भवितुमर्हति । किं च तत्र, मे इत्यान भवन्मतसि- दोऽहमर्थनदवच्छिन्नात्मा वा गृह्यत चेत् ---तब मेदत्रय भवद्रिरेय वाक- तमिति तद्विगेषः । शुद्धचैतन्य तु न म' इत्यस्यार्थ , अपसिद्धान्तात् । अतस्तद्वधिनायकमपि । एकविज्ञानेन विविज्ञानप्रतिनाया अगत्पक्ष सम्यगुपपत्तिः प्रागेोक्ता । वमत एव तदनुपपत्ति । एकमित्युच्यमान निर्विशेष सविशेष वा । नाय ; तम्याज्ञेयस्वन सद्ज्ञानेन सर्वविज्ञानमात- ज्ञाया असम्मवात् । नास्य ; सविशेषवे एक वं नास्तीति भवतोक्तवान तिद्विरोधात् , निशेपपरवनिरूपणमाच । ननु सविशेषकारणवादे सर्वविज्ञान कथम् ; विशेषाणा कार्यत्वाव. श्यकत्वेन तत्कारणस्य विशेषज्ञानेनाज्ञातत्वात् इति चेन्न-विशेषश्चेत् स कार्य एकति नियमाभावात् । कार्यत्वाकार्य क्या शास्त्रैकनिर्णथत्वात् । किंच इदमित्यस्य उपरि सृष्टिवाक्यपु निरूप्यमाणसृज्यवस्तुमानपरत्वस्य प्रकरणवल. सिद्धत्वात् , ताव-मात्रस्य सविशेषज्ञानेन ज्ञयता घटन एव । अविशेषण इदमित्यनेन सर्वग्रहणमिति च प्रकरणविरुद्धम् । मबन्मते इदमित्यनना. नाद्यविद्या गृह्यत , न वा ! गृह्यते चेत् अंग्रे तदमाव सिद्ध इति वाथ- मनादिता ! कथ च साप्टै ? न चेत् अविशेषेण सर्वप्राणमिति कथम् । अद्वितीयमित्यस्याधिष्ठान-तरवारकत्व सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापपादनार्थत्व तस्य पदस्य कथमिति न शक्यम् - अन्यस्याधिष्ठातु सत्त्व तस्यैव सृष्टिस्थिति- सहारकर्तृलेन ब्रह्मस्द्रादीना इदमित्यनेन कार्यतया गृहीताना तद्ज्ञानज्ञेय- खेऽपि फेवलोपादानभूतप्रकृतसद्वस्तुज्ञानज्ञयत्वाभावात् सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा ना- पपद्यत इति शङ्कापरिहारार्थत्वेन प्रश्नोपयोगात् । तदक्षत बहु स्यामि- वि उपादानस्यैव सङ्कल्पाश्रयत्वस्यापि वक्ष्यमाणतया कथमुपादानकारणस्य सकलाश्रयत्वमिति सामसक्तिवारणायाद्वितीयमिति निमित्तान्तरनिस्सा. .

·१६८ परमार्थप्रकाशिका , वश्यकत्वाच्च । अन्यथा अंचंतनोपादानपक्षपरिहारासम्भवन चेतनाचेत- नात्मकसर्वप्रपञ्चविज्ञानासिद्ध । एव विविधगुणविशेषाभिधायिकारणवा क्यान्तरानुरेधेिनापि सद्विद्यावाक्यस्य निर्विशेषपरत्व निरसनीयम् । न च सर्वशाखाप्रत्यय यायेन कारणवाक्यान्तरप्वपीद निविशेषत्वमुपमहियते । एव च गुणाना मिथ्यात्वन निर्वाह (पु १२३) इति वाच्यम्-तत्तदुरू- गुणानामेवान तेन न्यायेन उपसहारेण निर्विशेषत्वबाधात । सर्वशाखापत्यय न्याय हि धर्मोपसहारार्थ । न च निशिपस्व धर्म , तस्य घHमिन्न वात् । सर्वज्ञत्वादिस्तु तद्धर्म । किञ्च सिद्धे निर्विशेषत्वे सविशषत्व मिथ्यति निर्वाहा । तदेव ) न सिद्धयति । किं सगुणवाक्यान-उरथुतात् निर्गुणशक्यान्निविशेषलाम किं वा पूर्वश्रुतात् । नाद्य , पूर्वप्रतिपन्नपगुण पिरोनासलातविरोधि व- न्यायेन निर्गुणपदस्य तद्विरुद्धार्थविषयकशाव्दनाधजनकावस्यैवासम्भवेन स्वत एवं उक्तव्यतिरिक्तविषयकतया सङ्कुचितत्वमिद्धे । नान्त्य परमात्मग- ताना सर्वज्ञत्वादोना श स्वावसेयाना पूर्वप्रतिपन्न वामाचे निर्गुणपदस्य लो कावगतचिदचिद्गुणमानोपस्थापकतया तदभावस्यैव ब्रह्मणि मतीया विरा- धाविन पश्चात्सगुणवाक्थैरपूगुणाना वास्तवानामेव योधनसम्भवात् । तथा च सर्वविशेषाभावोधन कुत्रापि न सम्भवतीति तस्यासिद्ध वात् कथ गुणाना मिथ्यात्वम् । यतु-[१ १२४] निर्गुणयंत 'अपहपाप्मा विनरी विमृत्यु पिंशीका विजिपसोऽपिपास' इत्युक्तहेयगुणनिषेपपरत्वमिति न युरूम-पात- कजरामरणादीना गुणत्वस्य काव्यप्रसिद्धत्वादिति-तदसत्-पाप्मनोऽधर्मस्य शं कनिघत्सापिपासाना च गुणत्व न्यायमते स्पष्टम् । जराऽपि शरीरस स्थानावशेष अवयवतयाविशेषरूपत्वात् गुण । मरणमपि तमुकाम-त मिति निर्दिष्ट दहात्मनाविभागविशेष इति सोऽपि गुण इति कथमसिदि ।

·परमार्थप्रकाशिका । कि चास्मन्मते आश्रितलेन सर्वदा प्रतीयमानत्वमेव गुणत्वमिति तदेव- क्षतमेव । एवमपि गुणमामान्यपरवाक्यानां सत्यकामः सत्यसकल्प इत्युक्त- गुणविशेषपरत्वकथनं न सनच्छन एव ; कुनापि गुणमामान्योधकवाक्या. दर्शनात् । यः सर्वज्ञः सर्वविदिनि विशेषस्यैव दर्शनादिति चन-तदप्य. - - 'कोऽवस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् 'समस्तकल्याणगुणात्मकाडमी' न हि तस्य गुणा समुनिगणेगपि । वस्तुं शक्या वियुक्तस्य सत्व धैरखिलेर्गुण ॥ 'नान्तं गुणानां गच्छन्ति तनानन्तोऽयमुन्यत ।' 'तवानन्तगुणस्यापि पडव प्रथमे गुणा' 'वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या वस्तुम्' 'चतुर्मुखायुर्यदि कोटिवक्त्रा मवेन्नर कापि विशुद्धचेत। । स ते गुणानामयुनकदशं वदन्न वा देववर प्रसाद ।' इत्येवं गुणसामान्यपरपरश्शतवाक्यदर्शनात् । किश्च सर्वज्ञ वादिगुणाना- मपि सत्यत्वरूपविशेषणविशिष्टतया विशेषरूपण कथनात् सत्यकामादि- पदस्य गुणविशेषपरत्वमक्षतम् । न च, 'कामः सकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरबृतिहीं/- भीरित्यतस मन एव,' इति थुत्या कामादमीन सत्यनिर्देशात सत्यकामा- दिपदमारोपितमानसगुणवत्तापरम् । निर्गुणवाक्यं वस्तुतः साक्षाचदना. श्रयत्वपरमिति विवेचनीयम् -भवन्मतेमन सृष्टभूतानन्तरभावित्वेन ततः प्रांगवेश्वर कामसङ्कल्पादिवर्णनात्मानसव्यापारस्वासम्मवात ! मोत एवं'- ·१७० परमार्यप्रकाशिका। त्यादिना ज्ञानस्य चेतनगुणतास्थापनात् धीकामादेर्मनोगतत्वासम्भवेन मन एवेति थमनोव्यापाराधीनस्देनौपचारिकत्वाच । मनसैवैतान् कामान पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके' इत्यादावि मनश्शब्दस्य धर्मभूतज्ञानपरत्वा- श्रयणेन काम सङ्कल्प इत्यादि श्रतिनिर्वाहस्य सुकरत्याच्च । अमाकृते ब्रह्म- लोक आहङ्कारिकस्य मनसोऽमम्भवात् । भवन्मतेऽपि मनसि कामाधमे- दम्य बाधितत्वेन मनश्शव्दे लक्षणाया आवश्यकतया मानान्तरानुरोधिलक्ष- णाया एचोचितत्वाच्च । अतो मनशब्दस्य मनोऽधीनपरत्वे धर्मभूतज्ञान- परत्वे वा कामाद्यभेदवर्णन सुकरम् । 'स्वाभाविकी ज्ञानमालक्रिया च इत्यपि श्रुति निर्विशेषपक्ष ज्ञानादरौपाधिक वपक्ष च परास्यति । एव 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' इति आनन्दगुणानन्त्यस्य (अपाच्छि. नानन्दस्य) अत्यादरेण कथनादाप सगुण ब्रह्म । न च (पु १२५)पुरुषेण स्त्रीवपे धृत प्रेक्षकैरत्यादरण तदवलोकनऽपि तस्यौपाधिकत्वमेव यथा, तथाऽस्त्विति वाच्यम् -वैपस्यात् , तत्र पूर्व पुरुषत्वेन ज्ञाते स्त्रीत्वबाघात वेपत्वानश्चय । न विह तथा निर्विशषत्वं श्रुतिप्रतिपन्नम् । इय हिं परविद्या । तत्र चौपासनार्थतयाऽपि गुणकथनस्य न प्रसक्ति । अत कथमौयिका गुणोऽत्र कथ्यते । किं चेह 'मानन्द ब्रह्मणा विद्वान् न बिभेति कदाचन (कुतश्चन] इति मयामा ब्रह्मनिष्ठतया आनन्दगुरु निजन्य इति घुप्यते । न खल्वौपाधिक- ज्ञान मयनिवर्तक भवदिष्टम् । अतस्तस्य वास्तवत्वादेव तथा ज्ञाने मयाभाव । अत परिच्छिन्नतयाऽऽनन्दज्ञान वा सर्वथाऽऽनन्दरहिततया ज्ञाने या भयमे. वेति , मयाभावहेतुतया तत्रात्यादरप्रदर्शनात तस्य औपाधिकावं असम्भव- दुक्तिकम् । अत एव 'उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य मय मवति इति थतावपोशपरिपूर्णानन्दब्रह्मवेदनविच्छेदे भयमुक्तम् । आनन्दमीमांसा थितिरारभ्य उपर्यपरि शतगणितानन्दधारावर्णनेन परिच्छेदने प्रयतमाना ·परमार्थप्रकाशिका। १७१ - तसामनापरिच्छिन्नानन्दता प्रवीति । आनन्दस्य वस्तुत अभाव एव चेदविवक्षि यत, वाई श्रुत्या हासरसमादृत्य चतुर्मुसानन्दनमण'मनु'यम कीटाद्यानन्दहासमुपवर्ण्य प्राणि कासनाभाव उपापादयिन्यन , आनन्द नह्मण इत्येवरूपव्यतिरेकनिदेशोऽपि नाकरिप्यतत्परम् । यदपि परिमितेऽन्ने पूर्णशमाण्डपियानम् । 'सोश्नुते सर्वान् कामान सह नह्मणा विपश्चिता' इति वाक्येन निर्विशेषत्रह्मपरिशप मियते इति--तस्याशक्यच आत्महृदयमेव सम्यतीति किमनेन । न च काम श-दस्य गुणे रूढत्वाभावान्न गुणसिद्धिरिति वाच्यम् -- कामशब्दस्य गुणत्वन रूपण तद्व चित्वाभावऽपि कामनाविषय वेन रूपण तद्वामित्व सम्भवात् । गुणानिति निर्देशे हयव्यावृतिन झटिति भवतीति काम शब्देन सन्निर्देश , हयानामकाम्यत्वाच सुस वारणामति । न च भाग्य वस्तुनामपि काम्यबात परयाणगुणमान ग्रहण कथमिति शक्यम्-तावताऽपि गुणपारसख्यानामावात् । वस्तुतरखत कामनाविषयत्व सुसस्य , तसर-धादेवान्येपा कामनाविषयता । एव च कामानिति सुभेदाना ग्रहणम् । नेपा च भाग्यवस्तुवैचित्र्यायतखेन भ ग्यवस्तुलाम मआर्थिक । सनिति विशेषणाच मुमुक्षो काम्यमाना य ये भवितुमर्हन्नि मुग्वमदास्त सर्व गृह्यन्त इति कामश-दस्य कल्याणगुणपरत स्वरसमय । वस्तुतस्तु दहरविद्याया 'तय इहात्मानमनुविद्य बनन्ति एताश्च सत्यान् कामान्' इति परमात्मना सह वेद्यतया कामाना कथनात् तस्मिन् यदन्तस्तदन्वष्टव्य मिति ततत्यवाक्यनैव तेषा परमात्मनिष्ठत्वाभिधानाच द्रव्याधिनत्वरूप गुणत्वस्य कामेषु लाभात् तदैकाध्यन इहापि कामपद तत्परमिति निश्चीयते । प्रतेन कामशब्दस्य गुणपरलेऽपि तेषा ब्रह्मनिष्ठत्वमसिद्धम् , तद्बोधकशब्दा भावादिवि निरस्तम्-वाक्यान्तरेण तसिद्धस्पपादितत्वात् । न च सर्वकामपदस ब्रह्मनिष्ठगुणपरले जीवस्य तदाश्रयत्व न मुद ·परमार्थप्रकाशिका । चम्-जीवब्रह्मणादात् । ब्रह्मगुणसजातीयगुणपरत्ववर्णनं च खरसतो जीवगुणग्रहणेनैव निर्वाह विष्टमिति वाच्यम्-अश्नुते इत्यनेनानुमवस्यैव ब्रह्मणासहेत्येतदन्वयानुरोधेनोक्ततया ब्रह्मगुणानामपि जीवकाम्यमानताया जीवानुभाव्यतायाश्च सम्भवेनविष्टनिर्वाहामावात् । एतन-जीवीक्य- खोकारण नौवस्य ब्रह्मगुणपाप्तिकथनेऽस्मन्मार्गसमागम इत्यप्यपास्तम् । तथा खीकारामावात् । एवमाप युप्मामतप्रवेशाभावाच्च । न हि भवन्मते ब्रह्मणि गुणगन्धोऽप्यस्ति । यस्य जीवे ब्रह्माभेदबलात् माप्तिर्भवतोच्येत । किञ्च भवन्मते निर्गुणब्रह्मपरिशेप सर्वकामानुभयोक्तिः कथ घटते । लौकिकाना कामानामानन्दविशेपाणा ब्रह्मानन्दमात्रारूपत्वात आनन्दरूपनातापतिरेव सर्वकामावातिगत चेन्न-ब्रह्मण आनन्दरूपता नाम दुखाभावरूपतेति प्रागुक्तस्वात् मुक्तिदशायामवेद्यम्य तस्यानन्दरूपत्वासम्भवाच लौकिकसुख- विशेषाणा ब्रह्मानन्दमात्रारूपत्वस्यासम्भवदुक्तिकत्वात् । न हि लौकिक सुख दुखाभावमातम् । अन्त करणपरिणाम. सुखमिति च भवन्मतम् । एवं 'सह' इत्यस्य युगपदित्यर्थ स्वीकारेण युगपदेव सर्वानन्दभाग्भवतीत्यर्थवर्णन तृतीयान्तसहचरितस्य सहशब्दस्य साहित्यार्थकत्व वारस्यविरुद्धम् । एवं ब्रह्मणा इत्यनाभेदे तृतीयत्यपि सहशब्दसमभिव्याहारविरुद्धवादभेद तृतीया- नुशासनाभावाच हेयम् । तस्य विपश्चितेति विशेषणेन सर्वज्ञत्वकथनात् मोक्षे सपिलापः ब्रह्मनिर्गुणत्वकल्पन च सामना सम्भवति । अतो ऽनया श्रुत्या मोक्षे जीव , तन्निष्टोऽनुभवः, तद्विषयाः कामा , साहित्यप्र- तियोगिवला, तनिष्ठगुणविशेष इत्येतावद्वदसिद्धिव । विस्तरोऽसदाचार्यमय द्रष्टव्य.. (पु. १२६) 'यस्यामतं तस्य मत मतं यस्स न वेद स । अविज्ञात विजानता विज्ञानविजानताम् ।। इति श्रुति गृहीत्वा, 'यस्य ब्रह्म ज्ञानाविषय इति निश्चयः तेन सम्यगवगतम् । , ·परमार्थप्रकाशिका। . . यम्य तु ना मत ज्ञ नविषय वनाभिमतम्, स न वेद । यतोऽस्मामिना ज्ञात अजानिष्ठज्ञानविषयमनमित्येव विनानता उत्साविज्ञातमेव । भद्वते नमणि विषयविषयमावासम्भवात् । 'अविज्ञानता-उझ न ज्ञानविषय इति विजा नता ब्रम विज्ञान मियर्थवर्णन पक्रनविरुद्ध व दुसरत्वाच ५६यमा । तथा हि-तन 'यदि म-यम मुरदेति दनोवापि नस व य ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य व यदस्य देवप्वयनु मीमाम्यमव ते मन्ये विदितम् (कन २.१) इति मन्त्रेण 'मह मुवेद सम्यग्देति मत्या सत्या अरसा ब्रम स्वम्स विदित मवति , न क खम् । परिच्छिन्ने हि वस्तुनि कृ शो ज्ञातु शक्यते , अह सुवेदेति च शस्य वस्तुम् । अनन्त चनहारूप तन्न मुत्रदेति मत्यहम् । तथा चान्याशप्रदणे सतोदमेव कृ समिति प्रान्त्या एव मन्यो 'सुवेदेति । यत् अस्य नागस व वेत्थ , यच्चास्य रूप देवेबस्ति , सर्वमिद पुनस्ते मोमाम्यमेव । अल्लाशस्यैव गृहातवान् । 'एव मदुक्त ३या पिदिन म-र' इत्युक्तम् । अत्र च अह 'सम्यवेदात ज्ञानमयुकम्-ज्ञ नपाइश द्भावादित्यर्षनिकर्ष । एक गुरूपदिष्ट श्रु वा शिय आह- 'नाह मन्ये मुवेदेति नो न वदति वेद च । यो नम्तद्वद तद्वेद ना न वेदेति वेद च ॥ इति । अत्यायमर्थ 1-अदना सुद सम्पादोन न मन्ये । ताना ज्ञ नविषयात्रा नई तदिवि वा, सर्वथा नाम न जानामीति न मन्तव्यम् । अह 'न दे'. त्यपि ना वेद । सम्यड्न जानामि , किश्चितु जानामति यावत् । य एव न भम्माक भवन्छि याणा मध्य तद्वद मीमास्यमिति भवदुक वेद । स तत् नम वेद । एक विवेकी , नाह तम वदेत्यपि नो वेद । कृमज्ञा नामावेऽप्येवरूपेण जानात्यवति यावत् । - - ·परमार्थप्रकाशिका। - एवं मन्त्रद्वयेन ब्रह्मण. सम्पूर्णतया दुग्रहलं ज्ञेयत्व चैव निरूपित- मिति कथमनेन तृतीयेन मन्त्रण तद्विरुद्ध सर्वथा ज्ञानविषयत्वानहत्व ब्रह्मण्युच्येत । प्रथमपादस्य, यम्यामतमिति निश्चयस्तस्य मतमित्यर्थको 'इति निश्चय' इत्यस श्रुतेरलामादुदक्षरस्त्वमपि । अतो मीमास्यतया अविदितत्वाभाववत्वेन तदुपवर्ण्य, 'सु' इति निर्देशपूर्वक सम्यविदितत्वाभाव एव प्रागुक्त इति तदविरोधेनैवमों वर्ण नोय ---यस्य ब्रह्म सुविदितमिति न मतम् । तस्य तत् यथावन्मतम् । यस्य सुविदितमिति मत, स न वेद । सुविदितमिति विजानतामविज्ञात, सुविदितमित्यविजानता विज्ञातमिति पूर्वमन्त्र ब्रह्मविषयकश्शवणास्यान मन्त्र तद्विषयकमनननिदिध्यासनयोग्याल्पविषयक वमुक्तामति विवेक । एव च ब्रहीतावदिति परिच्छिन्नत्वेन ज्ञाने यथावस्थिततस्वरूपाज्ञानम्, परिच्छिन्न स्वेन ज्ञान च यथावस्थित ज्ञानमित्यव निकृष्ट भवतीति । सर्वथा ज्ञानाविषय वे च 'अमतमविज्ञात मिति निर्देशोऽप्यनुपपन्न एव । शास्त्रयाय च । ब्रह्मज्ञाना-मोक्ष इत्यादरसिद्धिश्च । न च साध- कावस्थाया ज्ञयत्वेऽपि मुक्तावज्ञयत्वमेव विवक्षितमिति शक्यम्-ताई मत तस्य मतमित्यत्र मुक्तेभक्तिया भविष्यनिर्देशो युक्त । न तु अमतमिति प्रत्यय । यस्य मुक्तावमत तस्य सृष्टिकाल मतम् । यस्य मुक्तौ मत, स सृष्टिकालं न वेद इत्यर्थवर्णनेऽनुपस्थितमुक यादिपदाध्याहार , तदा मुक्तो जीवस्याभावात् यस्यति निर्देशायांग । द्वितीयपादे च मुक्को यच्छब्दार्थस्य मतस्वस्थ चापसिद्धयाऽर्थस्स विघटमानता चेत्यादिपणमि- त्यल पामविरुद्धार्थदूपणविस्तरेण । यतो वाच इति वाक्याथ मंगव विचारत । न हटेर्दष्टार पश्यरित्या दृष्टारमात्मानं दृष्टिव्यातरिक न पश्यरि- त्यर्यवर्णने जडत्वनिषेध सिद्धयत्येव । एवं व्यतिरिक्त पदाध्याहारेणार्थवर्णनं च यस्या- ·परमार्थप्रकाशिका। १७५ भवपक्षे दृष्टितोऽधिकस्य द्रष्टुरमावस्थापनायाभ्याहारस्वीकार स्थितममि- प्रेत्य । तथा चाध्याहारे सम्मठे दृष्ट्टत्वनिपेय पव क्रियत इत्पन्न न नि- यामक किश्चिदति । जडत्वनिषेधपरतयेवोपपत्ते । दृष्टिव्यतिरिक्तताया जडत्वरूपतया तदुक्तो जडत्वानिर्देशासम्भवात् । भान्यम्याज्ञानपदम्य जडे- त्यर्थमाकलयन् कथ श्रुतौ दृष्टिन्यतिरिक्तति पदेन तमर्थ न गृहासि । द्रष्ट- निषेधपरत्वेन च दृष्टिमिति द्वितीयान्त युक्तम् । वस्तुतस्तदा 'न द्रष्टार पइये रित्यतावदप्यम् । अतो द्रष्टरि दृष्टिव्यतिरिक्तनिषेध व्याध्याहृत्य योजनापक्ष क्यिने । अन याहारेण योजनाऽपि भाष्य दर्शिताऽस्ति । पाक पचनीतिवत् प्रयोगवीकारण दृष्ट कार जीवात्मानमित्यर्थ इप्यंत । पूर्वोक्तमात्मानमीदशनीवात्मरूप न पश्योति वाक्याथ इति । वस्तुत शारोपनिषद्धाप्ये श्रुतिरिय ज्ञानृत्वनिषेधपरतया न च्या ख्याता, अपि तु ज्ञयत्वनिषधपरतया । अत एवाविषयत्वनिराकरणपरत्व श्रुतेरस्या कल्यतस्मन्थेऽप्युक्तम् । अतो भवसम्मत व्यातरिक्तपदाध्याह रस्तद्विरद्ध । दृष्टेष्टारमित्यस्य दृष्टिकरिमित्यर्थवर्णन भर्तृप्रपञ्चकृतमाप, द्रष्टारमित्यावरीव तल्लामात् दृष्टरिति पद व्यर्थ स्यादित्युपपादनेन शाकर- भाप्य एव दूषितम् । तथा च दृष्टिद्रष्टार न पश्याति नसम्मतोऽयं । तदिन विविच्यते-दृष्टिर-त करणवृत्तिविशेष , तद्रदृत्वं च तद्भासकर तरसाक्षित्वम् । सच्चारमन इति, तमामान, न पश्य नान्त करणवृत्त्या विषयोकुर्या इति । अत्र यथा गोरयमिति प्रदश्यत तथा शृङ्गमाहिकया SSमानमप्रदश्य प्राणनादिव्यापारणामसाधन कुत इत्याशय, अविषयत्वा दामनी गवादिवत् प्रदश्यत्व न सम्भवतीत्युच्यते, 'न दृष्टिार'मित्या- दिना । तत्र दृष्टरित्यन्त करणवृत्युक्ति । द्रष्टारमिति धातुना तद्विषयक भान आमखरूपमूत चैतन्यमुक्तमिति न पौनस्पत्यन् । केवल द्रष्टार- मित्युक्तौ अन्त करणस्य घटादिद्रष्टुत्वात्तग्रहणमापयत इति दृष्टद्रष्टार- . .

