·भूमिका शशचे शारदानुशासनपरिशीलनव्युत्पत्तिवैशयेन सर्वतरवस्थतन्धपण्डित कुलपति धर्मदत्तोपाध्याय (यच्चाझा) पदपाथोजानुकम्पासम्पादित न्यायवेदान्त विधाधिशारदत्वेन मिथिलादेशावयव दरभंगा मण्डलान्तर्गत दाथ (सीमा) ग्राम- निवासिनी श्री लक्ष्मीनाथशर्मणा घिनिर्मितं व्युत्पत्तिपादस्य व्याख्यानमयलोक्य साम्प्रतम्प्रमोद मनुभवामिनितराम् यदस्मिन् मूलस्य सकलस्य सरलेन शब्देना. योऽभि प्रायस्तु प्रायस्तपालोकानुयायी सम्यकप्रकाशितो लसति ग्रन्थमाययोऽपि श्लथयिनु नापशिष्यन्ते दूरीकृतस्तापरिकल्पकल्पनाजालप्रसारणाहितः साधा रणपिस्तताकारफोयिस्तार. विजिगीषुमनोरञ्जनीया परिष्कृतिरपि अन्ते निशिता अत पाध्येतृजमानां क्लेशबाहुल्येन बिना याथातथ्यतोऽर्था धिगती साहाय्यमेतद्वदनदर्शने दर्पण इयार्पयितुमीष्टे । यद्यपि बिपन्तए_तस्य प्राचि प्रचुराणि व्याख्यानानि परन्तु तेपु किञ्चिद सम्पूर्ण किश्चिदतिसमासमापन्न किञ्चिनिधरणपरायणतया तात्पर्यापर्यवसायि कि- चिच परमषिपमाशयाभिधेयपदसमुदयमिति न तादृशेन सन्तोष समेषाम् पतत्तु तवपरीत्ये निदर्शनतामुपेत्य सर्वथा सफलोपादेयतामासादयितुमईतीति । वालकृष्णमिश्रः विश्वविद्यालय : काशी ·विज्ञप्तिः अयि सहृदय महानुभावाः व्युत्पत्तिवादस्यातिगभीरस्य घनदेशालङ्कारः विद्वत्मकाण्ड: गदाधर भट्टाचार्य-प्रणीत चतुःपष्टियादान्तर्गतस्यास्य व्याख्यानं यद्यप्यस्मद्गुरुभिः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः परमकारुणिके स्वगृहे निघसद्भिरेव नानादिग्देशागता नन्तेबासिनः स्पषिभव गिनादिव्य वस्यापूर्वकमध्यापयद्भिः दिगम्तविख्या- तकोतिमि. मिथिलादेशावयप दरभद्गामण्डलान्तर्गत नयानी ग्राम निपासिभिः दरमहा महाराजाधिराज श्री रमेश्वरसिंद बहादुराणां प्रमपूर्वकात्यायासेन मुजफ्फरपुर संस्कृत (कालेज) महाविद्यालयाध्यक्ष-पद थकमानं स्योकुर्वद्भिः बहुतरनिघन्धप्रणेतृभि सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्री धर्मदापरनामधेयक वच्चाझा महानुभावैः गूढार्थतत्यालोकनामक विरचितमेव । नचान्यद्याख्यानं तदीय पद्धतिमध्यारोद महति तथापि तम्यातिगहनतया विरलपयकश्चित्तस्य यायात- थ्यतोऽर्थग्रहणेनोपकृतिभाग्भवतीत्यालोच्य गुढार्थतत्त्वालोकं. प्रविषिक्षणामुप. काराय मूलाक्षरार्थप्रतिभानाय च उक्तगुरुचरणसे वनसमुपजातेन ज्ञानलयेन तचरणाम्बुजमनुस्मरतो ममापि समारम्भ. यदाचाह गुर्जरदेशीय सुरतनगरे चल्लभकुलाब्धिकौस्तुभ गोस्वामियर श्री मनलालजी महाराजात्मज श्री बजरत्नलालजी महाराजान विद्याविनय सम्पन्नानध्यापयन्नास तदेव सुरत नगरस्थै सुहृवरः परोपकारव्यसनिभिः विद्वद्वर श्रीयुत मनसुसराम कृष्णशकर जगन्नाथ त्र्यम्बकराम शाखिभिः प्रोत्माहितेन मया सुरतनगरे प्रकाशम्यास्य बहुतराश निर्माय स्वकीयद्रव्यव्ययेन अमदावाद वसन्तप्रिटिश मुद्रणालयाधिपती मुद्रणकार्यभारोऽयमारोपित: अथ सकललोकविस्तारिमहोपकारपरम्परापरवशानामनयद्यानेकविद्यावि- द्योतमानमानसानां हिन्दू विश्वविद्यालय जीवातु श्रीमनमदनमोहन मालवीयजी महोदय महानुभाषानामादेशेन विश्वविद्यालये वेदान्ताध्यापकपदे नियुक्तः कतिपयेष्वेष समासादितेपु रामयेषु बहुतरांशपरिशोधनमिदमीयमात्मनैव समपादयम् तत्रात्युपयुक्तमपि किञ्चिद्विवेचन विस्तरादिभयात् प्रकाश प्रकाशनसमये परित्यक्तमावश्यकता समालोच्य परिशिष्टे सन्निवेशितम् किचात्र अप्रतिमप्रतिभाविभामित पण्डित श्री बालकृष्णमिश्रमहाशयानां काशी विश्वविद्यालयवेदान्तप्रधानाध्यापकानामनुकम्पया शिष्यहस्तविन्यस्त पुस्तकपरिशोधित व्युत्पत्तिवादगुस्तक पश्चादुपलभ्य तदनु गदाधरभट्टाचार्य सृत्यारोपाठं समावेशयम्। अघच शीशकाक्षरसयोजकदोपजनिता मद्दोषजनिताश्चाशुद्धयो यिद्वद्भिः संशोधनीया इति मूयोऽभ्यर्थयते लक्ष्मीनाथ शर्मा. विश्वविद्यालय: काशी.

·तत्स-परमा मने नमः व्युत्पत्तिवादः सप्रकाशः ॥ श्रीगणेशायनमः॥ शाब्दवीधे चैकपदार्थऽपरपदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया भासते. स च त्रिषिधां मूर्तिमाविश्य सृष्टिस्थित्यंतकारिणम् “चन्द्रमौलिमहं वन्दे तिष्ठन्तं हृदयाम्बुजे ॥ १॥ मोदयन् मानसं पित्रो नीडयन् यहिमूषको विनायकों विजयते विधपुननिधारकः ॥ २ ॥ आसो मैथिलपण्डितेन्द्रतिलकोऽपर्णेशपूजारतः वेदान्तार्णवमजताच तरणिन्यायेऽपरो गौतमः॥ सांख्ये या कपिलस्तथातिविदितो मीमांसयाऽलङ्कत. बच्चाझाऽपरनामकोऽतिकरुणः श्रीधर्मदत्तो गुरः ॥३॥ स्मृत्वा तञ्चरणाम्भोज लक्ष्मीनाथेन धीमता व्युत्पत्तिवादटोकेय प्रकाशाख्या विरच्यते ॥ ४ ॥ अथैकस्मादपि घटादिपदाद घटादेरपस्थितायनुपस्थितेऽवियक्षिसेवैकत्ये योग्यायामस्तित्यादि क्रियायामुपस्थितायामर्थ निष्ठाकाहायोग्यताशानादिघटित- सामग्रीसम्मलनादस्तित्ववान् घट इत्यादि शाब्दबोधस्यार्याध्याहारयादि. प्रभाकरादिसम्मतत्यात् "पश्यत. श्वेतिमारूपं हेपाशब्दश्च शृण्वतः सुरथि- क्षेपशब्दश्च श्येतोऽभ्वाधावतोतिधी.” इति बदगिर्भट्टपाद. श्वेतादिबोधकपदा भावेऽपिताशस्थले यतोऽभ्योधायतीति विशिष्टप्रत्ययस्य शान्दोधात्मक- स्यैपाङ्गीकृतत्याच चिकीर्पितग्रन्थे पदमिष्ठाकाद्राज्ञानकारणत्वस्य यक्ष्यमाणस्य- मिद्धान्तविरात्विमित्याशङ्कां परिजिहीर्यु: प्रथममेव पदद्वयार्थसंसर्गे शाद- 'वोधत्वव्यापकाकासाप्रयोज्यसंमगत्याभिधानेन तत्पदं प्रतिक्षिपन् ताकिंक- तर्कमिदं पदनिष्टाकासामयोज्यमंसर्गत्य बोधयति शाल्योधेचेति अनाभिव्या. पकार्यामप्तमी अभिव्यापकन्यवायच्छेदकापच्छेदेनवृत्तिमत्वम् तदपि प्रत्यर्थ.

·२ व्युत्पत्तियाद - सापच्छेदकव्यापयत्य पर्ययस्यति तस्यच भासधात्यथपियतायामभ्यय एय पदार्य इयत्र सप्तम्या अनुयोगिन्यम् अपरपदार्थस्य यत्रषष्ठया प्रतियो गित्वम् समर्यादाशब्दस्यावाट्नामयाज्यममर्गत्यम् तृतीयायाधमेवाऽर्य तथाचोक्तवाक्यादेकपदार्यानुयोगिकापरपदार्थप्रतियागिसमर्गआयादा प्रयाज्य मसगत्याभिग्नशाब्दबुद्धिन्यव्यापकविपयतायान् इतियाध अपंचयत्यापर त्ययो पद एघान्यय । पदार्ये पदायतायच्छेदय या तदन्ययेत्यतद्वाक्या थस्य प्रभाकरमतमाधारणत्नाप या तन्मतवण्डन एतद्वाक्यस्यारम्प न लभ्ये तेति । माघेष घटघटत्वयो ममवाय शक्तिभास्याऽप्येकत्ययदयद घटपद तदर्थानुयोगिकोऽपरत्ववदयघटपद तदर्थप्रतियागिय प्रचति तथायिधममर्गा न्तर्गत पर यापरत्यया सर्वसाधारण्यात्तघचाकाट्दा प्रयोज्यमासगिकयिपय या भावान्नोत्तयाक्यार्थायुक्त इतिचन्न । एकपदार्थेऽपम्पदार्थस्यमसग पतत्पर्यतस्य हि पदविशिष्टससर्गतावान् इत्यर्थ । शिष्ट्यञ्च स्वप्रयोज्यपिशायताय यस्यभिन्नपद प्रयास्यप्रकारतावत्योभयसम्यधेन एयञ्च नेकपदस्यार्थयो घटघटत्ययो समयाय स्यग्रहणमिति नचेय माख्यातार्थकालय यो ससर्गभ्याकासा भास्यस्य मनोनस्या त्तयो पदद्वयार्थत्याभावादितिवाच्यम् तायतापिक्षत्यभायाद यदिह्येतद्वाक्यालय ससर्ग आमाहाशानादिकारणकलापसत्यपि नैयभासत इति नियम स्यात् स्याद यममग्रहोदोपाय नत्वेतदस्तीति प्रभाश्रादिमम्मताक्तशाब्दस्यल च स्थमिद्धात मानसप्रत्यक्षस्यैथोपगमानानुपपत्तिरिति । न वर्थज्ञानार्यमेय पदप्रयोगादिनापि पद प्रमाणान्तरेणोपस्थितार्थस्य प्रकारविधया विशेष्यविधया वा शाब्दयाधे भान किमितिनाभ्युपेयत इतिचेन्न । पदजन्यपदार्थापस्थिते शाब्दबोधे कारण त्वात् पदानुपस्थितस्य मसर्गातिरिक्तस्य शाब्दबोधेभानामभवाद अन्यथा घटा दिपदज्ञानजन्योपस्थितासम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिन स्मारयतीत्यादिरीत्या भासमानस्याकाशस्यापि घटोऽस्तीत्यादि वाक्यज-यशाब्दमोधे सानप्रमग घट फर्मत्वमानयनकृतिरित्यादौ नीलघट इत्यादौ च तत्तत्पदान्यतत्तदर्थाप स्थिती घटकर्मताकानयनानुकल्यते एषमभेदेननीलविशिष्टयटादे शादयोध प्रसगश्चस्याद् । अथ पदनिष्ठाकाहाज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि तत्पदसमभिव्याहृतापर पदत्वरूपाकाहाया उक्तस्थलेस वादन्वययोधापत्तिर्दुवारैवेतिचेन्न आनुपूर्वीविशे परूपाकाहाज्ञान येन कारणत्वम्यवक्ष्यमाणतयातदभायादुक्तापत्तेरमभवात् । न चैधमप्याकाडाज्ञानशाब्दबोधयोरव्यवहितोत्तर वघटितकार्यकारणभावस्य वक्त व्यतया तत्तदाकाङ्काचिरहस्याकिश्चित्वरत्वादेवपदादपि शाब्दबोधस्याहीकरण मेवशरणीकरणीयमिति वाच्यम्। मामा यत शाब्दबुद्धित्यावच्छिन्नमति पदवि शिष्टपदत्वरूपाकासाज्ञानस्य कारणताया वक्तव्य वाद वैशिष्ट्यस्यच स्वभिन्नत्व स्वप्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयताप्रयोजक्त्वाभयमम्बन्धेन विवक्षितत्यात तथाच व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यो पत्ती व्यापधर्मावच्छिन्नसामग्या अपेक्षित तयोत्तसामा यकारणविरहादेवोक्तस्थले भावे यद्विशेषया कार्यकारणभावस्तत्सामान्ययोरपोति न्यायोऽप्यनुग्राहको शाब्दबोधामभवाद् । एतत्कार्यका ·सप्रकाश:. कचिदभेदः क्वचिच्च तदतिरिक्तएवाधारायेयपतियोग्यनुयोगि विषय विपयिभाषादिः अभेदश्च मातिपदिकार्थे स्वसमानविभक्तिकेन स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिनाच पदेनोपस्था पितस्यैव संसर्गमर्यादया भासते। यथा नीलो घटो नीलघदमानयेत्यादी घटादौ नीलादेः । नतु विरुद्धविभक्तिमत्पढार्थस्य। नीलस्यपट इत्यादौ नीलघटाभेदा- न्वयवोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात् । स्वसमान विभक्तिकत्वश्च स्वप्रकृतिकविभक्ति सजातीयविभक्तिकत्वम् । साजात्यश्च विभक्तिविभाजकपथमात्वादिना। नतु समा- नानुपूर्वीकत्वेन । वेदा प्रमाणम् । शतं ब्राह्मणाः इत्यादावन्वयत्रोधानुपपत्तेः । ननु बोध्यः । शाब्दबोधे चेत्यत्र चकारोऽनुमित्यादिभ्यो पैलक्षण्यंसूचयति । महलन्तु ग्रन्यादवहिरेवतमितियोध्यम् सचेति आकाशाप्रयोज्यसंसर्गतायाँश्चेत्यर्थः भेदाभेदान्वयविषयकन्येन शाब्दबोधोद्विविध. । भेदशब्दवाभेदान्यसम्बन्धेषु पारिभापिकः । तत्रभेदसम्बन्धानाह आधारेत्यादि भावशम्दस्य द्वन्द्वान्तेश्रूय माणत्वात्प्रत्येक सम्बन्धः । तेनाधाराधेयभावादिलाभः। आधाराधेययोर्भावोऽसा- धारणधर्म: आधारवमाधेयन्त्रश्च यद्यप्याधारत्वाधेयन्ययोमि लितयोर्न सम्ब. न्धत्यम् उभयोरेकनासत्वान्नापि प्रत्येकमाधेयत्वस्य संसर्गत्वेऽप्याधारन्यस्य सं- मर्गताया नवीनैरम्बोकृनत्यात्तथापि पक्षपातराहित्येन अर्वाचीनप्राचीनोभयमता. नुसारिणीयमुक्तिः। आधारतानिरूपिताधेयत्वादेः संमगन्वाभिप्रायेणया तत्रयथा यहिन्वावन्छिन्नप्रतियोगिताया. मंसर्गत्ये अद्वित्यमवच्छिन्नत्यम्प्रतियोगित्यश्च निय- तमेव संसर्गाभवति । तथाऽऽधारतानिरपिताधेयत्वम्य मंसर्गत्वे आधारत्वमाधे- यत्यञ्च मंसभिवति । एवमग्रेऽपियोध्यम् । अघ्र च ग्रामंगन्छतीत्यादिस्थले द्वि- तीयार्थकर्मन्यादी प्रामादेराधाराधेयभावः। घटो न पट इत्यादी प्रतियोग्यनुयोगि भाव. घट जानातीत्यादी विषयविषयिभावोबोध्य । आदिपदात् समयायानुकूल त्यादिपरिग्रहः । तेनचेनः पवतोत्यादी कृतिवध्यो समयायस्य पाककृत्योरनुपूल- त्यस्य च नासङ्ग्रहः। एय मन्यनाप्यूदनीयम् नालपटगनये। अत्र प्रथमान्तो दाहरणं परित्यज्य द्वितीयान्त'दाहरणं चिन्त्यप्रयोजनकम् । क्यचित्त नीलंघट- मानयत्यादायित्यसमतपयपाठ सयुक्तस्रादिपदात् तृतीयाद्यन्तव्यस्तवाक्य परिग्रहोनालघट इति समस्तपरिग्रहश्वेति । विरुद्ध विभक्तिमदिति ममानविभ- तिकभिन्नेत्यर्थः' स्वप्रकृनिफेति स्वम्बिशेष्यवावंकपदं विभक्तिविभाजकेति विभक्तियिभाजकत्वञ्च विभक्तित्वव्याप्यत्ये सति विभक्तित्वव्याप्याव्याप्यत्यरूप- म् । तच्च न प्रथमान्यादी विभक्तित्वस्य मुतिड्माधारणत्वेन विभक्तिन्यव्याप्यों भूतमत्वव्याप्यत्वादती यिभक्तिपदं मुप्पाम । तथाच सुषिभाजकम् यत्प्रयमी त्यद्वितीयान्यादिकं तदन्यतमरूपेण साजात्यम् । सुप्त्वञ्च सुप्पदात्स्नोजसादियों अव्यइति पाणिनिसङ्केतसम्बन्धेन मुम्पसत्यमितियोध्यम् समानानुपूर्वीकत्ये. नेति आनुपूर्वीच तत! तर ततर्गत्यरूपातस्याध गोमनी हरो"..इत्यादी .

·४ व्युत्पत्तियाद "विंशत्याद्याः सदैकत्वे" इत्यनुशासनात् शतंबाह्मणाइत्यादेः साधुत्येऽपि वेदाः प्रमाणमित्यादयःकर्यप्रयोगाः । विशेप्यविशेपणवाचकपदयोरसतिविशेषानुशा- सनेसमानवचनकत्वनियमात् । अन्यथा घटानील इत्यादेरपि साधुता प्रसंगात् । समानलिङ्गकस्थले तथानियमोपगमेन वेदाप्रमाणमित्यादेः साधुत्वोपपादनेऽपि 'इतिहेतुस्तदुद्भवे " इति कारिकाया इतित्रयः समुदिताहेतुरिति-काव्यप्रकाशच्या- ख्याया असंगतिर्दुरिव एवं समानलिङ्गकस्थले विशेष्यवाचकपदासमान वचनस्या- पिविशेपणपदस्य साधुत्वे तादृशस्थले औत्सर्गिकमेकवचनमेव सर्वविशेपणपदा नन्तरं प्रयोक्तुमुचितमिति “प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा:प्रमाणानि" पितरोदेवताः, न साम्यमत. सुत्योत्यजस्त्यादिकान् डिन्योन्यमुप्त्यपर्यन्तान् धर्मानुपादाय स्थ. धृत्तिताचदन्यतमधायमेय समानानुपू/कन्यमवाध्यम अन्वयबोधानुपपत्तेरिति । यद्यप्यत्रशोभनाभ्यां पटाभ्यामित्यादाकविभक्ती तृतीयात्यमहे ऽपय चनु त्यग्रहे। प्युक्तसमानानुपूर्वी कत्यसत्यादभेदान्यययोधापत्तिरप्युद्भावयितुमुचिता तथापि यायन्तादोषा- सम्भवन्तितावन्तोनोद्भावनीया इति न्यायेनैकतरदोपस्ययोद्धापनी- यतयाऽऽपत्यपेक्षया प्रवलानुपपत्तिरेचोदायिता । वस्तुतोऽन ममानानुपू(कन्य सत्येऽपिनक्षतिः प्रकृतित्याधकानदशायामपि हि शाब्दयोधस्योदया रसमानषि- भक्तिकत्यस्य ज्ञानं न हेतु.। एचमसमानविभक्तिकत्यभ्रमदशायां शारदवोधम्या नुत्पादात्समानषिभक्तिकन्यभ्रभदशायां तदुत्पादाच बरूपसत्समानविभक्तिकस्य- मपि न हेतुः। विरद्धयिभक्तिकत्वज्ञानदशायाध तस्यैय ज्ञानस्य प्रतिवन्धक त्वकल्पनानाभेदान्ययबोधः। प्रकृतग्रन्थस्तु अभेदान्वयबोधस्थलप्रदर्शन परी नतु तेन रूपेण कार्यकारणभायनदर्शनपर इतिबोध्यम् समानलिङ्गफेति ममानलिज कत्वञ्च स्थवृत्तिपुंलिङ्गत्वाचन्यतमवायम् । तत्र यद्यपि पुंलिगत्वादिकं लिइयो. न्यादिमायमेव । तदपि ब्राह्मण ब्राह्मणीत्यादिवाक्यजन्य एव बोधेभासते । नतु घटीऽस्तीत्यादिवाक्यजन्ये । तथाप्यत्र पुल्लिमत्वादिना सङ्केतितत्वे पद. संस्कारप्रयोजकमेव पुंल्लिात्वादिकं वाच्यम् न तु तस्यघटादोभानं मानाभावा- दिति । वैयाकरणास्तु लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वं तत्तत्प्रयोगानुमेयसत्यादि- गुणोपचयादिरूपत्वञ्चाभ्युपेत्य घटायचेतनेऽपि तद्भानमभ्युगच्छन्ति इतिहेतुरिति " शक्तिनिपुणता लोककाव्यशास्त्राद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे" इति काव्यप्रकाशे प्रथमोल्लासे। इतित्रयइति इतिपदेन शक्त. निपुणताया अभ्यासस्य च परामर्श यत्रेत्यादि अत्रवाक्यं यच्छब्दार्थ बल्- प्रत्ययस्यघटकत्वमर्थः । तस्य विशेष्यवाचकपदेऽन्वय । वा कशब्दोवोधकार्थः । उत्तरेत्यस्याव्यवहितोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानेत्यर्थ विभक्तितात्पर्य विषयस. ख्याविरद्धसंख्येत्यस्य विभक्तिजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीय ·सप्रकाशः इत्यादेरनुपपत्तिः। मैवम् । याविशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तिसात्पर्यविपयसंख्या- विरुद्धसंख्याया अविवक्षितत्वं तत्र विशेप्यविशेषणपदयोः समानवचनकवनियमः विशेष्यतावच्छेदकसंख्यात्यव्याप्यधर्मावच्छिन्नभिन्नसंख्येत्यर्थ । अविवक्षित. मित्यत्र विशेषणपदोत्तरविभत्त्येतिशेष । तत्सहितस्याविवक्षितत्वमित्यस्योक्त संख्याविषयकवोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यत्वाभाववद्वि भक्ति फयिशेषणवाचकपदमर्थ. नत्यम्य तद्घटकत्वमर्थ । तस्य विशेष्यविशे- पण पदयोरन्वयः पदयोरित्या सप्तम्यधियन्यस्य नियमशब्दार्थव्याप्ताबन्वयः तथाच यवाक्यघटकविशेष्यवाचक्रपदोतरत्नानुसन्धीयमानविभक्तिजन्यबोधयिप- यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यतावच्छेदकसंख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्न. भिन्नसंख्यानिष्ठविपयताकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यन्याभा घय द्विभक्तिविशेपणवाचकपदंतवाक्यघटकविशेष्यविशेषण वाचकपदव्यापकं समानवचनत्यमित्यर्थः । अवचविशेष्यविशेषणपदयोाप्यत्वंतादात्म्येनबोध्यम् तथाच नीलोघटइत्यादी घटपदाव्यवहितोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानसुधिभक्तिज- न्यवोधविषयत्वनिष्टप्रकारतानिरूपिताया एकत्वं मुविभक्तिजन्यवोधविपयो भषत्वितीच्छीयैकत्यनिष्ठविशेष्यता तदवच्छेदकसंख्यात्यव्याप्यैकन्वन्यायच्छि. नभिन्न द्वित्वादिसंख्यानिष्ठविषयताकबोधजनकन्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितेन्छीय वि शेष्यता साच नीलपदोत्तरमुपदनिष्ठा । नीलपदोत्तरमुपदं द्विन्यादिविषयकयोध. जनयतु इतीन्छायाअभावात् । एवंसति उक्तविशेष्यन्वाभाववाद्विभक्तिकमेव नील । पदम् । अतउक्तवाम्यघटकनीलपदघटपदव्यापकत्वसमानवचनत्वस्येत्युक्तनियमी- पपत्तिः । वेदा प्रमाणमित्यादौ च तथाविधसंख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नभिन्न- कत्वनिष्ठविषयताकवोधजनकन्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिताया प्रमाणपदोत्तरमुपद- मेकत्वं बोधयत्वितोच्छीयविशेष्यताया प्रमाणपदोत्तरसुपदेसवात् । यद्वाक्यघटक यत्पदेनवेदाः प्रमाणमितिवाक्यं न ग्रहीतुंशक्यम् । किन्तु नोलोघट इत्यादिक- मेव । पयश्चानिमतद्वाक्यघटकेन्यत्रापि तत्पदेन नीलोघट इत्यादि वाक्यमेव परा. मर्दुशक्यते । नतुवेदा.प्रमाणमित्यादिकम् । अता नात्रसमानवचनत्यमिति । अत्र लाक्षणिकस्यापि विशेष्यपदस्य संग्रहाय वाचकपदस्य बोधा परत्वमुक्तम् । इदं दधीत्यादी विभक्तेरश्रयगादुत्तरेत्यस्याव्यवहितीत्तरत्वेनानुसन्धीयमानार्थ फत्वमुक्तम् विभक्तितात्पर्यविषयमंख्याविरुद्धमरयेत्यस्यविभक्तिजन्यबोध विषयकेन्छाविषयमंल्याभिन्नमंख्यार्थकत्वे वेदा. प्रमाणमित्यत्र । जस्पदजन्य बोधविपयोबहुत्यं मुपदजन्ययोधविषयएकत्यंचभयतु इति समूहाटम्यने. च्छाविपयेकवभिन्न संख्याया. प्रमाणपदोत्तविभक्त्याऽविवक्षितत्वातसमानवच- नत्यापत्तिरतः सोऽर्ध परित्यक्त इति । ननुक्तरीत्या विशेष्यविशेषणपदयोः समानवचनत्वव्याप्यत्वेऽपि वेदा. प्रमाणमित्यादी समानरचनत्वापत्तिर्दुग्द्वरा । नधिप्याघ्याभायो व्यापकाभायं प्रयोजयतीतिच्याप्योभूतीयतविशेष्यविशेषणपद. योरभावेऽपि' व्यापकस्यसमानवचनकरनस्यसावेबाधकामायादितिचेन्न। प्रयोज- " ·६ हयुत्पत्तिवादः अत एव पुरूरवो माद्रवसौ विश्वेदेवा इत्यादौ द्वित्वविशिष्ठयोःपुरूषोमाद्रवःप्रभृत्यो- कान्तराभावात्समानवचनन्वे उक्तपदव्याप्यत्वस्यापि विवक्षितत्वेन व्यापकीभूते ममानवचनकत्व ये उक्तविशेष्यविशेषणवाचकपदे तयोरसत्यात् व्याप्यस्य म्याभावसिद्धेरिति अधैवमपि समानविभक्तिकविशेषणवाचकपदोत्तरविभवन्या संख्याया अबोधनात् । " अयंघटः शोभनाः पटा." इति वाक्यघटकाधिशे. ष्यवाचकपटपदोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानमुविभक्तिजन्ययोधविषयत्वप्रकारतानिरू. पितेच्छीयविशेष्यतावच्छेदकमख्यान्वव्यायैकत्वत्वावछिन्नभिन्नयहुत्वनिष्ठविषय- ताकबोधजनकन्वप्रकारतानिरूपितेच्छोयविशेष्यत्वाभाववद्विभक्तिकत्वस्य विशे- पणवाचकशीभनपदे सन्चात् तत्र घटपदशोभन पदयोः समानवचनत्यापत्ति. रितिचेन्न । विशेष्यपदव्याप्यं समानवचनत्यमित्यर्थतात्पर्यात् विशेष्यपदनिष्ट व्यापकता य स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता प्रयोजकत्व स्वाव्यवहितोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानविभनिजन्यबोधविषत्वप्रकारता- निरूपितेच्छोयविशेष्यतावच्छे कसंख्यात्यव्याप्यधर्मावच्छिन्नभिन्नसंख्यामिष्ठधि- पयताकबोधजनकत्यप्रकारतानिरूपितच्छोयविशेष्यत्वाभाववद्विभक्तिकन्योभयस. म्बन्धेन तषप्रथमसम्बन्धनिवेशेन ॥ अयंघटः शोभनाःपटा: " इत्यादी घटपदप्रयोज्यविशेष्यत्यशोगनपदप्रयोज्यप्रकारत्वयोनिरूप्यनिरूपक- भावविरहान्नघट पदवत्वस्यशोभनपदे सत्त्वमितिनतयोःसमानवचनत्यम् । द्विती यसम्बन्धनिषेशेन " बेदाःप्रमाणम्” इत्यादौनसमानवेचनत्वमिति । स- मानवचनत्यश्च विभक्तिविशिष्टविभक्तिकत्यम् । वैशिष्ट्यश्चस्ववृत्तिसुन्यौत्वज- स्न्यायन्यतमवस्यसम्बन्धेन । इदमत्रबोध्यम् यत्रैकत्वं प्रमाणपदोत्तरसुपदजन्य- बोधधिषयो भयविन्याकारकेच्छा तत्र तद्विशेष्यत्यमेकत्व एषवर्तते नतुविभक्तौ। तथाच तथाविधेच्छीयविशेष्यत्याभाववद्विभक्तिकत्वस्य प्रमाणपदेऽपि सत्वात समानपचनत्यापत्तिः। यदिच संख्यानिष्ठविशेष्यतानिरूपितेच्छोयविषयत्व नि. टप्रकारतानिरूपित बोधनिष्ठविषयतानिरूपितजन्यत्वनिष्ठविपयनानिरूपिताघ. षयवाभाववद्विभक्तिकन्यमित्युच्येततदा यत्र प्रमाणपदोत्तरमुपदमेकत्व विपयक- योधंजनयत्वितोच्छा तत्रोक्तविपयत्वाभावयद्विभक्तिकत्वस्यप्रमाणपदे सत्यादुक्ताप- तितादवस्थ्यमित्युभयतःपाशारज्जुरितिचेन्न विशेष्यवाचकपदोत्तरत्वेन नुसन्धी- यमानविभक्तिप्रयोजकेच्छोयसंख्यानिष्ठविषयतावच्छेदकधर्मभिग्नधर्मावच्छिन्नवि- घयतानिरूपच्छाप्रयोज्यत्वाभाववद्विभक्तिकत्वस्य विवक्षितत्वात् । उक्तवि-क्ति- प्रयाजकत्वञ्च मंख्यानिष्ठविषयतायां विशेषणम् । इत्यञ्चेच्छायां विभक्तिधर्मि- कत्ये संख्यार्मिकत्वं चाभयतृभयथापिविशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तिप्रयोजकत्व संख्यानिष्ठविषयतायामत्येवेति नानुपत्तिरिति । उक्तविभक्तिमयोजकत्वस्येच्छा. यांविशेषणत्वे तु चंदाप्रमाणमित्यादौ पूक्तिरोत्या समूहालम्बनेच्छामादायजस्. प्रयोजकेच्छाविषयत्वस्यैकमवादी सत्यात्तमानवचनत्वापत्तिः । अतोविषयतायां यम् अवएवेति ·सप्रकाशः विशेषणतया विवक्षितत्वात् तद्वाचकस्यपदस्यद्विवचनान्तता । वेदाममाणमित्यत्रन विशेषणपदोत्तरविभत्त्यावहुत्वविरुद्धमेकत्वं विवक्षितम् । तच्च प्रकृत्यर्थतावच्छेदके प्रमितिकरणत्वेऽन्वेति । शाब्दप्रमाकरणत्वञ्च शब्दत्वावच्छिन्नंयावच्छन्दनिष्ठमेक उक्तनियमोपगमादेवेन्यर्थः पुरूरव इत्यादि । अत्र “पिशाचा राक्षसा यक्षा भूता नानाविधास्तथा । प्रतिलुम्पन्ति सहसा श्राद्धमारक्षवर्जितम्। तत्पालनाययिहिता विश्वेदेवाः स्वयम्भुया । इष्टिश्राध्धे तुर्दक्षःसत्यो नान्दोमुखेवसुः । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये च धुरिलोचनी । पुरूरवामाद्रयाच पार्वणे समुदाहृतौ । इत्यादि. वचनमस्ति । तत्र पुरूरवोमाद्रवसावितिक्याचित्कंपाठमवलम्ध्यायं ग्रन्थः । ऋतु- दक्षसत्ययसु कालकामधुरिलोचनपुरूरवोमाद्रयसएते विश्वेदेवपदयाच्याः । तत्र- टिश्राद्धादौ एतेषांसवेषां प्राप्तीसत्यामपि द्वौद्वी प्रधानतया वेदितव्यायित्युक्तवच. नाशयः। इत्थश्च इष्टिश्राद्धे तुदक्षी विश्वेदेवाः । नान्दीमुखे सत्यय विश्वदेयाः एवंक्रमेणपार्वणे पुरूरयोमाद्रवसौ विश्वेदेवाः । इति ममन्ययोबोध्यः। तरतुदक्षावित्यादाकंपदंतात्पर्यग्राहकमपरञ्चप्रधानतयाबोधनीयक्रतुदक्षादिध. टितसमुदायेलाक्षणिकम् । तथाच प्रधानतया बोधनीयद्वित्ववक्रतुदक्षघटित समुदायप्रकारकेष्टिश्राद्धघटकबहुत्यवद्विश्वेदेवविशेष्यकोऽभेदान्यययोधः । एवं प्रधानतयाबोधनोयद्वित्ववत्पुरूरवोमाद्रयोघटितसमुदायप्रकारकपार्वणघटकय हुत्व. यद्विश्वेदेवविशेष्यकोऽभेदान्वयबोधः । तत्र द्वयोःप्राधान्योपपत्यर्थद्वित्यं विय- शित मितियोध्यम् । दित्वविशिष्टयोरिति न च बहुत्वविशिष्टेपु द्वित्वा. न्ययाविरुद्धः तदुपगमे द्वौ बहवः इत्यादीनप्रयोगान परीक्षकाअपिप्रयुञ्जोरन्निति- वाच्यम् । बहुत्यविशिष्ठेसाक्षाद्वित्यान्वयोविरुद्धोननुपरम्परयापि । प्रकृते च प्रधानतयाबोधनीयपुरूरवोमाद्रयोघटितसमुदायरूपलक्ष्यार्थघटकपुरूरवोमाद्रयसो द्वित्वमन्येति यहुत्वञ्च तादृशसमुदायान्मकविश्वेदेवपदार्थे, इति नानुप. पत्तिः। प्रभृतिपदात् ऋतुदक्षी विश्वेदेषा इत्यादिस्थलीयक्रतुदक्षाचौः परि- ग्रहः । तत्राप्येपेवरीतिरनुसन्धेया शाब्दप्रमाकरणत्वञ्चति तच्चप्रमात्वन्यूनवृत्ति- शाग्दत्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितासाधारणकारणवम् । तप्रमात्य न्यूनवृत्तित्वं न शाब्दत्वस्यविशेषणमुपलक्षणंया । भ्रमात्मकेऽपि शाब्दयाधे शादत्यस्य मस्यात् तस्यप्रमान्यन्यूनवृत्तिवासम्भवात् । किन्तु शाब्दयघटित धर्मम्यापलक्षणम् । एवञ्च प्रमात्वन्यूनवृत्तित्योपलक्षितंयन्नीलादिप्रकारकघटादि विशेष्यकशाब्दत्वंतदयच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणत्यस्य नोलोपट इत्यादि वास्येसस्वात् तस्यप्रमाणन्यमेवमिष्टसाधनीभूतयागानुकूलकृतिप्रकारकस्वर्ग कामविशेष्यकशाब्दन्यस्यप्रमात्यन्यूनवृत्तितया तदवच्छिन्नकार्यतानिरूपित कार- • स्वर्गकामीयजेत " इति वेदवाक्ये मत्वात् एवंघाक्यांतरे- प्यपि प्रमात्यन्यूनवृत्तितत्तच्छादत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणत्यस्य सस्यात् सर्वेषांवेदवाक्यानां प्रमाणत्वंयोध्यम् । नचयमुक्तममाकरगन्यस्य प्रतियाक्थं णत्यम्य ·८ व्युत्पत्तियादः मेवेति नायोग्यता। न च पढार्थः पदार्थनान्येतीति व्युपत्तिविरोधः। सम्पनोत्रीहि रित्यनेकबीहितात्पर्यवेऽप्येकवचनदर्शनेन तादृशव्युत्पत्तिसकोचस्यावश्यकत्वात् । भिन्नत्यात् यायच्छनिष्ठमेकमेति प्रन्यासातिरितिषाच्यम् । शारदत्यजाते रेकत्वेनोक्तग्रन्थस्य भाक्तैकत्यपरत्यात् । उत्तशाव्दन्यघटितधर्मायच्छिन्नकार्य: तानिरूपितकारणत्वयिरहादेय ध्यनिःप्रमाणं घटःकर्मत्यमानयनयतिरिति. यास्यं प्रमाणमित्यादयःप्रयोगा अप्रामाणिकाः यदितु यद्विशेषयो कार्यकारण. भाषम्तसामान्ययारपीतिन्यायात् शाब्दयुदित्यायच्छिन्नंप्रति शब्दन्येनकारण. त्यमभ्युपगम्य यायच्छद निष्ठमेकमेवकरणत्वमुकप्रन्याभिप्रेतमिति मन्येत तदा तु घटःकर्मत्वमानयनंकृतिरितियाक्यं प्रमाणमित्पादाविष्टापत्तिरेष शरणी- करणीयातस्यापि शब्दरूपत्वेनोक्तप्रमाकरणत्यम्यसप्यादिति । न चेति एय. मितिशेपः । पदार्थतावच्छेदकेऽपि पदार्थान्तरान्योपगम इतितदर्थः इति व्युत्पत्तिविरोध. इति इति शब्दस्याध संनिद्वितयाक्यार्थपरन्यम् । उक्तयाक्या. र्थस्यचाभेदेनव्युत्पत्तिपदार्थेन नियमेनसहान्ययः ।. सथाचोक्तयाक्यात्मक. नियमविरोध इत्यर्थः अयोक्तव्युत्पत्तिनिर्यातको घटादिपदजन्यशादयोधे घट. त्याचं शइतरपदार्यान्वयवारको विशेष्यतासम्बन्धेनशाम्दयोधे मुख्य विशेष्यता सम्यन्धेनोपस्थितित्वेन कार्यकारणभायोनसम्भवति । पशुपदस्य लोमपल्लागला. त्मकंपशुत्ययिशिष्टेशततया तत्पदजन्यशाब्दबोधस्थविशेष्यतासम्बन्धेनलोमयला- इगूलयोः सत्वात् तयोर्जात्यखंडोपाध्यतिरिक्ततया स्वरूपतोभानासंभवेन लोमन्य लाडूलत्याभ्यां भानात् । तत्रच मुख्य विशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेरसवात् । नया- मुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन शाव्दयोधे मुख्यविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितित्वेन कार्यकारणभावः। तथासति पशुपदजन्यशाब्दयोधस्योक्तसम्बन्धेन लोमादायजा. यमानत्वात्तदशे मुख्य विशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थित्यनपेक्षणादुक्तदोषवारणेऽपि दीर्घःपशुरित्यादिवाक्यालोमाशेदीर्घादिरूपेतरपदार्थावगाहिनः शाब्दबोधस्या. पत्तः । तथान्धयेऽपि तदंशे मुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दयोधस्यासस्यात् । तत्रभुख्यधिशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेरनपेक्षणादिति चेन्मैयम् । विशेष्यताविशि- प्ट विशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दवोधे हि मुख्यविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितिहेतुः वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वप्रयोजकवृत्तिज्ञानोयविषयतानिरूपितविषयत्वाप्रयोज्य विषयतानिरूपितत्याभयसम्बन्धेन । तथाच नोलोघट इत्यादिवाक्यजन्यशाद. बोधस्थले घनिष्ठविशेष्यतयास्वप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयविषयतानिरूपितघटत्वः निष्ठविपयत्वाप्रयोज्यनीलादिविषयंतानिरूपितत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेनधि- शिष्टा घटनिष्ठविशेष्यता अस्ति च तेनसम्बन्धेनशाब्दबोधीघटे तत्र मुख्यविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितिरपीति नानुपपत्तिः। एवञ्चलो मादी यदी. तरपदार्यान्वयबोधः स्यात्तदोक्तविपयत्वाप्रयाज्यायतरपदार्थनिष्ठविपयता त. निरूपितत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन .लोमनिष्ठविशेष्यताविशिष्टविशेष्यता'. सम्गन्धेन शाब्दाधम्य लोग्नितत्त्वंस्यात्।। ' तत्र मुख्यविशेष्यता सम्बन्धेनोप- ·मप्रकाशः यदिचस्वाश्रय मकन्ययनावन्छेदकवचसम्बन्धन प्रकृत्यर्थ एक्कस्यान्वयः ग्रीदि स्वजातः बरूपतएव बीयादिपढशक्यतावन्दकतयाऽन्वयितावनोदकरूपणामु पस्थितेस्ता पदार्थान्तरस्यान्वयानुपपत्तेरिति मन्यते तदाप्रकृतेऽपीदृश्येवगतिः । स्थितेरेयामश्याग्नलीमाशारपदार्थान्ययबोधः इदश्चद्वितीयसम्बन्धस्यफ- लम् । म्यतादात्म्यानुक्ती च घटादिनिष्ठविशेष्यतायाः स्यप्रयोजकवृत्ति- झानीय विपयतानिरपितयिायायाप्रयोज्यलोमन्यादिनिष्ठयिपयतानिरूपितम्या सम्यन्धेन पंशिष्ट्यम्य लामादिनिष्ठविशेग्यतायां मापाताशविशेष्यतासम्य- धेिनशाब्दयोधाधिकरणेलोमादी मुम्ब्यविशेष्यतामम्बन्धनोपस्थितेरभाषादनु- पपत्तिरतस्तप्रियेश्यम् । अधिकन्तु मदगुरुविरचितगूढार्थतस्यालीयेथिलोकनी- यम् । मुख्ययिष्यत्यञ्चैकशानीयसमानाधिकरणयिषयतयोरभवपक्ष प्रकार- स्पभिन्न विशेग्यस्यम् । उक्तपिपयतयोरयध्यायन्छेदकभायपक्ष तु प्रकारस्थान. पछिमयिशेष्यत्यमिति योध्यम.। ननु सम्पनी ग्रीतिरितियाययम्प जाताये. फन्यान्ययमन्तरेण न प्रामाण्यमम्भयति । सम्पन्नत्यम्य याम्यमंख्याविशेषये- नैकत्ययिशिष्टयोद्धाधन्ययस्यायोग्यन्यादेवन्यस्य तम्यूनवृत्तितयातदनुयोगिः तापच्छेदकन्याभायात् । सरन्याया भाममानसंख्यान्तरानुयोगितापच्छेदकत. येषभानाद । अन्यथैकोदायित्यादिप्रयोगापत्ति अतउन नियममदोषम्यायश्य. जया'प्रमाणत्वेऽप्येकन्यान्ययोनिगयाधमिध्यतीत्याशय गता सम्पन्नोत्रीहि- न्यादि। एकवचनदर्शनेनेति इदन्तुयोध्यम् मम्पन्नोग्रीति पम्पमाग्रीहयः प्रत्य भयविधप्रयोगस्य " जात्याम्यायामकस्मिन यस्यपदार्थ इतिyus सूअनिष्पन्नस्यात् । यहुवचनम्याप्येतन्यामनिममन्ययम्याभिमतन्यन प्रत्य- कृतञ्चैतपदयाश्यरत्नाकरे. মহমামযানিম্যবহার: व्युत्पत्तिसपंचैकघटयतिगृहादापनघटोऽस्तीतिप्रयोगम्यले नुपदयश्यमाणपण. तभेदफटयाः स्यात्मकम्पपट तनिष्टशभेदभादशियदेवतदयरिछनानियों- अत्रयदिभियन्यतस्तदेकरवमुक्तभेदप्रतियोगितानपन्छेदयत्ययिशिष्टमस्यच. कामयादिमतितु स्थमजातीयंघटद्वयादिकमेयेतितया परस्परंतन्तदेकन्य- भेदमायात्. त-प्रतियोगितायचोदकमैयेकन्यद्रयादिमिति घटमयादिमति- अनघटोस्तोन्यादिनघटे पयांप्तिमबन्धेनरवान्ययाभिप्रायेणप्रयोगइति। भेदमति- योगितानवरति अयाप्रययपि म्यमजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगिन्याभायम्पमेय. काययक्तुमुचितम् घटद्वयादिमतितु म्यमजातीयंघदयादिमियतप्रारम्पतित- व्यनिन्याछिन्नप्रतियोगिताकभेदम्येयमय नोक्त प्रतियोगिन्याभायामायानाप्रघटी- नीतिप्रयोगः नकघटस्यलेऽपि म्यनजातीयम्यान्मस्यटेऽपि घटपटोभयनाय. मत्यादिप्रतीतिमियोभयन्याधरन्छिनप्रतियोगिताभदप्रतियोगित्यमेवाम्तीन्य. ओऽयम्छेदयत्यानुमरगमितिधान्यम् तापाज्यकन्ययपटोभयं नघट इत्यादि जोतिमाक्षिकद प्रतियोगिताबन्छदकत्यस्य प्रकल्मायादनुपपत्तिरतम्न गारणा Ricine ·% १० व्युत्पत्तिवादः यसुसम्पन्नोत्रीहिरित्यादावेकवचनोपस्थितानि नानकत्वानि मत्येकनाना बीहि- पन्चीयन्ते इत्युक्त्यैवसामन्त्रस्येजातावकत्वभानोपगमोनिरर्थक इतितदसत् ॥ यता ख्यवैशिष्टयं तदनुयोगित्वरूपस्यान्वयित्वस्य मोहित्येऽभ्युपगमैसत्येवानुयोगिता घच्छेदकःकश्चिद्धभवितुमर्हति । इत्थञ्चाभ्युपगतेस्रोहित्वएकत्वान्वयेतन्निषेधानु श्यत्तिः । अनभ्युपगतेचान्वयितावच्छेदकरूपेणेति लिखनमसङ्गतमितिचेन्नं । अ. न्ययितावच्छेदकरूपेणेत्यस्यान्ययितावच्छेदकतया सम्भाव्यमानेनेत्यर्थकत्वात्त- घरुपबीहिन्यत्वमिनि । अनुपस्थित्तेरिति ब्रीहिपदस्यव्रीहित्वत्वविशिष्टत्रीहित्या. श्रयेलक्षणयातदुपस्थितिसम्भवेऽपि तल्लक्षणायानिरूढत्वाभावादुक्त प्रयोगस्यस्वार- सिकन्वानु पपत्तिरितिभाव.। इदन्तुबोध्यम् अन्ययितावच्छेदकरूपेणोपस्थितस्य यशाग्योधेभानमितिनियमनिर्वाहकान कार्यकारणभाव.कल्पनीयःकिन्तुप्रकारा- न्तरेणवायंनियमोलभ्यते । तथाहि शाब्दबोधीयविषयताद्विविधा । वृत्तिज्ञानीय विपयताप्रयोज्या, आकाहाप्रयोज्या च। तत्रवृत्तिज्ञानीयधिगयताप्रयोज्याया अब च्छिन्नत्यानियमेऽप्याकांडाप्रयोज्यायाअपिपारतन्त्र्येणभासमाननिष्ठायाअवच्छिन्न त्यानियमेऽपिच तद्भिन्नायाआङ्काक्षाप्रयोज्याया अवच्छिन्नत्यनियमः । तत्त द्वविच्छिन्नतत्तत्मम्बधायच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य .. ताफशाब्दबोधप्रति तत्तदाकाशाज्ञानस्यकारणत्यात् समदति । प्रकृतेऽपीति चेदाःप्रमाणमित्यादावपि । ईदृश्येवेति यथार, । मूल पका ·राप्रकाश स्वसजातीयनिष्टभेदमतियोगितानवच्छेदकैकत्वरूपंसजातीयद्वितीयरहितत्वमेकव- चनार्थ ॥ नलेकत्वमानम् तस्यवस्तुमात्रसाधारण्येनार्थनरवलाभादनुपयोगाच्च तिशाब्दयोधयाधकार्यकारणभायोऽवश्यमभ्युपेतव्य तथाचेक्त्यत्वप्रकारकशा ब्दबोधै एकत्यत्वप्रकारकापस्थितिरपेक्षणीया तस्याञ्चापस्थितीशिष्यतयाकि चिदेकत्वस्यभानेऽपियारत्येकत्वानिशाब्दबुद्धोभासन्तेतायनामुपस्थितोभानासम यात् तेपातत्रभानस्याकिंचित्परत्याच एकचनापस्थितानिनामपत्यानीत्युतिनि रथितिचेन्न समानविषयकत्येनकार्यकारणमारपक्षाभिप्रायेणोत्तत्वात् अयदि पक्ष सामान्यलक्षणाया प्रत्यासत्तियविनानोपपद्यते अतएतत्पक्षेसामान्य लक्षणाया प्रत्यासत्तित्पस्यावश्यकतयाऽपूर्वत्वेनाभिमतस्यापिसामान्य लक्षणयापूर्वमेधज्ञात स्वादपूत्वमेवनास्तीति मसर्गतातिरित निपयतामधन्धेन शाब्दबोधप्रतिविषयता सबन्धेनोपस्थिते कारणतया सर्वेपामेकत्वानामुपस्थितेरावश्यकवादिति। पस्तुतस्तु यावतामेकन्यानाशाब्दयुद्धोभानतारतामुपस्थितिपराऽयग्रथोभवेत् भवेत्तत्रतदुरित प्रयोजनापेक्षा मरावतुनास्तिहिनामेकवानामुपस्यिति मभवतीत्यभिप्रायक इतियाध्यम् ॥ नानकवानिप्रत्येऊनानेत्यादि यारन्तोत्रीहयाभासन्ते तापसुप्र त्येकमेकल्यान्वयइतिभार । तननानेकन्वानामेवेकबीहार घयभ्रमवारणायप्रत्ये कमिन्युगम् तथाच तत्तग्रीहिपुतत्तदेकत्वान्ययलाभ ॥ स्त्रसजातीपी ननु स्यपदेनकत्वस्यपरिग्रहेप्रकृतानुपयोग प्रत्यर्थम्यपरिग्रहेऽग्रस्त्रसमभिन धर्मण्येव पिस्वपदेनसएपरिगृह्येतोभयरक्स्येवस्त्रपदयोध्यत्वात्तत्रचप्रत्यर्थ याप्रकारका ति शन्दधर्मस्यसमभिव्याहतन्यस्याथऽभावात् कोऽपस्थिति कारणमिति कार्य थैवर्तमानमेवमुमसजातीयद्वितीयरियायतइत्यादिभाषाग्यातस्थले प्रथमान्त र्थस्याग्रस्यपदार्थयात् । अतिाय सहरयायाअन्वय सम्भवति । नच भावाख्यात स्यसार्थक्त्वानुरोधेनभागारयातायातिरिक्तन्यम् उक्तवार्यतावच्छेदक्घटकाल्याते विशेषणंदेयम् । तथा च चैत्रे आख्यातायेत्यान्ययेवाधकाभाव इतिवाच्यम् । चैत्र मैग्राभ्यास्थीयत इत्यादो द्वित्वावरद्धयोश्चेत्रमेयारेकत्वान्ययासम्भवात् । नापि धान्न सहधात्यर्थबहुन्वेऽपि भानाख्यातम्थलेण्यरचनस्यै घसाधुन्वेन तत्रैकवा- न्वयासम्भयात् । अन्यथा द्विवचनादेरप्यापत्ति स्यात् । अताधात्वर्थेसड्रयान्वये आरयातस्यनिराकारमेनाभ्युपेयम् परश्वाख्यातमानस्य सङ्ख्यावाचकत्येसि. द्धेऽपि यथाभावाख्यातस्थलेतदर्थ सख्यानपिपश्यते तथा सुविभक्तरेयत्ववाचक स्वेऽपि सम्पन्नोतीहिरिन्यादायकत्व न वियत्यत इति ॥ गत्यंतरविरहेणेति अवि पक्षातिरिक्तगतिविरहेणेत्यर्थ निरर्थकलोपगमादिति सङ्ख्याविषयकयोधतात्प यरहितत्वापगमादित्यर्थ । तेनोक्तरीया कर्नारयातादिस्थले तेप्रभृते संख्याप्र. त्ययापादात्तादृशानुपूर्वीप्रकारेणोतरीत्याऽऽर यातमात्रम्यक्त्वादिशक्तत्वेन भाषा- ख्यातम्यापितेगरण सहरमायाचकत्येऽपि भावारयातम्यले कालप्रतिपत्तायपिच नक्षति । न पा "अर्थबोधस्वरुपयाग्यता प्रयोजकाकाहाशालित्वेन तदपियक्षास्थ ·व्युत्पत्तियादः अतएवपशुनायजेतेत्यादीपशुनिष्ठतादृशकत्वस्यविवक्षितत्वादनेकपकरणकयागा' नादृष्टसिद्धिः । साजात्यस्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्ट प्रकृत्यर्थतावन्छे- दकवचरूपेण, अतोऽनघटोऽस्तीत्यादौघटनिप्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकस्या- प्रसिद्धावपिनक्षतिः। एतद्देशविद्यमानघटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदककत्वस्यैव- यस्वसजातीयनिष्ठभेदे प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यनियेश्यस्यादुक्त प्रतियोगिन्याभावस्यैक, स्वरूपत्वपक्षेऽपितन्निवेशेनोक्तोभयभेदमादायदोपाभावस्तथापि "देयकयोद्विवचन. कवचने"-इतिशक्तियाहकशास्वतः संख्यारूपद्वित्वसाहचर्यान्संख्यारूपैकत्वपथैकयच. नस्यशक्तिः प्रतीयते, संख्यारूपंचैकत्वनोक्तप्रतियोगिन्याभावरूपम् किंतुगुणात्मक मतोऽवच्छेदकन्यपर्यन्तानुभावनंकृतमिति, पस्तुतस्तु एकवचनतुल्यार्थक शब्द- शक्तिविचारशक्तिवादे तादृशप्रतियोगित्याभावरूपमेवसजातीयद्वितीयरहितत्यमु- तमिहापित देवोषितमितियोध्यम्।। एकलमात्रम् उक्तानवच्छेदकन्यविशेषणरहि तमेकत्यम् । अर्थतएवलाभादनुपयोगाच्चेति अयमाशयः अघोऽस्तीत्यादिया. क्यजन्य शाब्दबोधे केवलैकन्वस्यामानेऽपियत्रयपदार्थत्यंतत्रकन्धमितिच्याप्तिग्रह- संभवात् घट एकत्यवानपदार्थवादित्यनुमानेनशाउan- नोत्पत्तीनिधिरहान्तत्रैकवचनस्यशमितपरित्यज्य समुदायत्वविशिष्ठेलक्षण सुशयत्व एकत्वान्दयश्वोपेयने। न च शक्तिनिपुणताभ्यासतभितयसाधा- रणस्यैकस्यहेतुत्वस्याभायान्न तपैकत्यान्वय सम्भवतीति वाच्यम् उक्तानांत्रयाणां शक्तित्वादिप्रत्येकधर्मेण हेतुत्ये समुदिता इत्यस्य वैयर्यप्रसङ्गेनोक्तत्रितयसाधार समुदायत्वेनैवहेतुत्वस्यवक्तव्यतयैकधर्मावच्छिन्न हेतुन्यस्याश्रय भेदेऽप्येक्यादिति- चेन्न। स्यादेव यदिानरूपेणचयाणां हेतुत्वंस्यात् तदेवनसम्भवति । समु. दायत्वस्यैकविशिष्ठापरत्वरूपतया त्रयाणां विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनावि. रहेण गुरुधर्मावच्छिन्न कारणताबाहुल्यमसगाता किन्नु शनिन्धेन शक्तनिपुणतात्वेग निपुणताया अभ्यासत्येनाभ्यासस्य च प्रथक्पृथगेवकारणत्वंवक्तव्यम् । नचैवमे- कैकश. कार्योत्पादप्रसङ्गः । समुदिताइत्यस्य धैयर्थञ्च स्यादितियांच्यम् घटम्प्र. तिदण्डचनादेः परस्परसहकारित्यस्येव प्रकृतेऽपि शक्तयादेः परस्परसहकारित्व- स्याभ्युपगमात् त्रयाणां महकारित्ववोधनार्थमेव हि समुदिता इत्युक्तमतो न तस्य धैयर्यमपि । तथाचैकसमुदायत्याश्रयाणामेव शक्त्यादित्रयाणां काव्योद्भवहेतुत्य मितिबोधनमेकत्वविवक्षाया प्रयोजनमितियोध्यमा अन काव्योत्पादप्रयोजकता: घच्छेदक तितु समुदायत्वस्य परिचायकम् नतुतेल रूपेणहेतुपदार्थ तेति । अतएवेति शक्त्यादीनांत्रयाणां पृथक्तुत्वेऽपि परस्पर तेषांसहकारित्वेन त्रित. यवृत्येकसमुदायत्वस्यप्रयोजकतावच्छेदकत्वादेवेत्यर्थः। तृणारणिमणिन्यायेनेति तृणारणिमणीनधिकृत्य प्रवृत्तान्यावस्तृगारणिमणिन्याय न्यायोऽयुक्तिः सा च पर- म्परनरपेक्ष्येण प्रत्येक धर्मपुरस्कारेण कारणवत्ताधिकान्याने या प्रयोज्यन्वन्- तीयार्थस्तस्य हेतुन्वेऽन्यय तथाचोक्तयुक्तिप्रयोज्यं यदसहकृतानांहेतुत्वं तच्छड्का- ·व्युत्पत्तियारः विशेषणपदस्पैकवचनान्तत्वोपपनि प्रत्यक्षानुमानेत्यादिगुत्रे प्रमाकरगन्यरूपमकत्ल धनारच्छेदकस्यपत्यक्षानुमानादिनिपस्यकनाया बाधिनत्वनाविवक्षितसात्मपाण- पदस्यबहुवचनान्तति । एपितरोदेवना. इनस्पनापि पिपितामहादीनां सहिना. विषयतानिरूपितायडेदकस्यनिष्टविषयतायायायतरमम्यननेचरीयपद- जन्ययोधयिषयस्यनिष्ठप्रकारतायावस्यय शक्तिपदान्यात् । पिायतायता च स्वनिरूपितविषयतायदाधयन्यस्मनिरूपितायमिनस्यसम्पायनियर .यतापायान्यतरसम्बन्धन । घटत्यायन्टदेन पटपदजन्य बोधधिपयत्यमय. गाहमानायां घटाघटपरजम्योधयिषयोभयत्यितीच्छायां परत्यमपिदि समया- यसम्यन्धायपिछलस्यनिष्ठायच्दकतानिरूपितायपरचमम्यन्धेन पिण्यतांश संसर्गयिधया भासते । तथा चौनाधयिषयत्यनिष्ठायाऽध्यस्यमम्यन्धा- यछिनमकाकारता तनिरूपितपिशष्पत्य घटे, उलयोधयिषयत्वनिष्ठयिशेय. तानिरूपितायच्छेचत्यनिष्ठमंसर्गतात्मक विषयतानिरूपिता यायस्छेदकस्यनिष्ठ पिपयता तनिरूपितविषयतायधाययत्यंघटल्यं, ममयायतकापच्छेदकस्यनिष्ठयि. पयतानिरूपितायच्छिनत्यसम्बन्धावच्छिन्नविषयतास्तीति नानुपपत्तिः। पकणा- नीयसमानाधिकरणविषयतयोरिय एकैच्छीयसमानाधिकरणपिपयतयार प्यवच्छे पायच्छेदकभायादुक्तं स्यायच्छंद्यविशेष्यतेति । नन्यीश्वरेच्छाया ईश्वरच्छीयोक्त विषयतायाया शक्तिरूपत्वेऽस्मदादिभिशेययशक्तिरितिदमाहुर्याचस्पति मिश्रा चरणाः सादिभुषां महपिदेवतानामीश्वरेणसाक्षात्कृत.सतस्तद्व्यय हारा. दस्मदादीनामपि सुमहासतः" इति अधिकन्यन्यत्रानुसन्धेयम् । इन्ध- श्वप्रकृते ईश्वरेच्छोयपदजन्यबोधविपयत्यनिष्ठप्रकारताया ऐक्या देकन्यस्ययो- ग्यतयान्वयोवाध्यः ।। . प्रत्यक्षानुमानापमानशरदा प्रमागानि, पितरोदेवता इत्यादावुक्ताया अनुपपत्तेः समाधानमाह प्रत्यक्षानुमानेत्यादि । बाधितत्येनेति प्रत्यक्षादीनांचतुणी न चतुष्ट्येनेकरूपेण प्रमाकरणत्यमेकैकशः कार्यानुत्पादप्रसाद नाप्यन्यतमत्वेन सहकारिनियमानुपपत्तः। किन्तु प्रत्यक्षादिप्रमांप्रतिप्रत्यक्षत्वा. दिनकरणत्वं याच्यम्। कारणताच अवच्छेदकभेदाहिनेच । अतोनात्र कारण. त्वविशेषरूपकरणत्येपकत्वान्ययः सम्भवति बाधितत्यादितिभावः ॥ एवमित्यादि यत्कर्माभूताः पितृपितामहादयः पितर. पितृत्वनैकरूपेग "पितृभ्यास्यधा" इत्यादिवाक्येन न निर्दिष्टाः किन्तु पिस्वधा, पितामहायस्पधेत्यादिनाप्रत्येक रूपेणैव तत्रत्योऽयम्प्रयोगः । तत्र च पितृपितामहादी त्यागाद्देश्यत्यरूपदेवतान्वं भिन्नमेव पितृत्वपितामहत्यादिरूपावच्छेदकभेदेन उद्देश्यताभेदात् । अतस्तत्रै. कत्वान्वयस्य वाधितत्वाद्वहुवचन मितिभावः । स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयवि. भक्तिकत्वमिति यदुक्तंपूर्व तत्र स्वप्रकृतिकाय यदि स्था व्यवहितोत्तरत्वरूप तदा दधिसुन्दरमित्यादौ दधिपदोत्तरविभक्तरविद्यमानत्वेन स्वसमानविभक्तिकावन्न स्यादत आह स्वप्रकृति कवचेति । उक्तनियमेति स्वसमानविभक्तिकेन स्थाव्यवहित पूर्ववर्तिना च पदेनोपस्थापितस्यैवाभेदान्वयवांधइतिनियमत्यर्थः ·सप्रकाशः AN नामेकरूपेण देवतात्वविरहेण पितृत्वपितामहत्वादिना पृथगेयत्यागोदेश्यत्वरूपदे- वतात्वम् । उद्देश्यतावच्छेदकभेदेनैवोद्देश्यताभेदात् । तत्रैकत्वस्याविवक्षया देवता- पदस्य बहुवचनान्ततेतिदिन ॥ स्वप्रकृतिकत्वञ्च स्वाव्यवहितोत्तरत्वेन प्रतिसन्धीय- मानत्वम् । तेनदधिसुन्दरमित्यादौ विशेष्यपदान्तरं विभक्तेरसत्वेऽपिनक्षतिः । तत्रविभक्तेरनुसन्धान विना शाब्दवोधानुपगमात् । पर्वताशविभक्तिसजातीयवि- भक्तिकत्वमपि तथा विधविभक्त्यव्यवहितपूर्ववर्तितया प्रतिसन्धीयमानत्वम् । तेन 'इदंदधि' इत्यादौविक्षेपणपदानन्तरं विभक्तरसत्वेऽपिनक्षतिः अध"नीलस्यपट" इत्यादावपि पदार्थोपस्थित्यादिकारणसमवधान सम्भवात्कथं न नीलपटाद्योरमें- दान्वयवोधः । सामगृया कार्यजनने उक्तनियमभद्गमसङ्गरूपपाधकस्याकिश्चित्कर- त्वादितिवेत्तथाविधान्वययोधीपयिकाकाङ्क्षाविरहात् । तथाहि तादृशान्वयवोपे प्रथमाविमत्यन्तघटादिपदसमभिव्याहृत प्रथमान्तनीलादिपदत्वमेवासमस्तनील- घटपदाद्याकाङ्क्षा । समासस्थले च घटपदाव्यवहितपूर्ववर्तिनीलादिपरत्वं नीला- दिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिघटादिपदत्वंवाऽऽक्षा । उक्तस्थले च तादृश्याएकस्या अकिञ्चित्करत्वादिति नियमस्य फलानुसारेण कल्पनीयतया नीलम्यघट इत्यादाषप्यभेदान्वयबोधजनने तदनुसारेणैव नियमोऽपिकल्प्येतेतिभाष. प्रथमाविभक्तयन्तघटादिपदेत्यादि नात्र प्रथमात्वेनाकालशरीरो प्रवेशोनवा सुत्या- दिना प्रथमात्यायशानदशायामपि शाब्दयोधीपत्ते । किन्तुनील इत्याद्यानुपू- विशेषविशिष्टघटइत्याद्यानुपूर्वीविशेषविशिष्टयोः समभिव्याहाररूपैवाकाहा । समभिव्याहारश्च पदविशिष्टपदत्यरूपोवेशिष्ट्यश्च स्वप्रयोज्यपियतानिरूपितवि.. पयताप्रयोजकत्वस्यभिन्नृत्योभयसम्बन्धेनेन्युक्तमधस्तात् । विनिगमनाविरहात्स.' मासस्थले आफासाद्वयमाद समासस्थलेचेति नन्वेवं पदार्थापस्थित्यादिकारण कलापसचे विभक्तिरहितनीलघटेत्येतन्मात्रज्ञानेऽपिनीलघटयोरभेदान्वयबोधन- । नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्यादिरूपाकाहाज्ञानस्यावापिसावादिति- चेन्न । अत्रत्यहिनीलपदं प्रकारताप्रयोजकमेवमतु विधेयताप्रयोनकभवितुमर्ह- ति अपूर्वाशस्यैवविधेयत्वान्नीलपदार्थस्यचोद्देश्यघटविशेषणत्वेन सिद्धतयाऽपू- प्रत्याभावाविधेयत्वासम्भवः । शाब्दबोधेऽप्यनुमिताविवविधेयतानियमेन समा- सस्थलेऽपि विधेयीभवदेकत्वादिप्रकारकस्यैवशाम्बोधस्य प्रसिद्धतया तत्माम- ग्या विभक्त्यन्तनीलघटपदादिज्ञानघटिताया व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्यात्पत्तौव्या प्यधर्मायच्छिन्नसामग्री विधयाऽपेक्षितायाअभेदसम्बन्धावच्छिन्ननोलत्वाद्ययच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितघटत्वाचवच्छिन्नविशेष्यत्नाभिन्न विशेष्यतानिरूपितकस्वादिप्र. कारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नप्रयोजिकाया अभावात् । व्यासस्थलीयस्यन्तनीला- दिपज्ञानघटितायाधनापत्ति. सम्भवति मनु नोलोघट इत्याकाट्दाशानाभा-'. सम:

·व्युत्पत्ति याद. अप्याकाक्षाया विरहानापत्तिः। कार्यतावच्छेदककोयायव्यवहितोत्तरत्वनिवेशा- नोक्ताकाङ्क्षाज्ञानयोःपरस्परयोधेव्यभिचारः । यत्तु समासव्याससाधारणं विशेप- णपदस्यविशेष्यवाचकपदामकृतिकविभत्त्यपकृतित्वरूपम् विरुद्धविभक्तिरादित्यमे- व तादृशान्वयवोधीपयिकाकाक्षा विशेप्यवाचकपदनिष्ठविशेषणवाचकपदापति- कविभत्त्यप्रकृतित्वश्च न तथा नीलघटमानयेत्यादावसम्भवादिति । तदसत् । विशे- प्यवाचकपदामकृतिकत्वस्यतादृशपदानुत्तरत्वस्य तदुत्तरत्वेनापतिसन्धीयमानत्य- अव्यच- वेऽपि नीलघटइतिसमासस्थलीयाकालाज्ञानादभेदसम्बन्धेन नीलप्रकारकघटपि- शेष्यकशाब्दबोधस्योत्पत्तेः । एवमुक्तसमासस्थलीयाकाहाज्ञानव्यतिरेफेऽपि नी- लोघट इत्याकाहाज्ञानात्ताशशाब्दबोधस्योत्पत्तेश्च परस्परव्य तिरेकव्यभिचारा- नोक्तरीत्याकार्यकारणभावः सम्भवतीत्याशङ्कायामाह कार्यतावच्छेदककोटाविति तथाच नीलोघटइत्याकाहाज्ञानाव्यवहितोत्तरनीलत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघ- टन्यावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दयोधत्यायच्छिन्नम्प्रत्येक्नोलोघट इत्याकाहाज्ञानत्य- नकारणत्वमतो न व्यभिचारः। नचायाव्यवहितोत्तरत्वस्यैय कार्यतावच्छेदकत्यम- स्तु नतुविषयतादेरितिवाच्यम् । उक्तशाब्दबोधत्वस्यकार्यतावच्छेदकत्वेदि प्रवृ- त्तिम्प्रतीष्टतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनताज्ञानस्य कारणत्वात्नीलघटान्वयबुद्धिरि- ष्टेति नीलघटान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नविशेष्यकैप्टत्यप्रकारकज्ञानदशायामुलान्यय- बुद्धित्वायच्छिन्ननिरूपितसाधनत्वज्ञानान्नीलोघटइतियाक्वंप्रयुज्यते । हितोत्तरत्वमात्रस्य कार्यतावच्छेदकत्वेतु नीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघट- त्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दयोधत्वावच्छिन्नजनकनीलोघट इदंवाक्यमित्याका- रकेटतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपित साधनताज्ञानाभावान्नैतद्वोधनजननायेदम्वा- 'क्यप्रयुजीतअतोषिष्यत्वादिप्रवेशआवश्यकइति । प्रकारान्तरेगापि विषय- त्यादिप्रवेशसार्थक्यन्तु विवेचितमस्मद्गुरुचरणैगूढार्थतत्वालोके । नोक्ताकाङ्- क्षाज्ञानयोरिति इदमुपलक्षणम् । समासस्थलेव्यासस्थलेऽपिच घटादिपदस्थाने तत्पर्यायकलशादिपदनीलादिपदस्थाने कृष्णादिपदं च प्रक्षिप्य तघटिताकासा- ज्ञानानामपि परस्परवोधे व्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेद- कघटकत्वबोध्यम् । व्यभिचारइति व्यतिरेकव्यभिचारइत्यर्थः । समासव्याससा- धारणमिति समासव्यासोभयवृत्तीत्यर्थः । व्यासपदस्यासमस्तवाक्यमर्थः 1. विशेषणवाचकपदस्येति पष्ठयां निष्टत्वं । नचैतत्पक्षे वेदाप्रमाणमित्यादौ वेदपदाप्रकृतिकसुविभक्तिप्रकृतित्वस्येच प्रमाणपदे सत्वादुक्ताकाशाविरहानुप. पत्तिःकुतोनोक्तेतिवाच्यम् ततोऽपिगुरुतरस्यासम्भवदोषस्यात्रसत्वे तस्यैवप्रति पादयितुमुचितत्वेनासंभवस्येवतदसदित्यादिनाप्रतिपादनात्। अथवा विशेषणवा- चकपदस्येत्यस्य. विशेष्यवाचकपदोतरविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धसख्या- धोधनेच्छयोधरितयिभक्त्यप्रकृतिविशेषणवाचकपदस्येत्यर्थकत्वान्नदोपः। सन्टर ·सप्रकाशः रूपस्यवा नीलोघट इत्यादी नीलादिपदसमभिव्याहृतविभक्तौ घटपदसमभिव्याहत- विभक्तिभिन्नतया सत्चात् । अथविशेष्यवाचकपदोत्तरागृत्तिविभक्तिविभाजकधर्म- बद्विभक्तिराहित्यस्य विवक्षणान्नदोपइतिचेतर्हि विभक्तित्वादिकमजानतःपुरुषस्य- ताशधर्मवानासम्भवात् शाब्दबोधानुपपत्तिः नीलोघटइत्यावपि सुगदस्याम्पद्- स्वादिभ्रमदारया बादशमदोश्स्यानुदयात् । नीलस्यपटइत्यादारपिस्टर मुपदत्वादिभ्रमदशायां शाब्दबोधोत्पत्या स्वरूपतोविरुद्धविभक्तिराहित्यस्यामयो- जकत्वात् । अथनीलोपटो नीलघटइत्यादिद्विविधयोधसाधारणं स्वोत्तरसुपदाभि- दधीत्यादौ विभक्तेरश्रवणादाह तदुत्तरत्वेनेति । नीलोघट इत्यादाविति यद्यपि "उद्देश्यवचनं पूर्व विधेयस्यततःपरम्” इत्यभियुक्तोक्तेः घटोनीलइत्येवप्रयोक्तु मुचितम् तथापि तदुक्तःप्रतिज्ञावाक्याभिप्रायकतयान्यत्र प्रयोगस्यै रिछकान्य दृष्टानुसाराकलप्यते । विशेष्यवाचकपदोत्तरेत्यादि अन विभक्तिन्धन विभक्तिप्र वेशे प्रयोजनविरहातादृशपदोतरत्वेनप्रवेश । तदपि सुन्दरदधीत्यादिसंग्रहा योक्तपदोत्तरत्वेन प्रतिसन्धीयमानत्वरूप बोध्यम् । नन्यत्रसामान्यतीविशेष्यवा. चकपदत्यनप्रवेशोनसम्भवति सर्वस्यैवसुत्यादिधर्मस्य तत्तस्थलभेदेन विशे. व्यवाचकपदोत्तरवृत्तित्वेन विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिविभक्तिविभाजकचर्मस्पैया मसिद्धेः । नवा घटपदत्यादिना प्रवेश एतदप्रसिद्धिदोपतादवस्थ्यात् । विभक्तिन्यस्य सुप्तिसाधारणत्वेन सुत्यादेविभक्तिविभाजकावासम्भवेत विभक्तिविभाजकधर्मपदेनसुत्वोत्यादेरेव यक्तव्यतया सर्वस्यैव तत्तत्स्थल: भेदैन घटपदात्तरवृत्तित्वात् नीलोघट इतिवाक्यपटकपटपदोत्तरावृत्तीति- क्रमेण तत्तत्पदानां विशिष्यप्रवेशे तात्पर्य च समासव्याससाधारणाका साभिधानप्रवर्तमानस्य न शोभनम् । एवं सति प्रतियाफ्यमाकासाया भेदात् अनुगतस्यासम्भवादितिचेन्न । विशेषणपदे विशेष्यपदयरधमाकाङक्षेत्यत्र- तात्पर्यात् । पदयत्वञ्च स्वोत्तरनिरूपितवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता. कस्याभाववद्विभक्तिविभाजकधर्मवत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाववत्व- सम्बन्धैन । धर्मवावञ्च स्वाश्रयान्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेनेति । अस्तिच नीलोपट इत्यादी घटपदवत्वनीलपदे । तथाहि स्वम्प्रकृतवाक्यघटकमेवघरपद, स्वपदस्य- 'विशेष एवविधामात् । तदुत्तरमुविभक्तिनिरूपितवृत्तित्वं, सुत्वे पय : नतु. औन्यादौ । अतस्तथाविधवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटपदाभाष. यान विभक्तिविभाजको धर्मः औन्यादिस्तदाश्रयाव्यवहितपूर्वत्युश्च न नीळपदे इत्यत उक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटपदाभावपर्व नीलपदे । नीलस्य घटइत्यादौनु उक्तसम्बन्धेनघटपदयस्पं न नीलपदे। एतवाक्यघटकघट पदोत्तर मुनिरूपितवृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटपदाभावयवस्य उरत्येस. पघात तथाविधewalaम्यवस्वाशयाव्यवहितपंचत्वसम्बन्धेन- नीलपदेस. ܕ ·२० wwwh व्युत्पत्तियाद अपदानुनरत्वविशिष्ठस्वोत्तरत्वादिरूपस्याव्यरहितोत्तरत्वसम्बन्धन नीलादिपदयव स्वन्तघटादिपदत्वमेव तथास्त्यिति चेन्न । नीलघटरूपमित्यादि बारपसाधारण्यानु. रोधेनान्यादृश्याभप्यामाक्षायाः समासस्थले उपगन्तव्यतया उपदर्शितसमासव्यास साधारणानुगताकाङ्क्षानुसरणस्यामयोजकत्वादिति । अपनीलं परमानयेत्यादी पात् । तथाच नोलपदंघटपदयदिव्याशारफ नीलपवधर्मिकपटपदयस्थायगा- ध्याकासाशन नीलोघट इतिशावयाँधेकारणमिति पर्ययसितम् । नय विभ. तित्याने संसर्गकोटी प्रथिष्टतया संप्तर्गस्थत्यनु स्थितस्यापिभानाद् यिभनित्या. दिकमजानत इत्युत्तरमन्यासनतिरितिपाच्यम् । यघटपदे श्याम्यवदितीत्तर- त्यसम्बन्धेननीलाविपश्यत्यग्रहस्त प्रापिशाम्दयोधस्यानुभयिकतया तप नीलपदं. घटपदयदितिझानाभायादनुपपत्तीतात्पर्यात् अत्रच विशेष्ययापकपदोत्तरा. त्तिधर्मपविभक्तिराहित्यमाग्रीको घटादिपदोत्तरपिभक्त्यत्तित्यस्य नीलादि. पदोत्तरस्वादिनिष्ठतत्तद्व्यक्तित्यादिधर्म सायात्तद्धर्मयनिभक्तिमयस्यैयनीलादि पदेसम्पादनुपपत्तिरतोयिभक्तिविभाजकधर्मत्युक्तम् । विभक्तिराहित्येत्यप्रषि- भकिपदोपादानप्रयोजनम् न किमपिपश्यामः । स्वोत्तरेति पञ्च नीलो. घटइत्यादिस्थलीयसुधिभक्त्यन्तविशेष्यविशेषणपदयो/लघट इत्यादिसमास- स्थलीयधिशेष्यविशेषणपदयोधाकावा । नीलो घटी इत्यादी च स्योत्त- रौपदभिन्नपदानुत्तरत्वधिशिष्ठस्योत्तरत्वसम्बन्धेन नीलपदयदौथिभक्त्यन्तपटप: दवयमाकाहा एवमन्यप्राप्यूह्यम् । मुपदेति अप शक्तंपदविवक्षितं नतु सुप्तिक न्तपदमितिचैयाकरणपारिभापिफम् । नीलादिपदनात्स्वन्तेत्ति अप स्थन्तत्यानुको. नीलोपटाइत्यादावाकाड्सापत्तिनीतस्तदुपात्तमिति । नीलघटरूपमित्यत्र विशेष्य. धाचकघटपदस्य स्वायतत्यधिरहादनुपपत्तिरित्याह । नीलघटरूपमित्यादीति ननु, स्वन्तत्वमिह सुभिन्नविभक्त्यव्यवहितपूर्यस्याभाषरूपमेवयाच्यम् । तावतेव नीलीघटावित्यादी तथाच नीलघटरूपमित्यप्रनानुपपत्तिरि- तिचेन्न । नीलोघटरूपमित्यादौ घटपदे सुभिन्नयिभक्त्यव्यवहितपूर्यत्या- भावसावादाकाहापत्तेरिति । अथ नीलघटरूपमित्माननीलश्वासीघटोनीलघटो नीलघटस्यरूपन्नीलघटरूपमितिथिग्रहे निपातातिरिक्तनामार्थयो:साक्षाभेदेना. न्वयस्याव्युत्पन्नतया घटपदस्यघटीयेलक्षणांविनाघटपदार्थस्य रूपपदार्थन सहान्वयो न सम्भवति। अतो लक्षणाया आवश्यकतया घटीयमाथे. लक्षणाया नीलपदार्थस्य घटोयेकदेशेघटेऽन्ययोवक्तव्यइत्येकदेशान्वयापत्ति. तद्वारणाय घटपदस्य नीलघटीयेश्यलक्षणायुक्ता नोलपदंतात्पर्य ग्राहकं । तथाच घटपदस्यैयविशेषणवावगत् घटपदोत्तरसुभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्ठघटपदो- तरत्वस्यस्वरतत्वस्यचरूपंपदसत्वादनुपपत्तिप्रदर्शनमयुक्तम् । एवं घटस्यरूप घटरूपमितिविग्रहनिष्पन्नघटीयरूपार्थकघटरूपशब्देन सह नीलञ्चादोघटरूप- मितिविग्रहेनीलपदाधस्याभेदेन घटीयरूपेणसहान्वयान्नील घटीयरूपमित्य- वारणम् ·सप्रकाश नीलादिपदोत्तरविभत्त्यर्थकर्मत्वादेःकुत्रान्वय इतिचेत्नकुत्रापि। विभक्तिपदं साधुत्वा- थमेव प्रयुज्यते । अभेदएव वा विशेषणविभक्तेर्थः । अभेदस्यसंसर्गमर्यादया भानन्तु समासस्थलएव। तत्रलप्तविभत्तयनुसन्धान विनापिशाब्दयुद्धेरानुभविकत्वादित्यपि वदन्ति । अथैतन्मते अभेदोयदि भेदत्वावच्छिन्नाभावस्तदाऽप्रसिद्धिः । यदि च भेद पतियोगिकोऽभावस्तदानील जलमित्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः जलद- न्यययोधोदयात् घटरूपपदस्यैव विशेष्यवाचकत्वात् । तत्रस्वन्तत्वस्यस्वोत्तर सुभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्ठस्वोत्तरत्वसम्बन्धेन नीलपदवत्यस्य च सत्यान्नानुपप- त्तिरितिचेन्न । यहिघटीयलाक्षगिकघटशब्देनसह नीलशब्दस्य कर्मधारयस्ततो नीलघदशब्दस्यरूपशब्देनसहकर्मधारयस्तथाचाभेदेन नीलविशिष्ठयघटीयम- भेदेनतद्विशिष्टरूपमितिवाक्यार्थः । नत्र नीलपदस्यविशेषणवाचकस्यस्योत्तर- सुभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्ठस्वोत्तरत्वसम्बन्धेन घटपदेसरयेऽपि घटपदस्यस्वन्त' स्वविरद्वादनुपपत्तिस्सङ्गच्छत इतिवाध्यम् ननु निरर्थकप्रयोगकस्यान्याय्यतगाs- र्थान्तरवोधकानुशासनविरहेण च नीलं घटमानयेत्यादो विशेषणपदोत्तरद्वितीया देरपिकारकविभक्तित्वमेवयुक्तमतः कर्मत्यादिरेवतदर्थः । कर्मन्वादेश्वक्रियासापे- क्षतया नील कमताकं घटकर्मताकञ्चानयनमितिप्राथमिकीवोध पाटिकञ्च विशे- ष्यविशेषणयोरभेदभानमितिमन्यानोमीमांसकः पृच्छति अथेति पदमंस्कारक- तयापिविभक्ते सार्थकत्यसम्भचे कर्मत्यादिपरत्वमयुक्तम । स्रग्विणं, कुण्डलिनं, घासस्थिन चैत्रमानयत्यादी प्रतिविशेषणं क्रियान्वयस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात्प्र- त्यक्षानुशासनाभावेऽपि क्रियाविशेषणानांकर्मत्यमितिवदनुशासनस्यकल्पनीय: तया न कारकविभक्तित्यमित्याशयेनोत्तरयति. न कुत्रापीति तथाच' यदि तत्र कर्मत्वाधर्थ प्रतीयेत स्यादपिकुवचिदन्थयो नत्वेयमितिभावः । पदसाधुन्द्रा प्रयुक्तोऽपि द्वितीयोदिरानवभासकत्वान्निरर्थकप्रायएयेत्यत' समाधाना- न्तरमाह अभेदएचवेति तथाच तस्यापि पदोपस्थाप्यनयाप्रकारविधयैव भानम्। एयमपि न फारकविभक्तित्वमितिहृदयम्। लुप्तविभक्तीति पदजन्योपस्थितिविष. यात्मकस्यपदार्थस्यैव प्रकारविधयाभानं समासस्थलेचाभेदोपस्थापकपदाभावान्न- पदजन्योपस्थितिविषयत्वमभेदस्येत्यतो न तस्य प्रकारविधयाभानंतत्रसम्भवति । संसर्गस्यानुपस्थितस्यापिभानादितिभाव : एतन्मतइति विशेषणविभक्तरभेदार्थ- फत्वधादिमते इत्यर्थः । अभेदस्य संसर्गतामतापपत्तिरुषपरिष्टादू व्यक्तीभवि.. प्यति भेदत्वावच्छिन्नेति भेदत्वेतरधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावइत्यर्थः । तेन भेदस्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य भेदघटोभयाघभावस्य प्रसिद्वत्येऽपिन क्षतिः अप्रसिद्धिरिति सर्वत्र यत्किञ्चिदभेदसायन निरुक्तभेदत्यावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभायस्यहि न कुधापिसम्वमितिभावः। प्रामाण्यापत्तिरिनि प्रमाफरणत्यापत्तिरि- त्यर्थ।। दित्यादिनेत्यादि नोलभेदघटोभयनाम्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धम्यद्रिन्यायघ- ·૨૨ व्युत्पसियादः खादिनानीलभेदायभावस्य सच्चात् । नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य विभक्त्यर्थत्वे- नीलादिपदार्थानन्वयमसङ्गः । नच भेदमतियोगिकाभाव एव विभत्त्ययः नीलपद- समभिव्याहारात् नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावःमतीयत इतिवाच्यम् । पदार्यदयसंस- गभानस्यवाकाहानियम्यत्वानीलभेदत्त्वावच्छिन्नमतियोगितान्तविण रति विना च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्येत्यर्थः नीलभदत्वावच्छिन्नाभावस्येति नोलभेन्या तिरिक्तधर्मानच्छिन्नप्रतियागिताकामावस्येत्यर्थः। तथाच नीलभेदत्यातिरिक्तोयो. द्वित्वादिधर्मस्तदनयच्छिन्नप्रतियोगिताको नं नीलभेघटोभयायभायाति न दोष. नचवं पीतोघटइत्यधपोतभेदत्वावच्छिन्नाभायोऽपि विभत्तयर्थावारः । एपक्रमेण विशेषणविभक्तिशक्तेरननुगमप्रसाइतिघाच्यमा यथाहितदादिपदशक्यतावच्छेद-- कानां घटत्वपटत्वादीनां युद्धिविषयतावच्छेदकत्येनानुगमात् बुद्धिविषयतापच्छे. दकत्वाग्लक्षितधर्मावच्छिन्नेऽनुगतशक्तिरुपपद्यते । तथा प्रकृतेऽपि नीलत्वादिध- र्माणां प्रकृन्यतावच्छेदकत्येनानुगमात्प्रकृत्यर्थतापच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मायच्छि नप्रतियोगिताकाभावेऽनुगतेवशक्तिः सम्भवतीतिबोध्यम् । नीलादिपदार्थानन्वयेति अप्रनीलादिपदार्थस्य विभक्त्यर्थघटकनीलत्वादायाधेयतासम्बन्धेनान्वये एकदेशा तन्वयनियमभनी नानन्वयप्रयाजकोऽभिमत.। तथासति नचभेदप्रतियोगिकाभाव- श्वेत्यनुपदाग्रिमग्रन्थस्यानुत्थानापत्ते । तत्राप्येकदेशानन्धयनियमसङ्गप्रसादोपस्य सत्वात् । किन्तु नीलत्वविशिष्ठस्यनीलत्वे आधेयतयाग्वये आकाहापिरहोवश्य माणएवानन्वयप्रयोजकोऽभिमतः । अथवा प्रकृत्यर्थाभानेऽपि नीलत्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकभेदाभाववान घट इति वाक्यार्थस्यपर्यवसानान्नीलत्वादावाधेयतास. म्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयोऽकिञ्चित्करइत्यभिमतः। अथ भेदनिष्ठप्रतियोगिताकस्य तत्तभेदाद्यभावस्य सर्वत्र प्रसिद्धस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन भेदविशिष्ठाभायत्वेन.' विभक्तयर्थतामाशङ्कते नचेति।नन्येवमपि नीलभेदप्रतियोगिकस्य नीलभेदघटोभयार भावस्यजलेऽपि सच्चान्नीलंजलमितिवाक्यस्यप्रामाण्यापत्तिर्दुवारेन्यतआह नीलप- दसमभिव्याहारादिति तथाच नीलपदार्थस्य भेदेनीलन्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- सम्बन्धेनान्ययः । विशेषणविभक्त्या प्रतियोगितासम्बन्धमात्रेग भेदविशिष्ठाभावी पस्थितावपि नीलपदसमभिव्याहारवलानीलभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगितासंसर्गण- घान्वयः एवञ्च नीलत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- स्य नीलमिति विशेषणविभक्तिपयन्तार्थस्य जलेबाधितत्वान्न नीलंजलमितिवाक्य- स्य प्रामाण्यापत्तिरिति भावः। पदार्थद्वयसंसर्गभानस्यैवेति विभिन्मशक्त्युपस्थापि-' तार्थप्लयसंसर्गभानस्यैवेत्यर्थः । तेनाख्यातार्थयोः कालकृत्योःसंसर्गस्य आकासाभा- स्यत्वेऽपिनक्षतिः । तमाख्यातस्य हि वर्तमानकालत्वादिनावर्तमानकालादीकृति त्वेन कृतीच भिन्नव शक्तिनत्वेका। प्रकृतच भेदविशिष्ठाभावे एकस्याएवशक्तेःस्वी- कारे भेदाभावयोविभिन्नशक्त्यनुपस्थापितस्यान्नतयोराकाड्डाप्रयोज्यः संसर्गःसम्भव ·सप्रकाशः २३ भेदरूपपदार्थत्वावच्छेदकस्याभावे ताशसम्बन्धेन भानासम्भवात् मैवम् भेदोऽभा- वश्व विशेषणविभक्तरयः। विशिष्टलाभस्त्वाकाहादिवशाद्। एतेन भेदे नीलादिप- दार्यान्वये एकदेशान्वयमसङ्ग इतिनिरस्तम । नच विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्ये नील घट इत्यादायप्यभेदान्वायवोधापत्तिः। धान्येन धनवान् इत्यादौ तृतीययाऽभेदवोध- 'नात् अभेदप्रकारकवोधे विरुद्ध विभक्तिराहित्यस्यानपेक्षणादितिवाच्यम् दितीया- दिनाऽभेदवोधने द्वितीयाद्यतविशेष्यवाचकपदसमभिव्याहारस्यमयोजकत्वमित्यु- तोतिभावः भेदोऽभावश्चेति तथाचोक्तार्थद्वये खण्डशःशक्त्युपगमे विभिन्नशक्त्युप स्थापिते भेदे नीलपदार्थस्यं नोलत्यावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसम्बन्ध भेदस्यचाभाये नीलपदसमभिव्याहारवलान्नीलप्रतियोगिताफभेदत्वावच्छिन्नप्र- तियागिता कन्यरूपःसंसर्गःसम्भवतीत्याह विशिष्टलाभइति तथाच नीलीघट इतिवाक्यान्नीलभेदाभाववान घट इत्यन्वयवोध उपपद्यते इतिभावः । पूक्ति- दोषमेतत्पक्षेनिरस्यति एतेनेति शक्तिद्वयानोकारेणेत्यर्थः निरस्तमिति भेदस्य मुख्यार्थत्वात्तवान्वये एकदेशान्वयदोपविरहइतिभावः । न च विशेषणविभक्ते- रभेदार्थकत्व इति संसर्गनायादिनांतु समानविभक्तिकविशेष्यविशेषणवाचकपद- पटिनाकाहाज्ञानस्य हेनुत्योपगमानानुपपत्तिः । नच समान विभक्तिकपदघटिता- काहाज्ञानाभावेऽपि धान्येन धनधान इत्यादावभेदसंसर्गकवोधस्थजायमानत्वा. त्संसर्गतापक्षेऽपि तथाविधाकाजाज्ञानत्वेन कारणत्वम्य निर्वतमशक्यतया- नीलंघट इत्यादावापत्तिस्तुल्यैवेतिवाच्यम् " प्रकृत्यादिभ्यउपसङ्ख्यानम् इति वार्तिकेनाभेदार्थतृतीया विधानात् तदर्थोऽभेदोहिप्रकारविधयैव संसर्गता.. वादिमतेऽपि तत्र भासते। एवं प्रत्यक्षानुशोसनविहितद्वितीयाद्यर्थकमन्यादयोऽपि प्रकारविधयवभासन्ते विशेषणविभक्तिस्थलेत्यभेदवोधकविभक्तिविधायकप्रत्यक्षा- नुशासनाभावात् नाभेदोविशेषणविभक्तरर्थः । अतः संसर्गविधयामानमिति संसर्गतावादिनामभिप्रायः । इत्थश्च संसर्गतामतेऽपि न धान्येन धनयानित्यादी अभेदसंसर्गकयोध.। येन संसर्गतावाद्यभिमतकार्यकारणभाये व्यभिचार.स्यादिति. भावः द्वितीयादीति अथात्रादिपदात् तृतीयाया.परिग्रहे धान्येन धनवान इत्यादा- वनुपपत्तिः । अपरिग्रहेच सुन्दरेणघटइत्यादिप्रयोगापत्तिनियामकाभाधादितिचेन्न " प्रकृत्यादिभ्यउपसंख्यानम्" इति वार्तिकविहिततृतीयातिरिक्तविभक्तरादि. पदग्राह्यत्वेनानुपपत्तिविरहादिति भेदापसिथ्येति अत्र संयोगादिसम्बन्धावच्छि- अप्रमेयत्यायेच्छिन्नप्रतियोगितायाःसंयोगेन प्रमेयोनास्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धायाः सरवाद । भासमानवैशिष्टयप्रतियोगित्यस्य प्रकारत्वपक्षसंयोगेन प्रमेयायगाहि प्रम- ययान् इति प्रतीत्यायोगप्रतियोगित्वरूपप्रकारतायां प्रमेयत्वायच्छिन्नत्यसत्यावा नप्रमेयत्यावच्छिन्नप्रतियोगित्याप्रसिद्धिरतो भेदपर्यन्तानुधावनम् । संसर्गतामतेय. थानिर्यातस्तथानुपदमेयव्यक्तीभविष्यति । अभावप्रतियागितानवच्छेदकत्वेनिगुरोः ..

·२४ V पशि व्युत्पत्तिवाद पगमात् अथ प्रमेयोघटइत्यादो प्रमेयसावच्छिन्नभेदामसिद्धया लघुपर्मसमनियतगुरु- धर्मस्याभावप्रतियोगितानवन्दकत्वेकम्मुग्रीगदिमान् घट इत्यादावपि कम्युग्रीवा- दिमत्वावन्छिनप्रतियोगिताकभेदामसिद्धया पिशेपणविभक्तरभेदकार्थालासम्भवः। एक नीलपटादिपरनीलादिपदघटितस्य नौलोघट इत्यादिवास्यस्यापिपामाण्यापतिः' नीलत्वादिनापटादेर्भदाभावस्पनीदीसत्वात् । एतेनरिशेपणतारच्छेदकीभूत- नीलत्वपमेयत्वादिकमेरविशेपणविभत्त्पर्य । नीलत्वादेनीलत्वावन्निभेदाभा- वरूपतयाऽभेदार्थकत्ववादोपपत्तिरित्यपिनिरस्तम् । नीलत्वादोनीलत्वादिमत - स्ववृत्तित्वसवन्धेनान्वयेआफादाविरहाच । यथाहितदिशिष्टऽधिकरणेतदधिकरण रपिधर्मस्यविपयतारच्छेदकत्वमावश्यकम् अन्यथा कम्युग्रीवादिमयावच्छिन्नम कारताशालिनीकम्युग्रीवादिमदानित्यादिप्रतीतिरेवनोपपद्यत । अतउक्त प्रतियो गितेति । भासमानवैशिष्टयस्य प्रतियोगित्यानुयोगित्वेपथप्रकारत्वविशेष्यत्व इति पक्षेगुरोरपि धर्मस्योकप्रतियोगितावच्छेदक-वसायादभावेत्युक्तमितिबोध्यम् नील पटादिपरति अयभाव भेदोऽभावश्चत्युक्तपक्षेनीलत्वावच्छिन्नप्रतियागिताकभेदा भावस्पनीलइत्यन्तार्थस्यानुगततयासवष्वेवनीलघटपटादिष्वेकस्यवतस्यसवान्नील पटत त्पर्यण प्रयुक्तनील पदघटितनीलोघटइतिवाक्यस्यप्रामाण्यापत्तिरिति। एतेनेति उक्तमाक्यस्यप्रामाण्यप्रसङ्गेनेत्यर्थ ।। अथाविशेषणविभक्तेीलत्वायर्यकत्येप्यु तप्रयोगस्यप्रामाण्यापत्तिनसभवति अत्रत्यनीलपदस्यगुणिपरत्वेन नीलरूपात्मक 'मेयहि नीलबविशेषणविभक्त्यर्थ म्यानतुजातिरूपम् प्रकृतिजन्यवोधेप्रकारीमूत- .स्यैवभावप्रत्ययार्थतयानोलपदात्मकप्रकृतिजन्यनीलाश्रयविषयकबोधेनीलरूपस्य- घप्रकारत्वात् एपचपटवृत्तिमीलरूपव्यक्तेर्धऽभावादितिचैन्न ॥ विशेषणवि भक्तेनालरूपशक्त्युपगमेऽनन्तेपुशक्तिकल्पनायागौरवात् यावन्नोलवृत्तिनीलत्व जातायेक तद्विभक्ते शतिस्तस्याश्चजाते स्वाश्रयाश्रयत्वसवन्धेन विशेष्येऽवयं प्रकृत्यर्थस्यचतपस्यवृत्तिवृत्तित्वसंबन्धेनान्वय ॥ एयचप्रकृतेनीरपटपरकनीलप दघटितनीलोघटइतिवाक्यस्थलेनोलत्वस्यैतत्सबन्धेनपटइवघंटेऽपिसावादापत्ति सभवादिति ॥ नवमपिपटवृत्तिनीलत्यस्थविशेषणविभक्त्यन्तार्थस्य विशि प्राधिकरणतायाधेरक्षण्येनघटेविरदादापत्तिरसगतेतिवाच्यम् विशिष्टवेशिष्टया वगाहिबुद्धीप्रामाण्यापत्तेरमभवेऽपिविशेष्येविशेषणतत्रापिचविशेषणान्तरमिति- रीत्याजायमान याघटे स्वाश्रयाश्रयत्वसवन्धेननीलस्वतत्रस्ववृत्तिवृत्तित्वसबन्धेन नीलाश्रयीभूतपटवत्वमवगाहमानायामुपलक्षितवशिष्टयावगाहिशाब्दबुद्धीप्रामा - पयस्यापत्तीतात्पर्यादिति प्रवादापपत्तिरिति नचप्रमेयो घटइत्यादीप्रमैयत्वावच्छि नप्रतियोगितामभेदाप्रसिध्ध्याप्रमेयत्वावच्छिन्नभेदाभावरूपाभेदात्मकत्व प्रमेयत्वेऽ सभवी तिनतत्रोक्तप्रादापपत्तिरितियाच्यम् । प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदा भावरूपस्यमुख्याभेदपदार्थस्यताबाधितत्वेऽपिगौणस्येवकस्यचिद्भेदप्रतियोगिता घच्दरत्याभावादिरूपस्यतरवाच्यत्वादिति । दूपणान्तरमप्याद नीलत्वादावि - - ·सप्रकाशः दयातदन्वयोऽनुभवविरुद्रा तथातद्धर्मार्थयतया तदर्मवदन्वयोपि।। अतएव कमंग- च्छतीति वाक्यस्य निराकाङ्क्षता । नचैवं संसर्गतामतेऽप्यनिस्तारः । नीलोपट- इत्यादौ स्वचिनीलत्वादेः संसर्गतास्वीकारे उक्तस्थलेमामाण्यापत्तेर्दुरित्वादिति वाच्यम् ॥ स्ववृत्तिनीलत्वादे स्वस्मिन्संवन्धतोपगमे पटादित्तिनीलवादेपटादौ- पादिसंवन्धताविरहेण तादृशानिप्रसङ्गभावात्। वस्तुतस्तु तत्तहस्तत्तद्व्यक्तित्वा- वच्छिन्नभेदाभावएव नीलत्वादिप्रकारेण भासमानानां तत्तद्व्यक्तीनां स्वस्मिन् ति स्वयत्तित्वसंबन्धेनेति स्ववृत्तिवृत्तित्वसंबन्धेनेन्यत्रतात्पर्यम्अथवास्ववृत्तिस्वस्था श्रयाश्रयत्वसंबन्धावच्छिन्नविवक्षितम् । नतुसमवायसंबन्धावच्छिनमेवमग्रेऽपि. चवोध्यम् यथाहीति हितो तद्विशिष्टेऽधिकरणेइति घटस्य घटाधिकरणमित्या- दो घटाधिकरणे घटस्थाधिकरणतयान्ययोऽनुभवविरुद्धघटस्य भूतलमित्यादाय: धिकरणतया घटादेरन्धयस्त्वानुभविकइतिभावः ॥ कर्मगच्छतीति अद्वितीयाः थंफर्मत्वे प्रकृत्यर्थस्य कर्मण आधेयतयान्वयस्यानुभव विरुद्धत्यानिराकासतेत्यर्थ: नन्यभेदस्य संसगतोपगमेऽपि अभेदस्य भेदाभावरूपत्वे पूर्वोक्तो भेवत्वावच्छि. म्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिध्यादिदोषः परिस्फुरति तवारणायविशेषणतापच्छे. दकीमूननीलत्पादेरेघससर्गताभ्युपेया तथासति नीलपटादिपरफनीलादिपूटि- तस्य नीलोघटेतिघाक्यस्य प्रामाण्यापत्ति£ाराइत्यभिप्रायवान् शङ्कत नचैवमिति स्वरत्तिनीलत्वादेस्वस्मिन्निति अनोभयत्र स्वपदेनेकपवनीलपटादियः ।। १ प्रयर्थीनिष्ठत्वं सप्तम्यर्थोऽनुयोगित्यं तस्य निरूपितत्वसंवन्धेन संसर्गतायामन्यया. तथाच नीलपटादिनिष्टानुयोगितानिरूपिता या स्वसिनीलत्वादिनिष्टासंसर्गता, "तदङ्गीकारेणेत्यर्थः॥ तत्र च वृत्तित्वं विशेपणतया पिवक्षित नोपलपक्षणतया। अतः स्ववृत्तित्वविशिष्टनीलत्यादिमत्वरूपसंवन्धस्य स्वस्मिन्पटे एव सत्यं न तु. घटे । प्रकारतापक्षे तु नीलत्वस्य न स्ववृत्तित्य विशेषणम् अस्य संबन्धविधया भासमानत्वात् प्रकारविधयाभासमानसंसर्गविधयाभासमानयोविशेष्य विशेषणमा पपिरदात न चाधेयत्वसंवन्धेन नोलपटादिरेव नीलत्यविशेषणतया विषक्षणीय- म्अतोन तस्य घटादिवृत्तित्व स्यात् विशिष्टाधिकरणताया थैलक्षण्यादिति' वाच्यम् ॥ नीलपटो विशेषणमेय नोपलक्षणमित्यत्र नियामकाभाधात् ॥ .संसर्ग- तायास्तु विशिष्टयुध्यनुसारेण कल्पना स्वकृत्तित्वनीलत्वत्वोमयधर्मावच्छिन्नायाः स्ववृत्तिनीलत्यनिष्ठाया एव कल्पनीयतया स्ववृत्तित्वस्योपलक्षणत्वे पतदुभयध.. विच्छिन्नत्यासंभवादतो नास्योपलक्षणत्यं संभवतीत्यतः प्रकारतापक्षे उक्तवा-- क्यस्य प्रामाण्यापत्तिारेतिभाषः ॥ विशेषणतावच्छेदकीभूतनीलत्वादेः संस. गत्येऽभेदपदमुख्पार्थस्य भेदाभायस्य संसर्गत्यालाभात अधाभेदपदस्य पारिभा. षिकत्यापत्तिरताह वस्तुतस्त्विति तत्तद्व्यक्तित्यावच्छिन्नभेदाभावएवेति अस्य संघन्धतया भासते इत्यनेनात्ययः तत्तव्यक्तीनामिति अत्र पठया प्रतियोगित्य- मर्थः स्वस्मिनिति सप्तम्याअनुयोगित्यमर्थः ।। तस्य निरूपितत्यसम्बन्धेन स.. 4 .

