·स्मृतिचन्द्रिकायां व्यवहारकाण्डे प्रथमपरिच्छेदविषयाः पुटसख्या 1 4 20 29 52 67 70 विषयसख्या 1 प्यवहारस्वरूपनिरूपणम् 3 अष्टादशपदनिरूपणम् 3 प्यवहारभेदाः } निर्गतृनिर्णय 6 धमस्थाने अवस्थानम् 6 स्यवहारदर्शन विधि 7 भासेधविधि 8 व्यवहारदर्शनोपत्रम ७ प्रतिज्ञापाद 10 उत्तरपार 11 विविश्यवचनाने 12 प्रसारितपाद 13 घियापाद 11 रेट्यनिरूपणम् 15 ख्यपरीक्षा 16 मुतिनिरूपगम् 17 साक्षिरक्षगानि 80 02 105 113 123 125 . 130 . 103 173 ·पुटसख्या 184 187 191 195 . 198 203 2016 208 212 220 222 वेषयसख्या 18 साक्षिभेदा 19 असाक्षिभेदा 20 साश्युद्भावनम् 21 साक्षिपरीक्षा 22 साक्ष्यनुयोजनविधि 23 साक्ष्यप्रश्नविधि 24 साश्यवादविधि 25 साक्षिवचोविषयवचनानि 26 साक्षिविषयवचनानि 27 असाक्षिप्रत्यया 29 दिव्यनिरूपणम् 29 अभियोगाल्पवमहत्त्वज्ञानोपयोगिवचनानि 30 धनपरिमाणतो दिव्यव्यवस्था 31 विवादिनात्यादितो दिव्यच्यवस्था 32 ऋतुती दिव्यच्यवस्था 33 दिव्यदेशा 34 घटनिर्माणविधि 35 सर्वदिव्यसाधारणविधि 86 चटारोपणविधि 37 अग्निविधि 38 कोशविधि 39 तण्डुलविधि 40 तप्तमाषविधि 11 पालविधि 229 282 239 242 243 215 218 253 260 271 275 277 279

·vu
पुटसंख्या
280
281
विषयसत्या
43 धर्मजदिभ्यविधि
43 निर्णयादिकृत्यम्
44 दण्डविषयवचनानि
45 पुन र्याय:
46 कृतनिवर्तनम
47 पालादिधनविषयवचनानि
200
800
305
310

·व्यवहारकाण्डे प्रथमपरिच्छेदे गशुजसंशोधनम् पुटे अशुद्धम् शुद्धम् 32 10 17 41 5 च्छिनत्तीति धार्मिकन् योग्य सिद्ध प्रतिज्ञावाद छिनत्तीति धार्मिकान् योग्य सिद्धय प्रतिज्ञापाद: 16 8 80 90 160 5 21 धनागम अजीनो धनागम अङ्गाना 251 10 ·॥श्रीः। स्मृति चन्द्रिका यां. व्यवहारकाण्ड इदानी व्यवहारकाण्डमारभ्यते-तत्रादौ व्यवहारस्वरूपं निरूप्यते । तत्र वृहस्पतिः- धर्मप्रधाना पुरुषाः पूर्वमासनाहिसका । लोभदेषाभिभूताना व्यवहार प्रकीर्तित ॥ अस्यार्थी नारदेन विस्त- धर्मकताना पुरुपाः यदाऽऽसन् सत्यवादिनः । तदा न व्यवहारोऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः ॥ नष्टे धपे मनुष्याणा व्यवहार प्रकीर्तित । इति । मनुष्याणा ऋणादानादिविषयका विवादा व्यवहारः मकीर्तित इसर्थ । तथा च कात्यायन - प्रयनसाध्ये पिच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे । साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारस्म उच्यते ॥ अयमर्थः-सम्पग्भाषणाहिसननिमित्तम्' इत्यादिमयनसाध्य धर्माख्ये पदार्थ रोभद्वेपादिवशाद्रिच्छिन्ने मति या ऋणा SMRITI Cnm - ·स्मृतिचन्द्रिकायां दानादी साधनमाप्तयर्थ समयधर्मादौ च परधर्मवर्जनार्थ क्या- यविस्तरणं क्रियते, तर साध्यमूलो यो मनुष्याणा वियाद स व्यवहार उंच्यते इति । 'अत एव हारीत स्वधनस्य यथा प्राप्ति परधर्मस्य वर्जनम् । न्यायेन क्रियते यत्र व्यवहारस्स उच्यते- धनापयविवादः पापदादीना स्वधर्मसमयविवादोपि व्य- वहार इत्यर्थ । न चैवं चौर्यपारुप्यादिविवादो न व्यव- हार इति शङ्कनीयम् । यत आह याज्ञवल्क्य. स्मृसाचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पित परैः । आवेदयति चेद्राझै व्यपहारपदं हि तत् ॥ इति । कासायनोपि- शिष्यं क्रोधेन हन्याच्चेदाचार्यों लतया विना । येनात्यर्थ भवेत्पीडा बादरस्याच्छिष्यत पितुः ।। बृहस्पतिरपि- - प्रयच्छेचेति स्वामी भृत्याना कर्म कुर्वताम् । न कुर्वन्ति च भृत्याश्चेत्तत्र वादः प्रवर्तने ॥ हिंसा वा कुरुते कश्चिद्देयं वा न प्रयच्छति । द्वे हि स्थाने विवादस्य तयोर्वहुतरा गति ॥ उशनाऽपि- कार्यमुद्दिश्य यत्किञ्चित्काचिद्राज्ञे निवेदयेत् । पद तदष्टादशधा विवादाना प्रकीर्तितम् ।।

·3 . . व्यवहारकाण्ड एवञ्चाष्टादशीवविषयाणामन्यतमविषयको विवादो व्यवहार इति याज्ञवल्क्यादिवचनानामाथिकोऽर्थः मत्येतव्यः । अत एव नारद ऋणादानं घुपनिधि सम्भूयोत्थानमेव च । दत्तस्य पुनरादानमशुश्रूपाऽभ्युपेस च ॥ वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रय । विक्रीयासम्भदानं च क्रीत्वाऽनुशय एव च ।। समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्तथा । स्त्रीपुंसयोश्च सम्बन्धो दायभागोऽथ साहसम् ॥ वाक्पारप्यं तथैवोक्त दण्डपारुप्यमेव च । द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्यष्टादशपदः स्मृतः ॥ ऋणादानाद्यष्टादशविपयान्यतमविषयो व्यवहारः स्मृत इ सर्थः । न च वाच्यम्-निक्षेपादिपदान्तरव्यवहारस्मरणा- दष्टादशपदः स्मृत इत्येतविरुद्धमिति । यत आह स एव- एपामेव प्रभेदोऽन्यश्शतमष्टोत्तरं स्मृतम् । क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ॥ इति । कासायनोपि- अष्टादशक्रियाभेदागिन्नान्यष्टसहस्रशः। इति । क्रियाभेदात् साध्यभेदादिसर्थ । अनेन व्यवहारा अ प्यष्टसहस्रशो भिन्ना इत्यादुक्तम् । शतमष्टोत्तरमष्टसहस्रश इत्येतयोर्वह्त्वमतिपादनपरत्वादविरोध ।

·4 स्मृविचमिकाया इति स्मृतिचन्द्रिकायां व्यवहारस्वरूपनिरूपणम् । अथाादशपदनिरूपणम् . तत्र ऋणादानस्य स्वरूपं भेदार्थ केचिनारदेन दर्शिताः । ऋणं देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणधर्मश्च ऋणादानमिति स्मृतम् रातादिकुत्सितेतरकार्याथै पित्रादिकृतं ऋणं देयम् । कुटु म्बभरणादावश्यकेतरकाथि पुत्रादिकतमणं देयम् । पुत्र- पौत्राधिकारिणां वाल्यापगमनान्तरादिकाले द्वैगुण्यादिभका- रेण ऋणं देपपिति यत्तत्सर्व, तपा 'बन्धग्रहणादिधनमयोग- धर्मावानेः' इत्यादिमयुक्तधनादानधर्माश्च यस्मिन्विवादविषय उक्ताः तत्पदमृणादानमिति स्मृतपित्यर्थ । द्वितीयपदस्पापि स्वरूप भेदं चाह स एवं स्वद्रव्यं यत्र विसम्मानिक्षिपत्यविशक्षितः । निक्षेपो नाम तत्मोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ।। असङ्ख्यातमविज्ञात समुद्र यन्निधीयते नज्जानीयादुपनिधि निक्षेपं गणिव विदुः ।। इति । निक्षेपोपनिध्योगणिनागणितत्वनिबन्धनो भेद इत्यर्थ । अविज्ञातमित्यस्पार्थो बृहस्पतिना मपञ्चित - अनाख्यातं व्यवहितमसङ्ख्यातमदर्शितम् । मुद्राङ्कितं च यहत्तं तदोपनिषिकं स्मृतम् ॥ । .

·5 . - व्यवहारकाण्ड इति । दत्तं परहस्त इति शेप । तथा च याज्ञवलय:- भाजनस्थमसहयातं हस्ते न्यस्य यदर्यते । द्रव्यं तदोपनिधिकं प्रतिदेय तथैव तत् ॥ भाजनं निक्षेप्यस्याधारभूत करण्डकादिपानम् । हस्त इत्युपल क्षणम् । अत एव नारद अन्यद्रव्यव्यरहितं द्रव्यमव्याहत च यत् । निक्षिप्यते परगृहे तदोपनिधिकं स्मृतम् ॥ यन तलक्षणरहितं स्थाप्यते तनपासारयमित्याह वृहस्पतिः- राजचोरारातिभयादापादानों च वाधनात् । स्थाप्यतेऽन्यगृहे ट्रव्यं न्यासम्नत्परिकीर्तित ॥ इति । पात्यायनस्यत्वापादमाह- प्रयमोपितनिक्षिप्तधान्नाहिनयाचितम् । वंध्यत्यापित पर सोऽधस्तूपनिधिसभृतः ।। कप प्रयधनम् । प्रोपितनिक्षिप्तमित्यत्र मोपिनग्रहणं मारपन उपरक्षणार्थम् । पन्ध आधि । अवाहिनमन्यम्मै दातुम पितम् । पाचिनं परसीयमलाराधमानीतम् । वैश्यात्यात वृत्यमपित कृष्पादिकर्मापर्थमन्परपापिनम् । एमुनभेटी निक्षेपादि पुननिय इत्याद नाग्द. स पुन विष मोकः मातिमानितरम्तया। मतिदान तपैरास्य मत्स्पस्रदिपपे ।। - ·.6 स्मृतिचन्द्रिकाया प्रत्ययो दिव्यम् ॥ तथा तृतीयपदस्यापि तेनैव स्वरूपभेदौ दर्शितौ- वाणियमभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते तत्संभूयसमुत्थान व्यवहारपदं स्मृतम् ॥ वणिजो वाणिज्यं, ऋत्विजो यज्ञ, कृषीवलाः कार्प, हेमफारा- दयशिल्पं, नर्तकादयो नृत्तादिकं, स्तेनाः स्तेयं यत्र संहस्य कुर्वने, तत्संभूय क्रियमाणं वाणिज्यादि सम्भूय समुत्तिष्ठन्ते समेधन्तेऽनेनेति व्युत्पत्त्या सम्भूयसमुत्थानाख्यं व्यवहारपदामि त्यर्थः । वणिक्मभृतय इत्यनेनेवैते भेदा दर्शिताः । तथा चतुर्थ- स्यापि पदस्य सरूभेदौ तेनैव दर्शितो- दत्वा द्रव्यमसम्यग्यत् पुनरादातुमिच्छति । दत्तापदानिक नाम व्यवहारपदं हि तत् ॥ यस्मिन् दाने दत्तं द्रव्यं कर्मकारादिवैगुण्यात् पुनस्सम्मदाना- दपहार्य तदानम् । दत्तस्यापदानमस्मिन्विद्यत इति व्युत्पत्त्या दत्तापदानिकाख्यं व्यवहारपदमिति श्रौतोऽर्थः । तथा कर्मका राद्यवैगुण्याहत्तस्यानपाकर्मानपनयनमस्मिन्निति व्युत्पत्त्या दत्ता. नगाकाख्यमपीदमेव पदमित्यार्थिकोऽर्थः । एवं श्रुत्याभ्या- मस्य पदस्प द्वैविध्यमभिधाय पुनर्देयादेयादिकर्मकारकतद्ध न्यभेदेन चातुर्विध्यमाह स एव- अथ देयमदेयं च दत्तं चादत्तमेव च ।

·व्यवहारकाण्डः व्यवहारेपु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ।। देयमनिपिद्धं दानक्रियायां निर्वतकं द्रव्यम् । अदेयं चानि- वर्तकम् । दत्तं दाने सति सम्पदांनादनपहार्यम् । अदत्तं चाप हार्य मिसतर्दयोदयदत्तादानमार्गो दानप्रकारचताधो ग्यव- हारेपु विज्ञेय इसर्थः । तथाऽनन्तरपदस्यापि स्वरूपभेदा. युक्तौ- अभ्युपेत्य तु शुश्रूपां यस्ता न प्रतिपद्यते । अशुभूपाऽभ्युपेसै तद्विवादपदमुच्यते ॥ यच्छिप्यादिशुश्रूपकस्पाहीकृतगुर्वाधाज्ञाऽकरणं तदभ्युपेसाशु- श्रूपाख्यं विवादपदमियर्थः । य इति सामान्यशब्दोक्त- शिष्यान्तेवासिभृतककर्मकदासाख्यपञ्चशुश्रूपकवशात् पञ्चविध- त्वमस्य पदस्यात्मिद्धमिति न तेन पृथग्भेदो दर्शितः । बृहस्पतिना पुनर्वहुधा भेदा दर्शिताः- अनेकधा त्वभिहिता जातिकर्मानुरूपतः । विद्याविज्ञानकामार्थनिमित्तेन चतुर्विधा । एकैकः पुनरेतेषां क्रियाभेदात्मभिद्यते ॥ इति । वेदविद्या हि शिष्यस्य शुश्रूपुकत्वे निमित्तम् । शिल्प- विज्ञानमन्तेवासिनः । कामार्थी भृतकादे. । अनन्तरपदस्य तु स्वरूपभेदी नारदेनाभिहिती- भृत्यानां वेतनस्योक्तो दानादानविधिक्रमः । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ . ।

·8 स्मृतिचन्द्रिकायां भृत्यानां भृत्यर्थ कर्म कुर्वतां वेतनस्य मृतेर्दानादानविधि- क्रमः ईदृशस्य देयं ईदृशस्य न देयम् , दत्तमप्येवंविधान प्रत्या- देयं क्वचिहिगुणं देयमित्याधुक्तं यत्र विवादपदे तद्वतनस्य भृतेरनपाकर्म अनपनयनमननुरूपकरणं वाऽत्र विद्यते इति व्युत्पत्त्यां घेतना पाकर्माख्यं विवादपदमियर्थः । अनेनैव- देयादिसाध्यभेदादस्य पदस्यानेकविधत्वमुक्तम् । एवममन्त- रपदस्याप्याह- निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वाऽपहृत्य वा। विक्रीयतेऽसमक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। असमक्षं स्वामिन इति शेपः । तथा च व्यास:- याचितान्वाहितन्यासं हत्वा वाऽन्यस्य यद्धनम् । विक्रीयते स्वाम्यभावे स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। स्वाम्यभावे स्वामिनोऽसन्निधावित्यर्थः । एवमनन्तरपदस्यापि स्वरूपविभागौ द्रष्टव्यौ । तथा च नारद:- विक्रीय पण्य मूल्पेन क्रेतुर्यन्न प्रदीयते । विक्रीयासम्पदान तद्विवादपदमुच्यते ।। अस्य च पण्यभेदतो भेद इति तद्भेदमाह- लोकेऽस्मिन् द्विविधं द्रव्यं जगमं स्थावरं तथा । क्रयविक्रयधर्मेपु सर्व तत्पण्यमुच्यते ॥ पड्विधस्तस्य तु बुधैः दानादानविधिस्स्मृतः । गणितं तुलितं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥

·व्यवहारकाण्ड. 9 , अस्यार्थः-गणितं क्रमुकादि, तुलितं कनकादि, मेयं प्रस्थादि ना बीह्यादि, क्रियया दोहनादिक्रया अश्वमहिप्यादि, रूपतः पण्याङ्गनादि, श्रिया कान्सा रत्नादि । एवंमनन्तरपदस्यापि स्वरूपमाह- क्रीत्वा मूल्येन य पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीत्वाऽनुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥ न वह मन्यते न परामर्शपूर्वमिति मन्यत इसर्थः । तथाऽनन्तरप- दार्थनिरूपणार्थमाह- पापण्डनैगमादीनां स्थितिस्समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ पापण्डा क्षपणादय । नैगमास्साधिकाः वणिज । आदिशब्देन विद्यत्राह्मणसमूहथेणीपूगबातगणगुल्मग्रामदेशादयो गृह्यन्ते । ते- पां स्थितिः पारिभाषिकर्मतो व्यवस्था समय तस्यानपाकर्म अनुल्लङ्घनं यत्तत्समयस्यानपाकर्म । तदन्यथा क्रियमाणं विरुद्ध- लक्षणयाऽर्थवत । समयस्यानपाकर्माख्यं विवादपद स्मृतमि- सर्थ । संविद्वयतिक्रम इति मुख्यमाख्यान्तरमस्य पदस्य मसि द्धत्वानोक्तम् । अनन्तरपदमपि व्याचष्टे- सेतुकेदारमर्यादाविष्टाकृष्टनिश्चयाः । क्षेत्राधिकारा यत्र स्युविवाद क्षेत्रजस्स्मृत ॥ . SMRITI CHA-Vol III 2 ·कृता । राजशासननीता राजेच्छया निर्मिता । .10 रमतिचाधिकार्या सेतुर्जलप्रवाहबन्धः । केदारः क्षुद्रयास्तुभिः कल्पितो देश, क्षेत्रमात्रा वा । मर्यादा क्षेत्रादिगीमा । विकृष्टो लागलादिनोन्ने दितो देशः । अकृष्टः सिलो देश । तपां निश्चयाः क्षेत्राधिकाराः क्षेत्रविश्या यत्र भवेयुः स क्षेत्रजो विवाद इत्ययः । म च पदस- कार इलाह कात्यायन:- आधिक्यं न्यूनता चांशे अम्तिनास्तित्वमेव च । आभोगभुक्तिस्सीमा च पद भूवादस्य हेनवः ॥ अस्यार्थी विविच्योच्यते-कभिभागमङ्गीकृत्य ततोऽधिका भूरास्त नेतीति विवाद आधिक्यनियन्धनः । एतावती भूस्तव नेत्युक्ते ममतावसस्तीसेवविधो न्यूनताहेतुकः । अस्यां भुवि ममांशोऽस्तीत्युक्ते नेत्येवंविधोंऽशोऽस्तित्वकारितः । अत्र तवांशो नास्तत्युिक्ते विद्यत इत्येवंविधोंऽशो नास्तित्वानिमित्तकः मदीया भूस्तुया मागभुज्यमानैवेदानी भुज्यत इत्युक्ते मागपि भुक्तिरस्तीत्येवंविधो भोगभुक्तिबीजकः । इयं मर्यादा मदीया या भुव इत्युक्ते नेत्येवंविधस्सीमासम्भवः । स च यावत्सीमाभेदं भिद्यत इति भेदमाह नारद ध्वजिनी मत्स्यिनी चैव नेधानी भयवजिता । राजशासननीता च सीमा पञ्चविधा स्मृता ॥ ध्वजिनी वृक्षादिना लक्षिता । परिपनी • जलेन । नैधानी निखातकृष्टादिना । भयवनिता वादिनोर्सिथस्सम्पनिपत्तितः ·व्यवहारकाण्ड 11 . अथ तेनैवानन्तरपदद्वयस्य निरूपणं संक्षेपेण कृतम् - विवाहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कर्त्यते । स्त्रीपुंसयोगसंज्ञं तद्विवादपदमुच्यते ॥ विभागोऽथ पित्र्यादेः पुत्रैर्यत्र प्रकल्प्यते । दायभाग इति प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ।। उभयत्रादिशब्देन बहुविधो भेदो दर्शित । पुरिति दाया- दोपलक्षणार्थम् । अनन्तरपदत्रयस्य तु प्रपञ्चेनैव निरूपणं रुतम्- सहसा क्रियते कर्म यत्किंचिदलदर्पितैः । तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥ यत्किश्चिन्मध्यगधनापहरणादिकमित्यर्थ । तथाच याज्ञवल्क्य:- सामान्यद्रव्यमसभहरणं साहस स्मृतम् ॥ इति । सामान्यद्रव्यग्रहणं मनुष्यमारणादेरुपलक्षणार्थम् । अत- एवं बृहस्पतिः- मनुष्यमारणं चौर्य परदाराभिमर्शनम् । पारुप्यमुभयं चेति साहस पञ्चधा स्मृतम् ।। इति । एवमनेकविधत्वमस्य पदस्य यत्किञ्चिच्छब्देन लक्षण कगतेनोक्त्वा पुनस्वैविध्यमाह नारदः- तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं प्रथमं मध्यम तथा। उत्तम चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ।।

·12 - स्मृतिचन्द्रिकायां लक्षणमपि प्रपञ्चितं तेन-~- फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च । भहाक्षेपोपमयैः प्रथम साहसं स्मृतम् ।। वासापकान्नपानानां होपकरणस्य च । एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥ व्यापादो विपशस्त्रांद्यैः परदाराभिमर्शनम् । प्राणोपरोधि यच्चान्यदुक्तमुत्तमसाहसम् ॥ इति । विविधानामापदां विषादिभिरापादनं व्यापादनम् ।। तथा बाक्पारुप्यस्य स्वरूपमाह- देशजातिकुलादीनामाकोशन्यगसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥ यद्वचनं देशाद्याक्षेपार्थवोधक, यच्चात्यन्तहुःखकरार्थक तद्वाक्पारु प्यम् । तदपि त्रिविधमिसाह- निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वाचदपि त्रिविधं स्मृतम् । इति । निष्ठुरादीनां स्वरूपमाह-- साक्षेपं निष्ठुरं ज्ञेयमश्लीलं न्यङ्गसंयुतम् । पतनीयैरुपक्रोशै तोत्रमाहुर्मनीषिण । धिमूर्खनाल्मेसादि साक्षेपम् । न्यङ्गं भगिनीसम्बन्धाद्यवयम् । पतनीयैः सुरापोसीयादिभिः । तथाच कात्यायन:- यच्चसत्संहितैरकैः परमाक्षिपति कचित् । अभूतवीऽथ भूतेवो निष्ठुरा वाक स्मृता बुधैः ॥ ..

·व्यवहारका 13 न्यग्भावकरणं वाचा क्रोधातु कुरुते यदा । वृत्तेर्देशकुलादीनामश्लीला सा बुधै स्मृता ॥ महापातकयोकी च रागद्वेपकरी च या। जातिभ्रंशकरी वाऽथ तीव्रा सा मथिता तु पाक ॥ बृहस्पतिस्त्वत्रापि साहसवत् प्रयममध्यमोत्तमभेदेन वैविध्यमाह- देशग्रामकुलादीना क्षेप पापेन योजनम् । द्रव्य विना तु प्रथमं वाक्पारुप्य तदुच्यते ॥ शामिनपाएसम्पन्चमुपपारपासना । पारुष्यं मध्यम प्रोक्तं वाचिकं शास्त्रवेदिभिः ॥ अभक्ष्यापेयकथन महापातकदूपणम् । पारुष्यमुत्तमं मोक्त तीव्र मर्माभिघटनम् ॥ इति । द्रव्य विना द्रव्यवैशिष्टयं विनेत्यर्थः । कासापनस्त्वन्यानपि वाक्पारुष्यभेदानाह- हुङ्कार कासनं चैव लोके यच्च विगार्हतम् । अनुकुर्यादनुबूयाद्वाक्पारुष्यं तथोच्यते ॥ योऽगुणान् कीर्तयेत्क्रोधान्निर्गुणे वा गुणज्ञताम् । अन्यसंज्ञानुयोगी वा वाग्दुष्ट तं नरं विदु ॥ इति । व्यासस्तु दण्डपारुष्यस्वरूपमाह- भस्मादीना मक्षिपणं मोडनं च करादिना । आवेष्टनं चाशुकाधैर्दण्डपारुष्यमुच्यने । - ·14 स्मृतिचन्द्रिकायर्या - . वृहस्पतिरपि- हस्तपापाणलगुडैमस्मकर्दमपांमुभिः । आयुधैश्च प्रहरणं दण्डपास्प्यमुच्यते ॥ पहरणं परगापिति शेपः । तथाच नारदः- परगात्रेवभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । भस्मादिभिश्चोपचाती दण्डपारुप्यमुच्यते ॥ परगात्रेपु स्थावरजङ्गममूर्तिपु । दण्डो द्रोहः । पारुष्यं निष्ठुरता । एतदपि पदं त्रिविधमित्याह स एव- तखापि दृष्ट विध्यं हीनमध्योत्तमफ्रमात् । अवगूरणनिश्शङ्कपातक्षतनदर्शनेः ।। हीनमध्यमोत्तमानां तु द्रव्याणां समतिकमादिति कर्तुापारता. रतम्यात्, कर्मीभूनद्रव्यवैशिष्टयतारतम्याच प्रथममध्यमोत्तमभा. वेन त्रैविद्यमित्यर्थः । ननु-पारुप्यदयस्य साहसविशेषत्वात् पदान्तरत्वेनोक्तिरयुक्ता, मसम् , सहसा फ्रियमाणस्य साहस. विशेपत्त्वं उलेन पुनः क्रियमाणस्य पदान्तरत्वमेव, साहसलक्ष- णाभावात् । तथाचोक्तं तेनैव- तस्यैर भेदः नेयं स्वाद्विशेषस्तत्र तूच्यते । माधिस्मासमाफम्य म्लेपमाधिा छलेन तु ।। आधिः हेगः, स आफम्याहरणद्वारा क्रियमाणः साह- मम् । एलेन पुनरर्थग्रहणद्वारा क्रियमाणं स्तेयमित्यर्थः । ननु भनेन स्नेपर "गुरुप्यस्य । सत्य, अपपगार .

·व्यवहारकाण्ड . ::.18 प्रख्यापि भेद उक्त पृथगुद्दिष्टा सुतरामेव भेदो लक्ष्यत इति स्ते. यमात्रस्पोक्त इसविरोधः । अतः पदान्तरत्वेनाप्युक्तियुक्तव । अत एव सङ्गहकारः- मनुष्यमारणादीनि क्रियन्ते मसभ यदि । साहसानीति कथ्यन्ते यथाख्यान्यन्यथा पुनः ॥ अन्यथा पुनर्यद्यपसभं कृतानि तदा ययाख्यानि स्तेयस्त्रीसह णवाक्पारुष्यदण्डपारुष्याख्यानीत्यर्थः । नन्वेवं स्त्रीस्तेयसङ्ग्रहण. योराप साहसात् पृथगुद्देशनं कार्यम् । ससम् , तत एवमनुना स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ॥ इति पृथगुाद्दष्टम् । नारदेन तु तयोश्छलेनेव क्रियमाणत्वात् पदा- न्तरत्वं स्फुटमेवोत साहसान्तर्भाव एवोदेशदशायां दर्शितः। पारुष्यद्वयस्य तु प्रायेण मसभं क्रियमाणत्वात् पदान्तरत्व- मव्यक्तमिति पृथगप्युद्देश. कृत इति •सर्वमनवद्यम् । स्तेयस्य साइसात् भेदमुक्ता त्रैविध्यमप्युक्त नारदेन- तदपि त्रिविधं ज्ञेयं द्रव्यापेक्षं मनीपिभिः । क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपहारतः ।। क्षुद्रादिद्रव्याण्यपि तेनैव दर्शितानि- पृमाण्डामनखट्टास्थिदारुचर्मतृणादि यत् । शमीधान्यं कृतान्न च क्षुद्रव्यमुदाहृतम् ॥ वासः कौशेयवर्जे तु गोवजै पशवस्तथा ।

·16 स्मृतिचन्दिकार्या . हिरण्यवर्ज लोहं च मध्यं व्रीहियवादि च ॥ हिरण्यरत्नकौशेयत्रीपुंगोगजवाजिनाम् । देववाह्मणराज्ञां च विज्ञेयं द्रव्यमुत्तमम् ॥ उपायैविविधैरेषां पचयित्वाऽपकर्पणम् । मुतमत्तप्रमत्तेभ्यः स्तेपमाहुर्मनीषिणः॥ इति । शमीधान्यं कोशवोष्टितं मापमुद्रादि । कौशेयं क्रिमिकोयना- वतन्तुनिर्मितम् । स्त्रीमहणस्य तु वैविध्यमाह पृहस्पतिः- ' पापमूलं संग्रहणं त्रिमकारं नियोधत । बलोपाधिकृते द्वे तु तृतीयमनुरागजम् ।। सङ्गहणं परस्त्रिया सह पुरुषस्य सम्बन्धः । तथाच नारदः- परस्त्रिया सहाकालेऽदेशे वा पुरुषस्य तु । स्थानसंभाषणामोदास्त्रयस्संग्रहणक्रमाः॥ इति । स्योक्तत्रिमकारलक्षणमाह वृहस्पतिः- अनिच्छन्त्या यत्क्रियते सुप्तोन्मत्तमभत्तया। मलपन्सा वा रहश्च बलात्कारकृतं तु तत् ॥ छद्मना गृहमानीय दत्वा वा मद्यकार्मणम् । मंयोगः क्रियते यस्यां तत्तूपाधिकृतं विदुः ।। अन्योत्पचभूरागेण दूनीसंमेपणेन या । कृतं रूपार्थलोभेन ज्ञेयं तदनुरागनम् ॥ कार्मणं वशीकरणम् । तया प्रथममध्यमोचमभावेनापि विध्यः सक्षणमाह म एव- - ·यवहारकाण्ड 17 - तत्पुनत्रिविधं प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम् । अपाङ्गावेक्षण हास्यं दूतीसंपेपण तथा ॥ स्पर्शी भूपणवस्त्राणां प्रथमस्संग्रह स्मृतः । मेपणं गन्धमाल्यानां धूपमध्यन्नवाससाम् ॥ संभाषण रहसि च मध्यमं संग्रह विदुः । एकशय्यासनक्रीडाचुम्बनालिङ्गने तथा । एतत्संग्रहणं प्रोक्तमुत्तमं शास्त्रवेदिभिः । इति । व्यासोपि- सङ्गहस्त्रिविधो ज्ञेयः प्रथमो मध्यमस्तथा । उत्तमश्चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥ अदेशकालसंभापा निर्जने च परस्त्रिया । कटाक्षावेक्षण हास्यं प्रथमस्संग्रहः स्मृतः ।। मेपणं गन्धमाल्याना धूपभूपणवाससाम् । प्रलोभनं चान्नपानमध्यमस्सङ्गहः स्मृत ॥ शय्यासनं विविक्ते तु परस्परमुपाश्रय । केशाकंशिग्रहश्चैव ज्ञेय उत्तमसङ्ग्रड ॥ विविक्त रहसि । केशाकेशिगंदे परस्परकेशग्रहणपूर्वकक्रीडा- भिः । कात्यायनोपि संग्रहभेदानाह- तोपचारयुक्तश्चेदवेलास्थानसंस्थितिः । कण्ठकेशाभलग्राहः कर्णनासाकरादिषु ।। SMRITI CH-Vor III - 3 ·18 स्मृतिचन्द्रिकायो - एकस्थानासनाहारा संग्रहो नवधा स्मृत । अञ्चल वस्त्रमान्तम् । तथा- परास्त्रियाभिभाषेत तीर्थेठरण्ये गृहेऽपि वा। नदीना चैव सभेदे स सङ्गहणमामुयात् ॥ सम्भेदरसङ्गमः । तथा- उपकारक्रिया केळि स्पर्शी भूपणवाससाम् । सहखद्वासनं चैव सर्व संग्रहणं स्मृतम् ।। उपकारक्रेया ताम्बूलादिदानेनोपकारकरणम् । केलि परि- हास । तथा च- स्त्रियं स्पृशेददेशे य स्पृष्टो वा मर्पयेत्तया परस्परस्यानुमते सर्व सङ्गहणं स्मृतम् ॥ अदेश स्तनादिप्रदेशः । नारदोपि- पाणी या च निगृहीयात् घेण्या वस्त्राञ्चलेऽपि वा । तिष्ठतिष्ठेति वा ब्रूयात्सर्वं संग्रहणं स्मृतमिति ॥ तथा द्यूतसमाइयाख्यस्यापि पदस्य स्वरूपभेदयोधनार्थमाह स एव- अक्षवर्धशलाकाद: देवनं जिह्मकारितम् । पणक्रीडाक्योभिश्च पदं द्यूतसमाक्ष्यम् ॥ वर्ध चर्ममयपट्टिका । आधशब्देन कपर्दिकादयो गृह्यन्ते । अक्षा- दिभि पणपूर्वकं देवनं कीडन निमकारित कौटिल्पेन कृतं अक्षप्रश्न इति पाठrतामा -

·व्यवहारकाण्ड
19
पत् तत् द्यूताख्यम् । तथा चयोभिः कुकुटादिभिः पणपूर्वक
देवनं समाहयाख्यम् । तद्वयं मिळितं द्यूतसमाहयाख्यमेकमेव
पदमित्यर्थः । वयोग्रहणं पाण्युपलक्षणार्थम् । अत एव मनु -
अमाणिभिर्यक्रियते तल्लोके.यूत उच्यते ।
माणिभिः क्रियमाणस्तु स विज्ञेयस्समाहयः ।।
बृहस्पतिरापि-
अन्योन्य परिगृहीताः पक्षिमेपपादयः।
प्रहरन्ते कृतपणा तद्वदन्ति समादयम् ॥
शति । प्रकीर्णकस्य लक्षणाभेदो तु नारदेनोक्तो-
प्रकीर्णके पुनर्जेया व्यवहारा नृपाश्रया ।
राज्ञामाज्ञामतीपात तत्कर्मकरणं तथा
पुरमधानसभेदः प्रकृतीना तथैव च ।
पापण्डिनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययाः ॥
पितापुत्रविवादश्च माश्चित्तव्यतिक्रमः ।
प्रतिग्रहविलोपश्च लोप आश्रमिणामपि ॥
वर्णसङ्करदोपश्च तदृत्यनियमस्तथा ।
न रएं यच्च पूर्वेषु सर्व तत्स्यात्मकीर्णकम् ।
इति । नृपेण यद्यत्स्वाज्ञाव्यतिक्रमादौ मतिवादित्वमास्थाय
निर्णतव्यम्, यच्च ऋणादानादिपूर्वोक्तपदेषु नोक्तम् , तत्सर्व
मकीर्णकाल्यं पदमिसः । वृहस्पतिः-

·20
स्मृतिचदिकायां
कुमीदनिभ्याधेयाख्यं संभूयोत्थानमेव च ।
भृत्यादानमशुश्रूषा भूवादोऽस्वामिविक्रयः ॥
क्रयावक्रयानुशयः समयातिक्रमस्तथा ।
स्त्रीपुंसयोगः स्तेयं च दायभागोऽक्षदेनवम् ॥
एतान्पर्धसमुस्थानि पदानि तु चतुर्दश । .
पुनरेवं प्रभिन्नानि क्रियाभेदादनेकधा ॥
पारुप्ये द्वे वधश्चैव परस्त्रीसङ्गहस्तथा ।
हिंसोद्भवानि चत्वारि पदान्याह बृहस्पतिः ॥
हीनमध्योत्तमत्वेन मभिन्नानि पृथपृथर ।
विशेप एपां निर्दिष्टः चतुर्णामप्यनुक्रमात् ।।
पदान्यष्टादशैतानि धर्मशस्त्रोदितानि तु ।
मूलं सर्ववियादानां ये विदुस्ते परीक्षकाः ।।
इति स्मृतिद्रिकायामशादशपदनिरुपणम्
अथ व्यवहारभेदा.
उक्तं स्वरूपान्तर्गतपिपयभेटतो व्यवहारस्य बहुविधत्वम् । अय
तस्यैवेदानी पणादिवगात् भेदः मनिपाद्यते । अत्र याज्ञवल्लय:-
सपणद्विवादस्यात्तर हीन तु दापयेत् ।
इनि । पराजिते मयताच राशे दीयत इति दर्पपशादभ्युपगतं
धनं पर्ण सेन महितः गपणः । चन्दादपणोपि, तेन द्विविधो
पाहारः। तथा चोतं नागदेन--

·व्यवहारकाण्ड 21 सोत्तरोऽनुत्तरश्चति स विज्ञेयो द्विलक्षणः । सोत्तरोऽभ्याधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः ॥ प्रतिज्ञाविलेखनात्पूर्वं यत्र व्यवहरे दण्डादभ्यधिकः पण उभा- भ्यामुपेयते अन्यतरेण वा स सोत्तरो व्यवहार इसर्थः । तथाs- 'न्येऽपि भेदास्तेनोक्ता- स चतुप्पाच्चतुस्स्थानः चतुस्साधन एव च । चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्यते ॥ अष्टाङ्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च । त्रियोनिद्वर्या द्विद्वारो द्विगतिस्तथा ॥ इति । स्वयमेव चैतान् प्रकारान् व्याचष्टे-. धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । चतुष्पाट्यवहारोऽयं उत्तरः पूर्वयाधकः ॥ ननु-प्रतिज्ञोत्तरप्रमाणनिर्णयानां ग्ववहारपदत्वं न धोदीनामिति किमिदमुक्तम् ? उच्यते-निर्णयपादो धर्माद्यनुसारेण चतुर्विधः । तत्र यदनुसारेण यो निर्णयः स तच्छब्देन निर्दिशयते । तेन धर्मादिभिरपि चतुप्पाचवर्णनं युक्तमेव । तथाच वृद्धस्पति:- धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया । चतुष्पकारोऽभिहितस्सन्दिग्धेऽर्थे विनिर्णयः ।। चतुर्विधानामपि निर्णयानां लक्षणमाह कात्यायन:- दोपकारी तु कर्तृत्वं धनखामी खकं धनम् । विवाद प्राप्नुयावत्र धर्मेणैव स निर्णयः ।।

·स्मृतिचन्द्रिकायो
दोपो हिंसादिः । कर्तृत्वं तत्कारित्वम् ।
स्मृतिशास्त्रं तु यत्किंचित् मथितं धर्मसाधकः ।
कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः॥
धर्मशास्त्रनिरूपितमतिज्ञोत्तरायनुसारेण निर्णयो व्यवहाराख्य
इत्यर्थः
यद्यदाचर्यते येन-धर्म्य वाऽधर्म्यमेव वा ।
देशस्याचरणानिसं चरित्रं तत्मकीर्तितम् ॥
तदनुसारीति निर्णयोपि तथैव प्रकीर्तित इत्यर्थः ।
न्यायशासविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च ।
यं धर्म स्थापयेदाजा न्याय्यं तद्राजशासनम् ।।
अस्यायमर्थः- मानान्तराविरुद्धो राजयुद्धिमात्रपरिकलितो
निर्णयो राजशासनमित्युच्यते इति । अत्रैकैकमकाररुष पुनश्च
हैविध्यमाह बृहस्पतिः- .
एकेको द्विविधः प्रोक्तः क्रियाभेदान्यनीपिभिः ।
इति । देविदयमपि तेनैव दर्शितम्-
समयग्विवार्य कार्य तु युक्तथा संपरिकल्पितम् ।
परीक्षितं च शपथैः स यो धर्मनिर्णयः॥
प्रतिवादी प्रपद्येत यत्र धर्मस्स निर्णयः।
दिव्य शोधितस्सम्यक द्वितीयस्स उदाहतः ॥
सातत्त्वानुसरणेन कतः प्रथमो धर्माख्यनिर्णयः । विना तत्वा.
उतरणं ससोत्तरेण वा दिव्यममाणेन वा कृतो द्वितीय इसर्थः ।

·- 28 व्यवहारकाण्ड प्रमाणनिश्चितो यस्तु व्यवहारस्स उच्यते । वाक्छलानन्तरत्वेन द्विनीय परिकीर्तित ॥ ममाणमत्र मानुपं विवक्षितम् ।'दिव्यनिश्चितस्य धर्मनिर्णय- कोटित्वात् । अनुमानेन निर्णीतं चरित्रमिति कथ्यते। देशस्थित्या द्वितीयस्तु शास्त्रविद्भिरुदाहृत ॥ अनुमानमुल्काहस्तादि लिङ्गम् । प्रमाणरहितो यस्तु राजामानिर्णय स्मृत । शास्त्ररीत्यविरोधेन तथा चान्य मकीर्तित ॥ इति । प्रमाणरहित इसस्थार्थों व्यासेन अपश्चित:- लिखित साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । अनुमानं विदुहेतुं तर्कश्चेति मनापिण ॥ देशस्थिति पूर्वकृता चरित्रं समुदाहृतम् । अर्थानुरूपाश्शपथाः स्मृत्यस्सत्यपदादयं ॥ तेपामभाव राजाज्ञा निर्णयं तु विदुर्बुधा । इति । नन्वेचं तर्हि- 'उत्तरः पूर्वबाधक इति नारदवचन मसम्पदं, तत्त्वार्थानगुप्यातिशयेन पूर्वस्यैवोत्तरवावकत्वात् , छल निरव भूतेन व्यवहरानयेन्नृपः । इति याज्ञवलयेनोक्तत्वाच, उच्यते-सत्यम्. उत्सर्गतस्सर्वत्रैवं, चिद्विषये तूत्तर पूर्ववाथको भात्येव । तद्विपयं च नारदवचनम् । तथाहि-यदा केनचिद्विशिष्टेन राजन्यादिना मोहात्कयविद् ·24 स्मृतिचन्द्रिकाया राजदारादे स्पर्शनादिक कृतम्, कृत्वा च स्वमाणभयान्मिथ्या करोति साक्षिणश्च सन्ति ते च राज्ञा पृष्टास्सन्तो वधोऽस्य माभू दिति नायमस्य कर्मण कर्तेति मिथ्यासाक्ष्य ब्रूयु तदा दोपका- रिणस्तत्कर्तृवामाप्तेधर्मो व्यवहारेण वाच्यते । युक्त चार धर्मवा धनं वर्णिना तु वधौ यत्र' इति साक्षिणा मिथ्याभिधानविधानात् । यदा पुन परदाराभिगमनं कृतमनेन साक्षिणो विद्यन्त इति कश्चि दाभीरादि केनचिदभियुक्तो ब्रूते-सत्यमेतत् साक्षिभापित तथा ऽपि नाहं दण्ड्य चरित्रवलान्मयैतत्कृतम् । निवेशितं च पुस्तके राशा तदिति चरित्रेण व्यवहारो वाध्यते. व्यवहारत प्राप्त दण्डस्य चरिनतो नित्तत्वात् । युक्त चात्र चरित्रण बाधनम्- ग्रामगोष्ठपुरश्रेणीसार्थसेनानिवासिनाम् । व्यवहारश्चरित्रेण निर्णतव्यो बृहस्पति । इति वचनात् । चरित्रमपि कचिद्राजाज्ञयावा यते-कुलगृहाभ्यन्त रेन केनचिद्राजपुरपेण प्रष्टव्यमिति चरित्रमीदृशं कृतम् । ततो राज्ञा कश्चिदपराधी गृह प्रविष्टो ज्ञातः ततो राज्ञा कश्चिद्राजपुरुष आज्ञप्तः गृहाभ्यन्तरमपि भविश्य म दुष्ट आनेतव्य इति तदा चरित्रमाप राजशासनेन वा यत । दुष्टनिग्रहस्यावशयकत्वेन चरिततो राजशासनस्य पलीयस्त्वात् । एवविधमेव विषय मनसि निधाय बृहस्पतिनाऽप्युक्तम् - शास्त्र विरमाश्रित्य नियते यत्र निर्णयः। व्यवहारस्स विज्ञेय धर्मस्तेनापहीयते ॥ ।

·व्यवहारकाण्ड 25 . - देशस्थित्याऽनुमानेन नैगमानुगवेन च । क्रियते निर्णयस्तत्र व्यवहारस्तु वाध्यते ।। विहाय चरिताचार यत्र कुर्यात् पुनर्नुप । निर्णय सा तु राजाज्ञा चरित्रं वाध्यते तया ।। इति । प्रकृतमुन्यते-चतुस्स्थानव्याख्यानार्थमाइ- सत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चरित्र पुस्तकरणे राजाज्ञाया तु शासनम् ॥ साक्षिग्रहणं धर्मशास्त्रस्थदिव्यतरममाणस्य चोपलक्षणार्थम् । पुस्तकरण लेख्यम् । चतुस्साधनमाह- सामाधुपायसाध्यत्वाचतुस्साधन उच्यते । विमतिपन्नाथिमस्यायनोस्सामाधुपायसान्यत्वादियभिमायः । चाईतमाह-- चतुर्णामाश्रमाणा तु रक्षणाच्च चतुर्हितः । आश्रमग्रहणं वर्णानामाप मदर्शनार्थम् । चतुर्व्यापिनमाह- कर्तस्तथा साक्षिणश्च मभ्यात्राजानमेव च । ध्यामोति पादशो यस्माचनुापी ततस्स्मृत ॥ सम्यगसम्यक् दृष्टो धर्माधर्मफ्लेन कादीन् पादशी व्या मोतीत्यर्थ । SMRITI CHIA-Tol III ·26 स्मतिचन्द्रिकाया चतुष्कारिणमाह--- धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकसक्तस्तथैव च । चतुर्णी करणादेपां चतुष्कारी पकीर्त्यते । लोकसक्तिः लोकानुरागः । अष्टाङ्गमाह- राजा सपुरुषारसभ्याः शास्त्रं गणकलेखक हिरण्यमग्निरुदकमष्टा समुदाहृतम् ।। पतेपा तूपयोगमुपरिष्टाक्ष्यामः । अष्टादशपदशतशाखयोा- ख्या पूर्वमकरणयोर्दशितमिहानुसंधेयम् । त्रियोनिमाह- कामाकोधाच लोभाच विभ्यो यस्मात्मवर्तते । त्रियोनिः कीर्यते तेन त्रयमेतद्विवादकत् ॥ पथासम्भवं सर्वत्रेति शेपः ।। पभियोगमाद-- दूधभियोगस्तु विज्ञयः मकातत्त्वाभियोगतः । अत्रैवोदाहरणमाह- शाऽसतो तु संसर्गात त्वं होदादिदर्शनान् । कितवरनेनायमद्भिसंसगांद साधावपि स्नेयादिशङ्का भवति । होदादिदर्शनमपहतकदेशादिलिलोपलम्भः , मरासदर्शनं या । उदारणमात्रमसतां संमर्गस्सनामप्यान्यानां संसर्गे सति नि- ·37 व्यवहारकाण्ड . पादिशङ्कासम्भवात् । अतो नैनल्लक्षणं शङ्काभियोगस्य ॥ द्विद्वारमाह- पक्षद्वयाभिसम्बन्धात् द्विद्वारस्समुदाहृत । पूर्ववादस्तयोः पक्ष प्रतिपक्षस्तदुत्तरः ॥ वाद इति शेप.। द्वार कार्यारम्भप्रवृत्ति । द्विगतिमाह- • भूतच्छलानुसारित्वात् द्विगतिस्समुदाहृता । भूत तत्वार्थसंयुक्तं ममादाभिहित छलमिति ॥ हारतिोपि कांश्चिद्भदानाह- एकमूलो द्विरुत्थानो द्विस्कन्धो द्विफलस्तथा ।। इति । कात्यायनस्ताव्याचष्टे- साध्यवादस्य मूलं स्याद्वादिना यन्निवेदितम् । देयामदानं हिंसा चेत्युत्थानद्वयमुच्यते ॥ धर्मशास्त्रार्थशास्त्रे तु स्कन्धपमुदाहृतम् । जयश्चैवावसायश्च द्वे फले समुदाहृते ॥ इति । अवमायः पराजयः। तथाऽन्योपि भेदस्तेनैव दर्शितः- पूर्वपक्षश्चोत्तरश्च मत्याकलितमेव च । क्रियापादश्च तेनाय चतुप्पात्समुदाहृतः ।। इति । प्रत्याकलिनमुत्तराङ्गीकारानन्तरमाप विवदमानयो कस्य अत्र क्रियोपन्यसनं न्यायमिति प्राइिवाकादीनां विमर्शनम् । - ·28 . स्मृतिचन्द्रिकाया क्रिया लिखितादिनमाणं, तन्निर्देशः क्रियापादः । रिवादात्मक- व्यवहारपर्यवसानभागतया प्रसाकलितक्रिययोरपि व्यवहारत्वा चतुप्पात्समुदाहृत इत्युक्तम् ।। अत एव सहकारेणापि पर्यवसानभागस्यापि व्यव हारत्वमुक्तम्- परस्परं मनुष्याणां स्वार्थविमतिपत्तिषु । वाक्यान्नथाय्यव्यवस्थानं व्यवहार उदाहृतः ।। इति । केचित्-उपन्यस्ते प्रमाणे प्रमाणाभावशङ्कापनोदकं जयप- राजयनिर्णयफलक विमर्शनं प्रत्याकलितमाहुः । तन्मते पाद- सस्यैव हि विवक्षिता, न तु क्रमः । प्रत्याकलितपादस्य तुरीय- त्वापावात् । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्- तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा । इति । तत्रापि सिदिशन्देन सिद्धिफलकं प्रत्याकलितमुच्यते । न पुनर्जयपराजयावधारणरूपम्, तस्य संमतिपत्त्युत्तरऽपि सत्त्वात् , द्विपात्संप्रतिपत्तिप्विति वचनविरोधममगात् । तस्मात्तत्कात्याय नाचनसमानार्थतव याज्ञवल्कीयस्य । अन्ये पुनरस्य वचनस्य भापोत्तरक्रियासाध्यसिद्धिभिः क्रमवार्तभि । आक्षिप्तचतुरंशस्नु चतुष्पादभिधीयते ॥ इति स्मृत्यन्तरवचनेन समानार्थतां वर्णयन्नि । संप्रतिपत्त्यु नरे तु साधनानिर्देशाद, प्रतिज्ञातायस्य भगाध्यत्वाप न ·व्यवहारकाण्ड साध्यसिद्धिलक्षण पादोऽस्तीनि द्विपात्संपतिपचिप्विात पचन- विरोधोपि नास्तीति च वदन्ति । अत्र मते पादक्रमोपि स्मृत्यन्तरे दर्शितः- भापापादस्तु तत्राद्यो द्वितीयश्वोत्तरस्तथा । क्रियापादस्तथा चान्यः चतुर्थो निर्णय स्मृतः ।। रति । इति स्मृतिजन्द्रिकाया व्यवहारभेदाः. अथ निणेतृनिर्णयः अत्र वृहस्पति- एकस्तुनेकपा प्रोक्तो व्यवहारो मनीपिभिः । तस्य निर्णयकृद्रामा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः ॥ इति । ब्राह्मणः माड्विाकाख्यः । तथाच स एव- विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च । प्रियपूर्व माग्वदति माहिवाकस्ततस्तु सः ।। इति । पूर्वोत्तरपक्षौ पृच्छत्तीति प्राट् । निर्णयं च विशेपेण वक्तीति विवाक इति यौगिकी नस्य संज्ञेयर्थः । नारदेनापि ब्राह्मणे बहुश्रुतत्वं प्रपञ्चयता विधाना- न्तरेण इयं संज्ञा दर्शिता- अष्टादशपदाभिज्ञ तद्भेदाष्टसहस्रविन् । आन्वीक्षक्यादिकुशल श्रुतिस्मृतिपरायणः ॥ विवादसंश्रुतं धर्म पृच्छति प्रकृतं पनम् । विवेचपति यस्तम्मात्याडिवाकस्तु स मृतः ॥

·38
स्मृतिचन्द्रिकाया
यत्तुनारदेनोक्तम्-
नानियुक्तेन वक्तव्यं व्यवहारे कथंचन ।
नियुक्तेन तु वक्तव्यमपक्षपतितं वचः ॥
इति । तद्यदृच्छया कार्यान्तरवशाहा आगतानियुक्तविषयम् ।
अन्यथा पूर्वोक्तबचनविरोधात् , ब्राह्मणानां सहायत्वनिर्वाहाय
कार्यान्तराक्षेपापचेश्च । पुरोहितस्तक एव ।
तथाच व्यासः
राजा पुरोहितं कुर्यादुदीच्यं ब्राह्मणं हितम् ।
श्रुताध्ययनसम्पन्नमलुब्धं सत्यवादिनम् ।।
इति । एकत्वमत्र विवक्षितं, यूपं च्छिनत्तीतिवदुत्पाद्यगतत्वात् ।
हितमिति वदन् राज्ञ उच्छृङ्गलमवृत्तिर्दण्ड्यादण्ड्येषु पुरोहितेन
निवार्येति दर्शयति । अत एव वसिष्ठेन राज्ञो दण्डशास्त्रार्थातिक्रमे
पुरोहितस्यापि मायश्चित्तमुक्तम्-
"दण्ड्योत्सर्गे राजकरात्रमुपवसेत् , विरात्रं पुरोहितः ।
कच्छू अदण्ड्यदण्डने पुरोहित , त्रिरात्रं राजा" इति ।
सभ्या पुनयहवः इति । तथाच नारद
राजा तु धार्मिकन् सभ्यान् कुर्वीत मुपरीक्षितान् ।
व्यवहारधुरं वोढुं ये शक्तास्सद्वा इव ॥
इति । सभ्यान् कुर्वीत व्यवहारदर्शनार्थम् | सभायां स्थिति
यथा न त्यन्ति तथाऽर्थदानमानप्रभृत्युपायैन नियुञ्जीतेत्यर्थः ।
ध्यवहारधुरं घोडं के शक्ता इत्यपेक्षिते याज्ञवलयः-
-

·व्यवहारका 98 श्रुताध्ययनसंपन्ना धर्मज्ञास्सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्याः रिपो मित्रे च ये समाः ।। इति । तेऽपि ब्राह्मणा एव । तथा च कात्यायन स तु सभ्यै स्थिरैर्युक्तः प्राज्ञैः मौलद्रिजोत्तमै । धर्मशास्त्रार्थकुशलैरर्थशास्त्रविशारदैः ।। इति । अत्रवर्जनीयानाह बृहस्पतिः- देशाचारानभिज्ञा ये नास्तिकाश्शास्त्रवनिता । उन्मत्तकुद्धलुब्धार्ताः न प्रष्टच्या विनिर्णये ॥ इति । तयसा खवानियममायाह स एव-- लोकवेदाङ्गधर्मज्ञा सप्त पञ्च त्रयोपि वा। यत्रोपविष्टा विमास्स्यु सा यज्ञसदृशी सभा ॥ इति । अत्र माडिवाकादीनामर्थित्या ऋत्विग्वत्सहायमात्रं, ना धिकार । अधिकारस्तु व्यवहारदर्शने राज्ञ एवेति मन्तव्यम् । अत एवान समाडिवाक इसादिना तस्यैवाभाधान्येन निर्देशो नेतरेपाम् , फलसम्पन्धोपि तम्यवोक्तो न वन्येपाम् । तयाऽकर- ण दोप, स्मृतिवलानिसाधिकारोपि राज्ञ एव । अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्याश्चैवाप्यदण्डयन् । अपशो महदामोति नरक चैव गच्छति ॥ इति मनुना राज्ञ एव दोपस्मरणात । अत एव च राजेतरेषां सभामवेशनियमः तेनैव दर्शितः- . Sukuti CHA -Vol III 5

·84
स्मृतिचन्द्रिकाया
8
सभा वा न भवेटण्या वक्तव्यं वा समअसम् ।
अब्रुवन् विब्रुवन् वाऽपि नरो भवति किल्विपी॥
राज्ञः पुनस्सभाप्रवेशनियमो वृहस्पतिना दर्शितः-
राजा कार्याणि संपश्येत् सदिरेव त्रिभिर्वृतः ।
समामेव मावश्याग्रयामासीनस्स्थित एव वा ।।
इति । सभ्यैत्रिभिरेव वृतो न वेकेन द्वाभ्यां वा वृत इत्यर्थः । अतो
न मागुक्तसभ्यसमाविरोधः । अतो राजसूय इव व्यवहार
दर्शने राज्ञ एवाधिकार इति सिद्धम् । राजशब्देन चात्र
क्षत्रनातीयो चान्यजातीयो वाऽभिषिक्तो वा अनभिषिक्तो वा
मजापरिपालनादिराज्यकर्ता गौणवृत्त्या प्रतिपाद्यते, न पुनः
राज्ञः कर्म राज्यमिति शान्दस्मृते, वाहुजनातौ राजशब्दो मुख्य
इत्यवेष्टिन्यायाद्राजा राजसूयेनेतिवत् क्षत्रिय एव । आर्या
मन्वादीनां राजशब्दप्रयोगो. राज्यकर्तरि गौण 'इसवेष्टयधि
करण एवोक्तलादत एव बृहस्पतिना नृपतिमात्रस्य सभामवे
शोऽभिहितः-
मातरुत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा विधानतः ।
गुरुन् ज्योतिर्विदो वैद्यान् देवान्विमान्पुरोहितान् ।।
यथाईमेतांन् संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः ।
अभिवन्ध च गुर्वादीन सुमुखः प्रविशेत्सभाम् ।।
इति । अत एव याज्ञवल्येनापि व्यवहारदर्शनं तस्यैव विहिनम्--
व्यवहारान्नृपः पश्येदिति । यत्नु मनापतिनोक्तम्--

·व्यवहारकाण्ट 35 - राजाऽभिपेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुत । धर्मासनगतः पश्येयवहाराननुल्वणः ।। इति, अनुल्वण अनुद्धत इयर्थः । एतदपि राज्ञोऽभिषिक्तय व्यवहारदर्शनं कर्तव्यमिति विधानार्थ. न पुनरितरस्य मतिपेधार्थ, तथात्वे परिसञ्जयापचे । अत एवानन्तरमेवोक्त तेनैव- एवं क्षत्रियसामन्ताः स्वदेशेषु पृथक्पृथक् । इतरेपा नृपाणा तु कुर्याद्राह्मणपुगव ॥ इति । धर्मासनगता अनुल्वणास्सन्त क्षत्रियसामन्ताः व्यव हारं पश्येयुः । इतरे पुन नृपाः ब्राह्मणवैश्यादिजातीया स्वाधिकारसिद्धये ब्राह्मणश्रेष्ठमेव सदा व्यवहारद्रष्टारं कुर्यु रित्यर्थः । यत्पुनस्तेन-'प्राह्मणो वा बहुश्रुतः' इति पक्षान्तर- मुक्तं, तदपि न ब्राह्मणस्याधिकारप्रतिपादनपर, किंतु-विना पि राज्ञा बहुश्रुत प्राविवाको राजनियोगात् पश्यदित्यपरं, ब्राह्मणस्य नास्त्यधिकारो व्यवहारदर्शन इति मागेव दर्शित त्वात् । अत एव विष्णुः- 'व्यवहारदर्शने ब्राह्मण वा नियुअथात् ' इति । अनेनैवाभिमायेण बृहस्पतिरपि- राजा कार्याणि संपश्येत् प्राडिवाकोऽथवा द्विजः । न्यायाङ्गान्यग्रतः कृत्वा सभ्यशास्त्रमते स्थित ॥ इति । एतच्च पक्षान्तर यदा नृपति स्वयं न पश्यप्ति तदैव । -

·36
स्मृतिचन्द्रिकायां
.
-
तथाच मनुः-
यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपत्तिः कार्यदर्शनम् ।
तदा नियुशधाद्विद्वांसं वामणं कार्यदर्शने ॥
इति । विद्वांसं बहुश्रुतमित्यर्थः । अत एव कात्यायनः-
एंकशास्त्रमधीयानो न विद्यात्कार्यनिश्चयम् ।
तस्मानहागमः कार्यों विवादेपूत्तमो नृपैः ।।
इति । वहागमग्रहणं गुणान्तरस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तथा चो
अकूरो मधुरस्निग्धः क्रमायातो विचक्षणः ।
उत्साहवानलुन्धश्च वादे योज्यो नृपेण तु ॥
इति । कात्यायनेनापि-
यदा न कुर्यान्टपति स्वयं कार्यविनिर्णयम् ।
तदा तत्र नियुजीऽत साह्मणं शास्त्रपारगम् ॥
दक्ष कुलीनमध्यस्थमनुकेंगकर स्थिरम् ।
परत्रभीर धर्मिठमुयुक्तं क्रोधवर्जितम् ।।
इति । यदा कार्यान्तरविशेषादिति शेप । तथाच याज्ञवल्क्य
अपश्यता कार्यवशात् व्यवहारानृपेण तु ।
सभ्यस्सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणस्सर्वधर्मवित् ॥
इति । व्यवहारदर्शनात् गुरुनरकार्यान्तरव्यग्रत्वेन व्यवहारानप
श्यता नृपेण सभ्येत्रिभिरेव सह नियोक्तव्य माडिवाको
नामामात्यादिभिस्सइत्यर्थ । अत एव मनु
-

·37 व्यवहारकान्हा २ - सोऽस्य कार्याणि संपश्येत् सभ्यरेव त्रिभितः । सभामेव प्रविश्याग्रयामासीनः स्थित एव वा ॥ इति । सभ्यरेवेत्यवधारणमन्यनिवृत्त्यर्थम् । त्रिभिरिति च पञ्च- सप्तस यानिवृत्यर्धम् । अनेनेवाभिप्रायेण ध्यासोप- विवादानुगतं दृष्ट्वा ससभ्यस्तं मयनतः । विचारयति येनासौ माविवाकस्सतस्स्मृतः ।। इति । अत्र कासायन माह्मणो यत्र न स्यात्तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ इति । ब्राह्मणो विद्वानिति शेषः । तथाच स एक- यत्र विमो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वेश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यनेन वर्जयेत् ।। इति । क्षत्रियमित्यत्र विद्वांसमिति विद्वद्राह्मणस्थाने विधानाद्- म्यते । यत्रेनेति वदन्नवर्जने गुर्वी हानिर्भवतीति दर्शयति । उदिता च सा मनुना- यस्य राज्ञस्तु कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । अस्य सीदति तद्राष्ट्रं पके गौरिव पश्यतः ॥ इति । तेन धर्मशास्त्रज्ञक्षत्रियवैश्ययोरलाऽपि शूद्रो वर्व्यः । तथाचतेनैवोक्तम्- जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याहाह्मणवः ।

·88 . - स्मृतिचन्द्रिका धर्मवक्ता तु नृपतेः न तु शूद्राकथंचन ।। इति । जातिमात्रोपजीवी न विद्यावतोपजीवी । व्यासस्त्वमासादिस्थानेऽपि दपरिग्रहे दोपमाद- द्विजान् विहाय यः पश्येत् कार्याणि वृपलैस्सह । तस्य मधुभ्यते राष्ट्रं बलं कोशं च नश्यति ॥ इति । अतस्तदोपपरिहारीयामात्यादिस्थानेऽपि शूद्रान्वर्जयेदिस- भिमायः । तथा राष्ट्ररअनाथै राज्ञा कतिपयैर्वणिम्भिरपि सह संसदि स्थातव्यमिसाह कात्यायन:- कुलशीलवयोवृत्तिवित्तवद्भिरमत्सरैः । वणिग्भिः सात्कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम् ।। इति । कुलभूतैः बृन्दभूतैरिसर्थः । तथा तेषां कार्यमप्याह स एव- श्रोतारो वणिजस्ता कर्तव्या न्यायदर्शने ॥ इति । तथा राज्ञा गणकलेखकावपि कर्तव्यावित्साह धृह- स्पतिः-- शद्वाभिधानतत्त्वज्ञो गणनाकुशलों सूची। नानालापसी कर्तव्यों राजा गणकलेखको । इति । च्यासोपि- त्रिस्कन्धज्योतिपाभिमं स्फुटमत्ययकारकम् । श्रुनाध्ययनसम्पन्नं गणकं योजयेन्नृपः ॥ स्फुटलेखं नियुञ्जीत शब्दक्षेपणिकं शुचिम् । स्पष्टाक्षरं जितक्रोधमलुब्वं सत्यवादिनम् ।।

·म्यवहारकाण्ड 89 इति । त्रिस्कन्धज्यौतिपाभिज्ञ होरा गणितं संहितेविस्कन्धत्रयस- हितज्योतिषशास्त्राभिशमित्यर्थ । श्रुताध्ययनसंपन्न मिति विशेषणं गणकस्य द्विजातित्वख्यापनार्थम् । शूद्रादेस्तदसम्भवात् । लेख. कोपि तत्साहचर्याद्विज एव । अत एव साध्यपालस्य विनत्वपरि हारार्थ साध्यपालस्तु कर्तव्यो राज्ञा साध्यस्य माधक । क्रमायातो दृश्शूद्र मभ्यानां च मते स्थित ॥ इति शूद्रग्रहणं तेनैव कृतम् । साध्यस्यार्थिमत्यार्थसाक्ष्यादिना मादानकार्यस्येसर्थ । तथाच बृहस्पति आकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिमतिवादिनाम् । सभ्याधीनस्सत्यवादी कर्तव्यस्तु स्यपूरुष ॥ इति । आकारणमाहानम् । स्वपूरुप क्रमायातो यस्स सभ्याधी न' कर्तव्यो राज्ञेयर्थ । एवमेते श्रेष्ठनिर्णयस्थाने मन्वादिभिरुक्ते। भृगुणा तु जयन्यान्यपि निर्णयस्थानान्युक्तानि- दश स्थानानि वादाना पञ्च चैवानचीगु । निर्णय येन गच्छन्ति विवादं माप्य वादिन ॥ इति । तानि च पञ्चदश स्थानानि तेनैव दर्शितानि- आरण्यास्तु स्वः कुर्युः साधिकारसाकिस्स्मृताः । सैनिकास्सैनिकैरेव ग्रामेऽप्युभयवासिभि ।। उभयानुमतं चैव गृहते स्थानमीप्सितम् । कुलिकास्सार्थपुख्याश्च पुरग्रामनिवासिन ।

·40 . स्मृतिपन्द्रिकाया ग्रामपौरंगणश्रेण्यः चातुर्विद्यश्च वर्गिणः । कुलानि कुलिकाश्चैव नियुक्ता नृपतिस्तथा ।। इति । अत्राद्यानि पञ्च स्थानान्यारण्यादिजनविशेषाणामेव । ग्रामाकारणारस्थिते जनविवादे समीपवासिभिनिर्णय । अथिम- त्यधिनारननुशयानुमतास्थानकुलिकसार्थमुख्यपुरग्रामवासिनो गृ हते । ग्रामादीनि दश स्थानानि साधारणानि । ग्रामो ग्रा माकारेणावस्थितो जन । पौरः पुरवासिनां समूह । गण कुलाना समूह । कुलाना हि समूहस्तु गणसंपरिकीर्तितः ॥ इति कात्यायनस्मरणात् । श्रेण्यो रमकाद्यष्टादशहीनजातय । चातुविद्य आन्वीक्षक्यादिविद्याचतुष्टयोपेतः । चातुर्विद्यश्चेति चशब्दो विद्वद्भिः पुरुपान्तरेस्सह चातुर्विधरुष समुच्चयार्थ । तस्मान्न वाच्यमेकेन विधिज्ञेनापि धर्मतः । इति पितामहेनैकस्य धर्मकथनानपेधात् । वर्गिणो गणप्रभृतय गणाः पापण्डपूगाश्व माताश्च श्रेणयस्तथा । समूहस्थाश्च ये चान्ये वाख्यास्ते वृहस्पति ॥ इति कासायनस्मरणात् । वृहस्पतिग्रहण गणादिविपयेयमा ख्या पूर्वमेव प्रसिद्धति दर्शयितुम् । आयुधधराणा समूहो प्रातः। नानायुधधरा वातास्समवेतास्तु कीर्तिताः । इति तेनैवोक्तत्वात् । कुलान्यर्थीप्रसथिनोरसगोत्राणि | कुलि का केचनाार्थप्रसार्थिगोत्रजा शृद्धा । नियुक्ता प्रादिवाकसहि- तात्रयस्सभ्याः । नृपतिर्बाह्मणादिसहित । 4 ·- व्यवहारकाण्ड 41 अत्र बृहस्पति:- प्रतिष्ठिवाऽमनिष्ठता मुद्रिता शास्त्रिता तथा । चतुर्विधा सभा मोक्ता सभ्याश्चैव तथाविधाः । इति । आरण्यकादिस्थानत्रये या सभी सा अप्रतिष्ठिता। प्राये- ण देशान्तरगमनयोोग्यत्वादुभयवासिमभृतिषु दशसु स्थानेषु तद- भावात् प्रतिष्ठिता । नियुक्तम्थानेपुन मुद्राहस्ताध्यक्षसाहित्या मुद्रिता । नृपस्थाने तु शासनियन्तुकत्वाच्छास्त्रिता ॥ अयं च सभाविभागस्तेनैव दर्शितः-- मनिष्ठिता पुरे ग्रामे चला नामाऽप्रतिष्ठिता। मुद्रिताऽध्यक्षसंयुक्ता राजयुक्ता तु शास्त्रिता । इति । अध्यक्षः प्राविवाकः । व्यवहारदर्शनेऽधिकृतत्वात् । तस्य- च हस्ते राज्ञा स्वमुद्रा प्रतिवाद्यानमनार्थदेयेसत एवावगम्यते । तत्र प्रतिष्ठिता अप्रतिष्ठिता च सभा निर्णयार्थिभिरेव प्रा. थनार्थ दानमाननादिभिः कार्या । शास्त्रमयुक्तया नृपतिप्रयु- क्यभावात् सभासिद्धभावात् । मुद्रिता शास्त्रिता च स्वाधि- कारवशादाझैव क्रियते, तेन तत्र निर्णयार्थिनां तत्समीपगम- नमेव न समाकरणम् ॥ अत्र च शास्त्रितसभाया सभान्तरेभ्यः पावल्यमाह पितामह - पूर्वस्थानगता वादा धर्मतोऽधर्मतोऽपि वा । नृपस्थानं समाश्रित्य पूर्ववादं भजन्ति ते ॥ SWRITI Cu --Tol II ·स्मृतिचन्द्रिकाया इति । पूर्ववादं पूर्वपक्षमित्यर्थः । नृपस्थानग्रहणं प्रपलस्थानोप. लक्षणार्थम् । यतस्स एवाह- ग्रामे दृष्टः पुरं यायात् 'पुरे दृष्टस्तु राजाने । राज्ञा दृष्टः कुदृष्टो वा नास्ति तस्य पुनर्भवः ।। इति । नारदोऽपि- कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृतो नृप । प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेपामुत्तरोत्तरम् ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायर्या निर्णनिर्णयः अथ धर्मस्थाने अवस्थानम् . तत्र कासायनः-- धर्मशास्त्रविचारेण मूलसारविवेचनम् । यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तत् ।। यत्र स्थाने मूलस्यविदितस्य सारविवेचनं तत्र निष्कर्षो धर्मशास्त्र. विचारेण निर्णेतृभिरधिक्रियते मस्तूयते, तत् स्थानं धर्मशास्त्रैर- शिक्रियते । मूलसारविवेचनमोति व्युत्पत्त्या धर्माधिकरणमिति । हि. प्रसिद्धयर्थ । एतच्च धर्माधिकरणं माच्यां दिशि कार्यम् । तथाच शतः 'धर्मस्थानं माच्या दिशि तचाग्न्युदकैस्समवेत खात्' इति। माच्या दिशि राजमन्दिरादिति शेष । अत एव वृहस्पतिः- दुर्गमध्ये गृहं कुर्यात् जलमयोच्छूितं पृथु । -

