Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Sanskrit Sahitya Sarni
Front matter
No text on this page.
प्रारम्भिकी लस्कृत भाषा समार की समस्त प्रचलित विज्ञानपूर्ण भाषाओ की उद्गमभूमि और सुसम्पन्न भाषा है। विश्व के सभी विद्वान् इस विषय में एकमत है कि उसका माहित्य अत्यन्त मधुर और सर्वाङ्ग सुन्दर है। भारतीय जीवन, विशेषत आदिम आर्य सस्कृति के उज्ज्वल चित्रो का जैसा श्रकन संस्कृत साहित्य में है वैसा अन्यत्र दुर्लभ है। अब तक सस्कृत के प्राथमिक शिक्षार्थियों के सामने अनेक प्रकार के सग्रह लाये गये है, जो अध्ययन करनेवाले छात्रों के लिए विभिन्न रीतियो से उपयुक्त हे किन्तु ध्यानपूर्वक देखने से यह प्रतीत होता है कि उनमें एकरसता की मात्रा अधिक है। आधुनिक युग का छात्र कुछ परिमित कवियों घोर नाटककारो की रचना का श्रास्वाद करके ही तृप्त नहीं होना चाहता। एसे तो सस्कृत-साहित्य के समग्र प्रतिनिधि निर्माताओं की रसधारा की प्यास लगी है। इमी दृष्टिकोण से यह नवीन सङ्कलन किया गया है। इस सहलन मे इस बात पर पूर्णरूपेण ध्यान दिया गया है कि इसके स्वाध्याय से पाठको, विशेषत किशोर ग्रहीताश्रो के समन भारत के स्वर्णिम प्रतीत का एक सास्कृतिक चित्र मृर्तिमान् हो उठे। चारित्र्य, शील, प्रोज, स्वास्थ्य, धर्मभाव, श्रादि जीवन के श्रादर्श सद्गुणो के सस्कारो १ -
( )
को प्रबुद्ध करने का ल य येक पाठ में निहित है । मनारको ने परियम
पूर्वक सस्कृन बाद्गय के पश्चिल माय ग मोटे सगा, चाक
में भरते हुए इस बात का विधाम किया है कि इससे अमेशिका काटि
के अध्येताना को भारतीय गापा परम्गका मा पन्तदर्शन
होगा । तथाऽस्तु ।
স্বাধিন কূr
गदत्त शासी 'श्रीग'
मातृननमी
२००२
प्रभात गावी
पाठ-सूची १ ( सङ्ग्रहीत पद्यानि) २ ... ३ " १० ७ स्वास्थ चर्चा १६ १७ १ मङ्गलाचरणम् २ मातापित्रोगुरीश्च शुश्रूषा ( मनुस्मृति ) ३ रावविभोपण्योर्षिवाद (अभिषेक-नाटकम् ) ४ मीताया रावण प्रत्युत्तरम् (वाल्मोकिरामायणम ) ও স্বা-লমু ६ विदुनाया पुत्रोद्योधनम् ( महाभारतम् ) (चरक्महिता) ८ वैदेह्या वन निर्वास (रघुवशम् ) ६ नवाभिषिक युवराज प्रति मन्त्रिण उपदेश ( कादम्बगे) १० लोम-निन्दा ( क्षेमेन्द्रस्य कलाविलासत ) ११ याऽश्व (उत्तररामचरित-नाटकम) १२ श्रीपाल-चरितन् (दशकुमारचरितम् ) १३ शारदी शोमा ( किरातार्जुनीयम् ) १४ काव्यपुरुषोत्पत्ति ( राजशेखरस्य काव्यमीमासात ). १५ मृनु-वर्णना ( सङ्कलित-श्लोका ) .. १६ बुद्धम्यौदार्यम् (जातकमाला) १७ नल हमयो कथा ( श्रोहपस्य नैषधचरितात्) १८ वचक चरित्रम् (पुरुपपरीक्षा) १६ विक्रमादित्य-वाल्य-वर्णनम् ( विल्हणस्य विक्रमादेवचरितात् ) २० भत्ताम्बरोप-प्रताप ( महलित ) २१ भर्तृहरि-श्लोका (नीतिशतकन) २१ यक्ष धर्मराज-वार्ता (सदलिता) २३ सामान्यनीति मग्री २४ तापसी द्वारा राम प्रवृत्ति वर्णनम् ( उत्तररामचरितम् ) १६ ૨૨ २३ २६ 100 ३ ३ ४० ४३ ( २ ) ५१ . ५५ . ६२ ६४ ६६ ६६ २५ धर्मबुद्धि-कग (पानम) २६ सामान्य नीति रागइ. ( माला ) २७ स्वाभिमानी विदा (उमर-गमा ) २८ परित्यत्ता सीता (गुन्दमाला नाटाम) २६ महाराज-भोजस्य सिंहासनोहार कथा (शतगुत्तलिका) ३० भवभूति-कालिदासयो काव्यपरीक्षा ( भोजपचन ) ३१ चौरस्य चातुर्यम् (पुकारी ३२ नवरस-सरसी (समलिता) ३३ देवशर्म-कथा (पजतनगर) ३४ दरिद्रता (मृत्यफटिकम) ३५ करठहार ( सटहीत ) ३६ सक्षेपेण रामायणादि-कथा ( सहलिता) ३७ भीमस्य दयालुता ( मध्यम व्यायोगम् ) ३८ सूत्र-मयोपदेशानि (चाणक्यसूत्रम् ) ३६ विक्रम-स्मृति (अम्बिकादत्तव्यासस्य शिवराजजियत ) ४० कवि काव्य-प्रशसा ( सहलिता) ५३ .. ६५ . (संस्कृत-साहित्य-सरणि
No text on this page.
मङ्गलाचरणम्
या सृष्टि स्रष्टुराद्या वहति विधि-हुत या हविर्या च होत्री,
ये द्वे काल विधत्त , श्रुति-विषय-गुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्।
चामाहु सर्व वीज-प्रकृतिरिति यया प्राणिन प्राणवन्त ,
प्रत्यक्षाभि प्रपन्नस्तनुभिरवतु
वस्ताभिरष्टाभिरीश ।।
य शैवा समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो,
बोद्वा वुद्ध इति
प्रमाण पटव
कतति नैयायिका ।
अहन्नित्यथ जेन शासन-रता
कर्मेति मीमांसका,
सेोऽय वो विदधातु वान्छित फल त्रैलोक्य-नाथो हरि ॥
( ३ )
वेदानुद्वरने जगन्निवहन भूगोलमुविभ्रते,
दैत्यान्दारयत पलि
छलयते क्षत्र-क्षय
पोलत्यञ्जयते हल फलयते कारुण्यमातन्वत,
म्लेच्छान्मूर्छयते दशाकृति-कृते कृष्णाय तुभ्य नम ॥
कुर्वते ।
( . )
मा
अथ मातापित्रोमुरोश्च शुश्रूषा
[ मातृदेवो भव, पिवो भन. गानाको भनत्तिरी]
प्राचार्या प्राणो गति पिता मर्सि, प्रजापते ।
माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भाता तो मूर्तिगमन ।।
प्राचार्यश्च पिता नन माता आता न पूर्वज ।
नातेनाप्यवमन्तव्या ទារិក शिगत ॥
य मातापितरी क्लेश मोते सम्मो नाम ।
न तस्य निष्कृति शत्या गर्नु चर्पशतैरपि ॥
तयानित्य प्रिय कुर्यााचार्यग प
तेप्वेव त्रिपु तुष्टेषु तप मर्व गमायते ।।
तेषां त्रयाण शुभ्रपा परम
तप उच्यते ।
न तैरभ्यननुनातो धर्ममन्य समाचरेत् ॥
त एव हि त्रयो लोकास्त एव जय श्राश्रमा ।
त एव हि यो वेदास्त एवोक्तावयाग्नय ॥
पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्नि क्षिरण स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साऽग्निता गरीयमी॥
त्रिप्वप्रमाद्यन्नेतेपु त्रीन् लोकान्विजयेद्गृही।
दीप्यमान स्ववपुपा देववदिवि मोदते ॥
इम लोक मातृभक्त्या पितृभक्त्या त मध्यमम् ।
गुरुशुश्रूषया
त्वेव ब्रह्मलोक समश्नुते ॥
सर्वे तस्याहता धर्मा यस्यैते त्रय आहता ।
अनाहतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफला. किया ।
यावत् त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्य समाचरेत् ।
तेष्वेव नित्य शुश्रूषां कुर्याप्रियहिते रत ॥
( ३ ) तेषामनुपरोधेन पारत्र्य यद्यदाचरेत् । तत्तनिवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभि. ॥ त्रिवेतेवितिकृत्य हि पुरुषस्य समाप्यते । एष धर्म पर साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ।। रावणविभीषणयोविवादः [तत प्रविशति विभीपण ] विभीपण -( सविमर्शम् ) अहो नु खलु महाराजस्य विपरीता बुद्धिः सवृत्ता। कृत मयाक्तो मैथिली तस्मै बहुशो दीयतामिति । न मे शृणोति वचन सुहदा शोककारणात् ।। ( उपेत्य ) जयतु महाराज । रावण -विभीषण | एह्य हि । उपविश । विभीपण - एप एप उपविशामि। (उपविशति) रावण -विभीषण । निर्विरणमिव त्वा लक्षये । विभीपण -निर्वेद एव खल्वनुक्तग्राहिण स्वामिनमुपाश्रितस्य भृत्य- जनस्था रावण -छिद्यतामपा कथा त्वमपि तावद् वानरमानय । विभीपण -यदानापयति महाराज (निष्क्रान्त) [ तत प्रविशति राक्षसैगृहीतो हनूमान् ] सर्वे-या इत इत । हनुमान्- नेवाह धर्पितम्तन नेतेन दुरात्मना । स्वय प्रहणमापन्नो गक्षसेशदिक्षया ।
( ४ )
( उपगम्य ) भा राजन् । अपि कुशली भवान् ?
रावण -( सावज्ञम् ) किमस्य तत्कर्म ?
विभीपण -महाराज! अतोऽयधिकम ।
रावण -कथ त्वमवगच्छसि ?
विभीपण -प्रष्टुमर्हति महाराज · कम्त्वमिति ।
रावण,-भो वानर । कस्त्वम ? केन कारणेन धर्पितोऽस्माकमन्त पुर
प्रविष्ट ?
हनूमान् -भो श्रूयताम,
अजनाया समुत्पन्नो, मारुतस्यौरस सुन ।
प्रपितो राघवेणाह, हनूमान् नाम वानर ॥
विभीपण -महाराज ! कि श्रतम् ?
विभीपण - हनूमान् । किमाह तत्र भवान राव. ।
हनूमान -भो । श्रूयता रामशासनम् ।
रावण -कथ कथ रामशासनमित्याह ? आ हत्यतामय वानर ।
विभीपण -प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज. ।
सर्वापराधेष्ववध्या
खलु दूता । अथवा रामस्य वचन श्रुत्वा पश्चाद्यथेष्ट कर्तुमर्हति महाराज ।
रावण -भी वानर | किमिह स मानुष ?
हनूमान् -भी श्रूयताम्
वर शरणमुपेहि शकर वा,
प्रविशय दुर्गतम रसातल वा ।
शरवरपरभिन्नसर्वगात्रम्,
यमसदन प्रति यापयाम्यह त्वाम् ॥
रावण-ह ह ह!
दिव्याौस्त्रिदशगणा मयाभिभूता ,
दैन्येन्द्रा मम वशवर्तिन. समस्ता ।
पौलस्त्योऽप्यपहृतपुष्पकोऽवसनो,
भो ! राम कथमभियाति मानुषो माम् ।।
( ५ ) हनूमान्-एवविधन भवत्ता किमर्थ प्रच्छन्न तस्य दारापहरण कृतम् ? - विभीषण -सम्यगाह हनूमान् । अपास्य मायया राम त्वया राक्षसपुगव । भिक्षुवेप समास्थाय छलेनापहृता हि सा ।। रावण -विभीषण | कि विपक्षपक्षमवलम्बसे ? विभीषण प्रसीद राजन् । वचन हित मे, प्रदीयता राघवधर्मपत्री। इद कुल राक्षसपुगवेन, त्वया हि नेच्छामि विपद्यमानम् ।। गवण -विभीषण | अलमल भयेन । कथ लम्बसट सिहो मृगेण विनिपात्यते । गजो वा सुमहान् मत्त शृगालेन निहन्यते ॥ हनूमान्-भो रावण । विपद्यमानभाग्येन भवता कि युक्त राघव- मेव वक्तम् । मा तावद् भो । नक्तचरापसद । रावण | राघवं त त्रिदशेन्द्रकल्पम् । प्रक्षीणपुण्य । भवताभुवनेकनाथ वक्तु किमेवमुचित गतसार । नीचे ॥ रावण ----कथ कथ नामाभिधत्ते १ हन्यतामय वानर । दूनवध खन्नु वचनीय । शकुकर्ण । लाङ्गलमादीप्य विसृज्यतामय वानर । रायुवर्ण - यथाज्ञापयति महाराज । इत इत । रावण -अथवा एहि तावत् । रनृमान्-प्रयमम्मि । रावण --यभिधीयता मद्वचनात्स मानुष । वीराग्रगण्यमतुल अथवा
-
अभिभूतो मया राम ! दारापहरणादमि ।
यदि तेऽस्ति धनु श्लाघां दीयतां मे रणा महान् ।।
हनूमान्--अचिराद् द्रक्ष्यामि ।
अभिहतवरवप्रगोपुराट्टाम,
रघुवरकामुकनादनिर्जितस्त्वम।
हरिगणपरिपीडितैस्समन्तात् ,
प्रमदवनैरभिसमृतां स्वलद्दाम ।।
रावण -श्रा, निर्वास्यतामय वानर ।
राक्षसा-~-इत इत ।
( रक्षोभिस्सह निप्फान्तो हनूमान् )
विभीपण.--प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज । अस्ति काचिद्विवक्षा
महाराजस्य हितमन्तरेण ।
रावण - उच्यताम् । तच्छ यो वयमपि श्रोतार ।
विभीषण ---सर्वथा राक्षसकुलस्य विनाशो:भ्यागत इति मन्ये ।
रावण केन कारणेन ?
विभीषण --सहाराजस्य विप्रतिपत्त्या ।
रावण --का मे विप्रतिपत्ति ?
विभीपण ---ननु सीतापहरणमेव ।
रावण ---सीतापहरणे को दोप स्यात् ?
विभीषण ---अधर्मश्च।
रावणः--च शब्देन सावशेषमिव ते वचनम् । तद् ब्रूहि ।
विभीषण ~~-तदेव ननु।
रावण -विभोपण । कि गृहसे मम खलु प्राणे शापित स्या यदि
सत्य न ब्रूया ।
विभीपण - अभय दातुमर्हति महाराज ।
रावण-दत्तमभयम् । उच्यताम् ।
विभीषण बलवद्विग्रहश्च ।
( ७ )
रावण -(सरोपम्) कथ कथं बलवद्विग्रहो नाम ।
शत्रुपक्षमुपाश्रित्य मामय राक्षसाधम ,
क्रोधमाहारयन्तीत्रमभीरुगभिभाषते ।
कोऽत्र ?
ममानवेश्य सौभ्रात्रौं शत्रपक्षमुपाश्रितम् ,
नोत्महते पुरतो द्रष्टु तस्मादेष निरस्यताम् ।।
विभीषणः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज । अहमेव यास्यामि ।
शासितोऽह त्वया राजन् । प्रयामि नयदोपवान् ।
त्यक्तवा रोपञ्च कामञ्च यथा कार्य तथा कुरु ।।
(परिक्रम्य) अयमिदानी-
अद्यैव त कमललोचनमुप्रचाप,
राम हि रावणवधाय कृतप्रतिनम् ।
सश्रित्य सश्रितहितप्रथित नदेव,
नष्ट निशाचरकुल पुनरुद्वरिष्ये ॥
निकान्त ।)
सीतायाः रावणं प्रत्युत्तरम्
रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्यागी तमनादृत्य गक्षसम ॥
महागिरिमिवाकम्प महेन्द्रमश पतिम् ।
महोदधिमिवानोभ्यमद्द राममनुत्रता ॥
सर्वलक्षणसरन न्यग्रोधपरिमण्डलम।
महाभागमह राममनुव्रता ॥
महाबाहु महोरस्क मिहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिहं सिमकाशमह राममनुव्रता ॥
सत्यमध
पूर्णचन्द्राननं गम राजवत्स जितेन्द्रियम।
पृथुकीर्ति
महावाहुमह राममनुव्रता ॥
त्व पुनर्जम्बुक सिंही मामिहेन्छमि दुर्लभाम।
नाह शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ।
क्षुधितस्य हि मिहस्य मृगशत्रीस्तस्विनः ।
आशीविपस्य वदनाद्दष्ट्राभादातुमिच्छामि ।।
मन्दर पर्वतश्रेष्ठ पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूट विप पीत्वा स्वस्तिमान गन्तुमिच्छसि ।।
अक्षिसूच्या प्रसृजसि जिहया लेढि च सुरम् ।
राघवस्य प्रिया भार्यामधिगन्तु त्वमिच्छांस ||
अवसज्य शिला कण्ठे समुद्र तर्तुमिच्छमि ।
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्या हर्तुमिच्छसि ।।
कल्याणवृत्तां यो भार्या रामस्याहर्तुमिच्छसि ।
अयोमुखानां शूलाना मध्ये चरितुमिच्छसि ।।
वर्षा-वानम्
अय स काल
सम्प्राप्त , समयोऽद्य जलागम ।
सपश्य त्व नभो मैथै, सवृत गिरिसन्निभै ॥
क्वचित्प्रकाश क्वचिदप्रकाशम् ,
नभ प्रकीर्णाम्बुधर विभाति ।
क्वचिक्वचित्पर्वतसनिरुद्धम् ,
रूप यथा शान्तमहार्णवस्य ॥
व्यामिश्रित सर्जकदम्बपुष्पै ,
पर्वतधातुताम्रम् ।
नव
जल
( ९ ) मयूरकेकाभिरनुप्रयातम् शैलापगा शीव्रतर वहन्ति ।। रसाकुल पटपदसनिकाश , प्रभुज्यते जम्बुफल प्रकामम । अनेकवणे पवनावधूतम् , भूमौ पतत्याम्रफल विपक्वम् ॥ मेघाभिकामा परिसपतन्ती, समोदिता भाति बलाकपक्ति । वाताधृता वरपौण्डरीकी, लम्बेव माला रुचिराम्वरस्य ॥ वहन्ति वन्ति नदन्ति भान्ति, ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नद्यो घना मत्तगजा वनान्ता प्रियाविहीना शिखिन प्लवङ्गमा ।। धारानिपातैरभिहन्यमाना कदम्वशाखासु विलम्बमाना । क्षणाजित पुष्परमावगाढम् , शनैमद पट्चरणास्त्यजन्ति ।। पट्पादतन्त्रीमधुराभिवारम, प्लवड्गमोदीरितकण्ठतालम् । प्राविष्कृत मंघमृदङ्गनाद वनेपु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम ।। स्वनेनाना प्लवगा प्रबुद्वा विहाय निद्रा चिरमन्निरुद्वाम् । अनेक रूपाकृतिवर्णनादा नवाम्बुधाराभिना , , १ । नदन्ति ॥
१
,
( १० )
नरैनरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्रा
सुरेन्द्रनीत पवनोपनीत ।
घनाम्बुकुम्भैरभिपिन्यमाना ;
रूप श्रिय स्वामिव दर्शयन्ति ।
महान्ति कूटानि महीधराणाम ,
धाराविधौतान्यधिक विभान्ति ।
महाप्रयाणैर्विपुलै प्रपात
मुक्ताकलापैरिव लम्बमाने ।
शैलोपलप्रस्खलमानवेगा
शैलोत्तमाना विपुलाः प्रपाता ।
गुहासु सनादितवर्हिणासु,
हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति
शीव्र प्रवेगा विपुला प्रयाता ,
निधतिशृङ्गोपतला गिरीणाम् ।
मुक्ताकलापप्रतिमापतन्तो,
महागुहोत्सङ्गतलैर्धियन्ते ॥
विदुलायाः पुत्रोद्बोधनम्
क्षत्रधर्मरता दान्ता
विदुला दीर्घदर्शिनी।
विश्रुता राजससत्सु श्रुत-वाक्या बहुश्रुता ॥
विदुलानाम राजन्या
जगहें
पुत्रमौरसम् ।
निर्जित सिन्धुराजेन शयान दीनचेतसम् ।।
अनन्दन ! मया द्विपता हर्षवर्द्धन ।
न मया त्वं च पित्रा च जात क्वाभ्यागतो ह्यसि ?