·परमार्थप्रकाशिका। मित्युक्तम् । यथा घटादिः कदाचित् दृश्यसे, न दृश्यते च । न तथा दृष्टिः । साऽस्ति चेत् , भासत एव । अतो घटादिदृष्टिः कादाचिस्की, घटे सत्यपि जास्वभावात् । दृष्टिविषयप्रकाशरूपा तु दृष्टिनित्या, दृष्टौ सत्योमतदभावाभावात् अतो नित्ययाऽऽत्मस्वरूपमूनया दृष्ट्या अन्त - करणवृत्तिरूपा दृष्टि स्वतो जडमूना प्रकाश्यत इतीदृशदृष्टिद्रदृत्वमात्मन एव, नान्त करणस्य ; अन्यथाऽन्त करणवृत्त्यन्तर सति प्रकाश , न चे- नेति दृष्टिप्रकाशस्य कादाचित्कावप्रसन्नात् । एवं दृष्टिसाक्षिवादात्मनो न दृष्टिविषयत्वम् । न खलु प्रदीपप्रकाश्यो घट प्रदीपं प्रकाशयतीति । अयमर्थश्च श्रीमाप्य पूर्वपक्षतया नादृतः। एतदन्यवाहतपूर्वमय 'यस्यामत तस्य मत मिति श्रुतिमुपादायात्मनोऽविषयत्वासम्मवस्यापपादित- त्वात् तद्रूपणादूपितं, अविषयत्वार्थकस्वत्यांगन, 'म दृष्टरिति वाक्यस्य स्वपक्षस्थापनोपयोगि अद्वैनानुयायिसमाहतमर्थवर्णनप्रकारान्तरमुद्भाव्य दृषि- तम् । वस्तुन प्रसनेरविषयवार दुचिमित्यप्यभिसन्धिः । तथा हि- यविषयत्वमात्मनो वुवोधयि पेसम् । प्राणनारिलिोन माक् तसाधनमपि दुशकम् । अविषय वात् । यदि मननविषयत्वमिप्यते-तदिन मतेमन्तार मन्वोथा' इति वास्यमनधितम् । अष्टरित्यस्य पश्यन्त:वस्वीकारेण व्यतिरिक्तपदाध्याहारेणार्थवर्णनं वामिति । योजनायामपि बन्दृत्वाचे ग तात्पर्यम् । विज्ञानम्वरूपत्वनिषेध इति थुयाशयो दर्शिनः । परं सत्र योजनायां न केवलं व्यतिरिक्तपदाध्याहारशश , तु दृष्टिमतितिविज्ञातिशब्दरवस्याविशेषापन्नधर्ममूनज्ञानवाचिगिरामस्वरूप. भूतज्ञानस्य महणेऽपि सोऽमि । अयापि शारमायाहव्याख्यायामपि द्रष्टार मन्तारमित्यादी धातु नाऽऽ मखरूपम् ज्ञानस्य निन्यस्य प्रतिषिल. क्षणस्य प्रणे स शोऽस्येवेति तारकेशसदमेव व्य रूपानं मागहम् । स्वयमेवम्भून शहारामित मर्नुपाशिका योजनेव पश्चात् माविका ।

·परमार्थप्रकाशिका। १७७ . कतारं न पश्येरित । यद्यपि योजनेयं शामाप्ये दूपिना ; अयापि अर्थान्तरस्यानुपपन्न. लात पाक पचनीतिवन प्रयोगमन्मवाञ्चयमे वाहता । यया दृष्टेमतेरित्य- म्यान वैययम् , त्या शारयोजनायां तृचययो व्यर्थ एव ; दृष्टदृष्टि न परित्येव पर्याप्तत्वात् । द्वितीयदृष्टिपदम्यात्मभूतचनन्यपरत्वात् । तृसत्व एवार्थ क्लेश । स्वम्मिन् स्वकलामावात् । अनोऽन्त करणगतं कतन्वं वृत्तिगतं धमत्वं च च न्याना आराप्य द्रष्टारमिति वाचोयुक्तिरि. नि वक्तव्यम् । अतो धातुना म्वरूपचेनन्यग्रहग तद्धर्मवतृजर्थकर्तृ. त्वयोहापादने लगः । तृययम् ; धर्मभूमज्ञानानिरिक्तान्न करणातरूप- নৌকায় পানেরালায় স্বাধীকাইল স্বাস- न्यविषय-वासम्मन्याचार्थगधोऽपीयनदेपेक्षया पाक पचनतिबद्धातुयथ्य. परिहारा युक्ततर इति मायाशय । अत्र दृष्टरित्यादे पञ्चम्यन्त वस्वीकारणान याहारण मुमुक्षु व्या. भि. दृष्टिधनेिमतिविज्ञामिभि द्रष्पादिम्लो जीवात्मा न विषयीकन य किन्तु तदन्य परमात्मेति प्रकृत्योच्यत इ.यपि सुवचम् एव दृष्टात पञ्चम्यानत्वादेव पश्यारत्येवं ततदनुसारेण तवद्धातूप्रयाग । 'अन्यथा न गृहोया' इत्येकरूपप्रयोगौचि यात् । तथा च दृष्टिश्रुत्यादिषु जीवात्मा कर्ता, न तु स एव कर्म : किं वन्य परमात्मा कति धल्या वाद्वयन इति । अथ वेत्यादिश्रीमाप्यमूक्त्याऽयमर्थोऽप्युच्यते । तत्रापि दृष्टारिति पञ्चमी 'प्रतिपय त्यत्रावति । द्रष्टार दृष्टित प्रतिपय हारविषयमकृत्वा परमा. मिव प्रधानतयोपास्य इति श्रुत्यर्थ इति । न च 'विमापा गुणेऽस्त्रिया' इति बोलिङ्गे हेतुपञ्चमी न सम्मतेति वाच्यम्-'नाति घटोऽनुपलव्धे', 'अनुपपतस्तु न शारीर' इत्यादिप्रयोगलेन तत्समावस्य वैयाकरणसम्मत. स्वात् । - ·१७८ परमार्थप्रकाशिका। , अथापि न पश्ये , न शृणुया इत्यादिभिरेव मुमुसुकर्तव्यदृष्टि- श्रुतिमतिविज्ञातिनिन विषयी कुर्या इति विवक्षितार्थलाभात् भर्तृप्रपश्चाहतमेव भाष्यार्थतया श्रुतमकाशिकादावाहतम् । दृष्टेरिति पप्ठ्यन्तं च नातिव्यर्थम् । या दृष्टि द्रष्टव्य इति वाक्यविवक्षिता ता प्रति यो दष्टा भवति तं दृश्य न जानीया इत्युपपादनशैल्या शोभनत्यादिति । एवं 'दृष्टे श्रुते रित्यादेः पञ्चम्य-तत्व चक्षुरादिकरणवाचिव च खाकृत्य हष्ट्रद्रष्टार करणायतदर्श- नवन्त न पश्यरित्यर्थपरत्वमपि 'अथ वेत्यादिश्रीभाप्यसूक्तेयुज्यते । अत एव अन्तराभूनयामाधिकरण अतिमेनामुपादाय 'इन्द्रियाधीनाना दर्शनश्रवण- मननविज्ञानाना कारि मिति भाषितम् । एव च करवायतत्वपतिपाद- नेन नावात्मनो दृष्टारमित्यनेन ग्रहणाय दृष्टेरिति पदमाप सार्थकम् । य कश्चिदवाधित समुचितोऽर्थोऽस्तु सर्वथाऽत्र द्रष्टवाद्यनिषेधात् आत्मनो ज्ञातृत्ववाद्धयमिति। 'विज्ञातारमेर केन विजानीयात्' इति श्रुत्यन्तरेणाप्यात्मनो ज्ञातृ. व स्पटम् । पूर्व भारमा वा अरे द्रष्टव्य इत्युक्तमात्मान, विज्ञानधन तभ्या मूतेभ्य समुत्थाय' इति मध्ये विज्ञानधनशब्देन, अन्ते विज्ञातारमरे केन विजानीया दिति विज्ञातृशब्देन च निर्दिशन्तीय श्रुतिरात्मनो विज्ञातृ- व स्वाभाविक दर्शयति । यत्तिह केन विज्ञानीयादिति न फेनापि विजा- नीयादित्यर्थस्योक्तस्वात जय वनिषेध सिद्धयतीति तन्न-उपक्रमे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादिनाऽवश्यज्ञेयस्वमुपपाय तस्य शेयत्व फथ भवे । दित्युपसहारे वचन हि दुर्महत्वासावधानमुपास्यत्वमेवाभिमेयात् , न तु सस्मिना ज्ञेयवाभावम् । न च निर्गुणस्स ज्ञयत्वं न भवतीति वाच्यम् निर्गुण नासिद्धे । विज्ञापारमिति सगुणत्वस्वोक्त वात् । न च सगुण युप्मन्मनेऽप्यज्ञेयम् । अत यदि परमा मान श्रीतिन लात् , यदि च परमात्मा सयमामान न ज्ञापयति, तर्हि न केनाप्युपायनेप विज्ञातुं शक्य .

·परमार्थप्रकाशिका। १७२ तथा चोर- - इति प्रतयुतीव , 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इति श्रुतिविषये थीमा प्यदर्शितया दिशा प्रत्येत य इति । यदपि (पु १२७) नमणि न लेशवोऽपि भेदस्यायमर , नेह ना- नाऽस्त्रीत्यादिधतिभिर्मेदनिपपदर्शनान् । भिन्न इति व्यवहारो द्विविध यया-पृथिवी जलराद्भिन्ना, पृथिवी घटस्टादिभेदेन भिन्नति च । तत्र द्वितीय अवान्तरमेदविशिष्टरूपो भिन्नपदार्थ 'नाना'शब्दवाच्य । रार्धे नानादर्शने मृत्युपाप्तिवचनात् दह जगनीहशनानास्वनियोऽत क्रियते । तस्य चैक वेन दर्शनविधाने तात्पर्यम् । नानाभूनाना च पदार्थानामक खेन दर्शनमेकोपादान वन दर्शनरूपम्, कारणाक्षप्वकोपादानक सम्यो- कत्लातइत्युक्तम् तन्न विचिनो विरोघ । तया द-यदि जगति ना- नात्वनावलोकननिषेव थत्यर्थ , ताई ब्रह्मणि महानषेध कथमन सिद्धयति । एवं नानात्वनावलोकनमेव निापद्धन् न तु नाना र निापद्धामति कय भेदा- । कय च प्रत्यक्षादिप्रमाणन यस्यापुरुषत-त्रम्य नानात्वदर्शनस्य निषेध । घटगरापादिवा- नरभददर्शनम्य मृद्रूपैकोपादानक यज्ञानस्य च यया न मिया विरोध , तथा जग यानरभेदरूपनानात्वस्य एकत्रझोपादा- नकत्वस्य च नास्ति विरोध इति एकोपादानातविज्ञान सति नानात्वदर्शन कथ न भविष्यति । अवान्तरभददर्शनानपधे एकापादानकत्वदर्शन वा कथ लभ्यते । एकोपादानकवविधिना नानापादानक वनिषेधस्तु शक्य कर्तुम् । ईदृशैकोपादानकत्वस्यास्माकमापि समतत्वात् कथमेनया श्रुत्या- ऽस्मत्पशदूपणमिति । किं चेहेत्यनेन जगद्महणे 'तत्रावा-तरभेदो नास्ती. युक्ती जगदति , तत्रावान्तरमेदो नास्तीति सिद्धयात । न च दृश्यमाना भेदा अपलपितु शक्यन्ते । अत एव हि भेदनिषेधायोगात् तद्दननिष घादौ वापमिति बया क्श सम्पादित । अतोऽहे शेन ब्रह्मात्मवा. प्रमात्मकत्वरूपोऽवा-तरभेदो नगति नास्तोयुक्तौ न कश्चिदोष । एतेन मार ·१८० परमाथप्रकाशिका । नानाशब्दस्य ब्रह्मभिन्नमित्यर्थस्वीकारे; लक्षणा स्यादिति निरस्तम् अवान्तर- भेदस्यैव नानापदार्थत्वोक्तः । एवं 'इत्यनेन ब्रह्मग्रहणमेव' इत्यपि सुवचम् , तस्य प्रस्तुतत्वात् तथा च कठवल्लयां शाङ्करभाष्यम्-२.११] इह ब्रह्मणि नाना नास्ति , किश्चन, अणुमानमपि । यस्तु-इह ब्रह्मणि नानेव पश्यति....' इत्यादि। नानाशब्दस्य नानात्वम वान्तरभेदोऽर्थ इति च भवतोक्तम् । तथा च ब्रह्मण्यवान्तरमंदा नास्तीति श्रत्य सिद्धे अनेकब्रह्मनिषय एव कृतो भवति, न जगत्प्रतिषेध इति । एतदुक्त भवति कठवल्लयां बृहदारण्यक चायं मन्तः पठ्यते । पूर्वत्र [२. ४. ११] 'मनसैवेदमाप्तव्यमिति, द्वितीये [५.४. १९] 'मन. सैवानुद्रष्टव्य'मिति च भेदः । तत्र कटवलयां तदव्यवहितपूर्व, यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र उदविह। मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ॥' इति मन्त्रेण इहामुत्र च स्थितं ब्रह्मैकमित्युक्त्वा तत्र भेदबुद्धिनिषिद्धयत इति स्पष्टम् । तथा च तदव्यवहितोत्तरमन्त्रेऽस्मिन्, यथापूर्वमन्त्रीक्तरीत्या इहामुन्न च ब्रह्म नाति बुद्धिन युक्ता : तथा इहैव ब्रह्म नाना सृष्टिस्थित्यादि- कार्यभेदेन वा प्रकारान्तरेण वति नानात्वबुद्धिन युतित्युच्यत इति वा, यद। न केवलमिहामुन च ब्रह्मणि भेदा नास्तीति, किंतु मम्भावितप्रकारान्तर- पापि ब्रह्मणि भेदो नास्तीत्युच्यत इति स्वीकार्यम् । अतस्तदैकार्यात् वृहदारण्यकेऽप्येवम् । तत्र तदुतरमन्नपर्यालोननयाऽपि निपिद्धयमानं मानास्वमतादृशमिति निश्चेतु शक्यते । तथा हि---'एकधैवानुदष्टव्य- मेतदप्रमेयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशादन आत्मा महान् भुवः ।।' इत्य- यमुच। मन्त्रः । ब्रह्म तदेकाकारणव द्रव्यम् । स च प्रकारः अम- मेयत्वविरजस्वादिः । तथाचाप्रमेयमरिच्छिन्नमक ब्राझ परिच्छिन्नमन्यत, विरज एकम् । सरजोऽन्यत् इत्येवं ब्रह्म नानाविधं न मन्तव्यमित्युच्यते ।

·परमार्थप्रकाशिका अन आकाशात्पर इति सर्वकार्यनिरूपितसविध कारण-वस्य आत्मन आकाश. सम्भून इत्याधवगतस्य ज्ञापनात किश्चित्पति कारणमकारणं चेति द्वैविध्यनिषेपात सृष्टिस्थितिसहारादिसंबकारणत्रौस्यलाभः ; अजो भ्रवः इति सर्वकालमत्वज्ञापनात् कालभेदेन ब्रह्मभेदपरिहार. ; महानिति सर्वव्यापिन. कथनात देशभेदेन तद्भेदपरिहारः ; भामेति सर्वनिरूपितनिरुपाधिकात्मत्व. स्ववभूने वचनात् किश्चि प्रत्या माऽनात्मा चेति वियनिरास. ; एवमा T- वात् खामिभूतस्य विरजस्ववर्णनात् स्वामिना विभूतिषु सर्वत्रामिमानस्य सहजतया वैषम्यराहित्यावगमात सर्वत्रेकरूपता लाभश्चेत्यवमनुद्रष्टव्य ब्रह्मणि एतद्विरुद्धं नानात्व न द्रष्टव्यमिति पूर्वमन्त्रेण वर्षात इति । अन शास्त्र- प्रत्यक्षसिद्धम्य भेदस्य नास्तात्यपलापायोगादेवमेवार्थ । वस्तुगत्या भेदा. भावे च सति भेदबुद्धिपि न निद्धया , वस्तुग-या मृत्युप्राप्तरभादेन च निन्दाया आँप नावसर । तसर्वसत्व च भेदापलापाऽपि दुष्कर इत्यलम् । यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतर पश्यनीति श्रुतौ द्वैतशब्द- स्थावानरभेदमूलक द्वित्व प्रतिनिमित्तमिति यदुक्त तनावानरेति व्यर्थम् सवात् । इतर इतरमित्यनुमाराच्च सामान्यतो भदस्य सुग्रहत्वात् । अस्मान्मते श्रुत्यर्थस्तु-मन्तियामिभूतपरमात्माज्ञाने पुरुष इतरे। भवन्निनर पश्यति । इन्द्रियादिना पदार्य गृहन् प्रेक्षकोऽन्य , प्रेक्ष्यमन्यत् , प्रक्ष. णमाधनमायादति मन्यो । सममूतवस्तुज्ञाने तु प्रक्षगकर्तृकर्मसाथ- नाना ब्रारूपेण प्रणात् भेदबुद्धिनीतीति संक्षेप । यतु-स सल्विद ब्रम तजानिति शा-1 उपासात' इति चाय नानातानुसन्धानस्य शान्तिहेतुतलाम कथम् ! ब्रह्मा मकवाक्य- ज्ञानस्य तद्वतुत्वादिति तत्र वक्तव्यं समुपपादितमेव भाष्ये । ब्रह्म म. कवज्ञानं हि किधिदुद्देश्यक किश्चिद्विधेयकम् । तत ब्रह्मात्मकल विधे. यम् , उद्देश्यं तु सर्वम् । देवतिर्थमनुन्धस्यावररूपनानास्वभुद्देश्यतावते. 46 ·१८२ परमार्थप्रकाशिका। दकम् । ईदृशदेवादिभेदरूपनानात्वाविषयकस्य ज्ञानस शान्तिहेतुत्वामा- वान्नानात्वानुसन्धान शान्तिहेतु । तच नानास्वानुसन्धान तत्त्वज्ञानरूपम् । न वाहार्यमिति तेन ज्ञानेन नानात्वाश्रये निर्विकारनिरतिशयकल्याणगुणगण. ब्रह्माभेदग्रहणासम्भवादस्मसिद्धान्तसिद्ध ब्रह्मात्मकत्वमेव गृह्यते । तथा च देवादिचतनान्तर कार्याणा खप्रतिकूलाना कर्मफलप्रदतदन्तर्याम्यधीनस्व- निश्चयात् तेषु न द्वेष इति शान्तिरप्रकम्प। । एव तत्तत्सम्बन्धिनामनुस्- लाशानामपि भगवत्खामिकत्वानुसन्धान सति स्वकीयत्वबुद्धिनिवृत्त्या लाह- शानुकूला शाबानेपु फलेषु स्वगतभगवच्छेपत्वबुद्धयापादितया स्वार्थबुद्धि- निवृत्त्या ईश्वर स्वार्थ स्वभिमतौ सत्या तत्तद्धटयति । न मदमिति बुद्धया च खस्य तेषु रागोऽपि न भवतीनि शान्तिरभ्यूया। अस्मदमिमत- शरीरामभावरूपसम्बन्धेन च नियन्तृनियाम्यमावस्य स्वस्वामिभावस्य च लाभान् सर्वसिद्धि । एतन नानात्वानुसन्धाने सति जातुचित् द्वपक्षयपि रागवृद्धिरेवेत्येतदपास्तम् । भवन्मत एव शान्तिर्दु साधा, एक्यबुद्धया स्वामनीव परमामन्यपि रागस्य सम्भवेन तस्य वृद्धे । एव जडजीवात्मकप्रपवरूपसर्वपदार्थान्तर्गत जड ब्रसक्यस्यासम्भवात् बाधार्थसामानाधिकरण्यस्येव वाच्यतया जगन्मि- • यात्वज्ञ ने सात अनुकूलपतिलवस्त्वभावादेव रागद्वेषाभावावुपपादनायो । तत्र मिथ्यात्वज्ञानऽपि व्यावहारिकसत्यत्वेन आमुक्ति अनुकूलपतिकूलसद्भा- वेन तदधानाना कार्याणामाप भावात् रागद्वेषावपरिहार्यो , स्तुपाघाप्राक् तत्सम्बन्धिकार्यबाधाभावात् । अतस्ततद्वस्तुविषयवृत्तिज्ञानवानहमर्थ स्व. सत्तावधि रागदपभोगव भवेत् । तथा च भिय्यामृतवस्त्वपीनमिथ्याभूत. रागद्वेषकल्लोलोभिनय कथ शान्ति ! अन्यथा सोऽपि शान्त ऐति किमिति ब्रह्मज्ञानम् । आत्मा तु निर्विशेष सर्वदेव शान्त । अन्त करण तु यावस्वसत बाह्ममत्वादशाम्तमेव । अपि च वस्तुपु ससु रागद्वेषा.