·व्यवहारकाण्ड
48
मान्दिशि मामुखौं तस्य लक्षण्या कल्पयेत्सभाम् ।।
माल्यधूपासनोपेतां चीजरत्नसमन्विताम् ।
प्रतिमालेख्यदेवैश्च युक्ताममयम्युना तथा ॥
इति । एवं कल्पितां प्रातर्तुत्वा प्रविशेत् । तथा च मनुः-
उत्थाय पश्चिमे या कृतशौचस्समाहितः ।
हुत्वानि ब्राह्मणानच॑ मविशेट्टै शुभां सभाम् ॥
अना]त्यसमासेऽपि त्वाप्रत्ययस्य ल्यवादेशश्छान्दसत्वादवि.
रुद्ध । विशेन्नृपतिरिति शेप । अत एव वृहस्पतिः-
मातरुत्याय नृपति. शौचं कृत्वा समाहितः ।
गुरुन् ज्योतिर्विदो वैद्यान् देवान् विमान पुरोहितान् ।।
यथाईमेतान् संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरः ।
अभिवाद्य च गुर्वादीन् सुमुख प्रविशेत्सभाम् ।।
अत्र नृपतिः प्रविशेदिसन्वय । पुरोहितानिति बहुवचनं पाशा-
नितिवत् कर्मत्वमात्रस्याभिधायक, न तु बहुत्वस्यापि, पुरोहि-
तस्यैकत्वात् । नृपतिरपि ब्राह्मणादिसहितः मविशेत् ।
तथाच मनु:-
व्यवहारदिक्षुस्तु ब्राह्मणैस्सह पार्थिवः ।
मन्वमन्त्रिभित्रैव विनीतः प्रविशेसभाम् ।।
'भुक्ताऽन्न

·स्मृतिचन्द्रिकाया इतिचशब्दोत्र माडिवाकपुरोहितसभ्यवणिग्गणकलेखकसाध्यपा लाहिरण्यधर्मशास्त्रैरपि सहेति ज्ञापनार्थः । तेषामपि ब्राह्मणादिवत् दर्शनोपयोगित्वात् । तत्र केचिदुपयोगो निर्णेनिर्णये दर्शितः। अत्र केपांचिदुपयोगो वक्ष्यते ॥ सभाप्रवेशे विशेषमाह संवर्तः- लोकपालानमस्कृत्य मावेश्य विपुलां सभाम् । प्रजानां रक्षणं कुर्यान्नृपतिः कार्यदर्शने । निमित्तार्थे चेयं सप्तमी । कार्यदर्शनरूपनिमित्तेन प्रजारक्षणं कुर्यादित्यर्थः । निमित्तत्वं च तस्य मजारक्षणोपयोगिदुष्टप- रिज्ञानहेतुत्वेन परम्परया द्रष्टव्यम् ॥ एवं सभापविष्टानामर्थसिद्धोपवेशनमन्ध केपाश्चिद्दिङ्सियममाह वृहस्पतिः- पूर्वामुखस्तूपीवशेद्राजा सभ्या उदखाः । गणकः पश्चिमास्यस्तु लेखको दक्षिणामुखः ॥ हिरण्यमग्निमुदकं धर्मशास्त्राणि चैव हि । तन्मध्ये स्थापयेद्राजा पुण्यानि च हितानि च ॥ इति । अन्येषां पुनर्यथासौकर्यमुपवेशनम् । नियमाभावात् । एवं राजादिभिर्दशभिर्व्यवहारसाधका रभ्यासिता सभा यज्ञ- समे याह स एक- नृपाधिकृतसभ्याश्च स्मृतिगणकलेखकौ। हेमानयभ्युस्खपुरुपास्साधनाङ्गानि वै दश ।।

·व्यवहारकाण्डः 45 .. एतद्दशाङ्गं करण यस्यामध्यास्य पार्थिवः । न्यायात्पश्येत्कृतमतिः सा सभाऽध्वरसंमिता ॥ अधिकृतः माडिवाक खपुरुषस्सा-यपालः । साधनागानां कार्य- मप्याड् स एव- दशानामपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक्पृथक् । वक्ताऽध्यक्षो नृपश्शास्ता सभ्या कार्यपरीक्षका । स्मृतिर्विनिर्णय ब्रूते जयं दानं दम तथा ॥ शपथार्थे हिरण्याग्नी तृपितक्षुब्धयोः जलम् । गणको गणयेदर्थ लिखेन्नयायं च लेखक ॥ प्रसार्थसभ्यानयनं साक्षिणां च स्वपूरुप । कुर्यादलग्नको रक्षेदधिपत्यार्थिनौ तदा ॥ वक्ताऽध्यक्ष इसेतत्प्रकर्षाभिप्रायेण । 'सभ्यादिनाऽपि धर्म- ज्ञेनावश्यं वक्तव्यम्' इति वसिष्ठेनोक्तत्वात् । नृपशास्तेसेत- दप्यर्थवधदण्डकारित्वाभिमायण | वाग्दण्डधिग्दण्डाभ्यां शासनं माडिवाकेन कार्यम् ' इति तेनैवाभिधानात् । तथाच- 'तरुप निर्णयकद्राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः' इत्यभिधायाभिहितम्- वाग्दण्डो धिग्दमश्चैव मायश्चित्तावुभौ स्मृती। अर्थदण्डबधाबुक्तौ राजायचावुभावपि ।।. इति । प्रतिष्ठितामतिष्ठितसभ्याना तु धर्मस्थाने विशेषविध्य भावादनियत एव ' शुभे स्थान उपविश्य विनिर्णयमात्रं कला ·है। -- स्मृतिपदिकायो तैरुपरन्तव्यम् । दण्डदापनेऽर्थदापने वा तेषा अधिकाराभावात् । साहसविवादे तु तैनिर्णमात्रमपि न कार्यम् । अत आह वृहस्पति राज्ञा ये विदितास्सम्यकुलश्रेणीगणादयः । साहसन्यायवजानि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम् । इति । मुद्रिता तु सभा ब्रामसभातुल्येसाह मनुः-- यस्मिन् देशे निपीन्दन्ति विमा वेदविदस्त्रयः । राज्ञश्च प्रकृतो विहान् ब्रह्मणस्ता सभा विदुः ।। प्रकृतोऽधिकृत प्राष्टिवाक इति यावत् । स पेपर्खादिरश्नक- सभास्तारोऽखिललोकश्लाघ्यो भवतीयाह व्यास'- आर्थिमात्यायनी सभ्यान् लेखक मेक्षकांश्च यः । धर्म्यवाक्यै रञ्जयति स सभ्यश्लाध्यतामियात् ॥ तथा विवादिनां संशयहन्ता सभ्यस्तेषां प्राणद इयाद स एव- परस्परविसंवादं सन्देहात् कुर्वतो नरान् । यस्तेषां संशयच्छेत्ता स सभ्यः पाणदः स्मृतः ॥ नरान्विवादतो निवार्येति शेषः । माणदस्य फलमाह वसिष्ठः- यत्पुण्यभुट्टते विप्रे म्रियमाणे जलाशयात् । तत्पुण्यं संशयारूढे व्यवहारात्समुहृते ॥ नियमाण इति दान्तिकेऽप्यनुपज्यते । - - ·ध्यवहारकाण्ड 47 -- तथा सभ्यविशेपे फलविशेषमाह बृहस्पतिः- अज्ञानतिमिरोपेतान् सन्देहपटलान्वितान् । निरामयान् यः कुरुते शास्त्राअनशलाकया ॥ इह कीर्ति राजपूजां लभते स्वर्गतिं च सः । लोभद्रेपादिकं त्यक्ता यः कुर्यात्कार्यनिर्णयम् शास्त्रोदितेन विधिना तस्य यज्ञफलं भवेत् ॥ ये पुनः शास्त्रादितविधिमतिक्रम्य निर्णय कुर्युः तेषां दोपमाह कात्यायन न्यायशास्त्रमतिक्रम्य सभ्यैर्यत्र विनिश्चितम् । तत्र धर्मो ह्यधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ।। तथा अन्यायप्रवृत्तनृपत्यनिवारणेऽपि दोपस्तेनैव दर्शितः अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन् सभासदः । उपेक्षमाणास्सनृपा' नरकं यान्यधोमुस्वाः ।। अतस्तत्र तदनुसरणं सभासद्भिर्न कार्यीमसाह स एव- अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः । तेऽपि तद्भागिनस्तस्मात् वोधनीयश्शनैर्नृपः ॥ शनैरिति वचनात्तदैव तत्पतिकूलबोधनं न पापभयात् कार्यम् । किन्तु सति कालान्तरे । अत एवोक्तं तेनैव- न्यायमार्गादपेत तु ज्ञात्वा चित्तं महीपते । वक्तव्यं तत्मियं तत्र न सभ्यः किल्विपी मतः ॥

·K- 48 स्मृतिचन्द्रिकापई इति । मनुस्तुन्यायेन निर्णीयमाने मतिपेधमकुर्वतामपि सभ्यानां दोषमाह- यत्र धर्मो ह्यधर्मेण ससं चैवानृते न वा। हन्पते प्रेक्षमणानां हतास्तत्र सभासद ॥ प्रेक्षमाणांनामित्यनादरे पष्ठी। अथ कांश्चित्सम्याननादृस धर्मनितॄणां सभ्यानामपि दोपस्ते नैव दर्शितः- धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रापतिष्ठति । शल्यं चास्य न कृन्तन्ति हतास्तत्र सभासदः॥ शल्यानिकृन्तनं सर्वसभ्यसंमत्यभावेऽपि निश्चयः । तथा च नारद.- यत्र सभ्यो जनस्मर्व साध्वेतदिति मन्यने । स निश्शल्यो विवादस्स्यात्सशल्यस्स्यादतोऽन्यथा ॥ अत आत्मरक्षणार्थ सर्वधा धर्मो न हन्तव्य इत्याह मनु:- धर्म एव हत्तो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित । तस्माद्धों न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो वधीत् ।। तथा कृपलवपरिहारार्थमपि धर्माप्रतिहति कार्येत्याह स एव- वृषो हि भंगवान् धर्म तस्य य कुरुते खलम् । कृपल त विदुर्देवास्तस्मादमै न लोपयेत् ॥ अलं वारणम् । हारोतस्तु पलस्य नरकमाह- अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति निरपेक्ष सकण्टकान् । - ·व्यवहारकाण्ड 49 - परोक्षमर्थ वैकल्यात् भापते यस्सभागत ॥ इति । अत्र नारद:- तस्मात्सभ्यस्सां प्राप्य रागहे पविजितः । वचस्तथाविधं वूयात् यथा न नरकं ब्रजेत् ॥ कीदग्विधं वचो नरकपरिहारार्थ वाच्यमियत आह स एव- शुद्धेषु व्यवहारेपु शुद्धिं यान्ति सभासदः । शुद्धिश्च धर्मात्तेपा हि धर्ममेव वदे चत ॥ तेषां व्यवहाराणाम् । कात्यायनोऽपि- सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वच । शृणोति यदि नो राजा स्यातु सभ्यस्ततोऽनघ ॥ अर्थसहितमर्थशास्त्रमर्योपेतम् । मनुपि--- राजा भवत्यनेनास्तु मुन्यन्ते हि सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दा) यन निन्द्यते ॥ सभा वा न भवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अनुवन्धि वन्वाऽपि नरो भवति किलिपी ॥ यत्पुनस्तेनोक्तम्- प्रियं ब्रूयात् न घूयात्सत्यममियम् । इति तन्निर्गतृव्यतिरिक्तविपयम् । तत्र पक्षपातेनापियोक्तिरपि कार्यवेत्युक्तत्वात् । एर हिनाहितमाप्तिपरिहारोपायोपदर्शनेऽपि योऽसन्तोत्कटरागादिवशात् सभ्यस्स्मृत्याचारविरुदं वादनि- SMRITI CHA – Vol III सत्यं ब्रूयात् 7 ·bo स्मृतिचन्द्रिकायो - र्णयं विदधाति तस्य दण्डमाह नारद:- रागादज्ञानतो वाऽपि यो लोमादन्यथा वदेत् । सभ्योऽसभ्यस्स विज्ञेय त पापं विनयेदृशम् ॥ कात्यायनोऽपि- नेहादज्ञानतो वाऽपि मोहादा लोभतोपि वा । तत्र सभ्पोऽन्यथावादी दण्ड्योऽसभ्यस्स्मृतो हि सः स्नेहो राग । मोहः विपरीतज्ञानम्। अत्र रागलोभवशात् भयादा अन्ययावादी विवादपराजपनिमन्धनदमाविगुणं दमं दण्ड्य इसाह याज्ञवल्क्य रागालोभागपाद्वाऽपि स्मृत्यपेत्तादिकारिण । सभ्या पृथक्पृथग्दण्ड्याः विवादाट्विगुण दमम् ।। विवादे यो दमो भवति पराजये तद्दिगुणं दाप्य इति बहुव्या- ख्यात्संमतोऽर्थो ग्राह्य , न पुनर्विवादास्पदीभूताट्रव्याहिगुण- मिति कस्यचिद्वयाख्यातुरर्थः अयुक्तत्वात् । अयुक्तत्वं च बहुण्या ख्यावृभिरुक्त, विस्तरभयानोच्यते । एव मोहवशादप्यन्यथावा दिनो दण्ड्या इत्याह कासायन कार्यस्य निर्णयं सम्यक् ज्ञात्वा सभ्यस्ततो वदेत् । अन्यथा नैव वक्तव्य वक्ता द्विगुणदण्डभाक् ।। अज्ञानत्रोधवशादन्यथा वादिनस्तु विशेषीक्तयभावात् सामान्ये- न मभ्यसम्बन्धितया वृहस्पत्युक्तं तत्र व्यवतिष्ठते- अन्यायवादिनम्सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविन । - ·61 35420 व्यवहारकाण्ड विश्वस्तवञ्चकाचैव निर्वास्यास्सर्व एव ते ॥ इति । उत्कोचजीविन इत्येतत्सभ्येतरविषयम् । 'कूटसाक्षिणा सर्वखापहार उत्कोचजीविना सभ्यानाच' इति विष्णुना सभ्यविषये सर्वस्खापहारस्योक्तत्वात् । यत्तु कैश्चि दज्ञानादिनाऽन्यथावादे 'मोहात्सहस्र दण्ड्यस्तु' इसादिमनुव- चनोक्तद्विशतादिदण्डवैचित्र्यमुक्त तद्याज्ञवल्यवचनतो रागादा- वेव द्विगुणो दम इति नियमादज्ञानादौ दण्डान्तर मृम्पमित्येवंपरं, न पुनर्मनुवचनवलेन द्विशतादिदण्डप्रतिपादनार्थम् । एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीपिण । इत्युपसंहारतो मनुवचनस्य साक्ष्यपराधविपयत्वात् । तस्माद- ज्ञानादौ बार्हस्पत्यवचनविहितो दम सभ्यविपये त्वनुसं- धेयः । पादिवाकस्सभ्या वा व्यवहारनिर्णयात् पूर्व विजनेऽ र्थिना सह सभाषणमात्रादपि दण्ड्या इमाह कात्यायन:- अनिर्णीते तु यद्यर्थे संभाषेत रहोर्थिना । पादिवाकोऽथ दण्ड्यस्यात् सभ्याश्चैव न सशयः ॥ निर्णयादू सभ्यदोपपरिज्ञाने तु दमं दाप्य इत्याह स एव- सभ्यदोषातु यन्नट देय सभ्येन तत्तदा । कार्य तु, कार्यिणामेव निश्चितं न विचालयेत् ॥ दुष्टसभ्येनापि निर्णीत कार्य न परावर्तयेत्, किंतु दौष्टपात् नष्टं दापयदित्यर्थः । सभ्यदोषानाह नारदः-

·52
7
स्मृतिचन्द्रिकाया
एते सम्यारसभां गत्वा तूप्णी ध्यायन्त आसते ।
यधामाप्त न चेदच. सर्वे तेऽनृतवादिनः ।।
प्राप्त युक्तमियर्यः । तथा-
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः
रोद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।
नांसी धर्मों या-न सत्यमस्ति
न तत्सत्यं यच्डलेनानविद्धम् ।।
इति स्मृतिनन्टिवाया धर्मस्थानेपानम् .
अथ दर्शनविधिः
तर कात्यायनः
बिनीतयेपो नृपतिः समां गत्वा समाहितः ।
आसीन' पाइसस्स्थित्वा पश्येत्कार्याणि कार्मिणाम् ।
सद विघटदैश्च मन्त्रथैध मन्त्रिभिः ।।
अवासनधित्योः युगपत्कर्तुमशक्यत्वाद्विकल्प । अत एव मनुः-
तनामीनस्स्थितो वाऽपि पाणिमुयम्य दक्षिणम् ।
नीनपाभरण पश्येत्कार्याणि कापिणाम् ।।
अपं चामनस्थित्योरिकल्पः शयनचकमणनिषेधार्थः । 'दक्षि-
गं पाणिमुग्म्य' इति भाररणार्थ वनमप्युपवानरदेव ब्राह्मण
समापां पार्यपिनि निपमार्थम् । सथान स्मृत्यन्ताम्-'प्रामणा-
नाव गंगाट' इति, दक्षिणं यामुदरेत्' इति । 'विनीतमा
भरण ' स्वादत्सनिषेधार्थम् । तपार प्रजापतिः--

·59 - - व्यवहारकाण्ड राजाऽभिपेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । धर्मासनगतः पश्येद्व्यवहाराननुल्वणः ॥ अनुल्वणोऽनुद्धतः, उल्यणग्रहणं मत्सरस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तथाच नारदः- तस्माद्धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः । समस्यात्सर्वभूतेषु विभ्रद्वैवस्वतं तम् ॥ वैवखतं व्रतं यमव्रतम् । तच तेनैव दर्शितम्- यथा यम. प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति तथा राज्ञा नियन्तव्या प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ याज्ञवल्लयोपि- तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा पियामिये । वर्तते धर्म्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः॥ क्रोधग्रहणं लोभस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तथाच स एच- व्यवहारानृप पश्येद्विवद्रिाह्मणैस्सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जित ॥ धर्मशास्त्रानुसारेणेत्येतदोशनसाद्यर्थशास्त्रानुसारस्य निवृत्तयर्थ, न पुनधर्मशास्त्रान्तर्गतराजनीसाधर्थशास्त्रानुसरणस्यापि, पत आह नारद:- धर्मशासार्थशास्त्राभ्यामविरोधेन पार्थिवः । समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत् ॥ धर्मशास्त्राणि च पितामहेन दर्शितानि- - ·स्मृतिचन्द्रिकायों वेदास्साङ्गास्तु चत्वारो मीमांसा स्मृतयस्तथा । पतानि धर्मशास्त्राणि पुराणं न्यायदर्शनम् ।। प्रमाणान्तरदृष्टार्थविषया स्मृतिरर्थमधानत्वादर्थशास्त्रतयाऽभिप्रेता, सा च भविष्यत्पुराणे दर्शिता- पाडण्यस्य प्रयोगश्चामयोगः कार्यगौरवात । सामादीनामुपायानां योगो व्याससमासतः ॥ अध्यक्षाणां च निक्षेपः कण्टकानां निरूपणम् । दृष्टार्थेयं स्मृतिः प्रोक्ता ऋपिभिर्गरुडाग्रज ॥ इति । दृष्टार्थायाः स्मृतेरुदाहरणमात्रमेतत् । एवंच सन्धिविग्र- हादिदृष्टार्थविपया स्मृतिर्थशास्त्रमित्यर्थः । एतचोभयविधशा- खानुसरणं तयोः मियो विरोधाभाव एव । तथाच नारदः- पत्र विमतिपत्तिस्थाद्धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः । अर्यशास्त्रोक्तमुत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचरेत् ॥ अतो यत्रेकस्य जयेऽवधार्यमाणेऽर्थशास्त्रोक्तमित्रलब्धिर्धर्मशास्त्रो. क्तमार्गविरोधेन भवति तत्र मित्रलब्धिविरोधेनापरस्यैव जयाय. धारणं कार्यम् । यत्र पुनर्धर्मस्मृत्योर्विरोधस्तत्रोक्तं याशव- लोन- स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु वलयान् व्यवहारतः । इति । श्रुतिमूलस्मृसोर्विरोधे वृद्धव्यवहारावगतमावकाशनिरव- काशलादितर्कवलेन यथा व्यस्थितपिपपता तयोजायते तथा ·व्यवहारकाण्ड 56 . - गृहीतव्यामित्यर्थः । एवमविरोधेऽपि न्यायावधारितशास्त्रार्थलै- वानुसरणं कार्यमित्याह बृहस्पतिः-- केवलं शास्त्रमाश्रिस न कर्तव्यो विनिर्णयः। युक्तिहीने विचारे तु धर्महानिः मजायते ॥ अतस्तर्कानुगृहीतमेव शास्त्रार्यमाश्रित्य निर्णतव्यमित्यर्थादुक्तं भवति । उक्तं च गौतमेन- न्यायाधिगमे तर्कोऽभ्युपायः, तेनाभ्यूह्य यथास्थानं गमयेत्' न्यायाधिगमो धर्माधिगम इत्यर्थः । तथाच स्मृसन्तरम् - यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः । इति । अतो न सहसा निश्चिनुयादिसाह पितामहः असत्यास्सत्यसङ्काशास्सत्याश्चासत्यसनिभाः। दृश्यन्ते भ्रान्तिजनकास्तरमाधुक्तं परीक्षणम् ॥ नारदोपि- तलवद्दश्यते व्योम खयोतो हव्यवाडिव। न तलं विद्यते व्योन्नि न खद्योतो हुताशनः ॥ तस्मात्तसक्षरटेऽपि युक्तमर्थात्परीक्षितम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्नान् न धर्मात् परिहीयते ॥ यात्यचोरोपि चोरत्वं चोरश्चायासचोरताम् । अचोरचोरता माप्तो माण्डव्यो व्यवहारतः ।। मूक्ष्मो हि भगवान् धर्मो दुष्पेक्षो दुविचारणः । अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगति नयेत् ।।

·56
स्मृतिचन्द्रिका
तलमवनितल, व्यवहारत व्यवहाराख्यनिर्णयविशेपे इत्यर्थः ।
प्रत्यक्षमार्ग स्पष्टमार्गः । मनुरपि-
यथा नयत्यसक्पातैः मृगस्य मृगयुः पदम् ।
नयेत्तधाऽनुमानेन धर्मस्य नृपति पदम् ।।
बाहार्विभावयेल्लिङ्ग वमन्तर्गतं नृणाम् ।
स्वरवर्णेगिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च ॥
याज्ञवल्क्योपि-
असाक्षिके हते चिरैयुक्तिभिश्चागमेन च ।
द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कृटचिह्नकृत्ताद्यात् ।।
असाक्षिकहतविपये न सतादिचिह्नदर्शनमात्रेण निश्चिनुपात,
कृत्रिमक्षतादिसभवात् । किंतु युक्तथादिभि परीक्षणीयमित्यर्थ ।
तथाच नारद
कश्चित्कृत्वाऽऽत्मनश्चिदं वेपात्परमुपद्रवेत् ।
युक्तिहेत्वर्थसम्बन्धस्तत्र युक्तं परीक्षणम् ।।
चिह्न व्रणादि । युक्तिरापत्ति । हेतुरनुमानम् । अर्थ प्रयोजनम् ।
सम्बन्धस्सन्निधि , पूर्वकलहो वा । परीक्षणं भूतेन व्यवहारनय
नार्थम् । अत एव याज्ञवल्क्यः-
छल निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।
भूतमप्यनुपन्यस्त हीयते व्यवहारत ॥
लिखितादिममाणस्य यथार्थानुसारित्वनियमाभासद्वादिमतिवा
धनुपन्यस्त परमार्थतो विद्यमानमपि व्यवहारवशाद्धीयते । यत
.

·व्यवहारकाण्ड
57
.
एव तेन प्रयत्नतो भूतानुसरणं कार्यमित्यर्थ । नारदोऽपि-
न तु शिष्ट छलं राजा मर्पयेद्धर्मसाधनः ।
भूतमेव प्रपद्येत धर्ममूला यतश्शूिय ॥
शिष्टं अर्थप्रत्यर्थिभिरभिहितम् । नात्र,जल्पमार्गवत् पुरुषप्रतिभा
अन्वेषणीया, किंतु तत्त्वानुसरणं सति संभवे कार्यमिति तात्प
यर्थः । यदा तु सर्वदा भूतानुसरणं न शक्यते कर्तु तदा छला
नुसारेणापि साक्ष्यादिप्रमाणाधीनो निर्णय कार्य एव । तथाच
तेनैवोक्तम्-
भूतच्छलानुसारित्वात् द्विगतिस्समुदाहृता ।
इति । गौतमेनाप्युक्तम्-
'विमतिपत्तौ साक्षिनिमित्ता सत्यव्यवस्था'
इति । साक्षिनिमित्तेति प्रमाणोपलक्षणार्थम् । अत एव मनुः-
प्रसह देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभि ।
अष्टादशसु मार्गेषु निवन्धानि पृथक्पृथक् ॥
देशदृष्टः तत्तद्देशव्यवस्थितधर्माचार शास्त्रप्रसिद्ध साक्षिद्रव्यादि
दृष्टादिपमाणैः प्रत्यहं ऋणादानायष्टादशपदेपु पृथक्पृथक
निवन्धानि कार्याणि पश्येदिसर्थ । तत्र शास्त्रदृष्टानामभावे
देशदर्दष्टव्यम् । तथाच कासायनः-
अस्वर्यलोकनाशाय परानीकभयावहा ।
आयुर्वीर्यहरा राज्ञः सति वाक्ये स्वयं कृतिः ॥
तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् ।
SMRITI CHA – VOL III
8

·58 स्मृतिचन्द्रिकाया वाक्याभावेषु सर्वेषां देशदृष्टं मतं नयेत् ।। इति । परानीकभयावहा परसैन्यतो भीत्युत्पादिका । वाक्यं शास्त्रम् । देशदृष्टस्य लक्षणमप्याह स एव- यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तस्सार्वकालिकः । श्रुतिस्मृत्सविरोधन देशदृष्टस्स उच्यते ॥ स च राज्ञा पुस्तके निवेशितव्य इत्याह स एव- देशस्यानुमतेनैव व्यवस्था या निरूपिता । लिखिता तु सदा धार्या मुद्रिता राजमुद्रया ॥ शास्त्रवद्यत्नतो रक्ष्या तां निरीक्ष्य विनिर्णयेत् । इति । तामिति कुलाद्यनुमताया आप व्यवस्थायाः प्रदर्श- नार्थम् । अत एव पितामहः- यद्यदाचरति श्रेष्ठो धर्म्य वा धर्म्यमेव वा । कुलादिदेशाचरणाचरित्रं तत्मकीर्तितम् ।। ग्रामगोप्ठपुरश्रेणीसार्थसेनानिवासिनाम् । व्यवहारश्चरित्रेण निर्णेतन्यो वृहस्पतिः ॥ ग्रामादिनिवासिनां मिथोविवादविपयमेतत् । अन्येस्सह तेपां विवादे तु शास्त्रदृष्टैरेव निर्णेतव्यम् । तथाच म एव- देशपत्तनगोप्ठेषु पुरग्रामेषु वासिनाम् । क्षेपां खसमयैर्धर्मशास्त्रतोऽन्येषु तैस्सह ॥ इति । यत्र चैते हेतवो न विद्यन्ते तत्र पार्थिववचनानिर्णय इसाह स एव- ·व्यवहारकाण्ड 69 लेख्यं यत्र न विद्यत न भुक्तिनं च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोशस्त प्रमाणं तर पार्थिवः ।। निश्चेत ये न शक्यास्स्युर्बादारसंदिग्धरूपिण । तेषां नृपः प्रमाणं स्यात् स सर्वस प्रभुर्यत ॥ इति । अत्र हारीत:- धर्मशास्त्रार्थशास्त्रोक्तशिष्टाचारादिलक्षण' । छलेन च व्यपेतो यो व्यवहारस्स धार्मिकः ।। धार्मिको धर्मादनपेत । एवं पश्यतो नृपतेः फलमाह नारदः- धर्मेणोद्धरतो राज्ञो व्यवहारान् कृतात्मनः । सम्भवन्ति गुणास्सप्त सप्त बढेरिवाधिप । वहेस्सप्तापि इव सप्त गुणास्मभ्भवन्तीत्यर्थः । तान् गुणानाह स एव- धर्मश्चार्थश्व कीर्तिश्च लोकपक्तिरुपग्रह । मजाभ्यो बहुमानश्च स्वर्गस्थानं च शाश्वतम् ॥ लोकपक्तिलॊकानुरागः । उपग्रह आश्रयणीयत्वम् । निग्रहेण च पापाना साधूनां सङ्गहेण च ॥ द्विजातय इवेज्याभि पूयन्ते सततं नृपाः ॥ याज्ञवल्क्योपि- यो दण्ड्यान् दण्डयेद्राना सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् । इए स्यात्क्रतुभिस्तेन सहस्रशतदक्षिणैः ॥

·62 स्मृतिचन्द्रिकायां . ! इति । पररावेदकैः । अत्रापवादमाह स एव- छलानि चापराधांश्च पदानि नृपतेस्तथा । खयमेतानि गृद्रीयान्नृपत्वावेदकैविना ॥ तत्र छलान्याहस एव पथिभङ्गी फराक्षेपी माकारोपरि लचकः निपानस्य विनाशी च तथा चायतनस्य च ॥ परिघापूरकश्चैव राजच्छिद्रप्रकाशकः । अन्तःपुरं वासगृहं भाण्डागारं महानसम् ॥ प्रविशत्यनियुक्तो यो भोजनं च निरीक्षते । विण्मूत्रश्लेष्मवातानां क्षेप्नुकामो नृपाग्रतः ।। पर्यङ्कासनयन्धा चाप्यग्रस्थाननिरोधकः। राज्ञोऽतिरिक्तवेपश्च विधृतः प्रविशेतु यः ।। यथापद्वारेण विशेदवेलायां तथैव च । शय्यासने पादूके च शयनासनरोहणम् ।। राजन्यासन्नशयने यस्तिष्ठति समीपतः । राज्ञो विद्विष्टसेवी वाऽप्यदत्तविहितासनः ॥ वस्त्राभरणयोश्चैव सुवर्णपरिधायकः । हेण ताम्बूलं गृहीत्वा भक्षयेत्तु यः ॥ अनियुक्तमभापी च नृपाकोशक एव एकवासास्तथाऽभ्यतः मुक्तकेशोऽवकुण्ठितः ॥ विचित्रितास्त्रग्बी च परिधानविधूनकः ।

·क्यवहारकाण्ड 63 . शिरमच्छादनश्चैव छिद्रान्वेपणतत्पर ॥ आसङ्गी मुक्तकेशश्च यश्च कर्णाक्षिकर्शकः। दन्तोल्लेखनकश्चैव कर्णनासाविशोधकः ।। छलान्येतानि पञ्चाशत् भवन्ति नृपसन्निधौ ॥ इति । राज्ञश्शय्याया शयन, तदीयासने • चोपवेशन, त- त्पादुकारोहणमिति त्रीणि छलानि । वखाभरणयोथैवेत्यत्रा- दत्तग्राहक इति शेपो विज्ञेय । मुक्तकेश इति द्विपागे मुण्डस्यापि संग्रहार्थः । अवशिष्टं व्यक्तार्थम् । अपराधानाह नारद आज्ञालनकर्तारः स्त्रीवधो वर्णसङ्कर । परस्त्रीगमनं चौर्य गर्भश्चैव पति विना ॥ वाक्पारुष्यमवान्यं यत् दण्डपारुप्यमेव च । गर्भस्य पातनं चैवेत्यपराधा दशैव तु ॥ इति । एताश्चावेदक विना खयं राजा विचारयेदिति शेपः । - तथाच संवर्त - आसेघ पथिभङ्गं च यश्च गर्भ: पति विना । स्वयमन्वेपयेद्राजा विना चैव विवादिना ॥ यस्य दृश्यप संपत्तिर्न दृश्येतागमः कचित् । स्वयमन्वेषयेद्राजा विना चैव विवादिना॥ सभामङ्गं तरुच्छेद सस्यव्याघातमेव च । स्वयम-वेपयेद्राजा विना चैव विवादिना ॥

·स्मृतिवन्दिताया कन्यापहारकं पापं विभं च पतितं तथा । परार्थवादसंयुक्तं खयं राजा विचारयेत् ॥ पड़ागकरशुल्कार्थे मार्मभेदकमेव च । स्वराष्ट्रचौर्यभीति च परदाराभिमर्शनम् ॥ गोब्राह्मणनिहन्तारं सरयानां चैव घातकम् । दशैतानपराधांश्च स्वयं राजा विचारयेत् ॥ एतानासेधादीन् दशापराधान् स्वयं राजा विचारयेदित्यर्थः । अत्र पयिभङ्गग्रहणं छलानां भदर्शनार्य, दशपराधान्तर्ग- तानां केपांचिद्रहणं तेषां प्रदर्शनार्थम् । सस्पघातुकग्रहणं तु पदानां प्रदर्शनार्थम् । पदानि च समस्तानि पितामहेन दर्शितानि- उत्कर्ती सस्यघाती चाप्यनिदश्च तथैव च । विध्वंसकः कुमार्याश्व निधानस्योपगोपकः ॥ सेतुकण्टकभेत्ता च क्षेत्रसञ्चारकस्तथा। आरामच्छेदकश्चैव गरदश्च तयैव राज्ञो द्रोहमकर्ता च तन्मुद्राभेदकस्तथा । तन्मन्वय प्रभेत्ता च बद्धस्यैव च मोचकः ।। भोगदण्डौ च गृह्णाति दानमुत्सकमेव च । पटहाघोपणाच्छादी द्रव्यमस्वामिकं च यत् ॥ राजाबलीदं द्रव्यं यद्यचैवाझविनाशनम् । द्वाविंशतिं पदान्याहुः नृप यानि पण्डिताः॥

·65 व्यवहारकाण्ड . इति । एवं छलादीनि साक्षाद्वा स्तोभकमूचकाचनाद्वा ज्ञात्वा राज्ञा द्रष्टव्यानि । अन्यानि पुनः कार्याणि कार्थिणा तत्सम्ब- धिना वा ज्ञात्वा, नान्यथेत्यवगन्तव्यम् । स्तोकमूचकयोल- क्षणमाह कासायन:- शास्त्रेण निन्दितं त्वर्थमुख्यश्वार्थप्रचोदित । आवेदयति यः पूर्व स्तोभकम्स उदाहृत ॥ नृपेणैव नियुक्तो य परदोपमवेक्षितम् । नृपस्य मूचयेज्ज्ञात्वा सूचकस्स उदाहृत ॥ अर्थमुख्योऽर्थप्रधान इसर्थः । अत्र हारीत शास्त्राणि वर्णधर्मीस्तु प्रकृतीनां च भूपतिः । व्यवहारस्वरूपं च ज्ञात्वा तत्सर्वमाचरेत् ॥ भकृतय पुन पितामहेन दर्शिताः- रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तकश्च विज्ञया म्लेच्छभिल्लो तथैव च ।। वेमरस्थिरचिव्याधहस्तलाशद्रुघट्टका । कोसेदकाभीरपदमाताण्डोपगोपका ॥ एताः प्रकृतयः मोक्ताः अष्टादश मनीपिभिः । वर्णानामाश्रमाणा च सर्वदा तु वहिस्स्थिताः ॥ इति । व्यवहारस्वरूपं च आद्यप्रकरण एव निरूपितम् । मनुरापि- जानिजानपदान् धर्मान् शेणीधर्माश्च शश्वतान् । समीक्ष्य कुलधर्माश्च स्वे वर्गे प्रतिपादयेत् ।। - 9 SURITI CHA -- Vol III ·06 स्मृतिचन्द्रिकाया श्रेणीधर्मा वणिक्कारुकादीनां स्वे स्वे वर्गे इदमस्मिन् अहनि न विक्रेयं इदं चानयैव श्रेण्या विक्रेयमियेवमादय । अस्मिन् कुले पञ्चमेऽदि पञ्चमे वाऽब्दे कर्णवेधः कर्तव्य इत्यादयः कुल धर्माः । प्रतिपादयेत् वोध्येत् । अकुर्वतश्चानापदि बलात्कारेण कारयेत् । तथाच याज्ञवल्क्य कुलानि प्रकृतीधैव श्रेणीजानपदानापि । स्वधर्माचलितान् राजा विनीय स्थापयेत्पथि ।। नारदस्तु कार्यदर्शनप्रकारमाह- धर्मशास्त्रं पुरस्कृय प्राविवाकमते स्थित । समाहितमति पश्येत् व्यवहाराननुक्रमात् ॥ अनुक्रमात् अर्थिवचनश्रवणादनुक्रमेणेत्यर्थ । तथाच स एव- आगमः प्रथम कार्यो व्यवहारपदं तत । विचारो निर्णयश्चेति दर्शन वाचतुर्विधम् ।। आगमोऽर्थिवचनश्रवणं, नदादौ कर्तव्यम् । ततस्तद्वचनमृणा दानाद्यन्यतमस्मिन् पदेऽन्तर्भाव्यम् । तत प्रतिज्ञोत्तरममाणा ना विचारः, ततः प्रमाणतो जयावधारणं एवं तदीयभाष्ये व्याख्यातम् । तत्र मनु:- क्षन्तव्यं प्रभुणा निसं क्षिपता कार्यिणां नृणाम् । बालवृद्धातरणा च कुर्वता हितमात्मनः ॥ यत् क्षिप्तो मर्पयत्यातः तेन स्वर्गे महीयते । यत्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ दति स्मृतिचन्द्रिवाया दर्शनावधि. .

·व्यवहारकाण्ड 67 अथासेधविधिः वनारद:- वक्तव्येऽर्थे हतिष्ठन्तमुकामन्तं च तद्वचः । आमेधयेद्विवादार्थी यावदादानदर्शनम् ।। संदिग्धेऽप्यर्थे निर्णयोदासीनं निर्णयाय प्रवर्तितव्यमिसादि चार्थिनो वचनमवमन्यमानमासेषयेद्राजाज्ञया निरन्ध्यादराव- हारदर्शनार्थाद्वानपर्यन्त विवादनिर्णयार्थीसर्थ । चतुर्विधश्चा- यमासेध इत्याह स एव- स्थानासेधः कालकृत प्रवासात् कर्मणस्तथा । चतुर्विधस्त्यादासेधस्तमासिद्धो न लड्नयेत् ।। स्थानासधो गृहदेवकुलाादस्थानान्न चलितव्यमित्यवरोधनम् । कालकृत पञ्चम्यादावात्मा दयितव्यो नो चेद्राजाज्ञामुल्लद्धि- तबानित्येवंविध । प्रवासादासेधो यानावारणम् । कर्मण आसेधः पण्यप्रसारणादेः वारणं, न पुननिरीक्षणादे । यदाह कात्यायन:- यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्सनादिभिः । आसेधयेदनासेध्यं स दण्ज्यो न त्यतिक्रमी॥ इन्द्रियनिरोधादेस्सङ्कटत्वात् न तत्र राजाज्ञातिमो दोपमा वहतीसर्थः । अत एव नदीसन्तरणादिसङ्कटविपयेऽपि अप राधो नास्तीसाह नारदः- नदीसंतारकान्तारदुर्देशोपप्लवादिषु । -

·68
स्मृतिचन्द्रिकाया
आसिद्धस्तं परासेधमुत्क्रामन्नापराभुयात् ।।
नद्यास्संतरणं नदीसन्तारः । कान्दारो दुर्गमो मार्ग
दुष्टचोरव्याघ्रादिदेशो दुर्देशः । उपप्लप परवलादिभियाकुलत
एवमादावाज्ञातिक्रमेऽपि नापराध । अन्यन स्वपराधमाह
पितामहः-
राजाज्ञा लद्धिता येन करणीया विशेषतः।
सप्ताङ्गरूप नु राज्यस्य द्रौद्यं तेन कृतं भवेत् ॥
यत्र त्वाज्ञातिकमेऽपराधः तन दण्डमाह व्यास:-
आसधयोग्य आसिद्ध उरकामन्दण्डमर्हति ।
इति । नारदोऽपि-
आमेधकाल आसिद्ध आसेधं योऽतिवर्तते ।
स विनेयोऽन्यथा कुर्वन्नासेद्धा दण्डभाग्भवेत् ॥
अन्यथा कुर्वन् अनासेध्यमासेधयन्नियर्थः। तथा च व्यास
आसेधयस्तुनामेध्यान राज्ञा शास्य इति स्थिति ।
इति । अनामेद्यानाह कात्यायन
वृक्षपर्वतमारूढा हस्त्यश्वरयनै। स्थिताः ।
विषमस्थाश्च ते सर्वे नासेयाः कार्यसाधकः ।।
व्याध्यात व्यसनस्थाच यजमानास्त्येव च ।
अनुत्तीर्णाश्च नासध्या मत्तोन्मत्तजडास्तथा ॥
न कर्पको वीजकाले सेनाकाले तु सैनिक ।
-

·69
व्यवद्दारकाण्ड
.
प्रतिज्ञाय प्रयातश्च कृतकालश्च नान्तरा ॥
उद्युक्त कर्पकस्सस्ये तोयस्यागमने तथा ।
आरम्भात्संग्रहं यावत् तत्कालं न विवादयेत् ॥
अनासेधकालत्वादिसभिप्रायः । बृहस्पतिरपि-
सत्रोद्वाोयतो रोगी शोकान्मित्तबालकाः।
मत्तो वृद्धो नियुक्तश्च नृपकार्योधतो बनी ॥
आसन्ने सैनिकस्सङ्खये कर्पको वापसङ्कई ।
विपमस्थाश्च नासध्या स्त्रीसनाथास्तथैव च ॥
सत्य सङ्गामे । नारदोपि-
निर्वेष्टुकामो रोगा? यियायसने स्थितः ।
अभियुक्तस्तथाऽन्येन राजकार्योद्यतस्तथा ।।
गवां प्रचारे गोपाला सस्यारम्भे कृपीवला ।
शिल्पिनश्चापि तत्काल अयुधीयाश्च विग्रहे ॥
अमामव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती।
विपमस्थाश्च नासध्या न चैतानाहयेन्नृप ॥
निर्वेष्टुकामो विवाहाभिमुख । गवां प्रचारोऽटवीमुख । अमा-
सव्यवहारोऽपूर्णपोटसर्प । विषमस्था चोराधपतसर्वस्वा ।
व्यासोपि-
रोगी पियक्षुरुन्मत्तो धर्मार्थी व्यवसनी व्रती ।
दानोन्मुखो नाभियोज्यो नासेध्यो नाहयेच्च तम् ॥

·70 स्मृतिचन्द्रिकाया अत्र विशेपमाह बृहस्पतिः- वणिग्विकीतपण्यस्तु सस्पे जाते कृपीवलः । सत्रोद्यताथापि तथा प्रापणीया कृतक्रिया इति ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायामासेध अथ दर्शनोपक्रम तत्र मनु - धर्मासनमधिष्ठाय संवीतास्समाहित । मणम्य लोकपालेभ्य कार्यदर्शनमारभेत् ॥ शास्त्रोक्तकाले इति शेषः । तथाच कात्यायन काले कार्यायिनं पृच्छेत् प्रणतं पुरतस्स्थितम् । किं कार्य का च ते पीडा मा भैपीयूंहि मानव ॥ किं कार्यमिति देयामदानस्य ज्ञानार्थ प्रश्नः, का च पीडेति हिंसाया । तथा तयो कर्तुदेशकालकारणपरिज्ञानार्थ सभा- पतिना प्रश्नचतुष्टयं कार्यपिसाह स एव- केन कस्मिन् कदा कस्मात् पृच्छेदेवं सभा गत ॥ इसेवं पृष्ट कार्यार्थी ततस्तस्मै वक्तव्यजात विज्ञापयेत् । तथाच याज्ञवल्क्यः स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पित परै । आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ अनेन वादी परकृतमुपदवमावेदयेदिसादुक्तम् । चेरन्दोऽत्रा- वेदकरुच्यैवावेदनं कार्यम्, न तु राजाज्ञयेति ज्ञापनार्यः ।

·व्यवहारकाण्ड
परैरिति बहुवचनयुपलक्षणार्थम् । अत एव कात्यायनेनापराध
• कर्तृप्रश्न केनसेकवचनान्तेन दार्शतः। आधर्पितग्रहण विवा
देधिकारिण अभिधानार्थ, न नु कर्तु
अधिना संनियुक्तो वा प्रयर्थिहितोपि वा ।
यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयौ ।
इति कासायनेन विवादे नियुक्तस्यापि कर्तृत्वाभिधानात् । नियु.
तग्रहणं तदीयानामप्युपलक्षणार्थम् । अत एव पितामहः-
पिता भ्राता मुहृच्चापि वन्धुस्सम्बन्धिनोपि वा।
यदि कुर्युरुपस्थानं वाद तन मवर्तयेत् ॥
यत्किंचित्कारयेत्किचित् नियोगाद्येन केनचित् ।
तत्तेनैव कृतं ज्ञेयमनिवर्त्य हि तत्स्मृतम् ॥
इति । एवचार्थिना वा तदीयेन वा पुरुषणावेदनं कार्य न त्व.
न्येनेसनुसंधेयम् । अत एव नारद :
यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकन् ।
परार्थवादी दण्ड्यस्स्याद्वयवहारेषु विब्रुवन् ।
कात्यायनोपि-
दासा कर्मकराश्शिष्याः नियुक्ता वान्धवास्तथा ।
वादिनो न च दण्ड्यास्स्यु यस्ततोऽन्यस्स दण्डभाक् ।)
एवमावेदनकर्ताऽप्यावेदनसमये अविनीतो वदन् दण्ड्य इसा-
होशना-
सशस्त्रोऽनुत्तरीयश्च मुक्तकेशस्ससाधनः ।
-
-
.

·72
स्मृतिचन्द्रिकायो
वामहस्तेन च स्रग्नी वदन् दण्डमवाप्नुयात् ॥
अतोऽने भूतो वदेदिसभिमाय । ततस्तद्वचनं सर्व फलकादी
लेखको लिखेत् । तथाच नारदः-
रागादीनां यदेकेन कोपितः करणे वदेत् ।
तदोमिति लिखेत्सर्वमर्थिन फलकादिषु ।।
करणे राजादिसन्निधारित्यर्थ । तच लिखित जन्मान्तरे मयाs
स्मै धनं दत्तं तदसौ न प्रयाछतीतिवद्विचारायोग्यं यदि न स्या
त् तदा तत्मसर्थ्यानयनाय मुद्रामदानादिकं कुर्यात् । तथाच
कात्यायन:-
एव पृष्टस्स ययात्तत्सभ्यैाह्मणस्सह ।
विमृश्य कार्य न्याय्य वेदाहानार्थमत परम् ॥
मुद्रां वा निक्षिपेत्तस्मिन् पुरुषं वा समादिशेत् ।
तम्मिन्नावेदके । पुरुप साध्यपाल । न्याय्यं योग्यम् । आहा
नार्थमभियुक्तस्पेति शेष । तथा च वृहस्पति
यस्याभियोगं कुरुते तध्येनाशङ्कयाऽथवा ।
तमेवानाययेद्राना मुद्रया पुरुषेण वा ॥
उत्तरदाने तस्यैवाधिकारादिसभिप्राय । अत एव कात्यायन
अधिकारोऽभियुक्तस्य नेतरस्यास्ससगते ।
इति । इतरस्थानमियुक्तस्य तस्मिन्विवादे सम्बन्धाभावान्नास्त्यु
तरदानेऽधिकार इत्यर्थ । अत इतरस्योत्तरवादित्वं, न स्वत ,
किंतु अभियुक्तन प्रतिवादिन्वकरणात् । माडिवाके वा स्वका

·व्यवहारका 73 र्यकरणत्वेन समर्पणार्थिना वा स्वरुंच्या प्रतिवादित्वाहीका- रात्। नान्यथा, वदाह स एव- इतरोप्यभियुक्तेन प्रतिरोधीकृतो मत । ममार्पतोऽर्थिना योऽन्य परो धर्माधिकारािण ॥ प्रतिवादी स विज्ञेय प्रतिपन्नश्च यस्खयम् । अयमर्थ -इतरो विवादासम्बद्धोऽपि अभियुत्केन प्रतिरोधीकृत - प्रतिवादीकृत मन्वादीनामुत्तरवादित्वेन संमत । तथा अन्यो द्वि- तीय स विज्ञेय , यः परो विवादासंवन्धी धर्माधिकारीणि माहि- वाकेऽभियुक्तेन समर्पित अर्थिना वा स्वयमेव यः प्रतिपन्नः प्रतिवादित्वेनाङ्गीकृत इति। एतच्चानधिकारिण भतिवादित्व- मकल्यावधिकारिविषये वेदितव्यम् । तत्राधिकारिणः साक्षा- कर्तृत्वस्य दुष्करत्वात् । अत एव बृहस्पतिः- अमगल्भजडोन्मचवद्धतीवालरोगिणाम् । पूर्वोत्तरं वदेद्वन्धु नियुक्तोऽन्योऽथवा नरः ॥ अत एव च तेषामाहानमतिषेधो हारीतादिभिस्मयते-- अकल्यवालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् । कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाकुलान् ॥ मत्तोन्मत्चप्रमतार्तभृत्यान्नाहापयनृपः ।। अकल्यो व्याधितः । विषमस्य उत्पन्नसङ्कट । क्रियाकुल नित्यनैमिचिककर्मकरणव्यन । यस्य स्वागच्छतो गुरुतरकार्य हानिस्स कार्यातिपाती । व्यसनमिष्टवियोगादिजं दुःखं, तद्वान् SMRITI CHA VOL III 10 ·74 । स्मृतिचन्द्रिका व्यसनी । मत्तो दुत्तूरादिमदनीयद्रव्येण स्खलितबुद्धिः । उन्मत्तो ग्रहपित्तादिमि । प्रमत्तस्सर्वत्रावधानहीन । आतॊ विपादिना दुखितः । भृसंग्रहणमस्वतन्त्रस्त्रीणामप्युपलक्षणार्थम् । अत एव कासायन:- धर्मोत्सुकानभ्युदये रोगिणोऽथ जडानपि । अस्वस्थमत्तोन्मजातत्रियो नाहापयेन्नृपः ॥ स्त्रियोऽत्र परतन्त्रा विवक्षिता । आह स एव- न होनपक्षां युवतिं कुले जातां मसूतिकाम् । सर्ववर्णोत्तमां कन्यो ताः ज्ञातिमभुकास्स्मृताः तदधीनकुटुम्बिन्यः स्वरिण्यो गणिकाश्च याः । निष्कुला याश्च पतितास्तासामाह्वानमिप्यते ॥ इति । हीनपक्षा मन्दकुला, युवतीतितस्या एव विशेषणम् । कुले जाता सत्कुले जाता, सर्ववर्णोत्तमा वायपेक्षयोत्तमवर्णा । ता पूर्वोक्ता पञ्च ज्ञातिप्रभुका परतन्त्रा । नेतरा. । तेन तदधीनकुटुम्बिन्यादीनामाहानं मन्वाद्यभीष्टमियर्थ । नारदोपि केपुचिदाहानं प्रतिपेति- निर्वेष्टुकामो रोगा? यियक्षुळमने स्थित । अभियुक्तम्तथाऽन्येन राजकार्योद्यतस्तथा ॥ गवां प्रचारे गोपाला सस्यारम्भे कृपीवलाः । शिल्पिनश्चापि तत्काल आयुधीयाश्च विग्रहे ।। अप्राप्तव्यवहारश्च द्तो दानोन्मुखो व्रती ।

·व्यवहारकाण्डः 75 विषमस्थाश्च नासेध्याः न च तानाहयेनृपः ॥ निर्देष्टुकामो विवाहाभिमुख । व्यासोपि- रोगी पियतुरुन्मत्तो धर्मार्थी व्यसनी व्रती । दानोन्मुखो नाभियोज्यो नासेभ्यो नाहयेच तम् ॥ इति । अतोऽकल्यादिविपय एवमतिनिधिविधानं व्यवतिष्ठत इति स्थितम् । यदा त्वकल्यादिप्रहितप्रतिनिधिना न कार्यनिष्पतिः तदाऽफल्यादीनामप्याहानं कार्यम् । तथा च हारीत - देशं कालं च विज्ञाय कार्याणां च बलाबलम् । अकल्यादीनपि शनैर्यानैराहापयेन्नृप ॥ इति । गुदा तु गुरुतरकायेंकभियोगः बदाऽभियुक्तपदा- हानमावश्यकं, तत्र प्रतिनिधिनिषेधात् । तथाच कात्यायन - ब्रह्महत्यासुरापानस्थगुर्वानागमे । अन्येप्वसभ्यवादेषु प्रतिवादी न दीयते ॥ असभ्यवादानाप स एवाह- मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने । अमक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे ।। पारुप्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च । प्रतिवादी न दाप्यस्त्वादार्थमाथनोरपि ।। वादिप्रतिवादिनो प्रतिनिधिः मतिवादी, स कार्यवेवमादिपु न ग्राह्यः । अत एव हारीता- सर्वथा गुरु . - ·76 स्मृतिचन्द्रिकाया - ज्ञात्वाऽभियोग येऽपि स्युर्वने प्रजितादयः । तानप्याहपयेद्राजा गुरुकार्येष्वकोपयन् ॥ अत्राकोपयनिति वदन् मावृत्तजने निष्ठुरगिराऽप्याज्ञानं कार्य मिति ज्ञापयति । स्पष्टीकृतं चैतद्वयासेन- उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति । याचमानाय दौश्शील्यादाकृष्योऽसौ नृपावया ॥ यस्तु नृपाशयाऽपि नागच्छति तस्य दण्डमाह बृहस्पतिः- आहूतो यस्तु नागच्छेत् दर्पाद्वन्धुपलान्वितः । अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ कात्यायनोपि- आहूतस्त्ववमन्येत यश्शक्तो राजशासनम् । तप कुर्यानृपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ हीने कर्मणि पश्चाशत् मध्यमे द्विशतावरः । गुरुकापु दण्ड्यस्यानित्यं पञ्चशतावरः॥ पणानां साधेयम् ।। कल्पितो यस्प यो दण्डस्त्वपराधस्य यवतः । पणानां ग्रहणं तु स्पाचन्मूल्यं वाऽय राजनि । इति तेनैवाभिधानात् । पणपरिमाणमुभरत्र वक्ष्यमाणमनुसन्धे. पम् । शक्त इति पचनादापदादिविपये न दण्डमकल्पनं, किंतु तनिती पुनराहानं कार्यम् । अत एव व्पाम:- परानीकाते देशे दुर्भिो म्यापिपीड़िते ।

·व्यवहारकाण्ड 77 कुर्वीत पुनराहानं दण्डं न परिकल्पयेत् ॥ हारीतोपि- राजिकं देविक कार्यमभियुक्तस्य तत्त्वत । स्थाने वाऽप्यन्तराळे वा यासेवं तु न दोपभार ।। तवत परमार्थतः । अपरमार्थ चेद्दण्डयित्वा पश्चामयायेन वर्तयेत् । तथाच स एव- प्रतिष्ठाप्यं तु यत्रेन सोऽन्यथा दण्डभाग्भवेत् । दण्डयित्वा पुन पश्चाद्राजा न्याये प्रवर्तयेत् ॥ एव येनकेनाप्युपायेन नीतमभियुक्त भयोका सह सभाया पुरतोऽन्यत्र वाऽपेक्षितस्थाने स्थापयेत् । तथाच पितामहः- सभाया पुरतस्स्थाप्योभियोगी वादिना तथा । ईप्सतेऽन्यत्र वा स्थाने प्रमाणं सोऽन्यथा न तु ॥ पत्र स्थिते दुष्टलक्षणमच्छादनमशक्यं तत्रावस्थाप्य इत्यर्थ । ततो राशा पृष्टोऽभियोगी स्वोपयोगिवृत्तान्तमावेदयेत् । अभि- पोकतावेदनमारतो भूतान्वेपणानुपपत्तेः । अत एवं भूतान्वे- पणविधायुक्तं मनुना- स्वरवर्णेगिताकारैश्चक्षुषा भापितेन च । इति । छलन्यवहारेऽपि पूर्वपक्षलेखनादर्वाक् छलवादित्वावधा- रणायाभियुक्तरप वृत्तान्तस्तन्मुखेनावगन्तव्य । द्वयोश्छलवा- दित्वे निश्चिते पश्चाच्छलानुसारेण दर्शनाविधि । तसादाम- ·- 78 स्मृतिचन्द्रिकायां युक्तस्यापि वृत्तान्तावेदनमस्तीत्यवगन्तव्यम् । विवादिनोः छलि. त्वनिश्चयानन्तरं याज्ञवल्क्य:- उभयो मतिभूर्णाह्यः समर्थः कार्यनिर्णये ।। साधितधनदण्डधनयोरनायासेन प्राप्तिः कार्यनिर्णयः, तत्करण समर्थः प्रतिभूर्थिप्रत्याधनोयोपि ग्राह्यो व्यवहारद्रष्ट्रेत्यर्थः। अत्र वर्जनीयानाह कात्यायनः- न स्वामी न च वै शत्रुस्स्वामिनाधिकृतस्तथा । निरुद्धो दण्डितश्चैव संशयस्थाश्च न कचित् ॥ नैव रिक्थी न रिक्तश्च न चैवात्यन्तवासिनः । राजकार्यनियुक्तश्च ये च प्रव्रजिता नराः ॥ नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् । नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः मतिभूत्वक्रिया पति ॥ संशयस्थाः अभिशस्ताः । असन्तवासिनः नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । तत्समं विवादास्पदीभूतद्रव्यसमम् । विहितदण्डोपलक्षणा- थमेतत् । यदि वादी विवादप्रतिभुवं दातुमसमर्थः तदाऽपि तेनैवोक्तं- अय चेत्मतिभूर्नास्ति वादयोग्यस्य वादिनः । स रक्षितो दिनस्यान्तै दद्याताय वेतनम् ।। दूताय साध्यपालाय । तया परित्यानितगृहीतद्रव्य एवं विवादी न्याये प्रवर्ल्स इसाह स एव- गृहीतग्रहणो न्याये न भवत्यों महीमृता । - ·व्यवहारकाण्ड *79 . - तस्य वा तत्समर्प्य स्यात् स्थापयेहा परस्य तत् ।। • इति । परस्य मध्यस्थत, समीप इति शेषः । तथाभियोक्ता- दीनामुक्तिक्रमोपि तेनैवोक्त तत्राभियोक्ता प्राक घूयादभियुक्तस्त्वनन्तरम् । तयोरन्ते सदस्यास्तु प्रादिवाकस्ततः परम् ॥ माग्यात् प्रतिज्ञां कुर्यादित्यर्थ । तथाच नारदः- आज्ञालेख्यै पट्टके शासने वा आधौ पत्रे विक्रये वा क्रये वा । राज्ञे कुर्यात्पूर्वमावेदन यः तस्य ज्ञेयः पूर्ववादो विधिज्ञैः॥ विवादे सर्वत्राभियोक्तुरेव प्रतिज्ञावादित्वमित्यर्थः । अत्रापवाद- माह स एव- यस्य वाऽभ्यधिका पीडा कार्य वा ह्यधिकं भवेत् । तस्यार्थवादो दातव्यो न य पूर्व निवेदयेत् ॥ अर्थिवादः पूर्वपक्ष । तथाच कासायनः- यस्य स्यादधिका पीडा कार्य वाऽप्यधिकं भवेत् । पूर्वपक्षो भवेत्तस्य न यः पूर्व निवदयेत् ॥ एवंविधविपये अधिपत्यार्थिभावस्य वैपरीत्यं परीक्षक कार्य- मित्यर्थः । यत्रोभयोरपि परस्परमार्थत्व प्रत्यर्थित्व च सा- ध्यभेदात् युगपद्भवति तत्रोत्कृष्टजातेः बहुपीडस्य वा अर्थि- वाद पूर्व द्रष्टव्य । तथाच वृहस्पति- ·80 स्मृतिचन्द्रिकायों अहंपूर्विकया तावदधिमत्यर्थिनी यदा। वादो वर्णानुपूर्येण ग्राह्यः पीडामवेक्ष्य वा ॥ समानवर्णत्वे पीडापेक्षया ग्राह्यः। अनेकवादियुग्मानां युगपदुः पस्थाने तु दर्शनक्रममाह मनु:- अर्थानावभी बुहा धर्माधर्मों च केवलौ । वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्यत्कार्याणि कायिणाम् ।। इति स्मृतिचन्द्रिकाया दर्शनोपक्रमः. - - अथ प्रतिशावादः तत्र वृहस्पतिः- उपस्थिते ततस्तस्मिन् वादी पक्षं प्रकल्पयेत् । इति । समीपस्थे प्रार्थनि पक्षं लेखयेदित्यर्थः । तथाच याज्ञवल्क्य:- प्रसार्थनोऽग्रतो लेख्यं यथाऽऽवेदितमर्थिना ।। इति । यथाऽऽवेदितमिति यत्साध्यमावदितं तदेव लेख्यं, न साध्यान्तरमिति प्रतिपादनार्य, न पुनर्यावदावेदितं तावदेव लेख्यामिति । यतोऽनावेदितस्यापि वत्सरादिविशेपस्येदानीं ले- खन कार्यमिति स एवाह- समामासतदर्घाहर्नामजात्यादिचिहितम् । इति । समा संवत्सरः । स च धनप्रयोगादिकालीनो लेखनीयः। मासादिरपि तत्कालीन एव । आदिशब्दसंगृहीतानि विशेषणा- नि कासायनेन दर्शितानि- ·व्यवहारकाण्डे प्रतिज्ञापाद 81 . निवेश्य कालं वर्षे च मासं पक्ष तिथि तथा । वेलां प्रदेश विपयं स्थानं जात्याकृती वयः ॥ साध्यद्रव्यप्रमाणं च सङ्ख्या नाम तथाऽऽत्मन । राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं माध्यनाम च ॥ क्रमात्पितॄणां नामानि पीडामाहर्तदायको । क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षं सङ्कीर्त्य कल्पयेत् ।। इति । कालो धनप्रयोगादिकालः चर्तमानेन राज्ञोपलक्षित । वर्ष देववर्पमित्यादि । वेला भुज्यादिक्रियोपलक्षित कालः । प्रदेशः साध्यक्षेत्रादे स्थलविशेपः । विपयोऽन्तर्वेद्यादिदेश । स्थानं विवादास्पदस्य गृहादेामादि । आकृतिः अवयव सस्थानविशेष । वयस्तारुण्यादि । प्रमाणं परिमाणं दण्ड- तुलामन्यादिकम् । आत्मनोऽर्थिनः । राज्ञा क्षेत्रादिभुक्तिकाली- नानाम् । निवासो वासस्थानं गृहगोष्टादि । पितरोमित्यर्थि- नोर्ननकादयः । पीडा प्रतिभुवा धनिकेन कृता । आहती प्रतिग्रहाद्यागमकर्ता । दायको दाता । क्षमालिङ्गानि आत्मी- यधनादेः परोपभोगासहननिमित्तानि | अन्यानि प्रदर्शितेभ्यो- ऽधिकान्यपि वृद्धयागमादीनि । तथाच वृहस्पतिः- निरवद्यं समतिमं प्रमाणागमसंयुतम् । द्रव्यसब योदयं पीडां क्षमालिङ्गं च लेखयेत् ।। तया लक्षणान्तराण्यपि स एवाह- अल्पाक्षर प्रभूतार्थो निस्सन्दिग्धस्त्वनाकुल । SMIRITI CHA Vol III 11 ·82 स्मृतिचन्द्रिकार्या युक्तो विरोधिकरणविरोधिमतिपेधकः॥ एवमादिगुणान् सम्यगालोच्य च सुनिश्चितः । पक्षः कृतस्समादेयः पंक्षाभासस्ततोऽन्यथा ॥ इति । सङ्गहकारोऽपि- अर्थवद्धर्मसंयुक्तं परिपूर्णमनाकुलम् । साध्यवद्वाचकपदं प्रकृतार्थानुबन्धि च ॥ प्रसिद्धमविरुद्धं च निश्चितं साधनक्षमम् । संक्षिप्तं निखिलार्थं च देशकालाविरोधि च ।। वर्तुमासपक्षाहोवेलादेशमदेशवत् । स्थानावसथसाध्याख्याजात्याकारवयोयुतम् ॥ साध्यममाणसहयावदात्मप्रसार्थिनामवत् । परात्मपूर्वजानकराजनामभिरक्षितम् ।। क्षमालिङ्गात्मपीडावत् कधिताहर्तदायकम् । यदावेदयते राज्ञे तद्भापेसभिधीयते ॥ इति । अर्थवत् मयोजनवत् । धर्मसंयुक्तं अल्पाक्षरत्वमभूतार्थव- स्वादिगुणान्वितम् । परिपूर्ण अध्याहारानपेक्षम् । अनाकुलं असंदिग्धाक्षरकम् । साध्ययत् सिपाधयिपिताहीनम् । वाच- कपदं गौणलाक्षणिकरहितम् । प्रकृतार्थानुवन्धि मागावेदितार्था विरोधि । प्रसिद्ध लोकप्रसिद्धवस्तुविषयम् । अविरुद्धं पुर- राष्ट्रमाडिवाकनृपायविरुद्धम् । तथा पूर्वापराविरुदं प्रत्यक्षादि- प्रमाणाविरुद्धं व्यावहारिकधर्माविरुद्धं च । निधितमर्थान्तरश- ·89 व्यवहारकाण्डे प्रतिज्ञापाद झाराहतम् । साधनक्षम साधनाईम् । सक्षिप्तं अनतिविस्तृम् । निखिलार्य अनवशे पितवक्तव्यम् । देशकालाविरोधि मध्यदे- शीय क्रमुक क्षेत्र, शरत्कालीनमाम्रफलसहस्रमपहृतमिसेवमादि- रहितम् । परात्मपूर्वजानेकराजनामभिराङ्कतम्, पर प्रतिवादी। आत्मा वादी। पूर्वजाः नयो पिनादयः । अनेके राजानो भुक्तिकालीना । तेपा नामाने परात्मपूर्वजानेकराजनामानि, तैश्चिहितम् । शिष्टमुक्तार्थम् । अर्थवत्त्वादीनि देशकालाविरोधि त्वान्तान्यर्थिमत्यधिनामसहितानि सर्वव्यवहारभाषोपयोगीनि । तेन तैस्सर्वत्र भाषायामवश्यंभवितव्यम् । तैविना कचिदपि साध्यसिदेः मुखेन कर्तुमशक्यत्वात् । चर्पादीनि पुनर्विशेप- णानि सर्वाणि न सर्वत्रोपयोगीनि, कतिपयैर्विनाऽपि तत्र तत्र साध्यसिद्धिसम्भवात् । अतो यत्र येपामुपयोगस्तत्रैव तेपा नि वेशन कार्य, नेतरनापि, प्रयोजनाभावात् । तत्र वर्षादि- कालाना वृद्धिमद्धनद्वैगुण्यादिविवादे प्रतिग्रहक्रयाध्यादीना पौ चर्चापर्यविवाद चोपयोगः । देशप्रदेशस्थानाना तथा परात्मपू जानेकराजनामधेयानामादर्तदायककथनस्य च स्थावरविया देपूपयोगः। साध्याख्याजात्याकारवयसा चौर्यास्वामिविक्रया दावर्थविवादेऽप्युपयोग । प्रमाणसंख्ययोर्मेयतालिमगणिमादिद- व्यविवाद चौर्यविवाद चोपयोगः । क्षमालिङ्गाना उपेक्षितस्या नादिविवादेपूपयोग | आत्मपीडायाः ऋणिकलग्नकविवादादा- चुपयोग इत्येपा दिक् । एवचार्थवत्त्वादिभिस्सह वर्षादीना ययो-

·84
स्मृतिचन्द्रिकायां
पयोग कचित्कचिन्निवेशनमिति मन्तव्यम् । अत एव का-
त्यायन:
देशश्चैव तथा स्थानं सन्निवेशस्तथैव च ।
जातिसंज्ञा निवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च ।।
पितृपैतामहश्चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् ।
स्थावरेपु विवादेपु दशैतानि निवेशयेत् ॥
इति । तेषां तत्रोपयोगादिसभिप्रायः। हारीतोषि-
आसनं शयनं यानं तानं कांस्यमयोमयम् ।
धान्यपश्मपयं वस्त्र द्विपदं च चतुष्पदम् ॥
मणिमुक्तापवाव्यानि हीरक रूप्पकाञ्चनम् ।
यदि द्रव्यसमूहस्यात् सङ्ख्या कार्या तथैव च ॥
यस्मिन् देशे च यद्रव्यं येन मानेन मीयते ।
तेन तस्मिन् तथा सङ्ख्या कर्तव्या व्यवहारिभिः ।।
इति । हीरकं वजं, तेन मानेन मिस्वा सङ्ख्या कर्तव्येसाह । एवंच
यत्र यदुपयुज्यते तत्र तदभावे साध्यसिद्धे कर्तुमशक्यत्वादना-
देय एवोपयोगिविहीनः पक्ष । अत एव कासायन:-
देशकालविहीनच द्रव्यसलयाविवर्जित ।
क्रियाप्रमाणहीनश्च पक्षो नादेय इप्यते ।
क्रियाप्रमाणं साध्यपरिमाणम् | तथा प्रयोजनवत्वादिलक्षण
हीनोऽपि पक्षो हेय एव ।

·85 व्यवहारकाम्टे प्रतिज्ञापादः अप्रसिद्धं निरावाचं निरथ निष्पयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्ध वा पक्ष राजा विवर्जयेत् ॥ तत्रापसिद्धो बृहस्पतिना निरूपितः:- न केनचित्कृतो यस्तु सोऽमसिद्ध उदाहृतः । इति । अत्रोदाहरणं पलसहस्रकृतं स्थालं गृहीतमिति। निरा. वापो निरुपद्रव, यया अस्मद्भवनस्थप्रदीपमभया स्वरदे व्यव- हरतीति । निरनिष्पयोजनौ वृहस्पतिना दर्शितो- स्वल्पापराधस्वल्पार्थो निरर्थक इति स्मृतः । कार्यवाधविहीनस्तु विज्ञेयो निष्पयोजनः ॥ तत्र निरर्यकस्योदाहरणं-अहमनेन सस्मित निरीक्षितः, मामकी लाक्षाऽनेनापहृतेति वा । निष्प्रयोजनस्य तु यथा-यज्ञदत्तोऽस्म. गृहसमीपे श्लाघमान' पठतीति । प्रकारान्तरेणाप्येतो तेनैव दर्शितौ- कुसीदायै पदैहीनो व्यवहारो निरर्यकः । वाक्पारुष्यादिभिथैव विज्ञेयो निष्पयोजनः ।। ऋणादानाद्यशदशपदानन्तर्भूतो निरर्थकः । वारपारुष्यादि- भिस्साध्यसिद्धयनुपयुक्तैस्सहितः पक्षो निष्पयोजन इत्यर्थः । असाध्यविरुद्धावपि तेनैव दर्शितौ-- ममानेन प्रदातव्यं शशशृङ्गकृतं धनु । असम्भाव्यमसाध्यं त पक्षमाहुर्मनीषिण ॥ यस्मिन्नावोदते पक्षे प्रड्डिवाके च राजाने ।

