·श्रीमत्पद्मपुराणान्तर्गता
शिवगीता।
बालानन्दिन्याख्यव्याख्यया
विद्वद्वरश्रीमल्लक्ष्मीनरहरिसूनुविरचितया समलंकृता
सेयं
पणशीकरोपाहलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा वासुदेवशर्मणा
पदच्छेदपरसवर्णाद्याधुनिकरीत्या परिष्कृता ।
मुम्बय्या
पाण्डुरङ्ग जावजी
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयत्रालये
आयसाक्षरैरङ्कयित्वा प्रकाश्यं नीता।
:
शाकः १८५०, सन १९२९.
मूर्य १२ आमाकाः।

·PUBLISHER:-Pandurang Jawaji, , at the ‘Nirnaya Sagar' Press, PRINTER:-Ramchandra Yesu Shedge, $ 26-28, Kolbbat Lane, Bombay.

·.....
XXCamxxai...XXa
......
XdoXXat.XXXNX
XXa...DXXaxxa...myxamXXX
xxanimXK
कृपापारावारः परमगतिरेकः पुनरयं
I
CO.DXXXXCXX.XXXX.DXXCXXCXXCam
स्त्रिमूर्तियः सर्गस्थितिविलयकर्माणि तनुते ।
नमस्तस्मै कस्मैचिदमितमहिने पुरभिदे ॥
EXAXXXXanXXCamXXXCXNXXXCOXXCan)
bhahalafrejnensieyptuote
Wwra....Vvra....
VamVINAYVram.XYa....XYamxxkamxxco....XY.X'

·॥ॐ॥ शिवगीता। बालानन्दिनीव्याख्यासंवलिता। प्रथमोऽध्यायः ॐनमः शिवार्थ । सूत उवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि शुद्धकैवल्यमुक्तिदम् । अनुग्रहान्महेशस्य भवदुःखस्य भेषजम् ॥१॥ लक्ष्मीनृसिंहचरणद्वयमादरेण नत्वा चतुर्विधपुमर्थनिदानभूतम् । भट्टोजिदीक्षितकृतिं कृतिभिर्विभाव्या- मालोक्य बालमतये वितनोमि टीकाम् ॥ १ ॥ अथेति । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमा- दिषटुं मुमुक्षुत्वं चेति साधनसंपन्ना एते मां पृच्छन्तीति निर्णयान- न्तरं, यत एतेऽल्पश्रवणमात्रेण कृतार्था भविष्यन्त्येव तथापि गुरुमु- खादेतच्छास्त्रस्याध्येतारोऽन्येऽपि मुक्का भविष्यन्ति । अतः कार- णादिदं वक्ष्यमाण-गीताशास्त्रार्थ युष्मान्प्रति वक्ष्यामि । एतच्छा- स्त्रस्य वक्तृत्व-श्रोतृत्वे महेश्वरानुग्रह एव कारणमित्याह-अनुग्रहा- दिति । तदुक्तम्-"ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना । महाभयक- तत्राणपराणामेव जायते ॥” इति । कीदृशं गीताशास्त्रमित्यत आह- भवेति । भवः संसारः स एव दुःखं रोगस्तस्य भेषजं निवृत्तिसाध- नमौषधम् । न केवलमेतावदेव किंतु शुद्धकैवल्यमुक्तिदम् । केवलस्य

·२
शिवगीता।
[अध्यायः१
न कर्मणामनुष्ठानैर्न दानैस्तपसापि वा ।
कैवल्यं लभते मर्त्यः किंतु ज्ञानेन केवलम् ॥ २॥
रामाय दण्डकारण्ये पार्वतीपतिना पुरा ।
या प्रोक्ता शिवगीताख्या गुह्याद्गुह्यतमापि सा ॥३॥
भावः कैवल्यं ब्रह्म तदेव मुक्तिः शुद्धा चासौ कैवल्यमुक्तिश्च सा
तथोक्ता तां ददाति तत्तथा । विशेषणद्वयेन शोकनिवृत्तिरानन्दावा-
प्तिश्च प्रयोजनमस्य शास्त्रस्येति सूचितम् । शुद्धकैवल्येत्यत्र शुद्धपदेन
सारूप्यादिसातिशयमुक्तीनां निरासः सूचितः । अनुग्रहान्महेशस्ये-
त्यनेन स्वस्य सूतत्वेऽपि मोक्षशास्त्रोपदेशेऽधिकारः सूचितः । यद्यपि
मिषजः कर्मेति तद्धितेऽणि आदिवृद्ध्या भाव्यं तथापि “केवलमामक"
इति सूत्रे निपातनाद्गुणः । तथाच निघण्टुः- भेषजौषधभैषज्या.
न्यगदो जायुरित्यपि” इति ॥ १॥ न कर्मणेति । "न कर्मणा न
प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः” । 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्"
इतीममर्थ मनसि निधायाह । कर्मणां श्रौतस्मार्तादीनामनुष्ठानैर्मर्त्यः
मरणधर्मा देवादिमनुष्यान्तः कश्चिदपि कैवल्यं मोक्षं न लभते ।
दानैः कल्पोक्तैर्गोभूम्यादिवितरणैः । तपसापि वा कृच्छ्चान्द्राय-
णादिरूपेण न लभते । कर्मादीनां स्वर्गफलकत्वान्निष्कामतयानुष्टि-
तानां चित्तशुद्धिद्वारा विविदिषाफलकत्वात् । तर्हि मोक्षः केन सा-
धनेन भवतीत्याशङ्कायामाह-किंत्विति । इतरनिरपेक्षज्ञानेनैव
"तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते” इत्या-
दिश्रुतेः॥२॥ गुरुत्तमशिष्योत्तमसंवादतया प्रवृत्तमिदं गीताशा-
स्त्रमुपनिषद्वाक्यमेवेति प्रशंसन्नाह-रामायेति । सा गीता मया
युष्मभ्यमुपदिश्यते । सा केत्याकाङ्खायामाह । पुरा पूर्व दण्डका-
रण्ये पार्वतीपतिना शिवेन रामाय या गीता प्रोक्ता सा । गुह्येति ।
अतिरहस्यभूतापि । अपिना गुरोर्वात्सल्यं सूचितम् । शिवपदेना-
ख्यापदेन च सर्वासां गीतान्मं मध्ये अस्याः श्रेष्ठत्वं सूचितम् ॥३॥

·३ - बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। यस्याः स्मरणमात्रेण नृणां मुक्तिधुंवा हि सा । पुरा सनत्कुमाराय स्कन्देनाभिहिता हि सा ॥४॥ सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासाय मुनिसत्तमाः। मह्यं कृतातिरेकेण प्रददौ बादरायणः ॥५॥ उक्तं च तेन कस्मैचिन्न दातव्यमिदं त्वया । सूतपुत्रान्यथा देवाः क्षुभ्यन्ति च शपन्ति च ॥६॥ तदेव श्रेष्ठत्वं संप्रदायशुद्धिपूर्वकं सूचयितुं खगुरुपरम्परामाह- यस्या इति । यस्याः शिवगीतायाः स्मरणमात्रेण तदर्थध्यानमात्रेण अस्यां शिवगीतायां शुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपं ब्रह्मैवाध्यारोपापवादाभ्यां प्रतिपादितमस्तीति ध्यानमात्रेणेत्यर्थः । नृणामिति बहुवचनेन देवा- दीनामपि सा प्रसिद्धा । ध्रुवा निर्बाधा ब्रह्मस्वरूपभूतेत्यर्थः। हि निश्चयेन मुक्तिर्भवतीति शेपः। सा शिवगीता सनत्कुमाराय स्क- न्देन पुरा अभिहितोपदिष्टा । हिशब्देन सर्वगीताश्रेष्ठत्वं द्योतयति ॥४॥ सनत्कुमार इति । हे मुनिषु सत्तमाः श्रेष्ठाः, इत्यनेन संबो- धनेन भवादशाः सर्वेऽत्राधिकारिण इति ध्वनयति । बादरायणो व्यासः कृपातिरेकेण दयाया अतिशयेन मह्यं प्रददौ । मद्यमिति संप्रदानचतुर्थ्या ब्रह्मविद्याप्रदानस्य सर्वदानोत्तमत्वं सूचितम् । कृपातिरेकेणेत्युक्त्या गुरुशुश्रूषया स्वस्मिन् गुरुप्रसादः सूचितः । “यस्य देवे परा भकिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥” इति श्रुतेः, "तद्विद्धि प्राणिपातेन परिप्रभेन सेवया” इति स्मृतेश्च ॥ ५॥ उक्तं चेति । तेन प्रसिद्धेन मद्गुरुणा गीतोपदेशानन्तरमुक्तं च । किमुक्तं तदेवाह-कस्मैचिदिति । इदं शास्त्रं कस्मैचिदनधिकारिणे त्वया न दातव्यम् । अन्यथा मद्वाक्य- स्यापरिपालनेनानधिकारिभ्योऽपि दाने क्रियमाणे देवा इन्द्रादयः क्षुभ्यन्ति रष्टा भवन्ति । शपन्ति च । दातारं वक्तारमिति शेषः ।

·शिवगीता। [अध्यायः १ अथ पृष्टो मया विप्रो भगवान्बादरायणः । भगवन्देवताः सर्वाः किं क्षुभ्यन्ति शपन्ति च । तासामवास्ति का हानिर्यया कुप्यन्ति देवताः॥७॥ पाराशर्योऽथ मामाह यत्पृष्टं शृणु वत्सल । नित्याग्निहोत्रिणो विप्राः सन्ति ये गृहमेधिनः ॥ ८॥ त एव सर्वफलदाः सुराणां कामधेनवः । भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च यद्यदिष्टं सुपर्वणाम् ॥९॥ तदुक्तं निरुक्ते-"विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधि- स्तेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽयताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम्” इति । "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशु- श्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥” इति स्मृतेश्च ॥६॥ अथेति । "उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥” इत्युक्तलक्षणो बादरायणो मया पृष्टः । यत्पृष्टं तदाह-भगवन्निति । गुरुं प्रतीदमेव संबोधनमिति सूच- यति । 'अधीहि भगवो ब्रह्मेति” इत्यादिश्रुतेः । किं किमर्थं क्षु- भ्यन्ति शपन्ति च । तासां देवतानाम् । यस्मै कस्मैचिदत्तायामि- त्यत्रशब्दस्यार्थः । का हानिरस्ति । यया हान्या ॥ ७ ॥ पाराशर्य इति । अथ मम प्रश्नानन्तरं पाराशर्यो व्यासो मां प्रत्याह । हे वत्सल दयालो, स्वयं त्वं कृतार्थोऽपि लोकानुग्रहार्थं पृच्छसीति सं- बुद्ध्या सूचितम् । यत्त्वया पृष्टं तासामनास्ति का हानिरिति । शृणु तस्योत्तरमिति शेषः । तदेवाह-नित्येति । गृहमेधिनो गृहस्थाः ॥८॥त इति । त एव सुराणां सर्वफलदाः कामधेनुकल्पाः । का- मधेनुकल्पत्वमाह-भक्ष्यमिति । यद्यदिष्टं प्रियं सुपर्वणां देवानां ·बालानन्दिनीव्यास्यासहिता। अग्नौ हुतेन हविषा तत्सर्व लभ्यते दिवि । नान्यदस्ति सुरेशानामिष्टसिद्धिप्रदं दिवि ॥ १० ॥ दोग्ध्री धेनुर्यथा नीता दुःखदा गृहमेधिनाम् । तथैव ज्ञानवान्विप्रो देवानां दुःखदो भवेत् ॥ ११ ॥ त्रिदशास्तेन विघ्नन्ति प्रविष्टा विषयं नृणाम् । ततो न जायते भक्तिः शिवे कस्यापि देहिनः ॥ १२ ॥ तस्मादविदुषां नैव जायते शूलपाणिनः। यथाकथंचिजातापि मध्ये विच्छिद्यते नृणाम् ॥ १३ ॥ ॥ ९॥ अनाविति । हुतेन प्रक्षिप्तेन हविषा पुरोडाशादिना तत्सर्वं दिवि लभ्यते नान्यदिति देवानामिष्टप्रदं साधनान्तरं नास्तीति भावः । दिवीति द्विर्ग्रहणं स्वर्गभेदविवक्षयेति ज्ञेयम् ॥ १० ॥ ततः किं तत्राह-दोग्ध्रीति । दोहनशीला दोग्ध्री धेनुगौँः । नीता केन- चिदपहृता सती यथा गृहमेधिनां दुःखदा भवति तथैवेति । विष इत्युपलक्षणं क्षत्रियादेरपि । तेन कारणेन त्रिदशा देवाः विघ्नन्ति ज्ञानप्रतिबन्धं कुर्वन्ति ॥ ११॥ नृणां विषयं स्त्रीपुत्रादिरूपं प्रविष्टाः सन्तस्तान्त्रीपुत्रादीन्दृष्ट्वा मनस्येवं दयते । यदि मया ज्ञाननिष्ठेन भवितव्यं तदा ते मरिष्यन्ति । एवं देवाः प्रेरयन्ति । इदमेव वि. नाचरणमिति भावः । तथाच श्रुतिः-"श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः” इति । तत इति । ततो देवकृतविघ्नात्कस्यापि देहिनः पुराणश्रवणादौ प्रवृत्तस्यापि शिवे भक्तिर्न जायते । अश्रद्दधानत्वादिति भावः ॥ १२ ॥ तस्मादिति । तस्माद्देवकृतविघ्नादेव । अविदुषां पुराणश्रवणरहितानां तु शूलपा- णिनः भक्तिनँव जायते । शूलपाणेरिति वक्तव्ये शूलपाणिन इत्या- र्षप्रयोगः 'छन्दोवहषयः कुर्वन्ति' इति महाभाष्यात् । यथेति । यथा- कथंचिदतिप्रयत्नाच्छिन्नाभ्रमिव मध्ये विच्छिद्यते । ज्ञानोत्पत्तेः पूर्व- ·शिवगीता। [अध्यायः १ जातं वापि शिवज्ञानं विश्वासं न भजत्यलम् ॥ १४ ॥ ऋषय ऊचुः। यद्येवं देवता विघ्नमाचरन्ति तनूभृताम् । पौरुषं तत्र कस्यास्ति येन मुक्तिर्भविष्यति ॥ १५ ॥ सत्यं सूतात्मज ब्रूहि ठत्रोपायोऽस्ति वा न वा । सूत उवाच। कोटिजन्मार्जितैः पुण्यैः शिवे भक्तिः प्रजायते ॥१६॥ इष्टापूर्तानि कर्माणि तेनाचरति मानवः । शिवार्पणधिया कामान्परित्यज्य यथाविधि ॥ १७ ॥ मेव नश्यतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ जातमिति । अविच्छिन्नया भक्त्या जातमपि शिवज्ञानं विश्वासं न भजति । अप्रामाण्यशङ्कयाभिभूतं भवतीत्यर्थः ॥ १४॥ एवं श्रुत्वा ज्ञाने निराशाः सन्त ऋषय ऊचुः-यद्येवमिति । एवं प्रागुक्तरीत्या देवता यदि विघ्नं तनूभृतां देहिनामाचरन्ति तर्हि तत्र विघ्ननिवारणे कस्य पौरुषं सामर्थ्यमस्ति येन मुक्तिर्भविष्यति ॥ १५ ॥ सत्यमिति । तत्र देवकृतविघ्ननिवा- रणे उपायोऽस्ति वा न वेति संशये उपायोऽस्त्यथवा नास्ति इति सत्यमेकमुत्तरं ब्रूहीत्यर्थः । एवं मुनिभिः पृष्टे सुगमदुर्गमप्रकारभे- देनोपायमाह-कोटीति । कोटिसंख्याकेषु जन्मस्वर्जितपुण्यैरिति दुर्गमप्रकारभेदः । अस्मिन्प्रकृतजन्मनि शिवे भक्तिः प्रजायत इति सुगमप्रकारभेदः। संस्कारबलेन अनायासतः शिवे भक्तेर्जायमान- त्वात् । अग्रे भक्तिदृढीकरणादिसाधनेष्वीश्वरप्रेरणा पुंप्रयत्नश्च द्वय- मपि कारणम् । पुरुषप्रयत्नानङ्गीकारे विधिवाक्यमनर्थकं स्यात् । "दैवं पुरुषकारश्च सिद्ध्यतोऽन्योन्यसंश्रयात्' इत्यादित्यपुराणविरो- धश्च । येन कारणेन द्वयमप्यपेक्षितं तेन कारणेनेत्यर्थः ॥ १६ ॥ इष्टेति । इष्टानि यागाः । पूर्तानि तडागारामादीनि । इष्टानि च पूर्वानि चेति द्वन्द्वे "अन्येषामपि दृश्यते” इति दीर्घः । इह बहुकृत- ·७ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अनुग्रहात्तेन शंभोर्जायते सुदृढो नरः । ततो भीताः पलायन्ते विघ्नं हित्वा सुरेश्वराः ॥१८॥ जायते तेन शुश्रूषा चरिते चन्द्रमौलिनः । शृण्वतो जायते ज्ञानं ज्ञानादेव विमुच्यते ॥ १९ ॥ बहुनात्र किमुक्तेन यस्य भक्तिः शिवे दृढा । महापापौघपापौघकोटिग्रस्तो विमुच्यते ॥ २० ॥ प्राग्भवीयसुकृतसंपत्त्या शिवे भक्तिः, तत ईश्वरार्पणबुद्ध्या निष्क- मानुष्ठानं, त्तश्चित्तशुद्धिः, ततो नित्यानित्यवस्तुविवेकः, तत इहामु- त्रार्थफलभोगविरागः, ततः शमादिसंपत्, ततो मुमुक्षा, ततो जिज्ञासा, ततः संन्यासः, ततो गुरूपसत्तिः, ततः श्रवणमनने, ततो निदिध्या- सनं, ततोऽप्रतिबद्धसाक्षात्कारः, ततो यावत्प्रारब्धं जीवन्मुक्तिस्ततः परमा मुक्तिरितिं सिद्धान्तसंमतः पन्थाः। ततः शिव भक्तिर्जनि- ध्यमाणां कार्यकारणपरम्परामाह-शिवार्पणेति । कामान्फलवा- सनाः परित्यज्य शिवार्पणबुद्ध्या यथाविधि इष्टापूर्तान्याचरतीति पूर्वेणान्वयः । तेन शिवार्पणबुद्ध्या कृतेन कर्मणेत्यर्थः । शंभोरनुग्रहः प्रसादो भवति ॥ १७ ॥ अन्विति । तस्मादनुग्रहात्सुदृढो नरो जायते । विघ्नबाहुल्ये प्राप्तेऽपि शिवभक्तौ निश्चितबुद्धिरित्यर्थः । तत इति । ततो निश्चितबुद्धेः पुरुषाच्छापसंभावनया भीताः सन्तो विघ्नं हित्वा विघ्नाचरणं विहाय पलायन्त इत्यर्थः ॥ १८ ॥ जायत इति । तेन विघ्नपरिहारेण चन्द्रमौलिनश्चन्द्रशेखरस्य चरिते शुश्रूषा श्रवणेच्छा जायते । एवं सगुणनिर्गुणचरितं शृण्वतः क्रमाद्वैराग्यं ततोऽध्यासनिवृत्तिस्ततो ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं ततो मुक्तो भवतीत्यर्थः । एवकारेण "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति” इत्यादिश्रुतयः संगृहीताः ॥ १९ ॥ बहुनेति । अत्र शिवभक्तौ बहुना उक्तेन भाषणेन किम् । न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । यस्य पुरुषधौरेयस्य शिवे दृढा भक्तिः

·शिवगीता।
[ अध्यायः १
संसारबन्धनात्तस्मादन्यः को वा विमूढधीः ॥२१॥
नियमाद्यस्तु कुर्वीत भक्तिं वा द्रोहमेव वा ।
तस्यापि चेत्प्रसन्नोऽसौ फलं यच्छति वाञ्छितम् ॥२२॥
जातेति शेषः । स महापापौघः पञ्चमहापापानि अन्यानि पापानि
तेषां समुदायश्च तेषां कोटिमिर्ग्रस्तोऽपि विमुच्यते । "मां हि पार्थ
व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः”। “अपि चेत्सुदुराचारो भजते
मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः ” इत्यादिस्मृतेः। नन्वेवंवि-
घेषु पापेषु सत्सु कथं भक्तिर्भविष्यतीति कुतर्को न विधेयः । अ-
स्मिन् जन्मनि जातया प्रवर्धमानया शिवभक्त्या प्राम्भवीयं तादृशं
किंचित्कारणमर्थापत्त्या कल्प्यते । तत्कारणं तानि सर्वाणि पापानि
पराणुद्य स्वकार्यभूतां भक्तिं जनयति । सा भक्तिस्तान्यनारब्धफ-
लानि सर्वपापानि नाशयतीति कल्प्यते। अन्यथा "धर्मेण पापम-
पनुदति” इत्यादिबहुश्रुतिस्मृतिव्याकोपः प्रसज्येतेति दिक् ॥ २०॥
तस्मात्कारणादन्यो विमूढधीरपि शिवभक्त्यापि न विमुच्यते एता-
दृशः को वा । न कोऽपीत्यर्थः । परमपापिष्ठोऽपि शिवभक्त्या सं-
सारबन्धनान्मुक्तो भवतीति भावः ॥ २१ ॥ कैमुतिकन्यायमुदाह-
रति-नियमादिति । द्रोह द्वेषं चेद्यदि नियमात्करोति तस्यापि
द्रोग्धुर्वाप्यसौ शिवः प्रसन्नः सन् वाञ्छितं फलं यच्छति । एवं सति
भक्तिं कुर्वतस्तु वाञ्छितं यच्छतीति किमु वक्तव्यमिति भावः ।
अत्र माध्वाः भक्तिरेव भगवत्प्रसादंप्रति कारणं द्वेषादिकं तु नर-
कसाधनमित्याहुः । तदसत् । भागवते पूतनामुपक्रम्योक्तम्-“पू-
तना लोकबालन्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं
दत्त्वाऽप सद्गतिम् ॥” अन्यच्च "गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्या-
दयो नृपाः । कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नियं
हरौ विदधतो यान्ति मन्मयतां हि ते ॥” इत्यादिविरोधात् ॥२२॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ऋद्धं किंचित्समादाय क्षुल्लकं जलमेव वा । यो दत्ते नियमेनासौ तस्मै दत्ते जगत्रयम् ॥ २३ ॥ तत्राप्यशक्तो नियमान्नमस्कारं प्रदक्षिणाम् । यः करोति महेशस्य तस्मै तुष्टो भवेच्छिवः ॥ २४ ॥ प्रदक्षिणास्वशक्तोऽपि यः स्वान्ते चिन्तयेच्छिवम् । गच्छन्समुपविष्टो वा तस्याभीष्टं प्रयच्छति ॥ २५ ॥ चन्दनं बिल्वकाष्ठस्य पुष्पाणि वनजान्यपि । फलानि तादृशान्येव यस्य प्रीतिकराणि वै ॥ दुष्करं तस्य सेवायां किमस्ति भुवनत्रये ॥ २६ ॥ वन्येषु यादृशी प्रीतिर्वर्तते परमेशितुः। उत्तमेष्वपि नास्त्येव ग्रामजेष्वपि तादृशी ॥ २७ ॥ तं त्यक्त्वा तादृशं देवं यः सेवेतान्यदेवताम् । स हि भागीरथीं त्यक्त्वा काश्ते मृगतृष्णिकाम् ॥२८॥ नेश्वरभक्तौ कोऽपि प्रयास इत्याशयेनाह-ऋद्धमिति । विभवे सति सर्वोपचारपूर्ण वा भवतु दारिद्ये सति क्षुल्लकं स्वल्पं जलमेव वा भवतु । तत्समर्पणमेव मुख्यमिति भावः । उभयोरपि फलसाम्य- माह-जगत्रयमिति । भक्तकृतनियम एवेश्वरस्य प्रीतिनतु प्रदेयव- स्तुविशेष इति भावः ॥ २३ ॥ २४ ॥ प्रदक्षिणास्विति । स्वान्ते मनसि । आसनादिनियमोऽपि नास्तीत्याह-गच्छन्निति ॥ २५ ॥ अतिसौलभ्यमाह सार्धेन श्लोकेन-चन्दनमिति । दुष्करं दुःसं- पादम् ॥ २६ ॥ सहजसरलत्वं शिवस्याह-वन्येष्विति । “याह- गादौ सूत्रमते कर्मकर्तरि कृत्स्मृतः। महाभाष्ये विवेत्यर्थे दृग्दशौ तद्धितौ मतौ ॥” इति ॥२७॥ अभक्तं निन्दति-तमिति । इन्द्रा- दयः सर्वेऽपि जीवा एव पुण्यविशेषेण देवत्वं प्राप्तास्तां यां च कां- ·१० शिवगीता। [अध्यायः १ किंतु यस्यास्ति दुरितं कोटिजन्मसु संचितम् । तस्य प्रकाशते नायं त्वर्थो मोहान्धचेतसः ॥ २९ ॥ न कालनियमो यत्र न देशस्य स्थलस्य च । यत्रास्य रमते चित्तं तत्र ध्यानेन केवलम् ॥ स्वात्मत्वेन शिवस्यासौ शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ३० ॥ अतिस्वल्पतरायुःश्रीभूतेशांशाधिपोऽपि यः। स तु राजाहमस्मीति वादिनं हन्ति सान्वयम् ॥ ३१॥ कर्तापि सर्वलोकानामक्षयैश्वर्यवानपि । शिवः शिवोऽहमस्मीति वादिनं यं च कंचन । आत्मना सह तादात्म्यभागिनं कुरुते भृशम् ॥ ३२ ॥ चन देवतामित्यर्थः । मृगतृष्णिकां मृगजलम् । परमार्थतोऽभेदेऽपि व्यावहारिकभेदाभिप्रायेणोक्तमिति भावः ॥ २८ ॥ ननु यदीश्वरस्य पूजादिकमतिसुलभं महाफलं च तर्हि देही तद्नादरेण संसारे कि- मिति भ्राम्यतीत्यत आह-किंत्विति । अयमर्थः। सौलभ्येन महा- फलप्राप्तिरूपः मोहेनाज्ञानेन अन्धं विचारशून्यं चेतो यस्य स तथा- भूतस्तस्य ॥ २९ ॥ सौकर्यान्तरमाह-नेति । यत्रास्योपासकस्य चित्तं रमते प्रसन्नं भवति तत्र स्वात्मत्वेन शिवस्य केवलं ध्यानेन ध्यानमात्रेणेत्यर्थः । शिवसायुज्यं प्राप्नुयात् । ततः क्रमेण शुद्धमुक्ति- मपि ॥ ३० ॥ इदं खात्मत्वेनोपासनं प्राकृतप्रभूणां प्रतिकूलं नतु सर्वज्ञस्येश्वरस्येत्याह-अतीति । अतिखल्पतरे आयुःश्रियौ यस्य स तथा । भूतेशस्य शिवस्यांशभूतो महाराजः सोऽधिपो यस्य स तथा । माण्डलिक इत्यर्थः । एतादृशः स तु अहं राजेतिवादिनं सा- न्वयं पुत्रपौत्रादियुक्तं हन्ति ॥ ३१ ॥ एवं क्षुद्रप्रभोः स्थिति प्रति- पाद्य महाप्रभोः शिवस्य स्थितिमाह सार्धेन-कर्तेति । “भुवनस्य कर्ता" इति श्रुतेः। अक्षयेति । "एतावानस्य महिमा” इति श्रुतेः।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
धर्मार्थकाममोक्षाणां परं यास्यन्ति येन वै ।
मुनयस्तत्प्रवक्ष्यामि व्रतं पाशुपताभिधम् ॥ ३३ ॥
कृत्वा तु विरजां दीक्षां भूतिरुद्राक्षधारिणः ।
जपन्तो वेदसाराख्यं शिवनामसहस्रकम् ॥ ३४॥
संत्यज्य तेन मर्त्यत्वं शैवीं तनुमवाप्य च ।
ततः प्रसन्नो भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः॥
भवतां दृश्यतामेत्य कैवल्यं वः प्रदास्यति ॥ ३५ ॥
रामाय दण्डकारण्ये यत्प्रादात्कुम्भसंभवः ।
तत्सर्व वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं भक्तियोगिनः॥ ३६॥
इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
यं कंचन आपाततः श्रुतवेदान्तमपीत्यर्थः । तादात्म्यभा सायुज्य-
भाजमित्यर्थः । इदमुपासनं क्रममुक्तिपरम् । पञ्चम्या मुक्तेरने
वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥ अन्तःकरणशुद्धावुपायान्तरं
प्रतिजानीते-धर्मार्थेति । पारं सिद्धिम् ॥ ३३ ॥ यदुपक्रान्तं व्रतं
तस्य विधिमाह-कृत्वेति । दीक्षा नाम । विरजामिति । विगतं रजः
पापं येषां ते विरजसः निष्पापाः । विरजसः 'तत्करोति' इति ण्य-
न्तात्पचाद्यच् । 'णाविष्ठवत्' इति टिलोप इति सर्व स्वकारप्रभृतयः।
वस्तुतस्त्वकारान्तोऽपि रजशब्दोऽस्ति । "रजोऽयं रजसा सार्धं स्त्री-
पुष्पगुणधूलिषु” इति कोशात् ॥३४॥ ततः किं स्यादित्यत आह-
संत्यज्येति । तेन तेन मर्त्यत्वं मरणधर्मत्वं संत्यज्य शैवीं शिवसा-
क्षात्कारयोग्याम् । दृश्यतां प्रत्यक्षत्वमेत्य प्राप्य वः युष्मभ्यं कैवल्यं
पारममुक्तिम् ॥३५॥रामायेति । कुम्भसंभवोऽगस्त्यः यद्दीक्षादिकम् ।
भक्तियोगों विद्यते येषां ते तथोक्ताः सन्तः शृणुध्वं शृणुतेत्यर्थः॥३६॥
इति श्रीशिवगीताबालानन्दिनीव्याख्यायां प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

·१२ शिवगीता। [अध्यायः२ द्वितीयोऽध्यायः २ ऋषय ऊचुः। किमर्थमागतोऽगस्त्यो रामचन्द्रस्य संनिधिम् । कथं वा विरजां दीक्षां कारयामास राघवम् ॥१॥ ततः किमाप्तवान्रामः फलं तद्वक्तुमर्हसि । सूत उवाच। रावणेन यदा सीतापहृता जनकात्मजा । तदा वियोगदुःखेन विलपन्नास राघवः ॥२॥ निर्निद्रो निरहंकारो निराहारो दिवानिशम् । मोक्तुमैच्छत्ततः प्राणान्सानुजो रघुनन्दनः॥३॥ लोपामुद्रापतिात्वा तस्य संनिधिमागमत् । अथ तं बोधयामास संसारासारतां मुनिः॥४॥ पूर्वाध्यायान्ते "रामाय दण्डकारण्ये यत्प्रादात्कुम्भसंभवः॥ तत्सर्वं वः प्रवक्ष्यामि” इत्युक्तं तच्छ्रोतुकामा उपोद्घातं रचयन्त ऋषय ऊचुः-किमर्थमिति सार्धश्लोकेन । अगं पर्वतं स्यायति खर्वीकरोति स तथा । महासमर्थो मुनिः । किमर्थ कस्मै प्रयोजनाय रामचन्द्रस्य संनिधिमागतः । कथं केन प्रकारेण रामं विरजां दीक्षा कारयामास । किमर्थमित्यत्र "निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासां प्राय- दर्शनम्” इति द्वितीया । राममित्यत्र 'हक्रोरन्यतरस्याम्” इति द्वितीया ॥१॥ तत इति । दीक्षान्ते एवं पृष्टः सूतो रामसंनिधावग- स्त्यागमने हेतुमाह-रावणेनेति । विलपन्परिदेवनं कुर्वन्नास । तस्थावित्यर्थः ॥ २ ॥ तामवस्थामाह-निर्निद्र इति । आसेति पू. र्वेण संबन्धः । ततः सानुजो लक्ष्मणसहितः। प्राणान्मोक्तुं त्यक्तुमै- च्छत् ॥ ३ ॥ लोपामुद्रापतिरगस्त्यः संसारस्य असारताम् ॥४ ·१ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। किं विषीदसि राजेन्द्र कान्ता कस्य विचार्यताम् । जडः किं नु विजानाति देहोऽयं पाञ्चभौतिकः ॥५॥ निर्लेपः परिपूर्णश्च सच्चिदानन्दविग्रहः । आत्मा न जायते नैव म्रियते न च दुःखभाक् ॥ ६ ॥ सूर्योऽसौ सर्वलोकस्य चक्षुष्ट्वेन व्यवस्थितः। तथापि चाक्षुषैर्दोषैर्न कदाचिद्विलिप्यते ॥ ७ ॥ योगजधर्मप्रत्यासत्त्या रामवृत्तान्तं ज्ञात्वा स्वयमेवागत्य लोका- नुसारेण विलपन्तं रामं प्रत्यगस्य उवाच । हे राम, त्वं किं विषी- दसि किंनिमित्तं शोचसि । ननु कान्तार्थ विषीदामीति चेत्तत्राह- कान्तेति । कस्य कान्तेति त्वया विचार्यताम् । भार्याविरहजं दुःखं किं देहस्याहोस्विदात्मन इति विकल्प्य प्रथमं पक्षं दूषयति-जडः किंन्विति । अयं पाञ्चभौतिकः पञ्चभूतकार्य देहः। अतएव जडः किंनु विजानातीत्याक्षेपः। न जानातीत्यर्थः । प्रयोगश्च-देहो न ज्ञानाश्रयः भूतत्वाद्धटवत्, यदि ज्ञानाश्रयः स्यात्तीभूतोऽपि स्या- दिति पक्षे विबाधकतर्कसत्त्वात् ।। ५॥ ननु तर्हि आत्मन एव दुःखादिकमित्याशङ्कायामाह-निर्लेप इति । आत्मा न जायते नापि म्रियते नापि दुःखभाक् । तत्र दुःखाभावे हेतुः-निर्लेप इति । अ- तएव सच्चिदानन्दविग्रहः । जन्माभावे नाशाभावे च हेतुः-परिपूर्ण इति । “असङ्गो ह्ययं पुरुषः" "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा” इत्या- दिश्रुतेः ॥६॥ निर्लेपतां दृष्टान्तेनोपपादयति सार्धेन । ननु देहयो- गेनात्मनोऽपि दुःखादि प्रसज्येतेत्याशङ्कयाह—सूर्य इति । अत्र तथा- शब्दाद्यथेत्याक्षिप्यते । यथा यद्यपीत्यर्थः। सूर्यः सर्वलोकस्य चक्षुष्ट्वेन चक्षुरधिष्ठातृत्वेन । तथाच श्रुतिः-"आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्रावि- शत्” इति । व्यवस्थितः तथापि चाक्षुषैश्चक्षुर्जन्यैर्दोषैर्न लिप्यते॥७॥ ।

·१ शिवगीता। [अध्यायः २ सर्वभूतान्तरात्मापि तद्वदुःखैन लिप्यते । देहोऽपि मलपिण्डोऽयमुक्तजीवो जडात्मकः ॥ ८॥ दह्यते वह्निना काष्ठैः शवाद्यैर्भक्ष्यतेऽपि वा। तथापि नैव जानाति विरहे तस्य का व्यथा ॥९॥ सुवर्णगौरी दूर्वाया दलबच्छयामलापि वा। पीनोत्तुङ्गस्तनाभोगभुग्नसूक्ष्मावलग्नका ॥ १० ॥ बृहनितम्बजघना रक्तपादसरोरुहा । राकाचन्द्रमुखी बिम्बप्रतिबिम्बरदच्छदा ॥ ११ ॥ . तद्वदुःखैन लिप्यते न संबध्यते। अस्मिन्नर्थे "सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषै” रिति । एवमात्मनो निर्लेपत्वमनाद्य- नन्तत्वं परिपूर्णत्वं प्रतिपाद्य वैराग्यार्थं पुनर्देहस्य जडत्वं विवृणोति- देहोऽपीति सार्धन । अयं प्रत्यक्षो देहोऽपि । अपिशब्देन समीचीनतया भासमानोऽपि मलपिण्डः अमेध्यस्वरूपः । जीवो नाम जीवोपाधि- लिङ्गदेहः। तथाच मुक्तो जीवो येन स तथा लिङ्गदेहविरहितः सन् । मृतः सन्नित्यर्थः ॥ ८॥ वह्निना का काष्ठैः करणभूतैर्दह्यते शि- वा मृगालस्तदाधैर्भक्ष्यते । तथापि दग्धोऽपि शिवाद्यैर्भक्षितोऽपि नैव जानाति सुखदुःखादिकमिति शेषः । एवंभूतस्य जडस्य वियोगे का व्यथा ॥ ९॥ विरहे तस्य का व्यथेत्युक्तं तत्र तच्छब्दवाच्यस्य द्वे- हस्य दुर्निरूपत्वं प्रतिजानीते । सुवर्णगौरीत्यादिभिः सार्धेश्चतुर्भिः श्लोकैः-सुवर्णेति । आभोगो विस्तारः । तेन भुग्मं नम्र सूक्ष्म कृश- मवलग्नं मध्यं यस्याः सा तथा ॥ १० ॥ बृहदिति । 'पश्चान्नितम्ब: स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः” इत्यमरः । बृहती नितम्बजघने यस्यास्तथोक्ता । रक्ते लोहिते पादावेव सरोरुहे यस्याः सा राका पूर्णिमा बिम्बं बिम्बफलं तस्य प्रतिबिम्बः सदृशः रदच्छद् ओष्ठो, ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । नीलेन्दीवरनीकाशनयनद्वयशोभिता । मत्तकोकिलसंल्लापा मत्तद्विरदगामिनी ॥ १२॥ कटाक्षरनुगृह्णाति मां पञ्चेषुशरोत्तमैः । इति यां मन्यते मूर्खः स च पञ्चेषुशासितः॥ १३ ॥ तस्या विवेकं वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो नृप । नच स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः॥ अमूर्तः पुरुषः पूर्णो द्रष्टा साक्षी सजीवनः ॥ १४ ॥ या तन्वङ्गी मृदुर्बाला मलपिण्डात्मिका जडा। सा न पश्यति यत्किंचिन्न शृणोति न जिघ्रति ॥१५॥ यस्याः सा ॥ ११ ॥ नीलेति । नीलेन्दीवरस्य सदृशं नीलेन्दीवरनी- काशमित्यस्खपदविग्रहः । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । तथाविधनय- नद्वयेन शोभिता । संलापो भाषणम् ॥ १२ ॥ कटाक्षैरिति । कटा- क्षैरपाङ्गवीक्षणैः पञ्चेषुर्मदर्नस्तस्य शरेभ्योऽप्युत्तमैः। अनुगृह्णाति स्वकीयत्वेनाङ्गीकरोति । स पञ्चेषुणा शासितो वशीकृतः अतएव भूर्खः ॥ १३ ॥ तस्याः स्त्रिया विचारम् । अवहितो दत्तचित्तः। त- स्या विवेकं वक्ष्यामीत्युक्तं तदेवाहनचेति । तस्यास्तस्य च शरीरे चेतनत्वेनावस्थित एष परमात्मैव । स च न स्त्री न च पुमान न वायं नपुंसकः । इमाः संज्ञा अवयविनामेव । अयममूर्तः परिच्छेदर- हितः । अतएव पूर्णः द्रष्टा । नतु सर्वस्य द्रष्टुत्वे सुखदुःखादिप्रसङ्गः स्यादितिचेन्न । साक्षी निर्लेपः।जीवनं प्राणधारणं तस्य निर्वहितृत्वात् सजीवनः । यत्सत्तानुविद्धतया प्राणेन्द्रियादयः प्रवर्तन्त इति भावः । एतादृशः परमात्मा न शोकाई इति भावः ॥ १४ ॥ ननु जीवः परमात्मैव चेत्तं न शोचामि किंतु तदुपाधिं देहं शोचामीति चेन्मैव- मित्याह-या तन्वङ्गीति । मलपिण्ड एव आत्मा स्वरूपं यस्याः सा या तवाभिमता सा न पश्यति । यत्किंचिन्न शृणोति न जिघ्रति ।

·१ शिवगीता। [अध्यायः २ चर्ममात्रा तनुस्तस्या बुद्ध्या वीक्षस्व राघव । या प्राणादधिका सैव हन्त ते स्याद्धृणास्पदम् ॥ १६ ॥ जायन्ते यदि भूतेभ्यो देहिनः पाञ्चभौतिकाः । आत्मा यदेकलस्तेषु परिपूर्णः सनातनः ॥ १७ ॥ का कान्ता तत्र कः कान्तः सर्व एव सहोदराः॥१८॥ निर्मितायां गृहावल्यां तदवच्छिन्नतां गतम् । नभस्तस्यां तु दग्धायां न कांचित्क्षतिमृच्छति ॥ १९ ॥ अतः काष्ठवजडेति भावः ॥१५॥ चर्मेति । हे राघव, तस्यास्तनुर्देहः चर्ममात्रा तदन्तर्मासरक्तादिकास्ति । न तत्र स्पृहणीयं किमप्यस्तीति बुद्ध्या वीक्षस्व आलोचय । आलोचनस्य फलमाह-येति । या प्रा- णादप्यधिका सा तवैव घृणास्पदं जुगुप्साविषयः स्यात् । तस्मात्स्या- दिदेहमविचाररमणीयमिति भावः । जुगुप्सिते शोको न कार्य इति भावः॥१६॥ शोकपरिहारे युक्त्यन्तरमाह-जायन्त इति सार्धेन । असंदिग्धेऽपि यदीति प्रयोगः यदि वेदाः प्रमाणमितिवत् । देहिनो नित्यस्यात्मनः पाञ्चभौतिकाः पञ्चमहाभूतविकारा देहा इत्यर्थः । भूतेभ्यो जायन्ते नत्वात्मनः सकाशात् । आत्मनो निर्विकारत्वात् । देहानां भूतकार्यत्वादचेतनत्वम् । तेषु परिपूर्ण आत्मा तु सनातन एकलश्च । औपाधिकनानात्वेऽपि वस्तुत एक एवेत्यर्थः । “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” । “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः” इत्यादिश्रुतेः। यद्यस्मात्कारणादेकस्यात्मनो देहात्मनोः संबन्ध आविद्यक एवेति भावः ॥१७॥ केति। तत्र तथासति का कान्ता स्त्री । कान्तश्च पुमान् कः। न कोऽप्येवंविधो भेद इत्यर्थः। उपादानाद्ब्रह्मण औपाधिकानां जीवानामुपाधीनां देहानां च जातत्वात् सर्वे सहोदरा एव एकरूपा एवेत्यर्थः॥ १८॥ ननु देहदृष्ट्या तु शोचामीति चेत्तत्राह-निर्मि- तायामिति । गृहावल्यां गृहपतौ निर्मितायां सत्यां तवच्छिन्नता ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। तद्वदात्मापि देहेषु परिपूर्णः सनातनः । हन्यमानेषु तेष्वेव स्वयं नैव विहन्यते ॥ २० ॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तुर्हतश्चेन्मन्यते हतम् । तावुभौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २१ ॥ अस्मान्नृपातिदुःखेन किं खेदस्यास्ति कारणम् । 'स्वस्वरूपं विदित्वेदं दुःखं त्यक्त्वा सुखी भव ॥२२॥ श्रीराम उवाच । मुने देहस्य नो दुःखं नैव चेत्परमात्मनः । सीतावियोगदुःखाग्निर्मा भस्मीकुरुते कथम् ॥ २३ ॥ तत्तद्गृहपरिच्छेद्यतां गतं नभः तस्यां गृहावल्यां दग्धायामपि कांचिदपि क्षति हानि नछेति न प्राप्नोति ॥१९॥ तद्वदात्मापि देहेषु हन्यमाने- ध्वपि न विहन्यत इति । एवं वस्तुजन्यत्वात्सर्वसहोदरदृष्ट्या वा अमे- 'ध्यदेहादिभङ्गेष्वधिष्ठानस्याभङ्गाद्वा न शोकस्यावसर इति भावः॥२०॥ ननु कोऽप्येवं न बुध्यते सर्वलोकोऽपि वध्यघातकपाल्यपालकादि- व्यवहारेणैव प्रवर्तत इत्याशङ्कयाह हन्तेति । हन्ता चेद्यद्यहं हन्तेति मन्यते । तु पुनः हतः पुरुषश्चेद्धन्तुः सकाशाद्धतमात्मानं मन्यते तर्हि तावुभावधि न विजानीतः। यतोऽयमात्मा न हन्ति न हन्यते च असङ्गत्वान्नित्यत्वाञ्चेति भावः । एवं लौकिकः सर्वोऽपि व्यवहारो "मिथ्यैव ॥ २१॥ अस्मादिति । अस्मादुक्तहेतोरित्यर्थः । हे नृप रा- जन् , अतिदुःखेन यः खेदः दैन्यं तस्य किं कारणमस्ति । न किम- प्यस्तीत्यर्थः । इदं सच्चिदानन्दात्मकं स्वस्वरूपं विदित्वा सुखी भव ॥ २२ ॥ एवमगस्त्यस्योपदेशमाकासंभावनया पराभूतः श्रीराम उवाच-मुने इति त्रिभिः।हे मुने मननशील, देहस्य दुःखसंबन्धो नास्ति जडत्वाद्धटवत् । परमात्मनोऽप्यसङ्गत्वान्नैव चेत्तर्हि सीतावि- शि.गी. २ ·शिवगीता। [अध्यायः २ सदानुभूयते योऽर्थः स नास्तीति त्वयेरितः। जायतां तत्र विश्वासः कथं मे मुनिपुंगव ॥ २४ ॥ अन्योऽस्ति नास्ति को भोक्ता येन जन्तुः प्रतप्यते । सुखस्य वापि दुःखस्य तहि मुनिसत्तम ॥ २५ ॥ अगस्त्य उवाच। दुर्जेया शांभवी माया तया संमोह्यते जगत् । मायां तु प्रकृतिं विद्धि मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ २६ ॥ योगदुःखमेवाग्निः । स्पष्टमन्यत् ॥२३॥ सदेति । यथा दुःखादिरर्थः सर्वैः सदानुभूयते स नास्तीति त्वयोक्तः तत्र त्वदुक्तौ मे विश्वासः कथं जायताम् । अग्निस्पर्शाहग्धहस्तस्य अग्निरनुष्ण इति वाक्ये कथं विश्वासो जायतामिति भावः ॥ २४ ॥ अन्य इति । शरीरस्य जडत्वे परमात्मनश्चाभोक्तृत्वे ताभ्यामन्येन भोका भवितव्यम् । ता- भ्यामन्यः कश्चिद्भोक्तास्ति नास्ति वेति विकल्प्य द्वितीयं पक्षं दूष- यति । यद्यन्योऽपि नास्ति तर्हि सुखादेर्भोक्ता कस्तद्रूहि । येन भो. तृत्वेन जन्तुः शरीरी प्रतप्यते तापं प्राप्नोति । तथाच भोक्तुरपलापे प्रत्यक्षविरोध इति मोक्षशास्त्रानर्थक्यं च प्रसज्येतेति भावः ॥२५॥ एवं पृष्टोऽगस्त्यो मायाया दुयित्वप्रतिपादनेन संशयं निराचिकीर्षुर- गस्त्य उवाच-दु येत्यादिना । शांभवीति शं सुखं तद्रूपो भवतीति शंभुस्तस्येयं शांभवीति विषयत्वमाधारत्वं वा षष्ठयर्थः। तथा नचि- न्मात्रविषयं चिन्मात्राधार वा त्रिगुणात्मकं सदसद्विलक्षणं भावरू- पमज्ञानं सैव मायेत्युच्यते । चिन्मात्राधारत्वे प्रमाणभूतां श्रुति- माह-मायां त्विति । तया मायया जगत् संमोह्यते । मोहखरूपमि- स्थम् । मायोपाधिकं चैतन्यमीश्वरः। मायाकार्येऽहंकारे प्रतिबिम्बितं

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
सत्यज्ञानात्मकोऽनन्तो विभुरात्मा महेश्वरः।
तस्यैवांशो जीवलोके हृदये प्राणिनां स्थितः ॥ २७ ॥
चैतन्यं जीवः । स चौपाधिककर्तृत्वभोक्तृत्वप्रमातृत्वादिधर्मवान् ।
अतो नानुभवविरोधः नवा शास्त्रानर्थव्यं च । यत्तु आत्मा न मो.
केति प्रागुक्तं तत्तु ईश्वरो न भोक्तेत्याशयेन । प्रतिबिम्बस्यापि भोक्त-
त्वादिकं संनियोगशिष्टम् । अहंकारस्यापगमे कर्तृत्वादेरप्यपगमात् ।
तदुक्तम् “आत्मा कादिरूपश्चेन्माकाङ्क्षीस्तर्हि मुक्तताम् । नहि ख-
भावो भावानां व्यावर्तेतोष्ण्यवद्रवेः ॥” इति अहंकारतादात्म्येनाहं
सुखी दुःखी चेत्याद्यविवेकेन सर्वजगक्लिश्यतीति भावः ॥ २६ ।।
श्रुत्युक्तमहेश्वरपदस्यार्थमाह-सत्येति । सत्यं कालत्रयाबाध्यं ज्ञानं
नाम प्रकाश आत्मस्वरूपं यस्य स तथा अनन्तस्त्रिविधपरिच्छेदशून्यः।
अतएव विभुर्व्यापकः । अतएवात्मा सर्वत्रानुभूत एवंविधो
महेश्वर इत्युच्यते । मायावच्छिन्नत्वेऽपि महेश्वरत्वादनावृतज्ञान
इत्यर्थः । श्रुत्युक्तोत्तरार्धस्यार्थमाह-तस्येति । लोक्यत इति
लोकः जीवानां लोकः स तथा तस्मिन् जीवलोके प्राणिनां
हृदये स्थितः । तस्यैव महेश्वरस्यांशः । प्रतिबिम्ब इत्यर्थः । जीव
इत्युच्यते । “यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनु-
गच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा।
"एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव ह-
श्यते जलचन्द्रवत्"। "रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव”। 'जीवेशावाभासेन
करोति माया विद्या च स्वयमेव भवति" इत्याद्याः श्रुतयः । “ममै-
वांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इत्याद्याः स्मृतयश्च प्रमाणम् ।
ननु "तस्यावयवभूतेन व्याप्तं सर्वमिदं जगत्" इत्युक्तत्वाज्जीवस्य
व्यापकत्वं प्राप्तं तर्हि घटाद्यवच्छेदेनापि सुखादिभोगः स्यादित्याश-
झ्याह-हृदये स्थित इति । हृदयावच्छेदेनैव तस्य भोगः ॥२७॥