·परमार्थप्रकाशिका। माव शान्ति न तु वस्तुपळय एव शान्तिारीत । अतो नानात्वानुमन्या नमेव शान्तिहेतुरिति ॥ यदपि [पु १२९] 'यदा घवेष एनगिन्नुदरमन्तर उस्' इत्यत्र अन्तरशदा भेदपर , न तु अवकाशपर । न हि नागोऽवकाश छिद्र वा फतुं कश्चि ममर्थ । प्रतिष्ठाया विच्छेद कुरुन इत्युक्तौ एतस्मिनन्त रमिति एतत्सम्बन्धि वेन ज्ञायमानम्या-नरस्य प्रतिष्ठासन्धित्वकल्यनस्यैवायु कम्यापति । श्रुतानुमितयो श्रुतसम्वन्या यायनिति न्यायादित--- तन्न -अच्छेद्य इवाभये नमणि भेदमपि कतुं क समर्थ इति । मेद जा नातीर्थस्वीकार च रक्षणा न च प्रतिष्ठापदाध्याहाराऽस्माकम् । ब्रमणि प्रतिष्ठा हि तत्रैव स्थिति , निरन्तरतासम्पन्ध सर्वदा तदनुभवशा रित्वम् । तस्मिन्नन्तर च स्वस्य ब्रह्मगश्च मध्य अवकाश विन्याहिमव तौर-तरामेति यया । अवकाशश्चामम्ब-1 ब्रह्मण्यसन-पच प्रमाविषयक । स एव च प्रतिष्ठापिच्छद इत्यप्युच्यत इति । अवश्य च पूर्व अभय प्रतिष्ठा विन्दत' इति प्रतिष्ठाया निर्देशात् तत्प्रतिकोटिनिर्देश स्थलऽत्र अन्तरशदनापतिष्ठाया वक्तव्यत्वात् प्रतिष्ठापदस्याध्याहार्यत्व स एवार्थो वर्णनीय , न भेदरूपोऽर्थ । वस्तुगतिस्तावत् प्रकरणवशादित्यम् । भेदार्थकत्वस्वीक रेऽपि न न क्षति , नानात्वनिषेधश्रुतिवदुपपत्त । भवद भिमतभेदानषेधरी तो वस्वारस्य बाहुल्य श्रुतप्रकाशिकायर्या द्रष्टव्यम् । ज्ञानाभाव यच्च निर्गुणतात्पर्य स्मृतिवाक्येपु रक्ष्यते । पुराणेऽपि च जागतीत्येतदित्य परास्यते ॥ निविशेषे ब्रह्मणि प्रमाणतया सूत्रमन्वेषयना भवता न स्थानतोड पिपरस्योमयलिश सर्वन हो ति सत्रमुपादाय तस्य व्याख्यान यत् रम्- परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्ग सविशेषनिाशपरि गम्, स्वभावतस्तु नास्त्येव , ·१८४ परमार्थप्रकाशिका । - स्थानतोऽपि नास्ति , यत सर्वत्र निरस्तसमस्तविशेपमेव श्रूयत इति-नया. हतम् । न हि ब्रह्म सविशेषमाप न भवति, निर्विशेषमपि न भवति, निर्वि- शेपतया श्रत्युक्त्वादिति वाक्यमन्वितार्थ; निर्विशेषतया श्रुत्युक्तरवे निर्षि शेपत्वनिपेघासम्भात् ; श्रुत्युक्तत्वरूपविशेषवत्या सविशेषवल्या विशेष- से सविशेषत्वनिषेत्रायोगाच्च । एतेन-पृथनिर्विशेषत्वनिषधो नोच्यते । सनिशपत्वविशिष्टनिर्विशेपत्तमेव निषिद्धयो । निर्विशेषत्वस्वीकार एवं ता- पर्यम्-इत्यपि निरस्तम् । एकरमाननिषेधस्य सुत्रकृदभिमतत्वे सावशे पमिति सूत्रणम्यर युक्त वात् ; उभयलिङ्गमिति व्यर्थनिर्देशायोगात् । उभयं लिङ्गामति व्यस्यानुक्त्वा समासकरणन भवद्भाप्य इव सूत्रेऽपि बहुबहिरेव स्वरस इति 'परमुभयलिङ्ग मिति वक्तव्ये परम्यति पठानिर्देशोऽप्यधिक , अनन्वितश्च । अत उग्यलिङ्गमित्युत्तरान्वयि । स्वमादिजीवावस्थानामेव प्रा. क्रस्तुनवात, 'न स्थानताऽपि परम्य ता ; यस्मात्मजासिलइयायनीका विकल्याणगुणाकरत्वामकोमयलिङ्ग तदुप्ने' इति सूत्रार्थ इति सुलमिद सविशपपरमेय । एतेन 'न स्थानन' इति वक्तव्येऽवश्यवक्तव्यम्य पत्तियो- गिना ग्राहारकपनमन्याय्यमिति निरस्तम् - यथा स्वममुपुप्तिप्राधायंस- पच्या जीवस्य, न परस्पति वा निषेध्यानुक्तिरूपदोपो न प्रसजति , तथैर प्रोडपोति हि पूर्वसुनगणरामसिना मुगममित्यलं बहुना । 'म द्वेन नापि चाहनमित्यंत पारमार्थिक' इति दक्ष गृतिश्चन [७ ४. ६] ते प्रमाणम् । किमित्यद्वैतामोदो विधासत आमोदो वा स्यादितोऽद्वैनिनामिति विभाव्यनेनन् । निषिद्धयो दानाद तमपि । वैवम्यद्वितम्योभयस्याप्यपारमार्षिक वाविंशो दैतम्यापनमयुनमा- करम्पाद्वितस्थापनाय क्रियमाण सर्व प्रयासो दि व्यर्थ पर ! सईया शब्दा वाच्यम्य च शब्दत म्यापन दुष्करम् । यो मागजमनादि च पति र महेश्वर मिति मातायामपि अजा. । किमोद ·परमार्थप्रकाशिका। १८५ नादित्वयोरभावम्पत्यान्न ब्रह्मण मविशेषत्वमिति वचनम्-'R' रोकमहे. श्वर'मित्युक्त अभावातिरिक्त अहाथत्व-विशेषगर्मलोकमहेश्वरसम्पविशेष- द्वयानवधानमूलकम् । 'मत्स्थानिसमूनानो'युक्त भूनाधारवादि न था. स्तवम्, किं तु प्रकृतिसम्बन्धमूर कम्, अनादित्वान्निगुणवानिति निर्गुण सकथन ' इन्यपि न युजम् ...गाताया प्रयुक्तम्य गुणशब्दस्य सत्वरज- स्तमोरूपप्राकृतगुणपरत्वात तनिषेधाय च स्माकमोटवात् ताना भूना- धारस्वाधमाकृतस्वाभाविकगुणसावे विरोधाभावात् । श्रीविष्णुपुराणेऽप्युपदिष्टामा गुणविशेषाणामोपापिकत्वात्पने प्रमाण- मेव न लक्ष्यते । ब्रह्मगोऽम्पत्याक्तिरात्मनि नीलपातायभावात् । पाणि पादायमयुतत्वोक्तिनिष्कलम्य तस्वरूपम्य पुरुषविधवाभावात् । ज्ञान- स्वरूपमखिल जगदतबुद्धय । अर्थम्वरूप पश्य-ठा प्राम्यन्त मो साव' इति वचनं रोकसिद्ध देहात्मप्रम दर्शयात । तत्र ज्ञानस्वरूप 'असिल जगदिति प्रयागाद कस्मिन्नपि व्यष्टि पदार्थ चिद नुप्रवरा इति जीवनानात्व स्पष्टमुच्यत । देवाधर्थस्वरूपतामात्र ह भ्रमत्व ज्ञानस्याच्यत । न जगद्ग्रहणाशेऽपि प्रमत्वम् । विज्ञान परमार्थो हि द्वैतमिश्या पदर्शिन' इत्यत्र द्वैतनि यात्वदर्शन नाम सर्वप्ना मत्वविशेषेण सर्वदा जनस्वरूपपु फश्चिदात्मा ज्ञानस्वरूप , कश्चिजडस्वरूप आमा दवमनु यदिशरीर- परिग्रहे ज्ञानस्वरूप , शिलादिस्यावररूपसे जडस्वरूप इतादृशद्वैतमि यात्व दमिति न तत् जगदपलपाय भवति । 'त्यस भदमाहम्' इति वाक्य च, एक निरात्मक भन्यत् सामकम् , एक आत्मा यादृशा न ताशाह पर मामा, देवादिदहस्यैवामित्वादस्त्येव वैपम्यमित्यव भदमाह त्यजत्याह । 'भूतयोनिमकारण मित्यताकारणपंदन भूतयोनित्यनिषध इति च न युक्तम् , भूतयोनिपदमितायानपेधस्यासम्भवात् । अतो बहुबीहिवृचमिद भगवत कारणमुत्पादक किश्चिन्नास्तीति ब्रवीति , 'न चास्य कश्विन नव तिवत् ।

·पामासाशि 1ो । बार तामिक यान पठातिरोपणम्पादनम् । मा-g. १३२ गावराय मागो हि । यो म.पि.त पोरमारिक। (६.५.७१नियमनारायद। पारिक ! सादे महाविभू-पास इत्यादीनुपएस'. ६ मा कमि पूi के नामात मदार पा-नि-नारमाभागाLARREARमरना--iit बनने स पूरे पूरसदों रिपाठी - माRISयदिति चिनीया सपाद मा बेइति दा. दिखा रहा, निलमति समस्यं प्राप्य, सदेव माना. र मन । बारही मायामासयान पनि तर मायायप्रणा पगाराममियाय, निगदिताय सन मत्याय बन । शयने या तहान परमन्यानीमयम् ॥ इति से वायरमासस्यरूपाधिगमकं या गृहीत्वा , सम्मिन् वादप्रमणि भगाच्यमयोग औपचारिक इति मन्द. गौचरम्यापीत सोनारयते--सादगीचरस्य प्रगतमगच्छदा. पाच्या पनागोनपामामामानन्याय प शब्दरूपाय सयौनयय प्रसगे। भगवच्छः अर्थनमप्रतिपादकसरूपगौरवपुरस्कारण उपर रनो भवति, मग वेदः, भगवती अतिरित्ययमिति । तमादय सोऽन्याय । उमरिच, 'एवमेष महाशो मेय ममामिति । परम- ब्रहम्नस्य वासुदेवस्य नाम्या | तत पूज्यपदायोंक्तिपरिमाप समन्वित । शोऽयं नोपचारेण य-या एपचारतः । इति विसप्टवचने, रक्षणा बिना तस्य शब्दस्य प्राणि यमान र समापि यौगिकत्वं रुढ च वस्स्वन्तर सत्प्रयोगोपचारिकत्वं साक्षणिकत्वात्मक कण्ठाकम् । अतः पूर्वोक्तवाक्या. न्ययामहमूलं ते बचनामति प्रकरणागदं ब्राह्मणी भगवच्छन्दवाच्यामिव ·परमार्थप्रकाशिका। १८७ सर्वशब्दब्रह्मगम्य निरूपयत् सविशेषत्वमेव द्रढयतीति । यदपि- (पु. १३३) 'ज्ञानसरूपमत्यातनिर्मल परमार्यठ ! तो. वार्थस्वरूपेण प्रान्तिदर्शनत स्थित' इत्यत्रार्थपदेन देवमनुप्यादिमात्रग्रहणन सोचकत्सनमयुक्तम्-न हि रज्जुम्पस्वरूपेण प्रान्तिदर्शनत मिया' इत्यु. तो सर्वपदेन कृष्णमर्पमासग्रहण भवताति-तदपि न--- --ज्ञानस्याप्यर्थपदा. वन तव्यतिरिक्ताहणेन तद वाचम्य तवाप्यावश्यक बात । अहा मते देवमनुप्यादिमात्र सोचाभावाच । प्रान्तिदर्शन येपा सम्भारितम्, ई- क्या सही अर्थपदेन गृह्म-त एव । सर्वस्यापि पदार्थम्य सजीवलेन सर्वन प्रान्तिवर्णनसम्मवेन देवमनुन्यादिमानसकं चस्यानवसरत्वात् ॥ जग. ब्रहाणा सामानाधिकरण्यनैश्यप्रतीत प्राणी ज्ञानस्वरूपस्या कारता प्रान्ति- रित्युक्ते जगन्मिथ्यात्वसिद्धि' इत्युक्तमप्ययुक्तम् ---अर्याकारताया भ्रान्ति. सिद्धले सामानाधिकरण्यनैक्यप्रतिपादनायोग त् । तदा बाधा हि सा- मानाधिकरण्यम् । न हि सत्यमिथ्यावस्तुनारक्यसम्भव । मानाधिकरण्यनैक्यप्रतीति । ज्ञानस्वरूपस्मार्थाकारताम्रान्तिरित्यशद्वय- ऽन्यनरम्य परित्याग एवं भवन्मते । अस्मन्मत पुनस्भयमाप सुस्वम् । अत एव (पु. १३४) 'जगच स' इति सामानाधिकरण्यवर त जगन्मि यात्वसिद्धिरित्यपि निरस्तम्-सामानाधिकरण्येनैक्यसिद्धौ ब्रह्मण इच जगतोऽपि सत्यस्वस्यैव सिद्ध । किं च जगच्च स इति वाक्य न विष्णु- जगतो उपादानोपादेयभावपरम् ; किन्तु शरीरात्मभावपरम् । 'य-मय च जगबामन् यतश्चैतच्चराचरम्' इति मैत्रेयपृष्टस्य यन्मय च जगदित्यशस्वी. तररूपत्वादुक्तवाक्यस्य । न च तत्रापि मयटे। विकारार्थत्वात् 'यद्वकार- मूत जगन्द्रहोत्युपादानप्रश्न एवंति शक्यम् – 'यतश्चतचराचर'मिस्यानो पादानस्य पृष्टवात् । न च तन निर्मितकारणमात्र प्रश्न णाभावात् उमयसिद्ध । एवमेतदुत्तरवाक्ये विष्णो सकाशादुद्भत जग. सा- । सक्षाचे प्रमा ·१८८ परमार्थप्रमाशिका। संजय च स्थितम् । सितिसंयमकाऽयो जगतोऽस्य जगच स.' इत्यत्त प्रथमपादेन निमियोपादानकारणवस्य विष्णाक्तत्वात-'जगध सः' इति गोपादानोपादेयभावपरम् । अथ उन्नगिति प्रणात 'भुवः प्रभव' इ-यनुशासितपञ्चमीस्वीकार आदानकारोक्तिन मवति ; किन्तु निमिचोक्तिरेव । 'बनिक प्रकृति'- रित्यनुशासितपसमावीकारे चीपादानमेवाच्यतन निमितम् । अ० कथ. मुगयमिद्धिः । अतो यतश्चराचरमित्यन पक्षमी निमिते; मयट् च विकार इति चन-जन्मायधिकरण हि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इति वाक्य एकाधमाधाणऽपि निमियोपादानोमयविकारणत्वसिद्धि सर्वा- मिमता । अत एव प्रसानाकाला देतनाचरनद्वयव्यावृत्तिमित्याम- दर्शि । शारमाय च यथावत् पश्यना निमिजीपादानोभयविधत्वस्वीकारः | एव च श्रुप्यनुपारण 'यतश्चैतञ्चराचर मिति वाक्येऽपि तदेव 'यत पदं तदर्थकर वसीयते । कथमनुशासनविरोधपरिहार इति चदित्यम्-नान 'भुव प्रभव इत्यम्य प्रसक्ति' । जनिकरिति सूलमपि न गृह्यने । किन्तु 'अहउण् इति सूत्र 'विवारभेदात् इति भाप्यनिर्देशात्, धूमादग्निमानिति प्रयोगयलाच 'विमापा गुणऽस्त्रिया मिति सूत्रे विभापति योगावभाग विधाय, अगुणेऽपि हतो पञ्चम्यनुशासनस्यागिमतत्वादिहापि हेतुपश्चास्वीकारेण द्विविधहेतु पलाम इति । अत श्रुत्यनुसारंणोपहणमेतदर्यकम् । एवं जानकर्तु प्रकृतिरिति सुत्रे प्रकृतिपदस्य हेतुमानपरत्व वृत्ति काराभिमतम् । प्रयागानुमाराच्च, माट्टरहस्यादिप्रन्येवाप सैव सरणिराहता। प्रकृनिशा इहोपादानपर इत्येव माध्यपक्षश्चेत् पुनार प्रमोदो जायत इत्या- दौ निहिी न भवति । 'ल्यालाप कर्मण्यधिकरण चेति वार्तिवरात् स्यब्लापे पञ्चमी च, यत साक्षासम्बन्ध क्रियया सह पञ्चम्यन्तार्थस्य न स्पष्ट ·परमार्थप्रकाशिका - भवति तत्रैव युक्ता, यथा प्रासादादोशन इत्यादौ । तत्र जननार्थकधा- स्वयोगात् एतत्सूत्रप्रसक्तिपि नास्ति । अतोऽपि तत्र ल्यलोप पञ्चमी । अन्यथा सर्वत्र ल्यलोपस्नैव नियहि ननिकतु . रिति सूत्रमेव व्यर्थम् । पुत्रात प्रमादा जायत इत्यत्र ल्यन्लोपन निवाहोऽपि दुष्कर' ; जायत इति समानर्तृकत्वाभानेन पुत्रमालाक्यति ल्यवर्णनस्यानुपपन्नत्वात् ।। अत: प्रकृतिपदामह हेतुमानार्थकम् । इदमार्प वक्तु शक्यम् । अस्तु प्रकृतिपदमुपादानपरमव । अथापि न दोष , सुन्न प्रकृतिति निर्देशम्याप्रकृतिवाचकात् पञ्चमो न भवतीत्ये. तावन्मानार्थक पात् ; प्रक्रति विशिष्य पश्चन्यय इति सुलादलामात् । अन प्रकृति याचकात् पञ्चमोविधानऽपि हेतु ग्मातम्य पञ्चम्यर्थ वेऽपि न दोष । यतश्चैश्चराचरमित्यत्र च यच्छन्दार्थस्य ब्रह्मण प्रकृतित्यस्पाक्षत. स्वात् पञ्चमो उपपन्ना । कारण वाक्यपु गर्वर निमितत्वोपादानस्वरूप- विविध कारणत्वकथनात् अविशेषण हेतुत्यमुभयरूप पर्यस्यति । अवश्य च विष्णो सकाशादुनमित्यम्य यतश्चतचराचामियतत्प्र- श्नोतरत्वात् तत्र जनितु प्रकृनि राित प्रकृतिपञ्चम्या वक्तव्यतया प्रश्न यायऽपि यत इनि प्रकृतिपन्चमीति म्वाकर्तव्यम् । यता वा दमानीति श्रुत्यनुयाराच । न च सकाश दुभतमित्यत्र 'भुर प्रभव' इति पन्चमी, हिमवत: गहा प्रबहतीत्यत्र हिमवति गङ्गाया प्रथमप्रकाशयत् अतीन्द्रिय विष्णुरूपाधिकरण जगत प्रथमप्रकाशम्य दुर्वचनात् । तत्र द्वितीयप्रका शस्याधिकरणान्तर इवह जगन विष्णुभिन्ने द्वितीयप्रकाशामावाच । पूर्ण सिद्धविषय एवं प्रकाशस्य वक्तव्यतया पूभिद्धि कुन इनि विज्ञासाया शान्य भावाच - साप्ताऽप्युरान्ति प्रति सकलाश्रयत्वपकर्तृत्वापरपर्यायानिमित्तत्वा. लाभाच्च । स्थितिलयसमभिन्याहारात उत्पत्तरेवाल विवक्षणीयत्वात् अन्यत उत्पन्नस्यान्यत प्रकाशरूपम्य प्रमरनस्यात्र ग्रहणासम्भवाञ्च | प्रवति- ·परमार्थप्रकाशिका। शब्दाभावाच । उद्भवते निष्क्रम्य भवनापरवन उपादानत कार्यपरिणाम रूपोत्पत्वेरेव तदर्थवावसायाच । अत उपपत्या स्वारसाच विष्णो. सका शादुद्धतमिति प्रकृतिपञ्चम्येवेति, यतश्चराचर मिति तत्प्रनशक्यतया सर्व समतेऽपि सैव पश्चमी । एव च निमित्तल तेन गृह्यताम्, माया। प्रकृतित्व तु सिद्धमवेति, यन्मयमिति मयट न विकारार्थ । न च प्राचु. यर्थिकत्वेऽपि शरीराममावालाम इति शस्यम्-यनो व्याप्ये व्यापकमात्य मसिद्धतया जगति तपाचुर्यमुच्यमान प्रमाणान्तरानुसारात् 'जगच्च स इति सामानाधिकरण्यवलाच शरीरा मभावरूपमिति निधीयते । शरीरबाचिना शब्दाना शरीरिगतिलस्य ले कंदसिद्धत्वन तासामानाधिकरप्यनिर्देशन वसिद्धिरिति । एतेन शरीरशरीरिमावेऽपि यस्तुत सामानाधिकरण्य नास्तीति वचन तत्प्रक्रियापिज्ञ नवैधुर्यमूरम् । भव-मत पर हि मामानाधिकरण्या. नुपपछि । तथा हि-य-मयमिति मयट स्वार्थक व किंम्प जगदिश प्रभ जगन्मिपनि वक्तव्यम् । अथ वा जगपास्तीति अपनाय पिणुरेवा- नीति यत यम् । जगम इति सामानाधिकरण्यम्य जगनाsपि मानया सत्यतम्यापक आत् । अभ्येय वाक्यम्य न जगत कि तु विष्णुरंपति तापर्यवीकारे च सामानाधिकरण्यम 3 | आदानोपदियभाययानका. भावादपि नेद वाय तसर गरि तुमईति । किन शस्य निर्विशेष- पर भोयग किनयिष्ठानो जगजाइन्यक एप मन ५ । ममानत भारणेऽपि प्रतिवचनगमे युक्तम् । वमोनियतयादे gi दोपोऽसन यान नोदात मावि व्यर्थी, Trai सय गमा- पान ज्ञानवानतियात् । भाग HRET मम मोदिनि मापा मापनामनि यस विमरणशमा भमष्टाम् ।

·परमार्थप्रकाशिका। .. जामो बामणि यन तम्मिन् देोऽप्पंद्यानुपपतिरपाम् । ये पाश्रयान्छादत स्वरूपानिवाच्यतामानविरोधियाधा ॥ भविधाकाय वाजगामध्ये पुच्यते (पु १३६) तत्रानुपरसय. सप्तपीः तथा हि- तम्यास्तिमिरस्य तेजोगतत्ववत् स्वप्रकाशनमाया तावदसम्मवी- त्याश्रयानुपपतिः । लयाऽपि ब्राश्रय व नेष्टम् । यद्यपि सोऽपि तम्या आश्रय' इति वदुक्तिश्व, 'अविद्याया नमाश्रयत्तस्यामामिरनम्नुप- गमा दिति वचनेनैव हता । जीवाश्रयत्न च न भवति-जीवभावम्यारिया- अधीनवनान्योन्याश्रयात् । अस्मन्मते कर्मप्रवाहवत् जीजापुरन्यायादुपप. तिरिति चेत् तानेका विद्यावीकारप्रमन । तत्र च पूर्वपूर्वी विद्यानिवृत्तिः कथम् । तत्वज्ञानामावे मिलगभूतम्य निवृत्त्ययोगात् । अनिवृत्तो किमि त्यविद्यान्तरकल्पनम् । कथ च कल्पनात प्राक् मियाभूताविद्यामद्भाव ? यद्रुद्धया याऽपिया कल्पिता सा तस्यैव कथञ्चित् कार्यकरा, रज्जुमर्पयत् । न हि प्रळये शरीरो कश्चित् प्रथमताऽविद्या परिकल्प्य तदाश्रय स्वागान कृत्वा स्वयमविधामाम् भवति । अत आश्रयानुपपत्ति । तिरोधानानुपपत्तिश्च । मेधै सूर्यप्रकाशम्य तिरोधानं नाम तस्य प्रकाशस्य ज्ञानरूपत्वाभावात् मधेम्त मसरप्रतिबन्धाच्चास्माक तदग्रहणम्, तथा व्यवहितदेशे तदसम्बन्धश्च । ब्रह्मप्रकाशस्य ज्ञानरूपतया तद्विनाशामाचे ब्रह्मग्रहणमस्त्यवति कथ तिरोधानम् । स्वरूपानुपपत्तिश्च । भावरूपाज्ञानस्य ब्रह्मशक्तित्वे किं तदभिन्नता, भिन्नता वा । आये सन्यस्त्रापत्ति । अन्य द्वैतापत्ति 1 अविद्याया। प्रालिमालिकानासत्याल द्वैतापतिशित चेत्-कम्याविमा प्रतिमासले । न च प्रातिमासिक प्रतिभामाप्रागपि स्थातुमलम् | एवमविद्यापरिणाम सम- प्टिवुद्धौ प्रतिविधितचैतन्यमीवर इत्युच्यते । तथा च प्रळय ईश्वराधभावा- ·१९२ परमार्थप्रकाशिका । । अज्ञानतु पत्ति । एव च कम्य कल्पनावशादविद्याल्परिणामारम्भादय । एव व्यष्टि- बुद्धी प्रतिविम्वित चैतन्य जीव इति पक्षे अन्त फरणावच्छिन्नं चैतन्य जीव इत्यादिपक्ष इव प्रतिसग जीवभेदादकृताभ्यागम कृतविप्रणाशादिदूपण प्राक् भवताऽपि दृष्टमवर्जनीयम् । प्रतिबिम्बस्याचेतनस्यानुभवितृत्वमेव न सम्भवतीति कथमनन्ताश्रयमनन्तविषयमात्मानमनुमवतीति सुवचम् । कल्पनाभागदविद्या न सिद्धीति च प्रागेवोक्तम् । न च दीपस्य घटादिपरप्रकाशकस्य स्वप्रकाश सवत् अज्ञानस्यापि जगत्कल्पकस्य खकल्प. कत्वमिति वाच्यम्-वैषम्यात् । दीपा हि स्वय विद्यमान दीपान्तराभावेऽपि सन्निकर्षबलात् ज्ञान स्त्रविषयक जनयतीति स्वप्रकाशक जगकल्पनात पूर्व जगदिव सकल्पनास प्राक् स्वयमविधमान कथ सक रूपकम् । न हि कल्पका स्वविषयकज्ञानजनकत्वमात्रम् , तथा सनि घटो घट कल्पक इति प्रये गपते । तथा च सति तत्तद्वस्तु स्वयमेव स्वकल्प- कमिति विद्यैव न सिद्धयन । शुक्तिरजनमाप्नपदार्थादौ कल्पकान्तर. कचनापरिश्रमोऽपि यो व्यर्थ म्यात् । अत उत्पादकत्वं वा, अनुमाए- कत्वं वा, अस्थितस्य पदार्थस्य स्थित रन बुद्धिजनकल या किमपि भवतु कल्पकत्वम् ; नत् स्वमिमन् व प्रति न भवति अनादिरयमज्ञानरूपी मियापदार्थ इति चेत् - अनादित्वमिथ्यात्वे मिया विरुद्ध इनि प्रागवोक्तम् । भानरूपाज्ञान चासिद्धम् , मानाभवात् । अहमज्ञ इत्यादेरनुमवस्य ज्ञानामावविषयताया आपण्डि-पामर प्रसिद्धत्वाद, न च प्रागमायविषयोऽय न मति, प्रागमावस्य कार पारच्छिन्नत्वात् इति वाच्यम् । अहमज्ञाऽन्नी- तीहापि मम मानकालाििच्छत वावगाहनेनाविरोधात् । पाकालपरि- च्छिन्न-वं प्रागमायेऽस्ति , अत्र तु तनास्तीति चन्- तदपि न , वर्तमान- कालम्याप किञ्चित्पति प्रकारयात् । किन्च प्राधालावन्छिने वन रूपेण मा भासताम् । तावताऽपि स इहामावलेन पण प्रतीयते ।