·व्युत्पत्तिवादः सम्बन्धतया भासते इति न काप्यनुपपत्तिः । सम्बन्धता च तस्य भेदप्रतियोगि ताकाभावत्वेन तत्तद्व्यक्तिभेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्यदेतता न चैवं विशे पणविभक्तेरभेदार्थकत्वमतेऽपि छिना'...पि. म्वन्धतायामन्यथः सवन्धतयेति तृतीयार्थी वैशिष्टय, तथाच तत्तदृव्यक्तिनिष्ठप्रति. योगितानिरूपिता तत्तव्यक्तिनिष्ठानुयोगितानिरूपिता च या संसर्गता तद्विशि- टउक्तभेदाभावएव भासत इत्यर्थः न काप्यनुपपत्तिरिति पटात्मकनीलपदार्थस्य तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदएव हि घटे नतु तदभावइति भावः अन्यदेतदिति भेदप्रतियोगिताफाभावत्वावच्छिन्ना तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताफझेदत्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्ना या संसर्गतेत्य विचारणी. पम् । पक्षद्वयेऽप्युक्तप्रामाण्यापत्तिवारणसम्भवादितिभावः । ननु भेदप्रतियोगिता. काभावत्वं तद्व्यक्तिभेदगगनोभयाभावादिसाधारणमतस्तादृशाभावत्वेन रूपेण संसर्गत्ये उक्तोभयाभावोऽपि संसर्गतया परिगृह्येत ॥ तस्य च जलादौ सत्वात् । तीलं जलमित्यादिघाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिः भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वाकाभाय- त्यस्यालीकतया नापि तेन रूपेण संसर्गत्वसम्भवइति चेन अतिप्रसक्तो दि धर्मः प्रतियोगितापनवच्छेदकोऽपि विपयतावच्छेदको भवत्येय ॥ कथमन्यथा पत्फपालमित्यादिक्षाने समघायसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वावच्छिन्नप्रकारताया ·घट- माघनिष्टयाअतिप्रसक्तमपि द्रव्यत्य भवत्यवच्छेदकं नत्वनतिप्रसक्तमपिघटत्यमि- ति तत्र घटत्यस्यायच्छेदकत्व द्रव्ययत्कपाल घटयत्कपालमिति प्रतीत्योःको भेदः, स्यात्-" अर्थनेय दिशेपो हि निराकारतया धियामित्याचार्योक्ते." विपयथैल- क्षण्यं यिना विपयिये लक्षण्यासंभवात् ॥ इत्ययातिप्रसक्तेनाऽपि भेदप्रतियोगि- तासाभायत्वनायच्छिपते प्रकृतमसर्गताविषयतारूपत्यासाचेय तत्तद्व्यक्तित्वाव: विछनप्रतियोगिताकभेदत्यायच्छिग्नप्रतियोगिताफाभायनिष्ठेय कल्पनीया: न तु नोलभेदगगनाभयाभायनिष्ठा ।। नील जलमिति विशिष्टयुध्यनुदयादिति ॥ इदं: तु योध्यम् घटत्येन पटोऽस्ति घटत्येन पटोनास्तीति प्रयोगद्वयस्याप्रामाणिकत्य: मिय नीटपटपरकनीलपदघटितनीन्दोघाति याक्यस्यामामाणिकत्ये तन नश्य- टितस्प मोला न घटास्यस्याप्यप्रामाणिकत्यमेन युक्तम् ॥ अघ्र हि नभेटे' नीलपदार्थप नीलस्यापच्छिन्नप्रतियोगिताकन्यसम्यग्धेनेयान्ययो याच्यः तथाच नीलस्वायच्छिन्नमतियोगिताकदस्य घंटे यिरहात्मामाण्यासंभघः नचार नील- स्पेन परभेदएपमतोय इति यफ्नु युनम् सामान्यरूपेण विशेषाभायानन्द्रीकारात्।। लोकारपनि प्रतियोगियिशेपयायकपदघटितस्यैय थन्दित्यन महानसीय. पगिनांस्नीग्यादिशाश्यम्य तदभिलापकत्यात्॥ प्रतियोगिविशेषगायफपदायदि- सम्पापि पस्य तदभिलापाय पर्यते परिहास्तीत्यादिप्रयोगापत्तिः ॥ नहि सामाग्यम्पंज विशेषाभाषणादिनामप्यतावशः प्रयोगोऽनुमत इति बोध्यम् ॥ तपयस्तित्वापरिउन्नाभेदएपेति नप्तदम्पतिन्यायिनपनियोगिताकभेदत्याय- मितियोगितामाभाषपयन्य:रिभरापर्यावक्तव्य इनि नीलपटपरकनीलपदय. द्रव्यawa ·-- नुपपत्तः। संसर्गज्ञानत्य विशिष्ट सप्रकाशः तुलनानुष्ट्रियस्यापि संततिय इति वाच्यम् । तथा सति अपूर्वव्यक्तिनिप्ठतदन्यक्तित्वस्य कथयचिदपि भानास- म्भवेन तदवच्छिनभेदाभावे शक्तिनदासम्भवेन संसर्गतामनेऽनुपपत्यभावात् ॥ न च विभत्त्यर्थेऽपि भेदे तच्चद्व्यक्तित्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसंवन्धे नोलखादिना तत्तव्यक्तीनामन्वयः। तादृशभेदानामपि तत्तद्व्यक्त्विावच्छिन्नमतियोगिताक- अपने तावतैव तत्तद्व्यक्तित्त्वावच्छिन्नाभेदलाभइति न कि- चिदनुपपन्नमिति वाच्यम् ॥ विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नाया एवं प्रतियोगिताया घटितस्यनीलोघट इतिवाक्यस्यप्रामाण्यापत्तिधारणायेतिभावः अपूर्वव्यक्तीति या व्यक्तिः न केनचिदपि प्रमाणेन पूर्व गृहीता सा पूर्व व्यक्तिरित्युच्यते ॥ यथास्म. गृहे घटोऽस्तीत्युक्ते तद्वाक्यश्रवणाद् पूर्व श्रोतुस्तद्गृहवृत्तिघटो न केनचिदपि प्रमाणेन गृहीतोऽत सोऽपूर्वापि शाब्दबोधेभासते एवेनि बोध्यम् ॥ वोधानुपप- त्तेरिति यद्यप्यत्र तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाभेदरूपविभक्त्यर्थघटकतत्तव्यक्तित्वे नी- लादिपदार्थस्याधेयतासंबन्धेनान्वये एकदेशान्वयापत्तिरपि दोपस्तथापि महाक- विरित्यादी महत्पदार्थस्य कवित्वादिरूपैकदेशेऽवयस्य एव जात्याबाह्मणइत्यादी जात्यभिन्नत्राह्मणत्ववानित्यावयल्यानुभविकत्वात्सदोषो न गरीयानती नोद्राषि. तः। संसगतामतेऽनुपपत्यभावादिति न च नीलोघट इदंवाक्यमभेदसंबन्धामच्छि. ननीलत्वावच्छिन्न प्रकारताकघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकबोधपरमितितात्पर्यज्ञानम- वश्यमपेक्षणीयम्।। तथाच विशिष्टयुद्धौ पिता कारणतया नीलन्वाव- च्छिन्नप्रकारतायां विशेषणीभूताभेदसबन्धावावे आननिरकस्याभेदस्य ग्रह आय- श्यकपवेति वाच्यम् ॥ नीलोघटइदवाक्यं नीलविपयतिनिशिष्टवोधपरमित्याकार- कमेव द्वि तात्पर्यज्ञान शाब्दबोधोपयोगि । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितसंसर्गता. निरूपितघटादिविषयताकत्वसंबन्धेन तथाचानुपस्थितस्यापि संसर्गस्य भाना- नाभेदोपस्थितेरपेक्षेति बोध्यम् ॥ भेदोऽभावश्च विशेषणविभक्तेरथइत्यभिप्राय घान् शङ्कते नचेति नीलत्वादिनेति वैशिष्टय तृतीयाः तथाच नीलत्यादिविशि एतत्तव्यक्तीनामित्यर्थ इत्यमेव कंधुग्रीवादिमान घटइत्यत्र कम्युग्रीवादिमत्वेन रूण भासमानकम्वुग्रीवादिमव्यक्तीना तरतव्यक्तित्यावच्छिन्नप्रतियोगिताक- न्यसबन्धेन भेवेऽन्वयान गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्याप्रसिद्धिनिबन्धनो दोपः एवं प्रमेयो घटइत्यादी प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य भेदेऽप्रसिद्धायपि तत्तव्यनित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धत्यान दोषइति बोध्यम् विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नेति तथाच नीलोघटइत्यादौ नीलत्वेन रूपेण नील- स्य भानानीलत्वमेव विशेषणतावच्छेदक न तु तत्तदव्यक्तित्वमतो न तत्तदू- व्यनित्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाभानसभषइति भाव. ॥ अथं यद्यपि विशेष्ये यिशेपणं तयापि च विशेषणान्तरमिति रीत्या शाब्दवोधऔत्सर्गिको यतो वि. शिष्टवैशिष्टयावगाहियोधे पिशपणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्याधिकस्य कारणत्वं ·..JANWARA ३४ व्युत्पत्तिवादः सम्बन्धतया भासते इति न काप्यनुपपत्तिः । सम्बन्धत्ता च तस्यपि वाकाभावत्येन तत्तव्यक्तिभेदमतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्यदेतान चैवं विशे पविभक्तेरमेदार्थकत्वमतेऽपि तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाभेदएवी... म्बन्धतायामन्ययः सवन्धतयेति तृतीयार्थी वैशिष्टयं, तथाच तत्तव्यक्तिनिष्ठप्रति योगितानिरूपिता तत्तव्यक्तिनिष्टानुयोगितानिरूपिता च या संप्तर्गता तनिशि- एउक्तभेदाभावएय भासत इत्यर्थः न काप्यनुपपत्तिरिति पटात्मकनीलपदार्थस्य तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफमेदएव हि घटे ननु तदभावदति भावः अन्यदेतदिति भेदप्रतियोगिताफाभावत्वावच्छिन्ना तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताफमेदत्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्यावच्छिन्ना चा संसर्गतेत्यविचारणी- पम्। पदयेऽप्युक्तप्रामाण्यापत्तियारणसम्भवादितिभावः । ननु भेदप्रतियोगिता- फाभावत्वं तव्यक्तिभेदगगनोभयाभाधादिसाधारणमतस्तादृशाभावत्वेन रूपेण संसर्गस्ये उत्तोभयाभावोऽपि संसर्गतया परिगृोत ॥ तस्य च जलादौ सत्यात् । नीलं जलमित्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिः भेदन्यावच्छिन्नप्रतियोगित्वाकांभाघ- त्यस्यालीकतया नापि तेन रूपेण संसर्गत्वसम्भवाति चेन्न अतिप्रसतो हि धर्म: प्रतियोगिताधनयच्छेदकोऽपि विषयतायच्छेदको भयत्येय ॥ कयमन्यथा द्रव्य- पत्कपालमित्यादिशाने समयायसम्बन्धापच्छिन्नद्रव्यत्वायच्छिन्नप्रकारताया घट- मात्रनिष्ठयाअतिमसामपि द्रव्यत्य भयत्यवच्छेदकं नत्यनतिप्रसक्तमपिघटत्यमि- तिना घटत्यस्यायच्छेदकत्व द्रव्ययत्कपालं घदयत्फपालमिति प्रतीत्यो को भेदः स्पात-" अर्थनेय पिशेषो दि निराकारतया धियामित्याचार्याक्तेः" विषयल. क्षयं धिना विपपिपलक्षण्यासंभयात् ॥ इत्यचातिप्रसक्तेनाऽपि भेदप्रतियोगि. तासाभापायनापच्छिचते प्रकृतमसर्गताविषयतारूपत्यात्साय ततव्यक्तित्यायः शिप्रतियोगिताकद त्याच्छिन्नप्रतियोगितामाभायनिष्ट्रय कल्पनीया: न तु: नोलभेवगगन भयाभायनिष्ठा ॥ नील जलमिति पिशिष्टयुध्यनुवयादिति । दे, तु योध्यम् घटरयेन पटोऽस्ति घटत्येन पटोनास्तीति प्रयोगद्यस्यामामाणिकत्य- मिय नोटपटपरकनोलपदयादितनीलोपटति याययस्याप्रामाणिफन्य तत्र नय. दिनस्य नोला न घटइत्यस्याप्यनीमाणिकत्यमेय युक्तम् ॥ अप्र हि नभद्र नौरपदाम्प नीटभ्याशिमतियोगिताकत्वसम्बन्धेनेघान्ययो याच्यः तथाच नीलस्यावधिप्रतियोगिताभरस्य घंटे पिरवान्यामाण्यासंभयः नचान नील- म्येन परमेशपयातीयते इति यस्तु युक्तम् सामान्यरूपेण विशेषाभायानोकारात्।। नोकारपोऽपि प्रतियोगिरिशेपयायकपरितस्यय परिस्पन महानमोय. पगिनाम्नागादियाश्यम्य मिलापमन्यात् ।। प्रतियोगिरिशेपचापकपदादि. तम्यापि पाश्यम्य मिलाएरम्य पर्यंत याम्हिनांस्तीम्यारिमांमापत्तिः॥हि मामान रिशंगमायादिनामन्यनाश: प्रयोगानुमत इति योभ्यम् ।। বৰিনাৰম্বিাবি সদসচিথছিন্নমনিষীলিথ मितियोगिनांगमावएपन्ययः विभापविक्तव्य इनि नीलपरपरकनीलपक्ष्य- ·सप्रकाशा दात्म्यम् त स्वस्त्यसाधारणोधर्मः । असाधारण्यश्च एकमात्रवृत्तित्वम् । तच्च स्व- सामानाधिरण्य स्वप्रतियोगित्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदन्यत्वमित्येकमा- अत्तिधर्मएव विशेषणविभक्तेयः । वृत्तिथ तत्र प्रकृत्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भासते प्रकारस्योपलक्षणत्वमपि क्वचिद्भवतीति सूचितम् | तेन गन्धप्रागभाववान्नास्ती त्यादौ रक्तो दण्हो नास्तीत्यादी च प्रतियोमिप्रकारस्य गन्धमागभावरक्तत्वादेरुप- लक्षणत्योक्तिन विरुध्यते नन्वेवं पूर्वोक्तयुक्त्या प्रतियोगिप्रकारीभूतस्योपलक्षण- त्यासम्भवः । विशिष्टवैशिष्टयावगाहिबोधमर्यादा नातिशेते इत्युक्तनियमविरोध- प्रचेति चेन्न पूक्तियुक्त्या अभावप्रत्यये प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूतस्य हि स्वाय- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रतियोग्यशे भानमायातं नतु विशेषणन्वमेवेति उपलक्षणमपि रजतत्यादिकं स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वेती. त्यनुपतिविरहः। नच तथासति उपलक्षणत्वमेव व्याहतमिति वाच्यम् यतःप्रति- योग्यंशे, प्रकारीभूतस्य प्रतीकाले प्रतियोगिनि विद्यमानत्वे तस्य विशेषणत्वम् । तादृशस्थलीयाभावप्रत्ययस्य च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वं प्रतीतिकाले तस्य प्र- तियोगिन्यविद्यमानत्ये तूपलक्षणत्वं तत्स्थलीयाभावप्रत्ययस्य चोपलक्षितवैशि. घ्यावगाहित्वमिति । अतएयाभावात्ययो विशिष्टवैशिष्ट्यावगायेव भवतीत्यन- भिधाय मर्यादा नातिशेते इत्युक्तिः सङ्गच्छते मर्यादा त्वरीतिः। तथाच वि. शिष्टपैशिष्टयाषगाहिनो रीतिं विशेषणविशेषणांशे प्रकारीभूतधभियसभ्यन्धा- घाहित्यरूपामभावप्रत्ययो न व्यभिचरतीत्ययाचः । इदन्तु बोध्यम प्रतियोग्य प्रकारीमूतस्यैव स्वावच्छिन्नत्यसम्बन्धेनाभावे भाननियमो नतु प्रतियोगितावच्छे दकांशे प्रफारीभूतस्यापीत्यती घटत्वाविसमानाधिकरणोभयावृत्तित्वेनोपलेक्षणी भूतधर्मेण तत्तवव्यक्तित्वान्यनुगमय्य यत्रोकोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफा स्तत्तद्घटादिन्यक्त्यभावाविवक्ष्यन्ते नतत्रोक्तोभयावृत्तित्वं स्वावच्छिन्नप्रतियोगि ताकत्यसम्बन्धेनाभावे सम्बध्नाति तस्य प्रतियोग्यंशेऽप्रकारत्वात् । किन्तु प्रति योगितावच्छेदकोभूततत्तव्यक्तित्वांश एघ प्रकारत्वादिति स्वसामानाधिकरण्ये. स्वादि अन यत्किश्चिदेकन्यक्तिभेदमुपादाय संगमनीयम् घटत्यादिकन्तु यत्कि- चित्तद्घटव्यक्तिभेदस्यानुयोगिन्यपरघटेप्रतियोगिनि तद्घटे च वर्तमानमतो नो. भयावृत्तीति । नच तद्व्यक्तित्वस्यापि कालिकसम्बन्धेन तव्यक्तिभेदाधिकरण- धृत्तित्वं तद्व्यक्तिभेदप्रतियोगिवृत्तित्यश्चास्तीति वाच्यम् । उभयत्र वृत्तित्यस्य स्वरूपसम्बन्धेन वियक्षितत्वात् । नन्वेवं घटादापतिप्रसङ्गः । घटत्ये स्वरूपस- म्बन्धेन वृत्तित्वविरहेणोक्तोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्यविरहादिति चेन्नस्यरूप- सम्बन्धायच्छिन्नवृत्तित्वघटितोकामयसम्बन्धेन भेदयिशिष्टान्यत्ये सति स्या- पेण वृत्तिमत्वस्य विवक्षित्वात् घटत्यादी तबिरहान्नदोषइति बोध्यम् ॥ वृ. त्तिसाधारणधर्म इत्यत्र स्ववृत्तित्यांतधिन विभत्त्यर्थतागौरवादतस्तस्य संसर्गम- यांदेखभानमित्याइ यत्तिवतत्रेति नन्वेषमपूर्यष्यक्तेः शाब्दबोधस्थले तकित्ये श- ·व्युत्पत्तिवादः अभावमतियोगिनः संवन्धतया भानात् अन्ययाविशिष्टवैशिष्टयुद्धित्वानुपपत्तेः।। प्रतियोगिविशेपिताभावज्ञानं च विशिष्टचैशिष्टयवोधमर्यादा नातिशेते इति ५ मात् केवलं विशेप्ये विशेषणमितिरीत्या न कश्चिदभ्युपैनीचेत्सत्यम् । अभेदस्ता विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या जायमाने उपलक्षितवैशिष्टयावगाहिवोधे तु वि. शिष्टवुद्धिसामान्य प्रति विशेषणज्ञानस्य कारणत्वमिति रीत्या विशेषणज्ञान- स्यैष कारणत्वं नतु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यापोति कारणलाघवम्, तथापि यत्र विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानरूपकारणसंपत्तिस्तत्र विशिष्टवैशि- घ्यायगाहियोधोऽपि भवत्येव ॥ अभावविषयकस्तु विशिष्टवैशिष्ट्यावगामेवबोधः प्रायशो भवति यत्रापि क्वचिदभाषप्रतियोगिप्रकारस्योपलक्षणत्वं तत्रापि न विशिष्टवैशिष्टयबोधमर्यादाभङ्गइत्याशयवानाह अन्यथाविशिष्टवैशिष्टयेति यज्ञा- नोपविशेषणान्वयिनिविशेषणांशे प्रफारीभूतोऽपि धर्मा भासते तदक्षानं विशि. स्वैशिष्टयावगाहीत्युच्यते यच ज्ञानं नैवं किंतु विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च वि. शेपणास्तरमिति रोत्या जायते तदुपलक्षितवैशिष्टयावगाहीत्युच्यते तत्र गुण- फर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताधान्गुणइति विशिष्ट वैशिष्टयावगाहिकान न प्रमा यतोऽत्र गुणे भासमानायाः सत्ताया यद्विशेषणं गुणकर्मान्यत्वं तदपि गुणे भासते तच्च न गुणवृत्तीति अपितु द्रव्यर्मिकमेवैतादृश हान प्रमेति उपलक्षितवैशिष्टयाव- गाहि तु गुणकर्मान्यत्वपिशिष्टसत्तावान्गुणइति ज्ञान प्रमैष यतोऽत्र गुणे सत्ता तस्यां गुणकर्मान्यत्व भासते नतु गुणे गुणकर्मान्यत्वमपीति घटोनास्तीत्यादाव- भाषप्रत्ययस्यले तु आरहरिको संवन्धेन प्रतियोगि भासते । प्रतियोगि- निभासमानं घटत्व यासंभाजनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावांशे भा- सते। अनीऽस्य शिष्टयायगाहित्वं भवति। घटत्वस्याभाषांश मानारीफारे विकरणप्रतियोगितादिसम्बन्धेन भानातीकारे या घटय- त्यपि घरी सोति प्रत्ययस्यप्रामाण्यापत्तिः। द्वित्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताक- ध्यसम्बन्धेन घटविशिष्टस्याभावस्य तर सत्वात् । स्पसमानाधिकरणप्रतियो- गित्यादिसम्बन्धेन घटत्पविशिष्टस्याभाषस्य च तत्र सत्वात् । घटत्वस्य स्वा. धच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यसम्बन्धेन भानाजीकारे तु ताशसम्बन्धेन घटत्ववि- शिवाभावस्य पश्यत्यसस्यात् । तत्र घटो नास्तीति प्रत्ययस्य न प्रमात्यसम्भव. रथ घटीनास्तोत्यादिप्रतीतिघंटादे प्रतियोगितासम्बन्धमाप्रमभावांशेऽवगरहते मतु मिरयाचपच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यम् । एकस्मिन्नभाये द्वित्यायच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्यघटत्यमापायच्छिमप्रतियोगिताफत्ययाविरोधात् । प्रकृते च नील प्रति- पोगितासम्पन्धेन पिभयत्यय भेदे यदि भासेत तदा तत्र नीलत्वमपि स्थाप- सिप्रतियोगिताकस्यसम्बन्धेनेय भासेठ। नतु तत्तस्यक्तित्यापच्छिन्नप्रतियो. गिताकस्यातम्यायनि योध्यम् केवलं विशेप्पविशेषणमिति विशेषणे प्रकारीभूतो यो धर्मस्तस्य पिशेप्यासम्बदस्यमिह कैयल्यं यियाक्षित् । तनाभाषप्रत्ययेऽस्तीति. भाषः । एतयानोमय विशवीहस्य. प्रदर्शितम्। केवलपदोपादानप्रतियोगि. निछन्नम्वघ ·व्युत्पत्तिवादः तादृशधर्मस्तत्तद्व्यक्तिरूप एव । अपूर्वव्यक्तिनिष्ठतादृशधर्मस्य विशेष्य ज्ञातुमश- क्यत्वेऽप्येकमात्रवृत्तिधर्मत्वादिना सामान्यमत्यासत्तितः सुग्रहत्यमेव । अभेदस्य सं. सगतामतेऽप्येतादृशानुगताभेदस्यैव तथात्वमुचितम् । तत्तद्व्यक्त्विावच्छिन्नभेदा- भावकूटस्य विशिष्य तथात्वे घटो न नीलइति वाक्यनन्यवोधे प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुलययोगक्षेमाविति न्यायेन ताशाननुगतसंवन्धावच्छिन्नमतियोगिताकाननु- गताभावाएव भासेरन् । नतु नीलवृत्तिरेकोऽभावः तथा सवियत्किचित्तादशाभाव- तात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीलेऽपि न नीलइत्यादिवाक्यस्यमामाण्यं स्यात्इदन्तु वोध्यम् विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वे घटो न नील इत्यादी नानीलाद्यभेदाभावएव प्रत्या क्तिग्रहाभावात्तद्नुपस्थित्या न तस्य प्रकारत्वसंभवइत्याशङ्कायामाह अपूर्वव्यक्तीति तथाच यत्किचिद् घटादिनिष्ठतव्यक्तित्वे एकव्यक्तिमाघवृत्तित्वग्रहाननुगतेन तेन रूपेण निखिलैकव्यक्तिमात्रवृत्तिधमा. सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्या सुग्रहाइ. त्यसो नानुपत्तिरिति भाषः ॥ एतादृशानुगतेति एकव्यक्तिमात्रवृत्तिधर्मन्वेनानु- गततत्तद्व्यक्तित्यादिरूपाभेदस्यैवेत्यर्थः ॥ अभावकूटस्येति अप्रकूटपदं न कूट- स्पेन संसर्गत्वाभिप्रायकफिन्तु नोलो घटइत्यादौ नीलव्यक्तीनां घटव्यक्तीनां च यहुन्वात्वहयस्तत्तद्व्यक्तिभेदाभाषा. याधन्ते इति योधनार्थ यत्र तु तन्नीलव्यक्ते. स्तघटव्यक्तेरेषान्वयबोधःसइत्यादिधाक्याजायते तत्र नु एकपवतव्यक्तिभे दाभायो भासते इतियोध्यम् विशिष्यतथात्वेति तत्तव्यक्तित्वायच्छिन्नप्रति- योगिताकदाभाधन्येन रूपेण भेदागधस्य संमर्गन्ये इत्यर्थः ॥ तुल्ययोगक्षेमांविति योगः प्रामि. लब्धपरिरक्षणक्षमः नुल्यो योगक्षेमौ यस्येति बहुव्रीहिः तथाच यापछि ने येन मयन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नस्यान्वयो न[समभिव्याहारविरह- स्थले प्रतीयते नन्समभिव्याहारस्थणे तद्धर्मावच्छिन्ने तसंवन्धायच्छिन्नतद्धर्मा परिछनप्रतियोगिताकाभावः प्रतीयते इति तात्पर्यायः॥ ताशाननुगतेत्यादि अर्यभाषः नीलो घटइति शाग्दयुद्धौ तव्यक्तिन्वायचिन्नप्रतियोगिताकभेदत्या- ग्रटिनामायन्येन रूपेणैका संसर्गता एथमपरेण तव्यक्तित्वापच्छिन्नप्रतियोगि- नावाभाय येनापरा एवं प्रमेणानन्ताः संसर्गता अनन्तायतदवच्छेदकताः फल्प मीया नत्यकेति यापस्तम्तदनपतिभेदाभाया भासेरन तावतामेकरूपेण संस. गंस्थासंभवः तत्तव्यनिभेदाभायकूटत्वनानुगतरूपेण संसर्गता तु न संभयति तरसष्यक्तिस्याच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदामायानांस्यस्यप्रतियोगिभेदप्रतियोगिताय- मंदकीमूनतात व्यक्तित्यानयज्येषमस्यात् तादृशाभायकृटाधिकरणस्याप्रसिद्धः। प्रधाननुगतेनेय तनयमिभेदाभायममर्गण नीलादिपदार्थानां घटादिपदार्थे। परपयो पमध्य. नयापति नीलपटादायपि न नीलति पाक्यस्य प्रामाण्या- पतिः नयाहि उपतुलपयोगक्षेमन्यायादि मम्समभिय्याहारस्यले तत्तव्यक्तिभे. दाभायमम्यग्धावधिप्रमीलरघाच्छितप्रतियोगिताकाभाषा एष प्रत्येतस्याः प्र.

·सप्रकाशः .. ययिप्यते नतु नीलादिभेदः। याशसमभिव्याहारस्थले येन सम्बन्धेन यत्र धर्मिणि येन रूपेण यदलं नसत्त्वे प्रतीयते तादृशस्थले नया तद्धर्मिणि ताशसम्बन्धाव- च्छिन्नतादृशधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकतदभावबोधस्य व्युपत्तिसिद्धत्वात् मतियो- ग्यभावान्वयों चेत्यादेरयमेवार्यः । एवञ्च नत्रो भेदवोधकत्वं न कुत्रापि सम्भवति। अनील घटुमानयेत्यादी घटपदसामानाधिकरण्यानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिन्नप- रतया नोभेदवत्येव लक्षणायाउपगन्तव्यत्वात् इदन्तु तत्वम् । असमस्तनीलो घट इत्यादिस्थलेऽभेदस्य संसर्गतोपगमेऽपि गौरवविरहात्। तत्र विशेषणविभक्तेः रत्ति- कल्पनमनुचितम् । न च यत्राभेदे विशेषणविभक्तेः शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणा- ग्रहो वा तत्र सर्वमते एवाभेदमकारकयोधस्य नीलोघटइत्यादिवाक्यादुत्पत्या तियोगितावच्छेदकधर्मस्यानुगतत्वेऽपि संसर्गतावच्छेदकधर्मस्यामुगमाभायादुक्त- सम्बन्धावच्छिन्ननीलत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकामायानां नानात्वस्यैष याच्यत्यात तेषां चाभावानां पीतघटादाविव तनीलघटादिव्यक्तिभिन्नायां अपरनीलघटादि- व्यक्तावेवं क्रमेण सर्घष नीलघटादी चालनोन्यायेन परस्पराभाषसत्यातअतोन तत्तव्यक्तित्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेन संसर्गता अपि तु एकमात्रवृत्ति धर्मत्वेनानुगता तत्तव्यक्तित्वनिष्ठेच संसर्गता वाच्या। तथाचानुगतसत्सम्बन्धा- वच्छिन्नानीलत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैकतया न तस्य नीलघटादौ सत्य. मतो नानुपपत्तिरिति नीलवृत्तिरिति नीलात्मकघटादिवृत्तिर्नीलप्रतियोगिकोऽनु गतेकोभायइत्यर्थः एवञ्चेति भेदाभावस्य भार्थत्ये चेत्यर्थः अभेदस्य संसर्गतया भानमुपपादयति इदन्तुतत्वमितिअसमस्तेति भयात्र नीलोघटइत्यादिस्थले इत्यु- क्त्येय सामञ्जस्येऽसमस्तेत्युक्तिनिरथिंकेति चेन्न, नीलःपटइत्यादिमङ्मदाय "नी. लोघटइत्यादिस्थले"इत्यत्रादिपदोपादानस्यायश्यकतया आदिपदेन समासस्यापि धोधो मा भवतु एतदर्थ हि तदुपादानम् । “ अभेदस्य संसर्गतया भानन्तुसमास- स्थलपय" इति पूर्वमुक्तत्वात् समासस्यादिपदग्राह्यत्यै सन्दर्भयिरोधः स्यादिति योध्यम् इत्तिकल्पनमिति वृत्तिर्नाम शाब्दयोधीपयिकः पदपदार्थसम्बन्धः। सच सङ्केतो लक्षणा च । तपास्माच्छब्दादयमों बोद्धव्य. इदं पद ममुमर्थ बोधयतु इतिवेश्वरेच्छा तदीयविषयता या सङ्केतः शक्तिरिति व्यपदिश्यते। पताशी चाधुनिकेच्छा परिभाषा । शक्यसम्बन्धश्च लक्षणेतिबोध्यम् । अनुचितमिति तथा च धिकरणादेरिघ विशेषणधिभक्तेरपि पदसंस्कारकत्वमेय । घिवादाध्यासिता विशेषणविभक्तिरर्थयती विभत्तित्यादितरविभक्तियदित्यनुमानन्तु वृत्तिकल्पना गौरवप्रतिकूलतर्फपराहत मितिभावः स्वारसिकलक्षणाग्रहोवेवि विधक्षितार्थताप- र्यानुपपत्तिप्रतिसन्धानमूला लक्षणा स्पासिकलक्षणेत्युच्यते । यान्यनादितात्पर्य ·व्युत्पतिवादः तादृशंसमभिव्याहारज्ञानस्यदिविधयोघे हेतुताद्वयं कल्पनीयम् । अभेदस्य संसर्गवादि नेतिगौरवम्। एवं तादृशसमभिव्याहारज्ञानघटितसामग्या भिन्नयोगिताज्ञानघटितत्वेन दैविध्यमिति भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकम्मति तादृशशाब्दसामग्रीमतिबन्धकताया आधिक्यमिति वाच्यम् । अभेदस्य संसर्गतावादिनोक्तस्थलेऽपि तत्संसर्गकवोधस्यै वोपगमादिति दिक् । स्तोकं पचति मृदुपचतीत्यादौ विरुद्ध विभत्त्यवरुद्धपदोप- स्थापितस्यापि स्तोकमदादेः धात्वर्थपाकादावमेदान्वयोऽपि व्युत्पत्तिसिद्धः। तद- नुरोधेन च द्वितीयान्तपदधातुपदयोःसमधिभिव्याहारस्याप्यभेदान्वयवोधीपयिका- घती सानिरूढलक्षणेत्युच्यते तादृशसमभिव्याहारेति नीलघटइति समभिव्याहा- रेत्यर्थः द्विविधयोधेनि अभेदप्रकारकेभेदसंसर्गके च बोधे इत्यर्थः । हेतुताद्वयंक ल्पनीयमिति नभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्याधच्छिप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छि- नविशेष्यताकशादंबोधं प्रतिनीलोघटइत्याकाड्साशानस्य कारणत्वं न सम्भवति । पिनाप्युक्ताफायाज्ञान श्यामः कुम्भइत्याचाकाद्धाज्ञानात्तथाविधशाब्दबोधस्य जा. यमानत्वेन व्यतिरेकन्यभिचारात् अतः कार्यतावच्छेदककोटावव्यवहितोत्तरत्व. निवेशभाषश्यकः । तथाच तन्मात्रस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वं वाच्यम् । नत्वभेद- सम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारत्वादेः प्रयोजनविरहात् । एवञ्च प्रकृते सुप. दस्याभेदे शक्तिपदोलक्षणाग्रहो धास्तु किन्तेन, नदि ततः कार्यकारणभाषभेदाति "हेतुताद्वयं कल्पनीयम्" इत्युकिरयुक्तति चेन्नैवम् । कारणाव्यवहितोत्तरत्व मात्रस्य हि कार्यतावच्छेदकत्वे प्रवृत्याधनपत्तिरिति प्रागेवाभिहितम् । अथवोक- प्रकारेण कारणताद्वैविध्यासम्भवमवधार्य दूपनान्तरमाह एवमिति अयम्भावः अस्वाकाडाज्ञानानां अव्यवहिनोत्तरत्वघटित' कार्यकारणभावः तथाप्येकत्राभेद- प्रकारकोऽपरत्राभेदससर्गकः शाब्दबोध. इति फलयोघेलक्षण्यमपश्यमभ्युपेयम् ।' तच कारणभेद बिना न सम्भवत्यतः एकत्र प्रकारकयोग्यताज्ञानसुपदशक्तिप्रमा- दिमिटिता सामग्री परच तु तद्रहितैवसामग्रो वाच्या। तथाच विभिन्न विषय- कप्रत्यक्षादिकं प्रतिद्वयोरपि शाब्दसामग्रयोः प्रतिवन्धकत्वं घाच्यम् । इत्थश्च संसर्गतामते वक्तप्रतिबन्धकत्वदयतदनच्छेदकत्वादिकल्पनागौरवम् । प्रकारता- मते त्यभेदसंसर्गकशाब्दसामग्रयाएवाभावान्न तदंशे प्रतिबन्धकत्वादिकल्पनमि- तीलाधपमिति भायः उक्तस्थलेप्रीति यत्रु सुपदे शक्तिभ्रमो लक्षणाग्रहो पा त- त्स्यलेऽपीत्यर्थः तत्संसर्गकवोधस्यैवोपगमादिति तथाच संसर्गतावादिनोऽभेदप्र- कारफशाब्दसामनयेष न पहप्ता अतो नैतन्मतेऽभेदप्रकारकशाब्दसामग्रयादेः प्रतिवन्धकत्वादिकल्पनमिति भावः। सिद्धान्तोप्यभेदस्य संसर्गतापक्षपथ | E- स्यादेः संसर्गपूर्वपक्षे " नीलोपटइत्यादौ" " विशेषणवाचकंपदसमभिव्याहतथि भक्तेरिय सर्ययिभत्तीनां साधुत्यमानार्थकत्यस्यैयोचितत्वाद् इति वक्ष्यति उभ- यपादिसम्मतिपतस्यैष दृष्टान्तत्वादिति बोध्यम कर्गत्वगिति' नपुंसकत्यमित्यपि ·सप्रकाशः VA “ काङ्क्षात्वमुपगम्यते क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्तविभक्तिरुत्पद्यने क्रियाविशेपणानां कर्मत्वमित्यनुशासनेन तत्रकर्मत्वातिदेशात् । न चैवं स्तोकः पाक द्रष्टव्यम् । तत्र नपुंसकत्वञ्च अनियतलिग्नस्थलेएव । यश्च प्रातिपदिकमनपुंसक- मेचनियतं तत्र नानेन नपुंसकत्वम अतएव " जगाद मधुरां याचं विशदाक्षर- शालिनीम् " इत्यादी घाचः क्रियाविशेषणत्वेऽपि न नपुंसकत्वम् स्पष्टं चैतत्पदवाक्यरत्नाकरे तृतीयाविवरणेऽन्यत्र चेति ॥ कर्मस्वातिदेशादिति मुख्य कर्मत्वं धात्यर्थतायच्छेदकफल शालित्यरूपं स्तोकादो नास्ति अतउक्त- मतिदेशादिति । यस्तुत: “ उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीया- मेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते " इति पार्तिकपटकस्य " ततोऽन्यत्रापि दृश्य- ते" इत्यस्य अन्यत्र क्रियाविशेषणस्थले द्वितीयादृश्यते" इत्यभिप्रायकस्या- नुवादकमेव क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमिति । तथाच नातिदैशिकमपि कर्मत्वं किन्तु द्वितीयामावमित्यत्र तात्पर्य बोध्यम् अतएव पदयाक्यरत्नाफरे उक्तया- तिकघटकस्य ॥ ततोऽन्यत्रापिदृश्यते" इत्यस्य विवरणे . अन्यत्र स्तोकंपचती- न्यादी क्रियाविशेषणस्थले" इत्युक्तं भाइरहस्येऽपि कथं तर्हि तत्र द्वितीया. नियमइत्याशाङ्कायां " ततोऽन्यत्रापिदृश्यते" इत्यनेनैव क्रियाविशेषणवाचकप. दाद्वितीया समर्थितेति बोध्यम् । यतु धात्वर्थतावच्छेदकफल शालित्यरूपं मुख्यमेय कर्मत्वं स्तोकादेरपि वाच्यम् उक्तफलशालित्वञ्च तादात्म्य फलताप- च्छेदकान्यतरसम्बन्धेन तत्र पाकात्मकफलस्य तादात्म्येन स्तोकादी सत्वात् धातुमात्रस्य फलव्यापारवाचकत्वेन अकर्मकधातुस्थलेऽपि फलस्य धा. त्वर्थतावच्छेदकत्वात् न स्तोकं तिष्ठतोत्यादेरप्यनुपपत्तिः । न च सर्वस्यैय धातोापारवाचकत्ये सकर्मफत्वाकर्मकत्वव्यवस्था नोपपपतइति वाच्यम् व्यापारस्य फलव्यधिकरणत्वे सकर्मकत्वं फलसमानाधिकरणन्वे चाकर्मकत्व- 'मित्युपगमात् तथाच “ कर्तुरीप्सिततमं कर्म इति कर्मसंज्ञया " कर्मणिनी. तीया" इति द्वितीयेत्याहुः प्राञ्चो घेय रणास्तन्न मुख्यकर्मत्वस्य हि तत्रापि स्वीकारे कर्मणि लकारापच्या स्तोकापच्यत इत्यादयः प्रयोगा आपधेरन् । न च फलतावच्छेदकसम्बन्धमाण धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रये कर्मणि लकारः स्वीक्रियतइति वाच्यम् । मन्द गच्छति द्रुतंगच्छतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तेः तथादि संयोगात्मकं फलं न मन्दाद्यात्मकमतोऽत्रोक्तसंयोगानुकूलव्यापारएघ मन्दादे- स्तादात्म्येनान्ययो भवति । तथाच मन्दादौ तादात्म्येन धात्वर्थताय- च्छेदकफलस्याभायात् मन्दादियाचकपदाद् द्वितीया न स्यात् । न च क्रियाधि- शेपणद्वितीयाया अकारफविभक्तित्वे स्तोकपक्ताइत्यादौसमासानुपपत्तिः। अस- तिविशेषानुशासने कारकविभक्तिभिन्नविभक्त्यन्तैन समासस्यासाधुत्यात्। कारक- विभनिन्वोपगमे च न तदनुपपत्तिरितिवेदघाहुः स्तोकं पक्तेति धिग्रहे कर्भधा- रय एव समामः । न च पदद्वयार्ययोयग्राभेदो यत्र च पदयस्य समानधिभ- तिकार्य तत्रैव कर्मधारयो नास्ति चैतन्प्रकृतइति वाच्यम् । यती महाकविर्भदायिक ·४२ wwwmanorron AnnRAN Nmr ~ व्युत्पत्तिवादः इत्यादावपि द्वितीयामसनस्तत्रापिस्तोकादेः क्रियायामेव विशेपणत्वात् भावकृतां प्रयोगसाधुत्वमात्रार्थकतया धातुनैव तत्र पाकादिप्रतिपादनादिति वाच्यम् । क्रिया- पदस्यतत्र सार्थकप्रत्ययान्तधातूपस्थाप्यार्थपरत्वात् स्तोकं स्थीयत इत्यादावाख्यात- स्यापि वर्तमानार्थकतया सार्थकत्वात् न च वर्तमानत्वाधविवक्षायां द्वितीयानुपप- तिरिति वाच्यम् वर्तमानत्वादिविवक्षास्थलइव अर्थवोधस्वरूपयाग्यतामयोजकाका- . इत्यादाधिय स्तोकादेः पाकादापेकदेशेऽन्वयेऽपि भवति समासस्य साधुत्वम् । समान विभक्तिकन्यन्तु उक्तसमासे नतन्त्रम् “तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधा- धारयः" इत्यनुशासननं हि पदद्वययोः सामानाधिकरण्यमात्रमपेक्षते । सामा- नाधिकरण्यश्च तदर्थयोरभेदएवेति। तथाचोक्तं शब्दशक्तिप्रकाशिकायाम् स्तोक. पतत्यादौ क्रियाविशंपणैः कर्मधारयपर्येति । प्रियाविशेषणैः समासएवाव्युत्पन्न इति तु न देश्यम् । “ स्तोकनम्रास्तनाभ्याम् ' इत्यादेः कालिदासाद्यः प्रयुक्त- न्यादिति च ॥ नन्यध पाकस्य घनन्तनामप्रतिपाद्यतया धातु प्रतिपाद्यन्याभावात् न फ्रियात्यमिन्याशङ्कायामाह भावकृतामिति । प्रयोगसाधुत्वमात्रेति न च कर्तरि थिद्वितस्य तृजादेः कर्तृरूपार्थइव भाषविहितघनादेः भावपधार्थः कुतो न स्वीक्रि- यतइति याच्यम् । “धात्यर्थः केवलः शुद्धो भायइत्यभिधीयते" इति व्याकर- म्मृतः । धान्यर्थरूपस्य भाषस्य धानुतपय लाभात् । अनन्यलभ्यो हि शंठदार्थ इतिन्यायात् पुनस्तदर्यस्यभानासम्भयाताधात्वर्थपाकप्रत्ययार्थ पाकयौविरूपापस्थि- तत्याभायात् घटोघटइत्याविय तमाम्यययोधामम्भवान्चैति बोध्यम् । क्रियाप दस्येति क्रियाविशेषणानामित्यनुशाममघटकस्येति शेपः । ननु तदि भायाख्या- तम्यापिनिरर्थकत्वात् तम्ममभिव्याहृतस्ताकादिपदाद् द्वितीयानुपपत्तिरित्याश. द्वायामाह स्तोकस्थीयतहति ननुभगयदिच्छाया अयिसंयादिनीन्यात पच्धातृत्तर. पप्रत्ययर्मिकाया यत्किभिदर्थविषयकबोधजनकन्यप्रकारिकायास्तम्या अभायेऽ पि" करणाधिकरयोध" इति सूत्रेण करणादो घञ्प्रत्ययस्य विधीयमानत्येन पपदं फरणम योधयतु इत्यादिभगवदिच्छायश्यं कल्पनीया। तस्याच यज्ञ. ग्यन भाषविहितपनोऽपि पिण्यन्यमतम्नप्रापि वृत्तिमयरूप सार्थकन्यमस्त्येय । यदि गंधरेच्छाया अयिर्मवादिनोत्यादय घायन भाययिहितपक्षी नेतस्यां यियम्यम् । अतिप्रप्सतम्यापि धनत्यम्प विषयताबन्दकन्ये याधफाभाषात् विषयतायचंयम्यम्यातिप्रमयतेऽपि स्योफारादित्युच्येत तदा भायाख्यातस्थ. मपि सेपदं यतमानकालं योधयस्थिति भगय दिन्छायामयिसंयादिन्यामयिय. साम्पाटीपास्यातस्यापि शनिमायम्पमार्थकग्याभायः ममान इत्यतआ६ अर्थयो- घस्वरूपेत्यादि अर्थ अयोधम्या पयोग्यत्यमर्थयोधजनयतावच्छेदक धर्मपत्यम् । प्रयोजिकाशगा. आपाहायदेयदि याक्यमर्ययोधयति । भायः ·सप्रकाशः १३ झाशालिवेनैव सदविवक्षास्थलेऽपि भावाख्यातस्यार्थवश्वात् ।। केचिनु धातोरिव घनन्तस्यापिपाकादी शक्तिरुपेयते ! अन्यथा मुविभत्त्यर्थसंख्याकर्मत्वादीनां तत्र- पाकादावन्वययानुपपत्तेः । प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पतर्धा- तस्याश्चानुपूर्वी विशेषरूपाया यथाविवक्षितार्थकभावप्रत्ययान्तस्थीयतइत्यादौ सत्य तथा अविवक्षितार्थकभावप्रत्ययान्तस्थीयत इत्यादावपीत्यतः उभयत्र स्तोक स्थीयत इतिप्रयोगोपपत्तिः। घञ्प्रत्ययस्थले च यदि पच्धात्वर्थघञ्प्रत्ययार्थयो. रन्ययबोधः स्यात् स्यात्तदा पच्घानुघप्रन्यययोस्तथाविधाकाङ्क्षा स एष तु ना- स्तीति भावः ॥ भावकृदन्तस्थले समुदायशक्तिं मन्यानानां केपाश्चिन्नैयायिकाना म्मतमाह केचिचिति।।अन्यथामुविभत्त्यर्थति अत्र सुप्पदं तिडोऽप्युपलक्षकं तेन तिर्थकर्तृन्धादेर्धात्वर्थेन सममन्वयस्याव्युत्पन्नत्यात प्रथमाप्रकृत्यर्थएवान्ययात् । पाकशब्दस्य शक्त्यनङ्गीकारे पाकोऽस्तीत्यादौ पचधात्वर्थपाके सत्ताश्रयत्वैकत्व. योरन्ययानुपपत्तिरपि दोपः सगृह्यते ॥ कर्मत्वादीनां तत्रपाकादाविति तप्रेत्यस्य विवरणवाक्य पाकादाविति अन पष्ठ्या प्रतियोगित्वं सप्तम्याश्चानुयोगिन्दै नार्थः। तथासति कर्मत्यप्रतियोगिकपाकाधनुयोगिकान्वयइत्यर्थी लभ्येत । स च नोपप- घेत। कर्मन्वस्य धात्वर्थ एवान्ययस्य व्युत्पन्नत्वान्पाकादिप्रातिपदिकार्थेऽन्वया. नुपपत्तेरिटत्वेनासङ्गत्यापत्तेः किन्तु पष्ठ न्याः सप्तम्याश्च प्रतियोगित्यानुयोगित्वोभा यसाधारणं यनिरूपितत्वत्वं तदाश्रयोऽर्थः तथाच पाकप्रतियोगिकः कर्मत्वानु. योगिको योऽन्ययस्तद्नुपपत्तेरित्यर्थः।।प्रकृत्यर्यान्वितेति अत्र प्रकृतिपदेन स्यन- कृतिपिंधक्षिता तेन पच धातोर्घञ्प्रत्ययप्रकृतित्वैपि स्वपदग्राह्यसुप्प्रकृतित्वाभा- धान्न तम सुवन्धिय इति बोध्यम् ॥ मन्यत्र कि स्थनिरूपितप्रकृतित्यं न तावं. स्वपूर्ववर्तित्व घटः पटश्चन्यादौ घटपदादेरपि पटपदोत्तरवर्तिसुपप्रकृतित्वापत्ते: नापि स्वाव्यवहितपूर्ववर्तित्वमागमादिव्यवहितयोर्धानुप्रातिपदिकयोः प्रकृति- त्यानुपपत्तः । एवं बहुगुड इत्यादौ प्रकृतेः बहुच् प्रत्ययपूर्वत्वाभाघातप्रकृतित्यानु- पपत्तेरिति चेन्न स्थवृत्तित्वविशिष्टविधेयतानिरूपितोद्देश्यत्वमेव हि स्वनिरूपित प्रकृतित्वमुद्देश्यविधेयभावश्चयमस्य प्रकृनिरिति विलक्षणानुभवसिद्धः प्रकृति- प्रत्यययोरागमविकरणादिव्यवधानेऽप्यस्त्येव । स्ववृत्तित्वस्यात्र विशेपणतया विधक्षितत्वात्ः परपदोत्तरसुवृत्तित्वविशिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यत्वस्य पटपद. एव सत्वं नतु घटादिपदेऽतो नापत्तिः ॥ अथ प्रकृत्यर्थत्वं यदि प्रकृतिवृत्युपस्था- प्यत्वं तदा कृदन्तनाम्नः ममुदायशक्त्यनुपगमात् पाचकइत्यादी पाककर्तुः प्रा.. कृत्यर्थत्वं न स्यात् तथाच तदन्वितैकत्वायर्यकमुप्प्रत्यये उक्तव्युत्पत्तिर्न प्रवर्तत न चास्तु तेपामपि समुदायशक्तिः नहि कश्चित्प्रमाणमन्तरेणानभ्युपगममाण पस्तुसत्तां निषेधयितुमीष्टे इति वाच्यम् । यतो धात्वर्थभागस्य क्लप्तशक्ति. (तुभिरेष भानसम्भवात् यद्यदर्थेऽनुशासनेन योयः कृत्यत्ययो विहितस्तत्तदर्थे तत्तत्कृत्प्रत्ययस्य शक्तिस्वीकारेण पाचकादिपदारपाकक धात्मकविशिष्ठषि- पयफायययोधनिर्यात पुनरेकैकात्मत्ययसमभिव्याहृतानन्तधानुघटितानन्त-.

·व्युत्पत्तिवादः तूनाश्चसुविभक्त्यमकृतित्वात प्रकृत्येकदेशार्थेऽपि प्रत्ययार्थान्ययोपगमे पचन्तं पश्यती त्यादितः पचमानं पश्यतीत्यादितश्च पाकादी द्वितीयाद्यर्थ कर्मत्वाद्यन्वयबोधप्रस- जात् एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया तत्र कृदन्तसमुदायानामनन्तशक्तिकल्पने गौरवण घिशिष्टशक्तिकल्पने प्रमाणाभाव- स्तथाच प्रकृत्यर्थत्वं दुनिरूपमेवैति चेन्न । प्रत्ययनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यता- समानाधिकरणनिरूपकतानिरूपितनिरूप्यताववृत्तिप्रयोज्यविषयत्वमेवहि प्रकृत्यर्थ- त्य तथाच पाचकइत्यादी सुप्पत्ययनिष्ठविधेयतानिरुपिता योद्देश्यता सा प्रातिपदि. कत्यायाच्छिन्ना प्रातिपदिकोशेनसुप्प्रत्ययधिधानात्। प्रातिपदिकश्चनाखण्डस्फोटा- न्मकं तदनजीकाराद् । किन्तु तत्तद्वोत्तरतत्तवर्णरूपमेव, तथाच प्रकृतिध- टकचरमवर्णनिष्ठैयोद्देश्यता पर्यवसन्ना एवं पाचकपघटकाकपदनिरूपिता च या सहकेतलक्षणान्यतररूपा कर्तृनिष्ठावृत्तिस्तनिष्टनिरूप्यतानिरूपिताकपदन्या पच्छिन्ननिरूपकताश्रयस्याकपदस्य च स्वरूपे विचार्यमाणे अकारोत्तरककारोत्त- राकारएष स्वरूप पर्ययम्यतीत्यतोऽकनिष्ठनिरूपकतापि चरमवर्णवर्तिन्येवेति भवति तथाविधोदेश्यत्वनिरूपकत्वयोः समानाधिकरण्य तथाच साशनिरूपंक- तानिरूपितनिरूप्यतावती या धृत्तिस्तत्प्रयोज्यविषयत्वस्य कर्तृरूपार्थसवात् वि: शिष्टशुद्धयोरभेदेन पाकर्तर्यप्युक्तप्रकृत्यर्थत्वस्य सत्याग्नानुपपत्तिः । उक्तरीत्यो द्देश्यतायाश्चरमपणे एयवृत्तितया च पाचकपदघटकपचधातुनिष्ठनिरूपकताया नोत्तोद्देश्यतासामानाधिकरण्यमतो न पाचकइत्यादौ पाकस्य प्रकृत्यर्थत्यापत्तिः न या पाकात्यादी भावमन्ययान्तप्रकृतिनुपपत्तिः तमापि मुनिष्ठविधेयतानि- रूपिता या पाकपदनिष्ठा प्रातिपदिकत्वावच्छिन्नोद्देश्यता सा चरमवणे विधा. तापि तवर्णनिष्ठा या निरूपकता सा पाकरूपार्यनिष्ठशक्तिवृत्तिनिरूप्यतानिर. पिता पाकपदत्यायच्छिन्नय पाकपदे समुदायशक्तेः स्वीकारात् । तथाच तादृश घृत्तिप्रयोज्यधिपयतायाः पाफरूपार्थसप्यादिति।। ननु प्रत्यर्यान्वितस्यायेंतिव्यु. रपत्तिघटकप्रत्ययंत्यप्रतिजन्ययोधविषयत्यरूपप्रत्यर्थप्रकृत्येकदेशार्थसाधारण- मेघ थाच्यमती न समुदायशक्त्यनगोकारेऽपि पाकइत्यादायनुपपत्तिः। पंचधातू पम्याप्येन पापेन सहेफरयादेरन्ययशोधप्तम्भयादिन्यताह प्रकृत्येकदेशार्थेऽपीति।। एकप्रेत्यादि अप पटूप्रत्ययमयं विशेष्यत्यार्यकं विशेष्यत्ययध विशेषणत्या- यात प्रथमतृतीयापी पशिष्टय सभ्योपस्थितपदा न्ययः । उपस्थितत्यची- पस्थितिविपयत्य तयायोपस्थितीययिपयत्यविशिष्टेधिशेषणत्यस्यान्यये उद्देश्य- तापदफीनं यदुपस्थितिविपयत्य तत्प्रयोज्यत्यस्य विशेषणल्ये लाभोऽसति. पार्क उद्देश्यतायरकप्रयोश्यन्यम्यविधेये भानान् । धनयान मुखी इत्यादी नया परग्यात् । एषा नुल्यन्यापार उनधिपयरये विशेषणत्यप्रयोजफव्यमपि सम्म । द्वितीयतृतीयाय प्रतियोगिवस्यमयः । नम्पान्ययेन मह सम्बन्धमत. याप पपत्र शिगणरयेनोपम्यितम्य भाग्यविशेषगन्धेनाम्यय इत्यस्ययानिष्टघि. शंभ्यतानिरूपितपिरोपणस्यप्रयोजकोपस्थितीयविषयतायतोऽन्यनिष्टविशेष्यतानि ·सप्रकाशः मत्यपार्थविशेषणपाकादेन कर्मवे विशेपणतयान्वयइति चित्तवापि पाकादिपिशेपण तया सुवर्थसख्याया अन्वयसम्भवात् । यत्र पाकक देदित्वादिकं वायितं पाकादेश्व तवाधितं तत्र पचन्ती पश्यति पचमानौ पश्यतीत्यादिमयोगमसदस्य दुरित्वात् धातूपस्थाप्यार्थे मुवन्वियवोधम्मति तत्चद्धातूत्तरमत्ययधर्मिकफिश्चि- दर्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकतामभ्युपगम्यैतादृशातिप्रसङ्गवारणे च गौरवात् । रुपितविशेषणत्यप्रतियोगिफसम्बन्धो न भवतीत्यर्थ प्रयघसित । एवञ्च पशु- पदजन्यवोधे लाडूलनिष्ठविशेष्यतानिरूपितलोमनिष्टविशेषणत्यप्रयोजिका या लोमधल्लाइगूलाश्रयविषयकोपस्थितीयलोमनिष्ठाविषयता तद्वतो लोम्नोऽन्यनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविशेपणत्व न भवति । तनोक्तव्युत्पतियथा प्रवर्तते तथा ययो- रथयोमध्ये पकस्य परस्मिन् विशेषणतयाऽन्धयएव तद्रोधकपदयोराकाला- नियमस्तत्तदीपस्थापकपदद्वयघटितकृतद्धितान्तममासादिस्थ लेऽप्युक्तव्युत्पत्तिः प्रवर्तते तत्रापि या पाचकपचमानादिपदजन्यबोधीया कनिष्ठविशेष्यतानिरूपि- तपाकनिष्ठविशेषणता ताम्प्रति पाचकादिपदघटक पचधातुजन्योपस्थितीयपाक- निष्टविषयतायाः प्रयोजकत्वेन तद्विपयताश्रयस्य पाकस्य कर्तृभिन्नविशेषणय न भवति । फर्तय्येव पाकस्यान्वये तत्र धानुप्रत्यययोः साकासत्वात्तथाच प्रत्यया- थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्त्रार्थनिष्ठविशेषणताकयोधसामग्रयास्तदितरार्थविशेष्य कस्वार्थप्रकारकयोधं प्रति प्रतिबन्धकाय पर्यधसितम् " तृतीयार्थस्तादात्म्यं तस्योपस्थितत्वेऽन्धय. । तथाचैकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितवि- शेषणवाभिन्नोपस्थितीयविषयतावतोऽन्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणत्यस- म्बन्धो न भवतीत्यर्थस्तु नसम्यक पाचकादिशब्दानां सिद्वान्ते विशिष्टशक्तिविर- हेण पाचकादि पदघटकपच्धातोः पाकषिशेष्यिकाया पवोपस्थितेर्जायमानत्वेनो- तयिशेपणत्वाभिन्नोपस्थितीयविपयत्वस्यासम्भवादित्यवधेयम् । कर्मत्वस्यप्रकृत्य- थंइयप्रवृत्यर्थैकदेशेऽपिविशेषणतयान्वयोऽव्युत्पन्न इत्यतःकर्मत्वान्वयापत्तिपरित्यज्य सडख्यान्वयापत्तिमा तथापीति।। पाकादेश्चतदवाधिसमिति इदश्च योग्यताज्ञान- सम्पच्यर्थमुक्तम् धातूपस्थाप्यार्थ इति तथाच पचमानापित्यादौ शानच्प्रत्ययमिफ- स्यकर्तृपरत्यज्ञानस्य सत्यात् न धातूपस्थाप्यपाकादी सुवर्यान्यययोधः। पाकइत्या- दी च घमप्रत्ययमिकं न किश्चिदर्थपरत्वज्ञानमतो धात्वर्थपाकादी सुवर्था- न्धये धाधकामावइति भावः। ननूक्तरीत्या प्रतियध्यप्रतिवन्धकभावकल्पनेऽपि यत्र राजद्वयसम्बन्ध्येक.पुरपोऽस्ति तत्र राजपुरुपौ पश्यतीति प्रयोगापत्तिर्न पार्यते राजपदार्थस्य धातृपस्थाप्यत्याभावेन तर्मिकसुयर्थान्ययबोधस्योक्तप्रति- मध्यतावच्छेदकधर्मानाक्रांततयाराजपदार्थ द्वित्यान्वययोधे बाधकामावादिति चेन्न ततत्पदार्थर्मिकसुवर्थान्धययुद्धी तत्तत्पदाव्यघहितोत्तरमुग्भिग्नपदमिकततत्प. दार्थान्वितार्थपरत्वज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्यस्य विवक्षितत्वेनोक्तस्थले राजपदा. व्यवहितोत्तरपरुपपर्मिकस्य राजपदार्यान्वितार्थपरत्यज्ञानस्य प्रतिवन्धकस्येय ·४६ व्युत्पत्तिवादः एवं शोभनं पचनमित्यादौ धातुमात्रेण पाकायुपस्थितौ च तत्र शोभनायभेदान्वय वोधानुपपत्तिः विशेषणविभक्तिसजातीयविभक्तिप्रकृत्यनुपस्थाप्यत्वात् । प्रकृत्येक- देशसाधारण तादृशविभक्तिमकृतित्वस्य प्रयोजकत्वे तत्र ल्युडादेरधिकरणपरलेऽपि तथाविधान्वययोधापत्तेः । कस्यचित्पतिवन्धकतां कल्पयित्वा तदारणे च गौरवात् न चैव मुपकुम्भापिप्पल्यादिरूपपूर्वपदार्थप्रधानसमासपदात् कुम्भसमीपपिप्पल्य- दिौ विभक्त्यर्थान्वयस्य मातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयस्य चानुपपत्तिः । पूर्वपदस्य समासोत्तर विभत्तयप्रकृतित्वादिति वाच्यम् तदनुरोधेनैव तत्र कुम्भपिप्पल्यादिप- दानामेव कुम्भसमीपपिपल्यादौ लक्षणायाः पूर्वपदस्य तात्पर्यग्रहमात्रोपयोगिता- याच स्वीकारात् । वस्तुतस्तु तत्रोत्तरपदार्थविशेपितपूर्वपदार्थसमीपार्धादौ प्रत्यया- सत्यात् । अत्र तत्पदार्थान्वितेत्यस्यानुक्तौ घटपटावित्यादिद्वन्द्वस्थले पटपदध- मिकार्यपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वापत्या घटे द्वित्वान्वयबोधानुपपत्तिरतस्तदु- तम् । तथाच पटपदधर्मिकस्य घटपदार्थान्वितार्थपरत्वज्ञानस्याभावान्नानुपपत्तिः। घटइत्यादी घटर्मिकेकत्यान्ययबुद्धौ सुपदधर्मिकम्य घटान्वितार्थपरत्यज्ञानस्या- पि प्रतिवन्धकन्यापत्तिरतः सुब्भिन्नेत्युक्तम् ॥ अथ भावविहितघनो निरर्थ- कन्ययादिना भावविहितल्युटोऽपि निरर्थकत्वमेव स्वीकार्यम् । अतो न सुवर्था- न्ययानुपपत्तिदोपोऽतो दोपान्तरमाह एवंशोभनमिति विशेषणविभक्तिसजातीयेति 'स्वसमानविभक्तिकपदोपस्थापितयोरेवाभेद. मंसर्गविधया भासते इतिनियमा. दितिभावः ननु स्वसमान विभक्तिकपदविशिष्ठपदोपस्याप्यस्वमेवाभेदान्वयबोधो. पयोग्यासानिहकनियमो वाच्यः चैशिष्टयञ्च यतादात्म्य स्वघटकस्यान्यतास म्यन्येन । प्रस्ते च तथाविधपदघटफरवस्य पचूपदे 'सत्वान्नानुपपसिरनआह प्रकृत्येकदेशसाधारणेति।अधिकरणपरत्वेऽपीति अधिकरणपरत्यग्रहेऽपीत्यर्थः।तथा विधान्वयेति शोभनाभिग्नपाकान्वयेत्यर्थः । कस्यचित्यतिवन्यकता मिति धातूप- स्याप्यार्थद्वितीयान्तभिन्नप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वययुद्धौ धातृत्तरप्रत्ययमिककि- विदर्थपरत्वज्ञानस्य प्रतियन्धकतामित्यर्थः। अत्र स्ताकं पचतीत्यादी सार्थक त्ययान्त पधातूपस्याप्यपाकादी स्तोकादेरन्वययाधोपपत्तये द्वितीयान्तभिन्नत्यु- ममगौरवादिति तस्मात् घनापन्तसमुदायएय शक्तिस्वीकार्येति भाय नचैवमिति प्रत्ययाना प्रत्यान्यितस्यायोधकत्यव्युत्पायनुरोधेन घप्राचन्तसमुदायस्य शतिस्थीकार पीत्यर्थःगाविभत्त्यमकृतित्वादिति अनुपदापपादितस्य प्रकृतित्व- स्थान विभक्त्यत्ययतिपूर्वयतियणे एथ पर्ययसानादनुपदोक्तप्रत्यर्थत्यस्य समु दायघटकघरमपदायें एप पगंधमानाश पूर्वपदायेंन्यये प्रत्यर्यान्वितस्यार्थबोध- कामिति व्युत्पत्तिः म्यममानविनिवपर्यापस्यापिनयोग्याभेदः मंसर्गयिधया भामने ति व्युत्पत्तिध यिमध्यते अनउत्तरपदायें एष विभक्त्योदरचय प्रगत इति भावःतदनुरोधैर्नति उक्तव्युत्पत्तिद्वयानुरोधेनेधेत्यर्थ-वस्तृतस्विति ·मप्रकाश र्थान्वयवोधे ताशसमस्तपदप्रत्ययपदयोरव्यवहितपूर्वापरीभावोऽप्याकाङ्क्षा एवं तत्र प्रातिपदिकान्तराभिदान्वययोथे समानविभक्तिकयोस्तादृश पठपदान्तरयोश्च सम- मिच्याहारोऽप्यांकाङ्क्षा तथा सत्यतिप्रसङ्गविरहात्। धात्वयंपाकादौ प्रत्ययार्यान्वय- बोधे प्रातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयवोधे च ल्युट्यबाद्यन्तसमुदायमत्यययोरव्यवहित- पूर्वापरीभावस्प समानविभक्तिकयोस्तादृशम्मापदपदान्तरयोः समभिव्याहारस्य चाकाङ्क्षालोपगमे दर्शिताधिकरणार्थकल्युट्प्रत्ययस्थलीयातिमसदस्य दुरुद्धरतया न तत्सम्भवः । अथ घान्तसमुदायस्य पाकाद्यर्थकत्व घन्तसमुदायस्य संयोगवि- भागलादिविशिष्टावाचकत्वं व्युत्पाद्य संयोगविभागादिपदानां नैमित्तकसंज्ञात्वनि- राकरणं दीधितिकृतांविरुद्धमिति चेत्काक्षतिः नहि कस्यचिद्ग्रन्थकृतो विपरी- तलेखनं युक्तिवलावस्तुसिद्धौ वाधकम् एवञ्च यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादौ तात्पर्य तत्र तद्विशेषणवाचकपदाद् द्वितीयैव यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य पाकादौ तात्पर्य तत्र तादृशपदं तथाविधकृदन्तसमुदायसमानविभक्तिकमेव । तदुक्तं कातन्त्रपरिशि- कृता कथं स्तोकः पाकः कृदन्तविशेपणत्वात् धात्वर्थैकाधिकरण्ये तु स्तोकमो- दनस्य पाक इति स्यादेवेति वदन्ति। तदर्थकपदोत्तरविभक्त्या संख्यावोधनेऽभेद तथाचं विभक्त्यादे रुत्तरपदेनाकालाविरहान्नतदर्थेन समं विभक्त्यर्थस्य प्रातिपदि- कांतरार्थस्य चान्यययोधप्रसहः। एतदेवाह तथासत्यतिप्रसङ्गविरहादिति अत्रेदमा- लोचनीयम् उत्तरीत्याकाइनोपपत्तायपि उपपादितस्यप्रकृत्यथैन्यस्यसमीपादौ पिर हान्न सुंघर्थस्यप्रकृत्यर्थनसहान्ययाऽतउक्तप्रयोगस्यप्रामाण्यानुरोधेनोक्तव्युत्पत्तिसंको- चस्यावश्य करवान्पाकइत्यादायपिसंकोचे बाधकामावासमुदायशक्त्यनगीकारे लाघ- यञ्चति॥ ननु समुदायशक्त्यनगोकर्तृभिरपि पाकइत्यादौ सुवर्थकत्यादेर्धात्यर्थेऽन्वये घनन्तंपाकपदमुप्पदयोरव्यवहितपूर्धापरीभावभाकाड्सा वाच्या एवं पचनमित्यादा वपि तथाच तथाविधाकाहाविरहादेव न पचमान इत्यादायकत्वादेर्धात्यर्थेऽन्ययः म्यादितिशङ्कते धात्वयंपाकादाविति॥भावार्थकल्युट्प्रत्ययान्तपचनमित्यादिस्थ. लीयाकावाया अधिकरणार्थकल्युट्प्रत्ययान्तपचनमित्यादायपि सस्वादनाप्येकन्या देर्धात्यर्थेऽन्धय प्रसङ्गइत्याह दर्शिताधिकरणार्थंकेति। नौमर्तिकसंजीत यस्याः सं. . शाया जातिविशिष्ठेऽथे सधेत सा नमित्तिकमोत्युच्यते।।धात्वर्थैकाधिकरण्ये विति धात्वर्थेन सहाभेदे विधक्षिते त्वित्यर्थः। अव धात्यैकाधिकरण्ये स्वित्यपि पाट । तत्र स्तोकपदस्येति शेषः । तथाच स्तोकपदस्य धानुप्रतिपाद्यान्वितस्तो- कपरत्वे स्थित्यर्थः।।वदन्तीति अत्रास्वरसबीजन्तु गूढार्थतत्यालोके प्रपञ्चित गुरु- चरणस्तव निरीक्षणीयं विशेपजिगृचभिः। तदकपदोत्तरविभक्त्येति अत्र चैत्रो माम गच्छति ग्रामी गच्छतीत्यादी ग्रामादेराधेयतासम्बन्धेनकमन्यादी प्रकार ·४८ ARAvanoran व्युत्पत्तिवादः सम्बन्धावच्छिन्नमकारताभिन्नतदर्यविषयताशालिशाब्दबोधसामग्रयपेक्षिता । ताह- शश्च योधस्तदर्थविशेष्यकस्तदर्थनिरूपितभेदान्वयविपयकश्च नीलो घटावित्पादों च विशेष्यवाचकपदोत्तरविभत्तयैव द्वित्वादिकं प्रत्याय्यते । एवञ्च क्रियाविशेषण वाचकपदोत्तरविभत्तया अवाधितयोरपि द्वित्ववहुत्वयोः प्रत्यायनासम्भवात्तादृश- पदोत्तरमौत्सर्गिकमेकवचनमेव भावास्यातस्थलवदित्यवधेयम् ॥ अभेदान्वयबोधश्च त्वेऽपिग्रामादावेकत्वद्वित्वाद्यन्वयबोधजननादुक्तमभेदसम्बन्धावच्छिन्नेतिनन्वतेन किमायातमित्यतआह तादृशश्चयोधइति । नीलौघटावित्यादाविति वस्तुमानसा- धारणस्य केवलैकत्वस्य नौलो घटइत्यादी नीलेऽपि भामसम्भवातू द्विवचनान्तप्रयोगः प्रदर्शितः । ननु नीलघटपदार्थयोरभेदान्नीलपदमपि घ. टार्थबोधकं तथाचाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्ननीलपदार्थीभूतघटनिष्टविशे- :ध्यताशालिशाब्दसामग्रयाः सन्चान्नीलपदोत्तरविभक्त्या कुतो न नीलपदार्थे द्वि. त्वाद्यन्ययः एवं स्वाश्रयप्रमाणत्ववत्वसम्बन्धेन प्रमाणे एकत्वान्यये वेदाप्रमा- णमित्यत्र प्रमाणनिष्टविषयताया अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रफारतात्मकत्वात् प्रमाणे पकत्वान्वयानुपपत्तिश्चेति चेन्न तत्पदोत्तरविभक्तिप्रयोज्यसख्यानिष्ठप्रकारता. निरूपिततदर्थनिष्ठविशेष्यताकयोधम्प्रति अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्नतद. अर्थनिष्ठतत्पदप्रयोज्यविषयताकशाब्दसामग्रयपेक्षितेत्यत्र तात्पर्गत पयन बनि विषयताया घटत्यायच्छिन्नविषयतारूपाया नीलपदाप्रयोज्यत्वान्नीलनिष्ठविषय- ताया नीलपदप्रयोज्यत्वेऽपि तस्या उक्त कारतात्मकत्वान्न नीलपदोत्तरविभक्त्या मंख्यान्वयबोधापत्तिः। संख्यानिष्ठप्रकारतायां पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नत्यस्य वि- वक्षितत्याच न वेदाप्रमाणमित्यशानुपपत्तिरिति। - वापिसमानाधिकरण विषयतयोरभेदपक्षे उक्तरीत्योक्तस्थलादा संख्यान्वयबोधवारणेऽपि तयोर- पच्छेद्यायच्छेदकभायनी-वटापित्यादिस्थलेऽभेदसम्वन्धावच्छिन्नप्रकारता भिजाया नीलत्वादिनिष्टप्रकारतानिरूपितपिशेष्यताया नोलादो सत्यात्तत्र द्वित्वाद्यन्व रबोधापत्तिर्दुवरिति चेदुच्यते अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्नतदर्थनिष्टताप- योग्यविषयतान्तस्यानुपदोक्तस्य अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टान्यविष- शिष्यवस्वप्रयोजकपदप्रयोज्योपस्थितीयविशेष्यताप्रयोज्यत्वसम्बन्धन लोपट इत्यादी नीलनिष्ठप्रकारताप्रयोजकनीलपदप्रयोज्योपस्थितीया नीगिरि तत्प्रयोज्यत्वस्थ शाब्दबोधीय- नीलत्वावच्छित्रप्रकारतायाञ्च सवात् घटत्यायच्छिन्नविषय- तायान्य तद्विशिष्टान्यन्यसत्याग्न दोषः। एवञ्चेति विभक्त्या मंख्यायोधने एत- मामप्रयामपेक्षितायां चेत्यर्य.असम्भवादिति निरुक्तसामग्रयभायादिति शेषः तथाच तत्र संख्याप्रतिपायर्थ न यिभनियोग. किन्तु न केवला प्रकृतिः प्रयो- मध्येति भ्यायात् पदसम्फारायएय ! एपश्च यस्यां कस्यांचिद्विभक्ती प्रयोक्तव्यायां तथाच --- .. .

·सप्रकाश . विरूपोपस्थितयोरेवेति व्युत्पत्तिः। घटोघटः दण्डवान् दण्डवान् पाकं पचतीत्यादौ घटत्वदण्डवत्वपाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तपावच्छिन्नस्य तथाविधान्वयवोधानुदयात् । अथ तत्पयोजकसमानविभक्तिकत्वादेः सत्त्वात्कथं न तादृशान्वयबोधः । अत्राहुः। यादर्श फलं क्वचित्मसिध्यति ताशस्यैवापत्तिः सम्भवति क्लप्ससामग्रीवलात्याचीच सर्वथैवामसिद्ध तादृस्य चापादकामसिद्धरापत्तिरशक्यैवेति घटत्वावच्छिन्नविशेष्यता- प्राथमिकत्वात्प्रथमैकयचनमेय प्रयुज्यते अथया यथाख्यातस्थले शपश्यनादयः पद- संस्कारमानार्थका अपि प्रतिनियताएव तथा प्रथमैकवचनमेव पदसंस्कारकतयानि- यतो नान्योऽतःप्रथमैकवचनमेव प्रयुज्यते इति बोध्यम् ॥ औत्सर्गिकमेकवचन मिति औत्सर्गिकं क्लीवत्यमपि तदप्यनियतलिङ्गकस्थल एवेत्युक्तमधस्तादिति। विरूपोप- स्थितयोरेवेति अन यदिपष्ट्याविषयत्वमर्थः एचकारस्य चेतरव्यावर्तकस्य सरूपो. पस्थितविषयकस्वाभायोऽर्थस्तयोश्चाभेदान्वयबोधइत्यनेनान्वयम्तदा सरूपए स्थितविषयकत्वाभाषवान् विरूपोपस्थितार्थद्वयविषयकोऽभेदान्वयबोध इत्यर्थ. स्यात् सच नयुक्तः नीलोघटः पीतोघटश्चेत्यादिवाक्यानोलाभिन्नघटविषयकपीत. पन्न घटविषयक समूहालम्बनबोधस्य सरूपोपस्थितार्थद्वयविषयकस्यापि जार त्यात. किन्तु प्रतियोगिनिरूपितत्यानुयोगिनिरूपितत्वोभयसाधारणनित नि वायविधान पश्यर्थ बस्याभहपदानास्भ्यन्धनापूर्वव्यापायजायते ज योग्यताज्ञानादेस्तेनसम्बन्धेनासत्वादनुपपत्तिः द्रव्यत्वेनघटायगाहि नीलंद्र- मतियोग्यताज्ञानसत्वे नोलोघट इति शाब्दयोधापत्तिश्चस्यात् । किञ्चैवं व्यत्यै शाब्दयोधउत्पद्यते इत्यादिव्यवहारानुपपत्ति । द्रव्यत्वस्यधर्मितासम्ब. • कार्यानधिकरणन्यात् । नच धर्मिण्यप्युत्पत्तिव्यवहारस्येष्टतया धर्मितावच्छेद- तायाः प्रत्यासत्तित्वे धर्मिण्युत्पत्तिव्यवहारो न स्यादिति वाच्यम् । एतदुत्तरस्या- नुपदमेयोपपादयिष्यमाणत्यान् । शुद्धघटत्वावच्छिन्नेति केवलघटत्वावच्छिन्नेत्य- थः । विधेयांशेऽधिकायगाहिशाब्दबोधपक्षे घटत्यावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दयोध- त्य घटत्ये इष्टत्येनापत्यसम्भवादुक्तं शुद्धेति॥ आपत्तिसंभवादिति उक्तरीत्या आ- पाद्यतावच्छेदकधर्मस्य प्रसिद्वौ तदवच्छिन्नव्याप्यापादकवत्ताज्ञानादापत्तिसंभवा. (दिन्यर्थः। ननु ज्ञानापत्तिस्थले आपाद्यव्याप्यापायकवत्ताज्ञानस्य कारणत्वेऽपि कार्यापत्तिस्थले कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यसामयया एवापादकत्वात् । प्रकृते तस्या पधाभायान्नापत्तिः संभवतीत्याशङ्कते नचतत्रापादकाभावइति।। तदुत्पादनि- पामकसामग्याएवेति ननु द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्यप्रकारकोपस्थितियोग्यताज्ञानादि. ििदता द्रव्यत्वे धर्मितावच्छेदकतासम्बध्धेन घटत्यायचिन्नप्रकारकशाग्दोबोधी. पादिका या सामग्री सा घटत्येऽवर्तमाना कथं तत्र घटत्वावच्छिन्नप्रकारकशाब्द- वोधमापादये दिति चेन्न । द्रव्यन्ये तदुत्पादनियामिका यादृशी सामग्री तादृश्या- येत्यर्थफ्रन्यात् । तथाच प्रध्यपदजन्यद्रव्यप्रकारकोपस्थिते: द्रव्यं घटइदंयाय ·PARAN 'व्युत्पत्तिषादः एवापादकत्वात् । नच. धर्मितावच्छेदकतासम्बन्पेन द्रव्यत्वादी तादृशान्वय- वोधोत्पत्तिमयोजिका द्रव्यपदजन्यद्व्यत्वाधरच्छिन्नविपयकोपस्थिति सवच्छि- नविशेष्यकयोग्यताज्ञानादिघटितसामग्र्येव । धर्मितावच्छेदकतायास्तकार्यनाव- घटावितद्रव्यपरमिति तात्पर्यज्ञानस्य द्रव्यत्यावच्छिन्नविशंप्यघटत्यायच्छि- सप्रकारकयोग्यताज्ञानस्याकाशाशानादेश सये तद्घटितसामग्री यथा द्रव्यत्वे धर्मितापच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्यायच्छिन्नप्रकारताक शादवोधमुत्पादयति तथा घटपदजन्यघटत्यप्रकारकोपस्थितेः घटोघटइदंयास्यं घटान्वितघटपरमिति तात्पर्यज्ञानस्य घटत्यावच्छिन्नविशेष्यघटत्यावच्छिन्नप्रकारकांग्यतादानस्या- काद्धाशानादेश सध्ये तघटिनसामग्री धर्मितावच्छेदकनासम्बन्धेन घटायपि . टत्यायच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधमुत्पादयेदित्यभिप्रायः । ननु यदि धर्मितावच्छे- दकतायाः प्रत्यासत्तित्यं तदात्थियमापत्तिः सम्भवति । तथादि कारणतायचंद्रदक धर्मायच्छिन्नघटितसमुदायरूपैयसामग्री सा च स्थीयकार्यतापच्छेदकापच्छिन्नी- त्पत्तिव्याप्या भवतीति सार्वजनीनम् एवंदिसति धर्मितावच्छेदकतामत्यासतिपक्ष घटस्वावच्छिन्नप्रकारताकझानत्यरूपकारणतावच्छेदकधर्माश्रयीमूतं यघटत्या- पच्छिन्नप्रकारताकघटत्यापच्छिन्नविशेष्यताकयोग्यताशानं तघटितसमुदायोऽपि सामग्रीस्यात्। साच घटत्वावच्छिन्नप्रकारताफघटत्यावच्छिन्नधिशेष्यताकशाब्दयो- धोत्पत्तिव्याप्यापि स्यात् । तदेव तु नास्ति किन्तु समधायेन गत्यापच्छिमाधि- शेष्यताकघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाठदयुद्धित्वापच्छिन्नं प्रति व्यत्वायच्छिन्न- विशेष्यताकघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताशानं समधायेन कारणमिति रीत्या. ऽऽत्मनिधप्रत्यासत्यैव कार्यकारणभावः । एवं सति घटत्यावच्छिन्नप्रकारताकघ- टत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दयोधस्य क्वचिदपि प्रसिद्धौ सत्यामेय घटत्याय. च्छिन्नप्रकारताकघटत्वायच्छिन्नविशेष्यताकशानस्य योग्यताज्ञानविधया कारणत्य तघटितसमुदायस्य सामग्रीत्यञ्चकल्पनाहम् । अन्यथा गगनकुसुमादिकं प्रत्यपि कस्यचित्कारणत्वकल्पनमुचितं स्यात् । तथाविधशाददयोधस्यैयामंसिद्धीच नो- क्तयोग्यतामानस्य कारणत्वं न धा तटितसमुदायस्य सामग्रीत्व न घेतत्स. मुदायरूपायाः सामग्या कार्यात्पत्तिव्याप्यत्वं नवाऽपत्तिः संभवतीत्याशयवान शङ्कते नवेति। द्रव्यत्वादाविति यथा तन्तौ पटउत्पद्यते इत्यत्र सप्तम्यवच्छेदक- त्यन्योत्पत्तावन्धये तन्त्ववच्छिन्नोत्पत्तिमान पदइत्यर्थी लभ्यते तथा प्रकृतेऽपि सप्तम्यर्यावच्छेदकत्वस्योत्पत्तावन्वये द्रव्यत्वावच्छिन्ना या घटत्वावच्छिन्नप्रकार. ताकशाब्दबोधोत्पत्तिस्तत्प्रयोजिकेत्यर्थो लभ्यते । सामग्र्येवेति एघकारी धर्मिताष. स्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानादिघटितसमुदायस्य सामग्रीत्वं व्यवच्छिमत्तिाननु कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कार्यस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन कारणस्य वायद- धिकरणं तदेवोत्पत्यवच्छेदकम् ) तद्धर्मावच्छितायामेव कार्योत्पत्ती तत्कार्यनि- रूपिता या या कारणता तत्तदवच्छेदकधर्माश्रयघटितसमृदायरूपसामग्र्याःप्रयोः जकत्वं चेति नियमोऽवश्यमुररोकार्योऽतएव कार्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन पार्यस्य घदस्याधिकरणं कारणतावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन कारणस्य कपाल.

·इत्यादि । म. संसर्गा छेदको पा सम्बन्धेन वि सम्व. सत्तिन्व- शाब्दबो- या व्यय- घा द्रव्या एककोटिन- द्रव्यादी , এমিনাথি पत्यादिति दात्म्येन सम्बन्धेन हि सत्तित्वपक्ष पत्थरूपी यः परम्परया वात्तदव- यच्छ- सप्रकाशा च्छेदकताविरहेऽपि द्रव्यत्वादिनिष्ठायास्तकार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वात् ताश- सामग्रयाथात्मनिष्ठप्रत्यासच्या द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकघटत्वाधवच्छिन्नाभेद- बुद्धित्वरूपस्वीयकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तरेव व्याप्यतया घटत्वादी धर्मिता- वच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेदवोधापादकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् निष कथं स्य बाधिकरणं यत्कपालं तदवच्छिन्ना घटत्याश्रयस्योत्पत्तिर्भवति । तस्यामु त्पत्ती घटत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितफारणतावच्छेदकीभूतदंडत्यायच्छिन्नघ- टिसामग्र्याः प्रयोजकत्यं च भवति । अतएव च कपालादाधिय न वृक्षादौ घट- उत्पद्यते इत्थञ्च धर्मितावच्छेदकताया प्रन्यासत्तित्यानगीकारे द्रव्यत्ये समधायेन कार्यस्य कारणस्य वाधिकरणन्याभावात् द्रव्यं घटइति शाब्दबोधो द्रव्यन्वउत्पद्यते पतत्वातिरिक्तव्यवच्छेदोऽर्थः तथाचोपस्थितीयविषयता शाब्दबोधीयाभेदत्याय- पच्छन्नसंसर्गतात्यव्यापिकति पर्यवसितोऽर्थः । व्यापकता च स्वावच्छेदकायच्छि- नप्रकारतानिरूपितत्य- स्वभिन्नोपस्थितीयविषयतावच्छेदकार्याच्छन्न विशेष्यता- 'निरूपितत्वोभयसम्बन्धेन । एवञ्च नीलोघटइत्यादौ अभेदत्यापच्छिन्नसंसर्गतायां 'नीलपदजन्योपस्थितीयविषयतायाः स्वावच्छेदकीभूतनीलत्यावच्छिन्नप्रकारतानि- रूपितत्व स्वभिन्नोपस्थिीयविषयतावच्छेदकोभूतघटत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपित- त्योभयसम्बन्धेन सम्वादुक्तनियमोपपत्तिः अधया स्वनिरूपितप्रकारतावद्धर्मा- -यच्छिन्नविपयतानिरूपितत्य स्वनिरूपितविपयत्वासमानाधिकरणविषयतायद्ध- मायच्छिन्नविषयतानिरूपित्योभय सम्बन्धेनोक्तव्यापकत्वाच्यं तेनोपस्थितीयवि. शेष्यतायाः प्रायशोऽनवच्छिन्नत्वेनस्वावच्छेदकधर्माप्रसिद्धावपि नक्षतिः यिपः यतायां स्वनिरूपितत्वञ्चसाक्षात्परम्परासाधारणम्बोध्यम् । एवञ्च सरूपोपस्थि. तस्यापि पदद्वयार्थस्य किश्चिदपेक्षया विरूपोपस्थितत्वेऽपि न क्षतिरित्यतिय. धेयम् । तथाविधान्वयेति अभेदान्वयेत्यर्थः । तत्पयोजकति अभेदान्वययोधप्रयो- जकेत्यर्थः।। यादृशमिति यद्धर्मावच्छिन्नमित्यर्थः॥ आपादकाप्रषिद्धेरिति अयम्भाय आपत्तिर्नाम तकः तर्कयामीत्यनुभयसाक्षिकमानसत्यव्याप्यजातिविशेपाथयः । तं प्रति आपाचव्यतिरेकनिश्चय आपाचव्याप्यापादकयत्तानिधयश्च कारणम् । इत्यञ्च यदि क्वचिदप्यभेदसंसर्गकघटत्वायच्छिन्नप्रकारताकघनत्यायच्छिन्नविशे- यताकः शाब्दयोधः स्यात् । स्यात्तदा प्रकृते आपाद्यस्य तादृशशाब्दबोधस्य ·कारणभावाः नतु विशेष्यदशभेदप्रयुक्ता अपीति महल्लाघवम् इच्थञ्चधर्मितावच्छे । दकतायाः प्रत्यासत्तित्वे सिद्धे घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकज्ञानत्वरूपकारणतावच्छ. युत्पत्तियादः योग्यताशानस्य धर्मितावच्छेदकं निवेश्य नदेनानन्तकारणताकल्पनमपेक्ष्य । बादमितावच्छेदकतासम्बन्धेनं शाब्दयुद्धौगाशसम्बन्धेन धर्मिताप न हेतुताकल्पनस्यैव युक्तत्वात् घटत्यादिधमिनावच्छेदककयटत्वाधयन्छिन्मभकारक पादकस्य न सम्भयतीत्यनेन च सम्बन्ध ॥धर्मितायन्छेदकंनिवेश्येति अपमः यः द्रव्यं घटइत्यादौ समवायेन द्रव्य त्यायन्छिन्नविशेष्यताकघटत्यायन्छिन्नम कारताक्शाब्दयोधम्प्रति समयायेन द्रव्यन्यायच्छिन्नविशेष्यताकघदन्यायच्छिा प्रकारताकशानत्येन योग्यताज्ञानस्य कारणन्यमेयम्प्रमयोघटइत्यादायपोत्येयं प्रमे समवायस्यप्रत्यासतित्यपक्ष घटत्यायच्छिन्नप्रकारताकयो. शादयोधयोग्यतामा नयोः कार्यकारणभायो विशेष्यतावच्छेदकधर्माणामानन्त्यादनन्तः स्यात धा तावच्छेदकताया प्रत्यासत्तित्यपक्ष तु धर्मितायन्दकतासम्बन्धन घटत्यावः च्छिन्नप्रकारताकशाम्दयोधे तेन सम्पन्धेन घटत्यायच्छिसप्रकारताफशानन्येन कारणत्यम्याच्य मतो विशेष्यतायछंदकधर्माणामनन्तत्वेऽपि तेषां कार्यताथच्छे दककोटी कारणतावच्छेदककोटी पा प्रवेशयिरहादेकण्य कार्यकारणभावाति महालाघवम्। नचैतत्पक्षे यदा चैत्रस्य घटत्याच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञान धर्मितावच्छेदकताप्रत्यासण्या द्रव्यत्यादी नास्ति अस्ति च मप्रस्य तदापि चैत्रस्य द्रव्यत्वादौ धर्मितावच्छेदकताप्रन्यासया घटत्यायच्छिन्नप्रकारताकशाम्दयोधाप- त्तिः मैत्रीयज्ञानस्य तथाविधस्य धर्मितायन्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यस्यादौ सत्पात समवायस्य प्रत्यासत्तित्वे तु नापत्तिस्तत्पुरुष सात तस्तद्वारणाय धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तत्पुरुषोयघटत्वावच्छिन्नमकारकश प्दयोधम्प्रति तेन सम्बन्धेन तत्पुरुपीयघटत्वापच्छिन्नप्रकारकशानत्येन कारण घाच्यमेवञ्चविशेष्यतावच्छेदकधर्माणामिय पुरुषाणामप्यानन्त्यादेतत्पक्षेऽपि का र्यकारणभावानन्त्यमेवेति पक्षद्वयेऽपि न्यूनाधिकभाव. लाययगौरवपरिज्ञानमेयदुर्धटमिति याच्यम् । चैत्रादिषु दशसु पुरुषेषु घटादिद शविशेष्यकद्रव्यप्रकारकशाब्दयोधस्थल सुकरमेय तथाहि समयायस्य मंसर्गत्वे समयायेन पटो द्रव्य मिति शाब्दयुद्धी . या घटोद्रव्यमिति योग्यताज्ञान समवायेन कारणमेवम्पटी द्रव्यमित्यापीत्येवं प्रमेण दशविधविशेष्यप्रयुक्ता दश कार्यकारणभाया एय घटादिघिय पुरुषेष्यपि द्रव्या न्वयम्य योग्यतया समवायेन द्रव्य चत्रइति शाब्दबुद्धी द्रव्य इति योग्यताज्ञान समयायेन कारणमेवं द्रव्यंमत्र इत्यापीत्येवरीत्या दशयिधपुरुषप्रयुक्ता दश कार्य, कारणभावा सर्वेपाञ्च मकलने विंशति कार्यकारणभावाः पयसिता धर्मितायच्छे- दकतापक्षे तु मितावच्छेदकतासम्बन्धेन चीयद्रव्यन्यावच्छिन्नाभेदसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारताकशाब्दवोधे तेन सम्बन्धेन चैत्रीयद्रव्यत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धाच छिन्नप्रकारताकयोग्यता ज्ञान कारणमिति रीत्या दशावध पुरुषप्रयुक्ता दशैयकार्य उमरा ५५वति ·सप्रकाशः पताज्ञानवलादेव घटत्वादी धर्मितावच्छेदकतासम्वनोन तदापत्तेः । नच योग्यता- निस्य धर्मितावच्छेदकनिष्ठमत्यासत्या हेतुत्वोपगमे द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य पदानु- स्थितत्वेऽपि द्रव्यत्वादी तादृशप्रत्यासत्त्या प्रत्यासन्नयोग्यताज्ञानात्तत्र तादृशप्रत्या [च्या शाब्दबोधापत्तिः। आत्मनिष्टमत्यासत्याहेतुभूतां द्रव्यन्वाधवच्छिन्नोपस्थिति दकस्य द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्य कघटत्वावच्छिन्नप्रकारकशानइच घटत्वावच्छिन्नप्र. कारकघटत्यावच्छिन्नविशेष्यकज्ञानेपि सत्यात्तद्घटितसमुदायस्यापि सामग्रीत्यं सम्भवतीति घटवैधर्मितावच्छेदकताप्रत्यासत्या घटत्यावच्छिन्नप्रकारकशाब्दबोधः कथन्नेति भावः। ननूक्तरीत्या योग्यताज्ञानस्य विषय निष्ठप्रत्यासत्या हेतुत्योपगमे तस्योपस्थितिसहकारित्वं न घटेत उपस्थितेहि समयायेन तद्धर्मावच्छिन्न- विषयताकशाब्दबोधे समवायेन तद्धर्मप्रकारकोपस्थितित्वेनैव कारणत्यं वाच्य . तत्तद्धमभेदेन कार्यकारणभावाननुगमेपि प्रकारान्तरस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् तथाच द्रव्यपदजन्योपस्थितिविरहेपि प्रमेयोघटइत्यादी घटत्वावच्छिन्नप्रकार- ताकशाब्दबोधोत्पच्या घटत्यावच्छिन्नप्रकारकशाब्दबोधोत्पत्तौ द्रव्यपदजन्योप- स्थितेरकिञ्चित्करत्वेन विनापि द्रव्यपदजन्योपस्थिति द्रव्यं घटइति शाब्दबी- वापत्तिरित्याशंकते नचेति वाच्यमिति परेणान्ययः ॥ धर्मितावच्छेदकनिष्ठ- प्रत्यासत्येति धर्मितावच्छेदकनिष्ठायाऽवच्छेदकत्वरूपाप्रत्यासत्तिस्तयेत्यर्थः प्र. त्यामत्तिः सम्बन्धः । प्रत्यासन्नेति सम्बद्धेत्यर्थः। शान्दवोधापत्तिरिति समवाय- स्य प्रत्यासत्तित्य तु द्रव्यत्यावच्छिन्नविशेष्यफघटत्वावच्छिन्नप्रकारकशाब्दबुद्धि- त्यस्य कार्यतावच्छेदकतया तदाश्रयः शाब्दबोधी द्रव्यपदजन्योपस्थितिम्बिना न क्वचिदप्युदेतीति भवति तदुपस्थितियोग्यताज्ञानयो: सहकारित्वमिति भाव।। आत्मनिष्ठप्रत्यासत्येति समवायसम्बन्धेनेत्यर्थः ॥ द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थिति- मिति अवच्छिन्नपदमत्राश्रयार्थक तथाच द्रव्यत्वाश्रयविषयकोपस्थितिमित्यर्थः द्रव्यत्यप्रकारकोपस्थितिमिति यावत् । अथ तद्धर्मायच्छिन्नकार्यात्पत्तिः तद्धर्मा- वंच्छित्रकार्यम्प्रति यद्यद्धर्मावच्छिन्न येन येन सम्बन्धेन कारण तत्तधर्मावच्छि- ग्नकार्यस्य कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाधिकरणे तत्तद्वविच्छिन्नस्य कारणस्य कारणतावच्छेदकीभूतेन तेन तेन सम्बन्धेन धर्तमानस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वमपेक्षते यस्य यस्य च वृत्तित्परक्षितं तस्य लस्य परस्परमहकारिपच अबलीस्थत सार्वजनीनम् भवति च घटत्यायच्छिन्नम्प्रति तादात्म्येन कपालस्वायच्छिन्नस्य समवायेन कपालसंयोगत्वावच्छिन्नस्य स्वभ्रमिजन्यत्वादिसम्बन्धेन चक्रत्या- धवच्छिन्नस्य च हेतुन्धमतो घटत्वायच्छिन्नकार्यस्य समवायेनाधिकरणे कपाले कपालत्वावच्छिन्नस्यतादात्म्येन कपालसंयोगत्वावच्छिन्नस्य समयायेन चक्रत्वावच्छिन्नस्य स्यभ्रमिजन्यत्वनैवं क्रमेण सर्यस्यैवकारणस्य स्वस्थका- रणतावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानत्ये सत्येष घटत्वावच्छिन्नस्योत्पत्तिरिति. इत्थश्च घटत्यावच्छिन्न प्रकारताकशाम्बुद्धित्यायच्छिन्नम्प्रति येन ·व्युत्पत्तिवाद मन्तरेणापि तादृशपमेयत्वाद्यवृच्छिन्नोपस्थित्यादिदशायां प्रमेयत्वादौ धर्मितावच्छे- दकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य फलजनकत्वाचाशद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थिति- विरहस्याकिश्चित्करत्वादिति वाच्यम् । समानप्रकारतामत्यासच्या पदार्थोपस्थि. त्तदा यद्यद्धर्मावच्छिन्न कारणं तत्तद्धर्मावच्छिन्नं घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोध- रूपकार्यस्य धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनाधिकरणे द्रव्यत्वे यदि वर्तमानस्यात्स्या- द्रव्यंघटइति शाब्दबोधस्तेषां परस्परस्यरसहकारिन्वञ्च नचेतदस्ति उपरिपतेः समवायेन कारणत्व द्रव्यपदजन्योपस्थितेः समवायेन द्रव्यत्वे वृत्ति स्वविरहातू । तथाचानयारीत्या शाब्दयोगानुपपत्तरेव सम्भवे आपत्तिमदर्शन- मयुक्तम् । एघमनयेवरीत्या सहकारिन्वस्यानुपपत्तिसम्भवे प्रमेयत्वादौ व्यभिचा- रम्नदश्यं तदनुपपत्तिप्रदर्शनमप्ययुक्तम् किञ्चैयं घटत्यप्रकारकोपस्थितिरपि समघायेन द्रव्यन्ये नास्तीति तस्या अत्यसहकारित्वम्प्रदर्शयितुमुचितमिति चे. न्मैवम् । तद्धर्मावच्छिन्नकार्यात्पत्ति. तद्धर्मव्यापफा यावन्तः कार्यतावच्छेदकधर्मा- स्तत्तदाश्रयकार्यम्प्रति यपद्धर्मावच्छिन्ने कारण तत्तद्धर्मावच्छिन्नकारणस्य स्व. स्वकार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्तद्धर्माश्रयकार्यस्याधिकरणे कारणतावच्छेदकस. म्बन्धेम सम्बद्धस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वमपेक्षते इत्यस्यापि नियमस्यायश्यफत्वात अन्यथा विपयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षम्प्रति तादात्म्येन विषयस्य कारणत्वेन त्वइमनोयोगादेः ज्ञानसामान्यम्प्रति समवायेनैव कारणत्वेन पिपयतासम्वन्धेन प्रत्यक्षाधिकरणे विषये घटादौ . • त्वङ्मनोयोगादे ममघायेन वृत्तित्वविरहेण तस्य विषयसहकारित्वन्नोपपद्येत ऊक्तरीत्या तृपपद्यते प्रत्यक्षत्यव्यापकीभूतज्ञानत्वाधयाम्प्रति कारणस्य मायांगस्य स्यकार्यतायच्छेदकोभूतसमयायसम्बन्धेन प्रत्यक्षाधिकरणे आत्मनि कारणतावच्छेदकीभूतसमयायमम्बन्धेन पूर्वक्षणवृत्तित्वस्य सत्यात् नथाच घदत्यप्रकारफोपस्थितिमन्तरेण घटत्यावच्छिन्नप्रकारकशास्युद्धित्वाय. का छिन्नम्य न क्याप्युत्पत्तिसम्भयः । घटत्यावच्छिन्नप्रकारताशाब्दबुद्धित्यः ध्यापयमुपस्थितिकार्यतायच्छेदकोमूतं यदटत्वायच्छिन्नधिपयताकशायदबुद्धित्यं तदायकार्यम्प्रति कारणस्य घटोपस्थितेः स्वकार्यतारच्छेदकसमयायसम्बन्धेन तदायकार्यस्याधिकरणे आत्मनि पूर्वक्षणायच्छेदेन वृत्तित्वस्योक्तशाश्दवोधो. पत्तायपेक्षितन्यात् द्रव्यत्यप्रकारकापस्थितिकार्यतापच्छेदकस्य द्रव्यत्वावच्छिन्न. विषयाशाम्दयुदित्यस्य घटन्यायच्छिन्नप्रकारकशाम्खुदिन्याव्यापकल्यान्न द्र. म्यत्यप्रकारकोपस्थितः पूर्यकालसायापेक्षाऽनस्तद्विरदेऽपि घटत्यायच्छिन्नप्रकार पशाग्दयांधापत्ति मम्भयतीति साहिसिता इत्यश्च कारणतापच्छेदकसभ्य. धेन यथारगाधिकरणं तदनच्छेदेन कार्यान्पत्तिप्रापक्षणवृत्तिन्याभायपय सह- कारितायिदप्रयाजको याच्याति मर्यमयदातम् । ताशप्रमेयत्वेत्यादि ताश. पदमा मनिष्टप्रन्या तुमनेत्यर्थक तम्योपस्थितापम्ययः । अकिञ्चित्करत्वादिति त्यहम- ·सप्रकाशः तेः शाब्दवोधे हेतुत्तोपगमात् येन सम्बन्धेन यद्धविच्छिन्नकार्यम्मति कार्यप्रतिरोधाक्षमत्वादित्यर्थः । शाब्दयोधे रेतुत्वोपगमादिति अथोक्तरीत्योप- स्थितिसहकारित्यस्य योग्यताज्ञाने उपपत्तायपि तत्राकासाशानसहकारित्यानुप- पत्तिरस्त्येय घटो द्रव्यमित्याकावाज्ञानमन्तरेणापि घटत्वावच्छिन्नप्रकारकयोग्य. ताशानस्य प्रमेयो घटइत्यादी फलजनकन्वात घटो द्रव्यमित्याकाशाज्ञानस्य घटन्यायच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधोत्पत्तावकिञ्चित्करतया तद्विरहेऽपि योग्य. नाज्ञानादिना घटो द्रव्यमिति शाब्दबोधापत्तिरिति चेन्न तद्वविच्छिन्न- कात्पित्तिस्तदमव्या'यकिश्चिद्धर्मावच्छिन्नकार्यम्प्रति यद्यदर्मावच्छिन्न कारण ततद्धविच्छिन्नस्य स्वस्वकार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्याधि- करणे कारणतावच्छेदकसम्बन्धेनवर्तमानस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वमपेक्षते इत्यस्य व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्यात्पत्तीव्याप्यधर्मावच्छिन्नसामग्र्या अपेक्षितत्वनियमस्वरू- पभूतस्याप्यावश्यकत्येन प्रकृते घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधत्वव्याप्योयो घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबोधत्वादिधर्मो घटो द्रव्यमित्याद्याकाद्वाज्ञानजन्यतावच्छेदकीभूतस्तदयच्छिन्न घटो द्रव्यमित्याद्या कारकशाब्दवीधरपकार्यम्पति घटो द्रव्यमित्याचाकाद्धाज्ञानत्वावच्छिन्नस्य कारणस्य स्वनिरूपितायाकार्यतातदवच्छेदको य समवायसम्बन्धस्तेन घटत्वावच्छिन्नप्रका- रताकशाब्दबोधरूपकार्यस्याधिकरणे आत्मनि कारणतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन तदुत्पत्तिमाक्षणायच्छेदेन वृत्तित्वविरहेण घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधाप तेरसम्भधात्।। अथैवमपि घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधन्यव्याप्यन तीनप्रकार- टवावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित प्रमेयत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दर 'प्रेमयत्वेऽप्यस्त्यतः च्छिन्नकार्यस्य कारणं घटः प्रमेयइत्याकाङ्क्षाज्ञानपपि, उक्तावच्छेदकताविशिष्टप्रका- प्रमेयत्व इव द्रव्यत्वेऽपि घटत्यावच्छिन्नप्रकार स्यत्वसम्बन्धेग उपस्थितीया याशस. प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थित्यभायादेव न रिवच्छिन्ना धा या विषयता तस्या. तार- भमूहालम्बनानासाज्ञानदशायां द्रव्यमा निरवच्छिन्ना घायावृत्तिज्ञामीयविषयता द्रव्यत्यै सस्थाव्यघट. प्रमेयो तथाच प्रकृते स्वप्रयोज्यत्वसम्बन्धेनोक्तावच्छ. बाधकाभावादिति चेन्न घटसम्बन्धेनोपस्थितिद्रव्यत्यनिष्ठैव मनु प्रमेयत्वनि- शाब्दयुहित्ययश्तभाव ॥तुतांस्वीकृत्येति प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दयोधम्प्रती. विसरलयपरतस्य टोद्रव्यमिति शाब्दवोधः प्रकारतासम्बन्धेन घटेऽप्यस्ति तत्र दको मूतसमनेघनिधनोपस्थितिनास्ति घटपदाघटविशेष्यिकाया एवोपस्थिते- म्वग्राहकप्रकारात "गशंकृते नचपदार्थऽपीति पदार्थश्चाध पदवृतिज्ञानीयमुरयविशे- नुगतरूपेण कारगन्या ज्यामत्त्येनि प्रकारनामम्बन्धेनेत्यर्थः । परामर्शकारणतेत्यादि शानम्याहेतुत्यपक्षमाधः पिच्छेदकतागम्पन्धन तहिङ्गकानुमिती धर्मितावच्छेदक- रामर्शत्वेन कारणत्ये यन्त्र भाविज्ञानमप्रमेत्यमामाण्यज्ञानो. स्मद्गुरुचरणे गदाधर तर आत्मनि सदिया ·सप्रकाशः ससइत्यादिवाक्याजातिवाद्यवच्छिन्नधर्मितायच्छेदकताकतद्धर्मावच्छिन्नमकारता छेदकताकाभेदान्वययोधस्य वारणायतद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकमकारतानिरूपि धर्मितावच्छेदकतावच्छेदकत्वमत्यासत्या शाब्दवोधम्मति तद्धर्मभेदस्यापि पृथकारण- त्वं कल्पनीयमा एवं दण्डवान् दण्डवानित्यादिवाक्याइण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नयति तदवच्छिन्नवदभेदान्वयवोधस्य वारणाय दण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नावच्छेदकताकम- कारतानिरूपितविशेप्यतानिरूपित संयोगत्वाद्यवन्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छे फत्वभेदस्य सत्यादिति चेदनास्मगुरुचरणा. विशेष्यतात्यसम्बन्धेन शावुद्धौ प्रकारताचदन्यत्वं हेतुः प्रकारतावत्ता च स्वनिरूपितत्व स्वनिरूपितावच्छेदक- तात्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन, व्यापकता च स्वनिरूपितावच्छेदकतावश्यसम्बन्धेन अवच्छेदकतावत्ता च स्वसामानाधिकरण्य स्यायच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्य स्वान वच्छेदकानयच्छिन्नत्वस्थवृत्तित्वतच्चतुष्टयसम्यन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वानवच्छेदकान- वच्छिन्नन्यसम्बन्धेनेति प्राहु तथाच नीलीघटइत्यादी विशेष्यतान्यसम्बन्धेन शाब्दबोधी घटत्यायच्छिन्नविशेष्यतायां तत्र नीलम्घावच्छिन्नप्रकारतायाः स्यनि- रूपितत्वसम्बन्धेन सत्वेऽपि म स्पनिलपितावच्छेदकतान्यव्यापकत्वसम्बन्धेन 'सत्य घटत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः स्वनिरूपितायच्छेदकतापरवसम्बन्धेन नील. त्वनिष्ठावच्छेदकतायामसच्चान्नीलन्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटत्व निष्ठावच्छेदकत्वयो: सामानाधिकरण्यविरहादतः प्रकारतावदन्यत्वसत्यान्नानुपपत्तिः । न चोक्तप्रकार- तावदन्यत्वे हेतुत्वस्याभिमतत्वे ससइत्यादिधाक्यादित्यारभ्य गिर पच्छिन्नत्य- निवेशोऽपि पूर्ववठोध्य इत्यन्तग्रन्थस्यानुत्थानापत्तिस्तद्दोपस्याप्यनेनैवकार्यकार- णभावेन वारणादिति वाच्यं तत्पर्यन्तस्याप्यत्रैवतात्पर्यादिति इत्यञ्चससइत्यादि- ग्रन्थस्तु यथाश्रुतरीन्या पवं व्याख्येयः ससइत्यादीति अत्रतत्पदृप्रथजातिमद्रोधक 'तथा च तद्धर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदयताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रकारताक- विशेष्यतानिरूपितनिरयच्छिन्नावच्छेदकता सम्बन्धेन शाब्दबुद्धी तद्वर्गभेदस्य कारणत्वोक्तायपि जातिमान् जातिमानित्यस्म न चारणम् तद्धर्भपदेन घटत्वस्य परिग्रहे तन्निष्ठायच्छेदकताकप्रकारताकविशेष्यतानिरूपितावच्छेदकत्वाथये पट- त्वादी घटत्यभेदसत्वादिनिभावः । अथोक्तभेदस्यकारणन्वेपि दण्डवान, दण्डवान इत्यादी शाब्दयोधापत्तिः। तथाहि भनुवर्थ सम्बन्धी। सम्बन्धधात्र संयोगः तन 'संयोगांशे दण्डप्रतियोगिफ्त्यस्य प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धेन दण्डस्य घा विशेषणत्वात् दण्डत्देन दण्डस्य संगोगत्वस्य स्वरूपतः संयोगनिष्ठावच्छेदक- ताया अवच्छेदकत्वात | तन तद्धर्भपदेन दण्डस्य परिग्रहे तदवच्छिन्नावच्छे. दकतानिरूपितप्रकारताकविशेष्यतावच्छेदकताश्रये संयोगत्वे दण्डभेदस्य सत्या. त् । एवं संयोगत्यस्य परिग्रहे तद्भदस्य दण्डे सत्यादित्याह एवंदण्डवानित्यादि।। दुष्डसंयोगत्यादीति दण्डसंयोगन्योभयादोत्यर्थः आदिपदेनस्थलान्तरपरिग्रह यत्रप्रकारतावच्छेदक विशेष्यतावच्छेदफयोरेकतरफोटोस्यरूपतो दण्डत्यस्यापच्छे. .