·२० शिवगीता। [अध्यायः २ विस्फुलिङ्गा यथा वह्वेर्जायन्ते काष्ठयोगतः। अनादिकर्मसंबद्धास्तद्वदंशा महेशितुः। अनादिवासनायुक्ताः क्षेत्रज्ञा इति ते स्मृताः ॥ २८ ॥ मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् । अन्तःकरणमित्याहुस्तत्र ते प्रतिबिम्बिताः ॥ २९ ॥ जीवत्वं प्राप्नुयुः कर्मफलभोक्तार एव ते । ततो वैषयिकं तेषां सुखं वा दुःखमेव वा ॥ ३०॥ नन्वहंकारस्यादित्वात्तवच्छिन्नो जीवोऽपि सादिः स्यादित्याशझ्या- ह-विस्फुलिङ्गा इति । यथा विस्फुलिङ्गाः प्राक् सूक्ष्मरूपेणाव- स्थिताः सन्त एव काष्ठयोगतो जायन्ते व्यक्ता भवन्ति, तद्वदनादि- कर्मभिर्वासनाभिश्च संबद्धास्तादात्म्यमापन्ना महेशितुरंशा जीवा अ- हंकारयोगतः प्राक् स्थिताः सन्त एवाभिव्यज्यन्ते । तथाच सूत्रम् "पुंस्त्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात्" इति ॥ अयमर्थः संपन्नः। सृष्टेः प्रागनादिकर्मसंस्कारयुक्ता जीवा मायायां लीनाः सन्तः सृष्टि- कालेऽहंकारावच्छिन्नाः सन्त एवाभिव्यज्यन्ते तेषां जीवानां तत्तदहं- कारावच्छेदेनैव सुखदुःखादिभोगो नान्यावच्छेदेन” इति ॥ २८ ॥ हृदये प्राणिनां स्थित इत्युक्तं तदेव हृदयशब्दस्य विवरणमाह-मनो बुद्धिरिति । मन इति बुद्धिरिति अहंकार इति चित्तमिति चतुष्टय- मन्तःकरणस्यैव वृत्तिभेदा इत्याहुः। तत्रान्तःकरणे प्रतिबिम्बिता जीवा इत्युच्यन्ते । वृत्तिवृत्तिमतोरभेदविवक्षया मनोऽवच्छिन्ना बु- ध्यवच्छिन्ना अहंकारावच्छिन्ना इति तत्रतत्रोच्यन्ते । अतो नानुप- पत्तिः । अतएव "मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः” । “बु- हेर्गुणेनात्मगुणेन चैवम्” इति, तथा "शोकहर्षभयक्रोधलोभमोह- स्थूहादयः । अहंकारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मनः । सर्वश्विन- विलासोऽयम्" इत्यादिवाक्यानामेकवाक्यत्वं द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ अन्तःकरणे प्रतिबिम्बिता जीवाः कर्मभोकारस्त्र एव वैषयिकं सुखं ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। त एव भुञ्जते भोगायतनेऽस्मिञ्छरीरके ॥ ३१ ॥ स्थावरं जंगमं चेति द्विविधं वपुरुच्यते । स्थावरास्तत्र देहाः स्युः सूक्ष्मा गुल्मलतादयः॥ ३२ ॥ अण्डजाः स्वेदजास्तद्वदुद्भिजा इति जंगमाः॥ ३३ ॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये प्रपद्यन्ते यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ३४ ॥ सुख्यहं दुःख्यहं चेति जीव एवाभिमन्यते । निर्लेपोऽपि परं ज्योतिर्मोहितः शंभुमायया ॥ ३५ ॥ दुःखं वा तेषामेव ॥३०॥ त एवेति । तेषां व्यापकत्वेऽपि अस्मि- भोगायतने शरीर एवान्तःकरणावच्छेदेन त एव सुखदुःखादि भु- अत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ प्रसङ्गाद्भोगायतनभूतानां शरीराणामवान्तर- विभागमाह-स्थावर जंगमं चेति । स्थातुं शीलमस्य स्थावरम् । गमा नहीनमित्यर्थः । जंगम्यत इति जंगमम् । इत्थं वपुः शरीरं द्विवि धम् । तत्र तयोर्भेदयोर्मध्ये ये स्थावरा देहास्ते सूक्ष्मा अतिमन्दा इ. त्यर्थः । के ते । गुल्मलतादयः ॥३२॥ जंगमानाह-अण्डजा इति । अण्डेभ्यो जाता अण्डजाः पक्षिसादयश्च । स्वेदजा मशकादयः । उद्भिदन्ति भूमिमित्युद्भिदः तादृशाः सन्तो ये जायन्ते त उद्भिजाः पिपीलिकादयः । यद्वा जरायुमुद्भिद्य जायन्त इत्युद्भिज्जाः जरायुजा इत्यर्थः । अयमेवार्थः साधुः । “उद्भिदा यजेत पशुकामः" इत्यत्र लक्षणादोषप्रसक्तौ उद्भिच्छब्दो यागनामधेयमित्युक्तम् , तद्वजरायुज- नामधेयमिति ज्ञेयम् ॥ ३३॥ एवं नानाविधदेहप्राप्तौ नियामक- माह-योनिमिति । देहिनः केनचित्पुण्येन शरीरत्वाय शरीरसंब- न्धार्थ योनि स्त्रीगर्भ प्रपद्यन्ते । अन्ये तु पापविशेषेण स्थाणुं स्थाणु- प्रभृतिदेहं प्रपद्यन्त इति । तत्र नियामकमाह । यथाकर्म पुण्यापु- ण्यरूपं तदनतिक्रम्य । यथाश्रुतं वेदशास्त्राध्ययनसंस्कारमनतिक्रम्ये- त्यर्थः ॥ ३४ ॥ ननु शरीरत्वाविशेषबिम्बीभूतेश्वरस्यापि भोगः ·२२ शिवगीता। [अध्यायः २ कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मात्सर्यमेव च । मोहश्चेत्यरिषदर्गमहंकारगतं विदुः ॥ ३६॥ स एव बध्यते जीवः स्वप्नजाग्रदवस्थयोः। सुषुप्तौ तदभावाच्च जीवः शंकरतां गतः ॥ ३७॥ स एव मायया स्पृष्टः कारणं सुखदुःखयोः । शुक्तौ रजतवद्विश्वं मायया दृश्यते शिवे ॥ ३८ ॥ स्यात् । शरीरस्य भोगायतनत्वात् । कारणे सति कार्यस्यावश्यक- त्वादित्यत आह-सुख्यहमिति । यद्यपि जीवो निर्लेपः सुखदुःखा- दिसङ्गरहितः परंज्योतिः स्वप्रकाशस्तथापि शंभुमायया मोहितः सन् मुख्यहं दुःख्यहमिति स एवाभिमन्यते । अहंकारसमसत्ताकं सुखा- दिकमहंकारावच्छिन्नस्य प्रतिबिम्बस्यैव नेश्वरस्य । तथाच श्रुतिः "प- यस शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च” इत्यादि । नहि यस्य माया तमेव वशीकरोतीति लोके ऐन्द्रजालिकादौ दृष्ट- मिति भावः ॥ ३५॥ कामक्रोधादयस्त्वहंकारनिबन्धना इत्याह- कामेति । कामोऽभिलाषः, क्रोधो द्वेषः, लोभः प्राप्तेऽपि नालंबुद्धिः, मदः स्तम्भः, मात्सर्य परगुणासहनम् । मोहश्वाविवेकः । इममरिष- वर्गमहंकारनिष्ठं विदुः । “कामः संकल्पः” इति श्रुत्यान्तःकरणस्यैते वृत्तिविशेषास्तथापि अहंकारस्य प्राधान्येनोक्तमहंकारगतमिति ॥३६॥ स इति । स एव जीवः स्वप्नजाग्रदवस्थयोरहंकारावच्छिन्न एव बध्यते। सुषुप्तौ तदभावादहंकाराभावात् । सूक्ष्मरूपेणावस्थानादित्यर्थः। अन्य- थाहंकारनाशे जीवो ब्रह्मैव स्यात् । शंकरतां बिम्बसाम्यं गतः प्राप्तो भवतीत्यर्थः। "सता सौम्य तदा संपन्नो भवति" इत्यादिश्रुतेः ॥३७॥ ननु जीवस्याहंकाराद्युपादानतया ब्रह्मणश्च वियदाद्युपादानतया तयोः सविकारतापत्तिरित्याशय परिणामित्वे ह्येवं स्यात् । इह तु विवाधि- ष्ठाने नायं दोष इत्याह-स एवेति । जीवो मायया परिणामिन्या सृष्टः कोऽर्थः।मायापरिणामोऽन्तःकरणं तेन विशिष्टः सन् सुख- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ततो विवेकज्ञानेन न कोऽप्यत्रास्ति दुःखभाक् । ततो विरम दुःखात्त्वं किं मुधा परितप्यसे ॥ ३९ ॥ श्रीराम उवाच । मुने सर्वमिदं सत्यं यन्मदने त्वयेरितम् । तथापि न जहात्येतत्प्रारब्धाष्टमुल्बणम् ॥ ४० ॥ मत्तं कुर्याद्यथा मद्यं नष्टाविद्यमपि द्विजम् । तद्वत्प्रारब्धभोगोऽपि न जहाति विवेकिनम् ॥ ४१ ॥ ततः किं बहुनोक्तेन प्रारब्धः स शिवः स्मरः । बाधते मां दिवारात्रमहंकारोऽपि तादृशः॥४२॥ दुःखभाग्भवति । तेनान्तःकरणेनोपहितः सन् सुखदुःखयोः कारण- मधिष्ठानं भवतीति भेदः । शिवे तु विशेषः । शिवे ब्रह्मणि विश्वं मायया दृश्यते शुक्तौ रजतवत् । तथा जीवस्य सुखदुःखाधिष्ठानत्व- महंकारावच्छिन्नत्वाद्भोक्तृत्वं चोपपद्यते । ईश्वरे तु विवाधिष्ठान- त्वेन न कोऽपि सुखदुःखादिसंबन्ध इति भावः ॥३८॥ तत इति । तत आत्मनोऽसङ्गत्वादहंकारादेरध्यस्तत्वाच मम सुखदुःखादिसं- बन्धो नास्तीत्येवंरूपेण विवेकपूर्वकज्ञानेन कोऽप्यत्र संसारे दुःखभा- नास्ति । तस्मात्त्वं मुधा व्यर्थ किं परितप्यसे । दुःखं त्यजेत्यर्थः ॥३९॥ भवदुक्तरीत्या जडस्य सर्वस्य मिथ्यात्वेऽपि आत्मनोऽस- ङ्गत्वेऽपि निश्चिते तथापि शोको नापसर्पति तत्किमित्याशयेन श्री- राम उवाच-मुने इति । स्पष्टम् । तथाप्येतद्भुज्यमानफलं प्रारब्धं च तददृष्टं च तत् । उल्बणमपरिहार्यत्वात्प्रबलम् । मां न जहाति ॥४०॥ मत्तमिति । नष्टा अविद्याऽज्ञानं यस्य स तं तादृशमपि । दान्तिकमाह-तद्वदिति ।। ४१॥ तत इति । बहुना युक्तायुक्त- विचारेण किं । न किंचित्फलमित्यर्थः। प्रारब्धस्य जडत्वात्प्रारब्धप्रे- रकः शिव एव । “फलमत्त उपपत्तेः” इत्यधिकरणे तु तथैव प्रति- ·शिवगीता। [ अध्यायः२ अत्यन्तपीडितो जीवः स्थूलदेहं विमुञ्चति । तस्माजीवाप्तये मह्यमुपायः क्रियतां द्विज ॥ ४३ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उपरिभागे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे अगस्त्यराघवसंवादे वैराग्योपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ पादनात् । तथाच शिव एवं मां दिवारात्रमहंकारानुप्रविष्टः सन् बाधते । “दुःखिते मनसि सर्वमसह्यम्” इति न्यायेन दुःखितमनस्के मयि त्वदुपदेशो न स्थेमानं धत्त इति भावः ॥४२॥ ननु निरन्तरं श्रवणमननादिमिब्रह्मानुसंधाने कृते संसारानर्थनिवृत्त्यावाप्तब्रह्मानन्दो भविष्यतीति चेत् । “बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते” इति बहुजन्मसाध्येन साक्षात्कारेण परिहरणीये संसारे कथं झटिति परो- क्षज्ञानमात्रेण समस्तदुःखनिवृत्तिः स्यादित्याशयमाविष्कुर्वन्नाह-अ- त्यन्तेति। कुलजातिगुणक्रियाजन्यैरहंकारममकारादिभिरत्यन्तपीडितो जीवो लिङ्गशरीरं स्थूलदेहं विमुञ्चति त्यक्ष्यतीत्यर्थः । “वर्तमानसा- मीप्ये वर्तमानवद्वा” इति भविष्यत्यपि वर्तमानसामीप्ये लट् । तस्मा- द्धेतोःजीवाप्तये लिङ्गशरीरस्थैर्याय । मह्यं मदर्थं उपायो यत्नः क्रियतां भवतेति शेषः । अत्रेदमाकूतम् । ब्रह्मविष्णुशिवानामभेदेऽपि कदाचि- च्छिवो विष्णुं विष्णुः शिवं तावुभौ कदाचिद्ब्रह्माणं कदाचिद्ब्रह्मा च वावुपदिशति । इदं तेषां लीलामात्रम् । अनावृतज्ञानस्येश्वरस्य मोहानुप- प्रत्तेः । अतएव "हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक आ; सीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम"। "ना, रायण एवाग्र आसीन ब्रह्मा न च शंकरः" । “जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः” इत्यादिश्रुतीनां नहिनिन्दान्यायेन लीलाविग्रहविशेषप्रशंसा- परत्वमेव तात्पर्य ज्ञातव्यम् । रामस्य शोकादिकं तदप्यज्ञजनानुकरण- मात्रमभियुक्तान्प्रत्युपदेशमाहात्म्यंच गुरोः प्रकथितुमिति दिक्॥४३॥ इति श्रीशिवगीताबालानन्दिनीव्याख्यायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ 1 ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। तृतीयोऽध्यायः ३ अगस्त्य उवाच। न गृह्णाति वचः पथ्यं कामक्रोधादिपीडितः। हितं न रोचते तस्य मुमूर्षोरिख भेषजम् ॥ १॥ मध्येसमुद्रं या नीता सीता दैत्येन मायिना । आयास्यति नरश्रेष्ठ सा कथं तव संनिधिम् ॥२॥ बध्यन्ते देवताः सर्वा द्वारि मर्कटयूथवत् । किंच चामरधारिण्यो यस्य सन्ति सुराङ्गनाः॥३॥ भुङ्क्ते त्रिलोकीमखिलां यः शंभुवरदर्पितः। निष्कण्टकं तस्य जयः कथं तव भविष्यति ॥४॥ श्रीरामं निमित्तीकृत्य परमपुरुषार्थसाधन उपदिष्टेऽपि तद्विमुखो बहिर्मुखो लोको नान्तर्मुखतां लभत इति लोकस्थितिरौत्सर्गिक्येव- मेवेत्याशयेनागस्त्य उवाच-न गृह्णातीति । कामक्रोधादिभिर्बहि- मुंखो गुरूपदिष्टं वचः पथ्यमपि परिणामेऽमृतमपि । अतएव हित- मिष्टकारि न गृह्णाति । दैववशाद्गृहीतमपि तस्य तस्मा इत्यर्थः । न रोचते । दृष्टान्तमाह-मुमूर्षोरिति ॥ १॥ ननु ज्ञाने महाप्रयासोs- स्तीति मां प्रतिभाति । “त्रिवर्गो धर्मकामाश्चतुर्वर्गः स मोक्षकैः" इत्यमरः । त्रिवर्गस्तु संपादनीय इति. रावणं हत्वा सीतां प्राप्य त्रि- वर्ग एवानुष्ठेय इतिचेत्तत्र ततोऽप्यधिकः प्रयासोऽस्तीति प्रतिपादय- नाह-मध्येसमुद्रमिति । "पारेमध्ये षष्ठया वा” इत्यव्ययीभावः। दैत्येन रक्षसा मायिना कपटिना ॥२॥ तस्य प्रतापमाह-बध्य- न्त इति । ताड्यन्ते । किंचेति स्त्रीसौख्यमपि तादृशमिति भावः ॥३॥ निष्कण्टकं निःसपत्नम् । अभेदविवक्षया शंभुर्ब्रह्मा शिवश्च तयोर्वरेण दर्पितो गर्वितः। तस्य रावणस्य त्वत्कर्तृकस्तत्कर्मको जय ·२६ शिवगीता। [अध्यायः ३ इन्द्रजिन्नाम पुत्रो यस्तस्यास्तीशवरोद्धतः। तस्याग्रे सारे देवा बहुवारं पलायिताः ॥५॥ कुम्भकर्णाह्वयो भ्राता यस्यास्ति सुरसूदनः । अन्यो दिव्यास्त्रसंयुक्तश्चिरंजीवी विभीषणः ॥ ६ ॥ दुर्ग यस्यास्ति लङ्काख्यं दुर्जयं देवदानवैः। चतुरङ्गबलं यस्य वर्तते कोटिसंख्यया ॥७॥ एकाकिना त्वया जेयः स कथं नृपनन्दन । आकाङ्क्षते करे धतु बालश्चन्द्रमसं यथा ॥ ८॥ तथा त्वं काममोहेन जयं तस्याभिवाञ्छसि ॥९॥ श्रीराम उवाच । क्षत्रियोऽहं मुनिश्रेष्ठ भार्या मे रक्षसा हृता । यदि तं न निहन्म्याशु जीवने मेऽस्ति किं फलम् ॥१०॥ इत्यर्थः॥४॥ इन्द्रजिदिति । ईशवरेणोद्धतो गर्वितः । पलायिताः पलायनं कृतवन्त इत्यर्थः॥ ५॥ कुम्भकर्णेति । सुरसूदनो देवानां क्षोभकः । अन्यः कुम्भकर्णादपरो विभीषणः । चिरंजीवीति भावि- वरदानेनोक्तम् ॥ ६॥ दुर्गमिति । दुर्ग जले विषमस्थानम् । दुर्जयं जेतुमशक्यम् । चत्वारि अङ्गानि हस्त्यश्वरथपदातिरूपाणि यस्य तत्तथा बलं सैन्यं कोटिसंख्यया उपलक्षितं सद्वर्तते । कोट्य इत्येव गणनीयं नतु कोटिमात्रेण परिच्छेद्यमित्यर्थः ॥७॥ एकाकिनेति। असहायेन स प्रतिपक्षो रावणः ससहायः कथं केन प्रकारेण जेयः त्वदुद्योग- स्त्वकिंचित्कर इत्याह-आकाङ्कत इति । यथा बालश्चन्द्रमसं करे धर्तुमाकाङ्क्षते तथा त्वं काममोहेन । कामप्रयुक्ताविवेकेनेत्यर्थः ॥८॥ तस्य रावणस्य ॥९॥ नाहं ज्ञानाधिकारी वैराग्याभावादिति लोक- रीतिं विडम्बयन् श्रीराम उवाच । अन्येनान्यस्य बलादार्यापहृता चेत्तं दस्युं हत्वा तस्य भार्या विमोक्षणीया किमुत स्वस्य । यतः क्षत्रियोऽहं क्षतात्रायत इति क्षत्रियः । यदि तं रावणमाशु शीघ्र ·२७ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अतस्ते तत्त्वबोधेन न मे किंचित्प्रयोजनम् । कामक्रोधादयः सर्वे दह्यते तैस्तनुर्मम ॥ ११ ॥ अहंकारोऽपि मे नित्यं जीवनं हन्तुमुद्यतः॥ १२ ॥ हतायां निजकान्तायां शत्रुणाऽवमतस्य वा । यस्य तत्त्वबुभुत्सा स्यात्स लोके पुरुषाधमः ॥ १३ ॥ तस्मात्तस्य वधोपायं लङ्घयित्वाम्बुधिं रणे । ब्रूहि मे मुनिशार्दूल त्वत्तो नान्योऽस्ति मे गुरुः ॥१४॥ अगस्त्य उवाच । एवं चेच्छरणं याहि पार्वतीपतिमव्ययम् । स चेत्प्रसन्नो भगवान्वाञ्छितार्थ प्रयच्छति ॥ १५ ॥ न हन्मि तदा मम जीवने किं फलमस्ति । स वा हन्तव्यो मया वा मर्तव्यमिति भावः ॥ १० ॥ अत इति । ते तत्त्वबोधेन । त्वया क्रियमाणेनोपदेशेनेत्यर्थः । मे किमपि प्रयोजनं नास्ति । कामक्रो- धादयो ये सर्वे रजस्तमोविकारास्तैः । तनुर्देहः ॥ ११ ॥ किंच। अहंकार इति । क्षत्रियोऽहमित्यादि गर्वोऽपि मे मम जीवनं प्राण- धारणं हन्तुमुद्यतस्तस्मादलं श्रवणादिनेति भावः ॥ १२॥ ननु वि- षयदोषदर्शनेन विरक्तः सन् श्रवणादि कुर्यात् । विरक्तस्यैव तत्त्व- बुभुत्सायामधिकार इति चेन्नेत्याह-हृतायामिति । निजकान्तायां शत्रुणा हृतायां सत्यां वा शत्रुणा अवमतस्य तिरस्कृतस्य यस्य तत्त्व- बुभुत्सा तत्त्वं बोद्भुमिच्छा स्यात्स लोके पुरुषाधमः। देहादिष्वनि- त्याशुचिदुःखरूपत्वादिबुद्ध्या वैराग्यवत एव मोक्षशास्त्रेऽधिकारः । अन्ये तु प्रतिष्ठाथै तच्छास्त्रं पठन्तीति रामोक्त्या सूचितम् ॥ १३ ॥ तस्मादिति । अम्बुधिं लवयित्वा रणे तस्स रावणस्य वधे उपाय त्वत्तः त्वां विनेत्यर्थः ॥ १४ ॥ यस्य तत्त्वज्ञानमुपदेष्टव्यमेवेति नि- श्यस्तेन गुरुणापि तच्छन्दानुरोधेन वर्तितव्यमिति लौकिकी रीति- ·२८ शिवगीता। [अध्यायः३ देवैरजेयः शक्राद्यैर्हरिणा ब्रह्मणापि वा। स ते वध्यः कथं वा स्याच्छंकरानुग्रहं विना ॥ १६ ॥ अतस्त्वां दीक्षयिष्यामि विरजागममाश्रितः। तेन मार्गेण मर्त्यत्वं हित्वा तेजोमयो भव ॥ १७ ॥ येन हत्वा रणे शत्रून्सर्वान्कामानवाप्स्यसि । भुक्त्वा भूमण्डलं चान्ते शिवसायुज्यमाप्स्यसि ॥ १८॥ सूत उवाच। अथ प्रणम्य रामस्तं दण्डवन्मुनिसत्तमम् । उवाच दुःखनिर्मुक्तः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १९ ॥ श्रीराम उवाच । कृतार्थोऽहं मुने जातो वाञ्छितार्थो ममागतः। पीताम्बुधिः प्रसन्नस्त्वं यदि मे किमु दुर्लभम् । अतस्त्वं विरजादीक्षां ब्रूहि मे मुनिसत्तम ॥२०॥ मनुसरनगस्त्य उवाच-एवमिति । एवं चेच्छत्रुवध एवावश्यं क- तव्यश्चेत्तर्हि अव्ययमविनाशं पार्वतीपतिं शरणं याहि । स प्रसन्न- श्वेत्तर्हि ॥१५॥ त्वयैव प्रसादः क्रियतामिति चेत्तत्राह-देवैरिति । ते त्वया वध्यः हन्तुं शक्यः कथं केन प्रकारेण ॥१६॥ अतः इति । विरजागमं विरजादीक्षाप्रतिपादकं शास्त्रमाश्रितः सन् दीक्षयिष्यामि। दीक्षावन्तं करिष्यामीत्यर्थः । तेन मार्गेणोपायेन मर्त्यत्वमितरसाधा- रण्यं हित्वा । तेजोमयः शुद्धदेहो भव । आशिषि लोट् ॥ १७ ॥ येनेति । येन दीक्षासंस्कारेण शत्रून्हत्वा सर्वान्कामानवाप्स्यसि । किंच भूमण्डलं भुक्त्वाऽनुभूयान्ते शिवसायुज्यमपरमुक्ति प्राप्स्यसि । उपासनाभिर्मुक्तयस्तु सारूप्यादय एव भवन्ति ज्ञानेन कैवल्यरूपा मुक्तिरिति भावः ॥ १८ ॥ सूत उवाच-अथेति । अगस्त्यवाक्य- भवणानन्तरम् ॥ १९॥ कृतार्थ इति । आगतः सिद्धः। तस्य मा.

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
२९
अगस्त्य उवाच।
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा विशेषतः ।
एकादश्यां सोमवारे आर्द्रायां वा समारभेत् ॥ २१॥
यं वाममाहुर्य रुद्रं शाश्वतं परमेश्वरम् ।
परात्परं परं चाहुः परात्परतर शिवम् ।
ब्रह्मणो जनकं विष्णोर्वर्वायोः सदाशिवम् ॥ २२ ॥
ध्यात्वाग्निनावसथ्याग्निं विशोध्य च पृथक्पृथक् ।
पञ्चभूतानि संयम्य दग्ध्वा गुणविधिक्रमात् ॥ २३ ॥
हात्म्यमाह-पीताम्बुधिरिति । चुलकितसिन्धुः । तवानुग्रहे सति
सिन्धुतरणादिकं सर्वं मदिष्टं शेत्स्यतीति भावः । अत इति । यतः
शिवप्रसादहेतुर्दीक्षा अतः कारणादित्यर्थः ॥ २० ॥ अगस्त्य उ-
बाच-शुक्लपक्ष इति । यस्मिन्कस्मिन्वा मासे शुक्लपक्षे चतुर्दश्याधु-
ततिथिषु आर्द्रायुक्तसोमवारे वा दीक्षा समारभेत् । परस्मैपदमार्षम्
॥२१॥ यमिति । यं देवमित्थमाहुस्तं ध्यात्वा व्रतं चरेदिति वक्ष्य-
माणेनान्वयः । वामं सुन्दरं श्रेष्ठं वा । रुद्रं रुदन्तीति रुदः संसारि-
णस्तान् राति कृपयानुगृहातीति रुद्रस्तं परात्परं जगन्नियन्तारम् ।
परात्परतरं ब्रह्मादिवन्द्यम् । ब्रह्मविष्ण्वादिवाच्यानां सकललीलावि-
ग्रहाणां मूलभूतमित्यर्थः । “इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयते” इत्यादि-
श्रुतेः । अतएव सदाशिवं पूर्णानन्दात्मना व्यवस्थितम् ॥ २२ ॥
ध्यात्वेति । एवंविधं शिवं ध्यात्वेति पूर्वागमनेनोक्तं भवति । भूतशु-
द्धिप्रकारमाह-ध्यात्वेत्यादिना। अग्निनाग्निबीजेनेत्यर्थः । आवस-
थ्याग्निं ध्यात्वा पञ्चभूतानि स्वदेहारम्भकाणि पृथक्पृथक् वायुबीजेन
विशोध्य विशोषयित्वा तानि पञ्चभूतानि संयम्यावसथ्याग्निना
गुणविधिक्रमाच्छब्दादिगुणपूर्वकं तेन क्रमेणेत्यर्थः । दग्ध्वा ध्यात्वा
वस्वगुणपूर्वकं तानि भूतानि दग्धानीति भावयित्वेत्यर्थः ॥२३॥

·३० शिवगीता। [अध्यायः ३ मात्राः पञ्च चतस्रश्च त्रिमात्रा द्विस्ततः परम् । एकमात्रममात्रं च द्वादशान्तव्यवस्थितम् ॥ २४ ॥ स्थित्यां स्थाप्यामृतो भूत्वा व्रतं पाशुपतं चरेत् ॥२५॥ इदं व्रतं पाशुपतं कथयिष्ये समासतः। प्रातरेव तु संकल्प्य निधायाग्निं स्वशाखया ॥२६॥ उपोषितः शुचिः स्नातः शुक्लाम्बरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीतश्च शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ २७॥ जुहुयाद्विरजोमन्त्रैः प्राणापानादिभिस्ततः। अनुवाकान्तमेकायः समिदाज्यचरून्पृथक् ॥ २८ ॥ तमेव क्रमं स्फुटमाह-मात्रा इति । रूपरसगन्धस्पर्शशब्दतन्मात्रा इत्यर्थः । अयं भावः। पृथिवी पञ्चमात्रा। आपश्चतुर्मात्राः। तेजस्त्रिमा- त्रम् । वायुर्द्विमात्रः। आकाश एकमात्र इति । तथाच पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रत्युपादानतया तदीयानां गुणानामप्युत्तरोत्तरमन्वयादिति भावः । अमात्रमिति । अहंकारमहत्तत्त्वमायानामेकतत्वेन ग्रहणं तच्चामात्रम् । अव्यक्तगुणभेदत्वाद्रूपादितन्मात्ररहितमित्यर्थः। तत्कीदृशम् । द्वादशा- न्तव्यवस्थितं पञ्चतन्मात्ररूपाः शब्दादयः पञ्चमहाभूतानि अहंका- रमहत्तत्त्वमायाख्यमेकं एवमेकादश तत्त्वानि एषामाधारः परमात्मा द्वादशः । स एवान्तो लयावधिरिति द्वादशान्तस्तस्मिन् व्यवस्थित प्रविलापेनावस्थितं ध्यात्वेत्यर्थः ॥ २४ ॥ स्थित्यां स्थाप्येति । तदन- न्तरममृतबीजेन तध्यानपूर्वकं पुनः सर्वलयाधाराद्ब्रह्मणः सृष्टिक्रमेण पञ्चीकरणपूर्वकं पूर्ववद्देहस्थित्यां तानि तत्त्वान्यवस्थाप्य अमृतो भूत्वा । दिव्यदेहो भूत्वेत्यर्थः । पाशुपतं व्रतं चरेदिति भूतशुद्धि- प्रकार उदाहृतः ॥२५॥ इदं व्रतमिति । समासतः संक्षेपेण सं. कल्प्य संकल्पं कृत्वा स्वशाखया स्वशाखोक्तविधिनाग्निं प्रतिष्ठाप्ये- त्यर्थः ॥२६॥ उपोषित इति । स्पष्टम् ॥ २७ ॥ जुहुयादिति । त..

·१ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। आत्मन्यग्निं समारोप्य याते अग्नेति मन्त्रतः। भस्मादायाग्निरित्याधैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् ॥ २९ ॥ भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पारैर्विमुच्यते नित्यं मुच्यते न च संशयः ॥ ३० ॥ अग्निवीर्य यतो भस्म वीर्यवान्भस्मसंयुतः। भस्मस्नानरतो विप्रो भस्मशायी जितेन्द्रियः ॥ ३१ ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् । एवं कुरु महाराज शिवनामसहस्रकम् ॥ ३२॥ इदं तु संप्रदास्यामि तेन सर्वमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ तस्तदनन्तरं एकाग्रः स्वस्थः सन् समिदाज्यचरूनिति द्रव्यत्रयं पृथ- पृथगनुवाकान्तं अनुवाकसमाप्तिपर्यन्तं जुहुयात् । "प्राणापानव्या- नोदानसमाना मे शुद्ध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासस्वा- हा" इत्यादयो विरजामत्रा अनुसंधेयाः ॥ २८ ॥ आत्मनीति । "या ते अग्ने यज्ञिया तनूः” इत्यादिमन्त्रेणाग्निमात्मनि समारोप्य । ततो हुतस्याग्नेर्भस्मादाय गृहीत्वा "अग्निरिति भस्म” इत्यादिमत्रै- विमृज्य अभिमत्रय तेन भस्मनाङ्गानि ललाटादीनि संस्पृशेत् । तेषु भस्मधारयेदित्यर्थः। अग्न इति वक्तव्ये अग्नेतीति संधिरार्षः। 'अग्नि- रित्यादिभिर्मत्रैः शुद्धं भस्माभिमश्रितम् । शिवमन्त्रेण वा धार्य गायत्र्या प्रणवेन वा।” एतच्च भस्मधारणं सर्वकर्माङ्गम् । “न तध्यानं न तहान न तज्ज्ञानं जपो न सः । त्रिपुण्ड्रेण विना येन विप्रेण यदनुष्ठितम्" इति । विस्तरस्त्वाकरे द्रष्टव्यः ॥ २९ ॥ भस्मेति । छन्नो लिप्ताङ्ग आदौ पापैर्विमुच्यते ततो ज्ञानेन संसारादपि मुच्यते । न संशय इति महापापेभ्यः कथं प्रमुच्यत इति संशयो न कार्यः । भस्मसा- मर्थ्य वाचामगोचरमिति भावः ॥३०॥३१॥ एवं कुर्विति । एवं प्रागुक्तरीत्या भस्मधारणं कुर्वित्यर्थः ॥३२॥ इदमिति । इदं बु-

·शिवगीता।
[अध्यायः३
सूत उवाच।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै शिवनामसहस्रकम् ।
वेदसाराभिधं नित्यं शिवप्रत्यक्षकारकम् ॥ ३४ ॥
उक्तं च तेन राम त्वं जप नित्यं दिवानिशम् ।
ततः प्रसन्नो भगवान्महापाशुपतास्त्रकम् ।
तुभ्यं दास्यति तेन त्वं शत्रून्हत्वाप्स्यसि प्रियाम् ॥३५॥
तस्यैवास्त्रस्य माहात्म्यात्समुद्रं शोषयिष्यसि ।
संहारकाले जगतामस्त्रं तत्पार्वतीपतेः॥ ३६॥
तदलाभे दानवानां जयस्तव सुदुर्लभः।
तस्माल्लव्धुं तदेवास्त्रं शरणं याहि शंकरम् ॥ ३७॥
इति श्रीपद्मपुराणे उपरिभागे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे अगस्ति-
राघवसंवादे विरजादीक्षानिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
द्धिस्थं सर्वं सर्वार्थप्रयोजनम् ॥ ३३ ॥सूत उवाच-इत्युक्त्वेति ।
वेदसार इत्याख्या नामास्येति ॥ ३४ ॥ उक्तं चेति । तेनागस्त्येन
उक्तं च । किमुक्तं तदेवाह । हे राम, दिवानिशं इदं जप । तदपि न
कस्मिंश्चिदहोराने किंतु सर्वेष्वित्याह-नित्यमिति । ततः सहस्रना-
मजपात्पाशुपतसंज्ञकमलं तेनास्त्रेण रावणादीन्हत्वा प्रियां भार्याम-
वाप्स्यसि ॥३५॥ तस्यैवेति । संहारेति । संहारे तदेवास्त्रं प्रायेणा-
हमित्यर्थः॥३६॥ तदलाभ इति । कर्तुः शेषत्वविवक्षायां तवेति षष्ठी
तेन 'न लोक-' इति न निषेधः। उपसंहरति-तस्मादिति ॥३७॥
इति श्रीशिवगीताबालानन्दिनीव्याख्यायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। चतुर्थोऽध्यायः ४ श्रीसूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठे गते तस्मिन्निजाश्रमम् । अथ रामगिरौ रामः पुण्ये गोदावरीतटे ॥१॥ शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य कृत्वा दीक्षां यथाविधि । भूतिभूषितसर्वाङ्गो रुद्राक्षाभरणैर्युतः॥२॥ अभिषिच्य जलैः पुण्यैर्गौतमीसिन्धुसंभवैः। अर्चयित्वा वन्यपुष्पैस्तद्वद्वन्यफलैरपि ॥ ३ ॥ भस्मच्छन्नो भस्मशायी व्याघ्रचर्मासने स्थितः। नाम्नां सहस्रं प्रजपन्नक्तंदिवमनन्यधीः॥४॥ मासमेकं फलाहारो मासं पर्णाशनः स्थितः । मासमेकं जलाहारो मासं च पवनाशनः॥५॥ शान्तो दान्तः प्रसन्नात्मा ध्यायन्नेवं महेश्वरम् । हृत्पङ्कजे समासीनमुमादेहार्धधारिणम् ॥ ६ ॥ ततः किं वृत्तमिति शुश्रूषून्मुनीन्प्रति सूत उवाच-एवमिति । तस्मिन्नगस्त्ये । अथानन्तरम् ॥ १॥ शिवलिङ्गमिति । यथाविधि पूर्वाध्यायोक्तविधिमनतिक्रम्य दीक्षां कृत्वा स्थित इति पञ्चमश्लोक- स्थेन सहान्वयः। कीदृशः स इत्याकाङ्क्षायां विशेषणानि भूतिभूषिते- त्यादीनि ॥२॥ अभिषिच्येति । स्वयं प्रतिष्ठापितं लिङ्ग गौतमीगो- दावरी सा सिन्धुनदी तत्प्रभवैर्जलैरभिषिच्य । वन्यानि वने जा- तानि तैः । स्पष्टमन्यत् ॥३॥ भस्मच्छन्न इति । भस्मना छन्नो दि- ग्धः । नक्तंदिवमहोरात्रम् । 'अचतुर-' इति निपातनात्साधुः । अन- न्यधीः न विद्यतेऽन्यस्मिन्धीर्यस्य स तथा शिवैकनिष्ठ इत्यर्थः ॥४॥ ॥५॥ शान्त इति । शान्तो मनोनिग्रहवान् । दान्तो बहिरिन्द्रियनि- शि.गी. ३

·३४
शिवगीता।
[अध्यायः४
चतुर्भुज त्रिनयनं विद्युत्पिङ्गजटाधरम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ ७ ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं नागयज्ञोपवीतिनम् ।
व्याघ्रचर्माम्बरधरं वरदाभयधारिणम् ॥ ८॥
व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च सुरासुरनमस्कृतम् ।
पञ्चवक्रं चन्द्रमौलिं त्रिशूलडमरूधरम् ॥ ९॥
नित्यं च शाश्वतं शुद्धं ध्रुवमक्षरमव्ययम् ।
एवं नित्यं प्रजपतो गतं मासचतुष्टयम् ॥ १०॥
अथ जातो महानादः प्रलयाम्बुधिभीषणः ।
समुद्रमथनोद्भूतमन्दरावनिभृद्धनिः ॥ ११ ॥
ग्रहवान् । एवं नियमाविष्टः सन्महेश्वरं ध्यायन् । कीदृशम् । हृत्प-
ङ्कज इत्यादिभिर्विशिनष्टि ॥६॥ चतुर्भुजमिति । विद्युत्तडित्तद्वत्पि-
ङ्गानां जटानां धरम् । कोटिसंख्याकाः सूर्यास्तैः सदृशमित्यर्थः ॥७॥
सर्वाभरणमिति । नाग एव यज्ञोपवीतं तदस्यास्तीति तम् । व्याघ्रच-
मैंवाम्बरं तद्धरतीति तम् । वरदाभयमुद्राङ्कितौ हस्तौ धर्तुं शीलम-
स्येति तम् ॥ ८॥ व्याघेति । त्रिशूलं च डमरुश्च त्रिशूलडमरू तौ
धरं धारयन्तम् । “कर्तृकर्मणोः कृति-” इति सूत्रेण कर्मणि षष्टी तु न
भवति । आर्षत्वाद्वा ॥९॥ नित्यमिति । शाश्वतं शश्वदेकस्वभावम् ।
शुद्धं कल्पितधर्मरहितं ध्रुवं परिणामशून्यम् । अक्षरं अपक्षयरहितं
अव्ययं ध्वंसाप्रतियोगिनं नित्यं प्रागभावाप्रतियोगिनं तथाच षड्भा-
वविकारहीनमिति भावः । एवं ध्यायतः प्रजपतो रामस्य मासचतु-
ष्टयं गतं अत्यगादित्यर्थः ॥ १०॥ अथ मासचतुष्टयानन्तरम् । अ.
म्बुधिशब्देन तच्छब्दो लक्ष्यते । तद्वद्भीषणः । समुद्रमथने उद्धृतः
परिवर्तितो यो मन्दरावनिभृन्मन्दरगिरिस्तवनिसदृशः ॥ ११ ॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
रुद्रबाणाग्निसंदीप्तभृशत्रिपुरविभ्रमः ।
तमाकाथ संभ्रान्तो यावत्पश्यति पुष्करम् ।
तावदेव महातेजो रामस्यासीत्पुरो द्विजाः ॥ १२ ॥
तेजसा तेन संभ्रान्तो नापश्यत्स दिशो दश ।
अन्धीकृतेक्षणस्तूर्ण मोहं यातो नृपात्मजः ॥ १३ ॥
विचिन्त्य तर्कयामास दैत्यमायां द्विजेश्वराः।
अथोत्थाय महावीरः सज्यं कृत्वा धनुः स्वकम् ॥१४॥
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्दिव्यास्त्रैरभिमन्त्रितैः
आग्नेयं वारुणं सौम्यं मोहनं सौरपार्वतम् ॥ १५ ॥
विष्णुचक्रं महाचक्र कालचक्रं च वैष्णवम् ।
रौद्रं पाशुपतं ब्राह्मं कौबेरं कुलिशानिलम् ॥ १६ ॥
भार्गवादिबहून्यस्त्राण्ययं प्रायुत राघवः ॥ १७ ॥
रुद्रेति । रुद्रस्य बाणाग्निना संदीप्तं भृशं संदीप्तबहुलं त्रिपुरं तस्य यो
विभ्रमः महासंरम्भः तं करोतीति तथाभूतो नादो जात इति पूर्वे-
णान्वयः। 'तत्करोति' इति ण्यन्तात्पचाद्यच् । तमिति । अथ महानादो-
त्पत्त्यनन्तरं तं नादमाकर्ण्य श्रुत्वा संभ्रान्तो जातः "समौ संवेगसं-
भ्रमौ” इत्यमरः । भयादिना कर्मस्वपाटवं संवेग इति क्षीरस्वामी ।
यावत्पुष्करं गोदावरीजलं तत्रैव प्रक्रान्तत्वात् । “पुष्करं सर्वतोमु-
खम्” इत्यमरः । तज्जलं लक्षीकरोति तावत् ॥२१॥ तेजसेति ।
संभ्रान्तो व्याकुलः। अन्धीकृते ईक्षणे नेत्रे यस्य स तथा । एवंभूतः
सन् तूर्णं शीघ्रं मोहं यातः प्राप्तः ॥ १३ ॥ विचिन्त्येति । हे द्विजे-
श्वराः, रामो विचिन्त्य मनसि विचार्य । एषा दैत्यमायेत्यूहितवान् ।
अथ महावीरो रामः स्वकमात्मीयं धनुः सज्यं सगुणं कृत्वा ॥१४॥
अविध्यदिति । दिव्यास्त्राणि । तान्येवाह-आग्नेयमिति । तत्तद्दे-
वताकान्यस्त्राणीत्यर्थः ॥१५॥ प्रायुत प्रयुक्तवानित्यर्थः ॥१६॥१७॥

·शिवगीता। [अध्यायः४ तस्मिंस्तेजसि शस्त्राणि चास्त्राण्यस्य महीपतेः। विलीनानि महाभ्रस्य करका इव नीरधौ ॥ १८ ॥ ततः क्षणेन जज्वाल धनुस्तस्य कराच्युतम् । तूणीरं चाङ्गुलित्राणं गोधिकापि महीपतेः ॥ १९ ॥ तदृष्ट्वा लक्ष्मणो भीतः पपात भुवि मूञ्छितः । अथाकिंचित्करो रामो जानुभ्यामवनिं गतः॥२०॥ मीलिताक्षो भयाविष्टः शंकरं शरणं गतः। स्वरेणाप्युच्चरन्नुच्चैः शंभो मसहस्रकम् ॥ २१ ॥ शिवं च दण्डवद्भूमौ प्रणनाम पुनः पुनः। पुनश्च पूर्ववच्चासीच्छब्दो दिमण्डलं स्वनन् । चचाल वसुधा घोरं पर्वताश्च चकम्पिरे ॥२२॥ अथ क्षणेन शीतांशुशीतलं तेज आदधत् । उन्मीलिताक्षो रामस्तु यावद्यावत्प्रपश्यति ॥ २३ ॥ तस्मिन्निति । महाभ्रस्य महामेघस्य संबधिन्यः करका वर्षांपला नी- रधाविवेति दृष्टान्तः ॥ १८ ॥ तत इति । तस्य रामस्य कराच्युतं सज्जज्वाल । तथा तूणीरं निषङ्गः। अङ्गुलित्राणं च गोधिकापि ज्याघातवारणार्थ कृतं चर्ममयं तलं च जज्वालेत्यनुषज्यते ॥ १९॥ तदिति । तत्तेजसा धनुरादिज्वलनम् । अथानन्तरं न किंचित्करोती- त्यकिंचित्करः सन् ॥२०॥ मीलिताक्ष इति । शरणं रक्षितारं गतः प्राप्तः । किं कुर्वन् । उच्चैःस्वरेणापि शंभो मसहस्रकं उच्चरन्नुच्चारय- नित्यर्थः ॥२१॥ शिवं चेति । पुनश्चेति । दिशां मण्डलं स्वनन्स्वा- नयन्नित्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थाच्छतृप्रत्ययः । घोरं भयंकरं यथा तथा ॥ २२ ॥ अथेति । राम उन्मीलिताक्षः सन् शीतांशुश्चन्द्रस्त- द्वच्छीतलं तेज आदयदासमन्ताद्विभ्रत् । तथापि यावत्स्वचक्षु- झपरिमाणकं यथा स्यात्तथा । सर्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । यावत्प्र- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। तावद्ददर्श वृषभं सर्वालंकारसंयुतम् । पीयूषमथनोद्भूतनवनीतस्य पिण्डवत् ॥ २४ ॥ प्रोतस्वर्ण मरकतच्छायाशृङ्गद्वयाञ्चितम् । नीलरत्नेक्षणं ह्रस्वकण्ठकम्बलभूषितम् ॥ २५ ॥ रत्नपल्याणसंयुक्तं निबद्धश्वेतधामरैः। घण्टिकाघघरीशब्दैः पूरयन्तं दिशो दश ॥ २६ ॥ तत्रासीनं महादेवं शुद्धस्फटिकविग्रहम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं कोटिशीतांशुशीतलम् ॥ २७ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरं नागयज्ञोपवीतिनम् । सर्वालंकारसंयुक्त विद्युत्पिङ्गजटाधरम् ॥ २८ ॥ नीलकण्ठं व्याघ्रचर्मोत्तरीयं चन्द्रशेखरम् । नानाविधायुधोद्भासिदशबाहुं त्रिलोचनम् ॥ २९ ॥ पश्यति । यद्वा । पूर्वोक्तं तेज आदधत् अपिबत् । सादरमद्राक्षीदि- त्यर्थः । धेट् पाने "विभाषा धेश्व्योः” इति चङ्। पुनश्च यावत्प्रप- श्यतीति ॥ २३ ॥ तावदिति । तावद्वृषभं ददर्श । पीयूषस्यामृतस्य मथनेनोद्भूतं यन्नवनीतं तस्य पिण्डवस्थितम् । अतिशुद्धत्वसूचनाये- दमुक्तम् ॥ २४ ॥ प्रोतेति । प्रोतं शृङ्गाग्रे खचितं स्वर्ण सुवर्णं यस्य तं तथोक्तं मरकतस्य छाया कान्तिः तद्वत्कान्तिर्यस्य तादृशेन शृङ्ग- द्वयेनाञ्चितं रमणीयमित्यर्थः । नीलरत्नमिन्द्रनीलमणिस्तद्वदीक्षणे यस्य तं । ह्रस्वेन गलकम्बलेन सानया भूषितम् ॥२५।। रत्नेति । पल्याणं पृष्ठास्तरणं तेन संयुक्तम् । घण्टिकाः क्षुद्रघण्टाः घर्घर्यस्तद्- वान्तरभेदास्तासां शब्दैः दिशः पूरयन्तम् ॥ २६ ॥ तत्रेति । तत्र तस्मिन्पूर्वोक्ते वृषभे समासीनं महादेवं ददर्श रघुनन्दन इति वक्ष्य- माणेनान्वयः ॥ २७ ॥ २८ ॥ नीलकण्ठमिति । नानाविधान्यायु- धानि तैरुद्भासितुं शीलं येषां ते तथोक्ताः तादृशा दशसंख्याका बाहवो यस्य तं तथोक्तम् । “सुप्यजातौ” इति सुब्ग्रहणं प्रादिषु प्रवृ- ·शिवगीता। [ अध्यायः ४ युवानं पुरुषश्रेष्ठं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ ३० ॥ तत्रैव च सुखासीनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । नीलेन्दीवरदामाभामुद्यन्मरकतप्रभाम् ॥ ३१ ॥ मुक्ताभरणसंयुक्तां रात्रि ताराचितामिव । विन्ध्यक्षितिधरोत्तुङ्गकुचभारभरालसाम् ॥ ३२ ॥ सदसत्संशयाविष्टमध्यदेशान्तरां वराम् । दिव्याभरणसंयुक्तां दिव्यगन्धानुलेपनाम् ॥ ३३ ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरां नीलेन्दीवरलोचनाम् । अलकोद्भासिवदनां ताम्बूलग्रासशोभिताम् ॥ ३४ ॥ शिवालिङ्गनसंजातपुलकोद्भासिविग्रहाम् । सच्चिदानन्दरूपाढ्यां जगन्मातरमम्बिकाम् ॥ ३५ ॥ त्यर्थं तस्मात्प्राद्युपपदेऽपि णिनिरिति कैयटः ॥२९॥ युवानमिति । पुरुषश्रेष्ठम् । “ईश्वरः सर्वभूतानाम्” इति श्रुतेः । वास्तवस्वरूपमाह सच्चिदानन्दविग्रह मिति ॥३०॥ तत्रैवेति । पूर्ववद्वक्ष्यमाणेनान्वयः। नीलेन्दीवराणां यदाम माला तदाभां तत्सदृशीम् । अनेन पार्वत्याः कृष्णरूपत्वं सूचितम् । तदुक्तं मार्कण्डेये "कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया” इति । उद्यन्ती मरकतप्रमेव 'प्रभा यस्यास्ताम् ॥ ३१ ॥ मुक्तेति । मुक्ता एवाभरणानि तैः संयुक्तां ताराभिराचितां व्याप्तां रात्रिमिव स्थिताम् । विन्ध्यक्षितिधरवदुत्तुङ्गयोरुन्नतयोः कुच- योर्यों भारस्तस्य यो भरोऽतिशयस्तेनालसा मन्दगतिमित्यर्थः । 'अ. थातिशयो भरः" इत्यमरः ॥ ३२ ॥ सदसदिति । अस्ति न वेत्येवं रूपे संदेह आविष्टं विषयभूतं मध्यदेशस्यान्तरमवकाशो यस्यास्तां वरां सर्वोत्तमाम् ॥ ३३ ॥ दिव्येति । दिव्यानां माल्यानामम्बराणां चं धरां धारयन्तीम् । ताम्बूलस्य ग्रासेन भक्षणेन शोभिताम् । असु अदने घञ् । अलकैः कुन्तलैरुद्भासितुं शीलमस्य तत्तथा वदनं य- स्वास्ताम् ॥ ३४॥ शिवेति । शिवस्यालिङ्गनेन संजातैः पुलकैरुद्धा- ·३ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ३९ सौन्दर्यसारसंदोहां ददर्श रघुनन्दनः। स्वस्ववाहनसंबद्धान्नानायुधलसत्करान् ॥ ३६॥ बृहद्रथन्तरादीनि सामानि परिगायतः। स्वस्वकान्तासमायुक्तान्दिक्पालान्परितः स्थितान् ॥३७॥ अग्रगं गरुडारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् । कालाम्बुदप्रतीकाशं विद्युत्कान्तश्रिया युतम् ॥ ३८ ॥ जपन्तमेकमनसा रुद्राध्यायं जनार्दनम् । पश्चाच्चतुर्मुखं देवं ब्रह्माणं हंसवाहनम् ॥ ३९ ॥ चतुर्वनैश्चतुर्वेदरुद्रसूक्तैर्महेश्वरम् । स्तुवन्तं भारतीयुक्तं दीर्घकूर्च जटाधरम् ॥ ४०॥ सितुं शीलं यस्य स तथाभूतो विग्रहो देहो यस्यास्तां सच्चिदानन्द- रूपाढ्यां तत्स्वरूपामित्यर्थः । सच्चिदानन्दस्वरूपलक्षणेन शिवशक्त्यो- रभेदः सूचितः । जगन्मातरं विवर्तोपादानभूतामित्यर्थः । अतएवा- म्बिकां जगज्जननीम् ॥ ३५ ॥ सौन्दर्येति । सौन्दर्यसारस्य संदोहों मेलनं यस्यास्ताम् । बहुव्रीहेविशेष्यनिन्नत्वात्स्त्रीत्वम् । षष्ठीतत्पुरुषे तुं परवल्लिङ्गतया पुंस्त्वं स्यात् । स्वस्ववाहनैरैरावतादिभिः संबद्धान् संयुक्तान् । नानायुधैर्वजादिमिर्लसन्तः करा येषां तान् ॥ ३६॥ बृहदिति । बृहद्रथन्तरादिसामानि तद्भेदानित्यर्थः। स्वस्वकान्तामिः स्त्रीभिः संयुक्तान्परितः समन्तास्थितान् ॥ ३७ ॥ अग्रगमिति । कालाम्बुजं नीलोत्पलम् , कालाम्बुद् इति वा तत्सदृशम् । 'काल- श्यामलमेचकाः” इत्यमरः । विद्युत्तडित्तद्वत्कान्ता स्फुरन्ती या श्री तया युतं युक्तम् । अनेन विशेषणेन कालाम्बुदसादृश्यमेवोचित- मिति प्रतीयते ॥ ३८ ॥ जपन्तमिति । रुद्राध्यायं "नमस्ते रुद्रम- न्यव" इति प्रसिद्धम् ॥ ३९ ॥ चतुर्वकैरिति । चतुर्भिर्वः चतुर्ष वेदेषु यानि रुद्रसूक्तानि तैः भारती सरस्वती तया युक्तं तथोक्तम् , ·शिवगीता। [ अध्यायः४ अथर्वशिरसा देवं स्तुवन्तं मुनिमण्डलम् । गङ्गादितटिनीयुक्तमम्बुधिं नीलविग्रहम् ॥४१॥ श्वेताश्वतरमन्त्रेण स्तुवन्तं गिरिजापतिम् । अनन्तादिमहानागान्कैलासगिरिसंनिभान् ॥ ४२ ॥ कैवल्योपनिषत्पाठान्मणिरत्नविभूषितान् । सुवर्णवेत्रहस्तान्यं नन्दिनं पुरतः स्थितम् ॥ ४३ ॥ दक्षिणे मूषकारूढं गणेशं पर्वतोपमम् । मयूरवाहनारूढमुत्तरे षण्मुखं तथा ॥ ४४ ॥ महाकालं च चण्डेशं पार्श्वयोर्भीषणाकृतिम् । कालाग्निरुद्रं दूरस्थं ज्वलद्दावाग्निसंनिभम् ॥ ४५ ॥ त्रिपादं कुटिलाकारं नटभृङ्गिरिटिं पुरः। नानाविकारवदनान्कोटिशः प्रमथाधिपान् ॥ ४६॥ दीर्घाः कूर्चाः श्मश्रूणि यस्य तम् । 'कूर्ची विकथने मध्ये भ्रुवोः श्मश्रुणि कैरवे” इति विश्वः । जटानां धरम् ॥ ४०॥ अथर्वेति । अथर्वशिरसा उपनिषद्विशेषेणेत्यर्थः । देवं महादेवं मुनीनां मण्ड- लम् । मण्डलशब्दस्त्रिलिङ्ग्याम् । गङ्गादितटिन्यः नद्यः ताभिर्युक्तं अम्बुधिं समुद्रं नीलविग्रहं श्यामलदेहम् ॥ ४१ ॥ श्वेताश्वतरशा- खिनां मत्रेण स्तुवन्तम् ॥ ४२ ॥ कैवल्येति । कैवल्योपनिषदं प- ठन्ति ते तथोक्तास्तान् । सुवर्णवेत्रसहितेन हस्तेनाढ्यम् ॥ ४३ ॥ दक्षिण इति । मूषक इति धातुवृत्तौ स्फुटम् । मूषिक इति प्रामा- विकः । ददर्शति सर्वत्र संबन्धो ज्ञेयः ॥ ४४ ॥ महाकालमिति । महाकालं चण्डेशं च द्वौ प्रथमविशेषौ कालाग्निरुद्रं अवतारम् । ज्व- लन् यो दावाग्निर्वनाग्निस्तेन सदृशमिति नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रह इति ज्ञेयम् ॥४५॥ त्रिपादमिति । नटंश्वासौ भृङ्गिरिटिश्च तं तथोक्तं,

·१
बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
४१
नानावाहनसंयुक्तं परितो मातृमण्डलम् ।
पञ्चाक्षरीजपासक्तान्सिद्धविद्याधरादिकान् ॥ ४७ ॥
दिव्यरुद्रकगीतानि गायत्किन्नरवृन्दकम् ।
तत्र त्रैयम्बकं मन्त्रं जपविजकदम्बकम् ॥ ४८ ॥
गायन्तं वीणया गीतं नृत्यन्तं नारदं दिवि ।
नृत्यतो नाव्यनृत्येन रम्भादीनप्सरोगणान् ॥ ४९ ॥
गायच्चित्ररथादीनां गन्धर्वाणां कदम्बकम् ।
कम्बलाश्वतरौ शंभुकर्णकुण्डलतां गतौ ॥ ५० ॥
गायन्तौ पन्नगौ गीतं कपालं कम्बलं तथा ।
एवं देवसभां दृष्ट्वा कृतार्थो रघुनन्दनः ॥५१॥
हर्षगद्गदया वाचा स्तुवन्देवं महेश्वरम् ।
दिव्यनामसहस्रेण प्रणनाम पुनःपुनः ॥ ५२ ॥
इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे
शिवप्रादुर्भावो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अयमपि प्रमथविशेषः ॥४६॥ नानेति । मातृणां मण्डलम् । "ब्राह्मी-
त्याद्यास्तु मातरः” इत्यमरः॥४७॥ दिव्येति । रुद्राः कायन्ते उच्चार्यन्त
इति रुद्रकाणि दिव्यानि च तानि तथोक्तानि तान्येव गीतानि तद्गा-
यतीति तद्गायत्किंनरवृन्दकम् द्विजानां ब्राह्मणानां कदम्बकम् ॥४८॥
गायन्तमिति । अङ्गविक्षेपमानं नृत्तं, पदार्थाभिनयो नृत्यं, वाक्याभि-
नयो नाट्यमिति भेदः॥४९॥ गायदिति । शंभोः कौँ तत्र कु-
ण्डलतां गतौ ॥ ५० ॥ गायन्ताविति । कपालं कम्बलं च एतन्ना-
मानौ पन्नगौ ददर्श । एवमुक्तप्रकारेण ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ इति श्री-
शिवगीताबालानन्दिनीव्याख्यायां चतुर्थोऽध्यायः॥४॥