जात
वीभरः। ( ११ ) निमन्युश्चाप्यसंख्येय पुरुष क्लीवसाधन । यावज्जीवं निराशोसि कल्याणाय धुर वह ।। मात्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन मन. कृत्वा सुकल्याण मा भैस्त्व प्रतिसहर ।। उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैव पराजित.। अमित्रानन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकद ॥ सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मषिकाञ्जलि । सुमन्तोष कापुरुप. स्वल्पनैव तुष्यति ।। अप्यहेरारुजन् दष्ट्रामाश्वेव निधन ब्रज। अपि वा सशय प्राप्य जीवितेपि पराक्रमै ॥ अप्यरे श्येनवच्छिद्र पश्येस्त्व विपरिक्रमन् । विवदन् वाथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कित ॥ त्वमेव प्रेतवच्छेपे क्स्माद् वज्रहतो यथा । उत्तिष्ट हे कापुरुष । मा स्वाप्सी शत्रुनिर्जित ॥ कृपणा विश्रयस्व स्वकर्मणा। मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भू तिष्ठ गज्जित ॥ अलात तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल। मा तुपाग्निरिवानचिधुमायस्व जिजीविपु ॥ कृत्वा मानुप्यक फर्म सृष्टवाजिं यावदुत्तमम् । धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मान विगते ।। उद्भावयस्व वीय्य वा ता वा गच्छ ध्रुवा गतिम् । धर्म पुत्राग्रत कृत्वा कि निमित्त हि जीवसि ॥ इप्टापूत हि ते क्लीव कीर्तिश्च सकला हता। विच्छिन्न भोगमूल ते कि निमित्त हि जीवसि ।। मास्तगमस्त्व स । ( १२ ) शत्रर्निमज्जता ग्राह्यो जवायां प्रपतिप्यता। विपरिच्छिन्नमृलोऽपि न विपीदेत् कथञ्चन ॥ धुरमुत्कदाजानेयकृत स्मरन्। कुरु सत्त्वञ्च मानञ्च विद्वि पीरुपमात्मन || उद्भावय कुल मग्न त्वत्कृते स्वयमेव हि। यस्य वृत्त न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम् ।। राशिवर्द्धनमात्र स नैव स्त्री न पुन पुमान् । दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चारित यश ।। विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एवं श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा ॥ लोकस्य समवज्ञात विहीनासनवाससम। अहो लाभकर हीनमल्पजीवनमल्पकम् ।। नेश बन्धुमासाद्य सुसमेधते। अवृत्त्यैव विपत्स्यामा वय राष्ट्रात् प्रवासिता ।। सर्वकामरसैहीना स्थानभ्रष्टा अकिञ्चना । अवल्गुकारिण सत्सु कुलवशस्य नाशनम् ।। कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय । त्वामजीजनम् । निरमप निरुत्साह निर्वीर्यमरिनन्दनम् ॥ मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयेत् पुत्रमीदृशम् । मा धूमाय बलात्यन्तमाक्रम्य जहि शानवान् ।। ज्वल मूर्धन्यमित्राणा मुहूर्तमपि वा क्षणम् । एतावानेव पुरुपो यदमी यदक्षमी ॥ क्षमावान्निरमपश्च नैव स्त्री न पुन पुमान् । सन्तोपो वै श्रिय हन्ति तथानुक्रोश एव च ॥ बान्धव ( १३ ) आयर्स हृदय कृत्वा मृगयस्त्र पुन स्वकम् । पर विषहते यस्मात् तस्मात् पुरुष उच्यते ॥ तमाहुर्व्यर्थनामान स्त्रीवद्य इह जीवति । शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिहविक्रान्तचारिण । विष्टभाव गतस्यापि विषये मोदते प्रजा। य आत्मन प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम् ।। स्वास्थ्य-चर्या नान्त ब्रूयात्, नान्यत्त्वमादद्यात् , न वैर रोचयेत्, न कुर्यात् पापं, नान्यदोपान् बृयात् , नान्यरहस्यमागमयेत्, नाधार्मिकैन नरेन्द्रद्विष्टै सहासीत नमित्तैर्न पतितैर्न भ्रूणहन्तृभिनं क्षुदैर्न दुष्टै , न दुष्टयाना- न्यारोहयेत् , न जानुसम कठिनमासनमध्यासीत, नानास्तीर्णमनुपहित मविशालममम वा शयन प्रपद्येत, न गिरिविषममस्तकावनुचरेत् , न द्रुममारोहेत् , न जलोप्रवेगमवगाहेत, कूलच्छाया नोपासीत, नाग्न्यु- त्पातमभितश्चरेत् , नौच्चेसेत् , नासवृतमुखो जम्भा नवथु हास्य वा प्रवर्तयेत् , न नासिका कुप्णीयात् , न दन्तान् विघट्टयेत् , न नखान् वादयेत् , नास्थीन्यभिहन्यात् , न भूमि विलिखेत् , न छिन्द्यात्तृणं, न लोष्ट्र मृदूनीयात् , न विगुणमगैश्चेप्टेत, ज्योतीप्यग्निममेध्यमशस्त च नाभिवीक्षेत, न हूँ फुयाच्छव न चैत्यध्वजगुरुपूज्याशस्तच्छायामा वामेत् , न क्षपास्वमरसदनचैत्यचत्वरचतुप्पथोपवनश्मशानाघातनान्या- सेवेत, नैक शून्यगृह न चाटवीमनुप्रविशेन् , नोत्तमविरुध्येत, नावरान- पामीत, नानार्यमाश्रयेत् न भयमुत्पादयेत् , न साहसातिस्वप्नप्रजागर- म्नानपानाशनान्यासेवेत् , नोर्वजानश्चिर तिप्ठेत् , न व्यालानपमर्पन्न दष्ट्रिणो न विपाणिन , पुरोवातातपावश्यायातिप्रवातान् जह्यात् , कलि , - - . ( १४ ) नारभेत, नासुनिभृतोऽग्निमुपासीत, नाच्छिष्टो नाध कृत्वा प्रतापयेत् , नाविगतक्लमो नाप्लुतवदनो न नग्न उपस्पृशेत् , न स्नानशाट्या स्पृशेदुत्तमाग , न केशापाण्यभिहन्यात् , नास्पृष्ट्वा रत्नाज्यपूज्य- मगलसुमनसेोऽभिनिष्कामेत् , न पूज्यमगलान्यपसव्य गच्छेन्नेतराण्य. नुदक्षिणम् । न स्त्रियमवजानीत, नातिविश्रम्भयेत्, न गुह्यमनुभावयेत्, नाधि कुर्यात् । न सतो न गुरून् परिवदेत् , नाशुचिरभिचारकर्मचैत्यपूज्यपूजाध्य यनमभिनिवर्तयेत् । न विद्युत्स्वनातवीपु नाभ्युदितासु दिक्षु नाग्निसप्लवे न भूमिकम्पे न महोत्सवे नॉल्कापाते न महामहोपगमने न नष्टचन्द्राया तिथौ न सन्ध्ययो मुखाद् गुरोर्नावपतित नातिमात्र नतान्त नाति क्लीव नात्यु- च्चै तिनीचे स्वरैरध्ययनमभ्यसेत् । नातिसमय जद्यात् , न नियम भिन्द्यात् , न नक्क नादेशे चरेत् , न बालवृद्वलुब्धमूर्खक्लिष्टक्लीवै सह सख्य कुयोत् , न मद्यद्यूतरुचि स्यात्, न गुह्य विवृणुयात् , न कश्चिद्वजानीयात् , नाहमानी स्यान्नादक्षो नाद- न ब्राह्मणान् परिवदेत् , न गवा दण्डमुद्यच्छेत् , न वृद्धान् न गुरून् वाऽधिक्षिपेत् न चातिव्र यात् , न वान्धवानुरक्तकृच्छ्- द्वितीयगुह्यज्ञान वहि कुर्यात् । नाशुचिरुत्तमाज्याक्षततिलकुशसर्पपैरग्नि जुहुयादात्मानमाशीभिराश- सान अग्निमें नापगच्छेच्छरीरात् वायुमें प्राणानादधातु विष्णुर्मे बलमाद- धातु इन्द्रो मे वीर्य, शिवा मा प्रविशन्त्वाप, आपोहिष्ठेत्यप स्पृशेत् , द्वि परिमृज्योष्ठौ पादौ चाभ्युक्ष्य मूर्धनि खानि चोपस्पृशेदद्भिरात्मान हृदय शिरश्च, ब्रह्मचर्यज्ञानदानमैत्रीकारुण्योपेक्षाप्रशमपरश्च स्यादिति । क्षिणो नासूयक 1
( १५ )
अथ
वैदेह्या वनं प्रति निर्वासः
व्यवस्थापितवाक्थचित्सौमित्ररन्तर्गतवाष्पकण्ठ ।
औत्पातिक मेघ इवाश्मवर्प महीपते शासनमुज्जगार ॥
ततोऽभिषगानिलविप्रविद्धा
प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना।
स्वमूर्तिलाभप्रकृति धरित्री लतेव सीता सहसा जगाम ॥
इक्ष्वाकुवशप्रभव कथ त्वा त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्त ।
इति क्षिति सशयितेव तस्यै ददो प्रवेश जननी न तावत् ।।
मा लुमसज्ञा न विवेद दु ख प्रत्यागतसु समतप्यतान्त ।
तस्वा सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत्कृष्टतर प्रबोध ॥
श्राश्वास्य रामावरज मती तामाख्यातवाल्मीकिनिकेतमागे
निनस्य मे भनिदेशरौक्ष्य देवि क्षमस्वेति वभूव नम्र ॥
मीता तमुत्याप्य जगाद वाक्य प्रीतास्मि ते सौम्य चिराय जीव ।
बिटोजमा विष्णुरिवाग्रजेन भ्रात्रा यदित्य परवानसि त्वम् ।।
श्वजन सर्वमनुक्रमेण विनापय प्रापितमत्प्रणाम ।
प्रजानिपेक मयि वर्तमान सूनोरनुध्यायत चेतसेति ॥
वान्यस्त्वया मद्वचनात्म राजा वह्नो विशुद्वामपि यत्समक्षम ।
मा लोकवादश्रवणादहामी श्रुतस्य कि तत्महश कुलस्य ।।
कल्याणबुद्वेरथवा तवाय न कामचारो मयि शंकनीय ।
ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथरप्रसह्य ॥
उपस्थिता पूर्वमपास्य लक्ष्मी वन मया साधेममि प्रपन्न ।
तदास्पद प्राप्य तयातिरोपात्सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती ।
निशाचरोपप्लुतमत कारणा तपस्विनीनां भवत प्रमादात् ।
भृत्वा शरण्या शरणार्थमन्य कथ प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ।।
कि. वा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षा हतजीवितंऽस्मिन् ।
स्याक्षणीय यदि में न तजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तराय ||
साह तप सूर्यनिविष्टष्टिल प्रसूतेश्चरितु यतिप्ये ।
भृया यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता न च विप्रयोग ।।
( १६ ) नपस्य वर्णाश्रमपालन यत्म एव धर्मो मनुना प्रणीत । निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाह तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ।। तथेति तस्या प्रतिगृह्य वाच रामानुजे दृष्टिपथ व्यतीते । सा मुक्तकण्ठ व्यप्तनातिभाराचन्द विग्ना कुररीव भूय ॥ नृत्य मयूरा कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्य । तस्या प्रपन्ने समदु खभावमत्यन्तमासीद्रुदित वनेऽपि ॥ तामभ्यगच्छदितानुसारी कवि कुशेमाहरणाय यात । निषादविद्धाण्डजदर्शनात्थ श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोक || तमा नेत्रावरण प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता ववन्दे । तस्य मुनिदोहलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिपमित्युवाच ॥ । यथा च न । नवाभिषिक्तं युवराजं प्रति मंत्रिणः उपदेशः अतिकुटिलकष्टचेष्टासहस्रदारुणे राज्यतन्त्रऽस्मिन् कुमार | तथा प्रयतेथा यथा नोपहस्यसे जनै न निन्द्यसे साधुभि । न धिस्क्रियसे गुरुभि । नेपालभ्यसे सुहृद्भि । न शोच्यसे विद्वद्भि। प्रकाश्यसे विटै । न प्रतार्यसे कुशलै । नावलुप्यसे सेवकवृकै । वच्यसे धूर्त । न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या। न नहँसे मद्देन । नाक्षिप्यसे विषयै । नापकृष्यसे रागेण । नापहियसे सुखेन । काम भवान् प्रकृत्यैव धीर , पित्रा च समारोपितसस्कार । तरलहृदयमप्रतिबुद्द च मद- यन्ति धनानि । तथापि भवद्गुणसंतोपो मामेव मुखरीकृतवान् । इदमेव च पुन पुनरभिधीयसे। विद्वांसमपि सचेतनमपि महासत्त्वमपि अभिजातमपि धीरमपि प्रयत्नवन्तमपि पुरुषमिय दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरिति । सर्वथा कल्याणै पित्रा क्रियमाणमनुभवतु भवान् नवयौवराज्याभिषेक मङ्गलम् । कुलक्रमागतामुबह पूर्वपुरुपैरूढा धुरम् । अवनमय द्विषतां ( १७ ) शिरासि, उन्नमय स्ववन्धुवर्गम् । अभिषेकानन्तर च प्रारब्धदिग्विजयः परिभ्रमन् , विजितामपि तव पित्रा सप्तद्वीपभूषणा पुनर्विजयस्व वसुन्धराम् ? अय च ते काल प्रतापमारोपयितुम् । आरूढप्रतापी राजा त्रैलोक्य- दर्शीव सिद्धादेशो भवति । इत्येतावदभिधायोपशशाम । लोभनिन्दा नास्त्येव ।। लोभ सदा विचिन्त्यो लुब्धेभ्य. सर्वतो भय दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो लामाकृष्टस्य सत्त्वप्रशमतपोभि सत्त्वधने शास्त्रवेनिभिर्विजिन । लोभोऽवट प्रविष्ट कुटिल हृदय किराटानाम् ।। हृत्वा धन जनाना दिनमखिल विविधकूटमायाभि । वितरति गृहे किराट कप्टेन वराटकत्रितयम् ।। आख्यायिकानुगगी व्रजति सदा पुण्यपुस्तक श्रोतुम। दष्ट इव कृष्णसपै पलायते दानधर्मेभ्य ॥ द्वादश्या पितृदिवस सक्रमणे सोमसूर्ययोहणे। सुचिर स्नान कुरते न ददाति कपर्दिकामेकाम् ।। दत्त्वा दिशि दिशि दृष्टि याचकचकितोऽवगुण्ठन कृत्वा । चौर व कुटिलचारी पलायते विकटरध्यामि ॥ न ददाति प्रतिवचन विक्रयकाले शठो वणिमौनी । नि क्षेपपाणिपुरप दृष्ट्वा सम्भाषण कुरुते ।। उत्तिष्ठति नमति वणिक कुशल पृच्छति ददाति च स्थानम। निक्षेपपाणिपुरप दृष्ट्वा धD कथा कुरुते ॥ पश्चिद्वदति तमेत्य द्रविण नि क्षिप्य हन्त गन्तास्मि । पर प्रभाते विष्टिदिन कि करोम्यद्य ।। त्रात २
कृत्वा ।
( १८ )
तच्छु त्वा विकसितग् वदति स मिथ्येव नाटयन खेदम् ।
कार्य प्रसारिताच पुन पुन पार्श्वमवलोक्य ।।
त्वदधीन स्थानमिद कितु चिर न्यासपालन कठिनम।
विपमौ च देशकालो साधोस्तव तदपि दासोऽहम् ।।
इत्यादि मुग्धवृद्वेरसमससवर्णन रह
गृह्णाति कनकनिकर नत्यस्तत्तन्मनारथै पाप ।।
तत्सचूर्णनिजातै क्रयविक्रयलाभराशिभिग्नन्तै
भाण्डप्रतिभाण्डचयैपहसति वनाधिनाथ म ।।
दानापभोगविरहितहिरण्यरक्षाकृतक्षणा मततम्।
ससारजीणेमन्दिरविषममहामूपका
वणिज ॥
अटति समुत्कटवेष्टितविकटपटस्फुटफटाटोप ।
कुटिल कण्टकनिचित पुरयतिनामा निधिव्याल ।
अंथ पुरुष स दिगन्त भ्रान्वा केनापि दैवयोगेन ।
नष्टधनो जनरहित प्राप्त सुचिरानिज देशम ।।
पृच्छति कमपि सशक स किराट क्व नु गतो महासत्त्व ।
तमुपेत्य वदति कश्चित्तत्याद्य सखे विभूतिरन्यैव ।।
श्रुत्वैतदतुलविस्मयलोलितमौलि स तद् गृहं गत्वा ।
द्वारे स्थगितस्तिष्टति निष्प्रतिभो जीर्णकर्पट सुचिन्म् ।।
त तुगभवनवलभीजालान्तरतो वणिक् परिज्ञाय ।
नोच्छ्वसिति नष्टचेष्टत्ताडित इव मूर्ध्नि वज्ररेण ।।
उपसृत्य मन्दमन्द कथमपि सम्प्राप्तनिर्जनावसर ।
त याचते स पुरुषो द्रविण स्वं प्रकटिताभिख्य ।।
त वदति मोऽन्यदृष्टि सभ्रूभङ्ग विधूतहस्ताय ।
वञ्चकवचन पापो वृत्तिक्षीण कुताध्यमायात ॥
कस्त्व कस्य कुतो वा दर्शनमपि न स्मरामि कि कथनै ।
अहह कदा कुत्र त्व वद कस्य किमर्पितं केन ॥
( १९ )
पश्यत कष्टमनिष्ट कलिकाल. कीशोऽयमायात ।
मत्तोऽर्थमेप वाञ्चति लोका जानाति वा सर्वम् ।।
तदपि सत्तताभिशसी प्रत्याख्येयो जन कय महताम।
कथय दिन तद्दिवसे लिखित सर्व वय पश्य ।।
वृद्धोऽह न्यस्तभर पुो सर्व ममास्ति लिखित हि ।
इति तेन विनष्टधृति स विमृष्टस्तत्सुतान्तिक प्राप्त ||
तातो जानाति सुत्तो जानाति पितैव लिखति सकल यत् ।।
इति तस्य भवति सुचिर गतागत कन्दुकस्येव ।।
राजकुलद्वारगते तस्मिन् प्रातप्रवासदत्तार्थे ।
महते नरपतिकोप त्यजति किराटोन रूपयकस्याशम् ।।
परिपीडित स राज्ञा विविधैरपि यातनाशौ ।
मम हस्ते निक्षिम किचिन्नास्तीति वक्त्येव ।।
तस्माल्लोभममुत्या कपट कला कुटिलवर्तिनी माया।
मुन्धहृदयेषु निवसति नालुब्धो वञ्चना कुरते ।।
यज्ञाऽश्वः
समान्ता बटर -[प्रविश्य] कुमार, कुमार, अश्वोऽश्व इति कोऽपि
नविपी जनपदपु श्रूयते । सोऽयमधुनाऽस्माभि प्रत्यक्षीकृत ।
लप -अश्व इति पशुलसाम्नाये सामामिके च पश्यते तद् व्रत
महा।
घटन -श्रयताम्।
पश्चान पुच्छ वहनि विपुल तन्च धूनत्यजन्न्
वीर्यग्रीव न भवनि चुरान्तस्य चचार पत्र
( २० )
शप्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्-पिण्डकानाम्रमात्रान् ,
किवाऽऽख्याते. व्रजति सपुन रमेह्य हि याम ॥
( इत्युपसृत्याजिने हस्तयोश्चार्णति )
लव - [ सकौतुकोपरोधविनयम् ] आर्या पश्यत, पश्यत, एमि-
नीतोऽस्मि ।
( इति त्वरित परिक्रामति )
अरुन्धतीजनको-पूग्यत कौतुकं वत्म ।
कौसल्या-भगवति, जानाम्येतमनालोकयन्ती न जीवामीव ! अतो-
ऽन्यथा भूत्वा प्रेक्षामहे तावद् गच्छन्त दीर्घायुषम् ।
अरुन्धती-अतिजवेन दूरमतिक्रान्त स चपल कथं दृश्यते ?
कञ्चुकी--[प्रविश्य ] भगवान् वाल्मीकिगह ज्ञातव्यमेतदवसरे
भवद्भिरिति ।
जनक -अतिगम्भीरमेतत् किमपि । भगवत्यरुन्धति, सखि कौसल्ये,
आर्य गृष्टे, स्वयमेव गत्वा भगवन्त प्राचेतस पश्याम ।
[इति निष्क्रान्तो वृद्धवर्ग ]
(प्रविश्य )
बटव - पश्यतु कुमारस्तदाश्चर्यम् ।
लव -इण्टमवगत च । नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्व ।
वटव -कथं ज्ञायते ?
लव -ननु मूर्खा पठितमेव हि युष्माभिरपि तत्काण्डम्। कि
न पश्यथ प्रत्येक शतसख्या कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च
रक्षितार । तत्प्रायमेव बलमिद दृश्यते। यदीह न प्रत्ययस्तद् गत्वा
पृच्छत।
बटव --भो भो क्रिप्रयोजनोऽयमश्व परिवृत पर्यटति ।
( २१ ) लव'- सस्पृह्मात्मगतम् ] श्रये, अश्वमेध इति नाम विश्व. विजयिना क्षत्रियाणामूर्जस्वल सनक्षत्रपरिभावी महानुत्कर्षनिकप । [नेपश्ये] पतादयमथवा वीरघोषणा। मप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विष ॥ लव -- सगर्वमिव ) अहो सन्दीपनान्यनराणि । बटव -किमुच्यते, प्राज्ञ स्खलु कुमार । लव -भो भी , किमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमुद्धोप्यते । अयमश्व ( नेपथ्य ) कुन क्षत्रिया । अरे रे, महाराज प्रति लव -धिग् जाल्मान् । यदि ते सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीपिका । किमुक्तरंभिरधुना ता पताका हामि व ॥ भो भो बटव , परिवृत्य लोप्टेरभिन्नन्तो नयतैनमश्वम। एष रोहि- नाना मध्य वराकश्चरतु । (प्रविश्य सक्रोधदर्प ) पुरप --धिर चापल, किमुक्तवानसि । तीक्ष्णनीरमा द्यायुधीय- श्रण शिशोरपि हप्ता वाच न मन्ते । राजपुत्रश्चन्द्रकेतुररिविमर्दन मान्यपूर्वारण्यदर्शनाक्षिपदयो न यावदायाति तावत् त्वरितमनेन तरु गानेनारसपत। चठव ---मार कृतमनेनाश्वेन । तर्जयन्ति विस्फुरितशस्त्रा कुमार माधीयश्रेणय । दुरे चाश्रमपटमितस्तदेहि हरिणप्लुतै पलायामहे । लर -( विहस्र ) कि. नाम विम्फुरन्ति शस्त्राणि । ।
( २२ ) (इति धनुरारोपयन् ) न भेतव्यम् विद्यमानेऽन्तकवक्त विडिम्विन्य- स्मद्धनुपि। ( इति यथोचित परिक्रम्य निष्क्रान्ता मर्ड) अर्थपाल-चरितम . देव, सोऽहमप्येभिरेव सुहृद्भिरेककर्मोमिमालिनेमिभूमिवलय परि- भ्रमन्नुपासरं कदाचित्काशीपुरी वाराणसीम । उपस्पृश्य मणिभङ्ग निर्मलाम्भसि मणिकर्णिकायामविमुक्तेश्वर भगवन्तमन्धकमथनमभिप्रणम्य प्रदक्षिण परिभ्रमन्पुरुषमेकमायामवन्तमायसपरिघपीवराभ्यां भुजाभ्यामा- वध्यमानपरिकरमविरतरुदितोन्छूनताभ्रदृष्टिमद्राक्षसम । अतर्कय च- 'कर्कशोऽय पुरुष , कापण्यमिव वर्षति क्षीणतार चक्षु, आरम्भश्च साह- सानुवादी, नूनमसौ प्राणनि स्पृह किमपि कृन्छ प्रियजनव्यसनमूल प्रतिपत्स्यते। तत्पृच्छेयमेनम्। अस्ति चेन्ममापि कोऽपि साहाय्यदाना- वकाशस्तमेनमभ्युपेत्येत्यपृच्छम् -'भद्र, सन्नाहोऽय साहसमवगमयति । न चेद् गोप्यमिच्छामि श्रोतु शोकहेतुम्' इति । कचित्करवीरतले मया सह निषण्ण कथामकार्षीत-"महाभाग, सोऽहमस्मि पूर्वेषु कामचर पूर्ण- भद्रोनाम गृहपतिपुत्र । प्रयत्नसवर्धितोऽपि पित्रा देवच्छन्दानुवर्ती चौर्यवृत्तिरासम। अथास्यां काशीपुयामार्यवर्यस्य कस्यचिद्गृहे चारयित्वा रूपाभिमाहितो बद्व । वध्ये च मयि मत्तहस्तीमृत्युविजयो नाम हिसा- विहारी राजगोपुरोपरितलाधिरूढस्य पश्यत कामपालनाम्न उत्तमामात्यस्य शासनाजनकण्ठरवद्विगुणितघण्टारवो मण्डलितहस्तकाण्ड समभ्यधावत् । अभिपत्य च मया निर्भयेन निर्सित परिणमन्दारुखण्डसुपिरानुप्रविष्टो- भयभुजदण्डघटितप्रतिमाना भीतवन्न्यवर्तिष्ट। भूयश्च नेत्रा जातसरम्भेण निकामदारुणैर्वागड्कुशपादपातैरभिमुखीकृत । मयापि द्विगुणाबद्वमन्युना । निर्माभिहतो निवृत्यापाद्रवत्। अथ मयोपेत्य सरभसमाक्रुष्टो रुष्टश्च
(२३ )
अन्य
यन्ता 'हन्त, मृतोऽसि कुञ्जरापसद इति निशितन वारणेन वारण
मुहुमुहुरभिन्ननिर्याणभागे कथमपि मदभिमुखमकरोत् । अथावोचम -
'अपसरतु द्विपकीट एष । कश्चिन्मातङ्गपतिरानीयताम् ।
येनाह मुहूर्त विहत्य गच्छामि गन्तव्या गतिम्' इति । दृष्टैव स मां
रुष्टमुदगर्जन्तमुत्क्रान्तयन्तुनिष्ठुराज्ञ पलायिष्ट। मन्त्रिणा पुनरहमाहूया-
भिहित – 'भद्र ,मृत्युरेवैष मृत्युविजयो नाम हिसाविहारी। सोऽयमपि
तावत्त्यैवभूत कृत । नद्विरम्य कर्मणोऽस्मान्मलीमसात्किमलमसि
प्रतिपद्यास्मानार्यवृत्त्या वतितुम' इति । 'यथानापितोऽस्मि' इति विनापि-
तोऽय मया मित्रवन्मव्यवतिष्ट ।
शारदो शोभा
विनम्रशालिप्रसवौधशालिनीरपंतपका समरोरुहाम्भस ।
ननन्द पश्यन्नुपमीम म स्थलोरपायनीभूतशरद्गुणश्रिय ॥
निरीक्ष्यमाणा इव विम्मयाफुले पयोभिरुन्मीलितपद्मलोचनै ।
हनप्रियादृष्टिविलासविक्रमा मनोऽस्य जह शफरीविवृत्तय ।।
तुतोष पश्यन्कलमस्य साऽधिक सवारिज वारिणि रामणीयकम ।
सुदुर्लभ नाईति कोऽभिनन्दितु प्रकर्पलक्ष्मीमनुरूपमगमे ।।
नुनाट तम्य स्थलपद्मिनीगत वितर्कमाविप्कृतफेनसतति ।
अवाप्तकिजल्कविभेद मुनर्विवृत्तपाठीनपराहत पय ॥
कृतामिरर शिथिलत्वमायता गर्ने शनै शान्तरण दारिणा ।
निरीक्ष्य रेमे म समुद्रयापिता तरहितलोमविपाण्डुमैकतम् ।।
गतान्पगना सहजन्मबन्धुता गृहाप्रय प्रेम वनेषु विभ्रत ।
ददर्श गोपानुपधेनु पाण्डव
कृतानुकारानिव गोभिरार्जवे ।।
( २४ ) पपात पूर्वा जहतो विजिह्मतां वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसपद । रथागसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् प्रसक्तसपातपृथक्कृतान् पथ ।। जनैरुपग्राममनिन्द्यकर्मभिर्विविक्तभावेशितभूपणेता । भृश ददर्शाश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासा स निवेशवीरुध ।। ततः स सप्रेक्ष्य शरद्गुणनिय शरदगुणालोकनलोलचक्षुपम् । उवाच यक्षस्तमचोदितोऽपि गां न हीङ्गितक्षोऽवसरेऽवसीदति । इय शिवाया नियत रिवायति कृतार्थयन्ती जगत फलै क्रिया। जयश्रिय पार्थ । पृथूकरोतु ते शरत्प्रसन्नाम्बुरनम्बुवारिदा ।। उपैति सस्य परिणामरम्यता नदीरनौद्वत्यमपङ्कता महीम । नवैगुणै सप्रति सस्तवास्थिर तिरोहित प्रेम धनागमश्रिय ॥ पतन्ति नास्मिन्विशदा पतत्रिणो धृतेन्द्रचापा न पयोदपतय । तथापि पुष्णाति नभ श्रियं परा न रम्यमाहार्यमपेक्षते गुणम् ।। विहाय वाञ्छा मुदिते मदात्ययादरक्तकण्ठस्य रुते शिखण्डिन । अति अयत्युन्मदहसनि स्वन गुणा प्रियत्वेऽधिकृता न सस्तव ।। अमी पृथुस्तम्बमृत पिशङ्गतां गता विपाकेन फलस्य शालय । विकासि वप्राम्भसि गन्धसूचित नमन्ति निघ्रातुमिवासितोत्पलम ।। विहारभूमेरभिघोपमुत्सुका शरीरजेभ्यश्च्युतयूथपतय । असक्तमूधासि पय क्षरन्त्यमूरुपायनानीव नयन्ति धेनव ॥ जगत्प्रसूतिजगदेकपावनी व्रजोपकण्ठ तनयैरुपेयुपी। धति सममा समितिर्गवाममावुपैति मन्नौरिव सहिताहुति ॥ कृतावधान जितवहिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनि स्वने । इद जिवत्सामपहाय भूयसी न सस्यमभ्येति मृगीकदम्बकम् ।। मुखैरसौ विद्र मभङ्गलोहितै शिखा पिशङ्गी कलमस्य विभ्रती । शुकावलिय॑क्तशिरीषकोमला धनुश्रिय गोत्रभिदोऽनुगच्छति ॥