·सप्रयाश च्छेदकतासम्बन्धेनानुमितौ शाब्दयोधे च घटत्वादिभेदस्य हेतुत्वान्तरकल्पनमनादे- यमेवा सद्धर्मभेदस्पैकककारणतथैव सकलातिप्रसङ्गवारणसम्भवादिनि कृतं पल्लवितेन। भेदान्वयबोधश्च प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयोः प्रत्ययार्थन कचिन्निपानार्थन च सममेष जायते नत्यन्येन। सत्यपि पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिरूपकारणकलापे राजापुरुषः भूतलंघट इत्यादौ पुरुपाद्यशे राजभूतलादेः म्वत्वायत्वादि सम्बन्धेन तण्डुलःप- चति चैत्रः पच्यते इत्यादी कर्मत्वकर्तृत्वादिसम्बन्धन सण्नुलचैत्रादौ पाकादेः स्व- कर्मकत्वस्यकतकत्वादिसम्पन्न पाहायशे या नाटलंचनगदेरन्ययारोधान्निपातातिरि- तपातिपदिकार्थयोः क्रियाताशप्रातिपदिकार्थयोश्चभेदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्न- त्वात् विभत्त्यर्थमन्तराकृन्य तयोरप्यन्वयवोधात्साक्षादिति निपातातिरिक्तत्वादि- विशेषणात् भूतले न घटः घटो न पट इन्यादौ घटानार्थाभावेन मुखंचन्द्रइवेत्या- पयतासम्बन्धेन ज्ञानम् उक्तावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति व्यापर्क नच निरवच्छिन्नघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रकारतानिरपितविशेष्यतानिरूपितनिरव- च्छिन्नावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दयोव प्रति घटत्यान्यवृत्तिविपयतासम्बन्धेन ज्ञान व्यापकमित्यपि वस्तु युक्तं घटो नीलघटइति विधेयाशेऽधिकावगाद्विशा. ब्दयोपानीफारपक्षे उत्तावच्छदकत्यसम्बन्धेन शाबोधाधिकरणे घटत्वे घट- त्यान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्वासावेग तस्य व्यापकवासम्भवादिति चेन्न “निरवच्छिन्न वटत्वनिष्टावच्छेदक्त भि-नावन्छेदकत्वानिरूपितप्रकारतानिरूपित- विशेश्यतानिरूपितागवच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधप्रनि घटत्वान्य- 'वृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य व्यापकत्वाधाभावादिति अधिकन्तु गूढार्थतत्वा लोकेटलोनीयम् ॥ मैदान्वयनोयथेति भेद शब्दोऽभेदान्यसम्बन्धेषु पारिभा- गिकः । प्रातिपदिकांयधात्वर्थयोरित्या पठ्या प्रतियोगिन्यानुयोगित्वसाधारण- नि पितत्ववाश्रयोऽर्थः तस्य भेदान्वयघोधघटकाभेदेऽन्वय तथा प्रातिपदिकार्थ- निरूपितो धात्यर्थनिरपितश्च यः प्रत्ययार्थनिपातार्थान्यतरमिरूपितो भेदान्वय- स्तद्विपयकएव शाब्दबोधो जायते नतु तदन्यनिरपितभेदान्वयविषयक इत्यर्थ । सम्वन्यनेति अम्य अन्वयम्याव्युत्पन्नत्यादिन्यनेन सम्बन्ध रियाप्रातिपदिकार्थयारपि भेदेनान्धयेबाधकमाह तण्डलापचतीति । ताशेति निपातातिरिक्तेत्यर्थः अव्यु- 'त्पन्नत्वादिति निपातातिरिसनामानिष्टा या विभक्त्यातिरिक्तभेदसम्बन्धा- र्या प्रकारता तनिरूपितविशष्यतासम्बन्धेन शान्दयोधं प्रति नामपदवृत्ति भन्योपस्यिनेविशेष्यतासम्बन्धेन प्रतिबन्धात्यानादृशप्रतिवन्धकतानझीकारे चजापुरपइत्यादावपि भेदाग्ययोधापतिरिति भावः। भूतले घटइत्यादौ भूतल- शिवस्येबाधेयत्वसम्यन्यैन भूतलादेरपि घटादौ भानात एवं गतः पुरपात्या, दो जिस्यत्यम्येन स्वत्वसम्बन्धन राज्ञोऽपि पुरुषांश भानादाह विभक्त्यर्थम- ·तिसाध्यताधिशिष्टं यागे कार्यन्यान्वयवोधने उपवाक्यस्य निराकान्वप्रम. ६५ rom Mhwv vowwwvvvvvvvvvvAAA- भाधरूपत्वेन विशेषणवति विशिष्टाभावस्य विशेष्याभावरूपत्वेन च प्रकृते तत्त. प्रभाकराणाम्मते वित्यर्थ । एपा हि तेषां प्रक्रिया स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ लिडो नेष्टसाधनत्वमर्थ. प्रत्यह शुचि. संध्यामुपासीत इति विधरनामापत नित्यस्य कर्मणः फलाजनकत्वेन संध्योपासनमिष्टसाधनमिति बोधस्ट नचास्तु कार्यत्वमेव लिडर्थस्तथाचोक्तवाक्यात् स्वर्गकामनियोज्यताको नाकत्वसम्बन्धेन स्वर्गकामविशिष्टो वा याग कार्यतावानिति बोधइतिपय यता स्वर्गकामनियोज्यताकत्व न स्वर्गकामवृतिसाध्यत्वं तथासति स्वर्ग व्युत्पत्तिवादः दौ मुखचन्द्रादीनामिवार्थसादृश्यादिना नकलशभक्षयदित्यादी नैयायिकमते नन- पस्थाप्येन वलवदनिशननुवन्धित्यविशिष्टेटमाधनत्रादिरूपविध्यर्थाभावन धात्व- थभक्षणादेरनुयोगितया गुरुमते तु विध्यर्थापाशे विशेपणन यान्वितेन नत्रुपस्था- न्तराकृत्येति मम्बन्धकोटी प्रविश्येत्यर्थः। कलअमिति कलशब्दार्थस्तु "विषा. क्तेनैव चाणेन हनी यो मृगपक्षिणौ । नयोमिं कल स्याटुष्यमांसमथापि वा इति कोशेऽभिदितः । विशिष्टेष्टसाधनवादीति आदिना यतिसाध्यत्वस्य परिग्रह. ननु नैयायिकमत बलबदनिष्टाननुन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वविशिष्ट तिसाध्यताज्ञानं न प्रवृत्तिम्प्रति हेतुः नयाणां विशेष्यविशेपणभाव विनिगमना विरहेण गुरुधर्मावच्छिन्नानेककारणत्यप्रसङ्गात् किन्तु बलवदनिष्टाननुबन्धित्व ज्ञान मिष्टसाधनताज्ञानं कृतिसाध्यताज्ञानश्च त्रितयमेव हेतुः प्रयाणां परस्परम हकारित्वाच्च नैककशः प्रवृश्यापत्तिः एतज्ज्ञानत्रयपिपयाणां पलवदनिष्ठाननुवः न्धित्वादीनां त्रयाणामेघ च लिडादिपदशक्यता ननु वलयदनिष्टाननुबन्धि स्वविशिष्टेष्टसाधनत्वविशिष्टकृतिसाध्यतात्वेन प्रयाणां विशेष्यविधेपणभावे वि. निगमनाविरहेण गुरुधर्मायच्छिन्नशक्यताबाहुल्यप्रसङ्गात् एयञ्च प्रयाणामेय योग्य तावलाद्धात्वर्थयागादायन्वयात् पचेदित्यादी पाक कृतिसाध्य इष्टसाधनं बलय: दनिष्टाननुबन्धीचेत्याकारको योधः यजेदित्यादावस्येवमेव बोध्यम् पयंसति न कलज भक्षयेदित्यादौ प्रयाणामेयविध्यर्थत्यस्य तेषां नर्थाभावेन प्रतियोगित- याऽन्ययस्य च युक्तत्वेऽपि कलजभक्षणे ऋतिसाध्यत्वम्य तृप्तिस्पेष्टसाधन त्वस्य च सत्यान्नतयोविध्यर्थन्वं येन तदभावो नत्राप्रत्याप्येत नवा चलवं . दनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वविशिष्टइतिसाध्यत्वस्यविध्यर्थत्यमुक्तरीत्या गौरवप्रसङ्गात् क्न्त्वित्र बलवदनिष्टाननुवन्धित्वमेवविध्यर्थस्तदभावएवं मोबाध्यते एवञ्च विशिष्टस्य विध्यधत्यं तस्याभावेन महान्ययाभिधान चायुक्तमिति चेदवेदं प्रतिभाति नअसमभिव्याहारस्थले तेषामेकेविशि. पापरस्यापि विध्यर्थत्वं तदभावस्य नमर्थन्य च सम्भवति नच त्रयाणां विशेष्यविशेषणभाव घिनिगमनाविरहः विशेष्यवर्ति विशिष्टायावस्य विशेषणां द्विशिष्टाभावानां बलबदनिष्टाननुबन्धित्याभावरूपतेयस्यादिति । गुस्मतेत्यिति टत्व ·सप्रकाशः कार्य अथवा कार्यत्वस्यापि कृतिमाध्यतात्मकत्वात् नच तदीयकृतिसाध्यत्वधीविशेष्यत्यमेव तनियोज्यताफत्वमिति वाच्य स्वर्गकामः पचेदिल्यादेः प्रामाण्यप्रमगात् स्वर्ग- कामनिष्ठं यत् पाको मत्कृतिसाध्यः, इति ज्ञानं तद्विशेष्यत्यस्य पाके सथात् फिन्तु स्वर्गकामनिष्ठस्वर्गसाधनताज्ञानजन्य कार्यताज्ञानविशेष्यत्वमेव स्वर्गकाम- नियोज्यताकत्वम् । इत्यश्च स्वर्गकामनिष्ठं यत्स्व साधननाज्ञानं तद्यागविशेष्य- कं प्रथमं न सम्भवति यागस्य हि इच्छाविशेषरूपत्वेन स्वर्गपर्यन्तस्थायित्वाभावान साक्षास्वर्गसाधनत्यं किन्तु स्वजन्यादृष्टद्वारैव तथाचादृष्टम्योपस्थापकपदाभावे उपस्थित्यसंभयात् स्वजन्यादृष्टयत्वसम्बन्धावच्छिन्ना या स्वर्गसाधनता तत्प्रकार- कयाधिशेष्यकशानस्योक्तवाक्यादनुत्पत्तेः अन्विताभिधानधादिनां तेषाम्मते सम्बन्धस्यापि पदोपस्थितस्यैव भानात् अतः कार्य एव लिडादिविधिप्रत्ययस्यार्थः कार्यश्चापूर्याख्यमदृष्टापरपर्यायं तत्रकार्यन्वंतु कृतिसाध्यत्वमेव तेनैवरूपेणलिङादि- नाऽपूर्वस्यप्रतीतिः तथाच लिडादिपदेन कार्योपस्थिन्या स्वर्गकामनिष्ठेन कार्य स्वर्गसाधनम, इत्याकारकज्ञानेन जायमानं यत् कार्य कृतिसाध्यम् , इत्याकारक कार्यत्वेनापूर्वाषगाहिज्ञान नद्विशेष्यत्वस्यापूर्व सन्धात्तत्रोक्तनियोज्यताकल्यान्व- यस्तदेकदेशेकृतावेय धात्वर्थयागादेः विषयन्यसम्बन्धेनान्वयस्तथाच यागघिपयककार्य स्वर्गकामनिष्ठस्यसाधनताज्ञानजन्यकृतिसाध्यताज्ञानवि. शेष्यम्, एतत्स्वरूपपयवसायी, यागस्य स्व कामनियोज्यताकम, इत्याकारकः प्रथममन्वयवोधः नियोज्यताकत्वानवगाही, यागस्य कार्य स्थर्गकामकृतिसाध्यम् , इत्याकारक: प्रथममन्वयको धः। तदनन्तरं यागजन्यस्यापूर्वस्य स्वगकामकृति साध्यन्व स्वर्गकामनियोज्यता- कत्वम्या यागस्य स्थगकामकृतिसाध्यत्वं स्गकामनियोज्यताकत्यम्बिनाऽनुपप- नमित्यनुपपत्तिज्ञानसहकृतात स्थगकामो यजेतेति वाक्यादेव, स्वर्गकामनियो- ज्यताको याग; इत्याकारकः यागः स्वर्गकामस्यकृतिसाध्य. इत्याकारको धा या. गादिगोचरप्रवृत्युपयोगी जायमानोबोध औपादानिकोबोधइति व्यपदिश्यते | तृप्तिकामोभुश्चीतेत्यादौ लौकिकलिडादिस्थले तु कार्यत्वमेवलिङयस्तस्य भोज- नेऽन्वयात् तृप्तिकामस्य कार्य भोजनमित्यन्वयबोधः अनापि कार्यत्व कृतिसा. ध्यत्वं सर्वत्र च कार्यत्वाश्रयमुख्यविशेष्यकएष चतन्मते बोधः सिद्वार्थकस्थले तेःशाब्दबोधस्यानजीकृतत्वात् । न कलज भक्षयेदिन्यादौ निषेधस्थले तु नत्रा- असे प्रतियोगितासम्बन्धेन धात्वर्थभक्षणस्यान्ययः कलजभक्षणाभावस्य च जन्यत्यसम्बन्धेन लिइन्थकार्येऽन्ययः तथाच कलमभक्षणाभावजन्य कार्यमिति प्राथमिकोऽन्वयबोधः अनन्तरं च कार्यस्य कलञ्जभक्षणाभावजन्यत्व ख्यापनं कल. जभक्षणस्य दुरितसाधनत्वं विनाऽनुपपन्नमित्यनुपपत्तिज्ञानसहकृतादुक्तवाक्या- देष कलञ्जभक्षण दुरितसाधनत्वमयगन्य ततो निवर्तते इति । अथ प्रम- -दाहालमतमध्यप्रसंक्षेपतः प्रद६ ते तेपान्त्येषा प्रक्रिया भावनाज्ञानमेव प्रवृत्ति का प्रवृत्तिद्विविधाम्वेच्छाधीना परेच्छाधोना च तयाद्यायाम्प्रवृत्ताविष्टसाधन- त्रासानं कारणं द्वितीयस्यामाज्ञाप्रेरणादिज्ञान कारण गुरोराज्ञय करोमि चेनस्य ह ·विग्रहवाक्यसमासयो समानाकारकानुभवजनकत्वमप्युपपद्यते तथाच . भिन्न पुरुष इत्यभेदान्वयबोधः स्यात्तथासति विग्रहवाक्यरूमासयो चिता एव मत्युक्तवाक्यात राजसम्बन्धवान् पुरुषड्न्यन्वयवोधम्य जायमा। व्युत्पत्तिपाद प्रेरणयेदं फरोमोत्यादिव्यवहारात् आधादिश्च प्रपतयितृनिष्टप्रय|पुरूपप्रधृत्व नुकूल व्यापाररूपा भावनैव सा च यत्र प्रयतयिता चेतनम्न तमिष्ठा तदभिप्रार रूपा या चाचेतनो लिडादिः प्रयतयिता तग्राभिधापदव्यपदेश्या प्रयतनाऽपर पर्याया प्रवृत्यनुकूलव्यापारयिशेषरूपय भायना तादात्म्येन लिडादिनिष्टर न समवायेन तन्मते मम याया नहीकारण धर्ममिणोस्तादाम्यस्यै पापगमात् भावनां शारदीभाधनेति व्यपदिशन्ति तथाच गुर्यभिप्रायशानायथा शिप्यार तते तथा लिडादियिधिनिष्टोतभावनाशानान सई आम्तिशाः प्रयतन्ते इत्या भायना द्विविधा आर्थीभाधना शाग्दीभाषना च तत्रार्थ निष्ठाऽर्थीभायना अयोग गादिः आत्माच तत्र यागादिनिष्ठत्व यागादिविषयकत्यम् आत्मनिष्टत्यमात्मावि तत्व तथाच यागादिविपयिकाऽऽत्माश्रिता प्रवृत्तिरार्थीभायना अर्थभाषनाशिष यिका शब्दनिष्ठा भावना शादोभायना उभयाऽपि भावना लिडादिविधिया च्या तत्रार्थीभावना लडादियाच्याऽपि तथाच आख्यातत्यमर्थभायनाया: शक्तता यच्छेदकं विधित्वं शाब्दभावनायाःशक्ततावच्छेदकं तदुक्तम् । अभिधां भाषा माहुरन्यामेव लिंडादय । अर्थात्मभावना न्यन्या सख्यातस्य गोचरः॥ इति प्रार्थाभावनेत्यस्य अर्थविषयिणी आत्मनिष्ठाभावनेत्यर्थः भावनात्य किंभाव्य केनभाव्यं कथभाव्यमित्यं शत्रयपट्यापारत्यरूपम् तत्रशाम्दभाधनायां कभाव्य मिति फलाकासागमार्थीभावना फलत्वेन मम्बध्यते केन भाव्यमिति फरणाका सायां लिडादिज्ञान करणत्वेन सम्बध्यते कथम्भाव्यमिति इतिकर्तव्यताकालायां प्राशस्त्यज्ञानमिति कर्तव्यतात्वैन सम्बध्यते अर्थभावनायान्तु स्वर्गादि फलत्वेन यागादि, करणत्वेन प्रयाजादिकमितिकर्तव्यतात्वेन सम्बध्यते तथाच स्वर्ग कामी यजेतेति वाक्यात यागकरणिकाप्रयाजादीतिकर्तव्यताकास्थगफलिकामा बना लिड्ज्ञानकरणकप्राशस्त्यज्ञानेतिफर्तव्यताप्रवर्तनाविषयीभूतेतिबोधः । । तन्मते न फलनं भक्षयेदित्यादीनिवतनय विधिप्रत्ययार्या नो घातकन्यमा- प्रम् एवञ्चार नार्यस्य धान्वर्थन प्रातिपदिकाथेन याऽन्वयविरहान्नैतन्मतं भट्टा चार्येणात्र प्रदर्शितम् ॥ मण्डन मिश्राणाम्मते तु नेयायिकानामिवेष्टमाधनत्यमेव विध्यर्थः तदुक्तं तैः। 'पुंसां नेष्टाभ्युपायत्वात्कियास्वन्यः प्रयत्नकः । प्रवृत्तिहेतु धर्मच प्रवदन्ति प्रयर्तनाम्।' इति अस्यार्थस्तु 'इष्टाभ्युपायन्यात. इएसाधनन्यात अन्यो धर्मः बियामु न प्रवर्तक किंत्विष्टसाधनत्वरूपो धर्म एवप्रवतनष प्रवृत्तिहेतुधर्ममिटसाधनत्वाख्य प्रवर्तनाम्प्रयदन्तीति अष्टाभ्युपायत्वपद तमा परम् । एतन्मते न कलञ्जम्भक्षयेदित्यादायपि नैयायिकवदेव बोधइति प्रतिभाता सममा नाकारकानुभयजनकत्यनियमो भज्येत अतो राजपदस्य राजमम्बन्धएथ दो भणी- Part ·संप्रकाशः प्याभावेन धात्वर्थभक्षणादेः प्रतियोगितयान्वयेऽपि न क्षतिः। राजपुरुपइत्यादिसमास- स्थले तु पुरुषादिपदार्थन समराजादिपदार्थस्य न भेदान्वयवोधः किंतु तेन सम विभत्तयन्तार्थविशिष्टलाक्षणिकराजादिपदोपस्थाध्यराजसम्बन्ध्यादेरभेदान्वयबोध एवेति नदोपः एवं मुखंचन्द्रइत्यादिरूपकस्थले चन्दादिपदस्य चन्द्रादिसदृशलक्षण- या चन्द्रादिसंशाभेदान्वयबोधएव नतु सादृश्यादिसम्बन्धेन चन्द्रादेमुखादायन्वय- इति न तत्र व्यभिचारः । केचितु रूपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशे न लक्षणा किन्तु तत्र मुख्यार्थचन्द्रादेरभेदभ्रमो मुखादी मुवं न चन्द्र इत्यादिविशेप- दर्शनदशायाञ्च न तत्र शाब्दोऽभेदप्रत्ययः अपितु शब्दजन्यविश फलितपदार्थोप- साक्षाभेदेनानन्धयनियमस्वीकारो नोचितइत्यताट राजपुरुपइत्यादोति अय- मभिप्रायः उपदर्शितान्धयव्यतिरेकाभ्यां गृहीतस्य नामार्थयोभैदानन्ययनियमस्य बलवत्तरवाधकावृते परित्यागो नोचित. उक्तस्थलं हि राज दिपदार्थस्य राजा- दिसम्बन्धिनि लक्षणोपगमेनापि निहि. । यद्यपिसम्बन्धिनि लक्षणोपगमे विय- हवाक्यसमासयोः समानाकारानुभवजनकत्वनियमभङ्गः प्रसज्ज्यते तथापि पीत- मम्बरं यस्येति विग्रहती यत्मान्धपाताभिन्नाम्ब मिति बोधस्य पीताम्बरइति बहु- बीहेच पीता भिन्नाम्बरवानिति बोधस्य विभिन्नाकारकस्वैचोदयात्समानाकारका- नुभयजनकत्यनियमो न सार्वत्रिकइत्यतोनदोपः । तेनसममिति पुरपादिपदार्थेन समम् । विभत्तयन्तार्यत्यादि विभक्यन्तार्थी यहाजसम्बन्धित्य तद्विशिष्टेत्यर्थः। ननु समासस्थले राजसम्बन्धिपुरुषाय शक्तिरेव किमितिनोपेयते इतिचेत एवमपि शशशृङ्गादिपदाथस्यालोकतया त शक्त्यसम्भवात् पृथगर्थानां पदानांसमुदाय शक्त्याविशिएकार्थप्रतिपादकत्यरूपैका भावोऽपि न सम्भवतीति शशशङ्गमि- त्यादी समासः प्रातिपदिकसंज्ञा च नोपपत सिद्वान्ते तु स्वार्थपर्यवसायिनां पदानामाकासायशात्परस्परसम्बन्धरूपव्यपेक्षा-मसामर्थमादायापपद्यत नहि असत्ख्यातिविषयीभूते शशशृगादी शशमाहिपदस्य शक्ति यति असत्पदार्थ ज्ञानकरणेन्द्रियादेव्यापारविरहेगासख्यातेरनङ्गीकारात् भामत्यादावमत्ल्यातेविस्तरेणखःण्डतत्वात् अता न समासे शनिरधिकन्तु- गूढायतघालोके विवेचितं गुरचरणैः । एवमित्यादि मनु रूपकस्थले सादृश्यस्यैध विषयत्ये चन्द्रइवमुसमित्युपमातो. मुखंचन्द्राष्ट्रि स्थलऽनुसूयमानस्य चमत्कारयलक्षण्यस्यानुपपविरिति चैन -'घटस्य घट- घोपहतियास्यतो जायमानया गातोरवृत्तिोपइति प्रतोत्या गएकिरयुकास्यादतो- णया जायमानाया गङ्गातोरवृत्तिषिइति प्रतीतेः साम्येऽपि चैकस्याएयशक्तः सावेन तिमहिना शैत्यपावनत्वादिविशेषस्तीरे प्रतीयते नथाति । नचसम्बन्धादेरिति भयत्राविशिष्टत्वेऽपि अभेदान्चयबोधप्रयोजकसमान भायः ॥ तत्तन्नामपदेत्यादि पदाधीनचन्द्रसदृशोपस्थित्यादिघटितसामग्रोप्रयोगापि राजादिनामपदजन्यत्यात पलक्षण्यं नियहतीति । नतत्रशान्दहति तaमिय सान्तदपा तस्यविशेष्यतासम्बन्धे सम्भ ति बोध.

·तविशेष्यनाऽध स्वत्वएव नतु पुरुपे तदंशे नामपदजन्यतावच्छेदकविशेषर गया त्यनकारको नोक्तवाक्यजन्यः शाब्दबोधीतोऽस्य कार्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया राजापुरुषइत्यादी भेदावबोधो नवार्यत विभक्त्युपस्थापितकत्यस्य पुरपे प्रकारत्नेन तच्छाब्दवाधस्य सम्भावितस्य प्रत्ययाधोनीपस्थिति जन्यत्वेनोक्त. न्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबोधे विशेष्यतासम्बन्धेन कार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्यादतः प्रत्ययाधीनोपस्थितिविषयत्वाप्रयोज्यभेदसम्ब- -प्रत्ययजन्योपस्थितेतुत्व ण्यतात्पर्यम् एवश्व पुरुप मत्ययजन्योपस्थित्यभावान्न तत्र विशेध्यतासम्बन्धेन भेदान्वयबोधः । तस्येति पुरुषस्येत्यर्थः । प्रत्ययजन्यतेति एवञ्च प्रत्ययजन्याया उपस्थितेः समूहालम्बनत्वेऽपि प्रत्ययजन्यतावच्छेदकीमूः व्युत्पत्तिवादः दयजन्यवाक्वार्थदयान्वयवोधे पुरुपस्य राजसम्बन्धविशेष्यतया भानानुपपत्तिरिति- याच्यम्। मत्ययाधीनतत्तत्पदार्थोपस्थित्यजन्यनत्तदर्थप्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्नम्मत्ये: व प्रत्ययजन्योपस्थितैः समानविशेष्यतामत्यामस्या हेतुत्वोपममान् । अयैवमपि यत्र राजापुरुप इत्यत्र पुरुपपदाधीनपुरुपोपस्थितौ प्रत्ययवशात्कश्चित्मत्ययार्थोऽपि वि. पयीभूतः तत्र प्रत्ययजन्यतथाविधसमूहालम्बनोपस्थितेविशेष्यतासम्बन्धेन पुरुषेऽपि सवात्तस्य राजमकारकान्वयवोधे विशेप्यतया भानापत्तिरिय । नव प्रत्ययज- न्यतावच्छेदकीभूतविशेप्यतामम्बन्धेनोपस्थितेतुत्वोपगमानानुपपत्तिः ताशसमू- हालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्टविशेष्यताया नाम्नएव जन्यतावच्छेदकत्वादि- ति वाच्यम् ज्ञानभेदेन विशेप्यताभेदाभावात् यत्र कुत्रचित्पत्ययादेव लक्षणा दिना पुरुषायुपस्थितिस्तत्र तादृशोपस्थितिनिरूपितप्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेप्यतातः नाधिकरणे पुरुषेधिशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितेरभावात्यभिचारोऽतस्त तनामपदप्रयाज्यतत्तन्नामार्थनिष्ठभेदप्तम्बन्धापच्छिरप्रकारतानिरूपितविशेप्यता सम्बन्धेन शाब्दबोधे विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजम्योपस्थितिः कारण मित्यप्रेषतात्पर्यम् । एवञ्चराजादिनामपदप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यता सम्पन्धेन शाब्दबोधः स्वत्वएवनतुपुरुपेरतोतिन व्यभिचारः न्धःप्रमेयइत्यादि अघ सम्बन्धपदेन पया च स्वत्वस्योपस्थित्या स्पस्यनि- प्रशारतायां पष्ठीप्रयोज्यत्यस्येव सम्बन्धपदप्रयोज्यत्वस्यापि सत्यात् तथावि. विशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबोधाधिकरणे पुरुषे विशेष्यतासम्बन्धन प्रत्ययज म्योपस्थिति स्तीत्यतोऽनुपपत्तिरिति भाषः। राजसम्बधविशेष्यतयेति राजनि- एपितस्थत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतयर्थः । प्रत्ययाधीनेति तथाचोन्मस्थते सम्बन्धपदेन पप्ठ्या च स्वत्यस्योपस्थितत्यैन प्रत्ययाधीनस्पत्योपस्थित्यजन्यस्य न प्रत्ययजन्योपस्थितेरपेक्षेति भाषः । अस्यापिययाश्रुतार्थे न तात्पर्य तथा । राजसम्र- पप सञ्चाशदाद तादृशसमूहेत्यादिना! शानभेदेऽपि समानाकारकशान दिया.

·मप्रकाश ७१ पुरुषादिपदजन्य पुरुषाद्युपस्थितिविशेप्यताया अभिन्नतया तावताऽप्युक्तातिमस- वारणासम्मवादिति चेन्न स्वजनकज्ञानीयमत्ययत्तिप्रकारतानिमपितावशेप्यता- विशिष्टविशेप्यतासम्बन्धेनवोपस्थिते तुतयोक्तसमूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरु पनिष्ठविशेष्यतायाथ तादशोपस्थितिजनकज्ञानीयमत्ययवृत्तिमकारतानिरूपितविशे- प्यतासामानाधिकरण्यविरहानातिमसङ्ग इनिपदन्ति।। तदसत् प्रत्ययल्यस्यानुगतान- तिप्रसक्तस्य दुर्वचतया उक्तकार्यकारणभावकल्पनाया असम्भवात् । राजसम्बन्धः पुरुप इत्यादौ सम्बन्धादिपदे डसपःत्वादिभ्रमटशायां सम्बन्धादि विशेष्यकराजादि- पदाथमकारकान्वययोधानुपपत्तेः । राज्ञ पुरुपइत्यादी इस्पदादिपु सम्बन्धादिप- इत्यभ्रमदशायां सम्बन्यांशे राजादिप्रकारकान्वयवोधापत्तेश्च । नच प्रत्ययस्येनज्ञात पत्पदं तत्पढजन्योपस्थिते कारणत्वादेतदोपरयस्य नावकाशइति वाच्यम् राज्ञ पु- पइत्यादी पष्ठयादेः प्रत्ययवाद्यनुपस्थितिदशायामपि आनुपूर्वीविशेपप्रकारकज्ञाना-- ताया ऐक्यादाह ज्ञानभेदेनेति । भेदाभावादिति विशेष्यताया अभिन्नतयेत्य त्रा- यमभिन्नत्वे हेतु । स्वजनकज्ञानीयेति अत्र स्वपदेनीपस्थिति या तजनकज्ञानी. पा या प्रत्ययनिरूपितशक्तिलक्षणाऽन्यतररूपवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यता स्यसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्टविशेष्यतेत्यर्थः । इत्यच पुरपस्य विभ- क्तिपदलक्ष्यार्थत्वेऽपि विभक्तिजन्यममूहालम्मनोपस्थितिविषयत्वेऽपि था राजा- पुरुपइत्यादी नापत्ति स्वपदेन समूहालम्बनोपस्थिते परिग्रहे तजनकेकन्ध सुपदशक्यमितिज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरपितक्त्यनिष्ठविशेष्यताविशिष्टविं शेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिते पुरुपे रिहात प्रत्ययपदलश्यार्थपुरुपरिषयकोपस्थिते म्धपदेन परिग्रहे तु तजनक्शानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकार तानिरूपितपुरगनिष्ठविशेष्य ताविशिष्टविशेष्यता मम्बन्धेनोपस्थितेः म्यलान्तरे पुरुष साचे तन भेदान्यय- बोधेऽपि 'राजापुरपइत्यन" पुरुपपदाधीनपुरुपोपस्थितिनचे स्वपदेन पुरुप पदजन्यपुरुषोपस्थितिपरिग्रहे तज्जवज्ञानीयप्रत्ययत्तिप्रकारत सिपितविशेष्य.. तायाः पुरपे विरहेण तद्विशिष्टविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिते पुरपेऽभाकामापत्ति- रितिभायः । उपस्थितेतुतयेति तत्तन्नामपदप्रयोपतत्तन्नामार्थनिष्ठप्रकारतानिरू- पितविशेष्यतासम्बन्धेन शादोध प्रतीतिशेष | पाणिन्यादिमंतधिशेपसम्ब- धन प्रत्ययपदयस्यम्य स्त्रीजमाधन्यतमत्वस्य घाऽनुगतस्य प्रत्ययत्वस्य सम्भवादाह रानसम्बन्धइत्यादि। सम्बन्यादिविशेप्यकेति स्थत्वादिविशेष्यवेत्यर्थ.। अनुपपत्ते- रिति प्रत्ययवृत्तिमकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थिते स्यन्ये विरहा. दिति भाय । प्रत्ययत्वेन ज्ञातमिति तृतीयाथः प्रकारत्वं तथाच प्रत्ययत्यप्रका• रकमानविशेष्यमित्यर्थ । ण्यश्च सम्बन्धपदे प्रत्ययत्वामदशायां प्रत्ययत्वेन हात यत्मम्बन्धपद तज्जन्योपम्थिने सत्वान्नानुपपत्तिन प्रा प्रत्यये सम्बन्धपद- ·AmaAAAAAMA- An -- .. घ्युत्पत्तियादः धीनतदर्थोपस्थितिसचे शाब्दबोधोत्पल्या प्रत्ययत्वमकारकज्ञान निवेवासंभवाद इदम्पुनरप्रतत्त्वम् राजा पुरुष इत्यादौ पुरुषादियिशेप्यकराजादिप्रकारकभेदान्वय वोधस्यामसिद्धयव नापत्तिसम्भवः यत्र पठचादिविभक्तेरेय स्वासिक शक्तिनमेण वा पुरुपायुपस्थितिस्तत्र तदि. राजादिपद ........ प्रसिद्धइति चेचहि तादृशयोथे.. ".. ....पू कृततत्तविभक्तिनन्यपुरुषाशुपस्थितिघटिनसामग्र्या एव ताशयोधोत्पत्ति :... -कतया तदभावादेव न तदापत्तिः । अतएव स्खलादिसम्बन्येन राजादिति पादितात्पर्यक तदादिपदयटितात् ससुन्दरहति वाक्यात पुरुषादिविशेष्यकस्वत्वा दिसंसर्गकराजादिप्रकारकशाब्दयोधस्य च प्रसिद्धया राजा पुरुषः मुन्दर इत्यादी .पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिवलात्तादृशशाब्दयोधापत्तिरित्यपि निरस्तम् ससुन्दर इत्यादिवाक्याधीनशान्दवोधसामग्यास्तत्पदत्वाधवच्छिन्नविशेप्यकसुन्दरादिपद समभिव्पाहारज्ञानसहकृततदादिपदजन्यताहशविशिष्टार्थोपस्थितिघटिततया तदभा- वादेवापत्यभावात्। यतादृशरीत्याऽऽपत्तिवारणे राज्ञःपुरुपइत्यादी स्वत्वादिसम्ब- 'न्धेन पुरुषादी राजाद्यन्वयवोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहादुक्तव्युत्पनिनियुक्तिका विभक्तीनां सम्वन्यादिवाचकत्वमपि नियुक्तिक नीलोपटइत्यादौ विशेषणवाचक त्यभ्रमदशायामापतिस्तस्य प्रत्ययत्वेन सातत्याभावादिति । ज्ञाननियेशासम्म वादिति अब प्रत्ययस्यव्याप्यधर्मेण ज्ञातं यत्तज्जन्योपस्थितित्वेन कारणन्योक्ती यापि सम्बन्धपत्यस्य प्रत्ययत्यव्याप्यत्वाभावात्तद्धादशायान्नापत्तिः डस्त्वादेः प्रत्ययत्वव्याप्यत्वात् सम्बन्धादिपदे डस्त्वादिभ्रमदशायाश्च नानुपपत्तिः धमारी प्रत्ययत्वव्याप्यत्वस्योपलक्षणत्वात् प्रत्ययत्वाधज्ञानदशायाश्च नानुपपत्तिस्त- थापि राज्ञइत्यानुपूर्वीविशेषाशानदशायां राजन्डसइत्याविज्ञानदशायामपि शाब्दयोधापत्ति. तव्यक्तित्वादिनाङसादिज्ञानदशायांशाब्दबोधापतिश्चातोन ज्ञाननिवेशेऽपि निर्वाहइति बोध्यम् ॥ यादशं फलं क्वचित्प्रमियति तादृशस्यैवापत्ति मम्भवति क्लम सामग्रोवलात यादृशं तु मर्वथैवामिदं नाशस्य नापत्ति. सम्भवत्यापादकाभावादतो नाभेदात्यययोधयत्तिरित्याह इदंपुनरत्रतत्त्व- मिति । तत्पदत्वावच्छिन्नविशेष्यति अस्य एतादृशरीत्पति आनुपूविशेषरूपाकाङ्काया: प्रयोजकत्वकल्पनयेत्यर्थः । उक्त व्युत्पत्तिरिति निपातातिरिक्तनामार्थयोभेदेन साक्षादनन्धयनियमइत्यर्थः । नियु- -क्तिकेति राजापुरुषइत्यादौ भेदान्वयबोधवारणस्याकाहाज नविशेषरूपाव रहादेव सम्भवादितिभावः । सम्बन्धादिवाचकवमिति आदिपदाकर्मन्धक त्या ममभिव्याहारज्ञानेन सहान्वयः।

·सप्रकाशः ७३ उदसमभिव्याहृतविभक्तेरिव सर्वविभक्तीनां साधुत्वमात्रार्थकत्वस्यैवोचितत्वात नहि त्र तथाविधान्वययोधोपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलाद्राजापुरुपइत्यादिप्यपि तथावि- बान्वयवोधमसनःसम्भवति तत्स्थलीयसामग्र्याः पठचन्तराजपदत्वाधवच्छिन्न- पर्मिक पुरुपादिपदसमभिव्याहाररूपाकाङ्क्षाज्ञानघटिततया तदभावादेव तत्र ताश- सामग्र्याअभावात् एवञ्च राजपुरुपइत्यादि समासे रानादिपदस्य राजसम्बन्ध्या- दिलक्षणास्वीकारोऽपि व्यर्थः तत्र भेदान्वयवोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहात् । नच नत्र भेदान्वयवोधाभ्युपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलाद्राजापुरुपइत्यादावपि तादृशान्व- पत्रोधापत्तिरिति वाच्यं तत्स्थलीयशाब्दबोधे राजपदाव्यवहितोत्तरपुरुषादिपदत्य- रूपानुपूर्वी विशेपज्ञानस्य हेतुतयाऽसमासस्थले पुरुपादिपदस्य विभत्त्या राजादिपद व्यवहितत्वात्तादृशानुपूर्वी विशेषज्ञानासम्भवेन तत्र तादृशवोधसामग्र्याअसिद्धेः । नच प्रकृतिमत्यययोरानुपूर्वीविशेषरूपस्याकाङ्क्षात्वात्मानिपदिकद्धयाव्यवधानय- टितोक्तानुपूर्वी विशेषज्ञानस्य हेतुत्वमेव निप्पामाणिकमिति वाच्यं भवन्मतेऽपि राजपुरुपइत्यादी यादृशसामग्रीवलाद्राजपदार्थराजसम्बन्धिपुरुषपदार्थयोरभेदान्वय- बोधस्तादृशसामग्रीवलाद्राज्ञः पुरुपइत्यादावपि राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ लक्ष- गाग्रहसच ताशाभेदान्वयबोधप्रसङ्गवारणाय तथाविधानुपूर्वी विशेपज्ञानस्य समा- सनन्यवोधे हेतुताकल्पनस्यावश्यकत्वात् अस्माभिर्भदान्वयवोधएव तादृशानुपूर्वी- विशेपज्ञानस्य हेतुतायाः कल्पनीयत्वात् । नचोभयमत एव राजसम्वन्धिनि राज- पदस्य स्वारसिक लक्षणाग्रहेण राजपुरुपइत्यत्र राजसम्बन्धिपुरुषयोरभेदान्वयवोधो दिपरिग्रहः । उचितत्वादिति नच घटमित्यादिद्वितीयाधन्तमात्रप्रयोगस्थले जा. नम्य फन्य घटीयमिति शायदवीधम्यानुपपत्तिः कर्मत्वस्यात्र विशेष्यवि- धयैष भानादतो विभक्तेः कर्मत्यादौ शक्तगवश्यकतयानिरथकत्याभिधा- नमयुक्तमिति याच्यं विभक्त्यन्तपदद्वयसमभिव्याहारादेव शाब्दबोधीनत्ये. कधिभक्तन्तपदस्थले एकविभक्त्यन्तस्थलेमानसएववोध इत्यभिप्रायेण प्रत्यये कर्म- न्यादिशक्तिभ्रमादेवाअयोधइत्यभिप्रायेण था उतन्यात् ॥ प्रकारताबादिभीराज पुरुपइत्यत्राकाहानुपपत्तिराशंक्यते नचप्रकृतीत्यादि । निप्पामाणिकमिति. तथाच समभिव्याहारस्पैचाकासाप्रयोजिका वाच्या माच राजपुरुषइत्या दाविध राजापुरुषइत्यादावप्यस्तीत्यतोऽत्र भेदान्ययापत्तिरितिभाव । भवन्मतेऽपीति प्रकारताबादिमतेऽपोत्यर्थ । ताशाभेदान्वययोधेति राजसम्बन्धीपुरुष- इन्यन्वयबोधेत्यर्थः । अस्माभिरिति मंसर्गताचादिभिरित्यर्थः । कल्पनीयत्वादिति तथाच न प्रकृतिप्रत्यययोरानुपूर्वीविशेषस्यवाफासात्यं किन्तु प्रातिपदि द्वयाव्य थधानघटितानुपूर्वीविशेषस्यापीति भावः । प्रकारताबादी शंकते नचोभयेति । १० ·७४ AhArAmAvan Aw AARMA व्युत्पनि वादः भवति । इयांस्तु विशेषो यदस्मन्मतेऽसौ समासः पष्ठीतत्पुरुपो भवन्मते कर्मधारय इति । एवञ्च पुरुषविशेष्यकाभेदसंसर्गक राजसम्बन्धिमकारकबोधे राजपदाव्यव- हितोत्तरवर्चिपुरुपपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वमुभयवादिसिद्धमेव भेदान्वयवोधे ताशानुपूर्वीज्ञानहेतताकल्पनमधिकामितियांच्यम्। उक्ताभेदान्वयवोधे तयाविधानुपूर्वी- ज्ञानहेतुतायां पर्यायशब्दान्तरघटितानुपूर्वीज्ञानजन्यतथाविधान्वययोधे व्यभिचार- अस्मन्मतेइति प्रकारतावादिमते । भवन्मतइति संसर्गतावादिमते इत्यर्थः अय- माशयः प्रकारतावादिनां राजपुरुपइत्यत्र यदाऽभेदममर्गकराजप्रकारकपुरुषवि. शेष्यकबोधस्तदा कर्मधारयत्वं यदातु राजसम्बन्धिप्रकारकतादाम्यसंसर्गक पुरु- पविशेष्यफयोधस्तदा पष्ठीतत्पुरुरूपत्वम् मंसर्गताधादिनां गजपुरुषइत्यत्र यदा स्वत्यसंसर्गकराजप्रकारको राजवान पुरुपइति बोधस्तदा पष्ठीतत्पुरुषसमासत्वं यदा तु राजापुरुषः राजसम्यग्धीपुरुषइति षा तादात्म्यसंसर्गको बोधस्तदा कर्भधार- यत्यं यत्र स्वघटकपदार्थविशेष्यकन्येसति स्वघटकपदानांस्वोत्तरमुत्पत्तियोग्य विभक्त्यर्याश्रयलक्षणाधिनासामानाधिकरण्य तत्रकर्मधायय, 'यत्रम्वघटकपदानां. स्थोत्तरमुत्पत्तियोग्यविभक्त्यर्थाश्रयेलक्षणयासामानाधिकरण्य तत्र तत्पुरुषन्ध, इतिलिप्रकारतावादिमते तयोर्लक्षणं तत्र वहुबोहापतिप्रसनवारणायोनविशेष्यक- रपनिवेशितम् । संसर्गताबादिमते तु 'यग्र स्वघटकपदार्थविशेष्यत्वेसति स्यपदकपदानांशतयालक्षणया वा मामानाधिकरण्यतन कर्मधारयत्वं यमन ताशसामानाधिकरण्य तत्र समास विशेपेतत्पुरुषत्वम्, इति तयोलसणं ,तथाच संसर्गताधादिमते राजपदस्य राजसम्बन्धिनि लक्षणास्थले राजपदपुरुषपदयोः सामानाधिकरण्यापुरुषस्य विशेष्यत्वाच कर्मधारयत्वम् यत्पदवयाथयौरभेदा. न्यययोधस्त पददये हि समानाधिकरण्यव्यवहारइति ॥ अथ पुरुषविशेष्यकाभेद- मंसगफगजप्रकारकशाब्दबुद्धिन्वावच्छिन्नं प्रति राजपुरपात्याकालाशानन्येन कारण, न सम्भवति तादृशाकाद्वाज्ञानं यिनापि नृपपुरुषहन्याधाकासाशाना- सादृशशाययोधम्योरपाया घf रूपेणाप्यन्यतमत्वनकारणय जन्या राजोपस्थितिरेय -- अन्योपस्थितिराहाः पुरुपइतियाययज्ञानयों मवेशाब्दयोध आपद्यत नप गजपदजन्यराजापयिनियिशिगजपुरूप न्यतमापन कारणम् श्यमन्यत्रापि ननदुपम्यितिविशिष्टतनदाकागाज्ञानान्यतम- इत्याकाहाज्ञानघटिता- त्यनय यारण-यमिति याप तयामति दिगजपजन्यराजीरम्यितिद्वितीयक्षण रापुरुषहत्याकादासान यत्र नातं नत्र तदाकाद्वाज्ञानमपि ण्फकाटीने कात्मवृत्तित्त्व. सम्बन्धेन राजपदजन्यराजापम्यितिविशिष्टम अत उगाकाहाशाननृतीयक्षणेऽपि गजपुर पइति शादोधापत्तिः कार्यान्पत्तिमाक्षणे कारणम्य तथायिधाकाहर शानभ्य सम्पादनामामाण्यानम्यानेजयत्यानुगेधाच राजपुम्पहत्याकाहाशाना- म्पपहिलोत्तम्पानियमाप्रति गनपुरकाशाशानन्येन कारणल्यं याच्य। मंथमपिविषययिमन्तभाटय उत्ताध्यपद्धितीतरपुकाविशेष्यकाभेदर्ममर्गकरान. দুয়ােপন্নিধি ন ব্যাগ প্রমালামান মূগ নাহেথা ·सप्रकाशः वारणाय तादृशानुपूर्वीदानानन्तर्यस्य कार्यतावच्छेदककोदावश्यं निवेशनीयतया तन्त्र विषयनिवशे प्रयोजनाभावेन ताशकार्यतावच्छेदकस्यैव भेदान्वयपोयसाधा- रण्येनानुपूर्वीज्ञानस्य भेदान्वयवोधे हेतृतायाअनाधिक्यात् । एवं तण्डुलं पचतीत्या- दावपि पाकादिरूपधात्वर्थ कर्मत्वादिसम्बन्धेन तण्डुलादेरन्वयबोधःस्वीकर्नमुचिता कर्मवस्य पाकाद्यशे प्रकारत्वे तत्र तत्र द्वितीयादेः शक्तिकल्पने तादृशवाक्यजन्य- शाब्दवोधै कर्मत्वादिसंसर्गस्याधिकस्य विपयताकल्पने च गौरवात् तण्डुलं पचती- त्यादिवायचजन्यशाब्दवोधसामग्रीवलात्तण्डुलः पचतीत्यादावपि तथाविवान्वयवो- धापत्तिस्तुन सम्भवति । तादृशान्वयवोधे द्वितीयान्ततण्डुलपदत्वाद्यवच्छिन्नध- र्मिकपचतीत्यादिसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतया तण्डलः पचतीत्यादौ तादृशसाम- या अप्रसिद्धः। एवं पचति चैत्रइत्यादावपि कृतिसम्बन्धन पाकादेश्चत्राशेड- न्वययोधस्वीकारउचितः । अन्यथोक्तरीत्या गौरवात् तत्र तादृशान्वयबोधस्वीकारे तत्स्थलोयसामग्रीवलात् पच्यते चैत्रः पाकश्चैत्रइत्यादी तथाविधान्वयबोधोपत्तेर- प्युक्तरीत्यैव वारणसम्भवादिति। मैवम् राज्ञः पुरुषइत्यादौ पष्ठयादेः स्वस्खादिवा- मोबाधकल्पनानुचितत्वादित्याशयवानाह उक्ताभेटान्वयबोधइत्यादि। स्वयसंसर्गकराजप्रकारकोऽभेदसंसर्गकरराजसम्बन्धिप्रकारकश्च यः पुरुषविकाको बोधस्तदुभयत्रोक्ताव्यवहितोत्तरत्वस्य सम्मान कार्यताभेदो. नवा तत्मयुतमारणताभेद इतिभावः । गौरवादिति कमत्यस्य मंसर्गत्यं नु तत्संसर्गी न भावतेऽनयस्थाभयेन संसर्गसंसर्गभानानुपगमादिति भाव. उक्तरीत्या गौरवादिति अहयातस्य कृतौ शक्तिकल्पनायां कृतेश्च समवायेन शाब्दबोधे भान- कल्पनायां च गौरवादित्यर्थ.॥ उत्तरोत्यैवेति नाशशाब्दबोधप्रति तथाविधानु- पूर्थीविशेपरूपाया आकाङ्कायाः प्रयोजकत्वकल्पनयैवेत्यर्थः । किचात्र प्रवदन्ति मंसगतावादिनः ॥ नदि प्रजावतीयम्मे त्वं तम्मदेहि कम्बलम्," इत्यादौ त- दादिपदात् प्रजायतोशब्दार्थभ्रातृजायाघटकभ्रातृपरामर्शवारणाय तदादिपदस्य वृत्तिपमुख्यविशेष्यपरामर्शकत्यव्युत्पत्तेरुपैयतया “दर्शले राजमातझास्तस्यै- यामी तुरङ्गमाः। चैत्रो ग्रामगतस्तत्र बाकि क्रियतेऽधुना" इत्यादी राजादि- पदस्य राजसम्बन्ध्यादिलाक्षणिकत्ये तापदेन राजादिपरामर्शी नस्यातस्य घृप्तियहमुख्यविशेष्यत्वाभावादतो विभक्त्ययसंसर्गत्वपक्षपय युक्तः तथाचैतत्पक्ष नामार्थयों देनान्ययोपगमात राजमातगाइत्यत्र राज्ञः स्वत्यसम्बन्धेनान्ययादेयोपपत्ते लक्षणाया अनावश्यकन्वेन राक्षो वृत्तिग्रहमुख्यविशेष्यतया तदादिपदेन परा. मों युज्यतण्यति ॥ मंसर्गतापक्षं प्रतिक्षिपन प्रकारतापक्षं परिष्कुरते मैवामिल न्यादिना सन्मातिवाचकवमिति नन्वितः पूर्वसन्दर्भसमालोचनया, 'सम्याध. ब्दलत्यावर अनाधिक्याच्छन्न ·व्युत्पत्तिवादः चकत्वमावश्यकम् अन्यथा पुरुषो न राज्ञइत्यादौ पुरुषे राजस्वत्वाधभाववोधानुप- पत्तेः । नहि तत्र स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नतियोगिताकराजाद्यभावएव प्रतीयते नतु राजस्वत्वायभावइति सम्भवति स्वत्वादिसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतया प्रति- योगितानवच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावापसिद्धेः । अतएव स्वामित्वादिकं परित्यज्य स्वत्वादेः पयर्थतां नवीनाः स्वीकुर्वन्ति । स्वामित्वादेः पष्ठ्यर्थत्वे तस्य निरूपकतासम्बन्धेन पुरुपांशेऽन्वयसम्भयेऽपि तादृशसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतया संसर्गाभावप्रतियोगितानवच्छेकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभाव- स्य नापत्यायनासम्भवात् । आश्रयतासम्बन्धाधवच्छिन्नाभाववोधस्यैताश- समभिव्याहारस्थलेऽभ्युपगमे चैत्रादिसम्बन्धिनि धनेऽपि आश्रयतासम्बन्धावच्छि- न्नमतियोगिताक चैत्रवृत्तिस्वामित्वाभावसत्त्वात् नेदं चैत्रस्येति प्रयोगापत्तिः नच नसमभिव्याहारस्थलानुरोधेन पष्ठ्यादेः स्वत्वादिवाचकत्वेऽपि राज्ञः पुरुपइत्या- दौ पष्ठयाद्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भानमुचितं तस्य प्रकारत्वोपगमे तत्सम्बन्धस्या- धिकस्य भानकल्पनेन गौरवात् । नसमभिव्याहारस्यैव तत्मकारकाधनियामक- त्वाभ्युपगमेन सामग्रोवलात् तत्पकारकवोधस्य तदसमभिव्याहारस्थले सम्भवादि- । त्वेन स्वत्वादीनां वाच्यत्वं प्रतीयतेऽत्रच स्वत्वत्वादि, स्वत्वादिनैव वाच्यत्वं युक्तमन्यथा राज्ञो नेदं स्यमिति व, जपदलेऽपि राज्ञः पुरुपइति धाक्याच्छाब्दवीधः प्रसन्न्येत स्वत्वाभावपत्ता- बुद्धिम्प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् पूर्वग्रन्थे सम्बन्धत्वेनकोत. रलेखसम्प्रदायानुसारेणेत्यवधेयम् । प्रतियोग्यभाषाम्यययोरोगक्षेमत्यादाह अन्यथेत्यादि । नहीति सम्मरतीत्यनेनान्धरः । तृनियामकतयेति वृत्तितानि- यामकाथसम्बन्धा स्वरूपसंयोगकालिकसमवायदिक्कृतविशेषणर--ति योध्यम्।। संभवेऽपीति एवंसति पुरुषो न गज्ञइत्यादी निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक राजनिष्ठस्वामित्वाभावएपविषयोच्यः सतुनसंभवतीत्याह ताशसम्बन्धस्येति । वृत्यनियामक्स्यापि तादात्म्यस्यान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकन्यादाह संस- र्गाभावेति । आश्रयतासम्बन्धेति आश्रयत्वप्रतीतिनियामकस्यरूपसमयायादि. सम्बन्धेत्यर्थ । आश्रयत्वमपि सम्बन्धविशेषएच वह्निमानयमिति निर्णयेऽपि समवायेन मयोगेनवाऽववद्विरितिसंशयदर्शनादित्यपि कश्चित् । संसर्गमर्या दयाभानमुचिनमित्यादि अत्रेदं विचारणीयम् न[समभिव्याहारस्थलानुरोधेन पेष्ठ्यादे ,स्यत्वादियाचकत्वोपगमे नन्समभिव्याहाराभावेऽपि पट्योपस्थापित. उधारयर योल क्तमितिचेत् दकता पम्वन्धयत्ता- ग्रन्थका- m ·सप्रकाशः ७७ ति वाच्यम् । एवंसति नपदं विना यादृशसमभिव्याहारस्थले यत्र धर्मिणि येन सम्बन्धेन यस्य विशेषणतया भानं तत्र नसमभिन्याहारे तत्र धर्मिणि तत्सम्ब- न्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावः प्रतीयते इति सर्वजनानुभवस्यापलापापत्तेः । राक्षः पुरुषइत्यादिवाक्यजन्यामामाण्यज्ञानानास्कन्दितवोधदशायां पुरुषो न राज्ञ इत्यादिवाक्याटपि शाब्दवोधापत्तेः स्वत्वाभावयुद्धौ स्वत्वसंसर्गकज्ञानस्य विरो- म्य स्वन्यस्य प्रकारविधयैव भानयुक्तं यद्युपस्थितम्याप्यर्थम्य लाघयन संस- गंविधया भानमुपेयेत तदोक्तयुक्त्या राजपुरुषइत्यादौ पुरुषपदोत्तरैकवचनार्थे- कत्वसंसर्गकोटी राजादियदार्थानि क्षिप्य स्वसमानाधिकरणराजम्बत्यसम्बन्धेने- कत्यप्रकारकपुरविशेष्यकयोधस्यथाङ्गीकारापत्तिः तथासन्यनुभवव्याकुलीभाषः प्रसज्येत अतो यद्यदर्थविषयकबोधे यद्यदीपस्थितिनियता तत्तदर्थस्य न त संसर्गविधया भानमित्यवश्यमझीकार्यमतो न पष्ठथुपस्थापितस्यत्वस्य संसर्गतया भानमुपैनुमुचितमिति । अप्रामाण्यज्ञानेति एतच्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपो- पपत्यर्थमुक्तं तन्सम्बन्धायच्छिसतद्धर्मावच्छिन्नभकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नवि- शेप्यताशालिलौकिकसंनिकपीजन्यदोषविशेपाजन्यानाहायवुद्धित्यावच्छिन्नम्प्रति हि तत्सम्बन्धाधच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू- पित तद्वविच्छिन्नविशेष्यताशाल्यनाहायर्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकाय भवति अत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्नयाहित्यावच्छिन्नप्रकारताक पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताकयुन्द्विम्प्रति समवायसम्बन्धावच्छिन्नयतित्यायच्छिन्न. प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकपर्वतत्वायच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयस्याम तिबन्धकन्यात प्रतिवध्यतावच्छेदककोटी तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्युक्तम् । एवं द्रव्यत्वेन यययगाहिद्रप्ययान् पर्यतइति बुद्धिम्मति घसय भावधान् पर्वतइति निश्चयायाप्रतिवन्धकत्वात्तद्धर्मावच्छिन्नेत्युक्तम् लौकिकसनिकपजन्यपर्वतोय. दिमानिनि प्रत्यक्ष प्रतिपर्वतोनदरभावानितिनिश्चयरयाप्रतिवन्धकत्पा- लौकिकर्मनिकाजन्येत्युक्तम् शंसादीपोतत्यामावनिश्चयेऽपि पित्तादिदोषद् पितननस्य एस. पीताशंख इत्यवभासतएवंत्यतो दोपविशेषाजन्येन्युक्तम् नट्यादी शकुन्तलादिभेदनिश्चयेऽपीच्छया इयं शकुन्तला इयनटीत्यादिबुद्धेरुत्पत्याऽऽहार्य- झानस्य न प्रतिवध्यत्व नवा प्रतियन्धकत्यमतउभयदिशि अनाहार्यन्वनिवेश. प्रनिबध्यतायाः संशय निश्चयसाधारणत्वात् बुद्धिन्यस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकतया निशः॥ पर्वतोवाभाववानिति ज्ञाने इदं ज्ञानमत्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिते प्रतियन्धकन्यविरहात् प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्व. नियेशः पर्वतीय द्विमान्नति मंशयम्य पर्वतोयद्विमानित्यादि ज्ञानम्प्रत्यप्रतिबन्धक- त्याग्निश्चयन्यनिधेशः इत्यमेव तद्वत्तायुद्धौ तदभार्यन्याम्यवत्तानिश्चयस्यापि प्रतिवन्धकस्य तदभावपत्तायुद्धौ तद्वत्तानिश्चयस्य तस्याप्ययत्तानिश्चयस्य च प्रतिबन्धकस्यमूह्यमिति । एवञ्च स्वत्यसंसर्गकराजप्रकारकनिमय ·www व्युत्पतिवादः धित्ये मानाभावात् । नृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकन्येऽपि राज्ञः पुरुषइत्यादी स्वत्वादेः प्रकारताभ्युपगमः समुचितः । अन्यया तादृशसमभिव्याहार- ज्ञानर्याटतशाब्दसामग्रीकाले राजस्वत्वाभाववान् पुरुषासुन्दर इत्याकारकविशिष्ट- राजस्वत्वाभावधान पुरुपइति ज्ञानम्प्रति नप्रतियन्धकत्वमिति बोध्यम् ॥ मानाभावादिति अथ कल्पनाया दृष्टानुसारित्वान् गज्ञःपुरुष इत्यादिवाक्यजन्य- बोधानन्तरं पुरुषो न राक्ष इत्यादिवाक्याच्छाब्दवोधस्यानुत्पादे स्वत्वसंसर्गक- स्थाप्युक्तवाक्यजन्यवोधस्य प्रतिवन्धकत्वं लाघवज्ञानसहकृतेन तदनुत्पादेव कल्पनीयमिति मानामावोक्तिरयुक्तति चेन्मेवम् राजस्थत्याभाचवान,पुरुषइति झा. नम्नति अनुमित्यादिसाधारणराजस्वत्वप्रकारकपुरुपषिशेष्यकनिश्चयत्वेन प्रति. बन्धकन्यस्योभयवादिसिद्वतयोक्तज्ञानम्प्रति स्वत्वमंसर्गकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध- कल्यान्तरकल्पने गौरवादिति. ॥ वृत्त्यनियामकस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्यपक्ष स्थवादे. प्रकारतां व्यवस्थाप्य तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वपक्षऽपि तां व्ययस्थापयति दृश्यनियामकेत्यादि अयम्भावः यथा दण्डाद्धटस्तथा गगनन पा- रिमाण्डल्यादित्यादिवाक्यस्य प्रामाणिकन्धे वृष्यनियामकोऽपि सम्बन्धः प्रति- योगितावच्छेदको वाच्यः उक्तवाक्याद्धिदण्डजन्यो यथा घटस्तथा पारिमाण्डल्यजन्यो नाकाशइति बोधोनोपगन्तुं शक्यः पारिमाण्डल्यस्थाणुपरिमाणरूपस्याकारणत्वेन त जन्यत्वस्याप्रसिद्धतयोक्तवाक्यस्याप्रामाणिक्त्वप्रसङ्गात अतो जन्यत्वसम्बन्धा. पच्चिनप्रतियोगिताकपारिमाण्डल्याभायवद्गगनमित्येव बोधः स्पीकर्तुमुचित इत्या जन्यन्यस्येव सम्बन्धान्तरस्यापि वृत्यनियामकस्य प्रतोत्य- नुरोधात् प्रतियोगितायच्छेदकन्यमहीकार्यम् स्ययमपि चैतद्वियंचयिष्यति भट्टाचार्याद्वितीयायाम् ) ताशसमभिव्याहारज्ञानेति राज्ञः पुरपइति समभिवया- हारकानेत्यर्य: राजस्ववाभावयनित्यादि अन्न राजस्यत्वाभायवान् पुरुषइति पिशिष्टयशिश्यायाहिप्रत्यक्ष विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वरीत्या पिशेपणतायच्छेदपप्रकारकवानस्यकारणस्वरीत्याऽपि स्यत्याभावइति शानमेया- पक्षित ननुजम्यन्याभाययान् पुरुाइति तशशाननशाप्रतिकूलमनोराज्ञः पुरप. इतियारपटितशारदसामनया राजस्थयाभावधान् पुरुषइति प्रत्यक्षसामग्मू- या फदायस्थानमम्भवात्तन्न प्रकारतावादिभिरपि तादृशशादसामग्याः प्रति- पन्धकान्यं पल्पनीयमयन्यतः मुन्दरपदमुपात्तम् तयार गज़म्यत्वाभायविशिष्ट- এময়িংঘাষাধ্যি হিংঘনাহামূলংগামাযগন্ধা पुरविशेष्यवशानघटितासामग्री गुरुपदन्याकासासानघटितशाद. सामनोकालेऽपि मम्भात मंमर्गतामत गजम्यन्यामावधान पुरुषइति निश्चया- भागम्य याधनियाभावयन सा पुरणानि याक्यजन्यबोधे कारणयविरहात धमधाधिनप्रतियोगिता रानाभायमान पुरगति निययाभायम्येय का- गशः ·सप्रकाशः ७९ -~ वैशिष्टयावगाहिमत्यक्षवारणाय तत्र तादृशमामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वकल्पनाधिक्येन गौरवात् । अस्मन्मते तादृशसमभिव्याहारघटितसामप्रया रानस्वत्वाभाववानपुरुप इत्यादिवाधाभावघटिततया तत्सत्ये विशेषणतावच्छेदकादिप्रकारकनिश्चयरूपकारण- विरहादेव तथाविधविशिष्टवैशिष्टयावगाहिमत्यक्षोत्पत्त्यसम्भवेन तादृशसामग्र्यास्तत्र रणत्वात् अतस्तत्प्रत्यक्षवारणाय तादृशशाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनापत्तिः प्रकारतामते तु राज्ञःपुरुपइत्याकाङ्क्षाज्ञानघटितशाब्दमामय्या. राजस्वन्याभाववान् पुरुपइति बाधनिश्चयाभावघटिततया एकदा सामग्रीद्वयसमावेशी न सम्भवतीति न प्रतिवन्धकताकल्पनाऽवमरइति भाव प्रत्यक्षवारणायेति मानसप्रत्यक्षवारणायेत्यर्थः। प्रतिवन्धकत्वकल्पनेति विभिन्नविषयकप्रत्यक्ष प्रति शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धक त्यादिति भावः । अथ विभिन्नविषयकप्रत्यक्षम्प्रत्युक्त प्रतिवन्धकता किमर्थमझो. कार्येति च णु प्रत्यक्षसामय्यां शाब्दसामग्रयाञ्च सत्यां प्रत्यक्षात्मकं शाब्दा- त्मकञ्च समूहालम्बनन्नीपगन्तुं शक्य प्रत्यक्षत्वशाब्दत्वयोः सांकर्यप्रसमात् नापि शानद्वयमेकदा सम्भवति ज्ञानेच्छादीना योगपद्यानभ्युपगमात अत एकतरसाम. प्रयाः प्रतिबन्धकत्वमुररीकृत्येकतरमेव ज्ञानमगीकार्य तत्र यदि प्रत्यक्षसामग्री शाब्दयोधं प्रतिवध्नोयात्तदा शादमानमुन्छियेत सर्वत्र शाब्दसामग्रीकाले योग्यताज्ञानादेर्भानसप्रत्यक्षसामग्रयाः सरवादतः शाब्दसामग्रयेय प्रत्यक्षम्प्र. तिबध्नातीति सिद्धयति । अस्मन्मतेइति प्रकारतायादिमते । वाधाभावेति याधनिश्चयाभावत्यर्थः । कारणविरहादेवेति विशिष्टवैशिष्ट्यायपाहिबुद्धी : कार• णीभूतस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य विरहादेवेत्यर्थः । विशिष्ट- बुद्विसामान्यम्प्रति बाधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया तदभावस्थकारणत्वमतो राजस्वत्याभायवान् पुरुपइनि बाधनिश्चयरूपप्रतिवन्धकाभावस्य राज्ञःपुरुषइति वाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रयां निवेशनीयतया उक्तवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रया उपदर्शितविशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षसामग्याश्च युगपदयस्थानाभावान्न प्र- तिवन्धकत्यकल्पनामसरइति भावः । ननु राज्ञःपुरुप इत्याकाङ्क्षाज्ञानघटितशा- ब्दसामग्रीत्यावच्छिन्नमतिबन्धकतानिरूपिताया घटपटादिविषयकतत्तत्प्रत्यक्षत्वा- पच्छिन्नाया अनन्तप्रतिवध्यतायाः कल्पनापेक्षया लाघवाद्वाजत्यावच्छिन्नयि पयतानिरूपितपुरुपत्यावच्छिन्नविशेष्यत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदप्रतियोगिता. नवच्छेदकविषयताकन्यरूपयद्विभिन्न विषयकन्वंतद्विविशिष्टप्रत्यक्षत्यत्वावच्छिन्ना पकैव- प्रतिबध्यता कल्पनीया तथाच राजत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्न- विशेष्यतावन्नेति प्रतीतिसिद्धभेदप्रतियागितानयच्छेदकविषयताकत्वस्य घटपटा. दिनिष्ठविपयताशालिप्रत्यक्षइघ राजस्वत्याभाययान् पुरुषः सुन्दरइतिप्रत्यक्षेपिस. स्यात्तस्याप्युक्तप्रतिवध्यतावच्छेदकानान्ततया न प्रतियध्यप्रतिबन्धकभावान्त- रकल्पन मिति न मसगतामतेऽपि प्रतिबन्धकन्याधिक्यमित्याशंकां निराक.

·८० wwwwvv व्युत्पत्तिवादः प्रतिवन्धकत्वस्याकल्पनात् । अन्यादृशभत्यक्षस्थलीयप्रतिवन्धकतया च न वन्मते निर्वाहः अन्यान्यविधमत्यक्षेच्छानामुत्तेजकजया तादृशेन्छायामसत्यां चोपद- शितविशिष्टवैशिष्टययोधत्वमकारकेच्छावलादुपदर्शित विशिष्टवैशिष्टयवोधोपपत्तये रोति अन्याहशमत्यक्षेत्यादिना राज्ञः पुरुष इत्याकाशाज्ञानघटितशाब्दसामग्र्याः मायेऽपि घटप्रत्यक्षं जायतामितीच्छादशायां घटप्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वे इच्छाघटित सामग्रया वलयत्वात घटप्रत्यक्षमेव जायते नतु शाब्दबोधस्तदुपपत्यय , जन्यापच्छिन्नविषयतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यन्वायच्छिन्नभेदप्रतियोगि. तानवच्छेदकयिषयताकत्वरूपभिन्न विषयकत्वविशिष्टप्रत्यक्षम्प्रति घटप्रत्यक्षेच्छा- पिरहविशिष्टाया राज्ञः पुरुपइत्याकाड्याज्ञानघटितशाब्दसामग्रया प्रतिवन्धकत्व स्योक्ती घटप्रत्यक्षेच्छादशायां पटप्रत्यक्षच्छापिरहेऽपि पटप्रत्यक्षसामग्रयां राज्ञ: पुरुपइत्याकावाशानघटितशाब्दसामग्र्याञ्च सत्यां पटप्रत्यक्षापत्तिः स्यात् घट- प्रत्यक्षेच्छावैशिष्ट्यस्यैवोक्तशाब्दसामग्रयां सत्येन तम्यां प्रतिबन्धकत्यासम्भवात्। इन्यमेष राजस्वत्वाभावान् पुरुष. सुन्दर इति प्रत्यक्षमामय्या. घटप्रत्यक्षं जायतामितीच्छायाः राज्ञः पुरुषइतिवाक्यज्ञानघटित शाब्दसामग्रयाध ‘सच्चे राजस्वयाभाययिशिष्टवैशिष्ट्याप गाहिप्रत्यक्षापतिःस्याद् घटप्रत्यक्षेच्छाशिष्टस्ये. घेतच्छाब्दसामग्रयां मप्येनैतस्यां प्रतिवन्धकत्यायोगात् नचापदर्शितभेदप्रति- योगितानपच्छेदकविषयताकत्वरूपविभिन्न विषयकविशिष्टप्रत्यक्षम्प्रति राज- स्यन्याभाषचान पुरुपः मुन्दर इति प्रत्यक्षेन्छाधिरहविशिष्टराः पुरप इन्याका- शाशानघटितशादसामग्रयाअपि प्रतियन्धकत्वम्याच्यम् तथाचतत्प्रत्यक्षेन्छांवि- रघकाले शारदमामग्रया.प्रतिवन्धकन्यात् नैतत्प्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् तथासन्यु- मयिशिष्टयशिष्ट्यप्रत्यक्षच्छायां राज्ञः पुरुषइति धान्यटितशाब्दसामग्रयो घट- प्रत्यक्षतामग्रयाच मन्यां घटप्रत्यक्षेच्छाबिर हेऽपि घटप्रत्यक्षापत्तिः उक्त विशिष्ट वैशिष्ट्यायगाप्रित्यक्षच्छाचैशिष्टययेच तच्छायदसामग्रयां मत्वेन प्रतिवन्धक- म्यायोगादती घटप्रत्यक्षम्प्रति घटप्रत्यक्षेच्छाधिरविशिष्टगज्ञ. पुरुपरति वाक्य सानघटितशारदमामग्रीत्वन যমুনয়িমিতুয্যামিপ্লবি तस्मत्याच्छाथिरक्षविशिटोनशायदमामग्रोयनाननुगतपयविभिन्न विपयकमत्य. क्षशादमामप्रयोः प्रतियध्यप्रतिवन्धकभावरति ॥ अधात्र यदिच्छाव्यक्ति माये ममभिन्नाहारज्ञानटितशाबदामाप्रपोकाले राजम्याग्छिन्नविषयतानिमपितपुरात्याच्छिन्नयिशायन्यायरियन दयनि- যালিনাবাঘিণযময়দান ततनिवास्निप्रतियोगि- माशाभारपूविशिरगड पुगाइति शादमामग्रोन्यन प्रतियन्धकन्य. याच्यम् तयाप पूनिदोपिरहान् प्रतिपायताभदोनानीकरणीय इति चन्न नामुमति शादमाममयो घटनग्यममामायां पटपण्यक्षमामायां घमन्यन्ठायाभ मन्यां गरपामिय पटायरमपि म्यान् परम्पक्षोपायय नदिन्यान्यनरत्तेजक- माया मापश्यतया घटनग्याशियशम्य रााः पुरगति शादम.मनयां ·C सप्रकाशः ८१ अन्पाविषयताया एव भतिवध्यतावच्छेदकत्वोपगमावश्यकत्वात् । नच स्वत्वादेः प्रकारतामतेऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभावविशिष्टपुरुषा- दिवैशिष्टचवोघे तथाविधसामयाः प्रतिबन्धकत्वाधिक्येन गौरवम् । तत्संसगतामते वाशसामग्र्याः स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकराजाधभाववत्तानिश्चया- भावघटिततया तत्सत्त्वे कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षवारणसम्भवादिति वाच्यम् मन्मते तादृशमत्यक्षपति तथाविधसाम. या. प्रतिवन्धकत्वाधिक्येऽपि निरूपितत्वा- दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकरानाद्यभावविशिष्टस्त्रत्वादिवैशिष्टयबोधे तथावि- धसामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वाकल्पनेन तदंशे साम्यात् । तथाच पूर्वोक्तराजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इत्यादि विशिष्टवैशिष्टयपत्यसम्पति राज्ञ. पुरुप इत्यादिसामग्र्याः सत्वेन प्रतिबन्धकत्वविरहात प्रतियध्यताभेदेऽभ्युपगम्यमाने तु पटप्रत्यक्ष प्रति पटप्रत्यक्षे च्छाचिरह विशिष्टायापथ राज्ञ. पुरुष इत्याकाड्साशानघटितशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धक- त्यमतः पटप्रत्यक्षेच्छवोत्तेजिकेत्यतो न दोपः उत्तेजकत्वन्तु प्रतिबन्धकतावच्छे- दकीभूताभायप्रतियोगित्वमिति ॥ प्रकारतापक्षेऽप्युक्ताकाशाज्ञानघटित शाब्दसा. ममयाः प्रतिबन्धकत्याधिक्यमाशंकते नचेति वाच्यमित्यनेनान्धयः । प्रकार- तामतेऽपीति अयमाशयः स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववान पुरुष इति निश्चयस्य राजस्यत्ववान् पुरुषइति ज्ञानम्प्रन्यप्रतिबन्धकत्वेन पतन्निश्चयस्याभायो नराजस्यत्ववान पुरुषइतिशाब्दसामग्रीघटकस्तथाचैतग्निश्चयघटितविशिष्टवैशिष्टयप्रत्य. क्षसामग्रयाराजस्यत्ववान पुरुष इति शाब्दसामग्रयायैकदावस्थानसम्भयात् प्रकारता. पादिनामपि स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावविशिष्टपुरुपयेशिष्ट्यप्रत्यक्षे राज्ञः पुरुषइति वाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनागौरवं समान. मेयेति । तथाविधसामग्र्याइति राज्ञः पुरुषइति वाक्य घटितसामप्रयाः ॥ तार शसामग्र्याइति स्वत्वसंसर्गकराजप्रकारकपुरुषविशेष्यकशाब्दसामग्रयाः तत्सवइति उक्तशाब्दसामग्रोसरवे । कारणविरहादेवेति स्थत्यसम्बन्धायच्छिन्न- प्रतियोगिताकराजाभावात्मकं यद्विशेषणतावच्छेदकं तत्प्रकारकनिश्चयघिरबादेवे- त्यर्थः । वारणसम्भवादिति तथाच न संसर्गतावादिनां प्रतिबन्धकत्वकल्पनाऽव सरइति भावः ॥ निरूपितत्वादिसम्वन्येति अयमाशय: । निरूपितत्वसम्यन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावशवत्वमिति निश्चयस्य स्थत्यसंसर्गकराजप्रकार- फपुरुषविशेष्यकबोधम्प्रति प्रतिवन्धकत्यधिरहेण तन्निश्चयाभावस्येतस्यत्यसंस. गंकयोऽनपेक्षितत्वेन राक्ष: पुरुप इति वाक्यज्ञानघटितसामग्रयाः निरूपितत्य- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावयत्स्वत्यवत्पुरुषविषयकमत्यक्षसामप्रयाश्च.. का स्थितिमम्भघातग्रोक्त प्रत्यक्षप्रतिशादसाममयाः संसर्गतायादिभिः प्रतिवन्धकरवं कल्पनीयम् प्रकारतायादिभिस्तु राजस्वत्यवानिति ज्ञानम्प्रति निरूपितत्यसम्बन्धाय ।

·८२ व्युत्पत्तिवादः प्रतिवन्धकत्वकल्पनं संसर्गतावादिनाम्मतेऽधिकामिति । नच स्वत्वादेः प्रकारतामवे घटमत्यक्षादिकम्मति वादशसामग्रीपतिवन्धकतायां विभक्तिजन्यस्ववायुपस्थिति- निवेशाधिक्येन राजस्वत्वाभाववान् पुरुप इत्यादिवाधाद्यभावनिवेशाधिक्येन च गौरवम् । अस्मन्मते तादृशोपस्थितितथाविधवाधाभावादीनां तथाविधवाक्यजन्यशालय योधम्पत्यहेतुतया ताशवाक्यघटितसामग्रीपतिवन्धकतायां तेपामनिवेशादिति वा- च्यम् । भवन्मतेऽपि स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकराजाभावव्याप्यराजस्वत्वा- भाववानपुरुप इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया तादृशवाक्यजन्य- शाब्दधीविरोधितया तादृशनिश्चयाभावस्य तथाविधसामग्रीप्रतिवन्धकतायां निवे- शनस्याधिक्येन लाघवानवकाशात् । मन्मते राजस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादिवाधा- भावनिवेशेनैव तादृशनिश्चयकाले प्रत्यक्षोपपत्तेस्तदभावानिवेशात् ।।यत्तु राज्ञः पुरुप- च्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्वत्यविषयकनिश्चयस्य प्रतिवन्धकतयैतन्निश्चया भायपदितैय राजस्यत्वयान पुरुष इतिशाब्दसामग्री धाच्या तथासत्युक्तमत्यक्ष. सामप्रया उक्तशालदमामग्रयाथ युगप्पत्स्थित्यभावान्नप्रतिवन्धकत्वकल्पनायकाश इति ॥ संसर्गतायादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते नवस्वत्वादेरित्यादिना नचेत्यस्य वा- च्यमिति परेणान्धयः। तादृशसामग्रीमतिवन्धकतायामिति राज्ञः पुरुप इति था- पयशानघटित शाब्दसामग्रीनिष्ठप्रतियन्धकतायामित्यर्थः । इत्यादिवाधायभावेति • अन प्रयमेनादिपदेन निरुपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावत्स्व. स्थमिति धाधनिश्चयस्य परिग्रहः द्वितीयेनादिपदेन राजस्वत्वाभावव्याप्यस्थत्व सम्यम्धायच्छिन्नप्रतियोगिताफराजाभाववान् पुरुषइत्यादि निश्चयाभावस्य परिमदः । अस्मन्मतइति मंसर्गतायादिमते । आक्षेपं प्रकारतावादी निराकुरुते भवन्मतेऽपीत्यादिना | स्वससम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकेत्यादि तथाचैतग्निश्चयाभाष स्थापि स्थग्यमंसर्गफराजप्रकारकपुरुपविशेष्यकशाब्दसामग्रीकोटी प्रवेशनीयतया घदपदादिप्रत्यक्षम्प्रति रासः पुरुप इति वाक्यघटितशाग्दसामग्रीत्वावच्छिन्नप्र. तियन्धकता पतनिधयाभावेऽपि कल्पनीयेत्यती गौरमित्यर्थः । प्रकारतावादि. मते राजस्यस्याभाषधान् पुरुपाति निधयाभायनिवेशेनयोक्तराजाभायव्याप्य. पुरुषइति निश्चयाभावस्थापि संग्रहात्तनिश्चयकाले शाप्दापत्तिधारणसम्भवेन प्रत्यक्षस्येयोत्पादान तस्योनशाटदमामग्री- कोटी प्रशोजो न गौरवमिन्याद भन्मतेइति । तदभारानिवेशादिति अथ हनिमयाभायानियेशेऽपि नचम्पत्यादेः प्रकारतामते घटप्रत्यक्षा- दिकम्पति," रणदिनाउनुपदम्प्रदर्शितम्य गजम्बन्यामाययान्पुरुषः निरूपित. यसम्याधारिमनियोगिताकराजाभाययाम्यन्यमिति बाधनिश्चयाभायद्वयस्य गजस्यन्धामाययान ·सप्रकाशः पधं राजस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभायवान् पुरुषः निरूपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यवत्स्वत्वमिति वाधव्या. प्यपत्तानिश्चयाभावद्वयस्य एवं विभक्तिजन्यस्यत्वाधुपस्थितेरपि प्रवेशनीयतया न संसर्गतावाद्युद्भावितगौरवपरिहारः प्रकारताचादिनामतो नोकग्रन्थः सन्दर्भशुद्ध इति चेदवाहुरस्मद्गुरुचरणाः प्रकारतापक्षे राजस्वत्वाभाववान पुरुषः १ राजा स्वत्वव्यापकाभावधान पुरुषः २ राजस्यत्वपदवृत्तिमान् पुरुषः ३ स्वत्वाभाव. वान पुरुषः ४ स्वत्वव्यापकामावधान पुरुष. ५ स्थत्ववदवृत्तिमान् पुरुषः ६ निरूपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्यत्वम् ७ राजव्यापका- भाववत्स्यत्वम् ८ राजवदवृत्तिमत्स्यत्वञ्च ९ इति नयविधवाधः तद्वत्तायुद्धिम्प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्येव तद्वद्यापकाभाववत्तानिश्चयस्य तदवृत्तिधर्मवत्तानिथर यस्य च बाधनिश्चयविधयैवप्रतिबन्धकत्वात् संसर्गतामते च स्वत्वसम्बन्धात. च्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववान् पुरुषः १ राजव्यम्पकाभाववान पुरुषः २ राजवदवृत्तिमान पुरुषः ३ इति त्रिविधी बाधः । इत्यञ्च प्रकारतामते शाब्द- सामग्रीकोटी नवविधानां वाधनिश्चयानामभावाः नव ९ प्रवेशनीयाः एवमुक्तनव- विधवाधव्याप्यसंसर्गतावादिमतसिद्धककवाधविषयकाणाम् राजस्यत्वाभावव्या- प्यराजाभाववान् पुरुषः राजस्वल्वव्यापकाभायव्याप्यराजाभाववान् पुरुषः राज स्वत्ववदवृत्तिव्याप्यराजाभायघान् पुरुपः इन्यादिनिश्चयानां सप्तविंशतिविधा- नामभावाः सप्तविंशतिसंख्यकाः २७ प्रवेशनीयाः। एवं संसर्गतावादिमतसिद्धेषु त्रियु बाधेषु मध्ये द्वयोयोबिशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाचिरहेण एकवाधविशिष्टापरवाधेप्रकारतायादिमतसिद्धयाधनवकान्तर्गतैकैकयाधव्याप्यन्व मरगाहमानानां राजस्वत्याभावव्याप्यराजाभावविशिष्टराजव्यापकाभावधान पुरुषः१ राजस्वन्वाभायव्याप्यराजव्यापकाभावविशिष्टराजाभावयान पुरुषार राज- स्वत्याभावच्याप्यराजव्यापकाभावविशिष्टराजयवृत्तिमान् पुरुषः३ राजस्वत्वाभा- घव्याप्यराजवदवृत्तिपिशिशराजव्यापकाभावधान पुरुपा राजस्वत्वाभाषव्याप्यरा. जाभावविशिष्टराजवदतिमान् पुरुषा राजस्वत्वाभावव्याप्यराजयवृत्तिविशिष्ट- राजाभावधान पुरुषाइतिरीत्याचः पञ्चाशद्विधनिश्चयानामभाषा:चतुःपञ्चाशसंख्यका: ५४शाब्दसामग्रीकोटौप्रवेशनीयाः एवं ससर्गतामतोकानांत्रयाणां परस्परविशेष्य विशे- पणभावे चिनिगमनाविरहेणेकैकवाधविशिष्टापरवाधविशिष्टापरवाधे प्रकारतावादिमतः -सिद्धवाधनवफान्तर्गतककयाधव्याप्यत्यमयगाहमानानां राजस्वत्वाभायव्याप्यराजा-- भायविशिष्टराजव्यापकाभायविशिष्टराजस्वत्वषवृत्तिमान् पुरुषः राजस्यत्या- भाषव्याप्यराजरवत्वयवृत्तिविशिष्टराजव्यापकाभावविशिष्टराजाभाववान पुरुषः इत्यादिनिश्चयानामभावाः चनुः पञ्चाशत्संख्यकाः उक्तवाक्यघटितसामग्री कोटी निवेश्याः सर्वेषामेव संकलने च प्रकारतावादिमते १४४ चतुश्चत्वारिंशद- धिकशतसंख्यकानामभायानाम शब्दसामग्रीकोटी प्रवेशोन पर्यवस्यति । संसर्गताधादिनांनुस्यमत सियाधत्रयासर्गतकवाधध्याप्यत्यप्रकारतामतसिद्धधा- धनघकान्तर्गतकाधेऽवगाहमानानां राजाभाघध्याप्यराजस्वत्याभाषथान पुर प्रः ·व्युत्पत्तिवादः इत्यादौ राजस्वखवान् पुरुष इत्याद्यन्वयबोधोपगभे राजकीय स्वत्वं . राज- स्वत्ववानपुरुप इत्याफारकद्विविधानुमितेरेव तदतिरिक्ताविषयकत्वेन तादृशानु- मितिम्मति प्रत्येक तादृशवाक्यघटितसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वदयम् अस्मन्मते च तादृशानुमित्योस्तथाविधवाक्यजन्याद्राजकीयः पुरुष इत्येतादृशवोधादतिरिक्त- विपयकतया तत्रतादृशसामग्र्याः प्रतिवन्धकत्वकल्पनै नास्ति तथाविधानुमितितथा विधशाब्दसामप्रयोश्चसत्योरनुमितेरेवोत्पत्तेः अपितु राजकीयःपुरुप इत्याकारक- स्वत्वसंसर्गकैकविधानुमितिम्मत्येव तादृशसामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वमेकं कल्पनीयमिति लाघवमिति तदप्यकिश्चित्करम् भवद्भिर्यत्र यादृशानुमितिः स्वीक्रियतेऽस्माभिरपि तत्र तादृशानुमितेः स्वीकरणोयतयाऽनुमितौ शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वसाम्यात उपदर्शितस्थले भवद्भिरनुमितिः स्वीक्रियतेऽस्माभिरपि स्वीक्रियते कुतः प्रतिबन्ध- इत्यादिनिश्चयानां सप्तविंशतोनामभावाः उक्तशब्दसामग्रयां प्रवेश्याः एष प्रकार: तायादिमतसिद्धेषु नवसु वाधेषु द्वयोरपाणां चतुणी पश्चानां घण्णां सप्ताना मष्टानां नवानां परस्परविशेष्यविशेषणभावेविनिगमनाविरहेण संसर्गतापाय भिमतयाधत्रयान्ततिककवाधव्याप्यत्वप्रकारतावादिमतसिद्धकेकवाधिशिष्टापरवा धेश्यगाहमानानां राजाभाषव्याप्यराजस्वत्वाभाषविशिष्टराजस्थस्यव्यापकाभाव- यान पुरुपः एवं राजाभावव्याप्यराजस्लत्वाभावविशिष्टराजस्वत्यव्यापकाभाव. विशिष्टराजस्यत्ययवृत्तिमान पुरुष इन्यादिनिश्चयानामभाषा: लक्षाधिकसंख्य- काः राशःपुरुषइति धाक्यघटितशाब्दसामग्रीकोटौ प्रवेशनीयाइति महागौरष. मिति ॥ प्रौढिमकटनाय पुनः संसर्गतामत खण्डयितुमुपक्रमते यचिति । तद- तिरिक्ताविपयेति राजस्वत्ववान पुरुषइति शाब्दयोधनिरूपितविषयताषदतिरिक्ता- चिपयेन्पषः । प्रतियध्यताभेदन प्रतिवन्धकताभेदादाह प्रतिवन्धकतादयमिति समानविषयकानुमितिम्प्रति हि शाब्दसामग्रया विभिन्नविषयकशाब्दम्प्रति चानु- मितिसामग्रया प्रतिवन्धकत्व तब समानविषयकत्वंतदीयविषयतावदतिरिकाविषय करयमितियोध्यम्॥अस्माभिरपिस्वीक्रियतइति मनु संसर्गतावादिनां राजकीय स्वयं राज स्परथयान पुरपात्यनुमितिश्पस्योफार प्रतियन्धविरहात् सामग्रीमावास युज्यतेतराम प्रकारताकादिनान्तु एतदनुमितिद्वपस्वीकारो न युज्यते समाविषयकशाटद. सामप्रयाः प्रतियन्धिकायापय मस्यादतः प्रकृतप्रायोऽत्तातपयति चेन ममानयि. पंयकानुमितिस्यं हि न समानविषयफसादमामप्रयाः प्रतियध्यतावच्छेदक मिछाया उत्तेजकरयानुरोधेनेकरूपेण प्रतियध्यप्रतिबन्धकमायासम्भपादतः पर्वतोपरिमानित्यनुमितिप्रति पर्यने घट्यनुमितिर्जायनामितीच्छापिरहा विशिप पर्वतीयतिमानिति याक्यानटित शारदमाममोन्वेन विपकत्यमेष सतनापि विधिप्येष प्रतियध्यप्रतियन्धकभायः फलयलंन कल्प:, :

·सप्रकाशः Arm कतादयकल्पनमिति भवतापि तादृशशाब्दम्पति तादृशानुमितिद्वयसामग्रीदयस्य मतिबन्धकताया वाच्यतया साम्याच । एवं राजपुरुषइत्यादिसमासवाक्यात्स्वत्वसं- सर्गकशाब्दबोधस्वीकारे तादृशशाब्दवोधसामग्रयाः स्वत्वसंसर्गेण राजविशिष्टपुरुप- तात्पर्यज्ञानादिघटिताया भिन्नविपयकप्रत्यक्षादिकं प्रति प्रतिवन्धकत्वाधिक्येन गौरवात् तत्र राजसम्बन्धिमकारकाभेदान्वयवोधस्वीकारएवोचितः नच भवन्म- तेऽपि तादृशाभेदान्वयवोधसामग्रयाः प्रतिवन्धकताधिक्येन गौरवमिति वाच्यम् राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहदशायामभेदसम्बन्धेन राजसम्ब- धिविशिष्टपुरुषे तात्पर्यग्रहसत्वे भवन्मतेऽपि कर्मधारयत्वेनाभिमतात्तथाविधसमा. सवाक्यातादृशशान्दवोधस्वीकारस्यावश्यकतया तादृशसामग्रीप्रतिवन्धकताया उभ- यमतसिद्धत्वात् ॥यत्त दधिपश्यैत्यादौ लुप्तद्वितीयाविभक्तिस्मरणेन दधिकर्मकदर्शन- वोधवदाजपुरुपइत्यादावपि लुप्तपष्ठीविभक्तिस्मरणेन राजसम्बन्धमकारकमेदान्य- यवोधनिर्वाह राजसम्बन्धिनि निरूढलक्षणां स्वीकृत्याभेदान्वयबोधोपगमो निरर्थकः नच पट्टीतत्पुरुषादिस्थलेऽपि लुप्तविभक्तिस्मरणएव चैदन्वयवोधस्तदा ऋद्धस्य राजमातगा इत्यादिमयोगापत्तिस्तत्र मातगादौराजादीनामन्वयवोधोपपत्तये राजा- नीयः तथाच राज्ञःपुरुपइत्यादिशाब्दसामग्रीकाले राजस्वत्वयान पुरुषः गजकीयं स्वत्वमित्युभयधिधानुमिते मामाणिकत्वे ताम्प्रत्युक्तशाब्दसामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वं भवद्भिरिवास्माभिरपिनकल्पनीयम्मानाभाधादतोनानुपपत्तिरिति।समाधानान्तरमप्याह भवतापीत्यादि यथा प्रकारतावादिनामुक्तस्थले उक्तानुमितिद्वयम्प्रत्युक्तशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्यं कल्पनाई तथा संसर्गतावादिनां स्वत्वसंप्तर्गफराजप्रकारकपुरुष- विशेष्यकशाब्दबोधप्रति उक्तानुमितिद्वयसामग्रीद्वयस्य प्रविबन्धकत्वं कल्पना- ईमित्युभयोः साम्यमेवेत्याशयः । उभयमतसिद्धत्वादिति तथाचस्वत्यससर्गक- राजप्रकारकपुरुषविशेष्यक शाब्दबोधसामग्रया प्रतिबन्धकत्वम्पुनः संसर्गता. पादिनामधिकमतः प्रकारतापक्षे एवलायवमिति भावः । ननूक्तरीत्यालाघवप्त- रवेऽपि प्रकारता "दशैते राजमातास्तस्कमो दुरामार, ! 'नोगामात. स्तत्रमैनः किंक्रियतेऽधुना, इत्यादिपद्यानामनुपपत्ती लाघवमकिञ्चित्कर मेवेति चेन्न तेपाम्पधानाम्प्रामाणिकत्वे तदादिपदस्य समासस्थले लक्ष्यार्थघटकविभ-' क्तयर्थविशेषणीभयदर्थपरामर्शकत्वव्युत्पत्यन्तरस्वीकारेण हि राजपदलक्ष्यार्य- राजसम्यन्धिविशेषणीभवद्राजपरामर्शकत्वन्नानुपपन्नमेव परंत्रापि बोध्यम् मीमांसकरपिखण्डदेयादिभिः प्रकारतापक्षएप भादृरहस्यादी ममर्थितः संसर्गतावादिनां जगदीशसालद्वारस्यायकौस्तुभकारादोनामप्यभिप्रायो भूदार्थतवालो प्रफटीतो - गुरुचरणरिलिप्ततोऽउधेयम् ॥

·व्युत्पत्तिवाद दिपदोत्तरपष्टचादिविभक्त्यनुसन्धानस्यावश्यकत्वेन समानविभक्तिकतया राजादौ ऋदादिपदार्थस्याभेदान्वयबोधसम्भवादिति वाच्यम् । यतस्ता ऋद्धराजादीनाम- भेदान्वयवोशनुपपच्या नाभियुक्तानामप्रयोगः अपितु समासाघटकपदसापेक्षतया राजपदस्यासामर्थ्यातिदेशात्ममासासाधुत्वेन । तत्सापेक्षत्वञ्च तदर्थान्वितस्वार्थपर- त्वम् स्त्रार्थश्च स्वीयत्तिग्रहविशेष्य । अतएव शरैः शातितपत्रः चैत्रस्य दासभार्यत्यादौ न समस्यमानशातितदासपदादेः सापेक्षता। तदर्थैकदेशशातन- दासत्वादामेव शरकरणकत्व चैत्रनिरूपितत्वादीनामन्धयात् । तदर्थान्वितेत्यत्राभे- दान्वयो वा निवेशनीय इति । तदसत् स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधेन तादृश- समभिव्याहारज्ञानादेस्तथाविधवोधजनकतायाः क्लुप्तत्वात्तत्र निरूढलक्षणास्वीकारे गौरवाभावात् । यत्र राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहस्तत्र तार- शवोधस्योभयमतसिद्धतया तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य राजसम्बन्ध्यभिन्नपुरुष- बांधे कारणतायाः क्लुप्तत्वात् तयैव निर्वाहेण सर्वत्र लुसविभक्तिस्मरणकल्पनेमाना- भावात् । नच स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थले तत्र तादृशान्ववोधस्योभयवादिसिद्धत्वे- ऽपि निरूढलक्षणामते सम्बन्धितात्पर्यस्थानादित्वकल्पनागौरवम् अनादितात्पर्य- विपयीभूतार्थनिष्टलक्षणाया एव निरूढलक्षणात्वादिति वाच्यम् । राजपुरुपइत्या- दिवाक्यजन्यशाब्दयोधात्पूर्व नियमतो लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनापेक्षया तात्पर्य- सानादित्वकल्पनायां गौरवविरहादिति । नचैवं दधिपश्यतीत्यादावपि दध्यादि- पदस्य दधिक्रमकादी लक्षणांस्वीकृत्य धात्वर्थेन समं तस्याभेदान्त्रयवोधोपपादन सम्भवात्तत्रापि लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् दध्यादिपदस्य दधिकर्मकाढी लक्षणाग्रहदयायामपि तस्य द्वितीयेतरविभक्त्यन्तत्वभ्रमदशायां यचिनि तदमदित्यनेनसम्यन्धः । अतिदेशादिति सापेक्षमसमर्थवदित्यतिदेशा दित्यर्य. अतएवेति तदर्थान्धितस्यीयवृत्तिग्रहमुख्यधिशेष्यपरत्वस्य सन्मापेक्षयात्मयादेवेन्यर्थ । अभेदान्वयोनेति नयाचाभेदेन तदर्यान्वितस्यार्थ बन्यमेष तन्मापेक्षय मञ्चवृत्तिग्रहमुख्यविशेष्यत्यरूपस्वार्थत्वन्नविपक्षणीय- प्रयोजनाभागन्विन्तुस्थोयवृत्युपस्याप्यत्यमेथैतिभायः। तादृशसमभिव्याहारज्ञानादेरिति गारगातिममभि याहारमानादेरित्ययः । कल्पनायांगीरपविरहादिति टुप्तवि- भनिम्मग्णस्य कारण तम्य राजपुरपइत्यादियाक्यजन्ययोधात्पूर्व सबंध मियतिगामी पगम्पिभिन्नविषयमप्रत्यक्षप्रतिवन्धकताऽपि तटितसामग्री- ग्यापन्धिमा निश्शायाच्येन्यनांगौरयम तात्पर्यस्यानादिकल्पनेऽपि अनादित्य- शारणयविरदान नम्य शाग्दयोधान्पूर्णमपक्षन्यानो पमिनि शायम् । शादिपदश्य दृधिधर्मके लक्षगायां नस्य प्रथमान्तमादि. गौर- प्रम दधिरमपदर्शनयांधी प्रेष्यते तत्र लक्षणाम्योबारे नु प्रयमान्तत्यादि भ्रमरगयामपि दधिाभवदर्शनयाधापत्तिरतो न लक्षणेत्पाद तस्यदितीयेतरति न ·सप्रकाशः ८७ दधिकर्मकः पश्यति दधिकमकेण पश्यतीत्यादावियोक्तस्थलेऽपिदधिकमकदर्शना- ग्वययोधानुदयात् भवन्मते दधिपश्यतीस्यादिस्थलीयदधिपदोत्तरपश्यतिपद त्वरू- पाकाङ्क्षाज्ञानादिघटितसामग्रीसत्वादधिकर्मकदर्शनान्वयस्यापचेः द्वितीयान्तद- ध्यादिपदस्वावच्छिन्नघमिकतादृशधात्वादिसमभिव्याहारज्ञानस्य तादृशान्वयवोपे हेतुताया आवश्यकत्वात् दधिपश्यतीत्यादी लुसठितीयानुसन्धानस्या- वश्यकत्वात् राजसम्बन्धिपुरुपाद्यन्वयवोधे राजपदाच्यवाहितोसर- पुरुषादिपदत्वमकारकशानस्य हेतुतायाः स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधेनावश्य- कल्पनीयतया राजपुरुपइत्यादी राजादिपदस्य तृतीयायन्तत्वभ्रमदशायां राजस- म्बन्धिपुरुपायन्वयवोधापत्त्यसम्भवात् तृतीयादिविभत्त्याव्यवधानात् । दविपश्य- तीत्यादौ दधिपदाव्यवहितोत्तरत्वप्रकारकधातुपदज्ञानस्य हेतुताया अक्लप्तत्वात । पश्यतिदधि पश्यतिचैत्रोदधीत्यादावपि दधिकर्मकदर्शनान्वयवोधात् तादृशज्ञान हेतु- ताया अशक्यकल्पनीयत्वाच्चेति ॥ तण्डुलं पचतीत्यादी तण्डलादिपदस्यैवतण्डुलादि कर्मके लक्षणा विभक्तिस्तु साधुत्वार्था एवं राज्ञ पुरुष इत्यादावपि राजादिपदस्य । । इत्यादाविवेति उक्तस्थलादौ यथा दधिकमकदर्शनन्नप्रतीयते किन्तु दर्शनाश्रयो दधिकर्मक एवं दधिकोंककरणकदर्शनाश्रयः इतिप्रतीयते तथोक्तभ्रमदशायांप्रकृतेऽपि दधिकर्मकदर्शनन्मप्रतीयतइति भाव । भवन्मतेइति दधिकर्मके लक्षणोपगन्तृ- मते इत्यर्थः अस्य च अन्वयस्यापत्तरित्यनेन सम्बन्ध । अन्वयस्याप- तेरिति अन्वयबोधस्यापत्तेरित्यर्थः दधिपश्यतीत्यादी द्वितीयेतरविभक्तयन्तत्व भ्रमदशायामितिशेषः अत्रैतहोषवारणाय द्वितीयेतरविभक्तयन्तत्वज्ञानस्य प्रति. बन्फत्यकल्पने गौरयमिति बोध्यम् । हेतुतायाआवश्यकत्वादिति अयम् अनु- सन्धानस्याघश्यकत्वादित्यावश्यकत्वे हेतुः ॥ नन्येव राजपुरुषइत्यादी राजा- दिपदस्य राजादिसम्बन्धिनि लक्षणाग्रह राजादिपदस्य तृतीयान्तत्वादिग्रहेऽपि राजमम्बन्धीपुरुष इन्याधन्वयबोधी भवतां कुतो न प्रसन्यते इत्यतआह राजसम्बन्धिपुरुपायन्वयवोधेचेति तथा राजपदादीयदातृतीयाद्यन्तत्यग्रह- स्तदा पुरुपपदादी राजपदाव्यवहितोत्तरत्यज्ञानस्यैवाभावान्नापत्तिरित्येतदाह तृतीयाद्यन्तत्वेति ननु मयाऽपि द्वितीयान्तदधिपदाध्ययहितोत्तरघर्तिदृश्धातुसमभि.. ध्याहारज्ञानस्यैव दधिकर्मकदर्शनान्वयाधजनकन्यमुपेयम तथाचन विभक्त्यन्तरत्य. प्रतिसंधानदशीयामापत्तिरताह दधिपश्यतीत्यादाविति ।अक्लसत्वादिति किन्तु य- दधिपदपश्यतिपदयोः समभिव्याहाररूपाया एवाकाडझाया हेतुत्वस्य क्मत्यम्ब- दिति भावः । नन्वतद्दोपधारणायैव दधिपश्यतीत्यानुपूीज्ञानस्य हेतात पिशेय मतआह पश्यतिदधीति । तण्डुलंपचतीत्यादायिति इतआरभ्य व सर्वच विशिध्येय मिन्यतः प्राकशंकाग्रन्थ । ननु तण्डुलपदस्यैव तण्डलायन्यमंमगण हानप्रकारक- .