·४२ शिवगीता। [अध्यायः ५ पञ्चमोऽध्यायः ५ श्रीसूत उवाच । अथ प्रादुरभूत्तत्र हिरण्मयरथो महान् । अनेकदिव्यरत्नांशुकिर्मीरितदिगन्तरः॥ १॥ नधुपान्तिकपङ्काढ्यमहीचक्रचतुष्टयः। मुक्तातोरणसंयुक्तः श्वेतच्छत्रशतावृतः ॥ २ ॥ शुद्धहेमखुरैराब्यतुरंगगणसंयुतः। मुक्तावितानविलसदूर्ध्वदिव्यवृषध्वजः ॥ ३ ॥ मत्तवारणिकायुक्तः पञ्चतत्त्वोपशोभितः । पारिजाततरूद्भूतपुष्पमालाभिरञ्जितः॥४॥ मृगनाभिसमुद्भूतकस्तूरीमदपङ्किलः । कर्पूरागरुधूपोत्थगन्धाकृष्टमधुव्रतः॥५॥ संवर्तघनघोषाध्यो नानावाद्यसमन्वितः। वीणावेणुस्वनासक्तकिन्नरीगणसंकुलः ॥ ६॥ सूत उवाच-अथेति । अथ सहस्रनामपाठानन्तरम् । हिरण्यप्र- चुरो हिरण्मयः स चासौ रथश्च तथा । किर्मीरितं चित्रवर्ण कृ- तम् ॥ १॥ नदीति । नद्या गौतम्या उपान्तिकेन उपान्ते भवेन प- केन कर्दमेन आढ्यं लिप्तं महाचक्राणां चतुष्टयं यस्य स तथोक्तः मुक्तामयेन तोरणेन संयुक्तः ॥ २॥ शुद्धेति । शुद्धं यद्धेम तत्प्रचुराः खुराः तैराढ्या ये तुरंगगणास्तैः संयुक्तः । मुक्तावितानं मुक्ताफल- निर्मितं वितानमुल्लोचस्तेन विलसन्नूलस्थः दिव्यो वृषो यस्य स तथा एवंभूतो ध्वजो यस्य स तथा ॥ ३ ॥ मत्तेति वारणिकाः करिण्यः पञ्चतत्त्वैस्तदधिष्ठातृदेवैरुपशोभितः अभिरजितो भूषितः ॥ ४ ॥ मृगेति । पङ्किलः संजातपङ्कः । आकृष्टा बलादानीता मधुव्रता भ्रमरा यस्मिन्स तथा ॥५॥ संवर्तेति । संवर्ते प्रलये ये घनास्तेषां घोष इव घो- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। एवं कृत्वा रथश्रेष्ठं वृषादुत्तीर्य शंकरः। अम्बया सहितस्तत्र पटतल्पेऽविशत्तदा ॥७॥ सुरनीरजनेत्रीणां श्वेतचामरचालनैः । दिव्यव्यजनवातैश्च प्रहृष्टो नीललोहितः॥८॥ कणकङ्कणनिध्वानैर्म मञ्जीरसिंजितैः । वीणावेणुस्वनीतैः पूर्णमासीजगत्रयम् ॥ ९॥ शुकवाक्यकलारावैः श्वेतपारावतस्वनैः । उन्निद्रभूषाफणिनां दर्शनादेव बर्हिणः॥ ननृतुर्दर्शयन्तः स्वांश्चन्द्रकान्कोटिसंख्यया ॥१०॥ प्रणमन्तं यतो राममुत्थाप्य वृषभध्वजः। आनिनाय रथं दिव्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ११ ॥ षस्तेनाढ्यः वीणादिस्वनासक्तेन किन्नरीगणेन संकुलः॥६॥ एवमिति । पटतल्पे पटास्तरणे॥७॥सुरेति । सुराणां नीरजनेत्र्यः पद्मशस्तासां कण्ठे नीलः केशेषु लोहित इति नीललोहित इत्यर्थः ॥ ८॥ कण- दिति । कणतां शब्दं कुर्वतां कङ्कणानां निध्वानैः शब्दैः। "मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । सिंजितं भूषणध्वनिः । “भूषणानां तु सिंजितम्” इति च कोशः ॥ ५ ॥ शुकवाक्येति । शुकानां की- राणां वाक्यरूपा ये कलारावाः अव्यक्तमधुरशब्दास्तैर्जगत्रयं पूर्ण- मासेति प्राक्तनेनान्वयः । उन्निद्राणां हषादुल्लसतां भूषाफणिनां दर्श- नादेव हेतोः बहिणो मयूराः कोटिसंख्ययोपलक्षितान्स्वानात्मीयान चन्द्रकान् चन्द्र इव चन्द्रकास्तान मेचकापरपर्यायान् "इवे प्रतिकृतौ" इति कन् । दर्शयन्तो ननृतुरित्यन्वयः॥ १० ॥ प्रणमन्तमिति । र- थचक्रोपरि मस्तकं निधाय प्रणमन्तं रामं वृषध्वजः शिव उपरिस्थ- त्वान्नतो नम्रः सन्नुत्थाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना मनसा । इदं लीला- विग्रहत्वाद्युक्तम् । अन्यथा 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः" इति श्रुतिवि- ·४४ शिवगीता। [अध्यायः ५ कमण्डलुजलैः स्वच्छैः स्वयमाचम्य यत्नतः। समाचाम्याथ पुरतः स्वाङ्के राममुपानयत् ॥ १२ ॥ अथ दिव्यं धनुस्तस्मै ददौ तूणीरमक्षयम् । महापाशुपतं नाम दिव्यमस्त्रं ददौ ततः ॥ १३ ॥ उक्तश्च तेन रामोऽपि सादरं चन्द्रमौलिना। जगन्नाशकरं रौद्रमुग्रमस्त्रमिदं नृप ॥ १४ ॥ अतो नेदं प्रयोक्तव्यं सामान्यसमरादिके । अन्यो नास्ति प्रतीघात एतस्य भुवनत्रये ॥ १५ ॥ तस्मात्प्राणात्यये राम प्रयोक्तव्यमुपस्थिते । अन्यदैतत्प्रयुक्तं चेजगत्संक्षयकृद्भवेत् ॥ १६ ॥ अथाहूय सुरश्रेष्ठान्लोकपालान्महेश्वरः। उवाच परमप्रीतः स्वस्वमस्त्रं प्रयच्छत ॥ १७॥ राघवोऽयं च तैरस्त्रै रावणं निहनिष्यति । तस्मै देवैरवध्यत्वमिति दत्तो वरो मया ॥ १८ ॥ रोधः स्यात् । दिव्यं रथं आनिनाय प्रापयामासेत्यन्वयः ॥ ११ ॥ कमण्डल्विति । स्वयं कमण्डलुजलैराचम्य राममाचाम्याचमनं का- रयित्वा स्वस्याङ्के उत्सङ्गे "उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः” इत्यमरः। उपानयद्गु- हीतवानित्यर्थः ॥ १२॥ अथेति । स्वाङ्क उपवेशानन्तरं तस्मै रामाय ॥ १३ ॥ उक्त इति । इदं सूतवाक्यं मुनीन्प्रति । किमुक्तस्तदे- वाह-जगदिति । रौद्रं रुद्रदेवताकम् ॥ १४ ॥ अत इति । प्रती- घातः प्रतीकारः॥ १५॥ तस्मादिति । प्राणात्यये उपस्थिते प्राप्ते सति एतत्प्रयोक्तव्यम् । विपक्षे बाधकमाह-अन्यदेति । पूर्वोक्त- संकटाभावकाले ॥ १६ ॥ अथेति । स्वास्रोपदेशानन्तरम् । यूयं खंस्वमस्त्रं रामायेति शेषः ॥ १७ ॥ एतेन युष्माकमेवेष्टं भविष्यती- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। तस्माद्वानरतामेत्य भवन्तो युद्धदुर्मदाः । साहाय्यमस्य कुर्वन्तु तेन सुस्था भविष्यथ ॥ १९॥ तदाज्ञां शिरसा गृह्य सुराः प्राञ्जलयस्तदा । प्रणम्य चरणौ शंभोः स्वस्वमस्त्रं ददुर्मुदा ॥ २० ॥ नारायणास्त्रं दैत्यारिरैन्द्रमस्त्रं पुरंदरः। ब्रह्मापि ब्रह्मदण्डास्त्रमाग्नेयास्त्रं धनंजयः ॥२१॥ याम्यं यमोऽपि मोहास्त्रं रक्षोराजस्तथा ददौ । वरुणो वारुणं प्रादाद्वायव्यास्त्रं प्रभञ्जनः ॥२२॥ कौवेरं च कुबेरोऽपि रौद्रमीशान एव च । सौरमस्त्रं ददौ सूरः सौम्यं सोमश्च पावकम् । विश्वेदेवा ददुस्तस्मै वसवो वासवाभिधम् ॥ २३ ॥ अथ तुष्टः प्रणम्येशं रामो दशरथात्मजः। प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा भक्तियुक्तो व्यजिज्ञपत् ॥२४॥ त्याह-राघव इति । वयमेव तं हनिष्याम इतिचेत्तत्राह । तस्मै रा. वणाय देवरवध्यत्वमित्येवंरूपो वरो मया दत्तः । अतोऽयं राघव एव तस्य हन्तेति भावः ॥ १८॥ तस्मादिति । यस्मात्पूर्वमेव मया चो- दिताः संतो यूयं वानरतामेत्य तत्रतत्र तिष्ठन्ताम् । तस्मात्कारणाद्ध- वन्तः सर्वे युद्धदुर्मदा युद्धे सोत्कण्ठाः अस्य साहाय्यं कुर्वन्तु । फल- माह-तेनेति ॥ १९ ॥ तदाज्ञामिति । गृह्य गृहीत्वेत्यर्थः । छान्द- सोऽयं ल्यप् ॥२०॥ तान्येवास्त्राणि नामतो निर्दिशति- णेति । धनंजयोऽग्निः ॥ २१ ॥ याम्यमिति । रक्षोराजो नाम नि- ऋतिः। प्रभञ्जनो वायुः ॥२२॥ कौबेरमिति । ईशानो लोकपालः। सूरः सूर्यः । पावकं विश्वेदेवा ददुः॥२३॥ अथेति । व्यजिज्ञपद्वि- - ·शिवगीता। [अध्यायः ५ श्रीराम उवाच। भगवन्मानुपैरेव नोल्लल्यो लवणाम्बुधिः । तत्र लङ्काभिधं दुर्ग दुर्जयं देवदानवैः ॥ २५ ॥ अनेककोटयस्तत्र राक्षसा बलवत्तराः । सर्वे स्वाध्यायनिरताः 'शिवभक्ता जितेन्द्रियाः ॥ २६ ॥ अनेकमायासंयुक्ता बुद्धिमन्तोऽग्निहोत्रिणः । कथमेकाकिना जेया मया भ्रात्रा च संयुगे ॥ २७॥ ईश्वर उवाच । रावणस्य वधे राम रक्षसामपि मारणे । विचारो न त्वया कार्यस्तस्य कालोऽयमागतः ॥ २८ ॥ अधर्मे तु प्रवृत्तास्ते देवब्राह्मणपीडने। तस्मादायुः क्षयं यातं तेषां श्रीरपि सुव्रत ॥ २९ ॥ राजस्त्रीलङ्घनासक्तं रावणं निहनिष्यसि । पानासक्तो रिपुर्जेतुं सुकरः समराङ्गणे ॥ ३०॥ ज्ञापितवान् ॥ २४ ॥ भगवन्निति । एवकारः कात्सर्ये । सर्वैरपि मनुष्यरित्यर्थः। किंच तत्र दुर्गमस्ति । तदपि न साधारणमि- त्याह-दुर्जयमिति ॥ २५ ॥ रक्षका अपि दुर्जया इत्याह-अने- केति । शिवभक्ता इत्यनेन शिवभक्तानां द्रोहो न कल्याणाय कल्पत इति ध्वनितम् । ननु एकशब्दस्य नित्यैकवचनान्ततया नब्समास- स्योत्तरप्राधान्यतया अनेकशब्दोऽपि नित्यैकवचनान्त एव । किंच कोटिशब्दस्यापि बहुवचनान्तत्वमनुपपन्नम् "विंशत्याद्याः सदैकत्वे" इत्यमरात् । तथाच अनेकाश्च ताः कोटयश्चेति कथं संभवतीति चे- त्सत्यम् । अनेकशब्दानां बहूनामेकशेषे तदुपपत्तेः संख्याव्यक्तिब- हुत्वे च बहुवचनोपपत्तेश्च ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥२९॥ राजस्त्री सीता तस्या लङ्घनमवज्ञा तस्यामासक्तम् । पानासक्तो मद्यपः सु- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अधर्मनिरतः शत्रुर्भाग्येनैव हि लभ्यते । अधीतवेदशास्त्रोऽपि सदा धर्मरतोऽपि वा । विनाशकाले संप्राप्ते धर्ममार्गाच्युतो भवेत् ॥ ३१ ॥ पीड्यन्ते देवताः सर्वाः सततं येन पापिना । ब्राह्मणा ऋषयश्चैव तस्य नाशः स्वयं स्थितः॥ ३२ ॥ किष्किन्धानगरे राम देवानामंशसंभवाः । वानरा बहवो जाता दुर्जया बलवत्तराः ॥ ३३ ॥ साहाय्यं ते करिष्यन्ति तैर्बधान पयोनिधिम् । अनेकशैलसंबद्धे सेतो यान्तु बलीमुखाः । रावणं सगणं हत्वा तामानय निजप्रियाम् ॥ ३४ ॥ शस्त्रैयुद्धे जयो यत्र तत्रास्त्राणि न योजयेत् । निरस्त्रेष्वल्पशस्त्रेषु पलायनपरेषु च । अस्त्राणि मुञ्चन्दिव्यानि स्वयमेव विनश्यति ॥ ३५ ॥ अथवा किं बहूक्तेन मयैवोत्पादितं जगत् । मयैव पाल्यते नित्यं मया संह्रियतेऽपि च ॥ ३६॥ शक्यः ॥३०॥ धर्मिष्ठः शत्रुरेव जेतुमशक्यः । अयं तु न तथेत्य- न्यापदेशेनाह-अधर्मेति । अधर्म एव विनाशहेतुरित्याह-अधी- तेति ॥ ३१ ॥ पीड्यन्त इति । तस्य नाशः स्वयमेवोपस्थितः । त्वं निमित्तमात्रं भवेति भावः ॥ ३२ ॥ सहायानाह-किष्किन्धेति ॥ ३३॥ साहाय्यमिति । बधान समुद्रबन्धनं कुर्वित्यर्थः । बली- मुखाः कपयः । आनयेत्याशिषि लोट् ॥ ३४ ॥ महाशस्त्रप्रयोगा- निर्हशत्रुविचारमाह-शस्वैरिति ॥ ३५ ॥ चिन्ता न कार्येति स- ·शिवगीता। [अध्यायः६ अहमेको जगन्मृत्युर्मृत्योरपि महीपते । असेऽहमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ३७॥ मम वक्रगताः सर्वे राक्षसा युद्धदुर्मदाः। निमित्तमात्रस्त्वं भूयाः कीर्तिमाप्स्यसि संगरे ॥ ३८ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे रामाय वरप्रदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ षष्ठोऽध्यायः ६ श्रीराम उवाच। भगवन्नत्र मे चित्रं महदेतत्प्रजायते । शुद्धस्फटिकसंकाशस्त्रिनेत्रश्चन्द्रशेखरः॥१॥ मूर्तस्त्वं तु परिच्छिन्नाकृतिः पुरुषरूपधृक् । अम्बया सहितोऽत्रैव रमसे प्रमथैः सह ॥२॥ त्वं कथं पञ्चभूतादि जगदेतच्चराचरम् । तहि गिरिजाकान्त यदि तेऽनुग्रहो मयि ॥ ३ ॥ माश्वासयन्नुपसंहरति-अथवेति त्रिभिः॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ इति श्रीशिवगीताबालानन्दिनीव्याख्यायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ पूर्वाध्यायान्ते जगजन्मादिकर्तृत्वं प्रतिपादितं तन्मूर्तस्य कथमुप- पद्यत इति शङ्कां कुर्वन् श्रीराम उवाच-भगवन्निति । हे भगवन् , अत्र सृष्ट्यादिकर्ताहमेवेत्येवंरूपे त्वदुक्तेऽर्थे मे मम महच्चित्रं महाश्चर्य प्रजायते । आश्चर्ये बीजमाह-शुद्धेत्यादिना ॥ १॥ मूर्त इति । मूर्तः परिच्छिन्नः । अतएव परिच्छिन्नाकृतिः । पुरुषरूपेण धृष्णो- तीति तथोक्तः । 'ऋत्विक्' इति सूत्रे निपातनात्कुत्वम्॥२॥ त्वं कथ- मिति । एवंभूतस्त्वं पञ्चभूतान्यादिर्यस्य तथाभूतमेतञ्चराचरं करोषि.

·४ ९ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। श्रीभगवानुवाच । शृणु राम महाभाग दुज्ञेयममरैरपि । तत्प्रवक्ष्यामि यत्नेन ब्रह्मचर्येण सुव्रत । पारं यास्यस्यनायासाद्येन संसारनीरधेः ॥ ४ ॥ दृश्यन्ते पञ्चभूतानि ये च लोकाश्चतुर्दश । समुद्राः पर्वता देवा राक्षसा ऋषयस्तथा ॥५॥ दृश्यन्ते यानि चान्यानि स्थावराणि चराणि च । गन्धर्वाः प्रमथा नागाः सर्वे ते मद्विभूतयः॥६॥ पुरा ब्रह्मादयो देवा द्रष्टुकामा ममाकृतिम् । मन्दरं प्रययुः सर्वे मम प्रियतरं गिरिम् ॥ ७ ॥ पालयसि हंसि चेति शेषः । सर्वात्मकत्वं जगदेतदिति तु नाक्षि- प्यते । तस्य पूर्वाध्यायान्तेऽनुपक्रान्तत्वात् । तथाच शङ्कितुरयमा- शयः। परिच्छिन्नदेहस्य कुलालादेविप्रकृष्टकार्यजनकत्वानुपपत्तिरि- त्यादि ॥३॥ शृण्विति । हे राम, यत्नेन ब्रह्मचर्येण शृणु । यदमरै- रपि दुर्जेयं तत्प्रवक्ष्यामि तुभ्यमिति शेषः । येन ज्ञानेन ॥४॥ यथा जीवस्याहंकारवृत्तिसापेक्षं कर्तृत्वं तथा न मम कर्तृत्वं किंतु माया- वृत्तिसापेक्षस्य लीलाविग्रहस्य परिच्छिन्नत्वेऽपि कर्तृत्वांशानुपयो- गान्न कश्चिद्दोषः । मम मायायाश्च सर्वाङ्गत्वात्समस्तजगदुपादान- त्वमस्तीत्यतो मयि शङ्कां मा कार्षीरित्याशयेनाह-दृश्यन्त इति द्वाभ्याम् । पञ्चभूतादि सर्वं माया तत्कार्यं च मयि विवर्तमानं सुवर्णे- ऽलंकारभेदवन्मायाया इदं सर्वं परिणामः। दुग्धस्य धीव ॥ ५ ॥ ६॥ इममेवा) पूर्वकथोपन्यासेन द्रढयति-पुरेति । आकृति शि.गी. ४ # ·शिवगीता। [अध्यायः६ स्तुत्वा प्राञ्जलयो देवा मां तथा पुरतः स्थिताः । तान्दृष्ट्वाथ मया देवाल्लीलाकुलितचेतसः॥ तेषामपहृतं ज्ञानं ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ॥ ८॥ आसंस्तेऽसकृदज्ञाना मामाहुः को भवानिति । अथाब्रुवमहं देवानहमेव पुरातनः ॥९॥ आसं प्रथममेवाहं वर्तामि च सुरेश्वराः। भविष्यामि च लोकेऽस्मिन्मत्तो नान्योऽस्ति कश्चन॥१०॥ व्यतिरिक्तं च मत्तोऽस्ति नान्यत्किंचित्सुरेश्वराः। नित्योऽनित्योऽहमनघो ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पतिः॥११॥ लीलाविग्रहम् ॥ ७ ॥ स्तुत्वेति । मां स्तुत्वा प्राञ्जलयः सन्तस्तथैव पुरतः स्थिताः तान्मदीयलीलया आकुलितं चेतो येषां तथाभूतान्दृष्ट्वा मया तेषां ज्ञानमपहृतम् । प्रश्नावतरणपूर्वकं परमतत्त्वोपदेशार्थमिति भावः॥ ८॥ आसन्निति । अज्ञाना ज्ञानशून्या आसन् । भवान्क इति मामाहुः। असकृद्वारंवारम् । 'अथ तेऽपहृतज्ञाना' इत्यपि पाठान्तरम् । अथ तेषां प्रश्नानन्तरं देवानहमब्रुवम् । अहमेव पुरा- तन इति ॥९॥ ननु “जीव ईशो विशुद्धा चित्तस्यां भेदस्तयोर्द्वयोः। अविद्याचित्तयोर्योगः षडस्माकमनादयः॥” इति सिद्धान्ते उक्तं तत्र कथमहमेव पुरातन इत्युक्तमितिचेत्तत्राह -आसमिति। मत्तोऽन्योऽ.. विद्यातत्संबन्धादिः कोऽपि परमार्थिको नास्तीत्यर्थः। तथाच श्रुतिः। "ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवानिति। सोऽब्रवीत् अहमेकः प्रथममार्स वामि च भविष्यामि च" इत्यादि । तथाच कल्पितभावाभावयोरधि- ष्ठानमात्रखरूपत्वं रज्जुसादौ प्रसिद्धमिति भावः ॥ १० ॥ व्यति- रिक्तमिति । पूर्वमुक्तोऽप्यर्थः पुनरभ्यस्यते । अभ्यासो हि तात्पर्य- लिङ्गम्। तदुक्तम्-“उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थ- वादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये.” इति । नित्य इति स्वरूपेण ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। दक्षिणाञ्च उदञ्चोऽहं प्राञ्चः प्रत्यञ्च एव च । अधश्चोय च विदिशो दिशश्चाहं सुरेश्वराः॥१२॥ सावित्री चापि गायत्री स्त्री पुमानपुमानपि । त्रिष्टुप् जगत्यनुष्टुप् च पतिश्छन्दत्रयीमयः ॥ १३ ॥ सत्योऽहं सर्वतः शान्तस्त्रेताग्निौरवं गुरुः । गौरवं गह्वरं चाहं द्यौरहं जगतां प्रभुः ॥ १४ ॥ ज्येष्ठः सर्वसुरश्रेष्ठो वर्षिष्ठोऽहमपांपतिः। आर्योऽहं भगवानीशस्तेजोऽहं चादिरप्यहम् ॥ १५ ॥ अनित्यः घटादितादात्म्यात् । ब्रह्मणां वेदानां ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य । अविद्यारहितत्वादनघः ॥ ११ ॥ दक्षिणेति । दक्षिणस्यामञ्च- तीति दक्षिणाञ्चः । उदुत्तरस्यामश्चतीति तथा । प्रपूर्वस्यां प्राग्वत् । अधश्चोर्ध्व चाञ्चतीति शेषः। दिशो विदिशश्चेति सर्वत्र परिपूर्ण इत्यर्थः॥ १२ ॥ स्वस्य सर्वतादात्म्यापन्नत्वात्सर्वखरूपत्वमाह- सावित्रीति । एकस्या एव गायत्र्याः कालभेदान्नामभेदः। "गायत्री नाम पूर्वाहे सावित्री प्रथमे दिने” इति । इदं सरस्वत्या अप्युप- लक्षणम् । ख्यादिव्यक्तित्रयमहमेव । अपुमान्नपुंसकमित्यर्थः । त्रिष्टु- बित्यादिविशेषरूपोऽहम् । त्रयीमय अगादिवेदत्रयप्रचुरः तत्प्रति- पाद्यस्वरूपोऽहम् ॥ १३ ॥ सत्य इति । मिथ्याभूतानामविद्यात- कार्याणामधिष्ठाने मयि त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वादहमेव पर- मार्थसत्य इत्युक्तं स्मारयति । अतएव सर्वतः सर्वेभ्यः प्रातिभासि- कव्यावहारिकसत्येभ्य इत्यर्थः । सार्वविभक्तिकस्तसिः। शान्तः आविद्यकधमैरक्षुब्धः । त्रेताग्निराहवनीयादिः । गौरवं गुरोः कर्मा- ध्ययनादि । गुरुश्वाहम् । गौर्वाक् गह्वरं रहस्यं द्यौः स्वर्गः प्रभुर्नि- यन्ता ॥ १४ ॥ ज्येष्ठ इति । ज्येष्ठः सर्वेषामादिभूतत्वात् । वर्षिष्ठः ज्ञानेन बद्धतरत्वात् । अपांपतिः समुद्रः। आर्यः पूज्यतमत्वात् ।

·शिवगीता। [ अध्यायः ६ ऋग्वेदोऽहं यजुर्वेदः सामवेदोऽहमात्मभूः। अथर्वणश्च मन्त्रोऽहं तथा चाङ्गिरसो वरः॥ १६ ॥ इतिहासपुराणानि कल्पोऽहं कल्पवानहम् । नाराशंसी च गाथाहं विद्योपनिषदोऽस्म्यहम् ॥ १७ ॥ श्लोकाः सूत्राणि चैवाहमनुव्याख्यानमेव च । व्याख्यानानि तथा विद्या इष्टं हुतमथाहुतिः ॥ १८ ॥ दत्तादत्तमयं लोकः परलोकोऽहमक्षरः । क्षरः सर्वाणि भूतानि दान्तिः शान्तिरहं खगः ॥१९॥ गुह्योऽहं सर्ववेदेषु आरण्योऽहमजोऽप्यहम् । पुष्करं च पवित्रं च मध्यं चाहमतःपरम् । बहिश्चाहं तथा चान्तः पुरस्तादहमव्ययः ॥ २० ॥ भगवान् षड्गुणत्वात् । “ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना ॥” इङ्गना संज्ञा। तेजो- ऽहम् । आदिस्तेजसः वायुरित्यर्थः ॥ १५ ॥ ऋग्वेद इति । अथ- र्वणोऽङ्गिरसश्च मत्रो यः स चतुर्थो वेदः सचाहमित्यर्थः ॥१६॥ इतिहासो भारतादिः। पुराणानि ब्रह्मादीनि । कल्पः प्रयोगः । कल्पवान् तत्कर्ता बौधायनादिः। नाराशंसी नाम रुद्रप्रतिपादकमत्र- विशेषः । गाथा यज्ञप्रशंसादिः । विद्या उपासना "येऽन्नं ब्रह्मोपा- सते” इत्यादिः। उपनिषदः ब्रह्मप्रतिपादिका विद्याः ॥ १७ ॥ श्लोकाः “तदप्येष श्लोको भवति" इत्यादिलक्षणाः । सूत्राणि ऋषि- कृतानि । अनुव्याख्यानानि शास्त्रेषु । विद्या गान्धर्वविद्याः । इष्टं यागः । हुतं होमः। आहुतिर्द्रव्यम् ॥१८॥ दत्त इति । दत्तो दान- कर्मीभूतो गवादिः। दत्तं दानम् । लोकः इहलोकः । परलोकः पुण्यादीनां फलीभूतः स्वर्गादिः॥ १९ ॥ बहिरिति । बहिश्चाहमि- त्यादि दक्षिणाश्च इत्यादिनोक्तमप्यभ्यासार्थ. पुनरुक्तम् । एतदेवास्मि- ·५३ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ज्योतिश्चाहं तमश्चाहं तन्मात्राणीन्द्रियाण्यहम् । बुद्धिश्चाहमहंकारो विषयाण्यहमेव हि ॥ २१॥ ब्रह्मा विष्णुमहेशोऽहमुमा स्कन्दो विनायकः। इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चाहं नितिर्वरुणोऽनिलः॥ २२॥ कुबेरोऽहं तथेशानो भूर्भुवःस्वमहर्जनः। तपः सत्यं च पृथिवी चापस्तेजोऽनिलोऽप्यहम् ॥२३॥ आकाशोऽहं रविः सोमो नक्षत्राणि गृहाण्यहम् । प्राणः कालस्तथा मृत्युरमृतं भूतमप्यहम् ॥ २४ ॥ भव्यं भविष्यत्कृत्स्नं च विश्वं सर्वात्मकोऽप्यहम् । ओमादौ च तथा मध्ये भूर्भुवः स्वस्तथैव च । ततोऽहं विश्वरूपोऽस्मि शीर्ष च जपतां सदा ॥ २५ ॥ अशितं पायितं चाहं कृतं चाकृतमप्यहम् । परं चैवापरं चाहमहं सूर्यः परायणः ॥ २६ ॥ अहं जगद्धितं दिव्यमक्षरं सूक्ष्ममप्यहम् । प्राजापत्यं पवित्रं च सौम्यमग्राह्यमग्रियम् ॥ २७ ॥ न्प्रकरणे सर्वेषु पौनरुत्त्येषु समाधानं ज्ञेयम् ॥ २० ॥ ज्योतिरिति । तन्मात्राणि अहंभूतानि विषयाणि विषया इत्यर्थः । क्लीबत्वमार्षम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ आकाश इति । ग्रहाणीत्यार्षम् । भूतम- तीतम् ॥ २४ ॥ भव्यमिति । सर्वात्मक अन्तर्यामीति।आदौॐकारः मध्येभूर्भुवःस्वः । ततो गायत्री । ततः शीर्षम् “ॐआपोज्योतिः" इत्यादि । जपतां द्विजानां इदं सर्वमहमेव व्यस्तं समस्तं च । विश्व- रूपो विराण्मूर्तिः॥ २५ ॥ अशितमिति । परायणः सर्वेषामाश्रयः ॥ २६ ॥ अहमिति । प्राजापत्यं प्रजापतिदेवतात्मकम् । अप्रियं अ- ·शिवगीता। [अध्यायः६ अहमेवोपसंहर्ता महाग्रासौजसां निधिः। हृदये देवतात्वेन प्राणत्वेन प्रतिष्ठितः ॥ २८ ॥ शिरश्चोत्तरतो यस्य पादौ दक्षिणतस्तथा । यस्य सर्वोऽन्तरः साक्षादोंकारोऽहं त्रिमात्रकः ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वमुन्नामये यस्मादधश्चापनयाम्यथ । तस्मादोंकार एवाहमेको नित्यः सनातनः ॥ ३० ॥ ऋचो यजूंषि सामानि यो ब्रह्मा यज्ञकर्मणि । प्रणामये ब्राह्मणेभ्यस्तेनाहं प्रणवो मतः॥३१॥ स्नेहो यथा मांसखण्डं व्याप्नोति व्यापयत्यपि । सर्वलोकानहं तद्वत्सर्वव्यापी ततोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥ ग्रेभवम् ॥ २७ ॥ अहमेवेति । महान्तो नगसागराद्याः ग्रासा भ- क्ष्याणि येषां तेषां तेजसां प्रलयान्यादीनां निधिरधिष्ठानम् । प्राणिनां हृदये देवतात्वप्राणत्वाभ्यां प्रतिष्ठितश्चाहमेव ॥ २८ ॥ शिर इति । यस्यापस्य स्पर्शा उत्तरत उत्तरस्यां दिशि शिरः । ऊष्माणो दक्षि- णतः दक्षिणस्यां दिशि पादौ । अन्तस्थसंज्ञः सर्वोऽपि यस्यान्तरो मध्यभागः । स साक्षादोंकारोऽहं । कयापि विवक्षया भागकल्पना कृतेति ज्ञेयम् ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वमिति । यस्मात्प्राणिनो जापकानूवं स्वर्गादिकं प्रति उन्नामयेऽपनयामि अथ पुण्ये क्षीणे सति अधः न- यामि च । तस्मादोंकारः॥ ३० ॥ प्रकारान्तरेण निर्वक्ति-ऋच इति । योऽहं ब्रह्माख्यऋत्विग्विशेषः सन् ऋगादीनि तत्तदृत्विजः प्रति प्रणामये उपयामि तेने कारणेनाहं प्रणवो मतः ॥ ३१ ॥ स्नेहं इति । स्नेहो घृतादिद्रव्यं मांसखण्डं कर्म व्याप्नोति । तस्मिन्मां- सखण्डे भुक्ते स स्थूलदेहं व्यापयति च तद्वदहमप्यधिष्ठानत्वेनानु- स्यूतः सन् यतः सर्व व्याप्नोमि सर्वलोकं व्यापयामि च । ततो.

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ब्रह्मा हरिश्च भगवानाद्यन्तं नोपलब्धवान् । ततोऽन्ये च सुरा यस्मादनन्तोऽहमितीरितः ॥ ३३ ॥ गर्भजन्मजरामृत्युसंसारभयसागरात् । तारयामि यतो भक्तं तस्मात्तारोऽहमीरितः॥ ३४॥ चतुर्विधेषु देहेषु जीवत्वेन वसाम्यहम् । सूक्ष्मो भूत्वाथ हृद्देशे यत्तत्सूक्ष्मः प्रकीर्तितः ॥ ३५ ॥ महातमसि मग्नेभ्यो भक्तेभ्यो यत्प्रकाशये । विद्युद्वदतुलं रूपं तस्माद्वैद्युतमस्म्यहम् ॥ ३६ ॥ एक एव यतो लोकान्विसृजामि सृजामि च । विवासयामि गृह्णामि तस्मादेकोऽहमीश्वरः ॥ ३७॥ न द्वितीयो यतस्तस्थे तुरीयं ब्रह्म यत्स्वयम् । भूतान्यात्मनि संहृत्य चैको रुद्रो वसाम्यहम् ॥ ३८ ॥ हेतोः सर्वव्याप्यस्मि ॥ ३२ ॥ ब्रह्मेति । आदिश्वान्तश्च तयोः समा- हार आद्यन्तम् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ चतुर्विधेष्विति । जरायुजाण्डज- स्वेदजोद्भिज्जेषु देहेषु जीवत्वेन वसामि हृद्देशे । सूक्ष्मो भूत्वेति स्वभा- वतः सूक्ष्मत्वाभावेऽप्यन्तःकरणौपाधिकं सूक्ष्मत्वमस्तीत्यर्थः । ए- वेन “एषोऽणुरात्मा” इत्यादिश्रुतयोऽपि औपाधिकाणुपरा एव । एतेन स्वाभाविकमणुत्वं जीवस्येति वदन्तो माध्वाः परास्ताः ॥३५॥ महातमसीति । महातमसि अविद्यायां यद्यस्मात्कारणात् विद्युद्वत्त- डिद्वत् एतत्सदृशमित्यर्थः । अतुलमसदृशं रूपं प्रकाशये तस्माद्वैद्युत- मितिशब्दवाच्योऽस्मि ॥ ३६ ॥ एक इति । सृजामि विसृजामि संहरामि विवासयामि लोकाल्लोकान्तरं प्रापयामि गृहामि अनुगृ- हामि । यस्माज्जगत्सृष्ट्यादिषु ममैकस्यैव स्वातत्यमस्ति तस्मादेक- शब्दभागस्मि ॥ ३७ ॥ न द्वितीय इति । यतो यस्माद्ब्रह्मणो द्वि- तीयो न तस्थे । किंतु आत्मनि भूतानि संहृत्य एकएव वसांमि ·शिवगीता। [अध्यायः ६ सर्वलोकान्यदीशेऽहमीशिनीभिश्च शक्तिभिः। ईशानमस्य जगतः स्वदृशं चक्षुरीश्वरम् ॥ ३९ ॥ ईशानमिन्द्र तस्थुषः सर्वेषामपि सर्वदा । ईशानः सर्वविद्यानां यदीशानस्तदस्म्यहम् ॥ ४० ॥ सर्वान्भावानिरीक्षेऽहमात्मज्ञानं निरीक्षये । योगं च समये यस्माद्भगवान्महतो मतः॥४१॥ "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” इत्यादिश्रुतेः। आत्मानं बि- शिनष्टि-तुरीयमिति । गुणत्रयोपाधिकेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो विलक्षणं तुरीयं ब्रह्म चतुर्थं निर्गुणमित्यर्थः । आत्मनो निजं रूपं तस्थ इत्यत्र 'छन्दसि लुङ्लङ्लिटः” इति कालविशेषनिरपेक्षो लिट् ॥ ३८ ॥ सर्वलोकानिति । यद्यस्मात्कारणात् ईशयन्त्यभीक्ष्णं नियमयन्ती- त्यर्थः । इतीशिन्यः । णिजन्तादाभीक्ष्ण्ये णिनिः । तादृशीभिः श- क्तिभिः मायाशक्तिभिरित्यर्थः । सर्वान् लोकानीशे नियमये । तत्त- स्मात्कारणादीशानोऽस्मीत्यन्वयः। अत्रार्थे श्रुतिमर्थतः पठति-ईशा- नमस्येति । जगतः जंगमस्य तस्थुषः स्थावरस्य च ईशानं स्वदृशम् । स्वःशब्दः सकललोकलक्षकः ।स्वःपश्यतीति स्वदृक् तं खद्देशम्। सर्व लोकद्रष्टारमित्यर्थः । चष्टे इति चक्षुः अभिव्यञ्जकम् । सत्ताप्रदमि- स्यर्थः। श्रुतिरपि "अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशान- मस्य जगतः स्वदेशमीशानमिन्द्र तस्थुषः” इति । हे शूर हे इन्द्र, इ- 'न्दतीतीन्द्र, परमैश्वर्यत्वात्त्वां अभिनोनुमः अतिशयेन स्तुमः । कथं- भूता वयम् । अदुग्धा धेनव इव त्वदभिषेकार्थ क्षीरपात्रशालिन इत्यर्थः । उत्तरार्ध व्याख्यातम् ॥ ३९ ॥ एवमृचमर्थतः पठित्वा यजुरर्थतः पठति-ईशान इति । "ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्व- भूतानाम्' इत्यादियाजुषेऽपि । यद्यस्मात्कारणाच्छ्रुतिद्वयमीशानं प्र- तिपादयति तस्मादीशानोऽहमिति भावः ॥४०॥ सर्वानिति । यं- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अजस्रं यच्च गृह्णामि विसृजामि सृजामि च । सर्वाल्लोकान्वासयामि तेनाहं वै महेश्वरः॥४२॥ महत्स्वात्मज्ञानयोगैरैश्वर्यैस्तु महीयते । सर्वान्भावान्महादेवः सृजत्यवति सोऽस्म्यहम् ॥ ४३ ॥ एषोऽस्मि देवः प्रदिशोऽपि सर्वाः पूर्वो हि जातोऽस्म्यहमेव गर्ने । अहं हि जातश्च जनिष्यमाणः प्रत्यग्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः॥४४॥ स्मात्कारणात् सर्वानतीतानागतभूतान् भावान पदार्थानिरीक्षे प. श्यामि तथा महतः महापुरुषान् । साधनसंपन्नानिति यावत् । आ- त्मज्ञानं आत्मसाक्षात्कारसाधनं । योगम् ज्ञानयोगमित्यर्थः। निरीक्षये बोधयामि । तथा सम्यक् अये गच्छामि । सर्वव्याप्नोमीत्यर्थः। अतः कारणादहं भगवान्मतः । “भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककी. र्तिषु" इत्यमरः । तथाच माहात्म्यवाची भगशब्दस्तद्वानहम् । माहा- त्म्यं तूक्तमेव ॥४१॥ अजस्रमिति । एकएव यतो लोकानित्यस्मिन् श्लोके उक्त एवार्थोऽत्राभ्यासार्थ पुनरुक्त इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ ४२ ॥ महत्स्विति । महान्तो ब्रह्मादयस्तषु मध्ये सोऽहं महादेव इति संबन्धः । स क इत्याकाङ्क्षायां य इत्यध्याहृय यो देव आत्म- ज्ञानं च योगाश्च तैर्महीयते पूजां प्राप्नोति ऐश्वर्यैश्च महीयते । यः सर्वान् भावान् सृजति अवति स महादेवोऽहमेव नान्य इति भावः ॥ ४३ ॥ महत्त्वमेव द्रढयति-एषोऽस्मीति । “एषो हि देवः प्र- दिशो नु सर्वाः” इति श्रुतिमर्थतः पठति । अहमेव श्रुत्युक्तो देव- स्तिष्ठति स देवोऽस्मि । सर्वाः प्रदिशोऽपि अस्मि सर्वत्रास्मीत्यर्थः। "अकर्मकधातुभिर्योगे देशः कालो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञकः" -इति कर्मत्वम् । पूर्वो जातः अतीत इत्यर्थः । तथा गर्भे जातोऽह- ·शिवगीता। [अध्यायः विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति संपतत्रै- वाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ४५ ॥ वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वेदेवं जातवेदं वरेण्यम् । मामात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा. स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ४६॥ मेव । तथा जातः गर्भादहिर्निर्गतश्च जनिष्यमाण उत्पत्स्यमानश्चा- हमेव । किंच सर्वे जना अयमेव । अतएव सर्वतोमुखः । इति सोपा- धिकं स्वरूपमुक्त्वा निरुपाधिकमाह-प्रत्यगिति। अविद्यातत्कार्येभ्यः प्रातिकूल्येन सत्यज्ञानानन्दतयाञ्चति प्रकाशत इति प्रत्यक् । विव- ताधिष्ठानमात्रामित्यर्थः ॥ ४४ ॥ अस्मिन्नर्थे दाया॑य श्रुत्यन्तरम- र्थतः पठति-विश्वत इति । विश्वतादात्म्यापन्नत्वात्सर्वचक्षुः सर्व- मुखः सर्वबाहुः सर्वपाद इत्युच्यते । बाहुभ्यां तथा पतत्रैर्गमनशीलैः पादरित्यर्थः । अत्र पाणिपादस्थानापन्नैर्ज्ञानाज्ञानधर्माधर्मादिभिरि- त्यर्थः । दिवं च पृथिवीं च धमति प्रेरयति । किं कुर्वन् । द्यावाभूमी जनयन्सृजन् । तथापि देव एक एव सृष्टेायिकत्वादिति भावः ॥४५॥ वालाग्रेति । धियं बुद्धिमीरयन्तीति धीराः कुशला ये रुषाः मां आत्मस्थं बुद्धिस्थं अनुपश्यन्ति श्रवणादिसाधनमनुसृत्य पश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीत्यर्थः। तेषां जीवेशाभेदसाक्षात्कारवतां शा- श्वती शान्तिर्मोक्षसुखमाविर्भवति इतरेषां भेददर्शिनां न । कीदृशं -जीवम् । वालाग्रमानं केशाप्रमाणं स्वरूपेण व्यापकत्वेऽपि औपा. ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अहं योनिमधितिष्ठामि चैको मयेदं पूर्ण पञ्चविधं च सर्वम् । मामीशानं पुरुषं देवमित्थं विचार्यमाणं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ४७ ॥ प्राणेष्वन्तर्मनसो लिङ्गमाहु- यस्मिन्नशनाया च तृष्णा क्षमा च । तृष्णां छित्त्वा हेतुजालस्य मूलं बुद्ध्या चित्तं स्थापयित्वा मयीह । एवं मां ये ध्यायमाना भजन्ते तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ४८॥ धिकपरिच्छेदवन्तमित्यर्थः । कीदृशं मां विश्वेदेवं विश्वाधिष्ठानत्वा- द्विश्वात्मकम् । एदन्तत्वमार्षम् । जातो वेदो धनं यस्मात्तं जातवे- दम् । ''अग्नेः प्रजातं परि यद्धिरण्यम्” इति श्रुतेः । वरेण्यं वरणी- यम् । एवमौपाधिकभेदवतोरपि जीवेशयोस्तत्त्वंपदार्थशोधनपूर्वकम- भेदेन भागत्यागलक्षणया मां परमार्थभूतं भजतां मोक्षो भवति नेत- रेषामिति निर्गलितोऽर्थः ॥ ४६ ॥ तस्य विवाधिष्ठानत्वं निगम- यति-अहमिति । योनि अधिष्ठानत्वेन संभाव्यमानं शुक्त्यादिक- महमेवाधितिष्ठामि । शुक्त्याद्युपहितोऽहमेव रजताद्यधिष्ठानमित्यर्थः। मायाधिष्ठानभूतेनेह पञ्चविधं पञ्चभूतात्मकं सर्व पूर्णम् । धृतमि- त्यर्थः । इत्थमुक्तरीत्या विचार्यमाणं मामेति प्राप्नोति । ब्रह्मैव भवती- त्यर्थः । कीदृशं माम् । अत्यन्तं शान्ति । प्रपञ्चोपशममित्यर्थः॥४७॥ प्राणेष्विति । यस्मिन्मनसि अशनाया अशनविषयिणीच्छास्ति । "अशनायोदन्य-” इति निपातनादशनाया रूपसिद्धिः । तथा य- ·शिवगीता। [अध्यायः६ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्म मां ज्ञात्वा न बिभेति कुतश्चन ॥ ४९ ॥ श्रुत्वेति देवा मद्वाक्यं कैवल्यज्ञानमुत्तमम् । जपन्तो मम नामानि मम ध्यानपरायणाः॥ ५० ॥ सर्वे ते स्वस्वदेहान्ते मत्सायुज्यं गताः पुरा । ततो ये परिदृश्यन्ते पदार्था मद्विभूतयः ॥५१॥ स्मिन् मनसि तृष्णा अक्षमा चास्ति तादृशस्य मनसो लिङ्गम् । प्राणेषु वायुषु बहिरिन्द्रियेषु च वृत्तिरूपमाहुः । अन्तःकरणपरिणा- मरूपाः कामादयोऽन्यत्राप्यध्यस्यन्त इत्यर्थः । तस्मान्मनोनिग्रह एव कार्य इत्याह-तृष्णां छित्त्वेति । कीदृशीं तृष्णां । हेतुजालस्य मू- लम् शुभाशुभफलहेतूनां धर्माधर्मादीनां संघस्य मूलम् । अतएव "कामः संकल्पो विचिकित्सा" इति श्रुतौ काम एवादौ पठितः। तृष्णाजयानन्तरं कर्तव्यामाह-बुद्ध्येति । इह मयि चित्तं बुद्ध्या व्यवसायात्मिकया स्थापयित्वा । एवं पूर्वोक्तरीत्या ध्यायमाना ध्या- यन्तः । चानश् नतु शानच् । ध्यै धातोः परस्मैपदित्वात् । एवं ये मां भजन्ते तेषामेव शान्तिर्मोक्ष इति भावः ॥४८॥ यतो वाच इति । यतो यस्माद्ब्रह्मणः । नन्वेवं सति औपनिषदत्वं भज्येतेत्याश- झ्याह-अप्राप्येति । अभिधावृत्तिमप्राप्येत्यर्थः । तथाच तत्त्वंपद- योर्जडांशपरित्यागेन लक्षणया अखण्डार्थबोधकत्वाभ्युपगमान्न कश्चि- होषः । मनसा सहेत्यपरिपकमनसा सहेति तदर्थः । “मनसैवानुद्रष्ट- व्याम्” इति श्रुतेः । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति श्रुतेः॥४९॥ श्रुत्वेति ॥ केवलस्य भावः कैवल्यं निष्प्रपञ्चमा- त्मस्वरूपं तज्ज्ञायतेऽनेनेति कैवल्यज्ञानम् शुद्धब्रह्मप्राप्तिसाधनं ज्ञान- मित्यर्थः ॥ ५० ॥ ततः कारणात् ये ये पदार्था दृश्यन्ते ते ते सू- ऽपि मम विभूतयः । यच्छब्दबलात्तच्छब्दोऽध्याहार्यः॥५१॥, ·OM बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ ५२ ॥ अणोरणीयानहमेव तद्धन्महानहं विश्वमहं विशुद्धः। पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोयं शिवरूपमस्मि ५३ अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाहम् ॥ ५४ ॥ वेदैरशेषैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् । न पुण्यपापे मयि नास्ति नाशो न जन्मदेहेन्द्रियबुद्धयश्च ॥ ५५ ॥ उक्तमर्थ कैवल्योपनिषत्संवादेन द्रढयति-मय्येवेति यावदध्या- यसमाप्ति ॥ ५२ ॥ अणोरणीयानिति । सूक्ष्मादप्यतिसूक्ष्मः औपा- धिकपरिच्छेदवानित्यर्थः। महानिति स्वरूपतोऽपरिच्छिन्नः । विशुद्धः प्रपञ्चमिथ्यात्वात्तल्लेपरहितः । नह्यारोपितेनारुणिम्ना स्वाभाविक स्फटिकस्वच्छत्वमपैतीति भावः । पुरातनादिभिश्चतुर्भिर्विशेषणैर्व्यव- ह्रियमाणोऽहमेवास्मीति संबन्धः॥ ५३॥ अपाणीति । ननु कारणा- भावे कथं कार्य घटेतेत्याशङ्याह-अचिन्त्यशक्तिरिति । अचिन्त्य- शक्तिमत्तयैव सर्वमुपपद्यत इति भावः । विविक्तमनावृतं रूपं यस्य तथाभूतोऽहं विजानामि स्वरूपज्ञानेनैव द्रष्टाहं नतु वृत्तिबलेनेति भावः । मम कश्चिदपि वेत्ता नास्ति फलव्याप्यत्वाभावात् ॥५४॥ वेदैरिति । सवर्वेदैरहमेव वेद्यः समधिगम्य इत्यर्थः । वेदान्तानां कर्ताहमेव । समस्तवेदवेत्ता चाहमेव । अयं भावः । यदा सगुण ईश्वरोऽहं समस्तवेदानां कर्ता तदा वेदवेद्यश्वाहमेव । वेदकर्तृत्वं च ·' ६२ शिवगीता। [ अध्यायः ६ न भूमिरापो न च वह्निरस्ति न चानिलो मेऽस्ति न मे नभश्च । एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् । समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ॥ ५६ ॥ एवं मां तत्त्वतो वेत्ति यस्तु राम महामते । स एव नान्यो लोकेषु कैवल्यफलमश्नुते ॥ ५ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे विभूतियोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ “यस्य निश्वसितं वेदाः” "ऋचः सामानि जज्ञिरे” इत्यादिप्रमाणात् । निर्गुणस्तु वेदान्तजन्यकृतिविषय एव नतु फलव्याप्तः । वृत्तिव्याप्य- तानङ्गीकारे "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" "शास्त्रयोनित्वात्” इ- त्यादिविरोधः स्यात् । उक्तंच वार्तिककृद्भिः "फलव्याप्यत्वमेवात्र शास्त्रकृद्भिर्निवार्यते । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ॥" इति । ब्रह्मण्याविद्यकधर्मानपवदति-न पुण्यपापे इति ॥ ५५ ॥ न भूमिरिति । गुहायामज्ञाने शेष इति तम् । “यो वेद निहितं गु- हायाम्” इति श्रुतेः। निष्कलं निर्विकारम् । अद्वितीयं सजातीयादिभे- दरहितम् । समस्तसाक्षिं साक्षीत्याख्यायमानः साक्षिः। कर्मण्योणा- दिक इत् । सदसद्भ्यां कार्यकारणाभ्यां रहितम् ॥ ५६ ॥ उपसंह रति-एवमिति । नान्य इति । कर्ममात्रासक्तो वा सगुणोपास- नासक्तो वा न मोक्षभागित्यर्थः । नचैवं कर्मणामुपासनानां च वैय- र्थ्यम् । विविदिषासंपादनद्वारा सार्थक्यात् उपासनानामपि ज्ञानाङ्ग- त्वाच सार्थक्यात् ॥ ५७ ॥ इति श्रीलक्ष्मीनृसिंहपण्डितसूनुहरिदी- क्षितकृतौ शिवगीताटीकायां बालानन्दिन्यां षष्ठोऽध्यायः ॥६॥.