( २५) श्रथ काव्यपुरुषोत्पत्तिः एव गुरुभ्यो गिर पुण्या पुराणी शृणुम स्म, यत्किल धिषणं शिष्या कथाप्रसङ्गे पप्रच्छु , कीश पुनरमी सारस्वतेय काव्यपुरुषो वो गुरुः ? इति । स तान् वृहताम्पतिरूचे । पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ तपस्यामास प्रीतेन मनसा ता विरिञ्च प्रोवाच, पुत्र ते तृजामि। अथैषा काव्यपुरुष सुपुवे। सोऽभ्यु- त्थाय सपादोपग्रह छन्दस्वत्तीं वाचमुचीचरत् । "यदेतद्वाड्मय विश्वमर्थमूर्त्या विवर्त्तते सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको ॥" तामाम्नायष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रा देवी ससम्मदमक- पयनादाय तमुदलापयत्। "वत्स । सच्छन्दस्काया गिर प्रणेत । वाड्मयमातरमपि मातरमा विजयसे प्रशस्यतम चेदमुदाहन्ति यदुत 'पुत्रा- त्पराजयो द्वितीय पुत्रजन्म' इति । त्वत्त पूर्ने हि विद्वांसो गद्य ददृशुर्न पद्यम् । वटुपज्ञमयात छन्दस्वद्वच प्रवय॑ति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थी ते शरीर, संस्कृत मुख, प्राकृत वाहु., जवनमपभ्रश , पैशाच पादौ, उरो मिश्रम । सम प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चामि । उक्तिचण ते वचो, रम श्रात्मा, रोमाणि छन्दानि, अनुप्रासेापमादयश्च त्वामलकुर्वन्ति । "तथापि नवृणु प्रगल्भस्य पुस वार्म, वालोचित चेप्टस्व" इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहायिणि गण्डशैलतलतल्पे स्नातुमगङ्गा जगाम । तावच घुशान् समिधश्च समाहतु नि.स्तो महामुनिरुशना., परिवृत्ते पूपण्युप्मोपप्लुत तमद्राक्षीत्। पत्यायमनाथो वाल इति चिन्तयन्स्वमा- श्रमपदमनपीत । क्षणादाश्वस्तश्च स सारस्वतेयस्तस्मै छन्दस्वती वाच समचारयत्। 'अकरमाद्विस्मापयन्स चाभ्युवाच । “या दुग्धाऽपि न दुन्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम् । इदिन सन्निधत्तां सा मूक्तिधेनु मरस्वती ||" - (२६) तत्पूर्वकमध्यतणा च सुमंधस्त्वमादिदेश। तत प्रभृति तमुशनस सन्त कविरित्याचक्षते । तदुपचाराञ्च कवय इति लोकयात्रा। कविशब्दश्च कवृवर्ण इत्यस्य धातो काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाञ्च सारस्वतेये- ऽपि काव्यपुरुष इति भक्त्या प्रयुञ्जते । ततश्च विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्ये हृदय चक्रन्द । प्रसङ्गागतश्च वाल्मीकिमुनिवृपा सप्रश्रय तमुदन्तमुदाहृत्य भगवत्यै भृगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत्। सापि प्रस्तुतपयोधग पुत्रायाङ्कपाली ददाना शिरसि च चुम्वन्ती म्वस्तिमता चेतसा प्राचेतसाया- ऽपि महर्षये निभृत सच्छन्दासि वचासि प्रायच्छत् । अनुप्रेपितश्च म तया निषाद निहतसहचरीक क्रौञ्चयुवान करुणवेङ्कारया गिरा, ऋदन्त- मुदीक्ष्य शोकवान श्लोकमुज्जगाद । "मा निषाद | प्रतिष्ठा त्वमगम शाश्वती समा । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी काममोहितम् ॥" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपि श्लोकाय वरमदात् , यदुतान्यद. वीयानो य प्रथममेनमध्येष्यते स सारस्वत कवि सपत्स्यत इति । स तु महामुनि प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहास समभत् , द्वैपायनस्तु श्लोक- प्रथमाध्यायी तत्प्रभावेन शतसाहस्री सहिता भारतम् । मृतु-वर्णना बसन्तः . कुसुमजन्म ततो नवपल्लवा तदनु पट्पदकोकिल-कूजितम् । इति यथाक्रममाविरभन्मधु , द्रुमवतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥
(२७ )
न तज्जल यन्न सुचारु पङ्कज,
न पकज तबदलीनषट्पदम् ।
न षट्पटोऽसौ कलगुजितो न यो,
न गुञ्जित तन्न जहार यन्मन ।।
ग्रोप्मः
प्रचण्डसूर्य स्मृहणीयचन्द्रमा ,
मदावगाहशतवारिसश्चय ।
दिनान्तरम्याऽभ्युपशान्तमन्मथा,
निटाधकालोऽयमुपागत प्रिये ।।
मुभगसलिलावगाहा
पाटलससर्गसुरभिवनवाता ।
प्रच्छाय मुलभनिद्रा,
दिवसा परिणामरमणीया ||
वर्षा
चलठ्ठलाकादशनाभिराम ,
परिसवदवारिमदाम्बुधार ।
पाहन्यमानम्नडिदशुक्न,
म्मरम्य दम्बान घनहिपन्द्र ।।
मुदिन स्व कदम्र्जातपुप्पै समन्तात्
एवनचलितशासै
शासिभिनत्यतीव।
सितमिव विधत्ते सूचिभि केतकीना
नवसनिलनिपेकान्ट्रान्तनापी बनान्न ||
( २८ )
शरद
हंसश्चन्द्र इवाभाति जल व्योमतल यथा ।
विमला. कुमुदानीव तारका शरदागमे ।।
काशैर्मही, शिशिरदीधितिना रजन्य. ,
हसैलानि सरिता, कुमुदै सरासि ।
सप्तच्छदै कुसुमभारनतैर्वनान्ता
शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभि ॥
हेमन्तः
नवप्रवालोदगमपुष्परम्य ,
प्रफुल्ललोध्र परिपक्वशालि ।
विलीनपद्म
प्रपतत्तुषार,
हेमन्तकाल
समुपागतोऽयम् ॥
हे हेमन्त । स्मरिष्यामि त्वय्यतीते गुणद्वयम् ।
अयत्नशीतल वारि, निशाश्चाध्ययनक्षमा ॥
शिशिरः
न चन्दन चन्द्रमरीचिशीतल ,
न हर्म्यपृष्ठ शरदिन्दुनिर्मलम् ।
न वायव मान्द्रतुपारशीतला ,
जनस्य चित्त रमयन्ति साम्प्रतम् ।।
( २९ ) त बुद्धस्यौदार्यम् वोधिसत्त्व किल भगवान् स्वधर्माभिरतिपरे महति ब्राह्मणकुले जन्म- परिग्रहं चकार । स कृतजातकर्मादिसस्कार प्रकृतिमेधावित्वाद् ज्ञान- कौतूहलात न चिरेणैव अष्टादशसु विद्यास्थानेषु सर्वासु च कलासु चाचा- यक पदमवाप । स कामेषु बहुदोषजात हप्ट्वा कञ्चिद्वनप्रस्थमलञ्चकार । तस्य प्रशमेन व्यालमृगादय निवृत्तपरस्परद्रोहा तपस्विवद् विचेरु । प्रबजित श्रत्वा तदीयगुणैरववद्धचित्ता मनुष्या बन्धून परिग्रहाश्च विहाय नच्छिप्यतामुपजग्मु । प्रथ कदाचित्म महात्मा अजितनाम्ना शिष्येणानुगम्यमानो योगानु- कूलान पर्वतदरीनिकुञान् अनुविचचार । गिरिगहरे प्रसूतिक्लेशैर्मन्द- गतिका, परिक्षामेक्षणां, क्षुधाकृशोदगम् , सद्योजातान् घालान् अपि प्राहारमिव पश्यन्ती, व्याघ्रवनिता ददर्श । बोधिसत्त्वस्तु तां दृष्ट्वा महीकम्पाददिराटिव करुणावशाच्चकम्पे। श्रथ म बोधिसत्त्व शिप्यमुवाच-"वत्म पश्य, ससारनैगुण्यं, यदेपा व्यानी क्षुधालहितस्नेहमर्याना स्वशावकानपि भोक्तुमिच्छति। श्रहो यत, अतिरोद्रोऽयमात्मस्नेही येन माताऽपि तनयान् भक्षयितुमिच्छति । नन्हीघ्र क्रियताम प्रयत्न अस्या क्षुध निवारणाय । यावत न ननयानात्मान चोपहन्ति । अहमपि च प्रयतिप्ये माहसादस्मादेना निवारयितुम्" इति । तथेति प्रतिश्रत्य स प्रक्रान्तस्तदाहारान्वेषण- परश्च वभूव । अथ वोधिसत्त्वस्व शिप्यमेव सप्रेप्य चिन्तामापेदे । सकलेऽपि शरीरे विद्यमान किमित्या परम्मात मास मृगये । न स विचक्षणो य मारहीने, दुखमये, सतताशुचौ च देह परस्मा उपयुज्यमान प्रीतिमान् न स्यात् । तम्मात पटप्रपाताद्गतीवितन शरीरेण व्यावथा शावकाना च सरक्षण करिष्यामि। 'कटा नु स्वगात्र रपि परेषा हित कुर्याम' इति यो मे मना- रयोऽमृत्लोऽधुना सफलीभवदिति ।
(३०) एव स निश्चित्य देवतानामपि मनासि विरमापयन् स्वा तनुमुत्ससजे! अथ सा व्याघ्री बोधिसत्त्वशरीरनिपातशब्देन नमुत्यापितकोतूहला विरम्य स्वतनयवैशसात तस्या दिशि नयने चिक्षेप । दृष्ट्वा च बोधिसत्त्वशरीरा मुद्गतप्राणं सहसाभिमृत्य भनयितुमुपचक्रमे । तस्य शिष्यो मासमनासाचैव प्रतिनिवृत्त 'कुत्रोपाध्याय ' इति विलोकयन् बोधिसत्व शरीरमुद्गतप्राण व्याघ्या भक्ष्यमाण ददशे। स नकर्मातिशयविस्मगत प्रतिव्यूढशोकदु . खावेग आत्मगतमिदमुवाच, 'अहो अस्य महात्मना हु खिजने दया स्वसौख्य नि सगता च। सर्वथा नमोस्त्वस्मै महाभागाव सर्वभूतशरण्याय अति विपुलकारुण्याय अप्रमेयसत्वाय इति । करेरिव ॥ नल-हंसयोः कथा विधाय मूर्ति कपटेन वामनी त्वच बलिध्वसिविडम्बनीमयम् । उपेतपार्शश्चरणेन मौनिना नृप पतझं ममवत्त पाणिना ।। तदात्तमात्मानमवेत्य सभ्रमात् पुन पुन प्रायसदुत्प्लवाय स । गतो विरुत्योइयने निराशता करो निरोद्धदेशति न्म केवलम् ।। मसभ्रमोत्पातिपतकुलाकुल सर प्रपद्योत्कतवानुकम्पताम् । तमूमिलोले पतगग्रहान्नृप न्यवारयद्वारिरहै पतत्रिणा तद्रचिरेण वञ्चितं धिय प्रयान्त्या प्रविहाय पल्वलम् । चलत्पदाम्मोहनूपुरोपमा चुकूज कृले कलहसमण्डली ॥ न वासयोग्या वसुधेयमीहशत्त्वमङ्ग यस्या पतिरुज्मितस्थिति । इति प्रहाय नितिमाश्रिता नभ खगास्तमाचुकुशुरारवै खलु ।। न जातरूपच्छदजातरूपताद्विजस्य दृप्टेयमिति स्तुवन्मुहु । अवादि तेनाथ म मानसोकमा जनाविनाथ करपरस्पृशा ॥ धिगत्तु तृणातरल भवन्मन समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मन नवाणेवम्येव तुपारमीक वेदमीभि कमलोटय कियान् ।।
( ३१ ) न केवल प्राणिवधो वधो मम त्वदीनणाद्विश्वसितान्तरात्मन । विगहित धर्मधनैर्निवहणं विशिप्य विश्वासजुषां द्विषामपि ।। पदे पदे मन्ति भटा रणे।इटा न तेपु हिंसारस एष पूर्यते । विगीदृश ने नपने कुविक्रम कृपाश्रये य कृपणे पतत्रिणि ।। फलेन मूलेन च वारिभूरुहा मुनेरिवेल्थ मम यस्य वृत्तय । बचाद्य तम्मिन्नपि दण्डधारिणा कथ न पत्या धरणी घृणोयते ।। इनीरशैस्त विरचय्य वाङ्मय सचित्रवेलन्यकृप नृप खग । दयाममुद्रे म तटाशयेऽतिथीचकार कारुण्यरसापना गिर ॥ मटेकपुत्रा जननी जगतुरा नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी। गतिस्तवारंप जनस्तमर्दयन्नही विधे । त्वा करुणा रणद्धि न । मुहर्तमात्र भवनिन्दया व्यासस्वास्लखायस्वदश्रवो मम । निवृत्तिमप्यन्ति पर दुरत्तरस्त्वयैव मात । सुतशोकसागर ॥ मदर्थमदेशमृणालमन्धर प्रिय कियटदूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या मदतोऽय पक्षिण प्रिये स कोहरभविता तव क्षण || कथ विधानमयि पाणिपट्जात्तव प्रियागैत्यमृदुलशिल्पिन । वियो यत वल्लभगति निर्गता लिपिललाटतपनिप्ठुरानरा ।। अपि स्वयूयैरशनिक्षतीपम ममाद्य वृत्तान्तसिम वतोदिता नुखानि लालाक्षि दिशामग्नशय दशापि शन्यानि विलोकयिष्यसि ।। ममेव शोवेन विदीर्णवनसा त्वया विचित्रानि ! विपद्यते यदि । ददामि देवेन हतोऽपि हा हत स्फुट यतस्ने शिशव परासव || नवापि PTET विरहाक्षुधाकुला कुलाय कृलेपु बिलुम्य तेपु ते । चिरेण लव्या घटुभिमनोर येता तणनास्फुटिनक्षणा मम ।। सता कमात्य चिराय चुनैविधाय कम्प्राणि मुग्वानि क प्रति । पचासु शिष्यध्वनिति प्रमील्य स चुतस्य सेकाबुबुधे नृपाश्रुण ॥ त्यम विलपन्तममञ्चहीनदयालुतचावनिपाल । रुपमर्मि वृतोऽमि यदर्थ गच्छ, यन्टमययभिधाय ।।
( ३२ ) कमार वञ्चक-चरित्रम् आसीद् गोदावरीतीरे विशाला नाम नगरी। तस्या च समुद्रसेना- मिधानो राजा बभूव। तस्य पुत्र चन्द्रसेननामान शुहृदय दृष्ट्वा तन्नगरवासिना वञ्चकेन निजमतानुसारिणा वणिजा चिन्तितम् यत शार्दूलस्य मृगा भक्ष्या नागा इव गरुत्मत । असाधो साधवो भक्ष्या श्येनस्येवेतरे खगा ॥ तदयं कुमार माधुप्रकृतिर्मम निश्चित सुखग्राह्यधना भविष्यति तदेन मुपसमिति परामृश्य स त राजकुमार सिपेवे । गुजाफलप्राया दुर्जनस्य प्रकृति परिणामविरसाऽप्यापरसुरसा भवति तथा प्रकृत्या त कुमार सेवमान, सेवया वश नीतवान् । ततो वञ्चकश्चिन्तयामास । यदेन केनाप्युपायेन देशान्तर नीत्वाऽस्य द्वारा राजकापसारभूतानि रत्नानि हरामि। ततश्च विश्रम्भप्रस्तावे कुतूहलपम्तावे च देशान्तरकथा श्रवणरमणीया मुहुर्मुहु कथयति। तत्कथाश्रवणरसिक विदित्वा वणिगुवाच , कुमार। राज्ये वतमानस्य भवतो नित्यसुल- भैरप्युपभुक्तैरेव भाग्यवस्तुभि कुत सुखम् ? सुखन्तु देशान्तरे सभवति यत् प्रत्यहमदृष्टदर्शनममुक्तभोजनमननुभूतानुभवश्च जायते । चन्द्रसेन उवाच, सखे । महती ममोत्कण्ठा वर्तते कथ देशान्तराणि दृश्यताम् । वणिगुवाच, कुमार । भारलघुना गुरुमूल्येन धनेन निर्वहति देशान्तरगमनम् । यदि मन स्थिर भवति, धनं राजकुमारस्य विद्यत एव । तदा मन पर स्थिरीक्रियताम् राजकुमारण। कुमारोऽवदत् सखे मन - स्थैर्य कृतम् । कञ्चको ब्रूते, यदि कयेयमन्यकर्णपथगामिनी परतर्कविषया च न भवति तदा निवहति कार्यम् । कुमार श्राह, न तर्कणीय केनापि । ततस्तथा देशान्तराभिलाष कुमार तथाविधधनसमेत आखेटकव्याजेन नीत्वा चलित म वणिक् । कियतो दुरात सैन्य परावर्त्य वरावावरूढौ द्वावेतौ काचिद्दिशमुद्दिश्य जग्मतु ततो दूरगमनपरिश्रान्ती क्षुत्पिपासापरा- मूतौ क्वचिदरण्ये जलाशयमन्निवाने महावृक्षमेक दशतु । तस्यच्छायायां द्वावपि तुरङ्गादबतेरतु ।
( ३३ ) कुमारस्तु कृतजलपान. परमसुखी छायामासाद्य तृणशय्याया निद्राणो बभूव । त निद्राण दृष्ट्वा वञ्चकेन चिन्तितं यन्मम कृत्यस्यायमेवावसर ! तत पादसवाहन कुर्वाणेन दुरात्मना कुमारस्य निद्रा निरूपिता । तं गाढनिद्र' विदित्वा लताभिर्ववन्ध । तदनन्तर लताबद्धपर्वगात्रस्य तस्य हृदयमारुह्य शस्नमादाय मनमा विचारयामास। जीववधो न भवेत् स्वकार्यसिद्धि कथं स्यात् । तदेनसन्ध विधाय निजप्रयोजन साधयामीति निश्चित्य चक्षुषी स्फोटयामास । यावत् कुमार सखे ! परित्रायस्वेति वदति तावदसौ कृतकर्मा धन तुरगञ्चादाय पलायित । कुमारस्तु तत्रारण्ये कृतातेनादो रुरोद । सदश्चक्षुर्वेदनया निर्दयनिक्षिप्तहस्तस्य तस्य पादस्त्रुटितवन्धो वभूव । परिश्रान्तो निम्महो निष्क्रियश्च भूमौ निपपात । तत्र वृक्षे दयालुर्नाम वृद्धशुक कश्चिद्वसति । तस्य द्वौ पुत्रो महाशुको सञ्चरणासमर्थस्य प्रत्यहमाहारमानीयानीय पितृ-भक्त्या प्रयच्छत । तदा च तो त वृद्धशुक पितर भोजयित्वा कथयामासतु । पितरावाभ्या नर्मदातीरे महटपूर्वक्प्ट स्थान दृष्टम् । वृदृशुक उवाच, कि तदपूर्व किवा कष्ट स्थानञ्च दृष्टम्। महाशुको क्थयत यूथिकापुरनाम्नि नगरे नीलरथभूपालस्य एक एक चित्ररथनामधेय कुमार । स चान्धो वैद्यजन- सेव्यमानोऽप्यन्धता न मुञ्चति । तन गयो निर्दीप गृहमिव तद्राज्य महत्कप्टरथान हप्टमावाभ्याम् । वृदृशुक उवाच, पुत्रौ । नण्टचक्षुपश्च- क्षुर्वलाय भेपज वर्तते । तौ भेषजन्न जानीत । तावृचतु क तद् भेषजम् । वृद्धशुक कथयति एतस्यैव तरो कुसुमेन शुप्फेण प्राण वा यद्यानं वियत तदा नप्टचक्षुश्चक्षुष्मान् भवति । तदाकर्ण्य कुमारश्चि- न्तयामास, अहो विधिरनुकूला दृश्यत । यत् विगालापनेऽपि चक्षुर्भ- भेषजमपि सुलमिदानीम् । तदस्य वृक्षस्य पुप्पेण चक्षुरञ्जनमाचगमि । एव निश्चित्य राजकुमारेण तथैव कृतम् । तत प्रथमाजनेन चक्षुर्वेदना शान्ता, द्वितीयाञ्जनेन दृष्टि स्वच्छा जाता, तृतीयाजनेन प्रकृप्टा टष्टिर्वभृव । तत परमहप्ट वुमारश्चिन्तयामास । यदिटानीमसन्मैत्री जाता, विपचिस्तीर्णा । प्रन कि विधेयमस्ति । अनया शया याद पुनह गम्यत तदान्येषामुपहासस्थानम् । पजप्रस्तावना जाता।
( ३४ ) श्रात्मनश्च कार्पण्य मरणादपि निन्दितम् , अतो गृहं न गमिष्यामि । वरञ्चोपलब्धानुभवमिदमेव भेषजं नीत्वा यूथिकापुर गच्छामि। त चित्ररथ राजकुमार सलोचन करवाणि । तेनैव तस्य पिता नीलरथो मम कामना पूरयिष्यतीति परामृश्य भपजमादाय स कुमार पन्थानं पृच्छन् कियतापि कालेन यूथिकापुरं जगाम । नीलरथस्य दर्शनं विधाय तत्पुत्र चित्ररथ चक्षुष्मन्त चकार । नीलरथस्तु परितुष्ट सर्व तस्योदन्तं परिपृच्छति स्म। तस्य कथया गुणेन शीलेन च तदीय कुलं ज्ञात्वा चित्ररथ. कनीयसी चित्रसेनानाम्नी स्वदुहितर विवाह- विधिना राज्यचतुर्थभागसमेता तस्मै दौ। तत प्रभृति चन्द्रसेनश्च- न्द्राननया चित्रसेनया प्रियया सह निकण्टक राज्यसुखमनुभवति । एकदा कस्मिन्नप्युत्सवसमये स चन्द्रसेनो राज्ञो नीलरयस्य श्वशुरस्य श्रागार गच्छन्नकस्मात्पथि त वक्षक वणिजमागच्छन्त ददर्श। दृष्ट्वा च तुरङ्गादवतीर्य तमालिलिग। वञ्चस्तु त दृष्ट्वा क्थमत्रापि स एव कुमार इति पलायाम्बभूव । पलायमान त पदातिभिरानीय कुमारस्त वणिजमा- लिङ्मय मित्रलाभपरितुष्टो राजकुलगमन परिहृत्य तेन वणिजा सह निज गृहमागत्य रहम्युपविष्ट । कुमार उवाच मित्र ! कथय वार्ताम् । तथा- लब्धधनोऽपि कमित्य दु खस्थोऽसि । वणिगुवाच, स्वकर्मफलपरिणामेन । सेोऽवदत् , विस्मर तत् अन्यत्कथय कथ दुर्वलोऽसि ? वाणगाह, कुमार वणिगह स्वभावाल्लुब्ध तेन भवदीयधनेन वाणिज्यार्थ वहिनमारुह्य समुद्र- पार गतोऽस्मि, तत्र वहगुण वाणिज्यमभूत । तस्मादागच्छतो मम तटनिकटे समुद्रे वहिन निममन्ज, धनानि नष्टानि, प्राणावशेषोऽहमाग- तोऽस्मि, तत् प्राणान्मम सापगधस्य गृह्णातु कुमार.। चन्द्रसेन उवाच, मित्र । न भेतव्यम, व मम मित्रमसि, यावज्जीव हि परिपालनोया सता मैत्री। वित्तं विनष्टमिति तत्राधिका चिन्तां मा कुरु, तदधिकमपर वित्तं दास्यामि । वणिगुवाच कुमार । नेदं प्रत्येति स्वापराधमुपित मे हृदयम् । यतो मम न काऽपि त्वयि मित्रानुरूपो व्यवहारः। कथं पुन प्रमीदति मवान् ? चन्द्रसेन पाह, ममायत्तं मत्कर्म। भवतः कृतरह तुष्ट । एतच्च श्रुत्वा लन्जाविदीर्णहृदयो वञ्चक पञ्चत्व जगाम।
( ३५ ) कुमारस्तन्मरणदु खेन सुतरा रुरोद । रुदन्त स्वामिनमवलोक्य चित्रसेना- ऽब्रवीत् कोऽय दुत आगत' कस्मान्मृत कुतो भवानित्य करुणाधीनो रोदिति ? चन्द्रसेन उवाच, पुराऽनेन महत्त्युदारता कृता यता धनापहार- केणापि स्वहस्तपतिताऽपि मूलघात न हतोऽस्मि । चित्रसेनेोवाच, नाथ । सोऽस्य प्रमादा, न तु ज्ञानपूर्वको व्यापार । चन्द्रसेन आह, तथापि महानेवाय यता लज्जया प्राणान् परितत्याज। तत कुमारस्तस्य वणिजस्त- सजातीयद्वारा दैहिकमन्त्येप्टिसस्कार कारितवान्। वञ्चकस्तु तथापि निजव्यापाराद् ऐहिकमयश पारलौकिकञ्च नरकमाससाद । विक्रमादित्य-बाल्य-वर्णनम् म विक्रमेणाद्भुततेजना च चेष्टाविशेपानुमितेन वाल । श्रीविक्रमादित्य इति क्षितीन्दोरवाप विख्यातगुण समाल्याम् ॥ देवस्य चालुक्यविभूषणस्य भाया यशोरञ्जितदिड्मुखेन । तनावदातातिना रराज साम्राज्यलक्ष्मीरिव विक्रमेण ।। बालम्व्य हार करपल्लवेन पयोधर पातुमसौ प्रवृत्त । भागप्ववाघा गुणिना ममति स्वभावमात्मीयामवाम्यवत्त ।। त्यक्त्वोपविष्टान्यदयो वुमार समुत्थिताना सविधे जगाम । आगामि तनाधिक मुन्नतात्मा नीचेषु वैमुख्यमिवाचचन ।। धायिकाया स्मिनपूर्वक, यदत्त हुहारममा कुमार । अपूरचलन नृपम्य कर्णी पंयूपगण्डपपरपराभि ॥ यत्थिन यत्किचिदव्यक्तमवोचतापि । प्रमाण माणा अवसाश्च तेन क्षमापते सवनन बभूव ।। पासुलीला परिधूमराग । निजाइत सगलिते पराचित्रे मन कार्मणचूर्णयोगम् ।। साङ्ग लसग्रहण उत्तमममार नरस्वरस्थ
( ३६ )
राज्ञां प्रणामाञ्जलिमपुटेपु किमप्यवनामुकुलीकृताक्ष ।
तस्यैकहस्ताम्बुरुहप्रणामे कृतार्थमात्मानममस्त देव ॥
प्रतिक्षण कुन्तलपार्थिवस्य वितन्वतस्तन्मुखचुम्बनानि ।
तदीयदन्तच्छदजन्मनेव गगेण चेत परिपूर्णमासीत् ।।
मुखेन्दुसचारकृताभिलापकुरङ्गभीत्यर्थमिवार्पितेन ।
कण्ठावसक्तेन स राजसूनुरराजत व्यावनखाङ्कुरेण ।।
क्रीडन्ममुत्सारितवारनारीमजीरनादागतराजहस ।
एक क्षिते पालयिता भविष्यन्स राजमासहनत्वमूचे ।।
स पीडयन्नायसपञ्जरस्थान् क्रीडापर केशरिणा किशोरान् ।
समाददे भाविरिपुद्विपेन्द्रयुद्वोपयोगीव तदीयशौर्यम् ।।
प्राप्मोदय पादनखैश्चकासे म वालचन्द्र परिवर्धमान ।
अभ्यर्थ्यमान सह खेलनाय बालैरपत्यैरिव शीतरश्मे ॥
परा प्रतिष्ठा लिपिपु क्रमेण जगाम मर्वासु नरेन्द्रसूनु ।
पुण्यात्मनामत्र तथाविधाना निमित्तमात्र गुरवो भवन्ति ।।
भक्ताम्बरीष-प्रतापः
पासीदशेपगुणवशीकृतजनमानम विष्णुभक्तिपरायण अम्बर्गोनाम
कश्चिन्नृपति ।
विद्यया शीलेन विश्वजनीनप्रेम्णा च तस्मिन्ननुरक्ता प्रकृतय सुख
मूषु ! निरन्तग्मसी तद्गतेन चेतसा भगवन्नामकीर्तयन् कृतार्थमात्मान
स हि भगवचरणयार्मन तद्गुणवर्णने वाच, तत्कथाश्रवणे कर्णी,
तन्मृतिदर्शने दृशो, तद्गृहमार्जन कगे, तत्पुण्यालयगमने च पादौ, नियुज्य
परा प्रीतिमवाप।
मन्यते स्म ।
( ३७ ) कालेन परिणते भगवदतुरागे तेनैवामीमतृप्तिमनुभवन् विरसविषयेषु वीतरागोऽय समजनि। अपास्तमकलराजकर्मणस्तदेकतानचेतमस्तस्य रक्षणाय भक्तवत्सलेन भगवता चक्राव नियोजितम् । ततोऽय भगवत्प्रीतवे भार्यानमेत मवत्सरसाध्य द्वादशीव्रतमनुतस्थौ। नमाप्ते च तस्मिन् यदासो पारणाय मनश्चक्रे, तदैव सुलभकोपो मुनि- दुर्वासा प्रतिथिधर्मेण समायात । तञ्चाय "धन्योऽस्मि यद्भवनमार्यस्य पादरजमा पवित्रीकृतम्" इत्य- भिद्धत् प्रत्युत्थानादिभि सम्मानितवान् । न च महनिर्माध्याह्निकापामनाय कालिन्दीजलमुपेतश्चिरयति स्म । नृपतिस्तु नि शेफ्तिप्रायाया द्वादश्याम् एकतो मुनेरतिक्रमणमपरत पारणाभङ्ग इत्युभयनइटन्थ कत्र्तव्यविमूढो विदुपामुपदेशमाचकाक्ष । पारणानुरोधान्मुनितिक्रम्य जलपानमविरुद्वमिति तैरुपदिष्ट कुशाग्रेण च जल पपा। प्रय रमापितमाध्याहिकापासना दुर्वासा राजसमीपमागतस्तपोवलेन गजश्चेप्टिनमवगम्य, ज्वलनिवामानलन, निर्गमयन्निव चक्षुषः जगद्दाहक तेल , उन्मूलयन्निव सृष्टिप्रपञ्चमली।कक्या शक्त्या, तजसा ज्वलन्ती पिणे विभीपिका स्वकाया जटामकामुन्छिध राज्ञ अभिचाराय निचिक्षेप । सा तु गृहीतभीपणरुण कालानलमन्निभा राजाभिमुख प्रतस्थे । 'अम्मिन्नन्तर विष्णुचक्र कृतघारगजेन सहसा स्वय तत्राविर्भूय राजाभिमु- ररमापतन्ती ता शतधा विदार्य दुर्वासनमभिदुद्राव । स च भीनिविहल प्रागार क्षाय २७ यत्र धावितस्तत्रतत्र व रूमनुवारन् विष्णुचक्रमपश्यत् । नत 'मानोऽसि क्व गन्द्रामि' एवमभिदधत् यथाक्रम म भूतल- मन्तरिक्ष पाताल टुर्गकान्तार पर्व नगर पयटनपि निकृतिमलभमान प्रमाण शरणमाप, “का शक्तिरम्माक विष्णुचक्रमरगेडम्" इति ननापेक्षि- तश्च नफरम। माऽपि "नाहमत्र प्रभवामि ' तमुपेक्षितवान् ।
( ३८ ) तस्मादनन्यशरणोऽसौ सकलजगदेकशरण भगवन्तमधोक्षजमाशि- श्राय । भगवानपि तामनुशशास यत् अस्य प्रतीकागय नापर कश्चित् प्रभवति तस्मादन्य । तत्तमेव सर्वात्मना प्रसादयाम्बरीष स हि कृतागस मपि त्वामचिरादुद्धरिष्यति अति कोमल नाम भक्तहृदय न जातु काठिन्य भजते । - - एवमनुशिष्टोऽसौ पुरुपोत्तमेन अनुतापानलदग्धमानस , अम्बरीष- मुपसृत्य तत्पादाववलम्बितवान् । स तु पादस्पर्शविलज्जितो दुर्वाससमुत्थाप्य विष्णुचक्र प्रसादयामास । तत प्रशान्ते विष्णुचक्रे, प्रत्यावृत्तजीवन इव दुर्वासा इदमवोचत्- भूपते । क्षमस्व मामसमीक्ष्यकारिण मामवेहि मुनिवेशधारिण श्वपचा धमम् । अयोग्य किलाय जन सर्वथामुनिनामधेयम्य । तापसजनो चिता क्षमामपहाय रोपकलुपितेन्द्रिय पतितोऽहं कृतार्थमिवात्मान मन्ये त्वत्संसर्गात् । इयन्ते शाश्वती कीर्तिश्चिरमुद्घोपयतु जगति भक्तजनमहिमानम् । एवमाभाष्य राजानमसावन्तर्दधे । भर्तृहरि-श्लोकाः म्वल्प स्नानुवमावशपमलिन निर्माममायस्थिक, श्वा लब्ध्वा परितोपमेनि न च तत्तत्य सुधाशान्तये । मिहो जम्बुकमदमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विप, मर्व कृन्छगतोपि वांछति जन सत्त्वानुरूप फलम एने सत्पुरुषा परार्थवटका स्वार्थान्परित्यज्य ये, मामान्यास्तु पगर्थमुद्यममृत म्वार्थाविरोधेन ये।
,
( ३९ )
तेऽमी मानुषराक्षसा परहित स्वार्थाय निघ्नन्ति ये,
ये तु नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ।।
मनसि वचसि काये पुण्य यूपपूर्णा,
त्रिभुवनमुपकारप्रणिभि प्रोणयन्त.।
परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्य,
निजहाद विकसन्त मन्ति सन्त कियन्त ।
केयूग न विभूषयन्ति पुरुप हाग न चन्द्रोचला ,
न स्नान न विलपन न कुसुम नालङ्कृता मुर्द्धजा ।
वारका सनलगेति कृतिनं या सस्कृता धार्यते,
क्षीयन्त खलु भूपणानि सतत वाभूषणम्भूषणम ॥
नम्रवेनोत्रमन्न परगुणनुनिभि स्वान् गुणान् ख्यापयन्त
स्वार्थान् नम्पादयन्तो विनतपृथुनरारम्भ यन्ना परार्थे ।
जान्त्येवापेक्षरूक्षाक्षरमुग्वरमुस्थान दुर्मुखान् दूपयन्त
सन्त साश्चर्यचर्या जगान बहुमता कस्य नाभ्यर्थनीया ॥
शुक्षामोऽपि जराकृतोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कप्टान्दशा
श्रापन्नोऽपि विपन्नतीधितिरपि प्रारणेपु नश्यत्वपि ।
उन्मत्तेमविभिन्नम्भकवलमाग्नेकवद्वम्पृह ,
कि जीर्ण हणमत्ति मानमहलामग्रेसर केशरी ।।
जाहा थियो हरति सिञ्चति वाचि सत्य
मानोन्नति विमति पापमपाकरोति ।
दत प्रसादयति दिक्षु तनाति कीर्ति,
सत्सगति पथय कि न करोति पुसाम ।।
कान्ताप टाक्षविशिरसा न टुनन्ति यस्य
चित्त न निदहति वापकतानुताप ।
कर्दन्ति मूरिविषयाश्च न लेोभपाशा,
लोकत्रय जयति कृत्स्नमिद स धीर ।।
.