·व्युत्पत्तिवादः स्थितिजन्यतावच्छेदककोटी अवश्यनिवेशनीयतया तदनुत्तरशाब्दयोथै चैत्रादेा- नादिविशेष्यतयाभाने तादृशकारणवाघस्याकिञ्चित्करत्वात् । नादृशानुपूर्वीघटक. ज्ञादिधातुजन्यहानाशुपस्थितित्रादिपविशेष्योपस्थितियोग्यताज्ञानादियटितसा- मयाऽऽश्रयतासंसर्गकशाब्दयोधजननेयायकाभावात् । नचैतन्मते आश्रयतासम्ब- न्धेन ज्ञानादिमकारकशाब्दबोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वान्तरकल्पनाधिग्यम् आ- श्रयतासम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टचैत्रादित्तात्पर्यकात् सर्वनाम्नः संकेतिनशब्दान्तरादा ताशसम्बन्धेन ज्ञानादिमकारकत्रादिविशेप्यकशान्दयोधस्य सर्वमतएवमसिद्धा. 'वपि तादृशशाब्दबोधे पदार्थान्तरमाननेयत्येन तन्मिथितयोग्यताज्ञानस्य तत्र हेतुताया आवश्यकत्वात ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिमात्रविपयक योग्यताज्ञानस्य ज्ञानादिविशिष्ट- चैत्रादिविषयकशाब्दवोधेहेतुनायाः कुत्राप्ययलमत्वादितिवाच्यम् । भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयतामकारकचत्रादिविशेप्यकशब्दवोधै तथाविषयोग्यताज्ञानहेतुतायाआधि क्यात् । आश्रयनासमर्गकज्ञानीयकारणतावच्छेदकस्य तदीयसंसर्गविपयतापटितत- सकारकज्ञानकारणतावन्छेदकापेक्षया लघुशरीरतया आश्रयतायाः संसर्गवामतस्यैत्र लघुत्वात् । नच यत्राश्रयत्वे ज्ञाधातुसममिव्याहृताख्यातस्य शक्तिभ्रमः स्वारसिकल- क्षणाग्रहो वा तत्र ज्ञानाश्रयत्यमकारकशाब्दबोधस्योभयमनसिद्धतया ना तादृशयो- ग्यताज्ञानहेतुत्वप्नुभयमतसिद्धमेवेति वाच्यम । आश्रयतायाः संसर्गतावादिना तत्रा- प्याश्रयत्वप्रकारकयोधस्यानभ्युपगन्तव्यत्वादितिचेत्सत्यम् एतदभिप्रायेणैव जाना- तीत्पादावाख्यातस्य निरर्थकता मणिकारटरीचकार । तत्राश्रयले निरूढलक्षणा- मभ्युपगच्छता दीधितिकाराणाम्पुनरेपआशयः यत्र ज्ञाधानोर्ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिभ्रमः चैत्रविशेष्यकयोधोपगमे तस्यतिपदज्ञानजन्योपस्थित्यव्यवदितोत्तरत्याभावेनोक्त. कार्यतावच्छेदकधर्मानामान्ततया न तिप्पदज्ञानजन्योपस्थितेरपेक्षेति भाषः। नचैतन्मतइति नचेत्यस्य वाच्यमिति परेणान्वयः! आश्रयतासम्बन्धेनज्ञानादीति सगच्छतीत्यादिवाक्यादाश्रयत्वसम्बन्धेन ज्ञान विशिष्टचैत्रपरकतत्पदघटितांजा- यमाने बोधे आश्रयत्वसम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टचैत्रविषयकयोग्यताज्ञानस्य,कारण- त्वेऽपि तादृशम्थले गच्छन्यादिवाक्यार्थस्यापि भानात्तदेशेऽपि योग्यताज्ञानस्या. पेक्षणात्तत्स्थलीयशाब्दसामग्रया भिन्नतया चैत्रो जानातीत्यादावाश्रयत्पमसर्गका ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिमात्रविषयकयोग्यताज्ञानस्य हेतुत्व संसर्गतापक्षेऽधिकमि. त्यर्थः। तथाविषयोग्यतेति आथयन्वप्रकारकोग्यतेत्यर्थः तदीयसंसर्गत्यादि आश्रयत्वस्यय मंसर्ग स्वरूपतन्निष्टा याविषयता तद्धटितं यदाश्रयत्वप्रकारक. ज्ञान शादियोधात्मकं तत्कारणतावच्छेदक योग्यताज्ञानत्यमधिकपदार्थावगा. । हिज्ञाननिष्टतया गुरुभूतमितिमाय. 1 लघुशरीरतयेति इदमुपलक्षणं शाष्ट्बोधस्या प्रयन्वतकारकत्ये सर्वत्र पदजन्यानयत्योपस्थितिरपेक्षणीया तस्य तत्संसर्गत्वे तुसंस. . - " ·सप्रकाश स्वारसिकलक्षणाग्रहोवा तत्र चैत्रायशेधासर्यकदेशस्यज्ञानादेन्वयानुपपत्या स्वरूप- सम्बन्धेन ज्ञानाश्रयत्वप्रकारकचैत्रादिविशेप्यकवोधएव तत्र मणिकृतास्वीकरणीयः तथाच तत्र ज्ञानाश्रयत्वप्रकारकशाब्दोघे तत्प्रकारकयोग्यताज्ञानहेतृतायाः क्लुप्तत्वा- दाश्रयत्वसंसर्गकनाब्दयोघे ताशयोग्यताज्ञानकल्पनमधिकमेव मणिकन्मते। नव दीधितिकृन्मते तागयोग्यताज्ञानहेतुत्वाकल्पनलाघवेऽपि जानातीत्याद्यानुपूर्वी ज्ञा- नघटितज्ञाघातशक्तिज्ञानजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसामनया भिन्नविपयकमत्य- क्षम्पति प्रतिवन्धकतायामाख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थिते निवेशनस्याधिक्यानगौरवमिति वाच्यम् भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयत्वाभाववांश्चैत्रः सुन्दर इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्याव- हिमत्यक्षे जानातिचैत्र इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञाधातुजन्यज्ञानोपस्थितिघटितसा- मग्र्याः प्रतिवन्धकवाधिक्येन गौरवात् । मन्मते च तादृशसामग्रयाः विरोधिज्ञाना अयवाभाववत्तानिश्चयाभावघटिततया तथा विधविशिष्वैशिष्टयबोधसामग्रयास्ताश- शाब्दसामग्र्या समं युगपदवस्थानासम्भवेन तादृशमतिबन्धकत्वकल्पनाविरहादित्य धिक दर्शितदिशाऽवसेयम् ॥ अथवरीत्या भूतले न घटइत्यादी घटादिपदस्य घट- प्रतियोगिकादौ तदुत्तरविभक्तरेच वा प्रतियोगितायां लक्षणामभ्युपेत्य तत्र घटमति- योगिफाभावो भूतलत्तिरित्याद्याकारकप्रतियोगितापकारकशाब्दयोघोपगमएर समुचितः तथासति तथाविधसमभिव्याहारज्ञानयटितसामगृया घटमतियोगिफत्वा- भाववानभावः प्रमेय इत्यादिविशिष्टवैशिष्टययोधम्मति प्रतिवन्धकत्वाकल्पनेन ला. स्यानुपस्थितस्यापि भानान साऽप्रेक्षणीयेन्यपि लाधव बोध्यम् । धात्वर्थैक्देश- स्पेति ज्ञानाश्रयत्वरूपधात्यर्थघटकम्येत्यर्थः । अन्वयानुपपत्येति पकाविशे- पणतयोपस्थितस्यान्यत्रविशंपणतयाऽन्वयायोगादितिभावः ॥ आनुपूर्वीज्ञानघ- दिति इदश्च सामग्रया विशेषणम् । मन्मतेचताशसामग्रयाइति जानातिचैत्र इत्याकांक्षाज्ञानधटितसामभ्याइत्यर्थः ॥ ननु प्रकारतापक्षेऽपि आश्रयन्त्रसम्ब. धार्यच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाभावयान चैवः सुन्दर इसिविशिष्टय शिष्ट्याय- गाहिप्रत्यक्षम्प्रति चैत्रोजानातीत्याकावाशानघटितशादसामग्रया प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीय मंसर्गतापक्षे चैतदाकाहाज्ञानघटितशादमामय्या आश्रयत्वसम्बन्धा- यरिछन्नप्रतियोगिताकज्ञानाभाववान् चैत्र इतिघाधनिश्चयाभावघटिताया उक्त प्रत्यक्षमामनयाश्चैकदा स्थित्यभायान्न प्रतिबन्धकत्वकल्पनायकाशोऽतो न गौरयमतमाह अधिकमिति निरूपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाभा. घयदाश्रयत्वधान चत्रइति प्रत्यक्षम्प्रति चैत्रोजानातीत्याकाहाशानघटित शाब्द सामग्रयाः प्रतिबन्धकस्यमाश्रयन्यस्य संसर्गतावादिनामधिकामिति पूर्वीकरी तिरेवा. . नुसन्धयेति भाय । अथवरीत्येति प्रतिवन्ध कायाकल्पनलाययेनेत्यर्थ लावधमेव. विशदयति तधासतीति । प्रतिवन्धकत्वाकल्पनेनेति उक्तप्रत्यक्षसामग्रया भूतले न ·९२ व्युत्पत्तिवादः ययादित्युक्तनियमे निपातातिरिक्तत्त्वविशेषणवैयर्थ्यमितिवेन भूतले न घट इत्यादी. घटाधभावे भृनलाधन्वितसप्तम्यर्थाधेयत्वस्येव नात्पर्यवशात् घटादौ सप्तम्यन्तार्यभृ- तलादिवृत्तित्वाभावस्यान्वयवोधोऽप्यनुभवसिद्धः अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्याषा- माण्यज्ञानानास्कन्दितबोधस्य भूतले घटइत्यादिवाक्यजन्यघटादिविशेष्यकभूतला- घायत्वाकारकयोधविरोधितायाः सर्वानुभवसिद्धाया अनुपपत्तेः नअपदम्बिना यत्र धर्मिणि यस्य विशेपणतया भानं यादृशममभिव्याहाराद्भवति ताशसमभिव्या हारस्थले नअसाचे तत्र धर्मिणि तदभावः प्रतीयते इत्यनुभवापलापमसगाच । एवश्च नर्थाभावेऽनुयोगितया घटायन्वययोघोपत्तये निपातातिरिक्तत्वविशेषण. मावश्यकम । एवं न पचति चत्रः चैत्रस्यनधनमित्यादौ पाककृतिचैत्रस्वत्वाद्य भावस्य नर्थस्य चत्रधनादावन्वयवोधोपपत्तये घटोनपटइत्यादौ नअघादिभेदस्यान्वय योधोपपत्तयेच तदावश्यकम् ।नचोक्तस्थलेपुनोऽभाववल्लाक्षणिकतयाऽभाववतासम- मनुपोगिनोऽभेदान्वयवोधएव तत्रोपैयते इतिवाच्यम् तथासति सर्वत्राभाववतएव- नर्थतया मुख्यार्थपरनभोदुर्लभत्वापत्तेः । अभावस्य भेदान्वयवोधोपगमेऽपि कार्य कारणभावकल्पनाधिक्यविरहेणाभाववति लक्षणानौचित्यात् अभाववतोऽभेदान्वय योघोपगमे भृनलेवट इतिवाक्यजन्यवोधे भूतले नघट इतिवाक्यजन्यवोधस्या- घटाति धाश्यशानघटितशादसामप्रयाश्च युगपदयस्थानासम्भवादितिभावांउक्तनि- यमइति निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्ययोभैदेन माक्षादनन्वयनियमः । अन्यथेति उत्तयाययादभूतलवृत्तित्वाभाययान घटइति बोधानुपगमे।। नन्यसमानप्रकारकाणा. मपि हात्तिपतिः पहिल्यापामायणानहदः इदनियाभावप्रतियोगी वद्विरि- स्यादिनिश्चयानां दोहिमानितिहानम्प्रति प्रतिवन्धकवादुमयाक्याज्ञारामा नस्य घटाभायां भूतल तिरिति निश्चयम्यापि मनिवन्धकत्वमम्भयात् भूतल, प्तिस्याभाययान घटतियोधानुपामेऽपि क्षतिविरह इन्यतआइ नपदम्बितेति ननु, जानीजातिरिनियाक्यानातिनिपिनासमयायारम्गन्धायच्छिन्नवृत्तिव्ययती मानिरिनि निरूप्यनिम्पकमायापाविषयतालि भमारमय बोधस्योरपाया लातोशानिनांगतीम्पादों नपदम्यिना गप्रधर्मिणोन्गनुपदोननियमानु सात जातिनिरूपितममयायमम्यवाछिन्नवृत्तित्यामायपष योधनीयः प्रतियोग्यप्रसिद्ध गाउमम्मी अनः ममयायमभ्यधावच्छिन्नप्रतियो गिताजायभायी जानिनिमपितम्यम्पसभ्यधार्यानित्यानित्येयाप्रवी. धम्नथाप मार्ग नियमम्मा प्रिन्सिानपचनीनि । स्वत्वाद्यभारति अग्रा. HTTER पमाणम्य पारापिसा सम्यम्धा नार्यस्येनि नसतावस्ये. PM alsगलम् तदारस्यतमिति गामायोरिति मियमे तितिरिमाय. पिनमायसवामिय: नमोभावयदि तपाय गामाययोरितिनियम नि. है ·संप्रकाशः बिरोधितापत्तेय, लाघवात् स्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्याभावनिश्चयस्यैव विशिष्टबुद्धिवि- रोधित्वान्नत्वभेदसंसर्गकग्राह्याभावाश्रयप्रकारकनिश्चयस्येति॥ नीलोयटइत्यादीविशेपण- विभक्तरभेदार्थकत्वमवेऽपि यद्यप्युक्तरीत्या लायसम्भवति तथापि तत्रापिननोवि- द्वेषइतिदिक् ॥ प्रत्ययाश्च विभक्तिकृत्तद्धितादिभेदेननानाविधाः। विभक्तिश्चसु- सिड्भेदेन द्विविधा। मुविभक्तयः प्रथमाद्वितीयादयःसप्त तत्रप्रथमार्थः प्रकृत्यर्थविशे- तस्य पातातिरिक्तन्यविशेषणन्नोपादेयमितिभावः । अविरोधितापत्तेश्चति नमिकत. प्रकारकबुद्धौ तद्धर्मिकतदभावप्रकारकनिश्चयम्यैवविरोधित्वं ननु तदभायध. त्प्रकारकनिश्चयस्यापीन्यतो भूतलेनघटइतिवाक्यजन्यबोधस्य भूतलवृत्तित्वा- भाववत् प्रकारकन्ये भूतलेघट इतिवाक्यजन्यभूतलवृत्तित्य- पानघटइतियोधम्प्रति प्रतिवन्धकत्यानुपपत्तेरितिभावः । इदमापाततउक्तम् घटादावभावयतस्तादात्म्येनप्रकारत्वेऽभावस्यापि स्वम्पसम्बन्धेन घटादोध मिपारतम्येणभानात् अतएव इदंरजतमितिशाब्दबोधे धर्मपारतन्त्र्येण रजतत्वस्यापिप्रकारत्व न्यायकौस्तुभेउक्तम् युज्यतेतराञ्चतन्पारतन्येणभानं क. थमन्यया पर्वतोययभाववामित्यादिवाक्यजन्यबोधकाले यतिमानपर्वतइत्यादि- युद्धरनुत्पादोघटेत वह्यभाववत्प्रकारकनिश्चयस्य यतिप्रकारकज्ञानाप्रतिबन्धकत्वात् पारतन्येणभानानीकारेचा देनवढ्यभावयतः प्रकारतास्थले स्वरूपेणवन्ह्यभाय- स्यापि प्रकारत्वान्नानुपपत्तिरिति ॥ अथप्वाकरीत्या नीलतादात्म्याभा. यवान्घट:प्रमेयइतिप्रत्यक्षम्प्रतिनीलीघटइत्याकाड्याज्ञानघटितशाब्दसामग्रयाः प्र- तियन्धकन्यमधिकमभेदस्य संसर्गतापक्षकल्पनीयमतोऽभेदस्यापि प्रकारत्वमेययु. के तथासत्युक्तप्रत्यक्षसामग्रयुक्तशालदसामग्रयोयुगपदयस्थानासम्भवान्नैतत्प्रति. यन्धकत्वकल्पनायसरइत्याशंक्याह नीलोघटइन्यादाविति ॥ ननोविद्वेपइतिदिगिति अघनन:मम्मतिरितित्यनधिधाय ननोविद्वेपइतियदुक्तंतस्यायमभिप्रायः पदार्थव्यवस्था. नलाघवमनुमृत्यैवभवति किंतु प्रतीतिमनुमृत्य प्रतीतिमेयतुनोलोघट इन्यादिवा. क्याजायमानांतादृशीं न श्रध्धामोययाऽभेदग्यप्रकारतामिद्रयेदिति ॥ तद्धितादीति ' आदिपदात् शपश्यनादयोबोध्याः । तत्रति तेपुमध्ये । संख्येवेति अत्रयकार- स्य प्रथमार्थेएव प्रकृन्य विशेपणविधयाऽन्वयिन्येव मख्खैवेति त्रितयस्यलेसंबन्धः तेनस्याश्रयकर्तृकन्यसम्गन्धेन क्रियायां संख्याग्ययोवारितः एकपदोपात्तत्वेन प्रकृत्यर्थे- एषान्ययस्ययुक्तत्वात् विशेषणविधयाऽन्ययिन्येवेत्युक्त्याच संख्यायांप्रकृत्यर्थस्य विशे. पणत्यभ्रमोवारितः घटमित्यादी द्वितीयादिस्थलै संख्यायाःप्रकृत्यर्थेविशेषणतयधभा: नादन्यशाकर्मत्यादी प्रत्ययस्य विशेषणनये वभानस्यव्यवस्थापितत्यात मंख्याया मषितस्य विशेषणतयाभाने उद्देश्यविधेयभावभेदेनयाक्यभेदापत्तेः इत्थ प्रथमा- लेऽपि संख्यामा विशेषणतयैवमानमुचितमिति । 'संख्य चेत्युक्त्या लिङ्गपः रिमाणयो. प्रथमार्थत्यनिरासः तथादि ब्राह्मणपति गृहादी. अनः. ब्राह्मणी ·WAAKAnt - व्युत्पत्निवादः ववादित्युक्तनियमे निपानातिरिक्तत्वविशेषणवैयर्थ्यमितिचेन भूतले नघट इत्यादी. घटायभावे भूतलायन्वितसप्तम्यधियत्वस्थेव नात्पर्यवशात घटादौ सप्तम्पन्वायंभू- नलादित्चित्वाभावस्यान्वयबोधोऽप्यनुभवसिद्धः अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्यामा माण्यज्ञानानास्कन्दितबोधस्य भृतले घटइत्यादिवाक्यजन्यवादिविशेष्यकभूतला- थापयत्वप्रकारकवोपविरोधितायाः सर्वानुभवसिद्धाया अनुपपत्तेः नपदम्बिना यत्र धर्मिणि यस्य विशेषणतया भानं यादृशसमभिव्याहाराद्भवति ताशसमभिव्या हारस्थले नसाये तत्र धर्मिणि तदभावः प्रतीयते इत्यनुभवापलापमसङ्गाच । एवश्व नर्थाभावेऽनुयोगितया घटाद्यन्वयवाघोपत्तये निपातातिरिक्तत्वविशेपण. मावश्यकम । एवं न पचति चैत्रः चैत्रस्यनधनमित्यादौ पाककृतिचैत्रस्वत्वाध भावस्य नषस्य चैत्रधनादावन्वययोचोपपत्ये कटोनपटइत्यादी नअर्थघटादिभेदस्यान्वय पोधोपपत्तयेच तदावश्यकम् निचोक्तस्थलेपुनमोऽभाववल्लाक्षणिकतयाऽभाववतासम- मनुयोगिनोऽभेदान्वयवोधएव तत्रोपेयते इतिवाच्यम तथासति सर्वत्राभाववतएव- नअर्थतया मुख्यार्थपरनयोदुर्लभत्वापत्तः । अभावरय भेदान्वयबोधोपगमेऽपि कार्य कारणभावकल्पनाधिक्यविरहेणाभायवति लक्षणानौचित्पात् अभाववतोऽभेदान्वय. बोधोपगमे भूतलेघट इतिवाक्यजन्यवोधे भूतले नघट इतिवाक्यजन्यवोधस्या- घटइति याक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रयाश्च युगपदयस्थानासम्भवादितिभावः।उक्तनि- यमइति निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थयोर्भदेन साक्षादनन्धयनियमः । अन्यथेति उक्तवाक्यादभूतलवृत्तित्याभाववान घटइति बोधानुपगमे!! नम्बसमानप्रकारकाणा- मपि दावृत्तिधादिः वहिव्यापकामाववानहदः वदनिष्ठाभावप्रतियोगी पहिरि-' न्यादिनिश्चयानां हृदोपहिमानितिज्ञान प्रति प्रतिबन्धकन्यादुतवाक्याजायमा नत्य घटाभावो भूतलवृत्तिरिति निश्चयस्यापि प्रनिबन्धकन्चसम्भवात् भूतल, तित्याभायवान् घटइतियोधानुपममेऽपि क्षतिविरह इत्यताह नञ्पदम्बितेति ननु, जानौजातिगितिवाक्यानातिनिपिनममयायमम्गन्धावछिन्नवृत्तिन्मयती जानिरिति निरूप्यनिम्यकभाषापाविषयताशालि भमात्मक योधस्योत्पप्या लातौमानिनांग्तीन्यादी नपदम्बिना यत्रधर्मिणीन्यनुपदोकनियमानु सारात् जातिनिरूपितसमवायसम्बन्धावन्छिन्नवृत्तित्वाभावपष योधनीयः प्रतियोग्यप्रमिद्धमाऽसम्भधी अतः समयायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो. गितामजायभाया जातिनिमपितम्यरूप सम्बन्धायच्छिन्नवृनित्यवानिन्येयाचवी- धस्तथाच नायं नियमस्मार्वत्रिकायतआह एनपचतीति । स्वत्वाद्यभाषेति अन्ना. भागपरमहंन्द्रान्त श्रृंयमाणस्य पाहयापि सह सम्बन्ध नर्थस्येति नन्तायस्ये. । एमाऽपिरोयम् तदारस्यापिनि नामार्ययोरिति नियमे तिपानातिरित्तय विपणमाकमित्यर्थम् नमोऽभावदिति तथाच नामार्ययोरितिनियम नि..

·व्युत्पत्तिवाद पर्णावधयाऽन्वयिनीसंख्या अतएवयत्रविशेप्यवाचकसमानविभक्तिकपदंनिपातपद वानास्ति तत्रप्रथमान्तार्थस्य विशेष्यभासकसामग्र्यभावादसी मुख्यविशेष्यतयेवभासते नास्तीत्यादिव्यवहारात् लि योन्यादिम वरूपलिङ्गस्यब्राह्मणादिपदजन्यवोधेभा नेऽपि तस्य न प्रथमाथत्वम् ब्राह्मण जाह्मणीमित्यादावपि तद्भानादत प्रतिपदिकस्यैध स्त्रीत्वपुरूस्वादिविशिष्लेऽथै निरूढलक्षणाहीकार्या तटादावचेतनेतूक्तलिङ्गाभावान्नत टादिशब्दजन्यबोधेलिङ्गभासते अतोनास्य प्रथमाधत्तम् येषामपि मते तटादौलि हस्यभान तेषामपिमते तस्यप्रथमायत्व न युक्त तटीमित्यादावपितन्मते लिङ्गभान स्याङ्गीकरणीयत्वादिति। एव परिमाण माद्विविधविवक्षित गुरत्वपरिमितिश्च तत्र द्राणोद्रोहिरित्यादौ गुरुत्वरूपपरिमाणप्रथमार्थ तत्रप्रकृत्यर्थस्य द्रोणपदार्थस्याभे देनान्वय गुरुत्वस्यच समवायेन ब्रीहायन्वय तथाचद्रोणाभिन्नगुरुत्ववान् व्रीहिरि न्यन्वयबाध पत्र वितस्ति शखइत्यादी द्वादशाडगुलपरिमाणवाचिनोवितस्ति शब्दात जायमानाया प्रथमाया परिमाणमर्थ तत्र वितस्तिशब्दार्थस्याभेदे नान्यय परिमाणस्यचममवायेनशखऽ वय तथाच वितस्त्यभिनपरिमाण यान शखइत्यत्ययवोध । एतदुपप यर्थ प्रथमाया परिमाणायक वनाङ्गीकार्यम् द्रोणशब्दा थस्य गुरत्व विशषविशिष्टम्याभेदेन ब्रोही पपवितस्तिशब्दाथस्यपरिमाण विशेष विशिष्टस्याभेदेन शखेऽन्वयेनेयोपपत्तौ परिमाणस्यस्पात येणभानाभावात् प्रथमा यास्तादशायकत्व प्रमाणाभावात् । इत्यश्च प्रातिपदिकार्थलिगपरिमाणवचनमात्र प्रथमेति सूत्रे सतिसप्तम्येव नतु वाचकत्वार्थासममी तथा चतत् सूत्र प्रातिपदि काथरिपरिमाणवचनमाविवक्षित प्रथमास्यादित्यर्थक मात्रपदोपादानात् धर्म स्वादौरियथिते न प्रथमति लभ्यते । एतारता स्त्रणप्रथमार्थानिरूपणात् अन न्यलभ्यतया सरयवप्रथमाथ रतिसिद्धयति । नन्वय सख्यापि प्रकृत्यथपव कुतोनापयते मरयाविशिष्ऽथ प्रकृतेर्निरूढल्यणामभवादितिचेदेतदुत्तरस्यानु पदमय मथकृतापक्ष्यमाणव्यादिति । अनपेति प्रत्यथविशेषणविधयाऽन्य ययाग्याया सरयाया प्रथमार्यत्यादेर यर्थं । यत्यादि चइत्यादीसमानषिभ तिवपदाधसायम्थल प्रयमा तायस्य चत्रादेर्य द्विशष्य तद्भासकमामग्रय भायादसौ प्रथमा तार्थश्चयादिविशेग्यनयेयामत इयो । तेन चेत्रइत्यादी एपस्यप्रकारपत्रादिमुरयविशेष्यत्याधभ्यजायमान व सतिमभवेऽन्यत्रापि प्रथमान्तायम्य मुख्यविशष्य यमितिपचितम् । पपती पत पायतिमाथिषययम्य प्रमुध्यत इत्यादी कर्तृकशयनमा अन पतिसमधइत्युत्तस्यात् पियशम्य घाधम्य नयापियरगीत वान् याचितप्रथमातास्य मुरयशिष्य ज्यविरपि नसति । एतनयर प्रथमा नास्यमुर पविशघ्यनेनापगमे पश्यमृगा भापतीत्या धायनानुगतिमतामृगस्य इशनप्रियाया कमनान्वितस्य मुरय विशपम्यानुपपत्ति मगन्यत्र प्रयमानुपपनि ८मणाऽनुन चयर्मचाधामृग पदान दिनीयागापरयुगायन धाप तमग य यस्यषप्रयागम्यहि माधुर्वस्यात् प्रिया मुम्यपिशपण्याचारापारन मृगयाधायनस्यय मगाधानता, *या सम्पयदशापियामतया समाधानधातादिनीयाया प्रातिपदिकारिधीय तगण्डवाक्याथ ·सप्रकाशः . । पचन् मानाया असंभयइति नकश्चिद्दोपइति धैयाकरणोक्कमपि न नःक्षतिकरम् प्रकृतस्थले -पैयाकरणरोत्यैयबोधस्यस्वीकारात् यदिहि सार्वत्रिकोऽयंप्रथमान्तार्थमुख्यविशे- व्यताभाननियमास्यास्यादयंदोपी नत्वेवमस्ति यदिचाधूयमाणकि. यापदस्थलेऽप्यस्त्यादिपदमध्याहृत्य क्रियामुख्यविशेष्यकएषयोधोभवद्भिरणीकर- णीयस्तदाऽस्माभिरपि चैणसुप्यते इत्यादौ त्यं जानीदीत्यादिया क्याध्याहार पश्य- मृगोधावतीत्यत्रत्वंपदस्येतिपदस्यचाध्याहार कर्तुशक्यः तथासति इतिपदेनक. मणउक्तन्यानद्वितीयाप्रसक्तिः त्वंपदार्थस्यैवमुख्यविशेष्यन्याच न बोधस्यप्रथमा. न्तार्थमुख्य विशेष्यकन्वानुपपत्तिः। अथवा इतिपदाध्याहारोनायश्यक यकस्येवप. दस्यार्थःकर्मन्येन विवक्षितःतयहि द्वितीया यथा तण्डुलंपचतीत्यादौ नचैयं शुक्लंत. ण्टुलंपचतीतिप्रयोगानुपपत्तिः तत्र कर्मन्येतण्डुलम्यवान्ययः तण्डुलैशुनस्यान्वय इत्यती विशेष्ये विशेषणं तत्रापिचविशेपणान्तरमितिरीत्यैषशाब्दबोधात् । शुक्लस्तण्डुलःपचतीत्यादौनु शुक्लाभिन्नतण्डुलस्य कर्मन्वप्रियक्षणाहिशिष्टवैशिष्ट्याय- गाह्येवोधोऽतोवाक्यास्य कमतया न द्वितीया अतरव 'ध्रुत्वाममैतमाहात्म्यं. तथाचोत्पत्तयः शुभाः । 'जानामिसीताजनकप्रसूता जानामिरामोमधुसूदनश्च, इत्यादयः प्रयोगा. उपपद्यन्ते यास्यार्थस्यैवकर्मत्यात् शुक्लाभिन्नतण्डुले शुक्ल पदस्य तण्डुलपदस्यवा वृत्तिविरहेण वृत्या कर्मवोधकात् प्रातिपदिकाद्विधीयमानाया हितीयाया अप्रसारिति किञ्च- सर्वधात्यर्थमुख्य विशेष्यकयोधीपगमे पचतीतिप्रयोगप्रसनः बिद्य- मानपाककतकर्सको विद्यमानपाक इन्यन्वययोधस्योत्पत्ती वाधकाभावात् प्रथ. मान्तार्यमुख्य विशेष्यकाधोपगमेतृक्तवाक्याद्वर्तमानकालिकपाकानुकूलकृतिमान, वर्तमानकालिकपाककर्तेत्यन्वयबोधः स्यात् स च घटोघट इत्यत्र प्रदर्शित युमन्य व वायत एवं धान्यर्थस्य मुख्यविशेष्यत्वोपगमे पाचको न पचतोत्यादी नअर्थभेदे पाचकस्य प्रतियोगितया निर्थकर्तुश्चानुयोगितयाऽन्वयेन पा- चकान्यकतृकोविद्यमानपाक इत्यन्यययोधपयोपैयः सच न सम्भवति पाकस्य पाचककत्यनियमात् प्रथमान्तायस्यविशेष्यत्वेनु नानुपपत्तिः वर्तमानकालि- कपाकानुकूलकृत्यभावधान पाचक इत्यन्वयवोधोत्पत्तीवाधफाभावादिति स्पष्टी- कृतम्चतद्विभक्तयर्थ निर्णयेगिरिधरोपाध्यायः ॥ अपिच शशीदियसधूसरो- विगतयौवनाकामिनी सरोविगतयारिजंमुसमनक्षरंस्थाकृतेः। प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतःसन नोनृपागणगत खलोमन सिसप्तशल्यानिमें,॥ इत्यत्र क्रियापदामा. वेऽपि शाब्दयोधस्यानुभविकत्वात् सर्वप्रक्रियामुख्यधिशेष्यकएवयोध इत्याग्रह मात्रम्एपञ्च मतिसंभवप्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकएययोध इत्येवयुक्तम् तदुक्तं पदवाक्य रत्नाकर ननु केनविनिगमकनेदंपरिच्छिद्यते यत् प्रथमान्तार्थपथप्रधानमितिदुच्यते । प्रयातिपुरुषस्तस्य पादयोरभिवादय। इत्यादौप्रथमान्तार्थः प्राधान्यान्मृश्यते- 'तदा। यदि तिप्रथमान्तयोः प्रथमान्तार्थस्यप्राधान्यंनस्यात्तदा प्रयातिपुरुप 'इत्यत्र पुरुपस्तच्छन्देन नपरामृश्येत गुणी मृतार्थस्यतच्छटदेनपरामर्शामभयादिति, 'नच प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यताकयोधीपगमे भावप्रधानमाख्यातमितिनिरुक्तस्मृ- ·ra..MANNAANWA व्युत्पत्तिवादः संख्यावाचकानांच एकवचन द्विवचनबहुवचनानामेकत्वत्वद्वित्वत्वबहुत्वत्वावच्छि न्नेषु शक्तिः । शक्तताच मुत्वावजस्त्वादिना नतु स्वादितिवादिसाधारणकवचन- खादिना । एकवचनत्वादेर्वचत्वात् । नचैकत्वादिवाचकत्वंतत् वाचकतायाशक्त- तिम्रुिध्येत भारशब्दस्यक्रियार्थत्वेनरियाया एवानयास्मृत्या प्राधान्यावगमादि. तियाध्यम् भारशय्दस्यात्रभावनावाचकन्येन आख्यातायेंषु कृतिकालमंख्यासु भाव. नात्मिकायाः कृतरेषप्राधान्यमित्यर्थकत्यात् भायशब्दस्यान भावनार्थकत्वादेष मीमांसकरेतस्मृतिमूलको भावनामुरयविशेष्यकपव बोधोऽहोकृतः मोऽपिनयुक्त नपचतीत्यादौशाब्दबोधानुपपत्ते नचात्रापि तिर्थभावनायांपाकाभावस्यान्वयात पायाभायवतीभायनेति बोधउपपादयितुंशययः भावनामामान्यशून्ये सुमपुरुषे नारंपचतीतिप्रयोगानुपपत्तरिति। शिश्च सपप्रधानानि नामानीत्यपिस्मतिरस्ति तपसत्यशब्दस्य लिलामख्याद्यन्वययोम्योऽथ एवश्चात्र वैयाकरणमीमांसकयो भंते पतत्स्मृतेः प्रामाण्य न निर्वहति नैयायिकानाम्मतेतृभयोरेवस्मृत्यो प्रामाण्य निर्वतीतिमंक्षेप. अधिकन्नु पदवाक्यरत्नाकएदावालोकनीयम्।। एकत्लत्वेत्यादि एफन्यन्यद्वित्यन्यादिजातिरेवशस्यतावच्छेदिका गुणादिवाचक्षपदोत्तरसुपाऽपे. क्षावुद्धिविशेष्यत्य लाक्षणिकन्यान्नानुपपत्ति । यतु व्यापारत्यकर्मत्यादिवत एक কথখপ্লিনাবিকসবলাবাখি এখামুহুদিনিয়ামথিলা मायाप्रतिपत्तरानुभविकत्वात ताशीणधिविशिष्टञ्चत्यादिक गुणातिरिक्तमेष सम्यगुणादिवृत्तित्वाधाभावात्तदेवमयकवचनाद्यर्थ इत्याहु तेपाम्मते तत्तदापण्डीपाधिरूपमेय एकत्यवामित्यत्वादिकं शक्यतावच्छेदकामितियोध्यम् । शक्ततापमुत्वीनत्यादि आदेशानांनानायगतनिष्ठानां ततदसाधारणधर्माणां शरतापच्छेदयन्ये गौरयमतः सत्यादिकमेव शक्तायन्दकम् सर्वत्रयहि आदे शिन म्मृत्या शनिमहासम्भयति आदेशेया मुत्यादिभ्रमाच्छतिभ्रम तिनानुपपत्तिरिति ॥ दुर्यचत्वादिनि सवैतविशेषमम्बन्धेन एफयवनपदयाय- म्य एपश्चन यापनासम्भवःपि शनापदाययोग्येक्यचनत्यम्य दुर्यच. भ्यादित्यर्थः॥ भामाश्रयादिनि एकत्यादियाचपयदि विरेच्छोयेक गादिषि- पयकांधमाश्यपधारनानि पितपिशयत्यम् समता यानवता चयन- यानरम् इत्यध्ययययनरम्य शमनायादयन्ये आमाशय म्यादिति নন্তু যথাস্থানে বাবাশ্বাধিনমাহৰলাহর জানমা নষিদঘানামালিযালিনানহহহহন খান্তিময় पपयगति परयादिरमेय वारपनायालयादा भयनीति म्पम्मिग्नेय का. মােহাম্মদ ফয়সলনিনগাগবাঘমম্বলি মা- যায়ালা সয়াবি গাহনাশক সশসলদিয়- नामोदय लाभोयते प्रतियाध्यमादणादीनामवाटतयाध्यदक গিয়া সসঃসিগাযোংস্কমচমনি আঘযাগ भाव ।

·मप्रकाशः । 'तावच्छेदकत्वे आत्माश्रयात् वोधकतारूपत्वे शविनभ्रमेण द्विवचनादीनामप्येकत्वयो- धकतया अतिमसक्तत्वात् नचकवचनत्वादिकंजानिविशेषः । सुप्त्वादिनांसांफर्यात् । संण्डत्याभायात् अवच्छेदकसापेक्षतया स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वसम्भवति तव्यक्तित्वेनाप्यवच्छेदकन्वनमभवति निरुक्तविशेष्यतारूपाया: शक्ततायाअनेकत्यादिन्यवधेयम् । योधकतारूपवइति पाचकताया- इनिशेपः योधकत्वञ्चयोधजनकत्वरूपं तवनशक्तिमवेशइतिनान्मा- श्रयइतिभावः ॥ सांकर्यादिति सांकर्यश्च परस्परान्यन्ताभासमानाधिकरण येसति एकाधिकारणवृत्तित्यम् अस्तिच सत्याभावाधिकरणे तिवादी एकवचनन्यस्य एक- पचनन्याभायाधिकरणे द्विवचनादौमुपि मुफ्स्यस्यचवृत्तिन्वम् एकवचनेचोभयोः समावेश इतिभाय:सांकर्यम्यजानिबाधकतायाञ्च स्वमामानाधिकरण्य स्थाभावसामा नाधिकरण्योभयमम्बन्धन जातिविशिष्टजातित्वावच्छेदन स्वसमानाधिकरणाभा- वप्रतियोगित्वाभावइति नियमोमानम् संकरजात्युपगमेह्येतन्नियमोव्यादन्येत । अथात्र जात्यो.परस्परात्यन्ताभायमामानाधिकरण्येसति एकाधिकरणवृत्तित्वं जातिवाधकत्वेनाभिमतम् जान्युपाध्योर्या नतावदायः जात्योनिरुक्तकाधिकरण- त्तित्वस्ययाप्रसिद्धः नद्वितीयः तथासति पृथिवीगुणाग्यतरत्यादिकमादाय द्रव्य- त्यादरपिसांकर्यप्रसङ्गात् परस्परत्वस्यदुर्ववत्वाचेति चन्न जातिविशिष्टत्वमेवति सांकर्यविवक्षितम् चैशिष्टयञ्च स्वसामानाधिकरण्य म्बसमानाधिकरणभेदप्रति- योगितायच्छेदकन्य स्ववृत्तित्यैतन्त्रितयसम्बन्धेन वृत्तित्यञ्च स्थसमानाधितरण. भेप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तत्रजात्युपादानात् पृथिवीगुणान्यतरस्व- द्रव्यत्ययोमध्ये द्रव्यत्यस्यैव जातिपदग्राह्यतया तसामानाधिकरण्यम्य तदधिकर- णवृत्तिभेदप्रतियोगितावरदकत्यम्यच पृथिवीगुणान्यतरत्वेसत्यात पृथियोगुणा न्यतरन्याधिकरणगुणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकन्यस्य द्रव्यत्वेसत्त्वेन तन्स- म्बन्धेन द्रव्यत्ववृत्तित्वस्यक्तान्यतरत्येसत्याच जातिविशिष्टयमुक्तान्यतरत्ये एव ननु द्रव्यत्वेऽपीतिनदोषः नयंभूतत्यमूर्तत्ययोर्जातित्वापत्ति. पतल्लक्षणघ- टकजातिपदेन भूतायमूर्तत्ययोरेकतरस्यापि ग्रहणासम्भवादितिवाच्यम् मूत्यक्रियासमयायिकारणतावच्छेदकतया जातित्वस्योपगतत्वेन मूर्त्तत्व स्यजातिपदग्राह्यतया तद्वैशिष्टयस्यभूतत्येसायात् तत्र सांकर्य मूर्तत्वेतु सां- कर्यमैयानिष्टमत उक्तलक्षणागमनेऽपिनदीपः म्वममानाधिकरणत्वं भेदप्रति. योगितावच्छेदकन्यश्च ममवायविशेषणताविशेषान्यतरसम्बन्धापच्छिन्नग्राधम् समयायमम्बन्धमाघायच्छिन्नयोक्ती तु प्रत्यक्षत्यादिनासंकीर्णतया भ्रमत्वं- नजातिरिति सिद्धान्तो व्याहत्येत भ्रमत्वस्य तदभावयति तत्मकारताक- त्यम्पतया ममवायसम्बन्धेनवृत्तिन्यविरहात् विशेषणताविशेषसम्बन्धमात्रा. यच्छिन्नत्यस्योक्तो भूतत्यादी मांफर्यासियापत्तेः भूतत्यस्य यहिरिन्द्रियग्राह्य- विशेषगुणरूपतया स्वरूपेणवृत्तित्यविरदादिति। नन्वेयं सुत्प्यस्यजातित्वेसिद्धपव तनैकवचनत्ये सांकर्यमुदाययितुमुचितम् सुत्वस्यैवच पाणिनीयमकेत विशेषस. म्बन्धेनसुप्पदयत्त्वरूपतया जातित्याभावान्न तेन सांकर्यमितिचेत् एतत्पर्यालोच्य.

·व्युत्पत्तिवादः गपशक्तिसम्बन्धेन एकवचनादिपदवचंतत् तादृशाज्ञानदशायाच सुत्वादिना शक्ति भ्रमादेव शान्दवोधः । एकवचनादिशब्दस्य पदद्वयात्मकतया ताशसमुदायशक्ते- रेवाप्रसिद्धिरितितुनाशंकनीयम । एकंबतीत्यादिव्युत्पत्या एकवचनादिशब्दस्य स्वादिवोधकत्ये एकादिशब्देऽपि तादृशव्यवहारापत्तेः एकवचनादिशब्दस्य वादी रूढिस्वीकारस्यावश्यकत्वादितिवाच्यम् ग्रन्थकारीयसकतेनैवोपपत्ती एकवचनादिपदे शक्तरमामाणिकत्वात । तान्येकवचन द्विवचनेत्यादिपाणिनिमूत्रस्य तदीयसंकेत प्रहपरतयाऽप्युपपत्तेः नहि यूस्त्याख्यौनदीत्यनुशासनात् स्याख्येदृदन्तादिशब्दे नद्यादिपदस्यशक्तिः सिद्धयति किंतु तदीयसंकेतएव । अतएव नद्यादिसंज्ञा साधुः निकसंकेतशालित्वात् पारिभापिक्येव नवौपाधिकी । अथैवमपि पाणिनिसंकेत सम्बन्धेन तादृशपदवत्वमेव एकत्यादिशक्ततावच्छेदकमस्त्वितिनेन्न तादृशसंके- तस्य केनरूपेण सम्बन्धता संकेतत्वेनेतितहि कस्यचित्पुंस एकवचनपदात् स्वीज- सादिद्धिव्य इत्याकारकसंकेतस्यापि संभवादतिप्रसक्तिर्दुरिव पाणिनिसंकेत- तस्येनततिचेतहि व्याकरणमणेतुः पुरुपान्तरस्यापि ताइसकेतस्यसंभवात् सदीय- घ सुप्त्यादीत्यादिपदमुपात्तम् आदिपदेनच अत्वमत्यादिपरिग्रहः तथाच अन्या- भावाधिकरणे एकवचनत्वस्य एकवचनत्याभावाधिकरणे घटादिपदघटकाकारे अत्वस्यचसत्वात् अमादिघटकाकार एकवचनन्यस्य अस्वस्यचसत्वान्नैकवचनत्व- जातिरेयंमत्यादिनाऽपिसांफर्यमचधेयम् ॥ नतिधाच्यमिनिपरेणान्ययः । शक्तिस- म्बन्धेनेति स्वजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छीयविशेष्यतासम्बन्धेने त्यर्थः एकवचनादिपदवत्वतदिति तथाचैकवचनपदयायन स्याद्यवगाहि एकवचन- पदवलू एकत्वेशक्तमित्यादि शक्तिशानमेकन्धादिषोधोपयोगीतिभावः । ताशाज्ञा.' नदशायामिति घटइत्यादौ पकवचनपदवत् ण्फत्वेशक्तमित्यादि शक्तिशानाभावे- ऽपि सुपदमेकत्वशक्तमिति सुपर्मिकशक्तत्वावगाहिश्रमादेषशायदबोधइतिभावः। तादशव्यवहारापत्तेरिति एकवचनत्यव्यवहारापत्तरित्यर्थः । अतएवेति पाणिनी. यसंकेतादेवेत्यर्थः । नत्वीपाधिकीति अनुगतोपाध्यपच्छिन्नसंकेतपतीसंज्ञा औपा. धिकीसंज्ञेन्युच्यते यथा भूतदूतादिमंशा माहि आत्मावृति विशेषगुणवत्य धार्मा हारकन्धाधनुगतोराधिपुरस्कारेणैषप्रयतते तदुपशब्दशकौ 'यद्वाऽऽधुनिकसंकेत. शालित्वात्पारिभाषिकम् । जात्यानमित्तिकंशतमोपाधिकमुपाधिना, ॥ इति । पाणिनिसंकेतेति मकेत इच्छा साधान एक्यचनपदजन्ययोधयिषय स्वमादिर्भयवि. त्याकारिका सापिस्थी या या एकथयगपदजन्ययोधयिष्यत्यप्रकारतानिरपितवि- शेष्यता तत्सम्बन्धन स्वमादीवर्तते अथयछायेताशविशेग्यत्यमेयाप्रसंकत इति योध्यम् । तादृशपदवत्वमिति एकयचगपदयायमित्यर्थः। संकेतत्येनेति पाणि त्यापिशेपितेन संवेतन्यनेत्यर्थः । ताइगरी केतस्येति एकवचन पदात स्वमादि- ·सप्रकाशः संकेतसम्बन्धेन तत्पदवत्वस्य डित्यादिपदात् स्वौजसादिवेद्धिव्य इत्याकारकपुरुप. संकेतसम्बन्धेन डित्यादिपदवत्वस्य वा विनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकता- मसङ्गः तथाचागल्याऽऽनुपूर्वी विशेषएयशक्ततावच्छेदक इति । यत्तु संख्यापि प्रकृते यः एकवचनादिकचकवाद्यर्थ तात्पर्यग्राहकमेवा नचैवमेकमकृत्युपस्थाप्ययोरथयो। परस्परमन्वये आकाङ्क्षाविरहात् घटादानेकत्वाद्यन्वयानुपपत्तिरन्यया हर्यादिपदा- दुपस्थितयोरश्वर्ययोराधाराधेयमावेनान्वयापत्तिः घटादिपदस्य एकत्वादिविशि- प्टघटादौच नशक्तिसम्भवः घटरूपंपश्येत्यादी संख्यानवच्छिन्नघटादेरेवान्वयवोधा- दितिवाच्यम् । आकाङ्क्षावैचित्र्यादेकप्रकृत्युपस्थाप्ययोरपिघटैकत्वयोः परस्पर मन्वयसंभवात् । अतएव खण्डशत्तयेवकाराग्रुपस्थाप्ययोरन्ययोगव्यच्छेदायाः पर- स्परमन्वयबोधः नकर्मवादिकमपि प्रकृत्यर्थएवास्तु किंवदितीयादिशत्येति- वाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाभेटान्वयवोधस्याव्युत्पन्नतया कर्मत्वादेन मार्थ- वे तेन समं धात्वर्थान्वयासम्भवात् । नच संख्यायाः प्रातिपदिकार्थत्वे सतितात्पर्य- ज्ञाने विनवशक्तिभ्रमंलक्षणाग्रहंवा द्विवचनायन्तपदादेकत्वादिवोधसम्भवात् एक- स्वादितात्पर्यण एकवचनान्तस्येव द्विवचनान्तस्यापि पदस्य स्वारसिकमयोगापत्ति- - दिव्यइति संकेतस्येत्यर्थः । तत्पदवचस्येति एकवचनपदयस्यस्यत्यर्थ. अस्यश- मनापच्छेदकताप्रसा इत्यनेनसम्बन्धः। नन्वस्तु व्याकरणप्रणेतृसंकेतसम्बन्धेन एकवचन पदवयस्य शक्ततावच्छेदकन्वंतथाचनपाणिनीयत्यादि प्रवेशप्रयुक्तोवि. निगमनाविरहइत्यतआह स्वौजसादिरिति अत्रादिपदस्यप्रत्येकंसम्बन्धः अन्यथा औप्रकृतिप्यपि डित्यादिपदवयस्यसाये एकवचनपदशक्ततायास्तवासावादतिप्रस. कतया डिल्यादिपधारयेऽवच्छेदयत्या संभवाद्विनिगमनाविरहोद्भावनमसातस्या- दिन्यवधेयम ॥ यचिति अम्यतदमदित्यनेनसम्बन्धः । नचव मिति चाच्यमिति- परेणान्ययः । एकप्रकृन्युपस्थाप्योरिति एकप्रत्ययोपस्थाप्ययोरपि कालकृन्योः परस्परमन्धयबोधस्येष्टत्या प्रकृत्युपस्थाप्ययोरित्युक्तम् । आकाहाविरहादिति घटपदमुपदयोः समभिव्याहाररूपाकाद्धातु सम्भवति ययारर्थयोरन्य- यवोधस्तत्तद्वोधकपदयारेच समभिव्याहारस्याकासात्यादितिभाषः अन्वयसंभवादिति तथाचैकत्वेघटेचमण्हशक्तिरेषाङ्गीकरणोतिभायः धात्वर्थान्वयासम्भवादिति नचैयमंख्याया. प्रकृत्यर्थत्वे संख्याप्रकृत्यर्थयो. रपि भेदेनान्वयोनस्यादुक्तव्युत्पत्तरितिवाच्यम् उक्तव्युत्पत्तिशरीरे नामार्थयोरित्य- स्यस्थाने नामद्वयार्थयारित्यस्ययक्तव्यत्वादिति स्वारसिकमयोगापचिरिति शक्ति भमानधीनस्यसति प्रयोजनप्रतिसंधानाजन्यत्यमेघस्थारसिकत्वम यस्तुशक्तिनम.

·युत्पत्तिघादः नवशक्तिसम्बन्धेन एकवचनादिपदवर्चतत् तादृशाशानदशायाश्च मुत्तादिना शक्ति भ्रमादेव शान्दवोधः । एकवचनादिशब्दस्य पदयात्मकतया तादृशसमुदायशक्त रेवाप्रसिद्धिरितितुनाशंकनीयम् । एकंवक्तीत्यादिव्युत्पत्या एकवचनादिशब्दस्य स्वादिवोधकत्ये एकादिशन्देऽपि तादृशव्यवहारापनः एकवचनादिशब्दस्य स्वादी: रूढिस्वीकारस्यावश्यकत्वादितिवाच्यम् ग्रन्धकारीयसकतेनवोपपत्ती एकवचनादिपर शक्तरमामाणिकत्वात् । तान्येकवचन द्विवचनेत्यादिपाणिनिगतस्य तदीयसंकेत प्रहपरतयाऽप्युपपत्तेः नहि यस्याख्यौनदीत्यनुशासनात् स्याख्यदृदन्तादिशग्दे नद्यादिपदस्यशक्तिः सिद्धयति किंतु नदीयुसंकेतएव । अतएव नयादिसंज्ञा साधुः निकसंकेतशालित्वात् पारिभापित्येव नवौपाधिकी । अथैवमपि पाणिनिसंकेत सम्बन्धेन तादृशपदवचमेव एकत्यादिशक्तनावच्छेदकमस्त्विनिचेन तामसंक- तस्य केनरूपेण सम्बन्धता संकेतत्वेने तिचैतहि कस्यचित्पुंस एकवचनपदात् स्वौज- सादिदिव्य इत्याकारकसंकेतस्यापि संभवादतिमसक्तिदेखि पाणिनिसकन- तस्वेनतथेनिचेत्तर्हि व्याकरणप्रणेतुः पुरुषान्तरस्यापि तादृशसंकेतस्यसंभवात् तदीय- ष सुप्त्यादीत्यत्रादिपदमुपात्तम् आदिपदेनच अत्वमत्यादिपरिग्रहः तथाच अत्या. भावाधिकरणे एकवचनत्वस्य एकवचनत्याभावाधिकरणे घटादिपघटकाकारे अत्वस्यचसयात् अमादिघटकाफारे एकवचनन्यस्य अत्यस्यवसायान्नकवचनर्व- जातिरेधमत्यादिनाऽपिमाफर्यमवधेयम् ॥ नवेति घाच्यमितिपरेणान्ययः । शक्तिस म्वन्धेनेति स्वजन्यवोधविपयत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छीयविशेष्यप्तासम्बन्धे त्यर्थः। एकवचनादिपदवत्त्वतदिति तथा कवचनपदयत्वेन स्वाधवगाहि एकवचन- --एदवत् एकत्वेशनमित्यादि शक्तिज्ञानमेक्त्यादिधोधोपयोगीतिभावः । तादृशाज्ञा- नदशायामिति घटइत्यादौ एकवचनपदवत् एकत्वेशक्तमित्यादि शक्तिज्ञानाभाये- ऽपि सुपदमेकत्यशक्तमिति सुपदधर्मिकशक्तत्वावगाहिभ्रमादेवशाब्दबोधइतिभावः। तादृशष्यवहारापत्तेरिति एकवचनत्वव्यवहारापत्तरित्यर्धः । अतएवेति पाणिनो. यसंकेतादेवेत्यर्थः। नत्वौपाधिकीति अनुगतोपाध्यपच्छिन्नसंकेतवनीसंज्ञा औपा- धिकीसंझेत्युच्यते यथा भूतदूतादिसंज्ञा माहि आत्मावृत्ति विशेषगुणवस्व था। हारकन्याधनुगतोपाधिपुरस्कारेणैयप्रवर्त्तते तदुक्तंशब्दशक्ती 'यद्वाऽऽधुनिकसंकेत शालित्वात्पारिभापिकम् । जात्यानमित्तिकंशक्तमौपाधिकमुपाधिना, ॥ इति । पाणिनिसंकेतेति मंफेत इच्छा साचात्र एकवचन पदजन्यबोधविषय स्वमादिर्भवत्वि. स्थाफारिका सापिस्थी या या एकययनपदजन्यबोधविपयत्वप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यता तत्सम्बन्धेन स्वमादीवर्तते अथवेच्छोयैतादृशविशेष्यत्वमेवात्रसंकेत इति बोध्यम् । तादृशपदवत्वमिति एकवचनपदयात्वमित्यर्थः। संकेतत्वेनेति पाणिनीय. त्याविशेपिर्तन संकेतन्येनेत्यर्थः । तादृगसंकेतस्येति एकवचन पदात स्वमादि- 1 ·सप्रकाशः - संकेतसम्बन्धेन तत्पदवचस्य डित्यादिपदात् स्त्रीजसादिदिव्य इत्याकारकपुरुष संकेतसम्बन्धेन डित्यादिपदवत्वस्य वा विनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकता- प्रसङ्गः तथाचागत्याऽऽनुपूर्वीविशेपएक्शक्ततावच्छेदक इति । यतु संख्यापि प्रकृते रथः एकवचनादिकश्चकवायथ तात्पर्यग्राहकमेवा नचैवमेकमकृत्युपस्थाप्ययोरथयो। परस्परमन्वये आकाङ्क्षाविरहात् घटादायकत्वाद्यन्वयानुपपत्तिरन्यथा हर्यादिपदा- दुपस्थितयोरश्वमूर्ययोराधाराधेयभानेनान्वयापत्तिः घटादिपदस्य एकत्वादिविशि- प्टयादीच नशक्तिसम्भवः। घटरूपंपश्येत्यादी संख्यानवच्छिन्नघटादेरेवान्वयबोधा- दितिवाच्यम् । आकाक्षावैचित्र्यादेकमकृत्युपस्थाप्ययोरपिघटैकत्वयोः परस्पर मन्वयसंभवात् । अतएव खण्डशक्त्यैवकाराद्यपस्थाप्ययोरन्ययोगव्यच्छेदायाः पर- स्परमन्वयबोधः। नचैवकर्मत्वादिकमपि प्रकृत्पर्यएवास्तु किंतद्वितीयादिशत्त्येति- पाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाभेदान्यपयोपस्याच्युत्पन्नतया कर्मत्वादेर्नामाई- त्वे तेन समं धात्वर्थान्वयासम्भवात् । नच संख्यायाः प्रातिपदिकार्थत्वे सतितात्पर्य- ज्ञाने विनवशक्तिभ्रमंलक्षणापहवा द्विवचनाद्यन्तपदादेकत्वादिबोधसम्भवात् एक- स्वादितात्पर्यण एकवचनान्तस्येव द्विवचनान्तस्यापि पदस्य स्त्रारसिकायोगापत्ति- More द्विव्यइति संकेतस्येत्यर्थः। तत्पदवत्वस्येति एकवचनपदयस्वस्यत्यर्थ अस्यश- कतावच्छेदकताप्रसङ्ग इत्यनेनसम्बन्धः । नन्वस्तु व्याकरणप्रणेतृसंकेतसम्बन्धेन एकवचन पदयत्वस्य शक्ततावच्छेदकन्यतथाचन पाणिनीयत्वादि प्रवेशप्रयुत्तोवि. निगमनाविरहइत्यतआह स्वौजसादिरिति अत्रादिपदस्यप्रत्येकंसम्बन्धः अन्यथा औप्रभृतिप्यपि डित्यादिपदयत्वस्यसत्ये एकवचनपदशक्ततायास्तत्रासत्यादतियस. ततया डित्यादिपदयायेऽवच्छेदश्त्वा संभवाद्विनिगमनाचिरहोद्भायनमसगतस्या- दित्यवधेयम् ॥ यविति अस्यतदसदिन्यनेनसम्बन्धः । नचैवमिति याच्यमिति. परेणान्ययः । एकप्रकृन्युपस्थाप्ययोरिति एकप्रत्ययोपस्थाप्ययोरपि कालन्याः परस्परमन्धयोधस्येष्टन्यात् प्रकृत्युपस्थाप्ययोरित्युक्तम् । आकाशाविरहादिति घटपदमुपक्ष्योः समभिव्याहाररूपाकासातु सम्भवति ययोरर्थयोरन्ध. योधस्तत्तद्वोधकपदयोरेय समभिव्याहारस्याकासात्यादितिभायः अन्वयसंभवादिति तथाचैकत्येघटेचखण्डशक्तिरेयानोकरणीयेतिभावः पात्वर्थान्वयासम्भवादिति नचैयंसंख्यायाः प्रकृत्यर्यत्वे मंख्याप्रकृत्यर्थयो. रपि भेदेनान्वयोनस्यादुक्तव्युत्पत्तेरितिवाच्यम् उक्तव्युत्पत्तिशरीरे नामार्थयोरित्या स्यस्थाने नामद्वयार्थयोरित्यस्ययत्तव्यत्वादिति ।स्वारसिकायोगापत्तिरिति शक्ति प्रमानधीनस्यसति प्रयोजनप्रतिसंधानाजन्यत्यमेषस्यारसिकत्वम यस्तुशक्तिनम. न ·, .१०० व्युत्पसियादः रितिवाच्यम् । अनादितात्पर्यस्यैव स्वारसिकप्रयोगमूलत्यात एकवचनाद्यन्तपदस्थर 'एकत्वादावनादितात्पर्योपमेनातिमसङ्गविरहात् । दयेकयोदियचनकवचने इत्या- धनुशासनंच तादृशतात्पर्यग्राहकमेवेतिवैयाकरणमतम् तदसत् अनन्तानां प्रकृत्याद्यानु. पूर्वीणां शक्ततावच्छेदकत्यापेक्षयाऽल्पतरविभत्त्याद्यानुपूर्वीणामेकत्वादिशक्तताव- च्छेदकस्वस्यैवोचितत्वात् । नचपातिपदिकत्वमेवशक्ततावच्छेदकं नतुघट पदत्यादि- कमिति न शत्यानन्त्यमितिवाच्यम् मातिपदिकत्वस्यदुर्निवचत्वात् । तदज्ञानेऽपि एकत्वादिज्ञानस्यानुभविकत्वात् । पदत्वेन वर्णत्वेन वाशक्तत्वे विभक्तेरपि तद्वाचक- - तासिद्धः। एफत्वादिशाब्दवोधात्पूर्व वर्णत्वायुपस्थितेरनावश्यकत्वाच । फलानुरो- मूलकोगडायांघोष इत्यादिप्रयोगः सनस्वारसिकः योऽपिशत्यपायनत्यादिप्रतिप. त्तिरूपप्रयोजनप्रतिसंधानजन्यो गहायांघोषइत्यादिप्रयोग: सोऽप्याधुनिकलक्षणा. मूलको ननु स्वारसिकः एकत्यतात्पर्येणघटावितिप्रयोगोपि शक्तिभ्रमानधीनतया प्र- योजनानुसंधानाजन्यतयाच स्वारसिकपयस्यादितिभायः । अतिप्रसङ्गविरहादिति उक्तस्वारसिकप्रयोगापत्तिविरहादित्यर्थः ॥ ननु धानुभिन्नत्यमति प्रत्यभिन्नावे. सति प्रत्ययान्ततदादिभिन्नार्थवत्वमेव प्रातिपदिकत्वं पाच्य तथाच नदुर्वचन्वमत- आह तदज्ञानेऽपीति एतादृशमातिपदिकत्याशानेऽपीन्यर्थः। ननुपदत्वंशक्तिमस्थ तञ्चशक्तिरेव शक्ततापिशक्तिरूपैवेति न शक्ततायच्छेदकं पदन्यसंभवति अपच्छे- द्यावच्छेदकयोरैक्यादतो लाघयाचाह वर्णवेनेति नमुवर्णत्वं प्रत्येकवणेऽन्य स्ति . शक्तताच न प्रत्येकवर्ण अन्यथैकवर्णज्ञानादपिशाब्दबोधः प्रतज्ज्येत तथाच वर्णन्य. स्थातिप्रसक्ततया कथ शक्ततावच्छेदकन्यमितिचेन्न अतिप्रसक्तस्यापिहिधर्मस्य विषयता घच्छेदकत्वम्भवति शक्तताचेश्वरेच्छीयतत्तदर्थविषयकांधजमकन्यप्रकारतानिरू- पितविशेष्यतारूपाऽतोनानुपपत्तिः। नचैवं प्रत्येकवर्णज्ञानाच्छक्तिज्ञानापत्तिरिनियाच्य तत्तद्वर्णान्तरज्ञानस्य सहकारित्यापगमेन तद्विरहे शक्तिज्ञानासंभवादितियोध्यम् । तवाचकतासिद्धरिति युक्तस्तौल्यादितिभावः । वस्तुतोवर्णन्येनरपेणमंख्यावाच. फत्वनसम्भवतीत्याह एकत्वादीति । उपस्थितेरनावश्यकन्वाच्चेति वर्णत्वोपस्थि. तिविरहेऽपि आनुपूर्वीविशेषज्ञानादेवशाब्दबोधस्यानुभविकन्यादितिभावः अन उपस्थितेग्भावादिन्येववक्तुमुचितम् अनावश्यश्त्वादितितुसम्पातायातम् । अथ- वाऽयमभिप्राय ययानुपूर्वीप्रकारकशानं विना धर्णत्वप्रकारकज्ञानस्थले संख्यान्वय. धोधोदृष्टचर स्यात् वर्णत्वप्रकारफज्ञानमन्तरेणानुपूर्वीप्रकारकज्ञानस्थलेच सनदुः- टचरःम्यानदा वर्णत्वप्रकारकज्ञानस्यकारणन्वेसिद्धेऽन्यत्रापिव्यभिचारवारणाय- तत्कल्प्येत नचंतदस्ति प्रत्युत वर्णवप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽप्यानुपूर्वीप्रकार- कवानम्बिना नोदयते क्वचिदपिशाब्दबोध. अतोनवर्णत्वंशक्ततावच्छेदकम् घटादि पदस्यलेऽपिवर्णन्यमेवशक्ततावच्छेदकस्यात् तथाच सर्व सर्वार्थवाचकास्यान्नस्याच गौणमुख्यव्यवस्थाऽतोपर्णवम्यशक्ततारच्छेद- कन्याभायान्न नवर्णवोपस्थितेरावश्यकतेति ॥ ननुकन्यादेविवर्णत्वजाते. अन्यथा ·सप्रकाश. vv 'धेन तत्कल्पनेच कल्पनागौरयात् । एवमानुपूर्वीभिन्नधर्मस्य वाचकतावच्छेदकले घट- 'पदमुपदश्चनसंख्यावाचकमिति विपरीतनिश्चयकालेऽपि तादृशधर्मावच्छिन्नस्यवा- "चकतामहसंभवात् घटइत्यादौ संख्याया वोधापत्तिः। अथविभक्तीनां संख्याकता- मते प्रक्रति विभत्तयोरकवाक्यताविरहनिश्चयदशायां विभत्तयुपस्थाप्यकत्वादेः प्रक- त्यर्थेऽन्वयवोधवारणाय तयोः समभिव्याहारज्ञानस्य घटादिविशेप्यकैकत्वान्वयको- धंपति कारणत्वमधिकंकल्पनीयम् एकपटोपस्थापितयोः घटैकत्वाद्योरन्वययोधो- पगमेच न समभिव्याहारज्ञानस्य तनहेतुता कल्प्यते इतिलाघवात् प्रकृत्याद्यानुपू- वीणां संख्यावाचकतावच्छेदकत्वमुपेयते इतिचेन्न । आकाक्षाविचार समभि- च्याहाराकाङ्क्षाज्ञानस्य हेतुताया निराकृतत्वात् ॥ अथैवमपि विभक्तेः संख्यार्थ- रपि योग्यतया कत्यादिग्राहकसामग्रयय सर्यप्रग्रहणसम्भघात वर्णन्योपस्थित्यभाये. क्वचिदपिशाव्दवोधानुदयात् फलानुरोधेमतत्कल्पनेचेत्युक्तिरयुक्ततिचेन योग्य- स्यसन्निकृष्टस्यापिपदार्थस्य सर्वत्रप्रत्यक्षनभवति अन्यथा सन्निकृष्ट घटे कदाचित् इयं पृथिवीतिप्रत्यक्षकदाचिच्चायं घटइ तिकिकृतीविशेपास्यात् कथम्वा स्थाणुर्वापुरुषो. - पेतिप्रत्यक्षात्मक संशयउपपद्येत अतोयथानुभयमिच्छाविशेषाणां संम्कारादिवि. शेपाणाञ्च प्रतिवन्धकत्यकल्पनेनैव सर्वाव्ययस्याउपपादनीयाः इत्थच धर्णत्यप्रत्यक्ष नियतं न कत्यादिप्रत्यक्षमतोवर्णत्वादेरमत्यक्षेऽपि कत्यादिप्रत्यक्षसम्भवान्न सर्वत्र- वर्णन्योपस्थितेराघश्यकतेतिभावः । सामाधानान्तरमप्याह एवमानुपूर्वीभिन्नधर्म- -स्येति वर्णन्वस्येत्यर्थः ॥ तादृशधर्मावच्छिन्नस्येति वर्णत्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः तद्ध- मावच्छिन्नविशेष्यताकसंख्यावाचकत्याभावग्रहस्य तदन्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यताक- संख्यावाचकत्यग्रहप्रतिवन्धकत्यामभधात् निरुक्तनिश्चयकाले वर्णः सरयावाचक- मितिग्रहोत्पत्तीवाधकाभाव इतिभावः ॥ संख्यायाः प्रकृन्यर्थतायादीपुनः प्रत्यय- तिष्ठते अथेति। एकवाक्यताविरहेति एकवाक्यत्वञ्च सम्भूयैकार्थप्रतीतीच्छयोच्च- रितत्व निरुप्यनिरूपकभावापन्नतत्तत्पदार्थनिष्ठधिपयताकयोधजनकत्वम्वातनिवर्त. नीयाफा होत्यापकत्व तदुत्याप्याकाहानिवर्तकन्यान्यतरवत्यम्वाबोध्यम् ॥ सममि- व्याहारज्ञानस्येति अत्र तत्पदोत्तरतत्पदत्वं नसमभिन्याहारः तज्ज्ञानस्य प्राह्याभा- पानयगादितयोक्तकयाक्यताविरहनिश्चयकालेऽसंभवात् किंत्यिदपदमनेनपदेनस. हान्वयबोधजनयत्यितीच्छारूपम् एतदिच्छाविपयत्वम्या एतदिच्छयोचरितत्यम्धे. न्यवधेयम् ॥ हेतुताकर यतेइति विभक्तेःशक्तिविरहपक्षेतु उक्तैकवाक्यतापिरहनि- ३चयकालेऽपि शाब्दबोधस्येष्टन्यात् यिभयते शक्तिविरहे पदितम्य समभियाहारस्य प्रकृतिविभकन्यारभावानहेतुना फलप्यतेइतिभाषः । सपभिव्याहाराकासासानस्यपि घरः कर्मत्यमानयनंऋतिरित्यादी घटकाताकान 'यनानुकलकृते. शान्दयोधवारणाय आनुपूर्वीपिशेषरूपाया आकाङ्गाया ज्ञानस्य पदत्वाभायात्पद- ·व्युत्पत्तिवादः + करखे विनिगमनाविरहेण प्रकृतिधर्मिकस्य विभक्तिधर्मिकस्य च संख्याप्रकारका न्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतुताकल्पनीया विभक्तेातकत्वमते तु विभक्तितात्प- यविरहेण प्रकृतिधर्मिकमेवतात्पर्यज्ञानं तादृशान्वयधीहेतुरितिलाघव मितिचेन्न विभक्तेः संख्यावाचकताविरहेऽपि प्रकृतिविभत्तयोरानुपूर्वीज्ञानस्य तादृशान्वययोधहेतुताया निविभक्तिकादिपदज्ञानादन्वयवोधवारणायावश्यकल्पनीयतया संख्यावाचकप्रकृतेरिव तद वाचकविभवतेरपि संख्यान्वयवोधकत्वप्रकारकेच्छाविपयत्वरूपतादृशोधपरत्वसंभ- पेन विभक्तिर्मिकतज्ज्ञानहेतुताया विनिगमनाविरहेणावश्यकत्वात॥ अथ स्वादीनां संख्यावाचकत्वकल्पनापेक्षया प्रकृतेस्ता लक्षणवोचिता शक्यलक्ष्ययोः परस्परमन्व- तथाच कारणत्यमावश्यकमेवेन्यत उक्तं समभिव्याहारेति ननु । अयमतिपुत्रोराज्ञः पुरुपोऽपसार्यतामित्यादौ राज्ञ पुरुप इति नैकवाक्यमितिमहेऽपि योग्यताज्ञाना. दिकारणकलापसाचे राजस्यत्ययत्पुरुपायगाहिशाब्दबोधवारणाय समभिव्याहार- शानस्यापि शाब्दबोधे कारणत्यमावश्यक्रमेयेति चेदप्रेदमवधेयम् सैन्धयमान येत्यादी सैन्धयपदमानयपदेनसहान्चयबोधं जनयत्वित्यादिरूपस्यसमभिव्याहारस्यज्ञाने. सन्यपि मैन्धषपदमश्ववोधयन्यिन्यादितात्पर्यज्ञानाभावे शाब्दयोधानुदयात् तात्पर्यज्ञानस्यापिकारणत्यमयश्यम्बाच्य इदंवाक्यमेतदयान्वितेद- थयोधययितीच्छारूपमेतदिच्छाविपयत्वम् एतदिच्छाचारितत्वमेवया तान्प- यम्धरूपयाच्यनन्यिदपदमेतदर्थ बोधयन्वित्यादिम्प तथासति नानार्थकानेकपद घटितयारयस्थलेऽनेगांतात्पर्यज्ञानानां कारणबापत्ते ण्यं चायमतिपुत्र इत्या. धनुपदोक्तस्थले एकयाश्यत्याभायनिश्चये इदंयाक्यं राजसम्बन्धयत्पुरेपपिपयक- -पौधंजनयत्यित्यादिरूपस्य तात्पर्यस्य ग्रहाभावाच्छाब्दवीधापरयसम्भार समभि- म्याहारज्ञानस्यकारणत्याल्पनीयम् पटमारणतान तात्पर्यज्ञानेनयनियांद्वात् एकयाक्यतापिरहनिश्चकालेति तात्पर्यशानमेव नौदयादिति । अथवमपीति उसममभिन्याहाररूपायाहाशानम्याकारणतत्प्रयुक्नगौरवचिरहेऽपीत्यर्थः चातकस्यपक्षेऽपि पिनिगमनाविरदान प्रतिधर्मिक मख्यान्धयबोधकत्यतात्पर्यप्रह स्येव यिभक्तिधर्मिकमंग्ल्यान्यययोधयन्यतात्पर्य ग्रह याधाभायः लक्षणेयहि शक्य सम्यन्धपतयाशनपद म गंभयति तात्पर्यनुनशक्तिघटितमतोऽशयतेऽपिशन्दे तापर्यमा मभयतीत्यारायनाइ विभरलेः संख्यावाचकताविरहेऽपीनि । अथेति अयमयमियने नमायग्धः । नम्यकपर्द युगपदवृत्तिद्वयम्यानहीकारात् प्रतिशत्युप ज्यापित प्रनिलमणोपभ्यापितयारयया नाग्यययोध.अन्यथा घटपटीस्तइतिप्रयोगस्यह गटोनापरिप्रयागायुगः म्यान् शभ्याघटस्य लक्षणया पटम्यभानमभयादित्य भार भरपरस्पोरिपाटि युगपत्तियानहोसार'तु मंग्यातिरिक्त शिशयोधम्पलपति पलानुरोधन कल यते इतिभाय | नग्धस्तु प्रयमाथिभवते.

·Amnhannrmmm सप्रकाशः १०३ योपगमे क्षतिविरहात् । प्रथमाविभक्तेः कुत्रापिशक्तरक्लप्ततया तस्याः शक्यसम्बन्ध- रूपा लक्षणा नसम्भवति वितीयादेः कर्मत्यादीशक्तत्वेऽपि तादृशविभक्तेस्तत्स- मभिव्याहृतमकृतेर्वा संरव्यायां लक्षणेत्यत्रविनिगमकं दुर्लभम् । नचैकत्वाद्यन्वयवोपे घटपदादिक्षानजन्योपस्थितित्वेनानन्तहेतुताकल्पनमपेक्ष्य स्वादिपदज्ञानजन्यतदु- पस्थितित्वेन कतिपय हेतुता कल्पनायां लाघवात् कतिपयशक्तिकल्पने गौरवमकि- श्चित्करम् । सामान्यतः पदत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेनैककारणताकल्पनन्तु न सम्पा निर्विभक्तिककुम्भादिपदतः संख्योपस्थिती तदगृहीतचिकयटादिपदे तत्तद्विभक्त्यन्तत्वज्ञानवतः पुंसो घटादौ संख्यान्वयवोधप्रसङ्गात् घटपदादिज्ञानज- , न्यैकत्वाशुपस्थितित्वेनकत्यादिविपयकशाब्दबोधहेतुतां कल्पयित्वा विभक्तिघटादिप- दानुपूर्वीज्ञानतादृशोपस्थित्यो परस्परसहकारेण फलजनकतायाअवश्याभ्युपेयत्वा- दितिवाच्यम् घटादिपदस्यैकत्वादी लक्षणाग्रहसत्ये घटः प्रमेय इत्यादिवाक्यादेव- स्वममेयमित्याधन्वययोधस्य सर्वसम्मततया तदनुरोधेन एकत्वादिविपयकशाब्दयोधे- घटादिपदजन्यकत्वायुपस्थितित्वेन हेतुतायाः सर्वसम्मतत्त्वात् । मैवम् यादृशयाश- न्यय रेवलक्षणा तथाच नयुगपदवृत्तिद्वयाननीकारनियमभगोऽपीन्यतआह प्रथमावि- भक्तेरिति । अक्लप्ततयेति इदञ्चविशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वाभाषमभिप्रेत्योक्तम् : तस्याअभेदार्थकत्ये प्रथमाधिभक्तेरपि शक्ततया लक्षणासंभवादिति बोध्यम् । तत्समभिव्याहतेति द्वितीयादिसमभिव्याहृतेत्यर्थः । नचेति याच्यमितिपरेणा- ॥.तदुपस्थितित्वेनेति एकत्याद्युपस्थितियेनेत्यर्थ । कतिपयशक्तिकल्पनइति प्रयमायिभक्तीनामेकन्यादिषुशक्तिकल्पन इत्यर्थः । गौरवमकिश्चित्करमिति एक- त्यादिपुनिपुप्रथमाया शक्तिकल्पनेऽप्यनन्तघटादिपदज्ञानजन्य तत्तदुपस्थितित्वे- नकारणतायामेय गौरवमितिभावः। तदुपस्थितित्वेनेति एकत्वाद्युपस्थितित्येने- त्यर्थः। एकत्यादिप्रकारकान्यययोधंप्रतीति शेपः। तदगृहीतवृत्तिकेति तत्पदेनै फा- त्यादिः परामृश्यते । वोधमसगादिति एतदने तारणायेतिपूरणीयम् । घटपदा दिज्ञानेति घटादिपदप्रयोज्या या घटत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यता तन्निरूपितैकत्वादिनिष्ठप्र- कारताशालिशाहबोधप्रति घंटपदादिज्ञानजन्यैकत्याधुपस्थिति त्वेनकारणतामित्यर्थः। विभक्तिघटादिपदेत्यादि विभक्तिरहितघटादिपदान् संख्यान्वयघोधवारणायेतिशेषः। तादृशोपस्थित्योरिति घटाघुपस्थित्येकत्याशुपस्थित्योरित्यर्थः। अवश्याभ्युपेयत्वादिति तथाच यहुतरघटादिपदज्ञानजन्यकत्याधुपस्थितित्येन कारणन्धापेशयाऽल्पतरस्या- दिपदशानजन्यतदुपस्थितित्वेनैवहेतुता लघीयसीतिमाघः प्रकृतेःसंख्यावाचकत्य- निराकरोति मवमित्यादिना । वृत्तिद्वयज्ञानजन्योपस्थितिद्वयस्यकारणन्यापेक्षया ·१०४ व्युत्पत्तिवादः पदानां लक्षणया एकत्वादिशाब्दधीजनकत्वं नोभयवादिसिद्ध तादृशानन्तपदेज्ञान- जन्यैकलागुपस्थितीनां तच्छाब्दहेतुत्वकल्पनं प्रकृतेः संख्यावाचकतावादिनामधिक- पिति तत्कल्पनापेक्षया चाल्पतरस्वादिपदजन्यैकखाद्युपस्थितिहेतुताकल्पनएवलाघ- वम् । एतेन संख्याविशेषावच्छिन्नघटादिलक्षणया प्रकृतेरथ नतु संख्या विभक्त्यर्थः शाब्दबोधे विभक्तिजन्यसंख्योपस्थितिहेतुताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । घटादिपद- स्यैकत्वादिविशिष्टघटादी लक्षणाग्रहदशायां सर्वमत एव तज्जन्यविशिष्ट विपयकोप- स्थित्या विशिष्टविषयकशाब्दवीजननात् तथाविधोपस्थितिहेतुतायाः, सर्वानुमत- लात् । पदान्तरासमभिव्याहृतात् घट इत्यादि पदादेकत्वादिविशिष्ट घटादिशाब्द- वो यस्त्वलीफ एव। तद्विषयकस्मरणस्य तत्रोपगमात् तथाचोक्तं सर्वहि वाक्यक्रियायां परिसमाप्यते इत्यपिनिरस्तम् । यादृशपदानां लक्षणया एकत्वादिविशिष्ट स्वार्थवोध- हेतुत्वं नोभयादिसिद्धं तादृशानन्तपदजन्यविशिष्टोपस्थितीनां शाब्दधीहेतुता कल्पनमपेक्ष्य विभक्तिजन्यसंख्योपस्थितीनामल्पानां तत्कल्पने लाघवात् ॥ इदंपु- नरिहावधेयम् विभक्तः संख्यावोधकत्ये समानविपयकानुमिन्यादिकम्पति शाब्दसा- मग्रीमतिबन्धकतायां या प्रातिपदिकजन्या घटाग्रुपस्थिति र्याच विभक्तिजन्या संख्योपस्थितिः प्रवेश्या तयोश्च मिथो विशेष्यविशेपणभावेविनिगमनाविरहात् प्रतिव- न्धकनावाहुल्यम् । प्रकृतैर्विशिष्टलाक्षणिकत्वेतु तदुभयस्थलीयविशिष्टविपयकोपस्थि- तिरेकैव सामग्र्यामन्तर्भवतीतिलाघवम् । नच विशिष्टविपयकोपस्थितेरपि एकत्वा- दिमकारतानिरूपितघटादिविशेष्यताशालित्येन घटादिविशेप्यतानिरूपितैकत्वादि- लाघवान् पकवादिविशिष्टघटादौ घटादिपदस्यलक्षणानीकारेणैवविशिष्ट योध: सम्प. चतयुगपदवृत्तिद्वयानीकारश्चोपपद्यते इतिवदतांमतंनिरस्यति एतेनेत्यादि निर- स्तमित्यनेनान्ययः । ननुघदइत्या घटपदस्यकन्यविशिष्टघटलाक्षणिकन्ये घटइतिपद- ज्ञानजन्ययुद्धे. शाब्दत्यानुपपत्तिः शाट्दमतेः पदद्वयार्थसंमायगाहित्यनियमा- दतीघरपदाधटीपस्थितेरेकयचनादेकत्योपस्थितेश्च स्वीकारआवश्यकोऽतआह. पदान्तरासमभिव्याहृतादिति । स्मरणस्यतत्रोपयोगादिति नचतत्रशाम्दयामीत्यनुभ- पानुपपत्तिरिसिधाच्यम् पदान्तग्सम भित्र्याहाररूपकारणाजन्यत्येन शायदयाभा. पान शम्दममन्तरजायमानत्यरूपदोपयशाच्छाग्दत्वानुभयस्यभ्रमत्यादिति ॥ पते. नेत्यनेनपिपशिनंदोष प्रकटयति यादगपढानामिति । कारणममुदायरूपायांसाम. म्या ममुरायत्यमेकविशिधापरत्यमधेति अनुपदमभिधीयमानगौरयणप्रदर्शितलाघयं नविभनेः भरयायाचफन्वमाध. इदंपुनरिति गायालमतान तस्या. मंग्यार्थवन्यमितिभाषः ॥ अनुमिन्यादिकंमतीति आदि- मतमालम्ब्याह ·सप्रकाश विपयताशालिवन वा प्रवेश इतिविनिगमनाविरहात्साम्यमितिवाच्यम् । भवन्मते योग्यताज्ञानघटोपस्थित्येकत्वोपस्थितीनां तिहणांविशेप्यविशेपणभावे विनिगम- नाचिरहेण प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावपटक मन्मतेतत्र योग्यतााने विशिष्टविपयको- .पस्थितेःमत्येक दर्शितोभयरूपेणवैशिष्टय निवेश्य तदुभयम् । प्रत्येकतारारूपदया- वच्छिन्नायामुपस्थिती योग्यताज्ञानस्य वैशिष्टचं निवेश्य च व्यमिति नचतुष्टयमात्रमिति रीत्याऽस्माकमल्पतरतत्कल्पने महालाघवम । तादृशरीत्यैव च प्रणमनीत्यादी प्रकपविशिष्टनतिर्धानूनामेवार्थः पादयो द्योतका एच नतु मकर्पादि वाचका इति सर्वानुमतः पन्थाः परिष्कर्तुशक्यते अन्यथाऽनन्तधातुजन्यमकर्पादि नाधिभिन्नविषयकप्रत्यक्षपरिगृह्यते । तिसृणामिति आकाहाज्ञानतात्पर्यज्ञानादि. घटितानांतूक्तीपस्थितीनां विशेष्यविशेपणभावेविनिगमनाविरहप्रयुक्तः प्रतियध्य- प्रतियन्धकभावोऽतितगंवर्धते इतिभावः ॥ घटादिविपयतानिरूपितैकत्वादियि- पयंताशाल्युपस्थितिविशिष्टयोग्यताज्ञानत्वेन एवं योग्यताज्ञानविशिष्टनिरुतविप- 'यताशाल्युपस्थितित्वेनच एवमेकत्वविषयतानिरूपितघटादिविषयताशाल्युपस्थि. तिविशिष्टयोग्यताज्ञानत्वेन एवंयोग्यताज्ञानविशिष्टतादृशविषयताशाल्युपस्थिति- त्वेन प्रनिवन्धकन्यस्य वक्तव्यन्येऽपि संकलनया तचतुष्टयमेवपर्यघस्यतीत्याह मन्मनेतत्रेनि । तदुभयमिति प्रतिबन्धकन्यद्वयम् । मंकलयति तच्चतुष्टयमात्रमिति प्रतिवन्धकत्वचतुष्टयमात्रम् । महालाघव मिति इदन्तुनमनोरमम् तथादि शक्तिग्राहकमानः शक्ततावच्छेदकशक्यतावच्छेदकयोरेव लायवगौरवैअपेक्ष्येते नत्यन्यत्र अन्यस्य- नदानीमनुपस्थितत्वात शक्ततायच्छेदकशक्यतावच्छेदकेहि शक्तिशरीरघटके घटपदादधटोबोदव्यइत्याचाकारिकया तयोविषयीकरणात् जातायांनुपदार्थ व्यवस्थायां पश्चाज्जायमानाऽपि गौरवयुद्धिः फलमुख- गौरवविषयकन्यादकिश्चिन्करी भवति सिद्ध स्यान्यथाभावकरणे तर्फशतस्याप्य- मामान अतएव माधकमानेन शब्दम्यानित्यत्वेसिद्धे पश्चाज्जायमाना तय मप्रागभावादिकल्पनागौरवमतिरक्तिश्चित्करी । तथाच घटआनीयतां घटमा. नय घटायानयेत्यायापोटापाभ्यां दयेकयोर्दिवचने बहुपुबहुवचनम् कर्मणिद्विती. येत्यादिम्मृतिभिः कोपर्या लाघवज्ञानसहकृते. - घटादिप्रतिपदिकानां घटादी स्यायेकवचनादीनामेकन्यादी द्वितीयादेः कर्मत्वादौ च शक्तिषु परिच्छिन्नास पश्चादुपनिपतितं प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावगौरचं फलमुखत्यादकिञ्चित्करम् । एत. प्रययम्यातिक्रमेनु प्रकृत्यपेक्षयारिभक्तीनामल्पीयस्यात्तास्येवशक्तिः सिद्धयेन प्रकृती पर्य धानुस्यलेऽपिधावपेक्षयाऽस्पोयसांतिवादीनामेयधात्यर्थविशिष्टयन्यादौशक्तिलाघवामि द्वग्नतुधाती तस्मादुक्तव्यवस्थवसाधीयसीति विवेचित चैतद्गुढार्यतत्यालोके गुरचरण । ताहारीत्येति योग्यताज्ञानप्रकोपस्थितिनमनोपस्थितीनां तिसृणांविशेष्यविशेषण- माय यिनिगमनाविरहेण प्रतिवरप्रतिवन्धकभावपटकं प्रकर्षविशिष्टनमने धातो. लक्षणापक्षेचीतरीत्या चतुष्टय मानमिति लाघवेनेत्यर्थः । आकाशपदम्य लक्षणयाs. शक्त्या ·VAANT 1 व्युत्पत्तिवादः विशिष्टतत्तत्स्वार्थीपस्थितीनां शाब्दधीजनकतामपेक्ष्य कतिपयोपसर्गाधीनमक- 'पशुपस्थितीनां तज्जनकताकल्पने लाघवात् । स्वादीनामिव मादीनामपि वाचकता निरावाधासिद्धतेति ॥ संख्यायाश्च प्रकृत्यर्थ पर्याप्तिसम्बन्धेनैवविशेषणत्वं नतु समवायादिना तथासत्येकव्यक्तियोधपरादाकाशशब्दादपि द्विवचनबहुवचनाचापचे। तत्तदर्थयोदिलबहुत्वयो. समवायादिना - आकाशाद्यन्वययोग्यत्वात् । नचपर्याप्त संसर्गत्वेऽपि तद्दोपतादवस्थ्यम् घटाकाशादौ द्वित्त्वादेः पर्याप्तिसत्वे प्रत्येकमाका- शादौ तत्पर्याप्तिर्नास्तीति वक्तुमशक्यत्वात् प्रत्येकस्योभयानतिरिक्तत्वादितिवा- प्यम । उद्देश्यताक्न्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्नेरेव संसर्गतोपगमात् ! आकाशत्वा- दिव्याप्यताया द्वित्वादिपर्याप्तावसत्त्वेनानिमसङ्गविरहात् । वैशिष्टयञ्च वैज्ञानिक नतु वास्तवम् । तेन यत्र योग्यताभ्रमजन्योऽत्राकाशावित्यादिवाक्यजन्यदित्वादिप्रका- रकाकाशयोधस्तत्र विशिष्टसंसर्गापसिद्धावपि नक्षतिः। द्वित्वादिपर्याप्तावन्यत्रमसिद्ध- स्याकाशत्वादिव्याप्यत्वस्य भ्रान्तेस्तत्रोपगमात् । प्रकारांशे भ्रमत्वस्य सर्वानुभव- सिद्धन्येऽपि सम्वन्धतावच्छेदकांशे भ्रमत्वस्यान्यत्रोपपादितत्वात् । नच मकृत्पर्य- - धान्तरयोधपत्ये द्विवचनाद्यन्तप्रयोगस्येटत्यादाट एकव्यक्तिबोधनपरादिति । असत्येनेति द्वित्यादिपर्याप्तघंटादावपिमत्यादितिभाष द्वित्यादिप्रतियोगिपर्याप्त याफाशत्यव्याप्यत्वाभावात् आकाशत्वव्याप्यपर्याप्तरेवाप्रसिद्धया तत्सम्बन्धेन- द्वित्यादिप्रकारकस्य आकाशापित्यादिवाक्यजन्ययोधस्य भ्रमत्वन निर्षहतीत्यतआर वशिष्टयश्चेति पर्याप्यंशेउद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्ययैशिष्टयश्च विज्ञानिकमिति झानेभासमान मित्यर्थः उद्दश्यतावच्छेदकव्याप्यत्यनिष्ठापच्छेदकतानिरूपिता पर्याप्तिनिष्टसंमर्गतेतिनु पर्ययसितोऽर्थ । विशिष्टसंमर्गामसिद्धावपीति आकाशत्व ध्यात्याययिशिष्टपर्याप्तरप्रसिद्धाथपीत्यर्थः । अन्यत्रप्रसिद्धस्येति शब्दादीप्रसि. शुस्य ॥ ननुमंमगीशे भासमानस्याप्रकारत्वात् तदभावयति तत्प्रकारताकशानस्थ रूपभमन्य मंसर्गतायच्छेदकांश न मम्भवतीत्यताह सम्बन्धतावच्छेदकांश इति । उपपादितत्वादिति मंसर्गकोटी प्रशारविशेष्यभावाभावेऽपि विशेषणता. विशिष्टविशेष्यताशानन्यरूपस्य भ्रमत्यम्योपादितन्यादित्यर्थः । वैशिष्टयञ्च स्थनिरूपिताय म्यविशिनिस्पकतानिरूपिताधिकरणस्वाभाषयत्तित्योमय- मम्यग्धन शिश्यन म्यानपन्दरमम्पन्धानयछिन्नत्य स्थानवच्छेदकाधर्मानयच्छि. नायोमयमम्यन्धन विशेषणनात्यच प्रकारतान्यम्यापकांधमः 'एपञ्च संतकोटी प्रपारविशंध्यभाषामायऽपि विशेश्यविशेषणभाषम्योकारात प्रश्ते पयोलिनिष्ठ पिशेप्यतायामाशशम्यव्याप्यन्यनिविशेषणतानिरूपितस्यस्य उसोभयमम्याधे ·सप्रकाश १०७ तावच्छेदकएच व्यापकतासम्बन्धेन द्वित्वान्वयधीः किन्नौपेयते इतिवाच्यम् । यूटा- वित्यादौ घटत्वादीनांस्वरूपतएवोपस्थिततया तत्रोक्तान्वयवोधस्यासंभवात् । स्वव्या- पकीभूतोद्देश्यतावच्छेटकवत्वरूपपरम्पराया एव मकृत्यर्थ द्वित्वादेः सम्बन्धतास्वी- कारेच व्यापकतारूपसम्बन्धतावच्छेदकांशे भ्रमत्वस्यावश्यकतया उद्देश्यतावच्छेद- कव्याप्यत्वविशिष्टपर्याः सम्बन्धतोपेक्षाया निजित्वात् । अथात्र व्याप्तिापक- सामानाधिकरण्यरूपैववाच्या नतु तद्वदन्यावत्तित्वरूपा केवलान्वयिधर्मस्य प्रकृत्यर्य- तावच्छेदकता यत्र तत्रापसिद्धः। एवञ्चोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टपर्याप्त्यपेक्षया लघोः स्वव्यापकतादृशधर्मवश्वस्यैव सम्बन्धत्वमुचितमिति चेत्तहिं आकाशोनदा: वित्यादिचाक्यजन्यशाब्दबोधदशायामपि आकाशावित्यादिवाक्यात द्विन्वबोधाप- त्तिः। तथाहि आकाशोनद्वावित्यादितो द्वित्वावन्छिन्नभेदः प्रतीयते सच न स्वव्या- नैतविशेषणताविशिष्टा या आकाशवव्याप्यत्वनिष्ठा निरूपकता तन्निरूपिताधि- करणत्याभाघवत्पयाप्तिवृत्तित्वस्यच सत्यान्नानुपपत्तिरिति । किनोपेयते इति एवं सत्याफाशत्वे ब्यापकतासम्बन्धेन द्वित्वाभावात् प्रकारांशएघाकाशावित्यादि पास्यजन्यप्रतीतेधमत्वं संभवति स्थलान्तरे संसर्गतावच्छेदकांशेभ्रमत्वमभ्युप- गम्यताम्माया प्रकृतेतु न तदाघश्यकतेत्याशय । असंभवादिति अन्वयितापच्छे- दफरूपेणान्वंय्युपस्थितिरूपकारणपिरहादितिभावः । ननु यत्रानेकवृत्तिधर्मस्या- भ्ययितापच्छेदकत्वं तत्रास्नु लाघयात् केवलपर्याप्तिसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थे एवहित्या देर्मानम् यत्रत्वेकमात्रवृत्तिधर्मस्यान्ययितावच्छेकत्वं तत्र च व्यापकत्वसंसर्गेण . प्रत्यर्थतायच्छेदके एयद्वित्वादेर्भानं तथाच घटावितियाक्यजन्यबोधे घटे एष हिन्धंभासत अतोनानुपपत्तिः नयाऽऽकाशाविन्यादिवाक्यजन्यबोधे प्रामाण्यापत्ति रिति चेन्न पदार्थद्वयमंसर्गाह्याकाङ्क्षा नियम्य आशाक्षाचोभयत्र समानैवेति फयमेकर पर्याप्तिरपरत्र व्यापकत्वंभासेत किञ्चवमेकघटसचम्थलेऽप्यप्रघटा. यिति प्रयोगस्य प्रामाण्यापत्तिः घटपटादिगनहित्यस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन घटे सस्यादिति ॥ अथात्रेति अग्रसप्तम्या घटकन्यमर्थः तथाचोहेश्यतावच्छेदक- व्यायन्यविशिष्टपर्याप्तिघटिका व्याप्तिरित्यर्थः । व्यापकसामानाधिकरण्येति पर्याप्तिसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मयदुद्देश्यतावच्छेदक सामानाधिकरण्यरूपेत्यर्थः। तदन्येत्यादि उद्देश्यतावच्छेदकवदन्यावृत्तित्यमि. न्ययः। यत्रेति प्रमेयायिन्यादी । अप्रसिद्धेरिति प्रमेयत्वादिमदन्यत्या प्रसिद्धः । स्यन्यापकीमूतोद्देश्यतापच्छेदकवचस्प सम्बन्धत्वपक्षे स्यसमानाधि. करणात्यनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकरमग्दुहेश्यतापच्छेदकययस्यप संसर्गस्य लभ्यते उद्देश्यतारच्छेदकल्याप्यपर्याप्तः संसर्गन्धपक्षेचोतप्रतियोगितानपच्छे. दकधर्मपश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणपर्याप्तः मंसर्गममनोऽस्मिन् पक्षे सामानाधिकरण्यांशत्याधिकस्य प्रपेशागौरपमित्याशयपानाह एवञ्चोद्देश्यताव·randi • काभावात् । नचैवं व्युत्पत्तिवादः पकाकाशत्ववचादिसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगितावच्छेदकताकः -ताशसम्बन्धेन द्वित्ववतोऽप्रसिद्धेः अपितु पर्याप्सिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताक एव तत्कालेच पर्याप्तिसम्बन्धन द्वित्वविशिष्टबुद्धिरेव प्रतिवध्यते नतूक्तपरम्परासम्बन्धेन तद्विशिष्टबुद्धिरपीति।। अथाकाशीनद्वावित्यादौ केवलपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकताकभेदोनत्रा वोधयितुं न शक्यते आकाशेऽप्युक्तयुक्त्या द्वित्व- पर्याप्तः सत्वेन तत्र तेनसम्बन्धेन तद्वद्भेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् आकाशत्वव्याप्यपर्या- प्सिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकदित्यादिमभेदश्चामसिद्धएवेतिवेन्न 'द्वित्वादिपर्याप्तेरुभयादिवृत्तिधर्मणवावच्छेदात् तदनवच्छेदकैकमात्रवृत्तिधर्मावच्छे- देन तद्भेदस्य तेनसम्बन्धन द्वित्वादिमभेदस्य च तदतिवृत्ती वाध- घटपटौन दाविति प्रयोग आपद्येत घटपटयो- रपि प्रत्येकद्वित्वावच्छिन्नभेदसच्चादितिवाच्यम् द्विवचनाद्युपस्थापितद्वि- त्वावच्छेदेनैव द्वित्वावच्छिन्नभेदस्य वोधेन तादृशमयोगाभावोपपत्तेः। नना व्यास- ज्यत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदश्च उदेश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव वाध्यते इति व्युत्पत्तेः नित्वसामानाधिकरण्येन तदवाधस्याकिञ्चिन्करत्वात् । नच घटत्वादेरति- असक्ततया दित्वादिपर्याप्तेरनवच्छेदकत्वाचदवच्छेदेन द्वित्ववभेदस्य भवतामप्यनुम तत्वात् प्रकृययगतैकत्वाविवक्षायां घटोनद्वावित्यादिप्रयोगापत्तिरितिवाच्यम तार- च्छेदकैति । सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितेत्यादि अत्रोक्तसम्बन्धावच्छिन्नन्ध प्रति योगितापच्छेदकतागामन्वेति परमग्रेऽपियोध्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकताक- एवेति द्वित्यावच्छिन्नभेद प्रतीयते इति पूर्वणाग्ययः । उक्तपरम्परांसम्बन्धेनेति स्वव्यापकाकाशत्यवत्वसम्बन्धेन । तदिशिष्टवुद्धिरपीति प्रतिवध्यते इति पूर्वणा. भ्ययः। नयाचीदेश्यतावच्छेद कव्याप्य पर्याप्तेरेयमंसर्गसिद्धयति । उक्तयुक्तयेति घटाफाशापितिप्रतीत्येत्यर्थः। तेनसम्बन्धेनेत्यादि पयाप्तिसम्बन्धेन योद्वित्वयान तभेदस्येत्यर्थः । तदभेदस्येति द्वित्यपर्याप्तिमभेदरयेत्यर्थः । तेनसम्बन्धेनेति पर्याप्तिसम्बन्धेन । एवमिति एकमात्रवृत्तिधर्मापरछेदेन द्वित्वादेरभाये इत्यर्थः । प्रत्येफमिति घटत्यायच्छेदेनपटन्यायच्छेदेनचेत्यथ । हित्वावच्छिन्नभेदस्यबोधेनेति याचाहिन्यायध्ठेदेन द्विव्यस्यैयमाय न द्विन्याभावस्य यतोनात प्रयोगस्य प्रा. माप्पमिति भावः । व्यासज्यवृत्तीति तस्यञ्च गकन्यान्यमंख्यावच्छिन्नांनुयोगि- ताफपयामिप्रतियोगिन्धमिनिाइतिव्युत्पत्तेरिति एतद्वयुपश्यनीकारेघदाकाशीनद्वाथिति प्रयोगापत्तिरितिबोध्यम् तिदनाघस्येति हिम्पायवरिछग्नप्रतियोगिताकभेदसायस्ये. त्ययः । अफिश्चित्करत्वादिति घटपटौनदायिति प्रतीतः प्रामाण्यासाधकत्यात ·संप्रकाशः १०९ शमयोगाभावे घटत्वादेदित्वपर्याप्तैरिव द्वित्वाढिमद्भेदस्याप्यनुयोगितावच्छेदक- ताया अमामाणिकत्वात् प्रतियोगितानवच्छेदकताया भेटावच्छेदकतानियतत्वा- सिद्धेः। अस्तुवाऽतिप्रसक्तोऽपिघटत्वादिः द्वित्वपर्याप्तेरवच्छेदकः घटावित्यादिम- तीतिबलात् । वस्तुतस्तु घटत्वादे प्रत्येकंडित्वपर्याप्नेरनबन्दकत्वेऽपि हित्वपर्या- तित्वावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तटवन्छिन्नावच्छेटकत्वमव्याहतमेव ।। अथपर्याप्त्या- ख्य विलक्षणसम्बन्ध एवामामाणिकस्तत्कथं तन्सन्बन्धता । आकाशोनद्रावितिमती. तिस्तु समवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकद्वित्वावच्छिन्नभेदविपयि: फैवास्ताम् । आकाशादौद्वित्वममवायसत्वेऽपि द्वित्वादेरेयोभयादित्तिधर्मानुयोगि- तावन्छेदकन्योपगमात् तदनवच्छेटकाकारावायवच्छेयेन समवायसम्बन्धेन तद्वतो- भेदस्य वृत्तौवाधकाभावादितिचेन्न । आकाशावित्यादिवाक्यजन्यशाब्दवांधस्याम- मात्वानुपपत्त्यैव तादृशसम्बन्धसिद्धः ताशयुद्धः समवायविपयकत्वे प्रमात्वनिराक- रणस्य कर्तुमशक्यत्वात् । उद्देश्यतावच्छेटकव्याप्तिविशिष्ट समवायस्य संसर्गतोपगमे पटावित्यादिवाक्यस्याप्यममाणत्वापत्ति समवायस्य॑क्येन घटादिनिष्ठस्यद्वित्वानि समवायस्य पटादावपिसत्येन घटत्वाद्यव्याप्यत्वात् । नचोद्देश्यतावच्छेदकच्या य वादिसमवायत्वेनैव सम्बन्धतास्तु द्वित्वादिसमवायस्य घटत्वाद्यच्याप्यत्वेऽपि स्य देस्तचाप्यतया न घटावित्यादरममाणतेतिवाच्यम् एवंसति तथाविधविक्षनापति चयेन दिवादिसम्बन्धतौचित्यात् । अथास्त्वमेव तथापि पर्याप्तिसम्प्रत्ययोयिर- दितिचेन्न द्वित्वादि स्वरूपस्यैवद्वित्वादिपर्याप्तितयोऽभिमतसिद्धे । उक्ताशादौसाया- पर्याप्तिश्चायमेकोयद इमीद्धावित्यादिप्रतीतिसाक्षिकः स्वरूपसम्ब भव द्वित्वान्धय पकं तत्रच यहु- एकत्वाविवक्षायामपीति एकत्यधि यक्षायान्नु गवन्यम्य द्वित्वानु कालाकाशा कन्धाभायादेघनापत्तिः । प्रतियोगितानवच्छेदकताया इत्यादि अदि धवौ ख. प्रतियोगितानयच्छेदकोमूतद्रव्यत्यादर्घटभेदानुयोगितापच्छेदक्त्वातपदज्ञाना- भायः । अस्तुवेति तथाच नघटत्यावच्छेदेन द्वित्वयभेदस्य सत्वमतोग्दो पफा पित्यस्यापनि । तत्सम्बन्धतेति द्वित्वादिप्रतियोगिकसम्बन्धतेत्यर्थ । धर्माय- सम्बन्धावच्छिन्नेति एतस्य प्रतियोगितावच्छेदकता सम्बन्धः तथाच स धर्म- सम्बन्धाधच्छिन्नहित्यनिष्ठायच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदपिपयिवेत्यर्थ. सिता आकाशत्वावच्छेदेनेति वृत्तावित्यनेनसम्बन्ध तरतइति द्वित्यादिमतः । नय- तावन्छेदकति सथाचाकाशत्वव्या यदिन्यस्यैवाप्रसिद्ध्या आकाशावित्यायन माण्यमसह । हित्वादेस्तद्वयाप्यतयेति समयायसम्बन्धेनेति शेष । उक्त ते अपच्छेदकत्यनिरनिधीधितापितिशेष. स्वरूपसम्बन्धविशेपइति तथाचद्वित्यस्वरः पिला दि.