·६ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। सप्तमोऽध्यायः ७ श्रीराम उवाच । भगवन्यन्मया पृष्टं तत्तथैव स्थितं विभो। अत्रोत्तरं मया लब्धं त्वत्तो नैव महेश्वर ॥१॥ परिच्छिन्नपरीमाणे देहे भगवतस्तव । उत्पत्तिः सर्वभूतानां स्थितिर्वा विलयः कथम् ॥ २॥ स्वस्वाधिकारसंबद्धाः कथं नाम स्थिताः सुराः । ते सर्वे त्वं कथं देव भुवनानि चतुर्दश ॥ ३॥ पूर्वाध्याये मूर्तस्त्वं तु परिच्छिन्नाकृतिरित्यारभ्य त्वं कथं पञ्चभूता- दि जगदेतच्चराचरमिति यत् पृष्टं तत्र त्वया आख्यायिकैव कथिता नस्तत्वनुभवारूढं यथा स्यात्तथोत्तरं दत्तमिति शिवं स्मारयन् राम उ- वाच-भगवन्निति । संशयबीजमिदं पूर्वाध्यायेऽहं सर्वाधिष्ठानमिति भगवतोक्तं तत्राहंकारावच्छिन्नस्य सर्वाधिष्ठानत्वे जीवेन किमपराद्धं सोऽपि सर्वाधिष्ठानं स्यात् । भवतु नामेति चेत् नियम्यनियाम- कत्वभङ्गः शास्त्रानर्थक्यं च प्रसज्येयातामिति ॥ १॥ तदेवाह- परिच्छिन्नेति । परिच्छिन्नं परिमाणं यस्य तथाभूते देहे । “उपसर्ग- स्य घनि-” इति सूत्रे बहुलग्रहणादीर्घः । सर्वभूतानामुत्पत्त्या- दिकं कथं घटेत, नहि पर्वतादयो भान्तीति भावः ॥ २॥ ख- स्वेति । स्वैःस्वैरधिकारैः संयुक्ताः सुरा इन्द्रादयः परिच्छिन्नपरिमाणे तव देहे कथं वा स्थिताः । तेषां स्वस्वाधिकारानुसारेण तथातथावका- शस्यापेक्षितत्वात् किंच ते सर्वे देवास्तं तथा चतुर्दशभुवनानि च त्वयीति कथमभेदः संभवति । यावदुपाधिबिम्बप्रतिबिम्बयोरभेदासं- भवात् । भुवनै डैः सहाभेदासंभवाच्च । तस्माद्यदुक्तं तन्न संगच्छत ·शिवगीता। [अध्यायः७ त्वत्तः श्रुत्वापि देवात्र संदेहो मे महानभूत् । अप्रत्यायितचित्तस्य संशयं छेत्तुमर्हसि ॥४॥ श्रीभगवानुवाच। वटबीजे सुसूक्ष्मेऽपि महावटतर्यथा । सर्वदास्तेऽन्यथा वृक्षः कुत आयाति तद्वद । तद्वन्मम तनौ राम भूतानामागतिर्लयः॥५॥ महासैन्धवपिण्डोऽपि जले क्षिप्तो विलीयते । न दृश्यते पुनः पाकात्तत आयाति पूर्ववत् ॥ ६॥ प्रातःप्रातर्यथा लोको जायते सूर्यमण्डलात् । एवं मत्तो जगत्सर्व जायतेऽस्ति विलीयते । मय्येव सकलं राम तद्वजानीहि सुव्रत ॥७॥ इति भावः ॥ ३ ॥ त्वत्त इति। त्वत्तः श्रुत्वापि श्रवणानन्तरमपि मे ममास्मिन्नर्थे त्वमेव सर्वमित्यस्मिन्नर्थे संदेहोऽभूज्जात इत्यर्थः । अप्र- त्यायितं निश्चयमप्रापितं चित्तं यस्य तथाभूतस्य मे संशयमपाकुर्वि- त्यर्थः॥४॥ एवं पृष्टः सन् प्रथमं युक्त्या समाधातुं भगवानुवाच- वटबीज इति । सुतरां सूक्ष्मेऽपि वटस्य बीजे सर्वदा महान्वटतर्य- थास्ते तद्वन्मम तनौ भूतानामागत्यादिर्भवतीति योजनीयम् । एतैन प्रागसदेव घटादिकार्यमुत्पद्यत इति वदन्तस्तार्किकाः परास्ताः । अ- न्यथेति सूक्ष्मरूपानभ्युपगमे वृक्षः कुतो हेतोरायाति तद्वदेति संबन्धः। अयं भावः-असतो ह्युत्पत्तौ शशशृङ्गमपि उत्पद्येत ।अविशेषादिति। "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः” इति स्मृतेः । अत्रार्थे दीक्षितटीकायां विस्तरः ॥ ५॥ पूर्व सतोऽपि घटादेरनुपलम्भे ह. ष्टान्तमाह-महासैन्धवेति । महानपि सैन्धवपिण्डः । जले क्षिप्तः सन्विलीयते सूक्ष्मावस्थापन्नो भवति । ततो न दृश्यते । पुनः पा- कात्स्थूलावस्थापन्न उत्पद्यत इत्युच्यत इति तद्वत्सर्व कार्य पूर्व सट्टे- चोत्पद्यत इति भावः ॥ ६॥ प्रातरिति । आलोक आतपः । उपसं- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । श्रीराम उवाच । कथितेऽपि महाभाग दिग्जडस्य यथा दिशि । निवर्तते भ्रमो नैव तद्वन्मम करोमि किम् ॥ ८॥ श्रीभगवानुवाच । मयि सर्व यथा राम जगदेतच्चराचरम् । वर्तते तदर्शयामि न द्रष्टुं क्षमते भवान् ॥९॥ दिव्यं चक्षुः प्रदास्यामि तुभ्यं दशरथात्मज । तेन पश्य भये त्यक्त्वा मत्तेजोमण्डलं ध्रुवम् ॥ १० ॥ न चर्मचक्षुषा द्रष्टुं शक्यते मामकं महः । नरेण वा सुरेणापि तन्ममानुग्रहं विना ॥ ११ ॥ श्रीसूत उवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं चक्षुर्महेश्वरः। अथादर्शयदेतस्मै वकं पातालसंनिभम् ॥ १२ ॥ विद्युत्कोटिप्रतीकाशमतिमीमभयावहम् । तदृष्ट्वैव भयाद्रामो जानुभ्यामवनिं गतः॥ १३ ॥ हरति-एवमिति । एवं सूर्यादालोकवन्मत्तो जगजायते तद्वत्सूर्या- लोकवन्मय्येवास्ति विलीयते चेति जानीहि ।। ७ ॥ एवं दृष्टान्तेन प्रतिपादितेऽप्यर्थे निश्चयमलभमानः श्रीराम उवाच-कथितेऽपीति । दिग्जडस्य दिङ्मूढस्य भ्रमो नैव निवर्तते । तद्वन्मम मदीयो भ्रम इत्यर्थः ॥ ८॥ यद्यपि शुद्धं पूर्ण ब्रह्मैव जगदधिष्ठानं नतु लीलावि- ग्रहविशिष्टं तथापि तहारोबोधनीयमित्याशयेनाह भगवान्-मयीति ॥ ९॥ दिव्यमिति । युगपत्सकलपरोक्षापरोक्षविषयदर्शनसामर्थ्य दिव्यं चक्षुरित्युपचर्यते । तत्तुभ्यं दास्यामीत्यन्वयः ॥१०॥ मदनु- ग्रहं विना दर्शयिष्यमाणं मामकं महस्तेजः केनापि द्रष्टुं दुःशकमि- त्याह-नेति ॥ ११॥ १२ ॥ विद्युदिति । अतिमीमभयावह अति- पि.गी.५ ·शिवगीता। [अध्यायः ७ प्रणम्य दण्डवद्भूमौ तुष्टाव च पुनःपुनः । अथोत्थाय महावीरो यावदेव प्रपश्यति ॥ १४ ॥ वक्रं पुरभिदस्तावदन्त तब्रह्माण्डकोटयः। चटका इव लक्ष्यन्ते ज्वालामालासमाकुलाः ॥ १५ ॥ मेरुमन्दरविन्ध्याद्या गिरयः सप्तसागराः। दृश्यन्ते चन्द्रसूर्याद्याः पञ्चभूतानि ते सुराः ॥ १६ ॥ अरण्यानि महानागा भुवनानि चतुर्दश । !. प्रतिब्रह्माण्डमेवं तु दृष्ट्वा दशरथात्मजः ॥ १७ ॥ सुरासुराणां संग्रामांस्तत्र पूर्वापरानपि । विष्णोर्दशावतारांश्च तत्कर्तव्यान्यपि द्विजाः ॥ १८ ॥ पराभवांश्च देवानां पुरदाहं महेशितुः। उत्पद्यमानानुत्पन्नान्सर्वानपि विनश्यतः ॥ १९ ॥ दृष्ट्वा रामो भयाविष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानोऽपि बभूव रघुनन्दनः ॥ २० ॥ अथोपनिषदां सारैरथैस्तुष्टाव शंकरम् ॥ २१॥ भयंकराणामपि भयप्रदमित्यर्थः ॥ १३ ॥ १४॥ चटकाः कलविङ्का इव ॥१५॥ मेरुमन्दरेति । पूर्व ये परमेश्वरस्य समन्तादृष्टास्ते देवा इत्यर्थः ॥ १६॥ महाभागेति शौनकंप्रति संबुद्धिः ॥ १७ ॥ सुरा- सुरेति । पूर्वापरान् । जातान जनिष्यमाणांश्चेत्यर्थः । तत्कर्तव्यानीति तेष्ववतारेषु कर्तव्यानि रावणवधादीनि च ॥१८॥ पराभवानिति । दैत्येभ्य इति शेषः । पुरदाहं त्रिपुरसंहारम् ॥ १९॥ प्रति ब्रह्माण्ड पूर्वोक्तं सर्वं दृष्ट्वा उत्पन्नतत्त्वज्ञानोऽपि दृश्यमानस्याघटितरूपतया दृष्टान्तेन पूर्वानुभूतप्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं कालत्र- याबाध्यत्वं चेति तत्त्वज्ञानम् । उत्पन्नं तत्त्वज्ञानं यस्य स तथा एवंभूतो बभूवेति. संबन्धः ॥२०॥ अथेति । उपनिषदां मध्ये सा-- ·६७ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। श्रीराम उवाच । देव प्रपन्नातिहर प्रसीद प्रसीद विश्वेश्वर विश्ववन्ध । प्रसीद गङ्गाधर चन्द्रमौले मां त्राहि संसारभयादनाथम्२२ त्वत्तो हि जातं जगदेतदीश त्वय्येव भूतानि वसन्ति नित्यम् । त्वय्येव शंभो विलयं प्रयान्ति भूमौ यथा वृक्षलतादयोऽपि ॥ २३ ॥ ब्रह्मेन्द्ररुद्राश्च मरुद्गणाश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । गङ्गादिनद्यो वरुणालयाश्च वसन्ति शूलिंस्तव वक्रमन्ति ॥ २४ ॥ त्वन्मायया कल्पितमिन्दुमौले त्वय्येव दृश्यत्वमुपैति विश्वम् । भ्रान्त्या जनः पश्यति सर्वमेत- च्छुक्तौ यथा रूप्यमहिं च रज्जौ ॥ २५ ॥ रभूतैः । अथैरर्थप्रतिपादकैः श्लोकैरित्यर्थः ॥ २१॥ त्राहि त्रायस्वे- त्यर्थः। त्राहीत्यार्ष रूपम् ॥२२॥ त्वत्त इति । उपादानत्वं निमित्तत्वं च पञ्चम्यर्थः । “सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति” इति श्रुतेः । उभयस्य चेह संभवात् । कार्यमानोत्पत्तिस्थितिलयानामुपादानमेव शरणमिति दृष्टान्तेन द्रढयति-भूमाविति ॥२३॥ ब्रह्मेन्द्रेति । वरुणालयाः समुद्राः । ब्रह्मादयः सर्वे तव वक्रमन्ति वक्रस्य समीपे मध्ये इति यावत् । अन्तिशब्दोऽन्तिकपर्यायो वेदे प्रसिद्धो "यदन्ति यञ्च दूरके” इत्यादौ । यद्यपि अन्तिकयोगे पञ्चम्या षष्ठया वा भाव्यं तथाप्या! विभक्तिव्यत्ययः ॥ २४ ॥ ननु ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे सविकारत्वं स्यादित्याशय तत्र परिणामवाद एव न विवर्तवाद इति ·६८ शिवगीता। [अध्यायः७ तेजोभिरापूर्य जगत्समग्र प्रकाशमानः कुरुषे प्रकाशम् । विनाप्रकाशं तव देवदेव न दृश्यते विश्वमिदं क्षणेन ॥२६॥ प्रतिपादयन्नाह-त्वन्माययेति । जनः एतद्विश्वं त्वयि भ्रान्त्या तथा पश्यति । यथा शुक्तौ रूप्यम् । नन्वन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र भानं हि भ्रमः । यथा रजतं हट्टादौ दृष्टं शुक्तिकायां संस्कारेण प्रतीतं भ्रम इत्युच्यते । इयमेवान्यथाख्यातिः। ब्रह्मविना विश्वं कुत्र दृष्टं तद्- धुना ब्रह्मणि प्रतीतमिति भ्रमत्वेनोच्यत इत्याशङ्कयाह-त्वन्माय- येति । वन्मायया त्वय्येव कल्पितं त्वय्येव दृश्यत्वमुपैति नान्य- त्रेति भावः । न वयमन्यथाख्यातिवादिनो नाप्यसत्ख्यातिवादिनः किंत्वनिर्वचनीयख्यातिवादिनः । तथाच मायया सर्वमुपपादयितुं सुशकम् । नच सिद्धान्ते जगतः कचिदप्यननुभवादारोप्यप्रमाहित- संस्काराभावे कथं ब्रह्मण्यारोप इति वाच्यम् । लाघवेनारोप्यविषय- संस्कारत्वेनैव तस्य हेतुत्वात् । नच प्राथमिकारोपे का गतिरिति वाच्यम् । संसारप्रवाहस्यानादित्वात् । तदुक्तम् “आरोपे सति निमित्तानुसरणं नहि निमित्तमस्तीत्यारोपः” इति। तस्मादिहेवावि- द्यया कल्पितमित्यभ्युपेयम् । तदुक्तम् "अक्षमा भवतः केयं साध- कत्वं प्रकल्प्यते । किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञानकल्पितम् ॥” इति दिक् ॥ २५॥ परमतेऽन्यथाख्यात्यसत्ख्यात्योरपरोक्षतानुपपत्तिं ध्वनयन्सिद्धान्तेऽपरोक्षतां समर्थयते-तेजोभिरिति । समस्तं जगत् तेजोभिरापूर्य व्याप्य प्रकाशमानस्त्वं प्रकाशत इति प्रकाशस्तं कुरुषे । तव प्रकाशं विना मिथ्याभूतं जगन्न दृश्येत । किंच इदं विश्वं क्षणेन न दृश्यते । अधिष्ठानसाक्षात्कारे सतीति शेषः । अयं,भावः । विय- दाद्युपहितचैतन्येन तादात्म्यापन्नं वियदादि प्रकाशते "तस्य भासा- सर्वमिदं विभाति" इति श्रुतेः। प्रमातृचैतन्यं विषयचैतन्यं प्रमाण- चैतन्यं च यत्रामिन्नं भवति तत्रैव विषयापरोक्षं भवति । अतएक ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अल्पाश्रयो नैव बृहन्तमर्थ धत्तेऽणुरेको नहि विन्ध्यशैलम् । तद्वक्रमात्रे जगदेतदस्ति त्वन्माययैवेति च निश्चिनोमि ॥ २७ ॥ रजौ भुजंगो भयदो यथैव न जायते नास्ति न चैति नाशम् । त्वन्मायया केवलमात्तरूपं तथैव विश्वं त्वयि नीलकण्ठ ॥ २८ ॥ विचार्यमाणे तव यच्छरीर- माधारभावं जगतामुपैति । घटं साक्षात्करोमि वह्निमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायः । तच्चापरोक्षत्वं देशान्तरीयस्य तुच्छस्य च न संभवतीति भावः ॥२६॥ प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं युक्त्यन्तरेणापि साधयति-अल्पेति । अल्पश्चासावाश्रयश्च स तथा स्वस्वापेक्षया बृहन्तमर्थ न धत्ते । अत्र दृष्टान्तः । एकोऽणु- विन्ध्यशैलं नहि धत्त इति । ततः किं तत्राह । एतजगद्वक्रमात्रे अस्ति । तस्मात्त्वन्माययैव कृतं नतु वास्तवमिति निश्चिनोमि । तदु- तम् "दुर्घटेकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः” इति ॥२७॥ ननु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे अर्थक्रियाकारित्वं न स्यात् । तथाच तद्वन्ध- निवृत्त्यर्थं शास्त्रमनारभ्यं स्यादित्याशङ्कयाह-रज्जाविति । यथा रज्जौ भुजङ्गो वस्तुतो न जायते अतएव नाशं च नैति । "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः” इति स्मृतेः । तथापि भयदः । अर्थक्रियाकारीत्यर्थः । तथा त्वन्मायया केवलं त्वयि आत्तरूपं प्राप्तरूपं कल्पितमिति यावत् । सदसद्विलक्षणस्वरूपमित्यर्थः । एवंभूतं जगदपि कार्यक्षम भवतीत्यर्थः । प्राविभासिकस्यापि रज्जुसदेरर्थक्रियाकारित्वमस्ति किमुत व्यावहारिकस्येति भावः। तस्मात्तदुच्छेदाय शास्त्रमारम्भणी- .

·शिवगीता। [अध्यायः ७ तदप्यवश्यं मदविद्ययैव पूर्णश्चिदानन्दमयो यतस्त्वम् ॥ २९ ॥ पूजेष्टपूर्तादिवरक्रियाणां भोक्तुः फलं यच्छसि शस्तमेव । मृतदेवं वचन पुरारे त्वत्तोऽस्ति भिन्नं नच किंचिदेव ॥ ३० ॥ यमेवेति भावः ॥ २८ ॥ ननु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे तदधिष्ठानस्य म- द्विग्रहस्यापि मिथ्यात्वापत्तौ तत्र विश्वमध्यस्तमिति । कथं ब्रुवे व्या- घातादित्याशय त्वदेहेनोपलक्षितचिन्मात्राभिप्रायेणेदं ब्रुव इत्याह- विचार्यमाण इति । यदिदं तव शरीरं जगतामाधारभावमुपैति तद्- प्यविचाररमणीयमेव । विचार्यमाणे तु तच्छरीरं ममाविद्ययैव कल्पि- तम् । त्वं तु पूर्णश्चिदानन्दरूप एव । तथाचेदं विग्रहादिकमप्यध्यस्त- मिति भावः ॥२९॥ नन्वेवं ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वे कर्म- काण्डादिश्रुतिरपि मिथ्यार्थबोधिका स्यादित्याशय समाधत्ते- पूजेति । पूजादीनामिति शेषः । इष्टं यागः । पूर्व तडागारामादि । तथा वरक्रियाणां दानाध्ययनादीनां फलं स्वगादि तच्च फलं भोक्तुर्य- ज्वादेस्त्वं यच्छसि । “फलमत उपपत्तेः” इति न्यायात् । अयं भावः । यावदविद्यं भेदवासनावासितानां कर्मकाण्डादिश्रुतिप्रतिपा- दितं सर्वं शस्तमेव प्रमाणमेवेत्यर्थः । महता पुण्योदयेनोत्पन्नब्रह्मसा- क्षात्कारस्य हे पुरारे, किंचिदेव किमपि प्रपञ्चजातं त्वत्तो मिन्नं ना- स्तीति पश्यतस्तत्त्वज्ञानवतो दृष्ट्या एतत्पूर्वार्धप्रतिपादितार्थकम् । एवं तज्जातीयमन्यच्च वचनं मृषेत्यन्वयः । तथाच श्रुतिः "किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे” इति, स्मृतिश्च "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन" इति । "न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बन्धो नच साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥” इति. - ·वालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अज्ञानमूढा मुनयो वदन्ति पूजोपचारादिबहिःक्रियाभिः । तोष गिरीशो भजतीति मिथ्या कुतस्त्वमूर्तस्य तु भोगलिप्सा ॥ ३१ ॥ किंचिद्दलं वा चुलकोदकं वा यत्त्वं महेश प्रतिगृह्य दत्से । त्रैलोक्यलक्ष्मीमपि तज्जनेभ्यः सर्व त्वविद्याकृतमेव मन्ये ॥ ३२॥ व्याप्नोषि सर्वा विदिशो दिशश्च त्वं विश्वमेकः पुरुषः पुराणः । नष्टेऽपि तस्मिंस्तव नास्ति हानि- घंटे विनष्टे नभसो यथैव ॥ ३३ ॥ श्रुत्यन्तराच॥३०॥अविद्यावद्विषयकाणि शास्त्राणीत्याह-अज्ञानेति । अज्ञानेन मूढाश्च ते अमननशीलाश्च ते च तथोक्ताः पुरुषाः पूजादि- भिर्बहिःक्रियाभिर्गिरीशस्तोषं भजतीति वदन्ति । अविद्यादशामा- श्रित्य प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । तच्च ज्ञानदृष्ट्या मिथ्या तोषस्य मायावृ- त्तिरूपत्वात् । अमूर्तस्य पूर्णस्यानन्दरूपस्य भोगानां लिप्सा कुतः कस्मादपि हेतो वेति भावः। अझैस्तु यथोक्तं सर्व कार्यमेव । धर्मेण पापमपनुदति” इत्यादिश्रुतेः । “न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषो- ऽश्नुते” इत्यादिस्मृतेश्च ॥ ३१ ॥ अस्यैव प्रपञ्चः-किंचिदिति । दुलं तुलसी बिल्वादिपत्रं चुलकपरिमितमुदकं वा यत्त्वं प्रतिगृह्य भक्तज- नादिति शेषः । त्रैलोक्यलक्ष्मी यजनेभ्यः दत्से तत्सर्व अविद्याकृत- मेव मिथ्यैवेति मन्ये निश्चिनोमि । दातृसंप्रदानदेयादीनामाविद्यक- त्वादिति भावः ॥ ३२ ॥ व्याप्नोषीति । एकः सजातीयविजातीय- खगतभेदशून्यः पुरुषः । सर्वस्मात्कार्यात्पूर्वमेव विद्यमानः । “पूर्वमे- ·७२ शिवगीता। [ अध्यायः ७ यथैकमाकाशगमर्कबिम्ब क्षुद्रेषु पात्रेषु जलान्वितेषु । भजत्यनेकप्रतिबिम्बभावं तथा त्वमन्तःकरणेषु देव ॥ ३४ ॥ सुसर्जने वाप्यर्वने विनाशे विश्वस्य किंचित्तव नास्ति कार्यम् । अनादिभिर्देहभृतामदृष्ट- स्तथापि तत्स्वमवदातनोषि ॥ ३५ ॥ चाहमिहासमिति तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम्” इति श्रुतेः । त्वं विश्वं व्या- प्रोषि अधिष्ठानत्वेन तादात्म्यापन्नः सन्ननुगच्छसि । तस्मिन्विश्वस्मि- नष्टेऽपि तव हानिर्नास्ति । अत्र दृष्टान्तः । घटे विनष्टे यथैव नभसो हानिर्नास्ति रजतादिबाधेऽपि शुक्त्याद्यवस्थानदर्शनात् । तस्मात्त्वमेव साक्षात्करणीयः किं विषयमृगतृष्णयेति भावः ॥३३॥ ननूक्तरीत्या वियदादेर्मिथ्यात्वे जीवानां बहुत्वाद्वैतक्षतिः स्यादेव । नहि विय- दादिवज्जीवोऽपि मिथ्येति युक्तम् । बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यापत्ते- रित्याशङ्कयाह-यथेति । हे देव, यथाकाशगमेकमेवार्क बिम्बं क्षु- द्रेषु जलान्वितेषु पात्रेष्वनेकप्रतिबिम्बभावं भजति तथा त्वमन्तः- करणेष्वनेकप्रतिबिम्बभावं भजसि । तथाच श्रुतिः-'यथा घयं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा” इति । तथा चोपाधीनां मि- ध्यात्वेऽपि नोपहितस्य मिथ्यात्वमतो न बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यम्। औपाधिकभेदस्य मिथ्यात्वान्न द्वैतभङ्ग इति भावः ॥३४॥ नन्वेवं परमार्थतो जीवब्रह्मणोरविशेषे जीववदीश्वरोऽपि संसारी किं न स्यादित्याशझ्याह-सुसर्जन इति । विश्वस्य सृष्ट्यादिषु सत्सु तत्प्र- युवं कार्य तव किमपि नास्ति पूर्णकामत्वात् । तथापि अनादिमिः ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । ૭૩ स्थूलस्य सूक्ष्मस्य जडस्य देह- द्वयस्य शंभो न चिदं विनास्ति । अतस्त्वदारोपणमातनोति श्रुतिः पुरारे सुखदुःखयोः सदा ॥ ३६ ॥ नमः सच्चिदम्भोधिहंसाय तुभ्यं नमः कालकण्ठाय कालात्मकाय । नमस्ते समस्ताघसंहारकर्ने नमस्ते मृषाचित्तवृत्त्यैकभोके ॥ ३७॥ प्रवाहरूपैदेहरूपैर्देहभृतां जीवानामदृष्टैः सहकारिभूतैः स्वप्नवत्स्वर्गा- दीनातनोपि । तथा तच्च जीवेशयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावकृतो विशेष इति भावः ॥ ३५ ॥ तदेवमीश्वरस्य निरावरणत्वं प्रतिपाद्य जीवस्य सावरणत्वं प्रतिपादयति -स्थूलस्येति । स्थूलस्य पञ्चीकृतमहाभूत- कार्यस्य सूक्ष्मस्यापञ्चीकृतमहाभूतकार्यस्य लिङ्गाख्यस्य च देहस्य अं विना अततीत्यः आत्मा 'अत सातत्यगमने' तं विना चित् चेत- नत्वं नास्ति । किंभूतस्य देहदयस्य जडस्य । काष्ठरूपस्येत्यर्थः । सा चित् यदि देहद्वयस्य परिणामभूता स्यात्तर्हि जडः स्यात् । यस्मा- ञ्चित्तादात्म्यापन्नत्वेन देहद्वयस्य चित्त्वम् । अतः कारणाहद्वयज- न्ययोः सुखदुःखयोः श्रुतिस्त्वदारोपणं त्वयि प्रतिबिम्बभूते आरो- पणमातनोति । प्रतिपादयतीत्यर्थः । अयोयोगाद्वर्तेस्ताडनादिवत् । वह्नियोगादयसो दग्धृत्वादिवत् । तथाच श्रुतिः "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनभ- नन्यो अमिचाकशीति" इत्यादिः । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्' इत्य- धिकरणमपीत्यनुसंधेयम् ॥ ३६ ॥ एवमीश्वरसंधिवशादधिगतपर- मार्थोऽपि पुनर्बाधितानुवृत्त्यनुवृत्तया भक्त्या लीलाविग्रहाय भगवते नमस्कुर्वन्प्रार्थयते-नमइति । सचिदम्भोधौ हंस इव तस्मै । कर्पूर- ·शिवगीता। [ अध्यायः ७ सूत उवाच। एवं प्रणम्य विश्वेशं पुरतः प्राञ्जलिः स्थितः । विस्मितः परमेशानं जगदे रघुनन्दनः ॥ ३८॥ श्रीराम उवाच। उपसंहर विश्वात्मन्विश्वरूपमिदं तव । प्रतीतं जगदैकात्म्यं शंभो भवदनुग्रहात् ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच । पश्य राम महाबाहो मत्तो नान्योऽस्ति कश्चन । सूत उवाच। इत्युक्त्वैवोपसंजड़े स्वदेहे देवतादिकान् ॥ ४०॥ मीलिताक्षः पुनह द्यावदामः प्रपश्यति । तावदेव गिरेः शृङ्गे व्याघ्रचर्मोपरि स्थितम् ॥ ४१ ॥ ददर्श पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । व्याघ्रचर्माम्बरधरं भूतिभूषितविग्रहम् ॥ ४२ ॥ फणिकङ्कणभूषाढ्यं नागयज्ञोपवीतिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च विद्युत्पिङ्गजटाधरम् ॥ ४३ ॥ गौरतया हंसत्वेनोत्प्रेक्षा । मृषाभूतानां चित्तवृत्तीनां एकभोके मुख्य- साक्षिणे इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ एवमिति । विस्मितः अदृष्टपूर्वत्वात् ॥ ३८ ॥ उपसंहरेति ॥ ३९ ॥ पश्येति । पूर्वार्धे भगवद्वाक्यं उत्त- रार्धमारभ्य सूतवाक्यम् । अतो नान्योऽस्ति कश्चन जगदाश्रय इत्यर्थः ॥४०॥ मीलिताक्ष इति । लीलाविग्रहस्य मायिकत्वं क्रियातः प्रद- शयितुं रूपान्तरं स्थानान्तरमाविष्कृत्य स्थितमिति भावः ॥ ४१॥ दर्शेति । व्याघ्रचर्मैवाम्बरं तस्य धरम् । भूतिर्भस्म ऐश्वर्य वा.

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ७५ एकाकिनं चन्द्रमौलिं वरेण्यमभयप्रदम् । चतुर्भुजं खण्डपरशुं मृगहस्तं जगत्पतिम् ॥४४॥ अथाज्ञया पुरस्तस्य प्रणम्योपविवेश सः। अथाह रामं देवेशो यद्यत्प्रष्टुमभीच्छसि । तत्सर्व पृच्छ राम त्वं मत्तो नान्योऽस्ति ते गुरुः॥४५॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे विश्वरूपदर्शनं नाम सप्तमोऽध्यायः॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः ८ श्रीराम उवाच। पाञ्चभौतिकदेहस्य चोत्पत्तिविलयः स्थितिः। स्वरूपं च कथं देहे भगवन्वत्तुमर्हसि ।। ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ एकाकिनमिति । मृगो हस्ते यस्य तम् । खट्टादेः परा सप्तमीति साधुः ॥४४॥अथेति । गौतमीतीरस्थं स्वविग्रहादि- कमुपसंहृत्य रामं गिरिशिखरस्थं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ इति श्रील- क्ष्मीनृसिंहपण्डितसूनुहरिदीक्षितकृतौ शिवगीताटीकायां बाला- नान्दिन्यां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ पूर्वाध्यायान्ते शंभुनोक्ते यद्यत्प्रष्टुमभीच्छसि तत्सर्वं पृच्छ राम त्वमिति तदेवोपजीव्य स्वयमधिगततत्त्वोऽपि लोकानुग्रहार्थ विरक्ति- साधनं देहादिनिःसारत्वं शिवमुखेनैव प्रकटयितुं रामः पृच्छति- पाञ्चभौतिकेति । देहे लिङ्गशरीरे पाञ्चभौतिकदेहस्य स्थूलस्य उत्प- त्यादिकं कथं केन प्रकारेण इदं वक्तुमर्हसीत्यन्वयः ॥ १ ॥ - ·७६ शिवगीता। [अध्यायः८ श्रीभगवानुवाच । पञ्चभूतैः समारब्धो देहोऽयं पाश्चभौतिकः । तत्र प्रधानं पृथिवी शेषाणां सहकारिता ॥ २॥ जरायुजोडण्डजश्चैव स्वेदजश्चोद्भिदस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः ॥ ३ ॥ मानसस्तु परः प्रोक्तो देवानामेव स स्मृतः। तत्र वक्ष्ये प्रथमतः प्रधानत्वाजरायुजम् ॥४॥ शुक्रशोणितसंभूतवृत्तिरेव जरायुजः स्त्रीणां गर्भाशये शुक्रमृतुकाले विशेद्यदा । रजसा योषितो युक्तं तदेव स्याजरायुजम् ॥ ५॥ बाहुल्याद्रजसः स्त्री स्याच्छुक्राधिक्ये पुमान्भवेत् । शुक्रशोणितयोः साम्ये जायतेऽथ नपुंसकः॥ ६ ॥ पञ्चभूतैरिति । अयमपरोक्षःप्राणिनां देहः पाञ्चभौतिकः पञ्चभूतानां परिणामः । यतः पञ्चभूतैरारब्धः तत्र तस्मिन्देहे पृथिवी प्रधान मुख्येत्यर्थः । 'वैशेष्यात्तद्वादः' इति न्यायात् । एवमाप्ये देहादौ द्रष्ट- व्यम् । शेषा इत्यर्थः । तदंशानामल्पीयस्त्वात्सहकारित्वमुक्तम् ॥२॥ उद्भिनत्ति भूमिमित्युद्भिदः । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः ॥३॥ प्रधानत्वादिति । जरायुजं मनुष्यदेहं पुरुषार्थसाधनत्वेन मुख्यत्वा- दिति भावः ॥ ४ ॥ शुक्रेति । शुक्रशोणिताभ्यां संभूता जाता वृत्ति- रुत्पत्तिर्यस्य स तथा । एवंभूत एव जरायुजो नतु तन्निरपेक्षोत्प- त्तिक इत्यर्थः । पूर्वश्लोकस्यैव शेषभूतमर्धमिदम् । स्त्रीणामिति । गर्भ आशेतेऽस्मिन्निति गर्भाशयः पेशी सैव जरायुशब्दवाच्या । "गर्भाशयो जरायुः स्यात्" इत्यमरः । तस्मिन् गर्भाशये शुक्रं ऋतु- काले विशेत्तदा योषितः स्त्रिया रजसा शोणितेन युक्तं तदेव शुक्र जरायुजं स्यात् ॥ ५॥ शुक्रशोणितयोरन्यवराधिक्ये. सति जाय-,

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
ऋतुस्नाता भवेन्नारी चतुर्थदिवसे ततः।
ऋतुकालस्तु निर्दिष्ट आषोडशदिनावधि ॥ ७॥
तत्रायुग्मदिने स्त्री स्यात्पुमान्युग्मदिने भवेत् ॥ ८॥
षोडशे दिवसे गर्भो जायते यदि सुभ्रवः ।
चक्रवर्ती तदा राजा जायते स न संशयः॥९॥
ऋतुस्नाता यस्य पुंसः साकाझं मुखमीक्षते ।
तदाकृतिर्भवेद्गर्भस्तत्पश्येत्स्वामिनो मुखम् ॥ १० ॥
मानं भेदविशेषमाह-बाहुल्यादिति । 'न भ्राण्नपान्नवेदानासत्या'
इति निपातनानपुंसकशब्दः साधुः ॥ ६ ॥ ऋतुस्नातेति । षोडश-
दिनरूपमवधिमभिव्याप्येत्यर्थः। तथाच रजोदर्शनादारभ्याषोडश-
दिनं ऋतुकाल इति फलितार्थः । एवं स्थिते चतुर्थ दिवसे नारी ऋ-
तुस्नाता भवेत् ॥ ७ ॥ ततः पश्चमदिनमारभ्यायुग्मासु पञ्चमसप्त-
मादिषु रात्रिषु भर्तृसंयोगे स्त्री स्यात् । युग्मासु रात्रिषु पुमान् स्यात् ।
अयुग्मासु रात्रिष्वपि शुक्रबाहुल्ये पुमान् स्याकिंतु स्याकृतिः।
तथा युग्मासु रात्रिषु शोणितातिरेके स्त्री स्याकिंतु पुरुषाकृतिरित्य-
विरोधो द्रष्टव्यः । चतुर्थरात्रौ गमनं वैकल्पिकम् । अप्रमाणोपन्या-
सस्तु दीक्षितकृतटीकायां द्रष्टव्य इति दिक् ॥ ८॥ षोडश इति ।
अत्र सर्वत्र दिवसशब्दो राज्युपलक्षकः । चक्रवर्ती सार्वभौमः ।
ब्राह्मणश्चेज्ज्ञानपारगः स्यात् ॥ ९॥ ऋतुस्नातेति । तत्तस्मात्कार-
णात्स्वामिनो भर्तुः । अत्र लिङ्गपुराणसंग्रहः-"चतुर्थी रात्रौ-
विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम् । दारिद्यार्णवमग्नं च तनयं
सा प्रसूयते । पञ्चम्यामुत्तमां कन्यां षष्ठयां सत्पुत्रं सप्तम्यां कन्यां
अष्टम्यां संपन्नं पुत्रं” इत्यादिफलानि वर्णितानि । “त्रयोदश्यां व्यमि-
चारिणी कन्यां चतुर्दश्यां सत्पुत्रं पञ्चदश्यां धर्मज्ञां कन्यां षोडश्यां
ज्ञानपारगं पुत्रं प्रसूयते” इत्यादिफलं शेयमिति दिक् ॥ १० ॥

·शिवगीता। [अध्यायः८ या स्त्रीचर्मावृतिः सूक्ष्मा जरायुः सा निगद्यते । शुक्रशोणितयोर्योगस्तस्मिन्नेव भवेद्यतः । तत्र गर्भो भवेद्यस्मात्तेन प्रोक्तो जरायुजः॥११॥ अण्डजाः पक्षिसपाद्याः स्वेदजा मशकादयः । उद्भिज्जा वृक्षगुल्माद्या मानसाश्च सुरर्षयः॥ १२ ॥ जन्मकर्मवशादेव निषिक्तं स्मरमन्दिरे । शुक्रं रजःसमायुक्तं प्रथमे मासि तद्रवम् ॥ १३ ॥ बुबुदं कललं तस्मात्ततः पेशी भवेदिदम् । पेशीघनं द्वितीये तु मासि पिण्डः प्रजायते ॥ १४ ॥ कराविशीर्षकादीनि तृतीये संभवन्ति हि । अभिव्यक्तिश्च जीवस्य चतुर्थे मासि जायते ॥ १५ ॥ ततश्चलति गर्भोऽपि जनन्या जठरे स्वतः। पुत्रश्चेदक्षिणे पार्श्वे कन्या वामे च तिष्ठति ॥ १६ ॥ या स्त्रीति । स्त्रियाश्चर्मरूपा आवृतिः पेशीतियावत् । सा जरायुरिति ग- द्यते । जरायुः सेति स्त्रीलिङ्गमार्षम् । यस्मात्कारणात् । तेन कारणेन जरायुजः प्रोक्तः कविभिरिति शेपः॥ ११॥ अण्डजा इति । मनसो जाता मानसाः । योगसामर्थ्यमेव तत्र कारणमिति भावः॥१२॥ अथ पिण्डोत्पत्तिक्रममाह । जन्मकर्मेति भाविजन्मनः कारणं यत्कर्म तद्वशादेवेति संबन्धः। स्त्रीयोनौ निषिक्तं तद्रजसासहितं द्रवरूपं सत्प्र- थमे मासि तिष्ठति ॥ १३ ।। बुद्बुद मिति । इदं द्रवरूपं शुक्र बुद्बुदरूपं भवति । तस्मात्कललं द्रप्सरूपं भवति । ततः पेशी भवति ततः पेशी- धनं भवतीति प्रथममास एव क्रमाद्भाविन्यश्चतस्रोऽवस्था निर्दिष्टाः। द्वितीयमासे तु पिण्डो जायते ॥ १४ ॥ अभिव्यक्तिरिति । जीवस्य जीवोपार्लिङ्गदेहस्येति यावत् ॥ १५॥ तंत इति । जनन्या जठरे

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
नपुंसकस्तूदरस्य भागस्तिष्ठति मध्यमे ।
अतो दक्षिणपार्श्वे तु शेते माता पुमान्यदि ॥ १७ ॥
अङ्गप्रत्यङ्गभागाश्च सूक्ष्माः स्युर्युगपत्तदा ।
विहाय श्मश्रुदन्तादीजन्मानन्तरसंभवान् ॥ १८ ॥
चतुर्थे व्यक्तता तेषां भावानामपि जायते ।
पुंसां स्थैर्यादयो भावा भूतत्वाद्यास्तु योषिताम् ॥१९॥
नपुंसके च ते मिश्रा भवन्ति रघुनन्दन ।
मातृजं चास्य हृदयं विषयानभिकाङ्क्षति ॥ २० ॥
ततो मातुर्मनोऽभीष्टं कुर्यागर्भविवृद्धये ।
तां च द्विहृदयां नारीमाहुदीहृदिनीं ततः ॥ २१ ॥
अदानादोहदानां स्युर्गर्भस्य व्यङ्गतादयः ।
मातुर्यद्विषये लोभस्तदातॊ जायते सुतः ॥ २२ ॥
गर्भः स्वतोऽपि स्वत एवेत्यर्थः ॥ १६ ॥ १७ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गेति ।
तदा चतुर्थमासे अङ्गानि करचरणादीनि प्रत्यङ्गानि अङ्गुल्यादीनि
तेषां भागा अंशाः सूक्ष्मा युगपत् स्युः । जन्मन उत्पत्तेरनन्तरं
संभव उत्पत्तिर्येषां तान् तथोक्तान् श्मश्रुदन्तादीन्विहाय ॥ १८ ॥
चतुर्थे इति । तेषां भावानां वक्ष्यमाणानामपि अभिव्यक्तिर्जायते ।
के ते भावा इत्याकाङ्क्षायामाह-पुंसामिति । योषितां भूतत्वाद्याः।
भूतत्वं चाञ्चल्यम् ॥ १९ ॥ नपुंसक इति । मातृजमिति गर्भस्य
हृदयं मातुर्हृदयाजायत इत्यर्थः । अतो मातुराकाङ्कितानेव विषया-
नभिकाङ्क्षति ॥ २० ॥ तत इति । ततः कारणाद्गर्भस्य विवृद्धये
मातुर्मनसो यद्यदन्नपानाद्यभीष्टं तत्कुर्यात् । तां चेति । द्वे हृदये य-
स्यास्तां दौहृदिनीम् । पृषोदरादित्वात्साधुः ॥ २१॥ अदानादिति ।
दोहदानां गर्भिण्यभिलषितार्थानामदानात् गर्भस्य व्यङ्गता अङ्गन्यू-
नत्वम् । आदिपदेन अशक्तबुद्धिमान्द्यत्वादीनां संग्रहः ॥ २२ ॥

·शिवगीता। [अध्यायः८ प्रबुद्धं पञ्चमे चित्तं मांसशोणितपुष्टता । षष्ठेऽस्थिस्नायुनखरकेशलोमविविक्तता ॥ २३ ॥ बलवौँ चोपचितौ सप्तमे त्वङ्गपूर्णता । पादान्तरितहस्ताभ्यां श्रोत्ररन्ध्र पिधाय सः ॥ २४ ॥ उद्विग्नो गर्भसंवासादस्ति गर्भभयान्वितः ॥ २५ ॥ आविर्भूतप्रबोधोऽसौ गर्भदुःखादिसंयुतः। हा कष्टमिति निर्विण्णः स्वात्मानं शोशुचीत्यथ ॥२६॥ अनुभूता महासह्यपुरो मर्मच्छिदोऽसकृत् । करम्भवालुकास्तप्ताश्चादह्यन्तासुखाशयाः॥ २७ ॥ प्रबुद्धमिति । पञ्चमे प्रबुद्धं ज्ञानवद्भवति । षष्ठे तु नखराणि नखानि केशाः शिरोरुहा रोमाण्यङ्गरुहाणि ॥ २३ ॥ बलवर्णाविति । सप्तमे बलवर्णों च उपचितौ भवतः । अङ्गपूर्णता सप्तमे सर्वाङ्गसंपूर्णो भवतीति वचनात्पादाभ्यामन्तरितौ यौ हस्तौ ताभ्यां श्रोत्ररन्ध्रेऽपि- धायाच्छाद्य ॥ २४ ॥ स जन्तुः किंविधस्तत्राह-उद्विग्न इति । गर्भ- संवासाद्गर्भसंवाससंकटादित्यर्थः । उद्विग्नः संजातत्रासः । तथा गर्भभयेन भाविगर्भप्रतिसंधानजनितेन भयेनान्वितो युक्तः सन्नस्ति तिष्ठति ॥ २५॥ आविर्भूत इति । आविर्भूतः प्रबोधो भूतभविष्या- द्यनेकजन्मज्ञानं यस्य स तथा निर्विण्णः पश्चात्तापवान् शोशुचीति पुनःपुनः शोचतीत्यर्थः । यङ्लुङन्ताल्लटि रूपमिदम् ॥ २६ ॥ भूतजन्मदुःखान्यनुस्मृत्य शोचति-अनुभूतेति । महासह्याश्च ताः पुरश्च तास्तथोक्ताः । नारकिशरीराणीत्यर्थः । "शतं मा पुर आय- सीररक्षन्” इति श्रुतेः । कर्मधारये कृते "ऋक्पूरब्धः” इति समा- सान्तेऽचि "परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः” इति स्त्रीत्वादाप् । मयानु- भूता इति संबन्धः । करम्भवालुकाः यवभर्जनार्थ तप्ताः सिकताः।- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। ८१ जठरानलसंतप्तपित्ताख्यरसविपुषः । गर्भाशये निमग्नं तु दहन्त्यतिभृशं हि माम् ॥ २८ ॥ उदर्यकृमिवत्राणि कूटशाल्मलिकण्टकैः। तुल्यानि च तुदन्त्यात पाङस्थिक्रकचार्दितम् ॥ २९॥ गर्भे दुर्गन्धभूयिष्ठे जठराग्निप्रदीपिते । दुःखं मयाप्तं यत्तस्मात्कनीयः कुम्भपाकजम् ॥ ३० ॥ पूयासृक्श्लेष्मपायित्वं वान्ताशित्वं च यद्भवेत् । अशुचौ क्रिमिभावश्च तत्प्राप्तं गर्भशायिना ॥ ३१॥ गर्भशय्यां समारुह्य दुःखं यादृङ्मयापि तत् । नातिशेते महादुःखं निःशेषनरकेषु तत् ॥ ३२॥ तप्ताः पुनश्च संतापिताः । कीदृश्यः । असुखं आशेते आस्विति असु. खाशयाः । एवंभूता मां दहन्तीति संबन्धः ॥ २७ ॥२८॥ उद्- येति । उदरे भवा उदाः। 'शरीरावयवाद्यत्" । उदर्यकृमीणां वाणि आत मां तुदन्ति व्यथयन्तीत्यन्वयः । कीदृशानि वक्राणि । कूटशाल्मलेः कण्टकैः तुल्यानि । कीदृशं माम् । मातुः पार्श्वभागयो- योन्यस्थीनि तान्येव क्रकचाः करपत्राणि तैरर्दितं पीडितम् ॥२९॥ गर्भे इति-मातुर्गर्भे । कीदृशे । दुर्गन्धभूयिष्ठे पूतिगन्धिबहुले। किंच । जठराग्निना प्रदीपिते यन्मया दुःखमाप्तमनुभूतं तस्माद्दुःखा- त्कुम्भपाकाख्ये नरके जातं दुःखं कनीयः । अत्यल्पमित्यर्थः॥३०॥ पूयेति । पूयो रक्तविकारः अमृग्रक्तं श्लेष्मा कफः तत्पायित्वं वान्ता- शित्वम् । उदरस्थमन्नमेव वान्तत्वेनोपचर्यते तद्भक्षणशीलत्वम् । अशुचौ विण्मूत्रादौ कृमिभावश्च । तत् त्रितयमपि गर्भशायिना मया प्राप्तमिति संबन्धः ॥ ३१ ॥ गर्भशय्यामिति । गर्भ एव शय्या तां समारुह्याश्रित्य मया यादृग्दुःखं आपि प्राप्तं तदुःखं कर्म, समस्ते- षु नरकेषु दुःखं कर्तृ तन्नातिशेते । आकल्पं भोक्तव्यसर्वनरक- शि.गी.६ ·शिवगीता। [अध्यायः८ एवं स्मरन्पुरा प्राप्ता नानाजातीश्च यातनाः। मोक्षोपायमभिध्यायन्वर्ततेऽभ्यासतत्परः॥ ३३ ॥ अष्टमे त्वक्सृती स्यातामोजस्तेजश्च हृद्भवम् । शुभ्रमापीतरक्तं च निमित्तं जीविते मतम् ॥ ३४ ॥ मातरं च पुनर्गभं चञ्चलं तत्प्रधावति । ततो जातोऽष्टमे मासि न जीवत्योजसोज्झितः॥ ३५ ॥ किंचित्कालमवस्थानं संस्कारात्पीडिताङ्गवत् । समयः प्रसवस्य स्यान्मासेषु नवमादिषु ॥ ३६॥ दुःखादपि गर्भवासदुःखमसह्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ एवमिति । नानाविधा जाती: संकरजातीः पुल्कसत्वाद्याः यातनास्तीत्रवेदनाश्च स्मरन् मोक्षस्य उपायं चाभिध्यायन केनोपायेन मे मोक्षो भविष्य- तीति च चिन्तयन्नित्यर्थः । वर्तते तिष्ठति । कीदृक् । अभ्यासः समस्तदुःखचिन्तनपूर्वकं मोक्षोपायचिन्तनवृत्तिः तत्र तत्परस्तदेक- निष्ठ इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ अष्टम इति । त्वक्चर्मस्मृतिर्गमनरूपं कर्म ते उभे स्याताम् । हृदि भवं हृद्भवं ओजस्तेजश्च स्यात् । तयोः स्वरूप- माह । शुद्धं यदोजःशब्दवाच्यं तच्छुभ्रं यत्तेजःशब्दवाच्यं तत् आ ईषत्पीतं रक्तं च । तदोजस्तेजश्च धातुपरिणामविशेषात्मकं जीविते निमित्तं तदष्टमे मासि मतं तत्र स्फुटीभवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ मातर- मिति । यत्पूर्वोक्तमोजः गर्भस्यादृष्टवशात् चञ्चल्यते गर्हितं चलतीति चञ्चलम् । अतएव पुनर्मातरं च पुनश्च गर्ने प्रधावति । अनियता- वस्थितिर्भवतीत्यर्थः । ततो हेतोः अष्टमे मासि जातो न जीवति । नागुक्तेन ओजसा उज्झितस्त्यक्तः ॥ ३५॥ किंचित्कालमिति । नव- मादिषु मासेषु प्रसवस्य समयः स्यात् । तेषु मासेषु संस्कारात्प्रसक- प्रतिबन्धकालदृष्टात्किंचित्कालमवस्थानं भवतीति । तत्र दृष्टान्तः

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
मातुरस्रवहां नाडीमाश्रित्यान्ववतारिता ।
नाभिस्थनाडीगर्भस्य
मात्राहाररसावहा ।
तेन जीवति गर्भोऽपि मात्राहारेण पोषितः॥ ३७॥
अस्थियन्त्रविनिष्पिष्टः पतितः कुक्षिवमना ।
मेदोऽसृग्दिग्धसर्वाङ्गो जरायुपुटसंवृतः॥ ३८ ॥
निष्क्रामन्भृशदुःखार्तो रुदन्नुच्चैरधोमुखः।
यन्त्रादेवं विनिर्मुक्तः पतत्युत्तानशाय्युत ॥ ३९ ॥
अकिंचित्कस्तदा लोकांसपेशीवदास्थितः ।
श्वमार्जारादिदंष्ट्रिभ्यो रक्ष्यते दण्डपाणिभिः ॥ ४० ॥
भारादिना श्रान्तस्तूष्णीं तिष्ठति तद्वत् ॥ ३६ ॥ मातुरिति । असं
शोणितं वहत्यनयेत्यस्रवहा तां नाडीमाश्रित्य नाभिस्था नाडी अन्वव-
तारिता विस्तारितास्ति । सा च नाडी गर्भस्य मातुराहारो मात्राहा-
रस्तत्संबन्धिनं रसं आवहति । अस्रवहनाड्याश्रितनाभिस्थनाडीप्रापि-
तमात्राहाररसेन गर्भो जीवतीति भावः। तदेव स्पष्टमाचष्टे-नेति।
योषितस्तेनान्नरसन मात्राहारेण स्वल्पाहारभूतेनापि तद्गर्भो जीवती-
त्यर्थः॥ ३७ ॥ प्रसूतिप्रकारमाह-अस्थियात्रेति । योनिचक्रे यान्य-
स्थीनि तदेव यत्रं तेन विनिष्पिष्टो व्यथिताङ्गः सन् कुक्षिवर्मना
कुक्षिबस्तिस्ततो योनिरेवंभूतेनेत्यर्थः । बहिः पतितो निःसृतो भव-
तीति शेषः। किंभूतः । मेदश्च असृक् च ताभ्यां दिग्धमालिप्तं
सर्वमङ्गं यस्य स तथा। जरायुरेव पुटमपिधानं तेन संवृतः॥३८॥
निष्कामन्निति । एवमुक्तप्रकारेण यत्राद्विनिर्मुक्तः सन्पतति । एवं
गर्भवासदुःखं निरूपितम् । उत्तानशायीत्यादिना शैशवदुःखं निरूप-
यति । उत अपिच उत्तानशायी डिम्भ इत्यर्थः ॥ ३९॥ अकि-
चित्कः किंचिदपि कर्तुं असमर्थः । सर्वथा पराधीन इति भावः ।
अतएव लोकांसपेशीवब्यवस्थितः । दण्डपाणिभिः स्वजनैः॥४०॥

·शिवगीता। [ अध्यायः८ पितृवद्राक्षसं वेत्ति मातृवड्डाकिनीमपि । पूयं पयोवदज्ञानादीर्घकष्टं तु शैशवम् ॥ ४१ ॥ श्लेष्मणा पिहिता नाडी सुषुम्ना यावदेव हि । व्यक्तवर्णं च वचनं तावद्वक्तुं न शक्यते ॥ ४२ ॥ अतएव च गर्भेऽपि रोदितुं नैव शक्यते ॥ ४३ ॥ दृप्तोऽथ यौवनं प्राप्य मन्मथज्वरविह्वलः। गायत्यकस्मादुच्चैस्तु तथाकस्माच्च वल्गति ॥ ४४ ॥ आरोहति तरून्वेगाच्छान्तानुद्वेजयत्यपि । कामक्रोधमदान्धः सन्न कांश्चिदपि वीक्षते ॥ ४५ ॥ अस्थिमांसशिरालाया वामाया मन्मथालये। उत्तानपूतिमण्डूकपाटितोदरसंनिभे । आसक्तः स्मरबाणात आत्मना दह्यते भृशम् ॥ ४६॥ अस्थिमांसशिरात्वग्भ्यः किमन्यद्वर्तते वपुः । वामानां मायया मूढो न किंचिदीक्षते जगत् ॥ ४७ ॥ विवेकशून्यत्वं प्रतिपादयति-पितृवदिति। डाकिनी राक्षसीविशेषम् । दीर्घ कष्टं यस्मिंस्तत्तादृशं शैशवमिति ॥ ४१ ॥ श्लेष्मणेति । सुषुम्ना ब्रह्मनाडीत्युच्यते सा यावच्छेष्मणा पिहितास्ति तावत्स्पष्टाक्षरं वचनं वक्तुं न शक्यते ॥४२॥४३॥ यौवनं निरूपयति-दृप्तोऽथेति । दृप्तो गर्वितः अकस्मात् निर्निमित्तं वल्गति स्वपराक्रमं विकत्थते ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ अस्थि च मांसं च शिरा च अस्थिमांसशिरं तत् आसमन्ताल्लाति गृहाति सा तथा तस्या वामायाः स्त्रिया मन्मथा- लये उपस्थे । उत्तानं पूति दुर्गन्धं ईदृशं यन्मण्डूकस्य पाटितं विशीर्ण उदरं तत्सदृशे । आसक्तः सन्नात्मना मनसा ॥ ४६॥ अस्थीति । वामानां सुन्दरीणां वपुः शरीरं अस्थि मांसप्रभृतिभ्योऽन्यद्वर्तते कि नास्त्येवेत्यर्थः । यद्यपि अस्थ्यादीनामेकत्वमेवापेक्षितं प्राण्यङ्ग--..