·परमार्थपकाशिका। शोधने तु स पागमा एवंयुक्तो को दोपः ! अयाऽयमन्यामा पव का सामयिकामावो का यः कश्चिदभावोऽस्तु न मु भावरूप इति। मन्त्र स्माभिरमावपदार्थस्यापि व्यवहारिकम्यैव साकारात व्यावहारिकतायाश्चा. विद्याख्यमूलवस्वानात् सिद्धमेवमा भावरूपाज्ञानगिनि चन-कथम- मारय मावस्य वा जा-यनुभूगमानस्य केवल व्यावहारिकसन्यावरूपं विपा. त्वमिति प्रने अविद्याक.यामध्यति समाधान दानोमान्यतया तत्राविद्याया असिद्धावाशक्षिनायाम-दावहारिकमान्य तहमायनेऽन्योन्या- श्रयापत्तः। नन्वहमज्ञ इयम्य जन भावविपर. सज्ञ नाताय कि सामान्या- मायः , उन विगभावः । नाध; सामान्यामाहणे विशंप भावग्रह- णात विशेषभितो सामान्यमारेण विपस्थियांगत् मामान्यमावश्यक मिति सामान्यनिषधासम्भात् । नान्य ; अहे परमात्मान न जानामा. त्य किश्चिद्विशेषविषयकज्ञानामावRASमारज्ञान प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् प्रहं च ज्ञानस्य३ प्रतियोगितया ज्ञानस्य च विषयमपाकार- मन्स प्रदाणायन प्रतियोगिज्ञ नकाल विपये ऽपि गृहीत इति कथ तद. भावरूपज्ञानामावः उपलमु शक्यत इनि-अन्नाचने-प्रथमशिरदूषणं तापदयुक्तम् । सामान्यनिषेधम्य विशेषनिषधनान्तरीयकवन विशपनिषेधस्या- पि कृतमायनमा विशेषासिद्धयम्भवात् । न हि घटा नास्तीति मामान्य. निये क्रियमाणे एवं कश्चिदनुयुञ्ज त घविशेषानिषेधात तमिद्धौ घट- सामान्यमा न निषेध्यमिति । द्विनोयस्मिन्नपि शिरमि भयनाम्-भावरूपा- ज्ञानमस्तु म वा । भानोऽप अहं परमात्मानं न जानामि अहं परमा. स्मज्ञानागावान् इति अभावविश्यकप्रत्ययस्यानुभवसिद्धतया तत्र पति- योनिमहणमति नति. विकल्पम्य मुकर वात। तथा च यश्चोभयोः समा दोष, परिहाराऽपि वा सम । नैक पयनुयं कन्यताहविचारण' इति । 40 ·परमार्थप्रकाशिका । . - तत्रापि भावरूपाज्ञानमेव विषय इति यदि हठात्कारः। तदाता धृयताम् । अस्याज्ञानस्य परमात्मज्ञानेन हि निवृतिर्वक्तव्या , तद्ज्ञा किं शान्दोघात्मकं निवर्तकम् , उत निदिध्यासनानन्तरं चरममावी साक्षा कारः । नाद्यः ; तार्ह अज्ञानम्य भावरूपस्य सर्वमूलस्य निवृत्तौ तदै जगदुच्छेद स्यात् ; मननादिकं च न स्यात् । नान्यः; शाब्दयोधारप श्यात्, साक्षात्कारात्प्रागपि अहं परमात्मान न जानामि अज्ञ इति व्यवहारा- पते । तथा चाचार्यस्याप्यज्ञत्वात् अन्तेवासी न प्रवर्तेन । किश्चाज्ञात- तत्तयो शिव्ययोमध्ये कश्चिदन्यं प्रत्याह- 'अह परमात्मान न जानामी' ति । तत्र श्रोतुघोधस्तु जायते । तत्र वोधे यदि परमात्मा विषय स गाचार्यमुपसोदेत् । यदि न विषय , ताई वाक्यार्थ न नानामवि घूयात् । अनो भावरूपाज्ञानीकारेऽपि दोपस्तुल्य । वस्तुत परिमळोकभावरूपा- ज्ञानबाधनप्रकार एवास्माभिरन्यत्र खण्डित इति यत्किञ्चिदेतत् । अहमज्ञो न किञ्चित् जानामीति पुन प्रयोगोऽज्ञशब्दार्थविवरणाभिप्रायेण । विवर- णानपेक्षिण प्रति पुनरिस्थ न प्रयुज्यते ॥ एवमनिर्वचनीयत्यानुपपतिश्च । सर्व हि वस्तु प्रतीत्या नगरस्याप्यते। प्रतोलिश्चास्ताति वा नास्ताति वा भवति । न पुनरनियमिति । यत्ति वर्णितम् --~-(पु. १३९) अन्धकारला हि प्रकाश विना गृह्यते । प्रकाश मावस्यापेशितात प्रतियोगितया प्रकाशापेक्षाऽ-यति । नया च यथान्धकार प्रकाशाविषयोऽपि प्रकाश यसाप्यम , तथा सदसष- द्विविधप्रतीत्यविषयस्यपि भावरूपाश नम्य स्वरूपमनिर्वाचनीयमित्यवरूपेण प्रतीनिध्ययस्याप्यमिति-तम्या तर हृधः । न पनिर्वचनीयमिति रोके प्रतीतिर स्त; येनाज्ञान तथा स्यात् । न च सकलपतीत्यभावेऽपि अज्ञा- नरसिद्धि । एहि सात निर्विशेष ब्रम प्रमाण विना सिद्धान्त ; तन्न दापोड अनिवनीयो शानामा प्राविधिक सिद्धोऽसीत्या 1 तत ·परमार्थप्रमागिका। . .. व ? मुटु वः पदार्थम्यापनमरणिः । या च अमहेतुदोषदीपायपत्तदधिष्ठाना. पारमाऽपि प्रमोपपत्तरिति मायमनश कथा काऽपि कय्यते । नमामांव किमुपजीव्य दापरलप्तिः किमुपजी-य जीवसिद्धि. को ब्रह्म ज्ञानम् ; कुतो जगन इत्यादि:--सा दोषापारमाध्य केन ब्रमा माच्छायेत ; क्यच जीरः मिद्धयत् । कथं च प्रमः; कयं च जगत् इति प्रनिरन्यव पराया । दोषापारमार्थेऽपि मोपपतो अधिष्टानापारमाध्यऽप मोपपतिमीप्यदा ताकिमिति न दृदयमारोहाते ! यदपि सर्वपारमार्थेऽपि प्रमोपपत्तिरित सर्वशयत्वमेव स्यादिति मायार्थ पण्डनम् 'पु.१४०) तुन्छ यहि सर्वभू-ग- खम्, न पारमाय । तुर मियावमिवादिनि -तदप्याशयापार ज्ञानमूलकम् -ब्रह्मातिरिक्तापारमा हि तपा कदाचिद्वा य वात् । ब्रह्मणोऽप्यपारमाय जातु शुन्यमेव तत्वमति ज्ञानेन सर्वम्य बाध्य गव. श्यसीकार्यम् । एव च मभाव तदा संशय संवयन क स.देह एवं प्रमाणानुपपत्तिश्च-तत्र प्रत्यक्ष न प्रमाणमिति प्रगुक्तम् । एवं प्रमाणज्ञान समागमावच्यतिरिक्त विषयावरणम्वनियय-म्वदेशगतव वन्तर- पूर्वकम् । अप्रकाशिनार्थकाराक वादिन्यनुमानन सिद्धिन पनि । विरु. द्वत्वादिवशेष णा जागरूकवादिति च भाप्यादिपु व्यक्तम् । कथ बिरु- द्वत्वमिति चन्--प्रकलमान्य नुमिरिकप ज्ञ नमपि प्रमाण ज्ञानतया पक्ष भूतं अप्रकाशितार्थप्रकाश वरूपहतुमत्वात् स्वविषयाज्ञानाधारक ज्ञाना- न्तरपूर्वकषितव्यम् । तया चानभिमतार्थमिद्धि । एवं चाजानान्तरा- च्छादितस्याज्ञानस्य प्रतोयसम्मात अप्रतीयमानाना चापरमार्थना कार्य. करत्वाभावात् नझतिराषायकमा इनि । न च तावताऽपि मान्य भा३- व्याप्तत्वरूप विरुद्धाहवामास व कथम् । अन्य शिविरुदत्वम्य विष्ट. स्वादिति वाच्यम् । 'सिद्धान्तमभ्युप य तद्विरोधी विरुद्ध ' इति (१.२.४७) न्यायमूने स्वागतसिद्धान्तविधि प्रयुक्ताय तो विरुद्धः३व्यवहारस्य ·परमार्थप्रकाशिका। न्यायमाप्यादिषु कृतम्य प्राचीन ग्रन्थेऽसिन्नक्लिष्टत्वात् । न चाप्रकाशिता- र्थप्रकाशकत्वमेव न स्त्रीर्म , अहमज्ञ इति प्रत्यक्षसिद्धयानुमानन प्रका- शनादिति वाच्यम् । तेनैव सिद्धौ विवादाभावेनानुमानस्यैव प्रयोगायोगात् प्रत्यक्षस्य ज्ञानाभावविषयकवनवोपपत्तिरित्याक्षपे हि अनुमानप्रसर । उक्त च प्रत्यक्षस्याभावविषयकव प्रागेव । तथा चाप्रकाशितार्थपकाशकत्वमक्ष- तमेव । न च प्रत्यक्षसिद्धऽज्ञान प्राभावयतिरिक्तवमानमत हायि- तुमिष्टमिति वाच्यम् - -तथा प्रयोगाभावात् । तदा ह्यज्ञान पक्षीय प्रागमावयतिरिक्तत्व साधनायम् । अमावस्यैव प्रत्यक्षसिद्धतया अभाव विषयकवेऽनुपपत्यभावस्स भाप्यादौ स्पष्टतया च तत स्वप्रागभावव्य तरि. तत्स्थापनाया असम्भवेन विलक्षणस्य धर्मिण एवान साधनायव च । यद्वस्तु प्रमाणान्तरतो निध्यितम् , तत्र विशेषणान्तरसाधने विशिष्टसाधन नेप्यत इति युक्तम् । यत्र प्रमाणान्तरगृहीततया निश्चिनाद यौव किशि- द्विशेषण-तरमुच्यते । तत्र शिशष्टमव साधनीय मति । अतोऽस्य धम्र्य शऽप्यप्रकाशित थपकाशकत्वमस्येव । भन एवाज्ञानरूपयशऽप्रकाशिवार्थप्रकाशकत्वमनुपानस्य नेय. द्वैतसिद्धधुक्तमा रम्तम् । तदिह । आत्मा न सर्वज्ञ इत्यनुमानस्य न्याय- कुसुमाञ्जरिपश्चमम्तयकहनदुषण यायोऽतानुमन्धय । किं चाहमज्ञ इति प्रत्यक्षम्यवाप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अज्ञान वारकाज्ञानान्तरपूर्वक वापति । सत्र माध्यानजीकार चान कान्त्यम् । न चाज्ञानाधारकाज्ञानान्तरमिप्यत इति वाच्यम् । अपसिद्धान्तात् । अहमज्ञ इत्यस्य ब्रह्मछदकाज्ञानविषय- मानुपपत्तेश्च । तस्यानत्वात्, तिरोधाया वाभावाच स्वयं सिद्ध एव मार स्पत् । न च ज्ञानस्याप्यपरमार्थस्य तिरोधानक यंकरलमन्ति । अपरमार्थ- म्यापि बदहजनक मादिनि वाच्यम्-गुमापुग्ने वहि वा गृहोने दाहा. गुपत्याऽपरमाय ARTANI 1 अन्यादान बहिन परमार्थ एव ।

·परमार्थपकाशिका। . किं च किमिदमर्यप्रकाशकत्वम् । किं तद्विषयकत्व, किं वा तद्विषय क यवहारजनकल , यद्वा तद्विषयकमानजनक वम् । साधयो अज्ञा नस्यापि पामालप्रकाशकतापति । अह परमात्मान न जानागीति य- वहारात् । अवश्च तस्य प्रकाशितत्वात् प्रपञ्च एर न स्यात् । अन्तम पक्षे च प्रमाणज्ञानस्यापि तदसिद्धि , ज्ञानस्य ज्ञान ननावाभावादेव । अन्यत्सर्व माप्य एव निरस्तम्, पृथैव भवता पुनरच्यत इति कर विस्तरेण । यत्तु-(पु १४२) अज्ञामाश्रयत्व न ब्रह्मण , किंतु प्रतिनिम्न मूतस्य नावस्यति-~-तन-यत व्यष्टिबुद्धिप्रतिविम्वस्यैव जीवताया प्रा गुक्तत्वात् व्यष्टिबुद्ध प्राक् जीयामादेनाज्ञान किश्चिदनाश्रितमिति किमीया- ज्ञानविषयत्व नाश , कथ च सृप्यारम्भ इति किमपि न स्यात् । प्रति विम्यम्य ब्रह्माभिन्नत नमाश्रितत्वमज्ञानस्यानिवार्यम् । भिन्न व 'तत्त्वम स्यादिवाक्यानिर्वाह । नझानाश्रितत्व च तस्य कथ ब्रमशक्तित्वम् । यच्च यथा जलविनाश्ये प्यम जले प्रविश्य तदन शैत्यमावृति । त्था ज्ञान रूप ब्रह्मण्यज्ञानमन्त प्रविश्य तदारणोतीति-तदाप न-वैषम्यात् । अग्ने जर विनाश्यत्व तावत् नाग्यपक्षया जलस्य सक्षमत्वात् , किं त्यधिक जले सूक्ष्मतयाऽग्निं कणीभूय प्रविशन् विशकरितत्वान्नापलभ्यते, आकाशा दिभूतानामुत्तरोत्तर म्यूर वात् । कदाचित पुनरल्प जलऽधिकाऽमि वि शकलित प्रविशन्नपि माधिस्यात्सवाभूत स्वातीप्ण्यन च शैत्यमाणाति । न च तथा ज्ञानप ब्रह्म, अज्ञान च सावयव विशरणाहं च । अज्ञानरूप प्रकृत्यपेक्षया च सुमुक्ष्मता ब्रह्मण श्रुतिसिद्धा। अते ज्ञानतेजसो प्रका शरूपत्वात तेजसा तिमिरमिय ज्ञानन सता निवयमेवाज्ञानमिति अज्ञान स्यात्मराम एव न भवतीति कथ तेन ज्ञानावरणम् । यञ्च ब्रह्मज्ञानस्य वातुविनाशकत्व न वय स्वीकुर्म , अपमस्याब म्तुत्वात् ज्ञानन तद्विनाश इति- ~ तच्च न युक्तम्-माश्याज्ञानात् । अनि 50 ·१९८ परमार्थप्रकाशिका। - वचनीयस्यैव कस्यचिदनङ्गीकारात्, शुक्तिज्ञानादेरपि रजतम्रममावनिवर्त- कत्वेन रजतनिवर्तकस्वाभावात् , 'अपरमार्थभूत किश्चिदस्ति, तज्ज्ञानावना- श्यामिति कथाया असम्मवस्यैवान भाषितत्वात् । अत एव रज्जुज्ञानेन सर्पविनाश इत्युक्तमपि निरस्तम् । यदपि महनीयपुरुषसङ्कल्पेन वस्तु विन- श्यति । तदार्प शक्तिविशेषापवृहणवलात् । यदि ब्रह्मज्ञानमपि तदुपहि- तमितीप्यते, तर्हि शुद्धज्ञाननिवर्त्यवाभावात् 'वस्तुसत्यत्वप्रसङ्ग' इति स्पष्टं माप्य । यद्भावरूप तपारमार्थिकमिति नियमस्याकाशादौ व्यभिचारकथन- मध्ययुक्तम्-आकाशादि सर्व पक्षाकृत्य भावत्वेन ब्रह्मवत् परमार्थत्वमाधनात् पक्ष व्यभिचारवर्णनायोगात् । वस्तुतो रज्जुज्ञानमपि न सर्पज्ञाननिव- कम् ; तस्य क्षणिकत्वन स्वयमेव विनाशात् । प्रतिवन्धकरलात् पुनरपि रज्जुज्ञान नादेतीत्यतावदेव । न च (पु. १४३) विषयसन्निधानपर्य-- स्थायि ज्ञान तदभाव नश्यतीति न क्षणिकामति वाच्यम् । क्षणिफेत्यनेन- पक्षण स्थायित्वस्याविवक्षितत्वात् । शीघ्रनाशीत्येव तात्पर्यात् । ज्ञानस्य विषय- सन्निधानपर्यन्तस्थायित्वमित्यपि न नियम - सन्नि हऽपि विषय तत् ज्ञात्वा विषयान्तरघावनात् । विषयासन्निधानऽप्यनुमित्यादौ ज्ञाननाशस्थान्यथैव वक्तव्यत्वाच । अक्षणिक व च, भयांदरुत्पन्नस्याविनाशेन सर्पज्ञानसन्ततो सत्यामनकमयप्रसश्च । न च ज्ञानमप्यक्षणिकमिति कथ ज्ञानसन्तति. स्वीकार इति वाच्यम् -छन्नं प्रकट च दूरादागछति स कदाचिर[स: निमीलनोन्मीलनादिना च सन्निकर्षमेदेन ज्ञानसन्ततेरवर्जनीयत्वात् । अज्ञाने न ब्रह्माश्रयं अज्ञानत्वात् , ब्रह्म नाज्ञानास्पद ज्ञातृत्वविरहाव इत्यनुमानयोः सादयभेदामावा 1 पुनरुक्तिरिति भवदुक्त पण्डितलोक विस्मयसागरे निमज- यति , अनुमानप्रकरणे यादृशाध्यत्व , तस्य परिशीलने भेदस्याक्षतः । अनुमानद्वयस्य मिथोऽनपेक्षमेव प्रवृत्ततया एकोसस्यान्यन साधनामायाच । मिथ्याभूतस्य जगत उपादान मिध्यैव भवितुं युक्तमिति अनुमा- .

·परमार्थप्रकाशिका। - नान्तरणाजानं साधयितुं (पु. १४४) यदुच्यते, तत्, अविद्या कार्यवाज. गन्मिथ्येति पूर्वक्ति च परसराश्रयदोपवरात् प्रक्षीणम् । एवं सजातीय- कारणकरपन च विरक्षणाधिकरणन व्युदस्तम् । तदपिकरणम्य यथाक- ञ्चिन् सालक्षण्यावश्यकता पाधकव नास्त ; तस्त्यावर्जनीय पात् । मिश्या- भूतस्य सत्योपादानकन्वेऽपि वस्तुत्वतीयमान वादिमालमण्यमम्मवान् । किं च प्रमस्थल अधिष्ठानमारक्षण्यस्यैव प्रानिमासिकेडक्षिततया शुक्ति- रूप्याद्युत्पादकतूविधादो अधिष्ठानवत् व्या सारक्षण्याभोवऽप्युपादान- स्वदर्शनात् , प्रातिमासिकरजन प्रति व्यावहारिकाविद्याया उपादानस्ववत् व्यावहारिकम्य जगत पारमाथिकोपादानवम्यापि सम्मवाच न मिथ्या- भूतम्य मिश्यापादानमिति सारण्ययावश्यकता। अमाभि सूक्ष्मचिन- चिद्विशिष्टं स्थूर तद्विमिष्टकारणमिति न क र्यकारणभावपिक्षिनमारक्षण्यार्थ- मुच्यते ; किंतु नह्मणा निर्देपत्वरक्षणाय प्रमाणसिद्धापरित्यागाय च । किं च यथा शुरूवज्ञान वास्तवरजतादिसस्कारसापेक्षम जनयति रूप्यादिकम्, तथा मूर ज्ञानमपि पारमार्थिकजगत्सस्कारसहनमेव जगज नयेत् । नझाधिनत्यान्मूलाज्ञान न किञ्चिदपक्षत इति चत-ब्रह्मणस्वादश वे मूराजानकल्पनेव मुधा तदभावेऽपि ब्रह्म मियामून जनयेदिति सुवचत्वा- त् । अनादिवाससारस्य , अस्त्येव प्राग्भवोयजगत्मस्कार सृष्ट प्रागिति चन 1-तम्य पारमार्थिकजगत्सस्कारवाभावात् । तत्र वास्तवत्वस्याप्रया जकले प्रातिमासिकरजत प्रति वास्तबरजतमस्कार कारणमिति न सिद्धये. दिति सर्वथा अव्यावहारिकाऽपि कश्चिदर्थ प्रातिमासिको भवतु । अत मत्यवस्तुसहकार विना न मिथ्यावस्तुपतीतिरिति कस्यचिजगत सत्यन, न तदुपादान मिथ्या मषितुमर्हति । एव प्रातिमासिकशुक्तिरूप्यकल्पनमपि निर्मूल बाधित च , पश्चात् शुक्तितत्त्वानुमक्काले 'प्रागपीद रजत नासी दिति वाधस्य स्वयवोक्तत्वात् । - ·२०० परमार्थप्रकाशिका। 'तत्र पारमार्थिकतया व्यावहारिकतया च नासीदित्यव बाधेन गृह्यते । अत प्रातिभासिकसत्ता युक्ते'ति चन्न- भविशेषेण नामीदिति सर्वविधसत्ताऽभावे गृह्यमाण सोचकल्पनायोगात् । पूर्व प्रतीतस्य कथ सर्वात्मना असत्त्व मिति चेत्-कथं तस्य पारमार्थिकव्यावहारिकसत्ताऽभाव ! पश्चाद्वाधादिदि चेत्-किं पश्चान्नास्तीति बाधस्याकार किंवा 'प्रागपि नासीदिति । उत- रमेवात्र तधोतरम् । तथा च (मागेव) असदेव प्रतीतमिति कथ सत्त्वम् । तार्ह शशशृङ्ग प्रतीयतामिति चेन्न-कुत्राप्यसत्त्वेन तदनुभवाभावेन तत्स- स्कारानुदयादेवाप्रताते । अतोऽन्यत्र सतो रजतस्यान्यथाख्यातिरेय शुक्ति- रूप्यप्रतीतिर्मम । अन्यस्यान्यथा भान न युज्यत इति चन्न-मानामा- यत् प्रातिभासिकस्यापि रजतस्य पारमार्थिकत्वनैव तदा भानात् तथेष्ट. तया च तस्यावर्जनीयवाच । न च शुक्तिगतसत्यत्वस्य रजत भानात् रजतस्याज्ञानद्वारा शुक्तिकार्यतया रजते तत्सत्यत्वस्य सम्बद्धत्वेन नान्यथा. ख्यातिरिति वाच्यम् --शुक्तिगत सत्यत्व रजो परम्परया सभ्यद्धमिति तदाऽ ननुभवात् साक्षासम्बन्धनैव सत्यत्वानुभवात् । साक्षादपि सत्यत्वमा म्तीति चतु--कथ तहिं रजत प्रातिभासिकम् ? कथ च बाध्येत । एत हि सति जगदपि ब्रह्मगतसत्यत्वम्य साक्षादाश्रयभूत न मिथ्या स्यात् । मन साक्षात्सत्यत्वस्य भवन्मते तत्रासम्बद्धलात् अन्यथाख्यातिर्दुप्परिह।। यातु-(पु १४५) भाष्य रजतप्रतावे , इन्द्रियगतदोपस्य, इन्द्रि यस्य, दुष्टेन्द्रियस्य वा प्रातिभासिकरजतकारण न भवती ति दूपण भाज्य. माण मायावादिभिस्तथाऽनुक्तस्वादयुक्तमिति तदपि न रम्यम्- दूपणा- वसरे सम्मावितसर्वविकलो दावनेन दूषणस्यैव समर्थकृत्यत्वात् तदानुक्मुक्त वति विचारस्यायुक्त वात् । भाप्य चान प्रातिभासिकरजतोपादानत्वमेवैपा निषिद्धयत इति न मन्तव्यम् -मामान्यत कारण वं न मवतीत्येव माप्य. तात्पर्यात् । तस्य च कारणवस्य भवतिरनुक्तत्वाभावान्न दाप । मय- ·परमार्थप्रकाशिका। २.१ . दभिमतानादिमिय्याज्ञानोपादान पुन मागय निरस्तमित्यप्यन्त्र मापितमेव । अतसम्भावितानामन्या पक्षाणामन प्रतिक्षप 1 अवश्य चन्द्रियादि मय- मतेऽपि अपेक्षितमन्नीकर च ; अन्धस्यादुष्टचसुषश्च शुक्ती रूप्योपलम्मा भावात् । अस्तु सर्वमन्यत् । रजतप्रतीति र प्रति कारणमिति कथ समाव्यत इति चेत् न-शुक्तिरूप्यप्रतीतिकाल नियतमाविसर्ववस्तुग्रहणनेर विचारस्य कार्यतया प्रतातपि तदा सत्वेन तावनैव तस्या अपि विकल्पकाटो निवेशात् । प्रतीतो मन प्रातोतिकम् । प्रतिभास मन प्रातिमासिकमिति शब्दव्युत्पत्ति सदावन तत्र भवशब्द ।कमुत्पत्तिविशिष्टवचन उत सताविशिष्ट- वचन , प्रतीनिश्च तत्र हेतुर्न वाते विमर्शस्यासक्जत वामावाच । अपि च थ्यता रजतसादृश्याशज्ञानामाव इन्द्रियदोपशुक्त वाज्ञा- नादिसत्त्वेऽपि शुक्तो रजतबुद्धिनौरपद्यते । यातु (पु १४६) 'सादृश्यज्ञ - नम्य नानोपयोग , किं तु वस्तुमता सादृश्यन रजतमस्कार उद्बाध्यत । स च सस्कार शुस्यविद्या रजतरूपेणैव पाणमयती ति–तन्न-शुक्ती बहुवस्तुसादृश्यसत्त्वेन रजनसस्कार एवं दुध्यत इत्यत्र प्रमाणाभावात् । असो यमशमादाय शुक्तौ रजनमादृश्यम् , तदशज्ञानाद्वजतसहक राद ध इति वक्तव्यम् । तथा च तदेव ज्ञान विषयतासम्ब-वन शुक्तो स्थित शुक्त रजतकारणमितीय सम्भावित एवक्षिपो निरस्यत । न तावत्प्रातिरिति भाष्येण | अय भाव — असामिस्सोसादृश्यातिरिक्तनात्यनककारात् शुक्ती रजताशसद्धावानीकारेण सौसादृश्यप्रतीतिसामनया वर्तमानायामोपास ह. श्याशमानमीती प्रमाणामावत् रजसोसादृश्यप्रतीतिरेव भवितुमर्हतीति Bाशमादृश्यप्रतीतिरेव रजतप्रविरिति न तस्या रजत प्रति कारणत्वम्- फलस्य प्राव सिद्धतया स्तनापत्तिय पदिति । अनया च विघया सर्वा. स्मना प्रातिमासिकरजतकल्पनाया अवकाश एव नास्तीति निरूपित भवति । .