·. व्युत्पत्तिबादः दृश्यतावन्दकचचत्वादिच्यातिविशिष्टपर्याप्तेः संसर्गनानियमेन एकैकवखदि रादिनात्पर्येण तथाप्रयोगासम्भवाव धवखदिरावित्यादि समासोत्तरद्विवचनेन घर स्वखदिरत्वाद्यवच्छिन्ननानाविशेष्यतानिरूपितकद्वित्वादिमकारताशालिज्ञानमेव ज. न्यते तादृशवाक्यजन्यवोधस्य सम्हालम्बनानात्मकतया विशेप्यताभेदेन प्रकारताभेद भावात् । यथाहि समूहालम्बनानात्मके खड़ीचैत्रःकुण्डलीत्याकारकनानाविशेष. णकविशेष्यकज्ञाने नानाभकारतानिरूपिता एकाविशेप्यता तथा तथाविधे धवस्ख दिरावित्याद्याकारकै नानाविशेष्यकैकाविशेषणकज्ञाने विशेप्यताभेदेऽप्यभिन्नैव द्विर दिमकारता। अन्यथासमूहालम्बनतस्तदैलक्षण्यानुपपत्तेः समासघटकथवखदिरा. दिपदानामेकवाक्यतानुपपत्तेश्चानमयोऽयविपयनया साक्षात्परम्परया वा निरुपिता या विषयता तत्मयोजकत्वस्यैव तदेकवाक्यतापदार्थत्वात् । नचैतादृशैकवाक्यतावि- रहेऽपि क्षतिविरहः तथासति समासस्यवानुपपत्तः । अयमेतिपुत्रोराज्ञः पुरुषोऽप- सार्यतामित्यादौ राजपुरुपपदादीनां समामवारणाय .सगर्थपदानामेवसमासानुशा- सनात् सामर्थ्यस्यच निरुक्तकवाक्यतारूपत्वात् । जलपृथिव्योः स्नेहगन्धावित्या- दितोऽपि न जलेस्नेहः पृथिव्यांगन्यइत्याकारकसमूहालम्बनवोधः किंतु तहि- लक्षणों द्वित्वादिनिष्टैकमका काशशलत्वपृथिवीवाद्यवच्छिन्नविशेप्यतात्मक तयतिशेपः । एकरनयमितिका पतपिशेष्यतायाः प्रकारताभेदेऽपि ऐक्य- द्वयोरक्रमितिज्ञाननिरूपितमकारताया विशेप्यता देऽध्यक्यमित्याह यथाहीति । अन्यथेनि द्वित्यादिप्रकारसायाभिन्नत्योपगमे । प्रकारताद्वयनिरूपित- मुख्यविशेप्यताद्वयशालिज्ञानस्य मम्हालम्बनत्वात् धयग्वदिरावित्यादी विशेष्यर भेदेनप्रकारंताभदोपगमे समूदालभ्यनत्वस्यादितिभावः। धवखदिरायित्यादी धषपदा योग्यविषयत्य गदिरपदप्रयोज्यविषयन्याः स्वनिरूपितनिरूपिततया साक्षान्निरूपि स्थाभायादेवधायययनस्यातआहे परम्परयेति निरुक्तंकवाक्यतारूपत्वादिनि राजनदप्रयोग्यविषयस्य पुरुषपदप्रयोऽयविषयधयोः साक्षात्परम्परयावां निरू. प्यनिरूपकभावविरधानकायाश्यायम अयमेति राक्ष: पुप्रत्येकाहियाक्यं पुरुषो’ पमार्यतामिस्यपरम् । ननु जलवियों म्नेहगन्धायिन्यादी जलेस्नईः पृथिव्यांगन्ध इस्पाकारकसमूहालम्पनापोधामीकाम्यामभयान तथाच जरूपानयोग्यविषयर पृथियोपदमपाम्यपिण्याययोः गन्धपदप्रयोज्ययिपयत्य स्नेहपदप्रयोज्यविषय- स्पोप नपरंपायाऽपि निरप्यनिरूपसमायोऽनः मामश्यविरक्षात् कथं जलयि. कोरियर मेगाधाथिग्यच ममामन्यासकायामाद जलपृथिव्योरित्यादि. शिपायपियामिपितायत्यप्रकाश मिन्यविशिष्टस्नेहगाधपिशेय पायी. भारयान् निर्धामनाथस्टेदकमपन्यनस्नधयाsfire स्येय तथाचा ·h VN मकारताद्वयनिरूपितं यद्धर्मितावच्छेदकद्वित्वादिनिष्टैकमकारतानिरूपकं स्नेहत्व गन्धत्यायवच्छिन्नविशेष्यताद्वयं तद्वानिति अतोनकुत्राप्येकवाक्यताभङ्गः । चैत्रो मंत्रश्चगच्छत इत्यादावाल्यातार्यद्वित्यादिप्रकारेण भासमाने चैत्रमैत्रोभयादो गम- 'नाश्रयत्वाद्यन्वयेन निरुक्तंकवाक्यता सम्भवेऽपि समासविधेर्विभाषाऽधिकारीयत्वा दसमासः तत्र विशेष्यताभेदभिन्नद्वित्वनिष्ठप्रकारताव्यप्रतियोगी समूहालम्बनात्मक बौध इतितुनं सम्यकः । तथासत्युक्तयुक्त्या एककचैत्रमैत्रादितात्पर्यण तथामयो- गानुपपत्तः ।। आख्यातोपस्थापितदिन्वादिकं चोभयादिरूपान्वयितावच्छेदकाव- च्छिन्न एवान्वेतीति व्युत्पत्ति । तेनोक्तमयोगदर्शनात् क्रियापदस्य विशेष्यवाच- कंपदंसमानवचनकत्वानियमेऽपि घटद्वयादितात्पर्यण घटस्तिष्टत इत्यादयो न प्रयोगाः ॥ एकवचनान्तक्रियापदे च तादृशविशेप्यवाचकपदप्रयोगएव साधुः अतोघंटास्तिष्ठतीत्यादयो न प्रयोगाः ॥ अथैकघटादिव्यक्तरेतदशत्तितायामत्र- वाक्यान्न जलेस्नेहः पृथिव्यांगन्धइत्याकारकोबोध इतिभावः । तदानिति अत्र इतीत्यतः पूर्ववोध पगमृश्य ते तथाच तद्वान्धोध इत्यर्थी नतु तदानित्या कारकोयोध । उक्तवाक्यजयोधे विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरनवगाहनात् किन्तु जलपृथिव्युभयवतिनौ स्नेहगन्धावित्येवयोधाकार तथाचान द्वित्वनिष्ठविषयता- द्वारा निरपितत्वं तत्तत्पदप्रयोज्यविषयतायामस्तीति नैकवाक्यत्वानुपपत्तिः ॥ ननु चैनों मैश्व गच्छतइत्यादायप्युक्तरीत्या चैत्रमैत्रपदयोः सामर्थ्यसाधात् इन्द्रसमासवभवितव्यंतथाच चैत्रमैत्री गच्छतइत्येवप्रयोगोभवितुं युक्तोऽतआद चैनोमैत्रश्चति। विभाषाधिकारीयत्वादिति तथाच चैत्रमैनौगच्छत . इत्यपि प्रयोगोभवत्येव । प्रकारतादयप्रतियोगीति प्रतियोगित्वमप्रनिरूपकत्वम् । उक्तयुक्तयेति यत्रैकमानगृत्तिधर्मस्य नित्यानुयोगितावादकत्वं तत्र तदर्मव्याप्य पर्याप्तेरेषभानमितिपूक्तियुक्न्येत्यर्थः । उभयादिरूपेत्यादि उभयादिरूपं यदनु- योगितावच्छेदकं तदवच्छिन्ने इत्यर्थ. अत्र असमानधचनकविशेष्यवाचकपदस्थल इतिप्रणीयम् तेन घटोस्तइत्यादावेकस्यैवघटन्यस्यानुयोगितायच्छेदकत्येऽपि नद्विवचनानुपपत्ति विशेश्यविदोगणवाचकपदयोः ममानधचनत्वात् उभयादीत्य- प्रादि पदात् उक्तरीत्या धर्मप्रय मनुयोगितावच्छेदकीकृत्यैयच त्रित्वान्वयोभवतीति लभ्यते तेनचैनोमेत्रश्चगन्छन्तीत्यम्यापिनापत्तिरिति । उक्तमयोगदर्शनादिति चैनीमैत्रश्चगच्छतीति प्रयोगदर्शनात् । घटास्तिष्ठतीत्यादयदति आरयाताथैकन्या विवक्षायामपीतिशेषः । अथेति अत्रोच्यते इत्यनेन मम्बन्धः । द्वित्यैनोपस्थिन- योरिति शाब्दयोधेहित्यप्रकारेणभाममानयोरिन्यर्थः । घहत्येनोपस्थितास्थित्य ·व्युत्पत्तिवादः ११४ घटोस्तः घटाःसन्तीति कथं न प्रयोगाः घटादी घटत्वादिव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तिसम्ब- न्धेन द्वित्वादेः स्वरुपादिसम्बन्धैनतद्देशचित्वाश्रयत्वादेश्च सच्चात्। नचद्वित्वेनोप- स्थितयोईयोरेवव्यत्तयोरेवं बहुत्येनोपस्थितासु बहुयु व्यक्ति विधेयान्वयात् व्य. क्तयन्तरेप्नेतदेशत्तित्वादियाधान तादृशमयोग इतिवाच्यम् व्यत्यन्तरेऽयोग्यतया तादृशविधेयानवगाहिन एकघटे तदवगाहिनो वोधस्योत्पत्ती वाधकाभावात् तथा- तात्पर्यण तथाप्रयोगस्य दुर्वास्त्वात् । न च व्यासज्यत्तिधर्मोयत्रान्वयितावच्छेदक स्तत्र यावत्म अन्वयितावच्छेदकस्य पर्याप्तिम्तावतामेव पदार्थान्तरेणान्वय इतिव्यु- त्पत्तिस्तन्निहाय च तादृशधर्मावच्छिन्न इतरान्वयबोधजनकसामया' उभयादि विपयकपदार्थान्तरान्वयबुद्धिन्वमेव जन्यतावच्छेदकवक्तव्यमिति दित्वादिनैक घटादिमात्रविपयकैतद्देशत्चित्वायन्वयबोधो न सम्भवतीति नताशवोधतात्प- र्यण तादृशमयोगापत्तिरिति वाच्यम् । योग्यताभ्रमेण आकाशावत्रस्त इत्यादि वा- क्यात् छित्त्वादिनकव्यक्तिमात्रविषयकपदार्थान्तरान्वयवोधात् तादृशव्युत्पत्तेस्त- निर्वाहककार्यकारणभावस्य च कल्पनासम्भवात् । यत्तु द्वित्वाद्यवच्छिन्नोद्देश्यताक बुद्धौ उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकता नियमतो विधेयसंसर्गभासते इतिव्युत्पत्तिः यत्र- भ्यापाथमेयार्थः । तथातात्पर्यणतथापयोगस्येति एकघटेपतद्देशवृत्तित्वान्थ्यता- त्पर्येण अब घटोस्त, घटा मन्तीति प्रयोगस्येत्यर्थः । तनिर्वाहायेति एतद्याप तिनिर्यादायत्यर्थ तादृशधर्मावच्छिन्नदति व्यासज्यवृत्तिधर्मापन्छिन्ने इत्यर्थः । युद्धिन्वमेपजन्यतावच्छेदफमिति इत्थञ्च उभयत्वाधययत्किञ्चि हिशेष्यपदार्थान्तरान्वयवुद्धिन्यावच्छिन्नम्प्रति धारणाभायान्न तदुत्पत्तिस. म्भर प्रतिभार । द्वित्वाधवन्छिन्नोद्देश्यताकयुद्धानि पतदुक्त्याऽन्यप्रासंति. गाधर पयतथानियम इति सूचितम । यनचोदेश्यतेति अयमाशय उद्देश्यतावच्छे- दर यापपन्यमुद्देश्यतायन्दकममानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । तय मामान्यतउद्देश्यतायच्छेदकल्यापयत्वस्याभिमतत्वे घटद्वयादिमहशे अत्र घटस्तान्यादि प्रयोगानुपपत्तिः एतद्देशत्तित्वप्रतियोगिरम्परूपसम्बन्धे उद्देश्य- तायन्दयीभूतंयदत्य तयापपन्याभावान् एवमुद्देश्यनारच्छेदशोभूतंयद्वित्वं तहमापय याभाघाप देशान्तरम्यघटे घटल्यम्य गविचिद्वित्यम्यचनस्यात् अतो त्यादिर्धा तायशेयीभूतधर्मायन्नित्तियाधिशिष्टद्वित्याटिम्पोद्देश्यताघ- साव्यापणत्यम्य नये भागएपगन्तव्यम । नुघाच पोशशंसायप्रस्तइत्यादी गोरगतिशियामिनमा मापाग्यमप्रमिद्वमिनि' । पण्डराइति नमय नियनिकभार पत्तद्रिायनामिपितत्यम्य ममातायांमध्यान्नानु. परिगंगोटी पहात्तिन्यप्रतियोगिकस्थम्पादी। द्वित्वममाना- ·सप्रकाश चौद्देश्यतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणामसिद्ध्या तव्यापकत्वमसिद्धम् तत्रापि खण्डशः प्रसिद्धानां तत्तद्घटकपदार्थानां विशेष्यविशेपणभावापन्नानां भानसम्भ- वान पीतशंखावत्रत्यादी तादृशव्युत्पत्तिमाः । एवञ्चैकवटादि व्यक्तिमात्राधिकरण- परस्य अनघटोस्त इत्यादिवाक्यम्यामामाध्यं मुघटमेव उद्देश्यतावच्छेदकीभूतपटमात्र वृत्तिद्वित्वव्यापकतायारताशवाश्यप्रतिपाद्याया निधेयसंसर्ग वाधादिति तदपि तुच्छम् । अत्रयटोस्त इत्यादौ द्वित्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छे- दकत्वस्य द्वित्ववद्घटनिष्टान्योन्याभावमनियोगितानवच्छेदकत्वम्य च तदधिकर- ‘णात्तिघटादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभृते तत्तद्विधेयसंसर्ग वाधाद्वटद्वया- धिकरणपरतादृशयाक्यस्याप्रामाण्यापत्ते । तत्तहिन्यसमानाधिकरणान्योन्याभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तत्तविधेयसंसर्गाशे भानोपगमस्तु न सम्भवति तत्तद्- द्वित्वस्येनानुपस्थिते । न च तवन्छिन्नस्य संसर्गनया भाने तेनरूपेणोपस्थिति - पेक्ष्येतिवाच्यम तत्संसर्गावच्छिन्नवत्मकारतानिरूपिततत्तदिशेप्यताशालिगा- ब्दयोधपमित्याकारकतात्पर्यज्ञाने संसर्गस्य विशे पणतया तद्भाननिहाय संसर्ग- घटकोपस्थितैरपि गान्दवोधात् मागावश्यकत्वात् प्रकृतसंसर्गण एकपदार्थविशिष्टा- परपदार्थबोधपरत्वज्ञानस्य प्रकृतवाक्यार्थविषयकतया प्राग भवेन उपदर्शिततात्प- यज्ञानस्यैव शाब्दधीहेनुत्वोपगमात 1 एवं वाक्यार्थघटकसंसर्गस्याननुगमे यटोस्त इत्यादी वाफ्यभेदमसझाच ।। अप्रोच्यते व्यासज्यचिधर्मावच्छिन्नाद्देश्यताकशाब्द 'युद्ध स्वव्याप्यतादृशधर्मवत्वमपि विधेयसंसर्गतया भासते इतिव्युत्पत्ति व्याप्यत्वञ्च धिकारणेति. घावृतीन्यादिः। देशान्तरयत्तिघदोऽपिद्विन्यघान तनिष्टायोग्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकमेव पतशाधिकरण तित्वप्रतियोगिफम्बरपमियाह तदेधिकरणावृत्तीति। अथास्तु तात्पर्यशागस्यहेतुन्यथातथा परन्दन तत्तद्वित्व- 'समानाधिकरणान्योन्याभायप्रतियोगितानघच्छेदकन्यस्य नसर्गविधया विधेयन- नियोगिकमसमें भानोपगमे यास्यभेदोदुनिबार इत्यताह एवमिति उद्देश्यवि धेयभावभेदेनेव मंतर्गताभेदेगापि वाक्य भियते संतातापावच्छेदवाभेद द्भिद्यते तथाच तत्तदद्वित्वस्य संसर्गवायच्छेदका मोटोप्रवेशे तशहित्यनिष्ठावच्छेदकतया परम्परानिमपितायाः संसर्गतायाअपि भेदाद्वाक्यभेदयरागइतिभावः । स्वव्या- प्येति स्थपदंविधयपरम् ।व्यतिरेकिविधेयस्थले इति केबसाधयिविधेयस्थलेल्व- नुपदवश्यति । गन्येवमपि पकायदेश अपघंटोस्तइतिश्योगापतितादयस्थ्यम् देशान्तरस्वपिधः एतद्देशवृत्ति वव्याप्योदेश्यतापक्वत्र कालिकादिना ·व्युत्पत्तिवादः तद्वदन्यावृत्तित्वं व्यतिरेफिविधेयस्थले । तादृशधर्मवत्वञ्चोद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्ब- पेनयोध्यम् ।अवघटोस्त इत्यादौ एतद्देशवर्तमानत्वादिरूपविधेयस्य तद्वदन्यावृत्ति त्वरूपच्याप्तिमच्च एतद्देशस्यैकपटयदिव्यक्तिमात्राधिकरणत्वे घटपटादिनिष्ठबिस्वमेव घटत्वव्याप्तपर्याप्तिरूपोद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नम् तदत्त्वञ्च घटादौ वाधितमिति न तादृशवाक्यस्य प्रामाण्यम्। अधिकरणस्य घटद्वयादिमस्येच घटत्वादि- व्याप्यद्वित्वमेव तथेति घटस्वादिव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धेन तद्वत्वं घटादाबपाधितमिति तादृशवाक्यस्य प्रमाण्यंनिर्वहति। केवलान्वयिविधेयकस्थलेच द्वित्ववाद्यवच्छिन्नव्याप- कत्वमेव संसर्गघटकं कैवलान्वयिनि तादृशव्यापकतायाअक्षतत्वात् नतु तत्तद्वित्वत्वा- वच्छिन्नव्यापकत्वमिति न पूर्वोक्तदोपावकाशः ॥ घटावानयति चैत्रइत्यादौचैत्र- कर्तृकानयनकर्मत्वादिव्याप्यद्वित्वादिमन्निष्टनिरूपकताकाषेयत्वादिसम्बन्धेन कर्म- स्वादौ घटादेरन्वयो व्युत्पन्नः तेन चैत्रादौ एकघटादिव्यक्तिमात्रानयनकर्तृत्वे न ता दृशप्रयोगः द्वित्वादिमत्वञ्च मकारतावच्छेदकीभूतघटत्वादिव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धेन- योध्यम् तेन चैत्रस्य पटादिसहितैकवटादिव्यत्तयानयनकर्तृत्वेऽपिन तादृशप्रयोगः। एवमन्यत्राप्यहनीयम् ॥ यत्रानेकत्तिधर्मोद्वित्वान्वयितावच्छेदकतयाभासते तत्रोम- यादिनैवसमं पदार्थान्तरस्यान्वयः। यत्रैकमात्रवृत्तिधर्मस्तथा तत्रैकेनापि व्युत्पत्तिभेदा- सम्वादत आह तादृशधर्मवच्चञ्चेति स्यव्याप्योद्देश्यतावच्छेदफयावश्च । व्याप्तिमञ्चेति अस्य घटपटादिनिष्ठद्वित्वमेवेत्यनेनान्वयः । यत्रैकवृत्तिधर्मस्यद्विन्यायनुयोगिता- पच्छेदकन्वं तत्र तद्वमव्याप्यपर्याप्तरेवद्विन्यसम्बन्धत्यादाह घटत्वव्याप्तपर्याप्तीति यघटौ प्रमेयाचित्यादौ प्रमेयस्य तादात्म्येन विधेयत्वं तत्रतादात्म्येन प्रमेयवदूर्भ दस्याप्रसिद्वन्यात् तद्वदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तेर्नेप्रवेशसम्भवी व्यापफसामानाधिक- रण्यरूपन्याप्तेः प्रवंशसम्भवापि मामानाधिकरण्यांशाप्रवेशेन तदपेक्षया- लाघयादाह केवलान्वयिसाध्यस्थलेचेत्यादि । निरूपकनेति अधिकरणतत्यर्थः । व्युत्पन्नइति तथाचौक्तवाक्याग्निरकाधेयत्वसम्बन्धेम द्विन्वयघटविशिष्टकर्मता. कानयमानुकूलपतिमानितिबोधः । एवमन्यत्राप्यूहनीयमिति घटानानयतिचत्रइ- त्यादी चत्रकर्तृकानयनकर्मत्यच्याप्ययष्टुन्धयनिष्ठनिरूपकताफाधेयत्यसम्बन्धेन धर्मलादी घटादेरन्वयऊदनीयत्वः प्रकारान्तरमायाह यत्राने- फत्तिधर्मदति । आशावप्रस्तइत्यादी योग्यताभमेणभ्रमात्मकशाट्दयोधआनु. भविषम्तमानेयत्तिधर्मम्योदशतायटेदकत्याभावात्तसंग्रहानस्यादत माह यनै- कमानीति ! पति शिवायएयोगितापच्छेदक । उनैनापीति समपदार्यात रस्पान्थय इतिपूर्वणसम्बन्ध.। व्युत्पत्तिभदावलम्बनादिति एतापपत्तित्रयस्थो ॥

·सप्रकाशः ११७ बलम्बनात् कार्यकारणभाववचिच्याच सर्वसमञ्जसमित्यपिवदन्ति ॥ अथघटादिव्य- क्तिभेदेनानयनकर्मता भिन्नेति प्रतिसंदधानस्य पुंसो घटावानयतीतिवाक्याच्छाब्द- घोषानुपपत्तिः तस्य कर्मतात्वावच्छेदेन आधेयतासम्बन्धावन्छिन्नप्रतियोगिताकस्य द्विवाद्यवच्छिन्नघटाद्यभावस्य निश्चयसम्भवात् तस्य द्विवादिना साशसंसर्गक- घादिविशिष्टधीविरोधित्वादितिचेन्न । उभयत्वाधवच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानमुभय स्वावच्छिन्ननिरूपिताधेयतासंसर्गावगाहिज्ञानमेव प्रतिवध्नाति नतु केवलं विशेप्येवि- शेपणमितिरीत्या जायमानमुभयत्वादिविशिष्टज्ञानम् अतोविशेपदर्शिनां ताशवा- क्याद्दोपायत्तमायत्यांशे उभयत्वाचवच्छिन्ननिरूपितत्वावगाहिभ्रमात्मकज्ञान नभ- वत्येव अपितु तदेशे तदनवगाहिममात्मकज्ञानमिति उभयत्वावच्छिन्ननिरूपिताधे- यत्वंचोभयादिवृत्तावेकस्मिन्धमें एवनतु प्रत्येकमात्रवृत्ताविति कर्मत्वांशे तादृशाधेय- त्वावगाहिज्ञानस्य भ्रमत्वमित्यवधेयम् ॥ संख्याश्च प्रकृत्यर्थतावच्छेदफगताः क्वचि- स्मतीयन्ते यथा सम्पन्नी व्रीहियवावित्यादौ । एतत्तत्त्वंमागेवाभिहितम् ।। विरुद्ध- कारादित्यर्थ: । कार्यकारणभाववैचित्र्याच्चेति हित्यविशिष्टघट विशेष्यकैतद्देश- वृत्तित्वादिरूपेतरपदार्थान्यय बुद्विम्प्रति अत्रेत्यादिसप्तम्यन्तपदसमभिव्याहृतद्वि- पंचनान्तघटादिपदज्ञानत्वनकरिणताया एवं द्वित्याद्यवच्छिन्नाकाशादिनिष्ठविशे प्यनाकेतरपदार्थप्रकारकान्वययुद्विन्यावच्छिन्न प्रति अग्रेत्यादिपद् समभिव्याह तद्विवचनान्ताकाशादिपदशानन्येन कारणतायाश्चकल्पनान्नेकघटवति अवघटोस्त इतिप्रयोगापतिनवाऽऽकाशावत्यादिप्रयोगानुपपत्तिरितिभावः । तस्येति पुंसः । कर्मतात्वावच्छेदेनेत्यादि उभयस्यामेषकर्मतायां द्वित्यविशिष्टघटस्य आधेयतासम्ब.. न्धेनासत्यादितिभावः । निश्चयसम्भवादिति एतनिश्चयं प्रतिद्वित्योपलक्षितघटप्रकार कस्यतत्तत्कर्मतार्मिकस्ययोग्यताज्ञातस्याप्रतिषन्धकतया एतन्निश्चयस्ययोग्यताझानस्य चयुगपत्सस्येवाधकामावादितिभाव । तस्येति निरक्तनिश्चयस्य ।उभयत्वावच्छिन्ना भाववत्ताज्ञानमित्यादि अयमाशय कर्भतात्यायच्छेदेनाधेयत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकदित्य विशिष्टयटाभाववत्ताज्ञानमत्र प्रतिवन्धकीभूतमवश्यंद्वित्वविशिष्ट- वैशिष्ट्यावगाहीतिमन्तव्यम् एकम्यामपि कर्मतायामाधेयत्वसम्बन्धेनघटवत्त्वे नि- दिचतेहिन्धोपलक्षितघटाभावयत्ताज्ञानस्यानुदयात एयञ्च द्वित्वावच्छिन्ननिरुपक- ताकाधेयन्यसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकएवनित्यविशिष्टयटाभावः प्रतिवन्ध- कक्षाने विपयोयाच्योनतु कालाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कस्तथा निरक्तविशिष्टवशिश्याचगाहिज्ञानरय द्वित्वोपलक्षितघटप्र- कारकरमत्यविशेष्यक 'डान प्रतिवध्यमेतज्ज्ञाने केवलायाएमा- भेयतागाः मंमगलगत् कमन्यरय हिन्बोपलक्षिप्तघटादिवृत्तित्वे पत्यनिष्टाधेय: कातिरूपित निरूपकनाया हित्यापन्छिनस्वाभायाद्विशिटाधेयाय सम्बन्ध त्या- मम्मघादिति ॥ विशेषदशिनामिति व्यक्तिभेदेन कर्मसामिन्नेतिनिश्चयपताम् ॥ . न ·११८ व्युत्पत्तिवाद संरयावच्छिन्नवाचकशतादिपदोत्तरविभक्त्युपस्थाप्या सख्या प्रकृत्यर्यतावच्छेदक- संरयायामेवान्वेति यथा शतमेवं देशते त्रीणिशतानीत्यत्र शतत्यादौ एकत्वद्वित्व- वहवानामन्ययः अतएवच एकशतद्विशततात्पर्येण न शतानीति प्रयोगः तनमक- त्यर्थस्य शतस्य बहुत्वाद्यन्वययोग्यत्वेऽपि प्रकृत्यर्थतावच्छेदकशतत्वांशे वहुत्वाद्य- न्वयएन बहुवचनस्य माकाक्षत्वात् तत्रच योग्यताविरहात्। नचैकशतेऽपि नाना- पुरपीयापेक्षायुद्धिजन्यनानाशतत्वसंभपादेक्शतनिष्टशतत्वेऽपि बहुत्सान्वययोग्य- ताऽक्षतैवेतिवाच्यम् परस्परसमानाधिकरणद्वयावृत्तिबहुत्वस्यैव शतादिपदोत्तर- बहुवचनार्थत्वात् तादृशबहुत्वस्यचकशतादिवृत्तिनानाशतवादीयाधात् । अथवा तत्रापि बहुत्वमेवबहुवचनार्थः परस्परसमानाधिकरणद्वयात्तिपर्याप्तिरेवाकाक्षा- निरुपकः सम्पन्धः ॥ यत्त द्वेशते त्रीणिशतानीत्यादौ संख्यैव शतादिशब्दार्थः नतु संख्येयम् संरयेयस्यतदर्थत्ये, विंशत्याद्याः सदैकत्वेसःसंख्येयसंख्ययोः, इत्यनुशासनविरोपात् द्विवचनादिसाधुतानुपपत्तेः गांगतानीत्यादौ पठ्या न्वयानुपपत्तेश्च । नचाभेदः पष्टयर्थः तथासति ब्राह्मणादशेत्या ब्राह्मणानांदशेत्य पिस्यात् । अस्माकञ्चादशतः संरयाः संख्येयेवर्तन्ते अतः परं संख्याने संख्येये चेत्पनुशासनादशादिशब्दानां शतादिशब्दवत्सरयानार्थकत्वाभाद्दशत्वादिसं- रयायाः पदार्यतावच्छेदकत्वेन तत्र पष्टयर्थसम्मन्यान्वयासम्भान नतथाप्रयोगइति। सदसत् गवांशतानीत्यादी संरयायाः प्राधान्येन शतादिशब्दवाच्यत्वे गवांगतदद्या- दिन्यादौ शतादिपदार्थस्य संरयाया दानादिरर्मयान्वयायोग्यतया प्रामाण्यानुपपत्तिः गवांगतंमिन्याटी संग्यायां शुरुायभेटान्वययोग्यताविरहात्तदनुपपशिश्च । तस्माद्दमादिगन्दाइव गनादिशब्दाअपि संग्यावन्टिन्नवाचकाएव नतु धर्मिविदोपण तानापन्नमरयागाचराः सायदोऽपि गरयायां स्वप्रकृतिशीभत्त्यसरयान्व- पमागझतयाऽन्यतिरुपयर्थसम्पन्धान्वयसामाइझनयाच तेषां मर याना• धानामाहा नतु दशामिन्दानां तथा दशादिनाह्मणतात्पर्यण ब्राह्मणानांदशे- त्यादिप्रयोगविरहादिनिनेपा मसंयमानसाचितामयाद इति रविशत्याद्याः सदैवत्वे मर्या मंग्येयमंग्ययोः मंग्यायां विषलेग्नः, इत्यनुशासनमप्युक्ताथे तात्पर्य- ननुपदार्थ पदाधना यतीति युत्तिविगध इत्यत राद पनत्तचमिति । प्रागति पदा प्रमाणमिन्यस्यपिचारप्रमाहुवचनम्य नानाधमांटिन शनिवापना नारायपादाद नापिरहुत्वमेरेति ययावत्यमवत्यथ । आदत संरयाइति मायाययं मध्यायायका सदा रत्यर्थ । संग्येयइति मरयाविशिष्ट ! स्वा. निनि गपाशतश्पादिम्पार्श गारधियम्यस्य प्रथमायकम्यस्य च शतस्पड ·सप्रकाशः ग्राहकम् । एकदिबहुशब्दोत्तरैकवचन द्विवचनबहुवचनानि च न संख्याबोधकानि उदेश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्येन एकत्वाद्यन्वये आकाङ्क्षाविरहादिति तदुत्तर प्रथमाविभक्तिः साधुतामात्राय नित्यवाहुवचनान्तावादिशब्दपर प्रथमावहुवचनमपि क्वचिनिरर्थकमेव यत्रैकव्यक्तिमात्रतात्पर्येण तादृशशब्दःमयुज्यते तत्रबहुत्वान्वये- योग्यताविरहात् ॥ यनु तद्गतगुणादिसाधारणबहुत्वस्य तत्रान्वयइति तन्नशोभनम् मकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धेनैवानेकत्तिसंख्यान्वयस्य व्युत्पन्नतया तादृशसम्बन्धेन तथाविधवहुत्वान्वये योग्यताविरहात् अन्यथोदासीनघटपटादि साधारणबहुत्वस्याप्यन्वयसम्भयेन वदतगुणादिसाधारणबहुत्वानुधावनस्याकि- श्चित्करत्वात् । अथाजहत्स्वार्थलक्षणया गुणादिसाधारण धर्मावच्छिन्नएवमकृत्यर्थ- इतिचेतर्हि बहुत्वेनभासमानेपुगुणादिष्वपि पदार्थान्तरान्वयःस्यात् तथाचापोद्रव्याणि दाराअत्रगृहेसन्तीत्यादिवाक्यानामप्रमाणतापत्तिः गुणादिपुदव्याभेदे गृहत्तितादेर्या- धात् मुख्याधमाप्रपरतादृशशब्दानां बहुवचनान्ततानुपपत्तश्चेति नकिञ्चिदेतत् । अवादिपदार्थएकत्वद्वित्वान्वययोग्यतासत्त्वेऽप्यसाधुत्वादेव तदुत्तरमेकवचनंनप्रयु- ज्यतेइतिध्येयम् ॥ आख्यातेकवचनस्य संख्यार्थकत्वे विवदन्ते निष्कर्षांनुसारिणः। घटोऽस्तीत्यादी सुवेकवचनादेव संख्याबोधसंभवात् । चैत्रेणदृष्टोघटइत्यादिस्थलानु- रोधेन तस्य तद्वोधकताया आवश्यकत्वात्। नचैकवचनत्वेनानुगतेनैकत्वशक्तत्वात्तिडे कवचनस्याप्येकत्ववाचकत्वमक्षतमितिवाच्यम् । एकवचनत्वस्यैकत्वशक्ततावच्छेद- कतायाः प्रागेवनिराकृतत्वात् । अस्तुवा तेनरूपेण तिडेकवचनस्याप्येकत्ये शक्ति- स्तथापि तजन्यैकत्वोपस्थितेः शाब्दयोधोपयोगित्वे मानाभावः नहि सामान्यत एकवचनज्ञानजन्योपस्थितित्वेन तच्छाब्दयोधहेतुतासम्भवः तथासत्येकत्येऽगृहीत- मुपदवृत्तिकस्य पुंसः सुपदपकृतिघटादिपदोपस्थाप्यघटादी घटादिपदोचरामादि- पदोपस्थाप्य कन्वाद्यन्वयबोधप्रसङ्गः किंतु मुपदत्वादिमकारकतानजन्यतदुपस्थिति- खादिनैध तथासनिकादिपढ़ोत्तरमुपदत्वादिरूपानुपूर्वी विशेपरूपाकाङ्क्षाज्ञानघ- न्ययागोनिष्ठेकशतत्यसंख्याश्रयकर्मक दानयोधादितिभावः । आख्यातक- यवनस्येति द्विवचनादेः मंख्यार्थकत्वमग्रेवश्यति । यद्यप्ययं विचार.आख्यातार्थ- विचारप्रसङ्गे एव कर्तुमुचितस्तथापि आख्यातेकवचनस्यमण्यार्यकत्वे तत्समभिः व्याहृतम्य प्रथम क्यचनस्य नेवत्वार्थकत्वस्यात्तस्थातथान्येतु स्यादित्यभिप्रायेणांन विचारः ॥ घटोऽस्ति पटपश्येत्यादी घटपदापटोपस्थिती सुपदादेकत्यस्यानुप. स्थिती पटमित्यनामपदेनैकत्वरयोपस्थितीच एकौघटोऽस्तीतिशाब्दबोधः स्यादि- तथासत्येकत्वइति । तादृशापत्तेरिति एकोपटोऽस्तीति शाटदापत्तेः । यचिति त्याह ·१२० AMAAmw AWwww M VM व्युत्पत्तियाय टितायां घटादायकत्वान्वययोधस्य सामन्यां मुपदत्यादिमकारकधीजन्योपस्थितेर- तभीयानाशापत्तेरनवकाशात् । एवञ्च विवादिपदसपारकज्ञानजन्योपस्थितित्वेन तच्छाब्दवोधहेतुत्वेमानाभावइति ।। यत्त तिवादे संरयानभिधायकत्वे चनः पचति तण्डुल चैत्रेणपन्यते तण्डुल इत्यादी वतर्मवाचकपदात तृतीयाद्वितीययोरापतिः बर्तकर्ममतसंख्याया अनभिवाने कर्तृपरणयोस्तृतीयेति कर्मणिद्वितीयेतिमूनाभ्यां तयोरनुशासनात् । नयायिकमते लकारस्यार्तृकर्मावाचकतया तदनभिधानस्य- द्वितीयातृतीयानियामकत्वासंभवात् । नचकर्नादिगतसंख्यानभियानमेव कयंका- दिवाचकपदोत्तरतृतीयादिनियामकम् चैत्रेणपन्यतेतण्डुल इत्यादिस्थलेऽपिलकारस्य चैत्रादिगतसंख्याभिधायकत्वात् एकत्वत्वादिना एकत्वादिसामान्यस्यकवचनायभि- यत्वादितिवाच्यम् यतस्तद्गतसंख्यानभिप्रायकत्वंप्रकृते न तद्गतसंरयानिष्टटत्य- निरूपकत्वमपितु तद्विशेष्यकसंग्याप्रकारकशाब्दवोधाननुकूलत्वमेव तथाच कर्म- दिविशेप्यकसंख्यान्वयवोधाजनकलकारादिसमभिव्याहृतक दिवाचकपदात् तृती- यादयोभवन्तीत्यत्र तदनुशासनतात्पर्यम् । क्षेत्रेणपच्यतेतण्डुल इत्यादौ चैत्रादिवि- शेयकसंख्यान्वयवो वकत्व नाख्यातस्य आख्यातार्थभावनाया यनान्वयस्तद्विशे- प्यकसंख्यान्वयोवस्यैवाख्यातेन जननाचादृशभावनान्वयबोधे विशेप्यश्च प्रथमा- न्तपदोपस्थाप्यएव । चैत्र पचतितण्डुलमित्यादौ चैनादिःसाक्षादेव भावनाविशेष्यः । चोणपच्यतेतण्डुल इत्याढोतु परम्परया चैत्रादिनिष्टभावनाजन्यफलशाली तण्डु- ल इत्याफारसवो पस्यैवतनोदयात् तस्माचियादेरपि संख्यायोकत्वमावश्यामिति तन्न विचारसहम् तथाहि कर्नादिनिष्ठसंरयान्वयवोवाननुकूलत्व यदि तादृश- योयोपधायकज्ञानविषयत्वाभाववत्व तदा यादृशतिपादिज्ञानेन सहकार्यन्तरविर- हाताशयोचो नजनितस्तयोगे तृतीयाद्यापत्तेः। यदिच तादृशोवस्वरूपयोग्यज्ञान- विपयस्वाभावस्तदा यगादिसमभिव्याहृतात्मनेपदाढि ज्ञानरयापि ताशवोधस्वरूप- योग्यत्वारस्वरूपयोग्यज्ञानाविपयतिपायाख्यातस्यैवामसिद्धेः । अथ कादिविशे- प्यस्मरयान्वगद्धित्वावच्छिन्ननन्यतानिरूपितजनकतावन्टकविपयित्वानिरूप- कत्वमेव तादृशमोधाननुकूलत्वम् चैत्रः पतीत्यादिवास्यपटकतियााढविपयिता ताविचारमहमित्यनेनसम्बन्ध । तदनभिमानस्येति कर्तृवमानभिधानम्येत्यर्थ । एतत्वादिसामान्यस्यैवैति तयाच चणेतितृतीयार्थंक त्यसरयायाश्चेत्रान्विताया अपि रवारवाच्य वात्कनृगतमरयाभिधायात्वमेवैतिभाव । भावनायाइति भावना तिर्यापारोवा ! तादृशमोमोपवायोति त यश्चाव्यरहितपूर्वत्वसम्बन्धेन ·सप्रकाशः १२१ चैत्रादिविशेप्यकसंख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदिका तादृशान्वयबुद्धि- स्वावच्छिन्नम्पति चैत्रादिपदसममिच्याहुततिवादिज्ञानस्य हेतृत्वात् । चोणपन्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतयादिपदवियनाच नताशी चैत्रादिपदसमभिव्याहृत- ताशपदज्ञानत्वेन तादृशयुद्धित्वावच्छिन्नम्पत्यहेतुत्वात् । नचचैत्रः पच्यते इत्यादी चैत्रविशेप्यकाख्यातायसंख्यान्वयवोधोत्पच्या चैत्रादिपदसमभिव्याहृततयादिपद- ज्ञानत्वेन तादृशान्वययुद्धित्वावच्छिन्नहेतुताऽक्षतैवेति चत्रेणपच्यते इत्यादिवाक्य- घटकीभूततयादि पदविपरितापि तादृश्यतिवाच्यम् चत्रणपच्यते चैत्रपच्यते इत्या- दिवाक्यात चैत्रादिविशेष्यकस्य भावनायाः संख्यायाश्चान्वययोधस्यानुदयात् तदिशेप्यकतदुभयान्वयबोधे प्रथमान्तचैत्रादिपटसमभिव्याहृतशवादिविकरणोत्तर तत्तदाख्यातपदज्ञानत्वेन हेतुत्वात् चैत्रेणपच्यते तण्डुल इत्यादि वाक्यघटकतयादीनां तादृशसमभिव्याहारादिशून्यतया तद्विपयिताया अतादृशत्वात् । चैत्रः पक्ष्यते इत्या- दितः तण्डुलः. पक्ष्यते इत्यादितश्च चैत्रतण्डुलादिविशेप्यकसंख्यान्वयवोधोत्पच्या चैत्रः पक्ष्यते ताडल इत्यत्र उभयविशेष्यकसंख्यान्वयबोधौपयिकसमभिन्याहार ज्ञान विपयितायाः त इत्यादीसवेन फकणोस्तृतीयाद्धितीययोरमसक्तावपि न तादृशवाक्यं व्युत्पन्नाः प्रयुञ्जते । कर्तरिसाक्षात् कर्मणिचदर्शितपरम्परया युगपद्- भावनाविशेषणकान्वयवोधजनकताया आख्यातस्याव्युत्पन्नतया तादृशवाक्यानुभय- विशेषणकान्वयवोधासम्भवात् । नचाकाङ्क्षायोग्यतादिसच्चात् कयंन तादृशान्व- ययोध इति वाच्यम् अगत्या एकविधान्वयबोधैऽन्यविधान्वयबोधसामग्र्यास्तद्घटक तात्पर्यज्ञानस्यवा प्रतिवन्धकत्वोपगमात् । न च चैत्रेणतण्डुलः पक्ष्यते चैत्रस्तण्डुलं पक्ष्यते इत्यादिवाक्यद्वयविपयकसम्हालम्बनदशायामपि उभयविधान्वययोधानुप- पत्तिरितिवाच्यम् तादर्शकविधान्वयवोधै तादृशान्यविधान्वयबोधपर वेनागृह्यमाण- तथाविधाख्यातधर्मिकप्रकृतान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतुतया चैत्रः पक्ष्यते तण्डल इत्यादिवाक्याचाशद्विविधान्वयबोधवारणस्य दर्शितवाक्यात्तदुपपादनस्य च शक्य त्वात् । न च निरुक्तसंख्यानभिधानस्य तृतीयाद्वितीयानियामकत्ये चैत्रेणस्वदृश्यते चत्रःखपदयतीत्यादौ तृतीयादितीगोरमुपपत्तिः फर्कादिविशेष्यकसंख्यामकार- कान्वयवोघीपयिकाकाङ्क्षाज्ञानीयविपयित्वनिरूपकत्वस्य तत्राख्याते सच्चादिति चोधविशिष्टत्वमा अन्वयधुद्धित्वावच्छिन्नजनकतेति अन्वययुद्धित्यायच्छिन्नजन्य- तानिरूपितजनकतेत्यर्थः । वाक्यघटकतयादिपदेत्यादि वाक्यघटकयत्ते आदिपदं. तन्निरूपितविपयितेत्यर्थः । परम्परयेति स्यजन्यफलयत्यसम्बन्धेन । तदनभिधा- ·૨૨ व्युत्पत्तिवाद. वाच्यम् कादिपरयत्पदाख्यातपदयो समभिव्याहार: संख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन्न भयोजकविपयित्वानिरूकस्तत्पदोत्तरं तृतीयाविभक्तिरित्येवं नियमोपगमेन प्रथम- स्थले चैत्रपरस्वपदाख्यात पदयोः द्वितीयेच तत्परचैत्राख्यातपढयोः समभिव्याहार स्यैव तदिशेप्यकसंख्यान्वययोधप्रयोजकतया क्रमेण चैत्रपदस्वपदाभ्यां तृतीया- द्वितीययोरनुपपत्त्यनयकाशादिति चेन्न अनभिहितइत्यधिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीये- त्याद्यनुशासनस्य किप्रयोजनमितिवक्तव्यम् चैत्रःपचति तण्डुलः एच्यते इत्यादी चैत्रतण्डुलपदाभ्यां द्वितीयातृतीययोरमयोग इति चेत् तत्किमणिमन्त्रादिन्यायेन तागानुशासनस्य तथाविधप्रयोगविरोधिता येनतदभावस्तत्प्रयुक्तः स्यात् न चैव सम्भवति पचविषच्यते इत्यादि क्रियायोगे कर्तृकर्मवाचकपदानन्तर तृतीयाद्वितीय योरसाधुत्वस्य तत्कर्तृत्वतत्कर्मत्वादियोधीपयिकाक्षादिरहितत्वादिरूपस्य प्रतिपत्ति प्रयोजनं तस्येति चेत्तहि उक्तनियगपरतयाऽपि न ततस्तल्लाभः प्रथमान्तचैत्रतण्डु- लादिपदतत्तदाख्यातपदयोः समभिव्याहारस्यैव चैत्रतण्डुलादिविशेप्यकतत्तदा- ख्यातार्थसंख्यान्वयवोधप्रयोजकतया चैत्रेणपचति तण्डुलंपच्यते इत्यादिवाक्यघटक चैत्रतण्डुलादिपदतिवादिपदयोःसमभिच्याहारस्यातथात्वेन तद्घटक तृतीयाद्वितीययो साधुत्वस्योक्तनियमान्दवच्छेद्यत्वात् ॥ तस्मान्मुख्यभाक्तसाधारणकर्तत्वकमत्वयोः ककर्मवाचकपदसमभिव्याहृतलकृत्तद्धितसमासैरन भिधानमेव तृतीयाद्वितीयादि नियामकं शिरोमणिभिरत्रैव निर्भरोविहितः ।। लादीनां तदनभिधायकत्वंचन तद- पाचकत्वं तनिष्टहत्यनिरूपकत्वम्वा आख्यातसामान्यस्याप्याख्यातत्वेन तेत्वादि- ना या कर्तृत्वादिनिष्ठशक्तिलक्षणानिरूपकत्यात्। कर्तृत्वानभिधायकाख्यातस्यैवाम- सिद्धः तन्छाब्दबोधीपयिकाकाङ्क्षाशून्यत्वमेवतत् चत्रणएच्यतेतण्डल इत्यादावा- ख्यातस्य कर्तृत्वादिवाचकत्वेऽपि तच्छाब्दवोधौपयिकाकाङ्क्षाराहित्यं तत्राक्षनमेव चत्रादिपदोत्तरतृतीययैव कर्तृत्ववोधनसम्भवात् तत्र तादृशाकाङ्क्षाया अकल्पना दित्यपिन । चत्रेण पक्ष्यते इत्यादौतृतीयानुपपत्तेः पक्ष्यते चैत्रइत्यादितश्चत्रादौ पाककृतेः केवलात्पक्ष्यते इत्यादितश्च मुख्यविशेप्यतया तस्यवोधात् तादृशाख्यात धात्वोरानुपूर्वी विशेषाकाडक्षाया कृतियोचौपयिकत्वात् नचसमभिव्याहारस्पाकाङ् क्षवविचक्षणीया प्रकृते प्रकृतिप्रत्ययोरानुपूर्वीपाकाक्षा नतुममभिव्याहार इति नोक्तानुपपत्तिरितिवाच्यम् तथासति पत्रणपचतीत्याढावपि तृतीयाया. साधुतापत्तेः धायकत्वमिति यत्यकर्मन्यानभिधायकत्वम् । तदवाचकत्वमिति तदशक्तत्यम् । अविवक्षितपनन्यकर्मत्यार्थधारयातम्यैय भावाख्यातत्येन परिभापितत्यात् सत्र- ·सप्रकाशः तादृश चैत्रपदाख्यातपदयोः समभिव्याहारस्य कृतिवोधानीपयिकत्वात् चैत्रेण विजे- प्यतेमैत्रइत्यादौ तृतीयानुपपत्तेश्च विजेप्यतेमैत्रइत्यादितोमैत्रकृतिवोधाताहशाख्यात मैत्रपदयौः समभिन्याहारस्य कृतियोधीपयिकत्वात् किंतु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेव । तथा च चैत्रेणपक्ष्यते इत्याढावाख्यातस्य कर्तृत्वादितात्पर्यकत्ये तृतीया असाधुरेव । तथा च चैत्रेणपचतीत्याढावाख्यातस्यायाविवक्षायां तृतीयायाः साधुत्वेऽपिपरस्मैपद- स्यासाधुत्वानमयोगः। परस्मैपदस्यासाधुत्वञ्च धात्वर्थविशेप्यस्य प्रत्ययेनाविवक्षणे भावकर्मणोरितिसूत्रेणात्मनपढनियमात् आख्यातार्थविवक्षायां नचैत्रेणपचते इत्यादि मयोगः शवादिविकरणस्यासाधुत्वात् कर्तृत्वतात्पर्यकसार्वधातुकयोगएवतत्साधुत्वात् कर्तृत्वकर्मत्वोभयतात्पर्यण मैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयस्तु म प्रयोगाः। तदेकतर चोधेऽन्यपरत्वेनागृह्यमाणाख्यातधर्मिकप्रकृतान्वयवोधपरत्वज्ञानस्य हेतुत्वात् । चैत्रेण पक्ष्यतेतण्डलइत्यादी कर्तृत्वादावाख्यातस्यतात्पर्यग्रहे कर्मत्वाचन्वयवोधोऽपिनभव- त्येव ॥ अथ पकानि भुक्ते चैत्र ओढनः पत्तवाभुज्यते इत्यादी कृता क्रमेण कर्तृत्व फर्मत्वाधनभिधानात् चैत्रपदौटनपदायुत्तरं तृतीयाद्वितीये कथन स्याताम् नचकृता- ऽनभिधानेऽपि आख्यातेनतदभिधानान्नानभिहितत्यम् समभिव्याहतपदाभिहितत्व सामान्याभावस्यैवान भिहितपदेन विवक्षणात समभिव्याहतेतिफरणाच चैत्रेणगम्यते- ग्रामस्तमैत्रोगच्छतीत्यादौ न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः गच्छतिगम्यते इत्यादा ख्यातस्य तत्तत्पदासमभिव्याहृतत्वादितिवाच्यम् तथासति भुञानेनचैत्रेणपच्यते भोक्तव्यमोदनपचतीत्यादी तृतीयादितीययोरनुपपत्तिः कृता कर्तृत्वकर्मत्वयोरभि- धानात् । कृतातत्र भोजनकर्तृत्वतत्कर्मत्वयोरभिधानेऽपि पाककर्तृत्वंतत्कर्मत्वं चान- भिहितमेवेति चेहि प्रकृतेऽपि तदनभिहितमेव । नच प्रधानक्रियानिरूपितक- लायनभिधाने तृतीयादेः साधुतेति तदुक्तम् मधानशत्यभिधाने गुणशक्तिरभिहि तवत्मकाशने इति शक्तिः कर्मत्वादिकमिति वाच्यम तथापि चैत्रेणदृश्यमानंघटमैत्रः कर्तृवाचकपदात् तृतीयायाइष्टत्यमेव पचतीतिप्रयोगस्नु तत्रनयुक्तः भावेआत्मने- पदस्य यकश्च विधानादिन्याह तथाचचैत्रेणपचतीत्यादावाख्यातस्येति । धात्वर्थ- विशेप्यस्येति कर्तृत्वकर्मत्वादिकं यद्वात्वर्थस्यविशेष्यं तस्याविषक्षणे भायप्रत्यय- स्यले इतियावत्। विकरणस्येति विकरणत्वञ्चप्रकृतिप्रत्ययमध्यपातित्वम् । तत्सा. धुत्वादिति शयादिविकरणस्यसाधुन्चात् । प्रधानशक्त्यभिधानइत्यादि प्रधान नि. यानि पितस्यकर्तृत्यस्य कर्मत्वस्यपाऽभिधाने गौणप्रियानिरूपितमपि कर्तृत्वंक- भन्यश्चाभिहितबद्भवति इत्थमेयच प्रधानक्रियानिरूपितस्यकर्तुत्यस्यकर्मत्वस्यया- ऽनभिधाने गौणक्रियानिरूपितंकर्नृत्यकर्मस्यश्चानभिहितपद्यतीत्युपेयमितिमायः ·૧૨૨ व्युत्पत्तिवादः वाच्यम् कादिपरयत्पदाख्यातपदयोः समभिव्याहारः संख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन प्रयोजकविपयित्वानिस्कस्तत्पदोत्तरं तृतीयाविभक्तिरित्येवं नियमोपगमेन प्रथम- स्थले चैत्रपरवपदाख्यात पदयोः द्वितीयेच तत्परचत्राख्यातपदयोः समभिच्याहार स्यैव तदिशेप्यकसंख्यान्वयवोधमयोजकनया क्रमेण चैत्रपदस्वपदाभ्यां तृतीया- दितीययोरनुपपत्यनवकाशादिति चेन्न अनभिहितइत्यधिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीये- त्याद्यनुशासनस्य किंमयोजनमितिवक्तव्यम् चैत्रःपचति तण्डुलः एच्यते इत्यादी चैत्रतण्डुलपदाभ्यां द्वितीयातृतीययोरप्रयोग इति चेत् तत्किमणिमन्त्रादिन्यायेन तादृशानुशासनस्य तथाविधप्रयोगविरोधिता येनतदभावस्तत्मयुक्तः स्यात् न चैवं सम्भवति पचतिपच्यते इत्यादि क्रियायोगे कर्तृकर्मवाचकपदानन्तर तृतीयाद्वितीय योरसाधुत्वस्य तत्कर्तृत्वतत्कर्मत्वादियोधीपयिकासादिरहितत्वादिरूपस्य प्रतिपरि प्रयोजनं तस्येति चेत्तहि उक्तनियगपरतयाऽपि न ततस्तल्लाभः प्रथमान्तचैत्रतण्डु- लादिपदतत्तदाख्यातपदयोः समभिव्याहारस्यैव चैत्रतण्डुलादिविशेप्यकतत्तदा- ख्यातार्थसंख्यान्वयबोधप्रयोजकतया चत्रेणपचति तण्डुलंपच्यते इत्यादिवाक्यघटक चैवतण्डुलादिपदतिवादिपदयो समभिच्याहारस्यातथात्वेन तयटक तृतीयाद्वितीययोः साधुत्वस्योक्तनियमान्दवच्छेद्यत्वात् ॥ तस्मान्मुख्यभाक्तसाधारणकर्तत्वकमत्वयो। कर्तृकर्मवाचकपदसमभिव्याहृतलकृत्तद्धितसमासैरनभिधानमेव तृतीयाद्वितीयादि नियामकं शिरोमणिभिरत्रैव निर्भरोविहितः ।। लादीनां तदनभिधायकत्वंचन तद- वाचकत्वं तनिष्टर त्यनिरुपकत्वम्वा आख्यातसामान्यस्याप्याख्यातत्वेन तेत्वादि- ना वा कर्तृत्वादिनिष्ठशक्तिलक्षणानिरूपकत्वात्। कर्तृत्वानभिधायकारण्यातस्यैवाम- सिद्धः तच्छाब्दयोधीपयिकाकाङ्क्षाशून्यत्वमेवतत् चेत्रणाच्यतेतण्डलइत्यादावा- रख्यातस्य कर्तृत्वादिवाचकत्वेऽपि तन्छाव्दवोधौपयिकाकाङ्क्षाराहित्यं तत्राक्षतमेव चत्रादिपदोतरतृतीययैव कर्तृत्ववोधनसम्भवात् तत्र तादृशाकाङ्क्षाया अकल्पना दित्यपिन । चत्रण पक्ष्यते इत्यादौतृतीयानुपपत्तेः पक्ष्यते चत्रइत्यादितश्चैत्रादी पाककृतेः केवलात्पक्ष्यते इत्यादितश्च मुख्यविशेप्यतया तस्यवोधात् तादृशाख्यात धात्वोरानुपूर्वी विशेषाकाक्षायाः कृतियोधौपयिकत्वात् नचसमभिव्याहारस्पाकाङ् क्षाविचक्षणीया प्रकृते प्रकृतिमत्ययोरानुपूर्वीरूपाकाङ्क्षा नतुसमभिच्याहार इति नोक्तानुपपत्तिरितिवान्यम् तथासति पत्रणपचतीत्यादावपि तृतीयायाः साधुतापत्तेः घायकत्वमिति यत्यकर्मन्यानभिधायकत्वम् । तदवारकत्वमिति तदातत्यम् । अविवक्षितपत्यकर्मत्यार्थ काख्यातस्यैव भाषास्यातत्वेन परिभाषितत्यात् तत्र- ·सप्रकाशः ताश चैत्रपदाख्यातपदयोः समभिच्याहारस्य कृतिबोधानीपयिकत्वात् चैत्रेण विजे- प्यतेमैत्रइत्यादौ तृतीयानुपपत्तेश्च विजेप्यतेमैत्रइत्यादितोमैत्रकृतियोधात्ताशाख्यात मैत्रपदयोः समभिव्याहारस्य कृतियोधौपयिकत्वात् किंतु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेव । तथा च चैत्रणपक्ष्यते इत्यादावाख्यातस्य कर्तृत्वादितात्पर्यकत्वे तृतीया असाधुरेव । तथा च चैत्रेणपचतीत्यादावाख्यातस्यायाविवक्षायां तृतीयायाः साधुत्वेऽपिपरस्मैपद- स्यासाधुत्वानप्रयोगः। परस्मैपदस्यासाधुत्वञ्च धात्वर्थविशेष्यस्य मत्ययेनाविवक्षणे भावकर्मणोरितिसूत्रेणात्मनपदनियमात् आख्यातार्थविवक्षायां नचैत्रेणपचते इत्यादि मयोगः शवादिविकरणस्यासाधुत्वात् कर्तृत्वतात्पर्यकसार्वधातुकयोगएवतत्साधुत्वात कर्तृत्वकर्मत्वोभयतात्पर्यण मैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयस्तु न मयोगाः। तदेकतर वोधेऽन्यपरत्वेनागृह्यमाणाख्यातधर्मिकमकृतान्वयवोधपरत्वज्ञानस्य हेतुत्वात् । चैत्रेण पक्ष्यतेतण्डुलइत्यादी कर्तृत्वादावाख्यातस्यतात्पर्यग्रहे कर्मत्वाद्यन्वयवोधोऽपिनभव- त्येव ॥ अथ पकानि भुक्ते चैत्र ओढनः पत्त्वाभुज्यते इत्यादी कृता क्रमेण कर्तृत्व फर्मत्वाचनभिधानात् चैत्रपदौदनपदाद्युत्तरं तृतीयाद्वितीये कथन स्थाताम् नचकृता- ऽनभिधानेऽपि आख्यातेनतदभिधानान्नानभिहितत्यम् समभिव्याहतपदाभिहितत्व सामान्याभावस्यैवानभिहितपदेन विवक्षणात् समभिव्याहृतेतिकरणाच्च चैत्रेणगम्यते- ग्रामस्तमैत्रीगच्छतीत्यादौ न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः गच्छतिगम्यते इत्यादावा ख्यातस्य तत्तत्पदासमभिन्याहृतत्वादितिवाच्यम् तथासति भुआनेनचैत्रेणपच्यते भोक्तव्यमोदनंपचतीत्यादी तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः कृता कर्तृत्वकर्मत्वयोरभि- धानात् । कृतातत्र भोजनकर्तृत्वतत्कर्मत्वयोरभिधानेऽपि पाककर्तृत्वंतत्कर्मत्वं चान- भिहितमेवेति चेतर्हि प्रकृतेऽपि तदनभिहितमेव । नच प्रधानक्रियानिरूपितकर्ट- लायनभिधाने तृतीयादेः साधुतेति तदुक्तम् मधानशत्यभिधाने गुणशक्तिरभिहि तवत्मकाशते इति शक्तिः कर्मत्वादिकमिति वाच्यम् तथापि चैत्रेणदृश्यमानंघटमैत्रः कर्तृवाचकपदात् तृतीयायाइष्टत्वमेव पचतीतिप्रयोगस्तु तत्रनयुक्तः भावेआत्मने- पदस्य यकश्च विधानादित्याह तथाचचैत्रेणपचतीत्यादावाख्यातस्येति । धात्वर्थ- विशेप्यस्येति कर्तृत्वकर्मत्यादिकं यद्वात्वर्थस्यविशेष्यं तस्याविवक्षणे भावप्रत्यय स्थले इतियावत् । विकरणस्येति विकरणन्यश्चप्रकृतिप्रत्ययमध्यपातित्वम् । तत्सा. धुत्वादिति शवादिविकरणस्यसाधुन्वात् । प्रधानशक्त्यभिधानइत्यादि प्रधानक्रि- यानिरूपितस्यकर्तृत्वस्य कर्मत्वस्यघाऽभिधाने गौणक्रियानिरूपितमपि कर्तृत्यक- भन्यश्चाभिहितवद्भवति इत्यमेयच प्रधानक्रियानिरूपितस्यकर्तृत्वस्यकर्मत्वस्यवा- ऽनभिधाने गौणक्रियानिरूपितकर्तृत्वकर्मत्वधानभिहितवद्भवतीत्युपेयमितिभावः।

·૨૪ व्युत्पतिवादः पश्यतीत्यादी ज्ञानभेदेन विपयताभेदाभावात् चैत्रदर्शनमंत्रदर्शनोभयनिरूपितविषय- स्वरूपकर्मनायाः कृताभिधानात् द्वितीयानुपपत्तिरितिदन्न तत्तत्मातिपदिकार्यविशे- पणस्वमात्रेण कर्तृत्वकर्मत्वायविवक्षायाएव तदनभिधानपदार्थत्वात् तत्तत्मातिपदि- कार्थविशेप्यतया कत्विकर्तृत्वादिविवक्षया द्वितीयादिविभक्तः साधुत्वमित्यर्थं ता. पर्यस्य पर्यवसितत्वात शेपमाग्व्यातार्यविचार वियंचयिप्यते इत्यलमत्राधिक्यैन । आख्यातद्विवचनवहुवचनयोस्तु संख्यायोधकत्वमावश्यक पोमरश्चगन्छतःचत्रो मैत्रोदेवदत्ताच गच्छन्तीत्यादी 'चन्द्रेफलः मुजनेदरिद्रता विकाशलक्ष्मीः कमलेषु चश्चला । मुखामसाढः सधनेषु सर्वदा यशोविधातुः कथयन्तिखण्डितम् गा इत्यादी च बित्यबहुत्वयोधकमुपोऽभावात् । नचतत्र सुपेकवचनस्यैवद्वित्वयहुत्वादी लक्ष- णाऽस्त्वितिवाच्यम् आनुशासनिकातिरिक्तार्थ सुधिभक्तलक्षणाया अनभ्युपगमात् अन्यथा चैत्रोमैत्रश्चगच्छतइत्यादाविव छन्दसिलक्षणयव सादिना दित्यान्वयबोधन सम्भवात् । औजसादिरूपादेशिस्मृतिद्वारा द्वित्वादियोधनिर्वाहाय छन्दसि मुपां- मुलुगित्यादिसूत्रेण औजसादिस्थाने स्वाद्यादेशस्यवयात् । चादिपढीचरेक- वचनस्य द्वित्वादि लाक्षणिकत्वे तदप्रकृत्यत्रादिसाधारणदित्वादियोधस्योक्त व्युत्पत्तिविरोधेनानुपपत्तेश्च ॥आख्यातार्थसंख्यान्वयबोधेच समानविशेप्यफतदर्थ- आनुशासनिकातिरिक्तादति तदुक्तं घातिककृता । 'सुपांकमादयोऽप्या. संख्याश्चैघतथा तिडाम् । प्रसिद्धोनियमस्तत्र नियम प्रकृतपुया, । इति अस्यार्थस्तु मुपांतिडाञ्चकर्मादय कर्मन्यादयोवार्था यपदनुशासनेनयोधिता तत्तदनुशासन नियमपर्यवसायि नियमश्च द्वितोयघ कर्मत्वम् एक वचनमय एकत्वं द्विवचनमेव द्वित्व बहुवचन मेय यहुन्वंयोधयतीत्याद्याफारकः । नन्वेय मपिद्वितीयादि कर्मन्यादिकमपहाय घटादिकमपिबोधयेत् तायताऽप्युक्तनियम- भङ्गाभावोऽतः पक्षान्तरमाह नियम प्रकृतेषुवेति प्रकृतेषु प्राकरणिकेपु एकन्य कर्मवाद्यर्थेषु नियमइत्यर्थ सचनियम द्वितीया कर्मत्वमेव बोधयतीत्याद्या- कारक इन्थश्च नानुशासनिकातिरिक्ता/लक्षणेति ॥ ननुप्रतेरिव विभक्तेरपि आनुशासनिकातिरिक्ताघुलक्षणायाम्बाधाभाव अतएव जानातीन्यादौ तिड आ- श्रयत्वे लक्षणोपपद्यते नचाम्नुतिडालाक्षणिकन्य सुविभक्तस्तु आनुशासनिका. तिरिका]लक्षगा न क्वापिक्लनेतिवाच्यम् हन्तिपुण्यपुराकृतमित्यादौ पुण्यप्रति योगिकनाशानुकूलव्यापारविषयकबोधान्यथानुपपत्याऽऽनुशासनिकातिरित्तेऽपि प्रतियोगित्वाद्यर्थे द्वितीयादेलक्षणाया आवश्यकत्वात सुपांकर्मादयोप्यर्थाइ तिवार्तिकन्तु नसार्वत्रिक विन्तुप्रायिकमतोदोषान्तरमाह चैत्रादिपदोत्तरकरचनस्येत्यादिना । उक्तव्युत्पत्तीति प्रकृत्यान्वितस्वार्थयोधकत्वंप्रत्ययानामितिव्युत्पत्तीत्यर्थ. ॥ ननु ·सप्रकाशः भावनान्वयबुद्धिसामग्री अपेक्षिता भावनाया वाघादिग्रहकाले तात्पर्यशून्यकालेवा उक्तस्थले द्वित्वावयायोधात् । भावनायाअविशेप्येधात्यादी संख्यान्वयाबोधाच । तादृशसामग्र्याः संख्यान्वयबुद्धिवाच्छिन्नम्पति स्वातन्त्र्येणता हेतुता तदकल्प- नेऽपि आख्यातजन्यसंख्योपस्थितियोग्यताज्ञानविशेपादियटिनसामग्र्या भाव- नानवगाहिसंख्यान्वयवोधस्य कदाप्यजननात् । संख्यान्वयवोधसारणभावनान्वय. बोधत्वावच्छिन्नतनामपि तादृशसामग्रीघटकत्वेनापत्यभावात् । नच तादृशकार- णानां भावनान्वयबुद्धित्वं संख्यान्वययुद्धित्वम्वा जन्यतावच्छेदकमुपेयते इत्यत्र पिनिगमनाविरहः। संख्यामविपयीकृत्यापि भावनान्वयबोधस्यानुभवासद्धत्वात् द्वितीयस्य जन्यतावच्छेदकत्वासम्भवादिति दिक् ॥ अथ गुणादिवाचकपदोत्तरदि- वचनबहुवचनयोः कथं द्वित्वादिबोधकता संख्यायागुणत्वेन गुणादीयाधात् । नच तत्रस्वाश्रयसमवेतत्वादिसम्बन्धेन द्रव्यगतं द्वित्वादिकमेवभासते इति वाच्यम् । एक व्यक्तावपि ताशसम्बन्धन द्वित्वादेः परिसमाप्ततया एकमात्रतात्पर्यणापि द्विवचना- द्यापत्तिरितिचेत् । अपेक्षाबुद्धिविपयत्वमेवत दुत्तरद्विवचनादिना योध्यते तच्चकमात्र धर्मस्य मकृत्यर्थतावच्छेदकत्वस्थले प्रकृत्यर्थतावच्छेदकच्याप्यत्व विशिष्टपर्याप्तिसम्य- न्धेन प्रकृत्यर्थेऽन्वेति अन्यत्र शुद्धपर्याप्तिसम्बन्धेनेति न द्वन्दादिस्थलोत्तदोप इति विदुपां परामर्शः॥ ॥ इति व्युत्पत्तिवादे प्रथमा॥ समानविशेष्यकाख्यातार्यान्वयबुद्धिसामय्याः आख्यातार्थसंख्यान्वयबुद्वित्यापे- क्षया लाघवात् संख्यान्वययुद्धित्वमेव कार्यतावच्छेदकमस्तु इत्याशंकायामाह तादृशसामग्र्याति ॥निरुक्तसामग्रयाः सामान्यतः संख्यान्ययघुद्विन्धावच्छिन्नम्प्रति कारणत्वाकल्पनेऽपि यंत्रः पचतीत्यादी भावनायाश्चैत्रादायनन्यये आरयातार्थ- संख्यान्वयबुद्विर्नसम्भवतीत्याद तदकल्पनेऽपीति । नन्वाख्यातार्थमंल्याप्रका- रकः शादोधोभायनानवगाही कुतीनजन्यते इत्याशंकायाम् आख्यातार्थसंख्या. न्ययबोधेच समानविशेष्यकतदर्थभावनान्यय बुद्धिमामयी अपेक्षितेत्यनुपदोक्तमय स्मारयति संख्यान्वयेत्यादिना । असम्भवादिति तथाच न सामान्यतः मंख्या- न्ययबुद्धी आल्यातार्थभावनान्ययधुद्धिसामग्र्याअपेक्षितत्यमितिभावः तादृशसम्ब. न्धेनेति स्वाश्रयसमवेतन्यसम्बन्धेन । परिसमाप्ततयेति वृत्तितयेत्यर्थः । एकमात्र- धर्मस्येति अन एकमात्रवृत्तिधर्मस्येतिपाठस्तु नयुक्त तथासति रूपत्वरसत्वादेरे फमाघवृत्तित्वाभायंग एकरूपाधिमन्यपि अश्ररूपेयत्तते इति प्रयोगस्य प्रामाण्या पत्तेः प्रत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्सभांनासम्भवादिति । अन्यत्रेति ·व्युत्पत्तियादः कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनातर्मत्वं द्वितीयार्थः । तत्र कर्मपदस्य धर्ममात्रपरल्यात् सप्तम्या वाचकतार्थकत्वात् । कर्मणश्च न तथात्वं कर्मणि नामार्थस्य ग्रामादेरभेटान्य- यसंभवेपि धात्वर्यगमनादिनादन्वयासंभवात् गौरवाच । कर्मत्वं च क्रियाजन्य- फलशालित्वम् । तत्रच क्रिया धातुतएव लभ्यते जन्यजनकभावस्य च विनव अनेकधर्मस्य प्रकृत्यर्थतायच्छेदकन्यस्थले इत्यर्थः ॥ अनेकधर्मस्यप्रकृत्यर्थताय. च्छेदकायस्थलेऽपि यदि प्रत्यर्थतापच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्तरेयसंमर्गत्य स्यात्तदा रूपरमायित्यादौ रूपत्यरसत्यव्याप्यं द्वित्यद्वयमेय प्रतीयेत उक्तरीत्यातु- नेत्याह इतिनद्वन्द्वादिस्थलेति । परामर्श इति थियार इत्यर्थः । साम्यशिधार्पणमस्तु इति सयंत नम्बतन्त्रमैथिलकुलभूषणधर्मदत्तापरनामकधीयचाझाशमंचरण सेवनलध्यविद्यमैथिलझोपनामक श्री लक्ष्मीनाथशर्मविरचितः प्रथमापकाताः समाप्तः कर्मत्वंद्वितीयार्थ इति द्वितीयायामुख्योऽर्थः फर्मार्थकत्यपक्षे फर्मत्यस्य शक्य- तावच्छेदकतया द्वितीयार्थत्वेऽपि न तस्यमुख्यार्थत्वम् वृत्तिग्रहमुख्यविशेष्यत्वस्य मुख्यार्थत्धरूपत्वात् नच द्वितीयायाः संख्यायामेवशक्तिः कर्मत्वेतु लक्षणेत्येय कुतोनोपयत इतिवाच्यम् शक्तिशाहकव्याकरणस्मृतेरभयनुल्यतया एकत्रशक्ति- रपरत्र लक्षणेत्यत्र पिनिगमकामायादुभयत्र शक्तेरावश्यकत्वादिति ॥ तत्रेति उक्तसूत्र। धर्ममात्रपरत्वादिति भावप्रधाननिर्देशन कर्मत्यात्मकधर्ममाणपरत्वादि. त्यर्थः। मात्रपदेन कर्मत्वाश्रयस्य शक्यत्यव्युदासः । वाचकतार्थकत्वादिति तथाच कर्मणिद्वितीयेत्यस्य कर्मन्वयाधिकाद्वितीयेत्यथः । नतथालमिति न- द्वितीयार्थस्त्रम् । स्यनिष्ठफर्मतानिरूपकत्यसम्बन्धेनान्वयसम्भवादाह गौरवाच्चेति गौरव ज्ञापयितुं कर्मत्वस्वरूपमाह कर्मत्वश्चत्यादि तथाच फलानां संयोगविभा- गादीनामनन्तत्वात्तेषु शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया कर्मतात्वेऽखण्डोपाधी शक्यतावच्छेदकत्ये लाघवमितिभावः। नन्विदकर्मेदकर्मत्यनुगतव्यवहारात विषयत्वादिवत् कमन्धमप्यखण्डोपाधिरेवेति कर्मत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे किश्चिदपिन गौरवमिति चेदेवमपि तण्डुलंपचति द्विदलंपचतीत्यादी सर्वश्रेव तण्डुलद्विदलादिषु शक्यताया. कर्मत्वे शक्यतावच्छेदकतायाध कल्पनापेक्षया एकस्मिन् कर्मत्वे शक्यत्वस्य एकस्मिन्नेय च फर्मतात्वे शक्यतावच्छेदकत्वस्य च फल्पने लाचपं सुन्यक्तमेवेति। फलशालित्वमिति फलत्वञ्च धात्वर्थव्यापारे ·सप्रकाश १२७ पदार्थत्वं संसर्गमर्यादया भानं संभवतीति फलमात्रं कर्मप्रत्ययार्थः। नच संयोग- विभागरूपफलमपि यातुलभ्यमेव गमित्यजिमभृतीनां तदवच्छिन्नस्पन्दादिरूपच्या- पारसाचकत्वादिति वाच्यम् व्यापारमावस्य यात्वर्थत्वात् । फलविशेषान्वयनोधै च धातुविशेपजन्यव्यापारोपस्थितेर्हेतुतया ग्रामं त्यजतीत्यादी धादर्थस्पन्दे ग्रामनिष्ट- विभागजनकत्वमेव ग्राम गच्छतीत्यादौ च यात्वर्थस्प दे ग्रामनिष्टसंयोगजनकर मेव प्रतीयते नतु विपरीतम् । ग्रामं गच्छतीत्यादिवच्च ग्रामं स्पन्दतइत्यादयो न प्रयोगा: द्वितीयादेगम्यायुपस्थापितम्पन्दाढावेव फलान्वयबोधकत्वात् । स्पन्दिमभृत्यु- पस्थापिते तस्मिन द्वितीयादिना फलान्वयवोधजननासंभवात् । न हि येन कन चिदुपस्थापितयोरेवार्ययोः परस्परमन्वयः प्रतीयते तथा सति घटकर्मत्वादिपदोप- स्थापितयोरपि घटवर्मत्वाद्योः परस्परमन्वयवोयमसंगात् कृआदिसमानार्थकधातू- पस्थाप्ययत्ने विषयितार्थकद्वितीयार्थान्वयसंभवन घटं करोतीतिबद्घटं यतते इत्या- दिप्रयोगासनाच अपि तु ययोर्याशान्वययोचे आकाहा तदुपस्थापितयोरेव तादृशान्वययोय आकाङ्क्षा च द्वितीयादेर्गम्यादिना कृनादिना च कल्प्यते न तु तत्समानार्थकेनापि स्पन्दियतिप्रभृतिनेति । नचाकाक्षान समभिव्याहारः स च गम्यादिनेव स्पन्दादिनापि समान एवेति वाच्यम् यतो द्वितीयादेर्गम्यादि समभि- विशेपणतया भासमानत्वेसति धात्यर्थजन्यत्वम् तत्र मन्दगच्छति द्रुतंगच्छत्ती त्यादी धात्वर्थव्यापारे तादात्म्येन मन्दादरन्ययान्मन्दादावतिप्रसस्तद्वारणाय विशेष्यम् गम्यादि धात्वर्थसयोगानुकूलव्यापारजन्यत्वस्य पूवदेशविभागादौस प्यादतिव्याप्तिस्तद्वारणाय सत्य तम् । फलमानमिति अनन्यलभ्य शब्दाथ इति न्यायादितिभार । कर्मप्रत्ययार्थः द्वितीयाद्यर्थ । ननुफलस्यापि द्वितीयार्थ वेऽन न्यलभ्यइतिनियमो भज्येतेवेत्याशक्ते नचेति ननुव्यापारमान यदिधात्यर्थ स्तदा ग्राम त्यजति ग्रामंगच्छतोत्यादावनुभूयमानप्रतीतिवेलक्षण्यस्यानुपपत्ति रित्यतआह फलविशेपान्वयबोधेति । हेतुतयेति नविन ग्राम कर्मत्वगमनमित्या दिनिराकासवाक्याद्विशिष्टान्वयवोधचारणाय ग्रामंगच्छतोत्याद्यानुपू-विशेषरूपा काद्वाज्ञानत्वेन ग्रामनिष्ठमयागजनवव्यापागनुकूल कृतिमानितिबोधप्रति कारण ग्रामगच्छती यादी ग्रामनिष्ठयिभागादिविप त्यस्यायश्यवाच्यतया ततएव यकान्ययघोधधारणसम्भात् फलविशेपा चययुद्विप्रति धातुविशेषजन्योपस्थि तित्यन हेतुताकपनमप्रामाणिमिति वाच्यम ग्राम यजतोत्याकाडक्षाझा स वे त्यजधातुताव्यापारस्यानुपस्थितौ गमधातुतस्तदुपस्थिौच ग्रामकर्मकविभा गादियिपयक्शाब्दबोधापत्तेवारणायोक्तहेतुत्वस्यावश्यक्त्वादिति । नविप रीतमिति ग्रामगच्छतीत्यत्र ग्रामनिष्ठविभागजनकत्व ग्रामत्यजतीत्या मामनिष्ठ ·wwwmaANAAM ૧૨૮ व्युत्पत्तियादः च्याहारस्यय फलयलादम्बयोधीपयिफस्वमुपगम्यते नतु स्पन्दिममृतिसमभिच्याद्दा- रस्येति न तस्याकाक्षालमन्वययोधीपरिकसमभिव्याहारस्यय तधान्यात् । अतएव समानार्थकत्वेऽपि गम्यादेवि न स्पन्द्यादेः सकर्मकन्वव्यवहारः फलान्वितव्यापार- वोधकथातुत्वस्यैव तन्नियामकत्वात् । अथ धानोर्व्यापारमात्रकाचित्ये त्यजति गच्छति त्यागो गमनमित्यादिवाश्यादविलक्षणयोधप्रसङ्गः नदि शक्तिभमाद्यजन्मनोनाश- वाक्यजन्यबोधयोरवैलक्षण्यं कश्चिदभ्युपति तथासति त्यागादितात्पर्यण गमनादि. पदं व्युत्पन्नाअपि प्रयुञ्जीरन् । नच नत्र फल विशेपावच्छिन्नव्यापार लक्षणा स्वी- क्रियते इति विलक्षणयोधोपपत्तिरितिशन्यम् लक्षणया विलक्षणयोधजननेऽपि शत्तयाऽविलक्षणयोधजननसंभवेन दर्शिनातिप्रसनस्य दुर्वास्त्रात् । नच गम्यादिश- संयोगजनकत्वमिति विपरीत नप्रतीयते इतिभाय. । ययोरिति पदयोरितिशेपः । तथान्वादिति आकासात्यात् । तन्नियामकत्वादिति मकर्मफत्यव्यवहारनियामक त्पादित्यर्थः नचघट जानातीत्यादौ ज्ञादेः मकर्मकत्वनस्यात् पिपयित्यादेरस. ण्डोपाधित्वेन नित्यतया उपदर्शितफलत्याभाषादितिघाध्यम् धात्यर्थव्यापारे विशेषणतया भासमानत्वेसति व्यापारत्वमिनत्येच सति धात्वत्यमेय हि विपयत्वादायप्यक्षमिति अथफलविशेषान्वयबोधे धातुविशेषजन्योपस्थितेः कारणत्वं परिकल्प्य व्यापारमात्रस्यधात्वर्थ- त्वेऽपि ग्रामंगच्छति ग्रामंत्यजतीत्यादिभ्यः प्रतीतिवरक्षण्यापपादनेऽपि यत्र गच्छतित्यजति त्यागः गमनमित्यादिकमेव वाक्यप्रयुक्तं न तु द्वितीयान्ता- दिकमपि तत्र तेभ्योवाक्येभ्यः सर्वानुभवसिद्धं प्रनीतिवलक्षण्यं नोपपद्यते शंकते अथेति । अविलक्षणवोधप्रसङ्ग इति पैलक्षण्यप्रयोजकस्य ममभिव्याहृत. द्वितीयादेरभावादिति । तथासतीति अविलक्षणबोधोपगमेसति । अयिलक्षणवो. धप्रसङ्ग इत्यस्य विलक्षणबोधाभावप्रसङ्गइत्यर्थमधगत्य शंकते नच तत्रफलविशेपेति अविलक्षणबोधप्रसङ्गमुद्भावयिता स्वाभिमायमावि करोति लक्षणयेत्यादिना । मनु व्यापारमात्रस्य चर्थत्वेऽपि देवलव्यापारबोधस्याकिञ्चित्करतया फलवि- शिष्टव्यापारविषयकएवोधोविशिष्टशक्ति वादिभिरिघास्माभिरपितुल्योऽभ्युपेयः केवलमम्माभि. गच्छति गमनस्येत्यादिवाक्यजन्ययोधे ग्राभ ग्रामस्येत्यादिफल- विशेपबोधकद्वितीयाचन्तसमभिव्याहारज्ञान तत्तत्पदजन्योपस्थितिश्चापेक्ष्यते भवद्भि पुनर्न तदपेक्ष्यते नयाच गम्यादिपदजन्यबोधे फलविशेपोपस्थापकद्वि- तीयादिममभिव्याहारज्ञानघटितसामय्या प्रयोजिकाया अभाये केवलाद्गच्छतिगम- नादिपदाच्छादयोधस्यवानुदयान्नावलक्षण्ममिन्याशंकते नचगम्यादीति । पर्या- यतांविपर्यस्यतइति न्यजिगमी समानार्थकावितिभ्रमयतइत्यर्थ । यद्यपि व्याणर- माने शनिवादिनामे कार्यपापकारस्पवित्व वास्तविकमेवेति मतभ्रमत्व सम्भ- फलन्यम् तञ्च 11 इत्या- .