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। निर्गते प्राणपवने देहो हन्त मृगीदृशः। यथाहि जायते नैव वीक्ष्यते पञ्चषैर्दिनैः॥४८॥ महापरिभवस्थानं जरां प्राप्यातिदुःखितः। श्लेष्मणा पिहितोरस्को जग्धमन्नं न जीर्यति ॥ ४९ ॥ सन्नदन्तो मन्ददृष्टिः कटुतिक्तकषायभुक् । वातभुग्नकटिग्रीवाकरोरुचरणोऽबलः ॥ ५० ॥ गदायुतसमाविष्टः परिभूतः स्वबन्धुभिः । निःशौचो मलदिग्धान आलिङ्गितवरोषितः ॥५१॥ त्वात्तथाप्यार्षत्वमेव गतिः । यद्यप्येवं तथापि मायया योषिन्मय्या मूढो युवा किमपि जगन्नेक्षते यथावन्न जानाति । किंतु स्त्रीमयमेव पश्यतीत्यर्थः॥४७॥ निर्गत इति । प्राणपवने निर्गते सति पञ्चभिः षड्भिर्वेति पञ्चषैर्दिनैः । मृगीदृशो देहो यथा हि जायते यामवस्था प्राप्नोति तन्न वीक्ष्यते न पर्यालोच्यते । मूढेन यूनेति शेषः । उक्तं च "नारीस्तनभरनाभिनिदेशं दृष्ट्वा मायामोहावेशम् । एतत्सर्व मांसविकारं मनसि विचारय वारंवारम्” इति ॥४८॥ वार्धकदु- दशामाह—महापरिभवेति । महांश्चासौ परिभवस्तिरस्कारस्तस्य स्थानम् । अजहल्लिङ्गत्वात्तथैव विशेषणम् । "शैत्यं हि यत्सा प्रक- तिर्जलस्य" इतिवत् । एवंविधा जरां प्राप्यातिदुःखितस्तिष्ठतीति शेषः। जग्धं भक्षितमन्नं न जीर्यति जीर्णं न भवतीत्यर्थः॥४९॥ सन्ना विशीर्णा दन्ता यस्य स तथा । कटुतिक्तादीन् रसान व्याधि- निवृत्तये भुत इति तथाभूतः । वातेन भुना नम्राः कट्याद्यवयवा यस्य स तथा । अत एवाबलः बलहीनः॥ ५० ॥ गदेति । गदानां रोगाणामयुतेन दशसहस्रेण समाविष्टो व्याप्तः। निःशौचः शौच- शून्यः । मलेन दिग्धं लिप्तमङ्गं यस्य स तथा। आलिङ्गितं वरं महत् उषितं दाहो येन स तथा। 'उष दाहे' अस्माद्धातो वे क्तः । एवमा- ·शिवगीता। [अध्यायः ८ ध्यायन्नसुलभान्भोगान्केवलं वर्तते चलः। सर्वेन्द्रियक्रियालोपाद्धास्यते बालकैरपि ॥५२॥ ततो मृतिजदुःखस्य दृष्टान्तो नोपलभ्यते । यस्माद्विभ्यति भूतानि प्राप्तान्यपि परां रुजम् ॥ ५३ ॥ नीयते मृत्युना जन्तुः परिष्वक्तोऽपि बन्धुभिः । सागरान्तर्जलगतो गरुडेनेव पन्नगः॥ ५४॥ हा कान्ते हा धनं पुत्राः क्रन्दमानं सुदारुणम् । मण्डूक इव सर्पण मृत्युना नीयते नरः॥ ५५ ॥ मर्मसून्मथ्यमानेषु मुच्यमानेषु संधिषु । यदुःखं नियमाणस्य स्मर्यतां तन्मुमुक्षुभिः॥ ५६ ॥ दिरोगग्रस्तत्वाद्वन्धुभिः स्त्रीपुत्रादिभिः परिभूतोऽनाहत इत्यर्थः॥५१॥ ध्यायन्निति । असुलभान्स्वाद्वन्नमृदुशय्यादीन्भोगान्केवलं ध्यायं. स्तिष्ठति । नतु भगवन्तं ध्यायतीति भावः । चलतीति चल: कम्पमानदेह इत्यर्थः । सर्वेषामिन्द्रियाणां यथायथं व्यापारलोपात् बालकैरपि हास्यते । उपहास्यत इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ तत इति । ततो वार्धकानन्तरं मरणं तेन जातस्य दुःखस्य दृष्टान्तो नैवोपलभ्यते । यस्मान्मरणाद्भूतानि बिभ्यति । कीदृशानि । परां महतीं रुजं पीडां रो- गरूपां दारियादिरूपां वा प्राप्तान्यपि ॥५३॥नीयत इति । बन्धुभिः स्त्रीपुत्रादिभिः परिष्वक्तोऽपि आलिङ्गितोऽपि । अत्र दृष्टान्तः-साग- रेति । पद्भ्यां न गच्छतीति पन्नगः सर्पः॥५४॥ हा कान्ते इति । यमदूतान्दृष्ट्वा सुतरां दारुणं यथा भवति तथा हा कान्ते इत्यादि क्रन्द- मान अक्रोशन्नपि नरः मृत्युना सर्पण मण्डूक इव नीयते ॥ ५५ ॥ मर्मविति । उन्मथ्यमानेषु । प्राणवायुना वियुज्यमानेषु उत्कृष्यमाणे- ध्विति पाठेऽयमेवार्थः । तथा हस्तपादादीनां च संधिषु मुच्यमानेषु सत्सु नियमाणस्य यहुःखं तन्मुमुक्षुभिः स्मर्यताम् । तस्मादेहे ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। दृष्टावाक्षिण्यमाणायां संज्ञया नियमाणया। मृत्युपाशेन बद्धस्य त्राता नैवोपलभ्यते ॥ ५७ ।। संरुध्यमानस्तमसा महच्चित्तमिवाविशन् । उपाहूतस्तदा ज्ञातीनीक्षते दीनचक्षुषा ॥ ५८ ॥ अयापाशेन कालेन स्नेहपाशेन बन्धुभिः । आत्मानं कृष्यमाणं तमीक्षते परितस्तथा ॥ ५९ ॥ हिक्कया बाध्यमानस्य श्वासेन परिशुष्यतः। मृत्युना कृष्यमाणस्य न खल्वस्ति परायणम् ॥ ६० ॥ संसारयन्त्रमारूढो यमदूतैरधिष्ठितः । क यास्यामीति दुःखातः कालपाशेन योजितः ॥ ६१॥ विश्वासो न विधेय इति भावः ॥५६॥ दृष्टाविति । दृष्टावाक्षिप्य- माणायां यमदूतैरिति शेषः । ह्रियमाणया संज्ञया उपलक्षितस्य तात्कालिक्या यातनया निःसंज्ञस्येत्यर्थः। मृत्युपाशेन बद्धस्य । एवंविधस्य जन्तोत्राता रक्षको नोपलभ्यत एव । तस्मात्तस्मिन्काले यखाता ईश्वरः स चादावेव शरणीकरणीय इति भावः ॥ ५७ ॥ संरुध्यमान इति । तमसा अज्ञानेन संरुध्यमानः । तथापि महञ्चित्तं विवेकम् । चिती संज्ञाने भावे क्तः । आविशन्निव सावधानतां प्राप्त सन्निव । ज्ञातिभिरुपाहूतः सन् तदा तस्यामवस्थायामपि ज्ञातीन्दी- नचक्षुषा ईक्षते । संभाषणासमर्थत्वादीक्षणमात्रं करोति तदेतन्महतो विवेकस्य कार्यम् । तदभावे ईक्षणमपि दुःसाध्यमिति भावः। तस्मात्त. स्मिन्काले ईश्वरध्यानार्थं यावज्जीवं ध्यानाभ्यासो विधेय इति व्यञ्जनम् ॥५८॥ अयःपाशेनेति । कालेन का अयःपाशेन करणेन तमुक्ताव- स्थापनमात्मानं परितः सर्वतः कृष्यमाणमीक्षते । इदं महतो विवे. कस्य फलं किमु वक्तव्यं तदा भगवञ्चिन्तनम् ॥ ५९ ॥ हिक्कयेति । प्राणवायुगतिमान्यं हिक्का तस्या गतिप्राचुर्ग श्वासस्तेन च । परायणं रक्षकः॥ ६० ॥ संसार एव यत्रं भ्रमञ्चक्रं तदारूढो यम- ·८८. शिवगीता। [अध्यायः८ किं करोमि क गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । इतिकर्तव्यतामूढः कृच्छ्रादेहात्त्यजत्यसून् ॥ ६२ ॥ यातनादेहसंबद्धो यमदूतैरधिष्ठितः । इतो गत्वानुभवति या यास्ता यमयातनाः। तासु यल्लभते दुःखं तद्वक्तुं सहते कुतः ॥ ६३ ॥ कर्पूरचन्दनायैस्तु लिप्यते सततं हि यत् । भूषणैर्भूष्यते चित्रैः सुवस्त्रैः परिवार्यते ॥ ६४ ॥ अस्पृश्यं जायतेऽप्रेक्ष्यं जीवत्यक्तं सदा वपुः। निष्कासयन्ति निलयात्क्षणं न स्थापयन्त्यपि ॥६५॥ दह्यते च ततः काष्ठैस्तद्भस्म क्रियते क्षणात् । भक्ष्यते वा सृगालेन गृध्रकुक्कुरवायसैः । पुनर्न दृश्यते सोऽथ जन्मकोटिशतैरपि ॥ ६६ ॥ दूतैरधिष्ठित आक्रान्तः सन् । अतः परं क यास्यामीति दुःखार्तः । कालपाशेन योजितः बद्धः ॥ ६१॥ किं करोमीति । किं करोमी- त्यादिकं किंचित्कालं चिन्तयित्वा तत इतिकर्तव्यतायां मूढः सन् कष्टादेहादसून्प्राणान्त्यजति ॥ ६२ ॥ ततः किमित्यत आह-यात- नेति । इतोऽस्माल्लोकाद्गत्वा यमलोकमित्यध्याहारः । यातनायै देहो यातनादेहस्तेन संबद्धः सन् ताः प्रसिद्धाः यमयातनाः । या या अनुभवति तासां मध्ये एकस्यां यातनायां यदुःखं लभतेऽनु- भवति तत्किमपि वक्तुं कुतः सहते। एकयातनादुःखं वक्तुम- शक्यं किमु वक्तव्यं सर्वयातनादुःखमिति भावः ॥ ६३ ॥ पूर्वश- रीरस्य परिणाममाह-कर्पूरेति । परिवार्यते वेष्ट्यते ॥ ६४ ॥ तदेव वपुर्जीवेन लिङ्गशरीरेण त्यक्तं सत्स्पर्शायोग्यं अप्रेक्ष्यं दर्शनायोग्यं च जायते । ज्ञातयो निलयागृहान्निष्कासयन्ति क्षणमपि तु न स्थापयन्ति गृहे ॥ ६५ ॥ दह्यत इति । संस्काराभावे सृगालेन जम्बुकेन गृध्रेण ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। माता पिता गुरुजनः स्वजनो ममेति मायोपमे जगति कस्य भवेत्प्रतिज्ञा । एको यतो ब्रजति कर्मपुरःसरोऽयं विश्रामवृक्षसदृशः खलु जीवलोकः ॥ ६७॥ सायंसायं वासवृक्षं समेताः प्रातःप्रातस्तेन तेन प्रयान्ति । त्यक्त्वान्योन्यं तं च वृक्षं विहङ्गा यद्वत्तद्वज्ज्ञातयोऽज्ञातयश्च ॥ ६८॥ मृतिबीजं भवेजन्म जन्मबीजं भवेन्मृतिः। घटयन्त्रवदश्रान्तो बंभ्रमीत्यनिशं नरः ॥ ६९॥ गर्भे पुंसः शुक्रपाताद्यदुक्तं मरणावधि । तदेतस्य महाव्याधेर्मत्तो नान्योऽस्ति भेषजम् ॥ ७० ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे विश्वरूपदर्शनं नाम अष्टमोऽध्यायः॥८॥ कुक्कुरेण वायसेन वा भक्ष्यते । कुक्कुरः सारमेयः । अथ स देहः पुनर्न दृश्यते ॥६६॥ मातेति । मायोपमे ऐन्द्रजालिकरचितहस्त्या- दिसहशे जगति मम मातेत्यादिप्रतिज्ञा कस्य भवेत् । न कस्यापी- त्यर्थः। अयं जीवः स्वकर्मपुरःसरः सन्नेक एव यतो ब्रजति नतु माता- पित्रादिभिः सह । तथाचानादौ संसारे सर्वेषां परस्परं मातृपितृ- भावोऽविशिष्ट इति भावः । जीवलोको मनुष्यलोकः विश्रामवृक्षण सहशः। विश्राम इत्यार्षः ॥ ६७ ॥ वृक्षसाम्यं विवृणोति-सायं. सायमिति । तेन तेन पथेति शेषः। तद्वत्स्वस्वकर्मानुरोधेन कंचि- कालमेकत्र स्थित्वा यथायथं प्रयान्तीति भावः ॥ ६८ ॥ मृति- बीजमिति । बंभ्रमीति पुनःपुनर्भ्राम्यति । यङ्लुकि रूपम् ॥ ६९ ॥ शुक्रपातादारभ्य मरणावधि यदुक्तं स चासावेष चेति कर्मधारयः।

·९० शिवगीता। [अध्याय: नवमोऽध्यायः ९ श्रीभगवानुवाच । देहस्वरूपं वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो नृप । मत्तो हि जायते विश्वं मयैवैतत्प्रधार्यते । मय्येवेदमधिष्ठाने लीयते शुक्तिरौप्यवत् ॥ १ ॥ अहं तु निर्मलः पूर्णः सच्चिदानन्दविग्रहः । असङ्गो निरहंकारः शुद्धं ब्रह्म सनातनम् ॥ २॥ अनायविद्यायुक्तः सन् जगत्कारणतां बजे ॥ ३ ॥ तस्यै तस्येत्यर्थः। महाव्याधेर्भेषजं मत्तोऽन्यः पदार्थो नास्ति । भेषजशब्दो नित्यं नपुंसकः ॥ ७० ॥ इति श्रीशिवगीताटीकायां बालानन्दिन्यामष्टमोऽध्यायः॥ ८॥ अष्टमाध्यायोपक्रमे पाञ्चभौतिकदेहस्य चोत्पत्तिर्विलयः स्थितिः स्वरूपं च कथमिति रामेण पृष्टं तत्रोत्पत्तिस्थितिविलया निरूपिताः। स्वरूपं तु इह प्राधान्येन निरूप्यत इति प्रतिजानीते-देहस्वरूप. मिति । अवहितः समाहितमनाः शृणुष्व शूण्वित्यर्थः। तत्रादौ शरी- रस्य विश्वान्तःपातित्वाद्विश्वोत्पत्तिलया मय्यधिष्ठान एवेति प्रतिपाद- यति-मत्त इति । मद्विषयकं यदज्ञानं तत्कार्य विश्वं मद्विषयकज्ञा- नेन विलीयते । शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यविषयकज्ञानकार्य रजतं यथा शुक्तिसाक्षात्काराद्विलीयते तद्वत् ॥ १॥ नचैतावता मम विका- रित्वमित्याह-अहं त्विति । अहंतु निर्मलोऽविद्यारहितः पूर्णनिवि- धपरिच्छेदविधुरः सच्चिदानन्दस्वरूपः । असङ्गः "असङ्गो ह्ययं पुरुषः” इति श्रुतेः । निरहंकारः कर्तृत्वाद्यहंकाररहितः शुद्धं ब्रह्म सनातनम् ॥ २॥ एवंविधोऽप्यहं अनाद्यविद्यया युक्तः सन् जगत्कारणतां ब्रजे ब्रजामि । प्राप्नोमीति यावत् । कारणत्वं नाम ·बालामन्दिनीव्याख्यासहिता। अनिर्वाच्या महाविद्या त्रिगुणा परिणामिनी । रजः सत्वं तमश्चेति तद्गुणाः परिकीर्तिताः॥४॥ सत्वं शुक्लं समादिष्टं सुखज्ञानास्पदं नृणाम् । दुःखास्पदं रक्तवर्ण चञ्चलं च रजो मतम् ॥ ५ ॥ तमः कृष्णं जडं प्रोक्तमुदासीन सुखादिषु ॥ ६ ॥ कर्तृत्वम् । “जन्माद्यस्य यतः” इति सूत्रे तथा प्रतिपादनात् । नच कर्ता कुलालादिः कार्येषु घटादिष्वन्वेति तथा ब्रह्मणोऽपि कार्या- न्ययो न स्यात् । तथात्वे 'तत्तु समान्वयात्' इत्यधिकरणविरोधः प्रसज्येतेति वाच्यम् । “सोऽकामयत' इति निमित्तत्वं "बहु स्याम्" इत्युपादानत्वं च ब्रह्मणः प्रतिपादितमाकरे । तथाचाभिन्ननिमित्तोपा- दानं ब्रह्मेति सिद्धान्तः। अविद्यया ब्रह्मणश्च संबन्धोऽप्याविद्यको- अनिर्वचनीय एव । तथाच प्रपञ्चो ब्रह्मापेक्षया विवर्तः मायापेक्षया परिणाम इति सिद्धान्तः॥३॥ अनिर्वाच्येति । उपादानसमसत्ता- कान्यथाभावत्वं परिणामत्वं वियदादीनामविद्यापरिणामित्वात् । स परिणामोऽस्या अस्तीति परिणामिनी । अनिर्वाच्या सतीति निर्वक्तु- मशक्या ज्ञानबाध्यत्वात् । असतीत्यपि निर्वस्तुमशक्या जगद्रूपेण प्रतीयमानत्वात् । अतएव सदसद्विलक्षणा । तदुक्तं भागवते । "तेर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तमः।” इति । पुनः कीदृशी । त्रिगुणा। तानेव गु- णानाह-रज इति । महाविद्येत्यनेन मूलाज्ञानमेव जगदुपादानं नतु मूलज्ञानं शुक्तिज्ञामेन रजताभासनिवृत्तौ एकजीवाज्ञाननिवृत्ती वा सकलप्रपञ्चनिवृत्त्यापत्तेः॥४॥ गुणानां प्रत्येक कार्य दर्शयति- सत्वमिति । नृणां सुखाकारज्ञानाकारवृत्त्योः कारणं सत्वम् । रजः चञ्चलं रक्तवर्ण दुःखास्पदं दुःखकारणम् ॥ ५ ॥ तमः कृष्णवर्ण जडं उदासीनं सुखादिषु । सुखादिजननासमर्थमित्यर्थः । तेच गुणाः - ..

·९२. शिवगीता। [अध्यायः ९ अतो मम समायोगाच्छक्तिः सा त्रिगुणात्मिका । अधिष्ठाने च मय्येव भजते विश्वारूपताम् । शुक्तौ रजतवद्रजी भुजङ्गो यद्वदेव तु ॥ ७ ॥ आकाशादीनि जायन्ते मत्तो भूतानि मायया । तैरारब्धमिदं सर्व देहोऽयं पाञ्चभौतिकः॥ ८॥ परस्पराभिभवात्मकाः । “रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥” इति श्रुतेः ॥ ६ ॥ अत इति । यतः कारणात्स्वतोऽसङ्गोदासीनस्य सदा स्वानन्दपूर्णस्या- सत्यानेकविधदुःखात्मकप्रपञ्चरचनानुपपत्त्या "मायामात्रमिदं द्वैत- मद्वैतं परमार्थतः” इति श्रुत्या न वास्तवी शक्तिः कल्प्यते । अतः कारणान्मम समायोगात् आविद्यकसंबन्धान्मदीयशक्तिर्माया अनि- र्वचनीयत्वेन प्रसिद्धा । त्रिगुणात्मिका मय्येवाधिष्ठाने विश्वरूपतां नानाविधस्वरूपत्वं भजते । यथोक्तानुपपत्तिसिद्धार्थानुवादिनी श्रुति- रपि "अजामेकाम्” इत्यादिः। ननु जगच्चेन्मायापरिणामस्तदाधारं चेद्ब्रह्म तांधेयजगद्रूपेण धर्मेण तस्याधिकारित्वं स्यात् । “उपयन्नुप- यन्धर्मो विकरोति हि धर्मिणम्” इति न्यायादित्याशय जगतः कल्पितत्वेन न स्वाश्रयविकारहेतुत्वमिति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति- शुक्ताविति ॥ ७ ॥ विश्वरूपतां भजत इत्युक्तं तदेव विवृणोति । आकाशादीनीति । यद्यपि महत्तत्त्वादीनि वक्तव्यानि तथापि "त- स्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः” इति श्रुतिमनुसृत्योक्तम् । तदुक्तम् "क्रमेण युगपञ्चैषा सृष्टिज्ञेया यथाश्रुति । विविधश्रुतिसद्धा- वाद्विविधस्वप्नदर्शनात् ।” इति । तैराकाशादिभिरिदं सर्व ब्रह्माण्ड- मारब्धमयं पाञ्चभौतिको देहोऽप्यारब्ध इत्यर्थः । अत्रेदं तात्पर्यम् । मायातकार्यस्याधिष्टानं ब्रह्मैव परिणामिनी माया उपादानं तूभय- मपि । तत्र स्वबुद्धिबाध्यकार्याधारत्वमधिष्ठानत्वम् । रजतस्य शुक्ति- वत् । स्वबाधकं बाध्यकार्याधारत्वं परिणामित्वं तादात्म्यवत्कारणमु- ·३ बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । पितृभ्यामशितादन्नात्षट्कोशं जायते वपुः । स्नायवोऽस्थीनि मज्जा च जायन्ते पितृतस्तथा ॥९॥ त्वमांसशोणितमिति मातृतश्च भवन्ति हि । भावाः स्युः षड्विधास्तस्य मातृजाः पितृजास्तथा । रसजा आत्मजाः सप्त संभूताः स्वात्मजास्तथा ॥ १० ॥ मृदवः शोणितं मेदो मज्जा प्लीहा यकृद्गुदम् । हुन्नाभीत्येवमाद्याः स्युर्भावा मातृभवा मताः ॥ ११ ॥ श्मश्रुरोमकचस्नायुशिराधमनयो नखाः । दशनाः शुक्रमित्यादिस्थिराः पितृसमुद्भवाः ॥ १२ ॥ पादानमिति । तादात्म्यं तु भिन्नत्वे सत्यभिन्नत्वताकत्वमिति विवेकः। ब्रह्म तु विवर्तोपादानं माया तु परिणामोपादानं वेदितव्यमिति दिक ॥ ८॥ पितृभ्यामिति । अशिताद्भुक्तादन्नात् षट् कोशा यस्मिन् तथाभूतं वपुः ॥ ९ ॥ त्वङ्मांसेति । भावयन्ति शरीरमिति भावा- स्तस्य शरीरस्य । तथाच गर्भोपनिषदि श्रूयते "एतस्मिन्षाटकौशिके शरीरे त्रीणि पितृतस्त्रीणि मातृतः अस्थिस्नायुमज्जानः पितृतस्त्वङ्मां- सरुधिराणि मातृतः” इति ॥ १०॥ मृदव इति तत्र मृदवो भावाः मता इत्यन्वयः । के ते शोणितं मेदो वपा । "हृन्मेदस्तु वपा वसा" इत्यमरः । मज्जा सारभूतो धातुः । प्लीहा गुल्मः । यकृत्कालखण्डं । गुमपानम् । हृत् हृदयम् । मज्जाप्लीहानौ नान्तपुंलिङ्गौ । नाभी स्त्रीलिङ्गः । “कृदिकारादक्तिनः” इति ङीप् ॥ ११ ।। श्मश्रु पुरुषस्य मुखे रोमवृद्धिः । रोमशिरसोऽन्यत्र शरीरे । कचाः शिरोरुहाः। स्नायुः वसापरपर्यायो धातुविशेषः । शिरा धमनय इति । यद्यपि शिराधमन्योः पर्यायत्वं तथापि सूक्ष्मनाडी शिरा स्थूला तु धमनीति भेदो ज्ञेयः । नखाः प्रसिद्धाः। दशना दन्ताः । शुक्रं रेतः। इत्यादयः स्थिरा बहुकालावस्थायिनः पितृसमुद्भवा ज्ञेयाः भावा इति शेषः ·शिवगीता। [अध्याय:९ शरीरोपचितिर्वर्णो वृद्धिस्तृप्तिर्बलं स्थितिः । अलोलुपत्वमुत्साह इत्यादीनसजान्विदुः ॥ १३ ॥ इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं धर्माधर्मों च भावना । प्रयत्नो ज्ञानमायुश्चेन्द्रियाणीत्येवमात्मजाः ॥ १४ ॥ ज्ञानेन्द्रियाणि श्रवणं स्पर्शनं दर्शनं तथा । रसनं घ्राणमित्याहुः पञ्च तेषां च गोचराः ॥ १५ ॥ शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्ध इति क्रमात् । वाकरानिगुदोपस्थान्याहुः कर्मेन्द्रियाणि हि ॥ १६ ॥ वचनादानगमनविसर्गरतयः क्रमात् । कर्मेन्द्रियाणां जानीयान्मनश्चैवोभयात्मकम् ॥ १७ ॥ ॥ १२ ॥ शरीरेति । उत्पत्तिकाले यत्स्थौल्यं सा शरीरस्योपचितिः। वर्णो गौरश्यामत्वादिः। वृद्धिः क्रमेणोपचयः। बलं सामर्थ्य । स्थितिः अवयवदाळम् । अलोलुपत्वं अकार्पण्यम् । उत्साह उद्योगः इत्यादी- रसजान्धातुविशेषजान्विदुः। धातुविशेषविक्लवतायामुक्तकार्यसमुदा- यस्यापि वैक्लव्यं द्रष्टव्यम् ॥ १३॥ इच्छेति । इच्छाप्रभृतयोभावा आ- स्मजाः प्रारब्धकर्मजन्या नतु मातृपितृजन्या इत्यर्थः । द्वेषः प्रज्वल- नात्मकः क्रोधः। सुखं अनुकूलवेदनीयम् । दुःखं प्रतिकूलवेदनीयम्। धर्मो विध्यपरपर्यायः। अधर्मो निषेधापरपर्यायः । भावना स्मृतिहेतुः संस्कारः । प्रयत्नः कृतिः भवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेष इति यावत् । ज्ञानमर्थप्रकाशः । आयुः प्राणधारणप्रयोजकीभूतः कालविशेषः । इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि । एते भावाः स्वस्वकर्मानु- सारिण इत्यर्थः ॥ १४ ॥ गोचरा विषयाः॥ १५ ॥ तानेवाह- शब्द इति । कर्मेन्द्रियाण्याह-वागिति ॥ १६ ॥ वचनादयस्तेषां कर्मेन्द्रियाणां क्रियाः जानीयादिति व्यवहितेनान्वयः। मनोऽन्तःकर- पावृत्तिः तदुभयात्मकं ज्ञानात्मकं कर्मात्मकं चेत्यर्थः ॥ १७ ॥ ..

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। क्रियास्तेषां मनोबुद्धिरहंकारस्ततः परम् । अन्तःकरणमित्याहुश्चित्तं चेति चतुष्टयम् ॥ १८ ॥ सुखं दुःखं च विषयौ विज्ञेयौ मनसः क्रियाः । स्मृतिभीतिविकल्पाद्या बुद्धिः स्यान्निश्चयात्मिका । अहं ममेत्यहंकारश्चित्तं चेतयते यतः ॥ १९ ॥ सत्वाख्यमन्तःकरणं गुणभेदात्रिधा मतम् । सत्वं रजस्तम इति गुणाः सत्वात्तु सात्विकाः ॥२०॥ आस्तिक्यशुद्धिधमैकरुचिप्रभृतयो मताः। रजसो राजसा भावाः कामक्रोधमदादयः॥२१॥ एकमन्तःकरणं वृत्तिभेदाच्चतुर्विधं मन इति, बुद्धिरिति, अहंकार इति, चित्तमिति च व्याख्यायत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ एकस्यैवान्तः- करणस्यावस्थाचतुष्टयेन संज्ञाचतुष्टयमुक्तम् । नन्वन्तःकरणस्ये- न्द्रियत्वमनुपपन्नं असाधारणविषयाभावात् । नैयायिकादिभिर्मानस- त्वेनाभ्युपगतानां सुखादीनामस्मत्सिद्धान्ते साक्षिमात्रभास्यत्वादित्या- शङ्याह-सुखमिति । अन्तःकरणोपहितस्यैव साक्षितया साक्षि- भास्येषु सुखादिषु चैतन्योपाधित्वमात्रेणान्तःकरणस्येन्द्रियत्वमुच्यते। अनेन ज्ञानेन्द्रियत्वमुक्तम् । स्मृतिभीतिप्रभृतयो मनसः क्रिया इत्य- नेन कर्मेन्द्रियत्वं समर्थितम् । तथाच मनश्चैवोभयात्मकमित्युक्तं सुस्थम् । बुद्ध्यादीनां लक्षणान्याह-बुद्धिरिति । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अहंममेत्यभिमानात्मकोऽहंकारः। यतः कारणादतीतानपि पदार्थाश्वेतयते स्मारयति तच्चित्तम् । मनसस्तु संकल्पादिकं लक्ष- णम् । तदुक्तम्-"मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे ॥”। विषयास्तत्तल्लक्षणानीत्यर्थः ॥ १५॥ सत्वाख्यमिति । अन्तःकरणे यत्तदेव सत्वाख्यम् । सत्वा- परपर्यायकमित्यर्थः । तत्तु सत्वादिगुणभेदाद्भिद्यत इत्यर्थः । के ते गुणास्तत्राद्द-सत्वमिति ॥ २० ॥ उपादानीभूताविद्या गुणभेदा- ·शिवगीता। [ अध्यायः ९ निद्रालस्यप्रमादादिवञ्चनाद्यास्तु तामसाः । प्रसन्नेन्द्रियतारोग्यानालस्याद्यास्तु सत्वजाः ॥ २२॥ देहो मात्रात्मकस्तस्मादादत्ते तद्गुणानिमान् । शब्द: श्रोत्रं मुखरता वैचित्र्यं सूक्ष्मता धृतिः ॥ २३ ॥ बलं च गगनाद्वायोः स्पर्शश्च स्पर्शनेन्द्रियम् । उत्क्षेपणमपक्षेपाकुञ्चने गमनं तथा ॥ २४ ॥ प्रसारणमितीमानि पञ्च कर्माणि रूक्षता । प्राणापानौ तथा व्यानसमानोदानसंज्ञकान् ॥ २५ ॥ दन्तःकरणमपि विधेत्युक्तम् । तत्र सत्वात्सात्विकान्तःकरणात्के भावा जायन्त इत्याकाङ्क्षायामाह-आस्तिक्येति । अस्ति परलोक इत्येवं मतिरास्तिक्यम् । शुद्धिर्मनोनैर्मल्यं । धर्मे एका मुख्या रुचिः। प्रभृतिग्रहणाद्विवेकादयः। एते भावाः सात्विका मता इत्यर्थः। रजसो रजोबहुलान्मनसः कामक्रोधमदादयो राजसा भावाः आदिग्रहणेन लोभादीनां संग्रहः ॥ २१ ॥ निद्रेति । आलस्यमुद्योगराहित्यं प्रमा- दोऽनवधानता वञ्चना प्रतारणं एवमाद्यास्तामसा ज्ञेयाः। सिंहाव- लोकनेन पुनः सत्वजान्भावाना-प्रसन्नेति । इन्द्रियाणां प्रसन्ना- नामरजस्तमोराहित्यमारोग्यं रोगाभावः । अनालस्यमुद्योगः । एव- मायाः सत्वजाः ॥ २२ ॥ देह इति । देहः स्थूलदेहो मात्रात्मकः प्रमातृतादात्म्येनाध्यस्तः एतानेव प्रमातुर्गुणानादत्ते । अन्तःकरणस्य सत्वादिगुणोद्रेकानुसारेण स्थूलदेहेऽपि तथा कार्याणि भवन्तीत्यर्थः। कस्मात्कंकं धर्ममादत्त इत्येतदेव विवेचयति-शब्द इति । शब्दः श्रोत्रेन्द्रियं, मुखरता वक्तृत्वं । वैचित्र्यं कार्यकुशलता। सूक्ष्मता लाघवं धृतिधैर्यम्।।२३॥ बलं चेति सप्तगुणान्धर्मान्गगनात् स्थूलदेह आदत्त इति संबन्धः । वायोस्तु यानादत्ते तामाह-स्पर्शश्चेति । स्पर्शः स्पर्श- नेन्द्रियं त्वक् उत्क्षेपणादीनि पञ्च कर्माणि ॥२४॥रूक्षता कर्कशत्वम्। प्रणादि..दश विकृतीः लाघवं चेति एकोनविंशतिधर्मानादत्त इति ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । नागं कूर्म च कृकलं देवदत्तं धनंजयम् । दशैता वायुविकृतीस्तथा गृह्णाति लाघवम् ॥ २६ ॥ तेषां मुख्यतरः प्राणो नाभेः कण्ठादवस्थितः । चरत्यसौ नासिकयो भौ हृदयपङ्कजे ॥ २७ ॥ शब्दोच्चारणनिश्वासोच्छासादेरपि कारणम् ॥ २८ ॥ अपानस्तु गुदे मेण्ढ़े कटिजङ्घोदरेष्वपि । नामिकण्ठे वसणयोरूरुजानुषु तिष्ठति । तस्य मूत्रपुरीषादिविसर्गः कर्म कीर्तितम् ॥ २९ ॥ व्यानोऽक्षिश्रोत्रगुल्फेषु जिह्वा घ्राणेषु तिष्ठति । प्राणायामधृतित्यागग्रहणाद्यस्य कर्म च ॥ ३० ॥ समानो व्याप्य निखिलं शरीरं वहिना सह । द्विःसप्ततिसहस्रेषु नाडीरन्ध्रेषु संचरन् ॥ ३१ ॥ यद्यप्याकाशकार्यमध्ये लाघवं परिगणितमिति चेदुभयकार्यत्वान विरोधः ॥ २५॥ २६ ॥ प्राणादीनां दशानां वायुविशेषाणां स्था- नानि कार्याणि चाहतेषामित्यादिभिः श्लोकैः । तेषां पूर्वोक्तवायु- कार्याणां मध्ये प्राणो मुख्यतरः। सच नाभेः कण्ठात् नाभिं कण्ठं च व्याप्यावस्थितः । “ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" इति प्रश्चमी । असौ नासिकयो सारन्ध्रयो भ्यादौ हृदयपङ्कजे च चरति ॥२७॥ शब्दोच्चारणादिकारणं च प्राण इत्यनुवर्तते ॥२८॥ अपानस्त्विति । शुदादिषु पञ्चसु नाभिकण्ठादिषु चतुषु च । तत्र वङ्क्षणशब्द ऊरुश- ब्दवाचकः । स्थानेषु अपानस्तिष्ठतीत्यन्वयः ॥ २९ ॥ व्यानस्य स्थानकर्मणी आह-व्यान इति । अक्ष्यादिषु पञ्चस्थानेषु तिष्ठति । प्राणायामः आणनिरोधः तत्र धृतिः कुम्भक इति यावत् , त्यागो रेचकः, ग्रहणं पूरक इत्यादि अस्य व्यानस्य कर्मेस्यर्थः ॥३०॥ ननु "हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो जाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदे- वि.गी. ७ ·शिवगीता। [अध्यायः९ भुक्तपीतरसान्सम्यगानयन्देहपुष्टिकृत् । उदानः पादयोरास्ते हस्तयोरङ्गसन्धिषु ॥ ३२॥ कर्मास्य देहोन्नयनोत्क्रमणादि प्रकीर्तितम् । त्वगादिधातूनाश्रित्य पञ्च नागादयः स्थिताः ॥ ३३ ॥ उद्गारादि निमेषादि क्षुत्पिपासादिकं क्रमात् । तन्द्री प्रकृतिशोकादि तेषां कर्म प्रकीर्तितम् ॥ ३४ ॥ अग्नेस्तु रोचकं रूपं दीप्तं पाकं प्रकाशताम् । अमर्षतीक्ष्णसूक्ष्माणामोजस्तेजस्तु शूरताम् ॥ ३५ ॥ शस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ॥” इति प्राञ्चोक्तम् । अत्र समानस्य सर्वशरीरव्यापित्वमुक्तमिति परस्परं स्मृत्योर्विरोधः प्राप्तस्तत्र का व्यवस्थितिरिति चेदुच्यते । सर्वशरीरव्यापकेन व्यानेव महाभेद उक्त इति गृहाण । समान इति ॥ ३१॥ समानशब्दार्थमाह-भु- क्तेति । भुक्तस्य चतुर्विधान्नस्य पीतस्य जलादेः रसान सम्यक् तत्त- दवयवेष्वानयन् देहपुष्टिं करोतीति समान इत्यर्थः । उदानस्थान- माह-पादयोरिति । संधिषु कण्ठादिषु ॥३२॥ अस्य कर्माह- कर्मास्येति । देहस्य उन्नयनमुत्थापनमुत्क्रान्तिश्च एवमादि । उपवा- युस्थानमाह-त्वगादीति ॥ ३३ ॥ त्वङ्मांसशोणितास्थिमज्जास्नायुषु संहत्य स्थितानां नागादीनां कर्माण्याह-उद्गारादीति । उद्गारहिक्कावा- न्यादि नागस्य । निमेषोन्मेषकटाक्षादि कूर्मस्य । क्षुत्पिपासाक्षुतादि कृकलस्य । आलस्यनिद्राजृम्भणादि देवदत्तस्य । प्रकृत्या शोकहासादि धनंजयस्य कर्म क्रमात्प्रकीर्तितम् ॥ ३४ ॥ तेजःकार्यमाह-अग्ने- स्त्विति । अग्नेः रोचकप्रभृतीधर्मानादत्त इति पूर्ववदन्वयः । रोच- यति प्रकाशयति घटादीनिति रोचकं चक्षुः । रूपं श्यामिकादि । दीप्तं ; शुक्लरूपम् । पाकं भुक्तस्य पचनम् । प्रकाशयतीति प्रकाशता -फूर्तिः । अमर्षः कोपः । तीक्ष्णं. तीक्ष्णत्वं परिभवासहिष्णुत्वम् । - ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। मेधावितां तथा दत्ते जलात्तु रसनं रसम् । शैत्यं स्नेहं द्रवं स्वेदं गात्रादिमृदुतामपि ॥ ३६ ॥ भूमेर्घाणेन्द्रियं गन्धं स्थैर्य धैर्य च गौरवम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ॥ ३७ ॥ अन्नं पुंसाशितं त्रेधा जायते जठराग्निना । मलं स्थविष्ठो भागः स्यान्मध्यमो मांसतां ब्रजेत् । मनः कनिष्ठो भागः स्यात्तस्मादन्नमयं मनः ॥ ३८ ॥ अपां स्थविष्ठो मूत्रं स्यान्मध्यमो रुधिरं भवेत् । कनिष्ठभागः प्राणः स्यात्तस्मात्प्राणो जलात्मकः ॥३९॥ सूक्ष्मं सूक्ष्मत्वं कार्यमित्यर्थः । भावप्रधानो निर्देशः। कारकशेषे षष्ठी न माषाणामनीयादितिवत् । ओजः शरीरस्थितिप्रयोजकस्ते- जोविशेषः । तेजः संतापः । शूरता पराक्रमः ॥३५॥ मेधावितां धारणावत्त्वम् । एतान्धर्मान् । जलात्तु रसनादीनादत्त इत्यन्वयः। रसनमिन्द्रियं रसं षडिधं शैत्यं स्नेहं चिक्कणताम् द्रवं मुखादौ ला- लादि । खेदं धर्म शरीरस्य । आदिशब्दात्करचरणाद्यवयवानां मृदुतां कोमलताम् ॥ ३६ ॥ भूमिसंबन्धिनं भावमाह-भूमेरिति । गौ- खं गरिमाणम् । प्रसङ्गाच्छरीरधारकान्सप्तधातूनाह-त्वगिति । उ- तार्थः ॥३७॥ प्रसङ्गाद्भुक्तानादेः परिणामभेदमाह-अन्नमिति । पुंसाम् । उपलक्षणमेतत्पश्वादीनामपि । अशितं भक्षितं जठराग्निना पच्यमानं त्रेधा जायते । तत्र स्थविष्ठः स्थूलो भागः मलं पुरीषं स्यात् । मध्यमो भागः मांसतां ब्रजेत् । कनिष्ठो मनः स्यात् । “अ- नमयं हि सौम्य मनः” इति श्रुतेः । मनसः पञ्चभूतकार्यत्वेऽपि अन्नस्य तदुबलकत्वादन्नमयमित्युच्यते । एवं "आपोमयः प्राणस्ते- ·१०० शिवगीता। [अध्यायः १ तेजसोऽस्थि स्थविष्ठः स्यान्मजामध्यसमुद्भवः । कनिष्ठा वाङ्मता तस्मात्तेजोऽबन्नात्मकं जगत् ॥४०॥ लोहिताज्जायते मांस मेदो मांससमुद्भवम् । मेदसोऽस्थीनि जायन्ते मज्जा वास्थिसमुद्भवः ॥४१॥ नाड्योऽपि मांससंघाताच्छुकं मजासमुद्भवम् ॥ ४२ ॥ वातपित्तकफाश्चात्र धातवः परिकीर्तिताः। दशाञ्जलि जलं ज्ञेयं रसस्याञ्जलयो नव ॥४३ ।। रक्तस्याष्टौ पुरीषस्य सप्त हि श्लेष्मणश्च षट् । पित्तस्य पञ्चचत्वारो मूत्रस्याञ्जलयस्त्रयः॥ ४४ ॥ जोमयी वाक्” इत्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ ३८॥ ३९ ॥ तेजस इति । ते- जसः धृतादेः अशितस्य मजामध्यान्मध्यमभागात् समुद्भवो यस्य स तथा । "कनिष्ठभागात् वाग्भवति" इति श्रुतेर्तेयः । तथाच श्रुतिः "अन्नमशितं त्रेधा भवति यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषम्” इत्याधु- पक्रम्य जलभागानुक्त्वा तेजोभागद्वयानन्तरं “यः कनिष्ठः स वा" इति । स्पष्टमन्यत् ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ इदानीं शरीरस्थानी केषांचिद्रसानां परिणाम उच्यते । यद्यपि पूर्वोक्तानां वक्ष्यमाणानी च विकाराणां ज्ञानं न मोक्षसाधनं तथापि वैराग्यहेतुत्वादुक्तं भग- वता शिवैन । यदध्यासेन प्राणिनो मुह्यन्ति तस्य शरीरस्यैताहशी गतिरिति भावः । “परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात इति श्रुत्या वैराग्यस्याभ्यहितत्वेन प्रतिपादनात् । वातेति । तेषि शरीरे धातवः सन्ति । यथा पञ्चीकरणप्रक्रिया शास्त्रकारैरुक्ता तथे- दमञ्जलिपरिमाणमपि तैरेव व्यवस्थापितमायुर्वेदादाविति नात्र शङ्का विधेया । तदुक्तम् "अचिन्त्याः खलु यै भावा न तांस्तर्केण योल- थेन्" इति शेति । तत्परिमाणकमित्यर्थः सम्यकपरिणतस्याहा- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। क्साया मेदसो द्वौ तु मज्जा त्वचलिसंमित्तः। अर्धाञ्जलि तथा शुक्रं तदेव बलमुच्यते ॥ ४५ ॥ अस्मां शरीरे संख्या स्यात्वष्टियुक्तं शतत्रयम् । जलजानि कपालानि रुचकास्तरणानि च । नलकानीति तान्याहुः पञ्चधास्थीनि सूरयः ॥ ४६॥ द्वे शते त्वस्थिसंधीनां स्यातां तत्र दशोत्तरे । रौरवाः प्रसराः स्कन्धसेचनाः स्युरुलूखलाः॥४७॥ समुद्गा मण्डलाः शङ्खावर्ता वामनकुण्डलाः । इत्यष्टधा समुद्दिष्टाः शरीरेष्वस्थिसंधयः॥४८॥ सार्धकोटित्रयं रोम्णां श्मश्रुकेशास्त्रिलक्षकाः। देहस्वरूपमेवं ते प्रोक्तं दशरथात्मज । यस्मादसारो नास्त्येव पदार्थो भुवनत्रये ॥ ४९ ॥ देहेऽस्मिन्नभिमानेन न महोपायबुद्धयः । अहंकारेण पापेन क्रियन्ते हन्त सांप्रतम् ॥ ५० ॥ रस्य सारो रसस्तस्य ॥ ४३ ॥४४॥ वसाया मांसस्नेहस्य मेदसो मांसविशेषस्य च द्वौ द्वावञ्जली मज्जा तु अञ्जलिपरिमितः । शुक्र वीर्य अर्धाञ्जलि, तदेव बलप्रदत्वावलमुच्यते ॥४५॥ अस्मां प्र- माणं तु षष्टियुक्तं शतत्रयं बोद्धव्यम् । अस्थीनि पञ्चधा, जलजः शङ्खः तदाकारत्वाजलजानि भ्रूकर्णदेशस्थितानि ज्ञेयानि । कपालानि शिरःसंबन्धीनि एवमवशिष्टानां निरुक्तिराकरेऽस्ति साऽनतिप्रयो- जनत्वान्नेह लिख्यते ॥४६॥४७॥४८॥ रोम्णां सार्धकोटिनयं रमभूणि शिरःकेशाश्च मिलित्वा त्रिलक्षकाः । एवं देहस्य स्वरूपं ते तुभ्यं प्रोक्तम् । हे दाशरथे, यस्मादेहरूपादसारः पार्थो भुवनत्रयेऽ- पि नास्ति ॥४९॥ देहेऽस्मिन्निति । अस्मिन्नुक्तस्वरूपे देहे अहंका- रेण का पापेन हेतुना मह उत्सवः । “मह उद्धव उत्सवः" ·१०२ शिवगीता। [अध्यायः९ तस्मादेतत्स्वरूपं तु विबोद्धव्यं मनीषिणा ॥५१॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे शारीरनिरूपणं नाम नवमोऽध्यायः॥९॥ दशमोऽध्यायः १० श्रीराम उवाच। भगवन्नत्र जीवोऽसौ जन्तोदेहेऽवतिष्ठते । जायते वा कुतो जीवः स्वरूपं वास्य किं वद ॥१॥ देहान्ते वा कुत्र याति गत्वा वा कुत्र तिष्ठति । कथमायाति वा देहं पुन याति वा वद ॥२॥ इत्यमरः । अत्र मोक्ष एव उत्सवो मुख्य इतरेषां क्षयिष्णुत्वात् । भाक्तमुत्सवत्वं तस्य उपायो मोक्षोपाय इत्यर्थः । तस्मिन्बुद्धयोऽवि- चारान्न क्रियन्ते । हन्त खेदे ॥ ५० ॥ तस्मादेतस्याहंकारास्पदस्य स्वरूपमुक्तलक्षणं मनीषिणावश्यं बोद्धव्यं विरक्तिदाायेति भावः ॥५१॥ इति शिवगीताटीकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ एवमुक्तप्रकारेण देहस्वरूपं विज्ञाय जीवस्वरूपं विविदिषू राम उवाच-भगवन्निति । हे भगवन्नचिन्त्यमहाभिभूते, अस्मिन् जन्तो- देहेऽसौ परोक्षो जीवः किमवतिष्ठते जायते वा । किंच । कुतः का- रणाजीव इत्युच्यते । जीवत्वं किं स्वाभाविकमाविद्यकं वेति भावः। अस्य जीवस्य स्वरूपं वा किं चिदात्मकं तद्विलक्षणं वेत्यर्थः। एत- द्वद् ॥ १॥ देहान्ते च कुत्र गच्छति कुत्र च तिष्ठति । पुनर्देहं क- थमायाति यदि वा पुनर्देहं नायाति तदपि वद् । अत्र सर्वेषु पक्षेषु ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । श्रीभगवानुवाच । साधु पृष्टं महाभाग गुह्याद्गुह्यतमं हि यत् । देवैरपि सुदुज्ञेयमिन्द्राद्यैर्वा महर्षिभिः॥३॥ अन्यस्मै नैव वक्तव्यं मयापि रघुनन्दन । त्वद्भक्त्याहं परं प्रीतो वक्ष्याम्यवहितः शृणु ॥ ४॥ सत्यज्ञानात्मकोऽनन्तः परमानन्दविग्रहः । परमात्मा परं ज्योतिरव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥ ५॥ नित्यो विशुद्धः सर्वात्मा निर्लेपोऽहं निरञ्जनः । सर्वधर्मविहीनश्च न ग्राह्यो मनसापि च ॥६॥ नाहं सर्वेन्द्रियग्राह्यः सर्वेषां ग्राहको ह्यहम् । ज्ञाताहं सर्वलोकस्य मम ज्ञाता न विद्यते ॥ ७ ॥ दूरः सर्वविकाराणां परमाण्वादिकस्य च ॥ ८॥ दूषणसद्भावः । संशयबीजं विना संशयप्रश्नानुत्थानात् ॥ २ ॥ एवं पृष्टो भगवानुवाच-साध्विति । त्वदुक्तसर्वपक्षेषु बाधकसंभवा- गुरूपदेशेन विना दुर्जेयत्वात्साधु पृष्टमिति भावः । इदं तत्त्वं गहन- मित्याह-गुह्यादिति ॥३॥४॥ प्रतिबिम्बस्य जीवस्य स्वरूपं वि- वक्षुरादौ बिम्बस्वरूपमाह सार्धश्लोकेन वाक्येन-सत्येत्यादिना । अव्यक्तः अविद्यावृतजीवानां, गूढः अव्यक्तस्य मायायाः कारणं भा- सकः ॥ ५॥ निर्लेपो निःसङ्ग उपचयशून्यो वा, निरञ्जनः क्रिया- रहितः। 'लिप उपदेहे' उपदेहो वृद्धिः। 'अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्ति- गतिषु' । इति धातुद्वयादुक्तार्थो वेदितव्यः ॥ ६॥ न चैवं सर्वप्रत्य- यवेद्यं ब्रह्मेति वार्तिककृतोक्तं विरुध्यतेति वाच्यम् । प्रपञ्चतादात्म्या- पन्नस्य सर्वप्रत्ययवेद्यत्वेऽपि शुद्धस्योपनिषदेकगम्यत्वात् ॥ ७॥ दूर इति सर्वविकाररहितः । अनेन परिणामवादो निरस्तः। परमाण्वा- धिकस्येत्यनेनारम्भवादोऽपि निरस्तः । विवर्तवादस्तु पूर्वाध्याये स्फु- ·शिवगीता। [ अध्यायः १० यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्म मां ज्ञात्वा न बिभेति कुतश्चन ॥ ९ ॥ यस्तु सर्वाणि भूतानि मय्येवेति प्रपश्यति । मां च सर्वेषु भूतेषु ततो न विजुगुप्सते ॥ १०॥ यस्य सर्वाणि भूतानि ह्यात्मैवाभूद्विजानतः । को मोहस्तत्र कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ११॥ एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वय्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥१२॥ अनाद्यविद्यया युक्तस्तथाप्येकोऽहमव्ययः । अव्याकृतब्रह्मरूपो जगत्कर्ता महेश्वरः ॥ १३ ॥ टमभ्युपगतः ॥ ८॥ यतो वाच इति षष्ठाध्याये व्याख्यातम् ॥ ९॥ यस्त्विति । मय्यध्यस्तानीति मां च तेष्वनुस्यूतं पश्यति । ततोऽनन्तरं न विजुगुप्सते ब्रह्मात्मनैव सर्वग्रहणान्न किंचिदपि नि- न्दतीत्यर्थः ॥ १०॥ यस्येति । आत्मैव सत्यः सर्वमन्यन्मिथ्येति बोधाय सामानाधिकरण्यभूतशोकमोहयोर्भेदः सापेक्षत्वात् ॥११॥ ननु तर्हि सर्वे कुतो वा त्वामात्मत्वेन न पश्यन्तीत्याशय श्रुत्या परिहरति यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म' इति प्रत्यक्षसिद्धोऽपि मूढानां गूढ आत्मा न प्रकाशते यथोलूकस्य जगत्प्रकाशकः सविता तद्वत् । तर्हि कैः प्रत्यक्षीक्रियत इत्यत आह । अग्र्यया श्रवणादिसाधनसं- स्कृतया बुद्ध्या सूक्ष्मदर्शिभिः सूक्ष्मं ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां तैईश्यते आत्मत्वेनापरोक्षीक्रियते न त्वन्यैः बहिर्मुखैरित्यर्थः । गूढोत्मेति धृषोदरादित्वात्साधुत्वम् ॥१२॥ नन्वद्वितीयश्चेत्त्वं कथं तर्हि जग- दुत्पत्तिस्त्वत्तः स्यात्परिणामिनोऽन्यस्य विरहादित्याशङ्कयाह-अना- दीति । यद्यप्येकोऽहं सजातीयविजातीयवगतभेदशून्यः अव्ययो निर्विकारस्तथापि अनाद्यविद्यया युक्तः सन् अव्याकृतं नामतो रूप-

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
ज्ञानमात्रे यथा दृश्यमिदं स्वप्ने जगत्रयम् ।
तद्वन्मयि जगत्सर्व दृश्यतेऽस्ति विलीयते ॥ १४ ॥
नानाविद्यासमायुक्तो जीवत्वेन वसाम्यहम् ।
पञ्च कर्मेन्द्रियाण्येव पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च ।
मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् ॥ १५ ॥
वायवः पञ्च मिलिता यान्ति लिङ्गशरीरताम् ॥ १६ ॥
तश्चानभिव्यक्तं अविद्याशबलं ब्रह्म तत्स्वरूपो भूत्वा जगत्कर्तास्मीति
शेषः ॥ १३ ॥ ज्ञानमात्र इति । यथा स्वप्ने इदं जगत्रयं अविद्यया
साक्षिणि ज्ञानमात्रे कल्प्यते, तद्वन्मयीदं सर्व जगदृश्यतेऽस्ति वि-
लीयते च । तथाच जाग्रत्प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वात्स्वप्नवदित्यनुमानमपि
श्रुत्युक्तमुपष्टम्भकं ज्ञेयम् । “मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः"
इत्यादिश्रुतयः प्रमाणम् ॥१४॥ नन्वतावता प्रबन्धेन परमात्मस्व-
रूपे निखपितेऽपि मायोपक्रान्तेषु जीवविषयकेषु प्रश्नेषूत्तरं न लब्ध-
मेवेत्याशङ्कयाह-नानेति । अहमेव प्रपञ्चे जीवत्वेन वसामीति
संबन्धः । अनेन जीवस्य स्वरूपं कीदृशमिति प्रश्ने सच्चिदात्मकसि-
त्युत्तरं सूचितम् । किंच उत्पद्यते नवेति प्रश्ने नोत्पद्यत इत्यपि सूचि-
तम् । मत्स्वरूपत्वेनानाद्यनन्तत्वात् । नानाविद्यासमायुक्त इत्यनेन
मूलाविद्यावच्छिन्नानामनेकेषां जीवानामेकमुक्तौ न सर्वमुक्तिरिति
सूचितम् । अविद्याशब्देनावरणं सूचयता मुक्तसंसारिणोविशेषोऽ-
प्युपपादितः । मुक्तस्यानावृतत्वात् कृतानां प्रश्नानां मध्ये जीवस्य
लोकान्तरगमनागमनादिप्रश्नद्वयमवशिष्टं तदपि लिङ्गशरीरोपहितस्य
नानुपपन्नमिति प्रतिपादयन् लिङ्गशरीरमाह-पञ्चेति । इदमेवा-
चार्याः संजगृहु:-"पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अफ-
चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् ॥” इति अन्तःकरणेन सह
षोडशकलं लिङ्गं तद्वति भेदे गृहीतेऽपि न विरोधः॥१५॥१६॥

·१०६
शिवगीता। [अध्यायः १०
तत्राविद्यासमायुक्तं चैतन्यं प्रतिबिम्बितम् ।
व्यावहारिकजीवस्तु क्षेत्रज्ञः पुरुषोऽपि वा ॥ १७ ॥
स एव जगतां भोक्ता नाद्ययोः पुण्यपापयोः।
इहामुत्र गती तत्र जावत्स्वमादिभोक्तृता ॥ १८ ॥
यथा दर्पणकालिम्ना मलिनं दृश्यते मुखम् ।
तद्वदन्तःकरणगैर्दोषेरात्मापि दृश्यते ॥ १९॥
परस्पराध्यासवशात्स्यादन्तःकरणात्मनो ।
एकीभावाभिमानेन परात्मा दुःखभागिव ॥ २० ॥
तत्रेति । तत्र लिङ्गशरीरे अविद्यया समायुक्तं तवच्छिन्नमीश्वरचै-
तन्यं प्रतिबिम्बितं सत् व्यावहारिको व्यवहारक्षमो जीवः क्षेत्रज्ञः
पुरुषशब्दवाच्योऽपि भवतीति शेषः ॥ १७ ॥ स एवेति । न आ-
धेऽनाद्ये तयोः प्रवाहरूपेणानादिरूपयोः पुण्यपापादृष्टयोः । कार्य-
भूतानां जगतां जगच्छब्दोपलक्षितस्थावरजंगमशरीरायतनानां भो-
गानामित्यर्थः । भोक्ता तत्र लिङ्गदेहे निमित्तभूते सतीत्यर्थः । इहा-
मुत्रगती भवतः जीवस्येति शेषः । जाग्रत्स्वप्नादिभोक्तृता च भ-
वति । जीवस्य भोक्तृत्वमौपाधिकमेव न वास्तवमिति भावः । तदु-
तम् "आत्मा कादिरूपश्चेन्माकाङ्क्षीस्तर्हि मुक्तताम् । नहि स्वभावो
भावानां व्यावर्तेतोष्ण्यवद्रवेः॥” इति ॥ १८॥ तदेव दृष्टान्तेनोप-
पादयति-यथेति । यथा दर्पणस्य कालिना श्यामत्वेन तद्गतं मुखं
मलिनं दृश्यते, तद्वदन्तःकरणगैर्दोषैः कामक्रोधादिमिरात्मा जी-
वोऽपि मलिनो दृश्यते ॥ १९ ॥ परस्परेति । अन्योन्यतादात्म्या-
ध्यासवशात् अन्तःकरणं च आत्मा जीवश्च तयोरेकीभावेन तद्रूपेणा-
भिमानेनेत्यर्थः । परमात्मा निःसङ्गोऽपि दुःखभागिव स्यात् ।
नतु दुःखभाक् दुःखस्य विषयसत्ताकत्वादिति भावः ॥ २० ॥

·शिवगीता। [अध्यायः १० अधोमुखं च तत्रास्ति सूक्ष्म सुषिरमुत्तमम् । दहराकाशमित्युक्तं तत्र जीवोऽवतिष्ठते ॥ २५ ॥ वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥२६॥ कदम्बकुसुमोबद्धकेशरा इव सर्वतः । प्रसृता हृदयानाड्यो याभिर्व्याप्तं शरीरकम् ॥ २७ ॥ वायुस्वरूपं तिष्ठति तस्य वायुसंचारस्थलस्य मध्ये हृदयं तिष्ठति । सनालं पद्मकोशवत् तत्संनिभमित्यर्थः ॥ २४ ॥ अधोमुखमिति । हृदयविशेषणम् । तत्र तस्मिन्हृदयपद्मे सूक्ष्मं सुषिरं छिद्रमुत्तमं जीवाधिष्ठानत्वात् अस्ति तद्दहराकाशमित्युक्तं श्रुतिभिः स्मृतिभिश्चेति शेषः। छान्दोग्यस्याष्टमाध्याये-'अथ यदस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासि- तव्यं” इति प्रतिपादितम् । उक्तं चाभियुक्तैः "उपलब्धेरधिष्ठान ब्रह्मणो देह उच्यते । तेन साधारणत्वेन देहो ब्रह्म परं भवेत् ॥" इति । "दहर उत्तरेभ्यः” इत्यधिकरणे ब्रह्मैव दहराकाश इति नि. पतिं तत्र जीवोऽवतिष्ठत इत्यनेन जीवब्रह्मणोरभेद एव परमार्थत इति भावः सूचितः ॥ २५॥ वालाप्रेति । वाला केशायं तस्य सूतभागः शततमांशः सोऽपि शतधा कल्प्यः। तस्यापि यो भागः स जीवो विज्ञेयः उपाधिवशाद्य इति सूक्ष्म इत्यर्थः । वास्तवं तु जीवस्वरूपमाह-सचेति । आनन्याय परिच्छेदविरहाय समर्थों भवति । उपाध्यपगमे सतीति भावः ॥ २६ ॥ अथ जीवनसशा- दुपासकानां मूर्धन्यया नाड्या उत्क्रमणपूर्विका क्रममुक्तिं कथयितुं नाडीस्तावत्प्रपञ्चयति-कदम्बेति । तथाच श्रुतिः "शतं चैका च हृदयस्य वाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृत, बसेति विष्वडच्या उत्क्रमेण भवन्ति” इति । यद्यपि द्वासप्ततिस.