·86
-
स्मृतिचन्द्रिकाया
पुरे राष्ट्र विरोधस्स्याविरुद्धस्सोऽभिधीयते ॥
इति । नारदोपि भापादोपान् दर्शयति-
अन्यार्थमर्थहीनं च प्रमाणागमबार्जितम् ।
लेख्यहीनाधिकं भ्रष्टं भापादोपा उदाहृताः ।।
स्वयमेव ज्याचष्टे-
अर्थे साधारणेऽध्येको वाद्यर्थे वाऽनियुक्तकः ।
लेखयेद्यस्तु भाषायामन्यार्थी तां विदुर्बुधाः ॥
एक एव गणी गणस्य कार्यमेकस्य वा कार्यमनियुक्तोऽसम्बन्धी
वा लेखयेद्यस्यां भापायामित्यर्थः ।
ब्रह्महाऽयमिति ज्ञेयो द्वेपान्मोहाद्वदेत्तु यः ।
साध्यं च मोचयेत्तत्र द्रव्यहीनां तु तां विदुः ।
उक्तं साध्यवादिना यस्यां त्यज्यते सा च भापाऽर्थहीनेत्यर्थः ।
गणिमे तुलिमे मेये तथा क्षेत्रगृहादिके ।
यत्र सत्यां न निर्दिष्टा सा प्रमाणविनिता ॥
विद्यया प्राप्तमाध्याप्तं लब्धं क्रीत क्रमागतम् ।
न त्येवं लिख्यते यत्र मा भापा स्यादनागमा ।।
समा मामस्तथा पक्षस्तिथिर्वारस्तथैव च ।
यत्रैतानि न लिख्यन्ते लेख्यहीनां तु तां विदुः
लेखयित्वा तु यो भापामनिर्दिष्ट तथोत्तरे ।
उद्दिशेत्साक्षिणं पूर्वमधिकां तां विनिर्दिशेत् ॥
यत्र स्यादुभयं मय निर्दिष्ट पूर्ववादिना ।

·व्यवहारकाण्ड प्रतिज्ञापाद 87 संदिग्धमिव लिग्ण्येत भ्रष्टां भाषां तु तां विदुः ।। इति । यत्र पक्षद्यमखिलं मतिज्ञावादिनैव निर्दिष्टं स्यादित्यर्थः । तथाऽन्यानपि पक्षाननादेयानाह स एक- भिन्नक्रमो व्युत्क्रमाः प्रकीर्णों निरर्थक । अतीतकालो द्विष्ठश्व पक्षोऽनादेय इप्यते ।। तत्र भिन्ननमस्तेनैव व्याख्यात यथास्थाननिवेशेन नैव पक्षार्थकल्पना । शस्यते न स पक्षस्तु भिनकम उदाहृतः ॥ व्यस्ताक्षरसंस्थानो भिन्नक्रम इसर्थः । व्युत्क्रमार्यो व्यवहिता- न्वयेनार्थबोधक । प्रकीर्णार्थ संकलितार्थः । निरर्थकादीन् स एवाचष्टे- मूलमर्थ परित्यज्य तद्गुणो यत्र लिख्यते । निरर्थकः स वै पक्षो भूतसाधनवर्जित ॥ भूतकालमतिक्रान्तं द्रव्यं यत्र विलिख्यते । अतीतकाल पक्षोऽसौ प्रमाणे सत्यपि स्मृतः ॥ यस्मिन् पक्षे द्विधा साध्यं भिन्नकालविमर्शनम् । विमृश्यते क्रियाभेदात्स पक्षो द्विष्ठ उच्यते ।। इति । भूतसाधनं मूलभूतधनसाधनम् । भूतकालोऽवधिभूतः काल । क्रियाभेदात् प्रमाणभेदात् । तथाऽपरानपि पक्षामा. सानाह स एव- अन्यालरनिवेशेन अन्यायगमनेन च ।

·88
स्मृतिद्रिकायां
आकुलं तु भवेल्लेख्य क्रिया चैत्राकुला भवेत् ।।
उपेक्षा यत्र साध्यस्य विंशतिर्दश वा समा ।
शक्तेनापि कृता वादे 'तस्य पक्षो मृपा भवेत् ।।
साहस सह साध्येन निर्दिष्टं यत्र लेखयेत् ।
उक्तिकविहीनत्वात् सोपि पक्षो न सिद्धयति ।।
क्रिया साध्यं, साधनं प्रमाणम् । हारीतोपि-
भक्रान्तसाधनोऽर्थस्तु द्विधा यस्मिन्निवेश्यते ।
स्वसाध्याहा विभिन्नो वा सोपि पक्षो मृपा भवेत् ।।
मकान्तः साधयितुमुपक्रान्तोऽर्थो द्विधा द्विप्रकारेण साध्यत.
याऽयवाऽऽवेदितात्साध्याद्विधान्तरेण तद्विरोधितया वा यत्र पक्षे
निवेश्यते सोपि पक्षाभास इसर्थः । भृगुरपि-
उत्सष्ट यत्र होनेन कल्प्यं वाऽप्येकमेकतः।
तर पक्षो न साध्यस्थाच्छासशिष्टविवर्जितः ॥
विरुदश्चाविरुद्धश्च द्वावप्यों निवेशिती
एकस्मिन् यत्र दृश्येते तं पक्षं दूरतस्त्यजेत् ॥
होनेन हीनवादिना । पितामहोपि--
परस्परविरुद्धानि यः पदानि निवेशयेत् ।
विरुद्धपदसङ्कीर्णा भाषा तस्य न सिद्धपति ।।
कात्यायनोपि---
न्यायस्थं नेच्छते कर्तु अन्याय्यं या करोसयम् ।
न लेखयति यस्तुवं तस्य पक्षो न सिद्धचति ॥
-

·89 व्यवहारकाण्डे प्रतिहापाद न्यायागतं मदीय धनं गृहीत्वा नं ददातीतिवत् प्रतिपेध रूपेण वा मदीय क्षेत्रादिकमपहरतीतिवद्विधिरूपेण वा न लेखयतीत्यर्थ । तथा- पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विवर्जितः । अनेकपदसकीर्ण पूर्वपक्षो न सिद्धथति.।। पुरराष्ट्राचाराविरुद्धो राजत्यक्तशुल्कशालादिविपयस्सर्वधा न सिद्धाति । ऋणादानाद्यनेकपदसङ्कीर्णस्तु क्रियाभेदाोगप छन न सिद्धयतीत्यर्थः । यत्पुनस्तेनोक्तम्- बहुमतियं यत्कार्य व्यवहारे सुनिश्चितम् । कामं तदपि गृहीयाद्राजा तत्त्ववुभुत्सया ॥ इति , तदनेकपदसङ्कीर्णस्य कालभेदेनोपादेयत्वप्रतिपादनार्थ, अथवा ऋणादानाद्येकपदान्तर्गतानेकजातीयाना हिरण्यवस्त्र- पशुधान्यानामेकजातीयाना सङ्ख्यापरिमाणदेशकालवृदयादिभे देन गृहीताना यथावृत्तकथनार्थ भेदेन प्रतिज्ञाय पुनस्तत्सर्व पतिदेयमित्येककार्यतयोपसंहृतं ग्राह्यमित्येवं प्रतिपादनार्थम् , अतो न प्राचीनवचनेन विरोध । तथा- आगम परिभोगश्च युच्छित्तिः प्रार्थना तथा । एतच्चतुष्टयं माहुः भापादोपास्त्वकारणाः ॥ आगमो धनागमननिमित्त प्रतिग्रहादिः । परिभोगो यथेष्टविनि योगानिवृत्तिः । व्युच्छित्ति देशविप्लवादिना भोगविच्छिति। मार्थना युक्तिभिर्भोगागमकीर्तनम् । एतदागमादिचतुष्टयं भा- , SMRITI CHA VOL III 19 ·90 स्मृतिचन्द्रिकाया पागुणा इति माहुः । ये पुनरागमादयः अकारणाः विना निवेश कारणं भापायां निविष्टास्ते भाषादोपा इति पाहुरित्यर्थ । अतोऽत्राकाहि तस्यावाप कार्योऽनाकाडितस्य वोद्धारः। तथाच स एव- अधिकाम् भेदयेदर्थान् न्यूनाश्च प्रतिपूरयेत् । भूमी निवेशयन्तावत् यावदर्थो न निश्चित ॥ छेदयेदुद्धरोदित्यर्थ । भूमावित्युपलक्षणार्थः । तथाच स एव- पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्डिवाकोभिलेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम् ॥ स्वभावोक्तं भयाधुपाधिराहियेनोक्तम् । विशोधितं अन्यूना नतिरिक्तममसिद्धत्वादिदूपणरहितं च । तथाच वृहस्पति प्रतिज्ञादोपनियुक्तं साध्यतत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ।। लोकसिद्धं व्यावहारिकधर्माविरुद्धमित्यर्थः, लोकमसिद्धमित्ये वंविधार्थस्य मतिज्ञादोपनिर्मुक्तमित्यनेनैवार्यादुक्तत्वात् । अत एव मनुः- सभ्या भापा न भवति यद्यपि स्यात् प्रतिष्ठिता । बहिश्चद्भाप्यते धर्मात् नियवाव्यावहारिकात् । सर्पदोपरहिताऽपि भाषा व्यावहारिकवर्मविरुद्धा चेत् सभास- दिने ग्रावेत्यर्थ । एवमुक्तलक्षण पक्षश्चतुर्विध इत्साह पृहस्पति- - - - ·91 - व्यवहारकाण्डे प्रनिहापाद शङ्काऽभियोगस्तथ्यं च लब्धेऽर्थेऽभ्यर्थनं तथा । वृत्ते वादे पुनन्याय पक्षो ज्ञेयश्चतुर्विध ॥ अब नारद- शोधयेत्पूर्ववादं तु यावन्नोत्तरदर्शनम् । अवष्टब्धस्योत्तरेण निवृत्तं शोधनं भवेत् ।। न चार शलवेलान्यायनोत्तरदानयोग्यकालातीते शोधननिवृत्ति रिति शङ्कनीयम् । यत आह म एव- भापाया उत्तरं यावत्मसर्थी न निविशयेत् । अर्थी तु लेखपेत्तापद्यावद्वस्तु विवक्षितम् ॥ इति । केचिनिर्दिष्टेऽप्युत्तरे शोधनमिच्छन्ति तदनवस्थामसान पूर्वोक्तवचनविरोधाच हेयम् । अत एव सहकार भाषान्यूनातिरिक्तेषु सम्यक्त्रणकारिभिः। पुनः मतिसमाधाय शृणुयादुत्तरं तत ॥ यस्मात्मयाँधनाऽऽरव्ध उत्तरेऽधिमभार्पितम् । उपयोग्यपि नादेयं तस्यावसरवर्जनात् ।। आरन्थे दत्त इत्यर्थ । दीयमानेऽप्युत्तरे पतिसमाधान स्पेष्टत्वाद तथाच कासायन:- मोहाद्वा यदि वा शाठ्यायनोक्तं पूर्ववादिना । उत्तरान्तर्गतं वाऽपि तद्राधमुभयोरपि ॥ उत्तरान्तर्गतमुत्तरे कथ्यमानेऽपि वादिना प्रोच्यमानमिसर्थः। उभयोः अधिपत्यार्थिनो । प्रसधिनस्तु क्रियापाद उत्तर । - ·92 . स्मृतिचन्द्रिकाया यदा पूर्वपक्षमशोधयित्वैव सभ्यरुत्तर गृहीत, तदा सभ्यद ण्डन कृत्वा प्रतिज्ञापूर्वक कार्य द्रष्टव्यम् । यदा त्वर्थी सप-. दि प्रतिज्ञा कर्तुमसमर्थः तदा वृहस्पतिराह- अभियोक्ताऽप्रगल्भत्वात् वक्तुं नोत्सहते यदा । तर काल प्रदातव्य कार्यशक्त्यनुरूपत ॥ इति स्मृतिद्रिकाया प्रतिज्ञापाद अथोत्तरपाद तत्र वृहस्पति विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राद्यविशेपिते । प्रतिज्ञार्ये स्थिरीभूते लेखयेदुरार ततः वादिना निवितस्यापि पक्षरुप पुनः माडियाकादिभिर्विचार्य कुने स्थैर्य ततम्त पक्षस्योत्तर प्रतिवादी लेखयेदियर्थः। नारदोपि यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्वचादिना । दद्यात्तापक्षसंवन्ध प्रतिगादी तदोत्तरम् ।। एवंविध इसस्वार्थों हारीतेन विटता- स्वल्पवर्णोऽर्थबहुलः मतिज्ञादोपवर्जितः । साक्षिमान् कारणोपेतो निरयस्सुनिश्चितः ।। ईदृश पूर्वपक्षस्तु लिखितो या वादिना । दद्यात्तत्पासम्बद प्रतियादी तदोत्तरम् ।। साक्षिमान् माड्विाकादिमत्यवेक्षणान् । यदा सनीहशास्तदान ·93 . . व्यवहारकाण्डे उत्तरपाद दद्यादिसर्थसिद्धं स्पयितुं पक्षाभासमेकमुदाहृत्य तस्योत्तर न देयमिसाह स एव-- साधारणी च या भूमिर्यच्च द्रव्य गणाश्रितम् । एकस्य मार्थयानस्य न वदेदुत्तरं बुधः ।। इति । अत परीक्षितपूर्वपक्षस्यैव प्रतिवादिना उत्तरं लेख्यमित्या है याज्ञवल्क्य:- श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधो । इति । श्रुतभापार्थस्य मत्यधिन इत्यक्षरार्थः । सङ्गहकारोऽपि- अनन्यामहीना न्यायागमसमन्वितम् । । अन्यूनानधिकादृष्टमनन्याक्षरसम्भवम् ।। भापायामिति पत्रेषु लिखितायामनन्तरम् । प्रत्यर्थिनश्श्रुतार्थख्य कालोऽयं दातुमुत्तरम् ॥ इति । अनन्यार्थमिसादिलक्षणजातं यथा भवति तथा भाषायां लिखितायामिसर्थः । अयं च कालनियमो गवादिविवादेष्वेव । तथाच नारद गांभूहिरण्यस्त्रीस्तेयपारुष्यात्ययिकेपु च । साहसेप्वभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ।। अभिशापः पापाभिशंसनम् । तस्य पारुप्यभेदत्वेऽप्यादरार्थ पुन चनम् । आत्ययिकं कात्यायनेनोक्त- व्यपति गौरतं यत्र विनाशस्त्याग एवं वा । कालं तन न कुर्वीत कार्यमासायिकं हि तत् ॥

·94 स्मृतिचन्द्रिकाया तथाऽन्येप्वपि कार्यपु सद्य एवोत्तरं कार्यमित्याह स एर धेनावनडुहि क्षेत्रे स्त्रीपु प्रजनने तथा । न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये ॥ कन्याया दूपणे स्तये कलहे साहसे निधौ । उपधौ कौर्टसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ॥ उपधिः भयादिवशादभ्युपगमः । याज्ञवल्लयोपि- साहसस्तेयपारुष्यगोभिशापासये खियाम् । विवादयेत्सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ।। अन्यत्र ऋणादानादाविसर्थः । तथाच नारदः- गहनत्वाद्विवादानामसामर्थ्यात्स्मृतेरपि । ऋणादिषु हरेत्कालं कामं तत्वयुभुत्सया ॥ ऋणादिपु ऋणादानादिविवादपदेधित्यर्थः । अत एव पितामहः- ऋणोपनिधिनिक्षेपदानसम्भूयकर्मणाम् । समये दायभागे च काल. कार्यः प्रयत्नतः ॥ एवमादिष्वपि कालदानं विस्मृसादिकारणतः प्रसार्थिनः काला थित्व एव । तथाच कात्यायन:-- श्रुत्वा लेख्यगत वर्थ प्रत्यर्थी कारणादि । कालं विवादे याचेत तस्य दयो न संशयः ॥ सद्य रुतेषु कार्येषु स्मृतिसंभवात्सद्य एव विवाद इत्याह स एव- सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विवादयेत् । कालातीतेपु वा कालं दद्यात्मत्यधिने प्रभुः ॥

·95 व्यवहारकाण्टे उत्तरपाद प्रत्याधिन इत्युपलक्षणार्थम् । अत एव नारद.. मतित्सहते यस्य विवादे वक्तुमिच्छतः । दातव्य एव कालस्स्यादमित्यर्थिनोरपि । दातव्यश्व काल कियानित्यपेक्षिते स एवाह- सद्य एकाहपश्चाहो व्यह वा गुरुलाघवीत् । लभेन्मासं विपक्ष वा ससाह वा ऋणादिपु ॥ गौतमोपि 'संवत्सरं प्रतीक्षेत' इति । अत्र व्यवस्थामाह कायायन:- कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणा च बलावलम् । अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात्मसार्थने प्रभु ॥ काल अर्थसम्बन्धादेः । शक्ति कायिणाम् । कार्याणा सा. ध्यभूतार्थानाम् । श्लोकस्वार्थस्तु तेनैव मपश्चित सद्य कृते सद्य एव मासातीते दिनं भवेत् । पडान्दिके निरानं स्यात् सप्ताहं द्वादशाब्दिक ॥ विंशत्यब्द दशाई तु मासाध वा लभेत सः। मासं निशत्समातीते विपक्ष परतो भवेत् । शक्तितो व्यवस्था च प्रदर्शयति- कालं सवत्सरादक खयमेव यथेप्सितम् । संवत्सर जडोन्मत्तमनस्के व्याधिपीडित ॥ दिगन्तरमपने वा अजातायें च वस्हाने । मूलं वा माक्षिणी याऽय परदेशे स्थिता यदा ॥

·96 स्मृतिचन्द्रिकाया तत्र कालो भवेत्पुंसामा स्वदेशसमागमात् । संवत्सरादर्वाग्दिनादिनानापक्षास्त्रिपक्षान्ताः कार्याणां शक्त्यनु सारतः सभापतिना व्यवस्थापनीयाः । मूलं विवादाध्यासित धनम् । तथा कार्यापेक्षया व्यवस्था स्पष्टयति- दिनं मासौधमासौ वा ऋतुस्संवत्सरोपि वा । क्रियास्थिसनुरूपस्तु देयः कालः परेण तु ॥ क्रियास्थितिः कार्यगुरुलाघवस्थितिः । एवं व्भवस्थापितान्य- तमकाले समाप्ते पूर्नपक्षाक्षरार्थस्थान्यूनानतिरिक्तमुत्तरं लेख्यमि- साह वृहस्पतिः- एककाले समानीत प्रत्यर्थी सभ्यसन्निधौ । पूर्वपक्षाक्षरसमं लेखयेदुत्तरं ततः ॥ अत्र नृपं मसाह कात्यायन:- यावान् यस्मिन् ममाचारः पारंपर्यक्रमागतः । तं प्रतीक्ष्य यथान्यायमुत्तरं दापयेन्नृपः ।। उत्तरलक्षणं त्वाह प्रजापतिः- पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् । अव्याख्यागम्यमित्येतदुसरं तद्विदो विदुः ॥ पक्षस्थ व्यापकं कृत्स्नपक्षाच्छादकम् । सारं पागभियोगो- त्तरक्षमम् । असंदिग्धं खण्डश्लेपादिरहितम् । अनाकुलं अन्विता. र्थम् । अव्याख्यागम्यं सुवोधम् । हारीतोपि- पूर्वपक्षार्थसम्बहमनेकार्थमनाकुलम् । - - ·व्यवहारकाण्ड उत्तरपाद. 97 - अनल्पमव्यस्तपदं व्यापकं नातिभूरि च ॥ सारभूतमसंदिग्धपपक्षकांशसम्भवम् । आयश्रवमगूढार्थ देयमुत्तरमीदृशम् ॥ पूर्वपक्षार्थसम्बद्धं अभियोगानुगतम् । अनेकार्थ निष्कृष्टार्य- जातम् । अव्यस्तपदं निश्चितप्रतिज्ञापूर्वकम् । अपक्षकांशसंभवं अनवशपितस्वपक्षकदेशम् । अधिश्रव पूर्वावेदकश्रुतम् । अगूढार्थ अवक्रोक्तिप्रसिद्धपदेकवेद्यम् । एवलक्षणमुत्तर चतुर्विधं ज्ञेयम्- चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस्तयैव च । इति वृहस्पतिस्मरणात् । कथं पुनः प्रतिपक्षचातुर्विध्यमित्यपेक्षिते नारदः- मिथ्या सम्मतिपच्या वा प्रत्यवस्कन्दनेन वा। माइन्यायविधिसिद्धचा दाऽप्युत्तर स्याचतुर्विधम् ।। इत्थंभूतलक्षणा चेय तृतीया । तत्र मिथ्याप्तमृतिपत्त्योर्लक्षणमाह कात्यायन: अभियुक्तोऽभियोगस्य याद कुर्यात्तु निहवम् । मित्च्या तत्तु विजानीयात् उत्तरं व्यवहारत ॥ साध्यस्य तथ्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता । इति । प्रत्यवस्कन्दनस्य च लक्षण नारदेनोक्तम्- अर्थिना लिखितो योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तत्तथा । प्रपद्य कारणं धूयात् प्रसवस्कन्दनं स्मृतम् ।। SMRITI CHA —Vol III 13 ·08 स्मृतिचन्द्रिकाया इति । पाइयायस्य लक्षणमाह हारीत - अस्मिन्नर्थे ममानेन वादः पूर्वमभूत्तदा । जितो यमिति चेटूयात् प्राङ्याग म्यात्तदुतरम् ॥ इति । एवमुक्तलक्षणान्युत्तराणि स्पष्टीकर्तृ प्रजापतिनाऽप्युक्तानि - यावदारेदितं किंचित् मत्सम्बन्धमिहार्थिना । तावत्मर्वमसतमिनि मिथ्योत्तरं स्मृतम् ॥ अस्यैव देयमेवैतत् ' नामद्भापितमर्थिना । इति संमतिपत्त्याख्यं द्वितीयमिदमुत्तरम् ॥ दत्तमेवं ममानेन किं वस्यापि मया पुन । पतिदत्तमितीदरच प्रसवस्कन्दनं स्मृतम् ।। अस्मिन्नर्थान्तरे पूर्वमारब्धोस्मथहमर्थिना । जितश्चायं मया तत्र पाङ्यायविधिरुच्यते ।। अय च पाड्यायस्लिमकार इत्याह कासायन विभावयामि कुलिकैः साक्षिभिलिखितेन बा । जितश्चैवं मयाऽय प्राक् प्राड्यायखिमकारक ॥ कुलिकरिति प्रकृतव्यवहारद्रष्ट्राणामुपलक्षणार्यम् । तया मिथ्या चतुर्विधेत्याह स एव- मिथ्यतन्नाभिजानामि तदा तन न संनिधि । अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधा । इति । एव समतिपत्तेराप गृहीतं, सत्य, यथाऽयं वक्ति तथैवेसेव मादयो भेदा यथासम्भवमूहनीया । प्रसवस्कन्दनस्यापि गृही- । अस्त्येतदेवमेतत् ॥ पा॥ -

·99
व्यवहारकाण्डे उत्तरपाद
तं प्रतिदत्त, प्रतिग्रहेण वा लब्धमियांदयो भेदा द्रष्टव्या ।
अत्र बृहस्पति -
प्रसथिविधिराख्यात सङ्गतार्थप्रपादने ।
चतुर्विधस्याप्यधुना यन्न ग्राह्य तदुच्यते ॥
प्रस्तुनादन्यम यस्थं न्यूनाधिकमसंगतम् ।।
अव्याप्यसार सदिग्ध प्रतिपक्ष न लेखयेत् ॥
प्रस्तुतादन्यत् अधिलिखिनाभियोगापरिहारकम् । मध्यस्थं पति-
पक्षभावराहतम् । असंगन अभियोगाननुगतम् । कासायनोपि-
अप्रसिद्ध विरुद्ध यदत्यल्पमतिभूरि च ।
संदिग्धासम्भवाव्यक्तमन्यार्थ चातिदोपवत् ।।
अव्यापकं व्यस्तपदं निगूढार्थं तथाऽऽकुलम् ।
व्याख्यागम्यमसार च नोत्तरं शस्यते बुधै ॥
इति । अत्राद्यान् पञ्चोत्तराभासान् स एव व्याचष्टे-
चिह्नाकारसहस्र तु समयं चाविजानता।
भापान्तरेण वा प्रोक्तमप्रसिद्धं तदुत्तरम् ॥
लाञ्छनावयवसंस्थानमत्यासमयानभिज्ञोक्तमदेशभापयोक्तं चा-
मसिद्धमियर्थः ।
प्रतिदत्तं मया वाल्ये प्रतिदत्त मया न हि ।
यदेवमाह विज्ञेयं विरुद्ध तदिहोत्तरम् ॥
पूर्वापरविरुद्धाभिधान विरुद्धोत्तरमियर्थ ।
जित पुरा मयाऽयं च वर्षे स्मिन्निति भापितुम् ।

·100 स्मृतिचन्द्रिकाया पुरा मयाऽयमिति यत्तदूनं चोत्तरं स्मृतम् ॥ अस्मिन्नर्थे पुराऽयं मया जित इति वक्तव्ये पुरा मयेसेतावन्मा अमुलरमसल्पमिसर्थः। गृहीतमिति वाच्यं तु कार्य तेन कृतं मया । पुरा गृहीतं यद्व्यमिति यच्चातिभूरि तत् ॥ गृहीतमित्येतावन्मात्रेण सत्योत्तरे वक्तव्ये कार्य तेनेत्यादिकमु तरमतिभूरीत्यर्थः । देयं मयेति वक्तव्ये मयादेयमितीदृशम् । संदिग्धमुत्तरं ज्ञेयं व्यवहारे बुधैस्तथा ॥ मयादेयमित्या त्वकारमश्लेपसम्भवाददेयमिसष्यवगमात् सं- दिग्धमेवंविधमियर्थः । असम्भव अस्माभिर्देयं धनमस्मत्मपौत्र. पुत्रेण दत्तमिसेवंविधमुत्तरम् । अव्यक्तं एतदुत्तरमिति मुखेना- भिधातुमशक्यम् । एतौ चोत्तराभासौ स्पष्टाविति न तेन व्या- ख्यातौ। अन्याथै व्याचष्टे- वलावलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा । अनुक्तमेतन्मन्यन्ते तदन्यामितीरितम् ॥ अर्थिनो यदसट्टत्तकथन एव पर्यचमितं मिथोविरुद्धपदवच तद- न्यार्थमिसर्थः । अतिदोपवत् अत्युक्तथा दोपवत्, शतं देय. मित्युक्त द्विशतं दत्तमिसादि । अध्यापकादिचतुष्टयं तेनैव व्याख्यातम्- ·व्यवहार काहे उत्तरपाद अस्मै दत्तं मया माध सहस्रामिति भापिते । प्रतिदत्तं तदर्थं यत् तदिहाव्यापकं स्मृतम् । पूर्ववादी क्रिया यावत्सम्यग्लेव निवेशयेत् । मया गृहीतं पूर्व नो तद्वयस्तपदमुच्यते ॥ पूर्वपक्षनिश्चयादर्याक् दीयमानं मिथ्यावाद्युत्तरं व्यस्तपदमित्यर्थः । तत्कि तामरसं कश्चिदगृहीतं प्रदाति । निगूढार्थ तु तत् ज्ञेयमुत्तरं व्यवहारतः ।। अगृहीतं पद्ममतो न प्रददामीत्युदाहनोत्तराभासत्यार्थ । सार्व- भीमप्रयोगासिद्धतामरसादिपदवद्वक्रोक्तयादिपच्चोत्तरं निगूढार्थ विज्ञेयमिति श्लोकार्थ । किं तेनैव सदादेयं मयादेयं भवेदिति । एतदाकुलमित्युक्तमुत्तर तद्विदो विदु ॥ अनन्वितानेकपदार्थवदाकुलमित्यर्थ । व्याख्यागम्यं स्वतो दुर- वयोधम् । असारं तेनोक्तम्- काकस्य दन्ता नो सन्ति सन्तीसादि यदुत्तरम् । असारमिति तत्त्वेन सम्पनोत्तरमिप्यते ॥ काकदन्तसमुद्भवोत्तरवनिप्पयोजनमसारमियर्थ । तथैकस्यां भाषायां सत्यमिथ्यायनेकोत्तरमनुगरमित्याह स एव-- पक्षकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम् । मिथ्या वैकदेशे च सङ्करात्तदनुत्तरम् ।। ननु साङ्कर्येऽपि तेन तेनोत्तरेण तस तस्यांश निरसनदारो.

·102 स्मृतिचन्द्रिकाया चरसमुदायष कत्लपक्षच्यापकत्यसंभवात् कथमनुत्तरता? सत्सं, अत एवानुत्तरत्वसमर्थनार्यमुक्तं तेनेव- न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्वाहादिनोईयोः । नवार्थसिद्धिरुभयोः न चैकत्र क्रियाद्वयम् ॥ इति । अयमर्थः-- क्रिया लिखितादिप्रमाणं, तत्प्रत्यवस्कन्दने पायाये च प्रत्यधिन एव भवति, मिथ्योत्तरे त्वधिन एव । सत्ये तु न कस्यापीति वक्ष्यते । एवंच यत्र सत्यतरेपां त्रयाणां सङ्करः तत्र प्रत्यर्थिनः प्रमाणद्वयमधिनचैकं प्रमाणं प्राप्नोति । यत्र सत्यमिथ्येतरयोईयोस्तत्र प्रत्यर्थिन एवं प्रमाणद्वयम् । यत्र पुनर्मिथ्याकरणयोमिथ्यामाङ्न्याययोर्वा तत्रार्थिप्रसथिनोरेक- मेकं प्रमाणम् | न च यथा प्राप्तं तथैवास्तिति वाच्यम्, प्र. माणं हि साध्यसिद्धयर्थं क्रियते, एकस्मिन्व्यवहारे चैकमेव साध्यमेकस्यैव वादिनः, तेन तत्र नोभयोः प्रमाणं, एकस्य वा प्रमाणद्वयं भवितुमहीते, उभयोस्साध्याभावात् । एकस्य सा- ध्यस्य चैकेन प्रमाणेन सिद्धावन्यस्य वैय्यात् । सयस्य वितरस्सङ्करे यद्यपि नाय दोपः, तथाऽप्येकस्मिन् व्यवहारे पादचतुष्टये तदर्धे च समाप्तिविरुद्धति तत्राप्यनुत्तरत्वमेव । त. स्माद्युक्तमुक्तं 'सकरात्तदनुत्तरम्' इति । एवंच सर्वत्र व्यवहारे पक्षव्याप्येकमेवोत्तरं ग्राह्यम् । यत्र पुन' सर्वथा नथाविधमुत्तरं न लभ्यते, किंतु एकैकांशव्यापकमनेकमुत्तरं तत्रागत्योत्तरवशेन नानाप्रतिज्ञा पक्षदोपपरिहाराय कृत्वा क्रमेणैकैकपतिज्ञाया एकै- ·व्यवहारकाण्डे उत्तरपादः 103 . कमुत्तरं ग्राह्यम् । अन्यथा तत्र निर्णयाभाव एव स्यात् । अत एवोक्त 'सङ्करात्तदनुत्तरम्' इति । उक्तविधया सङ्करे निराकृते स्वादेवोत्तरमित्यभिप्रायः। अत एव चास्मिन्नेवं विपये हारी तेनोत्तरग्रहणे पौर्वापर्य प्रश्नपूर्वकमुक्तम्- मिथ्योत्तरं कारणं च स्यातापेकत्र चेदुभे । सस वाऽपि सहान्येन तत्र ग्राह्यं किमुत्तरम् ।। पूर्वमिति शेप । पूर्व यद्ाह्यं तदाह- यत्मभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात् क्रियाफलम् । उत्तरं तत्र तत् ज्ञेयमसङ्कीर्णमतोऽन्यथा ।। अयमर्थः-सत्येतरोत्तरानेकत्व वहीविषयमग्रे ग्राह्यम् । सह सयेनानेकत्वे वर्थमपि सत्यं विहायोत्तरान्तरमेवादावुपादेयम्, सत्येक्रियाफलाभावादिति । न चैवं क्रमवाचिपटाध्याहारापत्ते यत्रोत्तरकाले पक्षव्यापकानेकोत्तरोपन्यास , यथा-केनचिन्मा. नवेन मदीया गौनष्टा दृष्टाऽस्य सद्मनीत्यभियुक्तो वक्ति मिध्यै तदस्मद्भवन एव सा सम्भूतेत्येवमादि । तद्विपयमेवेदं वचनामिति वाच्यम्। यत उक्तं 'अमङ्कीर्णमतोऽन्यथा ' इति,तस्यायमर्थ:- अमीर्णमुत्तरं एवंक्रमे भवति, अनोऽन्यथा योगयघे सङ्की- णमेव स्यादिति । पक्षव्यापकानेको गरे तु विकल्पविपये न जातुचित्सङ्करावमर । तस्मात्सङ्कगेत्तरविषयमेवेदं वचनम् । अत एव पक्षव्यापकानेकोत्तरविपये वचनान्तरमारब्धं तेनेव- - .

·104
-
स्मृतिचन्द्रिकाया
'मिथ्याकरणयोर्वापि ग्राह्य कारणमुत्तरम्'
इति । कारणोत्तरस्य अनन्यथासिद्धत्वादिना मिथ्यातो गुरु- .
तरत्वादित्यभिप्रायः। अतो मिथ्याकारणयोरुदाहरणमात्रत्वा
दुत्तरान्तरसन्निपातेऽपि गुरुतरं ग्राह्यमित्यूह्यम् । यत्र पुनः सङ्क
रोत्तरे तुल्यबलतया न पूर्वोक्तक्रमहेतुरस्ति तनाप्पैच्छिकक्रमेणो
त्तर ग्राह्य निर्णयस्यावश्यकत्वात् । एवं निरूपितमुत्तर प्रतिवा.
दिना स्वयमेव देयम् । तथा च हारीत
तत्राभियोगानुगतमुत्तरं प्रतिवादिना ।
निष्कृष्टार्थ मदेयं स्यात् दोपसंज्ञाविवर्जितम् ।।
यदा पुनस्वयमेव न ददाति उत्तरं, प्रदानकालश्चानिक्रान्तः
तदाऽप्याह स एव--
पूर्वपक्षे यथार्थ नु न दद्यादुत्तरं यदा ।
प्रत्यर्थी दापनीयस्स्यात्सामादिभिरुपक्रमैः ।।
दापनीयो नृपेणोंत शेप । तथाच नारदः-
यथार्थमुत्तरं दद्यादददद्दापयनृपः ।
सामभेदादिभिर्मागैर्यापत्सोर्थस्समुद्धृतः ।।
सामाढयो हारीतेन दर्शिता:-
प्रियपूर्व वचस्साम भेदस्तु भयदर्शनम् ।
अर्थापकर्पणं दानं दण्डस्ताइनबन्धनम् ॥
तथा वसिष्ठेनापि-
कौटिल्य सामभदौ च दण्डश्चेति चतुष्टयम् ।
-
-

·105 व्यवहारका विवादविषयाणि मायोपेक्षेन्द्रजालानि सप्तोपाया प्रकीर्तिता ॥ इति । एतैरप्युपायैरसाध्यं प्रत्याह स एव- उपायैश्चोद्यमानस्तु न दद्यादुत्तरं तु यः। अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितोसौ दातुमर्हतीति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायामुत्तरपाद . अथ विवादविपयाणि कानिचिद्वचनानि लिरयन्ते तत्र याज्ञवल्क्य:- अभियोगमनिस्तीर्य नैन प्रत्यभियोजयेत् । इति । अनिस्तीर्य अपरिहसेसर्थः । अनापवादमाह स एव- कुर्यात्मसभियोग तु कलहे साहसेपु च । इति । प्रसपराधसम्भव इति शेपः । कलहे पारुष्यदय इत्यर्थ । अभियोक्तारं च प्रत्याह स एव- अभियुक्तो न चान्येन नोक्तं विपरुति नयेत् । इति । अन्येनाधिनाऽभियुक्तं तदभियोगपरिहारादर्वागन्योऽर्थी नाभियुजीत । तथाऽभियोक्नुमुक्तं सक्ताऽन्यथा न रक्तव्यमि- त्यर्थ । यः पुनरन्यथा वक्ति सोऽन्यथावादित्वेन होनो भवति । तथा च नारद अन्यवादी क्रियाद्वेपी नोपस्थाना निरुत्तर । आइतविपलायी च हीनः पञ्चविध स्मृत ॥ इति । तत्रात्यवादितया हीनस्तेन निरूपित SUITI CHIA VUL III 14 ·106 स्मृतिचन्द्रिकायो पूर्ववादं परित्यज्य योऽन्यमालम्बते पुनः । वादसङ्कमणात् ज्ञेयो हीनवादी स वै नर ॥ पूर्ववाद आवेदनम् । तथा च कात्यायन श्रावयित्वा यथाकार्य त्यजेदन्यद्वटेदसौ। अन्यपक्षांश्रयस्तेन कृतो वादी स हीयते ॥ तथा परमभियुज्य नाहमभियुनज्मि हत्येवं विरुद्ध यो घटेत् मोऽप्यन्यवादितया हीन इत्याह म एव- न मयाभिहितं कार्यमभियुज्य परं वदेत् । वित्रुवंश्च भवेटेवं हीनं तमपि निर्दिशेत् ।। तथाच पत्रलिखितं पूर्वपक्षमन्यथा कुर्वन्नप्यन्यथावादितया द्दीन इत्याह स एव- लेखयित्वा तु यो वाक्यं हीनं वाऽप्यधिकं पुन । वदेद्वादी स हीयेत नाभियोग तु सोऽर्हति ॥ लेखयित्वा पर इति शेप , भूम्यादापावापोद्धारस्य तेनै- नोक्तत्वात् । अभियोग पूर्वपक्ष तं कर्तुं नाईतीसर्थ । एनशनईत्वमुत्तरे निवृत्ते सति बदतो द्रष्टव्यम् । अनिवृत्ते तूसरे हीनतेव, नान, ओत्तरनिवृत्तेः पूर्वपक्षशोधनस्य मोहादायगत्याऽभ्यनुज्ञानात् । तथा क्रियापितयाऽनुपस्थायित- या च हीनस्त व निसपित- सभ्याश्च साक्षिणश्चैव क्रिया मेया मनापिभिः । नां पिया दृष्टि या मोहाद क्रियाद्रपी स उच्यते ।। . - ·व्यवहारकाण्डे विवादविषयाणि 107 Ter आदानादनुपस्थानात् सद्य एव प्रहीयते । इति । आहानानन्तरमनागमने तदानीमेव हीनों भवतीयर्थः । तथा निरुचरतया हीनं निरूपयितुमाह स एव- बृहीत्युक्तोऽपि न घूयात् सद्यो बन्धनमईति । द्वितीयेऽहनि दुर्वविधारस्य पराजयम् ॥ पराजयो हीनता । अत एव हारीत सापदेशं हरेत्कालमधुवंश्चापि संसदि । उक्ता वचो विनुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ॥ सापदेशं सव्याजम् । तथाच कासापन व्याजेनैव तु यनासौ दीर्घकालमभीप्सति । सापदेशं तु तं विद्याद्वादहानिकर स्मृतम् ॥ इति । आहूतविपलायी तु अभियोगपरिहारामाहाने घुड़ा मन्छनचारी । एतेपा तूत्तरोत्तररुप हीना गुरूति झापयितुं हीन पञ्चविध इत्युक्त, न पुन पचविध एव हीन इत्य- वधारयितुं, विधान्तरतोऽपि हीनाना स्मरणात् । दीनताया गुरुत्यज्ञापनं तूतरोत्तरस्य दण्डभ्यस्तुज्ञापनार्यम् । उक्त च तथा कासायनेन- अन्यवादी पणान् पच क्रियापी पणान् दश नोपस्थाता दया द्वौ च पोडशव निरत्तरः ॥ आहूतविपलापी च पणान् ग्रावस्तु विंशतिम् । अत्र वृतीपपभमयो दण्डमाप्तौ विशेषमाह स एव-- .

·108 स्मृतिचन्द्रिकाया - त्रिराहूतमनायान्तमाहूतविपलायिनम् । पञ्चरात्रमतिकान्तं विनपेत्तं महीपतिः ।। तथा प्रकरान्तरेणापि हीनतेन दर्शित श्रावितव्यवहाराणामेकं यत्र मभेदयेत् ।। वादिन लोभयेचैव हीनं तमिति निर्दिशेत ।। वृहस्पतिनापि- भयं करोति भेदं वा भीपणं वा निरोधनम् । एतानि वादिनोऽर्थस्य व्यवहारे स हीयते ॥ अर्थव्यवहारे भयादीनि समस्तान्यसमस्तानि वा येन वा- दिना कृतानि स हीयत इसर्थ । भीपण युखान्तरण भी त्युत्पादनम् । मनुनाऽपि- अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापद्भुते च य । यश्चाधरोचरानान्विदीनानावबुध्यते ।। अपदिश्यापदेशं च पुनर्यस्त्वपधावति । सम्यकपाणिहित चार्थ पृष्टस्सन्नाभिनन्दति ॥ सन्ति ज्ञातार इत्युक्ता दिशेत्युक्तो दिशेन य । धर्मस्य कारणैरतहीनोऽसाविति निर्दिशेत् ।। इति । अयमर्थ- अदेश्यं निर्णयसमयामम्भविनं साक्षिणं यो निर्दिशति, सम्भविनं वा निर्दिश्य योऽपहुते न मया निर्दिए इति , पश्चात्मनो वचनगवक्रमविरोधं न जानाति, यः पुनरप- ·व्यवहारकाण्डे विवादविषयाणि 109 - देश मम पीडा वर्तत इत्यादिव्याजमपदिश्य अपसरति, सम्यक्मणिहितं सुष्टक्तमर्थमनूद्यात्र किं प्रवीपीति पृष्टो यो न किंचिदुत्तरं प्रस्तौति , यश्च साक्षिणः सन्तीत्युक्ता कथय तानित्युक्तोपि न कथयति असौ हीन इति धर्माधिकरणस्थ. पूर्वोक्तकारणेनिर्दिशेदिति । एतेष्वपि हीनेषु दोपानुरूपो दण्डो ग्राह्यः । तथा च हीनाधिकारे कात्यायन दोपानुरूपं संग्राह्यः पुनर्वादो न विद्यते । इति । प्रकृतार्थसिद्धयर्थमिति शेप । अयं च प्रतिषेधो मन्युकृतविवाद एव, यत आह नारद सर्वेप्वर्थविवादेषु वाक्छले नावसीदति । पवस्त्रीभूम्यणादाने शास्योप्यान्न हीयते ॥ पश्चादिसर्वार्थविवादेपु वाक्छले प्रमादाभिधाने कृतेऽपि नावसी. दति नात्यन्तं हीयते, यतस्तत्र दण्ड्यस्यापि न प्रकृतार्थहा- निरित्यर्थ । अत्रापवादमाह कात्यायन- उभयोलिखिते वाक्ये पारब्धे कार्यनिश्चये । अनुक्तं तत्र यो भूयात् तस्मादर्थात्स हीयते ।। याज्ञवल्क्योपि- संदिग्धार्थ स्वतन्बो य साधयेद्यश्च निप्पते । न चाहूतो वदेत् किंचिद्धीनो दण्ड्यश्च स स्मृतः ।। स्वतन्त्र परीक्षकनिरपेक्ष । निप्पतेत् दयमदत्वा निप्पर तिष्ठेव, पलायैत वा । दण्डग्रहणेनैव हीनत्वसिद्धेः पुनहींनग्रह . .

·112
स्मृतिचन्द्रिकायां
इति । सृकिणी ओठमान्ती । निर्भुजति कुटिलीकरोति । स्व.
भावाद्विकृति गच्छेत् स्वाभाविकधर्माद्वैपरीत्यमेवं गच्छेदित्यर्थः।
मनुरापि-
आकारैरिङ्गितर्गत्या चेष्टया भापितेन च ।
नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥
इति । दुष्टस्योत शेषः । एवं दुष्टान्तःकरणतया ज्ञातस्यापि
न दण्डो न प्रकृतार्थाद्धानिर्वा । तयोर्मुनिभिरनभिधानात् । अदु-
प्रस्यापि कथंचिदेवंविधचिहान्वयसम्भवात् । दुष्टाभिधायकवच
नानां च तद्रक्षणादाववधानविधानार्थत्वेनावैयर्थ्यात् । ये पुनरे-
कान्तपराजयभयादाक प्रमाणकरणात् स्वतोऽपि वादतो
निवर्तन्ते ते दण्ड्या इत्साह वृहस्पतिः--
पूर्वोत्तरे संनिविष्टे विचार सम्प्रवर्तिते ।
प्रशमं ये मिथो यान्ति दाप्यास्ते द्विगुणं दमम् ।।
इति । मिथो यान्ति नृपं वञ्चयित्वेति शेपः । अत एवं
कात्यायन:-
आवेद्य प्रगृहीतार्था प्रशमं यान्ति ये मिथः ।
म. द्विगुणदण्ड्यास्स्युः विप्रलम्भान्नृपस्य ते ॥
इति एवंचावञ्चनया प्रशान्तानां न दण्ड. । अत एच
बृहस्पतिः-
पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते पक्रान्ते कार्यनिर्णये ।
द्वयोस्संतप्तयोस्सन्धिस्स्यादयःखण्डयोरिव ।।

·118 व्यवहारकाण्डे भन्याकलितपादः साक्षिसभ्यविकल्पस्तु भवेत्तत्रोभयोरपि । डोळायमाने यो सन्धि प्रकुर्यातां विचक्षणौ ॥ ममाणसमतो यत्र भेदश्शावचरित्रयोः । तत्र राजाज्ञया सन्धिरुभयोरपि शस्यते ॥ इति । एकस्य वादिनः एकान्तपराजयादाक् यो सन्धि भकुर्या- तां तो विचक्षणावित्यर्थः। इति स्मृतिचन्द्रिकाया विवादविषयाणि अथ प्रत्याकलितपाद. तत्र वृहस्पतिः- ये तु तिष्ठन्ति करणे तेपां सभ्यर्विभावना । कथयित्वोत्तरं सम्यक दातव्यैकस्य चादिनः ॥ तेपा धर्माधिकरणस्थानां मध्ये एकत्यार्थिन प्रसार्थिनो वा वि- भावना क्रिया सभ्यनिर्धारयितव्येत्यर्थः । तथाच कात्यायन:- शोधिते लिखिते सम्यगिति निर्दीप उत्तरे । प्रसार्थिनोथिनो वाऽपि क्रियाकरणमिप्यते ॥ आर्थिनः पर्थिनो वा यस्य साध्यमस्ति असौ तत्साध्यसिद्धये सदुत्तरानन्तरमेव प्रमाणलेखनं कुर्यादिसर्थ । तथाच याज्ञवल्क्यः- ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञानार्थसाधनम् । इति । उत्तरसिद्धिसमनन्तरमेव साध्यवान् वादी प्रमाणमु. द्भावयेदित्यर्थः । किं तत्प्रमाणमित्यपेक्षिते स एवाह- SURITI CHA -Vol III 15 ·110 स्मृतिचन्द्रिकाया णं प्रकृतादर्थाद्धीन इति ज्ञापनार्थम् । अत एव नारदः आनेवेद्य तु यो राज्ञे संदिग्धेऽर्थे प्रवर्तते । प्रसह्य सं विनेयस्यात् स चाप्यों न सिद्धयति ।। इति । बृहस्पतिरपि-- . आहूतमपलायी च मौनी साक्षिपराजितः । स्ववाक्यप्रतिपत्नश्च होनवादी चतुर्विधः ।। स्ववाक्यमातिपन्नः स्ववाचैव संप्रतिपन्नः । अत्रापि चतुर्विधग्रहण मेतेपामुत्तरोत्तरस्याचिरं प्रकृतादाद्धीनत्वं भवतीति ज्ञापयितुं न पुनः मतादर्थाधीनश्चतुर्विध एवति नियन्तं तिधान्तरस्थाप्यु- क्तत्वात् । तत्र कदा कस्य हीनत्वमित्यपेक्षिते हि स एव- प्रपलायो त्रिपक्षेण मौनकृत्सप्तभिदिनैः । साक्षिभिन्नस्तत्क्षणेन प्रतिपन्नश्च हीयते ॥ तथा निर्दिष्टान् साक्षिपुरुपानवादयतोऽप्येवंविधहीनत्वं चि. रेण भवतीत्याहस एव- साक्षिणस्तु समुद्दिश्य यस्तु तान्न विवादमैत् । त्रिंशद्रात्रात् त्रिपक्षादा तस्य हानिः मजाया ।। न वादयेत्काम । इति शेपः । तथाच कात्यायन:- साक्षिणो यस्तु निर्दिश्य कामता न विवादयेत् म वादी हीयते तस्मात् त्रिंशद्रात्रात्परेण ॥ इति । अकामनश्चेन्न होयते । अत एव वृहस्पतिः- आचारकरणे दिव्ये कृत्वोपस्थाननिश्चयम् । :- ·व्यवहारकाण्डे विवादविषयाणि 111 - नोपस्थितो यदा कश्चिच्छलं तंत्र न कारयेत् ।। देवराजकृतो दोषस्तस्मिन् काले यदा भवेत् । अवधित्यागमात्रेण न भवेत्स पराजितः ॥ इति । 'छलं तत्र न कारयेत्' इति वदन् अन्यत्रार्थहानि- प्रतिपादकवचनच्छलानिरसनेनापि व्यवहारनयनं कार्यमिति ज्ञापयति । एवंचार्थविवादेषु यत्र नादानिवचनं तत्रैव हीन स्य वादो ग्राह्यो नान्यत्रेसवगन्तव्यम् । अत एव कात्यायन.- पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च । हीनस्य गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य तु ॥ इति । पलायनादाववधिभूतकालातिक्रमणेनागमनादिकर्तुरर्थ- हान्यभावाद्वादो ग्राह्य इसर्थः । तत्र यदि होनेनेतरस्य पराजय तदा विशेपम्तेनैव दर्शितः- यो हीनवास्येन जितस्तस्योद्वारं विदुर्बुधाः । स्ववाक्यहीनो यस्तु स्यात्तस्योद्धारो न विद्यते ॥ इति । याज्ञवल्क्यस्तु दुष्टवादिपरिज्ञानार्थयाह- देशाद्देशान्तरं याति सकिणी परिलेहि च । ललाटं स्विद्यते चास्य मुख वैवर्ण्यमेति च ॥ परिगुप्यत्स्खलद्वाभ्यो विरुद्धं बहु भापते । वाक्चक्षु पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजसपि ॥ सभावादिकृति गच्छेन्मनाचाकायकर्मभिः । अभियोगेऽथ साक्ष्ये च दुएस्स परिकीर्तित.

·114
स्मृतिचन्द्रिकार्या
प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् ।
एपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥
दिव्यं घटादिः । तथाच नारदः
क्रिया तु द्विविधा गोक्ता मानुषी दैविकी तथा ।
मानुपी लेख्यसाक्षिभ्यां घटादिदैविकी स्मृता ॥
लेख्यसातिभ्यां भुक्तथा च मोक्ता मानुपीयर्थः । भुक्तेराप
मनुष्यसम्बन्धित्वात् । अत एव वृहस्पतिः-
साक्षिलेख्यानुमानं च मानुपी त्रिविधा स्मृता ।
इति । अनुमानं भुक्तिः, स्वत्वानुरूपकत्वात् । धादिरपि तेनैव
दर्शितः-
धटोऽग्निरुदकं चैव विपं कोशश्च पञ्चमम् ।
पष्टं च तण्डुलाः प्रोक्तं सप्तमं तप्तमापकम् ॥
अष्टमं फालमित्युक्तं नवमं धर्मजं भवेत् ।
दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयंभुवा ॥
इति । अन्यानि तु दिव्यानि नारदेन निर्दिष्टानि-
सत्यं वाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च ।
देवतापितृपादाश्च दत्तानि सुकृतानि च ॥
इति । चशब्दोऽन्येपामपि पुत्रशिरस्पर्शनादीनां सङ्ग्रहणार्यः ।
एते च घटादयः ससादयश्च दिवि देवैः कृतत्वाद्दिव्यदैविकसं.
ज्ञाद्वयशालिनः । तथाच पितामह -
यस्माद्देवैः प्रयुक्तानि पुष्करार्थे मनीपिभिः ।

·च्यवहारकाण्डे प्रत्याकलितपाद. 115 परस्परविशुद्धयर्थं तस्मादिव्यानि नामत ॥ अत्रोपक्रमसामाविकानि नामत इति लभ्यते, देवै प्रयु- क्तानीति निमित्तदर्शनात् । उपसंहारसामर्थ्यादिपि संभवनिमि- सानीति गम्यते, दिव्यानि नामत 'इयुक्तत्वात् । तेन श्रुत्व- र्याभ्यामनेन वचनेन घटादीनामाजिगमनादाज्यमितिवद्यौगिकं नामद्वयमुक्तम् । शपथनाम नारदेनैव तेपामेव दर्शितं- सप्तर्पयस्तयेन्द्रायाः पुष्करार्थे तपोधना । शेपुश्शपथमन्यग्राः परस्परविशुद्धये ॥ इति । व्यासोपि- अर्थानुरूपाश्शपथाः स्मृता-सयघटादयः। इति । यत्तु बृहस्पतिनोक्तं- घटाद्या धर्मजान्ता च देवी नवविधा स्मृता। इति, तत्र स्वयंभुवेति शेपो द्रष्टव्य । नारदस्मृतसत्यादिभिस्स- ह दैव्या वस्तुतो वहुविधत्वात् । या पुनर्नारदीये दिव्यशपथयोः भेदेनोक्तिः- यदा साक्षी न विधेत विवादं वदता नृणाम् । तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैर्वा पृथग्विधैः ।। इति, सा गुरुपु दिव्यशब्दो लघुषु शपथशब्दः मायिक इति द- शयितुं, न पुनस्तयोरर्थभेदकथनाय, लोके नयो पर्याय शब्दत्वात् । साक्षी न विद्यते इति लिखितादित्रयाभावोपलक्षणार्थः । याज्ञ वल्क्येनाशेपमानुपाभावे दिव्यस्मरणात् । अत एव- - ·116 स्मृतिचान्दकार्या मम्भवे साक्षिणां माज्ञो दैविकी वर्जयेत् क्रियाम् । संभवे तु प्रयुञ्जानो दैविकी हीयते तत ॥ इति । कात्यायनवचनेऽपि साक्षिग्रहणं मानुपोपलणामिति मन्तव्यम् । तथा- दिवाकृते कार्यविधौ ग्रामपु नगरेषु च । संभवे साक्षिणां चैर दैवी न भवति किया । इति नारदवचने पि दिवाकृतादिसंकीर्तनं मानुपप्रमाणसंभवे दिव्यनिषेधार्थमवगन्तव्यम् । अत एव कात्यायन:- ययेकेदशव्याप्ताऽपि किया विद्यत मानुपी । सा ग्राह्या न तु पूर्णाऽपि दैविकी वदता नृणाम् ॥ विशिष्टसाध्ये विशेप्यागे मानुपसभवे विशिष्टार्थमाधकमापि न दिव्य ग्राद्यमित्यर्थ । विशेपणाशसिद्धिस्तु विभापितक- देशन्यायादल्पशपयेन वा कार्यसभिप्राय । न च वाच्यं एकदेश इत्यविशेषवचनाविशेषणाशे विशेप्याशे या मानुपस भये दिन्प निपिध्यत इति । यत आइ स एव- सारभूत पदं मुक्ता अमाराणि वन्यपि । संसाधपेत् त्रिपा या तु तां जया मारचर्जिनाम् ।। इति । तया विवादिनो करिदेवमानुषयोग्न्यतरद ममाणम न्यतरेण वादिना कृन निणायक मित्यहीगारेऽपि मानुपममरे तदेव निर्णायक न देषिकमित्याद म एप- योको पानुपी याद अन्यो यातु देविवीम् ।

·117 . - व्यवहारकाण्डे प्रत्याकड़ितपाद मानुपी तत्र गृह्णीयान तु दैवीं क्रियां नृपः॥ एवं च सर्वथा मानुपासम्भवे दिव्यमित्युत्सर्गः । काचिदस्थाप वादमाह स एच- प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुप्ये दण्डवाचिके । बलोद्भवेपु कार्येषु साक्षिणो दिव्यमेव वा ॥ अयं च विकल्पो गृहसाहमिकेतरविपयः । तत्र मानुपासंभवेन विकल्पासम्भवात् । अत एवोक्तं तेनैव-- गूढसाहसिकानां तु माप्त दिव्य परीक्षणम् । युक्तिचिदेशिताकारवाक्चक्षुधेष्टितैर्नृणाम् ।। गूढसाहसिकानां मुखवेष्टनादिवशादलक्ष्यमूर्तीनामिसर्थः । यु क्तिचितादेरप्यभावे तेषां दिव्यं, न पुन माझ्याधभावमात्र इति दर्शयितुं पुनर्वचनारम्भः । तथोत्तमसाहसिकानां प्रकटानामपि दिव्येनेव परीक्षणमित्याह स एव- उत्तमेषु च सर्वेषु साहसपु विचारयेत् । सद्भावं दिव्यदृष्टेन सत्सु साक्षिषु वै भृगुः ।। ऋणविवादेषु तु विशेषमाह नारद- प्रमादादनिनो यत्र न लेख्यं न च साक्षिण | अर्थ चापहृते वादी तस्योक्तः त्रिविधो विधैि ॥ वादी गृहीतधन. । विधिः धनसाधनोपाय | सोपि तेनैव दार्शत: चौदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथैव च । . :- ·118 स्मृतिचन्द्रिकाया तृतीयश्शपथः मोक्त' ते ऋणं साधयेत् क्रमात् ।। प्रतिकालं चोदना प्रत्यर्पणकालो यदा यदा प्राप्तस्तदा तदा मदीयं दीयतामिति निश्चतु पञ्चकृत्वो चा मध्यस्थजन- समक्षं अन्येनापतिहता मतिदानप्रेरणा, सा प्रथम उपाय. । तदसंभवे युक्तिलेश अमुमिन्देशे अमुप्मिन्कालेऽमुनाऽर्थसबन्धन इयत्परिमाणमेतत्कर्मार्थ ऋणं गृहीतं त्वया इत्यादि द्वितीयोपायः। तस्याप्यसंभवे तृतीयोपायः शपथ इत्यर्थः । अय चार्थ. तेनैव दर्शित अभीक्ष्णं चोग्रमानोपि प्रतिहन्यान तद्वच । त्रिचतुःपञ्चकृत्लो वा परतोऽर्थ समाचरेत् ॥ चोदनापतिघाते तु युक्तिलेशैस्समन्वियात् । देशकालार्थसंबन्धपरिमाणकियादिभिः ॥ युक्तिप्वप्पसमास शपथेरेच निर्णयेत् । अर्थकालवलापेक्षरमयम्युमुस्तादिभिः ।। कात्यापनोपि--- ऋणे लेख्य साक्षिणो वा युक्तिलेशादयोपि वा। दैषिकी या क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया । तथा विवादमात्र प्रत्याह स एच- प्रमाहेनना वाऽपि दिव्येनैव तु निश्चयम् । सेंप्वेय विवादेषु सदा कुर्यात्नराधिप । सर्वाभावे तु यनेन नान्यथैव कदाचन ॥

·119 . - व्यवहारकाण्डे प्रत्याकलितपाद इति । ममाणशब्दहेतुशब्दयोरर्थमाह व्यासः- लिखित साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । अनुमान विदुहेतुस्तश्चेति मनीपिणः ॥ इति । एवं च दृष्टप्रमाणेनासिद्धावदृष्ट प्रमाणमाश्रयणीयं नान्य- येति तात्पर्यार्थः कचित् दृष्टेनासिद्भावप्यदृष्टं नाश्रयणीयामिसाह बृहस्पति प्रथमे वा तृतीये वा प्रमाणं दैवमानुपम् । उत्तरे स्याञ्चतुर्थे तु ससाक्षिजयपत्रकम् ।। माड्मयायोत्तरे साक्षिजयपत्रयोरन्यतरेणासाधयन्वादी न पानिज- यीत्यभिप्राय । अनेनैवाभिप्रायेण व्यासोपि-~- प्राङ्मयाये जयपत्रेण प्राडिवाकादिभिस्तथा । सत्यं वादी समाप्नोति यद्यत्तेन निवेदितम् ॥ वादी मत्यर्थी, तस्यैव तत्र साध्यवादित्वात् । अत एव वृहस्पति:- प्राङ्याये मत्यवस्कन्दे प्रत्यर्थी साधयेत्स्वयम् । उत्तरार्थ प्रतिज्ञार्य अर्थी मिथ्योत्तरे पुनः ॥ मिथ्योत्तरेऽभ्युपगमाभावेन भाषार्थस्य साध्यताहानात् प्रति ज्ञातार्थमर्येव साधयेदित्यर्थः । कारणोत्तरे तु भापार्थस्याभ्यु- पगमादेव साध्यत्वाहानान्न प्रतिज्ञावादिनः प्रतिज्ञातार्थसा- धनं, किं तूत्तरार्थे अर्थिना यदनभ्युपगत कारणं तदेव प्रत्यार्थ- ना प्रमाणेन साध्यम् । अत एव कात्यायन:- प्रपद्य कारण पूर्वमन्यद्गुरुतरं यदि ।

·120 स्मृतिचन्द्रिकायां प्रतिवाक्यगतं ब्रूयासाध्यते तद्धि नेतरत् ।। पूर्व प्रतिज्ञावादिनोक्तं प्रपद्य अङ्गीकृत्य अन्यद्गुरुतरमणीकृतम- . तिज्ञातार्योपमर्दनक्षम कारणं- प्रत्यर्पणादिकं प्रतिवाक्यगतमुत्त- रवाक्यस्थं यदि मत्यर्थी ब्रूयात् तदा तदेव किल तेन साध्यते, अर्थिनाऽनहीकृतवान् । नेतरत् प्रत्याँधनाश्रीकृतं प्रतिज्ञावार्थ जासं अर्थिना साध्यक्त इत्यर्थः। प्रपद्येत्युपलक्षणार्थ, तेन म- प्रतिज्ञावादिनोक्तं मिथ्येत्युका कारणाभिधानेऽपि कारणमेव सा- ध्यते । मिथ्याकारणयोर्वापि ग्राह्य कारणमुत्तरम् । इति हारीतस्मरणात् । तथा सत्योत्तरे न कस्यापि वादिन' क्रियेत्याह स एव- माङवायकारणोक्ती तु मत्यर्थी निर्दिशक्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपनौ न सा भवेत् ।। भापायामुत्तरे च साभ्यार्थीमावादित्यभिमाय । अत सम्पति- पत्तौ द्विपात्त्रव्यवहार ! तथाच कात्यायन मिथ्योक्तौ स चतुप्पात् स्यात् प्रत्यवस्कन्दने तथा । माङ्गपाये च स विज्ञेयो द्विपात्सम्मतिपत्तिषु ।। तेन सम्पतिपत्ता क्रियानिर्देशाद्यभावादुत्तरान्त एव व्यवहारः समाप्यते । एवंच मिथ्याकारणयोर्मानुपी दविकी क्रिया, पाइपाये तु मानुप्या सत्ये न काचिदित्यनुसन्धेयम् । मिपा- कारणयोरपि फचिन्न दैनिकीत्याह वृहस्पति -

·व्यवहारकाण्डे प्रत्याकलितपाद
121
वापारप्ये महीवादे निपिद्धा दैविकी क्रिया ।
.'इति । तेन तां तत्र न कल्पयेदित्यभिप्राय । अत एव कात्या-
यनः-
वाक्पारुष्ये चं भूमौ च दिव्य न परिकल्पयेत् ।
इति । नन्वनेनैव वाक्पारुप्ये दिव्यमुक्त 'प्रक्रान्ते' इत्यादिना ।
सयमुक्तं तत्तु महापारुष्यविपयं, इदं स्वल्पपारुप्यविषयामिति
न किंचिद्विरुद्धम् । भामाविति स्थावरोपलक्षणार्यम् । अत एव
पितामहः-
स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेत् ।
साक्षिभिलिखितेनाथ भुक्तया चैतान् प्रसाधयेत् ॥
अत्र मानुपासंभवे हेतुना निर्णयः, तदसम्भवे राजाज्ञयति म
न्तव्यम् । तथा कचिदिव्यनियमार्थमाह स एव----
महाशापाभिशापेषु निक्षेपहरणे तथा ।
दिव्य कार्य परीक्षेत राजा सत्स्वपि साक्षिपु ॥
कात्यायनोपि-
समत्वं साक्षिणा यन दिव्यैस्तत्रापि शोधयेत् ।
प्राणान्तिकाविवादे वा विद्यमानेषु साक्षिषु ॥
दिव्यमालम्वते वादी न पृच्छत्तत्र साक्षिणम् ।
इति । बृहस्पतिरपि-
लिखिते साक्षिवादे च संदेहो जायते यदा ।
अनुमाने च सम्भ्रान्ते तत्र दैवं विशोधनम् ।।
T
-
SuRiTi CHA --Jol III
16

·- . 1p2 स्मृतिचान्द्रकाया अनुमानं भुक्तिः उल्काहस्तत्वादियुक्तिश्व । व्यासोपि- मयैतन्न कृतं लेख्यं कूटमन्पेन कारितम् । अधरीकृत्य तत्पत्रमर्थे दिव्येन निर्णयः ।। निर्णेतन्येऽर्थे निर्णय दिव्येन कुर्यादिसर्थः । कात्यायनोपि- यत्र स्यात्सोपचं लेख्यं तद्राजश्रावितं यदि । दिव्येन शोधयंत्तत्र राजा धर्मासनस्थितः ॥ नथा क्वचिल्लेख्यस्य क्वचिद्भुक्तेः क्वचित्साक्षिणश्च सति सम्भवे नियमार्थमाह स एव- पूगश्रेणीगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता । - तस्यास्त साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ द्वारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिके तथा । भुक्तिरेच हि गुर्वी स्पात् न लेख्यं न च साक्षिणः ।। दचादत्तेऽथ भृत्यानां स्वामिना निर्णये सति । विक्रयादानसम्बन्धे फ्रीत्वा धनमयच्छति ॥ द्यूते समाये चैव विवादे समुपस्थिते । साक्षिणस्साधनं प्रोक्तं न दिन्यं न च लेख्यकम् ।। इति । एवमुक्ता प्रमाणस्य व्यवस्था परीक्षकैः परिपालनीयेत्याह नारद: प्रमाणानि प्रमाणः परिपाल्यानि यनतः। सीदन्ति हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितः ।। अव्यवस्थितः प्रमाणः प्रमाणकर्तारो यतो विनश्यन्ति अतः - ·व्यवहारकाण्डे क्रियापद 123 कस्यात्र किं प्रमाणं लेख्यमिति प्रत्याकलनकुशलै, मसाकलाप तव्यमित्यर्थः । अत्र कैश्चित् पण्डितमन्यैः-न स्थावरेप लिखिता- दिकथनं प्रमाणनियमाय, किंतु प्रायिकत्वमदर्शनार्थ,. अन्यथा. कथंचिल्लेख्यादिनाशे निर्णयाभावः स्पादित्युक्तं, तदयुक्तम् । नियमार्थत्वेऽपि युक्तिभि पार्थिववचनाद्वा निर्णयसम्भवात् । अत एव पितामहः- लेख्यं यत्र न विद्यत न भुक्तिनं च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥ निश्चेतुं ये न शक्यास्स्युर्वादास्संदिग्धरूपिणः । तेपां नृपः प्रमाणं स्यात् स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ इति । अत एव दृष्टादृष्टममाणमुक्ता उक्तं व्यासेन- एपामभावे राजाज्ञा निर्णयं तु विदुर्बुधाः । इति । प्रमाणानां स्वरूपतो निषेधवशादा असम्भवे निर्णयो राजाज्ञया भवतीत्यर्थः । इति स्मृतिचन्द्रिकाया प्रत्याकलितपादः - अथ क्रियापादः तत्र बृहस्पतिः- श्रुत्वा पूर्वोत्तरं सभ्यः निर्दिष्टा यस्य भावना । विभावयेत्पतिज्ञातं सोऽखिलं लिखितादिना ॥ भावना क्रिया । नारदोपि- पूर्ववादेऽभिलिखिने यथाऽक्षरमशेषतः । अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥

·124 स्मृतिचन्द्रिकायां पूर्ववादो भाषा । अभिलिखितं पूर्वपक्षाभिभावकतया लिखितमु. तरमिति यावत् । तृतीयपादः प्रत्याकलिताख्यः । तसिन् सति क्रिया प्रमाणम् । एवं चायमर्थ.-भापोत्तरमत्याकलिताख्य- पादत्रये मति क्रियया प्रतिपादयेत् स्वकार्यमयीं ममाणेन साध- येदिति । कार्यक्रियाशब्दयोरर्थमाह व्यासः- का हि साध्यमित्युक्तं साधनं हि क्रिपोच्यते । द्विभेदा सा पुनर्तया मानुपी दैविकी तथा ॥ साधनं ममग्णम् । बृहस्पतिरपि क्रियाभेदमाह- द्विमकारा क्रिया मोक्ता मानुषो दैविकी तथा । एककाऽनेकथा भिन्ना मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥ कासायनोपि- पञ्चमकारं देवं स्यान्मानुपं त्रिविधं स्मृतम् । इति । पञ्चमकामिति नावधारणार्थम् । तण्डुलतप्तमापादिविधा- न्तरस्यापि दैविकस्य स्मृत्यन्तरे दर्शनात् । त्रिविधमिति निय- मार्थमेव, स्मृत्युत्तराविसंवादात् । अत एवात्र त्रिविध स्मृतमि- सर्थः । यत्पुनर्नारदेनोक्तं- लिखितं साक्षिणथान द्वौ विधी परिकीर्तिता । इति, न तत्सवानियमार्यम् । तयात्वे-- लिखितं साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । इति स्ववचनेन विरोधापचित्पादतो भुतितो बहुविषयत्वमि- तरयोरिति वतुं दो वियी परिकीतितो' इत्युक्तमित्यवगन्तव्यम् । इति स्मृतिपन्द्रिप्रया प्रियाभेदा.