·सेंप्रकाशः क्तिज्ञानजन्यार्थोपस्थित्या फलाविपयकान्वययोधस्य कुत्राप्यजननात् तादृशोपस्थिति- घटितसामग्रीशरीरे फलविशेषयोधकसामग्री निवेश्यते तथाच त्यागगमनादिपदयोः शत्तया नाविलक्षणवोधजनकतेति वाच्यम् त्यजिगम्योरेकार्थवाचकतारूपपर्यायता विपर्यस्यतो गमनादिपदात त्यागादिपदजन्ययोधसमानाकारकयोधस्य सर्वानुभव- सिद्धतया गम्यादिशक्तिज्ञानात्फलाविपयफयोधस्यापि मसिद्धेः फलविशेपयोधक- सामग्र्या गम्यादिशक्तिज्ञानजन्यवोधनियामकताया वक्तुमशक्यत्वात् । तथाचाभ्रा- न्तस्यापि भवन्मते ततोऽविलक्षणवोधसंभवेन एकविधवोधतात्पर्यण व्युत्पन्नानां तादृशपयोगमसङ्गो दुर्वार इति चेत् मैवम् कर्ममत्ययासमभिन्याहृतत्यागगमनादि- पदस्य तत्तत्फलावच्छिन्नव्यापारेऽनादितात्पर्य कल्प्यते न तु केवलव्यापारे। अना- दितात्पर्यमेव च स्वारसिकमयोगनियापकमिति एकार्थतात्पर्येण प्रामाणिकानां स्वारसिको न त्यागगमनादिप्रयोगः । एवं यजिगमिप्रभृतिसमभिव्याहृतकर्म- प्रत्ययस्य फलविशेषएव नियतं तादृशं तात्पर्यमिति न विभागादितात्पर्यण ग्राम गच्छतीत्यादिप्रयोगः । तदर्यबोधकत्यमानं तु न तदर्थतात्पर्यण स्वारसिकमयोग नियामक तथासति शक्तिभ्रमादिना घटपदस्यापि पादिवोधकतया पटेऽपि घटादिपदप्रयोगापत्तिः । नापि शक्त्या बोधकत्वं तथा निरूढलक्षणयापि स्वार- सिकपदभयोगात् । शक्तिभ्रमं लक्षणाज्ञानं चान्तरेण गम्यादेविभागादिरूपफल- विशेपितस्पन्दादिवोधकत्वाभावनियमोऽसिद्ध एवेति तात्पर्यभ्रमसहकृतशक्तिमपया सादृशयोधजननेऽपि न क्षतिः । विना लक्षणानई नमानधीनतादृशवोधो गमि- मभृतितो न संभवतीत्येव नियमः स च तात्पर्यभ्रमेणैव निर्वहति विनमा पूर्वपूपामनादितात्पर्यभ्रमवतो वक्तुः स्वकीयतात्पर्पण ग्रामं गच्छतीत्यादिपरागो यत्र तत्र श्रोतुस्तात्पर्यभ्रमासंभवेऽपि वक्तृतात्पर्यानादित्वभ्रम एव प्रयोगसंपादन द्वारा तदर्थशाब्दबोधप्रयोजक इति न तादृशनियमक्षतिरिति प्राचीनपधपरिष्कार पति तथापि विशिष्टशक्रियादिभिः स्वमतसिद्धोक्तविपर्यासपासनयेदमुक्तमिति । ततइति त्यागगमनादिपदादित्यर्थः तादृशपयोगप्रसङ्गः गमनादितात्पर्येण त्यागादिपद. प्रयोगप्रसाः। घटादिपदप्रयोगापत्तिरिति घटादिपदप्रयोगस्य स्वारसिकन्या पतिः । तथेति स्थारसिकप्रयोगनियामकम् । तादृशवोधजननेऽपीति गमनादि. पदारयागादिविषयकयोधजननेऽपीत्यर्थः । नक्षतिरिति न व्युत्पन्नानां गमनादि तात्पर्येण स्यागादिपदप्रयोगापत्तिरितिभायः । विनालक्षणाग्रहमित्यादि तथाच शक्तिघ्रमेण लक्षणयैव या गमिप्रभृतिभ्यस्तादृशशाब्दबोधोभवतीतिभावः । नताशनियमक्षतिरिति विनालक्षणामहमित्यनुपदोक्तनियमस्य न ·व्युत्पत्तियादः १२८ व्याहारस्यैव फलयलादन्वयबोधीपयिकत्वमुपगम्यते नतु स्पन्दिप्रमृतिसमभिव्याहा. रस्येति न तस्याकाङ्क्षालमन्वयबोधीपरिकसमभिव्याहारस्येव तथात्वात् । अतएव समानार्थकत्वेऽपि गम्यादेवि न स्पन्द्यादेः सकर्मकन्यव्यवहारः फलान्वितव्यापार- योधकधातुत्वस्यैव तन्नियामकत्वात् । अथ धातोर्व्यापारमात्रकाचित्वे त्यजति गच्छति त्यागो गमनमित्यादिवाक्याद विलक्षणयोधप्रसङ्गः नहि शक्तिभ्रमाद्यजन्मनोनादृश- वाक्यजन्यवोधयोरवैलक्षण्यं कश्चिदभ्युपनि तथासति त्यागादितात्पर्यण गमनादि- पदं व्युत्पन्नाअपि प्रयुञ्जीरन् । नच नत्र फल विशेपावच्छिन्नव्यापार लक्षणा स्त्री- क्रियते इति विलक्षणवोधोपपत्तिरितिथान्यम् लक्षणया विलक्षणयोधजननेऽपि शत्तयाऽविलक्षणयोधजननसंभयेन दर्शितातिप्रसङ्गस्य दुर्वास्त्वात् । नन गम्यादिश- संयोगजनकत्वमिति विपरीतं नप्रतीयते इतिभाय. । ययोरिति पदयोरितिशेषः । तधात्वादिति आकासात्वात् । तन्नियामकत्यादिति सकर्मक्त्यव्ययदारनियामक स्वादित्यर्थः नचघट जागातीत्यादौ ज्ञादः मकर्मफवनस्यात् विपयित्यादरस. ण्डोपाधित्वेन नित्य तया उपदर्शितफलत्याभावादितिधाच्यम् (धात्यर्थव्यापारे विशेषणतया भासमानत्वेसति व्यापारत्यभिन्नत्येच सति धात्वर्थत्यमेव हि फलत्वम् विषयत्यादायप्यक्षमिति अथफलविशेपान्वयबोधे धातुविशेषजन्योपस्थितेः कारणत्वं परिकल्प्य व्यापारमात्रस्यधात्यर्थ- स्वेऽपि ग्रामंगच्छति ग्रामंत्यजतीत्यादिभ्यः प्रतीतिय रक्षण्यापपादनेऽपि यत्र गच्छतित्यजति त्यागः गमनमित्यादिकमेव वाक्यं प्रयुक्तं न तु द्वितीयान्ता. दिकमपि तत्र तेभ्योवाक्येभ्यः सर्वानुभवसिद्धं प्रनीतियलक्षप्य नोपपद्यने इत्या- शंकते अथेति । अविलक्षणयोधप्रसङ्ग इति पैलक्षण्यप्रयोजकस्य ममभिव्याहृत- द्वितीयादेरभावादिति । तथासतीति अविलक्षणबोधोपगमेमति । अविलक्षणवो. धप्रसङ्गइत्यस्य विलक्षणयोधाभावप्रसनइत्यर्थमवगत्य शंकते नच तत्रफलविशेपेति अविलक्षणबोधप्रसङ्गमुद्भाययिता स्थाभिप्रायमाधि.करोति लक्षणयेत्यादिना। ननु व्यापारमावस्य : चर्थन्येऽपि केवलच्यापारबोधस्याकिश्चित्करतया फलयि- शिष्टव्यापारविषयकएवबोधोविशिष्टशक्यिादिभिरिवारमाभिरपितुल्योऽभ्युपेयः केवलमस्माभि. गच्छति गमनस्येत्यादिवाक्यजन्यबोधे ग्राम ग्रामस्येत्यादिपाल- विशेषबोधकद्वितीयाद्यन्तसमभिन्याहारज्ञान भवद्भि. पुनर्न तदपेक्ष्यते नाव गम्यादि पदजन्यबोधे फलविशेषोपस्थापकद्वि- तत्तत्पदजन्योपस्थितिश्चापेक्ष्यते तीयादिसमभिव्याहारज्ञानघटितसामग्या प्रयोजिकाया अभावे केवलाद्गच्छतिगम- नादिपदाच्छाब्दयोधम्पयानुदयानाचे लक्षण्यमित्याशंकते नचगम्यादीति । पर्या- यताविपर्यस्पतइनि त्यजिगमी समानार्थकावितिभ्रमवतइत्यर्थ । यद्यपि व्यापार- मारे शक्तिवादितामेरार्थनारकररूपावित्य वास्तविकमेवेति मसभ्रमत्व सम्भ. तच्च ॥ .

·संप्रकाशः १२१ क्तिज्ञानजन्यार्थोपस्थित्या फलाविषयकान्वयवोधस्य कुत्राप्यजननात् तादृशोपस्थिति- घटितसामग्रीशरीरे फल विशेषयोधकसामग्री निवेश्यते तथाच त्यागगमनादिपदयोः शक्त्या नाविलक्षणयोधजनकतेति वाच्यम् त्यजिगम्योरेकार्थवाचकतारूपपर्यायता विपर्यस्यतो गमनादिपदात् त्यागादिपदजन्ययोधसमानाकारकबोधस्य सर्वानुभव- सिद्धतया गम्यादिशक्तिज्ञानात्फलाविपयकवोधस्यापि प्रसिद्धेः फलविशेपयोधका- सामय्या गम्यादिशक्तिज्ञानजन्यबोधनियामकताया वक्तुमशक्यत्वात् । तथाचाभ्रा- न्तस्यापि भवनमते तनोऽविलक्षणवोधसंभवेन एकविधवोधतात्पर्यण व्युत्पन्नानां तादृशमयोगप्रसङ्गो दुर्वार इति चेत् मैत्रम् कर्मप्रत्ययासमभिन्याहृतत्यागगमनादि- पदस्य तत्तत्फलावच्छिन्नमव्यापारेऽनादितात्पर्य कल्प्यते न तु केवलच्यापारे । अना- दितात्पर्यमेव च स्वारसिकप्रयोगनियामकमिति एकार्थतात्पर्येण प्रामाणिकानां स्वारसिको न त्यागगमनादिप्रयोगः । एवं त्यजिगमिप्रभृतिसमभिव्याहृतकर्म- प्रत्ययस्य फलविशेषएव नियतं तादृशं तात्पर्यमिति न विभागादितात्पर्यण ग्राम गच्छतीत्यादिप्रयोगः । तदर्थयोधकत्वमा तु न तदर्थतात्पर्येण स्वारसिकायोग- नियामक तथासति शक्तिभ्रमादिना घटपदस्यापि पादिवोधकतया पटेऽपि घटादिपदप्रयोगापत्तिः । नापि शक्त्या बोधकत्वं तथा निरूढलक्षणयापि स्वार- सिकपदप्रयोगात् । शक्तिभ्रमं लक्षणाज्ञानं चान्तरेण गम्यादेविभागादिरूपफल- विशेपितस्पन्दादिबोधकत्वाभावनियमोऽसिद्ध एवेति तात्पर्यनमसहकृतशक्तिमपया ताशयोधजननेऽपि न क्षतिः । विना लक्षणाग्रह भ्रमानधीनतादृशबोधो गमि- मभृतितो न संभवतीत्येव नियमः स च तात्पर्यभ्रमेणैव निर्वहति विनमार्य पूर्वपूर्वेपामनादितात्पर्यभ्रमवतो वक्तुः स्वकीयतात्पर्येण ग्रामं गच्छतीत्यादिपर गो यत्र तत्र श्रोतुस्तात्पर्यनमासंभयेऽपि वक्तृतात्पर्यानादित्वभ्रय एव भयोगसंपादन द्वारा तदर्थशाब्दयोधप्रयोजक इति न तादृशनियमक्षतिरिति प्राचीनपधपरिष्कार यति तथापि विशिष्टशक्तिपादिभिः स्वमतसिद्धोक्तविपर्यासवासनयेदमुक्तमिति । ततइति त्यागगमनादिपदादित्यर्थः तादृशप्रयोगप्रसङ्गः गमनादितात्पर्येण त्यागादिपद- प्रयोगप्रसङ्गः । घटादिपदप्रयोगापत्तिरिति घटादिपदप्रयोगस्य स्थारसिकाया पत्तिः । तथेति स्वारसिकप्रयोगनियामकम् । तादृशवोधजननेऽपीति गमनादि. पदाप्यागादिविषयकयोधजननेऽपीत्यर्थः । नक्षतिरिति न व्युत्पन्नानां गमनादि तात्पर्येण त्यागाधिपदप्रयोगापत्तिरितिभाष । विनालक्षणाग्रहमित्यादि तथाच शफिनमेण लक्षणयैव घा गमिप्रभृतिभ्यस्तादृशशायदयोधोमवतीतिमायः । नताशनियमक्षतिरिति विनालक्षणाग्रहमित्यनुपदोक्तनियमस्य न ·घ्युत्पतिवादः प्रकारः ॥ नव्यास्तु संयोगादिस्पफलविशेपायच्छिन्नस्पन्दो गम्याधः तद्धात्वर्थ- तावच्छेदकफलशालित्वमेव तद्धातुकर्मत्वं नातोगम्यादिकर्मत्यस्य पूर्वदेशादी मसङ्गः । नवा स्पन्देः सकर्मकत्वं तत्र फलस्य धात्वर्थतानवच्छेदकत्वात् । एवं च धातोरेव फलविशेपलाभाव , फलान्वयिनी त्तिरेय द्वितीयायः । नच कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनविरोधः तस्य कर्मणि फलनिष्टायत्वान्ययिनि प्रकृतितात्पर्य तदुत्तरं द्वितीयेत्यर्थकसात् । न चैवं तस्य शक्तिग्राहकलानुपपत्तिः अनादितात्पर्य- ग्रहसंपादकत्वेन परंपरया शक्तिग्राहकन्यसंभवात् । न च फलस्य पदार्थंकदेशतया तत्र वितीयार्थवृत्तेरन्वयासंभवः व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रकृते एकदेशान्वयस्वीकारात् । , उक्तस्थलेश्रोतुस्तात्पर्यभ्रमस्यासत्वेऽपि वयतुस्तात्पर्यभ्रमस्याप्युक्तशायद बोधप्रयोजकतया तस्य सावादित्यर्थः । स्पन्दइति स्पन्दः क्रिया ध्यापार इत्यनन्तरम् । तद्धात्वर्थतावच्छेदकेत्यादि अत्र तदात्यांनधिकरणत्वेसती. त्यपि विशेषणीयम् तेन चैत्रादौ गम्धात्ययंतावच्छेदकसंयोगवावेऽपि चैनोगच्छ. तीत्यादीचत्रादौन गमनकर्मस्वापत्तिः। अत्र धात्यर्थजन्यफलशालित्वमित्यभिधाय धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्यमितियदुक्तं तत्फलमाह नातोगम्यादोति पूर्वदेश विभागस्य गम्धात्वर्थव्यापारजन्यत्वेऽपि तस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्याभावादिति- भाषः । फलपञ्चक्रियाजन्यफलपरम तेम धात्यर्थतायच्छेदकीभूत व्यापारत्य- मादाय न व्यापारे कम्त्वापत्तिरिपूर्व मेवोक्तम् । एक्श्चेति संयोगादिरूप फलायच्छिन्नमसदस्यधात्वर्थत्येचेत्यर्थ । वृत्तिरति आधेयस्यमेवेत्यर्थः । इत्यञ्च ग्राभंगच्छतीत्यतो ग्रामवृत्तिसंयोगानुपालव्यापारानुकूलकृतिमानितियाध । व्यापारश्चान चरणादे क्रियारूप. । अनुशासनविरोधइति एतदनुशासन हि धर्मत्यवाचिका द्वितीयेत्यर्थकम् कर्मत्वश्चानुपदोक्तालरूप नतुवृत्तित्यमितिभावः। आधेयत्वा- बयिनीति सप्तम्याविषयत्वमर्थः तस्य तात्पर्यपदार्थभूतायामिच्छायामन्ययः तथाव फलनिष्टाधेयत्वान्वयिविषयकप्रकृतितात्पर्यसति प्रकृत्युत्तरद्वितीयास्यादित्यर्थः । इत्यर्थकत्वादिति तथाच तन्मते सूने फर्मणोत्यत्र न वाचत्वार्थासप्तमीतिभाय । नन्धे. तावता द्वितीयायनिरूपणादुक्त पूत्रस्य शक्तियाहकन्यानुपपत्तिरित्याशकते । नचैवमिति । अनादितात्पर्येति आधेयत्वाय इतिशेषः । परम्परयेत्ति अयमाशयः द्वितीया आधेयत्वशता असतिवाधके स्वपटितवाक्यघटकपदान्तराजोध्याधेयत्वान्धित स्थार्थतात्पर्य विषयप्रकृतिकवादित्यनुमानेनेय शक्तिग्रहः अत्र प्रथम स्वपथ द्वितीयापरम स्वार्थत्यत्रस्वपप्रकृतिपरम् सूत्रतक्तहेतुघटकतथायिधतात्पग्रहसम्पादकन्येनोपयुज्यते इति । द्वितीयार्यवृत्तेरिति द्वितीयार्थरूपाधेयत्वस्येत्यथः । व्युत्पत्तिवैचित्र्येणेति पदार्थः ·सप्रकाशः अथ गमन न स्पन्द इत्यादितो धात्वर्थतावच्छेदके भेदान्वयवोधसंभवेन एतादश- प्रयोगस्य वारणाय फलविशेप्यकान्वयवोधे तद्विशेष्यकत्तिज्ञानजन्यफलोपस्थिति- सेन हेतुत्यकल्पनस्यावश्यकत्वात् तादृशकारणवाधेन धात्वर्यतावच्छेदकफले द्विती- यार्यान्वयासंभवः । न च यादृशपदसमभिव्याहारज्ञानात् फलविशेप्यास्पन्दभेदा- न्वयवोधः प्रसिद्धः तादृशपदसमभिव्याहारज्ञानतादृशपदज्ञानजन्यफलाद्युपस्थिति- घटितसामग्र्यास्तादृशान्वययोधोत्पाटपयोजिमाया असत्वेनोक्तस्थले तदापच्यस- भव इति वाच्यम् यत्र गमनादिपदादेव लक्षणया शक्तिभ्रमेण वा स्वातन्त्र्येण फलोपस्थितिमात्र फल विशेष्यकस्पन्दभेदान्वयवोधमसिया गमनपदसमभिव्या हारतज्जन्यफलोपस्थितियटितमामयाः फलविशेष्यकस्पन्दत्वाद्यवच्छिन्नभेदान्वय- योधमयोजकताया आवश्यकत्वात् तद्वलेन शक्तिपमाधीनवोधेऽपि फलांशे स्पन्द- भेदादिभानमसङ्गः । एवं च फलव्यापारयोः पृथक्शक्तिस्वीकारपक्षेऽपि न नि- स्तारः । तथात्वेऽपि हि गमनं न स्पन्द इत्यादौ फले शक्तिममया स्पन्दभेदान्व. यबोधसंभवेन तादृशप्रयोगापत्तेदुरत्वादिति चेन्न । तद्विशेष्यकत्तिज्ञान जन्यत- दुपस्थितिजन्यतावच्छेदककोटी तादृशोपस्थित्यव्यवहितोचरत्वनिवेशनमावश्यकम् । विशिप्य तरात्पदमन्त व्यय पदार्थोपस्थितेरेकविधवोघे नानाहेतुताया व्यवस्था पितत्वात् एकपदाधीनतद्विपयकशाब्दबोधे पदान्तरत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेयभि- चारस्य प्रकारान्तरेण वारणासंभवात् । एवं च धात्वर्यतावच्छेदकफले द्वितीयार्था- न्वयबोधेऽपि क्षतिविरहात् तत्र तादृशकारणस्य व्यभिचाराप्रसक्तैरिति वदन्ति । पदार्थेनान्येतीतिनियम पदार्थकदेशे धात्वर्थतावच्छेदकातिरिक्तत्वविशेषणप्रक्षे. पेणेत्यर्थः । शंकते अथेति गमनन्नाम संयोगानुकूलव्यापारस्तत्र स्पन्दभेदासत्वे ऽपितघटकसंयोगे तटग्यये याधकाभावो व्युत्पत्तिवैचित्र्यस्येदानीमेवागीकृतत्वादिति प्रश्नकृतामाशयः । तादृशकारणवाधनेति संयोगविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यसंयोगो. पस्थितिरूपकारणवाधेनेन्यर्थः । यादृशपदसमभिव्याहारज्ञानादिति मयोगो न स्पन्द इत्यादिममभिव्याहारज्ञानादित्यर्थः । यत्रेति गमनंनस्पन्दइत्यादिविति शेषः। तथास्पीति पृथक्शक्तिस्वीकारेऽपीत्यर्थः । तहिशेप्यकेत्यादि अयमाशयः प्रकारतासम्बन्धेनशाब्दबोधे प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थिते. कारणत्योपगमे घटपद घटिताकाक्षास्थले घटपदाघटम्यानुपस्थिती कलशादिपदात्तदुपस्थितौ च शार घोधापत्तिस्तद्वारणाय घटत्याच्छिन्नविपयताशालिशाब्दबोध प्रति घटल्यायच्छिन्न विशेध्ययघटपदवृत्तिज्ञानजन्यघटोस्यितित्यैनकारणत्यस्योक्तावपि कलशादिपदजन्य ·प्युरपसिधादः अत्रेदं चिन्त्यते । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थतायामपि सर्वानुपपत्तीनामुमृतत्वात् फला, वच्छिन्नन्यापारस्य गुरुतया तथात्वमनुचितम् । अथ फले द्वितीयादेः शत्तयन्तर कल्पनामपेक्ष्य धातोपिशिष्टशक्तिकल्पनमेवोचितम् । नच भवन्मतेऽप्यायत्व द्वितीयादेः शत्तयन्तरस्य कल्पनीयत्वात्तदंशे साम्यमिति वाच्यम् ग्राममध्यास्ते ग्राममधिशेते ग्राममधितिष्ठतीत्यादी द्वितीयायाः सर्वमतएवाधेयत्वयोधकतया द्विती- यादेः फलवाचकत्वमतेऽपि आधेयत्ववाचकनाया आवश्यकत्वात् । न च द्वितीयापाः संयोगादिवाचकत्वमते आधेयत्वे तस्या लक्षणव न तु शक्तिरिति वाच्यम् आधे- यतालरपाखण्डतया संयोगत्वादिसमशरीरत्वात् संयोगत्याघवन्छिन्ने तदवच्छिन्ने घ.त्यायच्छिन्नविशेष्यताकशायदवोधस्थले उक्तघरपदजन्योपस्थितेरभायावधभि. चार स्यादतो घटत्यायच्छिन्नधर्मिकपटपदवृत्तिज्ञानजन्यघटोपस्थित्यव्ययहितोत्तर श.दनोधप्रति घटत्यायच्छिन्नर्मिफघटपदवृत्तिशानजन्यघटोपस्थितिन्येन फार• णन्यम् एथमेय तत्रतत्रापि तथाच फलविशिष्टव्यापारे धातोः शक्तिपक्षे सयोगस्या पच्छिन्नधर्मिकगम्धातवृत्तिज्ञानस्यशाब्दधी नुत्यमेय नास्ति लक्षणास्थले तात्ताये ऽपि संयोगत्यापच्छिन्नधर्मिकगमधातुवृत्तिशागजन्यसयोगोपस्थित्यत्ययहितोत. ग्शायदयोधत्वायच्छिन्नप्रत्येव तत् कारण यम्याच्यम् तच्च प्रकृते संयोगधर्मिक वृतियान्वयबोधस्य न वाधकं प्रकृतान्यययोधस्य मयोगत्यायच्छिन्नमिफवृत्ति शागाजन्यत्येनोक्तकार्यतायच्छेदकधर्मानाफ्रान्तत्यात् खण्डशः शक्तिरितिपक्षेनु संयो- गन्यापच्छिन्नधर्मिकस्य गमधातुवृत्तिज्ञानस्य तज्जन्योपस्थितेश्च सायातपक्ष ग्रामंगच्छतीत्येतद्वाक्यजन्यवोधस्योक्तकार्यतावच्छेदकाळातत्येऽपि नक्षतिरिति । अथैयमपि गमननस्पन्द इत्यस्य फलव्यापारयोः पृथकशक्तिपक्षे न धारणम् गम्धातोः शक्तिप्रमयोपस्थिते मयोगे स्पन्दर्भदस्य सत्यादितियाच्यम विभक्त्यर्थान्य निष्ठ प्रकारतानिरूपितधातुप्रयोज्य फलनिष्ठविशेष्यताकशास्दयोधे धातुजन्यःयापारो. पस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनात् व्यापारविशेष्यकफलविशेषणकयोध तात्पर्यज्ञाननिष्ठस्यप्रतिबन्धकन्यस्य वक्ष्यमाणत्याच्चेति । उचितमिति एकस्याःशक्ते: कल्पने तज्जन्योपस्थितरेकस्या पय कारणत्वेन सामग्रीप्रतियन्धकतायां लाय. यादितिभावः । तदंशेसाम्यमिति तथाचविशिष्टशक्तिकल्पने नयोनानां गौरयमिति भायः । आवश्यकत्वादिति तथाचाधेयत्वे संयोगादौ च द्वितीयायाः धातोा- पारे च शक्तिकल्पनापेक्षया धातोविशिष्टशक्ति कल्पनमेवोचितमितिभावः । तदवच्छिन्ने आधेयतात्यावच्छिन्ने । ननु द्वितीयायाआधेयत्ये शक्त्युपगमे गम्या. दिधातोः फलावच्छिन्नव्यापारस्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्ने शक्तिः तस्याः फले श. क्त्युपगमेच व्यापारत्वरूपलघुधर्मावच्छिन्ने धातोः शक्तिः परिच्छि- ·MA सप्रकाश: वा शक्तिः कल्प्यते इत्यत्र विनिगमकासंभवात् । अस्तु वा ममाप्याधेयत्वे लक्षणैव शक्तिस्तु संख्यायामेव । यदि च द्वितीयादेः फलबोधकतामते फलेपि तस्या लक्ष- व न तु शक्तिः शक्तिस्तु संख्यायामेव संयोगविभागादिरूपप्रत्येकफलापेक्षया संख्यायां तत्प्रयोगमाचुर्यस्य विनिगमकत्वादित्युन्यने तथापि तन्मते घातुजन्यशु- दव्यापारोपस्थितेः शाब्दबोधहेतु ताकल्पनमधिकं द्विनीयाद्यसमभिच्याहारस्थला- नुरोधेन फलविशेषावच्छिन्नव्यापारे धातोलक्षणया भवतामध्यावश्यकत्वाद्धातु- जन्यताशव्यापारोपस्थितिहेतुताया उभयसिद्धत्वात् । यदि च स्पन्दतइत्यादित इव शक्तिभ्रमाद् गच्छतीत्यादितोऽपि शुद्धव्यापाग्योष आनुभविक इति मन्यते तथापि तन्मते शाब्दबुद्धौ द्वितीयादिजन्यफलोपस्थितेः कारणतायाः कल्पनाधिक्य तउजन्याधेयत्वोपस्थितिहेतुत्वकल्पनस्य चोक्तस्थलानुरोधेन उभयमतएवावश्यक- त्वादिवि चेत् अस्तु तन्मते तादृशकारणताया आधिक्यम् । नव्यमते तु ग्रामं गच्छ- तीत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्र्याः समानविपक्कानुमित्यादिप्रतिबन्धकतायां फलमकारतानिरूपितव्यापारविशेप्यताशालित्वेन धातुजन्योपस्थितेनिवेशनीय- तया तस्यास्तादृशविशेप्यताशालित्वेन व्यापारविशेप्यतानिरूपितफलमकारताशा- लित्वेन वा निवेश इत्यत्र विनिगमनाविरहात् सामग्रीमनिबन्धकताधिक्यमवच्छे- दकगौरवं च । प्राचीनमते द्वितीयाजन्यफलोपस्थितेः सामग्र्यन्तनिवेशस्तु नव्य- मतसिद्धतज्जन्यायत्वोपस्थितिनिवेशरथलीय इति । नव्यमते तादृशस्थले शाब्द- घते इति लाघव गौरवयोर्व्यक्तत्वमेवेत्यतआद अस्तुवेति । संख्यायामेवेति तथा च संयोगादौ द्वितीयाया व्यापारेच धातोः शक्तिकल्पनापेक्षया धातोविशिष्टशक्ति कल्पन मेवोचितमितिभावः । फलेऽपि तस्या लक्षणैवेति एतेन नवीनमते आधे- यतान्यरूपाराण्डधर्मावच्छिन्ने शक्तिः प्राचाम्मतेतु संयोगन्धविभागत्या दितत्त- नानाधर्मायच्छिन्ने नानाशक्तिरतोगौरघमित्यपि निरस्तम् । संख्यायामेयेति तथाच विशिष्टशक्तिकल्पनापेक्षया व्यापारमा धातो. शक्तिकल्पनायां लायचं फलस्य लक्षणया द्वितीययैव लाभादितिभावः तन्मतेइति प्राचीनमते । अधिक त्वमेयस्पष्टयति द्वितीयायसमभिव्याहारेति । भवतामपि प्राचामपि । उभय- सिद्धत्वादिति उभयया.दसिद्धत्वात् तथाच ग्रामंगच्छतीत्यादी केवलव्यापारी- पस्थितेः कारणत्यं प्राचाम्मतेऽधिकम् । उनकस्थलानुरोधेनेति ग्राममध्यास्ते इत्यादि स्यलानुरोधेनेत्यर्थः । अवच्छेदकगौरवञ्चति प्रतिबन्धकतापच्छेदकगौरयश्चेत्यर्थ । तजन्येति द्वितीयाजन्येत्यर्थः । नव्यमतेतादृशाधलइति नन्यमते आधेयत्यस्य प्रकारविधया भानात् तरसंसर्गस्यापि बोधयिषयत्व प्राचीनमतेच संयोगादी ·गुरपशिषाद पोधम्याधिरपिपयतया तात्पर्यशानादिस्माधिषियममा गादगीभरि प्यति प्रतिवन्धरमामपापणन्तरिष्यनीनिगौररम् । भय परम्प दिनीयाध भूमिगन्छति न महीरामियादी महोरहरतिर्मयोगादेननरनामंगन्गन्द्रिमा भार एर नगर्यो गन्यः; म च दृष्पनियागामान्यम्याभायोगिताना दनिया अममिद्धः । नव्यमते तु मितीमार्यम्यारेय पम्य परनिष्टोभार पर तथेति नानुपपनि न च भूमिकर्मम्ममनटी मद्दौर मंगमनकवायभायः प्रतीयते इनि यान्यम पगारस्पदाममभिव्याहारस्थरे नटमभान् । न च तना प्यान्यानार्यान्वयोगनुरोपेन फवा उपपदा याहारम्गाभ्यानया अध्याहाप. दोपस्थाप्यवि नारशाभारी मजा गोगियो नि गन्यम आरयाविशे- प्यास्याप्यन्वयमोषस्य मंभांना याहारस्थानावस्पर गद् भूमंगमनं न महीगम्ये. त्यादी ठिनीयाममानायपष्ट पर्याभारपीयरमाया आपल्या नाग । न हि नमा प्याश्रयनासंन्यायन्छिनप्रतियोगितार गगनाभारः मनीयोशी सम्पर । अनुपी- पनपस्थिते नोऽनुयोगिविनिग्निाभाषपोधनाया अच्यु पन्नचादिन्न। वृत्यनियामासंपन्धस्याभाषपतियोगितावर चे दोपः यः । भय जनकनादि. संपन्यान्टिन्नप्रतियोगितारसंयोगायभारम्यातिरितस्य पल्पने गौरवमिति चेन्न । तादृशाभारस्य संयोगजनस्वायभारसमनियतत्वेन तत्स्सस्पत्यानस्य चो- भयवादिसिद्धसात अतिरिक्तमतियोगितारल्पने गासमिति चेदरपन गौसम् । प्रामादेराधेयत्तमम्यन्धेनान्ययादाधेयन्यस्य मंमा नभामत इतिभार । यपपि ব্যাখ্যাথিহাথঘিখি tষ সনিম্নবিষয় মাথায় যায় पुरुष इत्यादी ममर्गतानिराकरणप्रस्तार प्रदर्शितमिहापि तवयुग तयापीश नीतदनायर य्येदमाम तदायरप्यतु यानुतम्नुशा दयुमेरधिपपिपयरे इत्या दिना नपीनमत एधराधयम्प्रदर्शयिष्यति । नयोंगान्यइति तयाय जनयत्य सम्बन्धेन भूमिमंयागविशिष्टो जनप यमम्यन्धायच्छिगप्रतियन्धाय छिप्तप्रति योगिताक्म हीरहमयोगाभायविशिष्टो या यापारम्तदनुतिमानिति प्राचा मतेऽन्यय वाघ । नव्यमते च भूमित्तिर्यामद्दोरहत्तिस्थामाययानमयोगस्तदनु फूर व्यापारानुकूलपतिमानिति बाध । आधेयत्वस्येत्यादि म्यम्पसम्पन्धापछि प्रतियागिताकाधेयत्याभार सयोगादिनिष्ठपयनप्रथरत्यर्थ । अ युत्पन्नत्वादिति पतेन भूमिगच्छति मदोरदमित्यादौ भूमिधर्मषगमनानुगति महोरहकर्मफगमनानुकूलत्यभायहति समूदायम्वनयाधागीयाsपिनिरस्त किंतु सयोगजन्क्तान्यावच्छिन्ना मयांगत्यायरिउन्ना प्रतियागितेत्ययश्य म्यनमयगौरव मित्यता अतिरिक्तमतियोगितेनि । नन्येव गुणान नन्वस्वभाययारक्य उपरत्र पाच्यतथाच ·सप्रकाश: .AAVAvvvw उपदर्शितबहुविधलाघवेन ईदृशगौरवस्याकिंचित्करत्वात् । अथ फलस्य द्वितीया- यत्वे वृत्त्यनियामकसंवन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि द्रव्यं गच्छति न गुणमित्यादी गुणादिनिष्टस्य संयोगादिरूपफलस्थापसिद्ध्या नअर्थान्वययोधानुप- पत्तिरिति चेन्न । तत्रायतासंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकमकृत्यर्थाभावस्यैव द्वि- तीयाथै फले ना वोधनोपगमात् । गुणो न गुणं गच्छतीत्यादिवाक्यस्य उभय- मत एवाप्रमाणत्वात् । अस्तु वा तत्राभावस्य द्विधाभानोपगमेन गुणाभाववत्फला- नुकूलस्पन्दाश्रयत्वाभाववान् गुण इत्याकारक एवान्वयवोधः।। परेतु वृत्त्यनियामक- संवन्धस्याभावमतियोगितानवच्छेदकत्ये नव्यमतेऽपि द्रव्यं गच्छति नाभावमि- त्यादी गतिविरह स्तथाहि समवायसंवन्धावच्छिन्नाधेयतैव द्वितीयार्थी वाच्यः । अन्यथा कालिकादिसंबन्धावच्छिन्नग्रामादित्तिसंयोगादिकमादायातिप्रसङ्गात् । तथा चाभावादिनिरूपिततधाविधाधेयत्वापसिद्धया तदभाववोधासंभवः। निरूपित- स्वसंवन्धस्य च वृत्यनियामकतया समवायसंवन्धावच्छिन्नाथेयतायां तत्संबन्धार- च्छिन्नमतियोगिताकप्रकृत्यर्थाभावबोधो न संभवत्येवेत्याहुरिति । अत्रोच्यते । गुणगच्छतीत्यादावयाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगुणाभाववत्संयोगा प्यापारवान् गुण इत्येयान्वयबुद्धिरुपेतव्या साच नप्रमा उक्तव्यापारा' मिया- गुणेऽभावादतआह गुणोनगुणमिति नचान गुणपदोत्तरमेयं द्र व्युत्पत्तिभेद- पमित्यायाधमाघादिपदोत्तरं कथंद्वितीया कर्मबोधकपदोत्तरद्वियच्छिन्नस्पन्दस्य • त्याय कर्मणिद्वितीयेतिसूत्रेण बोधितत्वादिति वाच्यम कमन्नर्यण भूमि पततीति विषयार्थकप्रातिपदिकाद्वितीयायाः माधुतायामेव सूत्रता प्यकान्वयवोधे गम्या- यित्व साक्षात्रजर्थद्वारा वो इन्थञ्च यत्र प्रकृतधात्यर्थकर्मत्य र तप तत्कर्मत्वस्याभावः नगा प्रकृतधान्ययें योध्यते अतए, तएपत्तिवैचित्र्येणेति फल- एहमित्यादौ महीरहनिष्टकताकत्याभाववद्गमनं प्रतीयते. ध्यातसमभिव्याहारज्ञानस्य यमेय महीरहस्येत्यतस्तवाचक्रपदाहितीया यस्यच ? ख्यातप्रथमान्तसमभिव्याहार तत्र तस्यैवाभावः कर्मत्वे बोध्यते तथाच द्रव्यंगन वत्कर्मतानिरूपक द्रव्यकभकगमनं प्रतीयतेऽतो याआधेयत्यार्थकत्यस्य यक्ष्यमा वासप्तम्यो प्रयोगव्यवस्था नोपपद्यत तघ गुणादेरतस्तवाचकपदाद्वितीयेति । अर्कफले आधेयत्वान्ययस्य विपक्षा व्यापारशून्येऽपि चत्रादौ ग्रामक्षा तत्रसप्तमीत्युपगन्तव्य तपशंकते अथेति अत्रेदमयधेयम समयायसम्बन्थापितेत्यर्थः ॥ तादृशान्वयबोधेति व्यापार . चम् तथाच गम्यादिसमभिर, सम्बन्धन मोगादिरूप फलचिभेदज्ञापनायेति फलयिशेष्यकाधेयत्याग्यययोधपति समवायसम्बन्धावधिारणत्यम् व्यापारविशेष्यकाधयत्वान्यययोधम्प्रति मप्त. धेयायाभायो नसमभिव्याहारणत्यमिति बोधनायेत्यर्थः । अधः संयोगावच्छिन्न- ·१३८ व्युत्पत्तिपाद दिजन्यफलोपस्थितितत्समभिव्याहारज्ञानघटितसामयेर भयोजिका न तु पतधातु जन्यतदुपस्थितिघटिता सामग्रीति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् पत पातुनेर यन संयो- गावच्छिनगमनं लक्षणादिनोपस्थापितं तत्र संयोगे द्वितीयाधियत्यान्चयात् । अत्राहु । धातुजन्यशुद्धसंयोगावच्छिन्नस्पन्दोपस्थितेः शाब्दयोधकारणताया अ बच्छेदकपटकसंयोगविपयतायामधिकरणानवच्छिनत्वं विशेषणं देयम् । तथाच स्पन्दस्येति अध सयोगानुकूलव्यापारस्यैत्यर्थ लक्षणादिनेति इयन्तु रक्षणाभागत्याग लक्षणाशब्देन व्ययहियते । नन्वध सयोगायच्छिन्नन्यापारस्य पत्धानुशक्यत्य सयोगायच्छिन्नव्यापारोऽपि शक्यएयेत्यलमुक्तलक्षणोपगमेन नहि यद्धर्मायच्छिन्न विषयताक शाब्दवाधस्तद्धर्ममात्राथच्छिन्नविषयतारापन शतिधानस्य शाद धीहेतुता येन सयोगायच्छिन्दव्यापारत्यायच्छिन्नयिषयताक्शायदनाधे मयोगा धच्छिन्नव्यापारत्वमात्रापच्छिन्नविषयताय एव शक्तिमहोऽपश्येत नत्यधादेशम योगायच्छतव्यापारत्याच्छिन्नविषयताशेऽपीति वक्तुशक्यते गौरवणेशकार्य फारणभाधानभ्युपगमात् चिन्तु तद्वर्मप्रकारकशाप्दवोध तद्वर्मप्रकारफायनेय शझिग्रहस्यकाम्णत्व लाघयादुपेयम् अतएय श्रोतव्य थुतियाक्येभ्य इत्यन्न स्मृत्या दिभिन्नप्रमाणशय्दत्वेन शक्तमपि श्रुति पद प्रमाणशब्दत्येन ध्रुतिस्मृती वाधयन्न लाक्षणिकम् अन्यथा श्रतिपदस्य वेदमानपरत्व तज्जन्यशाब्दत्वेन मुक्तिनुत्य नियमाप्टकल्पनापत्तरिति मिश्रेरप्युत्तमिति चे मैयम् तथामतिमूपियादेरपि पश्यादिपदशक्यतापत्ते पशुपदस्य लोमवल्लागल विशिष्टे शक्तायपि मृपिक लो मपल्लाझूलचिरहेऽपिच केवललाङ्गलस्य सायादनोविशिष्टशक्तिस्थले एकदेशमात्रस्य भान लक्षगयेय सम्पादनीयम अतएव कुसुमाझलिप्रकाशे कृताकृत विभागेने तिकारकाव्याख्याने वर्धमानोपाध्याये ननु शक्यैकदेशे प्रयोगो न लाक्षणिक उपस्थित्यर्थहिलक्षणा विशिष्टशक्तपदाद्विशिष्टोपस्थितौ विशेषणमप्युपस्थितमेचे त्ययोग्यतया विशेष्याशमपहाय विशेषणान्वयस्य मुख्यवृत्यपापपत्ते मघम् तस्य धर्म्यन्तरान्धितत्येनोपस्थितस्येतरधम्य नाकागिततया स्वतन्त्रतदुपस्थित्यथ लक्ष णाया न्याय्यत्वात् इत्युक्तम् अतएवच तस्वमसोत्यादौ सर्वपत्यप्रयोजकी भूतमायावच्छिनचैतन्यस्यतत्पदाथतया ऽल्पज्ञत्वप्रयोजकोभूनान्त करण चिशिष्टचैतन्यस्य च स्वपदार्थतया तयोरभेदासम्भवाहिशेषणद्वयपरित्यागेम केवलचत यविषयक शाब्दात्मको निर्विकल्पकबोधा भागत्यागलक्षणयच स्वी कृत शङ्करभगवत्पादरित्यवगन्तव्यम् ! अधिकरणानवच्छिन्नत्वमिति फलधि शेष्य कद्वितीयोपस्थाप्याधेयत्वप्रकारकान्वयबोधप्रतिस्वप्रकृत्यर्थरूपाधिकरणा नपच्छिन्नफलनिष्टविषयताकोपस्थितित्वेन कारणत्वमित्यथ स्वप्रकृत्यथेत्यस्यानुपादाने लोष्टमुत्क्षिपतीत्यादावृह्मदेशावच्छिन्नसयोगानुकूल व्य पारम्योक्षिपत्यर्थतया तघटकसयोगे द्वितीयार्थाधेयत्वान्ययानुपपत्ति तस्यो_देशावच्छिन्नतयेयोपस्थितैरतएतदुक्तम् तत्रनलोटाव अत्र तथाच ·सप्रकाश . न वाशविपयताशालिसंयोगाद्यपस्थित्यादिघटितसामग्रूया एव संयोगविशेष्यकद्विती- योपस्थाप्यायत्यान्वययोधयोजकन्वोपगमान्नातिप्रसङ्ग । न चैवमपि फलावच्छि- नव्यापारवोधकतया पवेसकर्मकत्वव्यवहारापचिरितिवाच्यम् आश्रयानवच्छिन्न फलावच्छिन्नव्यापारवोधकत्वस्यैव तादृशन्यवहारनियामकत्वात् । उत्तरदेशानवच्छि- न्नसंयोगः फलं गम्यर्थतावच्छेदकमिति नानुपपत्तिः । अत एवाग्निसंयोगावच्छि- बक्रियानुकूलव्यापारस्य जुहोत्ययतया धात्वर्थताबन्छेदकसंयोगाश्रयस्याप्यनेने तत्कर्मता । आश्रयानवच्छिन्नावच्छेदकताश्रयफलवत्त्वविरहात । संयोगनिष्ठाया अवच्छेदकताया आश्रयेणाग्निनाऽवच्छिन्नत्वात् । न चाग्निविशेपितसंयोगस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वेऽना घृतं जुहोतीत्यत्रानन्वयमसङ्गः, उद्देश्यतावच्छेदकविधेय- योरैक्यादिति वाच्यम् तत्र संयोगनिष्ठायामुद्देश्यतायां वन्हेराधेयतासंसर्गेणावच्छे- च्छिन्नत्वेन संयोगोपस्थितिरतोन दोपः । तादृशविपयतेति अधिकरणानय- च्छिन्नविषयतेत्ययं । नातिप्रसङ्गः नमूर्मिपततीतिप्रयोगापत्तिः पत्धातोरध. संयोगायच्छिन्नव्यापारार्थकतगा तज्जन्योपस्थितिविषयतावच्छेदकतायां सं. योगनिष्ठायामधोदेशावच्छिन्नत्येनाधिकरणानवच्छिन्नत्याभावादिति चैवमपीति फलेऽधिकरणानयच्छिन्नत्वविशेषणप्रक्षेपेणोक्तप्रयोगयारणेऽपीत्यर्थ । ननु गमधातोरप्युत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारार्थकतया तदीयसंयोगरूपफ- लेऽधिकरणावच्छिन्नत्वमेवेति ग्रामंगच्छतीत्यादीग्रामादेः कर्मत्यस्य गम्यादेः सकमकत्वस्यचानुपपत्तिरतआह उत्तरदेशानवच्छिन्नेति संयोगानुकूल व्यापारण्य गम्यायथइतिभावः । अग्निसंयोगेत्यादि अग्निसंयोगावच्छिन्नक्रिया घृतादेः पतनरूपा तदनुकुलोव्यापारी मन्त्रकरणकहवि प्रक्षेपरूपः पुरुषनिष्ठः। अन जुहोतेः संयोगानुकूलव्यापागनुकूलव्यापारमात्रार्थकत्ये नयति जुहोत्योः समानार्थकत्वस्यादतोऽग्निसंयोगावच्छिन्नेत्युक्तम् एवञ्चाग्निघृतं नयतीतिवत् अनिघतंजुहोतीति न प्रयोगोऽपितु अग्नौधतं जुहोतीति । नचैवं जलेऽनाहुतिद्वयं जुहुयादिन्यादावनुपपत्तिस्तत्रत्यसंयोगस्याग्न्यविशेषितत्वादितियाच्यम तयाधा- रायच्छिन्नसंयोगानुकलव्यापारानुकूलव्यापारे हुधातोर्लक्षणोपगमादिति । ननु- यदि अग्नौधृतं जुहोतोत्यादौ अग्निवृत्तित्वं धात्वर्थतावच्छेदकघटकं तदा तद्विशि- टेसंयोग सप्तम्यन्तार्थस्याग्निवृत्तित्यस्यान्धयोन सम्भवति उद्देश्यतावच्छेदकधि- धेययोरेक्यात् यदिच सप्तम्यर्थाधेयत्वस्य संसर्गविधयैवभानं तदा यिनिगमका- भायात् धात्वर्थघटकाग्निसयोगोऽप्याधेयत्यसम्बन्धेनाग्निविशिष्टसंयोगएच पियक्ष- णीयस्तथाचोद्देश्यतावच्छेदकस्य विधेयस्य चाग्नेरक्यादन्ययबोधानुपपत्तिरिया. शंकते नचाग्निविशेपितेति । धात्यर्थतायच्छेदककोटौ लाघवेनाधेयत्वसम्बन्धेना ग्निसंयोगस्य प्रवेशः राज्ञः पुरुष इत्यत्र प्रदर्शितयुक्त्या सप्तम्यर्थाधेयत्यस्यतु प्रकारतयेयप्रवेशइत्याशयेनाह तत्रसंयोगनिष्ठायामिति ननु व्यापारे एय सप्त- म्यधेियरवान्वयम्य पूर्वमुक्तत्यादन संयोगेऽन्वयाभिधानमयुक्तमिति चेन्न द्विती- - ·१४. घ्युत्पत्तिवादः दकतया सप्तम्यर्थस्यानिटत्तित्वस्य च विधेयनया उद्देश्यतावच्छेदक विधेययोरैक्यान- वकाशात् । वस्तुतस्तु तत्र बढेरनन्ययेऽपि न क्षतिः व्युत्पन्नानां तादृशमयोगस्या- प्रामाणिकत्वात् । संस्कृते वह्नौ जुहुयादित्यादिस्थले च विधेयांशेऽधिकावगाहना- न्नास्त्येवानुपपत्तिः घृतादेवाश्रयानवच्छिन्नधात्वर्थनारच्छेदकक्रियारूपफलाश्रयः त्वात् कर्मत्वोपपत्तिः। यत्तु धात्वर्यतावच्छेदकत्वं धातत्तिग्रहविशेप्यांशे मालाम- कारत्वं तच्च क्रियायामेय न संयोगांशेऽपीति नामेर्जुहोतिकर्मतापत्तिरिति । तदसत अजां ग्राम नयतीत्यादौ संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलच्यापारादिरूपे धात्वर्थे संयोगादें. साक्षादप्रकारतया तदाश्रयीभूतग्रामादेः कर्मत्वानुपपया नीवहादेर्द्विकर्म- कत्वव्याघातात् । अथात्र ग्रामादेः प्रधानकर्मत्वं नास्त्येवापितु गौणकर्मत्वमेव । अतएव तादृशकर्मत्वमाख्यातेन नाभिधीयते "प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्धि- कर्मणाम." इत्यनुशासनादिति । अजांग्रामोनीयते इत्यादिको न प्रयोग इति याधेियत्वस्य फलेऽन्वययोधप्रति स्यप्रकृत्यर्थरूपाधिकरणानयच्छिन्नफलनिष्टपि. षयताकोपस्थितित्वेन कारणत्वस्यप्रदर्शितत्वेऽपिसप्तम घटितस्ययप्रयोगस्या प्रमा माणिकतया तदुपपत्तयेसप्तम्यर्थाधेयत्वस्य फलेऽन्ययबोधप्रति स्वप्रकृत्यर्थरूपाधि- करणावच्छिन्नफलनिष्ठविषयताकोपस्थितित्वेन कारण त्यस्य कल्पनीयतयाऽनोतं जुहोतीत्यत्रामिसंयोगेऽन्वयेऽनुपपत्तिविरहात् इत्थश्च धात्वर्थतायच्छेदकपालाशे इत्यादि पूर्वग्रन्थे प्रथमेषकारेण व्यापारे द्वितीयाधेियत्वान्ययस्य व्यवच्छेदः द्वितीयैयकारेण च व्यापार निभम्त्यर्थान्यये द्वितीयासमभिन्याहारघटित कारणक- • लापस्य सामग्रीत्वव्यवच्छेद तथाच सप्तम्यधिकरणेनेतिसूत्रस्य यद् व्यापारनिष्ठा- धेयत्वं यच्चाधिकरणायच्छिन्नफलनिष्टाधेयत्य तदन्यतरान्वयित्वेग तात्पर्य विषये । प्रकृत्यर्थ सप्तमीभवतीत्यर्थ इति नकाचिदनुपपत्तिरिति ॥ मंयोगनिष्ठायां धा. तुशक्यतानिरूपितावच्छेदकतायामाश्रयावच्छिन्नत्वेऽपि व्यापारात्मकफलनिष्ठाव- च्छेदकतायां साक्षादाश्रयापच्छिन्नत्यविरहेण व्यापारात्मकफलाश्रयत्वात् घृतादे: कर्मत्वप्नानुपपनमित्याह घृतादेश्चेति । विशेप्यांशइति मुख्य विशेष्यांश इत्यर्थः । संयोगावच्छिन्नक्रियेति अनुकूलत्वमम्बन्धेन संयोगविशिष्टव्यापारेत्यर्थः ॥ तदाश्रयीभूतैति धात्वर्थतावच्छेदकघटकसयोगाश्रयीमूतेत्यर्थः । व्यायातादिति पतेन मूमौपततीत्यादी भूम्यादापि कर्मत्वापत्तिः धृत्तिग्रहमुख्यधिशेष्यांशे साक्षात्प्रकारीमूतस्य सयोगस्य तप्रसस्वात् यदिचोक्तदोषधारणायाधिकरणानध- च्छिन्नत्वं साक्षात्कारांश विशेषणमुपादीयते तदोनप्रयामधेफल्यम् अग्नौधृत जुहोतोत्यादावग्यादे कर्मत्यस्य ततएयवारणादित्यपि मूचितम् ।गौणकर्मत्वेति तथाचोचरीत्यनुसरणं मुख्यकर्मत्वस्थलएवेत्यतो ग्रामादौ गौणकर्मणि । तदभावेऽपि नक्षतिरितिभावः। लादीनाहुर्दिकर्मणामिति एतदये अप्रधाने दुहा.

·सप्रकाश चेहि तत्र ग्रामादेरिखात्रापि धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफलशालित्वेन गौणकर्म- त्वापच्या वहिं घृतं जुहोतीति प्रयोगापचिर्दरिवेति। अस्मन्मवे चाथयानवच्छिन्न- संयोगविपयताशालिधातुजन्योपस्थितियटितसामग्या एव संयोगे:दितीयार्थान्वय- वोधमयोजकतया नैताशप्रयोगापत्तिः। यत्तु अधासंयोगावच्छिन्नस्पन्दोन पतत्यर्थ अपि तु गुरुत्वजन्यतावच्छेदकजातिविशेषावन्छिन्न एव । अतएव फलायच्छिन्न- व्यापारावोधकत्वान्न सकर्मकत्वमिति, तन्न फलम्य धात्वर्थाघटकत्व स्पन्द एव सप्तम्यर्थान्वयस्योपगन्तव्यतया पर्णादिनिप्ठस्यतस्य भूतलावृत्तितया भूतले पततीति प्रयोगानुपपत्तिः । पर्णादिगतस्पन्दस्य परम्परया भूतलादिचित्वमिति चेत्तर्हि वृक्षात्पततीतिवत् टक्षे पततीत्यपि स्यात् । अस्मन्मते चान्यत्र व्यापारे सप्तम्यर्था- न्ययेऽपि अन व्युत्पत्तिवैचित्र्यादधःसंयोगरूप रात्वर्थतावच्छेदकएव तदन्वय इत्यदोपः । अन्येतु भूम्यादेः कर्मत्वविवक्षायां भूमि पततीति प्रयोग इप्ट एव । अतएव द्वितीयाश्रितेत्यादिसूण नरकं पतित इत्यादिस्थले द्वितीयासमासविधान- •मुपपद्यत्वे धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफले द्वितीयार्थान्वयएवाश्रयानवच्छिन्नफ- लोपस्थितेरपेक्षा अमिंजुहोतीतिवारणाय स्वीक्रियत इतिवदन्ति । तदपि न शोभनम् तथा सति भृम्यादिपदोत्तर कदाचित्सप्तमी कदाचिद्धि- तीयेत्यत्र नियामकाभावप्रसगात् । व्यापारांशे आधेयत्वविवक्षायां सप्तमी फलांशे तद्विवक्षायां द्वितीयेत्यस्योक्तयुक्त्या फलांशएव सप्तम्यर्थान्वयस्या- वश्यं स्वीकरणीयतया वक्तुमशक्यत्वादिति ॥ ब्राह्मणाय धनं ददातीत्यादौ दीनांग्यन्तेर्तुश्चकर्मण इत्यस्तिपाठः । जातिविशेपेति पतनत्वेत्यर्थः । तस्येति स्प-दस्येत्यर्थ । परम्परयेति स्माश्रयप्रतियोगिसंयोगवस्यसम्बन्धेने. त्यर्थ । इत्यपिस्यादिति स्याश्रयप्रतियोगिक विभागवायापपरम्परासम्बन्धेन पणे. वृत्तिव्यापारस्यवृक्षेऽपिसत्वादितिभाव अन्यनेति गृहेपचतीत्यादी। अपेक्षेति तथा चाधोदेशमयोगस्य पत्धात्वर्थतायच्छेदकतावच्छेदकत्वाभायात्तवनभूम्यादिवृत्तित्या न्यये किश्चिद्वाधमितिमाय नरकपदेनाप्रदुखविशेषभोगाधिकरणस्थानमुच्यते । उक्तयुक्त्येति पर्णादिनिष्ठस्यतस्यभूतलावृत्तितयेत्यनुपदोनयुक्त्येत्यर्थ । ववतुमशक्यत्वा दिति। अथैयमपिनरफपतितरतिप्रयोगस्यक्यमुपपत्ति नरकस्याधिकरणानवच्छिन्नधात्व र्थतायच्छेदकफ्लाश्रयत्वाभायात्नच तपनरकेपतितइत्येवप्रयोगइतिथाच्यतथामतिद्विती याश्रितेत्यादिसूत्रे पतितशब्दोपादानानुपपत्तेरिति चेदनाहु अध संयोगावच्छि- ग्नप्रियार्थकपत्धातुसम भिव्याहृतात् सुखासम्भिन्नदु सभोगावच्छेदकप्रदेशाविशे- ·व्युत्पत्तियाद स्वस्वत्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्वानुकूला इच्छा धात्वर्थः तादृशस्वस्वरूपधात्वर्थतावच्छे- दकफलएव दितीयार्थान्वयः उपेक्षायामतिमसङ्गवारणाय परस्वत्वनिवेशः। दानं च न संपदानस्वत्वजनकमपि तु तत्स्वीकार एवेति मते तु स्वस्वत्वध्वंसानुकूला पर- स्वत्वप्रकास्किा इच्छेव ददात्यर्थः । तत्र स्वस्वत्वध्वंसरूपफलाश्रयत्वाद्धनस्य कर्मता । धनं प्रतिगृह्णातीत्यादौ स्वस्वत्वजनकेच्छारूपस्वीकारविशेपो धातोरर्थः स्वस्व त्वरूपफले च द्वितीयाधेियत्वान्वयः तण्डुलंपचतीत्यादी रूपादिपराकृत्ति- जनकतेज संयोगो धातोरथः । रूपादिपरावृत्तिफले च तण्डुलादिवृत्तित्वान्वयः। ओदनं पचतीत्यादौ ओदनादिपदस्य तन्निप्पादकतण्डुलादी लक्षणा । अवयपिनि पाकानभ्युपगमे च तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलादिपदस्य तदारम्भकपरमाणुपु लक्षणा । ओदनं भुड़े इत्यादौ गलाधोनयनं धात्वर्थः । तच्च गलाधः संयोगाय- च्छिन्ननियानुकूलव्यापारः । तादृशक्रियारूपफलएव ओदनवृत्तित्वान्वयः । उक्तयु- त्या गलाधोदेशस्य न कर्मत्वम् । एवमन्यसकर्मकधातूनामप्यर्था' स्वयमूह्याः । पार्थक्नरकपदाद्वितीया नेष्यतपय तबसप्तम्याएवेष्टन्यात् किंतु भोगानुकूलपाति त्यार्थपतूधातुसमभिव्याहृतात् सुखामम्भिन्नदु खार्थकनरपदादेव विषयत्वरूप कर्मत्वार्थिका द्वितीयाइष्यते तस्यचविषयत्वस्य भोगेऽन्ययात् नरकपतितइत्यतो दुषविशेषविषयकभोगानुकूलपातित्यधानित्यर्थ प्रतीयते एतादृशाथे एघच द्वितीया श्रितेत्यादिसूत्रेणसमासो विधीयते इति ॥ स्वस्वत्वध्वंसेति स्यत्वञ्च यथेष्टविनि योगाईत्वम् यत्र स्थधनस्य परसाधारणीकरण तत्रापि परस्वत्वानुकूलेच्छाया साधादानव्यषद्दारापत्तिरत स्घस्वत्वध्वसविशिष्रेत्युक्तम् तथाचतन स्वस्वत्वस्य विद्यमानत्वान्नापत्ति ।उपेक्षायामितिउपेक्षाच ममेदम्माभूदि याद्याकारिकास्वस्वत्वनि वृयनुक्लेच्छच ॥ यमुद्दिश्य ददाति सयदि स्वीफगेति तदा तत्स्वीकारेणतदीय स्पत्यमुत्पद्यते नान्यथेतिपक्षे परस्वत्वानुकूलेच्छा ददात्यर्यानसम्भवतीत्यतस्तत्प क्षेप्याह दानञ्चत्यादि । स्वस्वत्वध्वसेति अपचनस्यधनभवत्वितीच्छायापरसाधा रण्यप्रयोजिकायामतिप्रसनवारणायैतदुक्त म्डपेभायामतिप्रमगवारणायचपरस्वत्वप्रका रपेत्युक्तम् अय गौमममास्तुहिरण्यचत्रस्यभवन्वितीच्छाया उपेक्षात्मिकाया गोनिष्टस्व स्थत्वध्यमानुक्लाया हिरण्यधर्मिकस्थत्वप्रकारिकाया सत्ये चैवाय गाददाती तिप्रयागापत्तिरिति चन्न स्वत्वप्रकारकन्यविशिष्टेन्छाया म्पत्यघसस्यानु पृलत्वन शाब्दयोधे भाने सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन स्वत्वेऽपिस्वत्वध्व सस्य भानापगमात् प्रवृतगोनिष्टस्वस्वत्यध्वसममानाधिकरणयत्स्वत्व तत्प्रकारके पछापिरहेणोत्तदोपासम्भवादिति। स्वीकारविशेपइति यत्र प्रयणादिस्थले इदं धनम्मेभयवितोच्छा तपातिप्रमङ्गवारणाय विशेषपदोपादानम् तथाच दानप्रयो ज्या या म्यन्यजनियरछा मप्रतिग्रहपदाथइति लभ्यतेऽतोनदोष । रूपादीति आदिपदात् रमादिपरिग्रह । उक्तयुक्त्येति अधिकरणानयच्छिन्नफलाश्रय ·सप्रकाश . गांदोधिपय इत्यादौ दिकर्मधातुसमभिव्याहृतगवादिपदोत्तरदितीया क्रियाजन्यफलशालित्वादन्यदेव कर्मत्वं बोधयति । कारकाधिगरीयेणाकथितचेति सूत्रेणापादानवादिभिन्नघानुमतिपाद्यान्वयिधर्मान्तरावच्छिन्नस्यापि कर्मसंज्ञाभि- धानाद । गवां पयो दोषीत्यादी धातुमतिपाद्यान्वयिगरादिसंबन्धो न विवक्षित., अपि तु क्षीराद्यन्वयी स इति कर्मत्वाविवक्षया द्वितीयानवकाशः, किन्तु शैपिकी पष्टयेवेति अब धातृमतिपाद्यत्वं तदर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्टसाधारणम् । गां दोग्धीत्यादौ धात्वर्यतावच्छेदककोटिप्रविप्टएव द्वितीयान्वयात् । तथाहि । शरणानुकूलच्यापारो दुहेर्थः। द्वितीयार्थश्व जनकत्वसंपन्धेन क्षरणान्धयी वि- भाग । विभागे चायतया प्रकृयर्थगवादेरन्वयः । एवं च धात्वर्थतावच्छेदकक्षरण- रूपफले प्रधानमक्षीरायन्वितद्वितीयार्थवृत्त्यन्वय इति गोनिप्ठविभागानुकूलपयो- निष्पक्षरणानुकूलव्यापारकर्ता मैत्र इति गांपयोदोग्धिभत्र इति वारयाधीनो योधः न च विभागोऽपाठानत्वमेति तद्विवक्षायां द्वितीयानवकाशेति वाच्यम् । धातुचिग्रहविशेप्यान्वयिनो विभागस्यैवापादानत्वरूपत्वात्। वृक्षात्पर्ण पततीत्यादौ स्पन्दरूपविशेप्यांशे एव पञ्चम्यर्थविभागान्वयात् । वस्तुतो विभागावच्छिन्नक्षरणा- नुकलो व्यापारो दुह्यर्थ । गोपदोत्तरद्वितीयार्थश्व विभागान्वयिनी वृत्तिरेव । न चै पात्वर्यतावच्छेदकफलशालित्वरूपं कर्मत्वमेवापि प्रतीयते इति नाकथितं चैत्यस्य विपय इति वान्यम् । धात्वर्थतापच्छेदकत्वस्य थातुत्तिग्रहविशेप्यांशे साक्षाद्विशेषण वरूपत्वात् । यत्र च क्षरणानुकूलव्यापारमानं धात्वर्यतया विवक्षितं क्षरणान्वयिविभागच विभक्त्यर्थतया तनापादानवरोधिका पञ्चमी । एतेन कदा- चिह्नां दोषि पयः, कदाचिच्च गोभ्योदोग्धिपय इत्यनानियमः । अथवा गोभ्योदोधिपय इत्यत्रापि विभागो धात्वर्थतावच्छेदककोटिमविष्ट एव वृक्षा- स्यय कर्मत्यव्ययस्थापनेनेत्यर्थ । अन्यदेवकर्मत्वमिति गौणकर्मत्वमेवेत्यर्थ । अपादानत्वादिभिन्नेति अपादानत्वादिभिन्न यद्धातुप्रतिपाद्यान्वयि धर्मान्तर तयच्छिन्नस्येत्यर्थ । तदर्थतावच्छेदकेति धात्वर्थतापच्छेदकत्यर्थ । क्षरणेति क्षरणत्वच व्यत्यजन्यतावच्छेदिका क्षीरादिश्यिावृत्तिांति ! पयोनिष्टक्षरणेति तथाघ गवि धात्यर्थतायच्छदकीभूतक्षरणरूपफलाभावात् युक्तमुक्तमन्यदेवधर्मल योधयतीति । धातुत्तिग्रहेति एवञ्चप्रकृते क्षरणरूपे फ्ले एयद्वितीयार्थ विभागोड न्यति नतुधानुत्तिग्रहमुख्यविशध्ये क्षरणानुकूलव्यापारेऽतोनपञ्चमीप्रसक्तिरिति। द्वितीयायाआधेयत्यमर्थइहापिसम्भवत्येवेत्यभिमेन्याह । वस्तुतइति । विभागाव- च्छिन्नेति विभागजनयेत्यर्थ । एकरूपेणसर्वप्रदुयर्थतामाह अथवेति । ननुप ·व्युत्पत्तिवादः 'विभगते इत्यत्रेवावधित्वरूपापादानत्त्ववियक्षायां पञ्चमी, आश्रयत्यविवक्षायां चं द्वितीया, अवधित्वं चाश्रयत्वादन्यदेव संवन्धविशेपः । अत्र क्षरणान्वयिनः परस- मवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वात् पयोनिष्ठक्षरणस्य पयोनिप्ठविभागजनकत्वेऽपि न पयः पयो दोग्धीति प्रयोगः । परत्वं विभागान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नापेक्षया वोध्यम् । दुद्यते गौः क्षीरमित्यादौ क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वं गवादिनिप्ठमप्रधान- कर्मत्वमाख्यातार्थः । अप्रघाने दुहादीनामित्यनुशासनात् । क्षीरवृत्तित्वस्य धात्व थक्षरण एवान्वयः । आख्यातार्थक्षरणे च धात्वर्धव्यापारान्वयः। तथा च विभा- गावच्छिन्नक्षीरनिप्टक्षरणानुकूलव्यापारजन्यक्षरणजन्यविभागाश्रयो गौरित्याका रको वोधः । अथवा विभागक्षरणव्यापारेषु विशफलितेषु धातोः शक्तित्रयं; विशिष्टलाभोऽन्वयवलात् । कर्माख्यातस्थले चाकाक्षीवैचित्र्येण तेषां विशेष्यवि. शेपणभाववैपरीत्यात् व्यापारजन्यक्षरणजन्यविभागपर्यन्तस्य धातुत एव लाभ: आश्रयत्वमेवाख्यातार्थः । एवं च क्षरणविभागयोन द्विधा भानम् । गौणकर्मासम- भिव्याहृते दुह्यन्ते क्षीराणीत्यादौ आत्मनेपदेन केवलेन धातुसहितेन वा विभागा- वच्छिन्नमरणाश्रयत्वरूपमधानकर्मत्वस्य योधनेऽपि एकदा उभयविधकर्मत्ववोधन- स्याव्युत्पन्नतया दुह्यन्ते क्षीराणि गौरित्यादयो न प्रयोगाः। पौरवं गां याचते विम इत्यादौ स्वोद्देश्यकदानेच्छा याचत्यर्थः । प्रधानकर्म- गवाद्यन्वितद्वितीयार्थ विषयत्वं धात्वर्थतावच्छेदकदानेऽन्वेति । सविपयकज्ञाना- दिरूपविषयोपहितेच्छाबोधकथातुस्थले इच्छा विषयविषयत्वमेव प्रधानमत्वम् अतएव घटो जिज्ञास्यते इत्यादौ घटादेःसन्नन्तकर्मता । अथवं यद्वस्तुविषयकं दान- योनिष्ठविभागजनकं यत्पयोनिष्टक्षरणं तदनुकूलव्यापारस्य चेत्रादीसत्यात्चैत्र.पय. पयोदोग्धीतिप्रयोगापत्तिरतआह अक्षरणान्वयिनइति । परत्वमित्यादि तथा ध पयःपयोदोग्धीत्यादौ पयोभिन्नवृत्तिपयोवृत्तिक्षरणस्याप्रसिद्ध्या नोक्तप्रयोगप्रसङ्ग इतिभाष । शक्तित्रयमिति अयमेवपक्षोयुक्त. दुहादय. व्यर्थाद्वयर्थ पचिरिति. फणिभाष्यस्वारस्यादिति । नद्विधाभानमिति तथा च गौर्दुह्यतेक्षीरमित्यत्र चैत्रवृत्तिव्यापारजन्ययत्क्षीरवृत्तिक्षरणं तज्जन्यविभागाश्रयो गौरितिबोध । स्त्रोद्देश्यकेति स्वनिरूपितस्वत्वप्रकारकत्वविशिष्टा यापरस्वत्वनिवृत्यनुकृलेच्छा तद्विष. यिणीच्छेत्यर्थः म्यपदार्या याचकः ।सविपयरेत्यादि सविषयकोज्ञानादिरूपोयोधि पयस्तदुपहितेच्ठन्यर्थ । ज्ञानादीति आदिपदादिच्छायनद्वेषभावनाख्यसंस्कारप रियह । प्रकृतेच दानविषयवच्छाविषयोमूता या दानरूपेच्छा तद्विषयत्वमेघ प्रधान- कर्मन्यम् । यद्वादिविषयवंदानमप्रसिद्ध तद्गवादिविषयकदानविषयिणीच्छा . ।

·सप्रकाशः मप्रसिद्धं तदस्तुरूपकर्मसमभिव्याहृतधातुवटितवचसः का गतिरिति चेद् या गति- गंगन दिदृक्षते इत्यादिकस्य भ्रान्तपुरुपीयगगनादिभकारफदर्शनेच्छावोधकवाक्य- स्य, गगनविपयकत्वाकारफदर्शनेच्छायोधस्तप्रेति चेदिहापि गोविपरितापकारता निरूपित स्वत्वेच्छानिप्टविषयताशालीच्छायोधः तद्वाक्यस्यविशेपाटशिविपयताच समा। विवेचनीयं चेढमग्रे । पौरवपढोत्तरद्वितीयायास्तु उत्तिरवार्थः । तस्या दाने- ऽन्वयः । पौरवस्य तादृशदानाश्रयत्वमेवामधानकर्मत्वम् । न चैवमिच्छाविशेप- रूपदानस्याश्रयत्वं कर्तृत्वमेवेतिवाच्यम् । धातुजन्यमतिपत्तिविशेप्यीभूतदानाश्रय- त्वस्यैव तत्कर्तृत्वस्पत्वात् । अत्र चटानस्य तादृशमतिपत्ताविच्छारूपधात्वर्थ विशे- पणत्वात् । चैत्रेण पोरया गां याच्यत इत्यादावप्युक्तक्रमेण चैत्रवृत्तीच्छाविपयगो- कर्मकदानाश्रय इत्यन्वयबोधो योध्यः । यद्यपि निरुक्तयाचा भिक्षवेति दुहियाचि- रुधिच्छिभिक्षिचिनामित्यत्रार्थपरभिक्ष्युपादानेनैवचरितार्थतया यावरुपादानमनर्थक तथापि याचमानः शिवं मुरानित्याढी याचतेन निरुक्तभिक्षार्थकतेति तदुपादानम्। तत्र हि व्यापारजन्यत्वप्रकारकेच्छा धात्वर्थः । इच्छायाँ प्रधानकर्मकल्याणान्वित- द्वितीयार्थविपयिताया अन्वयः व्यापार च सुरान्वितत्तित्वस्य द्वितीयार्थस्यान्वयः तथा च सुरत्तिव्यापारजन्यत्वप्रकारककल्याणेच्छाश्रय इत्यन्वयवोधः। गां ब्रज नयाचधानुना बोधयितुंशक्यतइत्याशंकते अथेतिकर्मसमभिव्याहृतेति कर्मयाचक- पदसमभित्र्याहृतेत्यर्थः। गगनविपयकत्वमकारकेति अस्येच्छया सम्बन्धः गगनवि- पयकदर्शनस्याप्रसिध्या ताशधिशिष्टविषयकदर्शनेच्छाया असम्भवेऽपि गगन विषयकंदर्शनं भवन्धितीन्छायां दर्शनविशेडियकायां गगनविषयकत्वप्रकारिकायां याधकाभायात् यथा गगनंदिक्षतेचप्रइत्यादी गगन विपकंदर्शनभवत्यितीच्छावान् चैयइत्यन्यययोधस्तथा तगांयाचतेचघइत्यादी तदगोविपयकत्यप्रकारकस्वोदेश्य- फदानेच्छाश्रयश्च नइत्यन्वयघोधात्यतोनानुपपत्ति रितिभावः । यथा विशेषाद- शिनामेवगगनंदिदृक्षतेइतिप्रयोगांनतुविशेषदर्शिनांतथाप्रकृतेऽपोत्याह तदा- क्यस्येति। अप्रधानकर्मत्वमिति नत्र दानस्यसाक्षाद्वान्यतावच्छेदकत्यात्तदाश्रयत. यापोरयस्यमुत्यकर्मत्यमेषयुकमितिवाच्यम् सविषयकधांत्यर्थस्यविषयत्वमेयहि मुन्यकर्मत्यमिति । अत्रचेति पौरवंगांयाचतेधिम् इत्यादौ । तादृशमतिपत्ताविति धानुजन्यबोधइत्यर्थः। दानाश्रयइति पौरवइतिशेष. । अर्थपरति तदुक्तंकौमुद्याम् अर्थनिधन्धनेयंसझेति । इदन्तु चिन्तनीयम् याचतेरर्थान्तरबोध. कत्वेऽपि भिक्षसमानार्थकत्वस्याक्षतत्वात् पृथगुपादानसार्यक्यमुक्तरीत्यानस. म्भवति किन्तु पर्यायग्रहणार्थमेव पृथगुपादानमिति । इच्छाश्रयइति इच्छा ·व्युत्पत्तिवादः रुणद्धीत्यादी देशान्तरसंचारविरोधिव्यापारो धात्वर्थः संचारविरोधित्वं संचारा- नुत्पादप्रयोजकत्वम् । अनुत्पादे प्रधानकर्मगोत्तित्वान्वयः । देशविशेपणभेदे वजमिति द्वितीयान्तार्थत्रजप्रतियोगित्वान्वयः रुध्यते गां बनइत्यादावन्वयवोधः स्वयमूहनीयः ॥ गुरुं धर्म पृच्छतीत्यादौ जिज्ञासाबोधकव्यापारो धात्वर्थः । वोधे गुरुकृत्तित्वस्य जिज्ञासायां धर्मविपयकत्वस्यान्वयः । शिष्य धर्मं ब्रूते इत्यत्र ज्ञाना- नुकूलशब्दप्रयोगो धात्वर्थः । ज्ञाने धर्मविषयत्वस्य शिष्यवृत्तित्वस्याप्यन्वय इति तन्न चारुतरम् । तथा सति यत्र जिज्ञासाविपयकचैत्रज्ञानेच्छया प्रश्नस्तादृशशब्दाच सामग्रीवलेन मैत्रस्यापि पृच्छकजिज्ञासाज्ञानं तत्र मैत्रं पृच्छतीति प्रयोगस्य, एवं यत्र चैत्रज्ञानेच्छया ब्रूते दैववशाच मैत्रस्यापि ज्ञानं तत्र मैत्रं ब्रूते इति प्रयोगस्य चापत्तेः । साक्षाद्धात्वर्थविशेपणज्ञानरूपफलाश्रयतया तत्र गुर्वादीनां प्रधानकर्म- तया अप्रधाने दुहादीनामित्यनुशासनविरोधेन पृच्छयते गुरुर्धर्म " स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो । शिष्यउच्यतेधर्ममित्यादिस्थले च लकारादिना तत्कर्मत्वाभिधानानु. पपत्तेश्च । परं तु जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यकमवृत्त्यधीनशब्दः पृच्छतेरथः । ज्ञाने गुरु- वृत्तित्वस्यान्वयः । शब्दे च धर्मविषयकत्वस्यान्वयः । शब्दस्य च विपयता व्यापा- रानुवन्धिनी । ज्ञानस्य परम्परया शब्दरूपधात्वर्थविशेपणत्वात् च सुरवृत्तिव्यापारजन्यकल्याणंभवत्वित्याकारिका । देशविशेपणेति देशा न्तरशब्दस्यहि अन्यदेशोऽर्थः । प्रतियोगित्वान्वयइति तथाच गोवृत्तियों व्रजान्यदेशसञ्चारानुत्पादस्तत्प्रयोजकव्यापारानुकूलकृतिमानितिबोधः स्वयमूहनीयइति चत्रवृत्तिव्यापारप्रयोज्योयोगोवृत्तिसञ्चारानुत्पादस्तदधिकरण- देशभिन्नोव्रजातियोधइति ॥ गोकुलनाथोपाध्यायास्तु विभागानुत्पादः कर्मानु: त्पादो व्यापारश्च रुधेरर्थः ब्रजंगांरुणद्धिगोपालइत्यादौ द्वितीययोराधेयत्वमर्थः विभागानुत्पादः कर्मानुत्पादेऽन्येति तथा च व्रजवृत्तिविभागानुत्पादप्रयोजको योगोवृत्तिकर्मानुत्पादस्तत्प्रयोजकव्यापारानुकूलकृतिमान् गोपाल. इतिबोधः ब्रजपदोत्तरद्वितीयायाभेदोऽभ्यर्थः तेनगांगांरुणद्धीति न प्रयोगइति पदवाक्य- रत्नाकरेप्राहुः । धर्मविषयकत्वस्यान्वयइति तथा च गुरुवृत्तिर्योधर्म विषयक जिज्ञासाविषयकोवोधस्तज्जनकव्यापारानुकल कृतिमान चैवइतिबोधः । चत्रोम- ज्जिज्ञासाविषयकज्ञानघान्भववितीच्छया यत्र प्रश्नस्तत्रदोषमाह तथासतियत्रेति। प्रधानकर्मतयेति इदन्तुचिन्तनीयम् सविषयकधात्वर्थस्य विषयतैव प्रधानकर्म- त्यमतोगुर्वादीनान प्रधानकर्मत्वं सम्भवति अतएव साक्षाद्धात्यर्थतावच्छेदक- दानाश्रयत्वेऽपि पौरपस्य गौणकर्मत्योक्तिः सद्गच्छते इति । ननु शब्दोनसधि- पयफोऽतआह शब्दस्यचेति । व्यापारानुवन्धिनीति शब्दकार्यस्य बोधस्य - ·सप्रकाश १४७ तदाथयीभूतगुरोगौंणकर्मता । धर्गस्य च धात्वर्थविषयतया प्रधानकर्मता जाच ज्ञानोद्देश्यकमवृत्यधीनशब्दोथः ज्ञाने शिप्यत्तित्वस्य शब्दे च धर्मविषयकत्वस्या- न्वयः। अजां ग्राम नयतीत्यादौ ग्राम भार वहतीत्यादौ च उत्तरदेशसंयोगावच्छि- भक्रियानुकूलव्यापाररूपं प्रापणं धातोर्य तत्र क्रियारूपे फले अजाभारादित्ति- त्वस्यान्वयः । तथा च ग्राम त्तिसंयोगजनकाजादिवृत्तिक्रियानुकूलव्यापारानुकूल- कृतिमानित्यन्वययोधः । अजा ग्राम नीयते, उद्यने भारो ग्रामं चैत्रेण इत्यादावु- तरसंयोगावच्छिन्नक्रियारूपं फलं कर्माख्यातार्थम्तत्र च धात्वर्थस्य तादृशव्यापा- रस्य जन्यता संबन्धेन तस्य चाश्रयतासबन्धेन अजाभारादिरूपप्रधानकर्मण्यन्वयः ग्रामादित्तित्वान्वयस्तु संयोग एव एवं च चेत्रकृतिजन्यो यः संयोगावच्छिन्नक्रि- यानुकूलव्यापारस्तज्जन्यग्रामवृत्तिसंयोगानुकूलमर्मवाननादिरित्यन्वयवोधः । नच कारकभित्त्यर्थस्य धात्वर्थएवान्वयनियमात्मत्ययोपस्थाप्यसंयोगे कथं ग्रामादि- वृत्तित्वान्वय इति वाच्यम् । भृतले घट इत्यादी घटादिपदार्थप्यधिकरणसप्तम्यर्था- न्वयात्तादृशनियमासिद्धेः । अस्तु वा धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकतया भासमाने संयोगएव तदन्वयः । फलव्यापारयोः पृथशक्तिमते चाश्रयत्वमेवात्मनेपदार्थः । संयोगावच्छिन्नक्रियारूपधात्वर्थ एवं व्यापाररूपधात्वर्थविशेप्यतया आश्रयत्वविशे- पणतया चान्येति तदेकदेशे संयोगएव ग्रामादित्तित्वान्वयः । चैत्रीयकृतिजन्य- व्यापारजन्यग्रामत्तिसंयोगानुकूलक्रियाश्रयतावानजादिरित्याकारको बोधः॥ ज्ञाना- नुकूलशब्दश्च द्रव्यं निरूपयतीत्यादौ धातोरर्थः । तादृशविशिष्ठैकार्यस्य एकदेशे ज्ञाने आधेयत्वान्वयबोधे च न द्वितीयायाः साकासता स्वीक्रियते, अपि तु विपयन या अन्वयवोधएवेति शिप्यं द्रव्यं निरूपयनीत्यादिनप्रयोगः। यत्तु धात्वर्थों ज्ञानमेव तदनुकूल पारश्च णिमर्थ इति । तटसत् । धातोश्चराधन्तर्गततया स्वा- थएव णिचोविधानात् । अन्यथा निरूपयतीत्यस्य ज्ञापयतीत्यादिसमरित्या शिष्य ज्ञापयतीत्यादिवन्छिप्यं निरूपयतीति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । अजां ग्राम यापयति शिष्य शास्त्र ज्ञापयति ब्राह्मणमन्नं भोजयति यजमाने मन्त्रं पाठयति घटं जनयति नागयतीत्यादौ णिच्प्रत्ययमकृतिभूतधात्वर्थकर्तृवाचकाजादिपढोत्तर- दितीयायाः मुख्यभाक्तसाधारणं कर्तृत्वमेवार्थः । गतियुद्धीत्यादिम्प्रेण कर्तुः सविषययत्वात् याचितमण्डनन्यायेन शब्दस्यापि सविषयकत्वमितिभाय । तादृशविशिष्टकार्थस्यति ज्ञानानुकुलशब्दरूपम्य । मुख्यभाक्तसाधारणमिति मुग्यकर्मत्यतिरूप द्वितीया रतिभाषः । कर्मसंज्ञाविधानादिति अप्रेदमवधे.

·૮િ व्युत्पत्तिपादः कर्मसंज्ञाविधानात् । गतिज्ञानोत्पत्यादिनिरूपितं कर्तृत्वं चाप्रयत्वमेव गलापः यम् णिजन्तस्य सनाद्यन्ताधातयइत्यनेन धानुत्वैणिच् प्रकृतिधात्यर्थस्य फलतया . ततोऽजादेः कतुरीप्सितमित्यनेनेष कर्ममहामिन्दी गतियुद्धोतिसूत्रम् एपामेय. गोकर्ता कर्मेति नियमार्थ तेन पाचयत्यन्नं यज्ञदत्तेन देघदत्तइत्यादी यशदत्तस्य न फर्मत्वम् तदुक्तं हरिणा 'गुणक्रियायां स्थातन्यान्प्रेरणेफर्मतांगतः । नियमा. कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते, इति । गुणक्रियायाम् , णिच् प्रकृतिधात्यर्थे । स्वातन्त्र्यात् , साक्षादाश्रयस्यात् .. स्वधर्मेण, स्वधर्म.स्वातन्त्र्यं तदभिधायफेन तृतीययेति यावत् , प्रेरणे णिजथें, कर्मतांगतः, कर्मतांगतोऽपिनियमान, एपामेव णी कर्ताकर्मेतिज्ञापनादिति तदेतत्प्राचीनमतम् । नघोनास्तु गतियुद्धीति सूध विधायकमेघ अन्यथा घरस्यात् णिज्यिधायक हेतुमति चंतिसूत्रे इनुपदेन कर्तृ प्रयोजकस्यैव वियक्षिततया कर्तृसज्ञाम्विनाणिचोऽनुत्पत्या उपजीव्यत्यात् पूर्व- प्राप्तिकत्वेनान्तरगत्वाध कर्तृसंशायावलययात् शयनगमयन्स्यगमित्यादी शव्या दिपदोत्तरतृतीयापत्ते. तदुक्तमभियुक्तैः, परत्यादन्तरङ्गत्यादुपजीव्यतया तथा । प्रयोज्यस्यास्तुकर्मत्वंगत्यादेबिधितोचिता, इति । कर्तृत्वमस्तु तथापि 'गत्यादे गतिबुद्धीतिसूत्रस्य विधिता विधायकता । गन्यादि मूहिकर्तृसंज्ञाऽपघादप मिति नचैधशव्यादेः कर्मसंशया कतृमंज्ञाया बाधे स्थर्गादे. कर्मप्सिततया कर्तुरीप्सितत्वाभावात्कर्मसंज्ञा न स्यादिति वाच्यम् यतः कर्नुरितिसूत्रे कर्तृशब्दो धातूपात्तव्यापाराश्रयार्थकोनतु कर्तृसंज्ञाविशिष्टार्थकोऽतोनपदोपः नच गतियुद्वी. तिसूत्रस्य विधायकत्ये पाचयत्योदनं देवदत्तेनेत्यादी कर्तुरित्यनेन देवदत्तस्य कर्मत्यापत्तिरिति वाच्यम् परया कर्तृसंशया कर्मसज्ञायायाधात् नहि कर्तुरी. प्सिततममितिसूत्रं गतिबुद्धीतिमुत्रस्येव कतृसंज्ञाऽपवाद कमिति बदन्ति । अमाहुविवेचकाः प्राचीन मतेऽपिपरया कर्तृमंज्ञाया न कर्ममंज्ञायावाधः प्रधान- व्यापाराश्रयस्यैधकर्तृसज्ञाविधानात् एवञ्चणिजन्तस्य धातुत्वेन प्रधानन्यापारा श्रयोनशवादिरतोनतम्य कर्तृसंज्ञाप्रसक्ति: गत्यादिसूबेच कर्तृशब्दो न कर्तृसंज्ञा विशिष्टार्थकः किन्तुधातूपात्तव्यापाराश्रयार्थकोऽतोन कर्मसंज्ञा कर्नुसंशामुपजीवति एवं हेतुमतिचेति सूत्रेस्य कर्तुः प्रयोजको हेतु रिति व्याख्यानेऽपि कर्तृशब्दो निरुत्त व्यापाराश्रयार्थक एव ननु कर्तृसज्ञाविशिष्टार्थकोऽतोनणिजुत्पत्तीकर्तृसशाऽपेक्ष्यतेऽतोन कर्मसंज्ञा कर्तृमंशामुपजीवति पय कर्तुरिति सूत्रे कर्तशवस्य कर्तृसंज्ञाविशिष्टा- र्थकन्याभावादेवच न कर्तृसंज्ञाया अन्तरगत्वमपीति नवं चैत्रेण पाचयति भैत्रइत्यादौ चैत्रस्य प्रधानव्यापारानाश्रयतया कर्तत्वाभावातृतीयाऽनुपपत्तिरि तिवाच्यम् करणार्थकतृतीयोपपत्तेः भवतुया प्रधानीभूतस्य धात्वर्थस्याश्रयः कर्ता तत्रधातुर्मूयादिरणिजन्तोणिजायन्तश्च तथा 'चाणिजन्तधात्वर्थव्यापाराश्रय तयाप्रयोज्य कर्नबोधक चैत्रादिपदात्ततीया नन्वेवगन्यादि सूत्रस्य नियमार्थत्वेधि- धायकत्वाभावात् शत्रूनगमयत्स्वर्गमितिवन् शवभिरगमयत्स्वर्गमिन्यपि प्रयोग स्यादिति चेन्न गत्यादिसूत्रस्य द्विविधनियमपरत्वात् तत्रैकः पूर्वोक्तएव नियमो. ऽारस्तु गत्यादीनांणीकर्ताकर्मवैत्यवेधेयम् ॥ कर्तृत्वपृथक्कृत्यदर्शयति गतिज्ञा.

·१४९ सप्रकाश मंयोगानुकूलनियानुकूलव्यापाररूपभोजनकण्ठताल्लायभियातरूपपाठनिरूपितं च च तदनुकूलकृतिमत्वं नाशनिरूपितं च प्रतियोगत्वम् तस्य च निरूपकतासंवन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः । नव्यमते च यत्राश्रयत्वं कर्तृत्वं तत्राधेयत्वं द्वितीयार्थः यत्रानुकूल- कृनिमार्य तत्र कृतिजन्यत्वं यत्र प्रतियोगित्वं तत्रानुयोगित्वं वेपांचाश्रयतासंवन्धेनव धात्वन्वयः गत्यर्थादिभ्योऽन्यत्र च णिचमन्ययप्रकृतिधात्वर्धकर्तवाचकपटाद्न द्वि- तोया,नाशक ः कर्मतातिदेशाविपयत्वात् । तेन पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादय एय प्रयोगाः,न तु पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः। केचित्त पाकादिकत्र्तः पाकादिकर्म त्वविरहेऽपि ण्यन्तसमुदायस्यापि धातुत्वेन तत्कर्मतया सहायादेः पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः प्रयोगा अपि साधवः। अतएवाजिग्रहत्तं जनको धनुस्तदित्यादयो भट्रिप्रयोगा। गतियुद्धीत्यादिमूत्रं च नियमपरतया गत्यर्थधातुयोगे कर्तप्रत्ययासाधु- । त्वज्ञापकम् । तेन पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादिवद् अजया ग्रामं यापयतीत्यादयो न प्रयोगा इत्याहुः । एपामयमाशयः । हेतुमति चेत्यनुशासनात् णिनों हेतुक- तत्वम् तच्च स्वतन्त्रकर्तप्रेरणा अन्यनिप्टकर्तृत्वनिहिकव्यापारस्पा, कर्तृत्वं कचि त्पयन्नः कचिदाश्रयत्वादिकं, यादृशधातूत्तराख्यातेन यादृशकर्तृत्वं बोध्यते तदुत्तर णिच्प्रत्ययेन ताश कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारो योध्यते । अतएव पाचयतीत्यादी पाकादिकृतिनिर्वाहका, ज्ञापयतीत्यादी ज्ञानाश्रयत्वविर्वाहका; नाशयतीत्यादी नाशमतियोगित्वनिर्वाहको व्यापारः प्रतीयते । निर्वाहकत्वं च स्वरूपसंवन्धवि- , . नेत्यादिता । तस्यच कर्तृत्वस्य च ! निरूपकतासम्बन्धेनेति तथाच अजाग्राम यापयतीत्यत्र अजानिष्ठकर्तृतानिरूपकोयोग्रामवृत्तिमयोगजनकव्यापारस्त्तद- नुफूलव्यापारवान चेत्रइतियोध. एवंघटं नाशयतीत्य घटनिष्ठकर्तृतानिरूपक नाशानुकूलव्यापारवानितियोधः एवं सर्वत्रवोध्यम । यत्रानुकूलकृतिमत्त्व मिति कतृत्वमितिशेपः । तत्रकृतिजन्यत्वमिति द्वितीयार्थ इति शेषः । प्रतियो- गित्वमिति कर्तृत्व मिति शेषः । अनुयोगित्वमिति द्वितीयार्थइ तिशेषः । तेपा- श्चति अधेियत्वकृतिजन्यन्यानुयोगियानाञ्चत्यर्थः । तथाच अजावृत्तियों ग्राम वृत्तिसंयोगजनको व्यापारस्तदनुकूलव्यायानिति बोधः बाह्मणकृति जन्योयोग गलाधेः मंयोगानुकलव्यापारानुकूलव्यापारस्तदनुकूलव्यापार घानिति बोधः यदा महाय वृत्तियः पायानुकृलव्यापार स्तदनुकूलव्यापार वानिति बोधस्तदा पाचयायोदनं सहायमिति प्रयोगः यदातु सहायकर्तृ- कोयः पाकस्तदनुकूलोयो व्यापारस्तदनुकूलव्यापारवोधस्तदा पाचयत्योदनं ·व्युत्पत्तिवादः शेपः । नतु जनकत्वम् । अंतो न नाशयतीत्यादावनुपपत्तिः । एवं च ण्यन्तधातु प्रतिपाद्यतावच्छेदकं फलं कर्तृत्वमेव निर्वाह्यस्यैव फलत्वात् । तदाश्रयतया स्वत- वस्य कर्तुः कर्मता, तादृशफल विशेषणतया स्वतन्त्रकर्तृत्तित्वविवक्षायां पाचय. त्योदन सहायमित्यादयः प्रयोगाः यदा तु पाकादिविशेपणतया सहायादिकर्तृत्वं विवक्षितं तदा पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादयः । अथ यत्र चैत्रमैत्रोभयकतर्कएक एव पास्तत्र चैत्रमात्रं प्रयोजयति यज्ञदत्ते मैत्रेणायं पाचयतीति प्रयोगापत्तिरिति, तनापि णिजयविशेषण पात्वर्थकर्तृत्वएवतृतीयान्तार्यमैत्रादित्तित्वस्यान्वयोवाच्यः । एवंच मंत्रंपाचयतीत्यादिवाक्यजन्यवोधावैलक्षण्याद् द्वितायातृतीययोस्तात्पर्यभेदेन व्यवस्थाया न संगतिरिति चेन्न । अगत्या तत्र पाकादिविशेषणकृतेः पारतन्त्र्येण व्यापारविशेषणीभूतणिजयकृतावभेटान्वयमुपगम्योक्तातिप्रसङ्गस्य वारणीयत्वात् । पढार्थकदेशे कृतौ पाकादेरिव कृतेरप्यन्वयो व्युत्पत्निवैचियात् । वस्तुतः कर्तृत्वं व्यापारश्च पृथगैव णिजथः पिशिष्टलाभोऽवयवलात् । केचितु, अनु- फलव्यापार एव मिनर्थः, तदन्वयिनी गमनभोजनक्रियैव धात्वर्थतावच्छेदकं फलं, तत्सं वन्धिनस्तादृशक्रियाकतुर्णान्तर्मता । तादृशक्रियासंवन्ध श्राश्रयत्वकृतिमत्वान्यतरो ग्राह्यः । अतो गमनादिसंपन्धिकालादो नातिप- संग इत्याहुः । अत्र च तादृशर्मतावाचकपदात् कदाचिद्वितीया कदाचितृतीया इत्या नियामयाभावः । तादृशपदोत्तरयोस्तयोस्तुल्यार्थकतया विवक्षाभेदरूपनि- महायेनेतिप्रयोग इत्याद तादृशफलविशेषणतयेत्यादिना। अर्थति पापादि विशेषणतया महापादियनृत्यस्य विवक्षितत्व इति शेप । प्रयोगापत्तिरिति मैत्रतियोय पापम्तदनुलाया चेप्रनिष्टारतिस्तन्निनादस्पव्यापारस्य यज्ञ- दने मायात नापारम्याभयकर्तकन्यादिन्यर्थ । तापीति इत पूर्वम् अतस्त मारणायेति पुरणीयम । अन्ययोवान्यइति तथाच मेत्तिर्यापायानुकृलाकृति म्तनिर्याहरध्यापार गय प्रतीयत तस्यच प्रश्ते बाधितन्यान्नापत्तिरिति भाय नयाच मग्रणपाचयतीत्यादौ मैत्रं पाचयतीत्यादीच मेत्र वृत्तिर्यापासानुकूला तिम्तन्नियहिकायापारम्पय प्रतीयाऽर्थभदाभायात् द्वितीयातृतीययोग व्ययस्या प्रमद्यधः । इदन्तु चिन्तनीयम मंत्रपाययतीत्यादि प्रयोगएधमभ यति मिग्नु मण पाचयतीप्यम गतियुद्धीतिसूत्रस्य दर्शितद्विविधनियमपरत्या दिति । अगन्येन्याटि तयाच मत्रपतृगाय पापम्तनु कृलानिमनीययग्राया न तु पनीपा मनि चायाभादादिनि । पदार्थदेश इति कर्तुत्यनिर्वाहष पापारमाणि नपाय यर्थ । अन्ययागटिनि तयारनपावादरेषद शान्यय ·सप्रकाश यामकाभावादिति त चिन्तनीयम् । अजा ग्रामं याप्यते चैत्रेणेत्यादौ चैत्रकफ- च्यापारनिर्वाह्यं यद्ग्रामवृत्तिसंयोगानुकूल क्रियाकर्तृत्वं तदाश्रयोऽजा इति बोधः । तत्र संयोगावच्छिन्नक्रिया धातुलभ्या, संयोगे ग्राममित्यादिद्वितीयान्ताथग्रामादि- वृत्तित्वान्वयबलात् ग्रामादिवृत्तिसंयोगावच्छिन्नक्रिया लभ्यते साम्या णिजथक- तृत्वेऽन्वयः । कर्माख्मातादिसमभिव्याहारनियन्त्रितव्युत्पत्तिवलाच तादृशक्रिया- न्वितकतृत्वं तृतीयान्ताथचैत्रादि कतृत्वविशेपित व्यापाररूपापरणिजथै निर्वाश्य- स्वसंवन्धन विशेपितम् अजादिरूपकर्मीभृतकत विशेषणीभव हाख्याताश्रयत्वे वि- शेपणतया भासते । ये तु गतिबुद्धीत्यादिमत्रस्य संज्ञाविधायकत्व घणयन्ति नेपा- मयमाशयः । व्यापार एव णिजथः तत्र धात्वथक्रियायाः स्वकतन्यनिर्वाहकत्वं संसर्गः । अतो न कर्तुः कर्मत्वं सूत्रान्तरमाप्तम् । याप्यते नाममजा इत्यादी खनि- यिक तानिरुपकत्वसंबन्धेन व्यापार विशेपितधात्वयः कर्तृत्वेऽन्येति तचाश्रय त्वसंवन्धेन अजादौ विशेपणतया भासते । तादृशव्यापार तृतीयान्ताथस्य चैत्रा- दिकत्यस्य धात्वयकदेशे संयोगाटिफले च द्वितीयान्ताथस्य ग्रामवृत्तित्वस्य वि- शेपणतया भानं ण्यन्तोत्तराख्यातस्यापि कर्तृत्वमेवाथः । तत्रच तस्य वृत्तिः क्लु प्तैव । तच्चा उक्तस्य धात्वर्थस्थ विशेप्यतया प्रथमान्तपदाथस्य च विशेपणतया भासते । न च यक्समभिव्याहृताख्यातोपस्थाप्यकतृत्वस्यान्वयवोधोपगमे गम्यते चैत्र इत्यतोऽपि ग-नकर्ती चैत्र इत्यन्वयबोध. स्यादिति वाच्यम् । ण्यन्तोत्तस्य- क्समभिव्याहृताख्यातस्यैव कतृत्वान्वयवोधनियामकत्वात् । अथवमजा याप्यते इत्यादौ कतृत्वस्याख्यातबोध्यत्वे कर्तरिशवित्यपवादविपयतया योऽसाधुवापत्तिः न च यादृशधातुत्तर यत्सार्वधातुकं विहितं तादृशधात्वर्थनिरूपितकर्तृत्वस्य तेन विवक्षाभेव कर्तरि शवित्यादेः शवादिविधायकत्वात् , प्रकृते ण्यन्तसमुदायस्य उत्तरमेवाख्यातं तेन तदर्थनिरूपितकतृत्वं च न वोध्यते अपि तु ण्यय मिशेमिन- धात्वयान्वितकतृत्वमेवेति न तादृशापवादविपयतेति वाच्यम । कर्माख्यातस्थले विशेप्य विशेपणभाववैपरीत्येन व्यापार विशेपितक्रियाया अपि ण्यन्तधात्वर्थ त्वात् । मवम् । लकारसामान्यवृत्या यत्र कर्तृत्वं मतीयते तत्रैव कर्तरिशविन्यस्य . इतिभावः । अतोनेति धात्वर्थतावच्छेदकफलशालिन पधक रिति सूत्रेण कर्मसंझाधिधानानतस्य प्राप्तिस्तथाच कर्तरितृजीयायाअपवादक गतिवुद्धीनि सूध विधायकमेयेति भाव । तत्रचतस्येति कर्तृत्वार्थे आग्व्यातस्य चैन्यर्थ ।

·, व्युत्पत्तिवादः शवविधायकता, अत्र कर्मत्वसमशीले कतृले आन्मनेपढत्वेन शक्तिः । वस्तुतः फलच्यापारयोः पृथक् धात्वर्थतामते गच्छत्तीत्यादाविय गम्यते इत्यादावपि लका- रंणाश्रयन्वरूपकतृत्वाभिधाने यगनुपपन्न इति, परस्मैपदसमभिव्याहृतधातुना यार- शविशिष्टोऽर्थ. प्रत्याय्यते, तादृशविशिष्टार्थान्वितकत्वाभिधानभेव शविपयः । एवंच मकृतेऽपि नातुपपत्तिरिति ध्येयम । ग्रान्यो याप्यते, अर्थों योध्यते, इत्यादी भावनाविशेष्यतया ग्रामादेर्भानेऽपि गमतादिकर्तुः कर्मत्वविवक्षायां तस्यैवाख्याता धविशेष्यतया बोधो व्युत्पन्नः । ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इत्यनुशासनादतोऽजां ग्रामो याप्यते शिप्यमों योध्यते इत्यादयो न प्रयोगा । नामो याप्यते, अर्थो योध्य- ते, इत्यादी फलविपयत्यादिस्पं मुख्यभाक्तसाधारण कर्मत्वमेवाख्यातायः । फलव्यापारयोः पृथयात्वर्थतामने आश्रयत्वमेवाल्यातार्थः । धात्वर्थव्यापारविशे- ग्यनया तादृशाश्रयत्वविशेषणतया च धात्यर्थफलस्य भानेऽपि, व्यर्थव्यापारस्य जन्यतासंवन्न व धात्वर्थक्रियाज्ञानादिविशेपणत्वं पूर्ववदेव । अजां ग्रामो याप्यते इत्यादिकस्तु न प्रयोगः द्वितीयया कर्मत्वयोधने धात्वर्थव्यापार विशेष्यतया पर्थ. योपसमाममया भयोजकत्वात् । यवादिसमभिव्याहुनस्थले च धात्वर्थविशेपणत- यत्र यर्थस्य योधात् , ण्यन्तधातोः सकर्मकत्वे तदुत्तरभावारयातस्य भावे चाक- कम्य इत्यनुशासनेनासाधुत्वान्च न तादृशप्रयोग. । नामं याप्यते इति भागीराते प्रयोगम्बिप्ट एव ण्यन्नकर्मासममिच्याहारात् । एकदा । वर्मत्वबोधकताया आग्यातस्याव्युत्पन्ननया अजा यामो याप्यने इत्यादया भागाः । एवं तण्टुलः महायन पात्यने, चणेत्याढी धात्वर्थ महायादिकर्तृत्वस्य तदिशेपणमेयव्यापार तृतीयान्नार्थम्यशेयः । शेपं यदिति दिर राम गन्छनीतियन्सं गन्छतीति भयोगारणाय परममावत्यमपि द्वितीयार्थ इप्यने । नस्य च मान्यर्थेऽन्ययः । परत परदोऽपि आफादारचिन्यान् प्रत्ययस्य पनियोतियान्वयः । एवं ननि बया । अयमान्तार्थम्यन्याटि तयाच प्रयतंयच्यापारविशिष्टनाम. निमयांगजन अध्यापार पायाभयांनि गोध. । यगनुपपन्नति पतदमेत मिपूरणोगम् । ननुगमनादिपियाजन्यम्यम्य मंयोगादिम्पम्य प्रामाहाधिय, गम्मिापिमाया म्यगातीनिगुतीन प्रयाग इत्यत आर ग्रामंगन्द्रनीति- दिति । परन्ननि पराण भंद । परदेोऽपनि परमप्रयतत्यघटोपीयर्य मनु दागाच्या मतमामाने तिन नियम नहि जयादिशादम्य गया: मान: म प्रतीयम् पितु पदिगशिक्षित एपमार्य प्रतीयत माग fitnाण भागायपरममयकापोग्गयामध्ययोग्यतया परममय . ।