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। हितं बलं प्रयच्छन्ति तस्मात्तेन हिताः स्मृताः। द्वासप्ततिसहस्रेस्ताः संख्याता योगवित्तमैः ॥२८॥ हृदयात्तास्तु निष्क्रान्ता यथार्काद्रश्मयस्तथा । एकोत्तरशतं तास्तु मुख्या विष्वग्विनिर्गताः ॥ २९ ॥ वहन्त्यम्भो यथा नद्यो नाड्यः कर्मफलं तथा । अनन्तैकोर्ध्वगा नाडी मूर्धपर्यन्तमञ्जसा ॥ ३० ॥ प्रतीन्द्रियं दशदश निर्गता विषयोन्मुखाः। नाड्यः शर्मादिहेतुत्वात्स्वप्नादिफलभुक्तये ॥ ३१ ॥ हस्रसंख्याकानां नाडीनां कदम्बो नाभौ तिष्ठति तथापि हृदयसं- बन्धोऽप्यस्तीति हृदयादित्युक्तम् । याभिर्नाडीभिः शरीरकं व्या- प्तम् ॥ २७ ॥ हितमिति । हितशब्दस्य विवरणं बलमिति । यस्मा- कारणात्प्रयच्छन्ति तेन कारणेन हिताः स्मृताः। हिता नाम हृद- यस्य नाड्य इति श्रुतिसिद्धैषा संज्ञा । तासां संख्यामाह-द्वासप्त- तिसहस्रैरिति ॥ २८ ॥ हृदयादिति । दृष्टान्तमाह-यथेति । तासु पूर्वोक्तसंख्यावतीषु नाडीषु एकाधिकशतं मुख्याः विष्वक्सर्वतः वि- निर्गताः प्रसृताः ॥ २९ ॥ वहन्तीति । यथा नद्योऽम्भ उदकं व- इन्ति तथा नाड्यः कर्मफलं सुखदुःखादि वहन्ति तास्वेकोत्तरशतसं- ख्याकासु एका सुषुम्नाख्या अञ्जसा आञ्जस्येन । आर्जवेनेति यावत् । मूर्धपर्यन्तं ऊर्ध्व गच्छतीति ऊर्ध्वगा अनन्तफलत्वाचानन्ता सैवोच्यते ॥३०॥अनन्तफलत्वमेव प्रतिपादयितुं इतरासां फलं तावदाह-प्रती- न्द्रियमिति। ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि मिलित्वा दश प्रतीन्द्रियं दशदश निर्ग- ताः तत्तदिन्द्रियविषयाः शब्दादयो ज्ञानेन्द्रियाणां वचनादयः कर्मे- न्द्रियाणां तान्प्रत्यभिमुखाः। शर्म सुखं आदिपदाहुःखं च तयोर्हेतु- त्वात् । स्वप्नहेतुत्वाच यथायथं जामदादिसुखादिसाक्षात्कारायोपयु- ·शिवगीता। [अध्यायः १० सुषुम्नेति समादिष्टा तया गच्छन्विमुच्यते । तयोपचितचैतन्यं जीवात्मानं विदुर्बुधाः ॥ ३२॥ यथा राहुरदृश्योऽपि दृश्यते चन्द्रमण्डले । तद्वत्सर्वगतोऽप्यात्मा लिङ्गदेहेऽपि दृश्यते ॥ ३३ ॥ दृश्यमाने यथा कुम्भे घटाकाशोऽपि दृश्यते । तद्वत्सर्वगतोऽप्यात्मा लिङ्गदेहेऽपि दृश्यते ॥ ३४ ॥ निश्चलः परिपूर्णोऽपि गच्छतीत्युपचर्यते । जाग्रत्काले यथा ज्ञेयमभिव्यक्तविशेषधीः॥ ३५ ॥ ज्यन्त इति फलितोऽर्थः ॥३१॥ सुषुम्नायाः फलमाह-सुषुम्नेति । समादिष्टा सम्यगुक्ता श्रुतिभिरिति शेषः । तया गच्छन् मुच्यते मुक्तो भवति । हि प्रसिद्धौ । ननु सुषुम्नाया निर्गमनेन मोक्षश्चेत्तर्हि 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिव्याकोपः प्रसज्येतेत्याश- झ्याह-तयेति । उपचितं कामादिदोषविरहेणोपासाबलविशिष्टं सत् आविर्भूतमित्यर्थः । चैतन्यं जीवात्मानं बुधा विदुः नतु जीवदशा- निवृत्तेति भावः । तथा चोपासकस्य सुषुम्नया गच्छतः पुरुषस्य ब्रह्मलोकावाप्तिरूपा गौणी मुक्तिरेव न परमा मुक्तिरिति नोक्तश्रुति- स्मृतिव्याकोप इति भावः । ब्रह्मलोक इव निर्गुणसाक्षात्कारेऽपि परमा मुक्तिर्भवति ॥३२॥ जीवस्य सर्वगतस्यापि लिङ्गशरीर एवाभि- व्यक्तिनान्यत्रेति सदृष्टान्तमाह- -यथा राहुरिति । अभिव्यक्तिविषयक एव दृष्टान्तो ग्राह्यः नहि दृष्टान्ते सर्व साम्यमिति न्यायात्॥३३॥३४॥ तस्य जीवस्य व्यापकत्वेऽपि लिङ्गदेहावच्छेदेनैव प्रमातृत्वमित्युप- पादयन्नाह-निश्चल इति । निश्चलः निष्क्रियः । तत्र हेतुः परिपूर्णः एतादृशोऽपि गच्छतीत्युपचर्यते । ज्ञेयं घटादिकमनतिक्रम्य । यथा- शेयं घटाद्याकारान्तःकरणवृत्ति तथा अभिव्यक्ता निवृत्तावरणा या विशेषधीर्घटाद्युपहितचैतन्यं यस्य तथाभूतः सन् जाग्रत्काले सर्वा- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। व्याप्नोति निष्क्रियः सर्वान् भानुर्दश दिशो यथा । नाडीभिवृत्तयो यान्ति लिङ्गदेहसमुद्भवाः ॥ ३६ ॥ तत्तत्कर्मानुसारेण जाग्रद्भोगोपलब्धये । इदं लिङ्गशरीराख्यमामोक्षं न विनश्यति ॥ ३७॥ आत्मज्ञानेन नष्टेऽस्मिन्साविद्ये स्वशरीरके । आत्मस्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३८ ॥ उत्पादिते घटे यद्वद्धटाकाशत्वमृच्छति । घटे नष्टे यथाकाशं स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ३९॥ न्बाह्यपदार्थान्व्याप्नोति । इयमत्र प्रक्रिया। त्रिविधं चैतन्यं प्रमातृचैतन्य प्रमाणचैतन्यं विषयचैतन्यं चेति । यदा समानकाले समानदेशे वृ- त्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं इन्द्रियद्वारा विषयं प्रति गत्वा तं विषयं व्याप्नोति चैतन्यत्रयमेकं भवति तदा घटादिपदार्थज्ञानं भवति । त्रयाणामन्त:- करणतद्वृत्तिघटाद्युपाधीनामेकदेशस्थत्वे सत्येककालीनत्वे सत्युपाधे- याभेदप्रयोजकत्वनियमात्। अतएव पर्वतं पश्यामि, वह्निमनुमिनोमी- त्यनुव्यवसायः। वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यवद्ध्यवच्छिन्नचैतन्ययोः संबन्धा- भावात् प्रमातृचैतन्यविषयचैतन्याभिन्नत्वमेव प्रत्यक्षत्वमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३५॥ लिङ्गदेहसमुद्भवा वृत्तयो नाडीभिर्धाररूपाभिर्बहि- यन्ति । विषयं व्याप्यैव प्रकाशयन्तीत्यर्थः। स्वप्ने तु विषया रथादय इन्द्रियवृत्तयः सर्वप्रातिभासिकमेवेति व्यवस्थापितमाकरे॥३६॥ तत्त- दिति । तेषां तेषां मातृणां यानि प्रारब्धकर्माणि तेषामनुसारेणानु- कूल्येन तत्प्रमातॄणां जाग्रहशायां मे भोगाः सुखदुःखसाक्षात्कारा- स्तेषामुपलब्धये ज्ञानाय प्राप्तये वा । यस्यैता वृत्तयः कथितास्तदिदं लिङ्गशरीरं आमोक्षं मोक्षं मर्यादिकृत्य न विनश्यति । मोक्षे तु वि- नश्यतीति भावः ॥ ३७ ॥ आत्मेति । ऐक्यज्ञानेनेत्यर्थः । आत्म- स्वरूपेण सच्चिदानन्दस्वरूपेणावस्थानं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३८ ॥ उत्पादित इति । पूर्णमाकाशं घदे उत्पन्ने सति घटाकाशत्वमृच्छति ·शिवगीता। [अध्यायः १० जाग्रत्कर्मक्षयवशात्स्वप्नभोग उपस्थिते । बोध्यावस्थां तिरोधाय देहाद्याश्रयलक्षणाम् ॥ ४० ॥ कर्मोद्भावितसंस्कारस्तत्र स्वमरिरंसया । अवस्थां च प्रयात्यन्यां मायावी चात्ममायया ॥ ४१॥ प्राप्नोति तद्वल्लिङ्गशरीरे जाते जीवचैतन्यमभिव्यञ्जते । घटे नष्टे सति यथाकाशं स्वरूपेणावतिष्ठते तथा लिङ्गभङ्गे जीवः स्वरूपेण सच्चिदानन्दात्मनावतिष्ठते । “तदापीतेः संसारव्यपदेशात्" इत्यस्मि- नधिकरणे तथैव व्यवस्थापनात् । अवतिष्ठत इति -'समवप्रविभ्यः स्थः' इति तङ् ॥ ३९ ॥ जाग्रदवस्थासभिधाय स्वप्नावस्थामाह- जाग्रंदिति । जाग्रद्भोगप्रदं यत्कर्म तस्य क्षयवशात् प्रतिबन्धवशात् खप्नभोगप्रदे कर्मण्युद्बुद्धे सति । किं कृत्वा । ये जाग्रत्कालीनदेहगेहाद- यस्तेषामाश्रयणमाश्रयः । साक्षात्कार इति यावत् । तल्लक्षणां बोधा- वस्थां तिरोधाय आच्छाद्य ॥४०॥ कर्मेति । कर्मणा स्वप्नभोगप्र- देन उद्भावित उद्बोधितः संस्कारः स्वप्नगजादिजनकीभूतो यस्य स तथा । रिरंसया स्वप्ने नायं रमतामित्याकारिकयेश्वरेच्छयेत्यर्थः । रमेरन्तर्भावितण्यर्थात्सन् ततो भावे अप्रत्ययः । स्वप्नजाता घटपटा- द्वयः पदार्था अनुभूयन्ते स चानुभूतो न प्रमारूपःप्रमाकरणानामिन्द्रि- यार्थसंनिकर्षादीनामभावात् । तस्मात्स्वप्नोपलब्धरथादीनामागन्तुक- निद्रादिदोषजन्यत्वात् प्रातिभासिकत्वम् । यत्राध्यासे त्वक्थैिव दोषत्वेन हेतुस्तत्र व्यावहारिकत्वम् । यत्र विद्या चागन्तुकदोषश्चेति यसध्यासे हेतुस्तत्र प्रातिभासिकत्वमिति सिद्धान्तः । ननु स्वम- स्थले पूर्वानुभूतरथादेः सरणमात्रेणैव व्यवहारोपपत्तौ रथादिसृष्टि- कल्पं गौरवादसांप्रतमिति चेन्न । स्वप्ने रथाद्यद्राक्षमित्यनुभववि- शोधापत्तेः। अथ स्थान स्थयोगान्पथः सृजते” इति 'संध्ये साटि- सह हिमाममात्रं तु कार्येनासभिव्यक्तखख्यकम्” इति ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। घटादिविषयान्सर्वान्बुद्ध्यादिकरणानि च । भूतानि कर्मवशतो वासनामात्रवस्थितान् ॥ ४२ ॥ एतान्पश्यन्स्वयंज्योतिः साक्ष्यात्मा व्यवतिष्ठते ॥ ४३ ॥ अत्रान्तःकरणादीनां वासनाद्वासनात्मता । वासनामात्रसाक्षित्वं तेन तच्च परात्मनः॥४४॥ वासनाभिः प्रपञ्चोऽत्र दृश्यते कर्मचोदितः। जाग्रद्भूमौ यथा तद्वत्कर्तृकर्मक्रियात्मकः ॥ ४५ ॥ रथादिसृष्टिप्रतिपादकश्रुतिन्यायविरोधापत्तेश्च । अतएव देशकाला- दिसर्व प्रातिभासिकमेव । स्वप्नसृष्टिः साक्षान्मायापरिणाम इति प्रतिपादयति-आत्ममाययेति । तथाच मायावी जीवो जाग्रद- वस्थातोऽन्यामवस्थामुक्तरूपां प्रयातीत्यन्वयः । विस्तरस्तु दीक्षि- तीयग्रन्थादवगन्तव्य इति 'दिक् ॥ ४१ ॥ स्वप्नपदार्थानां शु- क्तिरजतादिवत्केवलसाक्षिवेद्यत्वमाह-घटादीति सार्धश्लोकेन । वा- सनया मातरि प्रमातरि अवस्थितान् । अन्तःकरणोपहितचैतन्ये अध्यस्तानित्यर्थः । तथाभूतान्सन्धिटादिविषयान् तथा कर्मवशतो भूतान्युत्पन्नानि बुद्ध्यादीनि करणानि च । एतान्पदार्थान्पश्यन्मा- सयन् साक्षिभूतात्मावतिष्ठत इति संबन्धः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ननु स्वप्नसृष्टेरभ्युपगमे कथं तस्य वासनामात्रावस्थानत्वमिति व्यवहार इत्याशङ्कयाह-अत्रेति । अत्र स्वप्ने पूर्वोक्तानां पदार्थानामन्तःकरणा- दीनां वासनात् वासनाख्यसंस्कारप्रभवत्वात् वासनात्मत्वं वासना- खरूपत्वमिति यावत् । तेन कारणेन परात्मनो वासनामात्रसाक्षि- त्वम् ॥ ४४ ॥ वासनाभिरिति । वासनाभिः संस्कारैरत्र स्वप्ने प्रपञ्चः कर्मणा प्राक्तनेन चोदितः सन् दृश्यते । यथा जाग्रशमौ तद्वत् । जाग्रति व्यावहारिकत्वं प्रपञ्चस्य । स्वप्ने तु प्रातिभासिक- शि.गी.८ ·शिवगीता। [ अध्यायः१० निःशेषबुद्धिसाक्ष्यात्मा स्वयमेव प्रकाशते । वासनामात्रसाक्षित्वं साक्षिणः स्वाप उच्यते ॥ ४६ ॥ भूतजन्मनि यद्भूतं कर्म तद्वासनावशात् । नेदीयस्त्वाद्वयस्याये स्वप्नं प्रायः प्रपश्यति ॥४७॥ मध्ये वयसि कार्कश्यात्करणानामिहादितः। प्रायेण वीक्षते स्वप्नं वासनाकर्मणोवंशात् ॥४८॥ इयासुः परलोकं तु कर्म विद्यादिसंभृतम् । भाविनो जन्मनो रूपं स्वप्न आत्मा प्रपश्यति ॥४९॥ त्वमितीयान्भेद इति भावः ॥ ४५ ॥ निःशेषेति । निःशेषाणां बु- द्धीनां बोधविषयाणाम् । कर्मणि क्तिन् । साक्षिभूत आत्मा स्वयमेव प्रमाणजन्यवृत्तिनिरपेक्षः सन्नेव प्रकाशते । सर्वत्र प्रातिभासिकरज- तादिस्वप्नस्थले तत्तदाकारविद्यावृत्तिः सांप्रदायिकैरङ्गीकृता । तस्मात्स्व- प्रस्तु केवलमक्षिभास्य एव । केवलसाक्षिभास्यत्वं नाम इन्द्रियानुमाना. दिप्रमाणव्यापारमन्तरेणाविद्यावृत्त्यैव भास्यत्वम्। साक्षी तूक्तप्रकारेण स्वयमेव भासत इति भावः। तदेतत्पूर्ववासनामात्रसाक्षित्वं यत्साक्षिणः स स्वापः स्वप्न उच्यते ॥४६॥ भूतजन्मनीति । भूतानामनुभूतानां व्यावहारिकाणां जन्मनि । जाग्रत्काले इतियावत् । यद्यद्भूतं स्तन्यपान- कन्दुकक्रीडादिकं कर्म तद्विषयवासनाप्राबल्यादाचे वयसि स्वप्नमपि प्रायस्तद्रूपं पश्यति । अत्र हेतुः। नेदीयस्त्वादिति । संनिहितकालिका- नुभवगोचरसजातीयत्वादित्यर्थः । अतिशयेनान्तिकं नेदीयः। "अ- न्तिकबाढकयोर्नेदसाधौ” इति नेदादेशः ॥४७॥ मध्य इति । तारुण्ये करणानामिन्द्रियाणां कार्कश्यात्पाटवादर्दितः बहुतरव्यापा- रपीडितः सन् वासना संस्कारस्तत्सहितं यत्कर्म स्वस्वोचिताध्ययनयु- द्धकृषिवाणिज्यादि जाग्रत्कालानुभूतं तत्सजातीयमेव संस्कारवशा- त्रायेण वीक्षते- पश्यति ॥४८॥ इयासुरिति । परलोकं स्वर्ग नरकं ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। यद्वत्प्रपतनाच्छयेनः श्रान्तो गगनमण्डले । आकुञ्चय पक्षौ यतते नीडे निलयनाय नीः ॥ ५० ॥ एवं जाग्रत्स्वप्नभूमौ श्रान्त आत्माऽभिसंचरन् । आपीतकरणग्रामः कारणेनैति चैकताम् ॥ ५१॥ नाडीमार्गेरिन्द्रियाणामाकृष्यादाय वासनाः। सर्व ग्रसित्वा कार्य च विज्ञानात्मा विलीयते ॥ ५२॥ ईश्वराख्येऽव्याकृतेऽथ यथा सुखमयो भवेत् । कृत्स्नप्रपञ्चविलयस्तथा भवति चात्मनः॥ ५३ ॥ वा इयासुः। संभावितपरलोकगमन इति यावत् । आशङ्कायां सन् । ताशो जनः कर्मणा विद्यादिभिश्च संभृतं लब्धप्रायं भाविनो ज. न्मनो यद्रूपं तद्वासनावशात्स्वप्ने आत्मा प्रकर्षेण पश्यति । मिथ्या- भूतस्यापि स्वप्नस्य सूचकतोपपत्तेः । सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्वदिति ॥ ४९ ॥ एवं जाग्रत्स्वप्नावस्थे निरूप्य सुषुप्त्यवस्था निरू- पयति-तद्वदिति । गगनमण्डले प्रकृष्टपतनाद्बहुतराद्गमनात् श्रान्तः श्येनः नयतीति नीः श्रमपरिहारोपायं विचारयन्सन् पक्षावाकुभय नीडे निलयनाय संश्लेषाय यद्वद्यतते ॥ ५० ॥ एवं जाग्रत्स्वप्नभूमौ संचरन् श्रान्त आत्मा जीवः अपीतो विलीनः करणग्राम इन्द्रियवर्गों यस्मिन्नेवंभूतः सन् कारणेनेश्वरेण सह एकतामेति प्राप्नोति । यद्य- प्यामोक्षं जीवब्रह्मणोरौपाधिको भेदोस्त्येव तथाप्यहंकारविलया- स्वरूपसुखांशो जाग्रत्कालापेक्षयाधिको भवति । दुःखं च नास्ती- त्येतावन्मात्रेण एकतामेतीत्युक्तम् । एतेन "सता सौम्य तदा संपन्नो भवति प्राज्ञेन संपरिष्वक्तः” इत्यादिश्रुतयोऽपि विख्याताः ॥५१॥ नन्वीश्वरेण सहकतां प्राप्तश्चेत्तर्हि पुनरनुत्थानापत्तिरित्याशङ्कयाह- नाडीति। विज्ञानात्मा जीवो नाडीमा रिन्द्रियाणां वासनाः संस्कारा- न्समाकृष्याविद्ययेति शेषः । सर्वमविद्याकार्य जाग्रत्स्वप्नरूपं ग्रसित्वा विलीयते॥५२॥ कुत्रेत्याकाङ्क्षायामाह-ईश्वरेति । ईश्वराख्ये अव्या- । .

·शिवगीता। [ अध्यायः १० योषितः काम्यमानायाः संभोगान्ते यथासुखम् । स आनन्दमयोऽबाह्यो नान्तरः केवलस्तथा ॥ ५४ ॥ प्राज्ञात्मानं समासाद्य विज्ञानात्मा तथैव सः। विज्ञानात्मा कारणात्मा तथा तिष्ठन्नथापि सः॥ ५५ ॥ अविद्यासूक्ष्मवृत्त्यानुभवत्येव यथा सुखम् । तथाहं सुखमस्वाप्सं नैव किंचिदवेदिषम् ॥ ५६ ॥ कृते मायोपहितचैतन्ये विलीयते । अतस्तत्र यानानन्तरं यथा सुख- मयो भवति तथा कृत्स्नप्रपञ्चविलयो भवति । नायं लिङ्गभङ्गरूपः । तस्यामोक्षमवस्थानात् । किंतु संस्काररूपेणावस्थानमेव विलीयत इत्यु- च्यते । एवमेव कार्यब्रह्मणोऽपि दिनावसाने ईश्वरे विलयो द्रष्टव्यः ॥५३॥ कीदृशं तत्सुखमित्याकाङ्क्षायामाह-योषित इति । काम्यमा- नाया योषितः संभोगस्य अन्ते मध्य इत्यर्थः । यथासुखं सर्वेभ्यो वैष- यिकसुखेभ्योऽधिकं सुखं भवति । तथा सुषुप्तावधिकं सुखं भवति । अतएव स आनन्दमयः । प्रचुरानन्द इत्यर्थः । तदानीं जीवः अ- बाह्यः विषयसंबन्धजनितवृत्तिविशिष्टज्ञानो न भवतीत्यर्थः । नान्तरः मोक्षावस्थायामिव निवृत्तमूलाचरणोऽपि नेत्यर्थः । निर्वृत्तिकसुखाभि. व्यक्तौ मोक्षः स्यात् । तस्मात्तत्राप्यहंकारवृत्तिरस्त्येवेति सिद्धान्तः । तदुक्तमाचार्यभगवत्पादैः । “सुप्तिगतः सुखलेशैरमिमनुते यः सुखी भवामीति । आनन्दकोशनामा सोऽहंकारः कथं भवेदात्मा ॥” इति ॥ ५४ ॥ तदेवाह-प्राज्ञेति । प्राज्ञात्मानमीश्वरं समासाद्य सुषुप्तौ प्राप्यापि सः सुषुप्तः विज्ञानात्मा जीवः तथा जाग्रदादौ यथा तद्वद्- नपगतभेद इत्यर्थः । तथा तिष्ठन् भिन्नोऽपि सन् सः जीवः दुःख- राहित्यसाम्यात्कारणात्मोच्यते । ईश्वर एवेत्युपचर्यत इत्यर्थः ॥५५॥ ननु सुषुप्तावन्तःकरणस्य विलीनत्वात्सुप्तोत्थितस्य सुखमहमखाप्स- मित्यनुसंधानं न स्यादित्याशङ्कयाह-अविद्येति । अविद्यायाः सूक्ष्म- वृत्त्या यथा सुखं भवति तथा सुखमहमस्वाप्समिति जीवोऽनुभव- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। अज्ञानमपि साक्ष्यादिवृत्तिभिश्चानुभूतये । इत्येवं प्रत्यभिज्ञापि पश्चात्तस्योपजायते ॥ ५७ ॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्त्याख्यमेवेहामुत्र लोकयोः। पश्चात्कर्मवशादेव विस्फुलिङ्गा इवानलात् । जायन्ते कारणादेव मनोबुद्ध्यादिकानि तु ॥ ५८ ॥ पयःपूर्णघटो यद्वन्निमग्नः सलिलाशये । तैरेवोद्धृत आयाति विज्ञानात्मा तथैत्यजात् ॥ ५९ ॥ विज्ञानात्मा कारणात्मा तथा तिष्ठंस्तथापि सः । दृश्यते सर्वमेष्वेव नष्टेष्वायात्यदृश्यताम् ॥ ६० ॥ त्येव अनुसंधत्त इत्यर्थः ॥५६॥ ननु न किंचिदवेदिषमित्यज्ञाना- नुसंधानमपि कथं तत्राह-अज्ञानमपीति । न केवलं सुखमेवानु- संधत्ते किंतु अज्ञानमपि । साक्ष्यादिवृत्तिभिः स्वापकालीनाभिरवि- द्यावृत्तिभिरज्ञानमप्यनुभूयते । अतस्तदनुसंधत्ते न किंचिदवेदिष. मिति । उक्तंच पञ्चपादिकायाम् "सुषुप्त्यादौ चाहंकारादिविक्षेपः संस्कारमात्रशेषं स्थित्वा पुनरुद्भवति" इति ॥५७॥ तदेवमवस्था- त्रयं निरूपितम् । इदं च इहलोकपरलोकयोः साधारणमित्याह- जाग्रदिति । देवादीनामप्यवस्थात्रयमस्त्येवेति शेषः । अमुत्र लोको देवादीनामुपलक्षणार्थः । सुषुप्त्यनन्तरं जाग्रत्प्रपञ्चः पुनरुद्भवतीति सदृष्टान्तमाह-पश्चादिति । सुषुप्त्यनन्तरमित्यर्थः । जाग्रदवस्थादृष्ट- वशात्कारणात् जीवाज्ञानादेव सूक्ष्मरूपेणावस्थितानि बुद्ध्यादिकानि पुनर्जायन्ते । स्थूलाकारेण परिणमन्तीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः । अन- लाद्विस्फुलिङ्गा इव ॥ ५८ ॥ दृष्टान्तान्तरं च-पयःपूर्णेति । अ- जात्परमात्मनः सकाशात् । अनेन भेद एव तयोः सूचितः । उभ- योरप्युपाधिसत्वात् ॥ ५९॥ अध्यायोपक्रमे जीवस्वरूपं कथमिति

·शिवगीता। [अध्यायः १०
एकाकारोऽर्यमा तत्तत्कार्येष्वेवं परः पुमान् ।
कूटस्थो दृश्यते तद्वद्गच्छत्यागच्छतीव सः॥ ६१॥
मोहमात्रान्तरायत्वात्सर्वं तस्योपपद्यते ।
देहाद्यतीत आत्मापि स्वयंज्योतिः स्वभावतः।
एवं जीवस्वरूपं ते प्रोक्तं दशरथात्मज ॥ ६२ ॥
इति श्रीपद्मपुराणे उपरिभागे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
शिवराघवसंवादे जीवखरूपवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
रामेण पृष्टं तदुत्तरत्वेन सप्रपञ्चं तदुक्त्वा तात्पर्य विशदयति-वि-
ज्ञानेति । सः परमात्मापि । एवार्थोऽपिः । विज्ञानात्मा जीवः का-
रणात्मा ईश्वरस्तथा तथा तिष्ठन् रूपद्वयेन स्थित इत्यर्थः । एषु अ-
ज्ञानतत्कार्येषु सत्स्वेव सर्वं जीवेश्वरादिभेदपूर्वकं प्रपञ्चजातं दृश्यते ।
अज्ञानादिषु नष्टेषु त्वदृश्यतामायाति ॥ ६० ॥ उक्तमयं दृष्टान्तेन
द्रढयति--एकेति । एकाकारोऽपि एकोप्यर्यमा सूर्यः तत्तत्कार्येषु
जलादिषूपाधिषु दृश्यते । एवं स परः पुमान्कूटस्थोऽपि निर्विका-
रोऽपि तद्वदुपाधिवशाद्गच्छत्यागच्छतीति दृश्यते ॥६१॥ ननु सर्वे
विरुद्धधर्माः कथमेकत्र स्वीकार्या इत्याशङ्कयाह-मोहेति । मोहमात्र
एवान्तरायः स्वरूपस्फूर्तिप्रतिबन्धकः तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्सर्व
विरुद्धधर्मादिकं तस्य परमात्मन उपपद्यते । विरुद्धधर्माणां स्वस-
मानभेदप्रयोजकत्वं नास्तीति भावः । तदुक्तम् "कूटस्थमनुपद्रुत्य
करोति जगदादिकम् । दुर्घटेकविधायिन्यां मायायां का चमत्कृतिः ।
मायाख्यायाः कामधेनोर्वत्सौ जीवेश्वरावुभौ । यथेच्छं पिबतां द्वैतं
तत्त्वं त्वद्वैतमेव हि ॥” इति ॥ ६२ ॥ इति शिवगीताटीकायां
दशमोऽध्यायः ॥१०॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। एकादशोऽध्यायः ११ श्रीभगवानुवाच । देहान्तरगति तस्य परलोकगतिं तथा । वक्ष्यामि नृपशार्दूल मत्तः शृणु समाहितः ॥ १॥ भुक्तं पीतं यतस्तत्र तद्रसादामबन्धनम् । स्थूलदेहस्य लिङ्गस्य तेन जीवनधारणम् ॥ २॥ व्याधिना जरया वापि पीड्यते जाठरोऽनलः। श्लेष्मणा तेन भुक्तानं पीतं वा न पचत्यलम् ॥ ३ ॥ भुक्तपीतरसाभावात्तदा शुष्यन्ति धातवः । भुक्तपीतरसेनैव देहे लिम्पन्ति वायवः ॥ ४ ॥ गमनागमने कथमिति प्रश्ने लिङ्गोपाधिवशादित्युत्तरं दत्तं तदेव विशदयितुमेकादशोऽध्याय आरभ्यते-देहान्तरेति । नृपशार्दूल राजश्रेष्ठ, मत्तः मत्सकाशात् । अवहितः सावधानः ॥१॥ भुक्तमिति। यत इति प्रथमान्तात्तसिः। भुक्तं पीतं च यतः यदित्यर्थः । तस्य रसा- त्परिणामविशेषात्स्थूलदेहस्य लिङ्गस्य च परस्परं आमबन्धनं नूत- नबन्धनं भवतीति शेषः । तेन दृढबन्धनेन जीवस्य प्राणवायोर्धारणं भवति ॥२॥ व्याधिनेति । व्याधिना रोगेण जरया वा प्रेरितेन श्ले- ष्मणा जाठरोजठरसंबन्धी अनलः पीड्यते। तेन कारणेन कुण्ठितश- क्तिरग्निर्भुक्तानं पीतं वा अलं पर्याप्तं न पचति ॥३॥ भुक्तेति । भुक्तपी- तयो रसस्य परिणामविशेषस्याभावात् तदा धातवस्त्वगसृङ्मांसादयः शुष्यन्ति । धातुवृद्धिप्रकारमाह । भुक्तपीतयोः प्रदीप्तेन जाठराग्निना पाचितयो रसेन वायवः प्राणादयो देहे धातून लिम्पन्ति । उपचयं प्रापयन्तीति यावत् । अत्र धातुवायुप्रकरणवशायथायथं तेषां तेषां ·शिवगीता। [ अध्यायः ११ समीकरोति यत्तस्मात्समानो वायुरुच्यते । तदानीं तद्रसाभावादामबन्धनहानितः ॥ ५ ॥ परिपक्वरसत्वेन यथा गौरवतः फलम् । स्वयमेव पतत्याशु तथा लिङ्गं तनोव्रजेत् ॥ ६ ॥ तत्तत्स्थानादपाकृष्य हृषीकाणां च वासनाः। आध्यात्मिकाधिभूतानि हृत्पद्मे चैकतां गतः ॥७॥ ततोऽध्वगः प्राणवायुः संयुक्तो नववायुभिः । ऊोच्छासी भवत्येष तथा तेनैकतां गतः॥ ८॥ चाध्याहारः ॥ ४॥ वायुविशेषस्तु लिप्तान्धातून्समीकरोति । यद्य- स्मात्तस्मात्समानो वायुरुच्यते । एषा तारुण्यावस्थायाः स्थितिरुक्ता । इदानीं जरसि जठरानलमान्द्यकाले तु तेषां भुक्तपीतानां रसस्या- भावात् आमबन्धनस्य पूर्वोक्तस्य हानितः लिङ्गं तनोर्बजेदित्यनेन वक्ष्यमाणेन संबध्यते ॥ ५॥ परिपक्केति । यथा कूष्माण्डादिफलं गौरवतः गुरुत्वात्स्वयमेव पतति तथा लिङ्गं तनोः स्थूलदेहाद्र- जेत् । विश्लेषं प्राप्नुयादित्यर्थः ॥६॥ तत्तदिति । हृषीकाणामिन्द्रि- याणां वासनाः। तथाध्यात्मिकानि जीवात्मन्यध्यस्तानि बुद्धिप्रभृ- तीनि तथाधिभौतिकानि भाविदेहारम्भकाणि सोमादिपयःप्रभृतीनि सूक्ष्मरूपाणि इत्थं त्रितयमप्याकृष्य हृत्पद्मे एकतां गतः पांसूदकव- त्पिण्डितस्वरूप एष प्राणवायुः अध्वगः पान्थः सन् इतरैर्नवभिर्वा- युभिः संयुक्तः सन् ऊर्वोच्छासी भवति । तथा तेन प्राणवायुना एकतां गतस्तादात्म्यापन्नो जीवोऽपि उपसर्पतीति वक्ष्यमाणेन संब- ध्यते । अत्र भाविदेहारम्भकीभूतैः सहोत्क्रमणं श्रुतिराह “पञ्चम्या- माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति", "तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहतिसंप- रिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्" इत्यधिकरणे च निर्णीतं ततएव बोध्यम्

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । १२१
चक्षुषोर्वापि मूर्भो वा नाडीमार्ग समाश्रितः ।
विद्याकर्मसमायुक्तो वासनाभिश्च संयुतः ।
प्राज्ञात्मानं समाश्रित्य विज्ञानात्मोपसर्पति ॥ ९ ॥
यथा कुम्भो नीयमानो देशादेशान्तरं
खपूर्ण एव सर्वत्र स आकाशोऽपि तत्र तु ॥ १० ॥
घटाकाशाख्यतां याति तद्वल्लिङ्गं परात्मनः ॥ ११ ॥
पुनर्देहान्तरं याति यथा कर्मानुसारतः।
आमोक्षात्संचरत्येवं मत्स्यः कूलद्वयं यथा ॥ १२ ॥
पापभोगाय चेद्गच्छेद्यमदूतैरधिष्ठितः ।
यातनादेहमाश्रित्य नरकानेव केवलम् ॥ १३ ॥
॥७॥ ८॥ कस्मान्मार्गादुपसर्पतीत्याकाङ्क्षायामाह-चक्षुषोरिति ।
विद्याकर्मभ्यां समायुक्तः वासनाभिश्च पूर्वप्रज्ञानुसारिणीभिः
संयुतः। तथाच श्रुतिः "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च"
इति । प्रज्ञात्मानं समाश्रित्य । तत्प्रेरितः सन्नित्यर्थः। तथाच श्रुतिः
"प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति" इति । उत्सर्जन हिक्का दिशब्द
कुर्वन् उपसर्पति औपाधिकगमनभाग्भवति । नहि मुख्यं गमनं
पूर्णस्य संभवति ॥ ९॥ औपाधिकगमनमेव दृष्टान्तेन द्रढयति-
यथेति । सर्वत्र स घटः खपूर्णएव सर्वो घटावच्छिन्नाकाश इति व्य-
वहियते । तत्र घट आनीते घटाकाशोऽयमिति व्यवह्रियते तद्वत्प-
रात्मनो जीवस्य लिङ्गशरीरं जीवपूर्णमेव याति । यतो देहाद्याति तत्र
न जीवत्वव्यवहारः। यस्मिन्देहे तिष्ठति तत्रैव जीव इति व्यवहार
इति भावः ॥१०॥ ११ ॥ पुनरिति । आमोक्षात् मोक्षपर्यन्तमि-
त्यर्थः । कूलद्वयं तीरद्वयम् ॥ १२ ॥ पापेति । केवलं पापभोगाय
चेद्गच्छेत्तहिँ नरकानेव गच्छेत् । उभयभोगाय चेन्मनुष्यलोकं
गच्छेदिति भावः । “उभाभ्यां मनुष्यलोकः” इति श्रुतेः ॥ १३ ॥

·१२२ शिवगीता। [अध्यायः ११ इष्टापूर्तानि कर्माणि योऽनुतिष्ठति सर्वदा । पितृलोकं व्रजत्येष याममाश्रित्य बर्हिषः ॥ १४ ॥ धूमं रात्रिं गतः कृष्णपक्षं तस्माच्च दक्षिणम् । अयनं च ततो लोकं पितॄणां च ततः परम् । चन्द्रलोके दिव्यदेहं प्राच्य भुङ्क्ते परां श्रियम् ॥ १५ ॥ तत्र चन्द्रसमानोऽसौ यावत्कर्मफलं वसेत् । तथैव कर्मशेषेण यथेतं पुनराव्रजेत् ॥ १६ ॥ इष्टेति । इष्टानि यज्ञान , पूर्तानि तडागारामादीन् यः सर्वदानुतिष्ठति एष सुकृती यामं यमसंबन्धिनं दूतमाश्रित्य तेन नीयमानः सन्नि- त्यर्थः । बर्हिषः श्रौतस्मार्ताग्नेश्व हेतुभूतादित्यर्थः। यागस्याग्निसाध्य- त्वात्सोऽपि तत्र परम्परया प्रयोजक इति भावः । पितृलोकं ब्रजति । "कर्मणा पितृलोकः” इति श्रुतेः । “बर्हिः शुष्मा कृष्णवा" इत्य- मरः । अत्र बर्हिरिति पृथक्पदं बहिर्मुखा इति दर्शनादिति क्षीर- स्वामी ॥१४॥धूममिति । “अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति” इत्युपक्रम्य “आकाशाचन्द्रमसम्” इत्यन्तेन धूमादिः पितृयाणः पन्था इष्टादिकारिणां श्रुतावुक्तः । तदेतदाह प्रथम धूमं ततो रात्रि ततः कृष्णपक्षं तस्मादक्षिणायनं ततः पितॄणां लोकं ततश्चन्द्रलोकं गतः सन् दिव्यदेहं प्राप्य चन्द्रसमानोऽसाविष्टादिकारी परां श्रियं भुङ्क्ते । यावत्कर्मफलं तत्र वसेत् । धूमो रात्रिः कृष्णपक्षो दक्षिणायनं चेत्याद्या आतिवाहिका देवता निर्दिश्यन्ते ता एनमिष्टा- दिकारिणं चन्द्रलोकं प्रापयन्ति । तदुक्तं गीतायाम् "धूमो रात्रि- स्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ अग्निोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥” इति । तथाच यदाकदावा मृतमुपासकमम्यादय आतिवाहिका ब्रह्मलोकं प्रापयन्तीति तथेष्टा- ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
१२३
वपुर्विहाय जीवत्वमासाद्याकाशमेति सः।
आकाशाद्वायुमागत्य वायोरम्भो व्रजत्यथ ॥ १७ ॥
अन्झ्यो मेघं समासाद्य ततो वृष्टिर्भवेदसौ।
ततो धान्यानि भक्ष्याणि जायते कर्मचोदितः॥ १८ ॥
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाच देहिनः।
मुक्तिमन्ये तु संयान्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ १९ ॥
दिकारिणं यदाकदावा मृतमपि धूमादय आतिवाहिकाश्चन्द्रमसं प्रापय-
न्तीति निष्कर्षः। 'आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात्' । 'अतश्चायनेऽपि दक्षिणे'
इति न्यायात् । यथेतमिति यथागतम् । उपलक्षणं चेदम् । येन
क्रमेण चन्द्रलोकगतस्तद्विपरीतक्रमेणेमं लोकमायातीत्यर्थः । "क्षीणे
पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति" इति स्मृतेः ॥ १५ ॥ १६ ॥
वपुर्विहायेति । चन्द्रलोके भोगशरीरं विहाय जीवत्वं लिङ्गशरी-
रावच्छिन्नत्वं प्राप्य अवरोहति । अवरोहक्रममाह-आकाशमेति
स इत्यादिना । आकाशं आकाशत्वमित्यादिभावप्रधानो निर्देशः
॥ १७ ॥ ततः क्रमेणासौ जीवो वृष्टिर्भवेत्तत्राकाशादिसाम्यमभिप्रेतं
नतु तदभेदः । "संभाव्यापत्तिरुपपत्तेः” इति न्यायात् । ततो
धान्यानि ततो भक्ष्याण्यन्नानीत्यर्थः । सः जायते कर्मणा प्रारब्धेन
चोदितः सन् ॥ १८ ॥ इयं च धूमा दिमार्गेण गतानां पुनरावृत्तिर्न
नियता सर्वेषां किंतु प्राचुर्येणेत्याह-योनिमिति । मुक्तिमिति ।
अन्ये तूत्तमाधिकारिणः यथाकर्म चित्तशुद्धिमुद्दिश्याचरितकर्मानुसा-
रेणेत्यर्थः । यथाश्रुतं चन्द्रलोके कृतश्रवणादिसाधनानुसारेणेत्यर्थः।
मुक्तिं संयान्ति । मुक्तिमिति क्रममुक्तिमित्यर्थः । “तदुपर्यपि बाद-
रायणः संभवात्" इत्यधिकरणे स्वर्गलोकादावपि श्रवणादिसाधनेन
मोक्षो भवति इति निर्णयात् । तथाच श्रुतिः "तद्यो यो देवानां
प्रत्यबुध्यत स तद्भवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्” इति ॥ १९ ॥

·१२४ शिवगीता। [अध्यायः ११ ततोऽन्नत्वं समासाद्य पितृभ्यां भुज्यते परम् । ततः शुक्र रजश्चैव भूत्वा गर्भोऽभिजायते ॥२०॥ ततः कर्मानुसारेण भवेत्स्त्रीपुंनपुंसकः। एवं जीवगतिः प्रोक्ता मुक्तिं तस्य वदामि ते ॥ २१ ॥ यस्तु शान्त्यादियुक्तः सैन् सदा विद्यारतो भवेत् । स याति देवयानेन ब्रह्मलोकावधिं नरः ॥ २२ ॥ अचिर्भूत्वा दिनं प्राप्य शुक्लपक्षमथो ब्रजेत् । उत्तरायणमासाद्य संवत्सरमथो ब्रजेत् ॥ २३ ॥ ततोऽन्नत्वमिति । अन्नत्वं समासाद्य स्थितो जीवः पितृभ्यां पुनः स्थूलदेहतादात्म्याध्यासाय भुज्यते । ततः पितरि शुक्ररूपेण मातरि रजोरूपेण स्थित्वा स्त्रीपुरुषसंयोगे सति स्त्रियां गर्भोऽभिजायते । ततः कर्मानुसारेणेति स्पष्टम् ॥२०॥२१॥ मुक्तिं तस्य वदामि त इत्युक्तं तदेवोपपादयति-यस्त्वित्यादिना । शमदमतितिक्षासमाधान- श्रद्धायुक्तः सन् सदा विद्यायां रतः स्ववर्णाश्रमकर्माणीश्वरा- पंणधिया कुर्वाणश्चेत्यादिपदात्संग्रहः । स देवयानेन पथा "तेऽर्चि- षमभिसंभवन्यर्चिषोहरह्न आपूर्यमाणपक्षं" इत्याद्युपक्रम्य “य एष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते" इति श्रुत्युक्तेन ब्रह्मलोक एवावधिस्तं याति । नरोऽधिकारी जीवः ॥२२॥ देवयानं पन्थानं श्रुत्युक्तं श्लोकतः संगृह्णाति-अर्चिरित्या- दिना । दिव्यः श्रुत्युक्तो मानवः पुरुषः इह विद्युल्लोक एति तत्रागत्य तमुपासकं गृहीत्वा ब्रह्मलोकं गमयतीति शेषः । तत्रैव तस्योपास- कस्य श्रवणादिज्ञानोदये ब्रह्मणा सह मुक्तिः नतु पुनरावृत्तिः। "एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते” इति श्रुतेः । "ब्राह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥” इति स्मृतेश्च । अत्रच संवत्सरादित्ययोर्मध्ये ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । १२५ आदित्यचन्द्रलोको तु विद्युल्लोकमतः परम् । अथ दिव्यः पुमान्कश्चिद्ब्रह्मलोकादिहैति सः ॥ २४ ॥ दिव्ये वपुषि संधाय जीवमेवं नयत्यसौ ॥ २५ ॥ ब्रह्मलोके दिव्यदेहे भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । तत्रोषित्वा चिरं कालं ब्रह्मणा सह मुच्यते ॥ २६ ॥ शुद्धब्रह्मरतो यस्तु न स यात्येव कुत्रचित् । तस्य प्राणा विलीयन्ते जले सैन्धवखिल्यवत् ॥ २७ ॥ स्वप्नदृष्टा यथा सृष्टिः प्रबुद्धस्य विलीयते । ब्रह्मज्ञानवतस्तद्वद्विलीयन्ते तदैव ते । विद्याकर्मविहीनो यस्तृतीयं स्थानमेति सः ॥ २८ ॥ भुक्त्वा च नरकान्घोरान्महारौरवरौरवान् । पश्चात्प्राक्तनशेषेण क्षुद्रजन्तुर्भवेदसौ ॥ २९ ॥ यूकामशकदंशादि जन्मासौ लभते भुवि । एवं जीवगतिः प्रोक्ता किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ३० ॥ देवलोकवायुलोकौ विद्युदनन्तरं वरुणेन्द्रप्रजापतिलोकाः श्रुत्यन्तरोक्ता उपसंहर्तव्या इति दिक् ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥२७॥ २८॥ इदानीं पापभोगाय चेद्गच्छेद्यमदूतैरधिष्ठित इत्यादिपूर्वोक्तरीत्या नरकं गतस्य पश्चाद्भाविनीमवस्थामाह-भुक्त्वा चेति । ततो बहु- भिर्जन्मसहस्रैः केनचित्पुण्यपरिपाकेन ज्ञानी भूत्वा मुक्तो भवतीति भावः । माध्वास्तु "न स पुनरावर्तते” इति श्रुतिर्मुक्तानामन्धतमो- गानां च समैवेति जल्पन्ति तेषां गौतमादिसप्तानां चतुरादिश्रुति- ब्रह्मतर्कमूलरामायणादिस्मृतिकल्पकानां दुर्मतं वैदिकैः कौतुकायापि ·१२६ शिवगीता। [अध्यायः ११ राम उवाच। भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं फलं तु ज्ञानकर्मणोः । ब्रह्मलोके चन्द्रलोके भुङ्क्ते भोगानिति प्रभो ॥ ३१॥ गन्धर्वादिषु लोकेषु कथं भोगः समीरितः । देवत्वं प्राप्नुयात्कश्चित्कश्चिदिन्द्रत्वमेव च ॥ ३२ ॥ एतत्कर्मफलं वास्तु विद्याफलमथापि वा। तद्रूहि गिरिजाकान्त तत्र मे संशयो महान् ॥ ३३ ॥ श्रीभगवानुवाच। तद्विद्याकर्मणोरेवानुसारेण फलं भवेत् । युवा च सुन्दरः शूरो नीरोगो बलवान्भवेत् ॥ ३४ ॥ सप्तद्वीपां वसुमती भुङ्क्ते निष्कण्टकं यदि । स प्रोक्तो मानुषानन्दस्तस्माच्छतगुणो मतः ॥ ३५ ॥ मनुष्यस्तपसा युक्तो गन्धर्वो जायतेऽस्य तु । तस्माच्छतगुणो देवगन्धर्वाणां न संशयः ॥ ३६ ॥ नावलोकनीयमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २९॥ ३०॥ उपासनाया इष्टा- पूर्तादिकर्मणश्च फलं यथाक्रमं ब्रह्मलोकचन्द्रलोकप्राप्तिरूपमुक्तं गन्धर्व- सूर्येन्द्रादिलोकप्राप्तिस्तत्किमिदमुपासनाफलं विद्याफलं वेति संदिहानः पृच्छति-भगवन्निति । ज्ञानमुपासा कर्म इष्टापूर्तादि तयोः फलं तूक्तम् ॥३१॥३२॥ एतत्कर्मफलं वास्तु अथवा विद्याया उपास- नायाः फलम्॥३३॥उत्तरमाह-तदिति । विद्याकर्मणोः पूर्वोक्तयोरेव तारतम्यानुसारेण फलतारतम्यं स्यात् तदेव मानुषाद्यानन्दानां तार- तम्यमाह-युवा चेत्यादिना ॥३४॥३५॥ मनुष्य इति । तपसा युक्तः सन् गन्धर्वो जायते । अस्य गन्धर्वतां प्राप्तस्यानन्दः पूर्वोक्त- मानुषानन्दाच्छतगुणोऽधिक इति संबन्धः । उक्तगन्धर्वानन्दाद्दे- ..

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। एवं शतगुणानन्द उत्तरोत्तरतो भवेत् । पितॄणां चिरलोकानामाजानसुरसंपदाम् ॥ ३७॥ देवतानामथेन्द्रस्य गुरोस्तद्वत्प्रजापतेः। ब्रह्मणश्चैवमानन्दाः पुरस्तादुत्तरोत्तरम् ॥ ३८ ॥ ज्ञानाधिक्यात्सुखाधिक्यं नान्यदस्ति सुरालये। श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यश्च द्विजो भवेत् ॥३९॥ तस्याप्येवं समाख्याता आनन्दाश्चोत्तरोत्तरम् । आत्मज्ञानात्परं नास्ति तस्मादशरथात्मज ॥४०॥ वगन्धर्वाणामानन्दः शतगुणः ॥ ३६ ॥ एवमिति । वक्ष्यमाणानां पित्रादीनामप्यानन्दः क्रमेणोत्तरोत्तरं शतगुणो बोद्धव्य इत्यर्थः । षष्ठयर्थे तसिः । पितॄणां चिरलोकानां तथा आजानदेवानां कर्मणा देवत्वं प्राप्तानाम् । तथा देवानां अथेन्द्रस्य बृहस्पतेस्तद्वत्प्रजापतेः ब्रह्मणश्च । पुरस्तात्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरं शतगुण इति सर्वत्र योजनीयम् ॥३७॥ ३८॥ ज्ञानाधिक्यादिति ज्ञानशब्दः कर्मणोरप्युपलक्षकः । उपासनायाः कर्मणश्च तारतम्यात्स्वर्गे सुखतारतम्यमित्यर्थः । अन्य- त्सुखं तारतम्यंप्रति कारणं नास्तीत्यर्थः । इदानीं श्रुतौ प्रतिपर्याय "श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य” इत्याम्नातं तस्याशयं संगृह्णाति "श्रोत्रि- यश्छन्दोऽधीते” इति निपातनात्साधुः । वेदपारग इत्यर्थः । अवृ- जिनो निष्पापः अकामहतो निष्कामः एवंभूतो यो द्विजो भवेत् । द्विजग्रहणं ब्रह्मक्षत्रविशां परिग्रहार्थम् ॥ ३९ ॥ तस्यापीति । एवं- भूतो य आत्मज्ञानी द्विजस्तस्यापि । अपिः समुच्चये । पूर्वोक्ताः सर्वे आनन्दा एवं युगपत्प्राप्तुं भवन्ति । “सोऽनुते सर्वान्कामान्सह" इति श्रुतेः । "आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।