·व्यवहारताण्डे लेख्यनिरूपणम् 125 - . अथ लेख्यनिरूपणम् • सत्र वसिष्ठः- लौकिकं राजकीयं च लेख्यं विद्यात् द्विलक्षणम् । इति । लौकिकं जानपदम् । तथाच सहकारः राजकीयं जानपद द्विविधं लिखितं स्मृतम् । इति । तत्र राजकीयं शासनादिभेदेन चतुर्विधमित्याह वसिष्ठः- शासनं प्रथम ज्ञेयं जयपनं तथाऽपरम् । आज्ञामज्ञापनापत्रं राजकीयं चतुर्विधम् ॥ तत्र शासनं निरूपयितुमाह याज्ञवल्क्यः- दत्वा भूमि निवन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् । भागामिभनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिव ॥ निबन्धः वाणिज्यादिकारिभिः प्रतिवर्ष प्रतिमासं वा किंचिद्धन- मम्मे ब्राह्मणापास्य देवत्ताय वा देयमित्यादिनभुसमयलभ्योऽर्थः। अत्र यद्यपि धनदातृत्वं वाणिज्यादिकर्तु , तथाऽपि निवन्धकर्तु- रेव पुण्य, तदुद्देशेनैवेतरस्य प्रवृत्ते । भूमिमिति ग्रामारामादीना पुपलक्षणार्धम् । अत एव वृहस्पति दत्वा भृम्यादिकं राजा नाम्रपट्टे तथा पटे। शासनं कारयेद्धम्य स्थानवंशादिसंयुतम् ॥ कारयेत् सन्धिविग्रहाधिकारिणति शेपः । तस्यैवात्र लेखने कर्तृत्वनियमात् । तथाच व्यास राज्ञा तु स्वयमादिष्ट सन्धिविग्रहलेखकः । " ·126 - स्मृतिचन्द्रिकायां ताम्रपटे पटे वाऽपि विलिखदाजशासनम् ॥ क्रियाकारकसम्बन्धं समासार्थक्रियान्वितम् । इति । क्रियाकारकयो सम्बन्धी यस्मिन् शासने तत्तथोक्तम् । समासापक्रियान्वितं संक्षिप्तार्थोपन्यासक्रिपया समन्वितमित्यर्थः । ताम्रपट्टादी लेखनीयमर्थमाह याज्ञालय :- अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मानं च महीपतिः । मतिग्रहपरीमाणदानच्छेदोपवर्णनम् ॥ इति । उदृतमहीमण्डलस्य श्रीपतेराहवपुप. वरदानप्रतिपाद- कमाशीर्वादमादावाचारमाप्तमभिलेरत्यानन्तरमात्मनो वंश्यान् प्र. पितामहपितामहीपवारल्यान जानुक्तरमेण गोर्यादिगुणवर्णनदा- रात्मानं चतुर्यमभिलेरय प्रतिग्रहपरिमाणादिकं लगयेदित्य- यः। प्रतिगृह्यत इति प्रनिग्रही भूम्याटि नियन्धश्च । तस्य परिमाणामपा । दान छेदो दीयमानभूम्यादेर्मर्यादा । न्या. मोपि- ममामामतदर्धापनामोपलक्षितम् । प्रतिग्रहीनासादिमगोपनात वारिकम् ।। इति । समदानम्यामागरणवायर नानिलगागादिक- मपि मेगनीयमिन्युत्तरार्धस्यार्थः । नयाऽन्यदपि मापनीयं स पवार- म्यानं पंगानुपप्प र देशं प्रापमुपागतम् । प्रामणस्प तथा पा-पान.पान्यानपिनान निरन् ।

·व्यवहारकाण्ड लेख्यनिरूपणम् 121 कुटुम्बिनोव्य कार्यस्थतवैद्यमहत्तरान् । म्लेच्छचण्डालपर्यन्तान् सर्वान् संयोधयन्निति ॥ मातापित्रोरान्मनश्च पुण्यायामुकमूनवे । । दत्तं मयाऽमुकायाय दानं सब्रह्मचारिणे ॥ इति । वृहस्पतिरपि- अनाच्छेद्यमनाहार्य सर्वभाब्यविवर्जितम् । चन्द्रार्कसमकालीन पुत्रपौत्रान्वयानुगम् ॥ दातुः पालयितुस्स्वर्ग हर्हर्नरकमेव च । पार्ट वर्षसहस्राणि दानच्छेदफलं लिखेत् ।। इति । आगामिनृपादियोधनार्थमिति शेपः । अत एर व्यासः पष्टिं वर्षसहस्राणि दानच्छेदफलं तथा । आगामिनृपसामन्तबोधनार्य नृपो लिखेत् ।। तथा श्लोकान्तरमपि लेखनीयं तेनैव पठित- सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां काले काले पालनीयो भवद्भिः । मर्वानेतान् भाविनः पाधिवेन्द्रान् भूयो भूयो याचते रामभद्रः ॥ इति । ततो राजा स्वयं स्वहस्तं लिखेत् । तथाच स एव- संनिवेशं प्रमाणं च स्वहस्तं च लिग्वेत्स्वयम् । इति । मतं मेऽमुकपुरष अमुक महीपनेर्यदनोपरि लिखित- मिति स्वयं लिवेदित्यर्थः । लेखकच स्वनाम लिखेन तथाच स एवं- ·128 स्मृतिथीन्दकाया सन्धिविग्रहकारी चं भवेद्यश्चापि लेखकः । स्वयं राज्ञा समादिष्टः स लिखेद्राजशासनम् ॥ स्वनाम तु लिखेत्पश्चात् मुद्रितं राजमुद्रया । ग्रामक्षेत्रगृहादीनामीहक स्वादाजशासनम् ॥' इति । एतच्च प्रतिग्रहीतुरर्पणीय, तस्योपयोगित्वात् । अत एव विष्णु:- 'पटे वा ताम्रपट्टे वा लिखितं समुद्राई चागामि- नृपतिपरिज्ञानाथै दद्यात्' इति । सहकारोपि- राजस्वहस्तचिद्देन राजादेशेन संयुतम् । युक्तं राजाभिधानेन मुद्रितं राजमुद्रया ।। स्वलिप्यनपशब्दोक्तिसंपूर्णावयवाक्षरम् । शासनं राजदत्तं स्यात् सन्धिविग्रहलेखकः ॥ इति । सन्धिविग्रहलेखकः लिखितमुक्तविधमन्यस्म राज्ञा दत्त शासनाख्यं स्यादित्यर्थः । एतच्च शासनं न दानसिद्धार्थ, तप प्रतिग्रहेणैव सिद्धे, किंतु दत्तक स्थैर्यकरणार्य, स्थिरत्वे अक्षय- फलश्रुतेः । तथाहि- रुणद्धि रोदसी चाय यावत् कीर्तिस्तरस्विनी । तावत् किलायमध्यास्ते सुकृती वैबुध पदम् । अनेनवाभिप्रायेण याज्ञवलयेनाप्युक्तम्--- ॥

·. व्यवहारकाण्डे लेख्यनिरूपणम् 199 खहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत् स्थिरम् । इति । कालसंपन्नं वत्सरादिविशेपितदानादिनोपेतम् । तथाच व्यास:- ज्ञातं मयति लिखितं दात्राध्यक्षाक्षरैर्युतम् । अब्दमासतदर्धाहोराजमुद्राङ्कितं तथा ॥ अनेन विधिना लेख्यं राजशासनके लिखेत् । इति । तथाच स एव जयपत्रं निरूपयितुमाह- व्यवहारान् स्वयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राईिवाकत । जयपत्रं ततो दद्यात् परिज्ञानाय पार्थिवः ॥ कस्मै दद्यादित्यपेक्षिते स एवाह- जङ्गमं स्थावरं येन प्रमाणेनात्मसात्कृतम् । भागाभिशापसंदिग्धो यस्सम्यग्विजयी भवेत् ॥' तस्मै राज्ञा प्रदातव्यं जयपत्रं सुनिश्चितम् ।। वृहस्पतिरपि- पूर्वोत्तरक्रियायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः । मदद्याज्जयिने लेख्य जयपत्रं तदुच्यते ॥ पूर्वोत्तरक्रियायुक्तमिति वृत्तान्तोपलक्षणार्थम् । यत आह स एव- यद्वृत्तं व्यवहारे तु पूर्वपक्षोत्तरादिकम् । क्रियावधारणोपेतं जयपत्रेऽखिलं लिखेत् ॥ व्यासोऽपि- पूर्वोत्तरक्रियापादं प्रमाण तत्परीक्षणम् । SMRITI CHA-Vol. III. . 17 ·-- 180 स्मृतिचन्द्रिकायो निगद स्मृतिवाक्यं च यथासभ्यं विनिश्चितम् ॥ एतत्सर्व समासेन जयपत्रे विलेखयेत् ।। इति । क्रियापादं क्रियाभिमर्शनपाद प्रत्याकलितपादमिति या पत् । निगदं साक्षिवचनम् । यथासभ्यं सभ्यानतिक्रमेण | समा. सेन संक्षेपेण । कासायनोपि-- आर्थिमर्थिवाक्थान प्रतिज्ञा साक्षिवाक्तथा । निर्णयश्च यथा तस्य यथा चावधृतं स्वयम् ।। एतद्यथाक्षरं लेख्ये ययापूर्वं निवेशयेत् ।। इति । यथापूर्वमित्येतत्तैनव मपश्चितम- अभियोक्रभियुक्तानां वचनं मानिवेशयेत् । सभ्यानां माड्दिवाकस्य कुलानां वा ततःपरम् ।। निश्चयं स्मृतिशास्त्रस्य मतं तच लेखयेत् ॥ इति । मतं नृपादीनामिति शेषः। मतलेखनं तु स्वहस्तेन, पर. इस्ततो मतलेखनस्थ 'यथा चावधृतं स्वयं' इत्यनेनैव पूर्वमेव वि. हितत्वात् । अत एवोक्तं तेनैव- सिद्धेनार्थेन संयोज्यो चादी सत्कारपूर्वकम् । लेख्यं स्वहस्तसंयुक्तं तस्मै दद्यात्तु पार्थिवः ॥ सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः। यया लेख्यविधौ तहत् स्वहस्तं तत्र दापयेत् ॥ इति । राजा तान् सभ्यान् जानपदलेल्यवज्जयपत्रे स्वहस्तं दापपेदिसर्थः । द्धवसिष्ठोऽपि-- ·181 - व्यवहारकाटे लेख्यनिरूपणम् प्राइवाकादिहस्ताई मुदितं राजमुद्रया। सिद्धेऽर्थे वादिनो दद्याज्जयिने जयपत्रकम् ।। एवमुक्तं जयपन पश्चात्काराख्यमिसाह कासायन: अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कारं विदुर्बुधाः । इति । अयं च पश्चात्कारो निर्णयविशेप एंव न सर्वत्रेसाह स एव- निरस्ता तु क्रिया पत्र प्रमाणेनैव वादिना । पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वाम विधीयते ॥ क्रिया साध्यम् । प्रमाणेनैवेति वदंश्चतुष्पाट्यवहार एव पश्चात्कारो न द्विपाद्यवहार इति कथयति । स्पष्टीकृतं चैतत् वृहस्पतिना- साधयेत् साध्यमर्थ तु चतुष्पादन्वितं जये। राजमुद्रान्वितं चैव जयपत्रकमिप्यते ॥ इति । द्विपाद्व्यवहारे तु भापोत्तरान्वितं जयपत्रमस्तथैव, पश्चा. कारस्यैव तत्रासदनुवादकत्वेन प्रतिषेधात् । अन्यदाप जयपत्रं तेनैवोक्तं- अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषां प्रदीयते । वृत्तानुवादसंसिद्धं तच स्याज्जयपत्रकम् ।। इतरेषां हानवादिनामिसर्थः । आज्ञापज्ञापनापत्रे द्वे वसिष्ठेन दर्शिते- सामन्तप्वय भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु वा । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ।। . - ·132 - स्मृतिचन्द्रिकाया कत्विक्पुरोहिताचार्यमान्येप्वभ्यार्हतेषु तु । कार्य निवेद्यते येन पत्रं प्रज्ञापनाय तत् ।। इति । वृहस्पतिरन्यदपि राजकीय प्रसादलेख्याख्यं पत्रमाह--- देशादिकं यस्य राजा लिवितेन प्रयच्छति । सेवाशौर्यादिना तुष्टः प्रसादलिखितं हि तत् ।। इति । अतो राजकीयं पञ्चविधं चतुर्विधमिसनास्थयोक्तमिति मन्तव्यम् । जानपदं पुनर्व्यासेन निरूपितम्- लिखेज्जानपदं लेख्यं मसिद्धस्थानलेखकः । राजवंशक्रमयुतं वर्षमासार्धवासरे ॥ युतमित्यनुपज्यते । वासरः दिनम् । भन्यदपि लेखयितव्यमि त्याह स एच- पितृपूर्ये नामजाती धनिकणिकयोलिखेत् । द्रव्यभेदममाण च वृद्धिं चोभयसम्मताम् ।। उभयसम्मतिः द्रव्यादरपि विशेषणम् । अत एव याज्ञवलस्य य कश्चिदर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेरयं तु साक्षिमत्कार्य तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ साक्षिमत् निष्णातार्थज्ञानुभूनमध्यस्थजननामान्वितम् । तथा कालनिकमणिकसाक्ष्यादिलेखनीयस्य यापता विशेषणेन वि. शेपनिष्ठत्वसिद्धिः तावद्विशेषणान्वित कार्यमित्याह स एव- समामासतदर्यादर्नामजातिसगोत्रकै । सनामचारिकात्मीयपिट्नामादिचिह्नितम् ।। - ·134 . स्मृतिचन्द्रिकायां यत्र लेख्ये विलिखितास्ताक्षिणतेऽप्यमुकपुत्रोऽमुकोऽत्रार्थे सा क्षीति मसेकं लिखेयुः । ते च द्वित्वादिसमसंख्यया विशिष्टा भवेयुः । न त्रित्वादिविषमसंख्ययेत्यर्थः । केनचिंदकारमश्ले पकल्पनया साक्षिसंख्यानियमो वैपरीसेन वर्णितः । स यस्मिन् देशे तथैवाचार तत्रैव ग्राह्यः नान्यत्र स्वरसार्थत्वात् । साक्षिण इति बहुवचनं गुरुतरकार्यलेख्यविषयम् । उत्तमर्णाधमाँ च साक्षिणी लेखकस्तथा । समवायेन चैकेपां लेख्यं कुर्वीत नान्यथा ।। इति हारीतेन लेख्यमाने साक्षिणावित्युक्तत्वात् । एवंचान्यकृत- लेख्यस्योत्तमाधमर्णसाक्षिद्वयलेखकरूपपञ्चपुरुषारूढत्वात् पञ्चा- रूद्ध पत्रमिति लोके व्यवहारः । साक्षिसङ्ख्याधिकवे त्वयं व्यव. हारो गौण इति मन्तव्यम् । लेख्यमात्रं प्रकृत्य व्यासेनाप्यु. तम्-- ऋणिहस्त नामयुतं साक्षिभ्यां पितृपूर्वकम् । इति । अतो द्विमभृतिभिस्समैर्भवितव्यमिति नियमो देशाचारा- विरोधनानुसंधेयः । यदा तु लिप्यनभिज्ञः साक्षी ऋणी वा तदा नारद आह- अलिपिज्ञो ऋणी यस्स्याल्लेखयेत्स्वमतं तु सः । साक्षी वा साक्षिणाऽन्येन सर्वसासिसमीपतः ।। विजातीयलिपिशोपि स्वयमेव लिखेद लिपिजत्वाद, सर्वे जानपदान् वर्णान् लेख्ये तु विनिवेशयेत् ॥

·व्यवहारकाण्हे देख्यनिरूपणम् 135 . इति कात्यायनस्मरणाच । साक्षिस्वहस्तलेखनानन्तरं याज्ञवल्क्य उभयाभ्यर्थिते चैतन्मया ह्यमुकम्नुना । लिखितं धमुकेनेति लेखकोऽन्त ततो लिखेत् ।। व्यासोऽपि- मयोभयाभ्यर्थितेनामुकेनामुकमूनुना । स्वहस्तयुक्तं स्वं नाम लेखकस्तुन्ततो लिखेत् ।। एवं जानपदे लेख्ये व्यासेनाभिहितो विधि । इति । अन्ततो लेख्यस्पैति शेष । एवमुक्तलेख्यमष्टविधामित्याह एव- चिरकं च स्वहस्तं च तथोपगतसंज्ञितम् । आधिपत्रं चतुर्थ च पञ्चम क्रयपत्रकं ॥ पष्ठं तु स्थितिपत्राख्यं सप्तमं संधिपरकम् । विशुद्धिपत्रकं चैवमष्टया लौकिकं स्मृतम् ।। इति । नात्र सध्या विवक्षिता । विभागपत्रादेरपि लौकिकत्वात् । तन चिरकर लक्षणमाह सहकारः- चिरक नाम लिखितं पुराणे पोरलेखकै । अधिपत्यार्थनिर्दिष्ट यथासंभवसस्तुते ॥ स्वकीयः पितृनामात्रैरथिमसथिसाक्षिणाम् । प्रतिनामभिराकान्तमथिसाक्षिस्वहस्तवत् ॥ स्पष्टावगमसयुक्त यथास्मृत्युक्तलक्षणम् । इति । संस्तुनै प्रशम्तैरियर्थः । कात्यायनस्तु स्वइस्तमाह- ·136 - - स्मृतिचन्द्रिकायां 'ग्राहकेण स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् । स्वहस्तलेख्यं विज्ञेयं प्रमाणं तस्मृतं बुधैः ।। एवमेव दायकॅन लिखितं ग्राहकेणाभ्युपगतं लेख्यं उपगताख्यं विज्ञेयम् । आधिपत्रमाह नारदः- आधिं कृत्वा तु यो द्रव्यं प्रयुङ्क्ते स्वघनं : यत्तत्र क्रियते लेख्यमाधिपत्रं तदुच्यते ।। अन्वाधिलेख्य विशेषमाह प्रजापतिः- धनी धनेन तेनेव परमाधि नयेद्यादि । कृत्वा तदाधिलिखितं पूर्व चाख्य समर्पयेत् ।। क्रयपत्रं पितामहेनोक्तम्- क्रीते क्रयप्रकाशार्य द्रव्ये यक्रियते कचित् । विक्रेत्राऽनुमतं क्रेत्रा ज्ञेयं तत्क्रयपत्रकम् ॥ स्थितिपत्रादीनि पुनः कासायनेनोक्तानि- चातुर्विद्यपुरश्रेणीगणपोरादिकस्थितिः । तत्सिद्धयर्थं तु यल्लेख्यं तद्भवेत् स्थितिपत्रकम् ॥ अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते जनैः । विशुद्धिपत्रकं शेयं तेभ्यत्साक्षिसमन्वितम् ॥ इति । बृहस्पतिरपि लेख्यविभागमाह- भागठानक्रयाधानसंविदासऋणादिभिः । मप्तधा लौकिकं लेख्यं त्रिविधं राजशासनम् ।। अत्रापि न सध्या विवक्षिता, अधिकानामपि लेख्यानामेतेभ्यो

·.
व्यवहारकाण्डे लेख्यनिरूपणम्
137
दर्शितत्वात् । अत एवात्रादिग्रहण कृतं, अन्यथा गणितैरेव
'सप्तविधत्वसिद्धरादिग्रहणमपार्थ स्यात् । तेनैतत् ज्ञायते लेख्य
सङ्ख्या नावधारणार्थोति । अतो विविधसङ्ख्यावद्वचनानामविरोधः।
भागलेख्यादिकं स्वयमेव व्याचष्टे-.
भ्रातरस्सविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम् ।
विभागपत्र कुर्वन्ति भागलेख्य तदुच्यते ॥
भूमि दत्वा तु यत्पत्रं कुर्याचन्द्रार्ककालिकम् ।
अनाच्छेद्यमनाहार्य दानलेख्य तु तद्विदु ।
गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्पमूल्याक्षरान्वितम् ।
पत्र कारयते यत्तु ऋयलेख्यं तदुच्यते ॥
जङ्गम स्थावरं यन्ध दत्वा लेख्यं करोति य ।
गोप्यभोग्यक्रियायुक्तमाधिलेख्यं तदुच्यते ।।
ग्रामो देशश्च यत्कुर्यान्मत रेख्यं परस्परम् ।
राजाविरोधि धर्मार्थ मंरित्पत्रं वदन्ति तत् ॥
वस्त्रानहीन कान्तारे लिखित कुरते तु यत् ।
कर्माणि ते करिष्यामि दासपत्र तदुच्यते ॥
धन दृदया गृहीत्वा तु स्वयं कुर्याच कारयेत् ।
उद्धारपत्र तत्मोक्तं कृणलेरय मनीषिभिः ।।
इति । अन्यदपि रौकिकं लेरयमाह कात्यायनः-
सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्र विधीयते ।
SHUTI CHA-ol III
18

·138 स्मृतिचन्द्रिकायां - इति । याज्ञवल्लयोपि- दत्वर्ण पाटयेत्पत्रं शुदो वाऽन्यत्तु कारयेत् ॥ इति । लेख्यप्रयोजनमाह मरीचिः स्थावरे विक्रयाधाने विभागे दान एव च । लिखितेनामुयारिसद्धिमविसंवादमेव च ॥ आधानमाधिः । आयश्चशब्दः ऋणादिनिष्णातार्थसङ्ग्रहार्थः । अविसंवादः कालान्तरेऽपि निष्णातार्थस्यानन्यथाभावः । एवंच स्थावरादावप्पविसंवादेन सिद्धिमालोच्य राजवंशवांदिलेख- नीयानापावापोद्वापो कायौं, तेपां दृष्टार्थत्वात् । अतो न दा- नादिलेख्ये धनिकऋणिकादि लेखनीयम् । नापि ऋणादि- लेख्ये प्रतिग्रहादिकम् । एवमन्यत्रापि लेख्ये लेखनीयमूहनीयं, दृष्टायोजनत्वाल्लेख्यस्या अत एवाकृतप्रयोजनस्य लेख्यस्य कार्या- क्षमत्वे नाशे वा लेख्यान्तरमुत्पाद्यम् । अत एवाह याज्ञवल्या- देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्ट हुने तथा । भिन्ने दग्धे तथा छिन्ने लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ।। देशान्तरस्थे सर्वधाऽऽनेतुमगरयस्थानस्थे । दुर्लेख्ये दुरवबोधा- क्षरे । भिन्ने दिया जाते । छिन्ने शीणे । कात्यायनोपि- मलयत् भेदितं दग्ध छिद्रितं वीतमेव या । तदन्यतारयेल्लेख्यं स्वेटेनोटिपितं तथा ॥ पीतं विगतम् । उल्लिखिनं उन्मृष्टम् । यत्पुनारदेनोक्तम्- लेख्य देगान्तरन्यन्ते जीर्णे दुलिखिने हुते ।

·189 , व्यवहारकाण्डे लेख्यपरीक्षा सतस्तत्कालकरणमसतो दृष्टदर्शनम् ॥ इति, तत्तदेव धनदानोद्यतऋणिकरिपयम् । तन लेख्यान्तर- करणे प्रयोजनाभावात् । कालकरण, आनयनाथ तस्य परस्या- नयनयोग्यकालकल्पनम् । दृष्टदर्शनं पतलभ्यपनार्थज्ञातृज्ञापनं ध. नप्रतिपादने कार्यमिसर्थ । एतच्च पपादनासम्भवेऽपि साक्षिणां साक्षित्त्वनिरनये कार्यम् । प्रतिपादनप्रकाशार्थं च पतिदत्तपत्र ग्राद्यम् । कालान्तरे तु धने देये लेख्यान्तर कार्यमेव । अत एवोक्त तेनापि- छिन्नभिन्नहतोन्मएदग्धलिखितेपु च । कर्तव्यमन्यलेख्यं स्यार्दप लैव्यविधिस्स्मृतः ॥ इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकाया रेस्यनिरूपणम् . अथ लेख्यपरीक्षा तत्र कात्यायन:- राजा निया समाहूय यथान्याय विचारयेत् । लेख्याचारेण लिखित माझ्याचारेण साक्षिण || मुव्यक्तवर्णवाफ्यादिको लेख्याचार । सोपि तेनैव दर्शितः वर्णवाक्यक्रियायुक्तमसंदिग्ध स्फटाक्षरम् । अहीनत्रमचिह च लेख्यं तत्सिद्धिमान्यात् ।। क्रिया साध्यम् । चिह मुद्रा सा राजकीयस्य एव । तथाच नारद

·140
स्मृतिचन्द्रिकाया
राज्ञा स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्नितं तथा ।
राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेप्वर्थेषु साक्षिमत् ।।
तथा जानपदं भकृत्याह स एवं-
लेख्यं तु द्विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतं तथा ।
असाक्षिमत्सासिमच सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥
• देशस्थिते देशाचारानुसारेण । तयोस्सिद्धिः मामाण्यमित्यर्थः ।
स्वहस्तकृते तु विशेषमाइ याज्ञवल्लयः-
विनाऽपि साक्षिभिर्लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् ।
तत्ममाणं स्मृतं सर्व बलोपाधिकृताहते ॥
विनाऽपीत्यपिशब्दात् ससाक्षिकमपि स्वहस्तलिसितमम्तीति
गम्यते । अन्यकृत तु साक्षिमदेव प्रमाणम् । तथाच पितामह
वादिभ्यामभ्यनुज्ञातं लेसकेन ससाक्षिकम् ।
लिखितं सर्वकार्येषु तन्ममार्ण स्मृतं सुधै ।।
कात्यायनोपि-
देशाचारयुतं वर्षमामपक्षादिवृद्धिमत् ।
ऋणिसाक्षिलेखकानां इनाई लेन्यमुच्यते ।।
वृद्धिग्रहणमाधेरुपलक्षणार्थम् । अत एव नारद..
देगाचारविरुद्ध यत् व्यक्ताधिविधिलक्षणम् ।
तत्यमाणं म्मृत लेग्यमाविलुमक्रमाक्षरम् ।।
व्यक्तं आधिरिधेगधिकरणरूप लक्षणं यम्मिन् लेध्ये ततयो.
तम् । यीभ्यमपिलुप्तम्मातरादिलक्षणाधिन तत्ममाणं का
-
.-

·142 - स्मृतिचान्द्रकाया बाईस्पत्यादिवचनानां तात्पर्यार्थः । एवं साक्ष्यादिवैगुण्येऽपि न प्रमाणम् । तथाच व्यास:- पितः कर्मदुष्टो वा साक्षी यत्र निवेशितः । कूटलेख्यं तु तत्माहुः लेखको वाऽपि तद्विधः ॥ कात्यायनोपि- साक्षिदोपाद्भवेदुष्टं पत्रं वै लेखकस्य वा । धनिकस्यापि वा दोपात्तथा धारणकर वा ।। अत्र ये गूढदोपास्ते विवादिना वक्तव्याः । ये पुनः प्रकटाम्ने सभ्यरिसाह स एव- प्रमाणप हि ये दोपा वक्तव्यास्ते विवादिना । गूदास्तु प्रकटास्सभ्यः काले शास्त्रमदर्शनात् ।। प्रमाणस्य प्रमाणतया कीर्तितस्य । काले प्रमाणपरीक्षाकाल इत्पर्यः । कालातिक्रमणोक्तास्तु दोपा न प्रामाण्यं विघ्नन्तीसाह वृहस्पति लेख्यदोपास्तु ये केचित् मासिणां चैव ये स्मृताः । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तान दुपयेत् ।। पश्चादुक्तात् प्रमाणपरीक्षापर्यवमानात्पभान दुपयेदियर्थः । गृह दोपोद्धावनमकारमाह कान्यापन:- माशिलेपककार: फुटतां यान्ति ते तथा । तथा दोपाः प्रयोकव्या दुर्लन्यं मदुप्पति ।।

·143 . व्यवहारकाण्हे लेख्यपरीक्षा अथवा-आरूढलेखकेन न लिखितमारूढसाक्षिभिर्वा न दृष्टं दुष्ट- 'मित्युद्भावनीयमित्याह स एव- न लेखकेन लिखितं नष्टं साक्षिभिस्तथा। एवं प्रत्यर्थिनोक्ते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ॥ उक्तनार्थेनेति शेपः । तथाच स एव-- नातथ्येन प्रमाणं तु दोपेणेव तु दूपयेत् । मिथ्याभियोगे दण्ड्यस्यात् साध्यार्याचापि हीयते ॥ एवं दूपणवाद्युदितदोपसम्भवे तान् दोपानितरय सभापतिः निरूपयेत् । तथाच स एव- एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिन् तद्धि विचार्यते । विमृश्य ब्राह्मणैस्सार्धं पत्रदोपानिरूपयेत् ॥ तत्र यदीतरेण ते दोपा न परिहृता तदा दुष्टं लेख्यं, पारहता- थेददुष्टमित्याह स एव- येन ते कूटता यान्ति सासिलेखककारकाः । तेन दुष्टं भवेल्लेख्यं शुद्धैश्शुद्धिं विनिर्दिशेत् ।। उपगताख्यलेख्यस्य त्वधमर्णसंमत्या शुदि! चेन्नेत्साह स एव- धनिकेन स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् । भवेत्कूटं न चेत्कर्ना कृतं हीति विभावयेत् ॥ कर्ता धनिकोऽधमानमसा कृतमिति यदि न विभावयेत् न सा. धयेत्तदा न जानामीत्यधमणेन पितं लेख्य कूट भवेदित्यर्थः ।

·144 स्मृतिचन्द्रिकाया यदा पुनः स्वहस्तनिवेन लिखितं दृपयति तदा तदारुढसाक्ष्या- दितो दुष्टमदुष्ट वेति निश्चेतव्यम् । तथाच स एष- दत्तं लेरये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निगुते । पत्रस्थैरसाक्षिभिर्वाच्यो लेखकरूर मतेन वा ।। अकृतत्वेन पितऽप्ययमेव निश्चय इत्याह स एव- कृताकृतविवादेषु साक्षिमि पत्रनिर्णयः । इति । साक्षिग्रहणमुपलक्षणम् । दुपिते पत्रके वादी तदारुढास्तु निर्दिशेत् । इति तेनैवोक्तत्वात् । यत्पुनर्नारदेनोक्तम्- यस्मिंस्तु संशयो लेख्ये भूताभूतकृतः कचित् । तत्वहस्तक्रियाचिह्नयुक्तिमाप्तिभिरुद्धरेत् ।। इति, यदपि याज्ञवलयेन- संदिग्धलेर यशुद्धिस्यात् स्वहस्तलिखितादिभि । युक्तिमासिक्रियाचिदसंबन्धागमनुभि ॥ इति तदसाक्षिकस्वहस्तकृतलेर यविषयम् । तत्र साक्ष्यादिस्पष्ट निर्णायकाभावात् । अत एव हारीत ऋणिस्वहस्ससदेहे जीवतो वा मृतस्य वा । तत्स्वहस्तरतैरन्यैः पस्तरपनिर्णयः ॥ स्वहन तरिति पूतिक्रियाद्युपलक्षणार्थम् । यत्र पुनरस्ति स साक्षिकस्वस्तातलेरयादो साक्ष्यादि स्पटनिर्णायकं न तत्र लेरयान्तरसादृश्यात् स्पष्टनिर्णायकेन निर्णयातदाह कासायन:- ·व्यवहारकाण्डे लख्यपरीक्षा 145 . प्रसक्षमनुमानेन न कदाचित्रवान्यते । तस्माल्लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिस्साक्षिणा भवेत् ।। निर्णयस्वधनार्थ हि पत्र दूपयति स्वयम् । इति । साक्षिणां वचोभिर्न पुनरधमर्णवचनत , तस्याशयदोपस- म्भवादित्यर्थ । अनेनैवाभिमायेण नारदेनाप्युक्तम्- लिखित लिखितेनैव साक्षिमत्साक्षिभिर्हरेत् । इति । अविद्यमानसाक्ष्यादिक लिखित तत्सजातीयोलखिता दिना शोधयेदित्यर्थ । यत्पुनस्तनोक्तम्- साक्षिभ्यो लिखित ज्ञेयं लिखितान्न तु साक्षिणः । इति, तल्लेख्यानारूढसाक्षिविपयम् । अतस्साक्ष्यादिमतो लेख्या रूढसाक्ष्यादिभिर्निर्णयः । असाक्षिमतस्वहस्तकृतलेख्यान्तरसा दृश्यादिभिरित्यनुसन्धेयम् । कथं तर्हि मृतसाक्ष्यादिमत निर्णय इत्यपेक्षिते कासायन अथ पञ्चत्वमापन्नो लेखकस्सह साक्षिभिः। तत्स्वहस्तादिभिस्तेषा विशुध्येत्तु न संशयः ॥ तेषा मृतसाश्यादीनाम् । तत्स्वहस्तादिभि पनान्तरमसिद्धहस्त गोत्रवर्णसादृश्यमभीतीभीरसर्थ । विष्णुरपि--- यत्री धनिको वाऽपि साक्षी वा लेखकोपि वा । म्रियते तन तल्लेख्य तत्स्वहस्तै प्रसाधयेत् ॥ इति । राजकीयं प्रत्याह कासायन पश्चात्कारनिवद्ध यत्तद्यन्नेन विचारयेत् । ŞMIRITI CHA -Tol III 19 ·146 - स्मृतिचन्द्रिकायां यदि खाद्युक्तियुक्तं तु प्रमाणं लिखितं तदा । अन्यथा दूरतः कार्य पुनरेव विनिर्णयेत् । अनथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञानविभ्रमात् ॥ निवर्त्य तत्ममाणं स्यात् यत्नेनापि कृत नुपैः । पश्चात्कारनिवद्ध पश्चात्काराख्यजयपत्रनिवेशितमिसर्थः । तथा- समुद्रे तु यथा'लेख्ये मृतास्सर्वेऽपि तत्स्थिताः । लिखितं तत्पमाणं तु मृतेप्वपि हि तेपु वै ।। ममाणं मुद्रादिभिरिति शेपः । अत एव शासनं मुद्रामुदाहृसाह प्रजापतिः- कार्यों यनेन महता निर्णयो राजगासने । राज्ञा स्वहस्ततन्मुद्रालेखकाक्षरदर्शनात् ।। कासायनोपि- मुद्राशुद्ध क्रियाशुद्धं भुक्तिशुद्ध सचिह्नकम् । राशस्वहस्तसंशुद्धं शुद्धिमायाति शासनम् ॥ क्रियाशुद्ध अपशब्दानन्वयादिरहितम् । जानपदलेख्यमपि क- चिदुक्तया शुद्धिमागतीसाह स एव- शक्तरू सनिधापर्थो येन लेख्येन भुज्यते । वर्षाणि विंशति यावत्तत्पत्रं दोपवर्जितम् ॥ रमृत्यन्तरेऽप्युक्तम्- अय विशतिवर्षाणि आधिर्भुक्तिस्मुनिधितम् । येन लेख्येन तस्मिद्धं लेख्यं दोपविवर्जिनम् ।। सीमाविवादे निर्णीने भीमाप विधीयते ।

·147 - . व्यवहारकाण्डे लख्यपरीक्षा तरुप दोपाः प्रयोक्तव्या यावद्वाणि विंशतिम् ॥ आधानसहितं पत्रमृणलेख्यनिवेशितम् । मृतसाक्षि प्रमाणं तु स्वल्पभोगेऽपि तद्विदुः ॥ आधानमाधिः । मृतसाक्षि ममीतसाक्ष्यादिकम् । तथाच नारद मृतास्स्युस्साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः। तदप्यनथै लिखितं न चेदाधिस्स्थिराश्रयः ॥ आश्रयो भुक्ति । अथवा लिखितवलायातकिंचिदृष्यादिधन लब्ध्याऽधमर्णव पुरस्तात्तल्लेख्यख्यापनेन वा शुद्धिरित्याह स एच- यदि लब्धं भवेत्किचित् मज्ञप्तिर्वा कृता भवेत् । प्रमाणमेव लिखित मृता यद्यपि साक्षिण ॥ माप्तिमेव प्रपञ्चयति- दर्शित मतिकालं यच्छावित स्मारितं तथा । लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि हि साक्षिषु ॥ प्रजापतिरपि-कचिहुक्तथा शुद्धियाह- हेत्वन्तरकृते परे आरूढो यत्र निहुते । लेख्यं यस्य भोदस्ते तस्य भोगं विनिर्दिशेत् ॥ निर्णायकत्वेनेति शेषः । भोगग्रहणमुपलक्षणार्थम् । अत एव नारद लेख्यं यच्चान्यनामाझं हेत्वन्तरकृत भवेत् । विप्रत्यये परीक्ष्यं तत्संपन्धागमहेनुभिः ॥ - ·148 स्मृतिचन्द्रिकायां हेत्वन्तरकृतं दायादेवश्चनार्थं कृतम् । विमत्ययो विप्रतिपत्तिः । संवन्धः प्राचीनो धनदानप्रतिदानादिलक्षणः । आगमः एता वतो धनस्य सम्भवोऽस्यासि नेत्येवमात्मकः । हेतुरनुमानम् । एवं धनिनामा लेख्यमपि वचनादिहेतुकृत परीक्ष्यम् । तथाच. वृहस्पतिः- . स्त्रीवालार्तान् लिप्यविज्ञान्वञ्चयन्ति स्ववान्धवाः । लेख्यं कृत्वा स्वनामाई ज्ञेयं युक्तयागमैस्तु तत् ॥ ज्ञात्वा कार्य देशकालकुशलाः कूटकारकाः । कुर्वन्ति सदृशं लेख्यं तद्यनेन विचारयेत् ।। लिप्यविज्ञो लिप्यनभिज्ञः । कात्यायनोपि- दर्पणस्थं यथा विम्बमसत्सदिव दृश्यते । तथा लेख्य विम्वानि कुर्वन्ति कुशला जनाः।। व्यासपि- लेख्यमालेल्यवत्केचित् लिखन्ति कुशला नराः । तस्मान्न लेख्यसामर्थ्यात् सिद्धिरैकान्तिकी मता ॥ तेन सम्यक्परीक्षणीयमिसभिमायः । अत एव नारदः पुरुपास्सन्ति ते लोभात्कार्य ये व्युरन्यथा । सन्ति चान्ये दुरात्मान कूटलेख्यकृतो जनाः ॥ परीक्ष्यमेतदुभयं स्वयं राज्ञा विशेषतः । लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥ इति । लेख्याचारेण मागुदितश्चद्धिहेतुजातेनेत्यर्थः । यत्पुनस्त- - ·149 . ध्यवहारकाण्टे लेख्यपरीक्षा द्धतुजानेन न शुद्धिमायाति लेख्य तदप्रमाणमेव, तेन तत्परित्यज्य दिव्यन निर्णयं कुर्यात् । अलेख्यसाक्षिके दैवी व्यवहारे विनिर्दिशेत् । इति कासायनस्मरणात् । तथा हारीतेनाप्यनेनैवाभिप्रायेणोक्तं- न मयैतत्कृत लेख्यं कूटमन्येन कारितम् । अधरीकृस तत्पत्रमर्थे दिव्येन निर्णय ॥ इति । यत्र लेख्ये सर्वथा कूटशङ्काऽनपगम तत्र साध्यार्थनिर्णयो दिव्यनेति तात्पर्यार्थ । उदाहरणतयोक्तस्वहस्तलेख्यस्थानादर- णीयत्वात् । तेन स्वहस्तगोत्रचिह्नादिसम्भवेऽपि प्रतिवादिनो दृढ. विप्रतिपत्त्या कूटशङ्काऽनपगमो यत्र भवेत् तत्रापि दिव्येन निर्णय । तथाच प्रजापतिः- यन्नामगोत्रेस्तत्तुल्यरूप लेख्य कचिद्भवेत् । अगृहीते धने तत्र कार्यों दिव्येन निर्णय ॥ तत्तुल्यरूप अविपतिपत्नलेख्यान्तरतुल्यरूपम् । अगृहीने घने पति वादिनि दृढ इत्यर्थ । य पुनर्नारदेनोक्तम्- दुष्टे पत्रे स्फुटं दोपं नोक्तवान् ऋणिको यदि । ततो विंशतिवर्षाणि क्रान्तं पत्रं स्थिरं भवेत् ॥ इति, तस्यायमर्थः-दोष्टयचिरकालभोगाभ्या संदिग्धमामाण्यक लेण्यं दिव्येन साधितार्थ स्थिर भवेदिति चिरकालत्वमा. त्रेण स्थैर्यासंभवात् । य पुनः लेख्यदोपान् न परिहरति तस्य दण्डमा कासायन:- ·150 ॥ स्मृतिचन्द्रिका फूटोक्ती साक्षिणां वाक्यं लेखकस्य च पत्रकम् । नयेच्छुद्धिं न यः कूटं स दाप्यो दण्डमुत्तमम् साक्षिणां वाक्यं लेखकस्य पत्रं च प्रति कूटोक्ताबुक्तविधया यो वादी कूट शुहिं न नयेत्, स उत्तमसाहसदण्ड्य इत्यर्थ । स्था वरादौ तु दण्डान्तरमाह स एव- स्थावरे विकर्याधाने लेख्यं कूट करोति यः । स सम्यग्भावित कार्यों जिहापाण्यविवर्जितः ।। तेनान्यलेख्यधारकेणैतल्लेख्यागमनकारणमुद्भावनीपमित्याह व्यासः यचान्यस्य कृतं लेख्यमन्यहस्ते प्रदश्यते । अवश्यं तेन वक्तव्यं पत्रं पत्रागमं ततः ।। ततो लेख्यस्वामिनस्सकाशादित्यर्थ । तथा लेख्यानां मियो विरोधे वाध्यवाधकनिर्णयार्थमाह स एव- स्वहस्तकानानपदं तस्मात्तु नृपशासनम् । प्रमाणतरमिष्टं हि व्यवहारार्थमागतम् ॥ जानपदपदेनान गोवलीवर्दन्यायात् स्वहस्तकृतादन्यदुच्यते । नृपशब्देनापि लक्षणया शासनेतरद्राजकीयं, तेनान्यकृतं स्व हस्तकृतात् बलवत् , तस्मादपि राजकीय, ततोऽपि शासनमि सर्थ । बलवत्त्व चोत्तरोत्तरस्य कूटत्वामम्भवतारतम्यतोऽत्र बोध्यम् । अत एवोपगताख्यलेख्यादसाक्षिकं स्वहस्तकृतं, तस्माच्च ससाक्षिकं स्वहस्तरुतं वलवदित्यवगन्तव्यम् । अत एव ·व्यवहारकाण्टे लेख्यपरीक्षा 161 - लेख्यमा सातिवचनतो चलवदित्याहं संवर्त लेख्यस्योपरि यत्साक्ष्य कूट तदभिधीयते । अधर्मस्य हि तदारमतो राम विवर्जयेत् ।। लेख्यविरुद्ध यत् साक्ष्यं ततो दुर्बलमित्यर्थः । बृहस्पतिरपि- वाचकर्यत्र सापyमसराणां विहन्यते । क्रियाणा सर्वनाशस्स्यादनवस्था च जायते ।। क्रियाणां लेख्यक्रियाणाम् । कासायनोपि- न दिव्यैरसाक्षिभिर्वाऽपि हीयते लिखितं कचित् । लेग्व्यधर्मस्सदा श्रेष्ठो ह्यतो नान्येन हीयते ॥ लेख्येन तु हीयत इसाह स एव- तद्युक्तमतिलेख्येन तद्विशिष्टेन वा सदा । लेख्यक्रिया निरस्येत निरस्यन्येन न कचित् ॥ अन्येन साक्ष्यादिनेत्यर्थः । अत एव वृहस्पति । न जातु हीयते लेख्यं साक्षिभिशपथेन वा । अदर्शनाथाविताभ्या हानि प्राप्नोत्युपेक्षया ॥ बहुकालव्यापिन्येति प । तथाच व्यास अष्टावितं लेख्यं प्रमीतधनिकर्णिकम् । वद्धलग्नकं चैव बहुकालं न सिध्यति ॥ इति । अवद्धलग्नकं आधिप्रतिभूरहितम् । बहुकाल बहुकालीनं, न सिध्यति स्वत इत्यभिप्रायः । कासायनोपि- लेख्यात्रिंशत्समातीतमदृष्टाश्रावितं च यत् । - -- ·152 स्मृतिचन्द्रिकायां - - न तत्सिद्धिमयामोति तिष्ठत्स्यपि हि साक्षिपु ॥ अदर्शनेऽपि विशेपमाह स एव- प्रयुक्त शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत्। न याचते च ऋणिकं तत्संदिग्धत्वमामुयात् ॥ ऋणिकमासन्नमाढ्यं चेति शेपः । तथाच वृहस्पतिः- आढ्यरुप निकटस्थस्य यच्छक्तेन न याचितम् । शुद्धं न शङ्कया तत्र लेख्यं दुर्वलतामियात् ॥ एवमविशेपेणादर्शनादितो लेख्यहानिप्राप्तावपवादमाह स एव- उन्मत्तजडवालानां राजभीतमवासिनाम् । अप्रगल्भभयार्तानां न लेख्यं हानिमामुयात् ॥ संवर्तस्तु लेख्याभासा अपि बहुकालीना विचारविषयतां भजन्त इत्याह-- वलोपाधिकृतं चैव मत्तोन्मत्तकृतं तथा । एते चान्ये च बहवः चिरस्था वादहेतवः ।। तनवमादिप्रक्तशुद्धिविधिरनुसंधेयो निर्णतुभिरित्यभिमाय: । अत एव कात्यायन: द्रव्यं गृहीत्वा यल्लेख्यं परस्मै सम्मदीयते । छन्नमन्येन चारूढं संयतं चान्यवेश्मनि ॥ दत्ते वृत्तेऽथवा द्रव्ये कचिल्लिखितपूर्वके । एप एव विधियो लेख्यशुद्धिीवनिर्णये ॥ इति ॥ इति स्मृतिर्चान्द्रकाया लेख्यपरीक्षा ·153 व्यवहारकाण्डे मुक्तिनिरूपणम् अथ भुक्तिनिरूपणम्. .'तत्र नारदः- - श्रुत्वोत्तर क्रियापादे लेख्यं साधनमुदिशेत् । सामन्तलक्षणोपेता भुक्तिर्वा चिरकालिकी । साधनशब्दनान गोवलीबदन्यायात् साक्षिण उच्यन्ते, तेना- यमर्थः-लिखितं साक्षिणो वा गृहक्षेत्रादिविवादेषु उद्दि- शेत् भुक्तिर्वा कीर्तनीयेति । अन एवानन साक्षिपु विशेपो वर्णितः । गृहक्षेत्रादिवादेषु सामन्तभ्यो विनिर्णयः । नगरनामगणिनो ये च वृद्धत्तमा नराः ॥ यद्वदन्ति नियोगस्था तबाह्य व्यावहारिकम् ।। एतदुक्तं भवति–क्षेत्रादिस्थावरविवादे मानुपममाणानामन्य. तम प्रमाणमुद्दिशेन् न जातु दिव्यमिति । त्रापि लिखित- भुक्ती श्रेष्ठे इसाइ कात्यायन:- लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणत्रयमिष्यते । प्रमाणषु स्मृता भुक्तस्सल्लेख्यसमता नृणाम् !! नृणां ममाणप्विसन्वयः । मानुषप्रमाणेवित्यर्थः । सल्लेख्यमनव द्यलेख्यम् । क्वचिद्गुक्तरेव श्रेष्ठ्यमितराभ्यामाह स एव- रथ्यानिर्गमनद्वारजलवाहादिसंशये । भुक्तिरेव तु गु: स्यात् ममाणेष्विति निश्चयः ।। SMRITI CHA ~V III 20 ·161 स्मृतिचन्द्रिकापी रथ्यादिन्यातरिक्तविषयेभप भुक्तयनुग्रहमन्तरेण नेतरयोर्गुरु- स्वामित्याह नारदः- विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्स्वपि हि साक्षिषु । विशेपतस्स्थावराणां यन्न भुक्तं तदस्थिरम् ।। याज्ञवलयोऽपि आगमेऽपि वलं नैव भुक्तिस्स्तोकाऽपि यत्र नो । इनि। आगमे लिखितसाक्षिपरिज्ञेयमणदावित्यर्थः । अनेना- गमलेण्यादर्दोपशङ्काऽपनोदकतया स्तोकभुक्तिरनुग्राहकमात्रमेव न प्रमाणमित्यर्थादुक्तम् । उक्तं च कासायनेन- शक्तस्य सन्निधावों यस्य लेरयेन भुज्यते । दश घण्यतिक्रान्तं तल्लेख्यं दोपार्जितम् ॥ बृहस्पतिनाऽपि- यस्यैकशामने ग्रामक्षेत्रारामाश्च लेखिताः। एकदेशोपभोगेऽपि सर्वे भुक्ता भवन्ति ते ।। इति । यत्पुनर्लेख्यमनिवारित्तप्रतिकूलदानस्य स्वामिनः तद्वि- फलमेवेसाह स एव- पश्यन्नन्यस्य ददतः क्षिति यो न विचालयेत् । स्वामी सताऽपि लेरयेन न पुनस्तां समामुयात् ॥ सताsपि समीचीनेनापीयर्थः । क्षितिमिति देयद्रव्योपलक्षणार्थम् । यदाहस एवं- रिक्थिभि परैव्यं समक्षं यस्य दीयते ।

·165 . व्यवहारकाण्डे भुक्तिनिरूपणम् अन्यस्य भुअतः पश्चात् न स तालथुमर्हति ।। समक्षदानेनामतिषिध्यमानेन स्वाम्यनुमतिपूर्वकत्वसूचकेन स्वा मिनो यदागमलेख्य तस्य स्वत्वसाधंकले प्रतिहतिर्भवतीसर्थः । अनेनार्थलेख्येन स्वार्थसिद्धिमिच्छता स्वामिना समसदानं प्रतिपेद्धव्य यवत इत्युक्तं भवति । एव समक्षभोगापतिपे घेऽपि द्रष्टव्यम् । तथा च व्यासः-- वर्षाणि विंशतिं यस्य भुक्ता पृथ्वीपरैरिह । सति राज्ञि ममर्थस्य तस्य सेह न सिध्यति ।। सताऽपि लेरयेनेति शेप । अत एव सवर्त - भुज्यमाने गृहक्षेत्रे विद्यमाने तु राजनि । भुक्तिर्यस्य भवेत्तस्य न लेग्यं तन कारणम् ।। तस्य भोक्तुर्भुज्यमान भवेत् यतस्तत्रोपेक्षकस्यागमलेख्य न का. रणं न सायन, भोगोपेक्षया स्वत्वापत्तिचिकया लेख्यसायकत्व- स्य मतिहतत्वादित्यर्थ । एतच लैव्यवैयर्थ्यकथनार्थमुक्तं न पुन- भॊक्तुस्स्वामित्वमतिपादनार्थ तस्य भोगमात्रेण स्वामित्वासि देः। अत एव कात्यायनः- नोपभोगवल कार्यमाह; तत्सुतेन वा । पतुस्त्रीपुरुषादीनामिति धर्मों व्यवस्थितः ।। अत एव व्यासेन धेनुदृष्टान्तो दत्तः- डपेक्षिता यथा धेनुर्विना पालेन नश्यति । पश्यतोऽन्पैस्तथा भूमिर्भुक्ता तेन तु हीयते ॥

·156 . " स्मृतिचन्दिकायो याज्ञवल्क्येनापि एवमुपेक्षकस्याहानिरेवाभिहिता, न पुनर्भो तुस्स्वत्वापत्तिः- पश्यतोऽत्रुचतो भूमेः हानिविंशतिवार्षिकी । परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी । इति । हानिश्चात्र लिखितवलेनात्मीयत्वप्रसाधनमात्रस्याभिः प्रेता, न पुन म्यादौ तत्फले वा स्वत्वस्य, नोपेक्षामात्रेण स्वत्तमपैनीरयुक्तस्यात् । तेनात्र न पर्याख्यनिर्णयवशापेक्ष कस्य हानिः, तद्रशेनात्मीयत्वमसाधनसम्भवात् । नैवं व्यत्र हाराख्यनिर्णयवशेन, लेख्यवैगुण्यस्योक्तत्वात, किंतु द्विती यव्यवहाराख्यनिर्णयात् भोक्तुनिन्यत्वं स्वामिनो निरुत्तर- त्वेनास्वामिनो जितत्वात् । तदाह मनु:- अजडश्चेद पौगण्डो विपये चास्य भुज्यते । भने तद्वयवहारेण भोक्ता तद्धनमर्हति ॥ इति । व्यवहारशब्दार्थमाह बृहस्पति:- ममाणनिश्चिती यस्तु व्यवहारस्स उच्यते । वाक्छलानुत्तरत्वेन द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ इति । प्रमाणनिश्चितो मानुपप्रमाणनिश्चितः । चाक्छलन्यवहा- रेण निरुत्तरत्वेन वा भनस्यापि वास्तवो व्यवहारो भव त्येव । पाणराहिलेन मोक्र्जयस्य शिथिलत्वात- छलं निरस्य भूतेन व्यवहागन्नन्नृपः । इति यावल्क्येनाप्युक्तत्वात् । एवं प्रतिकूलदानभोगयोरम- ·157 व्यवहारकाण्डे मुकिनिरूपणम् तिषेधै साक्षिणामपि वैयर्थ्य दण्डापूपन्यापसिदं बोद्धव्यम् । • अत एव नारद:- - उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तूष्णीभूतस्य तिष्ठतः । । कालेऽतिपन्ने पूर्वोक्ते व्यवहारो न सिध्यति ॥ मानुपममाणातस्य स्वार्थो न सिध्यतीत्यर्थ । सहकारोपि- अभुक्तिरागमो मोयो भुज्यमाने परैरपि । इति । आगमशब्देनात्र तत्ममाणभूतलिखितसाक्षिणायुक्तौ । अत एव मायेण साक्षिसाध्येप्वपि हानिमाह परीचि:- धेनुवाद्यालङ्करणं याचितं प्रीतिकर्मणा । चतु पञ्चाब्दिकं देयमन्यथा हानिमाप्नयात् ।। अत्रापवादमाह मनु:- सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन । धेनुरुष्टो वहनश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते ।। दम्यो वत्सतरः। याचितके त्वपवादमाह ध्यास याज्ञाधर्मेण यद्भुक्तं श्रोत्रिय राजपूरुपैः । मुद्दगिर्वान्धवैर्वाऽपि न तद्भोगेन हीयते ॥ यव अलकरणादीत्यर्थः। अहानी कारणमप्याह स एव- धर्मोक्षयश्श्रोत्रिये स्यात् भयं स्याद्राजपूरुपे । स्नेहस्सुहृद्धान्धो भुक्तमेतेने हीयते ॥ भुक्तं पशवर्षादूर्ध्वमपति शेप । अनेन सकारणोपेक्षायां न कदाचिद्धानिरित्युक्तम् । तेन दशवार्षिकविंशतिवापिकहान्यो- - ·158 स्मृतिचन्द्रिकाया रपि अपवादस्सकारणोपेक्षायां द्रष्टव्यः । अत एव मनुः- आधिस्सीमा वालधनं निक्षेपोपनिधिस्त्रियः । राजस्व श्रोत्रियद्रव्यं नोपभोगेन नश्यति ।। सीम्नि तत्रत्यचिदैस्मुसाधनत्वमुपेक्षाकारणम् । स्त्रीप्वमाग- लभ्यम् .. राजश्रोत्रिययोर्दृष्टादृष्टकार्यवैयग्रथम् । अवशिष्टेपूपे- क्षाकारणं व्यक्तम् । एवं सम्बन्धरूपोपेक्षाकारणसम्भवेऽप्य- हानिः । तथाच व्यास:- सनाभिभिर्वान्धवैर्वा भुक्तं यत्स्वजनेस्तथा । भोगे तत्र न सिद्धिस्स्याद्भोगमन्यत्र कल्पयेत् ॥ तत्र सनाभ्यादिभोगे सम्बन्धित्वेनोपेक्षासम्भवात् । भूम्या दिहानेन सिद्धिस्स्यादित्यर्थः। पितामहोपि- भुक्तिर्वलवती तत्र भोक्ता यत्र परो भवेत् । स्वगोत्रे भोगिनां भुक्तिन शक्ता शाश्वती नृणाम् ॥ बलवती स्वप्रतिकूललेख्यादेयर्थ्यकी । स्वगोत्रे स्वमातापि- तृपन्धुवित्यर्थः । तथाच कात्यायन:- न भोगं कल्पयेत् स्त्रीषु देवराजधनेषु च । वालश्रोत्रियवित्ते च मातृतः पितृत क्रमात् ॥ देवानामनिराकर्तृस्वभावत्वात् तद्धनस्यान्यभोगे न हानिः । श्रोत्रियग्रहणमन्यासक्तोपलक्षणार्थम् । अत एव नारदः-- ब्रह्मचारी चरेत्कश्चित् व्रतं पत्रिशदाब्दिकम् । अर्थार्थी वाऽन्यविपये दीर्घकालं वसेन्नरः ।।

·150 ध्यवहारकाण्ड भुक्तिनिरूपणम् समावृत्तो व्रती कुर्यात्स्वधनान्वेषण तत । पञ्चाशदाब्दिको भोगस्तद्धनस्यापहारकः ॥ प्रतिवेदं द्वादशाब्द कालो विद्यार्थिनां स्मृतः । शिल्पविद्यार्थिनां चैव ग्रहणान्ता प्रकीर्तित ॥ सुहृद्भिर्घन्धुभिवैपां यत्सम्भुक्तमपश्यताम् । नृपापराधिनां चैव न तत्कालेन हीयते ।। इति । एतच्चापवादनात भोक्तुरागमाभावे वेदितव्यम् । अत एव बृहस्पति न स्त्रीणामुपभोगस्याढिना लेख्यं कथचन । राजश्रोत्रियवित्ते च जडवालधने न च ॥ स्त्रीणां धन इति शेपः। विना लेख्यं विनाऽऽगमप्रमाणम् । नारदोऽपि- स्त्रीधन च नरेन्द्राणां न कथंचन जीर्यते अनागम भुज्यमान वर्षाणां तु शतैरपि । नरेन्द्राणां च धनमित्यर्थः । तथाच स एव-~- प्रत्यक्षपरिभोगाच स्वामिनो द्विशतास्समा । आध्यादीन्यपि जीर्यन्ते स्त्रीनरेन्द्रधनाहते ॥ यादीन्यपीति मौढिवाद, तेषामपि भोगोपेक्षाकारणस म्भवेन स्त्रीधननरेन्द्रधनतुल्यत्व त् । अनागममिति वदनागम सम्भवे जीर्यत एवेति दर्शयति । दर्शित च हारीतेन- भटचाटबलाटुक्तं हृतं गुप्तमथापि वा । - ·160 स्मृति नन्द्रिका स्नेहप्रणयदत्तं च प्रदत्तं माटकेन वा तथा वसनरक्षार्थ याचितं प्रणयेन वा । एवं बहुविधे भोगे आगमो निर्णयस्मृतः ।। इति । वसनरक्षार्थ गृहरक्षणार्थम् । एवंचोपेक्षाकारणरहिता प्रतिकूला मुक्तिरागमाभावेऽप्युक्तकाला लिखितसाक्षिणोय र्यमापादयतीसनुसन्धेयम् । अतो लिखितसाक्षिणावनुकूलभु- क्तियुक्तौ प्रतिकूलसमक्षदानादिराहतो गृहक्षेत्रादिविषये प्र- माणतया कीर्तनीयौ । भुक्तिः पुन कीदग्विधा कीर्तनी- येत्यपेक्षित उक्तं- सामन्तलक्षणोपेता भुक्तिर्वा चिरकालिकी । इति । साध्यभूतक्षेत्रादेस्समन्ततो यत् क्षेत्रादि तत्स्वामिन स्सामन्ता', तैर्विज्ञाता सामन्तोपेता। लक्षणोपेता तु पिता महेन दर्शिता- सागमा दीर्घकाला च विच्छिन्नोपरवोज्झिता । प्रत्यर्थिसन्निधाना च भुक्तिः पञ्चविधा स्मृता ॥ सागमा आगममूलिका । तथाच हारीतः- न मूलेन विना शाखा अन्तरिक्षे प्ररोहति । आगमस्तु भवेन्मूलं भुक्तिश्शाखा प्रकीर्तिता ॥ कः पुनरागम इत्यपेक्षिने नारदः- लन्ध दानक्रयप्राप्त शौर्य वैवाहिकं तथा । वान्धवादमजाजातं पड्डिधस्तु धनागम ॥

·161
.
व्यवहारकाण्ड मुक्तिनिरूपणम्
लब्ध जन्मना लब्ध पैतृकादि, अथवा दर्शनेन लब्धं निध्यादि ।
बृहस्पतिरपि-
विद्यया क्रयवन्धेन शौर्याप्त भार्ययाऽन्वितम् ।
सपिण्डस्यामनगंश स्थावरं सप्तधाऽऽप्यते ।।
वन्ध आधिः । सोपि कचित् स्वत्वनिमित्तं भवतीति वश्याम ।
दीर्घकाला त्रिंशदनल्पिका । तथाच सं एव---
अध्यासनात्समारभ्य भुक्तिर्यस्याविघातिनी ।
त्रिंशद्वर्पा त्वविच्छिन्ना तस्य तां न विचालयेत् ।।
अध्यासनं परिग्रह ! एवंच दीर्घकाला भुक्तिरागमानुगृहीतम.
माणं, अदीर्घकाला चेतदनुगृहीतागम इत्यनुसन्धेयम् । अत एव
पितामहः-
नागमेन विना भुक्तिः नागमो भुक्तिवाजतः ।
तयोरन्योन्यसम्बन्धात् ममाणत्वं व्यवस्थितम् ।।
पूर्वोक्त व्यवस्थयेति शेप । अनेनैवाभिप्रायेण वृहस्पतिरपि-
भुक्तया केवलया नैव भुक्तिस्सिद्धिमवामुयात् ।
आगमेनापि शुद्धेन द्वाभ्या सिद्धयनि नान्यथा ॥
केवलया अगमरहितयेत्यर्थः । एवं विशेषणान्तररहितयाऽप्यसि-
द्धिः । अत एव व्यास
सागमो दीर्घकालश्च विच्छेदोपरवोज्झितः ।
प्रत्यर्थिसन्निधानश्च पश्चाङ्गो भोग इप्यते ॥
-
-
SMRITICI-Iol III
21

·162 म्मृतिचन्द्रिका पञ्चाङ्ग इति वदन् एकाअवैकल्येऽप्यप्रामाण्यमेव भोगस्येति द यति । दर्शितं च नारदेन- सम्भोग केवलं यस्तु कीर्तयेन्नागमं कचित् । भोगच्छलापदेशेन विज्ञेयस्स तु तस्करः ॥ तेन सभ्यसन्निधावागमाद्यामपि कीर्तनीयमित्यभिप्रायः । अत एवं कात्यायन:- प्रणागमलेख्यन भोगारूढेन वादिना । काल प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि संसदि । दानग्रहणमागमोपलक्षणार्थम् । चशब्द' सान्तत्यादिविशेपण- सङ्गहार्थ । एवं चार्म --भोगप्रमाणवादिना भोगाख्यं प्रमाणं तद्विशेषणानि आगमदीर्घकालादीनि च कीर्तनीयानि, कीर्तितानि च तद्विमतिपत्तौ साधनीयानि, कीर्तनमात्रे निश्चयाभावात् । तत्र दीर्घकालादिविशिष्टभुक्तिनिश्चयः साक्ष्यधीन इसाह सङ्गहकार:- भुक्तिममाधने मुख्याः प्रथमं तत्कृषीवला । ग्रामण्य क्षेत्रसामन्तास्तत्सन्धापयत कमात् ।। तत्सन्धापयतः दीर्घकालादिविशेषण भुक्ति चोद्भावयत इत्यर्थः । बागममुद्भावयतस्तु लिखितादित्रयं प्रमाणमिसाह स एव- लिलितं साक्षिणो भक्तिः किया क्षेत्रगृहादिषु । आगमः क्रयदानादौ प्रत्याख्याते चिरन्तने ।। उत्मन्नसत्तावादे कयायागमे प्रसाख्याते प्रतिवादिना निराकृते ·163 व्यवहारकाण्डे भुक्तिनिरूपणम् सति क्षेत्रादिप्वागममुद्भावयतो लिखितसाक्षिभुक्तयः प्रमाणमि- त्यर्थः । ननु कथमागमे मुक्तिः प्रमाणं. अनागममूलाया अपि भुक्तरपहारादी दर्शनात् । मयं-दीर्घकालादिविशिष्टाया भुक्ते- मूलान्तरादर्शने ससागममूलतेवावसीयते मन्वादिस्मृतरिव घेद- मूलता । ननु तथाऽपि स्मरणयोग्ये काले भुक्तावपक्रान्तायां योग्यानुपलब्ध्या मूलभूनागमाभावनिश्चयांत्कथं तत्र भुक्तिवलेन- वागमसिद्धिः । सत्यं-अत एव तस्मिन् काले उपक्रान्तायां लिखितसाक्षिभ्यामेवागमोऽध्यवसीयते । स्मरणयोग्यकाले तु उपक्रान्तायां स्ववलेनापीति युक्तं आगमे प्रमाणत्रयाभिधा- नम् । एतदेव कायापनेनाप्युक्तं- स्मार्ते काले क्रिया भूमे सागमा भुक्तिरिष्यते । अस्मार्तेऽनुगमाभावारक्रमान्तिपुरुषागता ।। इति । अनुगमाभावात् योग्यानुपलब्ध्यात्मकबाधकाभावादि- सर्थः । एतदुक्तं भवति स्मरणयोग्यपञ्चाधिकशतवर्षपर्यन्ता- तीतकालमध्ये प्रारब्धा भुक्तिः स्वेतरप्रमाणावगताऽऽगममू- लैव स्वत्वे प्रमाणमिप्यते । स्वतस्स्वमूलावगते योग्यानुपलन्ध्या याध्यमानत्वात् । स्मरणायोग्ये पुनः पञ्चाधिकशतवर्षपर्यन्तातीत. कालात्माचीनकाले प्रारब्धा स्वदायावगनागममूलिका वि. नाऽपि मानान्तरावगतागममूलना स्वत्वे प्रमाणम्, इति । क्रमात त्रिपुरुषागतेत्यस्य तु व्याख्या सहकारेण कृता-

·161
स्मृतिचन्द्रिकाया
स्वतन्त्रैः मेनापितकै भुक्ता या पूर्वजैविभिः ।
भुक्तिस्त्रिपुरुपा ज्ञेया यावज्जीवमनुष्टिता ।।
इयं च प्रायेणास्मातकालोपक्रमभुक्तरुदाहरणार्थमुदिता, तेन
भुक्तरागमप्रमाणत्वे क्रमात्रिपुरुषागतत्वमनुपयोग, अस्मातकालो-
पक्रमत्वमेवोपयुज्यते । अत एव वृहस्पतिना पुरुपत्रयातिक्रमा-
भावेऽपि कालत एव भुक्तेत्रिपुरुषत्वमुक्तम्-
पिता पितामहो यस्य जीवेच्च प्रपितामहः ।
त्रिंशत्समा या तु भुक्ता भूमिरव्याहता परैः ।।
भुक्तिस्सा पौरुपी ज्ञेया द्विगुणा च द्विपौरुपी ।
त्रिपौरुपी च त्रिगुणा परतस्स्याचिरन्तनी ॥
त्रिंशत्समा पञ्चोत्तरेति शेपः ।
वर्षाणि पञ्चत्रिंशत्तु पौरुपो भोग उच्यते ।
इति स्मृत्यन्तर उक्तत्वात् । एवं चागमकर्ताऽऽगमोद्भावनं लेख्य.
साक्षिभ्यामेव कार्य, भोगस्यास्मातकालीनोपक्रमवतोऽसम्भवात् ।
अत एव वृहस्पति:-
यत्राहर्ताऽभियुक्तस्स्याल्लेख्यं साक्षी तदा गुरुः ।
तदभावे तु पुत्राणां भुक्तिरेका गरीयसी
तदभावे आहर्तृपुरुषाभावे । अनेनैवाभिमायेण कात्यायनोऽपि-
आहर्ता भुक्तियुक्तोपि लेख्यदोषान्विशोधयेत् ।
तत्स्तो भुक्तिदोपांस्तु लेख्यदोपास्तु नाभुपात् ।।

·165 न्यवहारकाण्डे मुक्तिनिरूपणम् मुतग्रहणं पोत्रस्याप्युपलक्षणार्थ अत एव याज्ञवलयः- अगमस्तु कृतो येन सोऽभियुक्तस्तमुद्धरेद । न तत्सतस्तत्सतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी ॥ कृतागमेनागमोद्धरणं लेख्यसातिभ्यामेत्र कार्यम् । भुक्तेः स्मात कालीनोपरमत्वेनागमोद्भावनेऽपि क्षमत्वाताएतत्कृतागमस्यागमो भोगात्पृथगेर साध्यः । पुत्रपौरयोश्चाचिरन्तनभोगे तु मोगसा- धननान्तरीयकतयाऽपीत्यवगन्तव्यम् । तेन चिरन्तनोपभोगे त- साधनेनैवालमित्याह बृहस्पतिः-- आहर्ता साधयेगुक्तिमागर्म चापि संसदि । तत्मुतो भुक्तिमैवैका पौत्रादिस्तु न किंचन ॥ तत्पुरो भुक्तिमेवैका चिरन्तनीमाधपुरुषेण भोक्तुमुपक्रान्तकाला- दारभ्य विवादात् प्राचीनकालपर्यन्तमुपरवरहित्येन मतिपक्ष- ताईपुरुपसमक्षमनुवर्तमानं साधयेदित्यर्थ । पुस्यहणं पौत्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । पौनादिरिसतद्गुणो बहुव्रीहि । तेन पौत्रस्यापि पुत्रवदेव द्रष्टव्यम् । अत एव स्मृत्यन्तरम्- आगमस्तु कतो येन स दण्ड्यस्तमनुधरन् । न तत्सुतस्तत्सुतो वा भोगहानिस्तयोरपि ॥ चिरन्तनभोगेऽपीति शेषः। अनेन चिरन्तनभोगे प्रपौत्रादीना मागमानुद्धरणेऽपि न भोग्यहानिरिसादुक भवति । उक्तं च विष्णुना-

·166
--
स्मृतिचन्द्रिकायां
निभिरेव तु या भुक्ता पुरुपैयथाविधि ।
लेख्याभावेऽपि तां तत्र चतुर्थस्समसामयात् ।।
लेख्याभावेऽपि क्रियाद्यागमप्रकाशकममाणाभावेऽपीत्यर्थः । अत
एवं वृहस्पतिः--
रानान्तरैत्रिभिर्भुक्तं प्रमाणेन विनाऽपि यत् ।
ब्रह्मदेयं न हर्तव्यं राज्ञा तस्य कदाचन ॥
प्रमाणेन आगममकाशकममाणेनेत्यर्थः । नारदोपि-
यद्विनाऽऽगममसन्तं भुक्त पूर्वेत्रिभिर्भवेत् ।
न तच्छक्यमपाहतु क्रमात्विपुरुपागतम् ॥
अत्यन्तं विनाऽऽगम भुक्तचाप्युपलभ्यमानमागम विनेसर्थ ।
शोपि-
पै विनाऽप्यागमेन पूर्वपूरुपाभ्या भुक्तं लभेत ।
पूर्ववचनसमानार्थमेतत् । लभेत चतुर्थादिरिति शेषः । तथाच
वृहस्पतिः-
भुक्तिस्त्रैपुरुषी यत्र चतुर्थे संपवार्तता ।
तद्भोगस्स्थिरता याति न पृन्छेदागर्म कचित् ।।
उक्तविधभोगे तन्मूलभूतागम प्रति किमपि प्रमाण कचिदपि न
पृच्छोदिसर्थ । सान्तसादिविशिष्टा भुक्ति प्रति प्रमाणं पृच्छेदेव ।
तथाच नारद:--
आहतवाभियुक्तस्यादर्थानामुद्धरेत्पदम् ।

·- व्यवहारका मुक्तिनिरूपणम् 167 भुक्तिरेव विशुद्धा स्यात् प्राप्ताना पित्त क्रमात् ।। 'पदं स्थान आगममिति यावत् । विशुद्धा सातत्यादिमत्तया प्रमाणतस्सिद्धा । प्राप्ताना चतुर्थादीनाम् । वृहस्पतिरपि- अविच्छेदेन यदुक्त पुरुपैत्रिभिरेव तु । तत्र नैनागम कार्यो भुक्तिस्तत्र गरीयसी ।। तत्र चतुर्थादिप्वागमनिश्चयो नावश्य कार्यः। यतस्तर भुक्ति पूर्वपुरुषत्रयागता सान्तसादिविशेषणवत्तया साधिता गरीयसी, विनाऽध्यागमनिश्चय स्वतन्त्रैव प्रमाणमिसर्थ । तथा चाह स एव- स्थावरेषु विवादेष भुक्तिस्विपुरुषी च या । स्वतन्नैव हि सा ज्ञेया प्रमाण साध्यनिर्णये ॥ स्वतन्त्रा स्वमूलभूतागमनिश्चयानपेक्षेत्यर्थ । कासायनोपि- भुक्तिस्तु द्विविधा प्रोक्ता सागमाऽनागमा तथा । निपूरुपी या स्मनन्याऽनागमाऽल्पा तु मागमा ।। सागमा निश्चितागमेत्यर्थः । ननु म्बतन्ना पि निधितागमेव, स्वदायनवागमनिश्चयात् । मैयम् , निरम्तन्याः भुक्ते अस्मान कालीनभोगस्य सान्तत्यादिविशेषणवत्तयोद्भावनाभायेन वृत्ला या दााभावात् । न च चतुर्थांदीना नदोगस्याप्युद्धावन कार्यमिति वाच्यं, 'पौत्रादिस्तु न किचन इस स्मातकालीन- भोगस्योदावननिषेधात् । भुक्तिरेव विशुदा स्यात् प्राप्तानां पिठ्त मात् ।