( ४० )
ओत्र श्रुतेनैव न कुण्डलेन,
दानेन पाणिनं च कङ्कणेन ।
आभाति काय. करुणापराणा,
परोपकारेण न चन्दनेन ।
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा,
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रम ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं अतो,
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ।।
कुसुमस्तवकस्येव द्व वृत्ती तु मनस्विन ।
सर्वलोकस्य वा मूर्ध्नि विशीर्येत वनेऽथवा ॥
यक्ष-धर्मराज-वार्ता
गत ।
-
द्यूते पराजिता धर्मराजयुधिष्ठिरः प्रतिपालयितुप्रतिज्ञातं मात्रा कल
श्रेण प्रातृभिश्चसह वन गतवान् । भ्रमण विधाय वने ते निरतिशय
पिपामया ग्लानिमापु । तत्रानतिदूरे सरस पानीयमानेतु प्रथम सहदेवो
तत्र च तपा वर्मपरीक्षार्थमास्थाय बकरूप यक्ष तमुवाच ।
भो जलार्थिन् । मत्कृताना प्रश्नाना चतुर्णा विधायोत्तर जल पिब, स्नाहि,
गच्च, वा नाचेत् स्पृशे जल तदा नियेथा । प्रश्नाश्चेमे-
"का च वार्ता ? किमाश्चर्य १ क पन्था १ कश्च मोदते १ ।
ममैताश्चतुर प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिय ।।"
तृषार्तस्तु महत्व तद्वचनमवक्षाय यावत् जल पपी तावत् मने च ।
एव नकुलः, अर्जुन , भीमश्च तत्र गता मृताश्च ।
.
-
( ४१ )
चरमे तु युधिष्ठिरस्तत्र गत्वा महदत्याहित दृष्टवान्। तमपि बकरूपो
यक्षस्तथैवाप्राक्षीत् । तदाकर्ण्य बुद्धिमान् धार्मिकश्च युधिष्टिर आह
श्रूयतामुत्तरम् ।
"मासतुदर्वी परिवर्त्तनेन सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
अस्मिन् महामोहमये कटाहे भूतानि काल पचतीति वार्ता ।।"
"अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम् ।
शेषा स्थिरत्वमिच्छन्ति किमाश्चर्य्यमत परम् ॥"
"वेदा विभिन्ना स्मृतयो विभिन्ना नासौ मुनिर्यस्य मत न भिन्नम् ।
धर्मस्य तत्त्व निहित गुहाया महाजनो येन गत स पन्था ।।"
"दिवसस्याष्टमे भागे शाक पचति यो नर ।
अनणी चाप्रवासी च स वारिचर | मोदते ॥"
श्रुत्वैतद् युधिष्ठिरोत्तर यक्षस्तुतोष, ते च पुनर्जीविता इति ।
सामान्य-नीति-संग्रहः
प्रथमो गुम्फ
दर पर्वतदुर्गेपु प्रान्त वनचरे सह ।
न मृर्खजनसम्पर्क सुरन्द्रभवनप्वपि ।।
शलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् ।
अहो सुमनसा प्रातिवामदक्षिणयो समा ।
सम्पत्सु महता चित्त भक्त्युत्लगमलम् ।
श्रापत्सु च महाशैतशिलासबातकर्वशम् ।।
स्नानान्नतिमायाति स्तोक्नायात्यधोगतिम् ।
ग्रहो सुसटशी वृत्तिस्तुलाकोट सलस्य च ।।
( ४२ )
वर हालाहल पीत सद्य प्राणहर विपम् ।
न तु दृष्टं धनान्धस्य भ्रूभगकुटिल मुखम् ।।
द्वाविमावम्भसि क्षेप्यो दृढ वद्ध्वा गले शिलाम् ।
घनिन चाप्रदातार दरिद्रश्चातपस्विनम् ॥
प्रासादर्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः कि न यच्छसि।
इच्छानुरूपो विभव क्टा कस्य भविष्यति ।।
वेपथुमलिन वक्त्र दीना वाग् गद्गद. स्वर.।
मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥
आत्मार्थ जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानव ।
पर परोपकारार्थ यो जीवति स जीवति ।।
ते धन्या पुण्यभाजस्तै तैस्तीर्ण. क्लेशसागर ।
जगत्सम्मोहजननी यैराशाशा विपी जिता ।।
चलन्ति गिरय काम युगान्तपवनाहता ।
कृच्छे ऽपि न चलत्येव धीराणा निश्चल मन ।।
वव पनवोऽपीह नरा शास्त्राण्यधीयते ।
विरला रिपुखगाग्रवारापातमहिष्णव ।।
अगाधजलसचारी न गर्व याति रोहित ।
अङ्गुष्ठोदकमात्र ण शफरी फुफ़रायते ॥
मा जीवन्य परावज्ञादु सदग्धोऽपि जीवति ।
तस्याजननिरेवास्तु जननीक्लेशकारिण ।।
गुरुन् कुर्वन्ति ते वश्यानन्वर्था तैर्वसुन्धग।
येपा यशांमि शुभ्राणि हे पयन्तीन्दुमण्डलम् ।।
गुणा सर्वत्र पूयन्ते पितृवशो निरर्थक ।
वासुदेवं नमस्यन्ति वमुदेव न मानवा ।।
1
( ४३ )
उद्यमेन हि मिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै.।
नहि सुप्तस्य मिहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा ।
वहृनामल्पसाराणा समवायो दुरत्यय ।
तृणैविधीयते रज्जुर्वध्यन्त नेन दन्तिन ।।
तापसीद्वारा राम-प्रवृत्ति-वर्णनम्
(नेपथ्ये ) स्वागत तपोधनाया
(तत प्रविशत्यध्वगवेषा तापमी)
तापमी-प्रये । वनदेवतेय फलकुसुमपल्लवायेण मामुपतिष्ठते ।
(प्रविश्य )
वनदेवना-(अन्य विकीर्य )
पर्धेच्छ भाय वो वनमिदमय मे सुदिवस ,
मता मनि नङ्ग कथमपि च परागेन भवति ।।
तरुन्छाया तोय यदपि तपमा योग्यमशनम
फल वा मूल वा तदपि न पराधीनमिह व ।।
तापनी-किमत्रोन्यते-
प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो वाचि नियम :
प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीत परिचय ।।
पुरो वा पाचाद्वा तदिदमविपर्यामितरमम् ।
रहस्य साधूनामनुपधि विशुद्ध विजयते ।।
(उपविशत )
वनदेवता—का पुनरत्रभवतीमवगच्छामि ।
तापसी-श्रात्र यस्मि ।
( ४४ ) वनदेवता-आर्ये पात्र यि । कुत पुनरिहागम्यते ? किप्रयोजन वा दण्डकारण्यप्रचार ? आत्रेयी-अस्मिन्नगस्त्यप्रमुखा प्रदेशे , भूयाम उद्गीथविदो वसन्ति । तेभ्योऽधिगन्तु निगमान्तविद्या वाल्मीकिपादिह पर्यटामि ।। वनदेवता-यदा तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवादिन प्राचेत- समृषि ब्रह्मपारायणायोपासते तत्कोऽयमार्याया दीर्घप्रवास प्रयास ? आत्रेयी-तत्र महानध्ययनप्रत्यूह इत्येव दीर्घप्रवासोऽङ्गीकृत । वनदेवता-कीरश ? आत्रेयी-तस्य भगवत केनापि देवताविशेपेण सर्वप्रकाराद्भुत स्तन्यत्याग मात्रके वयसि वर्तमान दारकद्वयमुपनीतम् । तत्खलु न केवल- मृमीणामपितु चराचगणां भूतानामान्तराणि तत्त्वान्युपस्नेहयति । वनदेवता- अपि तयो म सविज्ञानमस्ति । प्रात्रेयी-तयैव किल देवतया तयो कुशलवाविति नामनी प्रभावश्चा ख्यात । वनदेवता-कीदृश प्रभाव ? श्रात्रे यी-तयो किल सरहस्यानि जम्भकास्त्राण्याजन्मसिद्वानि । वनदेवता-ग्रहो नु भोश्चित्रमेतत् । पात्र यी-नौ च भगवता वाल्मीकिना धात्रीर्म वस्तुत परिगृह्य पोषितो परिक्षितौ च। निवृत्तचौलकर्मणोश्च तयात्रयीवर्जमितरा- स्तिस्रो विद्या मावधानेन परिनिष्ठापिता । गर्भकादशे वर्षे क्षात्रण कल्पेनोपनीय गुरुणा त्रयीविद्यामध्या. पितौ। न ताभ्यामतिप्रदीप्तप्रज्ञामेधाभ्यामम्मदादे महा- ध्ययनयागोऽस्ति समनन्तर च । 14 ( ४५ ) यत प्रपन्न । -वितरति गुरु प्राज्ञ विद्या यथैव तथा जडे, न च खलु तयोर्ज्ञाने शक्ति करोत्यपहन्ति वा । भवति च पुनभूयान भेद फल प्रति तद्यथा, प्रभवति शुचिविम्वग्राहे मणिर्न मृदा चय ॥ वनदेवता-अयमसावध्ययनप्रत्यूह । पात्र यी-अन्यच्च । वनदेवता-अथापर क ? आत्रेची-अथ स ब्रह्मपिरेकदा माध्यन्दिने सेवनाय नदीं तमसामनु- तत्र युग्मचारिणो क्रौञ्चयोरेक व्याधेन विध्यमान ददर्श। आकस्मिकप्रत्यवभासा च दवीं वाचमव्यतिकीर्ण- वर्णाम प्रानुष्टुभेन छन्दसा परिणतामभ्युदैरयत् । मा निषाद प्रतिष्ठा त्वमगम शाश्वती समा । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी काममोहितम ॥ वनदेवता-चित्रमाम्नायदिन्यो नूतनश्छन्दसामवतार । श्रा या तेन खलु पुन समयेन त भगवन्तमाविभूतशब्दब्रह्मप्रकाश मृपिमुपसंगम्य भगवान् भूतभावन पद्मयो निरवीचत् ऋपे । प्रवुद्रोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि तद् हि रामचरितम् । अव्या. हतज्योतिराप ते प्रातिभ चक्षु । श्राद्य कविरसि-इत्युक्त्वा- ऽन्तहित अथ स भगवान् प्राचेतस प्रथम मनुप्येषु शब्दब्रह्मणम्तादृश विवमितिहास रामायण प्रणिनाय । वनदेवता -एन्त तर्हि पण्डित ससार । थात्र यी-तम्मादवोच तत्र महान् अध्ययनप्रत्यूह इति । वनदेवता-युज्यते । पात्र यी-विशन्नास्मि भद्रं । सम्प्रत्यगस्त्याश्रमस्य पन्धान बृहि । वनदेवता-हत पचवटीमनुप्रविम्य गम्यतामनेन गोदावरीतीरेण ।
( ४६ )
आत्रेयी-(सास्रम् ) अप्येतत्तपोवनम् ? अप्येपा पञ्चवटी ? अपि
सरिदिय गोदावरी १ अप्यय गिरि प्रस्रवण १ अपि जनस्थान
वनदेवता वासन्ती त्वम?
वनदेवता-अस्त्येतत् सर्वम् ।
आत्रेयी-हा वत्से जानकि ।
स एप ते वल्लभबन्धुवर्ग
प्रासङ्गिकीना विपय कथानाम् ।
त्वा नामशेषामपि दृश्यमान प्रत्यक्षदृष्टामिव न करोति ।।
वासन्ती-( सभयम् , स्वगतम् ) कथ नामशेषामित्याह । (प्रकाशम् )
आर्ये, किमत्याहित सीतादेव्या ?
आत्रेयी-न केवलमत्याहित सापवादमपि। (कर्णे) एवमेवम् ।
वासन्ती-अहह । दारुणा दैवनिर्घात । (इति मूर्च्छति )।
पात्र यी-भद्र, ममाश्वमिहि, समाश्वसिहि ।
वासन्ती-हा प्रियससि । हा महाभागे। ईदृशस्ते निर्माणभाग । हा
गमभद्र । अथवाल त्वया। पार्ये आत्रयि | अथ तस्मादरण्या-
त्परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेव्या कि वृत्तमिति काचिदस्ति
प्रवृत्ति ?
श्रान यी-नहि नहि।
वासन्ती -हा काटम् । अरुन्धतीवमिष्ठाधिष्ठितेषु जीवन्तीपु ग्घु
क्दम्बरपु च प्रवृद्वासु राज्ञीषु कथमिद जातम् ?
आत्र यो-ऋष्यशृङ्गामे गुरुजनस्तदाऽऽपीत्। सम्प्रति तु परि-
समान तद्द्वादशवार्पिक मत्रम् । ऋष्यशृङ्गेण च सम्पूज्य विसर्जिता
गुरख । तता भगवत्यनन्यती नाह वधूविरहितामयोध्या गमिष्यामीत्या ।
तदेव गममातृभिग्नुमादितत् । तदनुरावाद्भगवता वसिष्ठस्य परिशुद्रा
वाचा वाल्मोक्तिपावन गत्वा तत्र वत्स्याम इति ।
वामन्ती-अथ स राजा किमाचार. सम्प्रति ?