·१२८ शिवगीता। [अध्यायः ११ ब्राह्मणः कर्मभिर्नैव वर्धते नैव हीयते । न लभ्यः पातकेनैव कर्मणा ज्ञानवान्यदि ॥४१॥ तस्मात्सर्वाधिको विप्रो ज्ञानवानेव जायते । ज्ञात्वा यः कुरुते कर्म तस्याक्षय्यफलं भवेत् ॥ ४२ ॥ यत्फलं लभते मर्त्यः कौटिब्राह्मणभोजनैः । तत्फलं समवाप्नोति ज्ञानिनं यस्तु भोजयेत् ॥ ४३ ॥ ज्ञानवन्तं द्विजं यस्तु द्विष्यते च नराधमः । स शुष्यमाणो म्रियते यस्मादीश्वर एव सः ॥ ४४ ॥ - तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे” इति स्मृतेश्च । यस्मादेवं तस्मात् आत्मज्ञानात्परमुत्कृष्टं नास्ति "नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । ज्ञानादेव तु कैवल्यं” इत्यादिश्रुतेः॥४०॥ ज्ञानिप्रशंसामाह- ब्राह्मण इति । ब्राह्मणो ब्रह्मवित् विधिनिषेधावविद्वद्विषयकावेवेति भावः । यद्येवंविधो ज्ञानी यदि स्यात् सः पातकेन कर्मणा नैव लभ्यः प्राप्यः । पुण्यपुजैरेव प्राप्य इति भावः ॥४१॥ यस्मादेवं तस्माद्यो ज्ञानवान्विप्रः स एव सर्वाधिको भवतीत्यर्थः । “ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्” इति स्मृतेः। तस्य सेवायां फलमाह-ज्ञात्वेति । यः सुकृती ज्ञानिनं ज्ञात्वा तस्य कर्म सेवां कुरुते तस्य सुकृतिनः अक्षय्यं फलं भवेत् । परम्परया मोक्षपर्यवसायि स्यादिति भावः ॥४२॥ यत्फलमिति स्पष्टम् ॥ ४३ ॥ ज्ञानवन्तमिति । द्विष्यते द्वेष्टि सः शुष्यमाणः क्षयरोगी सन् म्रियते । यस्मात् ज्ञानी ईश्वर एव तस्मात् । "प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः” इति स्मृतेः । मम तस्य च भेदो न स्वात्मत्वेन किंतु लोकदृष्ट्यैवेति तदर्थः । तदेवमधिगतपरमार्थः कृतकृत्य एवेति व्यवस्थापितम् ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १२९ उपासको न यात्येव यस्मात्पुनरधोगतिम् । उपासनरतो भूत्वा तस्मादास्स्व सुखी नृप ॥ ४५ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्म विद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे शारीरनिरूपणं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ हादशोऽध्यायः १२ श्रीराम उवाच । भगवन्देवदेवेश नमस्तेऽस्तु महेश्वर । उपासनविधिं ब्रूहि देशं कालं च तस्य तु ॥१॥ ईश्वर उवाच । शृणु राम प्रवक्ष्यामि देशकालमुपासनम् । मदंशेन परिच्छिन्ना देहाः सर्वदिवौकसाम् ॥२॥ ॥ ४४ ॥ निर्गुणब्रह्मचिन्तनमसुकरं चेन्मन्यसे तर्हि मम सगुणस्यो- पासनं कुर्वित्याह-उपासक इति । "कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति" इति स्मृतेः । आस्व वर्तस्व । सुखी संसारभयर- हितः ॥ ४५ ॥ इति श्रीलक्ष्मीनरहरिसूनुहरिपण्डितविरचितायां शिवगीताटीकायां बालानन्दिन्यामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ पूर्वाध्यायान्ते उपासकोऽचिरादिमार्गेणोर्ध्वगतिमेव गच्छति ततो मुक्तिम् । अधोगतिं पुनर्न गच्छति तस्मात्त्वमुपासनरतो भवेत्युक्तं तत्रोपासाविधिं जिज्ञासू रामः पृच्छति-भगवन्निति । उपासनस्य विधिमनुष्ठानप्रकारं तु पुनः देशकालयोः समाहारः देशकालं तु अपि । तदपीत्यर्थः । ब्रूहि ॥ १ ॥ शुण्विति । उपासनविधिमित्यर्थः । सर्व दिवौकसां देहाः मदंशेनाहंकारेण परिच्छिन्नाः पृथक्कृताः । यद्वा मदंशेन प्रतिबिम्बचैतन्येनोपलक्षिताः अतएव परिच्छिन्नाः तत्तदन्त:- करणप्रतिबिम्बितचैतन्यभेदाद्भिन्ना नतु परमार्थत इति भावः॥२॥ शि.गी. ९ ·शिवगीता। [अध्यायः १२ ये त्वन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव राजेन्द्र यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ३॥ यस्मात्सर्वमिदं विश्वं मत्तो न व्यतिरिच्यते । सर्वक्रियाणां भोक्ताहं सर्वस्याहं फलप्रदः॥४॥ येनाकारेण ये मा भामेवैकमुपासते । तेनाकारेण तेभ्योऽहं प्रसन्नो वाञ्छितं ददे ॥५॥ विधिनाऽविधिना वापि भक्त्या ये मामुपासते । तेभ्यः फलं प्रयच्छामि प्रसन्नोऽहं न संशयः॥६॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥७॥ स्वजावत्वेन यो वेत्ति मामेवैकमनन्यधीः । तं न पश्यन्ति पापानि ब्रह्महत्यादिकान्यपि ॥८॥ ततः किं तत्राह-ये विति । ये भक्ता अन्यदेवान्यजन्ते तेऽपि मामेव यजन्ति । किंतु अविधिपूर्वकं । अहमेव सर्वान्तर्यामी फलप्रद इति मत्स्वरूपमज्ञात्वेत्यर्थः । अतएवं फलाल्पतेति भावः। “अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्” इति स्मृतेः ॥ ३ ॥ यस्मात्कारणा- न्मत्तः मत्सकाशान्न व्यतिरिच्यते तस्मादहमेव फलप्रदः ॥ ४॥ येनेति । उक्तलक्षणेन विष्ण्वाकारेण शिवाकारेण गणेशसूर्या- द्याकारेण वा एकमेव मां य उपासते तेभ्यस्तेनैवाकारेण वाञ्छितं ददै प्रयच्छामि प्रसन्नः सन् ॥ ५ ॥ विधिनेति । विधिना सर्वान्त- र्यामिदृष्ट्या । अविधिना तत्तद्देवतादृष्ट्या वापि । अत्र विधिशब्दस्या- यमेवार्थः । यजन्त्यविधिपूर्वकमित्युक्तत्वात् ॥ ६ ॥ भक्तेर्माहात्म्य- माह-अपि चेदिति । पूर्व सुतरां दुराचारोऽपि पश्चात्तापेन तप्तः सन् मां भजते । अनन्यभाक् एकनिष्ठः सः साधुरेव पुण्यवानेव मन्तव्यः। यतः कारणात्सः सम्यग्व्यवसितः, उत्तमनिश्चयवान् जात इत्यर्थः ॥७॥ स्वजीवत्वेनेति । त्वमेवाहं त्वत्प्रतिबिम्बत्वादिति मामेवैक ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। उपासाविधयस्तत्र चत्वारः परिकीर्तिताः। संपदारोपसंवर्गाध्यासा इति मनीषिभिः ॥ ९ ॥ अल्पस्य चाधिकत्वेन गुणयोगाद्विचिन्तनम् । अनन्तं वै मन इति संपद्विधिरुदीरितः॥ १० ॥ विधावारोप्य योपासा सारोपः परिकीर्तितः। यद्वदोंकारमुद्गीथमुपासीतेत्युदाहृतः॥ ११ ॥ आरोपो बुद्धिपूर्वेण य उपासाविधिश्च सः । योषित्यग्निमतियत्तदध्यासः स उदाहृतः ॥ १२ ॥ परिच्छेदत्रयशून्यं यो वेत्ति जानाति । य एवं वेद तमेव भजकमिति वार्थः। यद्वा शोधितत्वंपदार्थाभेदेन शोधिततत्पदार्थ यो ध्यायतीति । ब्रह्महत्यादिकान्यपि पापानि तं ज्ञानसंपन्नं न पश्यन्ति द्रष्टुमसम. नि यदा तदा तत्कृतो लेपः केति भावः । “ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" इति स्मृतेः ॥ ८ ॥ उपासेति । तत्र ब्रह्म- साक्षात्कारे । तदर्थमिति यावत् । “निमित्तात्कर्मयोगे” इति सप्तमी । उपासाविधयः प्रकारा इत्यर्थः । चत्वारः मनीषिभिः परिकीर्तिताः वर्णिताः । संपत् , आरोपः, संवर्गः, अध्यास, इत्युपासनाश्चतुर्विधा इति निष्कर्षः॥९॥अल्पस्येति । अल्पस्य परिच्छिन्नस्य मनसः अन- न्तवृत्तिरूपगुणयोगादधिकत्वे सादृश्येन अनन्ता विश्वेदेवा इति यच्चिन्तनमसौ संपद्विधिः । तथाच प्रतीकोपासना द्विविधा संपध्या- सश्चेति । तत्रारोप्यप्रधाना संपत् । यथा सगुणमूर्तिचिन्तनम् । अ- धिष्ठानप्रधानोऽध्यासः । अधिष्ठानमुद्दिश्य आरोपितस्यापि ध्यानम् । यथा सगुणचिन्तनेऽपि निर्गुणब्रह्मानुसंधानम् ॥ १० ॥ विधा- विति । विधीयते प्रधानविधिनेति विधिः । अङ्गमित्यर्थः । तस्मिन्ना- रोप्य या उपासना सा आरोपः । अङ्गावबद्धाध्यास इति यावत् । उद्गीथसानः प्रथमभक्तिः “ॐकारमुद्गीथमुपासीत" इति ॥ ११ ॥ आरोप इति । बुद्धिपूर्वेण । बुद्धिपूर्वकं ज्ञात्वेति यावत् । य आरोपः ·शिवगीता। [अध्यायः १२ क्रियायोगेन चोपासाविधिः संवर्ग उच्यते । संवर्तवायुः प्रलये भूतान्येकोऽवसीदति ॥ १३ उपसंगम्य बुद्ध्या यदासनं देवतात्मना । तदुपासनमन्तः स्यात्तद्वहिः संपदादयः॥ १४ ॥ ज्ञानान्तरानन्तरितसजातिज्ञानसंततेः। संपन्नदेवतात्मत्वमुपासनमुदीरितम् ॥ १५ ॥ सोऽसौ उपासाविधिरध्यास इत्युदाहृतः । यथा योषिति अग्निमतिः “योषा वाव गौतमानिः" इति श्रुत्युक्तोऽर्थः । यद्यपि प्रागुक्ताङ्गाव- बद्धोपासनाप्यध्यास एवान्तर्भवति तथापि किंचिद्भेदाढ़ेदः ॥१२॥ क्रियायोगेनेति । क्रियायोगेन संवृते भूतानीति संवर्गः । सर्वभूतव. शीकरणधुरीण इत्यर्थः । इयं संवर्गोपासा । तत्र दृष्टान्तः । प्रलये संवर्तनामा वायुर्यथा भूतान्यवसीदति अवसादयति स्वाधीनानि करोतीति । तद्वदयं संवर्ग इति भावः॥ १३ ।। उपसंगम्येति । बुद्ध्या गुरूपलब्धेन ज्ञानेन देवतायाः स्वस्य चाभेदरूपेण उप संगम्य देवता- समीपं गत्वा यदासनं अवस्थानं पूजार्थमिति शेषः । तत् अन्तः अन्तरङ्गभूतमुपासनं बोद्धव्यम् । संपदादयस्तु प्रागुक्तास्ततो बहि- बहिरङ्गभूताः । ब्रह्मज्ञानपक्षे तु बुद्ध्या श्रवणादिजन्यया देवतात्म- नोपसंगम्य ब्रह्माहमस्मीति विषयीकृत्य यदासनं ध्यानं तदन्तरङ्ग- मुपासनमिति योजनीयम् ॥ १४ ॥ कियत्कालमुपासनं विधेयमि- त्याकाङ्क्षायां तवधिमाह-ज्ञानेति । ज्ञानान्तरेण विजातीयज्ञानेन शिवध्यानकाले कामिनीध्यानरूपेणेत्यर्थः । अनन्तरितानि मध्ये वि- च्छिन्नानि न भवन्तीत्येवंरूपाणि । अव्यवहितानीति यावत् । यानि सजातीयज्ञानानि तेषां संततेः। निदिध्यासनस्येत्यर्थः। उपासनं भाव. प्रधानो निर्देशः । उपासनत्वम् । संपन्नः स्वाभेदेन साक्षात्कृतो देव- तात्मा येन तथात्वं उदीरितं कथितम् । साक्षात्कारपर्यन्तं निदिध्या- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। संपदादिषु बाह्येषु दृढबुद्धिरुपासनम् । कर्मकाले तदङ्गेषु दृष्टिमात्रमुपासनम् । उपासनमिति प्रोक्तं तदङ्गानि ब्रुवे शृणु ॥ १६ ॥ तीर्थक्षेत्रादिगमनं श्रद्धां तत्र परित्यजेत् । स्वचित्तैकाग्रता यत्र तत्रासीत सुखं द्विजः॥ १७ ॥ कम्बले मृदुतल्पे वा व्याघ्रचर्मणि वास्थितः । विविक्तदेशे नियतः समग्रीवशिरस्तनूः ॥ १८ ॥ अत्याश्रमस्थः सकलानीन्द्रियाणि निरुध्य च । भत्त्याथ स्वगुरुं नत्वा योगं विद्वांश्च योजयेत् ॥१९॥ सनं कर्तव्यम् । 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इत्यधिकरणे स्पष्टमेतत् ॥१५॥ संपदादिष्विति । तत्र बुद्धेर्दायमेवावधिरित्यर्थः । सगुणनिर्गु- णोभयविषयिणीरुपासनाः प्रागुक्ता उपसंहरति-उपासनमिति । अवध्युपसंहाररूपविषयभेदादुपासनशब्दावृत्तिः। तदङ्गानि उपासना- ङ्गानि ॥१६॥ उपासनविधि ब्रूहि । देशकालं त्विति रामेण पृष्टं तत्रो. पासनं सविस्तरमुक्तम् । इदानीं उपासनायोग्यं देशमाह-तीर्थेति । शुद्धचित्तस्य किं तीर्थेनेति भावः । तर्हि कुत्रोपासनं विधेयं तदाह- स्वचित्तेति । स्वचित्तस्य यत्रैव एकाग्रता तत्रैवासीतेति । “यत्रैका- ग्रता तत्र विशेषादासीनः संभवात्" इत्यधिकरणेषु स्पष्टमेतत् ॥१७॥ कम्बले शुभ्रकम्बले चित्रकम्बले वा । मृदुतल्पे कार्पासोर्णवलासने व्याघ्रचर्मणि वास्थित उपविष्टः । विविक्तदेशे प्राकृतजनवर्जितस्थले । नियतो वशीत्यर्थः । समा ग्रीवा शिरश्च तनूश्च यस्य स तथा । "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः” इति स्मृतेः ॥ १८ ॥ अत्याश्रमस्थ इति विध्युक्तभस्मधारणमत्याश्रमः तेन युक्तः सन् यस्ति- ष्ठति सोऽत्याश्रमस्थ इत्युच्यते । तदुक्तं स्कान्दे ब्रह्मगीतायाम् "अग्निरित्यादिभिर्मत्रैर्भस्मनोभूलनं तथा । त्रिपुण्ड्धारणं चापि ·शिवगीता। [अध्यायः १२ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यव्यक्तमनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ २० ॥ विज्ञानिनस्तु भवति यत्नेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः॥ २१ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवय॑मनस्कः सदा शुचिः। न स तत्पदमामोति संसारमपि गच्छति ॥ २२॥ विज्ञानी यस्तु भवति समनस्कः सदा शुचिः। स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ २३ ॥ वदन्त्यत्याश्रमं बुधाः ॥" "अत्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य" इति कैवल्योपनिषदर्थ एव संगृहीतोऽस्ति । विद्वान् गुरुमुखादधीतयोगशास्त्रः सन् योगं चित्तवृत्तिनिरोधप्रयो- जकीभूतप्राणवायुनिरोधं योजयेदभ्यसेत् । यथाच पतञ्जलिसूत्रे "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” इति । तदङ्गानि आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि वदन्ति षट् ॥” इति । विस्तरस्तु पतञ्जलिसूत्रभाष्यादवगन्तव्यः ॥ १९ ॥ इत आरभ्य कठवयुपनिषदर्थः संगृहीतः यस्त्वविज्ञानवानित्या- दिना । अविज्ञानवान् विवेकशून्यः । अतएवाव्यक्तेन मूढेन मनसो. पलक्षितः॥ २० ॥ विज्ञानिनस्तु पुरुषस्य यत्नेन वक्ष्यमाणं भवति । यद्भवति तदेवाह । मनसा सहेन्द्रियाणि तस्य वश्यानीति ॥ २१॥ यस्त्विति । अमनस्कश्चञ्चलचित्तः सदा शुचिर्बाह्याभ्यन्तरशौचवा- नपि विज्ञानरहितो न तत्पदमामोति किंतु संसारमेव गच्छति प्रा- प्रोति । एवार्थस्त्वपिः॥ २२ ॥ विज्ञानीति । यस्तु विज्ञानी विवेकी समनस्कः स्थिरचित्तो भवति सदा शुचिः शुद्धः स तत्पदमवाप्नोति । यस्मात्पदाच्युतः सन् भूयो न जायते । संसारी न भवतीत्यर्थः ·. बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रह एव च । सोऽध्वनः पारमाप्नोति ममैव परमं पदम् ॥ २४ ॥ हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विशदं तथा । विशोकं च विचिन्त्यात्र ध्यायेन्मां परमेश्वरम् ॥ २५ ॥ अचिन्त्यरूपमव्यक्तमनन्तममृतं शिवम् । आदिमध्यान्तरहितं प्रशान्तं ब्रह्म कारणम् ॥ २६ ॥ एवं विभुं चिदानन्दमरूपमजमद्भुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशमुमादेहार्धधारिणम् ॥ २७ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । जटाधरं चन्द्रमौलिं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ २८ ॥ व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च वरेण्यमभयप्रदम् । पराभ्यामूर्ध्वहस्ताभ्यां बिभ्राणं परशुं मृगम् । भूतिभूषितसर्वाङ्गं सर्वाभरणभूषितम् ॥ २९ ॥ ॥ २३॥ विज्ञानं सारथिर्यस्य, मनः प्रग्रहो रश्मिर्यस्य, अर्थात् इन्द्रि- याणि हया यस्य, शरीरं रथो यस्य, एवंभूतः पुमान् अध्धनः संसार- मार्गस्य पारं पारभूतं ममैव पदं स्वरूपमाप्नोति ॥ २४ ॥ हृत्पुण्ड- रीकमित्यादयः श्लोकाः प्रायः स्फुटार्था एव । विरजं रजोगुणकार्य- कामादिरहितं अतएव विशुद्धं सत्वगुणकार्यशमादियुक्तं अतएव विशदं निर्मलं विशोकं तमोगुणकार्यरहितम् । एवं हृदयाम्भोज वि- चिन्य अत्रास्मिन् हृत्पुण्डरीके परमेश्वरं मायालीलावतारं मां ध्या- येत् ॥ २५ ॥ अचिन्त्यरूपं अप्रतय॑स्वरूपं अव्यक्तमपरिच्छिन्नं अनन्तं निरतिशयं प्रशान्तं क्षोभरहितं अमृतं नाशरहितं शिवं कल्याणरूपं कारणं विवर्तरूपकार्यस्येति शेषः ॥ २६ ॥ एवं उक्त- लक्षणं विभुं व्यापकं चिदानन्दं ज्ञानसुखस्वरूपं रूपरहितं अजं उत्पत्तिशून्यं अद्भुतं मायाश्चर्यतादात्म्यापन्नं सत् शुद्धस्फटिकेत्यादि- ·.. 'शिवगीता। [अध्यायः १२ एवमात्मारणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात्साक्षात्पश्यति मां जनः ॥ ३० ॥ वेदवाक्यैरलभ्योऽहं न शास्त्रैर्नापि चेतसा । ध्यानेन वृणुते यो मां सर्वदाहं वृणोमि तम् ॥ ३१ ॥ नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेन लभेत माम् ॥ ३२ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुट्यादिप्रपञ्चो यः प्रकाशते । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ३३ ॥ त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तज्योतिर्लक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥३४॥ धर्मविशिष्टं न परमार्थतः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ एवंभूतस्यात्मनः साक्षात्कारे श्रुत्युक्तं ध्यानमुपपादयन्नाह-एवमिति । आत्मैवारणिः तं कृत्वा तथा प्रणवमुत्तरारणिं च कृत्वा ध्यानमेव निर्मथनं तस्या- भ्यासात् साक्षान्मां पश्यति ॥ ३० ॥ सगुणस्य निर्गुणस्य साक्षा- कारो ध्यानं विना शास्त्रपाण्डित्यमात्रेण न भवतीत्याह-वेद्वाक्यै- रिति । चेतसा बकवन्निगृहीतेन मनसा ॥ ३१ ॥ तस्माच्छ्रवणादि सध्रीचीनं ध्यानमेव कारणमित्याह-नाविरत इति । दुश्चरितात्पा- पाचरणादविरतोऽनलंबुद्धिः मां न लभेतेति प्रत्येकं संबन्धः । अशान्तो वितृष्णः। असमाहितः श्रवणादाविति शेषः । अशान्तमान- सश्चञ्चलचित्तः । प्रज्ञानेन शास्त्रज्ञानमात्रेणेति सर्वत्र योजनीयम् । प्रत्युत शास्त्रज्ञानवत एते दुर्गुणाः प्रायः प्रादुर्भवन्तीति सूचितम् ॥ ३२ ॥ जाग्रदिति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिः प्रपञ्चो यस्मिन्निति बहु- व्रीहिः। अवस्थात्रयेऽपि साक्षितया यः प्रकाशमान इति यावत् । तद्ब्रह्माहमिति भागत्यागलक्षणयाऽखण्डार्थं ज्ञात्वावस्थितः सन् सर्वबन्धैः प्रमुच्यते । प्रपञ्चतादात्म्यापन्नो न भवतीति भावः॥३३॥ त्रिष्विति । त्रिषु धामसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु यद्भोग्यं यश्च भोगः यश्च

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
कोटिमध्याह्नसूर्याभं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ।
सूर्यचन्द्राग्निनयनं स्मेरवक्रसरोरुहम् ॥ ३५ ॥
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः
सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।
सर्वाध्यक्षः सर्वभूताधिवासः
साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥३६॥
भोक्ता इदं त्रयं ब्रह्मणि कल्पितम् । तथाहि यदनुविद्धानि यान्य-
वभासन्ते तत्र तानि परिकल्पितानि । यथायं सर्पोऽयं दण्ड इयं
धारेति रज्वा इदमंशेनानुविद्धतया भासमानाः सीदयस्तत्र परि-
कल्पिताः । सदनुविद्धं चेदं भोक्तभोग्यभोगात्मकं जगवभास-
ते, अतो ब्रह्मणि सन्मात्ररूपे परिकल्पितम् । नच तस्य सन्मात्रस्या-
नवभासे तदनुबन्धेन कल्पितावभासः संभवति । अतः स्वप्रकाश-
तया तदेव चिन्मात्रस्वरूपं तदेव वस्तु । तथाच श्वेताश्वतरश्रुतिः
"भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्"
इति । यावद्ब्रह्म न जानाति तावत्प्रेरयिता भोगप्रद ईश्वरः, भोक्ता
जीवः भोग्यं जगदिति विभागः । ब्रह्म मत्वा तु स्थितस्य एतत्रिविधं
ब्रह्मैव भवतीति तदर्थः । एवं यश्चिन्मात्रः साक्षी स्वयंप्रकाशः सदा-
शिवः सोऽहमिति योजना ॥ ३४ ॥ एवं तत्त्वमस्यादिश्रुतिसिद्धम-
खण्डार्थ प्रतिपाद्य सोपाधिकस्य निरुपाधिकेन सह भेदान्मन्दाधि-
कारिणमुद्दिश्य पुनः सोपाधिकस्य ध्यानायनमेव विशिनष्टि-कोटि-
मध्याह्नति । स्मेरं विकसन्मुखकमलं यस्येत्यर्थः । कोटिमध्याह्न-
सूर्याभमित्यनेन तापकारित्वं प्राप्तं व्यावर्तयति-चन्द्रकोटीति ।
एवंविधं ध्यात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यत इति पूर्वेणान्वयः ॥ ३५ ॥
यदुक्तं सोपाधिकस्य निरुपाधिकेन सहाभेद इति तदेव प्रतिपादयितुं
श्रुतीः श्लोकतः संगृह्णाति–एको देव इति । स्पष्टम् ॥ ३६ ॥

·शिवगीता। [ अध्यायः १२ एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा- प्येक बीजं नित्यदा यः करोति । तं मां नित्यं येऽनुपश्यन्ति धीरा- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ३७॥ अग्निर्यथैको भुवनं अविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ३८ ॥ वेदेह मां यः पुरुषं महान्त- मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । स एव विद्वानमृतोऽत्र भूया- नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ ३९ ॥ एक इति । यः सृष्टेः पूर्व एक एवासीत् । “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इति श्रुतेः । सएव सृष्टेरनन्तरं सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा- प्येकं बीजं मायाख्यं नित्यदा करोति । स्वसत्तानुविद्धतया सत्ताव- करोतीत्यर्थः । तं मां कर्तारमप्यकर्तारं ये शास्त्राचार्योपदेशमनु- मृत्य पश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्ति तेषां शाश्वती शान्तिः कैवल्यरूपा मुक्तिः नेतरेषां भेदज्ञानिनाम् ॥ ३७॥ अग्निरिति । अग्निर्यथा भु- वनं लोहादिदाह्यं प्रविष्टस्तदुपाधिवशात्तद्वच्चतुष्कोणदीर्घवक्रसरल- त्वाद्याकारं भजेदिति "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" इत्यस्यार्थः । यथा एकः सर्वभूतान्तरात्मा तत्तदुपाधिभेदाद्भिन्नतया प्रतीयमानोऽपि लोकदुःखेन न लिप्यते । यतोऽयं बाह्यः। लोकस्य कल्पितत्वेन मि- थ्यात्वात्तल्लक्षणज्ञ इत्यर्थः ।। ३८ ॥ वेद इति । इह संसारे यः विद्वान् ज्ञानी मां पुरुषं सर्वान्तर्यामिणं महान्तं व्यापकं आदित्य- वर्ण स्वप्रकाशं तमसः प्रकृतेः परं स्वात्मत्वेन वेद स एवात्र संसारे ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १३९ हिरण्यगर्भ विदधामि पूर्व वेदांश्च तस्मै प्रहिणोमि योऽहम् । तदेवमीज्यं पुरुषं पुराणं निश्चित्य मां मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ४० एवं शान्त्यादियुक्तः सन्वेत्ति मां यस्तु तत्त्वतः । निर्मुक्तदुःखसंतानः सोऽन्ते मय्येव लीयते ॥४१॥ इति श्रीपद्मपुराणे उपरिभागे शिवगीतासूपनिषत्सु श्रीराघवसंवादे उपा- सनाप्रपञ्चयोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ त्रयोदशोऽध्यायः १३ सूत उवाच। एवं श्रुत्वा कौसलेयस्तुष्टो मतिमतां वरः। पप्रच्छ गिरिजाकान्तं सुभगं मुक्तिलक्षणम् ॥१॥ राम उवाच। भगवन्करुणाविष्टहृदय त्वं प्रसीद मे । स्वरूपलक्षणं मुक्तेः प्रब्रूहि परमेश्वर ॥२॥ अमृतो मुक्तो भूयाद्भवति । स्वात्मज्ञानं विना अयनाय मोक्षायान्यः पन्था नास्तीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ हिरण्यगर्भ ब्रह्माणं विदधामि सृजामि । अहिणोम्युपदिशामि । ईड्यं वरेण्यं निश्चित्य स्वात्मत्वेन ज्ञात्वा ॥४०॥ उपसंहरति-एवमिति । संतानं परम्परा । लीयते उपा- धिनाशान्मत्स्वरूपो भवतीत्यर्थः॥४१॥ इति श्रीशिवगीताटीकायां हरिदीक्षितविरचितायां बालानन्दिन्यां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ एवमुपासाविधिश्रवणानन्तरं रामः किं पृष्टवानिति विवक्षन्मु- नीन्प्रति सूत आह-एवं श्रुत्वेति । सुभगं शोभनम् ॥ १ ॥ पूर्वा- ध्यायान्ते सोऽन्ते मय्येव लीयत इति सामान्यतो मुक्तिस्वरूपं श्रुत्वा विस्तरतः शुश्रूषू राम उवाच-भगवन्निति । स्वरूपमेव लक्षणं स्व- ·शिवगीता। [अध्यायः १३ श्रीभगवानुवाच । सालोक्यमपि सारूप्यं सायं सायुज्यमेव च । कैवल्यं चेति तां विद्धि मुक्तिं राघव पञ्चधा ॥३॥ मां पूजयति निष्कामः सर्वदा ज्ञानवर्जितः। स मे लोकं समासाद्य भुङ्क्ते भोगान्यथेप्सितान् ॥ ४ ॥ ज्ञात्वा मां पूजेद्यस्तु सर्वकामविवर्जितः। मया समानरूपः सन्मम लोके महीयते ॥५॥ इष्टापूर्तादिकर्माणि मत्प्रीत्यै कुरुते तु यः। यत्करोति यदनाति यज्जुहोति ददाति यत् ॥ ६ ॥ रूपलक्षणं, यद्वा स्वरूपं लक्षणं च ॥ २ ॥ एवं पृष्टः श्रीभगवान् स्वरूपमुक्तिं विवक्षुरादौ विद्याकर्मजन्याः सातिशयमुक्तीराह-सा- लोक्यमिति । सलोकस्य भावः सालोक्यं । एकलोकवास इति यावत्। सारूप्यं समानरूपत्वं, सार्श्व समानैश्वर्य, ऋष्टिः खड्गः तेन चैश्वर्य लभ्यते । सह युङ्क्ते व्यवहरतीति सयुक् सयुजो भावः सायुज्यम् । भूतावेशन्यायेन हिरण्यगर्भादिदेहभोग इत्यर्थः । तदप्राप्तिरेव सायु- ज्यशब्दार्थ इत्यपि केचित् । अत्र चतुष्टये मुक्तिशब्दो गौणः इदानीं मुख्यमुक्तिमाह—कैवल्यमिति । केवलस्य भावः कैवल्यं इति गौणमुख्यभेदेन पञ्चधा तां मुक्तिं विद्धि । तत्तच्छब्दनिर्वचनेनैव जा. नीहि । तथाच पृथक्पृथग्लक्षणं न वक्तव्यमिति भावः ॥ ३ ॥ सालोक्यमुक्तिप्रापकमाह-मामिति । ज्ञानवर्जितः मत्स्वरूपानभिज्ञः तथापि मां शिवलिङ्गादौ पूजयति यः स सालोक्यं यातीत्यर्थः ॥४॥ ज्ञात्वेति । मत्स्वरूपं ज्ञात्वा ईश्वरो दयालुर्देवश्रेष्ठ इत्याद्येवं ज्ञात्वे- त्यर्थः । सर्वकामैः क्षुद्रकामैर्वर्जितः॥ ५ ॥ सायुज्यप्रापकं कर्माह श्लोकद्वयेन । मया तुल्यं प्राभवं भोगादिसामर्थ्य नतु जगत्कर्तृ- ·- बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । यत्तपस्यति तत्सर्व यः करोति मदर्पणम् । मल्लोके स श्रियं भुङ्क्ते मत्तुल्यं प्राभवं भजन ॥७॥ यस्तु शान्त्यादियुक्तः सन्मामात्मत्वेन पश्यति । स जायते परं ज्योतिरद्वैतं ब्रह्म केवलम् । अतः स्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ ८॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यदानन्दं ब्रह्म केवलम् । सर्वधर्मविहीनं च मनोवाचामगोचरम् ॥ ९॥ त्वादि । तथात्वे केनेश्वरताप्रसक्तिः स्यात् । अतएव "जगद्व्यापार- वर्जम्” इति सूत्रम् ॥ ६॥७॥ परममुक्तिप्रापकमाह-यस्त्विति । शान्त्यादिशब्देन साधनचतुष्टयानन्तरं श्रवणमनननिदिध्यासनसंयुक्तः सन्नित्यर्थः । मामात्मत्वेन पश्यति । ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योप्यता- दात्म्याङ्गीकारे सति नाखण्डैकरसत्वं सिध्यति । नीलमुत्पलं इत्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुणद्रव्यकृतभेदस्यापि सत्त्वात् । एवमत्राव्यात्म- त्वब्रह्मत्वकृतो भेदोऽपि प्रसज्येतेति चेन्न । गुणद्रव्ययोः परस्परव्य- भिचारेण वैषम्यात् नीलगुणो मेघादावपि वर्तमान उत्पलं व्यभि- चरति । उत्पलद्रव्यमपि शुक्लरक्तोत्पलयोर्वर्तमानत्वात् नीलगुणं द्रव्यं व्यभिचरति । अतस्तत्रार्थभेदान्नाखण्डार्थत्वम् । इह त्वात्मत्र- ह्मणोः परस्परव्यभिचाराभावादेकार्थत्वे सत्यखण्डत्वम् । तदुक्तम्- "नात्मता ब्रह्मणोऽन्यत्र ब्रह्मता नात्मनोऽन्यतः । तादात्म्यमनयो- स्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम् ॥” इति । एवं मामात्मत्वेन पश्यति सः परब्रह्मज्योतिः स्वप्रकाशमद्वैतं द्वैतभ्रमरहितं जायते । नहि भ्रमहे- तावविद्यायां निवृत्तायां निर्हेतुको भ्रमः संभवति । अतः स्वरूपे- णावस्थानं मुक्तिशब्दार्थः । इयमेव परममुक्तिः। ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भ- वति" इति श्रुतेः॥८॥कीदृशं ब्रह्म भवतीत्याशङ्कयाह-सत्यमिति। उपदेशकाले अतव्यावृत्त्ययं सत्यत्वादयो धर्मा ब्रह्मणि अङ्गीकृताः ।

·शिवगीता। [अध्यायः १३
सजातीयविजातीयपदार्थानामसंभवात् ।
अन्तस्तद्व्यतिरिक्तानामद्वैतमिति संज्ञितम् ॥ १० ॥
मत्वा रूपमिदं राम शुद्धं यदभिधीयते ।
मय्येव दृश्यते रूपं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ११ ॥
व्योम्नि गन्धर्वनगरं यथा दृष्टं न दृश्यते ।
अनाद्यविद्यया विश्वं सर्वं मय्येव कल्प्यते ॥ १२॥
मम स्वरूपज्ञानेन यदा विद्या प्रणश्यति ।
तदैक एव वर्तेऽहं मनोवाचामगोचरः॥ १३ ॥
वस्तुतः तस्य ज्ञानादिस्वरूपमेव वाचामगोचरं मुख्यया वृत्त्येति प्राक्
प्रपश्चितम् ॥ ९॥ सजातीयेति । तद्व्यतिरिक्तानां । ब्रह्मव्यतिरिक्ता-
नामित्यर्थः । सजातीयविजातीयपदार्थानामसंभवात् तेषामन्तः ।
अभावस्वरूपमित्यर्थः । अयमाशयः । अद्वैतमिति यत्संज्ञितं तत्
अन्त इत्यन्वयः । अद्वैतमिति तावद्वैतविरहरूपं तद्विशिष्टं वा बो-
ध्यते । उभयथापि न विरोधः । भावस्वरूपस्यापि घटस्य प्रागभा-
वाभावस्वरूपत्ववभावस्वरूपस्यापि ब्रह्मणः प्रपञ्चाभावस्वरूपत्व-
मिति । विशिष्टत्वपक्षे नह्यभावेनाद्वैतत्वं व्याहन्यते । भावाद्वैतस्यै-
वाङ्गीकारात् ॥ १० ॥ यदिदं शुद्धरूपमभिधीयते श्रुतिभिर्लक्षणयेति
शेषः । हे राम, तत् मत्वा स्वात्मत्वेन ज्ञात्वा ब्रह्मैव भवतीति
शेषः । स्वस्मिन्नध्यारोपस्यापवादमाह-मय्येवेति । रूप्यत इति
रूपं अविद्याकार्य स्थावरजंगमात्मकं जगदृश्यते ॥ ११ ॥ व्योम्नि
गन्धर्वनगरं यथा दृष्टमपि न दृश्यते मिथ्याप्रतीयते तद्वद्विश्वं मयि
तिष्ठति ॥ १२ ॥ मयेति । निरुपाधिकमत्स्वरूपज्ञानेनेत्यर्थः । यदा
जीवेश्वरभेदविधायिनी अविद्या प्रणश्यति तदा एक एवाहं वर्ते ।
मनोवाचामगोचर इत्यनेन सर्ववृत्तिशून्यता प्रदर्शिता ॥ १३ ॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। सदैव परमानन्दः स्वप्रकाशश्चिदात्मना । न कालः पञ्चभूतानि न दिशो विदिशश्च न ॥ १४ ॥ मदन्यं नास्ति यत्किंचित्तदा वर्तेऽहमेकलः ॥ १५ ॥ न संदृशे तिष्ठति मे स्वरूपं न चक्षुषा पश्यति मां तु कश्चित् । हृदा मनीषा मनसाभिक्लुप्तं ये मां विदुस्ते ह्यमृता भवन्ति १६ श्रीराम उवाच। कथं भगवतो ज्ञानं शुद्धं मर्त्यस्य जायते । तत्रोपायं हर ब्रूहि मयि तेऽनुग्रहो यदि ॥ १७ ॥ सदेति । यद्यप्यहं सदा परमानन्दादिरूप एव तथापि कालपञ्च- भूतदिगादिभिन्नं सर्वमधिष्ठानं साक्षात्कारेण बाध्यते । तदा एकएव वर्ते । अन्यदा तु जडेन विशिष्ट इति मोक्षसंसारदशयोवॆलक्षण्यो- पपत्तिः॥ १४ ॥ १५॥ निर्गुणं ब्रह्म लक्षणेनोपनिषद्भिः प्रतिपाद्यत इत्याह-न संदृश इति । कठश्रुतिमेव श्लोकतः संगृह्णाति । संदृशे सम्यक् द्रष्टुं मे मम स्वरूपं नीलपीतहस्वदीर्घाद्याकारं न तिष्ठति न विद्यते । अतएव कश्चिदपि ब्रह्मादिर्जीवः चक्षुषा मां न पश्यति । यथा रूपराहित्याचक्षुरविषयत्वं तथा शब्दादिराहित्याच्छ्रोत्राद्यविष. यत्वं कठश्रुत्यैवोक्तम् ''अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमग- न्धवच्च” इति । कथं तर्हि द्रष्टव्यस्त्वमित्याकाङ्क्षायामाह-हृदेति । हृत्स्था या मनीषा श्रवणात्मिका तया बुद्ध्या । "सुपां सुलुक्” इति डादेशः । मनसा मननेन अभिकृप्तमभिप्रकाशितं निदिध्यासितमिति यावत् । ईदृशं मां विदुः साक्षात्कुर्वन्ति ते अमृता भवन्ति । तथाच शब्दादप्यपरोक्षज्ञानं भवतीति भावः ॥ १६ ॥ एवमुक्तब्रह्मसाक्षा- स्कारस्य दुःशकत्वमाशङ्कमानः पृच्छति-कथमिति । भगवतः ·: शिवगीता। [अध्यायः १३ श्रीभगवानुवाच । विरज्य सर्वभूतेभ्य आविरिञ्चिपदादपि । घृणां वितत्य सर्वत्र पुत्रमित्रादिकेष्वपि ॥ १८ ॥ श्रद्धालुर्मोक्षशास्त्रेषु वेदान्तज्ञानलिप्सया। उपायनकरो भूत्वा गुरुं ब्रह्मविदं व्रजेत् ॥ १९ ॥ सेवाभिः परितोष्यैनं चिरकालं समाहितः। सर्ववेदान्तवाक्यार्थ शृणुयात्सुसमाहितः ॥ २० ॥ सर्ववेदान्तवाक्यानामपि तात्पर्यनिश्चयम् । श्रवणं नाम तत्प्राहुः सर्वे ते ब्रह्मवादिनः ॥ २१ ॥ शुद्धं निरुपाधिकम् ॥ १७ ॥ एवं पृष्टो भगवानाह-विरज्येति । आविरिञ्चिपदात् ब्रह्मलोकमभिव्याप्येत्यर्थः । “परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नात्यकृतः कृतेन” इति श्रुतेः । घृणां जुगुप्साम् ॥ १८॥ श्रद्धालुरिति । लिप्सया इच्छया श्रद्धालु विश्वासवान् उपायनं समिदादि तद्युक्तकरः । "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्” इति श्रुतेः॥१९॥ सेवाभिरिति । चिरकालं सेवाभिर्जलाहरणवस्त्रक्षालनगोरक्षणपादसं- वाहनादिरूपाभिरेनं गुरुं परितोष्य तोषं गमयित्वा समाहितोऽप्रमत्तः सर्ववेदान्तवाक्याथ अवान्तरतात्पर्यमहातात्पर्याभ्यां शृणुयात् । वा- क्यार्थावबोधे गुरुप्रसाद एव कारणमिति भावः । “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्याःप्रकाशन्ते महात्मनः इति श्रुतेः । "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया' इति स्मृतेश्च ॥ २० ॥ सर्ववेदान्तेति । वेदान्तवाक्यानामुपक्रमादिभिस्तात्पर्यग्रा- *हकैः षड्भिलिङ्गैर्विशुद्धे ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूलो मानसव्यापारः श्रवणशब्दार्थः । अतएव ज्ञानविधि निराकुर्वतामपि श्रवणविध्यभ्यु- पगमो न विरुध्यते । तात्पर्य तु तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं तत्प्रतीति- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। लोहमण्यादिदृष्टान्तयुक्तिभिर्यद्विचिन्तनम् । तदेव मननं प्राहुर्वाक्यार्थस्योपबृंहणम् ॥ २२ ॥ निर्ममो निरहंकारः समः सङ्गविवर्जितः । सदा शान्त्यादियुक्तः सन्नात्मन्यात्मानमीक्षते ॥ २३ ॥ यत्सदा ध्यानयोगेन तन्निदिध्यासनं स्मृतम् ॥ २४ ॥ सर्वकर्मक्षयवशात्साक्षात्कारोऽपि चात्मनः। कस्यचिजायते शीघ्रं चिरकालेन कस्यचित् ॥ २५ ॥ कूटस्थानीह कर्माणि कोटिजन्मार्जितान्यपि । ज्ञानेनैव विनश्यन्ति नतु कर्मायुतैरपि ॥ २६ ॥ ज्ञानादूर्ध्वं तु यत्किंचित्पुण्यं वा पापमेव वा । क्रियते बहु वाप्यल्पं न तेनायं विलिप्यते ॥ २७ ॥ जनकत्वं वा ॥ २१ ॥ लोहेति । लोहमण्यादिदृष्टान्ताः श्रुतिषु प्र- सिद्धा वेदितव्याः ॥ २२ ॥ २३ ॥ यत्सदेति । ध्यानयोगेन तद्रू- पेणोपायेनेत्यर्थः । “योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु” इत्य- मरः । आत्मनि बुद्धावात्मानं सच्चिदानन्दस्वरूपमीक्षते यत्तद्ध्यानं निदिध्यासनं स्मृतमित्यर्थः । विजातीयवृत्त्यभावेन सजातीयवृत्ति- धारणं निदिध्यासनशब्दार्थः ॥ २४ ॥ कृतेऽपि निदिध्यासने प्रति- बन्धकसद्भावाभ्यां साक्षात्कारविलम्बौ प्रतिपादयति-सर्वकर्मेति । ज्ञानोत्पत्त्या बन्धकर्मणां क्षयवशाच्छीघ्रं कस्यचिदात्मसाक्षात्कारो जायते । प्रतिबन्धकसद्भावे तु विलम्बेनेत्यर्थः ॥ २५ ॥ कूटस्था- नीति । कूटस्थानि अनारब्धकार्याणि कोटिजन्मभिरर्जितान्यपि ज्ञा- नेनैव विनश्यन्ति । कर्मणां श्रौतस्मार्तादीनामयुतैरपि अनेककर्मा- नुष्ठानैरपि न नश्यन्तीत्यर्थः । “यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरु- तेऽर्जुन” इति स्मृतेः । “नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि" इति श्रुतिर्ज्ञानादन्यत्र कर्मक्षयाभावे मानम् । अनेन सर्वेषां संचित- कर्मणां ज्ञाननाश्यत्वमुक्तम् ॥ २६ ॥ ज्ञानादूर्ध्वमिति । पुण्यं पुण्य- शि.गी. १० " ·शिवगीता। [अध्यायः१३ शरीरारम्भकं यत्तु प्रारब्धं कर्म जन्मिनः। तद्भोगेनैव नष्टं स्यान्नतु ज्ञानेन नश्यति ॥ २८ ॥ निर्मोहो निरहंकारो निर्लेपः सङ्गवर्जितः। सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यः पश्यन्संचरत्येष जीवन्मुक्तोऽभिधीयते ॥ २९ ॥ अहिनिलयनी यवद्रष्टुः पूर्व भयप्रदा । ततोऽस्य न भयं किंचित्तद्वद्रष्टुरयं जनः ॥ ३० ॥ साधनं विहितं कर्मेत्यर्थः । पापं पापसाधनं निषिद्धं कर्मेत्यर्थः । यत् ज्ञानिनाल्पं बहु वा क्रियते तेन कर्मणा अयं ज्ञानी न लिप्यते ॥ २७ ॥ शरीरारम्भकमिति । जन्मिनो देहिनोऽपि ज्ञानिनः यत्प्रकृ- तशरीरारम्भकं प्रारब्धं कर्मोच्यते तत्तु भोगेनैव नष्टं स्यात् । क्षीयत इत्यर्थः । नतु ज्ञानेन नश्यति । अत्र प्रमाणानि-"तदधिगम उत्त- रपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्” । “तस्य तावदेव चिरं" इति । “यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापकर्म न श्लिष्यते” इति ॥ २८ ॥ ननु निदिध्यासनस्यात्मसाक्षात्कार- हेतुत्वे कृतनिदिध्यासनानामपि केषांचित्साक्षात्कारानुपपत्तिः कथं समर्थयितव्येत्याशङ्कयाह-निर्मोह इति । निर्गतो मोहोऽविवेको य. स्मात्स तथा। विवेकसंपन्न इत्यर्थः । निरहंकारः देहाध्यासरहितः । निर्लेप आसक्तिरहितः । सङ्गः स्त्रीपुत्राद्यध्यासस्तेन वर्जितः तदुक्तं. बृहन्नारदीये-"यान्यान्हि कुरुते जन्तुः संबन्धान्मनसः प्रियान् । त एवास्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः” इति । सर्वभूतेषु चात्मा- नमनुस्यूतं तथा सर्वभूतानि चात्मनि अध्यस्तानि यः पश्यन्संचरति एष जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते । निर्मोह इत्यादिना निवृत्तमायावरण इत्यर्थः सूचितः । संचरतीति यावत्प्रारब्धं विक्षेपानुवृत्तिः सूचिता। 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इति श्रुतेः ॥ २९ ॥ अहिनिल- न्यनीति । अहेः सर्पस्य निर्वयनी त्वक् कंचुकापरपर्याया । सा यथा

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य वशं गताः।
अथ मोऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ ३१ ॥
मोक्षस्य नहि वासोऽस्ति न ग्रामान्तरमेव वा ।
अज्ञानहृदयग्रन्थिनाशो मोक्ष इति स्मृतः॥ ३२ ॥
वृक्षाग्रच्युतपादो यः स तदैव पंतत्यधः ।
तद्वज्ज्ञानवतो मुक्तिर्जायते निश्चितापि तु ॥ ३३ ॥
द्रष्टुर्जनस्य पूर्व सर्पशरीरावस्थानदशायां भयप्रदा भवति ततः सर्प-
शरीरत्यागानन्तरं अस्य द्रष्टुस्तस्याः सकाशाकिमपि भयं न भवति
तद्वयं जीवन्मुक्तः पूर्व येषां भयप्रद आसीत्तेषामपि सांप्रतं भय-
प्रदो नेत्यर्थः । “तद्यथाहिनिलयनी वल्मीके" इत्यादिबृहदारण्य-
कश्रुतेः । तदुक्तं स्कान्दे "त्यक्त्वा त्वचं पुनः सर्पः स्वात्मत्वेन न
पश्यति । तथा विद्वान्न देहादिमात्मत्वेनाध्यवस्यति ॥” इति ॥३०॥
विरज्य सर्वभूतेभ्य इत्यारभ्य एतावत्पर्यन्तं क्रमिकाणि साधनान्यु-
पन्यस्तानि । तेषु वैराग्याख्यं साधनमेव दुर्लभतरं, तस्मिन् सिद्धे
उत्तरोत्तरसाधनानि जातप्रायाणीत्याशयेनाह—यदेति । वासना एवं
कामशब्दार्थः अस्य वशं गताः। हृदि विद्यमाना इत्यर्थः। अथ वासना-
क्षयसमनन्तरमेव मर्त्यः अमृतो भवति । अनुशासनं शिक्षा । किंबहु-
नोक्तेन वैराग्यविधुरस्य वेदान्तपाण्डित्यं वणिग्वृत्तिरेवेति भावः॥३१॥
वैराग्यपूर्वकं ज्ञानोत्पत्तौ सत्यां न मोक्षे विलम्ब इत्याह-मोक्षस्येति ।
मोक्षस्य वासोऽवस्थानं नास्ति कैलासवैकुण्ठादाविति शेषः । ग्रामा-
नामान्तरं प्रति गमनं यथा तथा मोक्षस्य गमनं नास्ति । तर्हि को
नाम मोक्षस्तत्राह । अज्ञानं तत्कार्य हृदयग्रन्थिरह मिति तादात्म्या-
ध्यासरूपश्च । तयोर्नाश एव मोक्ष इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ तत्र दृष्टान्त-
माह-वृक्षाग्रेति । यथा वृक्षापात् च्युतपादस्य भूमिप्राप्तौ न बिल-
म्बस्तथा ज्ञानिनो मुक्तावपि न विलम्ब इति भावः ॥ ३३ ॥

·१४८ शिवगीता। [अध्यायः १३ तीर्थे चाण्डालगेहे वा यदि वा नष्टचेतनः। परित्यजन्देहमेवं ज्ञानादेव विमुच्यते ॥ ३४ ॥ संवीतो येनकेनानन्भक्ष्यं वाऽभक्ष्यमेव वा । शयानो यत्र कुत्रापि सर्वात्मा मुच्यतेऽत्र सः॥ ३५ ॥ क्षीरादुद्धृतमाज्यं यत्क्षिप्तं पयसि तत्पुनः । न तेनैवैकतां याति संसारे ज्ञानवांस्तथा ॥ ३६॥ नित्यं पठति योऽध्यायमिमं राम शृणोति वा । स मुच्यते देहबन्धादनायासेन राघव ॥ ३७ ॥ ततः संशयचित्तस्त्वं नित्यं पठ महीपते । अनायासेज तेनैन सर्वथा मोक्षमाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीता० मोक्षनि० त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ तीर्थे इति । तीर्थे वा भवतु चाण्डालगेहे वा उभयथाप्यविशेष इति भावः । तथा यदि वा नष्टचेतनः ब्रह्माकारवृत्तिशून्यः, यदि वा तद्वान् देहं परित्यजन् एवं येन केनापि प्रकारेण जीवन्मुक्तश्चरमदेहपाता- नन्तरं ब्रह्मैव भवतीति भावः । आवरणस्य तु पूर्वमेव निवृत्तत्वात् , विक्षेपस्य तु देहपातावधिकत्वाच्च "तस्य तावदेव चिरम्” इत्यादि- श्रुतेश्च तीर्थादिमरणं पुण्यसाधनं चाण्डालगेहादिमरणं पापसाधन- मिति व्यवस्थेयमज्ञजनविषयिण्येव न ज्ञानिविषयिणीति दिक्॥३४॥ जीवन्मुक्तस्य स्थितिमाह-संवीत इति । येन केनोत्तमेनाधमेन वा वस्त्रेण संवीतः संवृतः तथा भक्षमभक्ष्यं वानन् यत्र कुत्रापि वा शयानः स जीवन्मुक्तः । अत्र प्रारब्धक्षये सति मुच्यते । इदं लो- कदृष्ट्योक्तम् । यतोऽसौ सर्वात्मा प्रपञ्चाधिष्ठानं तस्य मोक्ष इत्युप- चारमात्रमिति भावः ॥ ३५ ॥ जीवन्मुक्तावस्थायां बाधितानुवृत्त्या देहादिसंसारं पश्यन्नपि पूर्ववत्तेन न लिप्यत इत्यस्मिन्नर्थे लौकिक दृष्टान्तमाह-क्षीरादिति ॥ ३६॥३७॥ तत इति । असंभावना- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। चतुर्दशोऽध्यायः १४ श्रीराम उवाच। भगवन्यदि ते रूपं सच्चिदानन्दविग्रहम् । निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवा निरञ्जनम् ॥ १ ॥ सर्वधर्मविहीनं च मनोवाचामगोचरम् । सर्वव्यापितयात्मानमीक्षते सर्वतः स्थितम् ॥ २॥ आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परम् । अमूर्त सर्वभूतात्माकारं कारणकारणम् ॥ ३ ॥ दिभिः संदिहानचित्तस्त्वं नित्यमिमं मोक्षसाधनीभूतक्रममनुष्ठातुम- समर्थश्चेत्तहीममध्यायं नित्यं पठ । तेनैव मोक्षमाप्स्यसि । कालान्त- रेणोक्तसाधनसंपन्नः सन्नित्यर्थः। रामं निमित्तीकृत्य लोकानुग्रहार्थ- मयं गीतोपदेशो नतु रामं प्रति । तस्य ब्रह्मरूपत्वादिति हृदयम् ॥३८॥ इति श्रीलक्ष्मीनरहरिसूनुविरचितायां शिवगीताटीकायां बालान- न्दिन्यां मोक्षयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ एवं महता प्रबन्धेन ब्रह्मसाक्षात्कारसाधनानि प्रतिपादितानि तानि श्रुत्वा पुनरुपायान्तरमाकाङ्क्षमाणः श्रीराम आह-भगवन्निति । यदीत्यस्य यद्यपीत्यर्थः। हे भगवन् , ते रूपं सच्चिदानन्दात्मकं निष्कलं अवयवरहितं निष्क्रियं उत्क्षेपणादिपञ्चविधकर्मरहितं अतएव शान्तं निस्तरङ्गसमुद्रसदृशम् । निरवा निर्दोषम् । “अपापविद्धम्” इति श्रुतेः । निरञ्जनं निःसङ्गम् ॥ १ ॥ सर्वधर्मविहीनं धर्मधर्मिकल्प- नाया अविद्यामूलकत्वात् । अतएव मनोवाचामगोचरं सर्वतः स्थितं आत्मानं बिम्बभूतं त्वां प्रति यथावत् ईक्षते प्रकाशते । सर्वव्यापि- तया सर्वत्रानुस्यूततयेत्यर्थः । तव मायोपहितत्वेऽप्यनावृतस्वरूप- त्वादिति भावः ॥२॥ अनावृतस्वरूपस्य बिम्बीभूतस्येश्वरस्य तव यत्सर्वदा प्रत्यक्षं तद्वस्तु कीदृशं तदाह-आत्मेति । आत्मविद्या च.