·168
-
स्मृतिचन्दिवाया
इति स्मातकालीनभोगस्येवोद्भावनविधानाच । अतस्स्वतन्त्रा
भुक्तिरनिश्चितागमा । कथ तह तस्य स्वत्वे मामाण्य, उच्यते-आ.
गमनिश्चयाभावेऽपि एवं विधाया मामाण्यमिप्यते।सागमपक्षस्या-
त्यन्तासम्भावितत्वात् , साधकस्य चानागमनिश्चयस्याभावात् ।
तथा साहसादी मिथ्यागादित्वनिश्चयाभावमात्रात् साक्षिणा
प्रामाण्यमिष्टम् ।
सर्वस्साक्षी संग्रहणे चौर्यपारुष्यसाहसे ।
इति । तथेहापि सर्व मुस्यम् । अत एव कात्यायन
चिरन्तनपविज्ञातं भोग लोभान्न चालपेत् ।
इति । अविज्ञातं अनागमतयेत्यर्थ । एतदुक्तं भवति--
यथा छलानुसारेण निर्णीतोऽपि विंशतिवार्पिकभोगख्य पुन
भूतानुसारेण चालनमिष्ट न तथा चिरन्तनस्येति । हारीतोपि-
अन्यायेनापि यदुक्त पिना भ्रात्राऽथवाऽपि च ।
न तच्छक्यं पराहत तृतीयं समुपागतम् ॥
तृतीयमतिक्रम्य समुपागतमित्यर्थः । अत एव नारद -
अन्यायेनापि यद्गुक्त पिना पूर्वतरैत्रिभि ।
न तच्छक्यं पराहतु क्रमात्रिपुरुपागतम् ।।
पित्रा सह पूर्वनरैखिभिर्यदुक्तं तदन्यायेनेति वक्तुमशम्यं, किं पुनर
पहर्तृमिसर्थ । यत्पुनस्तेनोक्तम्-
आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।

·169 न्यवहारकाण्डे भक्तिनिरूपणम् अविशुद्धागमो भोग प्रामाण्य नैव गच्छति ॥ इति, तदत्रिपुरुषागतभोगविय, भोगमात्रविषयत्वे पूर्वोक्तानेक- वचनविरोधात भागमोऽभ्यधिको भोगाद्विना पूर्वक्रमागतात् । इति याज्ञवल्क्यवचनविरोधाच । यत्तु वृहस्पतिनोक्तम्- यस्य त्रिपुरुपा भुक्तिस्सम्यग्लेख्यसमन्विता । एवंविधा ब्रह्मदेया हत् तस्य न शक्यते ॥ इति, नास्मात कालानतिकान्तरिपुरुषभोगविपयम् । यत्पुनर्नार- देनोक्तम्- अनागम तु यो मुड्के वन्यब्दशतान्यपि । चोरदण्डेन तं पापं दण्डयेत्पृथिवीपतिः ॥ इति, तद्येनकेनचित् प्रमाणेन निश्चितानागमभोगविपर्य, अना- गमामिति सिद्धवनिर्देशात् । निश्चितानागमाच भोगास्तेनैव दर्शिता- अन्वाहित भृतन्यस्त बलावष्टब्धयाचिते । अमत्यक्षं च यद्भुक्तं पड़तान्यागमं विना ।। हितं अन्यस्म्यै दातुमर्पितम् । थाचित परकीयद व्यमलङ्काराद्यर्थमानीतम् । वलावष्टब्धं राजप्रसादादिवलेन भु. क्तम् । एवंविधस्य चिरन्तनस्यापि भोगस्य न प्रामाण्यम् । तथाच स एव- SURITI CAA Tol DJI - 22 ·170 स्मृतिचन्द्रिाया ग्रामक्षेत्रं गृहं चच भुक्तः यस्य क्रमागतम् ॥ राजप्रसादादन्यत्र न तद्रुक्तं परं नयेत् ॥ राजमसादादं अन्यायभूतादिति शेष । तथाच संवर्तः- या राज्ञा क्रोधलोन छलन्यायेन वा कृता । प्रदत्तान्यस्य तुटेन न सा सिद्धिमवानुयात् ॥ या खल्वन्यस्य भू क्रोधादिना राज्ञा परभोग्यतया कृता, तुष्टया वाऽन्यस्मै दत्ता, सा चिरन्तनभोगेनापि न भोक्तु स्सिध्यतीत्यर्थ । एवं शासनविरोधेन भुक्तस्याप्यसिद्धि- द्रष्टव्या । तथा च बृहस्पतिः- यस्य त्रिपुरुपा भुक्ति पारम्पर्यक्रमागता। न सा चालयितुं शक्या पूर्वकाच्छासनादृते ।। यत्तु पितामहेनोक्तं- स्वहस्तकाज्जानपदं तस्मात्तु नृपशासनम् । ततस्त्रैपुरुपो भोग प्रमाणतरमिप्यते ॥ इति, तत्मवादपरम्परायानमसिद्धानिश्चितागमभागविपयं, अन्य- था पूर्वोक्तवचनविरोधान् । एवं पूर्वपुरुपमसाधितागमाया आप भुक्ते प्रमाणतरत्वमवगन्तव्यम् । तथाच वृहस्पतिः-- भुक्तिर्वलवती शास्त्रे ह्यविच्छिन्ना चिरन्तनी । विच्छिन्नाऽपि हि सा ज्ञेया या तु पूर्व प्रसाधिता ।

·171
--
व्यवहारकाण्डे भुक्तिनिरूपणम्
या चिरन्तनी पूर्वपुरुपप्रसाधितागमा सा विच्छिन्नाऽपि
बलवती ज्ञेयेत्यर्थ । व्यासोपि-
आहा याऽभियुक्तेन प्रमाणेन प्रसाधिता।
भूमिस्सा तत्सुतात् प्राप्ता न हर्तक्या कदाचन ।।
तत्सुतात् न हर्तव्ये सन्वयः ।
यदा त्वभियुक्तेनार्या न
साधिता तदा तत्सुतेन चिरन्तनभोगारूढेनाप्याहर्तृवदेव साध्या।
तथाच बृहस्पतिः--
उद्धरेल्लेख्गमाहर्ता तत्पुत्रो भुक्तिमेव तु ।
अभियुक्तः प्रमीतश्चेत्तत्पुत्रस्तन्समुद्धरेत् ।।
पूर्वाभियोगेन भुक्तरदायत्तदुद्धरणमात्रेणानागममिद्धयभावा-
दागममप्युद्धरेदित्यर्थः । लेख्यग्रहणं साक्षिणोपि प्रदर्शनार्थम् ।
तस्याप्याहर्तृकर्तृकागमोद्धरणे प्रमाणत्वात् । नारदोपि-
तथाऽऽरूढविवादस्य मतस्य व्यवहारिणः ।
पुत्रेण सोऽर्थस्ससाध्यो न तद्भोगानिरर्तते ॥
यथाऽऽळ लिखितसाक्षिभ्यामेवागमसमाध्यो भवति तथे-
त्यर्थः । पुत्रग्रहणं धनग्राहिण उपलक्षणार्थम् । अत एवं
याज्ञवलयः-
योऽभियुक्तः परेतस्स्यात्तस्य रिस्थ तमुद्धरेत ।
न तर कारण भुक्तिरागमेन विनाकृना ॥
तमागमं चतुर्थादिरप्यवश्य समुद्धरेत् । परमात्वतन्त्रा

·172 . स्मातचन्द्रिकाया भुक्तिस्तत्राप्रमाणम्, अविगीतत्वाभावादित्यर्थः । एवच य यदुक्तं नारदेन- आदौ तु कारण दान म-ये भुक्तिस्तु सागमा । कारणं भुक्तिरेचैक सन्तता या चिरन्तनी ॥ इति, वदाहर्तनिताभियोगाभावविपयमिति मन्तव्यम् । अक्ष रार्थस्तु सङ्गहकारेण दर्शित - कृतागमस्योक्तकाले भुक्ते स्यात्मभुरागम । तस्यैवात्मतृतीयस्य प्रभुर्भुक्तिरस्फुटागमा ।। भुक्तिर्या सा चतुर्थस्य प्रमाण सन्ततागता। परित्यक्तागमा भुक्ति केवलैब प्रभुर्मता ।। इति । कृतागमस्य आगमकर्तु । उक्तकाले त्रिंशद्वात्मक इयर्थ । प्रभु प्रधानम् । स्फुटागमा प्रमाणपरिच्छिन्नागमा, या सन्त तागता भुक्तिः चिरन्तनी चतुर्थादे , प्रमाण सा परित्य सागमनिश्चया । प्रभु स्वत्वनिर्णयक्षमति द्वितीयश्लोकार्थ । यत्पुनासेनीतं- वर्षाणि विंशति भुक्ता स्वामिनाऽव्याहता सती । भुक्तिस्सा पौरुपी भूमेद्विगुणा तु द्विपारुपी । त्रिपौरुपी च त्रिगुणा न ततोऽन्वेप्य आगम । इति, तच्चतुर्थादिभुक्तप्पष्टयाब्दिक्या प्रारम्भकालीनपुरपाणा जीतामभावे चिरन्तनकालीनभोगतुल्यतापत्तों सत्या द्रव्य, अन्यपा- ·178 व्यवहारकाण्डे भुक्तिनिरूपणम् स्मार्ने काले किया भूमेस्सागमा भुकिरिष्यते । इसादिवचनविरोधापत्तेः । एवंच पश्चाधिकशतवर्षपर्यन्तस्य स्मातकालवाभिधानं मायिकाभिप्रायेणेति मन्तव्यम् । इति स्मृतिचन्द्रिकाया भुक्तिनिरूपणम्. अथ साक्षिलक्षणानि । तर मनु - यादृशा धनिभि कार्या व्यवहारेपु साक्षिण । तादृशांत्सम्मवक्ष्यामि यया वाच्यमृतं च ते ॥ साक्षिणा लक्षणानि अनुयोजनविधि च वक्ष्यामीत्यर्थ । तत्रादी लक्षणानि दर्शयति- गृहिणः पुरिणो मौला क्षनविदायोनय । अर्थशास्माक्ष्यमर्हन्ति न ये केचिदनापदि ।। मौला प्रतिष्ठिता । अर्थज्ञा साध्यम विदितान्त 'समक्षदर्शनात्साक्ष्य श्रवणाय सिद्धयति' इति तेवोक्तत्वात् । गृहिण इसादिपु पुष्टिानिर्देनौ विवक्षित , उपादेयगतत्वात् । अत एव नारद- कुलीना सजवाशुद्धा जन्मत कर्मतोऽर्थत । साक्षिणामुचयोऽनिन्या पुरुषारस्युस्मुरादयः ।। एवंविधा पुरुषा ऋणादिप माक्षिणस्युरित्यर्थ । तथाच व्यास:- ·174 . स्मृतिचन्द्रिकाया धर्मज्ञा. पुत्रिणो मौला कुलोनास्ससवादिन । श्रौतस्मातक्रियायुक्ता विगतदेपमत्सरा ।। श्रोत्रिया नपराधीना सूरयश्चामवासिन । युवानस्साक्षिण कार्या ऋणादिपु विजानता || इति । श्रोत्रिया श्रुतिपाठका । एवमुक्तविधा न जातु कूटता प्रतिपद्यन्त इसाह स एव- ज्ञात्वा कार्य देशकालकुशला कूटकारका । कुर्वन्ति सदृश लेख्यं नैते म्युस्साक्षिणो यथा ॥ कात्यायनोपि- प्रख्यातकुलशीलाश्च लोभमोहीवाजताः। आप्ताशुद्धा विशिष्टा ये तेपा साक्ष्यमसंशयम् ॥ लेपामिति बहुवचनं द्रयेकसवयासाक्षिवाक्यमेव न निश्चाय- कमिति प्रतिपादनार्थम् । अत एव मनु - त्रयवरैस्सातिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसन्निधौ । इति । भाव्य साधनीय त्रय अवरा निकृष्टा येपा ते त्रित्वादूनसङ्ख्या साक्षिप्वप्रशस्तेत्यर्थ । यत्तूक्तं - इस्पतिना- नव सप्त पश्च वा स्युश्चत्वारत्रय एवं वा । उभौ वा श्रोत्रियो ख्याती नैकं पृच्छत्कदाचन ।। इति, तनोभानिति लिखितगूढसाक्षिविषयम् । यतोऽनन्तरमाह स एव-- प्रयवरा ·175 -- व्यवहारकाण्डे भुक्तिनिरूपणम् लिखितौ द्वौ तथा गूढी त्रिचतु पञ्च लेखिता । यदृच्छास्मारिता कुल्यास्तथा चोचरसाक्षिण ॥ इति । लिखितादीनां भेद उपरिष्टावक्ष्यते । यत्पुनस्ते. नोक्तं- दूतको घटिकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा । एक एव प्रमाणं स्यानृपोऽध्यक्षस्तथैव च ॥ इति, घटिकाग्राही गणक । अध्यक्ष प्राविवाक । यदाप व्यासेन- शुभक्रियश्च धर्मज्ञस्साक्षी यनानुभूतवान् । प्रमाणमेकोपि भवेत्साहसेपु विशेषत ॥ इति, यदपि कासायनेन- अभ्यन्तरस्तु निक्षेपे साक्ष्यमेकोपि वाच्यते । अर्थिना प्रहितस्साक्षी भवत्येकोपि दूतक * ॥ सस्तुत येन संन्यस्त तत्तेनैव विभावयेत् । एक एव प्रमाणं स शिवादे तन कीर्तित ॥ इति, तदेतत्सर्वमुभयानुमतसाक्षिविषयम् । बहुत्ववदुभयसमंत स्वस्याप्यनातत्वशकान्पुदासकत्वात् । अत एव नारद - अथवाऽनुमतो यस्य दयोर्विवदमानयो । स साक्ष्येकोऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यस्स्यातु संसदि । * याचते ·176 स्मृतिचन्द्रिकाया इति । एवंच त्रयवरा इति सहचानियमो लिखितगूढोभया नुमतव्यतिरिक्तसाक्षिविषय एवेत्यनुसन्धेयम् । उभयानुमन- साक्षिविपये लिखितगूढसातिविषये च न्यूनसयापक्षस्यापि विहितत्वात् । अत एव सहकार- कर्तव्यास्सर्वकार्येषु निभ्य आरभ्य साक्षिण । दुधेको प्रतिपेधस्स्यादेकोप्युभयसम्मत | इति । साक्षिणो लिसितगूढव्यतिरिक्ता निभ्य आरभ्य कर्तव्या इत्यर्थः । साक्षिण इत्यनुवृत्तौ नारद - ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्शूद्रा ये चाप्यनिन्दिताः। मतिपर्ण भवेयुस्ते सर्वे सर्वेपु वा पुन ॥ सति सम्भवे व्यवहर्तुस्सवर्णास्साक्षिण इत्यर्थः । एव वर्णे तरजातापि व्यवहसजातीया भवेयुः । यथाजाति यथावर्ण सर्वे सपु वा स्मृता । इति याज्ञवलयस्मरणात् । जातिग्रहणं श्रेण्यादेरप्युपलक्षणा- र्थम् । अत एव नारद - श्रेणिपु श्रेणिपुरपास्वेषु वर्गेषु वर्गिण । बहिर्वासिपु पागास्स्युः स्त्रियः स्त्रीषु च साक्षिणः ।। इति । अनापवादमा म एव-- श्रेण्यादिपु तु यर्गेपु कश्चिद्देप्यतामियात् । तस्य तेभ्यो न माक्ष्य स्पात् देशार पर ते ।।

·177 . व्यवहारकाण्ड सक्षिलक्षणानि श्रेण्यादिषु ये यस्य रोपं कुन्ति ते तस्य न साक्षिण इत्यर्थः । घेण्यादिग्रहणं वर्णादिप्रदर्शनार्य, उपग्रहणं चायया- र्थकथनकारणवतामुपलक्षणार्थम् । अत एव मनु आसास्सर्वेपु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः । सर्वधर्मविदोऽलुब्धाः विपरीतांस्तु वर्जयेत् ।। आताः विप्रलम्भकव्यतिरिक्ता । विपरीतान् अयथार्थवाद- कारणोपेतान्वर्जयेदिसर्थ । तानेवाह स एव- नार्थसम्बन्धिनो नामा न महाया न वैरिणः । न दृष्टदोपा कर्तव्या नव्याध्याता न पिता ॥ न साक्षी नृपति कार्यों न कारुककुशीलयौ । न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न मंधेभ्यो विनिर्गत ॥ नाधीनो ने वक्तव्यो न दस्युन विकर्मरत् । न वृद्धो न मिथुनेको नान्यो न विकलेन्द्रियः ।। ना? न मत्तो नोन्मत्तो न धुत्तृप्णोपपीडितः । न श्रमातों न कामातॊ न कुद्धो नापि ताकरः ।। इति । अर्थसम्बन्धिन विमतिपद्यमानार्थस्य सम्बन्धिनः । आप्तास्तु कासापनेन दर्शिता तद्वतिनीविनी ये च तत्सेवाहितकारिणः । तद धुहदो भृत्या आमरस्ते तु न माक्षिण | इति । सहाया मनिभूमभृतय । वैरिणः विमतिपत्नयोरन्य SURITE CL-\ul. III ·178 स्मृतिचन्द्रिकाया तरस्य दृष्टदोपा कूटसाक्षित्वेनान्यत्र ज्ञाताः । दूपिताः महा पातकादिदोपेण । नृपतिः बहुव्यापारव्याकुलत्वात् प्रतिपिध्यते। कारुक शिल्पोपजीवी हेमकारादि । कुशीलव रगावता री, तयोरर्थमवणत्वात् प्रतिपेधः । श्रोत्रियोऽत्र कर्मानुष्ठान- निष्ठो विवक्षित , न पुनश्श्रुतिपाठक , तस्य साक्षित्वेनो- क्तत्वात् । लिङ्गस्थो ब्रह्मचारी यतिश्च । सपेभ्यो विनिर्गत वानप्रस्थादिः । एतेपु रियादिप्वयथार्थवादहेत्वभावेऽपि वचनवलेनैव प्रतिषेधोऽध्यासेय । आध्यधीनो मानसव्या धिविहल. । वक्तव्य कुष्ठादीना कुत्सिनदेह । दस्यु क्रूर चेष्ट । विकर्मकृत् शास्त्रविरुद्धकर्मकृत् । वृद्धः जरावशेन स्खलित- बुद्धि । शिशु अपूर्णपोडशवर्ष' । एको विवदमानाभ्याम- ननुमतः। अन्स. चण्डालादि । विकलेन्द्रियो बधिरादिः । आर्तादयो व्यक्ता । तेषां भेद पूर्वमुक्तोऽत्राप्यनुसन्धेयः । नारदोपि वर्जनीयानाह- दासनकृतिकाश्राद्धवृद्धस्त्रीवालचाफ्रिकाः । मतोन्मत्तममत्तातकितवग्रामयाजका ॥ महापथिकसामुद्रवणिक्मनजितातुरा । युग्मक श्रोत्रियाचारहीनटीयफुशीलया ॥ नास्तिकवात्यहाराग्नित्यागिनोऽयाज्ययाजका । एकस्यालिसहागाग्चिरज्ञानिसनाभय ॥ भामटटोपगलूपरिणनीति .

·179 . प्याहारकाट क्षिरक्षणानि गरदाग्निदकीनाशशूद्रापत्युपपातका ॥ कान्तसाहमिकाशान्तीन—नान्तारसायिन । भिन्नत्तासमातृतजस्तलिकपीपिकाः ।। भूतारिष्टनुपदिष्टवर्पनक्षत्रसूचका,। अपस्यात्मविहीनागभगवृत्तय ॥ कुनसी श्यापदन् वित्री मिनध्रुवमाण्डिका । ऐन्द्रनालिकनन्धोग्रश्रेणीगणविरोधिन ॥ पथरचित्रवन्मूर्य पतितः युटकारक । फुदक मत्यवमितस्तस्करो राजपूस्पः ॥ मनुप्यरिपांसास्थिमधुक्षीराम्युमर्पिपाम् । विफ्रेता ब्राह्मणधेर दिनो गापिकच य ।। गुतस्वधर्मात् युरिक गूगको हीनमेस । पित्रा विवदमानव भेदकोससाक्षिण ! इति । नातिक परन्ध्रापणगील । चारितो नारिका मामुद्राणिक वहिप्रथायी । गामा टिलविशिष्ठी । एर- स्थानीयस्य देश विग्रह. एकपाामाधनम्मानी परप पु मास्य, रितिपायोरन्पताण पुरपेण सा गम्य वापर भोजनम्पाले म एसयार्ग परणार: मामांगनी गेति गा पन । भरिपु परतीचारगर मम्पन्न पारन् । गना भयस्तु पात्सायनेन दागिना:- ·178 स्मृतिचन्द्रिकाया तरस्य दृष्टदोपा कुटसाक्षित्वेनान्यत्र ज्ञाताः । दूपिताः महा पातकादिदोपेण ! नृपतिः पहुण्यापारव्याकुलत्यात पतिपिध्यते । कारुक शिल्पोपजीवी हेमकारादि । कुशीलब रनावता री, तयोरर्थपवणत्वात् • प्रतिपेधः । श्रोत्रियोऽत्र कर्मानुष्ठान- निष्ठो विवक्षित , न पुनश्श्रुतिपाठक , तस्य साक्षिवेनो- क्तत्त्वात् । लिङ्गस्थो ब्रह्मचारी यतिथ । सधेभ्यो विनिर्गत वानप्रस्थादि । एतेपु नियादिप्वयथार्थवादहेत्वभावेऽपि वचनरलेनेर मतिपेधोऽध्यरमेय । आध्यधीनो मानसव्या धिविहल । वक्तव्य कुष्ठादीना कुत्सिनदेह । दस्यु क्रूर चेप्ट । विकर्मकृत् शास्त्रविरुद्धकर्मकृत् । वृद्धः जराशेन स्खलित- युद्धि । शिशु अपूर्णपोडशवर्ष । एको विवदमानाभ्याम- ननुमत । अन्य चण्डालादि । विकलेन्द्रियो पधिरादि । आदियो व्यक्ता । तेपा भेद मुक्तोऽत्राप्यनुसन्धेय । नारदोपि वर्जनीयानाह- दासने कृतिकाश्राद्धस्त्रीचालचाफ्रिकाः । मतोन्मतममत्तातंकितरग्रामयाजका ॥ महापथिकसामुद्रणियमाजितातुरा । गुग्मकोरियाचारहीनीययुगीलया ॥ नास्तिस्यात्यहारामित्यागिनोऽयाज्ययाजका । एकम्यालिमहागाग्चिरशानिमनाभय ॥ पाटदापगलूपारेषनीव्यारितुष्टिा ।

·179 व्यवहारकाण्डे मगक्षिलक्षणानि गरदानिदकीनाशशूद्रापत्युपपातका ॥ क्लान्तसाहसिकाशान्तनिधूतान्तावसायिन । भिन्नवृत्तासमावृत्तजडतैलिकपीपिकाः ।। । भूताविष्टनपविष्टवर्पनक्षत्रमूचका.। अपशंस्यात्पविक्रेतहीनाङ्गभगवृत्तय ॥ कुनखी श्यावदन् श्वित्री मिनध्रुक्टशौण्डिका । ऐन्द्रजालिकलब्धोग्रणीगणविरोधिन ।। यचित्रकृन्मूर्ख पतितः कूटकारक । कुहक प्रत्यवसितस्तस्करो राजपूरुपः ॥ मनुष्यविपमासास्थिमधुक्षीराम्बुमर्पिपाम् । विक्रेता ब्राह्मणश्चैव द्विजो नापिकश्च य ॥ च्युतस्स्वधर्माद कुलिक मूचको हीनसेवक । पित्रा पिवदमानव भेदकृच्चेससाक्षिण ॥ इति । नैतिक पररन्ध्रान्वेपणशील । चातिको वैवाळिक । सामुद्रवणिक वहिनथायी । गुग्मा द्वित्वविशिष्टी । एक- स्थालीत्यस्य ट्रेया विग्रह , एकपाकसाधनस्थाली यस्य पु रुपस्य, विप्रतिपन्नयोरन्यतरेण पुरषेण सह यस्य वा एक भोजनस्थालं स एकस्याली एकपाकः महभोजनो नैनि या पव। अरिपु चरतीसारेचर गनुमम्बन्धीनि यार । मना भयस्तु कात्यायनेन दार्शना:- ·180 - भृितिचन्तिकाया मादृष्यसमुताश्चैव सोदोमुतमातुलाः। एते सनाभयस्तूक्तास्साक्ष्य तेषु न योजयेत् ॥ इति । शैलूपो नटः । विपीवी विपस्य सङ्गहणरक्षणादिव्या- पारे नियुक्तः । आहिनुण्डिक सर्पग्राही। गरदो विपदः । अग्निदो गृहदाहक । कीनाशः कृपण । क्लान्तः खिन्न । निर्धू- तो वहिप्कृत । अन्तावसायी प्रतिलोमज । भिन्नवृत्तो दुरा- चारः । असमावृत्तो नैष्ठिकब्रह्मचारी | जडो मन्दबुद्धि । तैलिकत्तिलघाती, महायन्त्रिक इति यावत् । पौपिकः अपू पादिविक्रयी । वर्षसूचको वृष्टिसूचक , नैमित्तिक इति यावत् । नक्षत्रसूचको ज्यौतिपवृत्तिः । अघशंसी परदोपप्रकाशक । भगवृत्तिः स्ववृत्तये भार्यावश्यात्वकारी । शौण्डिको मदा- विक्रयी। मूर्यो देवता गृहीत्वा याचकः । कुहको दाम्भि- का। मसवसित प्रवज्यातो निहत्तः। सूचक परदोपसूच- नार्थ राज्ञा नियुक्तः । भेदकृत् पिशुन । अन्ये प्रसिदा । कात्यायनोपि कतिपयानसाक्षिजनानाह-- कुल्यास्सम्बन्धिनश्चैव विवाह्यो भगिनीपतिः । पिता बन्धुः पितृव्यश्च श्वशुरो गुरवस्तथा ॥ नगरग्रामदेशेष नियुक्ता ये पदेषु च । वल्लभाश्च न पृच्छेयुभक्तास्ते राजपुरुषाः ।। इति । ये कुल्यादयो राजपुरुषान्ताः कीर्तिताः ते साक्ष्य कत न पृच्छेयुः न साक्षिणस्स्युरिसर्थः ।

·181 . ध्यवहारकाण्टे साक्षिलक्षणानि नन्वयमसाक्षिकथनपञ्चो व्यर्थः । लक्षणोक्वार्थाद्विल. • क्षणानामसाक्षित्वसिद्धः, सत्यमेवं तथाऽपि यत्र सर्वधा वि. हितसाक्षिणामलामः तत्र मनुध्यमात्रस्य माक्षित्वं 'न येकचि- दनापदि' इति मनुवचनतोऽर्थात्माप्त,. तब केपांचित्मतिपेधा- र्थ 'नार्थसम्बन्धिनो नाताः' इसादिवचनरचना कृतेत्यर्थवाने- वायं प्रपञ्चः । एवंच लक्षणान्वितसाक्षिणामलाभे मतिपेघराहित्य- मात्रशालिनां साक्षित्व विहितमिसनुसन्येयम् । अत एव तेपा- मपि प्रशंसा व्यासेन कृता- दिव्यमोपपिभिर्मन्त्रः प्रायण व्यभिचार्यते । न खल्वदोपदुष्टानां व्यभिचारास्ति माक्षिणाम् ।। इति । यत्पुनर्मनुनोक्तं- अनुमावी तु यः काश्चत्कुर्यात् साक्ष्यं विवादिनाम् । अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि वाऽसये ॥ स्त्रियाऽप्यसम्भवे कार्य पालन स्थविरेण वा । शिष्येण पन्युना वाऽपि दासेन भृतकेन वा ॥ इति । अनुभावी कार्याभिज्ञः । यदपि नारदेन- असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनकृतिकादयः । कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि माक्षिण ।। इति । कार्यगौरवं कार्यस्य प्रशस्तज्ञातुः राहिसम् । तदेत- स्मर्व साहसायस्थिरकर्मविषयं तर प्रशस्तानां दुर्लभत्वान् । अत एव संग्रहकार

·182
स्मृतिचन्द्रिकायां
उत्कृष्टमध्यमाभावे निपिद्धा अपि साक्षिणः ।
साहसादिषु मन्तव्या कालकार्यानिवन्धना ॥
इति । अत्र 'विशेषमाहोशना
दासोऽन्धो वधिरः कुष्ठी स्त्रीवालस्थविरादयः ।
एतेऽप्यनभिसम्बन्धा साहमे साक्षिणो मता ॥
अनभिसम्बन्धा मित्रारिभावरहिताः । साहसे साहसा
दिप्वित्यर्थ । अभिसम्बन्धाश्चेत् साहसादिष्वपि ते वर्जनी
या एव । अत एवं नारद
तेषामपि न बालस्यान्नैको न स्त्री न कूटकृत् ।
न वान्धवो न चाराति—युस्ते साक्ष्यमन्यथा ॥
तेषां दासन कृतिकादीनां मध्येऽपि व्यक्तानृतहेतुशालिनो
गलादयो वा इत्यर्थः । व्यक्तानृतहेतवोऽपि तेषु तेन
दर्शिता
वालोऽज्ञानादससाद स्त्री पापाभ्यासाच कूटकृत् ।
विद्यादान्धवस्नेहाटेरनिर्यातनादरि ॥
असत्यात् अससशीलत्वादित्यर्थः
अनेनाज्ञत्वाससशी-
लत्वाद्यधर्मनिष्ठत्वात्यन्नोत्कटरागद्वेपशालित्वादीन्येव व्यक्तान
तहेतवो न पुनर्वालत्वादयः इति दर्शितम् । एवमेकस्मि-
नपि नैकत्वं व्यक्तानृतहेतुः अपितु लुब्धत्वमित्याह मनु:-
'एको लुन्धस्त्वसाक्षी स्यात्' इति । एवंचाशत्वाससशील

·183 व्यवहाराकाण्डे साक्षिलक्षणानि स्वादिदोपाणा सद्भावे दासादयोपि हेयाः, तदभावे तु • बालादयोष्णुपादेया इति माहसादिविषयेऽनुसन्धेय नर्मनुनोक्त- साहसेषु तु सर्वेपु स्तेयसङ्गहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारुप्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥ इति, यदपि कासायनेन- व्याघातेप नृपाज्ञायाः सङ्गहे साहसेषु च । स्तेयपारुप्ययोश्चैव न परीक्षेत साक्षिणः । इति, तद्गृहस्थावादिगुणगणविषयपरीक्षाया निषेधक न पुनरज्ञ- त्वादिदोपविषयपरीक्षाया अपि, पूर्वोक्तवचनविरोधात् । य पुन कात्यायनेनोक्त- ऋणादिपु परीक्षेत साक्षिणस्स्थिरकर्मसु । साहसासयिक चैव परीक्षा कुत्रचित् स्मृता ॥ इति, यद्यत्र साहसादौ पराजये वधादिगुरुतरदण्डमाप्तिसम्भा बना, तत्र परीक्षाविधानार्थ ऋणादिसाहचर्यादज्ञत्वादिदोपप- रीक्षायाः सार्वत्रिकत्वेन कुत्रचिद्विधानासम्भवाच । यत्तु यान- वल्क्येनोक्तं- सर्वस्साक्षी सङ्गहणे चौर्यपारप्यसाहसे । इति, तदपि गुणपरीक्षामात्रनिवत्यर्थमित्यागन्तव्यम् । इति स्मृतिचन्द्रिकाया साक्षिलक्षणानि. -

·182
तेषां दासन कृतिकादीनां मध्येऽपि व्यक्तानृतहेतुशालिनो
स्मृतिचन्धिकार्या
उत्कृएमध्यमाभावे निपिदा अपि साक्षिणः ।
साहसादिपु मन्तव्याः कालकार्यानिवन्धनाः ॥
इति । अत्र 'विशेपमाहोशना-
दासोऽन्धो बधिरः कुठी स्त्रीवालस्थविरादयः ।
एतेऽप्यनभिसम्बन्धाः सादमे साक्षिणो मताः ।।
अनभिसम्बन्धाः मित्रारिभावरहिताः । साहसे साहसा
दिग्वित्यर्थः । अभिसम्बन्धाश्चेत् साहसादिप्वपि ते वर्जनी-
या एव । अत एव नारद:-
तेपामपि न वालस्स्यानैको न स्त्री न कूटकृत् ।
न वान्धवो न चारातियस्ते साक्ष्यमन्यथा ॥
-
गलादयो वा इत्यर्थः । व्यक्तानृतहेतवोऽपि तेषु तेन
दर्शिताः-
बालोऽज्ञानादससात् स्त्री पापाभ्यासाच्च कूटकृत् ।
विवूयादान्धवस्नेहाद्वैरनिर्यातनादरिः ॥
असत्याद अससशीलवादेत्यर्थः
अनेनाज्ञत्वाससशी-
लत्वाद्यधर्मनिष्ठत्वात्यन्नोत्कटरागद्वेषशालित्वादीन्येव व्यक्तान
तहेतवो न पुनलित्वादयः इति दर्शितम् । एवमेकस्मि-
अपि नैकत्वं व्यक्तानृतहेतुः अपितु लुब्धत्वमित्याह मनुः--
'एको लुन्धस्त्वसाक्षी स्यात्' इति । एवंचाशत्वाससशील.

·183 . व्यवहाराकाण्टे साक्षिलक्षणानि स्वादिदोपाणां सद्भाचे दासादयोपि हेयाः, तदभावे तु वालादयोप्युपादेयाः इति माहसादिविषयेऽनुसन्धेयम् । यत्पु नर्मनुनोक्तं- साहसेषु तु सर्वेषु स्तेयसङ्गहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारुप्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥ इति, यदपि कासायनेन- व्यापातेप नृपाज्ञायाः सङ्गहे साहसेपु च | स्तेयपारुप्ययोथैव न परीक्षेत साक्षिणः । इति, तगृहस्थत्वादिगुणगणविषयपरीक्षाया निषेधकं न पुनरा- त्वादिदोपविपयपरीक्षाया अपि, पूर्वोक्तवचनविरोधात् । य पुनः कात्यायनेनोक्तं- ऋणादिषु परीक्षेत साक्षिणसिस्थरकर्मसु । साहसासयिक चैव परीक्षा कुत्रचित् स्मृता ।। इति, यद्यत्र साहसादौ पराजये वधादिगुरुतरदण्डमाप्तिमम्भा- बना, तत्र परीक्षाविधानार्य ऋणादिसाहचर्यादात्वादिदोपप- रीक्षायाः सार्वत्रिकत्वेन कुत्रचिद्विधानासम्भवाच । यतु यात्र- वल्पपेनोक्तं- सर्वस्माक्षी सङ्गहणे चौर्यपारुप्यसाहसे । इति, तदपि गुणपरीक्षामाननिवृत्यर्थमित्यवगन्तव्यम् । इति स्मृतिचन्द्रिकायां साक्षिलक्षणानि.

·181
स्मृतिचन्द्रिवाय'
अथ साक्षिभेदाः । तत्र कात्यायन:-
लेख्पारूहश्चोत्तरश्च साक्षी मार्गद्रयान्वित ।
इति । प्रजापतिरपि-
साक्षी द्विभेदो विशेष कृत एकोऽपरा:कृतः ।
लेख्यालः कृतो ज्ञय उत्तरोऽकृत उच्यते ॥
लेख्यारूढो लिखितादिरियर्थ । तथाच नारद
लिरिवतरस्मारितश्चैव यहच्छाभिज्ञ एव च ।
गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधस्स्मृतः ॥
तथा अकृतसाक्षिभेदोपि तेनैव दर्शित -
अकृतप्पसिधस्साक्षी मूरिभिः परिकीर्तित ।
ग्रामश्च माडिवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ।।
कार्यप्वभ्यन्तरो यस्स्यादथिना महितश्च यः ।
कुल्याः कुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिण ।
इति । तत्र तावत्कृताना लक्षणमाह वृहस्पतिः-
जातिनामादि लिखितं येन स्वं पित्रयमेव च।
निवासश्च स विज्ञेयः साक्षी लिखितसज्ञिकः॥
आहूय यः कृतस्साक्षी रणन्यासक्रियादिव।
स्मार्यते च मुहुर्यश्च स्मारितस्म उदाहृतः ।।
नियमाणे तु कर्तव्ये य कश्चित्स्वयमागत !
अत्र साक्षी समस्माकमुक्तो यादृच्छिकस्तु ॥

·185 ध्यक्हपकाण्डे साक्षभेदाः कुड्यव्यवहितो यस्तु श्राव्यते ऋणिभापितम् । विनिप्कने तयाभूत । गृहसासी स उच्यते ॥ यन साक्षी दिश गच्छन् मुमपुर्वा यथाश्रुतम् । अन्य सथापयेत्तं तु विद्यादुत्तरसाक्षिणम् ॥ इति । लिखिते तु विशेषमाह हारीन:- मुदाणापि कालेन लिखितस्सिदिमा मुयात् । आत्मना लिपेजानन शस्त्वन्येन लेखयेत् ।। यत्पुनस्तेनैवोक्त- भाटमाद्वत्सगसिद्धिस्स्मारितस्येह साक्षिण । आपचमात्तथा मिदिर्यदृच्छोपगतम्य च ।। आतृतीयाराथा चर्पात् मिद्वि"दस्य साक्षिणः । आ वत्सरानु मिाद च बदन्त्युतरमाक्षिण ॥ झाने, तत्पूर्वपक्षन्नाभिहिनमित्यगन्तव्यम् । यतोऽनन्तग्मार स एव-- अथवा कालनियमा न दृष्टस्माक्षिणं पनि । स्मृत्परे हि माक्षित्वमाहुम्माविदो नना ।। यस्य नोपहना युद्धिः स्मृनिश्नोनुश्च साक्षिणः । मुदीर्षणापि कालेन स मामी साक्ष्यमहति ॥ इति । घृहस्पतिनाऽप्यत माक्षिणों निरूपिता पातितं मुपितं या मीपायाभ ममन्ततः । • नित नगा भा पा . Smiudu - III ·186 स्मृतिचन्द्रिकायां अकृतोपि भवेत्साक्षी ग्रामस्तत्र न संशयः ।। निर्णीते व्यवहारे तु पुनायो यदा भवेत् । अध्यक्षस्सभ्यसहित साक्षी स्यात्तत्र नान्यथा अर्थिप्रसार्थिनोर्वाक्यं यच्छ्रुतं भूभृता स्वयम् । • स एव तत्र साक्षी स्याद्विसंवादे द्वयोरपि ॥ उभाभ्यां यत्र विश्वस्त कार्य चापि निदितम् । गूढधारी स विज्ञेयः कार्यमध्यगतस्तथा । अधिपत्यर्थिवचनं शृणुयात्मेपितस्तु यः उभयोस्समतसाधुर्दूतकस्स उदाहृतः ।। विभागादावपि ऋणे ज्ञातिर्योपयुज्यते । इयोस्समानो धर्मज्ञः कुल्यस्स परिकीर्तितः ।। इति । यत्पुनस्तेनोक्त- लिखितो लेसितो गूढः स्मारित कुल्यदूतको । यादृच्छिकश्चोत्तरश्च कार्यमध्यगतोऽपर ॥ नृपोऽध्यक्षस्तथा ग्रामस्साक्षी द्वादगधा स्मृतः । इति. तष्ठिरिखतम्यागन्तरभेदं स्वनामादिलिपिकर्तृत्वकारपिट त्वरूपमाश्रित्योक्तम् । एकादशरिधस्मासी गाये दो मनीषिभिः । इति नारदनानाहत्यांताम् ॥ रहि म्गसिन्द्रियाया माक्षिदा

·187
-
व्यवहारकाण्हे असाक्षिमेदाः
अयासातिभेदाः। तत्र नारदः-
अमाक्ष्यपि हि निर्दिष्ट मास्ने पञ्चविधो बुधैः ।
वचनादोपतो भेदात् स्वयमुक्तिर्मुतान्तर ॥
असाक्षित्वहेतूनां पाविधत्वात्तदशेनासाश्यपि पञ्चाविषो बुधैनिः
दिष्ट इयर्थः । अत एव सहकारः-
दुष्टत्वात्मतिपिदत्वादकृतत्वादनिश्चयात् ।
एकागविकलत्वाच स्यादसाक्ष्यपि पश्चधा ॥
स्तेनादिश्श्रोत्रियादिश स्वयंभूभिन्नगीमियः ।
पुमर्पनावितादन्यः पनमस्स्यान्मृनान्तरः ।।
इति । दुष्टत्वादसादी स्नेनादिः, मतिपिद्धत्वाच्छोत्रियादि।
अकृतत्वात सयंभः, भनिश्चयात् मयोभिन्नगी, एकाझवि
कलत्वात् मृतान्तर इत्यर्थः । नारदीपि-
स्तनास्साहमिकाचणाः कितना वधकाम्तथा ।
असाक्षिणस्ने दुष्टत्वानेप ससं न विद्यते ।
श्रोत्रियास्तापसा सुद्धा य च मननितादयः ।
असाक्षिणरते बचनाम्नान हेतुग्दाहतः ।।
स्वयमुक्तिनिर्दिष्टास्वयमेवत्य यो वर्दन ।
सूचीत्युक्तम्म शामेषु न म मालित्यमईति ॥
राजा परिगृहीन' माक्षिपकार्थनिभये ।
वचनं पत्र भियत ने म्पदादमाक्षिणः ॥

·186 स्मृतिचन्द्रिकाया अकृतोपि भवेत्साक्षी ग्रामस्तत्र न संशयः ॥ निर्णीते व्यवहारे तु पुनायो यदा भवेत् । अध्यक्षस्सभ्यसहितः साक्षी स्यात्तत्र नान्यथा ॥ अर्थिप्रसार्थिनोर्वात्यं यच्छुतं भूभृता स्वयम् । स एव तत्र साक्षी स्याद्विसंवादे द्वयोरपि ॥ उभाभ्यां यत्र विश्वस्त कार्य चापि निवेदितम् । गूढधारी स विज्ञेयः कार्यमध्यगतस्तथा ।। अधिमत्यार्थिवचनं शृणुयात्मेपितस्तु यः । उभयोस्संमतस्साधु तकस्स उदाहृतः ॥ विभागादावपि कणे शातिर्योपयुज्यते । द्वयोस्समानो धर्मज्ञः कुल्यस्स परिकीर्तितः ॥ इति । यत्पुनस्तेनोक्त- लिखितो लेखितो गूढः स्मारित कुल्यदूतको । यादृच्छिकश्चोत्तरश्च कार्यमध्यगतोऽपर ॥ नृपोऽध्यक्षस्तथा ग्रामस्साक्षी द्वादशधा स्मृतः । इति, तलिखितम्यायान्तरभेदं सनामादिन्टिपिफर्तृत्वकारपित त्वरूपमाश्रित्योक्तम् । एकादशरिषस्माक्षी गाने दृष्टो मनीषिभिः । इति नारदेनानारत्याक्ताम् ॥ इति स्मृतिमान्दिपाया माक्षिभेदा ·वहार पाण्डे असाक्षिभेदा 180 - इति, तच्छावितम्य साक्षित्वं मृतेऽपि आवितेऽधिान ना 'तीति ज्ञापनार्थ, न पुनर्पुतान्तरस्पापि क्वचिस्साक्षित्वविधा- नार्थमित्यवगन्तव्यम् । मृतान्तरस्य साक्षित्वासम्भवात् । यथा श्रावितस्य साक्षित्वं नापगतं तथा माक्षिद्वैधेऽप्युत्कृष्टकोटे. स्माक्षित्वमक्षतमेव । तथाच याज्ञवल्लय देधे यहूनां वचनं समेपु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु वचन ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ॥ सदकारस्त्वस्यार्थमाह- बहुत्न गुणानां या नाग्नम्गन निश्चय । साक्षिविप्रतिपत्ती स्थान पर्वमाम्ये प्रमाणता !! अनिश्चयादसाक्षित्वं कोट्योः विशेषाग्रहण एवेत्यर्थ । यत्तु कात्यायनेनोक्तं-- माक्षिणां लिगिनानां तु निर्दिष्टानां च बादिना । तेपामेोऽन्यथावादी भेटात्म न माक्षिणः॥ इति, तत्र मर्यगन्देनान्यथानादिमदितानामेर बहनाममाति- स्वमुक्तं न पुन केवलानामित्यागन्नव्यं, अन्यथा देधे यह नां बचनमित्यादिवचनविरोधात । नया वयक्तित्वेनामाहिलं मा भदिति येन केनचित्साक्षिानदेना न कार्य इसाह स एव- अन्येन हि नस्मासी नान्यस्नं विवादयेन् । नदभारे नियुक्तो या वायतों का विवादयेत् ।।

·188
स्मृतिचन्दिनाया
H
मतान्तरः
यो-र्थश्श्रावयितव्यस्स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि ।
क्व तद्वदतु सासित्वमित्यसाक्षी
इति । सूची सूचकः । योऽर्थ इत्यस्यायमर्थ -अस्मिन
मया सौ साक्षी कृत इति योऽर्थोऽधिना स्वस्यास्थिरत्वं मन्या
नेन श्रावयितव्यः पुत्रादेापयितव्य , तस्मिन्नर्थे असत्यज्ञा-
पितेऽथिनि चासति मृते. तत्साक्षित्वमर्थिना कृतं साक्षित्वमा
पुत्रादिः क्व कस्मिन्नर्थे कम्य पुरुषम्य प्रमाणोक्तिकाले बद
वित्यनवधृतेरमाक्षी मतान्तर इति । अर्थिग्रहणं प्रत्यर्थिनो-
प्युपलक्षणार्थम् । अन एव व्यास:--
अर्थी यत्र न विद्येत तत्र माशी मतान्तर ।
मत्पर्थी वा मतो यत्र तत्राप्येवं प्रकल्पयेत् ॥
अधिनि प्रत्यर्थिनि चा मृते तदीपस्साक्षी गुमूर्षुश्राविता
दन्यो मृतान्तर इत्यर्थ ।
मृतान्तरोऽथिन प्रेते मुमूर्षुश्राविताहते ॥
इति नारदस्मरणात् । मुमूऍग्रहणं स्वस्थस्याप्युपलणार्थम् ।
अत एव स्मृत्यन्तरं-
श्रावितोऽनातुरेणापि यस्वर्थों धर्मसंहित ।
मृतेऽपि तत्र साक्षी स्यात् पदम् त्ववाहितादिषु ॥
एवंच यदुक्तं स्मृत्यन्तरं-
न्यासान्वाहितविक्रीते हृते दत्तेऽथ याचिते ।
मुमूर्षुश्रावितणे च पृच्छत्माक्ष्यं मृतान्तरम् ।।

·189 - व्यवहारपाण्डे अमाक्षिभेदार इति, तच्छावितम्य साक्षित्वं मृतेऽपि श्रावितऽपिनि नाप तीति ज्ञापनार्थ, न पुनर्मतान्तरस्यापि क्वचित्सालिस्वविधा- नार्थमित्यवगन्तब्यम् । मृतान्तरस्य साक्षित्वासम्भात् । यथा श्राषितस्य माक्षित्वं नापगतं तथा माक्षिद्वैधेऽप्युत्कृष्टकोटे. साक्षित्वमक्षतमेव । तथाच याज्ञवल्स्य द्वधे यहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ॥ सहकारवस्थार्थमाह- बहुत्वेन गुणानां या नाग्नम्येन निश्चय । साक्षिविपतिपत्ती स्मात ममाम्मे प्रमाणना ॥ अनिश्चयादसाक्षित्वं कोश्याः विशेषाग्रहण एवेत्यर्थ । यत्तु कात्यायनेनोक्तं- माक्षिणां सिपिनानां तु निर्दिष्टानां च यादिना । नेपामेकोऽन्यथावादी भेदात्मन माक्षिणः ।। इति, नर मर्यगन्दनान्यभावादिमहितानामेर यहनामसाक्षि. स्वमुक्तं न पुन केवलानामित्यरगन्तव्यं, अन्यथा इंधे यह नां वचनमित्यादिश्चनविरोधान । तथा स्वयमुक्तिनामाक्षित्वं मा भूदिति येन केनचित्साक्षिानदेगा न कार्य इत्याह स एव- अन्येन हि कृतस्माक्षी नवान्यानं विवादयेत् । तदमा नियुक्ती वा धान्य या रिवादयेत् ।। -

·188
.
स्मृतिचन्द्रिकाया
यो-र्थश्थायितव्यस्त्यातस्मिन्नसति चाथिनि ।
क्व तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ।।
इति । सूची ' सूचकः । योऽर्थ इत्यस्यायमर्थ:--अस्मिन्नर्थे
मयाऽसौ साक्षी कृत इति योऽर्थोऽर्थिना स्वस्यास्थिरत्वं मन्वा
नेन श्रावयितव्यः पुत्रादेर्शापयितव्य , तस्मिन्नर्थे असत्यज्ञा-
पितेथिनि चासति मृते. तत्साक्षित्वमर्थिना कृतं साक्षित्वमर्थी
पुत्रादिः क्व कस्मिन्नर्थे कम्य पुरुपम्य प्रमाणोक्तिकाले वद
वित्यनवधृतेरमाक्षी मतान्तर इति । अधिग्रहणं प्रत्यर्थिनो.
प्युपलक्षणार्थम् । अन एव व्यासः-
अर्थी यत्र न विद्यत तत्र साक्षी मतान्तर ।
प्रत्यर्थी वा मतो यत्र तत्राप्येवं प्रकल्पयेत् ।।
अधिनि प्रत्यर्थिनि वा मृते नदीयस्साली मुमूर्षुश्राविता
दन्यो मतान्तर इत्यर्थः ।
मृतान्तरोधिन मेते मुमूर्षुश्राविताहते ॥
इति नारदस्मरणात् । मुमूर्षुग्रहणं स्वस्थस्याप्युपलणार्थम् ।
अत एव स्मृत्यन्तरं-
श्रावितोऽनातुरेणापि यस्त्वर्थो धर्मसंहित ।
मृतेऽपि तत्र साक्षी स्यात् पदमु त्वन्याहितादिपु ॥
एवंच यदुक्तं स्मृत्यन्तरं-
न्यासान्याहितविक्रीते हृते दत्तेऽय याचिते ।
मुमूर्षुश्रावितणे च पृच्छत्साक्ष्य मृतान्तरम् ।।

·वहारमा अमानिभेदा 189 इति, सच्छावितम्य साक्षित्वं मृतेऽपि श्रावितेऽधिनि माप 'तीति ज्ञापनार्थ, न पुनर्पुतान्तरस्यापि क्वचित्साक्षित्वविधा- नार्थमित्यवगन्तव्यम् । मृतान्तरस्य 'साक्षित्वासम्भवात् । पया श्रावितस्य माक्षित्वं नापगतं तथा मातिट्वधेऽप्युत्कृष्टकोटे- साक्षित्वमक्षतमेव । तथाच याज्ञवलय द्वेधे यहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु यचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ॥ सद्दकारस्त्यस्यार्थमाह- बहुत्येन गुणानां या नारनम्गेन निश्रय । साक्षिविपतिपत्नी स्थान पर्वमाम्ये प्रगाणता ।। अनिश्चयादसाक्षियं कोथ्योः विपाग्रहण एवेत्यर्थ । यतु कात्यायनेनोक्तं-- माक्षिणां लिपिताना तु निर्दिष्टानां च वादिना । तपामेकोऽन्यथावादी भेदात्मन माक्षिणः ॥ इति, तत्र गिन्दनान्यथावादिहितानामेर बहनामसालि. विमुक्तं न पुन केवलानामित्यागन्तव्यं, अन्यथा यह नां वचनमित्यादिननविरोधात । तया मपमुक्तित्वेनामासिवं मा भदिति येन केनचिन्मातिानगा न कार्य इसाहस एव- अन्येन हि तस्मासी नगान्पस्नं विवादपेन् । नदभारे नियुक्तो वा पानी या पिवादपेन् । - ·190 स्मृतिचन्द्रिकायां अर्थी तदीयो वा साक्षिणं निर्दिशेन्नान्य इत्यर्थः । एवंचा- न्येन निर्दिष्टोऽनिर्दिष्वदेवासाक्षीय गन्तव्यम् । अत्र प्रस. झादन्यदपि किंचिदुक्तं नारदेन- दयोर्विवदतोरथै द्वयोस्सत्सु च साक्षिपु । पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिणः ॥ आधर्य पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाद्भवेत् । विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टच्या प्रतिवादिनः ।। इति । अत्रोदाहरणं-यत्रक क्षेत्रं प्रतिग्रहेण माप्य भु क्त्वा त्यक्त्वा देशन्तरं सकुटुम्बो गतः, पुनरन्येन लब्धं भुक्तं च, सोपि देशविभ्रमादिना देशान्तरं सकुटुम्बो गतः । पुनस्तौ द्वावपि चिरंतनकालापगमे स्ववृत्तिलोभेन स्वस्थान- मागत्य क्षेत्रविवादे निर्णयार्थ धर्मस्थानं युगपदागतो, तत्रैक: प्रतिजानीते-जयतिचन्द्राख्येन राज्ञा स्वराज्यकाले मह्यं दत्समिसस्मदीयमेवैतत् क्षेत्रमिति । इतरोपि प्रतिजानीते-हरि चन्द्राख्येन राजा जयतिचन्द्राख्यसुतेन राज्यार्थमभिषिक्तेन मह्यं दत्तमस्मदीयमेवैतत् क्षेत्रमिति । अथवा इतरस्पैर्व प्रति ज्ञा-सत्यं जयतिचन्द्रेणास्मै दत्तं किंत्वेतस्य हस्ताद्धारच- न्द्रेण तत् क्षेत्रं क्रयेण गृहीत्वा मह्यं दत्तमिसस्मदीयमेवेति, सन्ति च द्वयोरपि विवादिनोस्साक्षिणः। तत्रेदमुक्तं-'द्व योर्विवदतोरसे' इति । अयमर्थः-यस्य विवदमानस्य पूर्व- ·191 । , व्यवहारकाण्डे सायुद्भावनम् पक्षो भवेत् पूर्वकालिकस्य दानस्य स्वत्वहेतुत्तयोपन्यासेन पक्षो भवेत् तस्य साक्षिणसभ्यः पटच्या भवेयुर्नेतरस्य साक्षिणः, तेषामुत्तरवालदानसाक्षित्वेनासाक्षिप्रायत्वात् । य. दा पुनरितरपतिज्ञातार्थवशेनैतस्य हस्तात् कीत्वा मह्यं दत्त- मित्यादिना पूर्वदानापन्यासपक्षस्याधर्यमकिंचित्करत्वं भवेत् तदा पश्चात् पनिजानानस्य साक्षिणः प्रष्टव्याः । न पूर्व प्रनिजानानस्य, सिद्धमाध्यत्वेन वैयर्थ्यात् । किंवसानिवदु- पेक्षणीयास्त इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायामसाक्षिभेदाः अथ साक्ष्युद्भावनम्-तत्र गौतमः~-'विपतिपत्तै साक्षिनि- मित्ता सत्यव्यवस्था' इति । तेनोत्तरानन्तरमार्थना साक्षिणस्स न्ति निर्देष्टव्या इत्यभिप्रायः । ते च निर्दिष्टास्सदोपाश्चेदूपाय- तव्याः। तथा च वृहस्पति - साक्षिणोऽथिसमुद्दिष्टान् सत्सु दोपे दूपयेत् । अदुष्टान दुपयन्वादी तत्समं दण्डमईति ॥ तत्ममो दुष्टसाक्षिदण्डसम । यर्दृष्यत्वादिहेतुभिरसाक्षित्व मुक्तं ते साक्षिदोपाः । ते यद्यर्थिनिर्दिष्टसाक्षि निगूढास्स न्ति तदा प्रत्यर्थिना प्रख्यापनीया इत्यर्थः । यदि पुन: प्रकटास्सन्ति तदा सभ्यरेव वक्तव्या । तथा च कात्या- यन:- ·192 - स्मृतिचन्द्रिकायां प्रमाणस्य हि ये दोपा वक्तव्यास्ते विवादिना । गुढास्तु मकटास्सभ्यः काले शास्त्रमदर्शनात् ॥ प्रमाणस्य प्रमाणतया निर्दिष्टस्य काले निर्णयकाले इत्यर्थः । तथा च वृहस्पतिः-- साक्षिभिर्गदितस्मभ्येः प्रक्रान्ते निर्णये तु यः । पुनर्विवादं कुरुते तस्य राजा विचारयेत् ॥ गदितैरधिनिर्दिष्टै प्रकटढोपरहितैः सातिभिनिर्णये प्रक्रान्त इत्यर्थः । प्रक्रान्तग्रहणं निर्णयादूर्ध्व दूपणाभिधानकाल इति प्रतिपादनार्थम् । अत एव कात्यायन:- लेख्यदोपास्तु ये केचित् साक्षिणां चैव ये स्मृताः । पादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तान्न दुपयेत् ।। उक्तात्पश्चाहूपयतो दण्डमाह स एव- उक्तेऽर्थे साक्षिणो यस्तु दुपयेत् मागदूपितान् । न च तत्कारणं वृयात् प्रामुयात् पूर्वसाहसम् ।। तथा मिथ्यादोषेण गृहस्थत्वादिगुणाभावेन चा न दूपयेदि. त्याह स एव- नातथ्येन प्रमाण तु दोपेणैव तु दुपयेत् । मिथ्याभियोगे दण्डस्स्यात् साध्यार्थाचापि हीयते ॥ दोपेणैव तु दूपयेत् न तु गुणाभावेन, तस्य वचनमामाण्य- विघातकारित्वाभावादित्यभिप्रायः । अत एवापदि गुणर ·193 + व्यवहारकाटे साक्ष्युगावनम् हिनस्यापि निपिद्धतरस्य ऋणादौ साक्षित्वमुक्तम् । अतो नं गुणाभावोद्भावनमात्रेण ऋणादौ निर्दिष्टसाक्षिणायसाक्षि- त्वसिद्धि, किन्तु दासत्वादिनिपिद्धनिमित्तोद्भावनेनेसवगन्त- व्यम् । साहसादौ न तेनपि, किन्त्वज्ञत्यासत्यशीलत्वादि- दोपोद्भावनेनसनुसन्धेयम् । अत एव व्यासेनापि दोषोद्भा बनेनेवासाक्षित्वमुक्तम्-- साक्षिदोषाः प्रयोक्तव्या संसदि प्रतिवादिना । पत्र विलिय तान् सर्वान् वाच्याः प्रत्युत्तरं तु ते ॥ प्रतिपत्ती न साक्षियमईन्ति तु कदाचन । अतोऽन्यथा भावनीया क्रियया प्रतिवादिना ।। इति । प्रतिपत्तिर्दोपाङ्गीकार । क्रियया साक्षिव्यतिरिक्तयति शेपः। तथाच स एव- अन्यैस्तु माक्षिभिस्साध्ये दूपणे पूर्वसाक्षिणाम् । अनवस्था भवेद्दोप तेपामप्यन्यसम्भवात् ॥ एवं प्रतिवादिना दूपणप्रतिपादनं न प्रकटे दूपणे कार्य, वैपोत् । किन्तु सभ्यैरेव तथाविधदूपण ग्राह्यमित्याह स एच- सभासदां प्रसिद्धं यल्लोकसिद्धमथापि वा । साक्षिणां दूपण ग्राह्यमसाध्य दोपवर्णनात् ॥ ग्राह्य परीक्षकैरिति शेप । असाध्यं च प्रतिवादिना 7 SMRITI CHA Tu ili ·191 स्मृतिबन्दिकाया दूपण, प्रसिद्धदोपार्जनसिद्धरित्यर्थ । यत्र पुनरमसिद्धं दू पणं कीर्तितं तत्र तदसाधयतो दणूमाह स एष- असाधयन् दमं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिण स्फुटम् । भावितास्साक्षिणो चास्साक्षिधर्मनिराकृता ॥ स्फुरं यथा भवति तथा साक्षिदोपमसाधयन्नित्यर्थ । दोप त्वेन साधिता साक्षिणो वा, न तु दण्ड्या इसभिप्रायः । वजितेपु माक्षिषु यद्यर्थी प्रमाणान्तरं प्रति निराकास्तदाई सौ मितो दण्ड्य इसाइ स एव- जितस्य विनयं दाप्य शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । यदि चादी निराकार साक्षिप्तभ्येप्ववस्थित ॥ निराकास प्रमाणान्तर मतीति शेप । यदा तु साकाङ्क: तदा मानुपाभारे दिव्येनापि जयावधारण कार्यमित्यभिप्रा. । यदा तु निर्दोपिण साक्षिणो भवेयुस्तदा तैरेच जयावधारण कार्यम् । तथा च वृह पति साक्षिणा दूपणे कार्य पूर्व साक्षिविशोधनम् । शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात्कार्य विशोधयेत् ॥ तत शुद्धसातिभ्य इत्यर्थ । अनेन पूर्णव्यवहारमध्य एब प्रमाणदोपविवादनिर्णयः कार्य । न पुनर्व्यवहारान्तरनिर्ण यवत् पूर्वव्यवहारसमाप्तधनन्तरकाल इत्युक्तम् । न च व्य- वहारमध्ये पाहारान्तरनिर्णयस्यानुचितत्वादयुक्तमिति वा य

·195
व्यनहारका साक्षिपरीक्षा
च्यम् । प्रमाणदोपविवादनिर्णयस्य पूर्वव्यवहारशेपरवन नत्रैच
कार्यत्वात्, पृथक्फलाभावेन व्यवहारान्तरत्नाभावाच । तथा
.
.
लेख्य वा साक्षिणो वाऽपि विवादे यस्य दपिता ।
तस्य कार्य न सिध्येत्तु यावतन्त्र विशोधयेत् ।।
पासोपि-
अन्तरमभयो बाद सर्वसाक्षिसमुद्भवः ।
न याति निर्णय यावत्तावत्पूर्व विवर्जयेत् ।।
प्रत्यार्थिनोऽर्थिनो वाऽपि साक्षिपणसाधने ।
न तु साक्ष्यभियोगस्स्याद्वयवहारान्तरं तथा ।।
इति । अत प्रमाणदोपविवादनिर्णय पूर्वव्यवहारमध्य एव
कर्तव्य इति स्थितम्
इति स्मृतिचन्द्रिकाया सायुद्भायनम्,
अथ साक्षिपरीक्षा । तर कासायन:-
राजा क्रियां समाहृय यथान्यायं विचारयेत् ।
लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिण ॥
इति । साक्ष्याचारेण साक्षिलक्षणनानेनेत्यर्थः ।
स्पति
प्रष्ट या साक्षिणो ये तु वाधेय नराधमाः ।
तानई कपयिष्यामि सामनं शानचोदितान् ॥
अत्र वृह

·196 स्माताकाया तन तावत् प्रष्टव्यानाह- श्रौतस्मातक्रियायुक्ता लोभद्वपविवर्जिता । कुलीनास्साक्षिणोऽनिन्द्यास्तपोदानदयान्विता ॥ इति । तथा वानप्याह- मातुः पिता पितृव्यश्च भार्या या भ्रातमातुलौ। भ्राता सखा च जामाता सर्ववादेप्वसाक्षिण ॥ परखीपानसकाथ कितना पूर्वपिता । उन्मत्तास्सिाहसिका नास्तिकाश्च न साक्षिण || इति । एतच माझ्पसाक्ष्यभिधान मनुनारदादिभिरुक्ताना माक्षिणामसाक्षिणा च मदर्शनार्थम् । अत एव शास्त्रचो- दितानित्युक्तम् । तथा स्वरादितोऽपि साक्षिणः परीक्ष्या इत्याद स एव- उपस्थिता परीक्ष्यारस्यु स्वरवर्णेगितादिभि ।। इति । तत्र ये निर्विकारास्ते वस्तुत साक्षिणो भवन्ति । ये पुनस्सविकारास्ते कूटसाक्षिण इत्यवगन्तव्यम् । अत एर मनु- पालटदातराणा तु साक्ष्येषु वदना मृपा । जानीयादस्थिग वानपुत्मिक्तमनसा तथा ! उत्मिक्तमनसामधीराणाम् । विष्णुपि-सभावाविरुती मुख वर्णविनाशे चासम्बन्धप्रलापे मामिण विद्यात्' इति । नारदोऽपि- -

·197
.
व्यवहाराकाण्दे साश्यनुयोजनम्
यस्त्वात्मदोपदुएत्वादस्वस्थ इव लक्ष्यते ।
स्थानात् स्थानान्तरं गच्छेदेकैकं चानुधावति ।।
कासत्यकस्माच भृशमभीक्ष्ण निश्वसत्यपि ।
विलिखसवनी पदयां बाहू वासश्च धूनयेत् ।।
भिद्यते मुखवर्णोऽम्य ललाटं स्विद्यते तयां ।
शोपमागच्छतौष्ठावूर्व तिर्यक्च वीक्षते ॥
त्वरमाण इवात्यर्थमपृष्ठो बहु भापते ।
कूटसाक्षी स विज्ञेय तं पापं विनयेशम् ।।
इति । याज्ञवल्क्योऽपि-
देशाद्देशान्तर याति सारवणी परिलेहि च ।
ललाट स्विद्यते यस्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ॥
परिशुप्यरस्सलद्वाक्यो विरुदं बहु भापते ।
वाक्चक्षुः पूजयति नो तथौष्ठौ निर्भुजत्योप ॥
स्वभावाहिकृति गच्छेत् मनोवाकायकर्मभिः ।
अभियोगे च साश्ये च दुष्टस्स परिकीर्तित ।।
इति । एवं च दुष्टचिहविहीना साभिलक्षणलभिताश्च साक्षि-
णो यधुपस्थितास्तदा तैनिऐंतव्यम् । अथ विपरीतास्तदा
ममाणान्तरेणेत्यनुसन्धेयम् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकाया साक्षिपरीक्षा

·198
स्मृतिचान्द्रकाया
अथ साक्ष्यनुयोजनविधि । तत्र मनुः-
सभान्तस्सालिणस्सर्वानधिमत्यांथसंनिधौ ।
माड्डियाकोऽनुयुजीत विधिनाऽनेन सान्त्वपन् ।
अनेन वक्ष्यमाणेन विधिना सर्वान् साक्षिणोऽनुयुञ्जीत यथा-
थकथनोन्मुखान् कुर्वीतेत्यर्थ । तमेव विधि दर्शयति-
यड्वयोरनयोर्वित्थ कार्येऽस्मिन् चेष्टित मिथः ।
तद्रूत सर्व सयेन युप्माकं ह्या साक्षिता ॥
समक्षदर्शनात्साक्ष्य श्रवणाचेव सिधवति ।
तर सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥
सत्यं साक्ष्ये ग्रुवन् साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान् ।
इह चानुत्तमा कीर्ति वागेपा ब्रह्मपूजिता ।।
ब्राह्मणो वा मनुष्याणामादित्यस्तेजसामिव ।
शिरो वा सर्वगानाणा धर्माणा ससमुत्तमम् ।।
ससेन पूयते साक्षी धर्मस्सत्येन वर्धते ।
तस्मात्सत्य हि वक्तव्यं सवर्णेषु साक्षिमि ॥
यस्य विद्वान् हि वदत क्षेत्रलो नातिशते ।
तस्मान देवा श्रेयासं लोकेऽस्मिन् पुरुपं विदु ॥
इति । ब्राह्मणो या ब्राह्मण इवेत्पर्य । एवं गिरो वेत्यना-
पि वाशन्द उपमानार्योऽवगन्तव्यः । यस्य साक्ष्य पदत
साक्षिण विद्वान् क्षेत्रज्ञो नातिशङ्कते, तस्मात् श्रेया

·199 . व्यवहारकारे साक्ष्यनुयोजनम् समस्मिन् लोके देवा न विदुरित्यन्त्यश्लोकस्यार्थः । नार- दोपि--- सत्यमेव पर दान सत्यमेव पर तप । सत्यमेव परो धर्मों लोकानामिति न. श्रुति ॥ सत्यं देवास्समासेन मनुप्यास्त्वनृतं स्मृतम् ।। इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मति ॥ नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । साक्षिधर्म विशेषेण सत्यमेव वदेदत ॥ रवि । न्यासोपि- साक्षिभावे नियुक्ताना देवता वियति स्थिताः । पितरश्चावलम्यन्ते वितयाख्यानशकया । मत्यवाक्यैर्ऋजन्त्यर्षमयो यान्त्यन्यथारने । तस्मात्सत्यं प्रवक्तव्यं भवद्भिस्सभ्यसंनिधी॥ इति । मनुरपि- साक्ष्येऽनृत वदन् पाशैर्यध्यते वारुणर्नर । विवशरशतमा जातीस्तस्मात्माक्षी यदेवतम् । आत्मव पात्मनस्साक्षी गतिरात्मा तथाऽत्मन । माऽवसंस्थास्त्वमात्मान नणा साक्षिणमुत्तमम् । मन्यन्ते वै पापातो न कश्चित्पश्यतीति न । तास्तु देवा प्रपश्यन्ति यस्यैवान्तरपूरुषा ।

·200
स्मृतिचन्द्रिकाया
घौभूमिरापो हृदय चन्द्रार्काग्नियमानिला ।
रात्रिसन्ध्या च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ।।
इति । शतमा जातीः शतं यावज्जन्मानि । नारदोपि-
कुरादित्यवरुणशवसतादय ।
पश्यन्ति लोपालाच नित्यं दिव्येन चक्षसा ।।
तेन वञ्चनाऽपि न मुकरेत्यभिप्राय । उचथ्योपि---
यस्सासी कोटसाक्ष्य तु विपदछवि निर्भय ।
उभयोस्सप्त गोताणामधस्तानयति ध्रुवम् ॥
सप्तजन्मकृतं पापं शरीरे यत्तु तिष्ठति ।
गृहानि तस्य मर्मस्व यस्तु माझ्यं गृपा वदेत् ॥
इति । वृहस्पनिरपि-
यूटमभ्य कूटसाक्षी ग्रामहा च ममा स्मृता ।
भूणहा विवहा चेपा नाधिकम्ममुदाहृतः ।।
मनुरपि-
मासी दृष्टथुनादन्यदिपनार्यगंमदि ।
भारसमभ्येति मेत्य स्वर्गाम हीयते ॥
चमिष्टोपि-
अथ मंदगत प्रगान् मनोमण्यमक्षणम् ।
मृती नगमायाति नियंगात्तनन्नग्म् ॥
अमेयमागगनं नरा पृतो गरायणं । सामानामपि-

·201 - व्यवहारका साश्यनुयोजनम् कालपाशास्तग्रीवं मुद्गराइतिविहलम् । झुद्धः कण्टकिनी भूमिं तं नयेद्यमकिङ्करः ।। असिपत्रवनाघातशलल्यालिङ्गनातुरा । पूयशोणितसपूर्णी नदी पास्यन्ति दारणाम् ।। इति । कालपाशास्तग्रीवं कृष्णायसपाशवदगीरम् । नार- दोपि- निरयेपु य ते शश्वजिहामुत्कृत्य दारुणाः। असिभिश्शातयिष्यन्ति बलिनो यमकिकरा ॥ शूले मत्स्यानिवाक्षिप्य रोशन्तमपरायणम् । अवाकृशिरसमुक्षिप्य क्षेप्स्यन्त्यमा हदेषु च ॥ लोहयन्त्रादिपीडाभिः क्षुत्पिपासामुविहल । प्रक्षिप्यते तथा घोरे नरक समतापने ॥ इति । उशनापि- लोहरप्रमुसोत्पातलोचनाद्रीकृताननाः । पतिप्यन्त्यन्यतामिस्ने नरके पापमोहिता ॥ पितामहोप- ग्रहान्ततप्तसदंशनिहाप्रोटनमूर्षितम् । किडराः पातपिप्यन्ति महारोरवरोरवे ।। व्यासोपि- पचपन्ते वारुणः पास साक्षिणोऽनृतरादिनः । पष्टि वर्पसहस्राणि तिष्ठन्ति नरके ध्रुवम् ॥ SHRITI CA-lot 111 20