( ४७ ) आत्र यी-तेन राज्ञा कतुरश्वमेध प्रकान्त । वासन्ती-हा धिक् । परिणीतमपि । श्रात्रेयी-शान्तं पापम् । नहि नहि । वासन्ती-का तहि यजे सहधर्मचारिणी ? आत्रेयी-हिरण्मयी सीताप्रतिकृति । वामन्ती-हन्त भो। वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणा चेतासि को हि विनातुमर्हति ।। आत्रेयी-वितृष्टश्च वामदेवाभिमन्त्रिता मेध्योऽश्व | उपकल्पि- ताश्च यथाशास्त्रं तस्य रक्षितार । तषामधिष्टाता च लक्मणात्मजश्चन्द्र- केतुरवातदिव्यास्त्रसम्प्रदायश्चतुग्गसाधनेनान्वितोऽनुप्रहित । वामन्ती-[सस्नेकौतुकास्त्रम् ] कुमारलक्ष्मणस्यापि पुत्र । मात/वामि। पात्र यी-अत्रान्तर ब्रामणन मृत पुत्रम् उत्क्षिप्य राजद्वार सोरस्ताडम प्रब्रह्मण्यमुद्दोपितम् । तता "न राजापचारमन्तरेण प्रजास्वकालमृत्यु सञ्चरति" इत्यात्मदाप निरूपयति करुणामये गमभद्रे रहसेवाशरीरिणी वागुदचरत- शम्यूगो नाम घृपल पृषिव्या तप्यते तप । शीपेन्द्रद्य न ते राम त हत्वा जीवय द्विजम् ।। इत्युपश्रुत्यैवाऽप्टकृपारणपाणि पुष्पक विमानमारा सर्वा दिशा विदिशश्च शूद्रतापसान्वेपणाय जगत्पति सञ्चरितुमारच्यवान् । वामन्ती-भाग्बूका नाम म्रप शूद्रोऽस्मिन्नेव जनस्धाने तपश्चरति । तदपिनास रामभद्र पुनरपीद वनमल कुयात् । - (४८ ) आत्रयी-भद्रे, गम्यतेऽधुना । वासन्ती-अयि पात्रोयि, एवमस्तु। कठोरीभूतस्तु दिवस । कण्डूलद्विपगण्डपिण्डकपणोत्कम्पेन सपातिभिः, धर्मस्रसितबन्धनै म्वकुसुमैरर्चन्ति गोदावरीम् । छायापस्किरमाणविष्किरमुखव्याकृष्टकीटत्वच , कूजक्लान्तकपोतकुक्कुटकुला कूले कुलायदुमा ॥ [इति निष्क्रान्ते ] धर्मबुद्धि-कथा कस्मिश्चिदधिष्ठाने धर्मबुद्वि पापबुद्विश्चेति द्वे मित्र प्रतिवसत अथ कदाचित्पापवुद्विना चिन्तितम्-'अह तावन्मूर्यो दारिद्रयो- पेनश्च, तदेन धर्मबुद्विमादाय देशान्तर गत्वास्याश्रयेणार्थोपार्जन कृत्वैन मपि वञ्चयित्वा सुसीभवामि ।' अथान्यस्मिन्नहनि पापबुद्विधर्मबुद्धि प्राह भो मित्र ! वार्यकभाव वित्वमात्मविचेष्टित स्मगसि ? देशान्तरमहप्ट्वा का शिशुजनस्य वानी क्थयिष्यमि। देशान्तरपु बहुविधभापावेशादि येन न नातम । भ्रमता बग्णीपीठे तस्य फल जन्मनो व्यर्थम ।। श्रथ तस्य तद्वचनमा कार्य प्रहृष्टमनास्तनेर मह गुरजनानुज्ञात शुभेनि देशान्तर प्रस्थित.। तत्र च धर्मबुद्धिप्रभावेण भ्रमता पाप बुद्धिना प्रभूतना वित्तमामादितम । ततश्च द्वावपि ती प्रभूतोपार्जितद्रव्यो प्रप्टौ स्वगृह प्रन्यौत्सुक्येन निवृत्तौ । अथ स्वस्थानमनीपतिना पापबुद्विना धर्मबुद्विरभिटित ---'भद्र, न मर्वमेतद्धन गृह प्रति नेतु युचने । यन कुम्बिनो बान्धवाश्च ठक्तच- ( ४९ ) प्रार्थयिष्यन्ते । तदत्र व वनगहने क्वापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्र. मादाय गृह प्रविशाव । भूयोऽपि प्रयोजने सजाते तन्मात्र समेत्यास्मा- स्थानान्नेण्याव । तदाकर्ण्य धर्मवुद्धिराह-'भद्र । एवं क्रियताम् । तथानुष्ठित द्वावपि तौ स्वगृह गत्वा सुखेन सस्थितवन्तौ। अथान्यस्मिन्नहनि पाप- वुद्धिर्निशीथेऽटल्या गत्वा तत्सर्वं वित्त समादाय गर्त पूरयित्वा स्वभवनं जगाम। अथान्येदुर्धर्मबुद्धि समभ्येत्य प्रोवाच-सखे । बहुकुटुम्बा वय वित्ताभावात्मीदाम । तद्गत्वा तत्र स्थाने किञ्चिन्मात्र धनमानयाव ।' सोऽब्रवीत्-'भद्र, एव क्रियताम् ।' अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतस्तावद्रिक्त भाण्ड दृष्टवन्तो। अत्रान्तरे पापबुद्धि शिरस्ताडयन्मोवाच-'भो धर्मवुद्धे, त्वया हृतमेतद्धनं नान्येन । यता भूयोऽपि गर्तापूरण कृतम् । तत् प्रयच्छ मे तस्यार्धम् । प्रथवाह राजकुले निवेदयिष्यामि।' साह-'भो साह-'भो दुरात्मन्, मैवं धर्मबुद्धि खल्वहम् । नैतन्चौरकर्म करोमि ।' एव द्वावपि तो विवदमानो धर्माधिकारिण गती, प्रोचतुश्च परस्पर दूपयन्ती। अथ धर्माधिकरणाधिष्ठिवपुरुषैदिव्यार्थे यावन्नियोजितो तावत्पापबुद्धिराह-'अहो, न सम्यग् दृष्टोऽय न्याय: उक्तञ्च- विवादेऽन्दिप्यते पत्र तदभावेऽपि साक्षिण । साक्ष्यभावात्ततो दिव्य प्रवदन्ति मनीपिण ॥ तत्र विषये मम वृक्षदेवता मातिभूतास्तिष्ठन्ति । ता अप्यावयो- रेकतर चौर साधु वा करिप्यन्ति । अथ ते. सर्वैरभिहितम् 'भो.। युक्त. मुक्त भवता । तदस्माकमप्यत्र विषये महत्कौतूहल वर्तते । प्रत्यूषसमये युवाभ्यामप्यस्माभि सह वत्र वनादेशे गन्तव्यम्' इति । एतस्मिन्नन्तर वद। ४ ( ५० ) द्रुत वद, पापबुद्धि स्वगृह गत्वा स्वजनकमुवाच–'तात, प्रभूतोऽय मयाथो धर्मबुद्वे- श्चोरित । स च तव वचनेन परिणति गच्छति। अन्यथास्माक प्राणे सह यास्यति । स आह-'वत्स। येन प्रोच्य तद् द्रव्यं स्थिरता नयामि ।' पापबुद्विराह -'तात, अस्ति तत्प्रदेशे महाशमी। तस्यां महत्कोटरमस्ति । तत्र त्वं साम्प्रतमेव प्रविश । तत प्रभाते यदाह मत्यश्रावणं करोमि, तदा त्वया वाच्य यद् 'धर्मबुद्धिश्चौर ' इति ।' तथानुप्ठिते प्रत्यूपे स्नात्वा पापबुद्विधर्मबुद्विपुर सरो धर्माधिकरणकै मह तां शमीमभ्येत्य तारस्वरेण प्रोवाच- 'आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च, द्योभूमिरापो हृदय यमश्च । श्रहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये, धर्मश्च जानाति नरस्य वित्तम् ॥ भगवति वनदेवते । आवयोर्मध्ये यश्चौरस्त कथय ।' अथ पापबुद्धि- पिता शमीफोटरन्थ प्रोवाच-'भो । शृणुत शृणुत । धर्मवुद्धिना हतमेतद्वनम् ।' न्दाकर मर्वे ते गजपुरुषा विस्मयोत्फुल्ललोचना तावद्वर्मवुद्वेर्वित्त हरणोचिन निग्रह शास्त्र-श्या अवलोकयन्ति, तावद्वर्मबुद्धिना तन्छमी- कोटर वहिभोन्यद्रव्ये पग्वेिष्ट्य वह्निना सन्दीपितम । प्रय चलनि तस्मिञ्चमीकोटरऽर्वदग्धशरीर स्फुटितेक्षण करण परि- देवयन्पापबुद्धिपिता निश्चक्राम। ततश्च ते सर्व पृष्ट -'भो किमिदम' इयुक्ने म पापबुद्धिविचेप्टिन ममिट निवेदयित्वोपरत ।
( ५१ )
सामान्य-नीति-संग्रह
-
द्वितीयो गुम्फ
बह्वपि स्वेच्छया काम प्रकीर्णमभिधीयते ।
अनुझितार्थसम्बन्ध प्रबन्धो दुरुदाहनः ।।
महाजनस्य समर्ग कस्य नोन्नतिकारक ।
पद्मपत्रस्थित वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ।।
चल वित्त चल चित्त चल जीवितयौवने
चलाचलमिद सर्व कीर्तिर्यस्य स जीवति ।।
अनुगन्तु सता वर्त्म कृत्स्न यदि न शक्यते ।
म्वल्पमायनुगन्तव्य मार्गस्थी नावसीदति ।।
चलत्यकेन पादन तिष्ठत्येकेन पण्डित ।
नासमीक्ष्य पर स्थान पूर्वमायतन त्यजेत् ॥
द्वाविमो पुरुपो लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राट् योगयुक्तश्च रणे सन्मुखमाहत ।।
निमारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान ।
न सुवर्णे ध्वनिस्तादग् यादृधारये प्रजायते ।।
नव वयसि य शान्त स शान्त इति मे मति ।
यात्पु तीयमाणेषु शान्त को वा न जायते ।।
मौवर्णानि सरोजानि निर्मातु मन्ति शिस्पिन ।
तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुरानन ॥
क्वाचेद्रप्ट क्वचितुप्टो रप्टस्तुष्ट क्षणे क्षणे ।
प्रयवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयवर ।।
( ५२ ) यदीच्छसि वशीकर्तु जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो गा चरन्ती निवाग्य ॥ सुखार्थी चेत्त्यजेद् विद्या विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् । सुखार्थिन कुतो विद्या सुख विद्यार्थिन कुन ॥ धर्मार्थ काममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ न काल खड्ग मुद्दिश्य शिर कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बलमेतावद् विपरीतार्थदर्शनम् ।। माता यस्य गृहे नास्ति भायो च प्रियवादिनी। अरण्य तेन गन्तव्य यथाऽरण्य तथा गृहम ।। कोऽतिभार समर्थानां कि दूर व्यवसायिनाम् । को विदेश सविद्यानां क पर प्रियवादिनाम ।। शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम ।। अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ।। म्वाभिमानी विद्वान् कन्मिश्चिग्रामे कश्चित् प्रकृत्या दीन मुपण्डितो भट्टाचार्या निव मनि । म ण्द विश्वमिति प्रायो धनिनो निष्टुग, धनिनो ममीश्य- कारिण धनिनोऽवारिणश्च भवन्ति । धनिनम्नु स्वमपि वपुर्बोदु न रकन्वन्ति माननीयानपि निगम्कुर्वन्ति, मुम्थदहा श्रपि विविधवाधा. , ( ५३ ) मभिनयन्ति, ध्रुवोस्तनोश्च कति भङ्गीस्तन्वन्ति, कति वा विभूतिशौर्या- दीनि प्रकटयन्तीति च। तेन हि स भट्टाचार्य पीड्यमानोऽपि भूयसा दारिद्रयेण धनिद्वार नोपसर्पति, वर भिक्षामटति, कृच्छ्रणापि दिनानि यापयति । . अहो दैव विडम्बना । एकदा ब्राह्मण्यास्ताडनामसहमान अनिच्छ- यापि धनान्यजितु स्कन्धनिहितकम्बल गृहीतकिञ्चित्पाथेयश्च वि- देश निरगात् । अथामा कस्यचित् नवनिकगृहमासाद्य कल्पयित्वा च विपणी वास- स्थानमवात्मीत् । तेन भट्टाचार्येण दिनत्रयात पर धनिन साक्षात् कृतम् , विविधाश्च श्लोका रचिता व्याख्याताश्च, तेन हि धनी अतीव प्रीतो बभूव, कथयामाम च, अहो भट्टाचा-महाशय। भवास्तु श्रेष्ठ. पण्डिन विशेपतो रसिकश्च, अतो विशेप पूजयामि स्थीयतान्तावद्दि- नानि कतिचिदिति । एव प्रत्याशितो भट्टाचार्य मनसा नृत्यनास्ते । प्रत्यह प्रात. सायञ्च धनिसभायामागच्छति प्रतिगच्छति, वाग्मिता दर्शयति, श्लोकान् रच- यति, समस्या पूरयति । महाराज । प्रतापेन त्वमर्क, कान्त्या त्व साम , पवित्रतायां त्व पवन , शत्रुदहने त्व दहन , स्वच्छताया त्वमाप , निप्पापे व व्योम, धैर्घ्य त्व धरीण , दातृत्व करण , गुरुत्वे गिरि , नागभीर्ये सागर सत्यादि विविधप्यारण गजानमुपश्लोकयति च । एवं व्यतीन मामि भट्टाचार्य धनाशया समुद्विग्न धनिन न्यवेदयत् , महाराज । देश प्रति जिगमिपा त्वर यति वलीयसी, अतः सत्वरमनुजा नीहि। ताछुत्वा तदापि धनी रथयति-ऋथमुद्विजसे ? तिष्ट तावत् वियन्ति दिनानि, भवन्त विशंपतस्तापयामि, भवान् हि विद्यया विशि-
( ५४ )
प्टोऽसि । ब्राह्मणोऽपि यथाज्ञापयति भवान् इति विरगम। पश्यति
च फुलटा नर्तक्य , ऐन्द्रजालिका अभिचारिकाः, गायका , मल्ला
पण्डा , भण्डाश्च अनेके तत्माद्धनिनो धनरनहयहिरण्यादीनि लभन्ने
इति समाश्वसिति च चेतसि ।
एव बहुकाले गच्छति अतीव समुद्विग्न जीर्णछिन्नमलिनवासा
मृक्लिनकम्बल अनाहारक्लिप्टश्च धनिगृह नैव गन्तव्यमिति
प्राग्विश्वामं दृढोकुश्च ब्राह्मणी मनमा निर्भसंयश्च धनिन माक्षात्
समुपस्थितो गेपारणाक्ष उवाच-"अहो वदान्यप्रवर ।
गतागनेन पन्थान विजीण चरणद्वयम् ।
तवाश्वासे त्रय नष्ट सम्बल कम्बल बलम ॥"
इत्युक्त्वा उन्मनायमान हुत
त गच्छति अव्यक्त जल्पति च ।
म्वामागन्य ब्राह्मणी समान गर्जनिन बभाप
अयफदा म एम भट्टाचार्य काष्टभार शिरमा वहन्नरण्यात् स्वगृहाभि-
मुर्य प्रत्यागत । मृगयाथं तदेवारण्य विविक्षुणा तेन धनिना पथि दृष्ट
पृच्छपने, 'भट्टाचार्य महाशय । प्रणमामि, हहो किमित्येव अठगिढनेन
भवता शिरमि का उभार ममृत्यने पृथगजनवत ?' तदाकराय भट्टाचार्य
पटमा पुग्दा नि निग्य क्ययति --- "शृणु वदान्यवर ।
संममु ने प्रतिदिन
नृप
विनतीमान व पगिटता
प्रमादरच हरिरिन्यमा वागणतन्यानृतम्य फलमिन्धनमुद्रहामि ।।"
इत्युक्त्वा भट्टाचाग्य प्रत्यारत्तकाप्टभार स्वगृह गत. ।
तथाच
मुवनमुन्दर इन्दुरिन्द्र ।
( ५५ ) परित्यक्ता सीता । (तत प्रविशति रथाधिल्ढा सोता सारयिर्लक्ष्मण ) लक्ष्मण -इत इतोऽवतरत्वार्या, एतानि गहनतरुलताप्रतानसरुद्वतया रथ- प्रवेशायोग्यानि भागीरथीतीरकाननानि, तदवतरत्वार्या । सीता-वत्स लक्ष्मण | तीत्ररथवेगकम्पितदेहा अत्र न पारयति सस्थातु, कि पुनरवतरितुम् । लक्ष्मण -सुमन्त्र । तुरङ्गमनियमने क्रियता यत्न । गुमन्त्र -क्रियमाणमपि यत्नमतिवर्तन्ते गान्धर्वप्रिया वाजिन । लक्ष्मण - अतिरभवादनालक्षितसमविपमास्तुरङ्गमा गङ्गाप्रपात स्यन्दन विनिपातयन्ति तत् सर्वात्मना क्रियतां यत्न । सुमन्त्र -( रज्वाकर्षणमभिनयति ) लक्ष्मण -प स्थिती रथ . तदवतरतु देवी । सीता--(अवतीर्य परिव्रामति ) लक्ष्मण -सुमन्त्र, दीर्घमार्गपरिश्रान्ता एने तुरङ्गमा , तद्विश्रामयैतान् । लुमन्त्र -- यदाज्ञापयति देव । ( इति ग्थमधिगध निष्क्रान्त ) लक्ष्मण -- ( परिक्रम्यात्मगतम )-समादिष्टोऽहमार्चेण अथवा स्वामिना- 'वत्र लक्ष्मण, देव्या किल सीताया रावणभवनसस्थानाचारित्र प्रति समुत्पन्नविमर्शाना पोराणामन्याश प्रलापा प्रवर्तन्ते, नग्न शवनामि सीतामात्रस्य कृते शरचन्द्रनिर्मलत्येन्वाकुकुलस्य पलइ,मुत्पादयितुम् । सीतया चाह गर्भिणीभावसुलभन दोन भागीरथीदर्शन प्रार्थित । तस्मात् त्वमनन गङ्गागमनव्याजेन सुमन्त्राधिष्टित रथमारोप्य कस्मिश्चिद्वनाद्देशे परित्यज्य निव- तस्व'--ति । तदहमपि स्वजनविस्रम्भनिर्विशदा देवीमादाय गृहरिणीमिव वघ्यभूमि वनमुपनयामि । .
( ५६ ) - मीता-वल्म लक्ष्मण, अतिशयितगभरोद्वहनपरिश्रान्तौ न प्रभवतो में चरणी। तदनना भूत्वा निवेदय कियद्दूरे भगवती भागीरथी वर्तत इति । यति। लक्ष्मण -ननु प्रासन्नैव भगवती भागीरथी, तदल विषादेन, सम्प्राप्ता एव वयम् । सीता--(गङ्गानिलशीतस्पर्श नाटयति )-माम्प्रत जननीकरस्पर्शसुसशीत लस्य भागीरथीतरङ्गमारुतस्य स्पर्शेन परिश्रमस्येव पापस्य मे परि- क्षयो जात । तथापि दोहदकुतूहल गङ्गावगाहने मां समुत्माह- तदस्मात्तटप्रपातात् यथा परिश्रान्ता अवतरामि तथा देशय मे मार्गम्। लक्ष्मण -( निर्दिश्य) अत्यन्तविश्रान्तमनुष्यसञ्चरणतया दुरवगाहारनट प्रदेशा तस्मात्प्रपदमास्थाय सम्यक- वामेन नीवारलता करेण जानु ममालम्य च दक्षिणेन । पदे पदे मे पदमादधाना शनै शनैरेतु मुहूर्त्तमार्या ।। मीता-( यथोक्तमवतीर्य ) वत्स, सुष्ठु परिश्रान्तास्मि, एतस्या पादपन्छा- यायां मुहर्तमुपविश्य विश्रमयिष्यामि । यभिमचित दव्य सीता उपविश्य विश्रान्ति नाटयति) मीना-यया भगिन कुमारण, सजनमध्यगनाया इमात्राभिरमते महत्यमा -(श्रमगतम ) पा विश्रान्ना सुघोपविष्टा च देवी। तदय. मंदावगे यथास्थितं व्यवमितुम । [प्रमागम ] ( महमा पाद चोर्निन्य )-श्रयमनवरतप्रवाम स्खभागी निननणा लामणी विजापति -विगैम्यिता ल्यम्। सीता--( मसाश्रम अपि लशनमायपुत्रन्य ?
( ५७ ) लक्ष्मणः-(वन निर्दिश्य ) एव गते कीश कुशलमार्यस्य । सीता-आर्यया कैकेच्या पुनरपि समादिष्टो वनवास ? लक्ष्मण --समादिप्टो वनवास , न पुनरम्बया । सीता--केन पुन समादिष्ट ? लक्ष्मण --आर्येण । सीता--कथ समादिष्ट ? लक्ष्मण --( वाप्पस्तम्भमभिनीय) आर्यस्थादेश इत्येव वक्तमिच्छामि यत्नत । तथापि हृदय गत्वा प्रन्थि बध्नाति भारती ।। नीता--कि मम ममादिष्टो वनवाम ? लक्ष्मण न केवल तव, प्रात्मनोऽपि। सीता - कथमिव ? लक्ष्मण - प्रकामभुक्ते स्वगृहाभिमानात् सुदृज्जनेनाहितयागवह्नौ । प्रायम्य रम्ये भवनऽपि वासस्तव प्रवासे वनवास एव ।। गीता-वत्म लक्ष्मण, स्फुट कथय, अद्य कथ मम वनवास आर्यपुत्रस्य वनवास इति । लक्ष्मण -विमपर कथयामि मन्दभाग्य ? त्यक्ता किल त्वमार्येण चारित्रगुणशालिना । मयापि किल गन्तव्य त्यक्त्वा त्वामिह कानने ॥ सीता-हा तान। आर्य कामलाधिप । अद्य उपरतोऽसि ( मोह गति) लक्ष्मण -( समग्भ्रमम) कप्ट भो । कप्ट भो । निर्यातपातदारु- रणनानेन परित्यागवाभिवणेन नूनमुपरता देवी । (निर्वएप) दिष्टपा ग्वसिति। तत् को नु खलु अस्या प्रत्यानयनऽभ्यु- पाय १ (विपाद नाटयत्ति ) आश्चर्यमाश्चर्यम- )
( ५८ )
भागीरथीशीकरशीतलेन सम्भाव्यमाना मृदुलानिलेन ।
मद्भाग्यशेपेण च वाव्यमाना प्रत्यागता राजसुता कथञ्चित् ॥
सीता-वत्स लम्मरण,
कि गतोऽसि ?
लक्ष्मण --तिष्ठाभ्येप मन्दभाग्य ।
सीता-किमुपालभ्यास्मि परित्यक्ता ?
लक्ष्मण -कोशो देव्या उपालम्भ ?
मीता--"अहो मेऽधन्यत्वम्। किमुपालम्भमात्रण विना निगृहीतास्मि ?
निमलि किमपि तेन मन्दिष्टम?
लामा पस्ति।
मीना-यय कथय ।
मा -तुल्यान्वयेत्रानुगुणेति गुणोभतेति,
दुमे सुग्गे च सुचिर मावासिनीति ।
जानामि केवलमह जनवादभीत्या,
माने । त्यजामि भवती न तु भावदोपात ।।
परमायग्य मन्दंश ।
नजनमा भनिन ? मिपि वचनीय मऽस्ति ?
177-सीरशमार्याया वचनीयम ?
गालामपालानामार्यम्य मम चाग्रत ।
पनो गहिना देवी किन्तु ~
भ-लजा नाटयान ) कयय किन्तु-
----ोग नि ।
और दहीन प्रनिवाविनामि। गवगाभवनादन्त पुनर
'वयन । मीन या अपि नाम ग्य मम्भाव्यनं। टनि
म्वयन मस्तिवन । र परिचन्ता । ननु परित्यक्तास्मि ।
--
( ५९ )
सीता-किन्नु खल
।
किन्नु खलु युक्त ममार्यपुत्रपरित्यक्तमात्मान परित्यक्तम् ?
किन्नु खलु तस्यैव निरनुक्रोशस्य समान एव प्रसव प्रेक्षितव्य
इति वचनीयकण्टकोपहित जीवित परिरक्षामि ?
लक्ष्मण -अनुगृहीतोऽस्मि । ( उत्थाय प्रणमति ) इदमपरमार्यण
मन्दिष्टम् ।
भविष्यति
लक्ष्मण -त्व देवि । चित्तनिहिता गृहदेवता मे,
स्वप्नागता शयनमध्यमखी त्वमव ।
दारान्तराहरणनि स्पृहमानसस्य,
यागे तव प्रतिकृतिर्मम धर्मपत्नी ॥
सीता--एव सन्दिशताः-र्यपुत्रण परित्यागटु ख मयि नि शेषमपनीतम ।
लक्ष्मण -क प्रतिसन्देश ?
सीता-कस्य ?
लक्ष्मण -श्रार्यस्य ।
सीता---एव गत:पि प्रतिमन्दश । श्वश्रृणा पुनर्मम वचनात् पादवन्दनं
कृत्वा विजापय-एवमा नीरक्षा श्वापदममाणे वने प्रति-
वमन्नी च सर्वया हृदयेनार्याभिरनुग्रहीतव्येति ।
लक्ष्मरण ----प्रनिहनियमाना । आयस्य न किञ्चित् समादिष्टम।
सीता-तथा निष्ठुगे नाम सन्दिपयत नि अप्रतिहनवचनतेपा लक्ष्मणस्य,
न सीनाया धन्यत्वम् । तथा मम वचनात् त जन विज्ञापय
'मन्दभागिनीमनुशाचन् वर्णाश्रमपरिपालनमभिनन्नात्मान न
घाधस्व । सद्वौ स्वशरीरं च सावधानो भव इति ।
लक्ष्मण, किमुपालभ महाराजम ?
लक्ष्मण -कितावत्यपि न प्रभवति देवी।
वत्म
६० ) मीता-एवमपि त जन विज्ञापय-'न युक्त तव निरपगधमिम जन सपदि हृदयना निर्वासयितु किं पुनर्विपयत' इति। किञ्चेदमपि मम वचनाद् विज्ञापयितव्य -"सा तपोवनवासिनी सर्वथा मीमन्तनिहितेनानलिना विनिवेदयति यदि अह निर्गुणा चिरपरिचितेनि वा, अनाथेति वा, सीतेति वा स्मरणमात्र कणानुगृहीतव्येति । त्मण ---इम सन्देशमाकण्य क्षते क्षारमिवाहितम् । दशाममह्या शोकस्य व्यक्तमार्यो गमिष्यति ॥ मीना- -- वत्न लक्ष्मण, प्रणमितव्या त्वया मम वचनाद् राघवकुलराजधानी भगवत्ययोध्या। शुभूषितव्य प्रतिमागतो महाराज । साधयि तन्या अभूगामाज्ञप्ति । ममाश्वामयितव्या प्रियंवदा मम प्रिय- मम्य । स्मर्तव्या मर्वकाल मन्दभागिनी ( इति रोदिति ) मग --(विलोक्य ) पते रुदन्ति हरिणा हरित विमुन्य, हमाश्च शोकविधुग करुण सदन्ति । नून त्यजन्ति शिरियनोऽपि विलोक्य देवी, तियग्गता वग्ममीन पर मनुष्या ।। मेना-- म मा, श्रामन्नाम्तमय सूर्य , दूरे चेता मानुपमम्पात . नदीना पनिग्ग . मशान्ति श्वापदा । गच्छ, न युक्त परि लम्बनमा
मे
॥
( ६१ )
इक्ष्वाकृणा
सन्ततिर्गर्भसस्था
सेय देव्या चनता रक्षणीया ।।
सीता-अप्रतिहतवचन खलु सौमित्रि ।
लक्ष्मण -इयमपग विज्ञापना।
सीता-काऽन्या ?
लक्ष्मण --व्येष्टस्य भ्रातुरादेशादानीय विजने वने ।
परित्यक्तासि देवि त्व दोषमेक क्षमस्व
सीता-ज्येष्ठ्वचनानुवर्ती त्वमिति परितोषकाले का दोष आशक्यते ?
लक्ष्मण --(मप्रदक्षिण प्रणम्य परिकामति )
सीता-(रोदिति )
लक्ष्मण - (दिशोऽवलोक्य ) भो भो लोकपाला । शृण्वन्तु भवन्त ।
एषा वधूदशरथस्य महाग्थस्य,
सीता-अतिश्लाघनीयान्यक्षराणि श्रूयन्ते ।
लक्ष्मण -रामाऽऽद्वयस्य गृहिणी मधुसूदनस्य,
सीता-युतो मे तादृश मागवेयम् ।
लक्ष्मण -निर्वासिता पनिगृहाद्
( सीता को पिदधाति )
लक्ष्मण
विजने वनेऽस्मिन् ,
एकाकिनी वसति रक्षत रक्षतेनाम् ।।
( प्रणम्य नितान्त )
१
-
(६२)
महाराज-भोजस्य सिंहासनाद्धार-कथा
अथ काले भोज-गज सिहासन प्राप। तस्मिन् राज्य कुर्वति, एकदा
कश्चिद् ब्राह्मणो यत्र मिहामन निक्षिप्तम्, तत्क्षेत्रं कृष्ट्वा यवादीनवपत् ।
तम्मिन् नेत्रे महत् फलमभूत् । स ब्राह्मण यत्र तत् सिहामन निक्षिप्त
दुमन्यानमिति मत्वा, पक्षिणामुत्थापनार्थ तदुपरि मञ्च कृत्वोपविश्य
दक्षिा उत्यापयति ।
नत कडा भोजराजो विहार कत्तुं सकल-गजकुमारै समवेतम्तक्षेत्र
ममीपे यारन्जनि, तावन्मश्नोपरि स्थितेन वामणेनोक्तम्-'भो राजन् ।
17 घोत्र मम्यक् फलितमस्ति, मसैन्य
यथेच्छ
भुज्यताम
गरी गानाका दीयन्ताम् । अदा मज्जन्म मफलमभूत, यतो भान्
मामी, ईश प्रगान का मम्मयते ?" ताछुत्वा स राजा
माय मग रिट । प्रय ब्राह्मणोऽपि मभ्यकादवरूप गजान
म्बित भाग 1, "भो गजन । फिमयमधर्म क्रियत ? इट ब्राहाण
करिनाच्या या ? जनगन्याय क्रियते, प्रतीकारार्य तु+य निवंगत,
पायर वनं प्रवृत्त । इदानी यो वा निवारयिष्यति ? भान
UE, अगदव्य क्य नाशयति ? ब्राह्मणवमतद विषम ।
समागत्य
, , ( ३ ) भक्षयन्तु उर्वारुकफलानि सन्ति, उपभुज्यन्ताम् ।' पुनर्ब्राह्मण-वचनमाकये सपरिवागे राजा यावत् क्षेत्रमध्ये प्रविशनि, तावत् पक्ष्युत्थापनार्थ मञ्चा- दवरुह्य म पुनस्तयैवाभणत् । ततो राजा स्वमनसि विचारयति-"अहो आश्चर्यम् । यदायं ब्राह्मणो मञ्चमारोहति, तदात्य चेतसि दातव्य भोक्तव्य'मिति बुद्धिरुत्पद्यते, यदाव- तगति, तढा दीनबुद्धिर्भवति । तदह मञ्चमारुह्य पश्यामि” इति मञ्चमारु- रोह। भोजराजस्य चेतसि तदा वासनैवमभूत्,-"विश्वस्याति परिहर- णीया, सर्वस्य लोकस्यापि दारिद्रय सम्यक् निवारणीय, दुष्टा दण्डनीया , सज्जना पालनीया , प्रजा धर्मेण पालनीया , कि वहुना,-अस्मिन् समये यदि कश्चिच्छरीरमपि प्रार्थयिष्यने, तदपि देयम्". इति, आनन्द- परिपूर्ण पुनर्विचार यति,-"अहो । एतत् क्षत्रमस्यैवविधा बुद्धिमुत्पादयति । वायमेतत्क्षेत्रस्य माहात्म्य नायते ?" इति विचाये ब्राह्मणमाहूयावादीत्- "भो ब्राह्मण । तवैतस्मात् क्षेत्रात्कियलाभो भवति ? अहमेतत् क्षेत्र ऋतुमिच्छामि।' ब्राह्मणेनोक्तम भो राजन् सकलकुशलेन त्वयाविदितं किमपि नास्ति, तदहेति यन्करोतु । राजा नाम नाक्षाद्विष्णोरवतारभूत , तस्य दृष्टियस्योपरि पतति, तम्य न्यदुर्भिक्षाटयो नश्यन्ति । राजा हि नानात् कल्पवृक्ष , स त्व मम सप्टेगोचरोभू अटा मम देन्य-दारिद्रयादी- नामवामान जातम्, क्षेत्र कियत् ?' नतो राजा ब्राह्मण धन-धान्यादिना परितोप्य, तत् क्षेत्र गृहीत्वा मञ्चकाध खानयितु प्रारम्भमकापीत् । पुरपप्रमाणे गर्ते जाते, शिलेका सुमनोहरावलोविता । तदधश्चन्द्रकान्त शिलाविनिर्मित, नानारत्नखचित, द्वाग्नि तत्पुतलियाभिर्युत्तमतिरमणीय दिव्यनेक सिहासनमपश्यत् । तत्मि- सासन वा मोजगज परमानन्दलार्गपरिपूर्ण दयो भूत्वा मिहासन ,
( ६४ )
ग्राम प्रति नेतु यावदुचालयति, तावधिक गुरुर्भवति, नोच्वलति च ।
ततो मन्त्रिणमवदत - "भो मन्त्रिन् । किमर्थमेतत् सिहासन नोचलति ?"
मन्त्रिणोत्तम-"राजन् । एतत् सिहासन दिव्यमपूर्वञ्च, बलिहोमपूजादिक
विना नोबलिप्यति, तब साध्यञ्च न भविष्यति" इति ।
तन्य वचन भुत्वा राजा ब्राह्मणानाहूय, ते सर्वमपि विधान कारित
वान । ननम्त् सिहासन लघु भूत्वा स्वयमेवोचलति स्म ।
भवभूति-कालिदासयोः काव्य-परीक्षा
का 7 मिहामनमलार्वाण श्रीभोजे द्वारपाल आगत्य प्राह,
! गोगादागत कोऽपि भवभूतिर्नाम फविभरि तिष्ठति"
गा प्रार, "शय" इति। तत प्रविष्ट मोऽपि सभामगात ।
माया गी तगमन तुटा अभूतन् । गजा च भवभूति प्रदाय
FIf म। म अम्नि' इयुात्या नाजया उपविष्टो भवभूति
.