·२०२ परमार्थप्रकाशिका। यस्तु-इन्द्रियोष एत्र कश्चित् प्रातिमासिकरजतहेतुभवितुमईति, तस्य किरणद्वाराऽर्थसम्बन्धित्वसम्भवादिति-तत्राच्यते--तस्य किरणद्वारा र्थसम्बन्धित्वेऽपि स इन्द्रियस्यैव दोष इनीन्द्रिय कार्य किश्चिदन्यथाकरणमेव तो भवेत् । न विषयान्ययाकरणमिति प्रम एवो पधेत ,न शक्तिरूप्यम् । किश्च शुक्तौ कल्पिने तन रजतबुद्धिः कथम् ? रजतसादृश्यप्रतीत्यति चेत् तर्हि रजतसदृशमिति बुद्धिर्युक्ता , न तु रजतमिति ; गवय इव गांसादृश्य- बुद्धिरिति भाप्य एशेक्तम् । य तु शुक्तिरूप्ये रजतजातियोग. पारमा. र्थिक अपारमार्थिको वा मायावेदान्तिमि स्वीकृत इति--किं तावता । अथापि कथ तत्र रजनबुद्धि । रजतत्वानाश्रये रजतबुद्धिश्चेत्, 'अन्यथा- ख्याति सिद्वैव'लि दूषणान्न मुच्येस । वस्तुत शुक्तौ रजताशसद्धायासरूयातिरेव । यथा मरीचिकाया दोपयशात् पृथिवतिजोशाग्रहणन जलांशग्रहण । निवृत्करणबलाच्चान जलसद्भाव । न च येषा तिवृत्करणं तया सक्ष्मत्वात् कथं दर्शनमिति शक्यम्-तर्हि मरीचिकाया अप्यदर्शनप्रमझात्, तेजोशस्यापि सहमत्वात् । न च सिद्ध सख्यातिले रजताशकल्पना स्यात्, न स्वसिद्ध इति वाच्यम्-- रजतज्ञान शुक्तिगतरजतांशविषयक शुक्तो रजतानिषेधकप्रमाणाभावे सति शुक्तिविशेष्यकरजतज्ञ नावात मरीचिकाविशयकजलज्ञानवादति न्यमुखज्याप्तिमूलकपयोगेणेप्टमिद्ध । मरीचिकाया च त्रिकरणाचल- स्थिति श्रुतिसिद्धा । आप च न शुक्ती रजताशस्थापनेऽस्माकं निर्भर किं तु यल इदमित्थमिति विशिष्टज्ञानव मुलभम् -- यथा मरीचिकादी, तन विकरणलन जलसत्त्वेन जलविषयमाRIETARसन्निकधान- ज्ञानसम्मवात्-तत्र सुसमेव यथार्थज्ञानपिपादनमित्येव प्रमः । अन्यत्र च प्रामाकरप रगृहीताख्यातिम कारस्यानपायेन यथार्थरूयातिरुपायत इति । यत्तु (पु. १४७) सोमाभावे पूतीकाहणं श्रुनिचादितम् । न सामा- ·परमार्थप्रकाशिका। २०३ सोमावयवसद्भावात, किं तु सामगुणसहायात एग्रीमच नीचर. महणादायपानि-तन्नून पूर्वमोमासाउनभिज्ञनामुरम् , पठायध्यायविराध त । दुग्धजन्मासामृतमयादिशब्दाश्च तत्तदशभूयताश्रयवस्तुवाचा इति ने तत्तदर्धकार्यत्वेन प्रतिपन्नानामन्तिरे साधनमान । एवं सति बीमांव तत्कानिप्पत्तय नीवारग्रहणं तु मीमामापरिचयशारिना मुगम्मेवात मित्र विस्तरेण । सर्वमिद, 'इति न्यायविद। विदु' इति श्रीमाप्य एव विसर मुक्तमिति कि फेवर मप्रामाणिकाभिनिवेशेन । एव स्वमज्ञानमपि यथार्थम् -तत्र सर्वस्य वस्तुनम्तदफानुमान्यतया पुण्यपापानुगुण भगवता साट वात् । ननु च उपामीना अपि रव पदार्थी बमेऽनुभूयन्ते । कथ तत्र पुग्यपापानुगुणा सृष्टरित चन-हा खल्व नुभूयन्ते इति याहरनेव भवान् कथ पुप्यायनुगुणतात पृच्छति । अनुभव एव हि पुण्याद परम् 1 कथ च क्षत्र रामप्रासादसभामण्टपादिपु प्रति- कल विधीयमाना परिष्करा प्रेक्षक शरारादये विशियापयुज्यन्त । तथा स्वप्मानुभा गसुम्पदु खवि१५ साक्षात परम्परा चा सई एघार्थ स्पष्टमुपयु ज्यन्त इति न कश्चिदुदासीन । यत्तु-~~ स्वम करपना केवल स्मृतिरू पति -तत् भवसिद्धान्तविरुद्धम् , अद्राक्ष मत्यनुभवानुसारण सृष्टेरव तत्र खीकारात् । अ यथा ननिर्वाचनीयानतादिकमपि जागर न सेत्सनि । म त्यैव नि हात् । एव सणे स्वीकृनाया सृष्टिपतिपादस्थतिबलादेवधर मुटत्वमध्यभ्युपत्यम् । युक्तश्च सत्य सूत्र व समुदरिरूपन्त । ह-त मवानित्य स्मृतिस्व तलति वदना स्वमपदाधी अनिर्वचनाया इति लिस- तीति ध्याहनमत् । स्मृतिहि पूर्वानुमृतग चरा न तदावे किश्चिदनिवे चनीय स्थापयेत् । अन एवं मायामालामति सौनपद मवदमिमतरीत्याऽपि भवदुक्तिनाधकम् । यत्तु तत्पुरुष नुमात्यले सति त कालावसानत्वमेवा- निर्वचनीयस्वमिति अतस्तत्र द्वेष इति-सहन बानुमायानामपि जागरपदा .

·२०४ परमार्थप्रकाशिका । थाना भवद्भिरनिर्वचनीयवस्वीकारादलक्षणत्यादुपक्ष्यम् । न च जीवभेदेना- नुभाव्या घटादयोऽपि भिन्ना ; सर्वथाऽनुभययाकोपात् । य एव घटस्त्वया जलपूर्ण कृत स एव मया समानीत इत्यादिप्रत्यभिज्ञाभङ्गप्रसङ्गात् । सोऽय घट इति प्रत्यभिज्ञाभङ्ग च सौगतोक्त क्षणिकत्वमपि शिर प्रदर्शयेत् । किश्च ज्ञानसुखदुःखादिष्पकमानानुभाव्यषु क्षणिकेषु भव-मताननुयायी न काऽपि लाकऽनिर्वचनीय शब्द प्रयुक्त इतीदमरक्षणमव । यदपि ---(पु १४८) 'मायामात्र तु कात्सर्येनानभिव्यक्तखरूपत्वात्' इति मूत्र जीवानामनभि यक्तम्वरूपत्वादिति स्वरूपस्य जीवसम्बन्धित्व पप्ठय नपदमध्याहृय न वर्णनीयम् , सोनस्य मायामात्र म्यैव तदन्वयौचित्याद- नि-तदपि न-जागरपदार्थायवानिवचनीयस्य स्वामिकस्यापि यथावदेव दृश्यमानत्वात् दृश्यमानेषु तवनभि-यक्तम्वरूपत्वस्य दुरुपपादत्व त उतर- सुत्रायनुमाच जीवानामित्यध्याहारस्यावश्यकत्वात् । 'ईश्वरकृतिस्तु' इन्य नुस् वा मायामानमित्युक्ति 'न तन रथा न रथये गा' इत्यादिश्रुत्यायभिप्रेत- स्येश्वरीयत्वसाधकस्य हत रधिकम्य लाभाय । यत्तु स्वप्नपदार्थरत् तत्त. (क लायमान शुक्तिरजतादिकापावर कथ न लक्ष्यतीति तस्यापि सत्यस्व मिति-तत् यथावद्भाप्यपक्तिपु दृष्टासु नवापूर्वं भविष्यति , मान्य एव तदु को । पर तु तत्रापि शुक्ति हस्ते गृहोवा इद रजतमिति वर्णन शुफि:- रजतम्यामामवावदयति । श्रुतिश्च विशिष्यताद्वपयिणा नोपलभ्यत इत्यादि- सम्तत्र भाप्यादौना न नैर्यम् । अस्तु वा तदा सत्यम् , किन्नम्तन । सर्व ज्ञान यथार्थीम यत्र सुतरामनुकूलमव च तत् । उपपदार्थ विषय करत्यक्षनरस्य तदातनसष्टविषयकाया सुम्पनि हात् । अन्य यथार्थना चाहयातिपक्षावलम्बननात प्रागोक्तम् । 'स हि कती' . 'य एष मुप्तपु जागति' इति विस्पष्टश्रुत्या चैधर- कर्तृक व स्वामानाम् । न च जीरेश्वरामदम्य वास्तवत्वा तदनुसारेण तच्छुति. .

·परमायप्रकाशिका। २०५ निर्वाह इति शक्ष्यम्-एव हि सति जगत्कारण वमपि जीवस्य भवितुमर्हति । भशस्यता चौमयनाविशिष्टा । सुन्य दश्च जावेश्वरभेदफारिकलेन नेदानोमभेदस्य प्रकृतश्रुतिविरुद्धम्य स्वीकरणसम्भव । अत एवेश्वरम्य सर्वसाधारणकारणतामात्रेण श्रुतिनिािऽपि निरस्त । अत स्वने वस्तुना वास्तवतया नानिर्वचनीयन्त्रम् || जपाकुसुमसनिघाने रक्त स्फटेक इति वुद्धावपि नानिर्वचनीयमानम् । न च कुसुमगतम्य रक्तिम्न इन्द्रियसन्निक- टत्वात् तद्विषयकज्ञानस्य रक्तिम प्रत्यक्षावसम्भवऽपि तत्समवायाय स्फटिक मावादनिर्वचनीय समवाय कल्पनीय इति वाच्यम् - परिभ पामन्यवर धात् । रक्तिम इव तसमवायस्यापि युसुमे सन्निकृष्टत्वन तत्प्रत्यक्षस्यपि निर्वाहसम्भवाच । न च तस्य समवायस्य स्फटिकानुयागिकत्वामावादन्य करप्य इति शक्यम्-स्फटिक स्कटिकत्वादिसमवायत्य स्फटिकानुयोगिकस्य भावेन वस्त्वन्तरस्याकल्प्यत्वात् । तस्य रक्तिमप्रतियोगिकस्त्र नास्तीति चत- उत् किं कल्पितस्यापूर्वस्य समवायस्य पर कुसुमक्किमप्रतियागिकत्वमस्ति । ननु तहि समवायो न कल्प्यते । कि तु समवाय स्थित रक्तिमपतियागि- कवं कल्प्यत इति चन्न-फटकत्वमतियोगिकत्वात् समवायस्य , प्रति- योणिताया अध्यकल्पनीयत्वात् । ननु रक्त फर्टक इत्यन रति वाय, स्फटिक इति त्रयमवानुभवारुदम् , न तु तत्प्रतियोगिक तन्निरू- पितत्वमित्यादीति प्रतियोगिकवादिक न कल्प्यते , किंतु समयाय एवं ति चेत्-उक्तमेवोत्तरम्, 'म किश्चित् कल्पनीयम् । प्रतीयमानस्य सर्व- स्थापि सनिकृष्टपेन प्रत्यक्षलापपंतरिति । वस्तुत समवायोऽपि सूत्रकार पराकृत इति न सोऽपि कल्पयितु शक्य । एव कमेण शोधने अन्ततोs न्यथाख्यातिरवर्जनीयति कृत परिश्रमेण, कुसुमरक्तिन्न ख्यातिर-यथाख्याति रिति आदावेव सुवचतया अनिर्वचनीयस व्यर्थत्वात्, अस्मन्मते तु नान्य थाख्याति , रक्तिमासम्बन्धासह इत्यख्यातिसमर्थनात् । न चास्माकम- सम- . . 52 ·परमार्थप्रकाशिका। न्यथाख्यातौ उप स्वारस्यमन्यथाख्यातावख्यातौ लाघव स्थितमिति तस्या अपि सम्भावनात् । यत्तु-(पु. १४९) अलासचक्र मन्तराळामहणं चक्रप्रतीतिश्च नैकं तत्त्वम् ; अग्रहणस्यामावरूरत्वात ; प्रतीतेश्य ज्ञानरूपत्वात्, चतुष्कोणे उन्नराळाग्रहणसत्व एव चक्रप्रतीयभावाच्च । अनाऽनिर्वचनीयचक्रसिद्धिरिति- तन्न--यथा सम्याचक्रप्रतीतौ अन्तराळाग्रह्णपूर्वकतत्तद्देशसंयुक्तवस्तुग्रहण उद्वदलातेऽपि ग्रहणमस्तीति विनवानिर्वचनीय चक्रप्रतातर्माप्ये निरूढत्वात् । यदपि प्रतिबिम्बम्पले दर्पणस्य स्वमुखस्य चासम्बद्धत्वात सम्बन्ध- प्रतीत्याऽनिर्वचनीय सम्बन्ध कल्प्य । एवं दिमाहे पूर्वस्यामुत्तरत्वस्या न्यनिरूपितस्य सत्त्वऽपि , यदपेक्षयातरत्व ग्रहोत्रा मन्यते तन्निरूपितत्वं तत्रोपरत्वे नास्तोत्यनिर्वचनीयसम्बन्धकल्पनमिति-तदपि कुसुमरक्तिमम- मवायन्यायन निरस्त वेदितव्यम् । यदपि-द्विचन्द्रज्ञानामुल्यवष्टम्भादिवशेन द्वयीभूता चाक्षुपसामग्री तत्रैका चन्द्र खधिकरणविशिष्ट , अन्या तदधिकरण विना चन्द्रमान गृहा- तीति न युक्तम् ; अधिकरणमगृहीत्वा चन्द्रग्रहणायोगादिति , भित्त्यादौ नागदन्ते वस्र निक्षिप्यायल्वष्टम्भन सामग्रीद्वयमुत्पाद्य परीक्षमाणन भवता नागदन्त विना वस्त्रग्रहणस्याकृतवात् कथितम् - तदपि पुन पुनरकत सावधानं परीक्षमाणेन भवता स्वानुभवनैव शक्य निरसितुम् । अनतिपमृ. वरसुक्ष्मचाक्षुषरश्मिपातो हि कदाचिञ्चन्द्रमण्डरमात्रे भवन् परित प्रदेशे चाभवन् वनमालमाही समाव्यते । उचच पदार्थ जातु कंगचिदाना- धोंडश अनावृत एव वा तत्रासन्निकृष्ट सन्नधिकरण विनाऽपि गृह्यते । एवं सर्वत्र सामग्रीसमवधानशेव्याकस्यचित् महणमप्रहण चान्यस्य न खलु न सम्भवतीति। यदपि - (पु. १५०) याध्यापकमाव. सर्वानुमवविषयतया तर. .

·परमार्थप्रकाशिका। २०७ हिततया चौपपद्यत' इति शुक्तिरजतादेरपि भगवस्मृष्टतया यशार्थत्वपक्षे वाध्य. पाधकमावोपपादनं मान्यदर्शिनमसातम् ; अज्ञबह शेन्यज्ञानस्य एकगुरज्ञा. मेन माघादिति--तन् माया परिज्ञानात् । [3 मात्रानु-य- या भगव. संप्ट तल सर्वानुभवाहरजतत्ववुद्धिहि भ्रान्तस्य जागते । तत्र वस्तुतम्त- दहवामावात् तदंश वाध्ययापकभावः । यस्यांगम्य प्ररक्षणस्य तर सृष्टत्वप्रयुक्तयथार्थख्यातरीकारात , सर्वानुभवाई शंशम्य तन्नासृष्टत्वाद. विद्यमानत्वात् तद्विषयनराधम्यायुतत्वाभावात् । एवं रजतजातीयानां सर्व. कालमपुरुषानुभाव्य वस्य स्थितत्वात् अस्य च तद्विलक्षण वात् वामपदार्थे वस्तुतः सत्यप्यसत्त्वाभिमान इव शुक्तिरजतादावति सोऽभिमानी भवति च मायार्थ इति । यहुशियज्ञ न एकगुरुज्ञानेन यो बाघ स्तन शिष्याणा- मज्ञवात्मज्ञानम्यानुपपन्नताया अभिज्ञगुरुज्ञानस्योपपनातायाश्च परिशीलन- मेव मूलमिति तदमावे नहुज्ञान कज्ञाननाध एव भवदिति । यदपि-सर्वथाऽनुपपत्तश्चति सुत्रे योद्धमतोपरि शाकरभाष्यक्ति. प्रकारः अस्ममिद्धान्तेऽपि भवताति वृथाऽऽडम्बरण कित्यनम् - तदपि बौद्धमले सम्भवता सर्वेषामपि दूषणानां भव मतेऽपि स्थितिमप्रकम्प्याममा- दीपु प्राच्यग्रन्थेषु विस्तृतां शुद्धाद्वैतिप्रभृतिभिर याद्वतिमि तथा द्वैति- मिश्धातिविशदमभिहिता प्रक्षितु चेन् पारयिष्यसि नून जाप भविष्यसीति प्रतिनीधनेन परिहरामः । इदमनायधेयम् । शाङ्करमाप्ये तावत् स्मृतिरूप परत्र पूर्व- दृष्टावभासः' इत्येवाच्यासलक्षणमुकम् । तनाऽऽपणादौ पूर्वदृष्टस्यासन्नि- हितस्य रजतस्य शुक्त्यादिस्सले स्मृतिविशंपोऽ-यास इत्येव स्वरसत प्रतीयते । तावता खामिमतमनिर्वचनीयमसिद्ध पर्यालोच्य व्याख्यातृभिरन्यैरिव भाम. तोकारप्यन्यथैव व्याख्यानमकारि । अन्ततश्च तैर्मरीचिषु जलाभावात, पर्वदृष्टगाजलस्मरणे गङ्गाजलमित्येव प्रतीतिः स्यात् । गङ्गारूपदेश- ·परमार्थप्रकाशिका । स्मृतिप्रमाषेऽपि जलमित्येव स्मृतिः स्यात् न पुनरिह जलम् इदं जल- मित्यवमिति हैतीरनिर्वचनीयं विञ्चिदावश्यकमित्यवादि । कल्पतरुद्भिश्च मरीचिनलतादात्म्यमनिवनीयमिति मरीच्यम्माऽनिर्वचनीयमिति चाभ्य- धायि। तेन यथायथं सम्माधि वा सम्बन्धमा चाऽनिर्वचनीयमिति ज्ञायते । अतश्च सर्वस्यापि भ्रमस्यानिर्वचनीयविषयकस्वमस्तीत्यभ्यूह्यते । परिभाषा. कारास्तु, रजतमद्राक्षमिति प्रत्यक्षवप्रतीत्यन्यथानुपपत्याऽनिर्वचनीयरजत- कल्पनम् । न ह्यापणस्थस्य रजतस्य प्रत्यक्षमिह मवितुमर्हति असनिकृष्टत्वात । यत्र व जपाकुसुमसम्बन्धात् रक्तः स्फटिक इति प्रतीतिः तत्र मानिर्षच- नीयकल्पना, सन्निकृषकुसुमरपितम्नैव प्रत्यक्षनिहादित्याद्याहुः । अस्मा- भिश्च रक्तस्फटिक इत्यादौ सम्बन्धोऽप्यनिर्वचनीयो न कल्प्य इति प्रागु- पापादि । एव च परिशील्यमाने प्रत्यक्षातिरिक्तश्रमस्थले, प्रत्यक्ष कचिं. चान्यथायातिरेवेति नानिर्वचनीयं किञ्चिदिति च सिद्धम् । परिमळकारच प्रत्यक्षेऽप्यनिर्नचनीयमनावश्यकामति न्यरूपि । तथा हि-किमिति प्रत्यक्ष तत्कल्पना । भापणस्यरजते सन्निकर्षाभावातद्विषयकप्रत्यक्षासम्भवादिति चत्-आपणादिप्रसिद्धाजतापादकसाममयाः शुक्तावभावात रजतस्यापि कथमुत्पत्तिः । अन्यत्र क्लुप्तमामग्रीमिन्नं शुक्तिस्वाज्ञानचाकचक्यादि अत्र तादृशरजसकारणं कल्प्यत इति चेत् तर्हि सैव सामग्री दूरस्थरजतप्रत्यक्ष भ्रमजानिकेत्येव कल्प्यताम् । क्रिमजागतनायमानेन रजतेन । प्रमात्मक- प्रत्यक्षे तु चक्षुः सन्निकर्षायपेक्षा, न स्वत्रति वक्तुं शक्यत्वात् । अतोऽ तापि नानिर्वाच्य फल मिति । परंतु स्वयमनिर्वचनीयस्थापने कश्चित्पन्याः प्रादर्शि । स यथा शशस्य शृङमाशकार्यकरमस्तीति प्रकारकवाक्यप्रवणेन मुग्धस्य अरण्ये तदन्वेषयतः , तदुस्तकारस्य काठस शृङ्गान्तरस्य या दर्शने भवत्यनुभवः, इदं शामिति । अस्ति च समे एकमेवाववि मनुष्यपशुपक्ष्याधनेक. 1 .