·202
.
-
स्मृतिचन्द्रिकाया
नेपां पशते पूर्णे पाश एक प्रमुच्यते ।
कालेऽतोते मुक्तपाश तिर्यग्योनिषु जायते ।।
इति । नारदोपि-
अपि चेन्नरके कल्प बसेयु कूटसाक्षिण ।
परवित्तहरा ये च राजानाप्यधार्मिका ॥
अनुभूय च दुखार्ताः चिर नरकवेदनाम् ।
इहायास्वन्त्यभन्याम प्रकाकादियोनिषु ॥
इति । वसिष्टोपि-
मूकरो दशवाणि शताणि गर्दभः ।
श्या व द्वादशवर्षाणि भासो वर्षाणि विंशति ॥
क्रिमिकीटपतङ्गेषु चत्वारिंशत्तथैव च ।
मृगस्तु दशवर्षाणि जायते मानवः स्मृतः ॥
मानुष्य तुं यदाप्नोति मूकोऽन्धश्च भवेत्तु सः।
दारिद्रय तु भवेत्तस्य पुनर्जन्मनिजन्मा
इति । व्यासोपि-
MA

·203
वहारकाण्डे साक्ष्यप्राविधिः
इति । एवं सम्बोधनमेतैरेव वचने' कार्य, न पुरुपान्तरररि-
तैः। यत आह नारदः-
पौराणधर्मवचनैः ससमाहात्म्यकीर्तनः ।
अनृतस्पापपादैश्च भृशमुरपासेयदपि ।।
इति। आस्सस्तुतिकससवादविधिवचनै साक्षिणां प्रोत्साहनम्,
अनृतप्रतिषेधवचनैः दुरितापूर्वफलसहितैरत्यर्थ भीषणमपि कुर्या
दित्यर्थः॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां साइमनुयोजननिधि.
अथ साक्ष्यप्रश्नविधिः । तत्र मनु:-
देवबाह्मणसानिध्ये साक्ष्यं पृच्रेतं द्विजान् ।
उदइमुखान् प्राङ्मुखान्या पूर्वाम्ले वैशुचिश्शाचीन् ।
द्विजानिति साक्षिपुरुषोपलक्षणार्थम्, उपात्तविशेषणत्वात् । अत
एवं नारदः-
आय साक्षिण' पृरोमियम्य शपथैभृशम् ।
समस्तानिदिताचारान्विज्ञातार्थान् पृथक्पृथक् ।।
भयावहैश्शपथैत्सत्यनिष्ठान् कृत्वा प्रत्येकं पृच्छदिसर्थ । ते च
शपथास्तेन दर्शिताः-
ससेन शापयेहिमं क्षत्रियं माइनायुधै ।
गोषीमकाञ्चनैःश्य शूद्रं सस्तु पातकैः ।।

·208 स्मृतिचन्द्रिकाया तेपां नशते पूर्णे पाश एक. प्रमुच्यते । कालेऽतीते मुक्तपाशः तिर्यग्योनिषु जायते ।। इति । नारदोप- अपि चेन्नरके कल्पं बसेयुः कूटसाक्षिणः । परवित्तहरा ये च राजानाप्यधार्मिकाः ।। अनुभूय च दुखार्ताः चिरं नरकवेदनाम् । इहायास्वन्त्यभच्याम गृध्रकाकादियोनिषु ॥ इति । वसिष्ठोपि- मुकरो दशवर्षाणि शतवर्षाणि गर्दभः। वा वै द्वादशवाणि भामो वर्षाणि विंशति ।। क्रिमिकीटपतङ्गेपु चत्वारिंशत्तथैव च । मृगस्तु दशवर्षाणि जायते मानवः स्मृतः ।। मानुष्यं तु यदाप्नोति मूकोऽन्धश्च भवेत्तु सः। दारिद्रयं तु भवेत्तस्य पुनर्जन्मनिजन्मनि ।। इति । व्यासोपि- मानवो जायते पश्चात् सम्परिसक्तमान्धवः । पगुन्धयधिरो मूकः कुष्ठी नग्न पिपासितः ॥ बुभुक्षितश्शत्रुगृहे भिक्षते भार्यया सह । झावा. त्यातलो दोणान् ज्ञात्वा मन्ये च. सगुणान् ।। श्चयम्करमिहामुत्र सत्यं साक्ष्ये वदेदतः । - ·व्यवहारकाण्डे साक्ष्यप्रश्नावलिः 205 अन्धो मत्स्यानिबानाति स नरः कण्टकैरसह । यो भापतेऽर्यवैकल्पमप्रत्यक्ष समां गतः ॥ यावतो चान्धवान्यस्मिन् हन्ति साश्येऽनृतं वदन् । तावतस्सस्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्व ।। पञ्च पचनते हन्ति दश हन्ति गवान्ते । शतमधानृने हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ।। हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्व भूम्यनृते इन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः । अफ्सु भूमिवदियाहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने । अन्जेषु चैव स्नेपु सर्वेप्वइममयेषु च ॥ एतान्दोपानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे । ययाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाअसा वद ।। इति । कुरु कुरुक्षेत्रम् । अञ्जसा शुद्धन हृदयेन। अत्र केचिन्- 'नमो मुण्टः' इत्यादिश्लोकत्रयमपकृप्यानुयोजनविधी निवे- शनीयम्, अन्यथाऽनन्वयस्स्यादिति मन्यन्ते । तदा 'मा कु- रून गमः' इसभिधानानन्तरं 'यावतो बान्धवान्' इत्याय- भिधातव्यमित्यगन्तव्यम् । अयं च शूद्रप्रश्नविधिरनापदि हीनत्युपनीविना दिनानामपि भवति, तेपामल्पमापन नि- यन्तुमशक्यत्वात् । अत एवं मनु - गोरक्षकान्वाणिजकान् तथा कारकुशीलवान् । प्रेष्यान्नापिकाचैव रिपादपदाचरेत् ॥ - ·204 स्मृतिचन्धि कायां सत्यादीष्टवियातोपदर्शनेन विमादीन्, चक्ष्यमाणानिष्टापत्तिदर्श नेन शूद्रं शपयेदित्यर्थः । प्रश्ने तु विशेषो मनुना दर्शिता-- हीति ब्राह्मणं पृच्छेत् ससं बहीति पार्थिवम् । इति । एवंचान्यथा ध्रुवतस्ससं ते नश्यति, अतोऽवधार्य मूही- ति ब्राह्मणे । क्षत्रिये तु अन्यथावदत्तस्तक वाहनायुधानि वि- फलानि भविष्यन्ति, अतोऽवधार्य सत्यं ग्रूहीति प्रश्नोऽव- गन्तव्यः । वैश्ये तु प्रश्ने विशेषास्मृतेः गोबीजकाञ्चनैर्वियो. गस्स्यात् यधन्यथा या इसेवं शपथेन नियम्य यथाकामं पृच्छेत् । शूद्रे तु प्रभवाक्यप्रकारो मनुना प्रपश्चित:- अमनो ये स्मृता लोकाः ये च स्त्रीवालघातिनः । मित्रगुहः कृतघ्नस्य ते ते स्पुर्वदत्तो मृपा ॥ जन्मप्रभृति यत्किञ्चित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥ एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे । निसं स्थितस्ते हधेष पुण्यपापेक्षिता मुनिः ।। यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः ॥ कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । आन्पश्शत्रुगृहं गच्छेत् यस्साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ अवाक्छिरास्तमस्यन्धे किलिपी नरकं ब्रजेत् । यत्मभ वितयं ब्रूयात् पएस्सन् धर्मनिश्रये ॥ . नमो ·व्यवहारकाण्डे साक्ष्यप्रश्नाषिः 205 अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैस्सह । यो भापतेऽर्यवैकल्यमप्रत्यक्षं समां गतः ॥ यावतो वान्धवान्यस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् । तावतस्सझ्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः ।। पञ्च पश्वनृते डन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्वानृते इन्ति सहस्रं पुरुषानृते ।। हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्व भूम्पनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ।। अफ्सु भूमिवदियाहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने । अन्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ।। एतान्दोपानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे । यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाअसा वद ॥ इति । कुरुः कुरुक्षेत्रम् । अञ्जसा शुद्धेन हृदयेन। अत्र केचित्- 'नमो मुण्डः' इत्यादिश्लोकत्रयमपकृष्यानुयोजनविधी निवे- पानीयम्, अन्यथाऽनन्वयस्स्यादिति मन्यन्ते । तदा 'मा कु- स्न गमः' इसभिधानानन्तरं 'यावतो वान्धवान्' इत्याय- भिधातव्यमित्यगन्तव्यम् । अयं च शूद्रप्रश्नविधिरनापदि हीनदृत्युपजीविनां द्विजानामपि भवति, तेपाल्पशपथेन नि- यन्तुमशक्यत्वात् । अत एव मनुः- गोरक्षकान्वाणिजकान् तथा कारकुशीलवान् । प्रेष्यान्नाषिका श्चैव विमाम्यूद्रपदाचरेत् ॥

·200 स्मृतिधन्द्रिकायां ये व्यपेताः स्वकर्मभ्यः परपिण्डोपजीविनः । द्विजत्वमभिकांक्षन्ति तांश्च शूद्रवदाचरेत् ॥ द्विजत्वमभिकाक्षन्तीति वदनद्विजातीनामम्मष्टादीनां शूद्रवदेव प्रश्नविधि दर्शयति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां साक्ष्यप्रविधि अय साक्ष्यवादाविधिः। तत्र कात्यायन:- सभान्तस्यैस्तु वक्तव्यं साक्ष्यं नान्यत्र साक्षिभिः । सर्वसाक्ष्यप्वयं धर्मो हान्यत्र स्थावरेषु तु ।। अन्यत्र स्थावरस्योपरीत्यर्थः। तथा च स एव- अर्थस्योपरि वक्तव्यं तयोरपि विना क्वचित् । चतुप्पदेप्वयं धर्मो द्विपदस्थावरेषु च ॥ तयोः पूर्वोक्तस्थानयोः । ते स्थाने विनाऽपि क्वचिद्धरूप- विवादे साक्ष्यं वक्तव्यमित्यर्थ । नथा च स एव- वधे चैत्माणिनां साक्ष्यं वादयेच्छिवसन्निधौ । तदभावे तु चिदस्य नान्यथैव मवादयेत् ।। चिहस्य शृङ्गादे । साक्ष्यवादप्रकारमाह बसिष्ठः-- माडाखोऽवस्थितस्साक्षी शपथैश्शापितस्स्वके । हिरण्यं गोशकदर्भान् तान् संस्पृश्य वदेहतम् ।। बृहस्पतिरपि- - -

·207
न्यवहारकाण्डे सायदादविधि
विहायोपानदुष्णीपं दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
हिरण्यगोशान समादाय ऋतं वदेत् ।।
दक्षिण पाणिमुद्धरत माहत बस यज्ञोपवीता कुर्यादित्यर्थः ।
ऋतं वदेदित्यस्य स्वचिद्विषयेऽपवादमाह मनुः--
शूद्रविक्षत्रविप्राणां यत्रोक्ते तु भवेधः ।
तर वक्तव्यमनृतं तदि मत्याद्विशिष्यते ॥
बृहस्पतिरपि-
सकृत्समादापराधिविमं क्यापदि पीडितम् ।
भटादिभिर्यध्यमानं रसद्वक्त्वाऽनतान्यपि ।।
अपिदान्दादत्राप्यनृतोरत्या किनित्पापं भरतीति गम्यते । अत
एवं मायश्चित्तमाह यानाल्क्य
वाणिनां हि वयो यत्र तर माझ्यनून यदैन् ।
सत्पावनाय निर्वाप्यः चस्मारस्वतो दिन ।
मनुरपि--
वाग्देवत्यस्तु रुभिर्यजेरंस्ते मरस्वनीम् ।
अनृतस्यैनमस्तत्र कुर्याणाः निष्कृति पराम् ॥
कुदमाण्डऽथ जुहुयात् पृतमनी पारिधि ।
उदित्यूचा चा वारुण्या तृचनान्देवतेन वा ।।
इति । विष्णुरपि---
तत्पावनाय दमाडीभिर्टिनोऽनो जुइपान.
शहकादिकं गोदकस्य प्रामं दयान शते ।
-

·208 - स्मृतिचन्द्रिकार्या यत्तु गौतमेनोक्तम्- नानृतवचने दोपो जीवनं चेत्तदधीनम् । इति, यदपि व्यासेन- न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्वीपु नित्यं न विवाहकाले । माणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ।। इति । तयोरयमर्थः-'साक्षिधर्मे विशेपेण' इत्यादिभिर्वचनै यदधिकपातकमुक्तम्, तदत्र नास्तीति । अन्यत्र तु अस्त्येव । तथा च गौतम ~'नासमवेता पृष्टाः मयुरवचने च दोपि- णस्स्युः' इति । चशब्दादनृतवचने चेत्यवगम्यत इत्युक्तं व्या- ख्याभिः। असमवेतप्रतिषेधः समवेतानां साक्षिभाव एव न सर्वत्र । यत आई वसिष्ठः- समवेतस्तु यदृष्टं वक्तव्यं तु तथैव तत् । विभिन्नेनैत्र यत्कार्य वक्तव्य तत्पृथक्पृथक् ।। भिन्नकाले तु यत्कार्य ज्ञात वा यत्र साक्षिभिः । एकैकं वादयेत्चत्र विधिरेप प्रकीर्तितः ।। इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां साक्ष्यवादविधि. अथ साक्षिवचोविषयाणि कानिचित् वचनानि लिख्यन्ते । तत्र कात्यायन- स्वभावोक्तं वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोपवर्जितम् । उक्त तु साक्षिणो राज्ञा न प्रष्टव्याः युनःपुनः ।।

·- व्यवहारकाण्हे साक्षवचाविषयाणि स्वभावेनेव ययुः तद्बाह्यं व्यावहारिकम् । अतो यदन्यद्वियुर्धर्मार्थ तदपार्थकम् ।। नारदोप्यपार्थमाह- निर्दिष्टेप्वर्थजातेपु साक्षी चेत साक्ष्य आगते । न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदित भवेत् ।। साक्ष्य आगते साश्यवादावसरे अक्षरसमं अक्षरानुरूप पृष्टा- थमिति यावत् । अनेनापृष्टार्थसमर्पकमपार्थमित्युक्तम् । एवं पृष्टार्थन्यूनाधिकार्य च व्यथै, तथा च स एव-- उनमभ्यधिकं वा- विक्र्युर्यत्र साक्षिणः । तदप्यनुक्त विज्ञेयमेप सातिविधिः स्मृतः ।। यन ऋणादिस्थिरप्रायविवादेवियर्थ । तथा च कात्यायनः- ऋणादिप विवादेपु स्थिरमायेपु निश्चितम् । ऊने वाऽप्यधिके वाऽर्थे भोक्ते साध्य न मिध्यति ॥ यावत्प्रतिज्ञातार्थमाधनार्थमुदिष्टं साक्षिवाक्यमृनाविक चेत् सं- देहापादकमेव, न पुनः प्रतिज्ञाताथैकदेशे साधित वा प्रतिज्ञातार्थे प्रमाणमित्यर्थः । प्रतिज्ञाताकदेशमाधनार्यमुद्दिष्ट साशिवाक्य मपि ततो न्यूनाधिक चेत् एवमेवाप्रमाणमित्येतस्मादेव वच- नादवगन्तव्यम्, माध्यं न मिध्यनीति सामान्यनाभिधानात् । अस्थिरकर्ममु पुन मिध्ययेव साध्यमित्याह स एव- साध्या शेऽपि गांदते माक्षिभिम्मकलं भवेत् । SUNITI CHA - TIL ·210 स्मृतिचन्द्रिकाया स्त्रीसरे साइसे चौर्ये यत्साध्यं परिकल्पितम् ॥ यत्पुनः तेनोक्तम्- ऊनाधिकं तु यत्र स्यात्तत्साक्ष्यं तत्र वर्जयेत् । साक्षी तत्र न दण्ड्यस्त्यादब्रुवन् दण्डमर्हति ॥ इति , तत् स्थिरकर्मविषयम् । एवं निर्दिष्टापैकदेशविसंवादे-पि विफलं माक्षिवचनमित्याह स एव- देशं कालं धनं संख्यां रूपं जात्याकृती वय. । विसंवदेद्यत्र साक्ष्य तदनुक्तं विदुर्बुधाः ।। नारदोपि- देशकालवयोद्रव्यप्रमाणाकृतिजातिषु । यत्र विपतिपत्तिस्यात् साक्ष्यं तदपि विप्लुतम् ॥ एवञ्च-ऋणादौ स्थिरकर्मणि अन्यूनातिरिक्तं पृष्टार्यसमर्षकं सालिवचनं प्रमाणं नान्यदित्यनुसन्धेयम् । अत एव व्यास.- कालाकृतिवयोद्रव्यदेशजातिप्रमाणतः । अन्यूनं चेन्निगदित मिळू साध्यं विनिर्दिशेत् ॥ वृहस्पतिराप- त्राशेष प्रतिज्ञार्थ साक्षिाभः प्रतिवार्णतः । स जयी स्यादन्यथा तु साध्याय न समानुयात् ॥ प्रतिवर्णितः ससन्वेनेति शेपः । तथा च याज्ञवल्क्य:--- यस्योचुस्सासिणस्सत्या मतिज्ञा स जयी भवत् ।

·211
-
ध्यवहारकाण्डे साक्षियोविषयाणि
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तवं पराजय ॥
साक्षिणस्सर्वे यस्व वादिन प्रतिवादिनो वा प्रतिज्ञा साध्योक्ति
सत्यामूचुरिसर्थ । यस्य पुन प्रतिज्ञा कचित् साक्षिणस्सत्या
मूचुः, केचित्वन्यथा तत्राह मनु:-
बहुत्वं परिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिप ।
समेषु च गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ।।
नारदोपि-
साक्षिविपतिपत्तौ तु प्रमाणं वहनो मता ।
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्याः तत्साम्ये स्मृतिमत्तरा ॥
स्मृतिमत्ससिसाम्यं तु विवादे यत्र दृश्यते ।
सूक्ष्मत्वात् साक्षिधर्मस्प साक्ष्प व्यावर्तयेत्तत ।
इति । शुचिग्रहणं गृहस्थत्वादिगुणवतामुपलक्षणार्थम् । अत एव
याज्ञवल्क्य:--
द्वैधे बहूना वचनं समेपु गुणिना तथा ।
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्य ये गुणवत्तरा ||
अत्र वृहस्पति
लिखिते माक्षिवादे च सन्देहो जायते यदा ।
अनुमाने च सभ्रान्ते तर दैवं विशोधनम् ।।
इति स्मृतिचन्द्रिकाया साक्षिविषयाण

·912
स्मृतिचन्द्रिकाया
अथान्यान्यपि साक्षिविपयाणि कानिचिचनानि लिख्यन्ते.
तत्र याज्ञवल्लयः-
न ददाति हि यस्साक्ष्य जानन्नपि नराधमः ।
स कूटसाक्षिणां पापस्तुल्यो दण्डन चैव हि ।।
यो विप्रतिपन्नमर्थ परमार्थतो जानन्नपि दौरात्म्यात् साक्ष्य
नाहीकरोति असौ कूटसाक्षिवत्पापी दण्ड्यश्चेसर्थः ।
नारदोपि-
श्रावयित्वा ततोऽन्येभ्यः साक्षित्वं यो विनिद्भुते ।
स विनेयो भृशतरं कूटसाक्ष्यधिको हि सः ।।
यदा पूर्वमहं साक्षीति श्रावित. साक्षिणामागमनकाले अहं
न साक्षीसंपलपति असावत्यर्थं दण्ड्य इयर्थः । बृहस्पतिरपि-
अहतो यस्तु नागच्छेत् साक्षी रोगविवर्जितः ।
ऋणं दमं च दाप्यस्स्यात् त्रिपक्षात् परतस्तु सः ॥
वासिष्टोपि-
यस्साक्षी नैव निर्दिष्टो नाहूतो नैव चोदितः ।
ब्रूयान्मिध्येति तथ्यं वा दण्ट्यस्सोपि नराधमः ।।
कात्यायन:--
अपृष्टस्सर्ववचने पृष्टस्यकथने तथा ।
साक्षिण संनिरोद्धव्याः गर्या
दण्ड्याश्च
वाक्पारुष्ये छले पादे दाप्यास्स्युखिशतं दमम् ।
-
धर्मतः॥

·व्यवहारका डे साक्षिविषयाणि 213 - ऋणादिवादेषु धनं ते स्युर्दाप्या ऋणं तथा ॥ इति । धन दण्डधनम् । त इति मनाना प्रश्नोत्तरमकथयन्त एव प्रत्यवमृश्यन्ते, तेपामसर्थ प्रतत्वात् । अत एवाह स एव- साक्षी साक्ष्यं न चे दूयात् समदण्डं वहेटणम् । अतोऽन्येषु विवादेपु त्रिशतं दण्टमर्हति ।। अन्येषु रुणादितोऽन्योविसर्थः । तथा च मनु:- निपक्षादबुवन् साक्ष्यमृणादिपु नरोऽगदः । तहण प्रामुयात्मर्व दशवन्ध च सर्वतः ।। अगद स्वस्थ , तदृणं साक्षिरूपप्रमाणसाध्यं धनं, सर्व सटद्धिक प्रामुयात् दाप्य इत्यर्थ । तथाच याज्ञग्ल्या- अब्रुवन् हि नरस्साक्ष्यण सदशवन्धकम् । राज्ञा सर्व प्रदाप्यपटचत्वारिंशतमेऽहनि ।। दशवन्धशब्धेन दशमोश उच्यते । स च दण्डावांद्राज्ञा ग्राह्यमित्यु तं व्याख्याताभि ।अत्राधमणेन न किञ्चिद्दातव्यम्, तदेयमेव अ त्रुवन् साक्ष दाप्य इनि पूर्ववचनस्य तात्पर्यार्थत्वात्। न चायुवता साक्षिणा स्खेन दत्तमधमर्णतो ग्राह्य, स्वापराधेन दनत्वात् । पद- चत्वारिंशत्तमेऽहनीति ग्रहणात्ततो ग्ब्रुिवन्न दाप्य इति गम्यते। अत एव कात्यायन:-- सम्पकियाऽपरिज्ञाने देयः कालस्तु साक्षिणम् । सन्दिग्धं यत्र साक्ष्य तु सध स्पष्टं विवादयेत् ।।

·214 स्मृतिचन्द्रिका एवञ्च यदुक्तं तेन- न कालहरणं कार्य राज्ञा साक्षिमभाषणे महान् दोपो भवेत् कालाद्धर्मव्यावृत्तिलक्षणः ॥ इति, तत्स्पष्टसाक्षिविषयमित्यवगन्तव्यम्, सन्दिग्धसाक्ष्ये का- लदानविधानात् । यः पुनस्साक्षी प्रश्नवाक्यं श्रावितम्सन् वादकाले रागद्वेषान्धो नाहमत्र साक्षी भवामीति स्वसासित्व- मपलपति तख दण्डमाह याज्ञवल्क्यः- यस्साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निद्भुते तत्तमोत्तः । स दाप्योऽटगुणं दण्डं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। विवादादिसनुपज्यते । तेन विवादपराजयो दण्डः, तमष्टगुणं दाप्य इत्यर्थोऽवगन्तव्यः । विवासयेदित्यस्य नग्नीकरणं गृह- भङ्गः, स्वराष्ट्रवहिष्कारो वाऽर्थः । अत्र तु दण्डाविद्धिसाह- चर्यात् स्वराष्ट्रवहिप्काररूपोऽर्थः प्रसेतव्यः । कात्यायनस्मः त्या साक्ष्यं पुनरन्यथा युवाणा अपि साक्षिणो दण्ड्या इसाह-- उक्वाऽन्यथा बुवाणाश्च दण्ड्यास्स्युर्वाक्छलान्विताः ।। इति । गौतमस्तु प्रथमत एव 'अन्यथा युवाणो गर्यो दण्ड्य- श' इत्याह । 'मिथ्यावचने दाप्यो दण्ड्यश्च साक्ष्ये' इति । याज्ञवल्क्यस्त्वेवंविधसाक्षिणो दण्डे विशेपमाह- पृथक्पृथक् दण्डनीयाः कूटरुत्साक्षिणस्तथा । विवादात् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणस्मृतः ॥

·215 व्यवहारकाण्डे साक्षिविपयाणि कूटं साक्ष्यं कुर्वनिति कूटकृतः मिथ्यावादिन इति यावत् । ते राज्ञा पृथक्पृथक् दण्डनीयाः । विवादपराजयनिवन्धनद मात् द्विगुणं दमियर्थः । विवांत्यो ब्राह्मणं इत्यविशेपे णोक्तेऽपि यत्र क्षत्रियादीनामत्पधनेन द्विगुणों दमः सम्प- द्यते, नत्र ब्राह्मणस्य नग्नीकरणरूपविवासनं दण्डः 1. यत्र तु बहुधनन क्षत्रियादीनां तत्र गृहभङ्गरूपविवासनं ब्राह्मणस्य । पत्र पुनरनिवहुधनेन क्षत्रियादीनां, तत्र स्वराष्ट्रपहिष्कार- रूपविवासनं ब्राह्मणस्येति मन्तव्यम्, दण्डतारतम्यस्य दो. पतारतम्पानुविधायित्वात् । अत एव मनुनाऽनृतबीजनिबन्ध- नदोपतारतम्यानुसारेण दण्डवैचित्र्यमुक्तम् - लोभान्मोहाद्भया मैत्रात् कामात्क्रोधात्तथैव च । अज्ञानादालभावाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ।। तेपामन्यतमे स्थाने यस्साक्ष्यमनृतं वदेत् ।। तरुप दण्डविशेपास्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।। लोभात्सहस्र दण्ड्यस्तु मोहात् पूर्व तु साहसम् । भयादै मध्यमो दण्डो मैत्रात्पूर्व चतुर्गुणम् ॥ कामाद्दशगुणं पूर्व क्रोधात्तु निगुणं परम् । अज्ञानात् द्वे शते पूर्णे वालिश्याछत्तमेव तु ।। एतानाहु कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान दण्डात्मनीषिणः । इति । लोभोऽर्थपरत्वम् । मोहस्सम्यक्मश्नार्यानवधारणम् ।

·BIG स्मृतिवन्द्रिका भयमनिष्टमाप्तिशङ्का । मैत्री नेहातिशय । कामो निविषया मिलापः । क्रोधोऽमर्पः। अज्ञानं ममक्षदर्शनश्रवणममय ए. चान्यथाज्ञानम् । गालिश्यं अमाप्तयुद्धिस्थैर्यम् । अत्र लोभ- भयमेनिमित्तानृते तुल्यदोपे बचोभङ्गयो तमसाहस उक्तः । कामतोऽनृते तु ततो दोषवाहुल्यात् मार्बोत्तमसाहसद्वयमुक्तम् । क्रोधनिमित्ते पुनस्ततोपि दोपयाहुल्यादुत्तमसाहसनिकमुक्तम् । मोहे वल्पदोपत्वात् प्रथमसाहस उक्तः । अज्ञाने तु ततोऽ ल्पदोषत्वात् कार्यापणशहितयमुक्तम् । चालिश्ये पुनस्ततोऽ प्यल्पदोपत्वात्तदर्धमेवोक्तमिति प.तव्यम् । इदं च दण्डवैचि व्यं ब्राह्मणस्यापि कूटसाक्षिणो ज्ञेयम् ‘एतानाहु कौटसा- क्ष्ये' इसविशेपस्मृते । कौटसाक्ष्य तु कुर्वाणास्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ इति । कौटसाल्यावृत्तिविपये ब्राह्मणस्य विशेपस्मरणाच । क पुनरत्र विशेषः ? न तावद्दण्डयित्वा प्रवासन क्षत्रिपादे । ब्राह्मणस्य तु प्रवासनमात्रमिति विशेपो युक्त , सकृत्कृतेऽपि कौट ब्राह्मणस्य याज्ञवस्येन प्रवासनविधानात् अ भ्यासेऽधिकदण्डानुक्तिप्रसक्ते । अतो यकश्चिदुक्तं तुशब्दो ब्राह्मणे धनदण्डनिवृत्त्यर्थ इति, तदपास्तम् । कथं तर्हि ब्राह्मणे दण्डविशेप डक्त ? उच्यते-प्रवासशब्देनात्र दन्तच्छदच्छेदन , ·217 व्यवहारकाण्टे सानिविपयाणि जिहाच्छेदो मारणं चोच्यते । विवासंशब्देन तु नग्नीकरणादि कम् । तेन दण्डयित्वेत्यस्यानुपरेऽपि विशेपोक्तियुक्ता । प्रवास- नविवासनावांन्तरभेदान्नच्छदच्छेदादयो नमीकरणादयश्च को- टसाश्यांवपयानुसारेणाभ्याससङ्ख्याविपद्धयनुसारेण चानुस. न्धातव्या । अनवधारितहेतुके कोटसाक्ष्ये सकृत् कृते 'पृथ क्पृथक्' इत्यादिवचनोक्तो याज्ञवल्कीयो दण्ड, अन्यन मानव इति चानुसन्धेयम् । यत्पुनर्विष्णुनोक्तं 'कूटसाक्षिणा सर्वस्वापहार कार्य ' इति, तद्भूम्यनृतविषयमिति कश्चिदुक्तम्, शूद्राग्रधर्मजातिविपय वा द्रष्टव्यम् । कूटसाक्षिग्रहणं तनिर्दे शकस्यापि प्रदर्शनार्थम् । अत एव कात्यायन येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टा कूटसाक्षिण । गृहीत्वा तस्य सर्वम्व कुर्यानिर्विपय तत ॥ निर्विषय स्वदेशानिर्वासनम् । येन पुन निर्दिएसाक्षिणा कूट- त्वायोधमः कृत स हीनो भवतीत्याह नारद न परेण समुदिष्टमुपेयात्साक्षिणं रह । भेदयेत न चान्येन हीयेतैवं समाचरन् || तेन तथा चरन्तं हीनदण्डेन दण्डयेदित्यभिप्राय । एवं कूट साक्षिण निर्देशक दण्डयित्वा च कूटसातिवचनानिर्णीतं कार्य निवर्तनीयम् । तथा च मनु यस्मिन्यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । SMIRITI CHA Vol III । 28 ·218 स्कृतिचन्दिराया तत्तकार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ कस्मिन् पुन कार्ये कोटसाक्ष्यं भवतीत्यपेक्षिते याज्ञवल्क्य उक्तेऽपि साक्षिभिस्साश्ये यद्यन्ये गुणवत्तरी । द्विगुणा वाऽन्यथा भ्रूयु कूटास्स्यु पूर्वसाक्षिणः ॥ अस्यार्थ-यत्रार्थना सन्निहिता असन्निहिताश्च बहवस्साक्षिणो निर्दिष्टाः, तत्रासन्निहितानयने क्लशमालोच्य यदा संनिहितैरेवा लमिसङ्गीकृस तद्वचनानिर्णीतीर्थन पराजय इति तं च पर जय कौटसाश्यनिवन्धनमिति मन्यमानोऽर्थी पुन पूर्वमुद्दिष्टानस- निहितान् संनिहितेभ्यो गुणवत्तरान् द्विगुणान्याऽऽनीय विजयी भवति, तदा पूर्वसन्निहिता साक्षिणः कूटास्स्युरिति । कात्यायनोपि- यन वै भावित कार्य सालिभिवादिना भवेत् । प्रतिवादी यदा तर भावयेत् कार्यमन्यथा ।। बहुभिश्च कुलीनैर्वा पूर्वारस्यु कूटसाक्षिण । इति । अस्यार्थ -अर्थिना निार्देष्टेषु सातिप्वर्यिपक्षानुकूलमभि- हितवत्सु यदा प्रसर्थी सङ्कथया गुणेऽधिकान् साक्षिण पूर्वो- क्तविपरीतं वादयति, तदाऽर्थिसाक्षिण कूटास्स्युरिति । ननु च एकस्मिन् व्यवहारे कथमप्रित्यार्थिनोस्साक्षिसम्भवः ? न चैकसिन्विवादे तु क्रिया स्याहादिनोईयो । इति मतिपिद्धत्वात् । अत एव 'यन चै भाषितम्' इत्यादिवच ·219 व्यवहारकाण्डे साक्षिविषयाणे: नस्य पुनर्वाधावपयत्वमाश्रीयते । तेन न कश्चिद्विरोध । एकस्य साक्षित्वविपये तु-मनुराह- यस दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः । रोगोऽग्नििितमरणमृणं दाप्यो दमं च स ॥ सप्ताहावधिक दैविकव्यसनोद्भावनेनेकरू साक्षिणः परीक्षणं क- र्तव्यमित्यर्थः । एतच्च परीक्षणं दूतकादे साक्षिण कार्यम्, न पुनर्गुणान्वितस्य नृपाध्यक्षयो, तत्रैकैकस्याप्यनृतसंभावनास- म्भवात् । अत एव व्यास मणिमन्त्रापधिबलात् पदत्तं चाविधानत । विसंवदेदिव्यमपि न तु साक्षी गुणान्वित ॥ अत एव वृहस्पतिना दूतकादेः नृपाध्यक्षयोः व्यवधानं कृतम्- दूतको घटिकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा । एक एव प्रमाणं स्यान्नृपोऽध्यक्षस्तथैव च ॥ इनि । घटिकाग्राही गणकः । इतरौ कात्यायनेन दर्शिनी-- अभ्यन्तरस्तु निक्षेपे माध्यमेकोपि वाच्यते । अर्थिना प्रहितस्साक्षी भवसेकोपि दूतकः ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायां साक्षिविषयाणि. साक्षिप्रकरण समाप्तम् . - ·220 स्मृतियनिकाया अथासाक्षिणत्ययाः. तन्त्र नारदा- असाक्षिमसयास्त्वन्ये पड्डिवादा प्रकीर्तिता । लक्षणान्यव साक्षित्वमेपामादुर्मनीपिणः ॥ अग्निदत्त्वादिविवादपूल्काइस्तत्वादिचिहान्येव सालिकार्यं कुर्व न्तीत्यर्थ । तथा च स एव- उल्काहस्तोऽग्निदो शेय शत्रपाणिच घातक । केशाकेशी गृहीतश्व युगपत्पारदारिकः॥ कुद्दालपाणिविीयस्सेतुभेगा समीपग । तथा कुठारपाणिस्तु वनच्छेत्ता प्रकीर्तित ॥ प्रत्यग्रचिहविज्ञपो दण्डपारुप्पकनर । असाक्षिमत्यया होते पारुप्ये तु परीक्षणम् ॥ इति । प्रसपाचे नूतनक्षतादिमि । असाक्षिमसयाः वि नाऽपि साक्षिमिश्चिहरेच विगतसशयाः, पारुप्ये तु परीक्षण दण्डपारुप्ये कृत्रिमचिहविवेकाय परीक्षण कर्तव्यमित्यर्थ । तथाच स एव- कश्चित्कृत्वाऽऽत्मनश्चिई पात्परमुपदवेत् । युक्तित्वसम्बन्धेस्ता युक्तं परीक्षणम् ॥ तत्र पारुप्प इत्यर्प । नन्विदमनर्धकं पच तलवदृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाटिव ।

·221 व्यवहाराकाण्डे असाक्षिप्रत्यया. न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योतो हुताशनः ॥ तस्मात्मसादृष्टेऽपि युक्तमान् परीक्षितुम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्नान् अधर्मात्परिहीयते ।। इति। उल्काहस्तादौ सर्वत्र परीक्षणस्य तेनैव विहितत्वात् सत्यम् तत्रयोपायविधानार्थ परीक्षणमन्यत इत्पदोष । एवं चौर्य- विवादोपि कविदसाक्षिमत्ययोऽवगन्तव्यः । तथाच शक्ष- लिखिती- 'केशाकेशी सङ्गहणात् पारदारिक उल्काहस्तोऽमिदः श त्रपाणिर्घातक लोहस्त चोरः' इति । लोनूमपहृतकदेशादि- लिङ्गम्, अत्रापि परीक्षण कार्यम् । तथाच नारदः- यात्यचारोपि चौरवं चोरश्चापास्यचोरताम् । अचौरश्चोरतां प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारत ॥ इति । अत परीक्षणमावश्यकमित्यभिमाय । अत एव वृहस्पतिः- लिखिन साक्षिवाद च संदेहो यत्र जायते । अनुमाने च संभ्रान्ते तत्र देव विशोधनम् ॥ अनुमानं उल्काहसत्वादिशक्ति। अनुमानं विदुईवस्तर्कश्चेति मनीपिण.॥ इति व्यासस्मरणात् ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायामसाक्षिप्रत्ययाः ·220 स्मृतिय निकाय अथासाक्षिमत्यया. तत्र नारद:- असालिमसयास्त्वन्ये पड्डिवादाः प्रकीर्तिताः। रूक्षणान्येव साक्षित्वमेपामाहर्मनीषिणः ॥ अग्निदत्वादिविवादषल्काइस्तत्वादिचिहान्येव साक्षिकार्य कुर्व न्तीत्यर्थः । तथा च स एव- उस्काइतोऽग्रिदो ज्ञेयः वास्त्रपाणिश्च धातुकः । केशाकेशी गृहीतश्च युगपत्पारदारिकः ।। कुदालपाणिज्ञेियस्सतमेगा समर्मापगः । तथा कुठारपाणिस्तु वनच्छेत्ता प्रकीमितः ॥ मत्यग्रचिविनेयो दण्डपारुप्यकन्नरः । असातिप्रत्यया होते पारुष्ये तु परीक्षणम् ॥ इति । प्रसनाचः नूतनक्षवादिभिः । असाक्षिमययाः वि नाऽपि साक्षिभिधिहरेव विगतसंशयाः, पारुप्पे तु परीक्षणं दण्डपारुप्ये कृत्रिमविविवेकाय परीक्षण कर्तव्यमित्यर्थः । तथाच स एव- कश्चित्कृत्वाऽऽत्मनलिई उपात्परमुपद्रवेत् । युक्तिहेत्वसम्बन्धेस्त्र युक्त परीक्षणम् ॥ सत्र पारुप्य इत्यर्थः । ननिदमन पच:-- तलवदृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवादिय ।

·221 व्यवहाराकाण्टे असाक्षिप्रत्यया न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योतो हुताशन ॥ तस्मात्मसक्षदृष्टेऽपि युक्तमान् परीक्षितम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्नान अधर्मात्परिहीयते ।। इति। उल्काहस्तादौ सर्वत्र परीक्षणस्य तेनैव विहितत्वात् ।सत्यम् तोपापविधानार्थ परीक्षणमन्यत इत्यदोप । एवं चौर्य- विवादोपि कश्चिदसाक्षिप्रत्ययोऽवगन्तव्य । तथाच शह लिखिती- 'केशाकेशी सणात् पारदारिक उल्काहतोऽग्निद श खपाणिर्घातक लोहस्तश्वोर ' इति । लोनूमपहृतकदेशादि- लिङ्गम् , अत्रापि परीक्षणं कार्यम् । तथाच नारदः- पात्यचौरोपि चोरत्व चोरश्चायायचोरताम् । अचोरश्चोरता माप्तो माण्डव्यो व्यवहारत ॥ इति । अन परीक्षणमावश्यकमित्यभिप्राय । अन एव वृहस्पति लिखिने साक्षिवाद च सदेहो यन जायते । अनुमाने च सभ्रान्ते तत्र देव विशोधनम् ।। अनुमान उल्काहस्तत्वादिशक्ति । अनुमान विदुईतुस्तर्कश्चेति मनीपिण ॥ इति व्यासस्मरणात् ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायामसाक्षिमत्यया - ·922 स्मृतिचन्द्रिकायां -- अथ दिव्यनिरूपणम्. तत्र पितामहः यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु साक्षिणां नास्ति सम्भवः ! साहसेपुं विशेपेण तत्र दिव्यानि दापयेत् ॥ साक्षिग्रहणं मानुपप्रमाणोपलक्षणार्थम् । अत एव याज्ञवल्क्या- प्रमाणं लिखितं भुक्तिस्साक्षिणश्चेति कीर्तितम् । तेपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ।। एपामन्यतमाभाव इति युक्तधभावम्याप्युपलक्षणार्थम् । अत एव नारद युक्तिप्वप्यसमा शपथैरेच निर्णयेत् । अर्थकालवालापेक्षमामयम्बुमुकृतादिभिः ॥ अर्थापेक्षं सिपाधपिपिताल्पत्वमहत्त्वरूपामेत्यर्थः । तथाच व्यास: अर्थानुरूपाश्शपथास्स्मृतास्सयघटादयः॥ इति । तत्राल्पित्वानुरूपास्ससादय इसाह वृहस्पतिः- मसं वाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च । देवबामणपादाश्च पुत्रदारशिरांमि एते तु शपथाः प्रोक्ताः स्वल्पेऽर्थे मुकरास्सदा । इति । स्वल्पेऽर्थे इति स्वल्पपीडाया अपि सिपाधयिपितायाः मदर्शनार्थम् । अत एव सामान्यनातं नारदेन- ।

·च्यवहारकाण्डे दिव्यनिरूपणम् 223 - - . सत्यं वाहनशस्त्राणि गोत्रीजकनकानि च । देवतापित्मादाश्च दत्तानि सुकृतानि च ॥ इसते शपथाः प्रोक्ताः मनुनां स्वल्पकारणे । इति । स्वल्पकारणे स्वल्पापराध इत्यर्थ । मुकृतानि चेति च- शब्देनान्येऽपि लोकमसिद्धाः शपया सह्यन्ते । अत एव शलिखितौ 'इष्टापूर्तमदानपन्यांश्च शपथान् कारयेत्' इति। पत्पुनर्नारदेनोक्तम्- कारणे महति प्रोक्तं दिव्यं वादार्थिना नृणाम् । इति, यदाप पितामहेन- महापराधे दिव्यानि दापयेत्पृथिवीपति । इति, तत्तुलादिदिव्यावपयम् । यदाह याज्ञवल्क्य नुलानथापो विर्ष कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगप्वेतानि शीर्पकस्थेऽभियोक्तार ।। इति । अनिशब्देन तसाय पिण्डन्नप्तमापस्तप्तफाल च निर्दिश्यते सामान्यनाभिधानात् । तेन तप्तमापफाले अप्यस्मादेव वचनात् महाभियोगे शीर्षकस्थे चाभियोक्तार विहित इति वोद्धव्यम् । शीर्पक विवादपराजयनिवन्धनो दण्डः, व्यवहारशिरस्थानीय- वात् तत्र तिष्ठतीति शीर्षकस्थ । एतदुक्तं भवति 'न महा- भियोगमान तुलादीनि भवन्ति, किंतु यौता अयेऽहमित्यं दण्ड्य इति शरीरदण्डमर्थदण्डं वा मिथ्याभियोगिनो विहितमाम ·221 स्मृतिमान्दिकार्या योक्ता स्वाताभियोगदाव्यंग्यापनायासीलस्ते तर, इति । अत एर नारद शिरोरता यदा न रंगात्तदा दिव्य न दीयते । इते । शिरोवर्ती यदा न स्यादभियोक्तेति शेप । तथा च पितामहः- अभियोक्ता शिरस्याने दिव्येप परिकल्प्यते । अभियुक्ताय दातव्य दिव्य अतिनिदर्शनात् ।। दिव्य घटादिपञ्चकेप्वन्यतमम् । एतानीति याज्ञवल्क्येन विशेषि- तत्वात् । अत एवं नारद यथाविधानेन सटा पञ्च दिव्यानि धर्मतः । दददाजाऽभियुक्ताना प्रेत्य चेह च नन्दति ।। अनेन अभियोक्तृणामेतानि दिन्यानि भवन्तीत्यर्यादुक्तम् । उक्तं च कात्यायनेन- न कश्चिदभियोक्तार दिव्येषु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्य दिव्य दिव्यविशारदै ॥ कश्चित् सभा ! दिव्यविशारदा माविवाकादयः । अने नामधिनोरन्यत्तरेच्छया दिव्याङ्गीकारे नाय नियम इत्या दुक्तम् । उक्त च याज्ञवल्क्येन-- रुच्या वाऽन्यतर अर्यादितरो वर्ताच्छरः ।

·225 - व्यवहारकाण्डे दिव्यनिरूपणम् इति । नारदेनाप्युक्तम्- आभयोक्ता शिरस्थाने सर्वव मकल्पितः । इच्छया वितरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिर ॥ सर्वत्र शिरोवति दिव्यपञ्चक इत्यर्थः । अभियुक्तस्य शिरोवर्तन- मनपलापदा_ख्यापनार्थम् ।अत एव एतस्य जयेऽहमित्थं दण्ड्य इत्यपलापिनो विहितदण्डाडीकारः । तथा कचिद्विपये न कोड- पि शिरो धर्तयेदित्याह स एव- शिरोऽवस्थायिनि नरे अभियोक्तयुपस्थिते । दिव्यपदानमुचितमन्यन नृपशासनात् ॥ नृपशासनाद नृपाज्ञया त्वशिरांस्पपि घटादीनि भवन्ति । तथा- च स एव- अशिरांसि च दिव्यानि राजा भृत्येषु दापयेत् । इति । याज्ञवल्पयस्त्वपराधविशेपे शिरोवस्थाननियमस्याप्यप- चादमाह- विनाऽपि गीर्षकात् कुर्यात् नृपद्रोहेऽथ पातके । शीर्षकात् शीर्षकवर्तनादिसर्थ । तथा विष्णु --'राजद्रोह साइसेषु विना शीर्षकवर्तनात् ' इति । तुलादीनि नियोज्या. नीति शेपः । तथाच कात्यायन पार्थिवैश्शवितानां तु तुलादीने नियोजयेत् । आत्मद्धिविधाने च न शिरन्तर कल्पयेत् ॥ SMRITI CH-Vol III ·326 स्मृतिचन्द्रिकायां लोकापवाददुष्टानां शङ्कितानां च दस्युभिः । तुलादीनि नियोज्यानि न शिरस्तन वै भृगुः ।। इति । दस्युभिस्सह वासेन 'शकितानामिसर्थः । यत्पुनस्तेनोक्तं- न शङ्कामु शिर. कोशे कल्पयेत्तु कदाचन ।। इति । तच्छदाभियोगे कोशप नणादायप्यशिरस्त्वनियमार्थम् । कदाचनेत्यभिधानात् । शङ्कापियोगे च कोशो व्यासेनाभिहित - घटोऽनिविपतोयं च ममाणं तु चतुर्विधम् । दैविकस्य मभेदोऽयं कोशश्शङ्कामु पञ्चम || शङ्काखिति विश्वासादीनां प्रदर्शनार्थम् । अत एव कासायनः- शङ्काविश्वाससंधान विभागे रिक्थिनां सदा । क्रियासमूहकर्तृत्वे कोशमेव मदापयेत् ।। पितामहोपि- विस्रम्भे सर्वशङ्कामु संधिकार्ये तयैव च । एपु कोश प्रदातव्यो नित्यं चित्तीवशुद्धये ॥ कोश शिरोरहित इति शेषः । तथा च स एव- शिरस्स्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्जयेत् । घटादीनि विपान्तानि कोश एकोऽशिरास्स्मृत ॥ शङ्काभियोगादिविषय इति शेपः। महानत्वाभियोगे कोशोपि शिरस्थायिविहीनो वर्ग एव । 'शीर्षकस्थेऽभियोक्तार' इति पञ्चदिव्यशेषतया याज्ञवल्क्येनोक्तत्वात् । महातवादियोगेष्वपि राजमादिवाकेतरसभायां तु न घटादिदिव्यपञ्चके शिरः- कल्पनमास्ति।

·927 . -- व्यवहारकाण्डे दिव्यनिरुपणम् चान्दण्डो घिग्दमश्चैव विप्रायत्तावुभी स्मृती । अर्थदण्डबधायुक्ती राजायत्ताबुभावपि ॥ इति । राजमांडिवाकसभायामेव दपईन्य व्यवहाराशेरस्स्थानीय- स्वोक्तः । ततथ, शिरस्स्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्जयेत् । इत्यादिवचनं राजप्राढिवाकसमाविषयमेवेति मन्तव्यम् । एवंच यत्पितामहेन 'मिथ्याक्रिया पूर्ववादे' इत्यस्यान्यथाकरणार्थमुक्तं अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं श्रुतिनिदर्शनात् । इति, तदपि राजमाडिवाकसभाविषयमेवेत्यवगन्तव्यं, न तद्वयति- रिक्तसभायाम् । अत एव 'मिथ्याक्रिया पूर्ववादें' इति वचनो- तार्थानतिक्रमेण सभ्यर्दिव्याभिधानं क्रियमाणं युक्तमिति लि- खितादिवदेव भवतीति मन्तव्यम् । न च; तण्डुलाश्चैव कोशश्च शङ्काखेतौ नियोजयेत् । इति पितामहवचने तण्डुलसाहचर्याच्छवाखेव कोश इतिशङ्का कार्या । 'शीर्षकस्थे' इत्यादिपूर्वोक्तयाज्ञवल्क्यवचनीवरोधा- पत्तेः । तण्डुलसाहचर्य वल्लाभियोगेऽपि कोशो भवतीति ज्ञापनार्थम् । अत एव नारदः-'कोशमस्पेऽाप दापयेत् ' इति। एवंच 'महाभियोगेप्वेतानि' इति याज्ञवल्क्येनोक्तो नियमस्तु- लादिविपान्तविषय एवेत्यनुसन्धेयम् । कोशस्यापि नियमे पूर्वो- क्तनारदवचनविरोधः स्यात् । अत एव सहकारः- .

·228
स्मृतिचन्द्रिकायां
घटादीनि विपान्तानि गुरुम्वर्थेषु दापयेत् ।
इति । यत्पुनस्तेनोक्तम्-
कोशादीनि पुनस्त्रीणि लघ्वर्थेषु यथाक्रमम् ।
इति, तदपहार एव लघ्वनियमकथनार्थम् , न पुनरपहवेऽ
पि; कोशतण्डुलत्तप्तमापाणां गुर्च पहचे चिहितत्त्वेन लघ्वयम्वे
वेति नियमासम्भवात् । लघ्वप्वपि शङ्कास्वेव तण्डुलाः
तण्डुलाश्चैव कोशच शकावेतौ नियोजयेत् ।
इति पितामहस्मरणात् । तप्तमापोपि लघ्वर्थेषु शङ्कायामेव ।
अल्पचौर्यादिशङ्कायां तप्तमापकमादिशेत् ।
इति तेनैव स्मृतत्वात् । फालमपि कचिक्लध्वर्थे प्रदातव्यम् ।
तथाच वृहस्पतिः-
गोचरस्य प्रदातव्यं सभ्मैः फालं प्रयत्नतः ।
इति । एवंच
महाभियोगेज्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ।
इति नियमोनावुच्यमानोऽय पिण्डानिविषयो न वप्तमाषफा
लागिविषय इसवगन्तव्यम् । अत एवानिदिव्यानां पृथगिदर्शो
वृहस्पतिना कृतः-
घटोऽग्निरुदकं चैव विपं कोशश्च पञ्चमम् ।
पहुंच तण्डुला प्रोक्तं सप्तमं तप्तमापकम् ।।
अधम फालमित्युक्तं नवमं धर्मजं भवेत् ।
-

·229
व्यवहारकाण्डे अभियोगाद्युपयोगिवचनानि
दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दिष्यानि स्वयम्भुवा ॥
इति । धर्मन तु महाभियोगवहिप्कृतत्वालवर्थेप्वेव नियतमिति
मन्तव्यम् । यतु पितामहेनोक्तं-
हन्तणां याचमानानां प्रायश्चित्तार्थिना नृणाम् ।
संदिग्धेऽर्थेऽभिवास्ताना धर्माधर्मपरीक्षणम् ।।
तस्यायमर्थः-हिंसाधनपातकाभियोगेष्वल्पेवभिशस्ताना धर्म
जं दिव्यमिति ।
इति स्मृतिचन्द्रिकाया दिव्यनिरूपणम् .
.
अथाभियोगाल्पत्वमहत्त्वज्ञानोपयोगीनि कानिचिद्वचनानि लि.
ख्यन्ते । तत्र मनु:-
लोकसव्यवहरार्थ यास्सज्ञा मथिता भुवि ।
नाम्ररूप्यमुवर्णाना ता प्रक्ष्याम्यशेपत ।।
दण्डदिव्यशास्त्रार्थव्यामोहापनुपत्तये ताम्रादीना परिमाणनि-
वन्धनारसंज्ञा प्रदयन्त इत्यर्थ । प्रतिज्ञातार्थ दर्शयति-
जालान्तरगते भानौ यामूक्ष्मं दृश्यने रज ।
प्रथम तत्ममाणाना असरेणुं प्रचक्षते ॥
असरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिका परिमाणत ।
ता राजसर्पपस्तिस्रस्ते नयो गौरसर्पप ॥
सर्पपाप्पड्ययो मध्यविपर्व त्वेककृष्णलम् ।
.

·230
ग्मृतिचन्द्रिकाया
पञ्चकृष्णलको माप ते सुवर्णस्तु पोडश ।।
पलं सुवर्णाश्चत्वार पलानि धरणं दश ।
द्वे कृष्णले समधृते विज्ञयो रूप्यमापकः ।
ते पोडश स्याद्धरण पुराण चैर राजतम् ।
कापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिक कार्पिक पणः॥
धरणानि दश ज्ञेय शतमानस्तु राजतम् ।
चतुरसुवर्णको निफो विज्ञयस्तु प्रमाणत ॥
इति । एतेपा श्लोकाना तात्पर्यार्थ प्रातिलोम्यनोच्यते-
निप्कशतमानशब्दावेकपले रूप्यद्रव्ये वर्तेते । अत एव रुप्यसज्ञा
धिकारे,
शतमानं तु दशभिः धरणे पलमेव तु ।
निष्करसुवर्णा श्चत्वार,
इति याज्ञवल्क्येनोक्तम् । पणकार्षापणशब्दौ पलचतुर्थाशकर्षस्य
तानद्रव्यस्य नामधेयम् । पुराणधरणशब्दो पलदशमाशस्य
रूप्यद्रव्यस्य नामनी । कर्पचत्वारिंशत्तमाशस्य रूप्यद्रव्यस्य मा
पसंज्ञा । दशपलस्य धरणसज्ञा। सा च रजतेतरद्रव्यविपये वे-
दितव्या । राजतधरणस्याल्पपरिमाणत्वात् पलसज्ञा सर्वद्रव्य
विषयेऽत्रगन्तव्या, विशेपास्मृते । सुवर्णशब्दस्तु काथनकर्पवच
न 'सुवर्णविस्तों हेनोक्ष' इसमरसिंहेन विशेपितत्वात् । अक्षे
कर्प इत्यर्थ 'ते पोडशाक्ष कोऽत्री' इति तेनैवोक्तत्त्वात् ।
कम्पोडशभागस्य मापसज्ञा । सा च रुप्यन्यादन्यर विज्ञेया,
.

·231
,
व्यवहारकाण्डे अभिगोगाद्युपयोगिवचनानि
रूप्यमापकस्य कचत्वारिंशत्तमांशत्वात् । कृष्णलशब्दस्तु कार्पा
शीतिभागवाची, मापपञ्चमाशत्वात् । एवं सर्पपलिक्षारसरेणु-
पदार्थेष्वपि द्रव्येयत्ता स्वयमूहनीया । 'यो मध्य इसन
मध्यशब्द श्लोकपूरणार्थ इत्युक्त तद्गाप्य । नसरेणी पद्मरजस्संज्ञा-
ऽपि पुराणे दर्शिता-
अष्टाना परमाणूना समायो यदा भवेत् ।
सरेणुस्समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते ।।
इति । मापशब्द कापणस्य विंशतितमे भागे वर्तत इत्याह
कात्यायन
मापो विंशतिभागस्तु तैय कार्षापणस्य तु ।
काकणी तु चतुर्भागा मापकस्य पणस्य च ॥
पक्षनया प्रदेशे तु संज्ञेयं व्यावहारिकी ।
इति । सुवर्णशब्दो द्वादशपलवाचीत्याह बृहस्पतिः-
ताम्रकर्पता मुद्रा विज्ञेयः कापिकः पण ।
स एव चाण्डिका मोक्ता ताश्चतस्रस्तु धानका ॥
ना द्वादश सुवर्णास्तु दीनाराज्यस्स एव तु ।
इति । कात्यायनोऽपि-
कापणोऽण्डिका ज्ञेया तायतसस्नु पानक ।
ते द्वादश सुवर्णास्तु दीनारराचिरकः स्मृत ।
इति । पले तु विकल्पो याज्ञवलयेन दात
पल मुवर्णाश्चत्वार पभ पाऽपि प्रकीर्तितम् ।
--
.

·232 स्मृतिचन्द्रिकायां इति । राजतोपि कार्पापणोऽस्तीत्साह नारद:- कापिणो दक्षिणस्यां दिशि रोप्य. प्रवर्तते । इति । व्यासस्तु सौवर्णनिष्कस्य प्रमाणमाह-- पलान्यष्टो मुवर्णस्य सुवर्णाश्च चतुर्दश । एतनिष्कप्रमाणं तु व्यासेन परिकीर्तितम् ॥ इति । अत्र मनूक्तममाणान्तरमापादि दिव्यदण्डविपये देशव्य- वहारविरोधेऽपि ग्राह्य एव । तथा च वृहस्पतिः-- संख्या राश्मिरजोमूला मनुना ममुदाहृता । कापिणान्तो सा दिव्ये नियोज्या विनये तथा । इति । कापिणान्तग्रहण निष्कप्रमाणे तु नायं नियम इति प्रति- पादनार्थम् । तेन निष्कान्तरेण दिव्यं किंचिदुत्तरत्रोच्यमान मविरुद्धम् । इति स्मृतिधद्रिकायां अभियोगाल्पत्वमहत्त्वज्ञानोपयोगीनि॥ अथ धनपरिमाणतो दिव्यव्यवस्था. तत्र कात्यायन:- दत्तस्यापदयो यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् । इति । अपह्नवोऽपलापः । कथं कल्पयेदिसपेक्षित स एवाह-- सर्व द्रव्यमामाण तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् । हेमममाणयुक्तं तु तदा दिव्य नियोजयेत् ।।

·233 व्यवहारकाण्डे धनपारमाणतो दिप्यव्यवस्था ज्ञात्वा सहयां सुवर्णस्य शतनाशे विप स्मृतम् अशीतेस्तु विनाश रै दद्याचंच हुताशनम् ।। पष्टयानाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै घटम् । विशद्दशविनाशे तु कोशपानं विधीयते ।। पञ्चाधिकस्य वै नाशे तदर्धार्धस्प तण्डुलः । तदर्धार्धविनाशे तु स्पृशेत्पुत्रादिमस्तकम् ॥ तदर्धाविनाशे तु लौकिक्यश्च कियास्स्मृताः । इति।सर्वत्र विनाशशब्दस्यापनवार्थता प्रसेतव्या । 'दत्तस्यापहवो यत्र' इत्युपमान्तत्वात् । शिद्दशविनाशे त्रिंशद्विनाशे विंशविनाश वेत्यर्थः । पञ्चभ्योऽधिकः पञ्चाधिकप्पप्रभृतिरिति यावत् । तदर्थाधस्य सार्धमुवर्णमसृतेविनाशे सण्डुलाः । तदर्धाविनाशे त्वष्टांशोनसुवर्णार्धप्रसृतेविनाशे पुत्रदाराशरस्स्पर्शनम् । तदर्धा. विनाशे तु सार्थसप्तकृष्णलपटतेविनाशे तु द्रव्याप्टगुणव- चनादयो लौकिकारशपथाः । चशब्दस्स्मार्तशब्दानां सङ्गहार्य । अत एव विष्णुः-"सर्वप्चेवाजातेषु मृत्यं कनक कल्पयेत्तत्र कृष्णलोने शुद्ध कर शापयेत् . द्विकृष्णलोने तिलकर, विकृष्णलोने रजतकर, चतुःकृष्णलोने सुवर्णकर, पञ्चकृष्णलोने सीरोवृतमहीकर, द्विगुणेऽर्थे यथाऽभिहिता समय क्रिया वैदयस्य, त्रिगुणेऽर्थे राजन्पाप, चतुर्गुणेऽर्थे प्राह्मणस्य" इनि । सीरो. इतमहीकर लाइलोहतहस्तमित्यर्थः । अनग्रहण अधिके शाप. विनिवृत्त्यर्थम् । शापे तु विशेषमाह मनु - SuT1 CHA Sot-IIl 30 ·239 स्मृतिचन्द्रिकायां :- . इति । राजतोपि कापणोऽस्तीत्याह नारदः- कापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्यः प्रवर्तते । इति । व्यासस्तु सौवर्णनिष्कस्य प्रमाणमाह- पलान्यष्टो मुवर्णस्य सुवर्णाश्च चतुर्दश । एतन्निप्कप्रमाणं तु व्यासेन परिकीर्तितम् ॥ इति । अत्र मनूक्तपमाणान्तरमापादिः दिव्यदण्डविपये देशव्य वहारविरोधेऽपि ग्राह्य एव । तथा च बृहस्पतिः-- संख्या रश्मिरजोमूला मनुना ममुदाहृता । कार्पापणान्तो सा दिव्ये नियोज्या विनये तथा ।। इति । कार्षापणान्तग्रहणं निष्कममाणे तु नायं नियम इति मति- पादनार्थम् । तेन निष्कान्तरेण दिव्यं किंचिदुत्तरत्रोच्यमान मविरुद्धम् । इति स्मृतिचद्रिकायां अभियोगाल्पत्यमहत्यशानोपयोगीनि॥ - अथ धनपरिमाणतो दिव्यव्यवस्था. तष कात्यायन:- दत्तम्यापयो यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् । इति । अपदयोऽपलापः । कयं कल्पयेदिसपेक्षिते स एवाह-- सर्व द्रव्यमामाणं तु मात्या हेम पाल्पपेत् । ऐमप्रमाणयुक्तं तु तदा दिग्यं नियोजयेत् ॥

·935 व्यवहारकाण्डे धनपरिमाणतो दिव्य व्यवस्था शते हुनेऽपहुने च दातव्यं धर्मशोधनम् । इति । कार्पापणशतमभृति निकृष्टस्य, द्विशतप्रभृति मध्यमस्य, चतुश्शतप्रभृत्युत्तमस्य, धर्मज दिव्यं भवतीत्यर्थ । एपा सस्था निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता । चतुर्गुणोत्तमानां तु, इति तैनवाभिधानात् ! कापणमूल्यं व्यावहारिकनिष्कस्या- शीतितमो भागो भवति । कृष्णलं तु व्यावहारिकनिष्कस्य विंशतितमो भागः। सुपर्णः पुनावहारिकनिष्कचतुष्कं भवति । एवं च सदिव्याना व्यावहारेकनिकतो व्यवस्थैवं बेदितव्या । चतुश्शतानिकप्रभृति विप, विंशत्युत्तरत्रिशतनिष्कमभृसग्निः, च. त्वारिंशदुत्तरदिरातनिष्कमभूति जलं, पष्टयुत्तरशवनिष्कमभृति घट । विशत्युत्तरशतनिष्कप्रभृति महाभियोगविहित कोश.। स एर कोश अशीतिनिष्कप्रभृति वा चत्वारिंशनिप्कप्रभृति वा चतुर्विंशतिनिष्कप्रभृत्ति वा भवति । पणिकप्रभृति तण्डुलाः । पञ्चनिष्कप्रभृत्युत्तमस्य धर्मजं दिव्यम्, त्रिनिष्कप्रभृसल्पाभि- योगविहित कोश , किश्चिदून विनिष्कमभृति पुष्पम् , सार्धद्विनि प्काभृति धर्मजं दिव्यं, म यमस्य द्विनिष्कामृति देवताप्रतिमायाः पितुर्याह्मणस्य पादस्पर्शनम् । सानि कमभृति पुजदाराशर स्पर्शनम् । पादाधिकनिकमभृति निकृष्टस्य मध्यम दिव्पं, निष्कमभृतीष्टापूर्तादिसुकृतदानं, निकदमाश चतुपमभृति लो. किका शपथ : निष्कविंशतितमाशमभृति जानिशपयाः । तेषु ·234 - स्मृतिचन्द्रिकायां सत्वेन शाफ्यद्विनं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोवीजकाञ्चनर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकः अस्यार्थी-यद्यमापदवी 'स्यां तदा सत्याभिधानधर्मो मम निष्फलस्स्यादिति शपथकारिणं ब्राह्मणं वाचयेत् । एवं क्षत्रि यादीन् , ससाभिधानधर्मो मम निष्फलम्स्यादित्यस्य स्थाने वा हनायुधानि मम निष्फलानि स्युरिति क्षत्रिये । गोवीजकाधना नि निष्फलानि स्युरिति वैश्ये । सर्वाणि पातकानि मम स्युरिति भने विशेष इति । पादस्पर्शदीनां विषयः स्मृसन्तरे दर्शितः- निप्के तु सत्यवचनं द्विनिप्के पादलम्भनम् । ऊनत्रिके तु पुप्पं स्यात् कोशपानमतः परम् ॥ निष्कशब्दनात्र काञ्चनकर्पचतुर्थी शो मुद्रामुद्रितः मतिपाद्यते। तत्रा पि कचिद्देशे निप्कस्य व्यवहारात् । ननु मनूक्तो माषादिः दि. व्यादिविषये ग्रहीतव्य इति नियमान्न व्यावहारिकनिष्कातिपादनं युक्तम्। मैवम् , निप्के मनूक्तग्रहणनियमो नास्तीत्युक्तत्यान् । किच तत्र मनूक्तनिष्कस्य राजतपलात्मकस्य मूल्य काशनकार्धािद धिकं भवति । तत्र सत्यवचनदिधौ ‘चर्गणेऽर्थे ग्राह्मणस्य' इति विष्णुवचनविरोधः स्यात् । चतुर्गुणस्य हि कृष्णलपश्चकस्य कर्पचतुर्थाशत्ात् । तस्माद्यावहारिकनिष्काश्रयेण ससवचना दिव्यवस्थोक्तेति मन्तव्यम् । पारिशेप्यादिशापूर्तादिसुकृतदान, जातिगपथविषयादधिक धर्मजदिव्यविषयाने धनेऽवगन्नव्यम् । धर्मजस्य तु विषयमाह बृहस्पतिः- .

·237 व्यवहारकाण्डे धनपरिमाणतो दिग्यव्यवस्था स्पदं धनमनास्थयोक्तम् । अधनाभियोगमहचाल्पत्वे तत्र विहित- दण्डधनमायश्चित्तमसान्मानधनयोरन्यतरसइचया प्रयतव्ये इति तात्पर्यार्थः यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तं- नासहस्राद्धरेत् फालं न विषं न तुला तथा । इति, तच्चरित्रादितो मध्यमपुरुषा ये भवन्ति तेषां मतिपेधार्थम् । अधमानां सहस्त्रादगिपहारेऽपहवे वा महाभियोगाभावात् । एवंचोत्तमाना द्विसहस्रादागल्पाभियोगत्वाद्धटादिप्रतिषेधोऽव गन्तव्यः । यत्पुनः पितामहेनोक्तम्- सहस्रे तु धट दद्यात् सहस्रार्धे तथाऽऽयसम् । अर्धस्याधे तु सलिलं तम्यार्धे तु विपं स्मृतम् ।। इति, तत् माग्दृष्टदोपपुरुपविषयम् । यदाह विष्णु - 'माग्दृष्टदोष खत्पेऽप्यर्षे दियानामन्यतममेव कारयेत् ' इति । एवं चौत्तमस्यापि माग्दृष्टदोपस्य सहस्रं चतुर्गुणात् स्वल्पेऽर्थे घटो भवतीति पितामहवचनस्य तात्पर्यार्थः मसेतव्यः । एवं नृपद्रोहेषु महापातकाभियोगे च स्वल्पेऽप्यर्थे दिव्यानि भवन्तीत्याह याज्ञवल्क्य:- नृपार्थेवभिशापे च वहेयुश्शुचयस्सदा । इति । विष्णराप- 'अय समयक्रिया राजद्रोहे माइसेषु यथाकासम्' इति । समय- किया घटादिदिव्यकरणम् । नथा च गोवलीवर्दन्यायेन घटादि. कमेवात्राह वृहस्पतिः-

·236
स्मृतिचन्द्रिराया
दूईकरत्वादिधर्मा यथाविष्णुवचनं बोद्धव्या । सैपा व्यवस्था
धर्मजेतरेपा घटादीना न पनापहारविपये कल्पनीया प्रकारान्त
रेण धनापहारविषये तेपा यतो व्यवस्थामाह बृहस्पतिः----
विप सहस्रेऽपहते पादाने च हुताशन ।
विभागोने च सलिल मर्चे देयो घटस्सदा ॥
चतुश्श ताभियोगे तु दातव्यस्तप्तमापकः ।
ग्रियाते तग्दुला देया कोशश्चैव तदर्धके ।
शते हते ऽपत च दातन्य धर्मशोधनम् ।
गोचरस्य प्रदातव्य सभ्यै फाल प्रयत्नत ॥
एषा सहया निकृष्टाना मध्याना द्विगुणा स्मना।
चतुर्गुणोत्तमाना तु कल्पनीया परीक्षकै ॥
इति । अत्र महाभियोगे नियतघटस्य पञ्चशतादिकार्पापणापहारे-
ऽभिधानातदादिकापणसम्बन्ध्यभियोगो महाभियोगस्तदादि
कोन्यूनकापिणसम्बन्धी वल्पाभियोग इसवगन्तव्यम् । अत एप
संग्रहकार
कणं वा यदि वा दण्डः प्रायश्चित्तमथापि वा।
यत्र पञ्चशतादिः स्यातकार्य गुरु कीर्वते ।।
यत्रारभ्य दशभ्यस्वेतान्या सैकचतुझातात् ।
कार्य नल्लय निर्दिष्ट स्मृतितन्त्रविशारदै ।।
इति । भा सैकचतुरशनादापञ्चशतादित्यर्थः । रुणामति विवादा-
:

·237 व्यवहारकाण्डे धनपरिमाणतो दिग्यव्यवस्था स्पदं धनमनास्थयोक्तम् । अधनाभियोगमहत्वाल्पत्वे तत्र विहित दण्डधनप्रायश्चित्तमसा-मानधनयोरन्यतरसङ्कथया प्रसेतव्ये इति तात्पर्यार्थः । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तं- नासहस्राद्धरेत् फालं न विपं न तुला तथा । इति, तचरित्रादितो मध्यमपुरुपा ये भवन्ति तेपा प्रतिपेधार्थम् । अधमानां सहस्रादागपहारेऽपदवे वा महाभियोगाभावात् । एवंचोत्तमाना द्विसहस्राद गरपाभियोगत्वाद्धदादिमातेपेधोऽत्र गन्तव्य । यत्पुनः पितामहेनोक्तम्-- सहस्रे तु घट दद्यात् सहस्रार्थे तथाऽऽयसम् । अर्धस्यार्धे तु सलिलं तस्यार्धे तु विपं स्मृतम् ।। इति, तत् माग्दृष्टदोषपुरुषविषयम् । यदाह विष्णु 'माग्दृष्टदोपं स्वल्पेऽप्यर्थे दिव्यानामन्यतममेव कारयेत् ' इति । एवं चोचमस्यापि प्रादृष्टदोपस्य सहस्र चतुर्गुणात् स्वल्पेऽर्थे धटो भवतीति पितामहवचनस्य तात्पर्यार्थः प्रोतव्यः । एवं नृपद्रोहेपु महापातकाभियोगे च स्वल्पेऽप्यर्थे दिव्यानि भवन्तीत्याह याज्ञवल्क्य:- नृपार्थेवभिशापे च वहेयुश्शुरयस्सदा । इति । विष्णुराप- 'अय समयक्रिया राजद्रोहे माहसेपु यथाकामम्' इति । समय- किया धटादिदिव्यकरणम् । तथा च गोपलीवर्दन्यायेन घटादि- कमेवात्राह बृहस्पतिः- ·238 - स्मृतिचन्द्रिकाया एते तु शपथाः प्रोक्ताः स्वल्पेऽर्थे सुकरास्सदा । साहसेंप्वभिशापेपु दिव्यान्याहुर्विशोधनम् ॥ इति । एवंच साहसादौ ससादयः शपथा. कदाचिदपि न भव- न्तीति मन्तव्यम् । अपहारेऽपि व्यावहारिकनिष्कसहयया व्य- वस्था व्याख्यास्यते- उत्तमस्य पुरुपस्य पञ्चाशनिष्कप्रभृति विपम् , निष्कार्धाधिक- सप्तत्रिंशन्निष्कप्रभृत्यग्निः, यवोनसप्तकृष्णलाधिकत्रयस्त्रिंशन्निष्क- प्रभृति जलम् , पञ्चविंशनिष्कप्रभृति घट, विंशतिनिष्कप्रभृति तप्तमाषः, पञ्चदशनिष्कमभृति तण्डुलाः, निप्कार्धाधिकसप्तनि- कमभृति कोशः, पञ्चनिष्कमभृति धर्मजं दिव्यम्, गोव्यक्तिच- तुष्टयप्रभृति फालम् । मध्यमस्य तु पुरुपस्य पञ्चविंशतिनिष्कमभृति विषम् । सपादनिष्कोनविंशतिनिष्कमभृत्यग्निः, यवसहितत्रयोदशकृष्ण- लाधिकपाडशनिष्कमभृति नलम्, निष्का/धिकद्वादशनिष्क- प्रभृति घट, दशनिकमभृति तप्तमापः, निष्कााधिकसप्तनि कमभृति तण्डुला निष्कपादोनचतुनिष्कमभृति कोशः, सार्ध द्विनिष्कप्रभृति धर्मजं दिव्यं, गोव्यक्तिद्वयप्रभृति फालम् । निकृष्टस्य तु पुरुपस्य सार्धद्वादशनिष्कमभृति विपम्, सार्धसप्तकृष्णलाधिकनवर्तिनिष्कप्रभृत्यामः, यवोनसप्तकृष्णला. धिकाष्टनिष्कमाते जलं, सपादपण्णिकमभृति घट , पञ्चनिष्क- .