·सप्रकाश च ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यादी ग्रामभिन्नसमवेता ग्रामनिष्ठसंयोगजनिका यो क्रिया नहाश्रयतावांश्चैत्र इत्यन्वयवोधः । स्वनिप्ठसंयोगजनकक्रियायां स्वभिन्नसमयेतत्य- स्य वाधास्वं गच्छतीति न प्रयोगः। यत्र चोभयकर्मभ्यां मल्लयोः संयोगस्तत्र मल्ला- न्तरसमवेतक्रियायाः स्वनिप्ठसंयोगजनिकायाः स्वभिन्नसमवेतत्वेऽपि तादृशक्रियाश्र- यतायाः स्वस्मिन् वाधाद् मलः स्वं गच्छतीति न प्रयोगः।नच स्वनिष्ठसंयोगन- कस्वसमवेतक्रियायां स्वभिन्नसमवेतत्वस्यायोग्यतया तदभानेप्ययाधितं स्वनिप्ठसंयो- गजनकत्वं विषयीकृत्य शान्दवोधसंभवात् तदर्थमात्रतात्पर्यण स्वं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम् । परसमतेतत्वाविपयकस्य द्वितीयाधीनफलजनकत्वबोधस्य कुत्राप्यनभ्युपगमेन तद्वोधे तद्भासकसामग्रया अप्यपेक्षणीयत्वात् । अथ स्वस्यापि दिन्वावच्छिन्नस्वभेदवच्चात् स्वं गच्छतीति प्रयोगस्य दुरितया द्वितीयामकृत्य- थस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकससंवन्धेनैव भेदेऽन्वयो वाच्यः तथा च चैत्रो द्रव्यं गच्छति, मल्लो मल्लं गच्छतीत्यादिवाक्यस्याप्रमाणतापत्तिः । चत्रमल्लादिनिष्ठक्रियायां प्रकृत्यर्यतावच्छेदकीभूतद्रव्यत्समल्लखाधवन्छिन्नभिन्नास- मयतत्वात् । तत्तदयक्तिलानुपस्थितावपि शाब्दबोधोदयेन तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगितासंवन्धेनान्वयोपगमासंभवात् । उक्तयुत्तया संवन्धघटकोपस्थितेरपि शाब्दवोऽपेक्षितत्वात् । एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अन्यधर्मावच्छिन्नसंस- , तन्यस्यामानेऽपि आधेयत्वस्यभाने वाधकाभायात् स्वंगच्छतीतिप्रयोगापतिस्तदय. स्थेत्याशंकते नचैति । तदोधे द्वितीयया फलस्या,यत्वस्य वा बोधे । तद्भास- फसामयाइति परममयेतत्वभासकसामन्याः योग्यताज्ञानादिघटिताया इत्यर्थः । अपेक्षणीयत्वादिति एवञ्च परममचैतत्वभासकयोग्यताज्ञानादियटितायाः सामय्या अभायान्न परसमवेतत्वाविपयकस्य तादृशबोधस्य प्रसङ्ग इतिभाषः । नन्वे. तद्दीपवारणाय द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य स्ववृत्तितनहयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- न्यसम्यन्धेनयान्वयोऽस्तु तथाचोक्तस्थले गमनकर्मीभूतद्रव्यव्यक्तिप्रव्यक्त्यो. रेषंगमनकर्ममलव्यनिगमनकर्तृमल्लुव्यक्त्योश्च भेदाग्नानुपपत्तिगत आह तत्त- द्वयक्तित्येत्यादि ननु सम्बन्धस्य तयटकस्य चानुपस्थितस्यापिभानान्न तय. ‘क्तित्वोपस्थितेरपेक्षत्यतआह उक्तयुक्तयेत्यादि नात्पर्यज्ञानस्य तत्तत्सम्बन्धाय च्छिन्नतत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततत्तद्वर्मावच्छिन्नविशेष्यताकबोधविषयक- वनव हेतुन्धम्याच्यं तत्र सम्बन्धस्यापि विशेपणतया भानात्तस्य तद्घटक स्य चौपस्थिति ग्वश्यमपेक्ष्यते इत्याशय ॥ नन्वपूर्ववाक्यार्थस्थले वाक्यार्थ ·mari var व्युत्पत्तिवाद गत्वे मानाभावात् प्रतियोगिविशेषिताभावबुद्धेविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्वनियमाव अन्वयितानवच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायाः संवन्धत्वासंभवाच्चेति चेत्तहि, त्रियायि भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव द्वितीयार्थोऽस्तु । भेदे प्रकृत्यर्थस्याधेय- तासंघन्येनान्वय इति न काचिदनुपपत्ति न चैवमपि विगो भूमिं प्रयातीतिव- द्विहगो विहगं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वारः विहगनिष्ठभूमिसंयोगजनकतरिक्रयाया विहगान्तरनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया विगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक- . विषयकज्ञानस्य पूर्वमजननात् निरूप्यनिरूपक्भावापन्नविषयत्वग्राहकानुव्यव सायस्यासम्भयेन तद्विषयतानिरूपितापरविषयत्वोपस्थितेरभावाद्विशिष्टवशिष्ट्या- वगाहितात्पर्य ज्ञान न सम्भवति अपिनु तत्तत्पदार्थज्ञानजन्यानुव्यवसाय गृहीत तत्त. विषयत्योपस्थितिमूलक विशेष्येविशेषणतत्रापिचविशेषणान्तरमितिरीत्यवक्त व्यम् एवमपि यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावज्ञानं यस्य पूर्वनजातं तस्य- तद्धर्मावच्छिन्नमतियोगित्वाग्रहेण विशेष्ये विशेषणमितिरीत्याऽपि तात्पर्यज्ञान स्य हेतुता निक्तुमशक्या किंतु इदम्वाक्यमेतद्विपयताविशिष्टबोधपरमित्या. कारकमेव तात्पर्यज्ञान कारणम्घाच्यम् वैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितससर्गतानिरूपि ततत्तद्धर्मावच्छिन्नविषयताक्त्वसम्बन्धेन एवञ्च संसर्गस्यानुपस्थितस्यापिभानान्न तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्योपस्थित्यपेक्षेत्यत आह एकधर्मावच्छिन्ने त्यादि । मानाभावादिति अतएव घटयतितत्तद्व्यक्तित्यायच्छिन्नप्रतियोगितास. म्वन्धन घटविशिष्टाभावस्य सत्वेऽपि तत्र घटोनास्तीति बुद्धेने प्रामाण्यम् एयञ्च प्रकृते तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता न द्रव्यत्वावच्छिन्नस्य ससगी भवितुमहतोति भावः। नन्धस्तु द्रव्यत्वाधुपल क्षितस्यैध भेदे विशेषणतयाभान तथा च तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाअपिससर्गत्व सम्भवत्येवेत्यत आह पीयोगिविशेपितेति । अन्वयितानवच्छेदकैति एवञ्च द्रव्यगच्छतोत्यादौ अन्वयि. तानवच्छेदक यत्तत्तव्यक्तित्वं तत्तदवच्छिन्न प्रतियोगितायानमसर्गत्वमितिभाव ।। ननु नअभिलप्यमानामावबुद्धेविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्यनियमेऽपि द्वितीयार्थभेदबु. द्धरुपलक्षितवैशिष्टयावगाहित्यमेवोपेय मतो द्रव्यं गच्छतीत्यादौ तत्तदव्यक्ति। च्छिन्नप्रतियोगिताया अपि ससगत्वमुपपद्यत एवेतिचन्न तथासति स्वगच्छतीत्य- स्यापि प्रामाण्यापत्ते स्वस्मिन्नपि द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताक्भेदस्य सत्वादती द्वितीयार्थभेदबुद्धेपि विशिश्वेशिघ्यावगाहित्यमेवोपेयम् । क्रियान्वयीति एतच्च अपच्छेदकन्धस्यपरिचायकम् । भेदप्रतियोगितेति तथाच चसयोगानुकूल- व्यापारयभेदामायात्चेत्रगृत्तिव्यापारे न चेनवृत्तिभेदप्रतियोगितायच्छेदकत्वमत चेन' स्थगच्छतीत्यस्य नातिन या चेत्रोद्रव्यगच्छनीत्यादेरनुपपत्तिरिति , संयो गस्येति अस्य अन्ययोगमादिन्यनेनान्वय स्वाश्रयनिष्ठेति स्वपदेन सयोगोग्राह्य । याव ·सप्रकाशः विहगवृत्तिसंयोगजनक क्रियाश्रयत्वस्यावाधितत्वादितिवाच्यम् । विहगो विहगं गच्छतीत्यादी विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्वविशिष्टसंयोगस्य त्रियायां जनकत्वस्वाश्रय- निष्ठभेदमतियोगितावच्छेदफत्वोभयसंबन्धेनान्वयोपगमात्, विहगनिष्ठक्रियाया- स्तविहगनिप्ठसंयोगजनकत्वेन तज्जनकतासंवन्धेन तत्संयोगवत्वेऽपि विहगत्ति- तविशिष्टतत्संयोगाश्रयतदिहगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावान्नोक्तोभयसं- यन्धेन विशिष्टसंयोगवचमित्यनतिप्रसङ्गात् । एवं सति परसमयेतत्त्वं संवन्धघटक- मेव न तु द्वितीयार्थ दति चेत् का अतिः । विहगो विहगेन गम्यते इत्यादावपि जन्यत्वस्वावच्छिन्नभेदसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन क्रियायाः संयोगेऽन्वय इप्यने तत्तक्रियावच्छिन्नभेदयति भूम्यादापेव तासभेदसामानाधिकरण्यसंवन्धेन तत्तक्रियाविशिष्टसंयोगादिमचोपगमात् , नत्र तक्रियाश्रयविहगे तद्बाधेन नाति- प्रसङ्ग इति ध्येयम् । ज्ञानादिरूपसविपयकवस्त्वभिधायकवातुसमभिव्याहृतद्वितीयायाः प्राचीनमते नि- रूपकतासंबन्धेन धात्वर्थान्वयि विषयत्वमर्थः। तत्र:प्रकृत्यर्थस्यायेयतासंवन्धेनान्वयः। वृत्यनियामकसंवन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया घट जानाति पटें नेत्यादा- वनुपपत्तेस्तत्र विपयित्वार्यकत्वमेव नवीना उपवर्णयन्ति । तत्र च प्रकृत्यर्थस्य नि- रूपितत्वसंवन्धेन तस्य च धात्वर्थ आश्रयतासंवन्धेनान्वयः । घटादिनिष्टं ज्ञानादि- कर्मत्वं च ज्ञानादिविपयत्वमेव । विपयित्वादौ च द्वितीयाया लक्षणैव न तु शक्तिरिति सांप्रदायिकाः । वस्तुतस्तु विपयितात्वस्य संयोगत्वाद्यपेक्षया + . तदाश्रयपव ज्ञानादिरूपसविपयकेति आदिपदादिच्छाप्रयत्नद्वेषभावनाख्यसंस्काराः परिगृह्यन्ते । अनुपपत्तेरिति निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकपटवृत्तिविषयत्वाभाष. पिशिष्टं निरूपकत्यसम्बन्धेन घटवृत्तिविषयताविशिष्टयज्ज्ञानं प्रकृतवाफ्याद्वोधनीयः सच न सम्भयति निरूपकत्वस्य वृत्य नियामकतया. तत्सम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रमिद्धेरित्यर्थः । विपयित्वार्थकत्वमेवेति यथा विपयत्यं स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽखण्डोपाधिर्धा तथा पिपयित्वमपि एवं यथामकारत्यविशेष्यत्यावच्छेदकत्वसंसर्गत्यविधेयत्योद्देश्यत्वविशेषणत्वानि वि- पयताविशेपास्तथाप्रकारित्वादीन्यपि । नच विषयतादिनिरूपकत्वमेव विप. यित्यादिमिति कुतोनोपेयत इतियाच्यं यिपयिन्यादिनिरूपकत्वमेय विषयत्यादिपंकुतोनोपेयमिति पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वादित्यवधेयम् । तत्रच विपयिन्येच। तस्यच थिपयित्वस्यच । अन्वयइति तथाच चै योघट जानातीत्यादी ·व्युत्पत्तिवादः आधेयतात्वायपेक्षया चागुरुतया किंधर्मावच्छिन्ने शक्तिः कल्प्यने इत्यत्र विनिग- मकं दुर्लभम् । एकस्मिन् प्रयोगे भूयस्त्वमप्यसक्यनिर्णयमिति तत्रापि शक्तिः सि- द्धद्यतीत्यवधेयम् । चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ कर्मात्यातस्थले आख्यातेन घटादी धात्वर्थनिरूपित विषयत्वं वोथ्यते । चाक्षुपत्वाचवच्छिन्नवाचकदृश्यादिसमभिव्याह- तद्वितीयाया लौकिकविपयित्वं, तादृशकर्माख्यातस्य लौकिकविपयत्वमर्थः उप- नीतसौरभादिविपयकसुरभिचन्दनमित्याद्याकारकचाक्षुपादिदशायां सौरमं पश्य तीति, सौरभ दृश्यते इत्याद्यमयोगात् । अथैवं पुष्पं जिप्रतीत्यादिमयोगानुपपत्तिः घ्राणजप्रत्यक्षस्य पुष्पाशे लौकिकत्वविरहात् । तादृशधातुयोगे विपयित्वादिसामा- न्यस्य कर्मप्रत्ययार्य ये गन्धमाक्षात्कारे उपनयमर्यादयाकाशादिभाने आकाशं जि- प्रतीतिप्रयोगमसगेन तत्रापि लौकिकविपयिताया एव कर्मपत्ययार्थतयोपगन्तव्य- त्वादिति चेन्न । घाघातोहि गन्धलौकिकमत्यक्षत्वं शक्यतावच्छेदकं, घ्रा गन्धोपा- दान इत्यनुशासनात तत्समभिव्याहृतद्वितीयायायाधेयत्वमेवार्थस्तस्य च व्युत्पत्ति वैचित्र्येण गन्धादिरूपधात्वर्थैकदेशेनान्वयः । एवं च पुप्पं जिघ्रतीत्यादितः पुप्प- वृत्तिगन्धलौकिकमत्यक्षाश्रयतावानित्याकारक एव शाब्दयोधो न तु पुष्पनिरूपित- .लौकिकविपयिताशालिमत्यक्षाश्रय इत्याकारक इति नानुपपत्तिः। न चैवं सविपया- र्थबोधकथातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्य विपयिनार्थकत्वनियमभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम्। विषयानवच्छिन्नतादृशवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यैव तदर्यकत्वनि- यमात् । अस्य च गन्धात्मकविषयावच्छिन्नप्रत्यक्षवाचकतया तादृशनियमस्यायाधि- तत्वात् । न च प्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया गन्धान्विनाथेयत्वार्थकत्वे आमोद- घटनिरूपितविपयितावशानाश्रयश्यघइतिबोधः । अगुरुतयेति संयोगत्व यथा जातिरूपतयाऽखण्डानुगतोधर्मस्तथा विषयितात्वमप्यखण्डोपाधिरूपतयाऽनुगत पकपय धर्म इतिभाषः । उपनीति ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिरुपनयस्तजन्यज्ञानविष. यउपनीतः। त्वकचक्षुर्मनसामेन्द्रियाणां द्रव्यग्राहकतया पुष्पस्य घाणेन्द्रियागोचर- त्यादाह लौकिकत्वविरहादिति पुष्पस्यचाक्षुपगन्धस्यप्राणत्वेकम्प्रत्यक्षं न सम्म पति चाभुषत्वघ्राणजत्वयोः सांकर्यप्रसङ्गात् किंतु पुष्पस्य चाक्षुपप्रत्यक्षात्मकज्ञानलक्ष. ण प्रत्यासत्तिकालेगन्धम्यघाणेन्द्रियसनिक पुष्पांशेऽलौकिकंगाशे लौकिकंप्रत्य- क्षमुत्पद्यते इतिभाव.। उपनयमर्यादया ज्ञानलक्षणप्रन्यासन्या | व्युत्पत्तिवैचित्र्येणेति एकदेशानन्ययनियमे प्राधातुजन्योपस्थितिविषयीभूतगधातिरिक्तत्वनिवेशेनेत्यर्थः । कर्मपत्ययस्येति द्वितीयायाइत्यर्थः। विषयानवच्छिन्नेति विषयाविशिष्टेत्यर्थः । तादृशवस्त्वभिधायकेति मविषयकवस्न्यभिधायकेत्यर्थः। तदर्थकत्वनियमात् ·मप्रकाशः मुपजिघ्रतीत्यादेरनुपपत्तिः गन्धविशेषरूपामोदपदार्थाधेयत्वस्य गन्धे बाधादिति वाच्यम् । विषयावच्छिन्नमत्यक्षार्थकघ्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया एव आधेयता- थकत्वनियमात् । तत्र विषयानवच्छिन्नस्यैव प्रत्यक्षविशेपस्य लक्षणया धात्वर्थतोप- गमेन विपयिताया एव तदर्थत्वात् । वस्तुतस्तुपुप्पं जिघनीत्यादौ समवायावच्छि- नाघयत्वसंसर्गावच्छिन्नप्रकारवैव द्वितीयार्थस्तस्याश्च गन्धनिष्टलौकिकविप- यताशालिप्रत्यक्षात्मकधात्वर्थंकदेशे विपयतायां निरूपितत्वसंवन्धेनान्वयः । तेन इदानींपुप्पेगन्ध इत्यादिप्रत्ययस्याधेयतासंसर्गेण कालादिमकारकत्वेऽपि तादृश- प्रत्यक्षदशायां न कालं जिघ्रतीत्यादिप्रयोगः । नादृशज्ञानीयगन्धादिविषयतायां तादृशकालादिप्रकारतानिरूपितत्वविरहात् । अत एव " तदाननं मृत्सुरभि क्षिती- श्वरो रहः समाघाय न तृप्तिमाययो"। आघातवान् गन्धवहं सुगन्धमि" त्यादी च उपाधिनिष्ठगन्धग्रहतात्पर्यणव जिघ्रतेःप्रयोगात् । तादृशगन्धेच आननगन्धवहादि- विपरित्यार्यकत्वनियमात् । समवायावच्छिन्नेत्यादि समवायसम्बन्धावच्छि. नं यदाधेत्यं तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतेत्यर्थः । कालंजिघ्रतीत्यादीति द्वितीयायाः केवलाधेयत्वार्थकत्वे घ्राधातोर्गन्धलौकिकप्रत्यक्षार्थकत्वं च कालवृत्तिगन्धलौकि- कप्रत्यक्षवानिति प्रतीतिः स्यात् तस्या अबाधित विषयकत्वेन तज्जनकस्य कालं- जिघ्रतीतियाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति भावः। तादृशकालादीति कालवृत्तिर्या ममवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वमम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता तनिरूपितत्वपिरहादि- त्यर्थः । द्वितीयायाआधेयत्यार्यकत्ये घ्राधातोर्गन्धविषयकलौकिकप्रत्यक्षार्थकत्येच भक्षितमृत्समवेतगन्धस्यानने गन्धमात्रस्यचवायो ममयायेन वृत्तित्वविरहात् आननवृत्तितादृशगन्धविषयकलौकिकप्रत्यक्षयोधने तदाननमित्यादिवाक्यस्य वायु वृत्तिगन्धलौकिकप्रत्यक्षवोधने आघातयानित्यादिवाक्यस्य चाप्रामाण्यापत्तिरित्याह अतएवेत्यादि वस्तुतस्वित्यायुक्तपक्षेतु आननेऽयंगन्धः धायौगन्ध इत्यौपाधिक गन्धविषयकभ्रमात्मकप्रतीतेर्जायमानत्वेन आननघावादिनिष्ठा या ममघायस. म्वन्धावच्छिन्नाधेयत्यमम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता तन्निरूपितत्वं गन्धनिष्टविषयता. यामस्त्येवेति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ननु घाय्यानीतचम्पकावयवममवेत गन्धस्थले धायौगन्ध इतिभ्रमात्मकप्रत्यक्षं यत्र जातं तत्र पूर्वोतपक्षे चम्पकंजिघ्रती- तिप्रयोगस्य चम्पकममवेतगन्धप्रत्यक्षयानितिप्रमात्मकशाब्दयोधोत्पादकत्येन प्रामाण्यमुपपद्यते यस्ततस्त्वित्यायुक्तपक्षेनु बायौगन्धइनिप्रत्यक्षनिरूपितायाः ममयायमण्यन्धावच्छिन्नाधेयत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतायाः चम्पफेऽमस्यात् चम्प- कवृत्तितथाविधप्रकारतानिरूपितगन्धविपयताशालिप्रत्यक्षचानित्याययोधजन- ·Amarnam व्युत्पत्ति यादः वृत्तित्वस्य वाधेऽपि न क्षतिः ताशगन्धस्याननाधचित्वेऽपि आनने गन्धदत्याकार- कयोधीयगन्धविषयताया आननादिप्रकारतानिरूपितत्वेन वाक्यार्थावाधान वाय्वानी- तचम्पकगन्धस्य यत्र वाय्यादित्तित्वेनव ग्रहः, तत्र चम्पक जिघ्रतीत्यादिप्रयोगोने- प्यतएव । यत्तु आधेयतामा द्वितीयार्थः न तु समवायावच्छिन्नत्वविशेपितमाघयत्वम् । नथा च मुखादिसंस्ष्टमृत्तिकादिगन्धे परंपरासंबन्धेन मुखादिवृत्तित्वस्य सस्वाद् न ताशस्थलेऽनुपपत्तिरिति तदसत तथा सति कालं जिघ्रतीति प्रयोगस्य दुरित्वात् । पुप्पमाघ्रयते इत्यादौ च निरुक्तमकारत्वमाख्यातार्थः । माश्रयतासंबन्धेन पुप्पाघ- विते तस्मिन् धात्वर्थप्रत्यक्षस्य निरूपितत्वसंवन्धेन तद्विशेषणतापनगन्धविपयिता- याच तादृशसंबन्धनान्वयः । एकर्मिविशेषणतयोपस्थितस्य स्वातन्त्र्येणान्यविशेप- णतयान्वयबुद्धरेवाव्युत्पन्नत्वात् अत्र च प्रत्यक्षपारतन्त्र्येणैव गन्धविपयिताया आ- ख्यातार्थ न्वयेन व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । अस्तु वा गन्ध. लौकिकविपयिता प्रत्यक्ष च विशकलितमेव धातोरर्थः । काख्यातादिसमभिव्याहार गन्धविपयितायाः प्रत्य- क्षविशेषणतया कर्माख्यातसमभिव्याहारस्थले व प्रत्यक्षविशेप्यतयाsन्वय इति न कश्चिद्दोपः । जिघ्रत्यर्थगन्धविषयतानिरूपितनिरुक्तप्रकारताश्रयत्वमेव पुप्पादिनिष्ट जिघ्रतिकर्मत्वमिति दिक् । अथ दृश्यादिसमभिव्याहृतद्विनी याया लौकिक विपयिता तस्या कस्योक्तवाक्यस्य नप्रामाण्यंसम्भवतीत्यतआह वाखानीतेत्यादि । नेप्यत एवेति किन्नु वायुंजिघ्रतीत्येवतत्र प्रयोग इतिभावः । दुरित्वादिति कालनिरू- पितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्यस्य गन्धेसत्यादितिभाय. । निरुक्तपकारत्व- म् समयायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारत्वम् । तस्मिन् उक्त- प्रकारत्वे । तद्विशेषणनापन्नगन्धेत्यादि ब्राधात्वर्थगन्धनिष्ठलौकिकविषयता. शालिप्रत्यक्षविशेपणीभूता गन्धनिष्ठविषयता इत्यर्थः । ताशसम्बन्धेन निरुपितत्वसम्बन्धेन । अन्वयइति तथाच प्रत्यक्षनिरूपिता या- गन्धनिष्ठविषयत्व निरूपितसमयायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार. कानदारः पुष्पमिति, शोध । सत्येकत्र विशेषणतयोस्थितस्यान्यत्र वि. शेषणतयाऽन्वयम्याव्युत्पन्नतया कथं प्रत्यक्षविशेषणोभूतविषयताया. प्रकारताया- मन्बयइत्याशंकायां तन्नियमस्वरूपमन्यथाकृत्य दर्शयति । एकधर्मीति।प्रत्यक्षविशे. पणतयेति अस्य अन्ययइत्यनेनाग्यय । प्रत्यक्षविशेष्यतयेनि तथाच पुष्पमाना- यते इत्यत्र प्रत्यक्षविषयगन्धनिष्ठविषयतानिरूपितोक्ताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारत्वं पुष्पबाध्यते । चाक्षुपत्यावच्छिन्नवाचकश्यादिसमभिव्याहनेत्यादिकंय- दुक्तं तत्रशंकते अथेनि । चाशुपादोपनीयतेइति तथाय सौरभनिरूपितलौकिक ·सनकाशा थकत्व सौरभं न पश्यतीत्यादी सौरभादिनिरूपितलौकिक विपयिताशालिचा- क्षुपाद्यमसिद्धचा आकाशं न पश्यतीत्यादौ चाकाशादिनिरूपितलौकिकविष- यिताया एवामसिद्धया तादृशविपयिताशालिचाक्षुपाश्रयत्वाद्यभावरूपवाक्यार्था- प्रसिद्धिः । नच सौरभ नपश्यतीत्यादौ सौरभादिनिरूपितलौकिकविपयि- खाभावः चाक्षुवादी प्रतीयते इतिवाच्यम् एवमप्याकाशं न पश्यतीत्यादा- वस्तीकारात् । नच लौकिकविपयितायां निरूपितत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाकाशाभावः प्रतीयतइति वाच्यम् वृत्त्यनियामकसंवन्धस्य संसर्गाभावप्रति- योगितानवच्छेदकतया तादृशाभावस्याप्रसिद्धेः । एतेन निरूपकतासंवन्धन चाक्षुपादिनिष्टलौकिकविपयिताया अभावस्तत्राकाशादौ प्रतीयत इत्यपि निर. म्तम् अन्वयवोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्यविशेप्यकतायाः सर्वानुभवसिद्धाया भङ्ग- मसगाच चाक्षुपादिनिष्टलौकिकविपयितात्वावच्छिन्नस्य पदाद्वाक्याचानुपस्थितत्वा- तदभावस्याकाशादी भानासम्भवाच । भावान्वयवोधे च लौकिकविषयिताप्रकारेण चाक्षुपादेर्भानात् अभावान्वयवोधे चाक्षुपरकारेण तस्या भानमयुक्तम् । अस्तु वा कृत्यनियामकोपि संवन्धोऽभावप्रतियोगितावच्छेदकस्तथापि निरूपितत्व- संवन्धावच्छिन्नमतियोगिताकस्य विषयिताविशेषनिष्ठाकाशाद्यभावस्य भानोपगमो न संभवति तथा सति आकाशं पश्यति चैत्र इत्याकारकवाक्यजन्यायोग्य- ताभ्रमदशायामाकाशनपश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छाब्दयोधमसात् आकाशं पश्य- ति मंत्र इत्यादिभ्रमदशायां आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छान्दयोधस्य दुरपहवतया लौकिकविपयितात्वसामानाधिकरण्येनैवहि तादृशाभावबोधकं तद्वाक्यमु- पगन्तव्यम् । तादृशोधश्च लौकिकविपयितात्वसामानाधिकरण्यमात्रेणाकाशादिनि- घिपयित्याभावय चाक्षुपवानितिबोधः । इदन्श्वचिन्तनीयम् ज्ञानमामान्य शुन्य- सुषुप्त्यादिदशायामपि चैत्रः सौरभंनपश्यतीत्यादिप्रयोगाग्निरुक्तशाब्दबोधाभ्यु- पगमस्याशक्यत्यमिति । वृश्य नियामकस्यापितादात्म्यस्य भंदप्रतियोगितावच्छे. दकन्यादाह संसर्गाभावेति । एनेन वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वेन । प्रथमान्तार्थमुख्य विशेष्यकत्वनियमस्य पश्यमृगोधायतीत्यादीव्यभि. चारित्वादाह यानुपादिनिष्ठेति शधासोश्वाशुपत्यविशिष्ट एघ शक्तिमत्त्या चाक्षुः पनिष्टलौकिकपत्यक्षविपयितात्यावच्छिन्नस्योपस्थित्यसम्भवादितिभावः । तस्याः लौकिकविषयितायाः । भानमयुक्तमिति नञ्पदंबिना यादृशसमभिव्याहारस्थले यरधर्मिणियेनमम्बन्धेन यस्यविशेषणतया भानमितिप्रदर्शितनियमादितिभावः । अयोग्यत्वभ्रमेति नअघटितयाक्यार्थविपरीतत्वनायोग्यत्वबोध्यम् । शाब्दबोधप्र. समुपपादयति आकाशंपश्यतीत्यादिना।दुरपह्नवतयेति एतदय तदुपपत्यर्थमिति . ." पयिषयकन्य नोएगानुशक्यं लोकिकायपांयतात्यसामानाधिकरण्यनाकाशका.

·व्युत्पत्तिबाद रूपितत्वावगाहिदर्शितायोग्यताज्ञानाप्रतिवध्य एव । नच चैत्रीयचाशुपादिनिष्ठ लौकिकविषयितात्वावच्छेदेनैव तादृशाभावो दर्शितवाक्येन प्रत्याय्यते इति चैत्री यचाक्षुपादिनिष्ठलौकिकविपयितायामाकाशीयत्वाद्यवगाहि चैत्र आकाशं पश्य- तीति वाक्यजन्यवोधः प्रतिवनात्येव तादृशवाक्यजन्यघियमिति वाच्यम् तादृशविप- यितात्वेन विपयिताया अनुपस्थितेस्तदवच्छेदेनाभावप्रत्यायनासंभवात् चैत्र आकाश पश्यतीतिवाक्यजन्यवोधे चैत्रांशे दर्शनाश्रयत्वं विशेषणं दर्शनांशे लौकिकविपयिता- विशेषणमिनि रीत्यैव पदार्थानां ज्ञानात चैत्रीयचाक्षुपादिनिरूपितविपयितात्वं नाकाशादिधर्मितावच्छेदकं, किन्तु शुद्धलौकिकविपयितात्वमेयेति तस्य शुद्धलौकि- कविपयितात्वावच्छेदेनाकाशाद्यभावावगाहिज्ञानं प्रत्येव प्रतिवन्धकतया निरुक्तधर्माः वच्छेदेनाकाशाद्यभावावगाहिज्ञानस्य तदप्रतिवध्यत्वाच्च । एतेन तत्राकाशादिपदस्या- काशादिनिरूपितत्वार्थकतां द्वितीयायाः खण्डशो निरूपितत्वलौकिकविपयितात्वो- भयार्थकतां वा स्वीकृत्य लौकिकविपयितायामाश्रयतासंवन्धावच्छिन्नमतियोगिता- काकाशनिरूपितत्वाभाववोधोपगमेनापि न निस्तारः। घट आकाशं न पश्यतीत्यादी नितरामेवागतिः। यत्तु नअर्यस्य द्विधा भानोपगमेन आकाशादिनिरूपितत्वाभावव- लाफिक विपयिताशालिचाचपाश्रयत्वाभाववान् घट इत्याकारकस्तत्रान्वयबोध इति तदपि न । तथासति चैत्रोघटनपश्यति मैत्र आकाशनपश्यतीत्यादिवाक्यजन्य- शाब्दबोधादविलक्षणबोधस्य सर्वानुभवसिद्धस्य ताशवाक्यादनुपपत्तेः नहि तत्रापि तादृश एव शाब्दबोधः । तथा सति चैत्रो यदा घटादिकं न पश्यत्यपितु पटादिक- मेव तढा घटाद्यनिरूपितलौकिकविपयितागालिचाक्षुपाश्रयत्वाभावस्य तत्र वाधात् रकशानस्य प्रतिबन्धकस्य सन्चात् अपच्छेदकावच्छेदेन तदभाववत्ताबुद्धिम्प्रति सामानाधिकरण्येन तद्वत्तानिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकन्वादिति अमतिवध्यइति मामानाधिकरण्येन तदभाववत्तायुद्धायवच्छेदकावच्छेदेनय तह- तानिश्वयस्य प्रतिबन्धकत्यादितिभाव । प्रतियधनात्येवेति चैत्रीयचाक्षुपनिष्ठलो. किकविपयितात्यावच्छेदेनाकाशाभावयुद्धी चेत्रीयचाक्षुपनिष्ठलौकिकषिपयिता. त्वसामानाधिकरण्येन तादृशविषयितान्या वच्छेदेन चाकाशावगाहि निश्चयम्य प्रतिबन्धकन्वादितिभावः । वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक स्वपसे उपपादयताम्मत खण्डयितुमाह एतेनेति उकरीत्या शाब्दबोधप्रसंगेने त्यर्थः। नितरामेति धानुषाश्रयत्यम्य घटादावचंतनेबाधितन्येन आकाशाभावयल्लौकिक विषयितावच्चाक्षपाश्रयोघटइति बोधस्योपगन्तुमशक्यत्वादितिभावः । तादृशवा क्यात आकाशंनपश्यतीतवाक्यान , । अनुभवसिद्धइति, प्रतिवन्धक भावः घट ·सप्रकाश चैत्रो घटं ना पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । यदा च भावमात्रं पश्यति तदा भावा- निरूपितलौकिकविपयिताशालिचाक्षुपाश्रयत्वाभावसच्चात् भावं न पश्यति चैत्र इत्यादिपयोगापत्तेः । एवमाकाशं न पश्यति घट इत्यादी आकाशाद्यनिरूपितली- किफविपयिताशालिचाक्षुपाश्रयत्वाभावस्य चाक्यार्थत्वे यदाऽऽकाशायतिरिक्तपटा- दिविषयकचाक्षुपाश्रयत्वनिश्चयो घटादौ तदा तादृशनिश्चयरूपप्रतिबन्धकसत्येन ताशवाक्यजन्यशाब्दबोधानुपपत्तिः । यथा चैनो घटं पश्यतीत्यादिनिश्चयदशायां पटं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधोत्पादोऽनुभवसिद्ध , तथैवोक्त- श्रमशायामाकाशं न पश्यति घट इत्यादिवाक्यजन्यवोधोत्पादोऽपीति न तष्टा- पत्तिः संभवति । यच्च अलौकिकविपयिताशून्यचाक्षुपत्वाद्यवच्छेदेनाकाशादिविषय- कत्वघटादित्तित्वोभयाभावो घट आकाशं न पश्यतीतिवाक्यात्मतीयते, उपनीता- काशादिविषयकचाक्षुपे आकाशादिविपयकत्वचैत्रादिवृत्तित्वोभयसत्वेन चैत्रआका- श न पश्यतीत्यादिप्रयोगानुपपत्ति. घटादौ तादृशचाक्षुपाद्याश्रयत्वभ्रमदशायां घट भाकाचं न पश्यतीतिवाक्याच्छाब्दयोधानुपपत्तिश्चेत्यलौकिककविपयिताशून्यत्वेन चाशुपादिकं विशेपितम् । आकाशविपयकचाक्षुपाद्युपनीतभानस्यापीतरांशे लौकि- कत्वात् साहशानुपपत्तितादवस्थ्यम् अतो लौकिकत्वविशेषणमुपेक्षितम् । अत्रा- लौफिकविपयिताशून्यचाशुपत्याद्यवच्छिन्नस्य घटआकाशनपश्यतीत्यादौ शत्या धात्वर्थत्वासंभवेऽपि प्रकृते तस्यैव लक्षणया धात्वर्थत्वमुपैयते, विपयिता- सामान्यमेव तत्र द्वितीयार्थः आश्रयत्वं द्वित्वं निरूपकत्वं चाख्यातायः । आश्रयत्वे व्युत्पत्तिवैचित्र्यात्मथमान्तपदार्थघटादेः तस्य निरूपकल्यै विशेप- विरहादितिशेषः । उक्तभ्रमदशायामिति पटविषयकचाक्षुषाधयोघटइतिभ्रमदशा- याम् । निश्चयोचटादाविति भ्रमात्मक इतिशेषः । यच्चेति तदपिनेत्यनेन सम्य- न्ध.! चाचपत्तावच्छेदेनेति चाक्षुपत्वव्यापक इत्यर्थः । अलौकिकवियिताशून्य- न्यविशेषणस्य फलमाह उपनीताकाशादीत्यादिना । तादृशचाक्षुषेति उपनीताका- शादिविषयकवाक्षुषेत्यर्थः । ननु लाघयालौकिकविपयिताशालिचाक्षुषत्वावच्छेदेनो- कोमयाभायभानकिमिति नोपेयत इत्यतआह आकाशादिविषयकचाक्षुपादीति । लौकिकत्वादिति तथाचलौकिकचाक्षुपे तस्मिन्नुभयस्यैवसत्वादुक्कचाचपत्यायच्छे. देनोक्तोभयाभावबोधो नसम्भवतीत्यतोऽलौकिकविपयिताशून्यत्वनिवेश पवच तादृशसमूहालम्बनचाक्षुपैड लौकिकविपयिताशून्यत्यविरहान्नानुपपत्तिरिति ।.

·व्युत्पत्तियाद णतयाऽन्वय । तादृशनिस्पस्त्वमितीयान्तानाशादिपियरत्ययोय प्रकारतया द्वित्वान्वयः द्विवाद्यवछिनमतियोगिनास्यसंवन्धन वाइशोभयस्य नमर्थामा तस्यान्वयितान्छेदकनिरधर्मापच्छेदन यात्वयंचयः । पालयस्य प्रस्ने मुरया विशेप्यन भानम् । अथरा सनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगितानाच्छेदयत्वरूप व्यापकतासंयन्धेन यात्ययस्य तायोभयाभान्वयः तस्य चार यातार्थनिरपरले, तस्य च मयमान्तपढार्य घटाटी, घटादः प्रतियोगितारन्दरपटातया तादृशामा पनिस्पकत्वात् । एवं चान्वयनोधस्य प्रथमान्तपटायमुरयविशेष्यन्विनियमस्यापि न क्षतिरिति तदपि न घटादिविपयाचासुपादेः कारियादिसंबन्धेन पटादिर तितया पटोघटनपश्यतीति प्रयोगानुपपरेः । आगगादिपिपपरत्वापरिछने चारुपे कारिकादिसंपन्धेन घगदिवृत्तियनिश्चयशायां पट आरा न पश्यती तिवाक्यान्छाब्दवोधानुपपत्तेश्च । सममायेन घटादिगृत्तित्यारागादिविपयफत्योभ. याभावस्यैव स्वीकरणीयतया अभावआकाशंनपश्यतीत्यादी अभावसमवंतवा. प्रसिद्धया वाक्यापसिद्धरित्वात् । चत्रादेरतीतचापस्य घटादिविषयकत्येऽपि समयविशेष चनो घटं न पश्यतीतिप्रयोगादर्तमानतादृशचाशुपत्यारच्छेदेन उभा सम्परा ननु सम्भवति ताशनिरूपकत्येति घटनिष्ठाश्रयतानिरूपत्वेत्यर्थ एततिस्पर त्या घटवृत्ति स्वरूपमेय । निरुक्तधविच्छेदेन असैवियायिपयिताशून्यचाचपत्यायच्छे- देन । भानमिति तथाच घटनिष्ठाश्रयतानिरूप यायाशयिपयपत्योभया भाययदलौकिक विपयिताशन्यचाभूपमितियाध प्रथमान्तार्थस्य मुरययिशेष्यत्ये तत्परित्यागोनोचितोऽनआद अथरेति । स्व- निष्ठान्योन्याभावेति यद्यपि म्याश्रयनिष्ठान्यान्याभावघटित व्यापयन्यन्त्रण तथापि यत्र तादात्म्य व्याप्यतावच्छेदक्सम्बन्धस्लम तादात्म्येन स्वाश्रय स्वयमेयेत्यत स्वनिष्ठान्योन्याभायद्वितमेवलक्षण पर्यवसन्नमिति । बगदाविति अन्ययाति पूर्वणसम्बन्ध एवचारोकिकविपयिताशन्यचाचपप्रत्यक्षव्यापयघटवृत्तित्याया शविषयकत्योभयाभायनिरूपको घट इत्युक्तयास्यात्प्रतीयते । प्रतियोगिताव- छेदकघटकतयेति तथाच निरुत्तोभयाभावप्रतियोगितानिरूपितवृत्तित्यत्वनिष्ठा वच्छेदक्तानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धापन्निायच्छेदफत्वमेधाननिरूपयत्व प यवसितमिति । समयविशेपे यदा घटप्रत्यक्ष नास्ति तदा । उभयाभावस- स्वादिति नचोक्तवर्तमानचाक्षुपेऽलौकिक विषयिताशयत्वमयाप्रसिद्धमितिया च्यम् यत्रहि घटविषयक क्यिदशेऽलौक्किप्रत्यासत्तिजन्यमेकम पटादियिपयञ्च फेवल्लौकिक्प्रत्यासत्तिजन्यमपर शान पत्तते तत्रेयमापत्तिर्वाध्या । ननु नवय ·१६३ सप्रकाश याभावभानस्य प्रतियोगिकोटी वर्तमानत्वमन्तर्भाव्य त्रित्वावच्छिन्नाभावभानस्य वा स्वीकरणीयतया यदा किंचिदंशेऽलौकिकमेव घटादिचाक्षुपं तस्य वर्तते तदा चैत्रो घटं न पश्यतीत्यादिप्रयोगापत्तेर्दुरित्वात् । वर्तमानाली- किकविपयिताशुन्यचाापत्वाद्यवच्छेदेन चैत्रचित्वघटविपयकत्वोभयाभावस चात् । समानेन्द्रियजन्योपनीतभानाटोलौकिकमत्यक्षसामग्रया विरोधित्व- स्यापामाणिकतया लौकिकपिपयितानियामकोपनायकज्ञानादिसमवहितताही- किकसन्निकर्पाद्, घटादिनिरुपितलौकिकालौकिकोभयविपयिताशालिचा- सामान्यतो वर्तमानालौकिकविपयिताशन्यचाक्षुपत्वावच्छेदेन निरक्तोभयाभाव भानमगीकुर्मः किंतु वर्तमानयद् घटादिनिरूपितालौकिकविपयिताशन्यचाक्षुष तत्यावच्छेदेन निरुतोभयाभावभातमित्यञ्च प्रकृते घटविषयकचाक्षुपे निरुक्तोभ- यस्यैव सत्यान्नोक्तदोप. सम्भवतीत्याशंकायामाह समानेन्द्रियजन्येति एतदारभ्य अनिस्तारादेतत्पर्यन्तस्यायमभिप्राय. यत्र घटविषयकं चाक्षुषप्रत्यक्षम् आका शादिविषयकस्मृत्यादिकं घटांशे चश्च सन्निकर्पश्चास्ति तदानीमुत्पद्यमानाया मुपनीतभानात्मिकायामाकाशेघटोऽस्तीत्यादिविशिष्टबुद्धी यथा चक्षुः सन्निकर्षों घट निरूपितां लौकिविषयितां प्रयोजयति तथा घटप्रत्यक्षोत्तरजामानत्वेनोक्तप्रत्यक्ष- रूपज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिघटनिरूपितामलौकिकविपयितामपि प्रयोजयतीत्युक्तोप- नीतभानात्मकचाक्षुपप्रत्यक्षे घटनिरूपिताया लौकिकविपयिताया इव तन्निरूपि. तायाअलौकिकविषयिताया अपिसत्त्वात् वर्तमानघटनिरूपितालौकिकविषयिता. शून्य चाक्षुपत्वेन नैतदुपनीतभानग्रहीतुं शक्यते किन्तुप्रत्यक्षान्तरमेव तत्र चैत्र- वृत्तित्व घटविषयकत्योभयाभावसध्यात्. चैत्रोघटनपश्यतीति प्रयोगापत्तिः एवं यत्राकाशनिरुपितालोकिकविपयिताशालिघरनिरूपितलौकिक विपयिताशालिप्र- त्यक्षर्मिक पतत्प्रत्यक्षं घटवृत्ति आकाशनिरूपितलौकिकविषयितावच, इति भ्रमः तम्रत्यप्रत्पक्षे आकाशनिरूपितालौकिकविपयिताया एवसच्चात् अलौकिक थिपयिताशय प्रत्यक्षं तदन्यदेव तत्र घटवृत्तित्याकाशविषयकत्योभयाभावसथा- निरुक्तप्रत्यक्ष निरुक्तभ्रमदशायामपि घटआकाशंनपश्यतीति प्रयोगापगिरिति॥ अब सुरभिचदमित्यादी चन्दनसण्डांशस्य चाक्षुषप्रत्यक्षदशायामपि तदंशे चक्षु सन्निकर्षसाये जायमाने सुरभिचन्दनमित्युपनीतभाने सौरभाशे पयालो. किकविपयत्वं गतुचन्दनराण्डांशे इत्यनुभयसिद्धम तदुपपत्तये समानेन्द्रियज- न्योपनीतभाने लौक्तिरप्रत्यक्षसामग्रया प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् तथाच प्रकृते घटचाभुपात्मकालौकिकघटचक्षु.संयोगरूपलौकिकयो सन्निकर्पयो सत्येऽपि घटाशे उपनीतभानमतोन घटांशेऽलौकिकविषयत्वमित्याशंकापि विरोधित्वस्या प्रामाणिकतयेत्यन्तेन परिहता। उपनायकज्ञानादीति उपनीतभानजनकज्ञानादी त्यर्थः । तत्तल्लौकिकसन्निकर्षादित् घटादिविषयकलौकिकसन्निकर्षात् । आ.

·व्युत्पत्तियादः भुपादेशत्पत्या ताशचानुपादिदशायामुक्तमयोगापत्तेः । आकाशादिनिरूपिता लौकिकविपयिताशालिवर्तमानचाचपाचशे घटादित्तित्वस्य आकाशीयवादिना लौकिकविपयितायाथ भ्रमदशायां घट आकाशं न पश्यतीत्यादिवाययाच्छान्द वोधापत्तेदुर्वारत्वाच्च । घटादिनिरूपितालौकिकविषयिताशून्यचाक्षुपवायवच्छे देन घटादिविपयित्वघटितोभयाभावभानोपगमेऽप्यनिस्तारात् । एतेनाख्यातार्थ वर्तमानलाधवचिदन्नसमयायावच्छिन्नाश्रयत्वत्वाद्यवच्छिन्ने आकाशादिविषयक प्रतियोगिकत्वलौकिकान्यविपयिताशून्यचाक्षुपमतियोगिकत्वघटायनुयोगिकस्यैत- त्रितयत्वावच्छिन्नाभावो भासतेऽतोऽभाव आकाशं न पश्यतीत्यादी नानुपपत्तिः तत्र विपयितावत्पतियोगिकत्यं दितीयार्थः निरुक्तचाशुपमतियोगिकत्वं त्रिवं च धातोरर्थः । अभावाद्यनुयोगित्वं च प्रथमान्तार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेत् । अगत्या घटआकाशनपश्यतीत्यादिवाक्यानामप्रमाण्यमुपगन्तव्यमिति ॥ इति प्रथपखण्डम् ॥ अनुमित्यर्थकधातुयोगे विधेयत्वं विधेयित्वं वा द्वितीयाः वेन वयादिपक्षकानुमितिपरस्य वझिमनुमिनोमीत्यादिवाक्पस्प न प्रामाण्यम् । यदि च वह्विसाध्यकपर्वतपक्षकानुमितिपरस्य वहिमत्त्वेन पर्वतमनुमिनो मीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यं मन्यने तदा तादृशधातुयोगे उद्देश्यत्वमुद्देश्यित्वं वा द्वितीयार्थः तस्य च तृतीयान्तोपस्थाप्यसाध्यविधेयकत्वविशिष्टेऽन्वयः अतो ख्यातायवर्तमानस्वादीति आख्यातार्थो यो धर्तमानत्वादिस्तदयच्छिन्नं सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नयत् आश्रयत्वत्वावच्छिन्न तस्मिन्नित्यर्थः । विपयितावत्म- तियोगिकत्वमिति विषयिताश्रयप्रतियोगिकत्यमित्यर्थः । नत्वप्रसादृश्यार्थकोय- तिप्रत्ययः । निरक्तचाक्षुपेति लौकिकान्यविषयिताशून्यचाचपेत्यर्थः इति प्रथमखण्डम् ।। विधेयत्वमिति मकारत्यन्तु नोक्तम वहिव्याप्यधूमः पर्वते इति परामोत्तर जायमानायां पर्वतेयद्विरित्यनुमितो विशेष्योभूतस्यापि यद्दे- रेच विधेयत्वात् विधेयतात्वस्य प्रकारतात्वविशेष्यतात्वाभ्यां चैलक्षण्यात तथाचोक्तानुभितिपरस्य चह्निमनुमिनोमीतिवाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेरिति । ननु विधेत्वस्य द्वितीयार्थत्ये यदिनानुमिनोमीत्यादौ निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवहिनिष्ठविधेयत्वाभाववदनुमितिविषयक शाब्दबोधः वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपक्षे नोप पद्यतेऽत आह विधेयित्वम्वेति । तादृशधातुयोगइति वढ्यादिविधेयकत्यबो- धकतृतीयान्तसमभिव्याहृतानुपूर्वकमाधातुयोगे इत्यर्थः । अन्वयइति तयाच स्यात् सच ·सप्रकाश. पहिमत्त्वेनेत्याद्यसमभिव्याहारेण तत्र पर्वतमनुमिनोमीत्यादयो न प्रयोगा। विधेयत्वा- द्यर्थे तृतीयानुशासनविरहात तृतीयान्तेन वहन्यादिविधेयकत्वं कथमुपस्थापनीयमिति न शवयम् । वैशिष्टचस्पार्थ तृतीयानुशासनसत्त्चात् विधेयतादेरपि वैशिष्टयरूप- त्वात् । अत एव रजतत्वेनशुक्तिंजानातीत्यादी ज्ञाने रजतत्वादिप्रकारकत्वस्य घटत्वेन निर्नास्तीत्यादौ सौंदडमते अभावे घटत्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्य तृतीयान्ततो वोधः । तृतीयान्तार्थरजतत्वादिप्रकारकत्व द्वितीयान्तार्थशुत्त्यादि विपयकत्वयोः विशिष्टवैशिष्ट्यवोधमर्यादयाऽवच्छेद्यावच्छेदकभावभानम् रजत- त्वेनशुर्तिजानातीत्यादी नियतं केवलमेकत्रद्वयमितिरीत्या तदुभयवोधस्य तत्राव्युत्पन्नत्वात् । अत इमे शुक्तिरजते इत्यादिप्रमापरस्य तादृशवाक्यस्य न मामाग्यम् । घटत्वाद्यवच्छिन्नवदन्यभावनिष्ठेन वन्यादिनिरूपितानुयोगितावि- शेपरूपपइन्यायभावत्वेन तदभावनिप्पटवाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यावच्छे- द्यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते। घटत्वेन वहिर्नास्तीत्यादौ च नहौधस्योक्तरीत्याss .. दारस्य पर्वतनिरूपितोद्देश्यितायती या यह्निविधेयकानुमितिस्तद्वानितियोधः । यहि- मायेनेस्यत्र तृतीयाया वैशिष्टयार्थकत्वे वद्धिमत्यविशिष्टोयः पर्वतस्तदुद्देश्यकानु- मितिविषयकबोध पयोक्तवाक्यादुपगन्तव्यः तथासति वद्धिमत्येनेत्येतत्पदासम. भिव्याहारेऽपि पर्वतमनुमिनोमोत्यस्य प्रामाण्यमापयेत वद्वित्वेन वह्निमनुः मिनोमि यतिमनुमिनोमीत्युभयविधप्रयोगदर्शनाद्वैशिष्टयार्थकतृतीयासमभिव्या- द्वितीयान्तसमभिव्याहृतोक्तधातुजन्यवोधेऽनपेक्षणादित्याह अतो वनिमत्येनेत्यादि । नन्येवं रजतेरजतत्व शुक्तौशुक्तित्वमयगाबमानस्य यथार्थ ज्ञानस्यानन्तरमपि रजतत्वेनशुर्तिजानातीति प्रयोगापत्तिः रजतत्त्वप्रकार फत्वविशिष्टं यच्छुक्तिविशेष्यकत्व तस्य तज्ज्ञाने सत्यादित्याशंक्याह तृतीयान्तार्येत्यादि । नियतमिति भानमिति पूर्वेणान्ययः । ताशवाक्यस्य रजतत्येनशुक्तिजानातीतिवाक्यस्य । नप्रामाण्यमिति . रजतत्वप्रकारकत्या- पच्छिन्नशुक्ति विशेष्यकत्वहि रजतत्वेनशुक्तयवगाहिभ्रम एवास्ति नतु प्रमा. यामितिभावः। ननु घटत्वेन बदयभावस्य पद्वित्वेनघटाभावस्य च नियातामावानामैक्यपक्षे ऐक्यात घटत्वेनवद्वयभाचे घटाभावत्वस्य घटत्वाव च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य च सत्वेन घटन्येनवढ्यभावाभिप्रायेण घटत्वेन घटोनास्तीतिवाक्यस्य प्रामाण्यस्यादत आइ घटत्वाद्यवच्छिन्नेत्यादि । वन्या- धभावलेनेति सहेतिशेषः। अवच्छेद्यावच्छेदकभावइति परस्परमितिशेष । स्वीक्रियतइति घटत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकन्यावच्छिन्नयतिनिरू- सम- तथाच ·- तत्वादिप्रकारकत्वंशाने एवान्वेतीत्याद तनापीति। अनुयोगिताया प्रथमार्थत्व- पक्षे वयनुयोगिताकन्यमितियल्लब्धं तत्स्थाने तस्या प्रथमार्थत्वाभावपक्षेऽनुयोगि. नोनयतिरिति लगते तदेनदाह वहन्यायनुयोगिकत्वस्थलीयस्येति । व्युत्पत्तियादः वश्यकत्वमिति घटत्वावछिन्नवदन्याधभावस्य पनित्यावच्छिन्नयटाग्भावसम नियनत्वेन तदभिवतयातत्र घटत्वाद्यवन्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटायभावत्वसत्त्वेऽपि नादृशाभावपरस्य घटत्येन घटोनास्ति, वन्दित्वेनवन्दिर्नास्तीत्यादिवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । उक्तस्थले च तृतीयान्ताधर्यस्य द्वितीयान्ताद्यधऽवच्छेद्यावच्छेदकभा- वसंवन्धेनान्वय इत्यपि केचिन् । तन्न । विभत्त्यर्य विभक्त्यर्यान्ययस्याव्युत्पनत्वा- त् । नच रजतत्वेनेदंतायते इत्यादी आख्यातायविपयनायां तृतीयार्थप्रकारताया निरूपितयसंवन्धेनान्वयान्नोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमिति वाच्यम् । तत्रापि रजतत्वादि- प्रकारकत्वविशिष्टधात्वर्थज्ञाननिरूपितत्वस्याख्यातार्यभानस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गभङ्गा- त् । न च तस्मात्पचति तस्माचैत्रस्येत्यादौ विभत्त्यर्थं कृतिसंबन्धादौ हेतु: विभत्त्यर्यान्वयदर्शनान्नास्त्युक्तव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । हेतुविभत्तयतिरिक्त विभत्त्यर्थस्यानन्वयनियमात् न च रजतत्वेनेदं जानातीत्यादौ तृतीयायाः कारक- विभक्तित्वाभावान्न तदर्थस्य क्रियायामन्वयसंभव इत्यगत्या द्वितीयार्थएव तदन्वय उपगन्तव्य इति वाच्यम् । मणिकारमते तस्माज्जानातीत्यादी ज्ञानादिरूप धात्वर्थे हेतुविभत्तयर्यस्य तस्मात्स्थीयते इत्यादौ च सर्वमतएव धात्वर्थस्थित्यादौ तस्यान्वयेन पटयर्थसंबन्धस्यापि " गुरुविमतपस्विदुर्गतानां प्रतिकुर्वीत भिपक स्वभेपनैरि" त्यादौ धात्वर्थेऽन्वयेन कर्मासमभिव्याहृते रजतत्वेन जानातीत्यादी धात्वर्थ तृतीयान्वयस्यावश्यकत्वेन कारकविभक्तिभिन्नविभन यथस्य क्रियाया- मनन्वय इत्यनियमात् । एवं घटत्येन वहनिर्नास्तीत्यादौ प्रथमार्थानानुयोगित्वम् प्रथमायाः संख्यातिरिक्तावोधकत्वनियमादतो नवांभाचे संवन्धएव तत् तत्रच न तृतीयार्थान्वयसंभवः । ममतु अनुयोगितासंबन्धेन वन्यादिविशिष्टाभावे तृतीयान्तार्थघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकसवैशिष्टयभानाद्विशिष्ट्यवैशिष्ठयबोधम- दिया वहन्पाद्यनुयोगिकत्वस्थलीयस्यानुयोगितयासंबद्धवन्यादेस्तादृशमतियो. पितानुयोगित्व तदाश्रयोऽभावोघटत्वेनवद्विनौम्तीत्यादिवाक्यादेव ननु घटत्येनघटोनास्तीत्यादिवाक्यात् प्रतीयते मिताकरवायच्छिन्नंयघटनिरूपितानुयोगित्वं प्रति- पत्तरित्यर्थ. । अनेनतु घटत्याधच्छिन्नप्रतियो- तदाश्रयस्यैवाभावस्य उक्तस्थलेच रजतत्वेनशुक्ति जानातीत्यादी घ । उक्तस्थलेरज- । तात- ·सप्रकाशः १६७ ताकत्येनावच्छेद्यावच्छेदकभावभानोपगमेन सामञ्जस्यात् । अनुयोगिताया नमार्थ तावच्छेदकत्वे तत्रैव वह्नयादेः प्रतियोगिनोऽन्वयः । अतस्तत्र तृतीयान्तार्थघट- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया निल्पकत्वेनान्वयं स्वीकृत्यातिप्रसङ्गवारणं सम्यक् प्रतिभाति । रङ्गेऽभेदेन रजतारोपस्थले रङ्गं रजतेन जानातीत्यप्रयोगात् । तादा- त्म्यभिन्नसक्न्धावच्छिन्नप्रकारतेय तृतीयायः । तत्रच रगरजतंजानातीति प्रयोगात्तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नमकारता कर्मत्वानुशिष्टद्वितीयादेरेवार्थः । तस्याश्च तादृशमकारवाचिपदसमानविभक्तिकपदोपस्थाप्यविशेप्यताविशिष्टायामेव ज्ञानरूप- क्रियायामन्ययः । तेन भेदारोपस्थले रहे रजतसं जानातीतिवदभेदारोपस्थले रहे रजतं जानातीति न प्रयोगः । उक्तस्थले च रङ्गरजतायोः समानविभक्तिकपदो- पस्थाप्ययोरमेदान्वयसाकासत्येऽपि नायोग्यतया तादृशान्वयः । ननु एवंसति रगरजतादिपदयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेत् का क्षतिः । न चैवं रजत- गतैकत्ववहुत्वाविवक्षायां रगानिरजतंजानातीति प्रयोगस्य स्त्रियं पंण्डितं जानाती- ति प्रयोगस्य च प्रसङ्गः सामानाधिकरण्यस्यैव समानवचनलिङ्गकत्वनियतत्वादिति वाच्यम् । समानाधिकरणयोरिव यत्पदार्थविशेप्यकत्वविशेप्टेऽभेदसंबन्धावच्छित्र- यत्पदार्थमकारकत्वस्यान्वयस्तयो रपि समानलिङ्गयचनत्वनियमात् । यज्ञपतिमतानुयायिनस्तु रहं रजतं जानातीत्यादी सामानाधिकरण्यानुरोधाद् रज. तादिपदस्य रजताभेदज्ञानविपये लक्षणा । अत एव भ्रान्तिज्ञविशेपदर्शिना प्रयुक्त- प्रामाण्य- शमतियोगिकत्येने ति घटत्यायच्छिन्नप्रतियोगिकत्वेन सहेत्यर्थः। सामअस्या- दिति घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकयद्वयभावपरस्य घटत्वेनघटोनास्तीत्यादिधा- क्यस्य न प्रामाण्यप्रसङ्गो नवा विभक्त्यर्थेविभक्त्यानन्धयनियमभङ्गइतिभावः । अभावत्यस्यानुयोगितारूपत्वपक्षेऽप्याह अनुयोगितायाइति।पतियोगिनोऽन्वय- इति निरूपितत्वेनेतिशेषः। तत्रेति प्रतियोगितायाम्। अतिप्रसङ्गवारणमिति निरुक्तव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपरस्य घटत्येनघटोनास्तीत्यस्य प्रसङ्गवारणमित्यर्थः । तृतीयार्थः जानातीत्यादिसमभिव्याहृतनृतीयार्थः । ज्ञानरूपक्रियायामिति तथाच रङ्गनिष्ठविशेष्यताविशिष्ठयद्रजतनिष्टप्रकारतावि- शिष्टज्ञानं तदाश्रय इतिवोधः । तबच विशिष्टवैशिष्टयवोधमर्यादया रगविशे- ध्यत्वावच्छिन्नत्वं रजतप्रकारतायां लभ्यतेऽतोन इमेरङ्गरजते इत्यादिप्रमापरस्य रगरजतंजानातीत्यस्य प्रामाण्यमितिभावः । उक्तस्थले रङ्ग रजतंजानातीत्यादी। लक्षणेति तथाचैतन्मते उक्तवाफ्यात् रगाभिन्नो यो रजताभेदज्ञानपिपयस्तद्विप.

·सनकाशा समित्यर्थः । एतच्च विलक्षणं विपयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमविषयस्यापि विपयत्वस्योपेयते, रक्तदण्डवानियादी दण्डादिरूपपकारांशेऽप्रकारेणापि रक्तवादिप्रकारतानिरूपितविशेप्यत्वेन दण्डादिमकारताया अवच्छेयावच्छेदका- वदित्याहुः । तन्न शोभनम् । उक्तरीत्या लक्षणां विनवोपपत्तौ तस्या अन्याय्य- त्वात् । अयोक्तस्थले आरोग्यारोपविपयवोधकपदयोनिान्वितार्यकत्वे कर्ममत्य- यस्थले लोहितो वह्निर्मायते इत्यादौ विशेष्यभेदादाक्यभेदापत्तिः। न च लोहिता- भेदज्ञानविषयोबहिरित्येव शाब्दधीरुपगम्यते न तु ज्ञाने मकारो लोहितो विशेष्यश्च वहिरिति समूहालम्बन, तथा सतिशुक्लो वह्निलोहिताजपेत्यादावपि तथा मयोगमस- जात् । दर्शितविशिष्टवैशिष्टययोधस्वीकारे लोहितादिमकारकसविशिष्टनिरूपितविशे- प्यतायाःशुलवह्नयादौवाधितत्वेनताशप्रयोगापत्तिविरहादितिवाच्यम् । तत्रलोहिता- दिपदोत्तरमकारतार्थकद्वितीयादिविरहेणलोहितादिमकारकत्वेनज्ञानभानासंभवात् । नामार्थधात्वर्ययोः साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया भकारितायाः संसर्गतया भाना- संभवादिति चेन्न । ययाहि । घटो नीलो भवति, वृक्षो नौका भवति, काष्ठं भस्म भवतीत्यादौ पात्वर्थेऽसाधारणधर्मरूपे भावे व्युत्पत्तिवैचित्र्येण नीलनौकाभस्मादे। घटधमूतलमित्यादिज्ञाननिष्ठविषयितानिरूपकतावच्छेदक द्रव्यत्वादिकं किन्तु घटत्वमूतलत्यश्चेति सावजनीनम् तशाच कथं लोहितोयतिरित्यादि ज्ञाने लोहिताभेदविषयतानिरूपितविपयताया निरूपकतावच्छेदकत्वं विषय विधयाऽभानादित्यत एतच्चेति । तन्नशोभन मिति एतदरे- लोहितयतिजानातीत्यादिसमासयटितघाक्यस्य अनभ्युपगमा- दिति क्वाचिन्फः पाठः सपयुक्तोऽन्यथा लोहितपहिंजानातीत्यादाघुपाध्यायः प्रदर्शिताया अनुपपत्तेरनिराकरणे सन्दर्भाशुद्धिःस्यादिति स्यप्रामाणिकत्येतु लोहितपद तात्पर्य ग्राहक द्विपदोत्तरवितीयैथ तादा- त्म्यसम्बन्धावच्छिन्नलोदितनिष्ठप्रकारतानिरूपितविपयत्ये लाक्षणिकमितिरीत्या समाधेयम् । घस्तुतस्तूतसमासघटितथाक्यस्य प्रामाणिकत्वे उपाध्यायमतमय सम्यक् तम्मतपवहि तवाक्यसंगतिः साधीयसीभवति । उक्तरीत्येति रङ्गं रजत जानातीत्यादी रद्रंपदोत्तरद्वितीयार्थः प्रकारत्ध रजतपदोत्तरद्वितीयार्थी विशेध्यत्यमितिरोत्येत्यर्थः । उक्तस्थलइति र रजतं जानातीत्यादौ । वाक्यमेदापचिरिति ज्ञानप्रकारताश्रयो लोहितः ज्ञानविशेष्यताश्रयोयहि रित्याफारकज्ञानस्ययोक्तवाक्याज्जायमानत्वादितिभाषः । नचेति पाच्यमितिप. रेणान्ययः । दर्शितविशिष्टवैशिष्टयवोपेति लोहिताभेदज्ञानपिपयोपद्धिरित्याकार. कोधेत्यर्थः । द्वितीयादिविरहेणेति प्रथमायाः सावेऽपि नस्याः संख्यातिरिक्षा. तस्या आह प्रमाणताया उक्तवाक्य- २२ ·व्युत्पत्तिषादः साक्षादेवान्वयः। प्रथमाया अन्तराभासमानार्थकत्वाभावात् । नौका दिपदस्य स्वार- म्भकावयवाभ्यनौकार्यलाक्षणिकतया प्रकृतिविकृत्योर्भदमतेऽपि वृक्षो नौका भवती- त्यादौ योग्यताया उपपत्तिः। तथा धात्वर्थे प्रकृतेऽपि प्रकारितासंवन्धेन लोहि- वादेः साक्षादन्वयस्यागत्योपगमात् । यथा प्रकृतिविकृतिभावस्थले वृक्षः पञ्चनौका भवतीत्यादौ प्रकृतिभूतक्षादेविशेष्यतया भावनान्वयित्वात्, तद्गतसंख्याबोधकतया प्रकृतिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य । तथा एको द्वौ ज्ञायते इत्याधुभयार्था भेदारोपस्थलीयवाक्ये एकादिपदार्थस्यारोपविशेष्यस्याख्यातार्थविशेष्यतान्वयविशे- प्यतया तत्पदसमानवचनत्वमाख्यातस्य । नचैवम् अमानितत्तेन निजायशोयुगं द्विफा- लबद्धाश्चिकुराः शिरस्थितम, इत्यत्र कथमारोप्यविशेष्यवाचकपदविरुद्धवचनत्वममा- नीतिक्रियापदस्पेति वाच्यम् । तत्रायशोद्वयस्य वास्तवत्वेन चिकुरभागद्वयस्य ,राज्ञ आरोप्यत्वेन कवेरुत्प्रेक्षितत्वात् ।आख्याताविशेष्यतान्वयविशेप्यत्वेनायशोयुगस्यैव विवक्षितत्वात् ।। इच्छार्थकधातुस्थले मुख्यविशेष्यत्वरूपं कर्मत्वं द्वितीयाद्यर्यः अतो दृष्टिसाध्यं सुखं भवत्वित्यादीच्छास्थले सुखमिच्छतीत्यादिवद् दृष्टिमिच्छतीत्यादयो न मयोगाः । अथ अहं मुखी स्यामित्यादीच्छायाः सुखादिविशेषणकतया तत्र मुखमिच्छतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिरिति चेन्न । मम मुख भवत्वित्यादिसुखविशेष्य- केच्छाया एव कदाचित्सुखादिविशिष्टात्मवोधकशब्देन विपयाभिलापात् । स्वकृत्य- धोनसिद्धिकरवरूपस्वकृतिसाध्यत्वमकारकपाकविशेप्यकेच्छाया एव पाकं कृत्या साधयानीतिपाकसिद्धयनुकूलकृत्यभिन्नव्यापारविशिष्टबोधकशब्देन विपयाभिला- र्थकत्वानङ्गीकारादिति । साक्षादेवान्वयइति तथा च नीलवृत्युत्पत्तिरूपासाधारण धर्माभयो घटइतिबोधः एषमन्यप्रापियोध्यम् । अन्तराभासमानेत्यादि यथाग्राम- गच्छतीत्यादी नामधारयर्थयोर्मध्ये द्वितीयार्थः फर्मत्वम्भासते नेयं प्रथमार्थ इति भाषः । ननु घृक्षोनौकाभषनीत्यादौ नौकाश्यसाधारणधर्माश्रयो वृक्षइति घोधी न सम्भपति घृक्षस्य नौकाजनकन्येन तद्भिन्नतया नौकावृष्यसाधारणधर्मस्य धृक्षेऽसावादिन्यता नौकादिपदस्येत्यादि तथा च स्यारम्भकाययधारभ्यत्य रूप धर्मस्य पक्षनीकोभयसाधारणत्याम्नानुपपत्तिः। प्रकृतिविकृत्योरभेदइति सांख्य भतेस्यनुपपत्तिरेषनास्तीत्यावेदयितुं भेदमतेऽपीत्युक्तम् । भावनान्वयित्वादिति आख्याताभियन्यान्वयित्यात् । निफालयद्धचिकुरेषु निजायशोयुगत्यमारोप्यते इत्याशययान् शंकते नचैवमिति । अयशोद्वये एप निकालबद्धचिकुरत्यमारोप्यते एयाशययानुत्तरयति तवायशोदयस्पेत्यादि । विशेष्यांशे भ्रमोनभयति किन्तु ·सप्रकाशः १७१ पयत् । यदिचोदेश्यसुखादेविशेपणतयापि कचिदानमानुभविकं तदोद्देश्यादिन्यव- हारनियामकः काचित्कविशेपणसाधारणो विषयताविशेपोऽभ्युपेयः । अनुमिती विशेप्यतया काचिकभानविपयसाध्यनिष्ठविधेयताख्यविपयतावत् । स एवच सुख- मिच्छतीत्यादौ द्वितीयाद्यर्थः । ग्राममिच्छतीत्यादौ ग्रामादिपदं ग्रामस्वत्वादिपरम् । अत एवच सिद्धस्य ग्रामादेर्मुख्यविशेप्यताया उपदर्शितविलक्षणविषयताया विरहेपि न क्षतिः । ग्रामादेः सिद्धत्वेऽपि स्वस्वत्वायसिद्धोपरक्तस्येच्छायां प्राधा- न्येन कचिद्भानं, विशिष्टस्यासिद्धत्वात् । तत्रैव च ग्राममिच्छतीत्यादिप्रयोग इत्यपि वदन्ति । पाकं चिकीर्पतीत्यादौ द्वितीयाया विशेप्यतारूपफर्मत्वार्थकतया कृतिप्रकारक- पाकविशेष्यकेच्छा प्रतीयते । सा च पाकं कृत्या साधयानीतीच्छा । अथवा सनो पात्वर्य विशेप्यकेच्छायाचित्वात्कृतिविशेप्यकेच्छा चिकीर्षापदार्थः । सा च पाक- कृतिर्भववितीच्छैच, प्रवर्तिका च सा भवतु मावेत्यन्यदेतत् । पाकादेश्व कृतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्यय्यते, न विच्छाया विपयत्वरूपं कर्मत्वम् । गृहस्थिती च्छामादाय गृहं तिष्ठासतीत्यादिप्रयोगापत्तेः, युक्तं चैतत् सनो धात्वर्थप्रकारकेच्छावाचित्वे ओदनभोजनेच्छादशायामोदनं बुभुक्षतइति मयोगो न स्यात् तत्र भोजनस्याप्रकारत्वात् । न च कर्मतासंवन्धेन भोज- नमकारिका यदा ओदनविशेप्यिकेच्छा तदवैतादृशप्रयोगः सा चेच्छा भोज- नयमिकेटसाधनताज्ञानात् भौजनविशिष्टौदनधर्मिकेप्टसाधनताज्ञानाद्वा । ओद- नस्य सिद्धतादशायामपि विशिष्टयमिकेप्टसाधनताज्ञानाद्विशिष्टधर्मिकासिद्धत्वज्ञान- सहिताद्विशिष्टेच्छासंभवात् । यत्र भोजन सिद्धतादशायां भोजनोत्तरकालीनगमन- प्रकारांशपवेत्ययशोयुगस्य वास्तविकत्ये एघ तत्र चिकुरत्यारोपी युज्यते इत्य तउक्तं पास्तवत्वेनेति । यथा विधेय विशेषणतयैवभासते इति न नियमः पते यतिरित्यनुमितावपि बहेरेव विधेयत्वात् तथा उद्दश्यमपि विशेष्यतयैवभासते इत्यपि न नियमः उक्तानुमितायाधेयत्वसम्बन्धेन प्रकारस्यापि पर्वतस्योद्देश्य- त्वात् विधेयत्वोद्देश्यत्वे प्रकारत्वविशेष्यत्वाभ्यां भिन्नेएयेत्यत इच्छाबोध. फपदसमभिव्याद्वारे द्वितीयाया उद्देश्यत्वार्थकत्येऽनुपपत्तिविरह इत्यत आह यदिचेत्यादि । कृतिकर्मत्वमेव साध्यत्याख्यकृतिविषयत्यमेष । अप्रकारत्वा- दिति तदिच्छायाओदनभोजनम्भवत्वित्याकारकत्यादिति शेषः । नचेति याच्य मिति परेणान्धयः । ननु सनोयदि धात्वर्थप्रकारकेच्छायाचित्यं स्यात्तदयेय रोतिरुपपद्यते तदेव तु न सम्भवति तयासति भोजनोत्तरं गमनभवत्वितीच्छाया भोजनप्रकारकतया तदिच्छातात्पर्येण वुभुक्षते इतिप्रयोगः प्रसज्येतेत्यतआह । 'यत्रभोजनेत्यादि । कर्मत्वांशइति पतश्च ओदनं भोजनकर्मभवत्यिसीच्छाऽभिप्रा.

·१७२ व्युत्पत्तिवादः लादिमकारिका भुक्तौदनजन्यपुष्टित्वादिप्रकारिका येच्छा तत्र बुभुक्षतइति प्रयोगस्य न प्रसङ्गः । मुख्यविशेप्यविशेपणतापन्नकर्मत्वांशे इच्छामकारतायाएव सन्मकृत्यर्थे भानोपगमादितिवाच्यम् भोजनं भवत्वित्यादि भोजनविशेप्यकेन्छादशायामपि बुद्ध क्षतइतिप्रयोगस्य सर्वसिद्धत्वात् । धात्वर्थविशेप्यकेच्छावोधकताया सन्मत्ययस्यावश्य- मुपेयत्वात् । न च यी व्युत्पत्तिरेवोपैयते एकव्युत्पत्त्यैव निर्वाहे व्युत्पत्तिद्वयकल्पने गौरवात्, अतएवच स्थित्यादिगोचरेच्छाया गृहादिविशेष्यकत्वस्योक्तरीत्या संभ- घेऽपि गृहं तिप्ठासतीत्यादयो न प्रयोगाः । भोजनभकारकौदनविशेप्यके च्छाविशेपदशायां बुभुक्षतइति प्रयोगसत्त्वे तु उद्देश्यताख्यविषयताया एव धात्वर्थ भानोपगमेन तस्य निर्वाहात् । नच धात्वर्थविशेष्यकेच्छायाः सन्प्रत्ययार्थत्वे पार्क चिकीपति ओदनं बुभुक्षतइत्यादौ पाकौदनादेर्द्वितीयया कृतिभोजनादिकमत्वमत्याय नसंभवेऽपि पाकश्चिकीयंत ओदनोबुभुक्ष्यत इत्यादौ कर्माख्यातेन तत्मत्यायनासंभवः तत्प्रकृतिभूतसन्नन्तधात्वर्थकृतिभोजनेच्छाकर्मत्वस्यैव तत्सत्ययेन वोध्यत्वात् प्रत्य- यानां प्रकृत्पर्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् इच्छाविपयत्त्वविशेपित कृतिभोजनादेव प्रकृत्याऽमतिपादनादिति वाच्यम् । कर्तृप्रत्ययस्थले सन्मत्ययार्थच्छाया धात्वर्यवि- शेप्यतया भानेऽपि कर्ममत्ययस्थले तस्या धात्वर्थविशेपणतया भानोपगमात् । चि- कीर्यतेपाकइत्यादौ इच्छाविशेपितकृत्यादेरेव सन्नन्तेन प्रतिपादनात, तादृशकृत्या- दिकर्मताया आत्मनेपदादिना प्रत्यायनसंभवात् । आख्यातायुपस्थितवर्तमानत्वादेश कृत्यादिविषयकेच्छा यत्र प्रकृत्यर्थः यत्रवेच्छाविपयकृतिस्तत्रोभयत्रैवेच्छायामन्वया, प्रकृत्यर्थैकदेशेऽपि नीलतरो घटइत्यादिस्थले नीलरूपादौ तरवाद्यर्यातिशयान्वयानु- रोधात् । न चैव कर्ममन्ययस्थले पि कृतिविशेपि वैन्छा सना प्रत्यय्यता, विशेषणी- भवन्ती कृतिरेव कन्वेनान्दीयताम् भवन्मते विशेपणीभूतेच्छायां वर्तमानत्वाधप- कोशे इति युक्त पाठ नत्र कर्मपदधात्वर्थपरम् कर्मत्वांश इति पाठे तु मतासम्वन्धेन भोगनप्रसारिकेन्यनुपदोक्तग्रन्थो न सङ्गच्छते तत्र कर्म ताया संस तय मुग्यशेष विशेषणनापन्नत्वाभाषादेवश्च मोशे सन् प्रक त्यर्थे इनिपदद्वय ममाना करणभिन्यवधेयम । न च धात्वर्थ विशेष्यकेच्छा याचित्यस्येव वर्मतामम्व धेन भोजनपक रवच्छासग्रहाय धान्वर्थप्रकारकेच्छा पाचिस्व प्युपगम्यनामिन्याक्तेि नचद्वयोति । अतएवेति धान्यथप्रकारफेच्छायां सप्तयत्वस्य धात्यर्थान्धयि विशेष्यन्धे द्वितीयार्थत्यस्य चानुपगमादेवेत्यर्थ मनु कर्मप्रन्ययस्थले इच्छाया धान्यर्येक् देशतया नयान्वये पदार्थकदेशानन्वयनि- यमभन इत्यतआइ मकन्यबैकदेशेऽपीति । कर्मत्वेनेनि महेति शेषः । वर्तमान सायपरेति यरन पादियोपर कलाद्भिन शाख्यातार्यस्तदन्ययवदित्यर्थ यकम ·सप्रकाश राख्यातार्यान्वयवदिति वाच्यम् । एकत्र विशेपणतयोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत- यान्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रथमान्तार्थविशेपणकर्मत्वे इच्छायांविशेषणतयोप- स्थितस्य धात्वर्थस्य विशेपणतयान्वयायोगात् । विशेष्यतया चान्वयस्यामसक्तत्वात् । धात्वर्थविशेषणतया इच्छाभानेपि तस्या वर्तमानत्वादिविशेप्यतयैव भानेनोक्तव्युत्प- त्तिविरोधविरहात् । एवं धात्वर्यस्येतरविशेषणतयोपस्थितस्य स्वातन्त्र्येण कर्मता- विशेपणत्यमयुक्ततममेव । प्रकृत्यर्थस्यैकदेशेऽपिमकृत्यर्थान्तर्गततया भासमानएप मत्ययार्थान्वयदर्शनात, नतु स्वातन्त्र्येण भासमाने इच्छारूपविशेष्यपारतन्त्र्येण कर्म- त्वान्वयोपि इच्छया कर्मत्वानन्वयेन दुर्घटः । विशेष्यान्वयिन्येव विशेषणस्य पार- तन्येणान्वयस्य विशिष्टान्वयस्थले व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् ।। अथास्तु विपयतारूपकर्मत्वे चिकीर्ण्यवेपाक इत्यादाविच्छायास्तत्परतन्त्रकृतेश्यान्वयः । उभयत्रैव पाकादे- विपयत्वात् । स्थित्यादिकर्मत्वापसिध्ध्या च गृहतिष्ठास्यते इत्यादे- रमसङ्गादिति चेत्, ओदनोबुभुक्ष्यते इत्यादौ का गतिः तत्रेच्छाकर्मनाया विपयतारूपत्वात् , भोजनादिकर्मतायाश्च तदन्यत्वात् , विशेष्यीभवदिच्छान्वयिनि कर्मत्वे भोजनाद्यन्वयायोग्यत्वेन विशिष्टान्वयासंभवात् । वस्तुतः पाफश्विकीर्दीतइत्या- 'त्राप्यगतिरेव । कृतिविशेषणतया पाकनिष्ठेच्छाविपयतायाः कृत्यविशेपणतया तन्नि- प्रकृतिविपयतायाभिन्नतयेच्छान्वयिनो विषयत्वरूपकर्मत्वस्य कृत्यन्वयायोग्यत्वान् । यदिच विशेप्यान्वयिव्यक्तावेव तत्पारन्त्र्येण विशेषणान्वयइति न नियमः अपितु तदन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नएवेति । तथा च विपयतात्यावच्छिन्नस्योभयान्वययो- ग्यतया न प्रकृतेऽप्यन्वयानुपपत्तिः । अतएवारुणयेत्यादावारुण्यनिरूपितसाध्यताया । पाकश्चिकीयते इत्यादी धात्वयकृतेरिच्छाविशेषणतयोपस्थितायाः स्यात येण कर्मत्यान्धयो सम्भवतीग्याह एवमित्यादिना । कृतिविशेपणतयेत्यादि विषयत्वसम्बन्धेन पाकस्य कृत्यंशे भानात् तस्यां विषयन्यसम्बन्धावच्छिन्नपाफ- निष्ठ प्रकारतानिरूपितकृतिविषयतानिरूपकत्वं भवति तथा च पाके इच्छीयविषय ता प्रकारतारूपा कृतिनिरूपिता पाकनिष्ठा न प्रकारता नत्र कृत्यशे विशेषण तया पाकस्यामानात कितूद्देश्यत्वाख्या विलक्षणयेत्यर्थः । तदन्वयितावच्छेदकेति विशेष्यान्ययितावच्छेदकेत्यर्थः । अरुणयेत्यादि अरुणयापिलायकवायन्या सो.

·१७४ व्युत्पत्तिवादः गोनिरूपितसाध्यताभिन्नत्वेऽपि न तृतीयाथै विशिष्टान्वयानुपपत्तिः । तत्र परम्पर या विशेप्यान्वयिसोमक्रयव्यक्तः परम्परया विशेषणान्वयिन्यत्त्यभेदवत् प्रकृतेऽपि परम्परयोभयान्वयिकर्मव्यत्यभेदोऽक्षत एवेत्युच्यते तदा भोजनकृतिर्भवतु पाकथ भववितिसमूहालम्बनेच्छामादाय पाकश्चिकीर्यतइति प्रयोगस्य कालान्तरीयकृति- विषयतामादाय दुरितव । विषयितासंबन्धेनेच्छाविशेपणीभूतकृतिव्यक्तिकर्मवान्वय स्यैव तदिच्छान्वयिनि कर्मण्यन्वयान्नायमतिप्रसङ्ग इतिचत्तथापि तदिच्छाकाले पाक इदानीं न चिकार्यतइति प्रयोगानुपपत्तिः । अन्वयितावच्छेदककृतिविपयता- त्वकृतिगोचरवर्त्तमानेच्छाविपयतात्वावच्छिन्नाभावयोस्तदा पाकेऽसचात् । नच वर्तमानकालावच्छिन्नकृतिविपयत्वत्वावच्छिन्नाभाव एव तत्र प्रतीयतेस पाकेऽवाधित इति वाच्यम् । यद्यतीतेच्छाधीनपाककृतिरपि तत्र वर्तते तदा तादशाभावस्यापि तत्र वाधात पाककृतीच्छायामसल्यामुक्तेच्छासत्त्वेऽपि च तथा प्रयोगात् । कृत्यसत्येऽपि पाककृतीच्छासत्त्वे तथा प्रयोगविरहात् कृतिविषयत्वाभावमात्रबोधस्य तत्राभ्युप- गमासंभवाच्चेतिकर्मपत्ययस्थले इन्छाधावर्थविशेषणमेव । इदन्तु तत्त्वम् । कर्मप्रत्य- यस्थलेऽपि धात्वर्थविशेपितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते तत्कर्मत्वमेव कर्माख्यातार्थ: तच्च धात्वर्थकर्मतया तद्विपयत्वम् । ओदनकर्मभोजनं भवतु, पाकविपयककृतिर्भव- त्वित्यादीच्छायां च पाकौदनादीनां तधेच्छाविपयतया तत्कर्मत्वमक्षतम् । गृह- मंत्रीणातीतिश्रुतौ तृतीयार्थः साध्यत्वं तच्च प्रयोज्यत्वापर पर्यायम् तस्य सोम कर्मकक्रयणेऽन्वयः तथाचाऽऽरुण्यादिविशिष्टगोनिरूपितसाध्यतापत्सोमकर्म का यणामुकूला भावना प्रतीयते तत्र विशिष्टान्वयमहिनाऽऽरुण्यादेरपि सोमक्रयणेऽ न्वयो भवति सच न साक्षात् सम्भवति आरुण्यस्यामूर्तत्वात् किन्तु गोरूपद्रव्य परिच्छेदद्वारा पपश्चारुण्यनिरूपिता साध्यता गोपरिच्छेदहारा गोनिरूपितातुप्ता स्यता साक्षादेवेत्युभयो देऽपि साध्यताश्रयनयणव्याक्तेरक्यान्नानुपपत्तिस्तथा प्रकृ: तेऽपी तिभावः। परम्परयाविशेष्यान्वयीति साध्यताद्वारा गोसम्बन्धीत्यर्थ.। पर- म्परयाविशेषणान्वयीति स्वाश्रयगोसाध्यताद्वागऽऽरुण्यादिसम्बन्धीत्यर्थः । तदिच्छाकाले भोजनकृतिर्भवतु पाकश्चभववितीच्छाकाले ताशाभावस्यापि वर्षमानकालावच्छिन्नकृतिधिपयतात्वावच्छिन्नाभावस्या- पि । तत्रवाधादिति पाकेयाधादनुपपत्तिरित्यर्थः । तथाप्रयोगादिति पाक इदानींनचिकीयते इत्यादिप्रयोगस्य प्रामाणिकत्वादित्यर्थः । तथाप्रयोगविरहा- दिति पाकइदानी नचिकीर्यते इत्यादि प्रयोगविरहात् । तद्विषयत्वमिति 'इच्छीयधात्वर्थनिष्ठयिषयतानिरूपितफर्मत्वनिष्ठविषयतानिरूपितविषयत्यविशेष ·सप्रकाश स्थित्पादीच्छायां गृहादेः स्थित्याधारत्वादिनव विषयत्वमिति न गृहादेस्तिष्ठासा- दिकर्यत्वम् । अतएव यदोदनव्यक्तिकर्मकभोजनमासिट्मथच भोजनकर्मतया तदिष्ट तत्रायमोदनो बुभुक्ष्यतइत्यादेः दर्शनादिविषयत्वेन गगनादिगोचरेच्छास्थले च गगनं दिसतइत्यादेश्व प्रयोगस्य नानुपपत्तिः । नवा ओदनादिरूपकर्ममात्रोपरागेण यत्र भोजनादीच्छा दैववशेन च तद्भोजनादिकं विपादिकर्मकमपि तत्र विपं बुभुक्ष्यत- इत्यादयः प्रयोगाः । कर्दमत्ययस्थलेऽचि च तादृशविपयनारूपं कर्मत्वमेवेच्छाविशे- पणतया भासते न तु धात्वर्थकर्मत्यम् । धात्वर्थविशेपणतया तत्पदार्थकर्मत्वविशिष्ट- भोजनादिनिरूपितविपयिताया नियमतइच्छायां भानोपगमेनोक्तस्थले विपं घुभुक्षते चैत्रइत्यादिप्रयोगवारणेऽपि गगनंदिक्षतेचैत्रइत्यादिप्रयोगस्य दुरुपपादत्वात् । इद- न्तु योध्यम् । सन्मतिपायेच्छायां धात्वर्थकृतिभोजनादेः कैवलविशेष्यतासंबन्धेन न विशेपणत्वम् तथासति परकर्तुककृतिभोजनादिगोचरेच्छावति अयं चिकीर्पति बुमुक्षतइति प्रयोगप्रसङ्गात् , किन्तु विशेप्यिता समानकर्तृत्वोभयसंवन्धेनैव, उक्ताति- मसङ्गवारणायेच्छासमानकर्तृत्वेऽपि सन्प्रत्ययवाच्यतां स्वीकृत्य क्रियायां तदन्वयो- पगमो न साधीयान् इच्छान्तरसमानकर्तृकत्वमादाय दर्शितस्थलेऽतिमसङ्गतादव- स्थ्यात् । स्वसमानकर्तृकत्वस्य वाच्यत्ये तत्तदिच्छारूपपदार्थानामननुगमेन व्युत्प- रूपमेवकर्मत्वमिति पर्यवसितम् । नवेति प्रयोगाइत्यनेन सम्बध्यते । इच्छा- विशेपणतयेति निरूपकत्वसम्बन्धेनेतिशेषः । भानोपगमेनेति तथाच विषकर्म- कत्वविशिष्टभोजन निरूपितविपयिता विपभोजनेच्छायामेवास्ति नत्योदनभोजने च्छायामत: प्रकृते विर्षवुभुक्षते इत्यस्यनापत्तिरित्यर्थः। दुरुपपादत्वादिति गगन- कर्मकस्य विशिष्टदर्शनविपयिताया भानासम्भवाद् गगनकर्मकत्वविशिष्टदर्शनस्या- प्रसिद्धरतइच्छान्वयिविषयत्वरूपमेवकर्मत्यम्याच्यमितिभाषः । सम्बन्धेनवेति वि. शेषणत्वमितिपूर्वेणान्वयः। इच्छा इच्छासमानकर्तृकत्वञ्चमयमपिसन्प्रत्ययार्थः तत्रे- च्छाऽऽख्यातार्याश्रयत्वादावन्वेति इच्छासमानकर्तृकत्वञ्चसनप्रकृतिधात्वर्थेऽन्वेति चित्रोभुक्षतेइत्यादौ इच्छासमानकर्तृकभोजनेच्छाश्रयश्चेषइतियोधइत्युपगन्त- मतपण्डयितुमहि उक्तातिप्रसङ्गवारणायेति । व्युत्पत्त्यनुपपत्तिः शक्तियहानुप- पत्तिः । इच्छाकर्मत्वेनेत्यादि तृतीयादयंवैशिष्टयार्थकम् । पाकीयतीत्येतद्धटक- पाकादिपदरूपंयत्कृदन्तं तत्कर्मयाचकतण्डुलादिपदादपि न द्वितीयाऽतस्तण्डलस्य- पाकोयत्येवतत्रप्रयोग इत्याद कृदन्तकर्मत्वविवक्षायामिति । प्रकृतिवञ्चकारकमि- तथाच ·१७६ घ्युत्पत्तियाः त्यनुपपत्तिः नच समानक कत्वस्य संवन्यत्वोपगमे तत्र शक्तिग्रहफानुशासनविरोधा यतो धातोःकर्मणःसमानकर्ड कादिच्छायांयेति, सन्यत्ययकर्त्रं सनः समानक फत्वार्थकतां न प्रतिपादयति तस्य हीच्छाकर्मत्वेन वत्समानकत्येन च स्वार्थपर- दातोरिच्छारूपार्थे सन् भवतीत्येवार्यः इच्छाधात्वर्थयोः संसर्गतया समानकरीकत विवक्षायामपि समानफफत्वोपरक्तार्थपरत्वं धातोनिवहतीतीच्छामात्रे शक्तिप्राहक तत्सूपमिति ॥ सुबन्तोतरेपछार्यविहितक्यचकाम्यजन्तस्य धातोरिपछार्यफतया सन्म- त्ययान्ताविशेषेऽपि सन्नन्तधातुवन्नसकर्मकना । तदन्तर्गतमातिपदिकस्यैव कर्मको धकतयेच्छायाः कर्माकाहाविरहात नच पुत्रीयति पुत्रकाम्पतीत्यादौ फ्यनादि त्यर्थपुत्रादेः क्रियात्वामानाकर्मकत्वेऽपि आत्मनः पाफमिच्छति पाफीयतीत्यादी मकृत्यर्थपाकादेः सकर्मकतया सन्नन्तसमुदायवत् क्यान्तपाकादिसमुदायस्य सकर्म- कवाया दुरितया तण्डुलंपाकीयतीत्यादिपयोगापत्तिरिति वाच्यम् । कृधातुममा- नार्थयतेरिव सन्नन्तसमानार्थकस्य ययजन्तादेरपि कर्मतावोधकसुप्साकाङ्गत्वानुप- गमेन तथा प्रयोगामसङ्गात् , कृदन्तकर्मत्वविवक्षायां तु पष्ठया पापाद् द्वितीयापा अमसक्तेश्च । नच धात्ववयवकृयोगे फकर्मणोः कृतीत्यस्य द्वितीयावाधकत्ये कंस- कर्मकवधाचष्टे कसंघातयतीत्यत्र द्वितीया न स्यात कंसस्याख्यानकर्मलायोगेन वकर्मतयैव तदुत्तरं द्वितीयासमर्थनादिति वान्यम् कृदन्तोत्तरं यत्राख्यानार्थ णिच् सत्र प्रकृतिवच्चकारकमित्यनेन कृदन्तकारकस्य प्यन्ततत्मकृतिमतिपाद्यक्रियाकार- कतुल्यत्वानिदेशात् राजानंगमयति मूर्यमुद्गमयतीत्यादौ ण्यन्तधातुयोगे यथा प्रकृत त्ययक्रियाकर्तुः कर्मत्वं तथा कृदन्तोचरणिच्मयोगेऽपीत्याख्येयगत्युद्गत्यादिकः कर्मतया तदुत्तर द्वितीयेतिण्यन्तधातुयोगे यथा प्रकृतेः कर्मणो द्वितीयान्तता तथा णिप्रत्ययान्तकृदन्तकर्मणोऽपीति लाभात् कृदन्तकर्मणः कंसादेद्वितीयोपपत्तिः । त्यनेनेति आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे फुल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतियच्चकारकमि. त्यनुशासनेनेत्यर्थः । कृदन्तकारकस्य कृदन्तार्थस्ययत्कारकतस्य । ण्यन्तधातुयो- गेयथेत्यादि गमयतिदेवदत्तोयज्ञदत्तमित्यादौ गमनफ्रियाकर्तृयज्ञदसयाचकपदा- घथागतिधुद्धीतिसूत्रेण द्वितीयाभवतितथेत्यर्थ । आख्येयेत्यादि आख्यानकीभूतोयो गत्युद्गत्यादिस्तत्कर्तृराजसूर्यादेरित्यर्थः। कर्मतयेति निरुतातिदैशिककर्मतयेत्यर्थः 1 द्वितीयनीति एतदने अतइति पूरणीयम् इतिशब्दोवा तदर्थक । भात्वेकदेश ·कताया दुरितया तण्डुलंपाकीयतीत्यादिप्रयोगापतिरिति वाच्यम् । कृधातुममा । 'अप्रसक्तेश्च । नच धात्ववयवकृयोगे कतकर्मणोः कृतीत्यस्य द्वितीयावाधकत्वे कंस कर्मकवधमाचष्टे कसंघातयतीत्यत्र द्वितीया न स्यात् कंसस्याख्यानकर्मत्वायोगेन गत्युद्गत्यादिस्तत्कतराजसूर्यादेरित्यर्थः। कर्मतयेति निरुकातिदेशिककर्मतयेत्यर्थः १७६ व्युत्पत्तिवादः स्यनुपपत्तिः नच समानककत्वस्य संवन्धत्वोपगमे तत्र । यतो धातोःकर्मणःसमानकत कादिच्छायांति, सन्प्रत्ययकसूत्र सनः समान कत्वार्थकतां न प्रविपादयति तस्य हीच्छाकर्मत्वेन वत्समानकर्तृत्वेन च स्वार्थपर दातोरिच्छारूपार्थे सन् भवतीत्येवार्यः इच्छाधात्वर्थयोः संसर्गतया समानककता विवक्षायामपि समानककत्वोपरक्तार्थपरत्वं धातोनिर्वइतीवीच्छामात्रे शक्तिपात तत्मूत्रमिति ॥ सुवन्तोतरेच्छार्थविहितक्यचकाम्यजन्तस्य धातोरिछाकवया सन्म त्ययान्ताविशेषेऽपि सन्नन्तधातुवन्नसकर्मकता । तदन्तर्गतमातिपदिकस्यैव कर्ममेरे धकतयेच्छायाः कर्माकाङ्क्षाविरहात् नच पुत्रीयति पुत्रकाम्यतीत्यादौ क्यजादिना त्यर्यपुत्रादेः क्रियात्वाभावेनाकर्मकत्त्वेऽपि आत्मनः पायमिच्छति पाकीयतीत्यावी मकृत्यर्थपाकादेः सकर्मकतया सन्नन्तसमुदायवत् क्यजन्तपाकादिसमुदायस्य सक नार्थयतेरिव सन्नन्तसमानार्थकस्य क्यजन्तादेरपि कर्मतावोधकसुप्साकाङ्कत्वानुप गमेन तथा प्रयोगामसगात् , कृदन्तकर्मत्वविवक्षायां तु पष्ठया वाधाद् द्वितीयास वधर्मतयैव तदुत्तरं द्वितीयासमर्थनादिति वाच्यम् कृदन्तोत्तर यत्राख्यानार्थ गिर तत्र प्रकृतिवच्चकारकमित्यनेन कृदन्तकारकस्य ण्यन्ततत्प्रकृतिप्रतिपाद्यक्रियाकार कतुल्यत्वातिदेशात् राजानंगमयति मुर्यमुद्गमयतीत्यादौ ण्यन्तधातुयोगे यया प्रा. त्यक्रियाकर्तुः कर्मत्वं तथा कृदन्तोत्तरणिप्रयोगेऽपीत्याख्येयगत्युद्गत्यादिका कर्मतया तदुत्तरं दितीयेतिण्यन्तधातुयोगे यथा प्रकृतेः कर्मणो द्वितीयान्तता तथा णिअत्ययान्तकृदन्तकर्मणोऽपीति लाभात् कृदन्तकर्मणः कसाद्वितीयोपपत्ति । त्यनेनेति आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे फुल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवयकारकमि. त्यनुशासनेनेत्यर्थः । कृदन्तकारकस्य कृदन्तार्थस्ययत्कारकंतस्य । ण्यन्तधातुयो. मेययेत्यादि गमयतिदेवदत्तोयज्ञदत्तमित्यादौ गमनक्रियाकर्तृयज्ञदतवाचकपदा यथागतिधुद्वीतिसूत्रेणद्वितीयाभवतितथेत्यर्थ ।आख्येयेत्यादि आख्यानकर्मीभूतोयो । द्वितीयेतीति एतदने अतइति पूरणीयम इतिशब्दोवा तदर्थकः। धात्वेकदेश ·सप्रकाशः १७७ विवक्षायां तृण्डलस्यपाकीयतीतिप्रयोग इप्यतएव कारकविभक्त्यर्यस्यत्ये- देशेनाप्यन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । सम्बन्धविवक्षायां च न तथा प्रयोगः । वस्तुतः .. तधामयोग इप्यतएव । नच तत्र वृत्त्येकदेशेन पयर्थान्वये प्रतियोगिपदादन्यद्यदन्यत्कारकादपीतिव्युत्पत्तिविरोधइति वाच्यम्, तादृशव्युत्प- सेरमेदान्वयस्थलएव स्वीकारात । वृत्त्येकदेशेन भेदान्वये वाधकाभावात् अतएव घर- दिस्य राजमातङ्गा इत्यादिप्रयोगो नेप्यते इप्यते च पितुःस्वर्गकाम इत्यादिप्रयोगः । नच कारर्कपदप्रतियोगिपदयो दनिवेशनमफलमिति वाच्यम् तन्निवेशस्य दृष्टान्त- .त् यथा प्रतियोगिपदायर्यस्य कुत्रापि अभेदान्वयो न भवति तथा वृत्त्येकदेशेनान्यपदार्थस्येत्यर्थे तात्पर्यादिति ध्येयम् । अभेदविवक्षायां पण्डितपुत्री- गति मवीरपुत्रकाम्यतीत्यादिप्रयोगाभाववत् परपुत्रादिगोचरेच्छावति पुसि पुत्री- पतीत्यादयो न प्रयोगाः । सुपात्मनाक्याजत्यादिना इच्छाकर्तृसम्बन्धि पदिच्छाकर्म तद्बोधकमुवन्तात् क्यचकाम्यचोविधानात् । संवन्धित्वं च सम्पन्धि वेत:भातत्वमन्यथा यस्येच्छाकर्तुः पुत्रोऽसिद्धस्तस्यापि स्वीयत्वेन पुत्रेच्छादशायां पुत्रीयतीत्यादिप्रयोगस्य सर्वसिद्धस्यानुपपत्तेः । उक्तस्थले पुत्रीयतीत्यादिवाक्यस्य मामाण्यवारणाय च क्यजाद्यर्थच्छायां पुसदेषिपयित्वमात्रं न सम्बन्धः किन्तु वांशे भासमानसंवन्धस्य प्रतियोगितया यो विपयस्तादृशपुरुपद्दत्तित्वसहितमित्यु- पेयम् । स्वसंवन्धस्य क्यानाधवाच्यत्वेऽप्युक्तसंवन्धेनैवेच्छायाँ सुवन्तार्यस्यान्वयइति कर्मत्यान्ययविवक्षायांकर्मणिषष्ठीभवतीत्याद तथाविवक्षायामिति । यदन्यत्कारका 'दपीति पतदमे वृत्तिशब्दकदिशायें न तस्यान्ययइष्यते इत्यस्तिपाठः । भेदनिवे- शनमफलमिति वृश्येकदेशेऽभेदेनेतरपदार्यान्वयो न भवतीत्युक्त्या निरूपकात्म- कमतियोगिपदार्थस्य कारकास्यच भेदान्धययोधे पवसाकाङ्क्षस्यान्वयेबाधकामा वादितिभाय ।उक्तव्युत्पत्तिरोिधात पण्डिताभिन्नपुत्रविषयकेच्छापानित्यर्थे पण्डि- तपुत्रीयतीतिप्रयोगोनभवतीया अभेदविवक्षायामिति । सम्बन्धित्वञ्चेति सुपआ. स्मनः क्यजितिसूत्रार्यघटकमितिशेषः । भातत्वानुक्तौदोषमाह अन्यथेति । उक्त- स्थलइति चास्यपुत्रोभषत्वितःच्छाया मैत्रे सत्यस्थले। स्वांशइत्यादि पुत्रांशे भास मानोयइच्छाकर्तृसम्बन्धित्वरूपःसम्बन्धस्तत्प्रतियोगित्व विशिष्टोयो विपयइत्यर्थः चरे ममपुत्रोभपत्वितीच्छासायाचित्रापुत्रीयतीतिप्रयोगोभवति साचेच्छाचैप्रसम्म न्धित्यप्रकारिका पुत्रपिशेध्यिकाइते पुत्रांशभासमानो योजन्यत्याविरूपासम्बन्धस्त- प्रतियोगित्यंचत्रेशनस्थलमैत्रेपोतिभावः । सहितमिति सहित इतियुक्तः पाठः तस्य सम्बन्धइत्यनेनान्वयः अययोक्तसहितंविषयत्वंसम्बन्धइतिसगमनी- .