·परमार्थप्रकाशिका । २०९ रूपं दृश्यमानम् । न च सर्व प्रागनुभवाधीनम् ; घातुन एतापसिद्धः । अतस्तत्रानिर्वचनीयसिद्धौ सर्वेष्वपि प्रमेय करूयाय तसिद्धिस्वीकार इति । अन्न ग्रमः- अनिर्वचनीयोत्पती अनुभवाधीनतासंस्कारस्य कारणव भवद्विरास्थितमिति तदभावाकथमत्रानिर्वचनीयोपति ? यदि तु, 'अत्य- जासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि' इत्युक्तरीत्या तुच्छ स्यापि शादयोधविषयताया. अन्य प्रकरण किश्चिःपूर्व भवद्भिरुतत्वात् प्रतारक- वाक्याच्छशमनाघो जायत इति स्वीक्रियते , ता पूर्वानुभवीवोपपादि- तत्वात् अरण्ये 'इदं शमशृङ्गमितीदमनुमूतविषयकंमवेति अत्र को विशेष मजाते तु प्रतारकवाक्याच्छाब्दयोध, अगृहीतव्युत्पत्तिकम्यवास्य श्रोतुरांप अरण्य तथा बुद्धि कथम् । एव प्रतारकवाक्यजन्यबोधस्पानिर्वचनीयवि. १यकत्वे अरण्यगमनादिवर्णनानुधावन व्यर्थम् । तस्य तदविषयकवे त्वरण्य जातस्यानुमवस्य प्रतारकवाक्योक्तविषयकत्वान्नानिर्वचनीयविषयकत्वासात । अनुपाख्यस्य सर्वथा न भानमिति पक्षऽपोह न क्लेश ; इद शशशृङ्गमिति प्रतीत शृने शशीयत्वाशे इदमथै काठे शृङ्गाभदाश चान्यथाख्यातिरूपत्या. त् । अख्यानिपक्षं च तसदसम्म घामहमवलितविशालततताप्रतीति. रूपत्वात् । एतेन --- खप्न विलक्षणाक्यविदृष्टिपि व्याख्याता । वस्तुत- स्तथाविधेश्वरसृष्टस्तत्र श्रुतिबलादस्माभिः खाकृतत्वान्न कश्चिदाप । अत कुत्रापि नानिर्वचनीयस्तावश्यकता । अन्यञ्च शृयताम् । विलक्षणरजतोत्पादकसामप्रया विलक्षणरज- तोत्पतिकल्पनापेक्षया तत एव दूरस्थरजतप्रत्यक्षोत्पत्तिस्वीकार एव लाघवा. धुज्यते ; अन्यथा मनन्तरजनोत्पतितद्धसागभावकल्पने तस्य रजतस्य तत्पुरुषमानवेधत्वकल्पने च गौरवात् । यस्तुतस्तादृशप्रत्यक्षर्माप न कल्प. नोयम् , रजतस्मृतौ शुक्तिरूपमिप्रत्यक्षगतप्रत्यक्षत्वारोपसम्मवस्य प्रांगयो- तत्वात् । धर्मिप्रत्यक्षरजतस्मृतिरूपवित्तिद्वयमेकत्वेन गृह्यत इति तावद- 53 ·परमार्थप्रकाशिका। . मिहित माप्ये । तेन स्मृत्तिरिय प्रत्यासत्येन गृह्यत इति ध्वनितमव । तथा च एवमेव रजतमद्रासमिति प्रतीतिनिर्वाहान्नानिर्वचनीयकल्पना ! एरमुत्प- तिकाल उत्पत यथ शज्ञानन विनाशकाले च विनाशस्य कुनो नानुभव इत्यक्षिपे तत्र प्रतिव-पान्तरम कल्पनीयतया गौरवम् । एवं कश्चित्कल स्थितस्य कथं कालिकाभिषध इत्यत्रापि पारमार्थिकत्वन निषध इति समा- घाने गौरवम् । एवं शुकौ रजतोत्पादे इद द्रव्यद्वयमिति गृह्यत । रज- तवत् रजताभेदोऽप्यनिर्वचनीय करप्यत इति चेत् किं तत 1 त्रय इह पदार्था इति प्रतीति स्यात् । तथा प्रतीतो प्रतिबन्धका तरान्वेषणे च गौरवम् । एष शुक्तिरजत तोलयन् शुक्तिगुरुत्व रजतगुरुत्व चैत्यधिक गुरुत्व- मुपलभेत । काचखण्ड सण्डशकर मिनि मुस निक्षिपन् माधुर्थास्वादयेत् । जले निक्षिप्य विलन पश्यत् । अथैवविधबहुधर्मविरहित प्रतिभासमान- धर्ममानविशिष्ट किञ्चिदुत्पन्नमिति चन-तन्त्र रजतादिबुद्धिशब्दो वस्तुतो न भवितुमर्हत । अतधारजते उत्पन्ना रजतबुद्धिर यथाख्यातिरेव । पघ- मनिर्वचनीयज्ञान तस्य पारमार्थिक नव ग्रहणात् तत्र पारमार्थिकावकल्पना. असम्भवस्य प्रागुक्तस्यात् अन्यथाख्यातिरवर्जनीया । एवं तदेवेद रजत. मिति यत्र प्राग्दृष्टरजतत्वप्रयभिज्ञा शुक्तिरजते परिमळे क्ता, तत सत्ताशेऽ न्यथाख्यातिरेव , तवायाम्तनत्याया भवसम्मतानिर्वचनीयेऽभावात् । किंच कमित यदजत तद्विषयकपत्यक्षमिन्द्रियसन्निकर्षजन्य न वा । नाय , भव- मते शुकौ रजतपत्तिकाल एव शुक्त्यवच्छिन्नचैत-याभेदस्य रजतावच्छिल चैतन्ये सिद्धत्वान् शुस् यचिन्नचैतन्यस्य च मागेव वृत्त्यवच्छिनचैतन्या मिन्नत्वात् तागचैत-याभदस्यच च प्रत्यक्षशब्दार्थ वात् रजतोसत्यनम्तर- भाविचक्षु सयोगसापेक्षतायास्तत्रामायात् । नान्त्य सनिक विनाऽपि प्रत्यक्षलाकार प्रत्यक्षप्रमऽपि सन्निकोऽपक्षित इति भवत्कृतनिन्यस्य भवतैव निरस्त सापातात् । पप मिश्यानतेन सह व्यावहारिकपत्यस .

·परमार्थकागिका। चक्षु.पयोगोऽपि दुरुपादः तम्य व्यावहारिकमस्यत्वासामवात् । मयोगः प्रातिमासिक इत्यपि न ; चनुपातीन्द्रियावन तत्मये गम्यामाहात्यात अगृहीतप्रातिमासिकम्य चामम्तावनीयवान । अपि च शक्तिस्वाज्ञान. नन्यं रजतं शुक्तिनानादज्ञाननिवृत्त्यनन्तरं निवर्तते 21-- तन परंगवेः रजतमिनि प्रत्यक्षं न युक्तम् । तथा चयं शुक्तिरिति ज्ञानकाल तत. क्षण. द्वये च 'इदं रजनमिति प्रत्यक्षापति । सामग्रोयन ज्ञानानुदयासम्म. वात् प्रातिमासिकसत्वे प्रतिमासामत्वामम्भवाच्च । उनविषया चेत. न्यांमदस्य सत्त्वाच । किं च इयं शुक्तिरीत वा, नंद जतमिति वा 'ज्ञानेन किं निवर्तते । न तावद्धावरूप शुक्तित्वाज्ञानम् शुक्तिरजतरूपदृष्टा. स्तस्यैवासिया जगन्मिध्यावासिद्धी मूलाविद्याया असिया तूला विद्याया अप्यसिद्धत्वात् तस्याज्ञानस्य भावरूपत्व प्रमाणाभावात । अत एवं रजतासिद्धया न रजननितिरपि सुवचा । किं च नेद स्खमिति प्रतीने पारमार्थिकत्वेन रजनाभावविषयकतया पारमार्थिकत्वेन रूपेण रजतामिद्धावपि न रजनन रजतम्योत्पन्नस्य निवृतौ किश्चित् प्रमाणम् ; येन रुपण यस्याभावो गृह्यते तदन्यरूपणापि तद्वाघस्यानुभवविरुद्धत्वात् । यपि च चाधज्ञान किञ्चिद्वस्तुनिवकिमिति नियमस्य 'स्फटिकोऽय न लाहित इति चाधज्ञानम्यलेऽपारमार्थिकवादमावन भङ्गदर्शनात् तदृष्टान्तन सर्वस्यापि बाधज्ञानस्य वस्तुनिवर्तकत्वाभावानुमान सुकरमिति न शुक्तिमप्यापिनिय. ति: स्यात् । एवं लोहितः स्फटिक इति ज्ञानदृष्टान्तेन इन्द्र रजतमिति ज्ञानम्य अनिर्वचनीयविषयकवाभाव पारमार्थिकविषयकत्व चानुमातु शक्यत इति नानिर्वचनीयसिद्धिः । किं च शुक्तिरजतमिद क-य परिणाम: ! न तावद- विद्यादेः ; तस्य व्यावहारिकत्वात् अस्य च प्रातिमासिकत्वात् तत्सत्तावि- पमसत्ताकरवेन तत्परिणामस्वायोगात् । अन्यथा व्यावहारिकस्य जगतोऽपि पारमार्थिकब्रह्मपरिणामस्वप्रसङ्गात् । ब्रह्मण्यध्यस्तावालगतान वर्तवमिति ·२१२ परमार्थप्रकाशिका। चेत्-अध्यस्त फिश्चिदुःपद्यत इत्यत्रैव प्रमाण नास्तीति तन्न कारणापेक्षाया एवाप्रसक्तौ ब्रह्मणि तादृशविवोपादानत्वस्येवासिद्धे । अ भ्रमस्थले प्रतीतिरेव कायो, न तु पदार्थ । प्रतीतेश्च प्रगत्याचारो जीव एवोपा- दानमिति न शुक्तिी शुक्तिस्वाज्ञान वा फस्यचिदुपादानम् । तस्मादनिर्वचनीयस्य सर्वथैवामिद्धत्वात् न तदृष्टान्तन जगतोऽप्य- निर्वचनीयासम्भव इति जगतो मिपास्वाभावात् , मिथ्याभूतस्य मियै- चापादान मिति युक्त्या भावरूपाज्ञानानुमानमसिद्धमिति । प्रमाणानुपपत्तिर्या तत्राध्यक्षानुमानया । अयुक्तिरित्थमुक्ताऽथ श्रुत्यादे सोपपाधते । - एवमस्मिन्नज्ञान अतिरपि न प्रमाणम् । 'एत ब्रह्मलाक न विन्द- न्ति । अनुतन हि प्रत्यूढा' इति श्रुतावनृनशब्दस्तु काम्यकर्मपर न तु परामिमताज्ञानपर । यस्तु-ममकाम्यकर्म । अन्त काम्यमिति न युक्तम् । मशब्दस सत्यवाचित्लेन कर्मवाचित्वाभावात् । अत एवं 'मन पिय-तौ सुकृतस्य लोके' इति श्रुतौ स्तशब्द कर्मपरा दृष्ट इत्य प्ययुक्तम् । तत्रापि सत्यवाचित्वात् । सत्यमवश्यम्भावि फल तत्रार्थ इति-तन्न-सत्यप्रतिद्वन्द्विन एवानृतशब्दविवक्षितत्व श्रुति 'त इमे सत्या कामा इत्येवमुपस्थित सत्यशब्दमेव घटयन्ती 'असत्यापिघाना 'असत्यन हि प्रत्यूढा इनि प्रयुञ्ज त । एवम वाऽनृतशब्दप्रयोगात् तत्रस्य ऋत- शब्द सत्यातिरिकार्थपर इति ज्ञायन इति हेतोरा-तरखीकारात् । न खलु सत्यपाचित्वमेव मनशब्दस्य , पुण्यकर्मवाचित्वस्यापि अतिसिद्धत्वात् । न वनशब्दस्य सत्यापित लपधाम , किंतु प्रहरे पुपयवाचिसमि. त्यव प्रम ! पुण्यकर्मवाचि व कथ श्रुतिसिद्धमिति चेत्--'पुण्यस्य कर्मणा दृराद्गन्धा वाति , एवमन्तादारमान जुगुप्सत्' इति शतावतशबस्य , - ·परमार्थप्रकाशिका २१३ 1 प्रस्तुतपुण्यकर्मपतिहन्दिपरत्वात् ऋतगन पुण्यकर्मवाचो निश्चीयत इति श्रुतप्रकागिकाया स्पष्टम् । अनश्च 'ऋ चिन्ता इत्यादम। पुष्यकोक्तम् । कामिनधाभ्युदयाथ कर्मय पुण्यकर्म । मुमुक्षोस्तु स प मानाडो निय- तन्त' इति श्रुत्यायनुमारात् तदाप पापकर्मव । अत फलानिमन्धिहिने परमपुस्पाराधनंप कर्म पुण्यकर्म । अन इह मुमुक्षुमकरणऽनृतशब्द- स्तदभिमतपुण्यकर्मभिन्न सर्व सांसारिकफलक कर्म प्रतिपादयतात्युचगने । एवमन्ययासिद्धबादनशब्दो नाज्ञानसाधक इति । एतेन (पु.१५१) ऋतशब्दस्य कर्म सामान्यवाचियेऽकाम्यकति सदांचा न युक्त हन्याप-निरस्तम् --कमसामान्यदाचिवामावात् , पुण्य. कर्ममानवाचितगत् । पुण्यावस्य च प्रकरणानुराधन प्राह्यतया सकाचामा- वात् । य पुन –त्राह्मण एवाबाह्मणशब्दप्रयोगामाराव बलशब्दस्य कर्म- सामान्यवाचि व फर्मविशप एवानृतशब्दप्रयोगाऽनुपपन्न इति-तदप्यच ऋतशब्दस्य कर्म सामान्याचि वनिगसेन परिहनम् । अथाप्युच्यते । अप- शो वा अन्ये गो अश्वभ्य परावा गो अधा' हात पशुवयापशुशब्दप्रया गयधुज्यत इति । तत्र प्रास्तपशुभदा विवक्षित इति चन-इहा|प प्रशस्त- कर्मभेद एवं विवक्षित इति । यत्तु सुपृप्त कर्माभावात् क्थ तदा अग्नेन प्रत्यूढ-वमिति-कर्मणा क्षणिकतया स्वयमेव नष्टत्वात् , 'क्षीयन्ते चास्य कर्माण। ति परावरदर्शनमस्तक्षयक्थन कथ सरच्छत इति प्रभिन पारीयते । तत्र सुपुप्तऽक्षीणकर्मवस्य भवताऽप्युपपादनीयतया न कर्मप्रत्यूढस्य तत्र भर इति । इदमध्यन मोद्धयम् । अस्तु तावदृतशब्दः सत्यवाची, तथाप्य- नृतमिति कविशेष एवोच्यत । तया हि-अस्मिन् खण्ड 'त इम सत्या' कामा भनृतापिघाना । तपा सत्याना सतामनृतमाधानमित्युपकाम्नम् । मन स्वारस्याइनृतशब्द सत्यपि शब्दभेदे असत्यपर एवेति स्वीकार, . - 54 ·२१४ परमार्थप्रकाशिका। . - 'अनृतेन हि प्रत्यूहा' हयुपरितनवाक्येऽपि हिशब्देन पूर्वोक्तास्मारकरव दर्शनादनृतशब्दोऽसत्यपर । उपत्र मेऽस्यर्थिकत्व व कामेपु सत्यशब्द. निर्देशादौचित्यादुऊमिति च कामषु सत्यत्व यादृशमुच्गते, तद्विपरीतमस य स्वमनृतशब्देनाच्यत इति खकार्यम् । भवन्मते चैकमेव पारमार्थिक , अन्यत् सर्वमसत्यमिति पतिज्ञ नादुपरुमे यहूना कामानां सत्यत्वकथन भव-मतमञ्जकोर । सत्यपदेन व्या हारकसत्यग्रहणे तु भनृतपद तद्धि- नव वदेदिति भवदभिमत व्यावहारिकमत्यत्वमज्ञानन्यानृतपदविवक्षितस्य ने सिद्धयेत् । एवं पारमार्थिक व्यावहारक वा सत्यत्व न प्रकृतमतपदार्थ इत्यभिप्रायणैव श्रुतप्रकशिकाया, 'उतशब्दो न सत्यवाची युक्तम् । तथा चास्या श्रुतेरयमर्थ – सत्यकाम सत्यसकल्प इति गुणद्वय 'स यदि पितृलोककाम' इत्यादिना पूर्वमुपपाच, 'त इमे सत्या कामा इति तदनुवादेना-यदिह प्रक्रम्यते । त्रि कामानामिच्छाना सत्यत्व चाविनामूतफरक यम् | भवतु फलमिष्ट सर्वम् , अथापि तत् किमन्यस्मात् याचनेन तदोपकरणसम्भरणन वा सम्पायमित्याशङ्काया सत्यसकल्प इत्युक्तम् । यदिष्ट तत् सत्पमात्रण साधयितु शक्यांमति तदर्थ । अत सङ्कल्पस्य अशक्तपङ्कल्पका पन्ध्यत्व नास्तीति ज्ञापनायोक्त सत्यत्व अविनाभूतफर कत्वरूपमति कामाना सत्यत्वमपि तादृशमव । इदमेव च पूर्वीपण्डान्ते श्रुत्याऽप्यदशि, 'य यमन्तमभिक मा भवति सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठतीत अन च 'कामसङ्कल्पयोरुभया प्रस्तुतत्वात 'त इमे सत्या' कामा इत्यत्र कामशब्दस्य साल्पोपलक्षणत्वमावश्यकमिति अनयैव रीत्याऽपहतपाप्मत्वादीनामन्येषामुक्तानामप्युपरश्यत्व युज्यते, काम्य मानव हि सर्वाविशिष्टमिति विचित्य 'अस्मिन् कामा समाहिता' इत्यत्रा पहतपाप्मस्वादिपर्वग्रहणमस्मद्भाग्यात मभिमतम् । एवं दहराधिकरणे नित्यविभूतिविशिष्टय सत्यकामशब्दार्थ इति व्याख्यानवचनमपि कामशब्द ·परमार्थप्रकाशिका। - स्योपरमगत्यात्मपिर शुणाल युक्तमि यानिमायण , यातुन इन्चाया सत्य. स्वोक्तो भावदिच्छाव मान्यपयाराचन तापयामासशिन्य सिद्ध भवमति वा तदाराय । अनी गुणाष्टका-नगन सपकारस मत्यच्छ व मिति पशोऽपि नातीव दुपयिपित , सर्वथा तात्पर्य विरोधाभावान् । काम सरत्या विचिकि सेति श्रनो गुणरूपयो कामसकायो दोऽपि हि प्रसिद्ध । एव च सत्यशब्दानुग्ध त् नवश्यभाविफल कार्य मनशब्द , अनृतशब्दश्च तद्विन्नकिञ्चि पर इति मिद्धम् । मोक्ष नुभवश्च कर्मणा प्रतिबद्ध इनि प्रसिद्धमेतत् । तन झायन्ते चाम्य कमाणी' त्याद्यनुपारण न्या कर्मणामवश्य भाविफलकत्वामावात्, 'नहाभिन मनाशोऽस्त। त्यादिना फलामिसनहिनाना परमपुरुषाराधनमूताना कर्मणामवश्यमाविफरक वस्य स्वीकन यत्वाच एक अन्यहमिति निश्चीयत । यद्यपि प्रको मापदन कामााव सत्यान् पूर्वोक्त न् गृह वा तद्विरक्षण वेनैवान पेदन काम्यकर्म शम्य प्रहीतुम् , अथाप्यर्थपुप्यभिप्रायग मनशब्दनापि कांग्रहणम् । एवमर्थभेद मनसि निधायैव श्रति सत्यशब्द परित्यज्य मापद तद्वितमाहियत । तत्र मन शब्द कर्मणि न प्रयुक्त इत्याशङ्का मा भू दति, 'मसापर | ति श्रति यि उपाचा। कामिना काम्यमपि कर्म, 'नामुक्त क्षायों में नि न्यायना वश्यभाविफरकमव । शास्त्रार्थतत्त्वपीर चन तु परमपुरुषाराधनकमपराणा तदेव कम्य कर्मान्न भवति । कर्मयागा देकमेव तु मा भवति । अती इन्सास्वादपर सामारिकफरकर्मप्रवृत्त परमपुषारापनका मुख रम कामा सत्या रब्यु न शक्यते । सप्रति परमपुरुषाराघनकरिम्भरि प्राक्तनकाम्य फर्माणि न पामिवियन्ताति न म-1 यम्-तेषाम उनलेन भयाप्रमते रिति श्रुतिरादरण सर्वमिहोपदिशनीय शय ।मतोऽनन कर्मणा बन्धन प्र यूह स्वादव ब्रझरोक न विन्दन्ति । इदमेवोक श्रीविष्णुपुराणेऽपि-- मन्न, ·परमार्थप्रकाशिका। - अविद्या कर्मसज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते । यया क्षत्रज्ञशक्ति सा वष्टिता नृप सर्वगा। ससारतापानर लानवामोत्यालेसन्ततान् ।' इति । न विन्दन्तीति श्रुसेनालामा आवमा न तात्पर्यम् । किन्तु विरुद्ध- तापावाप्तायपोति प्रानपुराणवाक्याशय इति । इद तु तत्त्वम् --दहरविधाया, दहराऽस्मिनन्तर आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यमिति हरयपुण्डरीकान्ततिनि दहगकाशपदाभिधेये पर- मात्मन्यन्त स्थित किवदन्वष्टायमिति प्रकम्य, त चंद्र्यु रित्यादिना थत्य ल्पस्य तस्यान्त किं स्य दित्या क्षिप्य , 'सध्या दित्यादिना सर्वाधारत्वोप- योगि वैपुल्य वस्तुतस्तास्तोगभिधाय' तन दहरवल्पनमुपासनसोक्यीय हत्यपरिच्छेदकलानत्याच्य, 'एव वैपुल्यभ्य भूनाकाशान्यून प्य सद्भावात् घपृथिव्याग्निवायुसूर्यचन्द्रविद्यन्नक्षत्रायाधारत्वमस्य । न केवलम प्राकृत- ज-म-युपासकायानुभवगं चर यत् तन्मात्रम् , किंवन्यदपि सप्रत्ययानु- भव प्राकृतमप्राकृत 7 कामजातमस्या-तरस्ती त 'यश्चास्य हास्ति यच्च नास्ति सर्व तदसिमन् समाहित मित्यतनीकत्वा, एव सर्वाधारवाहवैपुरया श्रयत्वातदन्तयित्वष्टन्य मत्युक्त नानुग्पन्नमित्यवगमय्य पुनरपि , एवभूत. स्यापि जरावसाहशरारान्त सतया शरीरघार्यत्वाच्ठरीरमध्वसे सर्वप्रवास इत्याक्षिप्य, 'नास्य जरतजीयति , न वधनास्य हन्यते एतत्माय ब्रह्मपुर' मिति अविनाशिस्वरूप सत्यस्व नमो बाधयित्वा , तदन्त स्थमन्वेष्टव्य 'अस्मिम् कामा समाहिता' इत्युपदिश्य, नेपामप्यविनाशित्व 'एष आत्मा ऽपहतपाप्मा सत्यकाम २ यसवल्प इत्युपक्षिप्य, 'यथा ह्यवेह प्रजा अ-वाविशन्ति' इत्यादिना 'अकामचारो मवती त्यन्त नान्येषा कामाना नवरत्व प्रतिहति च प्रदश्य, 'अथ य इहात्मान' मित्यादिना सत्यस्य ब्रह्म णस्तन्निष्ठाना सत्याना कामाना चोपासितु फलमनुपासकलभ्यकामा-तर• .