·शिवगीता। [अध्यायः १४ यत्तदद्रेश्यमग्राह्यं तद्राह्यं वा कथं भवेत् । अत्रोपायमजानानस्तेन भिन्नोऽस्मि शंकर ॥४॥ श्रीशिव उवाच। शृणु राम प्रवक्ष्यामि तत्रोपायं महाभुज । सगुणोपासनाभिस्तु चित्तैकाग्र्यं विधाय च । स्थूलसौराम्भिकान्यायात्तत्र चित्तं प्रवर्तयेत् ॥ ५ ॥ तपश्च तदभयं मूलं साधनं यस्मिन् तत् । सर्वेषां जीवानां परोक्ष- त्वात् ब्रह्म निरतिशयवृद्धिमत् । उपनिषदां परं महातात्पर्यविषयी- भूतं अमूर्त अपरिच्छिन्नं सर्वे भूतात्मानो जीवा आकारा अंशा इवांशा यस्य तत्तथा । "तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत्" इति श्रुतेः। सर्वेषां कारणानां मायादीनामपि करणं सत्ताप्रदत्वात् ॥ ३ ॥ यत्तदिति । यद्ब्रह्म अद्रेश्यं अदृश्यमित्यर्थः । तथा अग्राह्यं दुर्विज्ञेयं एतादृशं तत्कथं वा ग्राह्यं भवेत् । तव तु बिम्वरूपस्यानावृतस्वरूप- त्वात् तद्ब्रह्म प्रत्यक्षमेव सदास्ति । अत्रातिसूक्ष्मे दुर्विज्ञेये ब्रह्मणि कथं चित्तं प्रवर्तितव्यमिति उपायमजानानस्तेन कारणेन भिन्नोऽस्मि । अविद्याप्रयुक्तभेदवान्सन्व्याकुलस्तिष्ठामीति भावः ॥ ४ ॥ तत्रोपायं विवक्षुः शिव आह-शुण्विति । सगुणस्य ममोपासनाभिराराधना- भिस्तत्र दुर्विज्ञेयवस्तुनि स्थूलसौराम्भिकान्यायेन चित्तं प्रवर्तयेदि- त्यन्वयः । सूरस्येमे सौरा मरीचयस्तेष्वध्यस्तस्थम्भः सौराम्भः तस्याख्यानं सौराम्भिका । तत्करोतीति आख्यानार्थकणिजन्ताद्धा- त्वर्थनिर्देशे ण्वुच् । इक्षुभक्षिकेत्यादिवत् । उक्तन्यायस्त्वित्थम् । यथा तृषार्तं दृष्ट्वा प्रथमं मृगजलमिदमेव जलमिति दर्शयित्वा तावडूरं प्रतारणया नीत्वा पश्चाद्वास्तवं जलमङ्गुलिनिर्देशेनोपदिशति । एत- सजातीयाः शाखाचन्द्रस्थूलारुन्धतीत्यादयोऽपि ज्ञेयाः । अतो नि. मुंणे चित्तप्रणिधानार्थ सगुणोपास्तिः प्रथमं कर्तव्या । तदुक्तम् ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । तस्मिन्नन्नमये पिण्डे स्थूलदेहे तनूभृताम् । जन्मव्याधिजरामृत्युनिलये वर्तते दृढा । आत्मबुद्धिरहमानात्कदाचिन्नैव हीयते ॥ ६ ॥ आत्मा न जायते नित्यो म्रियते वा कथंचन ॥७॥ यजायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपि च क्षीयते नश्यतीत्येते षड्भावा वपुषः स्मृताः॥८॥ आत्मनो न विकारित्वं घटस्थनभसो यथा । एवमात्माऽवपुस्तस्मादिति संचिन्तयेदुधः॥९॥ मूषानिक्षिप्तहेमाभः कोशः प्राणमयो भवेत् । क्षुत्पिपासापराभूतो नायमात्मा यतो जडः॥१०॥ निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥ वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात् । तदे- वाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनाम् ॥” इति ॥५॥ उपक्रान्तन्या- येन पञ्चकोशान्क्रमेण निराकर्तुं प्रतिजानीते-तस्मिन्निति । तस्मि- स्थूलदेहस्वरूपे अन्नविकारत्वादन्नमये पिण्डे जन्मव्याध्यादीनां नि- लये तनूभृतां देहिनां अहंमानादन्तःकरणतादात्म्याध्यासादात्मबुद्धि- ईढास्ति सा कदापि न हीयते ॥ ६ ॥ आत्मा कीदृश इत्याकाङ्क्षा- यामाह-आत्मेति । उभयत्र हेतुर्नित्य इति ॥७॥ देहः कीगि- त्याकाङ्क्षायामाह-यदिति । एते षड्भावविकारा इत्यर्थः । वपुषो देहस्यैव नात्मनः ॥८॥ तत्र दृष्टान्तः । यथा विकारित्वं घटस्यैव न तवच्छिन्नस्य नभसः । एवमात्मवपुषोः परस्परं वैधये॒ सति अविद्यया तादात्म्यापन्नोऽहमिति देहमेवात्मेति अज्ञो मन्यते । वि- वेकी तु आत्मा अवपुरिति विचार्य तस्मादन्यमात्मानं प्राणमयं चि- न्तयेत् ॥ ९॥ एवं प्रागुक्तवैधर्म्यबलेनान्नमयस्यानात्मत्वे निर्णीते तत आन्तरः प्राणमय आत्मत्वेन नोपदेष्टव्य इत्याशयेनाह-मूषेति ।

·शिवगीता। [अध्यायः १४ चिद्रूप आत्मा येनैव स्वदेहमभिपश्यति । आत्मैव हि परं ब्रह्म निर्लेपः सुखनीरधिः ॥११॥ न तदश्वाति किंचैतत्तद्यदश्वाति किंचन ॥१२॥ ततः प्राणमये कोशे कोशोऽस्त्येव मनोमयः। स संकल्पविकल्पात्मा बुद्धीन्द्रियसमायुतः॥ १३ ॥ मूषायां निक्षिप्तं हेम यथा तदाकारं तत्संश्लिष्टं ततोऽभ्यर्हितं च तथेति भावः। अन्नमयस्यान्तरः प्राणमयः कोशोऽस्ति । अत्र ब्रह्म- भावनाकर्तव्यत्वादुपासनं भवति । इदं सर्वकोशानां समानम् । तत्तदुपासनफलं ब्रह्मवयां स्फुटमभिहितम् । ततः शुद्धचित्त एवं विचारयति । अयं प्राणमयः कोशो नात्मा यतोऽयं जडः क्षुत्पिपा- साभ्यां व्याकुलश्च ॥ १० ॥ चिद्रूप इति । चिद्रूपो ज्ञानस्वरूपः । येनात्मनैव स्वदेहं पश्यति । स आत्मैव परं ब्रह्म । स कीदृशः। निर्लेपः दुःखलेपरहितः । अतएव सुखनीरधिरानन्दसमुद्रः ॥११॥ न तदिति । तत् अज्ञानं कर्तृ एतद्ब्रह्म नानाति न कवलीकरोति । वशीकरोतीतियावत् । किंच तद्ब्रह्म किंचन यदज्ञानं अनाति स्वसत्ता- कवलितं करोतीत्यर्थः। एतादृशं ब्रह्म प्राणमयः कोशः कथं स्यादिति भावः । तदुक्तं शंकरभगवत्पादैः "अन्नप्राणमनोमयविज्ञानानन्द- पञ्चकोशानाम् । एकैकान्तरभाजां भजति विवेकांशतामात्मा ॥ वपु- रिदमन्नमयाख्यः कोशोऽनात्मा घटप्रायः । प्रागुत्पत्तेः पश्चात्ता- वस्यापि दृश्यमानत्वात् ॥ कोशः प्राणमयोऽयं वायुविशेषो वपुष्य- वच्छिन्नः। अस्य कथमात्मता स्यात्क्षुत्तृष्णाभ्यामुपेयुषः पीडाम् ॥" इति ॥१२॥ मनोमयकोशमाह-तत इति । सः मनोमयः संक- ल्पविकल्पस्वरूप इत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । “कुरुते वपुष्यहन्तां गेहा- झै यः करोति ममतां च । रागद्वेषविधौ यो नासावात्मा मनोमयः

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
१५३
कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहो मात्सर्यमेव च ।
मदश्चेत्यरिषड्वर्गो ममतेच्छादयोऽपि वा ।
मनोमयस्य कोशस्य धर्मा एतस्य तत्र तु ॥ १४ ॥
या कर्मविषया बुद्धिर्वेदशास्त्रार्थनिश्चिता।
सा तु ज्ञानेन्द्रियैः सार्धं विज्ञानमयकोशतः ॥ १५ ॥
इह कर्तृत्वाभिमानी स एव तु न संशयः ।
इहामुत्र गतिस्तस्य स जीवो व्यावहारिकः॥१६॥
कोशः” इत्याहुराचार्यपादाः ॥१३॥ पूर्वोक्तसंकल्पवृत्तिभेदानाह-
काम इति । कामादयस्त्वेते मनोमयकोशस्य धर्माः। वृत्तिविशेषा इ-
त्यर्थः। तथाच श्रुतिः-"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धाधृ-
तिरधृतिहीं( रित्येतत्सर्वं मनएव” इति । तत्र त्विति। प्रागुक्तेऽन्नम-
थकोशे एते धर्माः स्फुटमभिव्यज्यन्त इति शेषः॥१४॥ विज्ञानमयको-
शमाह-येति । कर्मेत्युपलक्षणम् । वैदिकं वा लौकिकं वा कर्म भवतु
तद्विषयिणी बुद्धिः वेदाश्च शास्त्राणि च । इमप्युपलक्षणम् । लौकिक
वा गृहकृत्यादि तेषामर्थे निश्चिता सती सा बुद्धिः ज्ञानेन्द्रियैः सार्ध
विज्ञानमयकोशतः । सार्वविभक्तिकस्तसिः । विज्ञानमयकोश इ-
त्यर्थः । तदाहुः "सुप्ते स्वयं विलीना बोधे व्यात्वा कलेवरं सकलम् ।
विज्ञानशब्दवाच्या चित्प्रतिबिम्बा न बुद्धिरप्यात्मा ॥” इति ।
इहेति परमार्थतस्तु ब्रह्मेति भावः ॥ १५ ॥ योऽयं जीवन्मुक्तस्तस्य
त्रीणि शरीराणि स्थूलं सूक्ष्मं कारणात्मकं चेति । तत्र स्थूलमन्नमय-
कोशः। लिङ्गशरीरं तु सूक्ष्मं सप्तदशकलात्मकं प्राक्प्रपञ्चितम् । तत्र
प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानां त्रयाणामन्तर्भावः । सुषुप्तौ भासमा-
नमविद्यावच्छिन्नं कारणशरीरं स एवानन्दमयः कोशः॥ १६ ॥

·शिवगीता। [अध्यायः १४ व्योमादिसात्विकांशेभ्यो जायन्ते धीन्द्रियाणि तु । व्योम्नः श्रोत्रं भुवो घ्राणं जलाजिह्वाऽथ तेजसः॥१७॥ चक्षुर्वायोस्त्वगुत्पन्ना तेषां भौतिकता ततः ॥ १८ ॥ व्योमादीनां समस्तानां सात्विकांशेभ्य एव तु । जायेते बुद्धिमनसी बुद्धिः स्यान्निश्चयात्मिका ॥ १९ ॥ वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि तु । व्योमादीनां रजोंशेभ्यो व्यस्तेभ्यस्तान्यनुक्रमात् ॥२०॥ समस्तेभ्यो रजोंशेभ्यः पञ्चप्राणादिवायवः । जायन्ते सप्तदशकमेवं लिङ्गशरीरकम् ॥ २१ ॥ एतल्लिङ्गशरीरं तु ततायःपिण्डवद्यतः। परस्पराध्यासयोगात्साक्षिचैतन्यसंयुतम् ॥ २२ ॥ तदानन्दमयः कोशो भोक्तृत्वं प्रतिपद्यते । विद्याकर्मफलादीनां भोक्तेहामुत्र स स्मृतः ॥ २३ ॥ तत्र लिङ्गशरीरे काः सप्तदशकला इत्याशय ता एवानुक्रामति- व्योमादीति । धीन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि । एकैकस्मादेकैकस्योत्पत्तिः ॥१७॥१८॥ सर्वेषां सात्विकांशेभ्यः बुद्धिमनसी जायेते । बुद्धिनि- श्चयात्मिका भवति । अर्थान्मनः संशयात्मकमिति भावः॥१९॥२०॥ एवमिति । सप्तदशानां संघः सप्तदशकम् । संघार्थे कन् । “षोडश- कलाः पुरुषायमाणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति” इति श्रुतिस्तु मनो- बुद्ध्योरेकत्वविवक्षया प्रवृत्तेति ज्ञेयम् ॥२१॥ एतदिति । यस्याम- वस्थायां जाग्रत्स्वप्नरूपायां एतत्पूर्वोक्तं लिङ्गशरीरं तप्तायःपिण्डव- त्परस्पराध्यासात्साक्षिचैतन्येन सह संयुतं भवतीति शेषः ॥२२॥ तदिति । आनन्दमयः कोशः लिङ्गशरीराध्यासाद्भोक्तृत्वं प्रतिपद्यते। विद्योपासना । कर्म श्रौतादि । आदिपदाद्विहितकर्मादिसंग्रहः । तेषामिहामुत्र भोक्ता स्मृतः। आनन्दमयशब्देन तदवच्छिन्नो जीवः ।

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता । यदाऽध्यासं विहायैष स्वस्वरूपेण तिष्ठति । अविद्यामात्रसंयुक्तः साक्ष्यात्मा जायते तदा ॥ २४ ॥ द्रष्टान्तःकरणादीनामनुभूतेः स्मृतेरपि । अतोऽन्तःकरणाध्यासादध्यासित्वेन चात्मनः । भोक्तृत्वं साक्षिता चेति द्वैधं तस्योपपद्यते ॥ २५ ॥ आतपश्चापि तच्छाया तत्प्रकाशे विराजते । एको भोजयिता तत्र भुङ्क्तेऽन्यः कर्मणः फलम् ॥२६॥ स तु तत्तच्छरीराध्यासात्तत्रतत्र कर्ता भवतीति भावः ॥ २३ ॥ यदेति । सुषुप्तौ एष आत्मा लिङ्गाध्यासं विहाय स्वस्मिन्बिम्बरूपेण प्रतिबिम्बरूपेण समुद्रमग्नघटवत्तिष्ठति । अविद्यामात्रसंयुक्तः सन् तदा साक्षी जायते । “एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य” इति श्रुतेः ॥ २४ ॥ ननु तत्किं जाग्रदादौ साक्षी नास्त्येव तथा सति अवस्थात्रयसाक्षित्वं प्रागुक्तं व्याकुप्यतेत्याश- याह-द्रष्टेति । अन्तःकरणादीनामिन्द्रियाणां तथा तत्तद्वृत्तीनाम- नुभवस्मृतिरूपाणां स जीवो द्रष्टा साक्षीत्यर्थः । अन्तःकरणाध्यासात् अध्यासवत्त्वेन साक्षिणोऽप्यात्मनो भोक्तृत्वं साक्षिता च द्वैधं द्वैविध्यं तस्य जीवत्योपपद्यते । अन्तःकरणस्योपाधित्वे साक्षित्वं विशेषणत्वे भोक्तृत्वं चेति । बिम्बस्य तु साक्षित्वमेव । तस्यापि अविद्याविशे- षणत्वे कर्तव्यं तथाप्यनावृतत्वात्साक्ष्यवेत्युच्यत इति भावः ॥२५॥ आतप इति । आतप इवातपः अनावृतबिम्बस्वरूपं छायेव छाया आवृतप्रतिबिम्बस्वरूपं इत्युभयं कल्पितभेदः । तत्प्रकाशे तस्मिन्नेव ब्रह्मात्मके प्रकाशे विराजते प्रकाशते । तत्रान्यो जीवो दुःखसुखा- दिकर्मफलभोक्ता । एक ईश्वरो भोजयिता । एतेन 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ' इति पिबद- पिबतोः पिबच्छब्दो गौणः । छन्यछत्रिशब्दवत् । वस्तुतस्तु जीवे- ·शिवगीता। [अध्यायः १४ क्षेत्रज्ञं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि प्रग्रहं तु मनस्तथा ॥ २७ ॥ इन्द्रियाणि हयान्विद्धि विषयास्तेषु गोचराः। इन्द्रियैर्मनसा युक्तं भोक्तारं विद्धि पूरुषम् ॥ २८ ॥ एवं शान्त्यादिमुक्तः सन्नुपास्ते यः सदा द्विजः । उद्धाट्योद्धाट्यैकमेकं यथैव कदलीतरोः ॥ २९ ॥ वल्कलानि ततः पश्चालभते सारमुत्तमम् । तथैव पञ्चकोशेषु मनः संक्रामयन्त्रमात् ॥ ३० ॥ श्वरब्रह्मणामैक्यमेव । भेदविधायिन्या अविद्याया मिथ्यात्वात् । तदुक्तम् "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । तदा जीवेशयो- अंदमसन्तं कः करिष्यति ॥” इति । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः” इत्यादिश्रुतेरिति दिक् ॥ २६ ॥ कठवल्लीमर्थतः संगृह्णाति-क्षेत्रज्ञमिति । प्रग्रहं रशनारूपं मनो बुद्धिं च सारथिम् ॥ २७ ॥ तेष्वश्वेषु संक्रमितुं प्रवृत्तेषु विषयाः शब्दादयः गोचराः संचरणप्रदेशा भवन्तीति विद्धि । तथाच पूर्वोक्तैरिन्द्रियैर्मनसा युक्तं पुरुषमात्मानं भोक्तारं विद्धि अन्यथाऽभोक्तारं विद्धीति भावः । तथाच न्यायः यथा च तक्षोभयथा” इति ॥ २८ ॥ अतएवाक- त्मिस्वरूपलाभाय पञ्चकोशनिरासपूर्वकमात्मोपासनं दृष्टान्तेनोपपा- दयति एवमिति । उद्घाट्येति । यथा कदलीतरोरेकैकं यथा तथा वल्कलानि उद्घाट्योद्घाट्य ततः पश्चात्सारं लभते । तथाच पञ्चसु कोशेष्वेकमेकं निराकृत्यापरस्मिन्नपरस्मिन् क्रमान्मनः संक्रमयन् तेषां मध्ये सारभूतमात्मानं विन्दति प्राप्नोति । अपिशब्दात् “यो वेद निहितं गुहायां” इति श्रुतिर्दर्शिता भवतीति भावः । नन्वानन्द- मयस्य कथं कोशत्वं कोशस्याविद्याकार्यत्वात् आनन्दमयस्तु ब्रह्मेति चेन्न । आनन्दमयस्य 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा' इति वाक्यार्थभूतसर्वाधार- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। तेषां मध्ये ततः सारमात्मानमपि विन्दति ॥ ३१॥ एवं मनः समाधाय संयतो मनसि द्विजः। अथ प्रवर्तयेच्चित्तं निराकारे परात्मनि ॥ ३२॥ ततो मनः प्रगृह्णाति परात्मानं हि केवलम् । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमस्थूलायुक्तिंगोचरम् ॥ ३३ ॥ श्रीराम उवाच। भगवन्श्रवणेनैव प्रवर्तन्ते जनाः कथम् । वेदशास्त्रार्थसंपन्ना यज्वानः सत्यवादिनः॥ ३४॥ शृण्वन्तोऽपि तथात्मानं जानते नैव केचन । ज्ञात्वापि मन्वते मिथ्या किमेतत्तव मायया ॥ ३५ ॥ श्रीशिव उवाच। एवमेव महावाहो नात्र कार्या विचारणा । : दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ॥ ३६॥ ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायतयैव श्रुतौ प्रतिपादितत्वात् "आनन्दमयोऽभ्यासात्" इत्यधिकरणे भाष्यकारैरित्थं सिद्धान्तितत्वाच्च ॥२९॥३०॥३१॥ तदेवं पञ्चकोशानतिक्रम्यानन्दमयादप्यान्तरं "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इति श्रुत्या स्वप्राधान्येन निर्दिष्टं वास्तवस्वरूपमाह-एवं मन इति । एवमुक्तरीत्या पञ्चस्वपि कोशेषु निराकृतेषु तदधिष्टाने ब्रह्मणि मनः समाधाय मननेन स्थिरीकृत्य । अथानन्तरं द्विजः निराकारे परमा- सनि निदिध्यासनेन चित्तं प्रवर्तयेत् । कीदृशो द्विजः। मनसि संयतो मनोनिग्रहवानित्यर्थः ॥ ३२ ॥ तत इति । मनः केवलं परमात्मानं प्रगृह्णाति वृत्त्याभिव्याप्नोतीत्यर्थः । कीदृशम् । अद्रेश्यादिश्रुतितात्प- येविषयीभूतमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ एवं पञ्चकोशविवरणेनाद्वयब्रह्म- प्राप्ति श्रुत्वा चमत्कृतो रामो भगवन्तमाह-भगवन्निति । श्रवणे जना नैव प्रवर्तन्त एतत्कथम् ॥ ३४ ॥ केचन शृण्वन्तोऽपि न ·१५८ शिवगीता। [अध्यायः १४ मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते । अभक्ता ये महाबाहो मम श्रद्धाविवर्जिताः॥ ३७॥ फलं कामयमानास्ते चैहिकामुष्मिकादिकम् । क्षयिष्ण्वल्पं सातिशयं ततः कर्मफलं मतम् ॥ ३८ ॥ तदविज्ञाय कर्माणि ये कुर्वन्ति नराधमाः। मातुः पतन्ति ते गर्भे मृत्योर्वक्रे पुनः पुनः ॥ ३९ ॥ नानायोनिषु जातस्य देहिनो यस्य कस्यचित् । कोटिजन्मार्जितैः पुण्यैर्मयि भक्तिः प्रजायते ॥ ४० ॥ स एव लभते ज्ञानं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः। नान्यकर्माणि कुर्वाणो जन्मकोटिशतैरपि ॥४१॥ ततः सर्व परित्यज्य मद्भक्तिं समुदाहर ॥ ४२ ॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥४३ ॥ जानते । केचन परोक्षतयात्मानं ज्ञात्वापि मिथ्याभूतमेतन्मन्वते नाद्रियन्त इत्यर्थः॥३५॥३६॥३७॥ ३८॥ ३९॥४०॥ स एवेति । नान्यकर्माणीति । काम्यनिषिद्धानि कर्माणि । एवं बहु- जन्मसु कृतया मद्भक्त्या ज्ञानं प्राप्यत इति भावः । “बहूनां जन्म- नामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते” इति स्मृतेः॥४१॥ ततः सर्वमिति । यतः कारणादनेककोटिजन्मार्जितैः सुकृतैर्मद्भक्तिः प्राप्यते ततः कारणान्मद्भक्तिं समुदाहर कुरु । यद्वा सतां मध्ये दक्षिणं बाहुमु- इत्य भगवद्भक्तो न प्रणश्यतीति प्रतिजानीहीत्यर्थः । “कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति" इति स्मृतेः ॥ ४२ ॥ सर्व- धर्मानिति । अहमिदमनया कामनया करोमीति कर्तृत्वाध्यासफला- भिसंधिपूर्वकं सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं सर्वेश्वरं सर्वजीवनियन्तारं शरणं ब्रज । शरणत्वं तु "तस्यैवाहं ममैवासौ स एवाहमिति ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १५९ यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि राम त्वं तत्कुरुष्व मदर्पणम् । ततः परतरं नास्ति भक्तिर्मयि रघूत्तम ॥ ४४ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उपरिभागे शिवगीतासूपनिषत्सु श्रीशिवराघवसंवादे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायः १५ श्रीराम उवाच । भक्तिस्ते कीदृशी देव जायते वा कथं च सा । यथा निर्वाणरूपं तु लभते मोक्षमुत्तमम् । तब्रूहि गिरिजाकान्त प्राप्यते येन निर्वृतिः॥१॥ श्रीभगवानुवाच। यो वेदाध्ययनं यज्ञं दानानि विविधानि च । मदर्पणधिया कुर्यात्स मे भक्तः स मे प्रियः ॥२॥ त्रिधा । भगवच्छरणत्वं स्यात्साधनाभ्यासपाकतः ॥” इति । एवं मां शरणमागतं त्वां सर्वपापेभ्यः शरीरत्रयाध्यासतत्कार्यजननमर- णनानागतिरूपेभ्यो मोक्षयिष्यामि । मा शुचः कथं मुक्तो भविष्या- मीति वृथा शोकं मा कृथा इत्यर्थः॥४३॥ सर्व कर्म मदर्पणं कुर्वि- त्याह-यत्करोषीत्यादि । ततः मदर्पणादन्यत्साधनं परतरं श्रेष्टं नास्ति । मयि सर्वकर्मसमर्पणमेव भक्तिशब्दार्थः। हे रघूत्तम ॥४४॥ इति श्रीलक्ष्मीनरहरिसूनुहरिदीक्षितकृतौ शिवगीताटीकायां बाला- नन्दिन्यां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ भक्तरेवान्तरभेदान्प्रपञ्चयितुं पञ्चदशोऽध्याय आरभ्यते । तत्रा- दितः सार्धश्लोकाष्टकं स्पष्टार्थम् । कीदृशी किंविधा । निर्वाणरूपं ·शिवगीता। [अध्यायः १५ नर्यभस्म समादाय विशुद्धं श्रोत्रियालयात् । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैरभिमन्य यथाविधि ॥ ३ ॥ उद्धृलयति गात्राणि तेन चार्चति मामपि । तस्मात्परतरा भक्तिर्मम राम न विद्यते ॥४॥ सर्वदा शिरसा कण्ठे रुद्राक्षान्धारयेत्तु यः। पञ्चाक्षरीजपपरः स मे भक्तः स मे प्रियः ॥५॥ भस्मच्छन्नो भस्मशायी सर्वदा विजितेन्द्रियः। यस्तु रुद्रं जपेन्नित्यं चिन्तयेन्मामनन्यधीः॥६॥ स तेनैव च देहेन शिवः संजायते स्वयम् । जपेद्यो रुद्रसूक्तानि तथाऽथर्वशिरः परम् ॥ ७ ॥ कैवल्योपनिषत्सूक्तं श्वेताश्वतरमेव च । ततः परतरो भक्तो मम लोके न विद्यते ॥८॥ अन्यत्र धर्मादन्यस्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताद्भव्याच्च यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु ॥९॥ वदन्ति यत्पदं वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । सर्वोपनिषदां सारं दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १० ॥ कैवल्यरूपम् । निर्वृतिः सुखम् ॥ १ ॥ २॥ नर्यभस्माग्निहोत्रभस्म ॥ ३ ॥ ४ ॥५॥६॥७॥ ८॥ अन्यत्रेति । कठवल्लीषु नाचि. केतसंप्रति ब्रह्मप्राप्तिसाधनानां मध्ये श्रेष्ठतमं ओमित्येतदालम्बनं मृत्युनोपदिष्टं तत्प्रतिपादयति । धर्मादन्यत्र धर्मविलक्षणमित्यर्थः । अन्यस्मादधर्माच्च विलक्षणम् । तथा कृताकृतात्कार्यकारणादन्यद्भू- ताद्भव्याच्च कालादन्यत् । कालत्रयापरिच्छिन्नमित्यर्थः । ईदृशं वस्तु वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ९॥ वदन्तीति । पदं पदनीयं यद्वस्तु वेदा ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति मुनयः सदा । तत्ते पदं संग्रहेण प्रब्रविष्यामि यत्पदम् ॥ ११॥ एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२॥ छन्दसां यस्तु धेनूनामृषभत्वेन चोदितः । इदमेव पतिः सेतुरमृतस्य च धारणात् ॥ १३ ॥ मेदसा पिहिते कोशे ब्रह्म यत्परमोमिति ॥ १४ ॥ चतस्रस्तस्य मात्राः स्युरकारोकारको तथा । मकारश्वावसानेऽर्धमात्रेति परिकीर्तिता ॥ १५ ॥ पूर्वत्र भूश्च ऋग्वेदो ब्रह्माष्टवसवस्तथा । गार्हपत्यश्च गायत्री गङ्गा प्रातःसवस्तथा ॥ १६ ॥ द्वितीया तु भुवो विष्णू रुद्रोऽनुष्टुब्यजुस्तथा । यमुना दक्षिणाग्निश्च मध्यंदिनसवः स्मृतः॥ १७ ॥ तृतीया च सुवः सामान्यादित्यश्च महेश्वरः। अग्निराहवनीयश्च जगती च सरस्वती ॥१८॥ वदन्ति तत्पदं ब्रविष्यामीत्यन्वयः। छान्दसं रूपम् ।। १० ॥११॥ एतदेवाक्षरं ब्रह्म सगुणं निर्गुणं च । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा ब्रह्मत्वेनो- पास्य ब्रह्मलोके महीयते । तत्र ब्रह्मणा सह कैवल्यं प्राप्नोतीति भावः ॥ १२ ॥ छन्दसामिति । छन्दसां वेदरूपाणां धेनूनां ऋषभत्वेन यः श्रुतावुक्तः "यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः' इत्यादि तैत्तिरीयश्रुतेः। इदमेवाक्षरं पतिः नियामकः । संसारस्य सेतुरिव सेतुः मोक्षस धारणाञ्च सेतुः॥ १३ ॥ मेदसा मांसविशेषेण पिहिते कोशे हृदय- ब्रह्मरूपे यत्परं ब्रह्म ओमिति तद्भावयतो मम भक्तस्य क्रमेण मुक्ति- भविष्यतीति भावः ॥ १४ ॥ चतस्र इति । तस्य प्रणवस्य अकार उकारो मकारश्च । अवसाने चतुर्थी अर्धमात्रेयर्थः । यद्यपि नेदं व्याकरणानुगुणं तथाप्यागमानुगुणमस्तीति शेयम् ॥१५॥ चतसृणां शि.गी. ११ ·शिवगीता। [ अध्यायः १५ तृतीयं सवनं प्रोक्तमथर्वत्वेन यन्मतम् । चतुर्थी यावसानेऽर्धमात्रा सा सोमलोकगा ॥ १९ ॥ अथर्वाङ्गिरसः संवर्तकोऽग्निश्च महस्तथा । विराट् सभ्यावसथ्यौ च शुतुद्रिर्यज्ञपुच्छकः ॥ २० ॥ प्रथमा रक्तवर्णा स्याद्वितीया भास्वरा मता। तृतीया विद्युदाभासा चतुर्थी शुक्लवर्णिनी ॥ २१ ॥ जातं च जायमानं च तदोंकारे प्रतिष्ठितम् । विश्वं भूतं च भुवनं विचित्रं बहुधा तथा ॥ २२॥ जातं च जायमानं यत्तत्सर्व रुद्र उच्यते । तस्मिन्नेव पुनः प्राणः सर्वमोंकार उच्यते ॥ २३ ॥ प्रविलीनं तदोंकारे परं ब्रह्म सनातनम् । तस्मादोंकारजापी यः स मुक्तो नात्र संशयः॥२४॥ त्रेताग्नेः स्मार्तवतेर्वा शैवाग्नेर्वा समाहितम् । भस्माभिमन्य यो मां तु प्रणवेन प्रपूजयेत् । तस्मात्परतरो भक्तो मम लोके न विद्यते ॥ २५ ॥ शालाग्नेर्दाववह्वेर्वा भस्मानीयाभिमन्त्रितम् । यो विलिम्पति गात्राणि स शूद्रोऽपि विमुच्यते ॥२६॥ कुशपुष्पैर्बिल्वदलैः पुष्पैर्वा गिरिसंभवैः । यो मामयते नित्यं प्रणवेन प्रियो हि सः॥ २७ ॥ मात्राणां प्रत्येकं भूरादयो देवता ध्येयाः ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८॥ १९ ॥ २०॥ तासां रूपाण्याह-प्रथमेति । शुक्लवर्णिनीति । न कर्मधारयान्मत्वर्थीय इति तु प्रायिकम् ॥ २१ ॥ जातमिति । विश्वं सर्व भुवनं जातं जायमानं च ॐकारे प्रतिष्ठितम् ॥ २२ ॥ रुद्रप्रण- वयोरभेदमाह-जातमिति ॥२३॥ २४ ॥२५॥ अग्निहोत्रं विना या. होमशाला. तदीयाग्नेः ॥ २६ ॥ कुशपुष्पैस्तन्मञ्जरीभिरित्यर्थः ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १६३ पुष्पं फलं समूलं वा पत्रं सलिलमेव वा । यो दद्यात्प्रणवैर्मह्यं तत्कोटिगुणितं भवेत् ॥ २८ ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । यस्यास्त्यध्ययनं नित्यं स मे भक्तः स मे प्रियः॥२९॥ प्रदोषे यो मम स्थानं गत्वा पूजयते तु माम् । स परां श्रियमाप्नोति पश्चान्मयि विलीयते ॥ ३०॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पर्वणोरुभयोरपि । भूतिभूषितसर्वाङ्गो यः पूजयति मां निशि । कृष्णपक्षे विशेषेण स मे भक्तः स मे प्रियः॥३१॥ एकादश्यामुपोष्यैव यः पूजयति मां निशि । सोमवारे विशेषेण स मे भक्तो न नश्यति ॥ ३२॥ पञ्चामृतैः स्नापयेद्यः पञ्चगव्येन वा पुनः। पुष्पोदकैः कुशजलैस्तस्मान्नान्यः प्रियो मम ॥ ३३ ॥ पयसा सर्पिषा चापि मधुनेक्षुरसेन वा । पक्काम्रफलजेनापि नारिकेलजलेन वा ॥ ३४॥ गन्धोदकेन वा मां यो रुद्रमन्त्रं समुच्चरन् । अभिषिञ्चेत्ततो नान्यः कश्चित्प्रियतमो मम ॥ ३५ ॥ आदित्याभिमुखो भूत्वा यूव॑बाहुर्जले स्थितः। मां ध्यायन्रविबिम्बस्थमथर्वाङ्गिरसं जपेत् ॥ ३६॥ प्रविशेन्मे शरीरेऽसौ गृहं गृहपतिर्यथा । बृहद्रथन्तरं वामदेव्यं देवव्रतानि च ॥ ३७॥ ॥ २७ ॥ प्रणवैरावृत्तियुक्तैरित्यर्थः ॥ २८ ॥ अहिंसा निषिद्धहिं- सावर्जनम्॥२९॥विलीयते सायुज्यमाप्नोति ॥३०॥३१॥३२॥ पञ्चामृतैः गोदुग्धधिसर्पिर्मधुशर्कराभिः पञ्चगव्यैरिति मधुशर्करा- स्थाने गोमूत्रगोमये योज्ये॥३३॥३४॥३५॥३६॥बृहद्रथन्तरा- :

·शिवगीता। [ अध्यायः १६ तद्योगयाज्यदेहांश्च यो गायति ममाग्रतः । इह श्रियं परां भुक्त्वा मम सायुज्यमामुयात् ॥ ३८ ॥ ईशावास्यादिमन्त्रान्यो जपेन्नित्यं ममाग्रतः। मत्सायुज्यमवाप्नोति मम लोके महीयते ॥ ३९ ॥ भक्तियोगो मया प्रोक्तं एवं रघुकुलोद्वह । सर्वकामप्रदोऽमर्त्यः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४० ॥ इति श्रीपद्मपुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां श्रीशिवराघवसंवादे भक्तियोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ षोडशोऽध्यायः १६ श्रीराम उवाच। भगवन्मोक्षमार्गो यस्त्वया सम्यगुदाहृतः। तत्राधिकारिणं ब्रूहि तत्र मे संशयो महान् ॥१॥ श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्राः स्त्रियश्चात्राधिकारिणः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वाऽनुपनीतोऽथ वा द्विजः॥२॥ दयः सामभेदाः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ हे रघुकुलश्रेष्ठ, अमर्यो मरणधर्मरहितः । प्रवाहरूपेण नित्य इति यावत् ॥ ४०॥ इति श्रीशिवगीताटीकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ अस्मिन्नुपनिषत्सारभूते गीताशास्त्रे केऽधिकारिणः के नाधिका- रिण इति जिज्ञासुः श्रीरामो भगवन्तमाह-भगवन्निति ॥ १॥ एवं पृष्टो भगवानुवाच-ब्रह्मक्षत्रेति । स्त्रीशूद्रयोः साक्षाच्छ्रवणाधि- कारों नास्ति किंतु ब्राह्मणमप्रतः कृत्वा । श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः" इति स्मृतेः । सोऽपि स्मृतावेक न श्रुतावधि- कार इति सिद्धान्तः । शूद्रस्य तदनादरश्रवणात् 'तच्छ्रवणात्सूच्यते ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। वनस्थो वाऽवनस्थो वा यतिः पाशुपतव्रती । बहुनात्र किमुक्तेन यस्य भक्तिः शिवार्चने ॥३॥ स एवात्राधिकारी स्यान्नान्यचित्तः कथंचन । जडोऽन्धो बधिरो मूको निःशौचः कर्मवर्जितः॥४॥ अज्ञोपहासा भक्ताश्च भूतिरुद्राक्षधारिणः । लिङ्गिनो यश्च वा द्वेष्टि ते नैवात्राधिकारिणः ॥५॥ यो मां गुरुं पाशुपतव्रतं द्वेष्टि नराधिप । विष्णुं वा स न मुच्येत जन्मकोटिशतैरपि ॥ ६॥ हि' इति न्यायोऽत्रानुसंधेयः । तथा गृहस्थस्याप्यधिकारोऽस्ति । यद्यपि भाष्यकारैस्तथा नृसिंहाश्रमपादैश्च यतीनामेवाधिकारः प्रतिपा- दितस्तथापि विरक्तस्य गृहस्थस्याप्यधिकारोऽस्ति । "अभयं वै जनकः प्राप्नोति तदात्मानं वेदाहं ब्रह्मास्मि” इति श्रुतेः। अनुपनीतस्यापि योग्य- तया द्विजत्वादधिकारोऽस्ति । स यदि बुद्धिमांश्चेच्छिक्षार्थ गीता- शास्त्रं पाठनीय इति भावः॥२॥ अवनस्थो विधुरः॥३॥ अथा- नधिकारिण आह-जड इति । जडो मूर्खः । निःशौचो विहिताचार- विहीनः । कर्मविवर्जितो विहितकर्मरहितः॥४॥ अज्ञेष्वनुग्रहयो- ग्येषूपहासतत्परा अज्ञोपहासा उच्यन्ते ते च ते अभक्ताश्च । यद्वा अज्ञोपहासाश्चाभक्ताश्चेति द्वन्द्वः । तथा भूतिरुद्राक्षधारिणो लिङ्गिनः पाशुपतव्रतिनो यो द्वेष्टि । ते सर्वेऽत्र नैवाधिकारिणः स्युरिति शेषः ॥ ५ ॥ यो मामिति । मां महेश्वरं गुरुं ब्रह्मोपदेष्टारं तथा पाशुपत- व्रतं तथा विष्णुं च यो द्वेष्टि स जन्मनां कोटिशतैरपि न मुच्येत । तदुक्तं बृहन्नारदीये "अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञान- सागरे मना भेदं कुर्वन्ति पापिनः" । वायुपुराणे-'ब्रह्मनारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरे पुरा । कल्पान्तरे तथा ब्रह्मा रुद्रविष्णू जजान ह ॥ विष्णुः कल्पान्तरे तद्ब्रह्माणमसृजत्पुनः । नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्र- ह्माणं च पुनर्भवः ॥ एवं कल्पेषु बहुषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्प- ·- शिवगीता। [ अध्यायः १६ अनेककर्मसक्तोऽपि शिवज्ञानविवर्जितः। शिवभक्तिविहीनश्च संसारी नैव मुच्यते ॥ ७॥ आसक्ताः फलसङ्गेन ये त्ववैदिककर्मणि । दृष्टमात्रफलास्ते तु न मुक्तावधिकारिणः॥८॥ रस्माजायन्ते परस्परजयैषिणः॥ अयं परस्त्वयं नेति संरम्भाभिनिवे- शिनः । यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः ॥' बृहन्नारदीये- 'युगान्ते जगदत्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः । रुद्रो वै विष्णुरूपेण पालयत्य- खिलं जगत् । हरिरूपधरं लिङ्ग लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृत्पापमश्नुते ॥' हरिवंशे-'अहं त्वं सर्वगो देवस्त्वमेवाह जनार्दन । आवयोरन्तरं नास्ति शब्दैरथैर्जगत्पते । त्वदुपासा जग- नाथ सैवास्तां मम गोपते । यश्च त्वां द्वेष्टि गोविन्द स मां द्वेष्टि न संशयः॥ एवं कोटिशः प्रमाणेषु सत्सु माध्वाः काटरमाठरादिश्रुति- स्मृतिकल्पकाः शिवं निन्दन्ति । तथा शैवपाषण्डिनो विष्णुं निन्दन्ति ते उभये अपि नरकेषु निपतन्तीति दिक् ॥६॥ अनेकेति । अनेकेषु काम्यकर्मस्वासक्ताः । “यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः” । इत्युपक्रम्य “भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसाया- त्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥” इति स्मृतेः ॥ ७॥ अवैदिकेषु वामपाशुपतपञ्चरात्राद्यागमोक्तकर्मणि मद्यमांसमैथुनत्रि- शूलायङ्कनरूपे दृष्टमात्रं पूजासत्कारादिरूपं फलं येषां ते तथोक्तास्ते मुक्तौ नाधिकारिणः । अयं भावः । शाक्ताः शैवाः वैष्णवाश्च द्वि- विधाः । वैदिका अवैदिकाश्चेति । वैदिकशाक्तानां मत्रमुद्रायत्रपूजा- दिकमागमोक्तं युक्तं सर्वमेव । “विप्राः क्षोणिभुजो विशस्तदितरे क्षीराज्यमध्वासवैः” इत्युक्तत्वात् । मद्यमांसादिकं तु शूद्रादिसंकर- जातीयानामेव द्विजानां तु नरकसाधनम् । तथा पाशुपतानामपि विभूविरुद्राक्षधारणपञ्चाक्षरीजपादिना शिवभक्तिर्विष्णुभक्तिश्च मोक्ष- साधनम् । विष्णुभक्तानां ऊर्ध्वपुण्डधारणद्वितीयैकादश्युपवासादिना ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १६७ अविमुक्त द्वारकायां श्रीशैले पुण्डरीकके। देहान्ते तारकं ब्रह्म लभते मदनुग्रहात् ॥ ९॥ यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १० ॥ विप्रस्यानुपनीतस्य विधिरेवमुदीहतः। नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ ११॥ विष्णुभक्तिः शिवभक्तिश्च मोक्षसाधनम् । अन्यथा नरकसाधनमे- वेति दिक् ॥ ८ ॥ क्षेत्राण्यपि मोक्षसाधनानि सन्तीत्याह-अवि- मुक्त इति । अविमुक्तं काशी पुण्डरीकं व्याघ्रपुरं । उक्तेषु चतुर्पु क्षेत्रेषु स्थितोऽधिकारी तारकं प्रणवपूर्वकं महावाक्योपदेशं ममानुग्रहाल्ल- भते । अत्र यद्यप्यविशेषेण तारकं लभत इत्युक्तं तथाप्यविमुक्त जन्तुमात्रस्य तारकोपदेशः । तत्रापि पापिनां भैरवयातनानन्तरमुप- देशः। “यातनान्ते दिशेन्मतिम्” इति वचनात् । निष्पापानां तु प्राणोत्क्रमणकाल एवोपदेशः । द्वारकादिक्षेत्रान्तरेषु तु सन्मार्गनि- ष्ठानामुत्तमाधिकारिणां मरणकाल एवोपदेशः । पापिनां तु जन्मा- न्तरे काशीप्रप्तिद्वारेति सिद्धान्तः । विस्तरस्तु भट्टोजिदीक्षितीय- व्याख्याने द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥ काश्यादिक्षेत्रेषु कथं वर्तितव्यमित्याका- ङ्कायामाह-यस्येति । हस्तादिकं यस्य सुसंयतं सम्यक् निगृहीतम् । विद्यादीनां त्रयाणां निग्रहस्तु दम्भराहित्यमेव सः तीर्थवासोक्तं फल- मश्रुते अन्यथा नेति भावः । तदुक्तं काशीखण्डे-'अशनं व्यसनं वासः काश्यां येषाममार्गतः । कीकटेन समा काशी गङ्गाप्यङ्गार- वाहिनी ॥” इति ॥ १०॥ अनुपनीतोऽप्यधिकारीति प्रागुक्तं तत्र विशेषमाह-विप्रस्येति । एवं वक्ष्यमाणरीत्या विधिरुदाहृतः । तमे- वाह । वेदं नोच्चारयेत् स्वधानिनयनात् ऋते विनेत्यर्थः । "कृतचौ- लस्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ॥” इति व्याघ्रपावचनात् । स्मृतिपाठे त्वधिकारोऽस्त्येवेति ·: शिवगीता। [ अध्यायः १६ स शूद्रेण समस्तावद्यावद्वेदान्न जायते । नामसंकीर्तने ध्याने सर्व एवाधिकारिणः ॥ १२॥ संसारान्मुच्यते जन्तुः शिवतादात्म्यभावनात् । यथा दानं तपो वेदाध्ययनं चान्यकर्म वा । सहस्रांशं तु नाहन्ति सर्वदा ध्यानकर्मणः ॥ १३ ॥ जातिमाश्रममङ्गानि देशं कालमथापि वा । आसनादीनि कर्माणि ध्यानं नापेक्षते क्वचित् ॥ १४ ॥ गच्छंस्तिष्ठंश्चरन्वापि शयानो वान्यकर्मणि । पातकेनापि युक्तो वा ध्यानादेव विमुच्यते ॥ १५ ॥ नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ १६ ॥ दिक् ॥ ११ ॥ सोऽनुपनीतस्तावच्छूद्रेण समो यावत्पर्यन्तं वेदान्न जायते सावित्रं जन्म न प्राप्नोतीत्यर्थः । तथाच स्त्रीशूद्रानुपनीता- दीनां पुराणादिश्रवणादिना यथायथं ज्ञानं संभवतीति भावः ॥१२॥ ध्यानस्य श्रेष्ठत्वमाह-संसारादिति । तादात्म्यं शिवोऽहमस्मीत्यैक्यं तस्य भावनात् । यथा यथावत् यथाविधीत्यर्थः । क्रियमाणं दानादि ध्यानस्य सहस्रांशं नार्हति ॥ १३ ॥ जातिमिति । ब्राह्मणत्वादि- जाति ब्रह्मचर्याद्याश्रमं अङ्गानि न्यासविधिं देशं पुण्यगिर्यादिरूपं कालं प्रातःकालादिं आसनादीनि शिखाबन्धनोपस्पर्शनादिकर्माणि ध्यानं कर्तृ नापेक्षते ॥ १४ ॥ यथाकामं ध्यानं कर्तव्यमित्याह- गच्छन्निति ॥ १५॥ नेहेति । इह ध्यानेऽभिक्रमस्यारम्भस्य नाशो विघ्नो नास्ति । प्रत्यवायश्च न विद्यते । “नित्यकर्म परित्यज्य वेदान्त- श्रवणं विना । वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः॥” इति स्मृति- रन्यत्र विस्तरा । अस्य निदिध्यासनरूपस्य धर्मस्य संबन्धि स्वल्प- मपि ध्यानैकदेशोपि, महतः संसारमयात्रायते निःशेषप्रतिबन्धक- ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। आश्चर्य वा भये शोके क्षुते वा मम नाम यः। व्याजेनापि स्मरेन्मर्त्यः स याति परमां गतिम् ॥१७॥ महापापैरपि स्पृष्टो देहान्ते यस्तु मां स्मरेत् । पञ्चाक्षरी वोच्चरति स मुक्तो नात्र संशयः॥ १८ ॥ विश्वं शिवमयं यस्तु पश्यन्नात्मानमात्मना । तस्य क्षेत्रेषु तीर्थेषु किं कार्य वान्यकर्मसु ॥ १९ ॥ सर्वेण सर्वदा कार्य भूतिरुद्राक्षधारणम् । युक्तेनाथाप्ययुक्तेन शिवभक्तिमभीप्सता ॥ २० ॥ नर्यभस्मसमायुक्तो रुद्राक्षान्यस्तु धारयेत् । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः ॥२१॥ अन्यानि शैवकर्माणि करोतु न करोतु वा । शिवनाम जपेद्यस्तु सर्वदा मुच्यते तु सः ॥२२॥ अन्तकाले तु रुद्राक्षाविभूतिं धारयेत्तु यः। महापापोपपापौघैरपि स्पृष्टो नराधमः ॥ २३ ॥ सर्वथा नोपसर्पन्ति तं जनं यमकिंकराः ॥ २४ ॥ बिल्वमूलमृदा यस्तु शरीरमुपलिम्पति । अन्तकालेऽन्तकजनैः स दूरीक्रियते नरः॥ २५ ॥ श्रीराम उवाच। भगवन्पूजितः कुत्र कुत्र वा त्वं प्रसीदसि । तब्रूहि मम जिज्ञासा वर्तते महती विभो ॥ २६ ॥ निवृत्तौ तत्रैव विमुच्यते । सति प्रतिबन्धके जन्मान्तरे मुक्तो भवति। तदुक्तं भगवद्गीतासु । 'तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥” इति । तस्माद्ध्यानेन मुजो भव- तीति निष्कर्षः ॥ १६॥ १७ ॥ १८॥१९॥२०॥ नर्यभस्मेति

·१७०
शिवगीता।
[अध्यायः १६
श्रीभगवानुवाच ।
मृदा वा गोमयेनापि भस्मना चन्दनेन वा ।
सिकताभिर्दारुणा वा पाषाणेनापि निर्मिता ।
लोहेन वाथ रङ्गेण कांस्यखपरपित्तलैः ॥२७॥
ताम्ररौप्यसुवर्णैर्वा रत्नैर्नानाविधैरपि ।
अथवा पारदेनैव कपूरेणाथवा कृता ॥ २८ ॥
प्रतिमां शिवलिङ्गं वा द्रव्यैरेतैः कृतं तु यत् ।
तत्र मां पूजयेत्तेषु फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ २९ ॥
मृद्दारुकांस्यलोहैश्च पाषाणेनापि निर्मिता।
गृहिणा प्रतिमा कार्या शिवं शश्वदभीप्सता ॥ ३० ॥
आयुः श्रियं कुलं धर्म पुत्रानाप्नोति तैः क्रमात् ।
बिल्ववृक्षे तत्फले वा यो मां पूजयते नरः॥ ३१॥
परां श्रियमिह प्राप्य मम लोके महीयते ।
बिल्ववृक्षं समाश्रित्य यो मन्त्राविधिना जपेत् ॥ ३२॥
एकेन दिवसेनैव तत्पुरश्चरणं भवेत् ।
यस्तु बिल्ववने नित्यं कुटीं कृत्वा वसेन्नरः ॥ ३३ ॥
सर्वे मन्त्राः प्रसिध्यन्ति जपमात्रेण केवलम् ।
पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले शिवालये ॥ ३४ ॥
अग्निहोत्रे केशवस्य सन्निधौ च जपेत्तु यः।
नैवास्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ॥ ३५॥
तं न स्पृशन्ति पापानि शिवसायुज्यमृच्छति ।
स्थण्डिले वा जले वह्नौ वायावाकाश एव वा ॥ ३६ ॥
॥ २१॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥२६॥२७॥ ताम्ररौप्येति
॥२८॥२९॥३०॥३१॥ ३२॥ ३३ ॥३४॥३५॥३६॥

·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता।
गिरौ स्वात्मनि वा यो मां पूजयेत्प्रयतो नरः।
स कृत्स्नं फलमाप्नोति लवमात्रेण राघव ॥ ३७॥
आत्मपूजासमा नास्ति पूजा रघुकुलोद्वह ।
मत्सायुज्यमवाप्नोति चण्डालोऽप्यात्मपूजया ॥ ३८॥
सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यः फम्बलासने ।
कृष्णाजिने भवेन्मुक्तिर्मोक्षश्रीाघ्रचर्मणि ॥ ३९ ॥
कुशासने भवेज्ज्ञानमारोग्यं पत्रनिर्मिते ।
पाषाणे दुःखमाप्नोति काष्ठे नानाविधान्गदान् ॥ ४० ॥
वस्त्रे श्रियमवाप्नोति भूमौ मन्त्रो न सिध्यति ।
उदमुखः प्रामुखो वा जपं पूजां समाचरेत् ॥४१॥
अक्षमालाविधिं वक्ष्ये शृणुष्वावहितो नृप ।
साम्राज्यं स्फटिको दद्यात्पुत्रजीवः परां श्रियम् ॥४२॥
आत्मज्ञानं कुशग्रन्थी रुद्राक्षाः सर्वकामदाः।
प्रवालैश्च कृता माला सर्वलोकवशप्रदा ॥ ४३ ॥
मोक्षप्रदा च माला स्यादामलक्याः फलैः कृता ।
मुक्ताफलैः कृता माला सर्व विद्याप्रदायिनी ॥४४॥
माणिक्यरचिता माला त्रैलोक्यस्य वशंकरी ।
नीलैर्मरकतैर्वापि कृता शत्रुभयप्रदा ॥ ४५ ॥
सुवर्णरचिता माला दद्याद्वै महतीं श्रियम् ।
तथा रौप्यमयी माला कन्यां यच्छति कामिताम् ॥४६॥
उक्तानां सर्वकामानां दायिनी पारदैः कृता ।
अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा ॥ ४७ ॥
॥ ३७ ॥ आत्मपूजेति । मम हृदये परमात्मास्तीति मत्वा यद्यत्स्व-
भोगाय गृह्णाति तत्सर्वं तस्मै निवेद्य स्वयं गृह्णाति तद्भयेन च पापा-
दिकं नाचरति सात्मपूजा ॥ ३८॥३९॥ कुशासन इति ॥पन कोम-
लपत्रम् ॥ ४० ॥४१॥४२॥४३॥४४॥४५॥४६॥४७॥

·१७२ शिवगीता। [अध्यायः १६ शतसंख्योत्तमा माला पञ्चाशन्मध्यमा मता। चतुःपञ्चशता यद्वा ह्यधमा सप्तविंशतिः॥४८॥ अधमा पञ्चविंशत्या यदि स्याच्छतनिर्मिता। पञ्चाशदक्षराण्यत्रानुलोमप्रतिलोमतः॥४९॥ इत्येवं स्थापयेत्स्पष्टं न कस्मैचित्प्रदर्शयेत् ॥ ५० ॥ वर्णैर्विन्यस्तया यस्तु क्रियते मालया जपः । एकवारेण तस्यैव पुरश्चर्या कृता भवेत् ॥ ५१॥ सव्यपाणिं गुदे स्थाप्य दक्षिणं च शिवोपरि । योनिमुद्रावन्ध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ५२ ॥ योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः।. यं कंचिदपि वा मन्त्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः॥ ५३ ॥ छिन्ना रुद्धाः स्तम्भिताश्च मिलिता मूछितास्तथा । सुप्ता मत्ता हीनवीर्या दग्धवस्तारिपक्षगाः॥ ५४ ॥ बाला यौवनमत्ताश्च वृद्धा मन्त्राश्च ये मताः । योनिमुद्रासने स्थित्वा मन्त्रानेवंविधान जपेत् ॥ ५५ ॥ तस्य सिद्ध्यन्ति ते मन्त्रा नान्यस्य तु कथंचन । ब्राह्मं मुहूर्तमारभ्यामध्याह्न प्रजपेन्मनुम् ॥ ५६ ॥ अतऊर्ध्वं कृते जाप्ये विनाशो भवति ध्रुवम् । पुरश्चर्याविधावेवं सर्वकाम्यफलेष्वपि ॥ ५७ ॥ शतसंख्योत्तमेति प्रागुक्तं तदनुवादेन गुणविशेषं विधत्ते यदि स्याच्छतनिर्मितेत्यादिना ॥४८॥४९॥ अकारादिळकारान्तं पुनळ- काराक्षरं मेरुं कृत्वा जपेत् ॥५०॥ वर्णमालाफलमाह-वगैरिति ॥५१॥ योनिमुद्राबन्धमाह-शिवोपरीति । शिवो लिङ्गं मेढ़मिति यावत् ॥ ५२ ॥ यं कंचन नानाविधं दारुणं मन्त्रमित्यर्थः । तत्तन्म- बाणां छिन्नादीनां लक्षणानि मन्त्रशास्त्रादवगन्तव्यानि विस्तरभयान ·बालानन्दिनीव्याख्यासहिता। १७३ नित्ये नैमित्तिके वापि तपश्चर्यासु वा पुनः । सर्वदैव जपः कार्यो न दोषस्तत्र कश्चन ॥ ५८ ।। यस्तु रुद्रं जपेन्नित्यं ध्यायमानो ममाकृतिम् । षडक्षरं वा प्रणवं निष्कामो निर्जितेन्द्रियः ॥ ५९॥ तथाथर्वशिरोमन्त्रं कैवल्यं वा रघूत्तम । स तेनैव च देहेन शिवः संजायते स्वयम् ॥ ६० ॥ अधीते शिवगीतां यो नित्यमेतां जपेत्तु यः। शृणुयाद्वा स मुक्तः स्यात्संसारान्नात्र संशयः॥ ६१॥ सूत उवाच। एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । रामः कृतार्थमात्मानममन्यत तथैव सः॥ २ ॥ एवं मया समासेन शिवगीता समीरिता । एतां यः प्रजपेन्नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः॥ ६३ ॥ एकाग्रचित्तो यो मर्त्यस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता । अतः शृणुध्वं मुनयो नित्यमेतां समाहिताः॥ ६४ ॥ अनायासेनैव मुक्तिर्भविता नात्र संशयः। कायक्लेशो मनःक्षोभो धनहानिर्न चात्मनः ॥ ६५ ॥ न पीडा श्रवणादेव यस्मात्कैवल्यमाप्नुयात् । शिवगीतामतो नित्यं शृणुध्वमृषिसत्तमाः ॥ ६६ ॥ विलिख्यन्ते॥५३॥५४॥५५॥५६॥५७॥५८॥ यस्त्विति ॥५९॥६०॥६१॥६२॥ ६३॥ शृणुध्वं शृणुयादिति श्रवणाभ्यासो मुक्त्यभ्यासश्च दाक्य तत्त्वमसीति नवकृत्वोऽभ्यासवदिति भावः ·१७४ शिवगीता। [अध्यायः १६ ऋषय ऊचुः। अद्यप्रभृति नः सूत त्वमाचार्यः पिता गुरुः । अविद्यायाः परं पारं यस्मात्तारयितासि नः॥ ६७ ।। उत्पादकब्रह्मदात्रोगरीयान्ब्रह्मदः पिता। तस्मात्सूतात्मज त्वत्तः सत्यं नान्योऽस्ति नो गुरुः॥६॥ व्यास उवाच। इत्युक्त्वा प्रययुः सर्वे सायंसंध्यामुपासितुम् । स्तुवन्तः सूतपुत्रं ते संतुष्टा गोमतीतटम् ॥ ६९॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे शिवगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे शिवराघवसंवादे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ ६४ ॥६५॥६६॥ आद्येति । "त्वं हि नः पिता योऽस्माकम- विद्यायाः पारं पारयसि" इति श्रुतेब्रह्मप्रद एव पितेति युक्तम् ॥६७ ॥६८॥ कालान्तरे पठितुमागतान् शिष्यान्प्रति व्यासस्या- यमुपदेश इत्यनुमेयमिति सर्वं रमणीयम् ॥ ६९ ॥ योऽभूज्जीवानुद्दिधीर्षुर्दयालुः शिष्यो रामो देशिकः श्रीमहेशः । गीतां तत्त्वज्ञानशास्त्रं जगौ य- स्तं वन्देऽहं दिव्यलक्ष्मीनृसिंहम् ॥ १ ॥ काहं मन्दमतिः केदं गीताशास्त्रं महत्तरम् । तब्याख्याने प्रवृत्तस्य क्षमध्वं मम चापलम् ॥ २ ॥ इति श्रीलक्ष्मीनरहरिसूनुविरचितायां शिवगीताटीकायां बाला- नन्दिन्यां मोक्षयोगोनाम षोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ श्रीसांबसदाशिवार्पणमस्तु ॥ गीताशास्त्रस्यादितः श्लोकसंख्या ७७० ॥

·कालभैरवाष्टकप्रारम्भः।
॥ चामरं वृत्तम् ॥
श्रीगणेशाय नमः।
देवराजसेव्यमानपावनाङ्गिपङ्कजं
व्यालयज्ञसूत्रमिन्दुशेखरं कृपाकरम् ।
नारदादियोगिवृन्दवन्दितं दिगम्बरं
काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ १ ॥
भानुकोटिभास्करं भवाब्धितारकं परं
नीलकण्ठमीप्सितार्थदायकं त्रिलोचनम् ।
कालकालमम्बुजाक्षमक्षशूलमक्षरं
काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥२॥
शूलटङ्कपाशदण्डपाणिमादिकारणं
श्यामकायमादिदेवमक्षरं निरामयम् ।
भीमविक्रमं प्रभुं विचित्रताण्डवप्रियं
काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ३ ॥
मुक्तिमुक्तिदायकं प्रशस्तचारु विग्रह
भक्तवत्सलं स्थितं समस्तलोकविग्रहम् ।
निकणन्मनोज्ञहेमकिङ्किणीलसत्कटिं
काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ४ ॥
धर्मसेतुपालकं त्वधर्ममार्गनाशकं
कर्मपाशमोचकं सुशर्मदायकं विभुम् ।
स्वर्णवर्णशेषपाशशोभिताङ्गमण्डलं
काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥५॥

·१७६ कालभैरवाष्टकम् । रत्नपादुकाप्रभाभिरामपादयुग्मकं नित्यमद्वितीयमिष्टदैवतं निरञ्जनम् । मृत्युदर्पनाशनं करालदंष्ट्रमोक्षणं काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥६॥ अट्टहासभिन्नपद्मजाण्डकोशसंततिं दृष्टिपातनष्टपापजालमुग्रशासनम् । अष्टसिद्धिदायकं कपालमालिकन्धरं काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ७ ॥ भूतसंघनायकं विशालकीर्तिदायक काशिवासलोकपुण्यपापशोधकं विभुम् । नीतिमार्गकोविदं पुरातनं जगत्पति काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥८॥ कालभैरवाष्टकं पठन्ति ये मनोहरं ज्ञानमुक्तिसाधनं विचित्रपुण्यवर्धनम् । शोकमोहदैन्यलोभकोपतापनाशनं ते प्रयान्ति कालभैरवाङ्ग्रिसन्निधिं ध्रुवम् ॥ ९ ॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं कालभैरवाष्टकं संपूर्णम् ॥ श्रीकालभैरवार्पणमस्तु ।