·व्यवहारकाण्ड विवादिजात्यादिताव्यवस्था 239 प्रभृति तप्तमापः, पादोनचतुनिष्कप्रभृति तण्डुलाः, पादार्शन दिनिष्कमभृति कोशः, सपादानप्कप्रभृति धर्मजं दिव्यम् , एक गोव्यक्तिमभृत्ति फालम् । माग्दष्टदेोपाणामुक्तावधिभ्योऽल्पधनेऽपि तस्तदिव्यंदेयम् । नृपद्रोहाभिशापसाहसेपु च तथैव देयम् । सत्यादिपुप्पादिशप- थाना तु व्यवस्थाविशेपस्य अत्रादर्शनादपवव इव व्यवस्थाऽऽ स्थेया,विष्णुवचने स्मृत्यन्तरवचनेचापहव इति विशेपस्मरणाचेति।। हाते स्मृतिचन्द्रि फावा धनपरिमाणतो दिव्यव्यवस्था । अथ विवादिजात्यादितो व्यवस्था. तर वृहस्पतिः- ऋणादिकेष कार्येषु विसवाद परस्परम् । द्रव्यसङ्ख्यान्विता देया पुरुपापेक्षया तथा ।। पुरुषापेक्षया विवादिनोजीत्याद्यपेक्षयेत्यर्थः । तत्र जात्यपेक्षया व्यवस्थामाह नारद:--- ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः वेश्यस्य सलिलं देय शूद्रस्य विषमेव तु ।। साधारणस्समस्ताना कोश प्रोक्तो मनीपिभि । इति । अनित्या चेयं व्यवस्था । यदाह कात्यायन:- सर्वेषु सर्वदिव्य वा विपवर्ज द्विजोतमे । इनि । लिङ्गसामर्थ्याभाववयोभ्योपि व्यवस्थामाह नारद क्लीवातुरान सत्यहीनान् परितश्चार्दितान्नरान् ।

·240 स्मृतिघान्द्रकाया वालवृद्धस्त्रयन्धकांश्च परीक्षेत घटे सदा ।। नित्या खियं व्यवस्था, सदेत्यभिधानात् ।घटग्रहणमग्न्यम्बुविषाणां परिसङ्घयानार्थ; न पुनः कोशादेराप। यदाह स एव- स्त्रीणां तु न विपं मोक्तं न चापि सलिलं स्मृतम् । घटकोशादिभिस्तासामन्तस्तत्त्वं विचारयेत् ॥ इति । धटकोशादिभिरिति वदन्नगेरपि प्रतिपेधं दर्शयति । दर्शि. तं च साक्षादपि तेन- न मन्जनीयं स्त्रीवालं धर्मशास्त्रविचक्षणैः । रोगिणों येच वृद्धाः स्युः पुमांसो ये च दुर्वलाः ।। साहसेऽप्यागतानेतान्नैव तोये निमज्जयेत् । न चापि हारयेदेग्निं न विपेण विशोधयेत् ।। इति । यत्पुनः पितामहेनोक्तं- मत्रतानां कृशाङ्गानां वालवृद्धतपस्विनाम् । स्त्रीणां तु न भवेदिव्यं यदि धर्मस्त्ववेक्ष्यते ॥ इति, तदग्न्यम्युविषय, घटकोशादीनामपि प्रतिपेथे पूर्वोक्तवचन- विरोधात् । एवंच लीवादीनामग्न्यम्बुधिपवानि दिव्यानि भवन्तीत्यनुसन्धेयम् । तथा लोहकारादीनामपि न सर्वाण दिव्यानि भवन्तीत्याह कात्यायन न लोहशिल्पिनामग्निं मलिलं नाम्बुसेविनाम् । मन्वयोगविदां चैव विपं दद्याच न कचित् ॥ तण्डुलैर्न नियुञ्जीत प्राणिनं मुखरोगिणम् ॥

·ध्यवहारकाण्ड विवादिजात्यादतो दिव्यव्यवस्था 241 इति । पितामहोपि- कुष्ठिना वर्जयेदग्निं सलिलं श्वासकासिनाम् । पित्तश्लेष्मवता नित्यं विषं तु परिवर्जयेत् ॥ मद्यपस्त्रीव्यसनिनां कितवाना तथैव च । कोश प्राज्ञैर्न दातव्यो ये च नास्तिकत्तय ॥ इति । नारदोपि- महापराधे निधर्मे कृतघ्ने क्लीवकुत्सिते । नास्तिके दृष्टदोपे च कोशदानं विवर्जयेत् ।। महापराधे पूर्वसिद्धमहापराधशालिनीत्यर्थः । एवञ्च क्लौवरूप अग्नयादिवत् कोशोपि वर्ण्य इत्यनुसन्धेयम् । यत्पुनः कात्यायने- नोक्तं- मातापितृद्विजगुरुबालखीराजघातिनाम् । महापातकयुक्तानां नास्तिकाना विशेषतः ॥ लिङ्गिनां प्रशठानां तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम् । वर्णसङ्करजातानां पापाभ्यासमवर्तिनाम् ॥ एतेष्वेवाभियोगेपु निन्द्येप्वेर च यत्नत । दिव्यं प्रकल्पयन्नव राजा धर्मपरायण ॥ इति, तत्वेषां साक्षादिव्यकर्तृत्वनिषेधार्थ, न पुनर्दिव्येन परी- क्षायाः । यतोऽनन्तरमेवोक्तं तेनैव- एतैरेव नियुक्ताना साधूनां दिव्यमर्हति । SMRITI CHA -Vol III -- - 31 ·949 स्मृतिचन्द्रिकाया नेच्छन्ति साधवो यत्र तत्र शोव्यस्वकैनरै ॥ इति । दिव्यमर्हति राजा कल्पयितुमिति शेप । तथाच स एव-- एषु वादेष दिव्यानि प्रतिषिद्धानि यत्नत । कारयेत् स्वजनस्तानि नाभिशप्तं त्यजेन्मनुः ।। त्यजेत् उक्तमकारेण विशोधयेदिति शेषः । यत्पुनस्तेनोक्त- अस्पृश्यधनदासाना म्लेच्छाना पापकारिणाम् । प्रातिलोम्यप्रसूताना निश्चयो न तु राजानि । तत्पमिद्धानि दिव्यानि संशये तेपु निर्दिशेत् । इति, तत्तनियुक्तखजनालाभविपयमित्यवगन्तव्यम् । इति स्मृतिचन्द्रिकाया विवादिजात्यादितो दिव्यव्यवस्था . अथर्वतो दिब्यव्यवस्था तत्र पितामह घटस्सर्वर्तुकः प्रोक्तो वाते वाति विवर्जयेत् । अनिश्शिशिरहेमन्तवर्पामु परिकीर्तित ॥ शरद्रीप्मे तु सलिल हेमन्ते शिशिरे विषम् ॥ इति । घटग्रहण कोशस्यापि प्रदर्शनार्थम् । कोशस्तु सर्वदा देयः 'तुला स्यात्सार्वकालका' इति नारदस्मरणात् ।कोशग्रहण तण्डुलमभृतीना प्रदर्शनार्थमित्युक्त तद्व्याख्यावृभिः । तेनामयम्बु ·248 T- - व्यवहारका हे दिव्यदेश विपाणामेव तो व्यवस्था । अत एव तेपामेव त्वन्तरमति- पेधस्तेन दर्शित- न शीते तोयसिद्धिस्वाद नौप्णकालेऽग्निशोधनम् । न पापि विपं दद्यात्मवाते न तुलां नृप ।। इति । प्रवाते वातातिशय इसर्थः । विष्णुरपि- 'न कुष्पघसमर्थलोहकाराणामनिर्देयः, शरद्रीप्मयोश्च न कुष्टुिपै- निकब्राह्मणाना विर्ष देयं, प्रापि च न श्लेष्मव्याध्यदिताना भीरूणां श्वासकासिनामम्बुजीविनां चोदकं, हेमन्तशिशिरयोश्च न नास्तिकेभ्य कोशो देय व्याधिमरणोपस्पृष्टे च' इति । हेमन्त- ग्रहणं पुष्यमासस्य प्रतिपेधार्थ, न पुनर्मागशीर्पस्यापि, तरु शी. तातिशयाभावेनोदकदिव्यविरोधित्वाभावात् । अत्र पितामहः- चैत्रो मार्गशिराश्चैव वैशाखच तथैव च । एते साधारणा मासा दिव्यानामविरोधिन ॥ इति । अत एते मासास्सर्वदिव्यकाला भवन्तीसर्थः । इति स्मृतिचन्द्रिकाया सतुतो दिव्यव्यवस्था - अथ दिव्यदेशा नत्र पितामहः माड्मुखो निश्चल कार्य शुचौ देशे घटस्सदा । इन्द्रस्थाने सभाया वा राजद्वारे चतुप्पथे।

·211 - स्मृतिवन्दिकार्या इन्द्रस्थानं प्रख्यातदेवतायतनम् । 'समा राजकुलद्वारदेवायतन- चत्वरे' इति नारदस्मरणात् । अत्रव्यवस्थामाह कात्यायन इन्द्रस्थानेऽभिशस्ताना महापातकिना नृणाम् । नृपद्रोहमवृत्ताना राजद्वारे भयोजयेत् ।। पातिलोम्यमस्ताना दिव्यं देयं चतुष्पथे । अतोऽन्येषु तु कार्येषु सभामध्ये विदुर्बुधाः ।। इति । दिव्यमिति सामान्येनाभिधानात् घटस्यैवेयं देशव्यवस्था, किंत्वनुक्तदेशविशेषाणामन्येपामपीसवगन्तव्यम् । विहितदेशाय नादरे दिल्यमामाण्यहानिर्भवतीत्याह स एव - अदेशकालदत्तानि बहिर्वासकृतानि च । व्यभिचारं सदाऽर्थेषु कुर्वन्तीह न संशयः ॥ वासः निवास जनस्थानं, तस्मादहिः निर्जनपदेश इति या- बत् । अनेन जनसमक्षमेव दिव्यानि देयानीत्यर्थादुक्तम् । उक्तं च पित्तामहेन- प्रत्यक्ष दापयेदिव्य राजा वाऽधिकृतोपि वा। ब्राह्मणाना श्रुतवतो प्रकृतीना तथैव च ॥ अधिकृत माडिवाकः। इति स्मृतिचन्द्रिकापा दिव्यदेशा ।

·215 - व्यवहारकाण्डे घटनिर्माणविधि अय घटनिर्माणविधिः तत्र नारद खादिरं कारयेत्तत्र निर्वणं शुलवर्जितम् । शिशुपां तदलाभे तु सालं वा कोटरैविना ।। भजनस्तिन्दुकीसारं निमिशो रक्तचन्दनम् । एवंविधानि काष्ठानि घटार्थ परिकल्पयेत् ॥ इति । एवविधानीति वदन् पूर्वोक्तानामलाभे यज्ञियं वृक्षान्तर मपि भवतीति दर्शयति । दर्शितं च पितामहेन- छित्त्वा तु यज्ञियं वृक्षं विधिव-मन्त्रपूर्वकम् । प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तुला कार्या मनीपिभि । मन्त्रस्सौम्यो वानस्परच्छेदने जप्य एव तु । इति । सौम्यवानस्पत्ययोर्विकल्प तुल्यकार्यत्वादिति कैश्चिदु- क्तम् । तुलाग्रहण तत्परिकरस्यापि मदर्शनार्थ, तेन पादस्त- म्भाद्यर्थमपि तच्छेदनं कार्यम् । अत एव संपरिकरायास्तु- लाया प्रमाणमुक्तं तेनैव- चतुईता तुला कार्या पादौ कार्यों तथाविधौ । अन्तर तुलयोहस्तौ भवेदभ्यर्ध एव वा ॥ मादौ तुलाधारकाप्ताधारायौँ स्तम्भो, तथाविधी चतुईस- प्रमाणावित्यर्थः । एतच पादयोः प्रमाण निखननीयहस्तद्वया- दुपरितनभागस्य वेदितव्यम् । अतो निखननीयभागेन सह ·246 स्मृतिचन्द्रिका हस्तद्वयं निखेयं तु मोक्तं मुण्डकयोईयोः । पडतं तु तयोः प्रोक्तं प्रमाणं परिमाणतः ॥ अक्षस्य तु प्रमाणं पादयोरन्तरामाभिधानेनेवार्थसिद्धमिति न पृथगुक्तम् । तेन पादस्तम्भमस्तकदेशात् पहिरनिस्मृतो यथा. भवति तथा हस्तद्रयात् सार्धहस्ताद्वाऽभ्यधिकोशः कार्य इसवग- न्तव्यम् । हस्तः पुनश्चतुर्विशत्यङ्गल इति स्मृत्यन्तर दर्शितः- तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूङ वा बीहयस्त्रयः । प्रमाणमद्गुलस्योक्तं वितस्तिदशाङ्गुला ।। हस्तो वितस्तिद्वितयम् . इति । यावति तु स्थौल्ये कृते दाय॑ भवति तावत् स्थौल्पं तुलादीनां कार्य, विशेपास्मृतेः । आचाराद्वा विशे- पस्स्थौल्ये वेदितव्यः । तुलायां त्वपरे विशेपाः पितामहेन दर्शिताः चतुरश्रा तुला कायर्या दृढा ऋज्वी तथैव च । कटकानि च देयानि त्रिपु स्थानेषु यत्नतः ॥ कटकानि लोहवलयानि । त्रिपु स्थानेषु उपान्तयोर्मध्ये च । कटकानीययोमयानामन्येपामप्युपलक्षणार्थ, तेनोपान्तयोरायः सकीलको शिक्यपाशधारणार्थाविपुषद्कायो कर्कटकशृङ्गसनिभी देयौ । मध्ये त्वायतपाशोऽक्षकाष्ठे तुलायोजनार्थी देयः । तथाच नारद:- - .

·217 K- ध्यवहारकाण्ढे घटनिमाणविधि चतुरथा स्थितिस्थानेटकर्कटकादिभि । इति । धटशब्देनात तुलामध्यसम्बन्धी पाशो लभ्यते । कर्कटक शब्देनात्र उपान्त्यकीलको सादृश्यांदुच्यते । तेनायमर्थ.- अयोमयैः पाशप्रभृतिभि स्थितिहेतुभिस्तुलाया भवितव्यमिति । आदिशब्देनाक्षमध्येऽप्येकेन कर्कटकेन भवितव्यमिति दर्शयति । तथा स्तम्भादिस्थापनमकारोपि तेन दर्शित- दक्षिणोत्तरसस्थानावुभावेकान (कन) सयतौ । अन्तौ कृत्वा सम देशे तयोस्सस्थापयेत्तलाम् ।। अस्यार्थ:- समाया भूमौ दक्षिणोत्तरभावेन स्थितयो. पादस्तम्भयोरुभावन्तो एकत्र अक्षकाष्ठे संघटितौ कृत्वा तयो घटकाक्षकाष्ठमध्ये तुला स्थापयदिति । स्थापन च सत्र कथ कार्यमित्यपेक्षिते स एवाह- आयसेन तु पाशेन मध्ये सगृह्य धर्मवित् । योजयेत्तु सुसयुक्ता तुला मागपरायताम् ॥ पागपरायतां पूर्वपश्चिमदोर्घामिसर्यः । प्रागग्रता च कार्येत्याह पितामह प्राङ्मुखो निश्चल' कार्यश्शुचो देशे घटस्सदा । इति । निश्चलत्वसियर्थमाह नारद:- हस्तद्वय निखेय तु पादयोरुभयोस्तथा । इति । तथेति वदन् अन्यदपि किंचिद्धटाङ्गभूत तोरणादक का पमिति दर्शयति । दर्शित च पितामहेन- - - ·248 स्मृतिचन्द्रिका तोरणे तु तथा कार्ये पार्श्वयोरुभयोरपि । घटादुच्चंतरे स्यातां नित्यं दशभिरङ्गुलैः ।। अवलम्बा च कर्तव्यौ तोरणाभ्यामधोमुखौ । मृन्मयों मूत्रसम्बद्धौ घटमस्तकचुम्बकौ ॥ धर्ट तु कारयनिसं पताकाध्वजशोभितम् । विशालामुच्छ्रितां शुभ्रां घटशालां तु कारयेत् ।। यत्रस्थो नोपहन्येत वहिश्चण्डालवायसैः । तत्रैव लोकपालादीन् सर्वदिक्षु निवेशयेत् ॥ त्रिसन्ध्यं यूजयेचनान् गन्धमाल्यानुलेपनः । कवाटवीजसंयुक्त परिचारकरक्षिताम् ।। मृत्पानीयाग्निसंयुक्तामशून्या कारयेन्नृपः॥ इति । अत्र शालारचनादिकं घटधारणप्रयुक्तमेव नोत्पत्तिप्रयुक्त- मिति, धारणातिच्छायामननुप्ठयमेवेति कैश्चिदुक्तम् ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायां धटनिर्माणविधिः. - अथ सर्वदिव्यसाधारणविधि . तत्र बृहस्पतिः- स्नेहाकोधालाभतो वा भेदमायान्ति साक्षिणः । विधिदत्तस्य दिव्य न भेदो जायते क्वचित् ।। अतो दिव्यं विधिवद्देयामसभिप्रायः । विधिय पितामहेन दर्शितः-

·219
-
--
न्यवहारकाण्डे सर्वदिश्यसाधारणविधि
दिन्येषु सर्वकार्याणि प्राडिवाकरसमाचरेत् ।
अध्वरेषु यथाऽध्वयुस्सोपवासो नृपाज्ञया ।
सर्वकार्याणि साधारणान्यसाधारणानि चेत्यर्थः । तत्र साधा
रणानि तेनैव दर्शितानि-
तत आवाहयेदेवान्विधिनाऽनेन धर्मविन् ।
इति । अनेन वक्ष्यमाणेनेसर्थः । तमेव विधि दर्शयति--
प्रामुखः पाञ्जलिर्भूत्वा माहिवाकस्ततो देव ।
एह्येहि भगवन् धर्म अस्मिन् दिव्ये समाविश ।
सहितो लोकपालैश्च वस्वादिसमरुद्गणः ॥
इति । ततः दिव्योपकल्पनानन्तरमित्यर्थ । अस्मिन् दिव्य इति
मन्त्रलिजात्,
आवाह्य तु घटे धर्म पश्चादगानि विन्यसेत् ।
इति तेनैवाभिधानाच । घटग्रहणमुपकल्पितदिव्योपलक्षणार्थ,
सर्वदिव्येषु धर्मावाहनस्याङ्गविन्यासम्प च यक्ष्यमाणत्वात् ।
अङ्गानि विन्यसेदित्यस्यार्थः तेनैव दर्शित.-
इन्दं पूर्वे तु मंस्थाप्य मेतेशं दक्षिणे तथा।
वरुणं पश्चिम भाये कुचर चोत्तरे तथा ।
भनयादिलोकपालांश्च कोणभागेपु विन्यमेद ।
इन्द्रः पीतो यमनश्यामो वरुण स्फटिकमम ||
मुघेरस्तु मुवर्णाभ द्यग्निश्चापि मुवर्णमः ।
वयव नितिश्श्यामो वायुम्रः ममस्यते ॥
.
SMRITI CUl-lel III

·250
स्मृतिचान्द्रकाया
ईशानस्तु भवेद्रक्त एवं ध्यायेत्क्रमादिमान् ।
इन्द्रस्य दक्षिणे पार्थे बसूनाबाहयेगुध ॥
थरो ध्रुवस्तथा सोम आपश्चैवानिलोऽनलः ।
मत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौं मकीर्तिताः ॥
देवेशेशानयोर्मध्य आदिसानां तथाऽयनम् ।
धाताऽर्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशुभेगस्तथा ॥
इन्द्रो विवस्वान् पूपा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः ॥
इत्येते द्वादशादित्या नामाभिः परिकीर्तिताः ।
अग्ने पश्चिमभागे तु रुदाणामयनं विदु ॥
वीरभद्रव शम्भुव गिरिशश्च महायशा ।
अजैकपादाहेर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजित ।
भुवनाधी-परश्चैव कपाली च विशापति ।
स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः॥
मेतेशरोमध्ये च मावस्थानं प्रकल्पपेत् ।
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा !
वाराही चव माहेन्द्री चामुण्डा गणमंयुता ।
निरुत्तरे मागे गणेशायतन विदुः ।
वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानमुन्यने ।
गगनापर्शनो वायुरनिनो मारुतस्तथा ।।

·251 व्यवहारकाण्ड सवैदिव्यसाधारणविधि प्राणः पाणेशजीवौ च मरुतोऽटो प्रकीर्तिता । घटस्योत्तरभागे तु दुर्गामायाहयेदुध ॥ इति । अत्रापि पूर्ववद्धटग्रहणमुपकाल्पतादेव्योपलक्षणार्थम् । एव यथास्थानमावाहिताना देवाना पूजनं कुर्यात् । तथाच स एच- - एतासा देवताना तु स्वनाम्ना पूजनं विदु । इति । तत्र च क्रममाह स एव- भूपावसान धमाय दत्वा चार्ष्यादिवं क्रमात् । अादि पश्चादगाना भूपान्तमुपकल्पयेत् ।। अङ्गीना इन्द्रादिदुर्गान्तानामित्यर्थ । तेपामायुपकल्पन पढा- र्थानुसमयेन कार्य, न काण्डानुसमयेन, तथात्वे प्रयोगवचनावगत सहत्ववाधापत्ते । दुर्गायै भूपणं दत्वा धर्मस्येन्द्रादिदुर्गान्ताना च गन्धादिपरिचर्या पूर्ववत्कुर्यात् । तथाच स एव- गन्धादिकां निवेधान्ता परिचर्या प्रकल्पयेत् । इति । ततश्चनस्पु दिक्षु चतुर्भिोमः कर्तव्य । तथाच स एव- चतुर्दिशु तथा होमः कर्तव्यो वेदपारगैः। आज्येन हविषा चैव समिद्भिोमसाधनैः ॥ सावित्र्या प्रणवेनाय स्वाहान्तेनैव होमयेत् । इनि । लौकिकमग्निं चतुर्दिा प्रतिष्टाप्यकैवस्या दिश्येकक कात्विक् समिदान्यचरून प्रसेकमष्टोत्तरशत तत्सवितुरिति - ·952 स्मृतिचन्दिका मन्त्रणोभयतः प्रणवेन स्वाहाकारान्तेन जुहुयादित्यर्थः । यद्य प्यत्र सहया नोला, तथाऽपि,- अनुक्तसंचया यत्र त्यांच्छतमष्टोत्तरं स्मृतम् । इति स्मृत्यन्तरात् सिद्धत्यवधेयम् । एतत्सर्व पूाहे कर्तव्यं नस्व प्रधानकालत्वात् । तथाच नारद:- अहोरात्रोपिते नाते आदिवाससि मानवे । पूची के सदिय्यानां प्रदानमनुकीर्तितम् ।। यसु याज्ञवल्क्येनोक्तं- सचेलम्मातमाहूय सूर्योदय उपोपितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपमानणसंनिधौ ।। इति । नत्र मूर्योदयपदेन पूर्वाह्न एवं वचोभङ्गथा विहित इत्यव. गन्तव्यम् । पूर्वाहश्चादित्ययारान्वित एव ग्राह्यः शिष्टाचार- बलात् । । होमादनन्तरं पितामहः-- यं चार्यमभियुक्तस्त्याल्लिपित्वा तं तु पनके । मन्त्रेणानन सहिन तत्काय तु गिरोगतम् ।। अनेन वक्ष्यमाणेने यर्थः। तमेव मन्त्रं दर्शयति- आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च घौ मिरापो हृदयं यमश । अदा रिश उभेसच्ये धर्मष नानानि नरखतम् !!

·यवहाराकापहे धारोपणविधि 253 इति । अय व विधि सर्वदिव्यसाधारण इत्याह स एव- इमं मन्त्रविधिं कृत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् । आवाहन च देवाना तथैव परिकीर्तितम् ।। धर्मावादनादि शोध्यशिरसि पारोपणान्त सर्वदिव्येषु कर्न व्यमित्यर्य । तथा सर्वदिव्येषु प्रयोगावसाने ऋतिगादिभ्यो दक्षिणा तुष्टिकरी दद्यात् ॥ तथाच स एव- ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च तोपयेत् ॥इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकाया सर्वदिव्यसाधारणविधि - अथ घटारोपणविधिः. तत्र नारद:- शिक्यद्वयं समासज्य घटकर्कटयोदृढम् । एकत्र शिक्ये पुरुपमन्यत्र तुलयेच्छिलाम् ॥ विधिवन्निमितपटकर्कटकद्वये शिक्यद्वयपाशौ समासज्येत्यर्थः । शिलाग्रहण मृदादेरुपलक्षणार्थम् । अत एव पितामह - शिक्यद्वयं समासज्य पार्श्वयोरुभयोरपि । मागग्रान् कल्पयेदर्भान् शिक्ययोरुभयोरपि ॥ पश्चिमे तोलयेत्कर्तनन्यस्मिन्मृत्तिका शुभाम् । इष्टकाभस्मपापाणकपालास्थिविवर्जिताम् ।। इति । इष्टकापापाणयोर्मुदा सह समुच्चयो निवार्यते न तु विकल्पः, तयोरपि विहितत्वात् । तथाच नारदः- . -

·251
.
स्मीतचन्द्रिकाया
पिटकं पूरयेत्तस्मिन्निष्टकानावपांसुभिः ।
इति । इष्टकाभिः ग्रावभिः पांसुभिर्वेत्यर्थः । 'मापर्वा पिटकं पूर
येत्, ‘मापरांशिमधापि का' इति स्मसन्तरवचनात् । एवंच
शिलामृत्तिकेष्टकापाचपांसुमापाणां प्रतिमानत्वे विकल्पो वेदित
व्यः । अत एव नारदेनोक्तं-
मृत्पिण्डमभिशस्तं च तुलायां धारयेत्समम् ।
धारयेदुत्तरे पाईं पुरुपं दक्षिणे शिलाम् ।।
इति । उत्तरे पार्थ इसेतद्दक्षिणांदगायतत्वेन निर्मिततुलाविषयम्।
यद्यपि तथा निर्माण पूर्वमनुपदिष्टं, तथाऽप्यस्मादेव वचनात्
पूर्वापरमस्थानी पादस्तम्भौ कृत्वोदगग्रा तुला कदाचित् का
येत्यत्सिद्धमिति न कश्चिद्विरोधः । तुलां धारयेद्वणिगादीना
मन्यतम इति शेप' । तथाच विष्णुः ---"तां च वणिझसुब
कारकांस्वकाराणामन्यतमो विभपात्" इति । तां नुलामि-
त्यर्थः । अन्यतमेन धृतायाः समतानिरीक्षणार्प राजा ते मर्वे
नियोक्तव्याः । तथाच पितामहः-
परीक्षका निपोक्तच्याः तुलामानविशारदाः ।
वणिनो देसकाराय कांस्यकारास्तथैव च।।
नियुकाध ममतां निरीक्षेरन् । तथाच नारद:-
যুকায় বলিকাশাকা:
तां तुलामन्यवोरन् नुनापारणकोपिदाः ।।

·व्यवहारकाण्डे धारोपणावधि
265
निरीक्षकान् प्रसाह पितामह
कार्य परीक्षकैनित्यमवलम्बसमो घटः ।
उदकं च प्रदातव्य घटस्योपरि पण्डितैः।।
यस्मिन्न प्लवते तोयं स विज्ञेय समो घटः ॥
इति । तोरणयोलम्बमानौ मृण्मयाचपलम्बी तयोस्सम्बन्ध कट
कहयोपरिभागेन समो यस्य सोलम्बसमो घटः । तथाच
नारद
मथमारोहणे ग्राह्य ममाण निपुणैस्सह ।
तुलाशिरोभ्या तुल्यं तु तोरणन्यस्तलक्षणम् ।।
समताऽवधारणानन्तरं विष्णु:-" प्रतिमानपुरुषो समता सु.
चिह्नितौ कृत्वा पुरुपमवतारयेत्” इति । सुचिह्निती समताद ,
शाया येप्ववयवेषु शिक्यरज्जवस्सयुक्तास्तन तन पाण्डुरेखा-
शिताविसर्थ । अवतारणानन्तर पितामहः-.
तोलयित्वा नरं पूर्व पश्चात्तमवतार्य तु ।
घट तु कारयेन्नित्य पताकाध्वजशोभितम् ॥
इति । एवमुपकल्पनानन्तरं धर्मावाहनादि शोभ्यशिरसि पत्रा
रोपणान्तं सर्वदिन्यसाधारणविधि कुर्यात् । तथाच स एव--
इम मन्त्रविधि कृत्स्त सर्वदिव्येषु योजयेत् ।
आवाहनं च देवाना तथैव परिकल्पयेत् ।'
इति । तर धर्माराधनमाधनेषु विशेषमाह नारद -

·356
स्मृतिचन्द्रिकायां
रक्तर्गन्धैश्च माल्यैश्च दध्यपूपासतादिभिः ।
अर्चयेनु घट पूर्व ततरिशष्टांस्तु पूजयेत् ॥
इति । घट घटाधिष्ठित धर्म, शिष्टान् इन्द्रादीन् । शोथ्याशरसि
पत्रारोपणानन्तरं पितामहः-
घटमामन्त्रयेचैवं विधिनाऽनेन शास्त्रवित् ।
त्वं घट ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थ दुरात्मनाम् ॥
धकाराद्धर्ममृतिस्त्वं टकारात्कुटिलं नरम्।
धृतो भावयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयसे ।।
इति । शास्त्रवित माहिवाकः,
दिव्येषु मर्यकार्याणि प्राडिचाकस्समाचरेत् ।
इति तेनैवोक्तत्वात् । तत' गोध्योपि तं धटमामन्वयेत् । तयाच
याज्ञवल्क्य:-
तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तन्तुलाश्रितः ।
पतिमानममीभूतो रेषां कृत्वाध्यतारितः ॥
त्वं तुले सत्यधामाऽसि पुरा देवेविनिर्मिता ।
नत्सत्यं यद कल्याणि मंशयान्मां विमोचय ॥
यद्यम्मि पापकृन्मात' ततो मां त्वमधो नय ।
शुभेदमयोध मां नुलापिसभिमन्वयेत् ।।
इतिव तुले इत्यादिना ऊ मामित्यन्तन मन्वेण पुनरारोपणाव
माकुलामभिमन्वयेत् गोध्य इत्यर्थः । ततस्तं माहिवाकः पुनरारो-
पपेन् ।

·व्यवदारकाण्ड धटारोपणविधिः 257 - तथाच नारद- समयै परिगृह्याथ पुनरारोपयनरम् । निवाते वाटरहिते शिरस्यारोप्य पत्रकम् ।। समयः परिगृय तुलाधारकं शपथैनियम्येत्यर्थः । शपथाच तेनैव दर्शिता:- ब्रह्मम्रो ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिण । तुलाधारस्य ये लोकास्तुलां धारयतो मृपा ।। इति । पुनरारोपणानन्तर नारद:- तस्मिन्नेव कृते लक्ष्ये लक्ष्यं कृत्वा द्विजोत्तमः । धर्मपर्यायशब्देन घट इत्यभिधीयसे ।। त्वं वेत्सि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च । त्वमेव देव जानीपे न विदुनि मानवा ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानवस्तोल्यते त्वषा । तदनं संशयास्टं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ देवासुरमनुष्याणां सत्ये त्वमतिरिच्यसे । सत्यसन्धोसि भगबहुभाशुभविभावनै ॥ आदिसचन्द्रावनिलोऽनलश्च । घौभूमिरापो हृदयं यमश्च ॥ अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये । धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ SURITE CHA-Vol IUI 33 ·258 स्मृतिचन्द्रिकाया इति। शोध्यं शिक्ये यथासनिवेशं निधाय धर्मत्यादि वृत्तमित्यन्तं माडिवाको वदित्यर्थः । मन्त्रोच्चारणानन्तर पितामह - ज्योतिर्वित् ब्राह्मणश्रेष्ठ कुर्यात्कालपरीक्षणम् । विनाड्यः पञ्च विज्ञयाः परीक्ष्याः कालकोविदैः ॥ साक्षिणो ब्राह्मणश्रेष्टा यथादृष्टार्थवादिन । ज्ञानिन शुचयोऽव्या नियोक्तव्या नृपेण तु ॥ तेपा वचनतो गम्यम्शृद्धयद्धिचिनिर्णय ।। इति । विशतगुर्पक्षरोचारणकाल पञ्चपिनाड्यात्मको भवति । तथाच स्मृत्यन्तर- दशगुर्पक्षर प्राणः पद्माणस्स्याद्विनाडिका । इति । एपंच ज्योतिविद्राह्मणो गुर्वक्षरोचारणेन पक्षविनाच्या त्मककारमान कुर्यात् । शोभ्यस्तावत्काल तुलामारुह्यासीत । तस्मिन् काले जयपराजयलक्षणशुद्धय शुद्धिगिनिर्णय नियुक्ता स्साक्षिण कुर्युरीित पूर्वोक्तवचनानामर्थः प्रत्येतव्य । कानि पुनर्जयपराजयलक्षणानीत्यपेक्षिते नारद तुलितो यदि पर्धेत पिशुद्धस्यान्न संशय । ममो ना हीयमानो या न पिशुद्धो भवेन्नर ॥ यत्पुन पितामहेनोक्त- होयमानो न वृद्ध स्यादेक्पा तु ममोऽपि । अल्पपापम्ममो शेयो पहपापस्तु हीयते ।।

·259 व्यवहारकाण्डे घटारोपणविधि इति । तत्रकेपामिति पूजनायें, न तु स्वमते समस्थशुद्धित्वद्योत नार्थम् । अल्पपापिनोप्यशुचित्वात् । तेन हीपमामसमयो परा- जये न कश्चिविशेष । दण्डे प्रायश्चित्ते च पर विशेप, दण्ड प्रायश्चित्तयोर्दोपानुसारित्वात् । यत्तूक्त वृहस्पतिना- घटेऽभियुक्तस्तुलितो हीनश्चेदानिमाप्नुयात् । तत्समस्तु पुनस्तोल्पो वर्धितो विजयी भवेत् ।। इति । तस्यायमर्थ:-समस्याशुचित्वानिश्वयो न प्रथमतोलनपर्याये कार्यः, किंतु पुनस्तोल्यमानस्य तु यदि समतैव भवति तदानी- मशुद्धिरवधारणीयेति । एवं शिक्यच्छेदादावपि पुनस्तोल्यमान- स्य शुद्धिरशुद्धिर्वाऽवधारणीया । तथाच कात्यायन शिक्यच्छेदे तुलाभते तथाऽपि तु गुणस्य वा । शुद्धस्तु संशये चैव परीक्षेत पुनर्नरम् ॥ शुद्धस्तु संशयो नारदेन प्रपश्चित - तुलाशिरोभ्यामुगान्त विचल न्यम्तलक्षणम् । यदा वायुप्रपन्नोऽसौ गच्छत्यूर्ध्वमधोपि वा ।। निर्मुक्तस्सहसा वाऽपि तदा नेकतर नजेत् ।। यदा तुलान्तो तिर्यक् प्रचलितो, यदा च समताज्ञानार्यन्यस्तमुदकादि चलित, यदा च वायुना मेरिता तुला ऊर्चमधश्च कम्पने यदा च तुला धारकेण इति । अयमर्थः- -

·-
260
स्मृतिचन्द्रिका
इस्तात्ममुच्यते तदा जयं पराजय वान निश्चिनुयादिति ।
यत्पुनस्तेनोक्तं-
कक्ष्यच्छेद तुलाभङ्गे धंटकर्कटयोस्तथा ।
रज्जुच्छेदेशभङ्गे च मूर्छितः शुद्धिमाप्नुयात् ॥
इति, तदपरिदृश्यमानकारणकशिक्यच्छेदादिविषय, दैविकरचैव
शिक्यच्छेदादेः शुद्धिकाणत्वात् । तत्र पितामहः-
शंसन्ति साक्षिणस्सर्वे शुध्यशुद्धी तृपे तथा ।
सद्भिः परिहतो राजा शुद्धमाहूय पूजयेत् ॥
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च तोपयेत् ।
एवं कारयिता राजा भुक्ता भोगान् मनोरमान् ॥
महती कीर्तिमानोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इति.
इति स्मृतिचन्द्रिकायां घटारोपणविधिः
अथाानविधिः
तत्र पितामहः--
अग्नविधि प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचोदितम् ।
कारयेन्मण्डलान्यष्टौ पुरस्तानवमं तथा ।
प्रख्यातदेवतायतनादिविहितदेशे भूशुद्धिमुद्धननावोक्षणाभ्यां
कृत्वा तत्र नन मण्डलानि मागपवर्गाणि माहिवाक सोपवासो
कृपाज्ञया प्रवृत्तः कुर्यादित्यर्थः । तानि च गोमयेन कार्याणि-

·व्यवहारकाण्डे अग्निविधि 261 गोमयेन कृतानि स्युद्भि पयुक्षितानि च ॥ इति तेनैव स्मृतत्वात् । तेषामन्तराळपरिमाणे उभे अपि याज्ञ- चल्क्येन दर्शिते- पोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् । इति । मण्डलानि तेषामन्तराळानि च प्रसेकं पोडशाङ्गुलपरिमा- णानि कार्याणीत्यर्थः । मण्डलदेवतास्तु पितामहेन दर्शिता आग्नेय मण्डलं त्वायं द्वितीय वारुण स्मृतम् । तृतीय वायुदेवसं चतुर्थ यमदेवतम् ।। पञ्चमं विन्द्रदेवत्यं पष्ठं कौवेरमुच्यते । सप्तमं सोमदेवसं सावित्र त्वमं तथा ॥ नवमं सर्वदेवसपिति दिव्यावदो विदु । इति । आग्निरत्र पूज्यत इसानेयम् , हविष्टदेन सूक्तत्वेन वा मण्डल स्यानेयत्वासम्भवात् । एवं वारुणत्वादिकमपि मण्डलस्य पूजा धिकरणतया द्रष्टव्यम् । तेन 'प्रेतु होतुश्चमस ' इत्यादिप्रैषमन्त्र स्थया होतुश्चमस इत्यादिसमाख्यया होत्रादीनां तत्र चमसमक्ष माप्तिवदानेयादिसमाख्ययवानयादीनां तत्र तत्र मण्डले पूजन कार्यामेत्यस्मादेव वचनात् प्रसिद्धम् । अतो मण्डलानां प्रोक्षणा नन्तरं मण्डलाधिदेवतापूननं कुर्यात् । तत मतिमण्डल प्रागग्रान् कुशान क्षिपेत्. मण्डले मण्डले दया कुशाशाखमचोदिताः।

·202 स्मृविचन्द्रिकायां इति तेनैव स्मृतत्वात् । ततः प्रथममण्डलाइक्षिणतोऽनतिरे लौकिकमिं प्रतिष्ठाप्य शान्तिहोमं कुर्यात् । शान्त्यर्थं जुहुयादग्नौ घृतमष्टोत्तरं शतम् । इति स्मरणात्- होमश्च 'अनये पावकाय स्वाहा' इत्यनेन मन्वेण कार्य इत्युक्तं माख्यावृभिः । ततस्तस्मिन् अग्नौ लोहपिण्ड तापयेत् । तथाच पितामहः- अश्रिहीनं समं कृत्वा अष्टाङ्गलमयोमयम् । पिण्डं तु तापपेदनौ पञ्चाशत्पलकं ममम् ।। समं अनिम्नोन्नतम् । पुनस्समग्रहणं समन्तात्तापयेदिनि विधा- नार्थम् । पोडशपलकं वा पिण्डं तापयेत् । अथ सप्ताश्वत्थ- पर्णान्तरितं पोडशपलमानवर्ण लोहपिण्डमञ्जलिनाऽऽदाय सप्तमर्यादा गच्छेत्' इति शङ्खलिखितस्मरणात् । तापनं तु लोह- कारेण कार्यमित्याह नारदः- जात्यैव लोहकारो यः कुशलथाग्निकर्मणि । दृष्टमयोगश्चान्यत्र तेनायोऽनौ तु तापयेत् ।। दृष्टप्रयोगश्वान्यत्रेत्यनेन यथा लोके लोहशुद्धयर्थं सुतप्तं लोहमूद के निक्षिप्य पुनस्सन्ताप्योदके निक्षिप्य पुनस्सन्तापनं लोहे- कार्यसिद्धयर्थं क्रियते तथाऽत्रापि कर्तव्यमिति दर्शितम् । तत्र तृतीयतापे वर्तमाने धावाहनादि शोध्यशिरसि पत्रारोपणान्तं मदिव्यसाधारणविधि कुर्यात् । तथाच पितामहः इमं मन्त्रविधि कत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् ।

·263 व्यवहारकाण्डे अभिविधि आवाहनं च देवाना तयैव परिकल्पयेत् ।। इति । तन धर्माराधनसाधनेषु विशेपमाह स एव-- तत्र पूजा हुताशस्य कारयेन्मनुनाधिपः । रक्तचन्दनधूपाभ्या रक्तपुप्पैस्तथैव च ।। इति । हुताशस्य लोहपिण्डानावावाहितस्य धर्मस्येति यावत् । रक्तचन्दन च धूपच रक्तचन्दनथूपौ, ताभ्याम् । इन्दाद्याराधन- साधनेषु नाय नियम , हुताशस्यति विशेपितत्वात् । शिरस्या रोपिते मतिज्ञापत्रे सत्यनन्तरं शोध्यस्य कर्तव्यमाह हारीत पामुखस्तु ततस्तिष्ठेव प्रसारितकराङ्गलि । आर्दवासाशुचिश्चैव शिरस्यारोप्य पनकम् ॥ स्थितिश्चाद्यमण्डले कर्तव्या। पश्चिमे मण्डले तिष्ठेव माड्मुख मामलिश्शुचि ॥ इति पितामहस्मरणात् । शोध्यस्य माहिवाकस्य च कर्तव्यमाह विष्णु:- करी विमृदितनीही तस्यादावेच लक्षयेत् । इति । विमृदिता बीडयो याभ्या तो विमृदिततीही । अनेन कराभ्यां मोहिमर्दनं कृत्वा शोध्य प्रसारितकगङ्गुलिस्पा दिसादुक्तम् । लादित्यायार्थो नारदेन अपश्चितः- लक्षयेतव चिहानि हस्तयोरभयोरपि । पानानि च गूदानि सरणान्पत्रणानि च ।

·264 स्मृतिचन्द्रिका अनिधारणात् प्राक्तनान्येतानाति ज्ञापनार्थ तस्य शोध्यस्य करद्वयस्थितप्रणादिस्थानेषु अलतकादिरसेन हंसपदानि कुर्या- दिसर्थः । तथाच स एव- हस्तक्षतेपु सर्वेषु कुर्याद्धंसपदानि तु । इति । ततः कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः-- करौ विमृदितत्रीही लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पर्णानि तावत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।। विष्णुरपि-" ततः प्राङ्मुखस्य प्रसारितभुजद्वयम्य सप्ताश्चत्य- स्य पत्राणि करयोर्दद्यात्, तानि च करद्वयसहितानि सूत्रे- ण वेष्टयेत्' इति । उभयत्रापि ततश्शब्देनेदं ज्ञायते--हस्ताङ्क- नपत्रन्यसनयोर्मध्ये यत्स्मृसन्तरोक्तं होमादि तदस्मिन् मते न कर्तव्यमिति । एवंच यदुक्तं नारदेन- कृत्वैवमभिशस्वस्य प्रथमं हस्तलक्षणम् । शान्त्यर्थे जुहुयान्मन्बनेनानी यथाविधि ।। तपितेप्वय देवेषु लोकपालेपु चैव हि । आदित्याभिमुखो भूत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ त्वममे सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । हव्यं वहसि देवानां हुनः शान्ति प्रयच्छसि ।। प्रच्छन्नानि मनुष्याणां पापानि मुकृतानि च । त्वमेव देव जानीपे न विदुर्यानि मानवाः ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽहं वढे तिष्ठामि संशये ।

·265
व्यवहारकाण्डे अग्निविधि
तस्मान्मां संशयारूढ धर्मतन्त्रातुमर्हसि ।।
एवमुक्तवतस्तस्य मामुखस्य तु धीमत ।
पौरालिमापूर्य आश्वस्थस्सप्तभिस्तमैः ।।
इति । मन्त्रैः 'आकृष्णेन' इत्यादिभिः नवमिः ग्रहप्रकाशकै । देवे
पु वस्वादिसरुद्रेषु लोकपालेषु च तत्तन्नान्ना हुतघृतायाहुतिभि-
स्तपितेपु सरिस्वत्ययः । तदेतत्सर्व वैकल्पिकामति मन्तव्यम् ।'
यत्तु पनविशेषणमुक्तं समैरिति तन्नित्यं, तेन पक्षद्वयेऽपि समपरि-
माणैः पत्रैर्भवितव्यम् । तथा वेष्टनसूत्रेष्वपि विशेषस्तेन दर्शितः-
वेष्टपीत सितेईस्तो सप्तभिस्सूत्रतन्तुभि ।
इति । सितै श्वेतैरित्यर्थः । यत्तु स्मृसन्तरं-
अयस्तप्तं तु पाणिभ्यामर्कपत्रैस्तु सप्तभिः ।
अन्तर्हित हरन् शुद्धस्त्वदग्धस्सप्तमे पदे ।।
इति, तदश्वत्थपत्रालाभविश्यम् । यदाह पितामह -
पिप्पलाज्जायते पनि पिप्पलो वृक्षराट् स्मृतः ।
अतस्तस्य तु पत्राणि हस्तयोनिक्षिपेद्बुधः ।।
इति । यस्मात् प्रशस्तोऽश्वत्थ तस्मात्पत्राण्येव सति सम्मवे
ग्राह्याणीत्यर्थः । शमीपत्रादीनि पुनः पूर्वोक्तपत्रैस्सह समुच्ची-
यन्ते । तथाच स्मृखन्तर--
सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राप्यथापि वा ।'
दूर्वायास्सल पत्राणि दद्यात्तांश्वाक्षतान्नयसेत् ।।
SURITI CRA YOL-III
31

·264 स्मृतिचन्द्रिकाया अमिधारणात् प्राक्तनान्यतानीति शापनार्थ तस्य शोध्यस्य करद्रयस्थितत्रणादिस्थानेषु अलक्तकादिरसेन हंसपदानि कुर्या- दिसर्थः । तथाच स एव- हस्तक्षतेषु सर्वेषु कुर्याद्धंसपदानि तु । इति । ततः कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्य:- करौ विमृदितवीही लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पर्णानि तावत्सूत्रेण चेष्टयेत् ।। विष्णुरपि-"ततः प्राङ्मुषस्य प्रसारितभुजद्वयम्य सप्ताश्वत्थ- स्य पत्राणि करयोर्दद्यात्, तानि च करद्वयसहितानि सूत्रे- ण वेष्टयेत् " इति । उभयत्रापि ततश्शन्देनेदं ज्ञायते-हस्ताङ्क- नपत्रन्यसनयोर्मध्ये यत्स्मृसन्तरोक्तं होमादि तदस्मिन् मते न कर्तव्यमिति । एवंच यदुक्तं नारदेन-- कृत्वैवमभिशस्तस्य प्रथम हस्तलक्षणम् । शान्त्यर्थ जुडुमान्यन्वैघृतेनायो यथाविधि ॥ तपितेवध देवेषु लोकपालेषु चैव हि । आदित्याभिमुखो भूत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। त्वमने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । हव्यं वहसि देवानां हुतः शान्ति प्रयच्छसि ।। प्रच्छन्नानि मनुष्याणां पापानि सुकृतानि च । त्वमेव देव जानीपे न विदुर्यानि मानवाः ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽहं कहे तिष्ठामि संशये ।

·267 व्यवहारकाण्ड अनिविधि तदनं संशयादस्मादर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। समुच्चयेनार मन्त्रस्य अभिमन्त्रणसाधनस्वं न पुनर्विकल्पेन, प्रा. थनीयार्थस्य शोध्यव्यक्तिविशेषनिष्टतया प्रकाशकत्वेन भिन्न कार्यत्वात् । यत्तु- तृतीयतापे संतप्तं ब्रूयात् सभ्यपुरस्कृतम् । गृण्विमं मानव धर्म लोकपालेरधिष्ठितम् ।। त्वमग्ने सर्वदेवाना पवित्रं परमं मुखम् । त्वमेव सर्वभूतना हृदिस्धो वेत्सि चेष्टितम् ।। सत्यानृते च जिहा वा वनस्समुपलभ्यते । देवादिभिरिदं प्रोक्तं नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥ अनेनासाविद प्रोक्तो मिथ्यावादमसौ वदेत् । सर्वथा च यथा मिथ्या तथाऽग्निं धारयाम्यहम् ॥ स एष त्वां धारयति सत्येनानेन मानवे ॥ सत्यवाक्यस्य चास्य त्वं शत्तिो भव हुताशन । मृपावाक्यरू पापस्य दह हस्तौ च पापिनः । इति । यत्तु नारदोक्तममयभिमन्त्रणं तत् विष्णुपितामहोक्तेनानघ- भिमन्त्रणेन विकल्प्पत्ते, एकार्थत्वात् । यदा नारदोक्तामयभि- मन्त्रणं क्रियते तदाऽभिमन्वणानन्तरं कर्तव्यमाह स एक- अगुमर्थं च पत्रस्थमभियुक्तं यथार्थतः । संश्राव्य मूर्ति तस्यैव न्यरू देयो यथाक्रियम् ॥ पूर्वोक्ताभिमन्त्रणमन्त्रार्थ शिरसि निहितपत्रस्थमन्त्रार्थ च संश्रान्य .

·266 स्मृतिचन्द्रिकाया . . - तथा कुसुमानि च न्यसेत्- सप्त पिप्पलपत्राणि अक्षतान् मुमनोदधि । इत्ति पितामहरमरणात् । सुमनसः कुमुमानि । ततस्तप्सलाइपि- ण्डे माडिवाक 'त्वमग्ने देवा ' इत्यादिना 'महानल' इत्य-तेन मन्तण लोहपिण्डस्थमग्निमभिमन्वयेत् । तथाच पितामहः- तापते तु तत पश्चात् अग्निमावाहयेच्छुचि । आवाहनं तु देवानां कृत्वा पूर्वविधानवित् ॥ स्वमग्ने देवाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेपु हूयसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥ जठरस्थो हि भूतना ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मातस्मात्पावक उन्यसे ॥ पापेपु दर्शयात्मानमर्चिष्मान् भव पावक । अथवा शुद्धभावेषु शीतो भव महानल || इति । देवाना धर्मादीनामाचाहनग्रहणमावाहनादेशोध्यकरसं- स्कारकुसुमानधानान्तस्य कर्मण उपलक्षणार्थम् । विष्णुस्तु लो. इपिण्डस्थामयभिमन्त्रणे मन्त्रान्तरमाह- त्वपप्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । लमेवाग्ने विमानोपे न विदुर्यानि मानुपा ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपश्चद्धिमिच्छति ।

·व्यवहारकाण्हे अग्निविधि 269 - न पातयेचामप्राप्य या भूमि. परिकल्पिता ।। न मण्डलमृतिकामेन्न चार स्थापयेत्पदम् । मण्डले चाटमं गत्वा ततोनि विसजेन्नरः॥ इति । एकस्मिन् आद्ये मण्डल इसर्थः । ततोऽन्यानि द्वितीया दीनि । अनिविसर्जनं च नवमे मण्डले कर्तव्यं, अष्टम मण्डलं गत्वा नवमे निक्षिपेद्बुधः । इति पितामहस्मरणाव । निक्षेपानन्तरं परीक्षकस्य कर्तव्यमाह नारद तवैव मुक्तपिण्डस्य कुर्यात्करानिरीक्षणम् । इति । शुद्धधभुद्धिपरिज्ञानार्थमिति शेप : तमाशुद्धिमत्याय कानि लक्षणान्याह स एच- पूर्वदृष्टेव चिहेप ततोऽन्यत्रापि लक्षयेत् । मण्डलं रक्तसङ्काशं यथान्यज्ञानिसम्भवम् ।। सोऽविशुद्धस्तु विज्ञेयोऽसयधर्मव्यवस्थित । इति । यस्य करतलद्वयमध्ये याकुत्रचिदाहारितं स्फोटकायुप- लभ्यते तमशुद्धं विजानीयादिसर्थ । यस्य पुननोंपलभ्यते स शुद्धो विज्ञेय । तथाच विष्णुः-- यो हस्तयोः कचिदग्धस्तमशुद्धं विनिर्दिशेत् । न दग्धस्सर्वथा यस्तु स विशुद्धो भवेन्नर ॥ यदा तु दग्धादग्धमन्देह नदाऽऽह नारद ज्ञानेन न विभागदग्धाविति करी तदा ।

·268
स्मृतिचन्द्रिकाया
तत्पत्रं यथास्थानं निधाय लोहपिण्डो देय इसथायदा तु विष्णु
पितामदोक्तामअभिमन्वणं क्रियते तदा तस्मित् कृते कर्तव्यमाह
पितामहः-..
नतस्तं समुपादाय राजा धर्मपरायणः ।
संदर्शन नियुक्तो वा हस्तयोस्तव निक्षिपेत् ।।
संदंशेन तं लोहपिण्डं समुपादायसन्वयः । नियुक्तः प्राडिवाकः ।
निक्षेपणात् पार शोध्यस्य पक्षद्वयेऽपि कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्या-
त्वमग्ने सर्वभूतानरमन्तश्चरसि पावक ।
साक्षिवत्पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्य कचे मम ।।
तस्येत्युक्तवतो लोहं पञ्चाशत्पालिकं समम् ।
अग्निवर्ण न्यसेपिण्डं हस्तयोरुभयोरपि ।
इत्युक्तवत पूर्वोक्तामयभिमन्त्रणं कृतवतस्तस्य शोध्यस्येत्यर्थः ।
न्यस्ते लोहपिण्डे शोध्यख्य कर्तव्यमाह स एव--
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शनैर्वनेत् !! इति ।
अस्वार्थो विष्णुना विटतः-
'तमादाय नातिद्रुत न च विलम्बितं मण्डलेषु पदन्यासं कुर्वन्
बजेत्" इति । मण्डलेपु द्वितीयादिप्वष्टमान्तेचित्यर्थ । तथा च
नारद
हस्ताभ्यां तं समादाय प्राडिवाकसमीरितः ।
स्थित्वेकसिंस्ततोऽन्यानि व्रजेत्सप्त त्वजिह्मग ॥
असंभ्रान्तः शनैर्गच्छेत् अक्रुद्धस्सोऽनल मति ।
-

·व्यवहार काण्ई कोशविधि 271 यस्त्वन्तरा पातयति दग्धश्च न विभाव्यने । पुनम्मं हाययेदमि स्थितिरेषा दृढीकृता । दग्धश्च न विभाव्यते करतलहयाभ्यन्तरे इति शंप । अन्यत्र दग्धविभावनेऽपि पुनरियेदेव । तथा च कात्यायन परखलसभियुक्तश्चेत् स्थानादन्यत्र दद्यते । अदग्धं तं विदुर्देवास्तव्य भूयोपि दापयेत् ।। भूयोपि पुनरपीत्यर्थः । अत्र नारदः- अनेन विधिना कार्यों हुताशसमयस्सदा । ऋते ग्रीप्मादसायुक्तः कालेऽन्यस्मिंस्तु शीतले ॥ इति ॥ इनि स्मृतिचन्द्रिकायां अग्निविधि अथ जलविपयोरुत्सत्रानुष्ठानत्वात्तद्विधिमनाख्याय कोशविधिरुच्यते. तत्र याज्ञवल्क्य देवानुमान् ममभ्यर्च्य तत्तानोदकमाहरेत् । इति । उग्रा देवा रुद्रदुर्गादित्यादय । तेपरमन्यतमं देवं पाडियाक कृतोपत्रासो गन्धपुष्पादिभिरसपूज्य स्नापायित्वा तत्स्नानोदकं दिव्यदेशं नयेदित्यर्थ । नर तत्र निधाय धर्मावाहनादि शोय- शिरसि पत्रारोपणान्त सर्वदिन्यसाधारणविधि विधाय शोध्य च प्रापुरवं कृत्वा पूर्वनिहितोदकात् ममृतित्रयं पाययेन् । ममृति

·270
स्थतिवन्द्रिकाया
श्रीहीनतिमयनेन सप्तवारांस्तु दापयेत् ।।
मदितो यदि नो दग्धः सभ्यस्त्वेवं विनिश्चितम् ।
मोच्योद्धस्तु समय दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥
इति । पितामहोपि-
हते च मर्दयेत्पश्चात् बीहीन्या यदि वा यवान् ।
निर्विकारे दिनस्यान्ते शुद्धं तमिति निर्दिशेत् ।।
इति । निर्विकारे करद्वये स्थिते शुद्धमिति तं निर्दिशेदित्यर्थः ।
केचित्-'निर्विकारौ यदा हस्तौ' इति पठन्ति । तन्मते हरणा-
नन्तरमेच मर्दनेन शुद्धिरवधारणीया । ननु 'दिनस्यान्ते शुद्ध
तमिति निर्दिशेत् ' इति पाठे,
मुक्तानि मृदितथीहिरदग्ध शुद्धिमानुयात् ।
इति याज्ञवल्यवचनविरोधरस्यात् । पैवं वोच', 'प्रहत्य परि-
धीन् जुहेति' • इतिवदानन्तर्या भाजप क्वानिर्देशोपपचे।
यत्पुनस्तेनोक्तं--
अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे चा पुनहरेत् ।
इति, तत् त्रीहिमर्दने कृतेऽपि यत्र सन्देहो नाति तद्विपयम्,
किं ससान्तवशाददाहदाही उत दृष्टव्यवधानादिकारणवशा.
दिति यत्र सन्देहस्तद्विपय च । 'अन्तरा पतिते पिण्डे' इत्यत्र
दग्धश्व नोपलभ्यते इति शेपोऽवगन्तव्यः । दग्धस्योपलम्भे स्व.
शुदिनिश्चयेन पुनईरणानवकाशात् । अत एव नारदः--
-

·273 व्यवहारकाण्डे कोशविधिः दुर्गायाः पायपेचोरान् ये च शस्त्रोपजीविनः । भास्करस्य तु यत्तीयं ब्राह्मणं तन्न पायेयत् ॥ इति । तथा नापनीयमेदशनियममाह स एव- दुर्गायाः नापयेच्छूलमादित्यस्य तु मण्डलम् । अन्येषामपि देवानां लापयेदायुधानि तु ॥ इति । प्रसूतित्रयपानादनन्तरं कात्यायन अथ देवविसंवादः त्रिसप्ताहात्तु दापयेत् । अभियुक्तं प्रसन्नेन तमर्थ दण्डमेव च ।। दैवविसंवादो दैविकव्याधीनामाविर्भाव । दैविकाश्च व्याधयस्ते- नैव दर्शिताः- क्षपातिसारबिस्फोटास्तालस्थिपरिपीडनम् । नेत्ररुगळोगश्च तधोन्माद प्रजायते ।। शिरोरुक भुजभश्च देविका व्याधयो नृणाम् । इति । अन्यान्यपि पराजयनिमितानि विष्णुना दर्शितानि- यस्य पश्येतिसप्ताहात्तिसप्ताहादयापि वा । रोगोऽग्निर्जातिमरणं राजदण्डमथापि वा ।। तमशुद्धं विजानीयानथा शुद्धं विपर्यये । इति । नारदेनार्थभ्रंशादयोगि पराजये उक्ता सप्ताहाभ्यन्तरे यस्य द्रिसप्ताहेन वा पुन १. रोगोऽमिज्ञानिमरणमर्थभ्रंशो घनक्षयः ।। . SMRITI Cos - Yol II 35

·272
स्मृतिचन्द्रिकाया
प्रयमण्डलं च तस्मिन्नेव काले गोमयेन कार्यामति व्याख्यातुभि.
रुक्तम् । आदिसाभिमुखं कृत्वा संभाव्य पाययेत् । तथा च
याज्ञवल्क्य:--
संश्राव्य पाययेत् पश्चात् जलातु प्रसूतित्रयम् ॥
इति । किं संश्राव्येसपेक्षिते नारद
एनश्च श्रावयित्वा तु पाययेत असृतित्रयम् ।
इति । एन. पापं तच तत्फलाभिधानमुसेन तेनैव दर्शितम्-
खेच्छया यः पिवेत् कोशं कश्चिचेपितो नरः ।
विसंवदेनरो लोभात् छली भवति दुर्मतिः ।।
आत्मनः कामकारेण कोशं पीत्वा विसंवदेत् ।
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्तजन्मनि जायते ।।
बलात्कोशं हि यो दत्वा हितमिच्छन्न वात्मनः ।
स विनाशी भवेत्तस्य तच कार्य न सिध्यति ।।
इति । अत्रान्स श्लोकमभियोक्ता श्रावयितव्यः सामर्थ्यात् । शो
ध्यस्तु श्रावितं श्रुत्वेदं मसा न कृतमिति वदन् पिवेत् । तथाच
विष्णु.--"उग्रान् देवानभ्यर्च्य तस्नानादकात् प्रतित्रयं पिवे
दिदं मत्या न कृतमिति व्याहरन् देवताभिमुखः" इति । एवं
यस्य कस्यचिदुग्रदेवस्य सानोदकमाहत्य कोशानुष्ठाने प्राप्त
नियमार्थमाह पितामह
भक्तों यो यस्य देवस्य पाययेत्तस्य तज्जलम् ।
समभावे तु देवानामादित्यस्य तु पाययेत् ॥ .

·273
व्यवहारकाण्डे कोशविधिः
दुर्गायाः पाययेच्चोरान ये च शस्त्रोपजीविनः ।
भास्करस्य तु यत्तीयं ब्राह्मणं तन्न पायेयंत् ॥
इति । तथा नापनीयदेशनियममाह स एव--
दुर्गायाः स्मरपयेच्छूलपादित्यस्य तु मण्डलम् ।
अन्येपामपि देवानां स्नापयेदायुधानि तु !!
इति । प्रसूतित्रयपानादनन्तरं कात्यायन
अथ देवविसंवादः त्रिसप्ताहातु दापयेत् ।
अभियुक्त प्रसन्नेन तमर्थ दण्डमेव च ।।
दैवविसंवादो दैविकव्याधीनामाविर्भाव । दैविकाच व्याधयस्ते.
नैव दर्शिता:-
क्षयातिसारावस्फोटाम्तालस्थिपरिपीडनम् ।
नेत्ररुगनरोगश्च नथोन्माद मनायते ॥
शिरोरुक मुमभङ्गश्च देविका व्याधयो नृणाम् ।
इति । अन्यान्यपि पराजयनिमित्तानि विष्णुना दर्शितानि--
यस्य पश्यविसप्ताहात्तिसप्ताहादथापि वा ।
रोगोऽमिोतिमरणं राजदण्डमथापि वा ॥
तमशुद्धं विजानीयात्तथा शुद्धं विपर्यये ।
इति । नारदेनार्थभ्रंशादयोगि पराजये उक्ता
सप्ताहाभ्यन्तरे या द्विसप्ताहेन या पुन ।.
रोगोऽग्निातिमरणमर्थभ्रंशो धनक्षयः॥
-
.
SANTI CH-III
35

·274 -- स्मृतिवन्द्रिका प्रत्यात्मिकं भवेद्यस्य विद्यात्तस्य पराजयम् ॥ इति । प्रत्यात्मिकं न समुदायमयुक्तम् । अर्थोत्र पुनादिर- भिप्रेतः, अन्यथा धनशब्दवैर्ध्यात् । अत एव बृहस्पतिः-- सप्ताहाद्वा द्विसप्ताहायस्वालिन प्रजायते । पुत्रदारधनानां च स शुद्धस्त्वान्न संशयः ॥ पितामहेनावध्यन्तरमप्युक्तं-- बिरावासप्तरानाहा द्विसप्ताहादथापि वा। वैकृतं यस्य दृश्येत पापकृत्स तु मानवः ।। यस्य शोध्यस्येत्यर्थः । न केवलं शोध्यस्य विकृतत्वापत्तौ पाप. कृत्त्वं, अपि तु स्वकीयजनस्य विकृतत्वापत्तावपीत्याह स एव- तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य यदि तद्भवेत् । रोगोऽग्निातिमरणं सैर तस्य विभावना ॥ तद्रोगादिवेकृतं कृतकोशपानस्यैकस्य पदि भवेत्तदेव पापकृत्व. मिति न, किंतु तदीयजनस्य सर्वस्य मध्ये यदा यस्पकस्यचिद- वेद सदाऽपीत्यर्थः । मनुनाऽप्यवध्यन्तरमुक्तं-- न चार्निमृच्छति क्षिप्रं स यशपथदशुचिः। इति । आनिः पूर्वोक्तो रोगादिः । शिमं शीघं, एकरावादा- गिनि यावत् ।अय वायधिः स्वल्पकार्यनिर्णायकमत्यादिशपथवि. বথ লীনা গুণাবনাখালগাথিনকাে, স- त्यादिभपयान् प्रस्तुत्याभिहितत्वाच । निरापाययश्यस्तु को.

·975 व्यवहारकाण्डे ताहुलविधिः शाविषयाः, कोशमधिकसाभिधानात् । तत्रापि निरात्रावधित- ण्डुलविषयद्रव्यायवाचीनद्रव्यविपय । सप्तराचावधिस्तु महा. भियोगद्रव्यादर्वाचीनद्रव्यविषयः । द्विसप्ताहावंधिस्तु महाभि- योगविषयः। त्रिसप्ताहावधिस्तु, विशदशविनाशे तु कोशपानं विधीयते । इति प्रतिपादितकोशविषय इसवगन्तव्यं औचित्यात् । सर्वत्राव. धौ ऊर्ध्वमवधेकृतदर्शनेऽपि न पापच्छोध्या, अवधिमामा । अकालीनस्य रोगादनिमित्तान्तरकारितत्वात् । अत एव नारद:- ऊर्च यस्य द्विसप्ताहाँदैकृतं सुमहद्भवेत् । नाभियोज्यस्स विदुपा कृतकालव्यतिक्रमात् ॥ द्विसप्ताहादिति पूर्वोक्तावधीनामुपलक्षणार्थ, 'कृतकालव्यतिक्र- मात्' इति हेतोरवध्यन्तरेऽपि समानत्वात् ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां फोशयिधि - अप तण्डुलविधिः तन पितामहः- तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधि लक्षणचोदितम् । चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यस्मिन्निति निश्वपः ।। अन्यस्मिन् सीसङ्कहणायधनविवाद इत्यर्थः । चनविगदे तु चौर्यादन्यत्रापि तण्डुला देपाः तदर्धास्प तण्डुलाः' इति .