मनी यन्ने मनि म'युपा पारिजालप्रमून ,
ना-यापन दिनम्नयचन्द्रमाया नाम ।
अमरमग्मि मापा पावनाग ?
मेलामा म पनि बुवा कि मुधा यर्थनाभि ।
( ६५ ) नि श्वासोऽपि न निर्याति वाणे हृदयवमनि । कि पुन प्रकटाटोपपदवद्वा सरस्वती ।। ततेो भवभूति पराभवमसहमान प्राह, "हठादाकृष्टानां कतिपयपदाना रचयिता, जन स्पर्धालुश्चेदहह । कविना वश्ववचसा । भवेदद्य श्वो वा किमिह बहुना पापिनि कलो, घटाना निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलह ॥" पुनराह- "कालिदामकवेर्वाणी कदाचिन्मगिरा सह । कलयत्यर्थमाम्य चेद्धीता भीता पदे पदे ।।" तत कालिदास प्राह, “सखे भवभूते ! महाकविरसि, अत्र किमु वकव्यम् ? एपा धारेन्द्रपरिपन्महापण्डितमण्डिता । श्रावयारन्तर वेत्ति राजा वा शिवमन्निभ ।।" राजा वालिदास प्राह, “सुकवे । भवभूतिना सह साम्य तव न वत्तव्यम् ।" भवभूतिराट्, “देव । किमिति वारयसि ?" राजाह- "सर्वप्रकारेण वाविरसि । ततो वाण प्राह-"राजन् | भवभूति फविश्चेत्, कालिनस कि वक्तव्य ?" राजाह-"घाणकवे । कालि- दास याविन , किन्तु पार्वत्या पश्चिदवनीपुरपावतार एव ।" तनो भवभूतिराह- "देव । किमत्र प्राशरूय भानि ?" राजा प्राह- "भवभूने । सर्वमेव प्राशस्त्य कालिदासकाव्ये, ततो भवभूतिराह- "व। पक्षपातेन ददसि ?" इति । तत कालिदास प्राह-"देव । "प्रपख्यातिभृित् । भुवनेश्वरीदेवतालय गत्वा तत्मन्निधौ ता पुरस्कृत्य ५ (६६ ) घटे मशोधनीय त्वया ।' ततो भोज सवेकविन्दपरिवृत सन् भुवने- स्वर्गवालय प्राप्य, तत्र तत्सन्निधौ भवभूतिहस्ते घट दत्वा श्लोकद्वयन्च तुल्यपत्रद्वये लिखित्वा तुलाया मुमोच। ततो भवभूतिभागे लघुत्वोद्भूता उपचुन्ननि ज्ञात्वा, देवी भक्तपराधोना, सदसि तत्परिभवो मा भूदिति बावतमकतारमकरन्द वामकरनसाप्रेण गृहीत्वा, भवभूतिपत्र चिक्षेप। तत कालिदास प्राह- "पो मे सौभाग्य मम च भवभूतेश्च भणितं, तुलायामारोग्य, प्रतिफलति तस्यां लपिमनि । गिगं वी सा अतिरुलितफहारकलिका- म पनीमाधुय क्षिपति परिपूर्त्य भगवती ॥" र कालिदामपाइयो पाति भवभूति , राजानश्च विशेषज्ञं मनुते नागा भाभूतिकरये शत मत्तगजान ददौ । चारस्य चातुर्यम् ( ६७ ) प्रत्यासन्नेऽपि मरणे रक्षोपायो विधीयते । उपाये सफले रक्षा भवत्येव न संशय ॥ चौर उवाच-रे रे घातकपुरुपा , त्रयश्चौरा युष्माभिहता एव । इदानी राजाने मद्वचन श्रावयित्वा मारयत। यतोऽइमेका महती विद्या जानामि, मयि मृते साऽस्त यास्यति । राजा तु तां गृहीत्वा मा मारयतु । येन विद्या मर्त्यलोके तिष्ठेत् ॥' घातका ऊचु -रे चार पुरुषाधम । वध्यस्थानमानीतोऽसि । फिमधुना जीवितुमिच्छसि ? का विद्या जानासि ? कथ वाघमस्य विद्या भूपालेन प्रहीतव्या १० चौर उवाच-रे घातका , कि ब्रुव ? राजकार्यबाधा कर्तुमिच्छथ ! यदि राजा ज्ञास्यति तदावश्य तेन ग्रहीतव्या महतोयं विद्या । किञ्च, विद्यावार्ताकथकेभ्यो युष्मभ्यमपि प्रमुणा प्रसाद कर्तव्य ।' नतम्तम्य चौररय वचनात् स्वामिकार्यानुरोवेन घातकै सा वार्ता राजे निवेदिता। राजा च कौतुकमाकर्ण्य चौरमाहृय प्रष्टुमारभन- राजोवाच-रे का विद्या जानामि ?' चौर उवाच-'देव, सुवर्णकृषि जानामि राजोवाच-'का परिपाटी " चौर ख्याच --'देव, सपेपपरिमाणानि सुवर्णबीजानि कृत्वा भूमावु- मालमात्र गण सर्पपसदशा एव कन्दला भवन्ति । देव प्रत्यक्ष पश्यतु । गजोवाच-'चौर, सत्यमेतत् ?' चौर उवाच-'देवस्य । पुरत पस्यासत्यभापणे शक्ति ? यदि मम वचन व्यभिचरवि, तदा मासान्त ममाप्यन्ता भविष्यति । तदापि देव शास्तकरणे च प्रमु- व स्थास्यति । चन्त ।
( ६८ )
राजोवाच- 'भद्रम् , वप सुवर्णम् ।' ततश्चौर सुवर्ण दायित्वा
पत्राणि वीजानि कृत्वा राजान्त पुरक्रीडासरसस्तटे परमनिगूढस्थाने
भूमिकार कृत्वा बभापे-'देव, क्षेत्रबीजे सम्पन्ने । वप्ता कश्चिदीयताम।'
गोवाच-त्वमेव कि न वपसि ?'
चार उवाच-'यदि सुवर्णवपने ममैवाधिकरो भवति तदा किमह
ची भवामि ? किन्तु सुवर्णवपने चौरस्याधिकारो नास्ति । येन कदापि
किमपि न चारितमस्ति स वपतु। देव एव कि न वपति ?'
गोर--'मया नारणेभ्यो दातु तातचरणानां धन चोरितम ।'
पोर 317-'तर्हि मन्त्रिणो वपन्तु।'
मन्तिा 3-'पर गजोपजीविन कथमस्तेयिना भवाम
क िधर्माधिकारी वपतु ।'
पर्म 77717~-'मयापि याल्यदशायां मातुर्मोदकाश्चारिता ।'
और 17-
( ६९ )
नव-रस-सरसी
।
.
भृङ्गारः
शम्भुस्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणाना
येनाक्रियन्त सतत गृहकर्मदासा ।
वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय
तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय ।।
उपनिपद परिपीता गीतापि च हन्त मतिपथ नीता।
तदपि न सा विधुवदना मानससदनाद् वहिाति ।।
अरविन्दमिद वीक्ष्य खेलत्खजनमञ्जुलम् ।
स्मरामि वदन तस्याश्चारु चचललोचनम् ।।
बनी मुनीनामटवी तरूणा दरी गिरीणा तु गवेषितैव ।
एत पर लक्ष्मण । पदमलाक्षी प्राणा वहिभूय गवेषयन्तु ॥
हास्यरसः
।
पमले कमला शेते हर शेत हिमालये ।
जीराब्धी चहरि रोते मन्ये मत्पुरणशकया ॥
न्वय पञ्चमुर पुत्री गजानन-पडाननी।
दिगर पर कर जीवेदन्नपूर्णा न चेद् गृहे ।।
सदा वरः सदा वर सदा पूजामपेक्षते ।
पन्यागशिस्थितो नित्य जामाना दामो प्रह् ।।
वाचयति नान्यलिखित लिखितमनेनापि वाच यति नान्य ।
प्रयसपरोऽरय विप स्वयमपि लिसिन न वाचति ।।
( ७० )
शिजितापि सखिभिननु सीता रामचन्द्रचरणी न ननाम ।
कि भविष्यति मुनीशवधूवद् भालरनमिह तद्रजसेति ।।
करुणः
विकृन्ततीव मर्माणि देह शोपयतीव मे।
दहतीवान्तरात्मान र शोकाग्निरुत्थित ॥
गे देशे कलत्राणि देशे देशे च वान्धवा ।
नदेग ने पश्यामि यन भ्राता सहोदर ॥
मा पुगपग्मिरेऽपि शिरीपमृद्वी
मीना जास्त्रिचतुगणि पदानि गता।
गायन रियन्त्यिमान् वाणा
गमाशुगण काताती प्रथमावतारम ।।
पानगाजिनि रत्त जाते
गाग प गम्प्रति दिवम्प्रनि वन्धुग्ने ।
-रयिमामि निजामाम्या
। गीन शमगिना वचनम्नवाधिम ।।
वीरः
( ७१ ) तनुत्राण तनुत्राण शस्त्र शस्त्र रथो रथ । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्भय सुभटोक्तय ॥ वेतण्डगण्डकएहति पाण्डित्यपरिपन्थिना। हरिणा हरिणालीपु कथ्यतां का पराक्रम ।। रौद्रः चचभुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सञ्चूर्णितोमयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि उत्तलचिप्यति कचास्तव देवि । भीमः ।। म्पृष्टा येन शिरोम्हे नृपशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्या परिधानमप्यपहृत राना कुरूणा पुर । यस्योर स्थलशोणितासवमह पातु प्रतिनातवान् सेोऽय मद्भुजपजरे निपतित सरक्ष्यता फौरवा ॥ भयानका पुद मघोन वृलिश धारामनिहितानलम् । स्मरण यस्य दैत्यत्रीगर्भपाताय केवलम ।। मन्थायरतार्णवाग्भ प्लुतबुहरचलन मन्दरोद्ध्वानधीर , घोणाघात गर्जत्लयपनघटाs- न्योन्यमघट्टचण्ट । प्णामोधाग्रदृत पुरकुलनिधना- त्पातनिर्यातवान ,
( ७२ )
केन्गरमत्सिहनादप्रतिरसितसखो
दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥
वीभत्सः
उत्कृत्योत्कृत्य कत्ति प्रथममथ पृथू-
चलोफभूयासि
मांसा
समम्फिरपृष्टपिण्डागवयतमुलभा-
न्युमपूतीनि जम्मा।
प्पानानं प्रकटिताशन
प्रेतरा करतात,
असमय स्याटगामपि
यमध्यपनि ॥
ग्रहामुतः
( ७३ ) शान्तरस: पाषाणखएडेप्वपि रत्नबुद्धि , कान्तेति धी शोणितमांसपिण्डे । पञ्चात्मके वर्मणि चात्मभावो, जयत्यसो काचन मोहलीला || वाताभ्रविभ्रममिद वसुधाधिपत्य आपातमात्रमधुरो विषयोपभोग । प्राणास्तुणाग्रजलबिन्दुसमा नराणा, धर्म सखा परमहो परलोकयाने ।। भिक्षारान तदपि नीरसमेकवार शय्या च भू परिजनो निजदेहमात्रम् । वस्त्र च जीर्णशतखण्डमलीनकन्था, हा । हा । तथापि विपया न परित्यजन्ति ।। देवशर्म-कथा तस्य करिमरिचयधिष्टाने देवशर्मा नाम ब्राह्मण प्रतिवसति स्म । भार्या सुतमजनयत् । तस्मित्र व दिने काचित् नबुली तत्रैव नकुलमेक प्राय सुना। अब सा मुतवत्सला दारकवत्तमपि नकुल स्तन्यदानाभ्यङ्ग- गर्दनानिमि पुपाप । पर तस्य न विश्वसिति, अपत्यस्नेहस्य सर्वस्नेहाति- स्तिया सतन एवम्यात यत्वदाचिंप स्वजातिदोषवशादस्य दारकस्व दिरहमाचरिष्यतीति ।
( ३६ )
राज्ञां प्रणामाञ्जलिमपुटेपु किमप्यवत्रामुकुलीकृताक्ष ।
तस्यैकहस्ताम्बुरुहप्रणामे कृतार्थमात्मानममस्त देव ॥
प्रतिक्षण कुन्तलपार्थिवस्य वितन्वतस्तन्मुखचुम्बनानि ।
तदीयदन्तच्छदजन्मनेव गगेण चेतः परिपूर्णमासीत् ।।
मुखेन्दुसचारकृताभिलापकुरङ्गभीत्यर्थमिवार्पितेन ।
कण्ठावसक्तेन स राजसूनुरराजत व्याघनखाकुरेण ॥
क्रीडन्समुत्सारितवारनारीमजीरनादागतराजहस ।
एक क्षिते पालयिता भविष्यन्स राजमासहनत्वमूचे ।।
स पीडयन्नायसपञ्जरस्थान् क्रीडापर केशरिणा किशोरान् ।
समाददे भाविरिपुद्विपेन्द्रयुद्वोपयोगीव तदीयशौर्यम् ।।
प्राप्तोदय पादनखैश्चकासे म वालचन्द्र परिवर्धमान ।
अभ्यर्थ्यमान सह खेलनाय बालैरपत्यैरिव शीतरश्मे ॥
परा प्रतिष्ठा लिपिपु क्मेण जगाम मर्वासु नरेन्द्रसूनु ।
पुण्यात्मनामत्र तथाविधाना निमित्तमात्र गुरवो भवन्ति ।।
भक्ताम्बरीष-प्रतापः
श्रासीदशेपगुणवशीकृतजनमानम विष्णुभक्तिपरायण अम्बर्गोनाम
कश्चिन्नृपति ।
विद्यया शीलेन विश्वजनीनप्रेम्णा च तस्मिन्ननुरक्ता प्रकृतय सुख
मूपु । निरन्तग्मसी तद्गतेन चेतसा भगवन्नामकीर्तयन् कृतार्थमात्मान
स हि भगवञ्चरणयार्मन तद्गुणवर्णने वाच, तत्कथाश्रवणे कर्णी,
तन्मृतिदर्शने शो, तद्गृहमार्जन कगै, तत्पुण्यालयगमने च पादौ, नियुज्य
परा प्रीतिमवाप।
मन्यतं स्म!
,
( ७५ )
दरिद्रता
चारुदत्त – (ऊर्ध्वमवलोक्य सनिर्वेद यावन्निश्वसिति तावत् )
विदूपक -एष आर्यचारुदत्त । तद् यावत्साप्रतमुपसर्पामि ।
(उपसृत्य ) स्वस्ति भवते । वर्धता भवान् ।
चारु०-सर्वकालमित्र मैत्रेय प्राप्त । सखे । स्वागतम्, प्रास्यताम् ।
विदू०-भो इत्थ किं चिन्त्यते ?
वारु०-वयस्य ।
सुग्ध हि दुखान्यनुभूय शोभते,
घनान्धकारविव
दीपदर्शनम् ।
सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रताम्,
वृत शरीरेण मृत स जीवति ॥
विदू०- भो वयस्य । मरणाद् द्रारिद्रधाद्वा कतरत्ते रोचते ?
चारु०-वयस्य ।
"दारिद्रयान्मरणाद्वा,
मरण मम रोचते न दारिद्रयम् ।
अल्पक्लेश मरण,
दारिदयमनन्तक दु खम् ।।
विदू०-भो वयस्य । अल सतापिनन । प्रणयिजनेषु सवामितविभवस्य
सुरजनपीत पम्य प्रतिपच्चन्द्रस्येव परिक्षयोऽपि तेऽधिकतर रमणीय ।
चार-न ममाऽर्थान्प्रति देन्यम । पाय -
एतत्त मा पति यद गृहमस्मदीय,
क्षीणार्थमित्यतिथय परिवर्जयन्ति ।
सशकसान्द्रमदलेयमिव श्रमन्त
कालात्यये मधुकरा परिण कपोलम ।।
( ७४ ) अथ सा कदाचिच्छय्यायां पुत्र शाययित्वा जलकुम्भमादाय पतिमुवाच-'ब्राह्मण ! जलार्थमहं तडागे यामि, त्वया पुत्रोऽय नकुलाद्रक्षणीय । अथ तस्यां गतायां पृष्टे ब्राह्मणोऽपि कश्चिन्महात्मा दरिद्रेभ्यो बहुधन वितराति, इति परम्परया श्रुतां वार्तामनुस्मृत्य अतिदरिद्रतया तमुद्देशं गन्तुमिच्छन् , विलम्बे गमनञ्च धनप्राप्तिप्रतिकूल तर्कयन् चिर सुतनिर्विशेष- लालित नकुल वालकरक्षणाय नियुज्य निर्गत । अत्रान्तरे दैववशात्कृष्णसी विलानिष्क्रान्त नकुलोऽपि त स्वभाव वैरिण मत्वा भ्रातूरक्षणार्थ सर्पण सह युवा सर्प खण्डश कृतवान् । तनाऽसौ रुधिगप्लावितवदन सानन्द स्वव्यापारप्रकाशनार्थ मातु मम्मु गत । माताऽपि त रुधिरक्लिन्नमुखमवलोक्य शङ्कितचित्ता 'यदनेन दुगत्मना दारका भक्षित' इतिविचिन्त्य कोपात्तस्योपरि तं जलकुम्भ चित्रप । एव मा नकुल व्यापाद्य यावत्प्रलपन्ती गृहे आगच्छति, तावत्सुत स्तव मुन्नम्तिष्ठनि। ममीपे कृष्णसर्प सण्डश कृतमवलोक्य पुत्रवय. शोरनात्मशिगे वदा स्थल च नाइयितुमारन्धा। अत्रान्तरे ब्राह्मणो गृहीतनिर्वाप ममायातो यावत्पश्यति, तावत्पुत्र- शोकाभिनना ब्राह्मणी प्रलपनि-'भा भी लोभात्मन । लाभाभिभूतेन त्वया न रन मच। तदनुभव माम्प्रन पुत्रमृत्युदु वृक्षफलम् ।
No text on this page.
( ७६ ) विदू०-भो वयस्य । एते खलु दास्या पुत्रा अर्थकल्यवर्ते वरटा भीता इत्र गोपालदारका अरण्ये यत्र यत्र न खाद्यन्ते तत्र तत्र गच्छन्ति । चारु०-वयस्य। सत्य न मे विभवनाशकृताऽस्ति चिन्ता, भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति । एतत्तु मा दहति नष्टधनाश्रयस्य, यत्मौहदादपि जना शिथिलीभवन्ति । प्रपि च-दारिद्रयाद् हियमेति हीपरिगत प्रश्रश्यते तेजसो, निस्तेजा परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते । निर्विरण शुचमेति शोकपिहितो बुद्धया परित्यज्यते, निर्बुद्धि क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ निः-भो वयस्य । तमेव अर्थकल्यवर्त स्मृत्वा अल सन्तापितेन । घामः-ययम्य । दारिद्रय हि पुरुपस्य- नियामश्चिन्ताया परपरिभवो वैरमपर, जुगुमा मित्राणा स्वजनजनविद्वपकरणम् । पन गन्तु बुद्धिर्भवनि च कलत्रात्परिभवो, दिस्य शोकानिनं च दहति सन्तापयति च ।। नयन्त्र! तो मया देवनान्यो बलि , गच्छ त्वमपि चतुपये - दृस्या निमुपहर । विदू-न गमिपामि । नरसिमर्थन ? विदुर-यन ग्य वन्यमाना श्रपि देवता न ने प्रमीदन्ति , ལ་དཔ༌་ འཁཱཀ? - 4 ( ७७ ) चारु०-वयस्य, मा मैवम् । गृहस्थत्य नित्योऽय विधि. । तपसा मनमा वाग्भि पूजिता वलिकर्मभि । तुष्यन्ति शमिना नित्य देवता कि विचारितै ॥ तद् गच्छ मातृभ्यो बलिमुपहर । विदू०-भो न गमिष्यामि । अन्य । कोऽपि प्रयुज्यताम् । मम पुनाह्मणस्य सर्वमेव विपरीत परिणमति । श्रादशेगता इव छाया वामतो दक्षिणा दनिणतो वामा। चारु०-भवतु तिष्ट, तावदहं समाधि निर्वतयामि । कण्ठहारः (पट्यमय-सूनय ) अचिराशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मी फलमानुपनिकम् । अनुत्सेक यर विक्रमालकार । अन्त सारविहीनानामुपदेशो न जायते । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभ । आकर स्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदो सहवास । यादान हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव । आपन्नातिप्रशमनफला सम्पदोह्यु त्त- मानाम् । पाकरे पद्मरागाणा जन्म काचमणे कुत । अाम्राश्च सिक्ता. पितरश्च तृमा । या हि विवेकपरिपन्थिनी । इच्छति शती सहस्रम् । इन्द्रोऽपि लगना याति स्वय प्रख्यापितैर्गुणै । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटु- म्याम् । प्णो दहति चागार शीन कृष्णायते करम्। उद्योगिन पुरुप- 7 ( ७८ ) सिमुपैति लक्ष्मी । उष्ट्राणा हि विवाहे तु गर्दभा गानतत्परा । उत्तीर्ण तु परे पारे नौकाया कि प्रयोजनम् । ऋते रवे. क्षालयितु क्षमेत क क्षपातमस्काण्डमलीमस नभ । सते समुद्रादन्यन्न बिभर्ति वडवानलम् । एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दो किरणेष्विवाड्क । एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणोऽपि च । एका क्रिया द्वधर्थकरी प्रमिद्वा। कष्ट गलु पराश्रय । कस्यचिकिमपि नो हरणीयम् । क ईप्सितार्थ- स्थिरनिश्चय मन पयश्च निम्नाभिमुस प्रतीपयेत् । कालस्य कुटिला गनि । काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्तरम्या। किमिव हि मधुराणां मगढनं नाकृतीनाम । कीर्तिर्यस्य स जीवति । कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते । ग कम्यास्ति मोहदम् । क्य भोगमाप्नोति न भाग्यभाग जन । क्रोधे। मूलमनानाम्। गर्न न शोचामि त न मन्ये । गतानुगतिको लोक । गच्छ शूकर । मदन्ने ऋदि मिदा मया जित । चाम्नि योग्येन हि योग्यमगम । चक्रवत् परिवर्तन्ते दु ग्यानि च सुखानि च। छिद्रेपनी यहुलीभवन्ति । जीवनरो भद्रशतानि पश्येन् । रनाननेऽफ फरमायायनि । डिम्भम्य दुर्थिलमितानि मुदे गुरूणाम । दृष्ट किन लाकाम्मिन् न निहोप न निर्गुणम्। न केवल या महता- पभारत यगोन तामादपि य म पापभाक । न जातु काम कामानामुप मानन शाम्यति । न निश्चिनाबाद विरमन्नि धीग । न पादपान्मूलन- मन नि नंबरे मृटीन मामतस्य। नवीनभाजने लग्न मस्कागं नलका नरेन् । 1 - ( ७९ ) परोपकाराय सता विभूतय । पद हि सवत्र गुणैर्निधीयते । परोप- देशे पाण्डित्य सर्वेषा सुकर नृणाम् । पुराणमित्येव न साधु सव म् । प्राप्त वमन्तसमये काक. काक पिक पिक । बुद्धे फलमनाग्रह । भोजनाच्छादने नैत्र ककत्युभयसन्ध्ययो । भद्र भद्रमिति ब्रूयात् नाभद्र कस्यचिद्ववेत्। भवितव्यता वलीयसी। भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन कुत । मण्डका यत्र वक्तारस्तत्र मौन हि भूपणम् । मनोरथानामगतिन विद्यते । महान् महत्स्वेव करोति विक्रमम् । मुखमस्तीति वक्तव्य दशहना हर्गतिका। मौन स्वीकृतिलक्षणम् । यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोऽत्र दोष । यथा राजा तथा प्रजा। यशस्तु रक्ष्य परतो यशोधन. । याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्ध- कामा। रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि । रल समागच्छतु काञ्चनेन । रिक्त सर्वो भवति हि लघु पूर्णता गौरवाय। लोकोत्तराणां चेतासि र हि विज्ञातुमर्हति । लिखितमपि ललाटे प्रोमिनु क समर्थ.। वचने का दरिद्रता। वस्त्रपूत पिवेजलम् । विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येपा न घेनासि त एव धीरा । विदेशे वन्धुलाभो हि मरावमृतनिझर. । विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। शुभस्य शीव्रम्। शीलं हि विटुपा धनम् । नसर्गजा घोषगुणा भवन्ति। सना हि सन्देहपदेपु वस्तुपु प्रमाणमन्त.. परणप्रवृत्तय । सर्व गुणा काञ्चनमाश्रयन्ति । हत ज्ञान किया- निम्। हित मनाहारि च दुर्लभं व ,
(८०)
संक्षेपेण रामायणादि-कथा
आदौ रामतपोवनादिगमन हत्वा भृग काञ्चनम्,
वैदेहीहरण जटायुमरण सुग्रीवसम्भाषणम् ।
बालेनिग्रहणं समुद्रतरण लड़ापुरीदाहनं,
पश्चाद्रावणकुम्भकर्णहननमतद्धि रामायणम् ॥
आदो देवकिदेवगर्भजनन गोपीगृहे वर्धन,
मायापूतनजीवतापहरण गोवर्द्वनोद्वारणम् ।
कमच्छेदनकौरवादिहनन कुन्तीसुतापालन,
एतद्भागवतं पुराणकथितं श्रीकृष्णलीलामृतम् ।।
आदी पाण्डबधार्तराष्ट्रजनन लाक्षागृहे दाहनं,
गतश्रीहरण वन विचरणन्मत्स्यालये वर्धनम् ।
लीलागोप्रहगा रणेऽवतरण मन्धिक्रियावन,
पश्चाभीष्मपितामहादिहननञ्च तन्महाभारतम् ।।
-
भीमस्य दयालुता
(न्त प्रविशनि सुनत्रय कलत्र परिवृतो ब्राह्मण , पृष्ठतो घटोत्कटा)
वा -भी को नुगप ?
प्राणी-भार्य! कपमान मनापयनि ?
टोत्कच -भी प्राममा । निष्टानिष्टा न गन्तव्यम, न गन्तव्यम ।
प्र-गेमो पुरुप ! श्रम्यम्मा मान ?
हीरातीन्नि मिरर ।
( ८१ )
पुत्र!
.
ब्राह्मण:-क समय ?