·परमार्थप्रकाशिका! २१७ विरक्षण प्रतिपाद्य, 'स यदि पितृककामा गवना त्यादिना सत्यभामस्व. सत्यमालवयाविवरण विधाय, 'त इमे सत्या कामा यतापिधाना' इति, 'एन नमन क न विन्दन्ति अनुन हि प यूढा' इति चामिदितम् । अन्न कामगदी भन्यभागापकग्णादिकाम्यमानाम्नुपर एक युक्त , निपु 'य काम कामयते', 'यं ये 4 मा पुरमा मर्त्यलोके' इत्येव प्रायेण काम्य. मानपरतयैव प्रयोगात् , अनापि 'मयं तदमिन् समाहितम्' इत्या अग्मिन् कामासमाहिता इयत समाहितपदश्यांगण तप्रवास कामपदम्य वस्तुपर. स्वावगमात् , 'ब्रह्मपुर सर्व समाहित सीण च भूतानि सवे च कामा इताह तसदस्य वस्तुपरतया तेषामेव कामानामत महणोचियाञ्च । अत सत्यनामपदस्य नित्यविमूत्यादिकाम्यमानपदार्थपरत्वमेव भ प्यादिष्ट साध । एव चदशकाममालम्य अस्मिन् काम। 'सत्या कमा ग्रहणसम्भवऽपि अपहनपाप्मपादरप्युक्ति पूक्तिरीत्याऽपतपासवादरपि काम्यमानत्वाविशान, ईदृशमत्यकाम वयप परमात्मावपण या किंचि- द्गुणरूपतया, सम्भवम्य मन्त्र कामपदम्य सर्वगुणपरराव युक्तमिमामयन । अपहतपाप्मलादिसत्यस कल्प व च 1 मत्यकामवापपादकम् । सह तेषामपि ग्रहणम् । एवमेव , 'सोऽदनुन सर्वान् कामान् सह नाणा विपश्चित ति तैत्तिरीयेऽपि द्रश यम् । एवं चा प्रकरण नाग कामाना सररस्य च सत्या प्रकृत किरूपमिति विचार-ब्रह्मण सत्यत्वमविनाशिवरूपमय , न (वन्याहश- पारमार्थिकरूपमिति, 'म बंधनास्य हत्यः एतत्सत्य बहपुर मित्या व्य क्तम् । काम्यमानाना सत्यत्वमप्यविना शित्वमत्र । तच वस्तुना याव दपेक्ष नुवृत्ति काम्यमानतादशाया अविनश्य वम् । ईदृशसत्यात निवगरत सम्बन्धिनि काम नास्ति । इद च नित्यानित्यकामसाधारणम् । यदा तु मुक्त किश्चित् कागयित्वा पश्चात्तन्न वान्छति तदा तदिनाAREE सस्तन .

·परमार्थप्रकाशिका । वान्न मुसकोमपु सर्वत्रागन्तनित्यत्वरूप सत्यत्वं सुवचम् | पवं सकल्पस्य सत्यत्वमतिहतम्वरूपम् । इदमेव चावश्यमाविफर करवम् | तया चा- नृपेनेत्या ऋतशयोक्तनिधिसत्यमध्ये या काचित् सत्यविधा विवक्ष्यता- म् । एवमप्यनृतादं विनाशित्वादिकमेव दर्शयेत् , न तु भवदभिमत- गनिर्वचनीयत्वम् । तन्न च, 'गुण्यचिनो लोक क्षीयंत' 'तथ इहात्मानमननुविद्य ब्रज- न्येतांश्च सत्यान् कामान् इति काम्यकर्ममावण्यादात्माज्ञानमित्यस्य दर्शित- व त्, उपरि च, 'प्रमालोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति', 'ब्रह्मचर्येण हाात्मान- मनुविध मनुते' इति यज्ञ इष्ट-सत्त्रायण-मौन अनाशकायन- अरण्यायन- रूपनह्मचर्येण ब्रह्मज्ञ नस्य वक्ष्यमाणावत्, 'य इह आत्मानमनुविद्य वजन्ती' त्यलापाद विवक्षितामति पूर्वापरपर्याचनया, 'सत्य चामृत च सत्यमभव' दित्यादाविधांचननमाविवक्षया-यथा वा निर्वाहापेक्षया प्रकृतेऽनृतशब्दो भगवत्प्राणनत्वेनाभगुर यत् कर्म तद्विलक्षणमगुरकर्मपर इत्येव युक्तमित्याश- येनेव एवं भापितमिति सर्वमनालम् । अतो भवदभिमत भावरूपाज्ञानं मियाभून नानृतशब्दार्थ इति । 'नासदासीना सदासीलदानी मिति श्रुत्या सदसदनिर्वचनीयाज्ञान- सिद्धि(पु १५१) रित्यपि न-असदेवेदमप्र मासोत्, सदेव सौम्येदमन आसीदिति श्रुतिविरोधात् । किं च 'नासदासादिति श्रुतौ सदसच्छ दया कोऽर्थ । सच त्यञ्चामवत्' इति श्रुतौ सत्यच्छन्दयोर्योऽर्थ स इह ने प्राय , अत्र त्यस्पदामादिति भवतोक्तम् । 'तल मूर्तामूर्ते सत्त्यच्छन्द- चाच्यो, मा तु सायणभाष्यार्थों ग्राह्य' इत्यप्युक्तम् । सायणभाष्ये तु नामरूपविशिष्ट जगत् सत्पदार्थ , शशविषाणादिकमसत्पदार्थ' इत्युक्तम् । तदुभयभिन्नमासीदा इति श्रुत्यर्थ सिद्धयति । तावता भवदभिमत्तम- निर्वचनीय कथ सिद्धम् । न हि सच्छब्द इह पारमार्थिकसब्रह्मपर । न च ·परमार्थप्रकाशिका। तत्र प्रमाणाभाव , तन्निपेच शक्यत इति । 'अमाभिश्च शमशृगविरक्षण जगद्विलक्षण चा. विभक्तनामरूप सत्य निश्चिदासीदित्युच्यन चत्- क इह श्रुतिरोध । किश्च तत्सर्वोपानपत्प्रसिद्ध ब्रह्म वस्तु इत्युपारतनम प्यIT नासदासी. दिति अतियिष्यति प्रतीयन , न वज्ञ नविषयात । अन यसम- सदनिर्वचन य-वसिद्धि । वस्तृत श्रतावित 'तुच्छेने नि तमम्ज्ञ ने तुच्छ वकयनाद्भवदभिमत तुच्छमेव भवेत् । अत थतिभाप्य च म दभिमतपतिकूल । असामते व सदसच्छब्दो विदचिद्विशिष्टपरौ । न च श्रीविष्णुपुराणवचनाविव चवमर तथाऽधनिष्कर्षस्य श्रीमाप्य एव सक्तवात् । एन सत्यच्छदावार , त्य पदम्य सर्वनाम्न उप स्थितसदिन्नपरत्वात् । उपरि , 'तममा गूढम्म प्रतिम्, सलिल समा इद, तुच्छनास्वपिहित यदासीत् , तममात महिनाऽजायतकम् इत्यत्र, 'प्रकन जगत तमसा गूढगमति वर्षांपला सलिरमानमिवात दृष्टा तविध याऽध्याहाररादिना च सायणमान्योक्तमाप यद्यपि नास्माक विरोधि , अथा प्येव युक्तम् --तमसा यवनिकया ब्रह्म गूढ प्रकर्षण ज्ञ तुमशस्यमासीत् । अथ सृष्टयारम्भ सर्वमिद सलिलमासीत् । आभु सम-नाध्यापि वस्तु तुन्छन अविभक्तनामरपतया भागय धनाक्षमण आप हत यदास त् तत् एक तमसा महिना महत्वनाजायत । एकमजायतेत्यनन कार्यत्व ब्रह्मपर्य तमि युच्यत । तमसा महिनेत्यनन स्थूलद शरीनिष्ठ मेति । अस्तु य कश्चिदर्थ । सदसदनिर्वचनीयमज्ञान तु नान शुनमिति । एव मायाशब्दोऽपि विचित्रार्थमर्गकरवाचो , न तु मिथ्यावाची । यतु मिथ्यात्व सति विचित्र यसर्गकरले माय त्वम् (पु १५३) इति- ततु मिथ्यात्वम्य प्रतिनिमित्तकाटो प्रवेशे गौरवादव्यावर्ट फत्वाच्चीपेक्ष्यमेव । किं च मिथ्यावस्तुना विचित्रचितविकारकावेऽपि न विचित्रार्थमर्गकरत्वम् । न हि रज्जुसपो विष वमत् । न च मिथ्यात्व क्वचिदसाधारणम् , यह तु -- ·२२० परमार्थप्रकाशिका। . - नत्वसत्या यन सम्घ धन यत्र खामम्बन्धिान प्रतीयन तम्य यस्तुनस्तन सम्बन्धन तत्र मिथ्यात्वम्-यथा शुक्तो र तमभदसम्मन्धन, शो पीव च समवायन पतीयत इति तत तमिथ्या । एप र जगदन्तर्गतपदार्थाना परिच्छिन्न दिन सदसम्बन्धि कालयो राप मदावाद तादृश देशविशेषे, काल वशेष च नपदार्थतौलियांधश्च सम्नाव्यते । नमणा वाच्छिन्नत्वन न कुलापि माधाकाश इतापम्य पुरस्याप जगन्मिध्यानापारमार्थि फत्ययपहारस्ता तन्नएन उपपद्यत । न तावना यत्र य पदार्थों ऽन्त तत्रापि तदमत्यरूप मश्यात्व सुवचामति ध्ययम् । 'म हि सर्वत्र मायागदा मिश्याविषय ' इति भाग्यस्य च 'न पुत्राार मायाशदो मिथ्या विषयक इत्येवार्थ | जारिकपदाथी अपि कतिपयदेवतासहकारमा- विताश घ्रविनाशिन आश्चर्यभून वान्मायिका , । विचित्र- कार्यफरणा अचिन्तितफरपदा। स्वमन्द्रजालवल्लाके तेन माया प्रकीर्तिता ।। इति दयापुराणवाक्येऽपि मिश्यार नाक्तम् , कार्यकारित्वफलपदत्वकीर्तनात् । उदाहरणमुच्यते स्वमति । स्वमस्य सत्यख च प्रागवाचि । तमश्शब्दवाच्या प्रात्स्मत्यभूनेव भगवता माया । 'तेन मायासहस्र तच्छम्बरस्याऽऽशुगामिना । बलस्य रक्षता देहमकैकश्यन सूदितम् ॥' हति वचन शस्त्रच्छयत्वकथनादाप माया न मिथ्या । यत्तु-(पु १५४) रवा कन पिच्छयमानाया प्रान्त , सर्पश्छिद्यते इत्येव प्रयेति, तद्वदिद मपीत-तन्न युक्तम्-भगदपराशरवाक्य हीदम् , न तु यत्किश्चिद्धान्त जल्पितम् । भ्रान्ताऽपि सर्पश्छिन्न इत्येव जातु वदेत् । न तु माया- शब्दघटनेन माया च्छिन्नति । वदभिमतार्थविवक्षया मायाशब्दं प्रयुञ्जान कथ नु च्छिन्नति सह प्रयुञ्जात । मिथ्यति जानन्, नष्ट इति न कश्चि द्वदत् । किञ्च शम्बरासुरा मायासहस किमिति प्रेरयति । न हि मिथ्या ·परमार्थप्रकाशिका। २२१ सपा दशेत् । अउ शमसुदामार हान्यमावान वस्तुमिथ्या दिवशी जोप- मेव तिठेत् । अतो बालदेहरक्षणप्रसक्तिरेव नास्तीति अवश्य मायासह सत्यसहस्रमव । एवम यदपि मायाप्रतिपादकाचन माध्यम् । अत पाश्च. र्य वमेव मायात्वमिति । नसान अतिरजाने भवदमिमो प्रमाणम् । नापि थतार्थापति । तत्त्वमसीति जीवनगारक्योपदेशात्, सति भेदे तदयोगन मंदस्य मिथ्याले सिद्ध वद्धतुनगा मिथ्यागूतमज्ञ न सिद्धय- तोति हि भवद्विस्च्यते । न चा-यथानुपपतिस्ति , अन-तभेदत्यनुरा धन कतिपयाभेदश्रुतीनामन्यथैवोपपते । प्रत्यक्ष अनुमान वहुतिवाक्य याघापेक्षया कतिपयत्य-ययाकरणस्यैव युक्तत्वात् । अभदश्रुतिरक्षण. प्रवृत्तभवद्विपि निविशपमात्ररक्षणा साधार्यमामानाधिकरण्यादिमिरभेद- थतयोऽ-यया कियात एव । इयान विशप -परे थत्यतराणि प्रत्यक्षादि च सरक्ष्यने । भवद्धि सर्वमन्यया नियत इति । एव तावदभेदताना मन्ययाकरणम-वारयाक्तम् । वस्तुताऽमेदयतय स्वरसार्थपर। अस्माभि परिपाल्यन्ते , अपृथक्सिद्धधर्मवाचिना शब्दाना पर्मिपर्व-तताया लोक चेदसत्रसिद्धत्वात् । अतस्त्वशब्दो जीवात्तयामिपयं तवाचक । नतु 'तच्छन्दो प्रमशरीरवाचक ' इत्यस्मानिस्च्यते । तदिदमसकने आचार्य माप्यतात्पर्य ईशोपनिषदनुमन्धिनि विस्तरण द्रष्टव्यम् । शब्दश्रवणे एव बुद्धिों देतीति यदुच्यते--तन्नूनमरब्धवेदा. न्तव्युत्पत्तिकाना तथैव । व दुखीत्यादौ ब्रमणि दुवित्वाप्रतीतिश्च । 'विधिनिषेधौ विशपणे पर्यवस्यत सति विशेष्ये बाध' इति न्यायादिति भव- तेवोक्तम् । अनुवादस्वरऽय न्यार्या न प्रसस्तीति न मन्तव्यम् , a៍ शिसी ध्वस्त इत्यादी तत्प्रसरात् । नित्यो घट इत्यप्रयोगस्तु कदाचिदर्षि घटपदस्य घटत्वमाने निष्कृष्य प्रयोगस्याकरणात । य तु भन्दा कदा- चिनिष्कर्षका , कदाचिन्न , तत्र यथायथ प्रयोग । स च शब्दस्सर्व , ·२२२ परमार्थप्रकाशिका 1 - . नामसंज्ञको वा भवत्वन्यथा वा, सर्वथा विशिष्टवाचि वमस्त्येव । यत्तु- (पु. १५५) जीव परमात्मा, जड परमात्मति प्रयोगस्यादित्यापादनम् - तदिद, सर्व सल्विद अमेति वाक्य श्रुतवता नैव कर्तुं शक्यते, इष्टत्वात । अतश्च भनेन जीवनात्मनेति लीवशद जीवान्तर्यामिपर । नामन्याक रणापूर्व वस्तुनि भगवताऽनुप्रवेशवर्णन भगवतस्तदन्त प्रविश्य स्थितियोधनेन भगवत्यपि तन्नामवाच्यत्वमस्तीति ज्ञापनामिति नामरूपव्याकरणश्रुति शब्दानामन्तर्यामिपरत्वे प्रमाणमेव । यत्तु पयसि निगूढ घृतमिति पय- शब्द पयोऽन्तयामिघृतमभिदध्यादिति-तदन्तर्यामिशब्दार्थ पयोघृतयो- स्सम्याधविशेष च जानता नैव प्रष्टु शक्यम् । एव घटशब्देन कुलाल उच्यतामित्याक्षपाप अद्भुत मतज्ञानमापद यति । (पु १५६) वायुपुराण प्रक्षिप्ताना, देवीभागवतवचनाना च प्रा- थैरनुदाहृतानामप्रामाणिकत्वमेवेति न ततो भवदिष्ट सिद्धयेत् । एव श्रुति. क्यपु श्रुतार्थापत्यसम्भवस्योक्तत्वात शरीरशरीरिभावेन मुख्यविधया सामा- धिकरण्यनिर्वाहात् 'ज्योतीपि विष्णु रित्यादिविष्णुपुराणवचनादितोऽपि भिदरक्षणाय भेदमिथ्यात्वासक्तिरिति न यतार्थापत कुत्राप्यवकाश । यत्तु-( १५७) जगतो विष्णुशरीरव न भवितुमर्हति । कर्म जन्यफलभोगायतन शरारमिति लाके प्रसिद्धत्वादिति-~तविद श्रीमाया नवलाकनमूलकम् । यदे पुराणादिषु च जगतो विष्णुमम्बन्धवर्णनावसर प्रयुक्ताना, शरीर, वपु , काय , तनु , मूर्ति, रूप, शक्ति, विभूतिरि- त्यादीना पदाना केवल खरूपपरत्वेन क्शनार्थवर्णन स्वकल्पितसिद्धान्त श्रद्धामूलमव । यत्र कचित् शरीरशब्दस्य स्वरूपार्थकत्व यधगत्या रक्ष- णया स्वीक्रियत फिमित्यत्र मुख्यार्थसम्भवे तदुपेक्षा | रूपशब्दश्यो भयसाधारणत्वान्न विशिष्य भवपक्षक ! एव मूर्तिशब्दोऽपि । अत शरीरादिशब्दानुसारेण रूपादिसामान्यशब्दोऽयमदभिमतविशेषपर , - ·सिद जगम परमामयरस्वम् । मागायननामादिगणENER. मारथ पालनाचार्यप्रन्ययु पय । अम्मद्विरचिने शरीरशानिए. प्रन्ये चान्यदप्यपक्षितमवेक्ष्यम् । किंबहुना । मकुमारिलपादः ३-१ प्रदरत्याधिकरणे, 'शरीरत्वस्य न पार्थिवत्वेन व्याप्ति , आप्याय यजमशरीराणामपि दो नात् ।' यदि जना स्व लोक यन्ति' तेपमितानि ज्योतीपि, यन्नाना- गीति श्रुते । नापि भौतिकत्वेन व्याप्ति । 'तथा व्यामशरीरोऽपि परमात्मा श्रुतौ श्रुत । इज्यंत वारिणा नित्य य य प्रति चोदित ॥ रूपस्पर्शादयो यऽपि महामूनगुणा स्थिता । प्रत्यकमात्मना तऽपि देहा सम्भोगहतव ॥ शब्दब्रह्मति यच्चर शास्त्र वदालयमुच्यते । तदप्यधिष्ठित सर्वमकन परमात्मनः ।। तथदादया वेदा प्रांतातऽपि पृथापृथक् । भोग्यत्वेनाऽऽमना तेऽपि चैतन्यानुगताम्मदा ॥ इत्युप-यस्य, करचरणादिमत्त्वमिन्द्रियाश्रयत्वमित्यादि न लक्षणमित्यभिप्रायण सर्वस्यापि पदार्थस्य परमात्मशरीर.३म् , देदे वताना 'स ब्रह्म त्यादिसमा- नाधिकरणवाक्यानामुक्तशरीरशरीरिमावनिवन्धनाव च विस्पष्टमवोद्धष्टम् । न्यायसुधाकृता च व्याख्याना भट्टसामेश्वरेण अन्तयामित्रता णाधुप-यासेन, वेदस्य सिद्धेऽर्थे प्रामाण्यादिसर्वमपातपध्यमिति निरूपणपूर्व- क, 'शरीर चंदनित्यमित्यापन व्याति । निस्वस व्यामवेदादरार्प शरी- रवस्य शास्त्रीयत्वात् । तेषा देहत्व च वार्तिकोफ सम्भोगहेतुत्वम् , तच्च नियमनरक्षणभोगाधिष्ठानस्य, 'द्वासुपर्णा सयुजा सखाया' इति श्रुतिप्राच ·२२४ परमार्थप्रकाशिका। . सर्वस्यापि वस्तुनचेतनद्वयाधिष्ठितत्वमप्यस्तीति विज्ञ भतोऽन्याशशरीरलक्षणनिर्वचनं शास्त्रीयशरीरारममावरूप त्यागेनान्यथा समानाधिकरणवाक्यनिर्वहणं च प्राचीनसंप्रदायापरिज्ञानमूलमेव न केवलम, परमप्राचीनकुमारिलभट्टदर्शित एप पन्थाः 'व्यवहार मट्टनय' इति वदद्भिरपि भवदिन परिशीलितः । किं तु तमाद्रियमाणानामसाक- मुपरि 'नवीनमिदं कल्पन मिति निष्फलं दूपणषणाय प्रयत्यत इति इत:- परं या भवन्ता विवेचयितुमर्हन्ति । अतो जीवपरमात्मयाथात्म्यविज्ञान- वैयप्रयविधुरैरपि दुष्प्रर्पोऽय प्रपञ्चपरमात्मनाः शरीरशरीरिभावः । 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुनानि विष्णुरियो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्व यदस्ति यनास्ति च विश्वयं ।' इति श्लोक अस्तिशब्दनास्तिशब्दाभ्यां क्रमेण चिदचितावुच्यते । अस्य नास्त्यात्मकत्वे को हेतुरित्यत्र । 'ज्ञानस्वरूपो भगवान् यताऽसावशेषमूर्तिनं तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाधिधरादिभदान् जानीहि विज्ञानविजृम्मितानि ।' इत्यादिश्लोकारम्भ इति श्रीमाध्य दर्शितम् । यत्तिहोक्तम् - सर्वत्रोत्तरवाक्योपातो हेतुर्विधयांशं प्रत्येव भवति । नानुद्यमानांश प्रतीतिवाक्यार्थविदा मन्यन्ते । अतोऽनूद्यमाननास्त्यात्मकत्वहतुपरतयोत्तर- वाक्ययोजनं न युक्तमिति (पु. १५९) तत्रोच्यते । आकांक्षितमभिधा- नीयम् , न स्वनाकांक्षितमित्येव वाक्यविदः । यदि कश्चिदाकांक्षाविशेषा- नुद्यमानांशोपयोगी पर्थवस्यति । तावताऽनूद्यमानमधिकृत्य न किञ्चिद्वक्त- व्यमिति न युक्त वक्तुम् । प्रकृते च पर्यालोचने विषयार्थोपरि प्राप्तशक्का- परिहार एवोचरन क्रियत । तद्यथा-वस्त्यात्मकं नास्त्यारमकं च विष्णु- रित्युक्तम् । तत्र शरीरामभावन सामानाधिकरण्यनिर्वाहः प्राकृतः । स चा- स्त्यात्मके जगति घटने । यस्तु शशशृङ्गादि नास्त्यात्मकम् , तस्यावास्तवत्वात् ·परमार्थप्रकाशिका। २२५ . तन कर्म विष्णोरन्त प्रवेशानियानादि । अतः गरीराममावामागत साना- नाधिकरण्यमयुक्तम् । न चाचिदंशो नास्तिशब्देन गृह्यत इति वाच्यम् । प्रमाणप्रतिपन्ने वन नाम्नीति शब्दायोगादित्याशक्षायामुच्यते ज्ञानस्वरूप इत्यादि । अयं माव:-नास्तीयनन शशशमहणेऽद्यनुपपतिः। अचिदंश. स्वैव तन ग्रहणान्छरीरात्ममाव उपपद्यत एव । कथं स नाम्निशब्दवाच्य इति चेच्यताम्- यतोऽमावशेषशरीरकः परमात्मा स्वभावतो ज्ञानात्मकः ज्ञानरूपंचतनान्तर्यामी, न तु स्वमावनी बस्तुमनः । अत्र वस्तुमून इत्यत्र विप्रत्ययाकरणात स्वभावता वस्तुम्ना निपिद्धयो । इमे स्वचिद्भदाः , अतो विज्ञानविजृम्मिताः। विज्ञानशब्दोऽज्ञानपर इति तु विपरीत व्याख्यानम् । अतो विज्ञानशब्दः सशल्पपरः, उपरि, सल्पतरोः फलानो'त्युक्तेः । अन्न समित्यकीकारे । जीवस्य देहेन सहकीकृन्य कल्पन सङ्कल्पः । स च अहं देवः, अहं मनुष्य इत्यादिः । एतन्मूलकं कर्मात्र विवक्षितम् । यत्त्वय सङ्कल्प. पदार्थोऽप्रसिद्ध(पु.१६०) इति-तत्रोच्यत-विज्ञानशब्दम्याज्ञानपरत्व सङ्कल्प- पदम्य 'समन्तात्कल्प्यते भेदोऽनेनेति सङ्कल्पोऽविद्या' इत्यज्ञानपरत्वं च किं प्रसिद्धम् । अवयवम्युत्पत्त्या कथञ्चिन्नयने च मवदभिमत्ताज्ञानपरत्वं विना प्रकारान्तरेणापि नतुं शमित्यभिप्रायेणास्माभिम्तथा वर्णितः । वस्तुत इह सकल्पपदनात्यन्तप्रसिद्ध मगवत्सकल्परूपार्थ एव सुग्रह. । जीवकर्मापि शोधने मगवत्सकल्प एव । अतश्च विज्ञानशब्दोऽपि तत्र तत्र तप. शब्दमायाशब्दादिवत् मृष्ट्यपयोगिसकल्पापकं भगवन्निष्ठं ज्ञानमेव ब्रवी. तीति निरवद्यम् । अनो मावसकल्पकृता इमे मेदा इति । अनेन श्लोक नोत्पतिमत्त्वमुक्तम् । उत्तरलाकेन विनाशित्वमुच्यते- 'यदा तु शुद्ध निजपि सर्वकर्मक्षय ज्ञानमपास्तदोपम् । तदा हि सकल्पनरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुपु वस्तुभेदाः ।।