·276 स्मृतिचन्द्रिकायां कात्यायनेनोक्तत्वात् । न च तद्वचनं चौर्यविपयमेवास्त्विति वाच्यं 'दचस्यापद्धयो यत्र' इत्युपक्रमविरोधापतेः। अतश्चौर्य- ग्रहणमर्थविवादप्रदर्शनार्थमिति मन्तव्यम् । अत्र प्रयोगो द्य हकालः । तत्र पूर्वेधुर्यकर्तव्यं तदाह स एव- तण्डुलान् क्षाळयेच्छुल्लान् शालीयान् यस्यकस्यचित् । मृन्यये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतश्शुचि ॥ स्नानोदकन समिधान् रात्री तव वासयेत् । आवाहनादि पूर्व तु कृत्वा रात्रौ विधानत ॥ इति । शुचिर्भूत्वा पाहिवाको रागावादित्यस्य पुरतोऽनतिदूरे तण्डुलानुपकल्प्य, धर्मावाइनादि दोमान्तं सर्वदिव्यसाधारणवि- धि विधायादित्यानानोदकेन यथास्थितांस्तण्डुलानाप्लुस, प्रभातप- र्यन्तंतथैव स्थापयदित्यर्थ । प्रमाते च यतर्तव्य तदपि तेन दर्शितं- प्रभाते कार्यिणे देयानि कृत्वा माड्मुखाय तु । इति । रानावधिवासितास्तण्डुला शोध्याय भक्षणार्थ निवारं दया इत्यर्थ । शोभ्यस्य च यदनुष्ठेय तदप्यनुवादव्याजेन स एवं दर्शयति- पाडखोपोपित सात शिरोरोपितपत्रकम् । तण्डुलान् भक्षयित्वा तु परे निष्ठीयत्तिथा ॥ इति । प्रामुखत्यादि निष्ठीवनान्तं पाडियाकेन कारयितव्यम् । शोध्येन च कर्तव्यमित्यर्थः । पने च विशेपत्तेनव दर्शित - ·277 - व्यवहारकाण्डे तप्तमापविधि- भूर्जस्यैव तु नान्यस्य अभावे पिप्पलस्य तु | इति । एतच मभातकृत्यं भक्षणादि सूर्यग्रहे कर्तव्यमिसाह वृहस्पति सोपवासस्सूर्यग्रहे तण्डुलान् भक्षयेछुचि । इति । तथा शुद्धयशुद्धिनिमित्तानि च तेन दर्शितानि- शुद्धिस्स्याच्छलनिष्ठाचे रक्तमिथेच दोपभाक् । इति । न केवल रक्तमिश्रे दोपभाक् अपि तु निमित्तान्तरेऽपीति चशब्दार्थः । अत एव पितामह--- शोणितं दृश्यते यस्य हनुस्तालु च शीर्यति । गात्रं च कम्पते पस्य तमसुद्धं विनिर्दिशेत् ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायां तण्डुलविधि. -- अथ तप्तमापविधिः तत्र पितामहः- तप्तमापस्य चक्ष्यामि विधिमुद्धरणे शुभम् । कारयेदायसं पात्रं ताम्र वा पोडशाङ्गुलम् ।। चतुरङ्गलखाने तु मन्मयं वाऽय मण्डलम् । इति । मण्डलं परिमण्डलं वर्नुलमिति यावत् । एवंविधं पानं धुन- तैलाभ्यां गव्यपृतनच या पूरयित्वा सैककमनिं दिव्यदेश प्रतिष्ठाप्य तत्र तापयेत् । तथाच स एक-- ·278 स्मृतिचन्द्रिकाया पूरयेत् घृततेलाभ्या विशसा वै पलेस्तु तत् । गव्यं घृतमुपादाय तदन्नौ तापयेन्छुचिः॥ कोचिदत्र वाशब्दाद्यश्रपणात् घृततैलगव्यघृतानां ममुच्चयमिच्छन्ति, तदसत् । वाहियवयोरिस निरपेक्षश्रुति लेनैव विकल्पावगते । अतो विंशतिपल घृततलं गव्य वा घृतं पाने निक्षिप्य तापयेत् । पक्षद्वयेऽपि तापे वर्तमाने धर्मायाहनादि शोभ्यशिरसि पत्रारोप णान्त सर्वदिव्यसाधारणविधि विदध्यात् । तत पर पक्षद्वये मकारभेदः, तत्र तावत् घृतलतापनपक्षे भेदमाह स एव- सुवर्णमापकै तस्मित् सुतप्ते निक्षिपत्तत । अङ्गुष्ठागुलयोगेन तप्तमापकमुद्धरत् ॥ कराग्रं यो न धुनुयात् विस्फोटो वा न जायते । शुद्धो भावति धर्मेण निर्विकारकराङ्गलि ॥ इति । मापक कर्पपोडशाशप्रमाणम् । सुवर्णग्रहणमत्र द्विकृष्णल. प्रमाणराजतमापीनवृत्त्यर्थ, तस्याल्पत्वेन दुर्घहत्वात् । ततश्च हैमं तानं वा मापकं निक्षिपेदिसर्थ । तस्मित् घृततेले अङ्गुष्ठाङ्गुलि योगेन तर्जन्पङ्गुष्ठमभ्यमाना समूहेनेसर्थः । गव्यततापनपक्षेऽपि कृते सर्वदिव्यसाधारणविधी विशेपमाह स एव- मौवर्णी राजी ताम्रीमायसी वा सुशोधिताम् । . सलिलेन सकृद्धौता प्रक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम् ॥ भ्रमद्वीचीतरगाव्ये अनखस्पर्शगोचरे ।

·च्यवहारका हे बालविधि
279
परीक्षताईपर्णेन चुरुकार सघोषकम् ॥
ततश्चानेन,मन्त्रेण सकृत्तदभिमन्वयेत् ।
पर पवित्रममृतं घृत त्व यज्ञफर्मसु ।
दह पाचक पापं त्वं हिमशीतं शुची भव ।
उपोपित ततस्त्रातमार्दवाससमागनम् ॥
ग्राहयेन्मुद्रिका तां तु घृतमध्यगता तथा ।
प्रदेशिनी च तस्याय परिक्षेरन् परिक्षकाः ।।
यस्य विस्फोटका न स्युः शुद्धोसावन्यथाऽशुचि ।
इति । अत्र प्रदेशिन्यैव मुद्रिकोद्धारणं, तस्या परीक्षाविधानात् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां तप्तमापविधिः
अथ फालविधि
तत्र वृहम्पतिः--
आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते ।
अष्टाङ्गुल भवेदीर्घ चतुरगुलविस्तरम् ॥
एवविधं दिव्यदेशमाविष्ठापितानो निक्षिप्य धर्मावाहनादौ शो
ध्यशिरासे पारोपणान्ते सर्वादेव्यसाधारणविधायनुष्ठिते मुतप्त
कुर्यात् । मुतप्ते कृते कर्तव्यमाह स एव---
अभिवर्ण तु नचोरो जिहया लेहयेत्सहद ।
न दग्यश्वेच्नुचिमियादन्यथा तु स हीयते ॥
चोरग्रहणं शोध्योपलक्षणार्थम् ।
इति स्मृातचन्द्रिकाया फालयिधिक

·280
स्मृतिचन्द्रिकाया
-
अथ धर्मजविधिः.
तत्र पितामहः-
अधुना सेमवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
राजतं कारयेद्धर्ममधर्म सीसकायसम् ।।
लिखेत् भूजे पटे वाऽपि धर्माधमी सितासिती ।
अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैस्समर्चयेत् ॥
सितपुष्पस्तु धर्मस्स्यात् अधर्मोसितपुष्पधृक् ।
एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोस्तु निधापयेत् ।।
गोमयेन मृदा वाऽपि पिण्डौ कार्यों समन्ततः ।
मृद्भाण्डकेऽनुपहते स्थाप्यो चानुपलाक्षती
उपलिप्ते शुचौ देशे देवब्राह्मणसंनिधौ ।
आवाहयेक्त्तो देवान् लोकपालाश्च पूर्ववत् ।।
धावाहनपूर्व तु प्रतिज्ञापत्रकं लिखत
यदि पापविमुक्तोऽह धर्मस्त्वायातु मे करे ।।
अभियुक्तस्ततश्चैकं प्रगृहीताविलम्बित ।
धर्म गृहीते शुद्धः स्यादधर्मे तु स हीयते ।।
एवं समासतः प्रोक्त धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
इति । सीसकायस सीसकमिश्रायसनिर्मितम् । आयसनिर्मितं
चेति वर्णयन्ति । पिण्डयोती निधापर्यत पिण्डयोरभ्यन्तरे तो
स्थापयेदित्यर्थ । पिण्डौ समपरीमाणौ कर्तव्यौ,

·281
ध्यवहारकाण्डे निर्णयादिकृत्यम्.
सपो कृत्वा नवे कुम्भ स्थाप्यो चानुपलक्षितौ ।
इति वृहस्पतिस्मरणान् ।
यदि पापविमुक्तोऽहं धर्मस्थायातु मे करे ।
इति मन्नं शोध्यो बूया, अहमिति मन्वालिगात् । अन्यत्सर्व
व्यक्तार्थम् ।
इति स्मृतिघन्द्रिकायां धर्मजविधिः
समाप्त व दिव्यप्रकरणम् ।। नियापादश्च समाप्त ।।
अथ निर्णयादिकत्यम्
तत्र सहकार
उक्तभकाररूपेण स्वमतस्थापिता क्रिया ।
राज्ञा परीक्ष्य सभ्यश्च स्थाप्यो जयपराजयो ।
यो यथोक्तान्यतमया क्रिययाऽर्थ प्रसाधयेत् ।
भापाक्षरसमं साध्यं स जयी परिकीर्तित ।।
असाधयन् साधयित्वा विपरीतार्थगत्मनः ।
दृष्टकारणदोपो य पुनस्स तु पराजयी ।
इति । अत्र व्यास --
जितं तु दण्डयेद्राना जेतु पूजा प्रवर्तयेत् ।
अजिता अपि दण्ड्याः स्युः वेदशात्रीपरोधिन ।।
पूजा च गन्धमाल्यवसादिना कार्या।
जेतुः प्रवर्तते पूना गन्धमाल्पाम्बरादिना ।।
C
ti (114 Ia II
36

·280
स्मृतिचन्द्रिकाया
-
अथ धर्मजविधिः.
तत्र पितामहः-
अधुना संप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
राजतं कारयेद्धर्ममधर्म सीसकायसम् ।।
लिखेत् भूर्जे पटे वाऽपि धर्माधर्मी सितासितौ ।
अभ्युदय पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैस्समर्चयेत् ॥
सितपुष्पस्तु धर्मस्स्यात् अधर्मोसितपुष्पधृक् ।
एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोस्तु निधापयेत् ।।
गोमयेन मृदा वापि पिण्ड कार्यों समन्ततः ।
मुगाण्डकेऽनुपहते स्थाप्यो चानुपलासितौ ।।
उपलिप्ते शुचौ देशे देवब्राह्मणसंनिधौ ।
आवाहयेततो देवान् लोकपालांश्च पूर्ववत् ।।
धर्मावाहनपूर्वं तु मतिज्ञापत्रकं लिसेत् ।
यदि पापविमुक्तोऽहं धर्मरत्वायातु मे करे ।
अभियुक्तस्ततश्चैकं प्रगृहीताविलम्बिनः ।
धर्म गृहीते शुद्धः स्यादधर्मे तु स हीयते ॥
एवं ममासतः प्रोक्त धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
इति । सीसकायम सीसकमिश्रायमनिर्मितम् । आयसनिर्मित
वैति वर्णयन्ति । पिण्डयोम्ती निधापयेत् पिण्डयोरभ्यन्तरे नी
स्थापयेदित्यर्थ । पिण्डौ समपरीमाणी कर्तव्यो,
।

·281
ध्यवहारकाण्डे निर्णयादिकृतम्
समौ कृत्वा नवे कुम्भे स्याप्यो चानुपलक्षितौ ।
इति बृहस्पतिस्मरणात् ।
यदि पापविमुक्तोऽह धर्मस्वायातु मे करे !
इति मन्त्र शोध्यो चूयात्, अहमिति मन्त्रलिङ्गाद । अन्यत्सर्व
व्यक्तार्थम् ।
इति स्मृतिघन्द्रिकायां धर्मजविधि
समाप्त व दिव्यप्रकरणम् ॥ प्रियापादश्च समाप्त ।।
अब निर्णयादित्यम्
तन सङ्गहकार
उक्तमकाररूपेण स्वमतस्थापिता क्रिया ।
राज्ञा परीक्ष्य सभ्यश्च स्थाप्यौ जयपराजयौ ।।
यो यथोक्तान्यतमया क्रिययाऽध प्रसाधयेत् ।
भापासरसम साय स जयी परिकीर्तित ।।
असाधयन् साधयित्वा विपरीतार्थमात्मनः ।
दृष्टकारणदोषो य पुनस्स तु पराजयी ॥
इति । अत्र व्यास
जित तु दण्डयेद्राजा जेतु पूजा प्रवर्तयेत् ।
अजिता अपि दण्ड्याः स्युः वेदशास्त्रीवरोधिन ।
पूजाच गन्धमाल्यवखादिना कार्या ।
जेनुः प्रवर्तते पूजा गन्धमाल्यामरादिना ॥
SUMITI CHIAVol IIT
86

·282 स्मृतिचन्द्रिकायां इति तेनैव स्मृतत्वात् । पूंजामवर्तनानन्तरं कात्यायन:- सिद्धनार्थेन संयोज्यो वादी सन्कारपूर्वकम् । लेख्यं स्वहस्तसंयुक्तं सस्मै दद्यात्तु पार्थिवः ।। नारदोषि- मध्ये यत् स्थापितं द्रव्यं चलं वा यदि वा स्थिरम् । पश्चात्तत्सोदयं दाप्यं जयिने पत्रसंयुतम् ।। पत्रं जयपत्रम् । तथाच वृहस्पतिः- पूर्वोत्तराक्रयायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः । प्रदद्याज्जयिने लेख्यं जयपत्रं तदुच्यते ॥ जयपत्रे च यद्वक्तव्यं सदाखिलं लेख्यविधायुक्तं, तदत्रानुसन्धे- यम् । 'सिद्धेनार्थेन संयोज्य' इत्यस्य कोचद्विपये विशेप- माह याज्ञवल्क्यः- निद्रुते लिखितं नैकमेकदेशविभावितः । दाप्यस्सर्व नृपेणार्थ न ग्रावस्त्वनिवेदितः ॥ अस्पार्थ -निष्कासाभरणायनेक प्रतिक्षाकाले लिसितं यदा पानवादी निडुते मिथ्यतादित्युक्तवान् । एकदेशविभावितः वादि- ना चैकटेशप्रमाणत एव मत्यं मयेसहकारितः स सर्वमेव प्रति. मातमर्थमर्थिने नृपेण दाप्य । नव प्रतिज्ञायां लिखितः । पश्चाद्वादिनोच्यमानोऽर्थः नृपेण न दाप्यतया ग्रहातव्य इति । एतदुक्तं भाति- ·283 व्यवहारकाण्ड निर्णयादिकृत्यम् छलं निरस्व भूतेन व्यवहारान् नयेनृप । इत्युक्तमेवविधविपये नृपेण नादर्तव्यम् , दुष्टाशयत्वस्यान सिद्ध- त्वादिति । न च वाच्य छलानुसारित्वात् सर्वदापनमापि नृपेण नादरणीयमिति । यदाह कात्यायन- सर्वापलाप य कृत्वा मियोऽल्पमपि सवदेत् । सर्वमेव तु दाप्प स्वादाभियुक्तो वृहस्पति ॥ आदरार्थ वृहस्पतिग्रहणम् । नारदोपि सर्वदापनमादर्तव्यमित्ति दयितुमभियुक्तदेयत्वमाह- अनेकार्थाभियुक्तेन सर्धिव्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ ननु प्राचीनवचनाना पागुक्तार्थाभिधाने धर्मनिर्णयार्थता न स्यात् छलानुसारेण तेपा व्यवहारनिर्णयाभिधायकत्वात् । सस- तथाऽपि न दोप-प्रागुतविषये व्यवहारीनर्णयस्य धर्मनिर्ण यवाधकत्वात् । अत एव बृहस्पति केवल शाखमाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारस विज्ञेयो धर्मस्तेनापि हीयते ।। इति । यत्र मायुक्तविषयादावित्यर्थ । यत्तु कात्यायनेनोक्तम्- अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत् समाधयेदनी । .सातिभिस्तावदेवासौ लभने साधित धनम् ॥ इति, तत्र दुष्टाशयत्त्वस्यात्यन्तदाळभावस्तद्विपयम् । प्राची नवचनेप्षियात्र प्रतिवादिन सर्वापलापलक्षणदौष्टयकयनाशा - ·281 स्मृतिचन्द्रिकाया भावात् । केचिदस्य वचनस्य पुत्रादिदेयपित्रादिऋणविषयत्वं वद- न्ति तत्रैव नाभिजानामि' इत्युत्तरत्रयसम्भवादिति वदन्तः। तन्न समीचीनम् -स्वकृतऋणविवादेऽपि विस्मरणादिनोत्तरत्रयस्य स. म्भवात् । पुत्रादेः पित्रादिकृतऋणविवादे मिथ्यतदित्युत्तरमुक्त- बतो निववादित्वेऽपि साधितमात्रदानप्रसङ्गाच्च । अध-पुत्रादे- मिय्यैतदित्युत्तरं न सम्भवतीत्युच्यते । मैवं वोचः-ऋणग्रहण- काले प्रबुद्धस्य अप्रबुद्धस्यापि मात्रादिवचनतस्तत्सम्भवात् । अथ नाभिजानामीत्युत्तरमुक्तवाति पुत्रादी साधितमात्रलाभवचन मित्युच्यते, ताई नाभिजानामीत्याद्युत्तरत्रयविषयकत्वं तस्य परिकल्प्यताम् , किं पुत्रादिविषयत्वेन । अथ- पुत्रपौत्र ऋणं देयं निद्रवे सालिभावितम् ॥ इति स्मरणात् पुत्रादिविपयत्वमित्युच्यते, तर्हि मिथ्यतदित्युक्त- पुत्रादिविषयत्वं न पुनः नाभिजानामीत्युक्तवत्पुत्रादिविषयत्वं “निहवे साक्षिभावितम्' इति स्मरणात् ॥ अन्ये त्वन्यथा व्यवस्थापयन्ति सर्वार्थदापनवचनं प्रतिज्ञा तार्यानां मध्ये यद्येकमप्यर्थम( साधयति, तदा सर्वानेतानान ददामीसेवं सावष्टम्भोक्तियुक्तनिद्रवविपयमातद्रहितविपयं तु सा- पितमात्रलाभावचनमितिाएतदप्ययुक्तम्, 'निदुते लिखितं नैकम्' इसपि शेषेणाभिधानात् । न च छलोदाहरणपरत्वादस्य वारय- स्प तसिदये सावष्टम्भनियविपयत्वमास्थीयत इति युक्तम् गर्वा- ·285 व्यवहारकाण्डे निर्णयादिकृत्यम् पलापच्छलमादाय व्यवहारसमाप्त्यभिधानाद तावतैव वाक्यस्य छलोदाहरणपरत्नसिद्ध । भापारलेनैवोक्तविषये सर्वदापनात् अनुवादकं च 'निदुते' इसादिवर्धन, तत्समानार्थ वचनद्वयमपि स्यात् । न च- अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत् ससाधयेद्धनी । इत्यादिकासायनवचनपरिहारायवमाश्रीयत इति युक्तम् । तद्वि रोधस्य ऋजुमार्गेण परिहत-वादित्यलमतिविस्तरकारिणा मता न्तरोपन्यासनिरासेन ॥ दापनमकारस्तु कात्यायनेन दर्शित राजा तु स्वामिने विम सान्त्वेनैव मदापयत् । देशाचारेण चान्यांस्तु दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ।। रिक्थिनं सुहृदं वाऽपि छलेनैव प्रदापयेत् ॥ इति । न केवलं राजा स्वामिने प्रदापयेत्, स्वममपि दण्डं गृह्णी यादित्याह नारद ऋणिकस्सधनो यस्तु दौरात्म्यान मयच्छति । राज्ञा दापयितव्य स्यात् गृहीत्वाश तु विंशकम् ।। दाप्यार्थस्य यावान् विंशतितमो भागः तावन्तममणिकाद ग्रहीयादिसर्थ । एतदपि प्रतिपन्नम्मणिकविपयम् । विप्रतिप नऋणित्वे त्वाह विष्णुः- 'उत्तमर्णश्चेद्राजानगियानद्विभावि- तोऽधमों राज्ञे धनदशभागसमं दण्ड दद्यात् । प्राप्तार्थश्चोत्तम!

·260 - स्मृतिचन्द्रिकायर्या विंशतितममंशम्' इति । मातार्थेन दानभृतित्वेन, न दण्डत्वेन निरपराधित्वात् । यदा त्वधमर्णो राजानमियातदा मनुराह- यस्साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे। स राजर्णचतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।। यो राज्ञ प्रियोऽधमणस्तदाज्ञया प्रतिबन्धन करिप्यामीति बुद्धया धनिक छन्देन स्वेच्छया साधयन्त प्रयुक्तधनयाचनेऽप्र- तं नृपे चेदयेत् मां पीडयिप्यतीत्यावेदयेत्, असौ ऋणं तचतु- र्भागसम च दण्ड राज्ञा दाप्य इत्यर्थ । यत्पुनस्तेनोक्तम्- यो यावनिहवीतार्थ मिथ्या यावति वारयेत् । तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञो दाप्यो तद्विगुणं दमम् ॥ इति तदुत्ताधमोत्तमर्णविपयं, अधर्मज्ञग्रहणादित्युक्तं तद्गाये। यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तं निहवे भारितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम् । इति, तदुत्ताधमर्णस्योक्तदण्डपर्याप्तधनासम्भवविपये वेदित- व्यम्, अन्यथा पूर्वोक्तविष्णुमनुवचनविरोधस्व दुरित्वात् । मिथ्याभियोगिनस्तु अपर्याप्तधनस्यापि न तत्समदण्डः । यदाह स एव- मिथ्याभियोगी द्विगुणमभियोगादन वहेत् ॥ इति । अभियोगात् अभियुक्तधनात् द्विगुणं धनं चहेत् राज्ञे दधादित्यर्थ । तावद्धनाभावे तु 'आनृण्यं कर्मणा गच्छेत्' ·287 व्यवहारकाण्डे निर्णयादिकृत्यम् इसायनुकल्पोऽवगन्तव्य । यत्तु नारदेनोक्तम्- न च मिथ्याऽभियञ्जीत दोपो मिथ्याभियोगिनः । यस्ता विनय प्रोक्त सोऽभियोक्तारमाघ्रजेत् ॥ इति, तत्प्रतिपदोक्तदण्डाभावाविषयं मामान्यशास्त्रत्वात् १ तेन निहवे असदृत्तस्य यो दण्डोऽभिहितो विष्णुना स एवं सह- तस्य मिथ्याभियोगिनो भवतीत्यवगन्तव्यम् । तथा- निहवे तु यदा वादी स्वयं तत्प्रतिपद्यते । ज्ञेया सा प्रतिपतिस्तु तस्याओं विनयः स्मृतः ।। इति व्यासेन यो दण्डोऽभिहित स एव मिथ्याभियोगेऽपि स्वयं तत्प्रतिपद्यमानस्य भवतीति चावगन्तव्यम् । यत्पुनर्मनु- नोक्तम् - अर्थेऽपव्ययमानं तु कारणेन विभावितम् । दापयेद्धनिकस्यार्थ दण्डलेश च शक्तितः ।। इति, तशमाशदण्डदानासमर्थसत्ताधमर्णविषयमित्युक्तं तद्भा- ष्ये । कारणेनेति वदन् द्विपादव्यवहारे त्वदापनमेष, न दण्ड दापनम् , तत्र निवमिथ्याभियोगयोरभावादिति दर्शयति । एवमेव चतुष्पादेऽपि व्यवहारे शङ्काभियोगाज्ञानोत्तरादिना मि. ध्याभियोगनियाभावे दण्डाभावोऽध्यक्सेय । यत्तु स्मृत्य- - आये तु दण्डपादस्स्यात् द्वितीयेऽर्ध तृतीयके ।

·289 स्मृतिचन्द्रिका पादन्यून चतुर्थे च पादे सम्पूर्णदण्डभाक् ॥ इति, तद्विगीतत्वादप्रमाणामिति अपश्चितं विश्वरूपाचार्येण । अतो निद्रवमिथ्याभियोगनिमित्तो दण्डश्चतुप्पद्येवं व्यवहारे निमित्तसद्भावविपये ग्रहीतव्यः । तत्र ऋणादानविपयव्यवहारे दण्डविशेषो दर्शित । निक्षेपादिविषयव्यवहारे तु दण्डविशेपस्त- त्रतत्र पदे वयते । यत्पुन' कात्यायनेनोक्तम्- शताधैं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग्भवेत् ॥ इति, तद्दियविशपावधृतशुद्धपुरुषविपयं, यतोऽनन्तरमाह स एव- विपे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले । तप्तमापकदिव्ये च क्रमाद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ सहस्रं पदशतं चैव तथा पञ्चशतानि तु । चतुस्त्रिदथेकमेवंच हीनं हीनेषु कल्पयेत् ॥ इति । अयं च दिव्यनियन्धनो दण्डो निनवामिथ्याभियोगयोर- न्यतरनिबन्धेन दण्डेन समुच्चीयते, निमित्तसमुच्चयात् । पणस्तु शास्त्रोक्तदण्डेन समुच्चीयते इत्याह याज्ञवलय मपणश्चेत् विवादस्यात् नत्र हीनं तु दापयत् । दण्ड च स्वपणं चैर धनिने धनमेरे च ॥ नारदोपि-- विवादे सोत्तरपणे द्वयोर्यस्ता हीयते । स पणं भ्यान दाप्यो विनयं च पराजये ॥

·289
व्यवहारकाण्ड निर्णयादिकृतम्
इति । अत्र कासायन:-
एवं धर्मासनस्थेन समेनैव विवादिना ।
कार्याणां निर्णयो दृश्यो ब्राह्मणैस्सह नान्यथा ।
बृहस्पतिरपि-
राज्ञा पन्नेन कर्तव्यं सन्दिग्धार्थविचारणम् ।
यस्तत्रोपचीयन्ते हानिरेकस्य जायते ।।
जेताऽऽप्नोति धनं पूजा जितो बिनपनि ग्रहम् ।
जयं दानं दमं राजा सभ्या पुण्यमवाप्नुयुः ।।
इति । नारदोपि--
एवं पश्यन् सदा राजा व्यवहारान् समाहितः ।
वितरोह यशो दीप्त शकस्यति सलोकताम् ॥
बृहस्पतिरपि-
एवं शास्रोदितं राजा कुर्वनिर्णपपालनम् ।
चितसेह यशो लोके महेन्द्रसचिवो भवेत् ।।
साक्षिलेख्यानुमानेन प्रकुर्वन् कार्यनिर्णयम् ।
वितसेह यशो राजा प्रभस्याप्नोति विष्टपम् ।।
इति । मनुपि-
कामक्रोधौ तु संयम्य योश्य धर्मेण पश्यति ।
प्रजाम्तमनुवर्तन्ते समुद्रभित्र सिन्धवः ।।
SMRITI CHA -Vol II

·290 स्मृतिचन्द्रिकाया यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुन्निराधिप । अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः !! इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां निर्णयादिकृत्यम् ॥ अथान्यान्यपि दण्डविपयाणि कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते. तत्र नारद:- शारीरवार्थदण्डश्च दण्डस्तु द्विविधः स्मृतः । शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीर्तितः ॥ काकण्यादिस्त्वर्थदण्ड. सर्वस्वान्तस्तथैवच । इति । अत्र शारीरो दण्डभेद परिगणयितुं शक्यो नार्थदण्डभेद इत्याह स एव- सारीरो दशधा मोक्तो हर्यदण्डस्त्वनेकधा । इति । दशधेति न संख्यानियमार्यम्, अतो बहुविधस्य शारीर दण्डस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथाहि-मनुना तावनयविधशारीरो दण्ड इति दर्शित:- दश स्थानानि दण्डस्य मनुस्वायम्भवोऽब्रवीत् । उपस्य उदरं जिवा हस्ती पादौ च पक्षमम् ।। चक्षुर्नासा च की च धनं देहस्तथैव च । इति । उपरथं त्रीपुमयोलिङ्गम् । तविग्रहोऽगम्यागमने । चार्य वाहारनित्यादिना जठरस्य निग्रह. । वारपार ये निहाया । - ·व्यवहारकाण्डे दण्डविषयाणि वचनानि 291 दण्ड पारुप्ये हस्तयोः। पादमहारादी पादयो । गोप्यनिरी क्षणादौ चक्षुप । परखीस्तनानुलेपनगन्धग्रहणादौ नासिका याः। राजमन्त्रश्रवणादो कर्णयो । उत्कोचपदानादौ व्ययम- तिवन्धादिना धनस्य । महापातकादौ देहस्य । अयं चोपस्था. दीना निग्रहो यत्रागम्यागमनचौर्यादौ क्षत्रविदशुदाणां दण्ड- विशेषो नाम्नातस्तन कार्य त्रिषु वर्णेपु तानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो बनेत् ॥ इति क्षनियादिपु सामान्येनाभिधानात् । अक्षतो ब्राह्मणः पूर्वोक्तदण्डस्थानेप्वदण्डितो ब्राह्मण इत्यर्थः । बजेदिति बदन यो निर्वासितो देशान्तरं गच्छति तस्यैवोक्तदशस्थानेप्यदण्डो न पुनाह्मणमात्रस्येति दर्शयति । अत एव निर्वासनविधिशेषत- याऽपि तेनोक्तम्- न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेववस्थितम् । राष्ट्राटेनं यहिप्कुर्यात्समग्रधनमक्षतम् ॥ इति । यस्य तु न बहिष्कारः तत्य क्षत्रियादिवदेव दण्डः । तथा च स एव-- चतुर्णामपि वर्णाना प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धय भकल्पयेत् ॥ -न शारीरी ब्राह्मणदण्डः' इति, तदधरू पस्याङ्गभङ्गात्मकम्य निषेधार्थ, न पुनरनिग्रहात्मकस्यापि । यत्तु गौतमेनोक्त- ·292 स्मृतिचन्द्रिकायां तथात्वे पूर्वोक्तवचनविरोधात् । अत एव बृहस्पतिना विशेपितः- महापातंकयुक्तोपि न विमो वधमर्हति ।. इति । हारीतेनापि- न त्वगभेदं विमस्य प्रवदन्ति मनीपिणः । इति । एवञ्चाङ्गानिग्रहात्मक एव शारीरो दण्डो विमस्य न तु क्वाधात्मक इसनुसन्धेयम् । अत एवापस्तम्बः- -'चक्षुनिरो. धस्त्वतेषु ब्राह्मणस्य ' इति । निरोधश्चक्षुपो बन्धनादिना कार्यो न त्वाश्रयोद्धरणेन । अङ्गभङ्गस्य निपिद्धत्वात् । यत्तु शङ्खनोक्तम्- 'त्रयाणामपि वर्णानां धनापहारवधयन्धक्रिया । विवासनाङ्कक. रणं ब्राह्मणस्य' इति. तद्दरिद्वाह्मणविषयम् । तथाच ब्राह्म- ण प्रकृस गौतमः- 'कर्मवियोगविख्यापनविवासनाङ्ककरणान्य वृत्तो' इति । अवृत्ती निर्धन इत्यर्थः । एतदुत्तमसाहसविषयम् । ऋणापलापादिविपये तु मनुराह- क्षत्रविदूश्दयोनिस्तु दण्डं दातुमगक्नुवन् । आण्यं कर्मणा गच्छेदिनो गच्छेच्छनैशनैः ।। कर्मकरणामामर्थ्य तु कात्यायन आइ- धनदानासह युया स्वाधीन कर्म कारयेत् । अगतो पन्धनागारं प्रवेश्यो प्राह्मणाहते ॥ मनुरापि--- खीगलोन्मत्तद्धनां दरिद्रानायरोगिणाम् । शफारिदलरनायविंदध्यामृपतिर्दमम् ।।

·203 व्यवहारकाण्डे दण्डविषयाणि वचनानि एवञ्च बन्धनाडूकरणकर्मकरणबन्धनागारमवेशनताडनरूपा. शा. रीरदण्डभेदा. पञ्च विज्ञेया । अतश्शारीरो दशधेत्युपलक्षणार्ध- मुक्तम् । नावंधारणार्थमिति मन्तव्यम् । 'दण्डस्तु द्विविधस्स्मृतः' इसेतदप्युपलक्षणार्थमेव, विधान्तरस्यापि स्मृतत्वात् । तथाहि- शिरसो दण्डनं मुण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् । ललाटे चाभिशस्ताङ्क प्रयाणं गर्दभेन च ।। तस्य ब्राह्मणस्येत्यर्थ । ब्राह्मणस्य प्रकृतत्वात् । अथ वधस्थाने मुण्डनं दण्ड इत्याह याज्ञवलयः- बामणस्य वधो मौण्ड्यं पुरानिर्वासनं तथा । ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रपाण गर्दभेन च । एवञ्च क्षत्रियादौ वध एव न मुण्डनम् । तत्र प्रतिनिधित्वेनास्मृत- त्वात् । अत एव मनुः-- मौण्ड्यं माणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । इतरेषां तु वर्णानां दण्ड माणान्तिको भवेत् ।। उरामसाहस इति शेषः । तथाच नारदः- वधस्सर्वस्वहरणं पुरान्निासनाङ्कने । तदङ्गच्छेद इत्युको दण्ड उत्तमसाहसे ॥ अविशेषेण सर्वेषामेप दण्डविधिः स्मृतः । वधाहते ब्राह्मणस्य न यथं ब्राह्मणोऽहति । इति । बधाहत इत्यङ्गच्छदस्याप्युपलक्षणार्धम् , .

·294 स्मृतिचन्द्रिकाया न त्वङ्गभेदं विमस्य प्रवदन्ति मनीषिणः । तपसा चेज्यया चैव ब्राह्मण पूज्यते सदा !! इति हारीतस्मरणात् । मनुस्तु- वधदण्डपरित्यागे हेतुमाह-~ न बामणबधापापात् नाधर्मो विद्यते कचित् । तस्मात्तस्य वधं राजा मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ अतो महापातकयुक्तोपि विमो न वध्य इत्याह बृहस्पतिः-- महापातकयुक्तोपि न विमो वधमर्हति इति । कि तहहतीत्यपेक्षितेऽनन्तरमुक्तं नेनैव- निर्याप्सनाङ्कने मौण्डवं तस्य कुन्निराधिपः । इति । निर्वासनमत्र देशतो न पुनः पुरात् । यदाह वोधायनः-- 'तोनायसेन ललाटेऽङ्कयित्वा विषयानिर्वासनम् ' इति । कुर्या- दिति शेषः । अङ्कने तु विशेपो नारदेन दर्शितः- गुरुतल्पे भगः कार्य सुरापाने मुराधज । स्तेये तु श्वपदं कार्य ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ।। अङ्कनं त्विदं न क्षत्रियादिषु कर्तव्यम् । यदाहोशना-- ब्राह्मणस्वापराधेषु चतुर्वको विधीयते । गुरुतल्ले सुरापाने स्तेये ब्राह्मणहिंसने । इतरेषां तुं वर्णानामङ्कनं नात्र कारयेत् । .

·व्यवहारकाण्डे दविपयाणि ववनानि 295 इति । कस्तार्ह दण्डस्तोत्यपेक्षिते वृहस्पतिः- महापरायुक्तांश्च वधदण्डेन शासयेत् ।। इति । यदा तु वरदण्डेन महापराधिनो निग्रहीतुं नशक्यास्तदा मनुराह- वधेनापि यदा त्वेतान् निग्रहीतुं न शक्नुयात् तदैपु सर्वमप्येतत् प्रयुञ्जीन चतुष्टयम् ।। किं तच्चतुष्टयमित्यपेक्षिते याज्ञवल्क्यः- वाग्दण्डस्त्वयं धिग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा। योज्यास्सपस्ता व्यस्ता वाऽप्यपराधवशादिमे । वाग्दण्डः परुपशापवचनात्मक । धिग्दण्डो धिगिति कुत्सनम् । समस्तानां योजने क्रममाह मनु:- वाग्दण्डं प्रथमं कुर्यादिग्दण्ड तदनन्तरम् तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् । व्याताना तु योजने व्यवस्थामाह बृहस्पतिः-- खल्पापराधे वाग्दण्डो धिग्दण्ड पूर्वसाहसे । मध्यमे त्वर्थदण्डस्तु राजदोहेषु बन्धनम् ॥ निर्वासन वधो वाऽपि कार्यमात्महितैपिणा । व्यस्तास्समस्ता एकस्य महापातककारिण ॥ इति । तथा पुरुषापेक्षयाऽपि व्यवस्था नेनैव दार्शना- मित्रादिषु प्रयुझीत वाग्दण्डं धिक तपस्विनाम् ।

·296
स्मृतिचन्द्रिकायां
विवादिनो नराश्चान्यान्दोपिणोऽर्थेन दण्डयेत् ।।
आदिग्रहणेन मान्या जना गृह्यन्ते ।
गुरून् पुरोहितान् पूज्यान वाग्दण्डेनैव दण्डयेत् ।
विवादिनो नराश्चान्यान् धिग्धनाभ्या च दण्डयेत् ॥
इति तेनैवोक्तत्वात् । यत्तु शहेनोक्तम्-'अदण्ड्यौ मातापितरौ
स्नातकपुरोहितौ परित्रानकवानप्रस्थौ जन्मकर्मश्रुतिशीलशौचा-
चारवन्तश्च' इति । यदपि कासायनेन--
आचार्यस्य पितुर्मातुर्वान्धवाना तथैव च ।
एतेपायपराधेषु दण्डो नैव विधीयते ॥
इति, तच्छारीरार्थदण्डयोनिषेधार्थ, न पुनर्दण्डमात्रस्य । यदा
ह मनु:-
पिता-ऽचार्यस्मुहन्माता भार्या पुत्र पुरोहितः ।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोस्ति धर्माद्विचलित
बृहस्पतिरपि-
ऋत्विक्पुरोहितामात्याः पुत्रास्सम्बन्धिवान्धवाः ।
धर्माद्विचलिता दण्ड्या निर्यास्या राजहिंसका ॥
यत्तु गौतमेनोक्तं --'पङ्गिः परिहार्यो राज्ञामध्यश्चावन्ध्यश्वा-
दण्ड्यश्चाबहिष्कार्यश्चापरिवाद्यश्चापरिहार्यश्च' इति तदेतत्
'स एप बहुश्रुतो भवति । लोकवेदवेदाङ्गवित् । वाकोवा
क्येतिहासपुराणमुशलः । तदपेक्षः तवृत्तिः । चत्वारिंशता
-
स्वकात् ॥

·297 व्यवहारकाण्डे दाइविषयाणि वचनानि संस्कारैस्संस्कृत । निषु कर्मसभिरतः । पम्न वा । सामयाचा. रिकेभिविनीतः' इति प्रतिपादितबहुश्रुतविषयम् । अतो न पाचीनवचनविरोधः । कात्यायनोप्यंदपछ्यमाह- प्राणात्यये तु यत्र स्यादकार्यकरणं कृतम् । दण्डस्तत्र तु नैव स्यादेप धयों भृगुस्मृतः ।। नारदस्तु विहितदण्डार्धेन दण्डमाह- अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यापनि बजेत्तु यः । यात्वयं वा सदसि तस्य चाक़ दमस्स्मृतः ।। च्यासोपि--- च्याधिना पीडितो यस्तु यः कचिदपि ताम्यति । नैतन्मया पुनः कार्य धूयानस्यार्धको दमः ।। अत्र पक्षान्तरमाद गौतमः-- अनुज्ञान वा वेदवित्समयवचनात्' इति । अनुज्ञान अदण्डयित्वोत्सर्जनम् । तथा विहिनदण्डादभ्य- धिकमूनं वा दोपिण पीडाजननसमर्थ टण्ड विध्यादिसाइ स एव - दण्डो दमनादित्याहुस्तैनादान्तान् दमयेन् । इति । यावति पीडाविशेपे दमनकार्योपशमस्तावत्पीडाकरं कुर्यादिसर्यः। तथाच मनु- अनुबन्धं परिज्ञाय देशकाली च नच्चनः । सारापराधावालोच्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् । याज्ञवल्पयोपि- - Suniti CIA o w 38 ·296 स्मृतिचन्द्रिकायां . विवादिनो नरांश्चान्यान्दोपिणोऽर्थेन दण्डयेत् ।। आदिग्रहणेन मांन्या जना गृह्यन्ते । गुरुन् पुरोहितान् पूज्यान् वाग्दण्डेनैव दण्डयेत् । विवादिनो नरांश्चान्यान् धिग्धनाभ्यां च दण्डयेत् ॥ इति तेनैवोक्तत्वात् । यत्तु शङ्खनोक्तम्-'अदण्ड्यौ मातापितरौ स्नातकपुरोहिनौ परिव्राजकवानप्रस्थौ जन्मकर्मश्रुतिशीलशौचा- चारवन्तश्च' इति । यदपि कासायनेन- आचार्यस्य पितुर्मातुर्यान्धवानां तथैव च । एतेपामपराधेपु दण्डो नैव विधीयते ॥ इति, तच्छारीरार्थदण्डयोनिषेधार्थ, न पुनर्दण्डमात्रस्य । यदा- ह मनु:- पिताःऽचार्यस्मुहन्माता भार्या पुषः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ वृहस्पतिरपि- ऋत्विकपुरोहितामात्याः पुत्रास्मम्बन्धिवान्धवाः । धर्माद्विचलिता दण्ड्या निर्वास्या राजहिंसकाः ॥ यत्तु गौतमेनोक्तं-'पट्टिः परिहार्यों राज्ञाऽवध्यश्चायन्ध्यश्चा- दण्ड्यश्चाबहिष्कार्यश्चापरिवाघश्यापरिहार्यश्च' इति तदेत 'स एप बहुश्रुतो भवति । लोकवेदवेदाङ्गवित् । याकोवा- क्येतिहासपुगणमुशलः । तदपेक्षः तद्वृत्तिः । चत्वारिंशता ·299 व्यवहारकाण्डे दण्डविषयाणि ववनानि कापणास्तु ये प्रोक्तारसर्वे ते स्युश्चतुर्गुणाः । इति । काकण्यादिशब्दार्या दिव्यप्रकरणे दर्शिता । अत्र कात्यायन कल्पितो यस्य यो दण्डस्त्वपराधस्य यत्नतः । पणाना ग्रहण तु स्यात्तन्मूल्य वाऽथ राजनि ॥ मापपादो द्विपादो वा दण्डो यत्र प्रवर्तित । अनिर्दिष्ट तु विज्ञयं मापक तु प्रकल्पयेत् ॥ यत्रोक्तो मापदण्डो राजतं तत्र निदिशेत् । कृष्णलेश्चोत्तमेव स्यादुक्तदण्डविनिश्चय । इति । पणाना कापिणानामित्यर्थ । तेषा समचाभेदनिन्धनाः पारिभापिक्य सज्ञा मनुना दर्शिता-- पणानां वे शते साधे प्रथमः साहसस्स्मृत । मध्यम पञ्च विज्ञेय सहस्रं चैव चोत्तमः ।। इयं परिभापा प्रथमापराधविपयेऽनुवर्तव्या । पुनःपुनरपरायविपये वाह याज्ञवल्क्या- साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहस । तदर्थ मध्यम मोक्तस्तदर्थमधमस्मृत ॥ अतो यत्रयोत्तमसाहसादिशब्दैर्दण्डो निगद्यते तत्र तत्र एतत्स. वधाका कार्पापणास्तन्मूल्य निष्कादयो वा ग्रहीतव्याः। एवमु- क्तभकारो दण्ड सर्वलोकानन्दहेतुरित्याह स एव-

·298
-
स्मृतिचन्द्रिकायां
ज्ञात्वाऽपराधं देशं च कालं वलमथापि वा।
वयः कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
तत्रोदाहरणमाह मनुः-
कार्यापणं भवेद्दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः ।
तत्र राज्ञो भवेद्दण्डः सहसमिति धारणा ॥
भाकृतो दरिद्रः । राजा ऐश्वर्येणाधिष्ठितः । कासायनोऽपि-
येन दोपेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः ।
तेन चेत् क्षत्रविमाणां द्विगुणो द्विगुणो भवेत् ॥
प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरायणम् ।
बंधन शासयेत्पापं दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम् ॥
वृहस्पतिरपि-
बधाईस्मुवर्णशतं दमं दाप्यस्तु पूरुषः ।
अगच्छेदाईकस्त्वधं संदंशाईस्तदर्धकम् ।।
ताडनं यन्धनं चैव तथैव च विडम्बनम् ।
एप दण्डो हि दासस्य नार्थदण्डो बृहस्पतिः ॥
नारदोऽपि-
काकण्यादिस्तु यो दण्डः म तु मापपरः स्मृतः ।
मापावरा| यः प्रोक्त. कापणपरस्तु मः ॥
कापणावरार्धस्तु चतुप्कार्पापणोत्तरः ।
यवरोऽष्टपरश्चान्यस्रथरो द्वादशान्ततः ॥
.

·301 व्यवहार काण्टे पुनन्याय वलोपापिविनिर्वृत्तान्व्यवहारान्निवर्तयेत् ॥ इति । ततः पवाद्यवहारान्तरं प्रवर्तयेदित्यभिप्राय । तथा व्य वर्तुवैगुण्येऽप्येव कार्यमित्याह स एव- पत्तोन्मत्तार्तव्यमनिवालपीतादियोजित । असन्दिग्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिधयति ।। आदिशब्देन वृद्धयोजितादयो व्यवहारा गृह्यन्ते । अत एव मतु- मतोन्मत्ता द्यधीनः बालेन स्थविरेण वा। असम्बन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिधयति ॥ अमम्वन्धः अर्थिप्रत्यधिसंवन्धरहितः । नारदोपि- पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विजित | अनादेयो भवेदादा धर्मविद्भिरुदाहृतः ॥ हारीतोपि- राज्ञा विजितो यस्तु स्वयं पौरविरोधकत् । राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रकृतीना तथैव च ॥ अन्ये वा ये पुरे ग्रामे महाजनविरोधकाः। अनादेयास्तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ॥ एवचैवंविधव्यहार तीरितमप्यनुशिष्टमपि निवृत्त व्यवहारान्तर कर्तव्यमिति तात्पर्याोऽनुसन्धयः । तारितानुशिष्टयोदमाह . - कात्यायम:-- ·. -- 300 स्मृतिचन्द्रिकायां यथाशास्त्रं प्रयुक्तस्सन् सदेवासुरमानवम् । जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तत्मकोपयेत् ।। तथोच्छास्त्रदण्डनस्य निन्दा विपरीतस्य प्रशंसा चाह स एव- अधर्मदण्डन स्वर्गकीर्तिलाकविनाशनम् । सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः खर्गकीर्तिजयावहम् ॥ दण्ड्यास्तु तेन दण्डेन क्षीणपापा भवन्तीत्याइ नारदः राजाभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानगाः। निर्मला: स्वर्गमायान्ति सन्तस्मुकृतिनो यथा ।। कात्यायनोपि-- शुद्धिस्तु शास्त्रतत्तुश्चिकित्सा समुदाहृता। प्रायश्चित्तं च दण्डं च ताभ्यां सा द्विविधा स्मृता ।। इति स्मृतिचन्द्रिकायां दण्डविपयाणि ॥ अथ पुनायः तत्र नारद स्वीपु रातो बहिर्दामादन्तरदृश्मन्यरातिषु । व्यवहार कृतोप्येपः पुनः कर्तव्यतामियात् ॥ स्त्रीभिश्शायुभिर्वा रहसि ा निर्णीतो व्यवहारोऽज्ञानपभपातयो. रसम्भवाद पुनर्विचारणीय इत्यर्थ । एवं बलात्कारेण रागदेपा- घुपाधिना का निर्णीत नित्यं उपवहागनर प्रार्तनीयम् । तथाच याज्ञवलप ·301 व्यवहारकाण्डे पुनन्याय बलोपाधिविनिर्देचान्व्यवहारान्निवर्तयेत् ।। इति । ततः पश्चाद्वयवहारान्तरं प्रवर्तयेदित्यभिप्राय । तथा व्य वह वैगुण्येऽप्येव कार्यमित्याह स एव- मत्तोन्मत्तार्तव्यमनिवालभीतादियोजित । असन्दिग्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिधयति ।। आदिशब्देन वृद्धयोजितादयो व्यवहारा गृह्यन्ते । अत एच मनु- मत्तोन्मत्तातीद्यधीनः वालेन स्थविरेण वा । असम्बन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिधयति ॥ असम्बन्धः अर्थिप्रत्यार्थिसंवन्धरहितः । नारदोपि--- पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विजित | अनादेयो भवेद्वादः धर्मविद्भिरुदाहृतः ।। हारीतोपि- राज्ञा विवजितो यस्तु स्वयं पौरविरोधकृत् । राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रकृतीना तथैव च ।। अन्पे वा ये पुरे प्रामे महाजनविरोधकाः । अनादेयास्तु ते सर्व व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ।। एव चैविधव्यहार तीरितमप्यनुशिष्टमपि निवृत्य व्यवहारान्तर कर्तव्यमिति तात्पर्यार्थोऽनुसन्धयः । तीस्तानुशिष्टयोदमाह - कात्यायन:- ·302 स्मृतिचन्द्रिकार्या असत्सदिति यः पक्षसभ्यरेवावधार्यते । तीरितः सोऽनुशिष्टस्तु साक्षिवाक्यात मकरीर्तितः ॥ साक्षिवाफ्यादवधारितोऽनुशिष्ट इत्यर्थः । यत्पुनर्मनुनोक- तीरितं चानुशिष्टं च यत्र कचन यद्भवेत् । कृतं तद्धर्मयोविद्यात् न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ इति, तत् स्वीकृत्वादिनिटतिहत्वभावविपय एचोत्सर्गमात्रीमति मन्तव्यम् । अत एव तस्याश्वादमाह वृहस्पतिः-- निश्चितेऽपि न संवोपं गतस्तु यः । विचार्य तत्कृतं राजा कुकृतं पुनरुद्धरेत् ।। विहितनिर्णेतृनिर्णीतेऽपि व्यवहारसमाप्तिरन्यायति याद विवादी मन्यते तदाऽपि पुनायः कार्य इत्यर्थः । कुकृतत्वे सिद्धे पाइन्यायददृणो दण्डमाह नारदः- दुईऐ व्यवहारे तु सभ्यास्ते दण्डमामुयुः । न हि जात विना दण्डात् कश्चिन्मार्गेऽप्रतिष्ठते ॥ अयं च सभ्यानामेव दण्ड. जेतुः दुर्दर्शनामयोजकत्वे वेदित- व्यः । प्रपोजकत्वे तवास्यापि दण्डः, तथा च वृहस्पतिः- निश्चिस बहुभिस्साथै ब्राह्मणैशास्त्रपारंग । दण्डपेजयिना साकं पूर्व मभ्यास्तु दोपिण.॥ जयिना साकं दण्डनमपि सुभ्यदण्डमकरणोताविधिनसाह याज्ञवलय:- ·303 व्यवहारकाण्डे पुनन्यः दुर्दष्टांस्तु पुनर्दष्टा व्यवहारानृपेण तु | सभ्यासजयिनो दण्ड्या विवादादिगुण दमम् ॥ दुईशान् सजयिसभ्यद्रोपेणेत्यर्थः । यदा तु साक्षिदोपेण व्यव हारस्य दुष्टता, तदा साक्षिदण्डप्रकरणोक्तविधिना साक्षिण एव दण्ड्या न जयी नापि सभ्याः। यदा पुन सजयिसाक्षि- दोपेण, तदा त एव दण्ड्या , न सभ्या इत्यभिमायः । एवम- सन्तोषमात्रेण पुनायः प्रकृतस्य निर्णयस्य न्यायाभासत्वे सति विधातव्यः । सम्यन्यायत्वे नारद आह- तीरितं चानुशिष्ट च यो मन्येत विधर्मत । द्विगुण दण्डमास्थाय तत्कार्य पुनरुद्धरेत् ॥ विधर्मतः धर्मशास्त्राविरोधतो जातमिति यो विवादी सम्याडे- ीतमयोद्धत्यात् मन्यत इत्यर्थ । अत्र व्यवहारसमाप्तेरन्यथा- स्वासम्भवात् पुनायानन्तरमापि माइन्यायएराजित एवाङ्गीकृत- दण्डेन दण्ड्य इत्याह याज्ञवल्पयः- यो मन्येतार्जितोस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्त पुनर्जित्वा दापयेत् द्विगुणं दमम् ।। एवं सदण्डः पुनायः धनृपोत्तरसभायामेव, नृपस्यैव दण्डनेs- धिकारात् । नृपरहितायां तूत्तरसभाया दण्डविरहितः पुनाय. कार्य दण्डात्रस्य नृपैककार्यत्वात् । उत्तरसभयाच पूर्वसभातो ज्यायस्या भवितव्य, अन्यथा सन्देहानिहत्तैः । सभ्यानां च ज्या- ·801 स्मृतिचन्दिकायां यस्त्वतारतम्यं निर्गनिर्णयप्रकरणे दर्शितम् । नृपसभादृष्टय कुदृष्टत्वशङ्कायां •तु प्रकृयनपान्तरसभायां पुनन्यायः, तथाच स्मृत्यन्तरम्-. न्यायापेतं यदन्येन राजाऽज्ञानकृतं भवेत् । तदप्यन्यायविहितं पुनाये निवेशयेत् ॥ यापुनः पितामहेनोक्तं- ग्रामे : पुरं यायात्पुरे दृष्टस्तु राजाने । गज्ञा दृष्टः कृदृष्टो वा नास्ति तस्य पुनर्नयः ।। इति, तत्पूर्वसभातः प्रसभान्तरालाभविषयम् । स्वयाक्य- जितस तु अरुटसभान्तरसदावेऽपि न पुनाप इत्याह मारद:- साक्षिसभ्यावसन्नानां दपणे दर्शनं पुनः । स्ववाचैव पितानां तु नोक्तः पौनर्भवो विधिः ।। साक्षिवाक्यात्सभ्यैरेव कृताद्वा निर्णयात् पराजितानां व्यवहार- रुप पुनदर्शनं पूर्वदर्शनरू पणे सतीसर्पः । सभ्यग्रहणममात्या- देरुपलक्षणार्यम् । अत एव मनुः- अमासः माहिवाको या यः कुर्याकार्यमव्यथा । तस्त्वयं नृपतिः कुर्यात सहस्रं च दण्डयेत् ॥ इति ॥ इति स्मृतियन्द्रिका पुनन्याय ·व्यवहारकाण्ड कृतनिवर्तनम्. 305 , अथ कृतनिवर्तनम् तत्र मनु:- योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रविग्रहम् । यत्र वा प्युपधिं पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत् ॥ योग. परकीयधनस्यात्मीयत्वापादकहेत्वभावेऽपि याचितकादि- ना हस्तगतत्वादिसम्बन्ध । अधमन बन्धकरणम्, योगेनाध- मनम् । एवं योगविक्रीतादावपि विग्रह । यमोपि- वलादत्तं वलाद्भुक्तं वलायचापि लेखितम् । सर्वान् वलकृतानन्निवांनाह वै मनु | कात्यायनोऽपि- उन्मत्तेनैव मत्तेन तथा भावान्तरेण वा। यहत्तं यत्कृतं वाऽध प्रमाणं नैव सद्गवेत् ॥ नारदोपि-- यद्धालः कुरुत कार्यमस्वतन्त्रस्तथैव च । अकृतं तदिति प्रामु शास्त्रे शास्त्रविदो जना । बालास्वतन्वावपि तेन निरूपितौ--- गर्भस्थैरसदृशो ज्ञेय आऽटमाद्वत्सराच्छिशुः। बाल आपोडशावाद पौगण्डश्चापि शब्द्यते ।। परतो व्यवहारज्ञस्स्वतन्त्र पितरं विना ।। इति । अनेन पिठमानस्वतन्त्र इत्यादुक्तम् । उक्तंच शहलिखि SMRITI CHA -Vol BIT . 39 ·306 स्मृतिचन्द्रिका - ताम्यां-'अस्वतन्त्राः पितृमन्तः' इति । पितृग्रहणं मातुरापे प्रद. र्शनार्थम् । अत एव नारदः- जीवतोर्न स्वतन्वः स्यांजरयाऽपि समन्वितः । इति । जीवतोर्मातापित्रोरिति शेष । तयोरपि पिता श्रेयान् वीजप्राधान्यदर्शनात् । अभाये वीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ।। इति तेनैवानन्तरयुक्तत्वात् । अनेन ज्येष्टवानप्यस्वतन्त्र इत्यु- कम् । न केवलं पितृमातृज्येष्ठचानेवास्वतन्त्र इसाह स एव- अस्वतन्चा स्त्रियः पुत्रा दासा ये च परिग्रहाः ।। इति ! परिग्रहा उपजीविनः । कार्यविशेपेषु स्त्रीणामस्वातन्त्रध- मिसाह हारीत- दानाय वा धनार्थे वा धर्मार्थे चा विशेषतः । आदाने वा विसगै या न स्त्री स्वातन्वधमहति ।। अन्यानध्यस्वतन्तानाह नारद:- अस्वतन्वाः मनास्सर्वाः स्वतन्वः पृथिवीपतिः । अश्वतन्वः स्मृतीशप्यः आचार्ये तु स्वतन्त्रता ॥ अत्र स्खनन्वनिरूपणं चास्वतन्वकृतं कार्य तेनैव निवर्तनीयमिति दर्शयितुम् । अत एव कात्यायनः- अखतन्तकृतं कार्य नस्य स्वामी निवर्तयेत् । न भी विवदेतान्यो भीतोन्मत्तताहते ॥ भीतोन्मत्तादिकननिवर्तने राज्ञ एवाधिकागन् भीतात्मत्वादि.

·गवहारकाण्डे वृत्तनिवर्तनम् 307 स्वामिना कुननिरर्तकेन सहान्यस विवादो नात्यन्तानुचित इत्यभिपाय 1. अम्बतन्त्रकृतनिवर्तनस्य कचिदपवादमाह ना- - एतान्येव प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते । पुत्र पत्युरमावे वा जाया वा पतिपुत्रयोः ।। तथा दासकृत कार्यमकृत परिचक्षते । अपन स्वामिसन्देशान्न दास प्रभुरात्मन । पुनेण च कृतं कार्य यत्स्वादच्छन्दत पितु । तदप्यकृतमेवाः दास पुत्रश्च तौ समौ ॥ हाते । अस्वतन्त्र स्ननिवर्तनं म्वतन्वानुमत्यभावविषये कार्यमि त्यर्थ । कात्यायनोपि- न क्षेत्रगृहदासाना दानाधमनविक्रयाः। अस्वतन्तकृतास्सिद्धि प्रामुयुर्नानुवर्णिताः॥ अनुवर्णितास्तु सिद्धिं प्रामुवन्तीत्साह स एव- प्रमाण सर्व एवैते पण्याना क्रयविक्रये । यदि संव्यवहार ते कुर्वन्तोप्यनुमोदिता । एवं क्षेत्रादीना क्रयादिकरणे स्वतन्त्रेण नियुक्ताः भ्रात्रादयोऽस्व- तन्त्राः प्रमाणं स्युरित्साह स एव- क्षेत्रादीना तथैव स्यु भ्राता भ्रातृमृतस्मृतः । निसृष्टा कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छता ।। निसृष्टा नियुक्ता इत्यर्थ । तथाच वृहस्पति ·808 स्मृतिचन्द्रिकायां यस्वामिना नियुक्तस्तु धनायव्ययपालने । कुसीदपिवाणिज्ये निसृष्टार्थस्तु स स्मृतः ॥ प्रमाणं तंत्कृतं सर्व लाभालाभव्ययोदयम् । स्वदेशे वा विदेशे वा स्वामी तं न विसंवदेत् ॥ इति । कात्यायनापि निदृष्टार्थकृतं कार्य न स्वामी परिवर्तयितु- महतीत्याह- निस्सृष्टार्थस्तु यो यस्मिन् तस्मिन्नर्थे प्रभुस्तु सः। तद्भर्ता तत्कृतं कार्य नान्यथा कर्तुमर्हति ॥ एवमनुमतिनियुक्तयोरभावेऽपि कुटुम्यभरणार्थमस्वतन्त्रकृतं स्व- तन्त्रो नान्यथाकर्तुमर्हतीत्याह मनुः- कुटुम्बायें त्वधीनोपि व्यवहारं समाचरेत् । स्वदेशे वा विदेशे वा तन्नयायान्न विचालयेत् ।। एवमापत्पतीकारार्थेऽपि द्रष्टव्यम् । तथाच नारदः- स्वीकृतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुरनापदि । स्त्रीग्रहणमस्वतन्त्रोपलक्षणार्थम् । एवंचापद्यस्वतन्त्ररुतान्यपि म- माणानीसाथिकोऽर्थः प्रत्येतव्यः । अत्रापवादप्रदर्शनार्थमाह स एव- विशेषतो गृहक्षेत्रदानाधमनविक्रयाः। इति । गृहक्षेत्रयोर्दानाधमनविक्रयास्त्वापद्यप्यस्वतन्त्रकृता न सि- धचन्तीयर्थः । एवं तद्भाष्ये व्याख्यातम् । तथा स्वतन्त्रेणा- प्यस्वतन्त्रकल्पेन कृतं कार्य न सिधयतीसाह नारदः ।

·- व्यवहारकाण्डे कृतनिवर्ननम् 309 स्वतन्त्रोऽपि हि यत्कार्य कुर्यादप्रकृति मत । तदप्यकृतमेवाहुरस्वतन्त्रत्वहेतुतः ॥ स्वतन्वाश्च तेनैव निरूपिता त्रयः स्वतन्त्रा लोकेऽस्मिन् राजाऽऽचार्यस्तथैव च । मतिमति च ' सर्वेपा वर्णाना स्वगृहे गृही ॥ स्वातन्वय तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठथं गुणवय कृतम् । इति । गृहीति वदन् गृहिण्या स्वतन्त्रता नास्तीति दर्शयति । तेन यद्यपि मातृमतोऽस्वतन्त्रतोता, तथाऽपि मातुस्स्वतन्त्रताs- वगन्तव्या । अत एवाभर्तृकया कृतस्य कार्यस्य पुत्रायनुमसैव सिद्धिरुक्ता । 'प्रकृति गत.' इत्यस्याप्यर्थस्तेनैव दर्शित कामक्रोधाभिभूतार्ता भयव्यसनपीडिताः । रागद्रेपपरतिाश्च ज्ञेयास्त्वप्रकृति गता ॥ एवच स्वतन्वप्रकृतिस्थकृत कार्य सिभ्यति, न लप्रकृतिस्थ स्वतन्त्रकृतमिसाह स एक- कुले ज्येष्ठस्तथा श्रेष्ठ प्रकृतिस्थश्च यो भवेत् । तत्कृतं स्यात् कृतं कार्य नास्वतन्त्ररुत कचित् ॥ स्वतन्त्रमकातस्थरतमाप पुत्रविक्रयादि कार्य न सिघचाने, तत्र वस्वास्वतन्त्रत्वादित्याह कात्यायन मुतख्य सुतदाराणा वशित्वं त्वनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशित्व न मुते पितु ॥ प्रकातस्थश्व इति पाठातरम् ।

·310 स्मृतिचन्द्रिकायां अतस्मतविक्रयादि कार्य स्वतन्त्रप्रकृतिस्थकृतमपि निवर्तनीय. मिसभिमायः । एकपुत्रविषयमेतदिति दत्तामदानिकाख्यपदे वक्ष्यामः । एवमनेकवारकृतक कैककर्मकविक्रयादावपि पुनर्विक्र यादिवशित्वाभांवान्न सिध्यतीसाह याज्ञवल्क्यः- सर्वेष्वर्थविवादेषु वलवत्युत्तरा क्रिया । आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा ॥ इति । तेनोत्तरादिक्रिया निवर्तनीयेत्यभिमायः ॥ इति स्मृति चन्द्रिकायां कृतनिवर्तनम्. अथ वालादिधनविपयाणि कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते. तत्र मनुः- - वालदायादकं रिक्थं तावदानाऽनुपालयेत् । यावत् स्यात् स समावृत्तो यावद्वाऽतीतशैशवः ।। वालदायादकं वालस्वामिक रिक्थं द्रव्यम् । अविद्यमानाप्तपुरुष- विपयमेतत् । वालग्रहणं स्वधनरक्षणासपर्थोपलक्षणार्थमिति स्प- एयितुमाह स एव- वशाऽपुत्रासु चैवं स्यात् रक्षणं निष्कुलासु च । पतित्रतासु च स्त्रीपु विधवास्वातुरासु च ।। वशा वन्ध्या । अपुत्रा अविद्यमानपुत्रा । निष्कला स्वपक्षहीना । वशाप्रभृतीनां धनं येऽपहरन्ति तेपां दण्डमाह स एव- ·311 प्यवहारकापडे दालादिधनविषयाणि जीवन्ताना तु तासां ये नद्धरेयुस्स्ववान्धवाः । ताधिध्याचारदण्डेन धार्मिक पृथिवीपत्ति ।। रक्षणसमर्थस्यापि धनं तत्स्थानापरिज्ञानादिना स्वाम्यनुपात्तम- न्येन तूपादाय राजे विज्ञापितं जनसमूहेपु विख्याप्य राज्ञा रस्यमिसाह गौतम- 'पणमस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रत्यु । विख्याप्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यम्' इति । यत्तूक्तं मनुना-- मणष्टस्वामिक रिक्थं राजा चब्द निधापयेत् ।। इति, सदत्यन्तदूरदेशे स्वामिस्थितिसम्भावनाविपयम् । निधा- पनं च स्वधनामिश्रभावेन राज्ञा कार्य, तथा प स एव- प्रणयाधिगनं द्रव्यं निष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् । ये तत्र चोरा गृहीयुः तान् राजेभेन घातयेत् ।। स्वामिनं प्रति प्रणष्टमन्येन च लब्धं प्रणष्टाधिगतम् । इभेन हस्ति- ना । प्रणाप्याधिगतस्य द्रव्यख्य प्रवर्पणमाह याज्ञवल्या- प्रणाधिगतं देय नृपेण धनिने धनम् ॥ इति । धनी च तद्धन स्वामित्वमुद्गाव्य गृहीयात । तथाच मनु:- ममेदमिति यो भूयात् सोऽनुयोज्यो यथाविधि । संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन स्वामी तव्यमर्हति ।। यो ममेदमिति ब्रूयात् स तस्य स्वामित्वज्ञानाय राजपुरुषैः कस्मिन् देशे कास्मिन् काले कीटग्वर्ण कीदृशसस्थानं किंसङ्ख्याक ·312 स्मृतिवन्दिकार्या किंपरिमाणकं प्रणष्टमिति पृष्टो यादृश प्रणष्टस्य सस्थाना दिकं तादृशमेव बढन् तन्य ग्रहीतुमर्हतीत्यर्थ । विसवादे त्वस्वामित्वात् ग्रहीतुं नाहतीत्यभिप्राय । प्रत्युत परद्रव्याप- हारे महत्तत्वात् दण्डमईतीत्याह स एव- अवेदयानो नष्टस्य देश काल च तच्चतः। वर्णं रूपं प्रमाण व तत्सम दण्डमर्हति ॥ तत्त्वतः अवेदयानो विसवाद कुर्वाणः तत्समं प्रणयाधिगत समम् । प्रणयाधिगत सवत्सरादागेव ग्रहीतुहतीसाह या. ज्ञवल्क्य:- शौल्किकै स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतम् । अक्सिवत्सरात् स्वामी हरेत परतो नृपः ॥ अत्यन्तदूरदशस्थस्वामिविषये तु मनुराह-- अर्वाक चन्दादरेत्स्वामी परतो नपतिहरेत् । इति । ननु नृपतिहरेदित्येतत् परद्रव्यापहारमातेपेधकशास्त्रविरुद्धं, सस-अत एवास्य पृथनिहितस्थानात् नृपति स्वधनस्थानमाह रोदित्यर्थोऽवगन्तव्य । एवञ्चावधिमतिकम्यागतायापि स्वामिने रुपसहयादिमि वितं मणष्टाधिगतं देयमेव । किंतु तत किंचिद्रव्यमवध्यतिक्रमापराधात् नृपो गृहीयात् । तथाच स एव- ·व्यवहारकाण्डे बालादिधनविषयाणि . 313 आददीताथ पदभागं प्रणयाधिगतात् नृपः । दशमं द्वादश वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन् ।। असतिक्रान्तावधेः स्वामिनस्समागमनानन्तर्यमुच्यते। समागम- स्यात्यन्तविलम्वे पष्ठो भागः । अतिविलम्बे तु दामो भाग विलम्बाभावे तु द्वादशो भाग इति व्यवस्था मन्तव्या! यत्तु गौत मेनोक्तं-'ऊर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थ राजशेप' इति, तदतित्रान्ता घधिकस्य स्वामिनो नाशनिश्चयविषये द्रष्टव्यम् । स्वामिनि ध्रिय- माणे त्वधिगन्तु नृपभागचनुर्थाशो भवतीत्यस्मादेव वचनात् गम्यते । यतु याज्ञवलयेनोक्तम्- पणानेकशफे दद्यात् चतुर पञ्च मानुपे । महिपेऽट गर्वा द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। इति । नदेकशफादौ बिशेपशास्त्र मनुक्तपदभागाद्यादानविध- वधिकमिति कैबिचाख्यातृभिरुक्तम् । भन्यस्त्वेकेशफादा वधिगन्ने देय निरूपयितु नदित्युक्तम् । प्रणष्टाधिगतनिधिहरण मधिकृस विशेषमाह मनु- ममापमिति यो ब्रूयानिधि सत्येन मानव । तस्याददीत पद्भाग राजा द्वादशमेव वा ।। अनृतं तु वदन्दण्ड्यस्स वित्तस्याशममम् ।। इति । ममायं, यतो मया मत्पुरुपैर्वा निहित इति सत्येन रूप- सायासंवादादिप्रमाणेन ज्ञापयोदित्यर्थः । स्वामिनो निर्गुणले - SUTITI CHA -- Vol III 40 ·314 स्मृतिचन्द्रिकायां पभागमाददीत । सगुणत्वे तु द्वादशभागमिति व्यवस्थाऽत्र मन्तव्या । तथा निधिस्वामिनो विद्राह्मणत्वे तु तेन राजे न किंचिदपि दातव्यमित्याह स एव- विद्वांस्तु बाह्मणो दृष्टा पूर्वोपनिहितं निधिम् । अशेपतोप्याददीत सर्वस्याधिपतिहि सः॥ पूर्वोपनिहितं स्वपित्रादिभिरुपनिहितम् । विद्वद्रहणं पदकर्मि- गोप्युपलक्षणार्थम् । अत एव वसिष्ठ -'ब्राह्मणश्चेदधिगच्छेत् पटुर्मसु वर्तमानस्सर्वं हरेन्' इति । पटूर्ममु यजनादिवित्यर्थ । यत्पुनर्मनुनोक्तम्- निधीनां हि पुराणानां धातूनामेव च क्षितौ । अर्धभागक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिहि सः॥ इति, तत् उक्तलक्षणब्राह्मणाधिगतास्मर्यमाणस्वामिकनिधिविषयं, पुराणानामित्यभिधानात् । यत्तु वसिष्टेनोक्तम्-'अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा तद्धरेदधिगन्वे पष्ठमशं प्रदाय' इति, तदुक्तलक्षणरहिताधिगन्तविपयम् । अत एव याज्ञवल्क्यः- इतरेण निधी लब्धे राजा पष्ठांशमाप्नुयात् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तद्दण्डमेव च ।। विद्यापटूर्मसम्पन्नब्राह्मणादितरस्मै निध्यधिगन्वे दातुं राजा पष्ठां- शमधिगतनिधिसकाशादाहरेदिति पूर्वार्धत्वार्थः । अधिगतनिधि- वञ्चकात्तं निधि सर्व शक्त्यपेक्षया दण्डं च राजा गृहीयादि- त्युत्तरार्धस्वार्थः । राज्ञ एवाधिगन्तृत्वे मनुराह- , ·-- 315 J न ध्यवहारका डे पालादिधनापियाणि यत्र पश्यनिधि राजा पुराणं निहितं क्षितौ । तस्मात् द्विजेभ्यो दत्त्वा शेष कोशे निवेशयेत् ।। सकीयनिधेधिगमे तु सर्व कोशें निवेशयेत् : 'निध्यधिगमो राजधनम्' इति गौतमस्मरणात् । चोरहतं धनं प्रति तेनोक्त- 'चोरहृतमपजित्य यथास्थानं गमये, कोशाद्वा दद्यात्' इति । प्रथमपक्षकरणासमविपये द्वितीयः पक्षः । यथाऽऽह व्यासः- प्रसाहमशक्तस्तु धनं चौरर्हृतं यदि । स्वकोशात्तद्धि देयं स्यात् अशक्तेन महीक्षिता ॥ इति ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां चालादिधनविषयाणि. श्रीकावादित्यसमुद्भवस्व देवस्य शान्तद्विजराजमूर्तेः । सञ्चन्द्रिका प्राप्य सुखेन लोकाः कुर्वन्तु सर्व व्यवहारकर्म ॥ इति सकलविद्याविशारद श्री केशवादित्यभट्टोपा- ध्यायसूनु याशिक देवणभट्टोपाध्याय सोमयाजविरचितायां स्मृति- चन्द्रिकायां व्यवहारकाण्डे प्रथम परिच्छेदः ·316 स्मृतिचन्द्रिकायां - अत्रेयं प्रकरणानुपूर्वी व्यवहारवरूपनिरूपणम् । अष्टादशपदनिरूपणम् । व्यव- हारभेदः । निर्गनिर्णयः । धर्मस्थानेऽवस्थानम् । व्यवहारद- निविधिः । आसेघविधिः । व्यवहारदर्शनोपक्रम । प्रतिज्ञापादः। उत्तरपादः । विवादविपयाणि । प्रत्याकलितपादः। क्रियापादः' लेख्यनिरूपणम् । लेख्यपरीक्षा । भुक्तिनिरूपणम् । साक्षिलक्ष णानि । सातिभेदाः । असाक्षिभेदाः । साक्ष्युद्भावनम् । साक्षि- परीक्षा । साक्ष्यनुयोजनविधिः । सात्यमश्नविधिः । साक्षिवाद- विधिः । साक्षियचोविपयाणि । साक्षिविपयाणि । असाक्षिम- त्ययाः । दिव्यनिरूपणम् । अभियोगाल्पत्वमहत्त्वज्ञानोपयोगी. नि । धनपरिमाणतो दिव्यव्यवस्था । विवादिजात्यादितो दि व्यव्यवस्था । ऋतुतो दिव्यव्यवस्था । दिव्यदेशाः । धनिर्माण- विधिः । सर्वदिव्यसाधारणविधिः। धटारोपणविधिः । अग्निविधिः। कोशविधिः । तण्डुलविधिः । तप्तमापविधिः । फालविधिः । धर्मनदिव्यविधि निर्णयादिकृसम् । दण्डविपयाणि । पुनायः। कृतनिवर्तनम् । वालादिधनविपयाणि । इति ॥४७॥ ॥ व्यवहारकाण्डे प्रथमपरिच्छेदे प्रकरणानुपूर्वी ।।