घटोत्कच -अस्ति मे तत्रभवती जननी। तयाहमाज्ञप्त ,
ममोपवास-निसर्गार्थ अस्मिन् वनप्रदेशे कश्चिन् मानुष
प्रतिगृह्य, आनेतव्य इति । ततो मयासादितो भवान् ।
पुत्रमेक विसर्जय।
ब्राह्मण ह
भो रानसापसद | किमहमब्राह्मण ?
घटोत्कच -
यद्यर्थितो द्विजश्रेष्ठ । पुत्रमेक न मुञ्चसि ।
सकुटुम्ब रणेनैव विनाशमुपचास्यसि ॥
एप एव मे निश्चय ।
कृतकृत्य शरीर मे, परिणामेन जर्जरम ।
गक्षमाग्नौ सुतापेनी, होप्यामि विधि-सस्कृतम् ।।
ब्रामणी-आर्य ! मा मैवम् । पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम ।
गृहीतफलेनेतेन शरीरेण, आर्य कुल च रक्षितुमिच्छामि ।
घटोत्कच -भवति । न खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्या ।
ब्राहमण -अनुगमिष्यामि भवन्तम् ।
बामण
-
घटोत्कच
-श्रा वृद्वस्त्वम् , अपमर ।
प्रथम पुत्र -भास्तात । ब्रवीमि खलु तावत किश्चित् ।
नामरण -बेहि बेहि शीघ्रम् ।
प्रथम पुत्र
-
मम प्राणेगुरप्राणान् , इच्छामि परिरक्षितुम् ।
रक्षणाय कुलस्यास्य, मोक्तुमर्हति मा भवान् ।।३।।
( ८२ )
द्वितीय पुत्र
-
ज्येष्ट श्रेष्ट कुले लोके, पितॄणा च सुसप्रिय ।
ततोऽहमेव यास्यामि, गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥
तृतीय पुत्र -प्रायो । मा मैवम् ।
ज्येष्ठो भ्राता पितृसम , कथितो ब्रह्मवादिभि ।
ततोऽह कर्तुमस्म्यहो, गुरूणा प्राण रक्षणम ।।
प्रथम -~-वत्स । मा मैवम् ।
'पापद हि पिता प्राप्तो, ज्येष्ठपुत्रण तार्यत ।
नतोऽमेव यास्यामि, गुरूणा प्राणरक्षणात् ॥
माह -ज्येष्टमिष्टतमम् न शक्नोमि परित्यक्तुम् ।
श्रामगी-यथाऽयों ज्येष्ठमिन्धति तथाहमपि कनिष्ठमिच्छामि ।
द्वितीय -पिनोनिष्ट कस्येदानी प्रिय ?
पी-मन - 'प्र प्रीतोऽस्मि । शीघ्रमागन्छ।
दिनीय
(८३ ) द्वितीय.-अनुगृहीतोऽस्मि । तृतीय -आर्य । अभिवादये । द्वितीय -स्वस्ति । तृतीय -अनुगृहीतोऽस्मि । द्वितीय -भोः पुरुष । किचित् ब्रवीमि | घटोत्कच --ब्रूहि हि शीघ्रम् । द्वितीच -एतस्मिन् वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते, तत्र मे प्रकल्पित- परलोकस्य पिपासा-प्रतीकार करिष्यामि । घटोत्कच -दृढव्यवसायिन् । गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहार- काल । शीघ्र गच्छ। द्वितीय -भोस्तात । एष गच्छामि । (निप्क्रान्त ) ब्राह्मण - हा हा परिमुषिता म्म। हा पुत्रक ! कथ गत एव । घटोत्कच.-चिरायते खलु ब्राह्मणवटु । भो ब्राह्मण । पाहूयतां तव पुत्र । ब्राह्मण -श्रा । अतिराक्षस खलु ते वचनम् । घटोत्कच - मर्पयतु भवान् । किनामा तव पुत्र ? ब्रामण --एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कच ---युक्त भो । ब्राह्मणकुमार । किनामा ते भ्राता ? प्रथम -तपस्वी मध्यम । घटोत्कच --प्रहमेवाहयामि । भो मध्यम । मध्यम । शीघ्रमागच्छ । (तत प्रविशति भीमसन ) भीम -भो । प्राप्तोऽस्मि । पटोत्यच -वि. भवानपि मध्यम ?
( ८२ )
द्वितीय पुत्र
-
ज्येष्ट श्रेष्ट कुले लोके, पितॄणां च सुसप्रिय ।
ततोऽइमेव यास्यामि, गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ।
तृतीय पुत्र -पायौ । मा मैवम् ।
ज्येप्टो भ्राता पितृमम , कथितो ब्रह्मवादिभि ।
ततोऽह कर्तुमस्म्यहो, गुरूणा प्राण रक्षणम् ।।
प्रथम-वत्म । मा मैनम् ।
पापा हि पिता प्राप्तो, ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते ।
तनामेन यास्यामि, गुरूणां प्राणरक्षणात् ।।
प्रम - उपेटमिटतमम् न शक्नोमि परित्यस्तुम् ।
मामा-गयाऽयों ज्येष्ठमिन्नति तथाहमपि कनिष्ठमिच्छामि ।
द्वितीय --पितोगनिष्ट कस्येदानी प्रिय ?
पो पर प्रीम्मि । शीघ्रमागच्छ ।
दिनीय -
( ८३ ) द्वितीय -अनुगृहीतोऽस्मि । तृतीय-आर्य । अभिवादये । द्वितीय -स्वस्ति । तृतीय -अनुगृहीतोऽस्मि । द्वितीय -भोः पुरुष । किचित् ब्रवीमि । घटोत्कच -बेहि बेहि शीघ्रम् । द्वितीय --एतस्मिन् वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते, तत्र मे प्रकल्पित- परलोकस्य पिपासा-प्रतीकार करिष्यामि । घटोत्कच -दृढव्यवसायिन् । गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहार- काल । शीघ्र गच्छ। द्वितीय -भोस्तात । एष गच्छामि । (निष्कान्त.) ब्राह्मण ---हा हा परिमुपिता स्म। हा पुत्रक । कथ गत एव । घटोत्कच.-चिरायते खलु ब्राह्मणवटु । भो ब्राह्मण । आहूयता तव पुत्र । ब्रामण -श्रा । अतिराक्षस खटु ते वचनम् । पटोत्वच -- मर्पयतु भवान् । किनामा तव पुत्र ? बामण --एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कच-युक्त भो । ब्राह्मणकुमार । विनामा ते भ्राता ? प्रथम -तपस्वी मध्यम । घटोत्कच -प्रह्मवाहयामि । भो मध्यम । मध्यम | शीघ्रमागच्छ । (तत प्रविशति भीमसेन ) भीम -भो । प्राप्तोऽस्मि । पटोत्पर -कि भवानपि मध्यम ? --
( ८४ )
भीम-ततावनपर ।
मन्यम -( उपगम्य ) भो पुरुष । प्राप्तोऽस्मि ।
घटोत्कच माप्तवानिदानी सल्वमि मध्यम । मध्यम । इत इत ।
बामण -( भीमसेनमुपगम्य ) भो मध्यम । परित्रायस्व ब्राह्मण
कुलन।
भीम -न भेतव्यम्। न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये।
नाम ---गुग्वि दीर्णगुर्भव :
भीम - पनुगृहीतोऽस्मि । कुनो भरामार्यस्य ?
आमा --- श्यनाम । पर गल, केशवदासो नाम बाहरण । उत्तरस्या
ििश मम मातुली यसबन्धुनोमास्ति । तस्य पुत्रोपनयना।
मास्मि म्यिन ।
( ८५ )
दैवताना च दैवतम्। (प्रकाशम् ) भो पुरुष । प्रष्टव्यं
खलु तावदस्ति ।
घटोत्कच -ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् ।
भीम -का नाम भवतो माता
घटोत्कच
-भूयता,
हिडिम्बा नाम राक्षसी।
भीम -( आत्मगतम् ) एव हिडिम्बाया पुत्रोऽयम् । (प्रकाशम् )
भो पुरुष । भो पुरुष । मुच्यताम् ।
घटोत्कच -न मुच्यते।
भीम – भो ब्राह्मण | गृह्यता तव पुत्र । वयमेनमनुगमिष्याम ।
द्वितीय -मा मा भवानेवम् ।
त्यक्ता प्रागेव मे प्राणा, गुरुप्राणेष्वपेच या ।
युवा रूपगुणोपेतो, भवास्तिष्टतु भूतले ।। ९ ।।
भीम --आर्य । मा मैवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोम। पूज्यतमा खल
ब्राह्मणा। तस्मान्छरीरेण ब्राह्मम शरीर विनिमातु-
मिच्छामि ।
पटोत्कच
-प्रथ केनाय वारित ?
भीम-मया।
पटोत्कच -कि त्वया ?
भीम -- 'प्रय किम् ।
पटोत्वच -तेन हि श्वानेवागन्तु। (उभो परियामत ) इह
तिष्ट। त्वदागमनमम्वाथै निवेदयानि !
भीम - घाटम । गन्छ।
।
'घटोत्वच -(पसृत्य ) अम्ब । अयमभिशादचे। चिरामिलपितो
भवत्या आहारार्धमानीतो मानुष ।
( ८६ )
(प्रविश्य )
हिडिम्बा-जात चिरजीव । कांहशो मानुष पानीत ? पश्यामि
तावदेनम्। किमेष मानुष आनीत ?
बटोत्कच -'पन्च । कोऽयम?
मिडिया-उन्मत्तक । दैवत सत्वस्माकम् ।
पोकन - प्रत्यय ?
डिम्या-पय प्रत्यय | जयत्वार्यपुर।
भीम - (रिलोक्य ) का पुनरियम् ? अये देवी हिडिम्बा ।
FREET-उन्मतक । 'पभिवादयस्प पितरम ।
पट-बात । अयमभिवादये।
भीम -7। निवलपराकमो भा।
17 -'अनु"नोऽस्मि ।
SET -17 भीगगनपुत्रोऽय पटीतच ।
११ । भिगायापात्रमात शवगाम।
भगरतमभि न्य।
+7 ...पिनमगुगनिर्भर ।
-~
प्रमि ।
( ८७ ) (सपुत्रत्रय-कलत्रो निष्क्रान्त केशवदास ) भीम --हिडिम्बे। इतस्तावत् । वत्स घटोत्कच । इतस्तावत् । तत्रभवन्त केशवदासम् , आश्रम पदद्वारमात्रमपि सभाव- यिष्याम । ( निष्क्रान्ता सर्वे) कार्यमारभेत । कार्यावाप्ति । सूत्र-मयोपदेशानि १. सुखस्य मूल धर्म । २. धर्मस्य मूल अर्थ । ३. अर्थस्य मूल राज्यम् । ४ राज्यमूलमिन्द्रियजय । ५. न कामासक्तस्य कार्यानुष्ठानम् । ६. अनिदाहादपि विशिष्ट वाक्पारुप्यम । ७. पूर्व निश्चित्य पश्चात् ८ कार्यान्तरे दीर्घसूत्रता न कर्तव्या । ९. न चलचित्तस्य १०. कदाचिदपि चारित्र न लवन्येत् । ११. गुणवदाश्रया- निर्गुणोऽपि गुणवान् भवति । १२ कदापि पुरुपं नावमन्येत । १३. न दुर्जन सह ससर्ग कर्तव्य । १४. मितभोजन स्वास्थ्यम। १५. तृप्णया मतिश्चाद्यते । १६. सूर्येपु विवादो न कर्तव्य । १७ धर्मेण धार्यते लोव १८ दया धर्मस्य जन्मभृमि । १९. व्यसन मनागपि वाधते । २० परद्रव्य न हर्तव्यम। २१. नास्त्यहकारसम शत्रु । २२ म्लेच्छा. सुवृत्त प्राधम । २३ अत्युपचार शङ्कितव्य । २४. आत्मच्छिद्र न पश्यति, परच्छिद्रमेव पश्यति घालिश । २५. २५. वो मयूगदद्य फपोतो वर। ६ सव जयत्यकोय । ०७ तिलमात्रमप्युपकार शैलमात्र •८ परदारान् न गन्छेत्। २९ नास्ति सत्यात् पर ० अतिगगे दानगर । ३१ यथा बीज तथा निष्पत्ति । ३२ नामपि मन्यत साधु । तप ।
( ७९ ) परोपकाराय सता विभूतय । पद हि सवत्र गुणैनिधीयते । परोप- देशे पाण्डित्य सर्वेषा सुकर नृणाम् । पुराणमित्येव न साधु सव म् । प्राप्ते वसन्तसमये काक. काक पिक पिक । बुद्धे फलमनाग्रह । भोजनाच्छादने नैत्र ककत्युभयसन्ध्ययो । भद्र भद्रमिति ब्रूयात् नाभद्र कस्यचिद्ववेत्। भवितव्यता वलीयसी। भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन कुत । मण्डका यत्र वक्तारस्तत्र मौन हि भूपणम् । मनोरथानामगतिन विद्यते। महान् महत्त्वेव करोति विक्रमम् । मुखमस्तीति वक्तव्य दशहना हरीतिका। मौन स्वीकृतिलक्षणम् । यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोऽत्र दोष । यथा राजा तथा प्रजा। यशस्तु रक्ष्य परतो यशोधन. । याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्ध- काना। रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि । रत्न समागच्छतु काञ्चनंन । रिक्त सर्वो भवति हि लघु पूर्णता गौरवाय । लोकोत्तराणां चेतासि र हि विज्ञातुमर्हति । लिखितमपि ललाटे प्रोमिनु क समर्थ.। वचने का दरिद्रता। वस्त्रपूत पिवेजलम् । विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येपा न चनासि त एव धीरा । विदेशे वन्धुलामो हि मरावमृतनिर्भर. । विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। शुभस्य शीव्रम्। शीलं हि विदुपा धनम् । नसर्गजा दोषगुणा भवन्ति । सना हि सन्देहपदपु वस्तुपु प्रमाणमन्त.. सर्वे गुणा काञ्चनमाश्रयन्ति । हत ज्ञान किया- निम्। हित मनाहारि च दुर्लभं वच । परणप्रहत्तय ।
(८९) वटुरमौ आकृत्या सुन्दर , वर्णेन गौर , जटाभित्र ह्मचारी, वयसा पोडशवर्षदेशीय , कम्बुकण्ठ , अायतललाट , सुबाहु , विशाल लोच- नश्चानीत् । कदलीदलकुलायितम्य एतत्कुटीरस्य समन्तात् पुष्पवाटिका, पूर्वत पग्म-पवित्र-पानोय पर महस्रपुण्डरीक-पटल-परिलसित पतत्रि-कुल- कृजित-पूजित पय पूर पूरित पर आसीत् । दक्षिणतश्चैको निर्मर-मझर- ध्वनिध्वनित दिगन्तर , फल-पटलाम्बाद-चपलित-चञ्चु -पतङ्ग-कुलाक्रमणा- धिकविनत-शाख-शाचिनमृह व्याप्त सुन्दर कन्दर पर्वतखण्ड आसीत् । यावदेप ब्रामचार्ग बटुर लिपुलमुद्धृय कुसुम कोरकानवचिनोति, नावन तस्यैव मतीयोऽपरम्तन्ममानवया कस्तूरिका रणु-रूपित इव श्याम- श्चन्दन-चचित-माल , कर्पूगगुरुक्षीदच्छुरित-वक्षो-बाहुदण्ड , सुगन्ध- पटलेन्निद्रयन्निव निद्रा-मन्थगणि, कारक-निकुरम्बकान्तराल सुप्तानि मिलि- न्दवृन्दानि, भाटिति मनुपरमृत्व निवाग्यन् गौरवटुमेवमवादीत् । ""प्रलं मी प्रल, मयैव पूर्वमवचितानि वुल्नुमानि, त्व तु चिर रानावजा. गर्गरिनि सिप्र नात्यापित , गुरचरणा अत्र तागतट सन्ध्यामुपासते, रस्थापिता मया निचिला सामग्री तपा नमीप, या च सप्तवपकल्पाम , यावनत्रानेन निसन्द रदतीम परमसुन्दरीम , कलित मानव-देहामिव सरस्वती सान्त्वयन् , मरन्ट मधुग प्रप पाययन् , कन्दसण्टानि भोजयन् वत्रियामाया यामत्रयमनपी , संयमधुना स्वपिनि, उबुध्य र पुनस्तव नायिनि त परिमाणीयावतच्या पितरो गृह च ।' :ति २पत्य एपण निस्वस्य च यावत् सोऽपि किश्चिद्वक्तम इचेप तावदयामात् पर्वतशिखरे निपपात उनयोष्टि । १
No text on this page.
( ९१) समीर-स्पर्शन मन्दमन्दमान्ढोल्यमानासु व्रततिपु, समुदिते यामिनी- कामिनी-चन्दनविन्दो इव इन्दौ, कौमुदी-कपटेन सुधाधारामिव वर्षति गगने, अस्मन्नीतिवार्ता शुश्रूपुपु इव मौनमाकलयत्सु पतङ्ग-कुलेषु, कैरव- विकास-हर्ष प्रकाश-मुग्वरेषु चञ्चरीकेषु, अस्पष्टाक्षरम् , कम्पमान-नि श्वा- मम्, यत्कण्ठम् , घर्षरितस्वनम् , चीत्कारमात्रम् , दीनतामयम् , वधानश्रव्यत्वा अनुमित-दविष्टत क्रन्दनमौषम् । अत्य- तत्क्षणमेव च कुत इदम , किमिदमिति दृश्यताम् , ज्ञायतामित्यादिश्य डात्र पु विमृष्टपु क्षणानन्तर छात्र णैकेन भय-भीता मवेगमत्युष्णं दीर्घ निश्वमती, मृगीव व्याघ्राघाता, अश्रु प्रवाहै स्नात्ता, मवेपथु , कन्यकैका श्रह निधाय समानीता । चिरान्वेषणेनापि च तस्या सहचरी सहचरो वान प्राप्त । ता च चन्द्रकलयेव निर्मिताम , नवनीतेनेव रचिताम् , मृणालगोरीम , बुन्दकोरफाप्रदन्तीम , पक्षोभं रुदतीमवलोक्य अस्मा भिरपि न पारित निगेडु नयन वाप्पाणि । अथ “कन्यके । मा भैपी, पुत्रि ! त्वा मातु समीपे प्रापयिष्याम , दुहिन । वेद मा वह, भगवनि । मुड्व किश्चित् , पिय पय , प्रातर , यत् वयिप्यमि, तदेव फरिप्याम , मा स्म रोदन प्राणान् संशयपदवी प्रारोपय, मा स्म फोमलमिद शरीर शोकज्वालावलीट फा निति नधा घोधनेन कथमपि सम्बुद्वा किञ्चित् दुग्ध पीतवती । दान' च मया नोटे उपवेश्य, "यालिदं । यथय च ते पितरो ? कयमेतम्मि- नाश्रमप्रान्त समायाता ? कि ते काम ? कयमरोदी ? कि वाऽसि ? कि दुर्मति पृष्टा गुग्धतया अपरिकलित-वाक्पाटवा, भयेन विशिथिल- दपन दिन्यासा, लजया प्रतिमन्दस्वरा, चकिन-कितव पच पधमपि पदोधयवस्मान् । यदेपा अस्मिन् नदीयस्येव प्राने वमत एते तर शोफेन रद्धकराठा, कुमारस्तु कृतजलपान. परमसुखी छायामासाद्य तृणशय्याया निद्राणो बभूव । त निद्राण दृष्ट्वा कञ्चकेन चिन्तितं यन्मम कृत्यस्यायमेवावसर । तत पादसवाहन कुर्वाणेन दुरात्मना कुमारस्य निद्रा निरूपिता । तं गाढनिद्र विदित्वा लताभिर्वबन्ध । तदनन्तर लताबद्धमर्वगात्रस्य तस्य हृदयमारुह्य शस्त्रमादाय मनमा विचारयामास । जीववधो न भवेत् स्वकार्यसिद्धि कथं स्यात् । तदेनसन्ध विधाय निजप्रयोजन साधयामीति निश्चित्य चक्षुषी स्फोटयामास । यावत् कुमार सखे ! परित्रायस्वेति वदति तावदसौ कृतकर्मा धन तुरगञ्चादाय पलायित । कुमारस्तु तत्रारण्ये कृतातेनादो रुरोद । रुदश्चक्षुर्वेदनया निर्दयनिक्षिप्तहस्तस्य तस्य पाटस्त्रुटितवन्धो बभूव । परिश्रान्तो निम्महो निष्क्रियश्च भूमौ निपपात । तत्र वृक्षे दयालु म वृद्धशुक कश्चिद्वसति । तस्य द्वौ पुत्रो महाशुको सञ्चरणासमर्थस्य प्रत्यहमाहारमानीयानीय पितृ-भक्त्या प्रयच्छत । तदा च तो त वृद्धशुक पितर भोजयित्वा कथयामामतु । पितरावाभ्या नर्मदातीरे महदपूर्वक्प्टस्थान दृष्टम् । वृद्रशुक उवाच, कि तदपूर्व किवा कप्टस्थानञ्च दृष्टम्। महाशुको क्थयत यूथिकापुरनाम्नि नगरे नीलरथभूपालस्य एक एक चित्ररथनामधेय कुमार । स चान्धो वैद्यजन- सेव्यमानोऽप्यन्धता न मुञ्चति । तेन रात्री निर्दीप गृहमिव तद्राज्य महत्कप्टरयान इप्टमावाभ्याम् । वृदशुक उवाच, पुत्रौ । नष्टचक्षुपश्च- क्षुर्बलाय भेपज वर्तते । तो भेपजन्न जानीत । तावृचतु कि तद् भपजम् । वृद्धशुक कथयति एतस्यैव तरो कुसुमेन शुप्फेण प्राण वा यद्यसनं वियत तदा नष्टचक्षुश्चक्षुष्मान् भवति । तदाकय॑ कुमारश्चि- न्तयामास, अहो विधिरनुकूला दृश्यत । यत् विहगालापनेऽपि चक्षुर्भ- भेषजमपि सुलभमिदानीम् । तदस्य वृत्तस्य पुप्पेण चक्षुरञ्जनमाचगमि । एव निश्चित्य राजकुमारेण तथैव कृतम् । तत प्रथमाजनेन चक्षुर्वेदना शान्ता, द्वितीयाञ्जनेन दृष्टि स्वच्छा जाता, तृतीयाजनेन प्रकृप्टा दृष्टिर्वभूव । तत परमहष्ट वुमारश्चिन्तयामास । यदिटानीमसन्मैत्री जाता, विपत्चिस्तीर्णा । अप्रे कि विधेयमस्ति । अनया शया यदि पुनगृहं गम्यत तदान्येषामुपहामस्थानम् । पजप्रस्तावना जाता। ३ चन्द्रमरहल (९३) दीना निनाद कर्णशप्कुली पूरयतीव, तत् कथमद्य वर्षाणा सप्तदश-शत- कानि व्यतीतानीति"? तत सर्वेषु स्तब्धेषु चकितेपु च ब्रह्मचारिगुरुणा प्रणम्य कथितम्--- भगवन् । बद्ध सिद्वासननिरुद्व-नि श्वासै प्रबाधितकुण्डलिनीकैवि- जितदशेन्द्रियैरनाहत-नाद-तन्तुमवलम्ब्याज्ञाचक्र सस्पृश्य, भित्वा, तेज पुजमविगणय्य, सहस्रदलकमलस्यान्त प्रविश्य, परमात्मान साक्षात्कृत्य, तत्रैव रममाणेमृत्युञ्जयैरानन्दमात्रस्वरूपैर्ध्यानावस्थितैर्भवा- शेर्न जायने कालवेग । तस्मिन् समये भवता ये पुरुषा अवलोकितास्तेपा पञ्चाशत्तमोऽपि पुस्पो नावलोकचिप्यते । अद्य न तानि स्रोतांसि नदीनाम् , न मा संस्था नगराणाम , न मा प्राकृतिगिरीणाम , न सा सान्द्रता विपिनानाम । किमविक कथयामो, भारतवर्पमधुना अन्याश- मेव सम्पन्नमरित। " "
नव-रस-सरसी
शृङ्गारः
शम्भुस्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणाना
येनाक्रियन्त सतत गृहकर्मदासा ।
वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय
तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय ।।
उपनिपद परिपीता गीतापि च हन्त मतिपथ नीता।
तदपि न सा विधुवदना मानससदनाद बहिति ।।
अरविन्दमिद वीक्ष्य खेलत्खजनमञ्जुलम् ।
स्मरामि वदन तस्याश्चारु चचललोचनम् ।।
बनी मुनीनामटवी तरूणा दरी गिरीणा तु गवेपितैव ।
इत पर लक्ष्मण । पदमलाक्षी प्राणा वहिभूय गवेषयन्तु ॥
हास्यरसः
पामले कमला शेते हर शेते हिमालये ।
जीराधों चहरि रोते मन्ये मत्सुरणशकया ।
न्वय पञ्चमुग्य पुत्री गजानन-पडाननी।
दिगर मर कर जीवेदन्नपूर्णा न चेद् गृहे ।।
पदा वा सदा र सदा पूजामपेक्षने ।
पन्यागशिस्थितो नित्य जामाना दामो प्रह ।।
वाचयति नान्यलिसित लिखितमनेनापि वाच यति नान्य ।
प्रयमपरोऽस्य दिप नवमपि लिसिन न वाचति ।।
कवि-काव्य-प्रशंसा
।
-
योगीन्दश्छन्दमा स्रष्टा, रामायणमहाकवि ।
“वल्मीकजन्मा जयति, प्राच्य प्राचेतसो मुनि ॥
कवीन्दु नौमि वाल्मीकि, यस्य रामायणीं कथाम् ।
चन्द्रिकामिव चिन्वन्ति, चकारा इव साधव ॥
नम सर्वविदतस्मै, व्यासाय कविवेधसे ।
चक्रे पुण्य सरस्वत्या,
यो वर्षमिव
भारतम् ।।
श्रवणाञ्जलिधुटपेय, विरचितवान्भारताख्यममृत य ।
तममरागतृष्ण, कृष्णद्वैपायन वन्दे ।।
सूत्रधारवृतारम्भेर्नाटकैबेहुभूमिके ।
मपताकैयशो लभे भासो दवकुलेरिव ।।
निर्गतामलवाम्यस्य, कालिदासस्य मूक्तिषु ।
प्रीतिर्मधुरसान्द्रासु, मजगावव जायते ।।
भवभूतेः सबन्धाद्भूधरभूरेव भारती भाति ।
एतत्कृतकारण्ये, किमन्यथा रोदिति प्रावा ।।
बभूव वल्मीकभव कवि पुरा,
तत प्रपंद मुवि भत मेण्ठताम् ।
स्थिन पुनर्या भवभूतिरेखया
म वर्नत समति राजशेखरः ।।
लप पचन शब्दगुम्फविपये कंचिद्रसे चापरऽ.
लकार कतिचित्सदर्थविपय चान्य कथावर्णन ।
प्रा सर्वत्र गभीरधीरकविता विन्याटवीचातुरी-
सवारी कविम्भिकुम्भभिदुरो दाणस्तु पञ्चानन ॥
No text on this page.