·२२६ परमार्थप्रकाशिका। . इति । तथा चादिमध्यपर्यन्तहीनमन न किचिदित्युसवा तावता कय नास्त- शब्दयाच्यावमित्यताह- "यचा यथा द्विज याति भूयो न तण्या तत्र कुतो हि तत्त्वम् ।' इति । यदन्यथा३ याति , तथैव न वर्तत , सत्र तत्त्व कुत तस्य मावस्तत्त्वम् । पूर्वदृष्टरूपेणैव सद्भाव , तन्नास्तीत्यर्थ । एवमादिभि श्लाकै ज्ञान सततकरूप सत्य वस्तु अस्तिशब्दवाच्यं सदाऽम्तीति प्रतोय मानत्वात् , अन्यत् ज्ञानातिरिक्तमचिद्पमसत्यमवस्तु उत्पत्तिविनाशवत कदाचिन्नास्तीति प्रतीयमानत्वान्नास्तिशब्दवाच्यमित्युपपाद्यत इति सिद्धमक वाक्य , नास्तिशब्दविवक्षिता ग्रहणेन तर विधामकत्वासम्भवशा. परिहारपरत्वादुत्तरसन्दर्भस्य । अत्र प्रकरण ज्ञानशब्दश्चिदात्मपर , 'यदस्ति यन्नास्ति च युक्तिविवरणपरत्वस्य सोपपत्ति स्थापितत्वात् । न तु निर्विशेषज्ञान- पर , अप्रसिद्धत्वात् । विष्णु , भगवान् , अपमृतिरित्यादीनि च निर्विशेषत्ववादकानि । अत , 'प्रतिकूलतामुपगठे हि विधौ विफलत्वमति बहुसाधनते' स्यनावश्यकविस्तरेणात्रापि ते भाष्यदूषणप्रयासो व्यर्थ एव । यत्तु जगद्पकार्यकरणात् नाज्ञानस्यासत्त्वम् । कार्यस्य मिथ्यात्वाञ्च तस्य न सत्त्वमिति सदसदनिर्वचनीयत्व सिद्धयतीति--तन्न-अज्ञानस्यैवातानु- कामि यात्वस्याभावाच्च । अज्ञ नप्रतिपादनाङ्गीकारेऽपि कार्य करणात् जगता नास्तित्वाञ्च तस्य सदसत्त्वमेव प्रतायेत, नानिर्वचनीयत्वम् । असत्यादिशब्दवाच्यत्व जगत उत्पत्तिविनाशशालिवप्रयुक्तमिति पुराणेषु गुक्तकण्ठ कथयासु मिथ्यात्वाभ्यूहन निर्मूलमेव । अवो भवदभिमतमज्ञान मप्रामाणिकमव। एव निवर्तकानुपपत्तिश्च । निर्विशेषब्रह्मज्ञान नायिद्यानिवर्तकम् । न हि धर्मिमा ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्ति कापि दृष्टा । कि तार्ह । विशेषधर्मवि शिष्टधर्मिज्ञाननैव । एव निर्विशेषनझज्ञानस्य स्वयप्रकाशब्रह्मतुल्यत्वात् तस्या- क्तवात, ·भामा FRent मध्यनिन । म निभान पवन म म्यान प्रवपया STIRRITA पदाप . माम्यय स्यात् । सदाच मानमतग मायाति निद मति प्यांत । तया तमेव विद्वानन इह मान' इस वाक्ये विशिष्ट वेदनस्वामृतत्प्रापकत्ववर्णनान्न निर्विशेषत्रनन् न मशिदा । सा परम्परयाऽमृतत्वहेतुरिति चेत्-तन-मानाभावात् , 'नान्य पन्या अय नाय विद्यते' इत्युपायान्तरनिपघाच ॥ एव नित्यनुपपत्तिरपि । पत्तु (पु १६४) अविधाना. विधाज्ञाने सति मुखादिषु मियावतुद्धौ साया तद्भावनादायन कचिदपि प्रवृत्यमाचे कामाचा मुक्ति मिद्धयतीति । सेप प्रक्रिया सर्वमत्यापयादिमि मुग्वादिषु दु सबभावना विदघदिनयायिकादिभिराहता न भवपक्ष घटते , सर्वम्य मिश्यावेन शुक्तिज्ञानेन रजतानिवृत्तिवत् तत्त्वज्ञानेन युगप सर्व निवृत्तरेव युक्तत्वात् । आस्तामतत् । अविद्यानिवृत्तिरियमकाया कार्या वा । आये तत्वज्ञाननद यासादि व्यर्थम् । अन्त्ये सा मिथ्या सत्या वा। प्रथमे किमिद मिथ्यात्वम् । प्रतीयमान वे सति वा यमानत्यमिति चत-जाताया निवृत्त प्रतीसितद्वाप , दुपायस्तन्न कती चति सर्वमा विधिकमनीकार्यमिति कथमविद्यानिवृति । सत्यस्वपक्षे तु द्वैतमेव सिद्धम् । अत सर्वविधानुपपतिमये मवदभिमताज्ञाने सप्तविधा अप्यनुपपत य सन्तीति सिद्धम् । न चानुपपत्तिमत्वमविद्यायाभूपर्णमेव न दृषण मिति वाच्यम् । एवं ह तति बहुविघानुपपत्तिसभरणेन सभूपणीयामधि धामनुपपत्तिपरिहारप्रयासन किमिति मन्तो विकारय-तीव । युक्त पुरा रनुपपतिसहस्रसमर्पणन प्राधान् मधुम् । एव निवृत्त्यनुपपत्त्यादि नानाविधानुपपातभाननमनिवर्तमानयमविद्या सर्वदेव देव ना मन्नस्यतीति व्यों व प्रयास । एवमविद्याया अनुपपनवे चाथुत्यर्थत्व च विशदमवगम्यमाने , ·.... .... २२८ परमार्थप्रकाशिका। समजमे च श्रुतस्यान्तरे सम्पबुद्धयमाने कथमविधा पुनः पदमायास्मतीति । यस्तु-शिवविष्णुकतो भेदोऽप्योपाधिक इत्युक्त्वा प्रमाणतया श्री. विष्णुपुराणयचनमुपातम्-'शहरो भगवान् शौरिः श्रीश्च गौरी द्विजोतम' इति-तन् श्रीशौरिरूपवस्तुद्वयसाधारवान्नाद्वैतपरम् । किश्चान- 'नित्यवेपा जगन्माता विष्णोश्रीरनपायिनी । यथा सवंगतो विष्णुन्तथैवयं द्विजोत्तम ॥' इति जगन्मातापित्रोरुभयोरापे सर्वान्तयामित्वमुक्त्वा तदुपपादनाय नियम्य. विभूतीनां परिगणने प्रवृत्त्य, 'अर्थो विष्णुरियं वाणी नोतिरषा नयो हरिः' इत्यारभ्य ---, 'इच्छा श्रीभगवान् कामः यज्ञोऽसौ दक्षिणा तु सा । शहरी भगवान् विष्णुगौरी लक्ष्मीजिौतम | ....तृष्णा लक्ष्मर्जिगत्वामी लोमो नारायणः परः' इत्यादभिधाय, 'देवतिर्यड्मनुप्येषु पुन्नामा भगवान् हरिः । स्त्रीनाली समातेय नानयोवियते परम् ।' इति सर्वान्तर्यामित्वं निगमितमिति विष्णुना वस्त्वन्तराणां यादृशस्सम्बन्धः स एवं शङ्करस्यापि विष्णुनति विस्पष्टमवात निरूप्यमाणे इतरवलक्षण्यन शरस्य परं विभदवर्णनविषय न कश्चिदपि वचनमिदं साधकामिति विचित्य सम्यक्सन्दर्भविमर्शनार्थनिर्णयः क्रियताम् । एवमुपरिष्टादुक्तं सर्वमप्यधम्तादुपपादितया प्रक्रिययैव व्युदस्तमिति कृतं पिटपेपणेन । यापुनरुपद्धाते, 'ब्रह्म वेद ब्रसव भवति इत्यादिश्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं सध एव मोक्षं दर्शयन्त्यः मध्ये कार्यान्तरं वारयन्तीति प्रौशङ्कराचार्यमत- मिति- तन्न भगवद्रामानुजसिद्धान्तोऽपि त एवात वनः । एतन्मते ब्रह्म- विधानिप्पत्त्यनन्तरं मोक्षार्थ क व्याभावात् । अत्र बन्न वेदेति वेदनं वा- क्यार्थज्ञ नमानम् , न अन्तिमप्रत्ययावध्यावृतोपासनमिति चत्-तत्रैव न प्रमाणम् । सामान्यविशेषशालपर्यालोचनेन तादृशोपासनपर्यवसानस्सा- न्यत्र व्यक्तित्वात ।

·परमार्थप्रकाशिका । यदपि नेय ; "मायावादारयणानाप्रयगयोः कतरच्छंय इति सदि. दानः यावतत्वयुमुमुरम्बम् ; तावन् पुरः स्फुरन्त्या, 'मोक्षमाप्तये कतम्या लशस्थापि नावमर' इति प्रदर्शयन्त्या, नास्त्य कृतः कृतन' इति श्रुत्यैव सम्यो- धितः, यत, प्रपञ्चस्य परमार्थत्वे तनिवृतये किश्चित् कर्तव्यमापतितं भवेत् । अतस्तस्यापारमार्यमदेनि" इत्युक्तम्-तत्र प्रमः । न किञ्चित् कर्तव्य नित्यमुक्त वादिति यदि, तर्हि प्रन्यप्रथनं, तत्वोपदेशः, श्रवणमनननिदिध्या- सनादि, वृत्तिरूपमपाक्षात्कारा-पादनपयासश्च किमर्थं क्रियते । न वधुवैः प्राप्यते हि 5वं तदिति श्रवणाद्वाक्यार्थज्ञानादितोऽपि हि न तत्प्राप्तिस्संभव- ति। विज्ञानस्या-वत्वात् । 'प्रतिबन्धका विद्यानिवृत्तिरेव तावत्प्रयाससाध्या, नतु अकृतं ब्रोति चेत् --तस्मिन्मतेऽपि स्वामाविकाष्टगुण मात्मा तद- नुमाव्यं ब्रह्म च न साध्यम् , किं तु प्रतिस्पर्मनिधतिरेवोपासनया क्रियत इति तुल्यमतत् । यदि च मोक्षार्थ किमपि न कर्तव्यम् , मता- न्तरातमुपासनादिकं च मोक्षानिरिक्तफलप्रदमेवात निर्णयः , ताह स्वगीयर्थयागादिवत् उपासनादिकमपि भवति तदनुष्ठानेऽपि वस्तुतस्तस्य मिथ्यावेनाननुमानस्य स्थितन्वात, मोक्षार्थ कप्पाप्य व्यतया ईदृशा- नुष्ठाननिषेधक यताया अप्यसम्भवेन एतनिषेधकरिव एतदनुपान. परस्यापि नित्यसिद्धमाशो न मात्रयाऽपि हीयते । यदि च न किश्चित्कर्न. व्यमिति श्रुतेराशयः , तर्हि तदुपर्येव , 'तद्विज्ञानाथं स गुरुमेवामिगच्छे'- दिति सिमित्यभिगमनं विदधाति । तस्मात् पूर्वीपरसन्दर्भपरिशीलनन, 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणा निवेदमायात नास्त्य कृतः कृतेन तद्वि- ज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे दित्यस्यार्थी वर्णनीयः । स एवम् ----कर्म सम्पा- दितान् लोकान् अस्यास्विरत्वन कर्ममोमांसया परीक्ष्य , अतः अनादि- निधनः परमपुरुषः कृतेन न लभ्यत इति निर्वेदमायात्- अत्र कृनात भार तपन्ययः, क्रियया कर्मणेति यावत् । एवं अध्रुवफलसाधनवादध्रुवशब्द- . - ·.... २२८ परमार्थप्रकाशिका। समञ्जसे चश्रुतरान्तरे सम्बबुद्धयमाने कथमविद्या पुनः पदमाधार यातु-शिवविष्णुरुनो भेदोऽप्योपाधिक इत्युक्त्वा प्रमाण विष्णुपुराणवचनमुपातम्-'शरो भगवान् शौरिः श्रीध गौरी द्वि, इति-तन् श्रीशौरिपवस्तुद्वयसाधकत्वानाद्वैतपरम् । किशान-- 'नित्यपा जगन्माता विष्णाश्रीरनपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुप्तवयं द्विजोत्तम ।' इति जगन्मातापित्रीरुभयोराप सर्वान्तर्यामित्वमुकवा तदुपपादनाय नियः विभूतीनां परिगणने प्रवृत्त्य, 'अर्थों विष्णुरियं वाणी नोतिरेप। नयो हाँ इत्यारभ्य--, 'इच्छा श्रीभगवान् कामः यज्ञोऽसौ दक्षिणा तु सा । ... शकरो भगवान् विष्णुशि लक्ष्मीलिजौचम ! .....त लक्ष्मीर्जगत्स्वामी लोभी नारायणः परः' इत्याभिधाय, 'देवतिर्यपनुप्य पुनामा भगवान् हरिः । स्त्रीनानी लक्ष्मामलेय नानयोर्विद्यते परम् इति सर्वान्तर्यामित्वं निगमितमिति विष्णुना वस्त्वन्तराणां यादृशस्सम्बन्ध स एव शङ्करस्यापि विष्णुनेति विस्पष्टमेवात्र निरूप्यमाणे इतरवलक्षण्य शङ्करस्य पर विश्वभदवर्णनविषये न कथञ्चिदपि वचनमिदं साधफमिति विचिन्त्य सम्यक्सन्दर्भविमर्शनार्थनिर्णयः क्रियताम् । एवमुपरिष्टादुरु सर्वमप्यघस्तादुपपादितया प्रक्रिययैव व्युदस्तमिति कृतं पिष्टपेपणेन । यापुनरुपोद्धाते, 'ब्रह्म वेद ब्रमेव भवति इत्यादिश्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं सध एव मोक्षं दर्शयन्त्यः मध्य कार्यान्तर वारयन्तीति श्रीशङ्कराचार्यमत- मिति-तत्र भावद्रामानुजसिद्धान्तोऽपि स एवेति बम । एतन्मते ब्रह्म- विद्यानिप्पत्यनन्तर मोक्षार्थ क व्याभावात् । अत्र ब्रह्म वेदेति वेदनं वा- क्यार्थज्ञ नमात्रम् , न वन्तिमप्रत्ययावध्यावृत्तब्रह्मोपासनमिति चेत् --तत्रैव न प्रमागम् । सामान्यविशेषशास्त्रपर्यालोचनेन तादृशोपासनपर्यवसानस्या- न्यन व्यक्त वात् ।

·परमाथप्रकाशिका। यदपि तत्रैव ; "मायावादाप्रयगानाशयगयोः कतरच्छंय इति सन्दि. हानः यावतत्वयुमुन्सुरम्तम् । तावन् पुरः स्फुनिया, 'मोक्षमाठये कम्य- लेशस्यापि मावसर' इति प्रदर्शयन्त्या, 'नास्त्य कृतः कृतन' इति ययय सम्यो- धितः, यत, प्रशस्य परमार्थत्वं तन्निवृत्तये किश्चित् कर्तब्यमापतितं भवेत् । असापारमाध्यमदेनि" इत्युक्तम्-तत ग्रमः । न किचित् कर्तव्य नित्यमुक्तवादिति यदि, वहिं मन्यमयनं, तत्वोपदेशः, श्रवणमनननिदिध्या- सनादि, विरूपाक्षात्कारा-पादनपयासश्च किमर्भ क्रियते । न पध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं दिति श्रवणाद्वाक्यार्थज्ञानादिवोऽपि हि न तस्मातिसमय- ति । पृविज्ञानसाधवलात् । 'प्रतिबन्धकाविधानिवृत्तिव तावत्प्रयाससाध्या, न तु मन बने ति चेत् --तमन्मतेऽपि सामाविकाप्टगुण आत्मा तद- नुमाव्यं न च न सायम् , किं तु प्रतिबन्धकमनिवृत्तिरेवोपासनया क्रियत इति तुल्यमेतत् । यदि च मोक्षायं किमपि न कर्तव्यम् , मठा- न्तराहतमुपासनादिकं च मोक्षातिरिक्तफलपदमेवेति निर्णयः , ताई स्वर्गीयर्थयागादिवन् उपासनादिकमा मवतीति तदनुष्ठानेऽपि वस्तुतस्तस्म मिथ्यात्वेनाननुपानस्य स्थितत्वात, मोक्षार्थ कल्याप्यकन्यतया ईदृशा. नुपाननिषेपक व्याया अप्यसम्भवेन एनन्निपेयरिव एतदनुष्ठान- परस्यापि नित्यसिद्धमोक्षो न मात्रयाऽपि हीयते । यदि च न किचिकन- व्यमिति थुतेराशयः , तार्ह तदुपर्येव , 'तद्विज्ञाना) स गुस्मेवामिगच्छ'- दिति किमित्यभिगमन विभाति । तस्मात् पूर्वीपरसन्दर्भपरिशीलनन , 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् बामणा निर्वेदमायात् नास्त्यनः कृतेन तद्वि. ज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे दित्यस्यार्थी वर्णनीयः । स एवम् --कर्मसम्पा- दितान् लोकान् अल्लास्थिरत्वन कर्ममीमांसया परीक्ष्य , अनः अनादि- निधन. परमपुरुष कृतेन न लभ्यत इति निदमायात्- अब तनात मात्र तमन्ययः, क्रियया कर्मणेति यावत् । एवं अध्रुवफलसाघनतादध्रुवशब्द. - 58 ·२३० परमार्थप्रकाशिका । वाच्यन क्रियारूपतया कृतकफलसाधनतया वा कृतशब्दवाच्येन च कर्मणा ध्रुवमकृत च तत् पर ब्रह्म न प्राप्यत इति निर्विद्य अध्ययनजनिताऽऽपानमती- लिगोचरनमविषयविशदज्ञानाय गुरुमुपसम्पयेतात । मतोऽन्यथैव समासा- र्थत्वात् 'नास्त्यकृत कृतेनेति वाक्यस्य, न प्रत्यक्षानुमानासायचापित जग- दपारमाय केवलमेतद्वाक्य यञ्जितमिति कृत्वा खीकर्तुं युक्तमिति । तस्मान्न निविशेष ब्रह्म, न वा भावरूपम यादृशाज्ञान, नवा जग निध्यात श्रिय पतिरखिलहेयनत्यनोककल्याणगुणगणनिधि प्रकृतिपुरुषा न्तर्यामी भक्तिप्रपत्तिलभ्य परमपुरुषार्थभूत पर तत्वमिवि श्रीमगवद्रामा नुजयतिराजस्थापितइथुत्यर्थ एव स्वरसहसविध किलोकहयासर्वक्षेमर इति सुधियत्सहृदय परिशीलयन्ति । अवश्य श्रीशङ्कराचार्यतदनुयायिपरिकल्पिते प्रपञ्चमिथ्यावे, अ-तत केवल्दु खाभावात्मनिर्गुणनामात्रपरिशेषफल्प नया वास्तवमुखनिरसनादसुखामिकाया मुक्तौ चानुपपत्तिमनेकप्रकाराममि रक्ष्य, विशिष्टाद्वैत शुद्धाद्वैतादि सर्वध वैष्णवसिद्धान्तप्रवर्तकपरमाचार्य प्रभृति परमास्तिकराइसन्दर्शितप्रक्रियागतै प्रमाणत परमार्थ विदन्त , श्रीमती भगवतो विष्णारनवग्रहेणानुग्रहण तमेव मननस्तमेव प्राप्नुवन्तो निरन्तरं तमेव परिचर तस्तन विहरत परमानन्दसम्पदा खात्मान धन्ययमेत्यध्यवस्यन्त सर्वे तदुचितमाचर-वस्सन्विीत सादरमविद्यते । पद्धितीयखण्डस्यै प्रतिपाधार्थसमहे । 'अथातो भाप्यसिद्धान्तलारत्रम इरित ।। गद्धेपाभिनिवेशानायथाग्रहशान्तये । प्रणीतेय मया भाष्यपरमार्थप्रकाशिका॥ अशेषज्ञानामप्यधिकगद्दन सद्गुरुधृत क पप श्रीमान्य प्रगुणमधिगतु तदपि यत् । मलादान्याच्छाय स्वयमभिनिषिश्यावयमते चिलिस्प पाचौकशदिहशतोऽय प्रनिविधि ॥

·" " शोधनम् ॥ शुद्धम् पुर. पदिक अदम् १२ १५ मिवकारण १६ सर्व शून्य मान्यतम १७ तनिषधाम २४ ५ मने अप्रमेय ५० ११ मानवत्वाने १५ न्यघृन्याणि १७० १६ मोपाधिको ૬૨ ४ व्यापारानन्तर १७२ २.४ लिष्ट २२ दशायाममोपे ९ जातमिति । पूर्व ९ नाभिन्न ११ ज्ञानम्, अपार साक्षिकमवि १८१ १५ लापात् इतर ८४ २१ प्रज्वाल २२ दिति-- --तन्त्र १५ वृत्त नाशि १८२ ९ टयति नमदर्थ १११ २ माथ्य एवम १८३ १२ सम्बन्धश्च २४ तद्ग्रहण ४ नझआ ११९ १५ माघस्य पाह्य १५ मति विरु १२१ १७० परात्मन्य १२२ १२२ २१ तार्षिक २०२ २४ चोहितन १२३ २ पराम। २०३ २० सम्म १२५ ६ परावस्तुप्रकाश २११ १२६ ४,५ निर्माण १२८ १२ दुनिति २ माश्रय वादि १४३ २४ प्रतीयत " १४ ८ ७ तथाप्साल १ चप २१६ ११ गायिका २१७ २३ बदिनदयत्ता " १४७ १७ नु मनन ५ नवलं.

·BHAVAN'S
LIBRARY
This book should be returned with a fortnight from the date
i marked below
ate of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of issue