संक्षिप्त-टिप्पणी समीर-स्पर्शेन मन्दमन्दमान्दोल्यमानासु व्रततिपु, समुदिते यामिनी- कामिनी-चन्दनविन्दो इव इन्दौ, कौमुदी-कपटेन सुधाधारामिव वर्षति गगने, अस्मन्नीतिवार्ता शुश्रूपुपु इव मौनमाकलयत्सु पतङ्ग-कुलेषु, कैरव- विकास-हर्ष प्रकाश-मुग्यरेषु चञ्चरीकेषु, अस्पष्टाक्षरम् , कम्पमान-नि श्वा- मम्, श्यत्कण्ठम् , घरितस्वनम् , चीत्कारमात्रम् , दीनतामयम् , अत्य- वधानश्रयत्वाद् अनुमित-दविष्टत क्रन्दनमौषम्। तत्लगमेव च कुत इदम, किमिदमिति दृश्यताम् , ज्ञायतामित्यादिश्य छात्र पु विसृष्टपु क्षणानन्तर छात्र णैकेन भय-भीता सवेगमत्युप्णं दीर्घ निश्वग्मती, मृगीव व्याघ्राघ्राता, अश्रु प्रवाहै स्नात्ता, मवेपथु , कन्यकैका ग्रह निधाय समानीता । चिरान्वेषणेनापि च तस्या सहचरी सहचरो वा न प्राप्त । ता च चन्द्रकलयेव निर्मिताम , नवनीतेनेव रचिताम् , मृणालगोरीम , बुन्दकोरकाप्रदन्तीम , सक्षोभं रुदतीमवलोक्य अस्मा भिरपि न पारित निगेडु नयन वाप्पाणि । श्रय “कन्यके । मा भैपी , पुत्रि ! त्वा मातु समीपे प्रापयिष्याम , दुहिन । पद मा वह, भगवनि । मुड्व किश्चित् , पिव पय , एते तव मातर , यत् वयिप्यमि, तदेव फरिप्याम , मा स्म रोदन प्राणान् सशयपदवी प्रारोपय, मा स्म फोमलमिद शरीर शोकवालावलीट पारिति नरूपा घोधनेन कथमपि सम्बुद्वा किञ्चित् दुग्ध पीतवती । नानाच मया कोटे उपवेश्य, "बालि । यथय क ते पितरो कयमेतम्मि- नाश्रमप्रान्तं समायाता ? कि ते परम ? कथमरोदी ? कि वाऽसि ? कि. मुर्म इति पृष्टा मुग्धतया अपरिकलित-वाक्पाटवा, भयेन विशिथिल- दपन दिन्यासा, लजया प्रतिमन्दस्वरा, शोकेन म्द्धकराठा, चकिन-चकितेव पर पथमपि पदोधयस्मान् । यदेपा अस्मिन् नंदीयस्वेव ग्रामे वमत
मङ्गलाचरणम्
या गृष्टिः-
यह पद्य महाकवि कालिदान के मुप्रसिद्ध नाटक 'शकुन्तला' का है
इन पध में कालिदास ने शहर भगवान् की-जल रूप, अग्नि रूप
चजमान रूप, चन्द्र रूप, मूर्य रूप, आकाश रूप, पृथ्वी रूप, और वार
प-श्राट मृर्तियो का वर्णन किया है।
यं शैवाः-
यह पद 'एनुमन्नाटय' से लिया गया है। इसमें भारत के विभिन्न
मप्रदाय तथा शास्त्रकार लोग किन किन स्पो में ईश्वर को मानते ।
उसका वर्णन किया गया है।
प्रान् -जैन लोग ईश्वर के लिए इस शब्द का प्रयोग करते हैं।
वेदानुद्धरते----
या पए जयदेव वे सुप्रसिद्ध गीतकाव्य गीतगोविन्द' ने लिए
गया है। हम पद्य में यावि ने ईश्वर के दशावतार' का वर्णन वर्ड
सजीव सापा
मे किया।
पलिम-घलि नामक राक्षस ।
पोला यम-रावणम् ।
No text on this page.
( ३ )
वर्षा-दर्णनम्
यह भी रामायण से लिया गया है। इसमे कवि ने वडी सरल
भाषा मे सरसता के साथ वर्मा का वर्णन किया है।
सवृतम-घिरा हुआ।
गिरिसन्निमें-पर्वत के समान ।
महार्णवस्य-समुद्रस्य ।
मयर केकाभि मोर की वाणी से । सस्कृत मे मोर की वाणी को
केका कहते हैं। (केका वाणी मयूरस्थ इत्यमर ।)
पट्पद मनिकाशम-भौरो के समान ।
अम्बरम्य--याकाशस्य ।
शिग्विन-मयूग ।
'लवड़मा-वानग।
खन -शहें ।
वृटानि-पर्वत की चोटियाँ।
प्रपाता -भरने।
यवादिनवहिणासु-सदादिता , वारणा , मयूरा , यासु ता ताम् ।
सुत्ताकलापप्रनिसम-मुक्तानमा समानम् ।
.
"
विदुलायाः पुत्रोदवोधनम्
या महाभारत से दधृत है। इसमें विटला ने अपने साहस का
शन दिया।
राममार।
. प्रत्यासन्नेऽपि मरणे रक्षोपायो विधीयते । उपाये सफले रक्षा भवत्येव न संशय ॥ चौर उवाच-२ रे घातकपुरुपा, त्रयश्चौरा युष्माभिहता एव । इदानों राजाने मद्वचन श्रावयित्वा मारयत। यतोऽइमेको महती विद्या जानामि, मयि मृते साऽस्त यास्यति । राजा तु तां गृहीत्वा मा मारयतु । चेन विद्या मर्त्यलोके तिप्ठेत् ॥' . घातका ऊचु --'रे चौर पुरुषाधम । वध्यस्थानमानीतोऽसि । किमधुना जीवितुमिच्छसि ? का विद्या जानासि ? कथ वाधमस्य विद्या भूपालेन ग्रहीतव्या ?" चौर वाच-रे घातका , कि बृय १ राजकार्यबाधा कर्तुमिच्छथ ! यदि राजा ज्ञास्यति तदावश्य तेन ग्रहीतव्या महतोयं विद्या। किञ्च, विद्यावार्ताकथवेभ्यो युष्मभ्यमपि प्रभुणा प्रसाद कर्तव्य ।' नतम्तम्य चौरस्य वचनात् स्वामिकार्यानुरोवेन घातकै मा वार्ता राजे निवेदिता। राजा च कौतुकमाकर्य राजीवाच-रे का विद्या जानामि ?' चौर उवाच-'देव, सुवर्णकृषि जानामि राजोवाच-'का परिपाटी " चौर वाच - 'देव, सपेपपरिमाणानि सुवर्णबीजानि कृत्वा भूमावु- यन्त ! मालमात्रण सर्पपमहशा एच कन्दला भवन्ति । देव पश्यतु । गाजीपाच-'चौर, सत्यमेतत् ?' चार उवाच-'देवस्य पुरत यास्यासत्यभापणे शक्ति ? यदि मम वचन व्यभिचरति, तदा मासान्त ममाप्यन्ता भविष्यति। तदापि देव शास्तकरणे च प्रमु- रंच स्थास्यति। चौरमाय प्रष्टुमारभन- प्रत्यक्ष ( ५ ) वैदेच्या वन प्रति निर्वासः निघनस्य-पराधीनस्य । रोन्न्यम-पारुप्यम् । विढीजसा-इन्द्रण। श्रुतस्य-प्रसिद्धस्य । विपा फविस्फुर्जथु -विपाक --फलित विस्फुर्जथु -वध्वनि.। निशाचरो पप्लुत्तभत काणाम्-निशाचरे राक्षस --उपप्लुता. पीड़िताः भतार -यानाम ता -तानाम । तेज ---शुक्र गर्भस्वरूपम। अन्तराय -विन्न । विप्रयोग -वियोग । रामानुजे-लक्ष्मणे। विग्ना-भीता, टरी हुई। कुररी-पक्षिविशेप । निपा दविद्धाण्टजनोत्थ निपादेन-व्याधेन, विद्धस्य-हतस्य- अण्डजस्य-वोच्चस्य दर्शनेन उत्थ , उत्थ --उत्पन्न । दाश्वान् -दत्तवान् (क्वसन्तो निपात ) -- नवाभिपित्त युवराज प्रति मंत्रिणः उपदेगः प्रतिधुटिलपटचेष्टासा दारणे-अतिकुटिला - वहुवत्रा --कष्टा पप्टकारवा --प्टा --शरीरख्यापाग तासाम-सलम-न- दार--भपरं।
-- । प्रार्थयिष्यन्ते । तदत्रव वनगहने क्वापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्र- मादाय गृह प्रविशाव । भूयोऽपि प्रयोजने सखाते तन्मात्र समेत्यास्मा- स्थानान्नेष्याव । तदाकर्ण्य धर्मवुद्धिराह-'भद्र। एव क्रियताम् । तथानुष्ठित द्वावपि तौ स्वगृह गत्वा सुखेन सस्थितवन्तौ। अथान्यस्मिन्नहनि पाप- वुद्धिर्निशीथेऽटल्या गत्वा तत्सर्व वित्त समादाय गर्त पूरयित्वा स्वभवनं जगाम । अथान्येद्युर्धर्मबुद्धि समभ्येत्य प्रोवाच-सखे । बहुकुटुम्वा वय वित्ताभावात्मीदाम । तद्गत्वा तत्र स्थाने किञ्चिमात्र धनमानयाव ।' सोऽब्रवीत्.-'भद्र, एवं क्रियताम् ।' अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतस्तावद्रिक्त भाण्ड दृष्टवन्तो। अत्रान्तरं पापबुद्धिः शिरम्ताडयन्मोवाच-'भो धर्मवुद्धे, त्वया हृतमेतद्धनं नान्येन । यता भूयोऽपि गर्तापूरण कृतम् । तत् प्रयच्छ मे तस्यार्धम् । प्रथवाह राजकुले निवेदयिष्यामि।' साह-'भो दुरात्मन् , दुरात्मन् , मैवं वद। धर्मबुद्धि खल्वम् । नैताचौरकर्म करोमि ।' एव द्वावपि तो विवदमानो धर्माधिकारिण गती, प्रोचतुश्च परस्पर दुपयन्ती। अथ धर्माधिकरणाधिष्ठिवपुरुषैर्दिव्यार्थे यावन्नियोजितो तावत्पापबुद्धिराह-'अहो, न सम्यग् दृष्टोऽय न्याय: उक्तञ्च- विवादेऽन्तिप्यते पत्र तदभावेऽपि साक्षिण । साक्ष्यभावात्ततो दिव्य प्रवदन्ति मनीपिण ॥ तत्र विषये मम वृक्षदेवता मातिभूतास्तिष्ठन्ति । ता अप्यावयो- रेकतर चौर साधु वा करिष्यन्ति ।' अथ तै. सर्वैरभिहितम् 'भो.। युक्त. मुक्त भवता । तदस्माकमप्यत्र विषये महत्कौतूहल वर्तते । प्रत्यूषसमये युवाभ्यामप्यस्माभि सह तत्र वनादेशे गन्तव्यम्' इति । एतस्मिन्नन्तरं - ४
( ७ )
च्याल-स
उपमृत्य-पास जाकर।
यज्ञाऽश्वः
गप्पाणि-घासानि (शप्प बालतण घासम्-इत्यमर )
जवेन-वेगेन।
चलम् -सेना।
लोप्ठे-मृपिण्डै ( ढेले से)
रोहितानाम्--मृगारणाम ।
अर्थपाल-चरितम्
धर्मिमालि-समुद्र ।
नमि-सीमा।
उपस्पृश्य-स्नान कराके।
अन्धकमथनम-शिवम् ।
श्रायस-लोहा।
श्रारम्भ - उद्योग ।
साहसानुवादी-साहसम-महकर्म-तदनुवादी तद्बोधक
प्रयुपेत्य-जाकर ।
निपगण - बैठा हुआ।
निर्वण्य - देखकर ।
स्वच्छन्द - देववा।
प्रवर्यस्य--वैयन्भेष्ठस्य ।
गोपुर-नगरद्वार ।
(८)
निशित-तेज।
वारणेन-अड्कुशेन ।
वारणम्-हस्तिनम्।
अपमरतु- गच्छतु ।
प्रतिपग-प्राप्त करके।
शारदी शोभा
उपमीम-प्राम की सीमा पर ।
क्लम-गक प्रकार का धान,
जो
शरद् ऋतु
मे होता है।
पित लोटती हुई।
पाटीन-एक तरह की मछली ।
पराम्-ताडितम।
ग्य-ग।
मात
त्यजन ।
वा-एव
परय
गाम-पाचम ( वाणी को)
मनधिगम-मम्नवेन-परिचयेन-स्थिरम-दृढम ।
काबानिलभर्नु -क्दम्यानिल -भती-तस्य
यन-विरगा।
तिटन -मवृरम्य ।
-गदे।
17।
घम्बर-मना
7-3का
( ९ )
जिघत्साम्-भक्षणेच्छाम् (अटे सन्नत्तानुप्रत्यय )।
विद्रुम-गूंगा।
गोत्रभिद -इन्द्रस्य ।
अथ काव्यपुरुषोत्पत्तिः
धिपणाम- बृहस्पतिम।
सारस्वतेय -सरस्वती का पुत्र ।
तुषारगिरी-हिमालये।
विरिञ्चि -ब्रह्मा।
मुपुवे-पैदा किया।
श्राग्नाय-वेद।
श्रादाय-लेकर ।
निगध-कहकर।
अनोकर-वृक्ष ।
तल्प-सटिया।
अगदा-श्राकारा गगा।
पूपणि- सूर्य।
दन्त-समाचार ।
मुनिवृपा-मुनिश्रप्ट ।
श्रहपाली-गा।
पायन-व्यास।
ऋतु-वर्णना
मधु -वसन्त ।
निदाप-गर्मी।
(१०)
सुरभि -सुगन्धित ।
नशन-दाँत ।
गाखिभि -वृक्ष ।
मलिल-जल।
निषक-वृष्टि ।
धाम-आकाश।
गन्ददै -वृक्षविशेष ।
प्रवाल-नया पत्ता ।
बुद्धस्यौदार्यम
मनजितन-मन्यस्तम ।
टेगा-नेत्र।
शासक-वमा।
प्रय-निजा करके।
पदिगट-निमालय।
पिन -~-पिन् ।
म-गरीरमा
वयम-711
नल-दमयाः कया
( ११ )
निरोद्ध -पकड़नेवाले का।
दशति स्म-काटा।
उत्कतया-उन्मनस्कतया।
पतगप्रहात्-पक्षिग्रहणात् ।
पल्वल-तालाव।
वसुधेयम-यह भूमि ।
खग-पक्षी।
क्षिति-पृथ्वी।
जातरूपच्छदजातरूपता-जातरूपच्छदै -सुवर्णपक्ष -जातरूपता-
उत्पन्नमौन्दर्यम् ।
मानसौकसा-मानस-मानस्सर -ओक - स्थानम्-यस्य स-तेन ।
निर्वहणम्-हि सनम् ।
कपण-दीने।
वरटा-हस की स्त्री।
बुलाय-बोसला।
प्रमीत्य -मूर्छित्वा ।
ग्रनरय -दयाभावात् प्रवह त ।
अभिवाय-वाहवर ।
बञ्चक-चरित्रम्
श्रावटप-निकार ।
प्याज-वाना।
तुल-पोला।
भपज-प्रोपध
( १२ ) विहग-पक्षी। नीत्वा-लेकर। श्रागार----मकान। अवतीर्य-उतर कर । वहित्रम्-एक प्रकार की नौका । पाचवं जगाम-मर गया। पवलोक्य-देखकर। ܛܼ विक्रमादित्यस्य बाल्य-वर्णनम् ग पाठ 'मारि चिटण' के 'निकमाइदेवचरित' महाकाव्य के मर्ग में यगे पर उरत किया गया ममा पाम-नाम। पाप-प्रान पिया। नि- 'प्रयदाना-शुभ्रा-गुति - कान्ति -यस्य ग-तन-ति। बाराम-सनम । पोलिसाया ---उपमातु (दाई) -मत। T- TI
( १३ )
भक्ताम्बरीप-प्रतापः
प्रकृतय-प्रजा ।
कालिन्दी-यमुना।
अन्तरिक्ष-आकाश।
कान्तारम्-गहनवनम् ।
याप-प्राप्तवान्।
अधोक्षजम्-विष्णुम् ।
कृतागमम-अपराधकारिणम् ।
जातु-कदाचित्।
प्राभाप्य-कहकर।
भत हरिः-श्लोकाः
वसा-च:
-
वा-पुत्ता।
जग्चुवाम्-भगालम (सियार )।
द्विपम-दायी।
पृथुतर-बात बडा।
रयापयन्त प्रवटयन्त ।
साश्चर्यचर्या - प्रत्यन्ताश्चर्यकर चरित्रा ।
विपन्नीधितिरपि-नष्टकान्तिरपि ।
पंरारी--लि ।
विशिरव-दारण।
अशा-नि।
पृत्स्ना-सपूर्णम्।
( १४ )
श्रोत्रम्-कर्ण ।
स्तवक-गुन्छा।
यक्ष-धर्मराज-वार्ता
गत-जुपा।
विधाय-देकर-प्रथवा करके।
नम्मे-'पन्तिम।
पन्नाहितमभयदायिनी घटना (अत्याहित महाभीति - इत्यमर)
/-पलटन।
मामान्य-नीति-संग्रहः
प्रथमो गुम्फ
गमनमाम-पुपागाम-परिदनाना।
17-मना
मनोन --- गन।
27-पम्पना
-~मुरा
( १५ ) वाचि-वाणी में। अनवगीत-निन्दारहित । उद्गीय-सामवेद । निगम-वेद। , प्रत्यूह-विघ्न। दारक-कुमार। चौलकर्म- --प्रथम वर्ष अथवा तीसरे वप में किया जानेवाला एक प्रकार का सस्कार। त्रयीवर्जम-ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद को छोडकर । परिनिष्ठापिता-अध्यापिता । कात्रण-क्षत्रियोचितन । फल्पेन-विधानेन ! शुचि-स्वच्छ। मृदा चय -मिट्टी का ढेर । थानाय-वेद । पायोनि-ब्रह्मा। सत्रम्-यज्ञ। अन्तर्हित -छिप गये। मत-यज्ञ । परिणीतमपि-विवाह भी कर लिया। हिरण्यमयी-स्वर्णमयी। मध्य -यीय । साधनेन-सेनया।
( १६ )
चविाय-फेककर ।
पल-शाद।
उपभुध -सुनकर ।
प्पा-चढ़कर ।
कलदिपगण्डपिण्डकपणोत्कम्पेन-कराडूलानाम् , क्राइसियुक्ता-
नाय . बिगाइपिण्डानाम् , वनगजगण्डस्थलीनाम् , कपणेन -- घपणेन
। (ग- जला द)।
माभि -- गन्धशैथिल्यात पतति ।
मिति ---उर्मगा~मभिगम-शियिलितम-सन्धनम-गेपाग--
--- (मे-, पन्धन-गुच्छा)।
पारमाणविकिरमुगगाफाटकीटता,
घायासु-आपस्किर
E -निंग -ग-fगि - पति - पाम --- गुगणे -
- - ण - बहिनिकाशिता - कीटा -मिगलग
दम-73 -17 - सतानि येपाग-न-तयाविधा ।
17 TET ना ~~ जन्न -श' गुन्नि -मन्ना धर्म
+ 2 ... "म पाटानाम ना-समूहा.--या--- ।
मिद्धि-कथा
( १७ )
निक्षिप्यः -रखकर।
आकर्य-सुनकर।
निशीथे-अर्धरात्रि में।
भारडम्-पात्रम्।
अटव्याम - वन में।
गत-गड्ढा ।
धर्माधिकारिणम् -न्यायकर्तारम् ।
दिव्यम-शपथम् (कसम)।
मनीषिण -विद्वास ।
प्रत्यूप-प्रात:काल ।
जनक-पिता।
प्रभूत -अधिक ।
द्रतम्-शीघ्रम।
अनिल-वायु।
अनल-अग्नि ।
परिवेश्य --घेरकर ।
निप्रहम् -दण्डम् ।
सामान्य-नीति-सग्रहः
( द्वितीयो गुम्फ )
वृत्तनम -सम्पूर्णम् ।
'प्रायतनम-स्थानम् ।
परिघाट - सन्यासी।
सगजानि-कमलानि।
।
( १८ )
निर्मातुम्-बनाने के लिए।
सोरम -सुगन्धि ।
अजा-बकरी।
में
अरण्यम्-वनम् ।
अमर-देवता।
स्वाभिमानी विद्वान्
अर्जितुम-प्राप्त करने के लिए।
पायेय-रास्ते का कलेवा ।
आसाग-प्राप्त करके।
विपरगो-बाजार
-सूर्य ।
मोम -चन्द्रमा ।
दान-अग्नि
जनानि।
गिमिषा-जाने की इक्या।
मरम्म-गीतम।
न्द्रिालिमा -बाजीगर ।
पा? -स्लीय (हिजडा)।
भिकारिका -मन्त्र तन्त्र के प्रयोग करनेवाल।
मगर -मोरा
मन्चना-पाययम ।
जनकवादि।
मार-कार!
( १९ )
परित्यक्ता सीता
प्रतान-फैलाव ।
गान्धर्वप्रिया -गान्धर्वम्-गीतम्-प्रियम-येषाम्-ते-इति ।
वाजिन -अश्वा ।
स्पन्दनम्-रथम् ।
अधिरुह्य-चढ़कर।
दोहदेन-गर्भावस्थाया नायमानेन स्त्रीणामभिलाषेण (गर्भिणी
की इच्छा )।
विसम्भ-विश्वास।
भागीरथी-गगा।
मारुत-वायु।
प्रपदम् -पादानम् ( पाँव का अगला हिस्सा)
पादप-वृक्ष ।
उपविश्य -वैठकर ।
निलेक्षण -सहक्षणरहित (मन्दभान्य इत्यर्थ )
वाप्प-ऑमू।
नूनम-निश्चय।
उपरता--मृता ।
Fिट पा-भाग्येन ।
शीकर-जलकारण ।
निग्नुवोगस्य-निर्दयस्य ।
प्रसद-प्रपत्यम्।
(२०)
वचनीयकण्टकोपहितम-वचनीयम्-निन्दा-~वकण्टकम् -
नत्र-उपहितम् - स्थापितम ।
नीरक्षा रक्षारहिता।
अभिनन्-नाशयन् ।
वारक-हित जन्तु ।
ने नागमिव-नाव में नमक की तरह ।
प्पणनि-पाना।
हरितन-बालतृणम् ।
निमुन्य-डकर।
गिना-पनि ।
पनिमपन्तिम।
faना -निोदन।
महागन-मानस्य सिंहासनाद्धार-कथा
( २१ )
मे
परिपद्-सभा।
तुलायाम्-तरा जू पर ।
सदसि-सभा
अवतस-कर्णभूषण ।
कल्हार-कमल।
मकरन्द-पुष्परस।
चौरस्य चातुर्यम्
यह पाठ मैथिल कवि 'विद्यापति' की 'पुरुषपरीक्षा' से लिया गया।
सन्धि-मेध।
प्रशास्तृपुरुपै - गजपुरुपै ।
श्रादृय-बुलाकर ।
सर्पप- सरना
जहर -हँस पडे ।
'नवरस'-सरसी
कुसुमायुधाय-कामदेवाय ।
विधुवन्ना-चन्द्रमुखी।
अरविन्दम-कमलम।
।
दरी-गा।
प.मला-ल्मी।
जीराधा-दुग्धसमुद्र ।
मत्कुण-खटमल ।
पदमख-शिव ।
पानन-सामीपार्निया
( २२ ) दिगम्बर -शङ्कर । परिसर-रस्ता। पलित-पका हुआ। शकत्य-इन्द्रस्य। असि-तलवार। शोणित-रक्त । विप्वग–चागे ओर । वेतसह-मदोन्मत्त गज । हरिणा-सिहेन । परिणालीपु-मृगपक्तिपु। ममोन -इन्द्रस्य। निशम् - वसम्। तिम-चर्म। नप्रनिनि --अत्यन्तदुगन्धीनि । 7--रिद्रता रा--राम। गागर्गगत। म्याटगतम-निम्नोन्नतप्रगम्यम। यम--माममा - "या पन्या--मा F- +
( २३ )
म्याणु-शङ्कर ।
विशाख -कार्तिकेय ।
अपर्णा-पावती।
वर्मणि-शरीरे।
भू-भूमि ।
देवशर्म-कथा
नकुलम नेवला।
प्रसूय-उत्पन्न करके।
यह पाठ सग्रह किया
दारकस्य--पुत्रस्य।
नियुज्य–नियुक्त करके।
व्यापद्य-मारकर ।
दरिद्रता
महाकवि शूद्रक कृत 'मृच्छकटिक' नाटक
गया है।
सनिर्वेदम-ग्लानिपूर्ववान ।
थारयताम-वेठी।
सान्द्र-गाढा।
वरिण हरितन ।
वरटा-एक प्रकार का कीटा।
।
1-लाना।
चलि-पृजा ।
पाण्टहार:
“नावर-जाना।
( २४ )
भने-विना।
जपा-रात्रि।
डिम्भस्य-शिशो।
मराहक-मेढक ।
जनानने-जनमुखे ।
ककति
संक्ष पेण रामायणादि-कथा
पाभनम्-सोना।
-कवी।
लासा--लाह।
भीमस्य दयालुता
गर पाट गाँ पर महाकवि भास के 'मध्यम-व्यायोग' नामक नाटक
में दिया गया।
( २५ )
मनागपि-थोडा भी।
वालिश- मूर्ख ।
विक्रम-स्मृतिः
मरीचिमालिन -सूर्यम्य ।
खेचरचक्रस्य-नक्षत्रसमूहस्य ।
श्राग्वण्डलदिश -पूर्वदिशाया ।
कोकलोकम्य-चक्रवाक-समूहस्य ।
पटल-समूह।
रोलम्ब
एन -स्वामी।
परमप्ठिन -ब्रह्मा का ।
सपदि-शीन
कदली-पेला।
यात्य
-तोडकर ।
भोग।
पुटक-दोना।
पूर-सस ।
अलिपुञ्जम-भ्रमरसमहम ।
निररग्व--समृत ।
सनीय सााध्यायी।
तिम-शीघ्रम ।
स -पुपरस।
मिलि-अमर।
m -विगत पाल।
1
२६)
नवनीत-मक्खन।
अनन्धि-लतानु।
यमिग-गनि।
करी-भमर ।
नहीवामिनि निटे।
पाह-निरिनत्य ।
नुसामरिकाम् ।
को-की।
नमा
F1~-पीनाम पायाजा।
No text on this page.