·ल्योभृत्यइतिज्ञानेपुषतुल्याभैदावगाहित्वमक्षतमेव निनूपमेयोनाम तुल्यत्वाश्रयः नचैवमिति । तस्य पुत्रपदस्य । कर्मवाचकत्वमिति पुवादितुल्यो नृत्यादिरेवेति पुत्रादितुल्यार्थकत्वं कर्माभूतभृत्याधर्थकत्वमपि प्रारमेव आवश्यकश्च कर्मादि. १७८ व्युत्पत्तियादः व्युत्पत्तिमदर्शनायैव सूत्रआत्मनइत्युपात्तम् । आत्मनइति पठ्चर्थसंबन्धश्च न, धातो: कर्मण इत्यादिसूत्रानुसत्तायामिच्छायामन्वेति, अव्यावर्तकत्वादुक्तार्थलाभामयोज- नकत्वात्, अपितु सुप इत्यर्थ सुबन्तादित्यत्र, सचेच्छाकर्तुः संवन्धितयेच्छाविषय- त्वम् एवंचेच्छाकर्मणः स्वन्तादिच्छाकतुरिच्छायामिति वृत्तावपीच्छाकर्तुःसुबन्ता दित्येव योजना कार्या यथाश्रुते दर्शितानुपपत्तेरिति ध्येयम् । भृत्यं पुत्रीयतीत्या- दावाचारार्थविहितक्यजन्तस्य सकर्मकत्वं युज्यतएव तथाहि तमिवाचरतीत्यर्थं उपमानवाचिनः क्यच् विहितः तमिवाचरतीत्यस्य तत्तुल्यं जानातीत्यर्थः आचार- पदस्य व्यवहारमूलज्ञानपरत्वात् । तुल्यतयाज्ञानं च क्यजः तच्च सकर्मकमेव तत्र तुल्यत्वे प्रतियोगितया पुत्रादेरन्वयः । पुत्रादिपदमेव वा गौण्या पुत्रादितुल्यपरम् ज्ञानमात्रं क्यजथस्तत्र च स्वाभेदावगाहित्त्वसंवन्धेन पुत्रादितुल्यस्यान्वय । नचैव पुत्रादिपदमुपमेयार्थकमेव न तूपौनार्थकमिति कथमुपमानादाचारइत्यनेन तदुत्तरं तियोगितय गनपुत्राद्यर्थकत्वात् । अतएव तस्यकर्मवाचकत्वं पुत्रादितुल्यस्याचार- को विधानं सङ्गच्छत इति वाच्यम् । पुत्रादिपदस्य तुल्यार्थकत्वेऽपि तुल्यत्वभ- कर्मत्वात् सम्यगुपंप पर्वमते उपमानपदस्य कर्मवाचकत्वमाचारकर्मविशेषणतुल्य- ताप्रतियोगिवोधकत्वरूपं चोथ्या मिवाचरतीत्यस्य पुत्रं यथा व्यवहरति तय व्यवहरतीत्येवार्यः, व्यवहारश्च प्रतिपाल्यलादिनानं प्रतिपालनादिरूपोव्यापारो वा एपंच पुत्रीयतीत्यस्य पुत्रकर्मकव्यवहारतुल्यव्यवहारतेत्यर्थः । मुखचन्द्रादेर्यथा स्वजन्याडादस्य तुल्यतयोपमानोपमेयभावस्तथा पुत्रभु.पारपि स्वकर्मकव्यवहारत- यम् । सुपइत्यर्थइति सुपइत्यस्य सुवन्तादिति यो स्तघटकसुबन्ते इत्यर्थः । विषयत्वमिति तथाच इच्छाकर्तृसम्बन्धि रिछाकर्म तो कसुवन्ता- रक्य जिति सूधार्थ सम्पन्न. 1 इत्येवयोजनेति तत्रापि ष्ट्यर्थ सम्बन्धपवेत्यतउ. तार्थेयधपर्यघसानमित्यर्थः। सकर्मकमेवेति तथाच यविशेष्यकपुतुल्यत्वप्रकार रकज्ञानाभयइत्युक्तवाक्याोध । स्वाभेदावगाहीतियपदं पुत्रनुल्यार्थकम् पुरतः तथाच पुत्रपदस्य पुत्रनुल्यार्थकत्वे तस्योपमेयवाचस्तया न क्यसंभवतीत्याशंकते वाचकत्यम् उपमानदाचारे इत्यनेन उपमानापबन्तादाचारेऽर्थेक्यधिः धानादिति भाय. । पूर्वमते पुत्रनुल्यन्याकारणभूत्यविशेष्यकवोधोपगमपले । उपमानपदस्य पुपादिपदस्य । आचारकर्मेत्यादि । तथाचाचारकर्मभृत्यादि ·समकाशः १७२ ल्यतया स इति पुत्रपदस्योपमानवाचिता आचारनिष्ठसादृश्यप्रतियोग्याचारफर्म- वाचिता च । आचारसहशाचार एव क्यचोऽर्थः प्रथमाचारे कर्मतासंवन्धेन पुत्रा 'देरन्वयः अमाद्यन्तात् क्यच्प्रत्ययविधानेऽपि धात्ववयवतया लुप्तस्यामादेनियमेना- नुपस्थितेः कर्मत्वस्य सम्बन्धतया भानमुपेयते । यथा राजपुरुप इत्यादिसमासरू- • पमातिपदिकावयवतया लुप्तपठ्यादिपतिसंधानानियमादिभत्त्यन्तार्थविशिष्टे पूर्व- पदलक्षणोपेयते । द्वितीये आचार भृत्यस्य कर्मतया क्यजन्तस्य सकर्मकत्वमिति ॥ कुटयां प्रासादीयतीत्यादावाधाररूपोपमानवाचिसप्तम्यन्तोत्तरविहितक्यजन्तस्य न सकर्मकता तत्र च प्रासादाधिकरणकाचारतुल्याचार क्यजन्तार्थः स चावस्थानरूप एवेत्यकर्मक इति कुट्यास्तत्राधिकरणतया ततः सप्तम्येव | अवस्थानयोः साम्यं चैकजातीयसुखजनकत्वादिना अविशेषज्ञानविषयत्वेन वा ॥ हंस इवाचरति हंसा- यते हंसतीत्यादावुपमानवाचिकर्तृवाचकपदोत्तरवि हितक्यडन्तकियन्तधातुरप्यकर्म- कस्तत्र हंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यान्ताद्यर्थत्वेऽपि गम्या- दिमतिपाद्यतावच्छेदकसंयोगादिरूपफलानवच्छिन्नस्यैव तदर्थत्वोपगमात् । शब्द- ज्ञानादिरूपसविपयकव्यापारात्मकस्याचारस्य कचित्तदर्थत्वेऽपि विपयरूपफर्माव- दस्यैव तस्य तदर्थत्वोपगमात् । कर्मावरुद्धस्य च कर्मान्वयनिराकात्वादित्या- दिकं स्वयमूहाम् । कृत्यर्थकधानुयोग इष्टसाधनत्वादिलानविशेष्यताप्रयोज्यसाध्यता- ख्यविषयताविशेप एवं कर्मत्वं द्वितीयादेरर्थः, नतु विषयतामात्रम् या घट करोतीति प्रयुज्यते तत्र कपालं करोति, जलाहरणं करोतीत्याद्यपयोगात् । अथ काशान् कटं करोति, काष्ठं भस्म करोतीत्यत्र काशकाष्ठादिपदोत्तरद्वितीयानुप- पत्तिः तत्र कृतिनिरूपितोक्तविपयताविरहादिति चेदुपादानीयविलक्षणविपयतापि विशेषणयत्पुत्रतुल्यत्वं तत्पतियोगि पुत्रघोधकत्वमित्यर्थ । पूर्वपदलक्षणोपयत इति नतु विभक्त्यर्थः स्वातन्त्र्येणभासते तथाऽनापि विभक्त्यर्थो न स्वातन्त्र्येण भासते किंतु सम्बन्धतयेत्यर्थः । कुटयाप्रासादे इवाचरतीत्यर्थेऽधिकरणाच्चेति. वक्तव्य मिति यात्तिकविहितफ्यजन्तस्थले उपमेयवाचकपदोत्तरसप्तमीमुपपादयति कुख्यामित्यादिना । फलानवच्छिन्नस्यैवेति हंसकर्तृकव्यापारसदृशव्यापारस्य क्यजन्ताद्यर्थत्यादित्यर्थ- पवञ्च फलापच्छिन्नव्यापारस्याबोधनान्न सकर्मकत्य- मिति । ननु आचार्यायते इत्यादी आचार्यकर्तृकाचारसदृशाचारस्य क्यज- सकर्मकपव धर्ममुप दिशतीत्यादिप्रयोगात् एव पण्डितायते इत्यत्र पण्डितकर्तृकाचारसदृशाचारस्य क्यजन्तापयत्यं तचाचारो ज्ञानरूपः सकर्मकपयेत्यत आह शब्दज्ञानादीत्यादि उपशाश्च उपदेशरूपः न्तार्थत्वं तत्रचाचार ·4 . व्युत्पसिषादः वितीयासा च बितीयान्तरोपस्याप्यसाध्यीयविपयताविशिष्टायामेवकृता- चन्वेति' अतः कटादिरूपकर्मान्तरासमभिन्याहारण काशान्करोतीत्यादयो न -मयोगाः । अथैवमपि काष्ठं भस्म करोति, दुग्धंदघि करोतीत्यादौ काष्ठदुग्धादः कर्मत्वानुपपत्तिा तस्प भस्मध्यायुपादानताविरहात् । काप्ठदुग्धादिनाशानन्तरमेष तदारम्भकपरमाणुभिभस्मदध्याघारम्भादुत्पत्त्याययस्यैवोपादानत्वात् विभिन्नकाली नियोश्चाधाराधेयभावविरहात्, कारणस्यैवोपादानत्वमिति नियमाच । नच परिणा- मवादविद्वेपिणां नैयायिकानां काष्ठादेर्भस्मादिरूपद्रव्यान्तरकारणत्वमपितु प्रतिब- 'न्धकत्वमेव द्रव्यवति द्रव्यान्तरानुत्पत्तेरिति चेन, कर्म हि त्रिविधं भवति। माप्यं प्रकृति विकृती च तत्र प्राप्यं कर्म क्रियाजन्यफलशालि क्रियाविषयश्च गम्यादेामादि ज्ञानादेविषयच । क्रियानिप्पाचं यत्तद्रिकृतिरूपम् यथा पाकादेरोदनादि यथा वा -कृतेर्माल्यादि कटादि च । प्रथम तण्डुलादिरूपपूर्वद्रव्यं विनाश्यौदनादेनिर्वर्तनम् । द्वितीये पुप्पादिरूपपूर्वद्रव्यमविनाश्यैव संदर्भादिरूपविशेषणनिप्पादनेन विशिष्टस्य • माल्यादेनिर्वर्तनम् । तृतीये च काशादिरूपपूर्वधर्मिणमविनाश्य तत्रैव कटादिरूपध- अयमाशयः उक्तस्थले न केवलःशब्दआचारः किन्तु धर्मापदेशात्मकः सच धर्म बोधकशब्दरूपएव एवध फर्माधरुद्धस्य कर्मान्धयाकाडाभावाप्न सकर्मकत्वम् पर्वपरत्रापि न केवलंशानमाचारः किंतु धर्मादिविषयकंज्ञानमतः कर्मावरुद्ध 'तया न कर्मान्वयाफा त्यतोन सकर्मकत्वमिति । साध्यीयविपयतेति साध्य निष्ठसाध्यत्वाख्यविषयतेत्यर्थः । कतावन्वेतीति तथाच काशानकटंकरोतीत्यतः काशोपादानककटसाध्यककृतिमानितिबोधः । तदारम्भकपरमाणुभिः का दुग्धांघारम्भकपरमाणुभिः । उत्पत्याश्रयस्यैवेति कपालेघटउत्पद्यते इत्यादिव्यध- द्वारात् अवच्छेदकतासम्बन्धेनोत्पत्तिःकपालेवर्तते इत्युपपादितमस्माभिः मागेव। परिणामघादिनां सांख्यानां मते काष्ठम्यैष परिणामविशेषोभस्म दुग्धस्यैव च परि- जामोदधीत्यतस्तन्मते नानुपपत्तिरत आह परिणामवादविद्वेषिणामिति । प्रतिवन्ध कत्वमेवेति जन्यद्रव्यत्यावच्छिन्नम्प्रति समवायेनद्रव्यत्वेन प्रतिवन्धकत्वात्। तत्र द्रव्यत्वस्य नित्यानित्यवृत्तितया प्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वात् जन्यत्वस्यप्रवेशः कपालादौसमवायेनघटाश्रये पाकजरूपोत्पत्युपपत्यर्थ द्रव्यत्वस्यच प्रतिवध्यताव- ज्छेदफतयामधेशः नच प्रागभावेनैवनिर्वाहे किमित्युक्तप्रतिबन्धकत्वमङ्गीकार्यमिति काच्यम् यत्र तद्घदनाशानन्तरं तदारम्भककपालाभ्यामेव घटान्तरमुत्पद्यते तत्र पूर्वघटोत्पत्तिद्वितीयक्षणे घटान्सरानुत्पत्तिरुक्तप्रतिवन्धकत्वकल्पनादृते नोपपद्यते तत्र कारणीभूततत्तत्प्रागभाधकपालसंयोगादीनां सत्यादतः प्रागभावकारणत्ववा- दिभिरप्युक्तप्रतिवन्धकत्वमवश्यम्धाच्यमिति बोध्यम । क्रियानिप्पाद्यमित्यादि अत्र प्रतिषिचारानन्तरं विकृतिविचारोषोभ्यः । संदर्भादिरूपेति संप्रथ. - 14 ·समफाश: मिनिष्पादनम् क्रियया ईदृशं च कर्म प्रकृतेरसमभिन्याहारस्थले निर्वर्त्यमुच्यते । वण्ड- लानोदनं पचति, कुसुमानि स्रनं कराति, काशान् कटं करोतीत्यादौ प्रकृतिसमभि- व्याहारस्थले निर्वय॑ते निप्पाद्यते यदिति व्युत्पत्त्या यद्यप्योदनादेरपि निर्वर्त्यतास्ति तथापि तद्व्यावृत्तमेव पारिभापिकं नियंत्वम् । तदुक्तमभियुक्तैः " सती वाऽवि- धमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाथीयते तस्य निर्वय॑त्वं मचक्षत इति । यस्य विकृतिकर्मणो नाश्रीयते न प्रयुज्यतइत्यर्थः । एवंच तत्रतत्रौदनादे- 'विकार्यकर्मण्येवान्तर्भावः । तदुक्तम् “क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानादा तत्माप्यमिति कथ्यते ॥ यदसज्जायते पूर्व जन्मना यत्मकायते। तन्निवत्यै विफार्य च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्। प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किश्चित्काष्ठादि 'नादिरूपेत्यर्थः। प्रकृतेरसमभिव्याहारस्थले ओदनंपचति मजकरोति कटंकरोतो त्यादौ । कारिकाविवृणोति यस्येत्यादि तथाचोक्तहरिकाया अयमर्थः । 'यस्य' 'पिकृतिभूतकर्मण; मोदनादे.कुण्डलादेया प्रकृतिः' समवायिकारणं 'सतीषा' का- । यत्पित्तिमाक्क्षणे विद्यमानमपि तण्डुलादिकम् ‘विद्यामानावा ' मुण्टलादिकार्य समये विद्यमानमपि कनकादिकं नाश्रीयते, नप्रयुज्यते । तस्य' कर्मणः निर्वत्यै त्वं प्रचक्षते, इति । नन्वेवं तण्डुलानोदनपचति वीरणंकटकरोतीत्यादौ समवायिकारण तण्डुलादिषाचपदसमभिन्याहारे ओदनादेः कस्मिन्नन्तर्भावोऽत आइ एवश्चेति । विकार्यकर्मण्येवान्तर्भावइति अत्रेदमवधेयम् हरिभिः प्राप्य नित्यविकार्यञ्चेति 'विविधकर्म उक्त्वा प्राप्यलक्षणं क्रियाकृतविशेषाणामिति कारिफया प्रदर्शितम् निययिकार्ययोमध्येतु पक्षद्वयं प्रदर्शितम् तत्रकः पक्षः सतीया विद्यमाना. वेत्येककारिकासहितेन प्रकृतेस्तुविवक्षायांविकार्य कैश्चिदन्यथेति कारिकार्थेन स्फुटीकृतः तथाच यस्यकर्मणः प्रकृतिरुपादानंतया नविध क्षिता तत्कर्म निर्वत्यम् यथा कटंकरोतीत्यादौकटादिः यस्यतु प्रकृतिरपि विवक्षिता तत्कर्मषिकार्यम् यथा फाशान् फटंकरोतीत्यादी कटादिरिति एयश्चतत्पक्षे प्राप्यनियभिन्नकमत्वमेव विकायकर्मत्यमित्यवगम्यते । अपरश्चपक्षः यदसजायते इत्यादिना सुघर्णादिधि- कारवदित्यन्तकारिकायेन प्रदर्शितोऽतो न विरुद्धार्थप्रतिपादकतत्तत्कारिको. स्लेखेन प्रकृतप्रयोऽसंगताति ॥ क्रियाकृतविशेषाणामिति ननुग्रामगच्छतीत्यादि स्थल प्रामाशवपि गमनादिकृतसंयोगविशेषो निष्पपतएपेत्युक्तलक्षणेऽन्याप्ति रितिचेन फ्रियाकृतविशेषपदेनोत्पत्तिविकारयोवियक्षितत्वात् तथाचोत्पतिषि- कारभिन्नेनफलेन यत्संसृष्टंकम तत्प्राप्यमितिपर्यवसितम् तत्रषिका: . नाशप: यथा शत्रुहिनस्तीत्यत्र शत्रोः क्वचिताशानुकूलोऽयययविघटनादिः यथा तृणछिनतिकाष्ठभिनतीत्यादौ सृणका प्ठादेः एवञ्च प्रामंगच्छत्तीत्याधौमामा- ·व्युत्पत्तिपादः भस्मपत् । किं चिणान्तरोत्पच्या सुवर्णादिविकारवदिति। अत्र प्रकृतिरपि ग्राणा अन्यथा काष्ठसुर्वणादेस्तुरीयतापत्तेः । विकार्यपदेनेकव्युत्पच्या प्रकृतिविकृत्युभया- घोधनेऽपि उभयसाधारणरूपावच्छिन्ने पारिभापिकमेव विकार्यपदम् । प्रकृतिरूप कर्म च क्रियया वस्त्वन्तरनिप्पत्ये पूर्वभावविशिष्टस्य यस्यासस्वरूपो विकारो निर्वाह्यते तत् यथा पाकादेः तण्डुलादि, कृतेश्च पुप्पकाशादि का प्रथमस्थले तण्डुला दिरूपमिनाशादेव पूर्वभावविशिष्टं तदसच्चमोदनादिरूपफर्मान्तरनिप्पादकमिवरत्र धर्मिणः काशकुसुमादेः सत्त्वेऽपि कटसंदर्भादिविरहरूपपूर्वभावासत्येन तदिशिष्ट- स्पासवं फटसंदर्भादिनिप्पादकक्रियातो निर्वहति, एवंच तण्डुलानोदनं पचती- त्यादौ प्रकृतिकर्मोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थस्तण्डुलाद्यन्वितं नाशकत्वं च पाकेऽ न्वेति विकृतिकर्मोत्तरद्वितीयायाच उत्पादकत्वमर्थः ओदनाद्यन्वितस्य तस्य नाश- कत्वविशिष्टे पाकेऽन्वयः नाशे चोत्पत्तेः प्रयोजकत्वमुद्देश्यतावच्छेदकविधेयभाव- - दिरुत्पत्तिविकारभिन्नेन सयोगेन ससृष्टतया प्राप्यकर्मेति नानुपपत्तिरिति । तन्निवयमिति अस्यपूर्ववाक्येनसम्बन्धः । विकार्यश्चेति पतदमिमान्यपि । प्रकृत्युच्छेदेत्यादि समवायिकारणनाशजन्यं यत्कर्म तद्विकार्यम् यथा काठ घिनाशजन्य काष्ठभस्मेत्यर्थः। किश्चिद्गुणान्तरेत्यादि प्रकृतौ विद्यमानायामेष- सत्यां भुग्नावयवत्यादिधर्मान्तरोत्पत्या जायमानयत्कर्म तत् विकाये यथा कुण्ड लादिकमित्यर्थः । नन्वेषमपि तण्डुलानोदनंपचतीत्यादौ तण्डुलादेर्नविकार्यत्व मायातमत आह अाप्रकृतिरपिग्राह्येति विकार्यपदेनेतिशेषः । तुरीयत्वापत्तेरिति वस्तुतस्तु प्रकृत्युच्छेदसम्भूतमितिकारिकाया नपूर्वोक्तआशय किन्तु यदुच्छेदेन निर्वय॑कर्म उत्पन्नं साप्रकृति. विकायक्र्मेत्युच्यते तपशाम्त काष्ठादिभस्म यदिति, एवञ्च काष्ठं भस्मकरोतीत्यादौ काष्ठोच्छेदसम्भूतं भस्म निवयंफर्म काष्ठं विकार्यकर्मेति । किश्चिद्गुणान्तरेत्यादेश्च यस्यांप्रकृतीविद्यमानायामेष गुणोत्पत्ति प्रत्याय्यते तदपिद्वितीय विकार्यकर्मत्यर्थः तत्र दृष्टान्तमाह सुवर्णादि विकारवदिति यथा कनकंकुण्डलंकरोतीत्यादौ विद्यमानमेव शलाकास्वरूपं कनक म् अवयवानामनारम्भकसंयोगविरोधिकर्मणा भुग्नत्वगुणोत्पल्या विकार्यम् पव. चैतत्पक्ष भस्मकुण्डलादिकमेव निर्वर्त्यकर्म प्रकृतिरेवच विकार्यकर्मेति न तुरी- यत्वशंकावकाश. । नवा विकार्यपदस्यपारिभाषिकत्वम् धात्वर्थफलात्मकविकार संसृष्टस्यव विकार्यपदार्थतया यौगिकत्वात् पदवाक्यरत्नाकरादावित्थमेवधिवृतत्वाचे त्यवधेयम् ॥ वस्त्वन्तरनिप्पत्तये ओदनादिनिष्पत्तये । यस्य तण्डुलादे. । तदिति प्रकृतिरूपमितिपूर्वेण सम्बन्धी नाशकत्वमर्थइति । गोकुलनाथोपाध्यायास्तु पचधा- ·१८३ समकाश महिम्ना नियमतो भासते । अतः पाकस्य तण्डुलाद्यारम्भकसंयोगनाशजनकत्वेऽपि तानाशस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तौ द्रव्यनाशेनान्यथासिद्धतया प्रयोजकत्ववान संयोग- मोदनं पचतीति न प्रयोगः। वस्तुतस्तु निर्वय॑कर्मासमभिव्याहारस्थले संयोगं पचतीति प्रयोगवारणाय संयोगनाशद्वारा नाशकत्वमेव द्वितीयार्थो वक्तव्य इति कृतं प्रयोज्यप्रयोजकभावबोधेन । तण्डुलमोदनं करोति, काष्ठं भरम करोति, दुग्धं दधि करोतीत्यादावपि प्रकृतिकोचरद्वितीयया तनाशकत्वं कृतौ प्रत्याय्यते विकृतिकर्मोत्तरद्वितीयया च विषयताविशेप उत्पादकत्वं वा मिलितं वा कृतौवोध्यते । काशान् कटं करोति कुसुमानि मौक्तिकानि वा सूज करोतीत्यादी काशादिपदो- त्तरद्वितीया कृतौ विषयताविशेपमेव वोधयति । काशायुच्छेदकतायास्तत्र वाधात् । कटमित्यादौ द्वितीयार्थः पूर्ववत् । स्रगादिपदार्थविन्यासविशेपविशिष्टकुसुमादेन कुममाद्यपादानककृतिविपयता, अपि तु विन्यासादिरूपविशेषणस्यैव तस्यैव कृत्य- धीनोत्पत्तिरिति सजमित्यादिदितीयान्तस्य विशिष्टसचनिर्वाहकत्वमर्थः । विशे- तोविक्लितिरुत्पत्तिश्चार्थः विलिती तण्डलादेरुत्पत्ताधोदनस्याधेयत्वसम्बन्धे. -नान्धयात् तण्डुलविक्लेदिका ओदनोत्पादिका क्रिया तण्डुलानोदनप- चतीत्यतोऽवगम्यते इति प्राहुः एतत्पक्षे द्वयर्थः पचिरिति महामा. प्यञ्चानुगृह्यते इतिबोध्यम् । नियमतोभासते इति असतियाधके उद्देश्यता पच्छेदकपयोज्यत्वस्य विधेये धनवानसुखीत्यादोभानदर्शनावितिभावः । पाकस्येत्यादि तण्डुलात्मकद्रव्यनाशेनैयौदनोत्पसिनिहान्नतण्डुलारम्भक संयो- गनाश ओदनहेतुरितिभायः । संयोगनाशद्वारेति • अत्र संयोगनाशप्रयोजक नाशोद्वितीयार्थः तत्र प्रकृतिकर्मणः आरम्भकत्वसम्बन्धेन संयोगेऽन्वयः द्वितीय नाशस्य जनकत्वेन पाकेऽन्ययः तथाच तण्डुलंपचतीत्यतः तण्डुलारम्भकसंयोग नाशप्रयोजकनाश जनकः पाकः प्रतीयते संयोगपतीत्यादी चोक्तनाशप्रयोजक- नाशजनकत्वस्य पाकेविरहान्नापत्तिरित्यर्थः । कृतमिति अन्यत्रोद्देश्यतावच्छेदक प्रयोज्यत्वस्यविधेये भानेऽपि प्रकृते तद्भानोपगोव्यर्थ इत्यर्थः । विपयताविशेष इति साध्यत्वमित्यर्थः । मिलितम्वेति अथैकतरार्थकत्योपगमेनेवनिर्वाहे किमर्थ मुभयार्थत्वमगीकार्यमिति चेदत्राहुगुरुचरणाः यत्रेषदुष्णदुग्धे प्रचुरोष्णत्वभ्रमादा- मिक्षोदेश्यकप्रवृत्या दधिप्रक्षेपाइधिनिष्पत्तिस्तत्रामिक्षोदेश्यकप्रवृत्तेर्दध्युत्पादक त्वेऽपि दुग्धंदधिकरोतीति प्रयोगोयदि नानुभविको यदियौपायेभ्रमयतो दध्य- •नुपायगोचरदध्युद्देश्यकप्रवृत्या दध्यनुत्पत्तिस्तत्र दुग्धंदधिकरोतोतिप्रयोगोनानु- भविकः तदोक्तस्थलयोरक्तवाक्यस्य प्रामाण्यवारणाय विषयताविशेषोत्पादक- त्ययोमिलितयोरेयद्वितीयार्थत्वं वक्तुमुचितमिति । विषयताविशेपमेव उपा- दानत्वाख्यविषयत्यमेव । पूर्ववदिति साध्यत्यमुत्पादकत्वम्वेत्यर्थः कृतिविषयतेति ·व्युत्पत्तियाद. पणोत्पादकस्यापि स्वरूपसंवन्धविशेपरूपं विशिष्टसत्त्वनिर्वाहकत्वमक्षतमेव । अमि श्याम रक्कं करोतीत्यादावचेतनकर्तृकव्यापारयोधककरोति समभिव्याहृतश्यामादिप- दोत्तरद्वितीयाया अपि नोपादानताख्यविलक्षणविषयतार्यकत्वसंभवः; अपितु तादृशद्वितीयान्तेन श्यामरूपादिविशिष्टासवनिर्वाहकतारूपं विशिष्टोच्छेदकत्वं तादृशव्यापारे प्रत्याय्यते । घटं रक्त करोतीत्यादावपि घटादिपदस्यारक्तत्वविशिष्ट घटादिलाक्षणिकतया विशिष्टघटाद्यसत्त्वनिर्वाहकत्वं प्रतीयते । प्रकृतिविकृतिभाव- स्थले कर्माख्यातेन प्रकृतेः कर्मत्वमेव प्रत्याय्यते अतः काप्ठानि भस्मराशिः क्रियन्त इत्यादावाख्यातार्थविशेष्यकाप्ठादिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य नतु निर्व- त्यंभस्मादिरूपविकारवाचकपदसमानवचनता । अथैवं निवर्त्यकर्मवाचफपदात्पथमा न स्यादपितु द्वितीयैव । तत्कर्मताया लकारेणानभिधानात् । यत्तुभयकर्मत्वमेव ल- कारेणाभिधीयते मधानामधानकर्मसमभिव्याहृतनीवहादिदुहादिरूपद्विकर्मकोत्त- स्फर्मप्रत्ययस्यैव कर्मद्वयानभिधायकत्वनियमात् । प्रकृते च कर्मवयस्यैव तुल्यत्वात् । विकृतेराख्यातार्यविशेप्यत्वेऽपि आख्यातस्य तत्समानवचनत्वानियमः । "गृहाति वाचकः संख्या प्रकृतेविकृनैनहो” त्यनुनासनसिद्धपकृतिविकृतिसमभिव्याहृतल. कारीय विकारसंख्याबोधकत्वाभावव्युत्पत्तिनिर्वाह्य इत्युक्तस्थले न क्रियापदस्यैकवच- नान्तता। तदर्थान्वितसङ्ख्यावोधकस्यैवाख्यातस्य तत्पदसमानवचनवनियमाद्, न तुतद्विशेषणकस्वार्थकर्मत्वादिबोधजनकाख्यातमात्रस्येति । तदसत् । विकारविकारि- णोयोराख्यातायविशेष्यत्वे वाक्यमेदापत्तेः। घटपटौ स्तः, घटपटौ दृश्येते इत्यादी कृतिसाध्यतेत्यर्थ. अतएव नोत्पादकत्वार्थिका नगादिपदोत्तरद्वितीयेति शेषः । विशिष्टसत्व निर्वाहकत्वमिति , घिन्यासविशेषविशिष्टकुसुमस्थितिसम्पादकत्व मित्यर्थः । तस्यस्वरूपसम्बन्धेनकृतायन्वय. कुसुमपदोतरद्वितीयायानिर्वाह्यत्व: मर्थः तथा ध कुसुमनिर्वाधार विन्यासविशेषविशिष्टकुसुमनिर्वाहिका कृत्तिः कुसु. मानिनजंकरोतीत्यतः प्रतोयते । श्याममिति घटमितिशेप. । प्रत्याय्यते इति रक्तादिपदोत्तरद्वितीयया तु जनकत्वं प्रत्याय्यते इतिभावः । प्रकृतेः कर्मत्वमेवेति एवकारोभिन्नक्रम. प्रकृतेरेवकर्मत्वमित्यन्वयः ।। तण्डुलानोदनं पचतीत्यत्र तण्डु लनाशकत्वविशिष्टपाके ओदनोत्पादकत्वस्यान्वयात्तदुत्पत्तौ तण्डुलनाशप्रयोज्यत्वं लभ्यतेऽतो न संयोगमोदनपचतीति प्रयोग इत्यभ्युपगाता पुन प्रत्यवतिष्ठते अथैवमिति अस्य इतिचेत्सत्यमित्यनेनान्वयः । गृह्णातिवाचकइति वाचकोऽत्रा- ख्यातशब्दः । लाभसम्भवादिति तथा च न भस्म काष्ठविकृतिरन्यविकृतिपति- संशयप्रसङ्गः । पूर्वपक्षी स्वमतेदोषमुद्धरति अस्मन्मतइत्यादिना उक्तरोत्या ।

·सप्रकाशः विशेष्यभेदेऽपि विशेष्यतावच्छेदकदित्वादेरेकधाभानान वाक्यभेदः, अत्र च न तादृशं विशेष्यतावच्छेदकभानमस्ति, येन तत्रैवात्राप्येकवाक्यतानिर्वाहः । न चा- गत्येप्यतएवात्र वाक्यभेद इति वाच्यं तथासत्येकवाक्यार्थपरस्य काष्ठं क्रियते, भस्म क्रियतइत्येताहशप्रयोगस्यापत्तेः । काप्ठं भस्म क्रियतइतिवाक्यजवोधस्य का- पविकृतिर्भस्मान्यविकृतिर्वेति संशयनिवर्तकत्वानुपपत्तेश्च काष्ठभस्मनोः प्रकृतिवि- कारभावामानात् । अस्मन्मते च काष्ठोच्छेदकत्वरूपकाष्ठकर्मकत्वभस्मनिर्वर्तकत्वरूप- तत्कर्मकत्लयोरेकविशिष्टेऽपरान्वय एव पूर्वोपदर्शितरीत्या काप्ठोच्छेदप्रयोज्यो- त्पत्तिकत्वरूपकाष्टमकृतिकत्वस्य भस्मनि लाभसम्भवादिति चेत् सत्यम् । काप्टं भस्म क्रियतइत्यादौ भस्मादिनिष्ठनिर्व|कर्मताया लफारेणानभिधानेऽपि तत्क-ताया धात्वर्धं संसर्गतया भानोपगमेन ताशकर्मोत्तर प्रथमायाः साधुता । प्रातिपदिका- यविशेष्यतया कर्मत्वादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविभक्तिसाधुत्वात् । यथाऽर्थोनम इत्यादौ नमःपदार्थत्यागेऽर्यादिकर्मत्ववोधेऽपि अर्यादिपदात्मयमैव । निपातार्थे त्यागे कर्मतासंवन्धेनैव नामार्थस्यान्वयात् । एवं भूतले न घट इत्यादापि घटादि- सम्बन्धस्याभावे संसर्गतया भानात् पष्ठीविपयेऽपि प्रथमा । नच धात्वर्षे नामार्यस्य माक्षादन्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रकृते कर्मतायाः संसर्गतया भान न सम्भवतीति वाच्यम्, घटो नीलो भवति, काप्ठ भस्म भवतीत्यादी भवनादिक्रियायां नीलादेः कर्तृतासम्बन्धेन साक्षादन्वयवदनापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण कौत्वन्तरविशेपणतापन- क्रियायामपरकर्मणः कर्मतासंवन्धेन साक्षादन्वयोपगमात् नचैवमपि कर्मत्वस्य प्रक- त्यर्थविशेष्यत्वेन विवक्षया काष्ठभस्मराशिं क्रियतइत्यादिप्रयोगापत्तिः कर्मत्वा- न्तरविशेषणतानापन्नक्रियायामेव द्वितीयया कर्मत्व वोध्यतइति व्युत्पत्तिकल्पने गौर्दुद्यतेक्षीरमजानीयतेग्राममित्यादौ दोहननयनादिक्रियायां क्षीरग्रामादिकर्मक- लानन्वयमसद्गइति वाच्यम् प्रकृतिविकृत्युभयकर्मकस्थले तथा व्युत्पत्तेः । यथा- - कर्मत्वस्य संसर्गविधयाभानस्थले प्रथमाया उपपत्तिसम्भवेऽपि यर कर्मत्वस्य प्रकारविधयाभानमभिमतं तर द्वितीयापत्तिनवार्यते इत्याशकते नचैवमिति । कर्म- त्वान्तरेत्यादि तथाच प्रकृते शष्ठमुख्यविशेष्यताकबोधात् काष्ठे आख्यातार्थकर्म- त्वम वेति तधात्वर्थ. तत्रक रिप तन भस्मेत्यत. कर्मत्यान्तरविशेषणतापन्नव प्रतक्रिया नतु तदनापन्नाऽतोन फर्मत्ययोधनाय द्वितीयाऽपेक्ष्यते इतिभाष । तथा व्युत्पत्तरिवि तथाष गोक्षीरयोरजाग्रामयोश्चन प्रकृतिविकृतिभायो येनोक्तव्युत्पत्ति- ·व्युत्पत्तिवादः प्यस्वलाभानिर्वाहात्, तथापि यासरमणीया क्रोशंकुटिलानदीत्यादौ भवती त्यस्यान याहारेऽपि द्वितीयायाः साधुतानिर्वाहकत्वेन भाष्यकृतस्तत्सूत्रं सार्यक- यन्ति । तत्रहि रमणीयत्वाभिव्याप्यत्वं मासादौ प्रतीयते । नच तत्र क्रियासमभि- व्याहारोऽस्ति यत्राभिव्याप्तिरन्तर्भविष्यति तत्कर्मतया द्वितीयाच स्यात् । एवं मासमासितेत्पादावभिव्याप्त्यन्तर्भावण मासस्य कर्मत्वोपपादनेऽपि ऋद्योगाद प. प्टव स्यात् न द्वितीयेत्यतोऽपि तत्सूत्रं सार्थकम् ॥ अय कैयपभिव्याप्तिाऽत्यन्तसंयोग उच्यते । न तावव्याप्यवृत्तिः कालिका संवन्ध कालिकसम्बन्धस्य व्याप्यवृत्तित्वं व्याप्यकालानच्छिन्नत्वं दिवसादिमा- अत्तिमासादिनिष्ठसम्बन्धो दिवसायवच्छिन्नइति तत्र मासमास्तइति न प्रयोगः । त्यनेनेतिभाषः । अनिर्वाहादिति तथाच धायएचच्याप्यत्वमन्तर्भावयितुमुचित मितिभावः । नन्वत्रापि भवतीत्यादिरियापदमध्याहृत्य भासाभिव्याप्तभयनान- येरमणीयत्यप्रतीयतेः तथाचाभिव्यापनरूपधात्यर्थतावच्छेदकफलशालितया कर्तु रोएसिततममितिसूघेणघ निर्वाह इतिनैतत्प्रयोगसाधुत्वाय कालाध्वनोरत्यन्तसंयो. गे तिसूयभारम्भणीयमित्याशंकायामाह भवतीत्यस्येति । पपयेवस्यादिति के मणिनितीयेतिसून परत्यातकर्तृकर्मणोः कृतीतिसूत्रेण वाध्यते कृतेनु कालाध्य नोरितिपत्रेऽभिव्यापमस्यधात्यर्थान्तर्भायप्रयोजनविरहेणासधातोरकर्मकतया मा सस्यकर्मत्याभायात्यातकर्मणोः फूोतिसूधाप्रवृत्तौ कालाध्यलोरितिद्वितीयोपपद्यते प्रतिभायः भूसार्थकमिति नपत्रं मास आस्यते इतिप्रयोगांनोपपद्येत तप्रापि कालाध्यनारितिद्धितीययाभाव्यमितिचेन तपासधातारभिन्यापनघदुपये नेऽर्थे नक्षण या फतुरीप्सिततमिमिति सूत्रेण कममाया कर्मणिलकार विधाने नतस्योसतया द्वितीयायाः प्राप्यभायात् । अथैमासमासितेत्या मासस्या- सितेतिप्रयोगापतिः तप्रापि धाययभिच्यापनमन्तर्भाध्य मासस्य फर्नु गेप्सिततममितिकमसाया कर्मणि पप्टोस्पादिति चेदुक्तरीत्या लक्षणायाः म्मासस्यासितेति धातोः शक्यार्थपरत्येतु मासमासिन्यपि भवेत्यपेति । नतादिति गुफमिस्योऽन्यप: तादितियायालशरे । व्याप्यकालेत्यादि मायर्यमासादिस्याप्यदिवसादिकालत्यर्थः । व्याप्यत्यभान स्यासम्बद्धोपाधि मम्पदतरसम्यम् परियमादि । अस्मिन्मासस्भिनदियसे दृश्यततेनान्यदिध. से इति प्रतीत मांसनिग्रस्प यस्नुनायः कालिकममध. स दिवसापच्छिमतया म्याप्पालापान एगुस्यते यश्चरायः त्रिशहिनतिः न तस्यमाससम्बन्धी दिवसानिध्य म्यापकाळानपिउनास्युच्यते। क्रियापनयइति -.विभागमागभाषायटिफर्मणमूहास्यर्थः अपमारायः ययुफशियाश्ययोमासस्पेन . स्थजन्य ·सप्रकाशः - मासपदार्थधात्र विंशदिनमावस्थायी कश्चिदखण्डः पदार्थ , नतु क्रियापचयस्तथा- सनि. दिनकादिमात्रस्थायिनोऽपि संवन्धस्य कासुचित् क्रियासु व्याप्यत्तितया तत्र तथा व्यवहारापत्तेरिति युक्तम् । चैत्रो मासं काश्यां तिप्ठतीत्यादौ काशीसं- योगस्य मासव्यापकस्यैकस्याभावेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । संयोगव्यक्तीनां मासनि- पठकालिकसंवन्धस्यावान्तरदिनाद्यात्मककालावच्छिन्नत्वात् । नच संयोगानां भे- देऽपि चैत्रीयसंयोगत्वाधवच्छिन्ननिरूपितकालिकसन्धावच्छिन्नाधारता मास- व्यापिकैकैव साच नावान्तरकालावच्छिन्नेति तत्र तदनवच्छिन्नत्वबोधकमुक्तवाक्पं भवेदेव प्रमाणमिति वाच्यम् । सामान्यघटितविशेषधर्मावच्छिन्नाधिकरणताकूटादेव सामान्यधर्मावच्छिन्नवत्तामत्ययोपपत्तेः शुद्धसामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपिताधिक- रणतायामतिरिकायां मानाभावात् । यत्र त्रिंशदिनेषुकमपिकालमधीते तत्र मासे- विवक्ष्येत तदा यावत्सुक्षणेषु अध्ययनादिक वर्तेत तावत्सु ब्याप्यवृत्तिरेय यावत्सुक्षणेषु नवर्तत तावत्सु तदभावोऽपि व्याप्यवृत्तिरेवेति यत्किञ्चिहिना. ध्ययनेऽपि मासमधीते इतिप्रयोग अ.पयेत एकस्यत्रिशदिनपर्यन्तस्थायिनो मास- त्याभावात् एकत्रयहितत्तदभायोभयमवच्छेदकभेदंधिनास्थितिनलभते त्रिंश- हिनस्थाय्यखण्डवस्तुनामासत्वेच यत्किञ्चिद्दिनाध्ययने तस्य व्याप्यवृत्तिकालि- कसम्बन्धाभावान्न मासमधीते इसिप्रयोगापत्तिरिति । तथाव्यवहारापतेरिति मासमास्ते इति व्यवहारापत्तरित्यर्थः । चैत्रोमासमित्यादि अत्र काश्यामिति सप्तम्यन्तार्थस्य स्थाधात्वयसयोगेऽन्वयान्मासव्यापककाशीवृत्तिसंयोगवान् चैत्र इतिबोधः सचाय बोधः चत्रोयोकस्मिन्नेवस्थाने निश्चलोभूत्वा तिष्ठत्तदैव प्रा- माण्यं लभेत यवातु काश्यामेव वत्तमान इतस्ततो भ्रमति तदातुन तत्तत्कियया पूर्व- पूर्वसयोगस्य नाशेन संयोगस्य मासव्यापकत्याभावादिति भावः। संयोगव्यक्तीना- मिति पष्ठ्यर्थ. प्रतियोगित्व तस्य सन्बन्धपदार्थन सहान्वयः। अथ यद्यपि प्रकृत्यर्थ व्याप्यका बानवच्छिन्नकालिकसम्बन्धावच्छिन्नाधारतात्वेनय द्वितीयार्थता तथापि समभित्र्याहारवलाच्चत्रप्रतियोगिककाशोवृत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नकालिकसम्पन्धा- पच्छिन्नमासक्ष्याप्यकालानच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधारता प्रतीयते तस्या निरूपक. स्वसम्बन्धेनधास्यर्थसंयोगादावन्वय इत्यभिप्रायवान् शकते नचेति ।मानाभा- वादिति तत्तत्संयोगत्वावच्छिन्नाधिकरणताव्यक्तिभिरेव चत्रोमास काश्यांतिष्ठती त्यादिप्रयोगोपपत्तिसम्भय चैत्रीयसयोगत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणता यांमानाभावादित्यर्थः । सामान्यधर्मावच्छिन्नानिरूपकताकरिणत. यैव निर्याद विशेषधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वमेघ किमित्यजीकार्यमिति वाच्य- म् महानसीयवद्वित्यावच्छिन्नाधिकरणम्महानस नतु पर्वतइति प्रातीय हि वाव च्छिन्नाधिकरणतायाविषयत्वं पर्वतेऽपितस्या सत्वनोक्तप्रतीते प्राण्यानुपपत्ते. 'रिप्ति ॥ धस्तुत: सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्यमपिस्थीकार्य मे पामित्या. नच ·व्युत्पत्तिवादः उक्तातिप्रसङ्गवारणाय दर्शिता व्युत्पत्ति, कल्प्यने, तथा कर्तृत्वविशेषणतयाऽभास- मानायामेव क्रियायां तृतीयार्थकत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः कल्प्या, अन्यथा पछ- त्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया काप्टं भस्मना भवतीति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् ।' उत्पत्तिप्रयोजकनाशपतियोगित्वरूपविकार एव. काप्ठ भस्म भवतीत्यादौ धात्वयों । आधेयत्वरूपं तत्कनुकत्वमेव सम्बन्धमर्यादया भासते । काप्ठेन भस्मना भूयः तइत्यादौ भस्माद्याघेयत्वमुत्पत्ती काठायेयत्वं च नाशमतियोगिखे तृतीयपस्थाप्यं प्रकारतया भासते ।। कर्तृत्वविशेपणतया भासमानस्य निरुक्तभवनस्यान्तर्गताया- मेवोत्पत्ती भस्मादेगधेयत्वं संवन्धतया भासतइति व्युत्पत्तेः, काष्ठेन भस्म भूयते इत्यादयो न प्रयोगाः भावाख्यातस्य कर्तृत्वावोधकत्वात् । कर्मत्वान्तरविशेषण तानापनकृत्यादौ कर्मत्वस्य संगर्गत्या भानमव्युत्पन्नमिति काष्ठं भस्मराशिका रोतीत्यादयो न प्रयोगा.॥ अधिशीतस्थासांक त्यादिना ययापारस्य कर्मसंज्ञा तनाधारत्वमाधेयत्व वा द्वितीयार्थः, स्थलीमधिशेतइत्यादौ तादृशार्थे द्वितीयायाः स्थल्याअधिशयिते। त्पादौ कृयोगे पप्ठ्याच साधुत्वार्थमेवाधारस्य कर्मसंज्ञाविधानात् । अथ कवर्थ व्यापाररूपकियान्तर धात्वर्थेऽन्तर्भाव्य शयनादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारार्यका , - भज्येतेतिभावः । उक्तातिप्रसङ्गवारणायेति काष्ठभस्मराशिकरोतोतिप्रयोगवारणा- य । प्रकृत्यर्येति भस्मेत्यर्थः । इतिप्रयोगस्येति भस्मकर्तृकभवनाश्रयः काष्ठमित्य- भ्ययधोधाभिप्रायेणेति शेप ! दुरित्वादिति उक्तव्युत्पत्तिकल्पनेच आख्याताभ- यत्यरूपकर्तृत्ये भयनक्रियाया विशेषणतयामानान्नापत्ति । तत्कवचमिति भस्म कर्तृकत्यमा निरुक्तभानस्येति उत्पत्तिप्रयोजकनाशप्रतियोगित्यर योगाइति कर्मत्यसमर्गेण भस्मराश्यादिप्रकारकधात्वर्थविशेष्यकान्वयवोधाभिप्रायेणेतिशेष. शम्यानाधिशेते इत्यादौ शय्यानिशधिकरणताया निरूपकत्वसम्बन्धाय च्छितपतियोगितामाभाषपय शयनादौ धक्तव्य. सचावृत्यनियामझसम्बन्धस्या- भाषप्रतियोगितानपछीदकरयपक्षे नोपपद्यतेऽतमाह आधेयत्वम्येति । कर्मसंज्ञा- विधानादिति अन्यथा सप्तमीप्रसज्येततिभाष । नन्यधिशेते इत्यस्य शयनकरोती. स्यायनान्यः तयाम स्थलीमधिशेतइत्यत स्थलीवृत्तिविलक्षणासंयोगरूपशय. नानुएलम्यापारस्य गणनीयतया च्यापारपर्यन्तम्य धात्यर्थत्यम्बाच्यमेयच श. पनस्य धात्यर्थतापच्छादकफउरूपता तदाश्रयस्य स्याल्यादे फतुरीप्सिततभ- कमत्पननयममंसशासियतीति अधिशोदस्यासां कर्मत्यादिसूत्राणाम्ययर्य- ·यु १८७ .सप्रकाश - सोपसर्गशीङमभृतिधात्वर्यतावच्छेदकशयनादिरूपफ़लाश्रयतयाधारस्य कर्मत्योप- पादनसम्भवात् तादृशसूत्राणां वैयर्थमेव । अध्यापमशीङमभृतीनामेव च ता- शा.निस्टलक्षणा, न त्वनुपसृष्टानामतो न स्थली शेतइत्यादयः स्वारसिकम- योगा इति चेन्न । पातोमुख्याधपरत्वेऽपि दर्शितप्रयोगनिहाय भगवता पाणि- निमुनिना तादृशसूत्रमणयनात । तदप्रणीतवतां सर्ववर्मप्रभृतीनां मुख्यार्थपराणां- स्थल्यामधिशेतइत्यादिप्रयोगाणां साधुताया दुरत्याच । कालाध्वभावदेशानामफर्मककियायोगे कैचित्कर्मप्रत्ययार्थं विभापया कर्म- त्वमनुशिष्यते । अन्येतु क्रियान्तरान्तर्भावणोकरीत्या वा पाक्षिक कर्ममस्ययमु- पपादयन्तस्तन्नानुशासति । उक्तंचतत् "कालभावाध्वदेशानामन्तभूतक्रियान्तरः। सर्वरकमकोगे कर्मत्वमुपजायतइति तन्मतेच मासमधीते मासमास्तै योजन धावतीत्यादावभिव्याप्त्यर्थं कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगइत्यनेन द्वितीयाविधानं य- द्यायनर्थक, धात्वर्थेऽध्ययनस्थित्यादिविशेपणतयाभिव्याएनक्रियाया अन्तर्भावण तत्कर्मतया तत्र तत्र द्वितीयोपपत्ते । तादृशधात्वर्थे व्याप्त्यनन्तर्भावे मासमास्त- इत्यादौ द्वितीयया तद्वोधनेऽपि आस्यते मास इत्यादौ मासादौ स्थित्यादिव्या- मित्याशंकते अयेति नषं स्थलीशेते इत्यपिप्रयोगः स्यादतआद अभ्याधुप- सृप्टेति । मुख्यार्थपरत्वेऽपीति उक्तविलक्षणसयोगमाघार्थकत्येऽपि । कालावभा. पेति काल:, कालवावान्तरधर्मवान् दिवसादिः 'अध्या, अश्वत्याव.न्तरधर्म- कोशादिः ' दोहनादिः देशः देशत्वावान्तरधर्मचान मिथिलादि. तत्तदवान्तरधर्मकोर्तनात् कालस्यपिति .अध्यानस्वपिति देश स्वपितीत्यादयोनप्रयोगा । विभापति इदश्च अकर्मकधातुभिर्योगेहत्यादियाति. फैधिभापे...। तत्वेऽपि कालानामध्यमानानां क्रियाणां नीवृतामपि । आ. धारताधीव्यधाताः कर्मतास्यातिभापया, इति स्मृत्यन्तरमनुसृत्योफम् तत्र धोव्यधानुरकर्मकथानुः नोवृहेश. क्रोशमास्ते इत्यादी कोशनिष्ठाधिकरणता. निरूपयोपवेशनादिः प्रतीयते तबाधारताविशिष्टोपवेशने आसप्रतिधासोनि- धात्वथतावच्छेदकफरूपतया कोशादेनिरकफलशालित्येन कर्तुरीप्सिततममित्यनेन कर्मसंज्ञायां वितीया यदातूपवेशनमाप्रमों वियश्यते तदानु, समस्येवेति यदताम्मतमुपन्यस्यति अन्येविति । कालभावाध्वेत्यादि अकर्मकः, अकर्मफक्रिया या शयत्याऽभिधा- यकधातुप्रतिपायः अन्तर्भूतक्रियान्तर' आधारन्यपर्यवसायिधारणरूपधात्यन्त. रायंघटितः प्रकृतिधातुतीनिरूढलक्षणयायोध्यैः उपपेशनादिरूपे. योगे काल. भायाध्यदेशानां कमस्व विधीयते इत्यर्थः । द्वितीयोपपतेरिति फर्मणिवितोये- . भावः वान् तदाश्रयस्य- रूढलक्षणा तयाचाारताया ·१८ व्युत्पत्तिवादः प्यत्वलाभानिर्वाहात्, तथापि मासंरमणीया क्रोशंकुटिलानदीत्यादौ भवती- त्यस्पान याहारेऽपि द्वितीयायाः साधुतानिर्वाहकत्वेन भाष्यकृतस्तत्सूत्रं सार्यक- यन्ति । तत्रहि रमणीयत्वाभिव्याप्यत्वं मासादौ प्रतीयते । नच तत्र क्रियासमभि• व्याहारोऽस्ति यत्राभिव्याप्तिरन्तर्भविष्यति तत्कर्मतया द्वितीयाच स्यात् । एवं मासमासितेत्यादापभिव्याप्त्यन्तर्भावण मासस्य कर्मत्वोपपादनेऽपि कुद्योगाद् प- प्ठ्येव स्यात् न द्वितीयेत्यतोऽपि तत्सूत्रं सार्थकम् ॥ अथ केयमभिव्याप्तिर्याऽत्यन्तसंयोग उच्यते । न तावव्याप्यवृत्तिः कालिका संवन्ध कालिकसम्बन्धस्य व्याप्यत्तित्वं व्याप्यकालानवच्छिन्नत्वं दिवसादिमा- त्रवृत्तिमासादिनिष्ठसम्वन्धो दिवसाधवच्छिन्नइति तत्र मासमास्तइति न प्रयोगः । त्यनेनेतिभाषः । अनिर्वाहादिति तथाच धात्वर्थएवब्याप्यत्वमन्तर्भावयितुमुचित मितिभावः । नन्वत्रापि भवतीत्यादिक्रियापदमध्याहृत्य मासाभिव्याप्तभवनाथ- येरमणीयत्वंप्रतीयतेः तथाचाभिव्यापनरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलशालितया कर्तु रीपसिततममितिसूत्रेणष निर्वाह इतिनैतत्प्रयोगसाधुत्वाय कालाध्यनोरत्यन्तसंयो. गे इतिसूत्रमारम्भणीयमित्याशंकायामाह भवतीत्यस्येति । पष्ठयेवस्यादिति के मणिद्वितीयेतिसूत्र परत्वातकर्तृकर्मणोः कृतीतिसूत्रेण बाध्यते कृतेतु कालाध्य. नोरितिस्प्रेऽभिध्यापनस्यधात्वर्थान्तर्भावप्रयोजनविरहेणासधातोरकर्मकतया मा सस्यकर्मत्याभावात्कतृकर्मणो. नीतिसूधाप्रवृत्तौ कालाध्यनोरितिद्वितीयोपपद्यते इतिभाषः । सूत्रसार्थकमिति नन्वेवं मास आस्यते इतिप्रयोगोनोपपद्येत तथापि कालाध्वनोरितिद्वितीययाभाव्यमितिचेन्न तत्रासधातोरभिव्यापनघदुपवे शनेऽर्थे लक्षण या कर्तुरीप्सिततमिमिति सूत्रेण कर्ममज्ञया कर्मणिलकारविधाने नतस्योक्ततया द्वितीयायाः प्राप्त्यभावात् । अथैमासमासितेत्यत्र मासस्या सितेतिप्रयोगापत्तिः तत्रापि धात्ययऽभिव्यापनमन्तर्भाध्य मासस्य कर्नु गप्सिततममिनिफर्म सहाया कर्मणि पटोरयादिति चेदुक्तरीत्या लक्षणाया: म्मासस्यासितेति धातोः शक्यार्थपरत्वेतु मासमासितेन्यपि भवेत्यति । नतावदिति युकमित्यप्रेऽन्यय: तायदितियाक्यालङ्कारे । व्याप्यकालेत्यादि प्रत्यर्थमासादिस्याप्यवियसादिफालत्यर्थः । व्याप्यत्यश्चात्र स्थासम्बद्धोपाधि सम्पद्धतरकत्यम् स्थदियमादि । अस्मिन्मासेऽस्भिनदिघसे वर्ततेनान्यदिव. से इति प्रतीतेमासनिष्ठस्य यस्तुनायः कालिकसम्बन्ध. स दिवसावच्छिन्नतया व्याप्यकालाच्छिन्न इत्युच्यते यश्चपदावः विशनिवृत्तिः न तस्यमाससम्बन्धी दियसाययिनोऽतोऽय व्याप्यकालानपच्छिनात्युच्यते । क्रियाप्रवयइति स्यजन्य विभागमागमापापरियाफमसमूहास्यर्थः अयमाशयः य पुफियानचयोमासत्यन .

·सप्रकाशः . २८९ मासपदार्थधात्र त्रिंशदिनमात्रस्थायी कश्चिदखण्डः पदार्थ , नतु क्रियापचयस्तथा- सति दिनकादिमात्रस्थायिनोऽपि संवन्धस्य कामुचित् क्रियासु व्याप्यत्तितया तत्र तथा व्यवहारापत्तरिति युक्तम् । चैत्रो मासं काश्यां तिष्ठतोत्यादी काशीसं- योगस्य मासव्यापकस्यैकस्याभावेनाप्रामाण्यमसगात् । संयोगव्यक्तीनां मासनि- ' प्ठकालिकसंवन्धस्यावान्तरदिनाद्यात्मककालावच्छिन्नन्वात् । नच संयोगानां में- देऽपि चैत्रीयसंयोगत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितकालिकसबन्धावच्छिन्नाधारता मास- व्यापिकैकैव साच नावान्तरकालावच्छिन्नेति तत्र तदनवच्छिन्नत्वयोधकमुक्तवाक्यं भवेदेव प्रमाणमिति वाच्यम् । सामान्यपटितविशेषधर्मावच्छिन्नाधिकरणताकूटादेव सामान्यधर्मावच्छिन्नवत्तामत्ययोपपत्तेः शुद्धसामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपिताधिक- रणतायामतिरिक्तायां मानाभावात् । यत्र त्रिंशदिनेषुकमपिकालमधीते तत्र मासे- विवक्ष्येत तदा यावत्सुक्षणेषु अध्ययनादिक घर्तत तावत्सु व्याप्यवृत्तिरेच यायत्सुक्षणेषु नवर्तत तावत्सु तदभावाऽपि व्याप्यवृत्तिरेवेति यत्किञ्चिहिना. प्पयनेऽपि मासमधीते इतिप्रयोग अ.पद्येत एकस्यत्रिशद्दिनपर्यन्तस्थायिनो मास- त्याभावात् एकत्रयहितत्तदभावाभयमवच्छेदकभेदंबिनास्थितिनलभते विश- द्दिनस्थाय्यखण्डवस्तुनामासत्वेच यत्किञ्चिदिनाध्ययने तस्य व्याप्यवृत्तिकालि- कसम्बन्धाभावान मासमधीते इतिप्रयोगापत्तिरिति । तथाव्यवहारापत्तेरिति मासमास्ते इति व्यवहारापत्तेरित्यर्थः । चैत्रोमासमित्यादि अन काश्यामिति सप्तम्यन्तार्थस्य स्थाधात्वयसयोगेऽन्ययान्मासव्यापककाशीवृत्तिसंयोगवान् चैत्र इतिबोधः सचाय बोध. चत्रोयोकस्मिन्नेवस्थाने निश्चलोभूत्या तिष्ठेत्तदैव प्रा. माण्यं लभेत यदातु काश्यामेव वत्तमान इतस्ततो भ्रमति तदातुन तत्तत्किय या पूर्व- पूर्वसयोगस्य नाशेन सयोगस्य मासच्यापकत्वाभावादिति भावः। संयोगव्यक्तीना- मिति पष्ठयर्थ. प्रतियोगित्व तस्य सम्बन्धपदायेन सहान्वयः। अथ यद्यपि प्रकृत्यर्थ व्याप्यका नवच्छिन्नकालिकसम्वाधावच्छिन्नाधारतात्वेनैव द्वितीयार्यता तथापि समभित्र्याहारपलाच्चत्रप्रतियोगिककाशोवृत्तिसंयोगत्वावच्छिन्नमालिकासम्पन्धा- पच्छिन्नमासव्यायकालानच्छिन्नाधेपत्तानिरूपिताधारताप्रतीयते तस्या निरूपक त्यसम्बन्धेनधास्यर्थसंयोगादावन्वय इत्यभिप्रायवान् शकते नचेति ।मानाभा- वादिति तत्तत्संयोगत्वायच्छिन्नाधिकरणताम्यक्तिभिरेव चत्रोमास काश्यांतिष्ठती स्यादिप्रयोगोपपत्तिसम्भये चैत्रीयसयोगत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणत यांमानाभावादित्यर्थः । सामान्यधर्मावच्छिन्नानिरूपकताकधि येव निर्वाहे विशेषधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्यमेव किमित्यङ्गोकायमियम म् महानसीयधद्वित्यायच्छिन्नाधिकरणम्महानस नतु पर्वतइति प्रर च्छिन्नाधिकरणतायाविषयत्वे पर्वतेऽपितस्या सत्येनोक्तप्रतीते मा. रिति ॥ यस्तुत. सामान्यधमापच्छिन्नाधिकरणत्यमपिस्थीकार्यमे नच तान ति तो पण्य ·। .. व्याप्यकवपूर्वक्षणावृत्तिन्य स्वोत्तरसूर्यादयक्षणावृतित्व स्वोत्तरसूर्यादयक्षणाव्य- से इचिाहुगुरुचरणा. सूर्यादयक्षणविशिष्ठत्वमेषदिनत्तम वशिष्ठयश्च स्व. • विभाग सम्यूिनोनघापिफा पदार्थादिनस्वन गरिग्रहीतुशक्यते इति । दिवसाक्षणवृत्तित्यंतच्चतुष्टयसम्बन्धेन व्युत्पत्तियादः अध्ययनसंवन्धस्याव्याप्यत्तितया मासमधीतइति प्रयोगानुपपत्तिरपि नः शक्र वारयितुम्-उच्यते अभिव्याप्तिर्यावदवयवसम्बन्धः यत्समुदायो मासादिपदा स्तएव तदवयवा. एवंच विंशदिनानां मासपदार्थतया विंशदिनेषु किनि किञ्चित् कालावच्छेदेनाध्ययनसंवन्धेऽपि मासमधीतइतिमयोगोपपत्तिः। विश नसम्बन्धश्चदिनपर्याप्तविंशच्चव्यापकत्वम् । तादृशात्रिंशत्वादेश्च मासादिपदना तिनिमित्तस्य मासादिपदादेव लाभादयापकत्वमात्रं द्वितीयार्थः । व्यापकत्वम् व्याप्यविशेपाघटितमखण्डं दुचमिति खण्डशोऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमभ वश्च द्वितीयार्थः । प्रथमाभावे प्रकृत्यों मासादिराधेयतासंवन्धेनान्वेति. मास दिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नम्य च प्रतियागितयाऽभावान्त रेऽन्वयः तस्य चान्वयितावच्छेदकचैत्रककाध्ययनत्वादिरूपस्वाश्रयघटितपरम्प रायम्बन्धेनाध्ययनादावन्वयः । प्रथमाभावे च प्रतियोगिव्यधिकरणत्व विशेषण सुपादेयम् । तेन विंशद्दिनेष्वेव च यत्राधीतं तत्र दिनावान्तरदण्डादावध्ययना भावेऽप्युक्तमयोगोपपत्तिः । मासपद च त्रिंशद्दिनपरमेव नतु तावत्कालस्थाय्य खण्डवस्त्वन्तरपरम् । एकदिनाध्ययनस्थलेऽपि तादृशाखण्डकाले प्रतियोगिव्य धिकरणाध्ययनाभावासच्वेन मासमधीतइति प्रयोगापत्तेः। मासघटकं च दिनं सू र्योदयावधि सूर्योदयान्तरपर्यन्तावस्थाव्यखण्डवस्तुरूप, न तु क्रियादिपचयः दिप्रतीतौ धहुतरतत्तदधिकर णत्वविषयत्वापेक्षया एकस्याधिकरणत्वस्य विषय त्ये लाघयात। एतादृशलाघवमयलम्व्यवातिरिक्तसामान्याभावोऽवयवसमुदायातिः रिक्ताषयष्यादिस्वीकारश्चोपपद्यते स्पष्टश्चेद सिद्धान्तलक्षणजागदीशीतवालोके मामान्यधर्मावच्छिन्नाकरणतास्वीकारेणोक्तदोषवारणेऽपि दोषान्तरमाह यात्रिंश- हिनेविति। मासपदारतयेति तथाच शिद्दिनानि मासावयवा ननुदिनावयघभूता दण्डप्रहरादयोमासावयवा । दुर्वचमिति एतदग्रेव्याप्यस्यद्वितीया कोटिप्रधे. शेऽननुगमादितिशेष । द्वितीयार्थइति अनन्यलभ्य शब्दाथइ तिम्यायात । तस्यचान्वयितेनि तथाच मासमधीते इतिवाक्यात मासनिष्ठभेदप्रतियोगिता घच्छेद त्याभाववदध्ययनानुकूला कृति प्रतीयते । सूर्योदयावधीत्यादि ननु सूर्योदयान्तरपदेन तृतीयादिदिवसीयसूर्यादयस्यापि धारणसम्भवात्ताश- तथाच न चतुर्विशतिघटिकास्था- ·निश्चयस्य हेतुत्वे योग्यताया निश्चयस्येव सर्वध शाब्दबोधात्मागततया सप्रकाशा यासत्येकैकक्रियादिव्यक्तरपि मासत्ताधिकरणतया तर प्रतियोगिव्यधिकरणा- ययनाभावसत्वेन व्यापकत्वरूपद्वितीयार्थस्य वाघापत्तेः । दिवसं स्वपितीत्यादौ व दिवसादिपदं सूर्योदयावधिसूर्योदयान्तरपर्यन्तक्षणकूटपरमेवातो नकदण्डादि- मात्रस्वप्ने तथा प्रयोगः । अथ व्यापकत्वस्य द्वितीयार्थत्वएकमासादिव्यापका- ध्ययनस्थलेऽपि पासान्तरेऽव्ययनाभावसत्वेन मासत्वादिव्यापफतामा अध्ययने वाटुन मासमधीतइत्यादिप्रयोगानुपपत्ति । नच मासपदेन यत्किनिर्विशदिन- मात्रवृत्तिविशेषधर्मकारणानुपस्थानेऽपि तद्धर्मवत्स्यनिरूपिताधेयत्वसवन्धेन मा- सपदार्यस्पाभावेऽन्वयोपगमात यत्किञ्चिन्मासनिष्पाभावमतियोगितानवच्छेदकत्व- मन्वयितावच्छेदके लभ्यतइति न काप्यनुपपत्तिरिनिवाच्यम , तत्तन्मासमात्र- निधर्मविशेषाणां संवन्धघटकत्वेऽपि शाब्दवोये ससर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुतया संस- विशेपोपस्थितेरपेक्षितत्वात् । सवन्धयटकतादृशधर्मान् विशिष्याविदुपः शाब्द- वोधानुदयमसगात् । नचेष्टापत्तिनुभवविरोधात । अनागतादिमासत्तिताश- धर्माणां विशिष्य ज्ञानसापग्रया असर्वज्ञस्य दुर्लभतयास्मदादीनां सर्वेषामेव ताह- शमासत्वव्याकतायो ओच्छेदप्रसङ्गात् । नच तादृशवाक्यार्थतात्पर्यमेव संसर्गतात्पर्य मुक्तज्ञाने'च वाक्यार्थघटकः संवन्धः संसर्गमर्यादयैव भासतइति विशेषरूपेणा- नुपस्थितस्यैवोक्तधर्मपटितसवन्धस्य तात्पर्यज्ञाने वाधाभाववलाच्छाब्दयो च ता- पर्यज्ञानवलाद्भानमनपवादमेयेति वाच्यम् । एकपदार्थविशिष्टापरपदार्थरूपवाक्या. विशेपिततत्मतीतीच्छापतात्प विषयकनिया क्याथानिश्चयाद् दुर्घटतया वृत्तित्व धदितपूध पविरहप्रति. तिभाव । क्षण- दिवसखपितीति डकालमिप्रतियो- । तथासतीति यस्मिनक्षणेऽध्यय योगितापच्छेदकमेघाध्ययनत्वमता. कूटपरमिति अखण्डकालपरत्वे तु एकदण्ड प्रयोगआपत दण्डान्तरे स्वप्नविरहेऽपि दिवसका व्यधिकरणाभावपदेन स्वानाभावस्य परिग्रहासम्भवादितिभाय । अध्ययनेवाधेनेति मासत्याश्रयीमूतापरमासनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्यवाध्ययने सत्वात् । तद्धर्मव- स्वनिरूपितायत्येति यद्धमविशिष्टविंशदिनान्मकमासेऽध्ययना वयोयोग्यस्त. धर्मवत्स्यनिरूपिताधेयत्वसंसगेणेत्यर्थ । संसर्गतात्पर्यज्ञानम्येति पतदसा वैचितमुपरिष्टात् । उक्तज्ञानेचेति तात्पयशानेचेन्यथ । उक्तधर्मटितेयद्धर्म विशिष्टविंशहिनात्मफमासेऽध्ययनान्ययायोग्यस्तद्धर्मघटितेत्यर्थ । उ तात्पर्य .

·क्षाबुद्धित्वस जातिवाभावात् प्रत्यक्षत्वादिव्याप्यनानापेक्षावुद्धित्वस्वीकारे व्युत्पत्तिषादः तस्य शाब्दधीहेतुत्वे च योग्यताशयाच्छाब्दयोधानुपपत्तिर्विशकलिततचापदार्थतत्त- संसर्गविषयकवविशेपितमतीतीच्छाशानस्यैव शाब्दधी हेतुनाया उपेयत्वात् तत्रच तादृशमंसर्गोपस्थितेरवश्यापेक्षणीयत्वादितिचेत् । सत्यम् । मासादिघटकताष्टि नादिनिष्ठपिशवादिरूपमासत्वादि सादिभेदेन नानव मामादिपदचिनि- मित्तता परमनुगतरूपेण अन्यथा शत्यानन्त्यप्रसगात् सर्वोपसंहारेण व्युत्पत्ति विना प्रागप्रतीतमासादेः सान्दानुभवानि; हाच । नच त्रिंगचादिकं बुद्धिविशे- पविषयत्वरूपं वाच्यम् दिनार्दव्यानात्मकत्येन तत्र गुणरूपसडचाया असम्भवात् द्रव्यात्मकत्वेऽपि ऋमिकेषु तेषु संख्योत्पत्तरसम्भवात् तत्र युद्धरनतिमसक्तं वल- क्षण्यमनुगतं दुवचम् । जातिरूपस्य तस्य सङ्करम सङ्गनिरस्तत्वात् तत्तदिनविषयक त्वरूपस्यतचहिनाद्यननुगमेनाननुगतत्वादितिवाच्यम् तावत्कालस्थायिनोद्रव्य- योग्यतासंशयाजायमानःशाब्दयोधोनोपपद्यतेत्याइ तस्यशाब्दधीहेतुत्वैवेति । विशकळितेति तथाच नालोघटइत्यादौ इम्वाक्य नोलयिषयताकाभेदविषय ताफघटविषयताकबोधपरमित्यापाकारकमेय तात्पयज्ञानं हेतुरितिभावः । .परमिति त्वर्थकम् । अनुगतरूपेणेति मासत्यत्वेनेत्यर्थ. एवश्च मासपदान्मासत्व त्वरूपानुगतधर्मेण तत्तविशवविशिष्टोपस्थिती तद्धर्मवत्स्वनिरूपिताधेयत्वेन योग्येन सम्बन्धेन मासादेरभावान्वयोभवतीति नव्यापकत्वानुपपत्तिरिति । सर्वोपसंहारेणव्युत्पत्तिम्बिनेति निखिलमासवृत्येकरूपेणशक्तिप्रदम्बिनेत्यर्थः । नचेति वाच्यमितिपरेणान्वयः । द्रव्यानात्मकत्वेनेति पकसूर्योपदयमारभ्यापरसू. योदयपर्यन्तस्थायिपदार्थस्यैव पूर्वदिनत्वमुक्तं सचद्रव्यरूपएवेत्यत्र विनिगमका. भावेन गुणादिरूपोपियाच्य इति भावः । अस्तुवा द्रव्यरूपपव तथापि न सल्यारूप त्रिशत्यसम्भवतीत्याह द्व्यात्मकत्वेपीति द्रव्याकत्वेऽपित्रिशतामेकदा स्थित्यभावेनाविधमानसमधायिकारणकगुणोत्पत्तरसम्मवान् विशव संख्यात्मकं नतेषु सम्भवतीतिभावः । न चापेक्षावुद्धित्वमेवानुगतम् अपेक्षावुढे कदाचित प्रत्यक्षरूपाया छुदाचिदनुमितिरूपायाश्च सम्भवात् प्रत्यक्षत्वादिना सांकर्येणापे. सांजातीनां पुनरनुगमासम्भव इतिभाव । तत्तद्दिनविषयक- प्रागुक्तस्य सूर्यादयविशिष्टत्वरूपस्य दिनत्वस्यानुगतत्वेन बुद्धित्वमनुगतमेवेति वाच्यम तारशापेक्षावुद्धित्वस्य एक पिसवात्तत्रापि विंशस्वव्यवहारापत्त तादृशत्रिशदिनानि मकारकवुद्धिविशेष्यत्वमेव विंशत्वमिति तदैवसम्मप्रति इतियोध्यम् । तावत्कालस्थायिनइति यथा सूपेदियक्षण. सांकर्यवि यधर्म तात्पर्य- तिया --विभा.

·१९३ सप्रकाशः स्थापि दिनादिरूपत्वसम्भवात् । भीमांसकानुयायिभिः सङ्ख्यायाः पदार्था- न्तरत्वोपगमादगत्या तन्मतस्यैवाश्रयणीयत्वाद् सङ्ख्यादिरूपनानादिनादि- निप्ठानुगतत्रिंशवादेः मुवचत्वाच । एवं मासमधीते चैत्र इत्यादावधिकरणतैव - - स्यैव च विशिष्टस्यै कस्य दिनत्वं तथा त्रिशहिनस्थायिन एकद्रव्यस्य मासत्यं तद्वतैकत्व- मासपदार्थतावच्छेदकत्वमित्याशयः । नचैकद्रव्यस्य मासपदार्थरष -पकदिनाध्ययनस्थले मासमधीत इति प्रयोगापत्ति व्यापकत्वस्य प्रतियोगिये. धिकरण्यघटितस्यैष द्वितीयार्थत्वस्योकत्वादितिषाच्यम् व्यापकत्वघटकाभायें प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्थाने मासत्वसमानाधिकरणयन्निरुक्तसूर्योदयक्षणोत्पन्ना- परसूर्योदयमारक्षणस्थायिद्रव्यरूपदिनावच्छेद्याधिकरणत्वं तनिरूपकत्यस्यपिशे. पणत्यात् • तथाच यत्किञ्चिहिनाध्ययनस्थले मासत्वाधिकरणं यवध्ययनानधिक- रण दिन तदवच्छेद्याधिकरणतानिरूपकन्यस्याध्ययनाभाये सवाप्नोतपयोगापत्ति- रिति । मकारान्तरेणसमाधत्ते मीमांसकानुयायिभिरिति नचैतत्पक्षेऽपि त्रिंशस्यत्येन त्रिंशस्यस्य मासपदार्यतावच्छेदकत्येऽतिप्रसङ्ग ततत्रिंशस्वत्वेन प्रवेशेघाननुगम इतिधाच्यम् सूर्योदयक्षणविशिष्टवृत्तित्रिंशत्वत्वेन तस्यमासपदार्थतावच्छेदकत्वात् येशिष्ठयच स्ववृत्तित्यादिघटितानुपदोक्तचतुष्टयसम्बन्धन तयाच क्रमेणैकसूर्यो. दयक्षणोत्पन्नापरसूर्योदयप्राक्क्षणस्यायिषु पदार्थेपु सूर्योदयक्षण विशिष्टेषु यत् शिश्वं तदेवमासपदप्रवृत्तिनिमित्तमतोनानुपपत्तिः नचैधमपि पकसूर्योदयक्षणो. त्पन्नापरसूर्योदयप्राक्क्षणपर्यन्तस्थायिनीयावन्त. पदार्था. तेषुसर्येष्वेव थिमिग- मकाभावाहिनत्यमभ्युपेयम् तेषाञ्चककालोत्पत्तिस्थितिमतां सर्वेषामेव सूर्योदय- क्षण विशिष्टत्वेन तेषु शिरपदार्थानादाय तदतत्रिंशत्वस्य वस्तुतएकदिवसेऽपि सावन कविनाध्ययनस्थलेऽपि मासमधीते इतिप्रयोगापत्तिरितिवाच्यम् एकसूर्यो- दियक्षणयिशिएचस्तुमयावृत्तित्येनापि निरुक्कत्रिंशत्यस्य विशेषणीयत्वात् । अर्थ यमप्यन्तव्यवहितेष्वपि विंशत्सुदिनेषु निरुक्तसूर्योदयक्षणविशिष्टत्वस्य सत्या- त्तम मासव्यवहारस्यानिष्टत्ये मासमधीते इतिप्रयोगापत्तिरितिवाध्यम स्वानया- व्यवहितोत्तरत्यशून्यस्वायोत्तरावृत्तित्वेनापि त्रिंशस्वस्य विशेषणीयत्वात् तथाच निरुतातिव्यवहितदिनवृत्ति त्रिंशत्ये स्वाश्रयाव्यवहितोत्तरत्वशून्यं यत् स्वाश्रयो- तयत्तित्यस्यवसवान्नातिप्रसङ्ग नन्येवमप्येकमासपर्यन्तस्थायिनो य ऊनधि शत्पदार्थाः यश्चैकदिवसस्थायी निरुक्कसूर्योदयक्षणविशिष्ट पकः पदार्थस्तावद्दत- त्रिंशत्यमादायकदिनाध्ययनस्थले मासमधीते इतिप्रयोगापत्तिसादपस्थ्यमिति चेन्न सूर्यादयक्षणविशिष्टत्यव्याप्यत्रिंशाधस्य मासपदार्थतावच्छेदकत्वात् पच प्रकृते सूर्योदयक्षणविशिष्टातिरिक्तमासपर्यन्तस्थापिपदार्थेऽपि विंशत्यस्य सध्यान्न तस्योक्तव्याप्यत्वमतोनकश्चिद्दोष इत्ययगन्तव्यम् । लायवमनुसृत्याद एवमिति । वितीयार्थइति तथाच तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतयाऽन्ययः । एकदिना- ध्ययनस्थलेऽपि मासनिष्ठाधिकरणतानिरूपकत्यस्य सायात मासमधीते - ·व्युत्पत्तियादः वितीयार्थः । मासादिपदार्थतावच्छेदकदिनपर्याप्तत्रिंशत्वामिविशेपणतापनस्य द्वितीयार्थाधिकरणतायां चैत्रककाध्ययनाधारतात्वादिव्याप्यधर्मावच्छिन्नं स्व. रूपसंवन्धरूपमवच्छेद्यत्वं संसर्गतया भासतइत्युपगमेन सामनस्यात् । यत्किञ्चिदेकमासं व्याप्य यत्राधीतं तत्राध्ययनाधारतानामवच्छेद्यतावच्छेद- काधारतादृष्यन्यतमत्वविशेपादिरूपोक्तधर्माविच्छिन्नानतिप्रसक्तत्वेन तद्वचित्रि- शवेनावच्छेदात् न्यूनकालाध्ययनस्थले च अतिप्रसक्ततया ताशस्य मासत्वस्योक्तरूपावच्छिन्नाधारतानवच्छेदकत्वाच्चामसङ्गातिप्रसायोरनवकाशाद मासादिपदमचिनिमित्तधर्म चैत्राध्ययनाधारताया व्याप्यत्वस्य शब्दादलामेऽप्य- र्थतस्तल्लाभादिविद्वितीयाया अत्यन्तसंयोगार्थपरत्वमिति नानुशासनविरोधः । नच भूतलेपटः भूतलं घटवदितिमत्यययलादतिमसत्तोऽपि धर्म आधेयत्वाधा- रत्वयोरवच्छेदकइति वाच्यम् तादृशमत्ययेऽवच्छेदकत्वभानानुपगमाव । आधेयताया अतिप्रसक्तधविच्छेद्यत्वे साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मात्मक- व्याप्तिशरीरे मिश्रादीनां स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशस्य व्यभिचारिण्यति- व्याप्त्या नातिप्रसक्तमवच्छेदकमिति तत्स्थलीयचिन्तामणिफकिका विरोधेनचासंभ- वदुक्तिकतापतेः। आधारताया अतिप्रसक्तधर्मावच्छेद्यत्वे यद्धर्मविशिष्टहेत्वधिकरणलं साध्याधिकरणतावच्छेदकमिति तल्लक्षणव्याख्यापक्षे स्वरूपसंवन्धरूपावच्छेदकत्व- प्रवेचं व्यभिचारिण्यतिव्याप्त्याऽपयित्वा विरुद्धदिकालावच्छिन्नत्तिकस्येत्या- इतिप्रयोगापत्तिरतो धर्मिपारतम्येण मासत्वमप्यधिकरणतायामन्तीत्याव मासादिपदार्यतावच्छेदकेत्यादि। पतदार याप्रसद्गातिप्रसङ्गयोरनयकाशादेतत्प र्यन्तस्यायमाशय. द्वितीयार्थाधिकरणतायां प्रकृत्यर्थताषच्छेदकमासत्वस्यापाछे. धत्वसम्बन्धेगन्धयः तच्चावच्छेधत्व स्वरूपसम्बन्धविशेषः तथाकदिनाध्यय. नस्थले मासमधीते इण्यस्य नापत्ति: अच्छेचतासम्बन्धेत मासत्यस्यतपासायात अधिकदेशवृत्तितया मासत्वस्याधिकरणतानवच्छेदकत्वात् अथैय मासदिना- ध्ययनस्थलेऽपि मासमधीते इतिप्रयोगानुपपत्तिः तत्तहिननिष्ठाधिकरणताया स्तत्तदिनभेदेनभिन्नतया मासत्वस्य तत्तदधिकरणताधिकदेशवृत्तित्वादितिचेन्न प्रकृतावच्छे वतायाः स्वरूपविचारे पतच्छकाया अनवतारात तथाहि चत्रकर्ट काध्ययनाधारतात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नयदाधारतानिष्ठमवच्छेद्यत्व तदेव सम्बन्धः नतु सामान्यतोऽवच्छेद्यत्वमात्रम् उक्तव्याप्यश्चधर्म. चत्रातृकाध्ययनाद्याधारता. निष्टान्यतमत्वरूपः एवञ्च माप्तदिनाध्ययनस्थले चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारतात्वस्य मासघटकयावदिवसनिष्ठाध्ययनाधारतायां सत्वेनोकान्यतमत्वव्यापकत्वात ·सप्रकाशः धेयताया घटत्वमेवं तद्भूतलमाननिष्ठाधिकरणतायाभूतलत्वमतिप्रसक्तमप्यय. दिदूपणान्तरेण तत्परित्यज्य दीधितिकृतामनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविव- क्षाया असत्यापत्तेः । अस्तुवाऽयासज्यत्तिधर्मस्यातिप्रसक्तस्यापि दर्शितपती- निवलादाधाराधेयभावावच्छेदकत्वम् । व्यासज्यवृत्तस्त्वविमसक्तस्य तदवच्छेदक- त्वममसक्तम, क्षितिजलोभयं गन्धवत् स्नेहगन्धोभयं क्षितावित्याद्यप्रतीतेः । अथवा द्वितीयाद्यर्थेऽध्ययनाधारत्वे तत्तन्मासादिरूपप्रकृत्यर्थविशेपणतापन्न तत्त- मासत्वादिव्यक्तीनां व्यापकतासंवन्धेन पारतव्येण विशेपणमुपेयते। तादृशंच व्यापकत्वं, स्वसमानाधिकरणल्याप्यत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेनस्वा- वच्छिन्नस्ययो भेदस्तदाश्रयधर्मवत्त्वं, तादृशधर्मश्च चैत्रोऽधीतइत्यादौ चैत्रीयाध्याप- नाघधारतात्वं विशिष्यैव संवन्धेऽन्तर्भावनीयम् । मासान्तरनिष्ठताशाभावपति- चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारतात्वव्याप्यं यत्तावदन्यतमत्त्व तदवच्छिन्नायाऽवच्छेपता तस्या एकस्याः स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपाया उक्तत्रिंशदधिकरणतानिष्ठायाविंश- घनिरूपितस्यसम्भधाग्नदोषः । एकदिनाध्ययनस्थलेच चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारता पकदिन मिष्ठव तनिष्ठायच्छेचताच नोकप्रिंशदाधारतावत्यन्यतमत्वायच्छिन्ना किंतु सतपतित्याचवच्छिन्नय साच नशिस्वनिरूपितेति नातिप्रसङ्ग इति । व्याप्येति ल्यवन्तमेतत् मासपर्यन्तं यत्राध्ययनमितिस मुदितार्थः । आधारता- नामिति अस्यावच्छेद्यतया सह अघच्छेदादित्यनेनच सहान्ययः। उताध्ययना. धारतानिष्ठा या अपच्छेद्यता सदवच्छदको य आधरतावृत्यन्यतमत्वादिरूप विश्रफर्तृकाध्ययनाधारतात्यच्याप्योधर्मस्तदधच्छिन्नाः अधिकरणताः तदनतिप्रससत्वे नेत्यर्थः । तसित्रिंशत्त्वेन मासवृत्तित्रिंशत्येन । ताशस्यमासत्वस्येत्यादि तप्तदिनयत्तित्रिंशश्वरूपमासस्वस्य चैत्रकर्तृकाध्ययना- धिकरणतानिष्ठायाऽन्यतमत्वानतिरिकवृष्यवच्छेधता तदवच्छेदकत्याभावादि- स्यर्थः । मनुकालाध्यमोरितिसूत्रेऽन्यन्तसंयोगपदस्यात्यन्तिकसम्बन्धार्थकत्यात् व्यापकत्वस्य द्वितीयार्थत्ये यथोक्तसूत्रस्थारस्य नतथाऽधिकरणतार्थकत्ये इत्यत मासादिपदेत्यादि । आधारतायाइति पष्ठ्यानिरूपितत्वमर्थ. । शब्दाद- लामेऽपीति अयमाशयः मासत्वेऽभ्ययनाधारताव्याप्यत्व ययपि न कस्यचि. च्छब्दस्यार्थस्तथाप्यधिकरणतायां मासत्वस्यायच्छेद्यत्वसम्बन्धेनान्वये मामत्वे यस्ययनिष्ठावच्छेद्यत्य निरूपकत्वं तस्याप्यायमितिसामान्यज्याप्तः । अतिप्रसक्तोऽपीति प्रकृते तयटमाननिष्ठा. च्छेदकभवतीत्यर्थः । साध्यसामानाधिकरण्येति यत्सम्बन्धितावच्छेकरूपयावं यस्य तस्य साध्याप्तिरितिचिन्तामणीपाठः तत्र प्रथमं यत्पद साध्यपरम् । सम्यन्धितापदं सामानाधिकरण्यपरं द्वितीयंग्रत्पदहेतुपरंतथाच या तदाश्रयाः, आध तस्य तम्याप्यत्वमपिसमागतमेव साध्यसा- ·व्युत्पत्तिपादः- योगितावच्छेदकत्वस्य तादृशधर्म सत्वेऽपि तत्तन्मासत्वसमानाधिकरणाभावप्रति । योगितानवच्छेदकतादृशधर्म उक्तसंवन्धेन तत्तन्मासत्वाधवच्छिन्नस्य यो भेदस्त. दाश्रयत्वमक्षवमेवेति यत्किश्चिदेकमासादिमानध्यापकाध्ययनादिस्थलेऽपि ताश्व- प्रयोगनिर्वाहः । प्रतिमासमधीतइत्यादौ प्रत्यादिशब्दानां मासादिपदोपस्था- प्यानुगतरूपावच्छिन्नमासत्वादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वसामान्यामा- मानाधिकरण्यावच्छेदकरूपयायमितिपर्पयसितम् । मिश्रादीनाम पक्षधर मिश्रा' दीनाम् । स्वरूपसम्बन्धरूपेत्यादि यदिहि अतिप्रसक्तोऽपिधर्मा आधेयतावच्छेक स्यात्तदा, धूमबानवरित्यादौ धूमसामानाधिकरण्यापच्छेदकं वद्धित्यमपिस्या। देवेश्यत स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यप्रवेशो मिश्रादीनां नयुक्तः स्यात फिस्यनतिरिक्तधृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्यमधेशोयुक्त. स्यादितिभाय । अतिव्याप्त्येति असम्भवदुक्तिकतापत्तेरित्यनेमान्यय. । आलोकपिरोधमुक्या चिन्तामणिवि. रोधमाह नातिप्रसक्तमिति यतिप्रसक्तोऽपिधर्नाऽघर ठेवफ. स्यात्तदैतनग्यषि- रोधः स्पष्टपय । आधेयताया अतिप्रसक्तधर्मापच्यत्वे दोपमभिधाय: भाधार ताया अपि तथात्वे दोषमाह आधारतायाइति । तल्लक्षणेति यत्सम्बन्धितेत्यादि चिन्तामण्युक्तलक्षणेत्यर्थः । विरुद्ध दिक्कालेत्यादि भूगोलफमुदयगिरिमन् अस्ता, पाषात। कपालमतपटवत् पतयटयसादित्यादी हेतुतापच्छेदकधर्मापछि- प्राधिकरणतायां साध्याधिकरणतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपापच्छेदकत्यासम्भवा, दव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वतिवेशितम्, पपश्चाधिकरणताया अतिप्रसक्तधर्मावच्छेद्यस्वं यदिस्यात्तदाऽन धूमवाव रित्यत्र प्रसिद्धस्थलएष वन्हित्वावच्छिन्नाधिकरणतायाधूमाधिकरणतावच्छेदकत्वसम्वाद तिव्याप्तेरप्रति- द्धोक्तस्थलान्याप्त्यपेक्षयोत्कृष्टदोषरूपाया सत्वे तदभिधानमेव दीधितिकृतामुधि- तस्यादितिभाष । अव्याराज्यवृत्तित्वमिति व्यासज्यवृत्तित्वञ्चकत्यान्यसंख्या- वछिन्नानुयोगिताफपर्याप्तिप्रतियोगित्यम् । दर्शितप्रतीतिवलादिति भूतलेघटः भूतलंघटवदिति प्रतीतिघलात् । न्यायत्तीति पतदनुक्तौ तु मासत्वाधिकरणेदिने तत्तत्क्षणापच्छेदेनाध्ययनाधारत्वाभावस्य, सपायापकत्वनोपपद्यत अतपत. दुतम् । स्वावच्छिन्नस्ययोभेदइति उक्तसम्बन्धाचच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रति- योगिताफभेदात्यर्थ.। स्वपद तत्तन्मासत्वपरम्। ननु यत्र चैत्रेण पञ्चदशदिनपर्यः स्तमेषाधीतमयशिदिनेषु अन्येनाधीत तत्रापि चैत्रो मासमधीते - इतिप्रयोग स्यादध्ययनाधारताया तन्मासत्यव्यापकत्वस्य सम्पादत आह तादृशधर्मइति। सामान्यतो मासत्वव्यापकत्वमपहाय-तत्तन्मासत्वब्यापकत्योक्त, प्रयोजनमाह मासान्वरनिष्ठेत्यादि ।, एकपदवैयर्थ्य मिति....इदन्तुचिन्तनीयम्उपसद्भिश्चरि ·सप्रकाश १९७. वघटितव्यापकतावोधकतया यत्किञ्चिदेकमासव्यापकाध्ययनादिस्थले न तादृशः प्रयोगः । अथात्यन्तसंयोगार्थकद्वितीयाया एकादिपदं विनापि यत्किञ्चिदेकमा- सादिव्यापकतायोधकत्वे उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकमग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र एकपद: वैयय मिति चेन्न । तत्र मासाधिककालव्यापकत्वेऽपि मासव्यापकतयाधिककाल- व्यापकस्य होमस्य शास्त्रार्थतावारणायकपदोपादानात् । तथा सति तस्य केवला- थतया मासमात्रव्यापकतालाभात्ताशमयोजनोपपत्तेः। अतएवच यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीतिश्रुतियोधिताग्निहोत्रानुवादेन सतिलनीहिचरुरूपद्रव्यस्य मासैकरूपकाल स्वच विधाने वाक्यभेदः स्यादिति ताशद्रव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणाग्निहोत्र- तयनाथ: उपस- त्यामासमग्निहोत्रंजुह्यति मासंदर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्तइति बहुवचनान्त पकपदाघटितएव च पाठः शानदीपिकादो दृश्यते पयचित् जुहोति यजेत इत्येकवचनान्तपाठस्य हष्टत्वेऽपि मासमैकमित्येकपदघटितस्तु नक्व. चिन्मीमासादिन्थे दृश्यते इति । मासाधिककालेऽपिक्रियमाणस्य होमस्य मासव्यापकत्वसम्भवति ताशश्च होमोनेसहिध्योऽतस्तवारणायक- पदोपादानमित्याह मासाधिकेत्यादि । अतएव मासमात्रव्यापकत्यलाभादेष । अस्य पूर्वपक्षोनिरस्त इत्यनेनान्धयः । यावन्जीवमित्यादि मीमांसावितीयाध्या- यतृतीयपादस्य चतुर्विशस्त्रे पतदधिफरणविवेचितं तदिह संक्षेपत: प्रवर्यते कुण्डपायिनामयनेयते 'उपसद्धिश्चरित्वामासमग्निहोत्रं जुहति मासंदर्यपूर्ण- मासाभ्यां यजन्तइति, तत्र यायजीवमग्निहोत्रं जुहोतोति विधिमासमग्निहोत्रमन्य मासलक्षणोगुणोऽप्राप्तत्वादेतद्विधिना विधीयते मत्स्यग्निहोत्रमामक कर्मान्तरमि. तिपूर्वपक्षे एसिद्धान्तितम् किम्मासएवगुणोनित्याग्निहोत्रमनूय विधीयते उपसग्निश्चरित्येस्युक्तत्वात् उपसन्मासोभयम् विधानस्य वैयर्यप्रसङ्गात् नद्वितीय. प्राप्त कर्मण्यनेकगुणविधाने वाक्य भेदप्रसमात् नच मासस्य पुरुषकृत्या सम्पादयितुमशक्यत्वादनुपादेयस्य तस्य नविधेयत्वं सम्भवतीति घाच्यम् । उपादेयमनुपादेयम्या यदमाप्तं तदे- पदि विधेयंभयति अप्राप्तपक्षपातित्याद्विधे अतोमासस्याप्यप्रातस्य विधेयतया विधेयभेदेन याक्यभेदो दुर एव एषञ्चास्य वाक्यस्य कुण्डपायिनामयनरूप- कर्मान्तरस्य प्रकरणेपठितत्यात नित्याग्निहोत्रप्रकरणस्यासग्निहितत्यान्न तदुद्देशन गुणयिधानम् किन्तूपसन्मासाभ्यांविशिष्टं कर्मान्तरमेर विधीयते अग्निहोत्रश म्देन कीर्तनन्तु नित्याग्निहोत्रधर्मप्राप्त्यर्थमिति अनचाहुतिविशेषरूपायाउप. सद अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेनेघविधेयता एयश्च सतिलबीहचरुरूपद्रन्यस्येतिउप- सरफरणकत्यविशिष्टेति अयतादृशश्रुतेध्यकालोभयविशिष्टस्येत्यादिक चन- सम्यक् प्रतिभाति उक्तवाक्योदितहोमेऽग्निहोत्रशब्दोत्थापितातिर्दशिकवध्यादि. रूपद्रव्यस्यधप्राप्तेः उपसदितिहिन सतिलबीहिचरुरूपद्रष्यस्यनाम फिस्पाहुनाम अथवा ·व्युत्पसियादः पदमतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्यैव विधायिका तादृशी तिरिति सिद्धान्ते यावजीव- कालान्तर्गतमासरूपकालांशेऽप्यनुवादकतासम्भवात्माप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यस्यैव विधानमुचितमिति पूर्वपक्षी निरस्तः । यावज्जीवभित्यादिश्रुत्या यावज्जीवव्याप- कत्ये वोधितेऽर्थतो मासैकव्यापकतालाभेपि उपसयकरणकत्वविशिष्टहोमे तन्मात्र व्यापकताया अलाभेन तस्यापि विधेयतया वाक्यभेदस्य प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यविधिपते दुरित्वात्। अथ तादृशधुव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणामिहोत्रपद- प्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्य विधायकत्वेऽपि न कथं वास्यभेदः । विधेयभेदस्यैताव- ताप्यपरिहारात् । प्रत्युत धर्मिणोऽप्यधिकस्य विधानात् । एवंच ‘प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयने वहयोऽप्येकयत्नत' इत्यपि नियुक्तिकमिति चेन्न । यत्र विधेयांशे युगपदनेकधर्माणां विशेपणतया भानं तत्र विधेयविशेपणभेदेऽपि विशिष्टनिष्ठविधेयत्वाभेदेन वाक्यभेदविरहान् । अन्यथा भू- तलं नीलघटवदित्यादावपि नीलववदित्यादाविच वाक्यभेदमसझाद । अनुवा: द्यांशे विशेषणतया यत्रानेकपां विधानं तत्र तेषां विधेयता भिन्नैवेति वाक्यभेदः। यद्यपि तत्रोपसञ्चरुकरणफहोमाधिकरणतात्वेन अधिकारिविशेपकृततादृशहोमा- धिकरणतात्वेन वा मासैकव्यापकता मासन्यूनकालहोत्कृतहोमाधिकरणतायामप्य- न्यान्यदिने पुरुपान्तरककहोमाधिकरणतासत्वेनाशीव, तत्तत्पुरुपकतकताहशहो- पाधिकरणतात्वेन व्याकतायाः तितात्पर्यविषयत्वं च विधेयानन्त्यम, तथापि विभिन्नपुस्पकर्टकहोमाधिकरणतायावृत्तितादृशचरुहोमाधिकरणतामात्रत्तिधर्म: स्वेनानुगतीकृत्य तत्तत्पुरुषककतादृशचरुहोमाधिकरगतात्वावच्छिन्नव्यापकताना . तदुक्तम् आपस्तम्बश्रौतसूत्रे । ११ प्रश्ने । ३ खण्डे १२ सूत्रे सुवेणोपसद होतीति सूघव्याख्यायाम उपसदित्याहुतिसमाख्या तामाज्यस्थाल्यामाज्येनजुहोतीति । तैत्तरीयसंहितायाम् १ काण्डे २ प्रपाठके १२ अनुवाकभाष्ये चैरिदुर्गोपसद- नकारित्वनेता आहुतयउपसद उच्यन्ते । तत्रेय उपसदामाज्यविष्ट्वेनेत्य प्युक्तम् ।। तैरेते खिभिमन्त्रेखिघुदिनेषु क्रमे गोपसदाख्या आहुनयो होतव्या इति- सायणभाष्यम्-नृतीयाध्याय तृतीयपादस्य प्रयोदशाधिकरणेअधिकरणमालायाम् दीक्षादिवसाध्य सोमाभिषवदिवसात्पूवर्तव्याहोमाउपसदइत्युक्तमिति । कर्मान्तरस्येति याबजोवमग्निहोत्रं जुहोतीतिश्रुतिविहितमुख्याग्निहोत्रभिन्नस्येत्यर्थः । वाक्यभेदस्येति दुरत्वादिन्यनेनसम्बन्धः । यत्राप्राप्तकर्मस्थले फर्मग एक- मनेकम्पाविशेषणं तत्र तत्तविशेषणविशिष्टस्येव कर्मणोविधानात् विशिष्टनि. ष्ठफैव विधेयता नतु विशेषणभेदेनभिन्नेत्याइ यनेत्यादि । भिन्नैवेति अनुवा, ·सप्रकाश पपत्ति । विनान्तार्थ दण्डाभावयति । उहाथच्छेकत्वभाने युक्तिमाह द्रव्येनगन्ध- संसर्गविधया विवक्षितत्वान्न दोपः । तादृशाधिकरणताहयात्तित्वं च, स्वत्तित्व- स्वनिरूपकहामकनिष्ठभेदपतियो गिकर्तृकहोमाधिकरणतात्चित्योभयसम्बन्धेना- धिकरणताविशिष्टान्यत्वरूपमनुगतं वोध्यम्। मासमधीतइत्यादावपि चैत्रादि- कढकाध्ययनाधिकरणतात्वरूपव्यापकतावच्छेदकधर्मस्योक्तानुगतरूपेणैवानुगमःका- यः अतो मासमधीयानो दृष्ट इत्यादी विशिष्य चैत्रत्वाद्यनुपस्थितावपि नान्वययो- धानुपपत्तिः । अन्यत्स्वयमूहनीयम् । दण्ड विना न घट उत्पद्यते, रासभं विनापि घट उत्पद्यत, इत्यादौ विना- पदार्थोऽभाववान् । तत्पदसमभिव्याहृतदितीयाया अभावान्वयि प्रतियोगित्व- मनुयोगित्वं वार्थः । अभाववतश्चोत्पत्तावाधारत्वेनान्वयः, तथाच दण्डा- भावववृत्त्युत्पत्तिकत्वाभाववान् घटो, रासभाभाववत्युत्पत्तिको घट इ- त्याकारको वोधः । यद्यपि निपातार्य नामार्थस्य साक्षादपि भेदेनान्वयः तथापि संभवति सार्थकत्वे विभक्तनिरर्थकत्वमनुचितमिति द्वितीयायाः सार्थकत्वमुपेयते । भूतले न घटचन्द्रइव मुखमित्यादौ प्रथमायाः प्रतियोगिताद्यर्थकत्वेमयमैव न साधुः स्यात् । मातिपदिकार्यान्वयिनीन्यपदेनाभिधानस्थलएव प्रातिपदिकार्थत्यादिम्- त्रेण प्रथमाविधानादिति तत्र प्रतियोगित्वादिः संवन्धविधयैव भासतइत्युपेयते । दण्डं विना न घटोत्पत्तिरित्यादौ च विनान्तायें घटोत्पत्याद्यभावान्वयेऽनुयोगि- विशेषणदण्डाद्यभावस्य च तदनुयोगितावच्छेदकत्वं भासते । द्रव्ये न गन्ध इत्य- मयोगात् उपलक्षणीभूतधर्मावच्छिन्ने न नअर्थाभावान्वय इतिव्युत्पत्तेरिति रास- भविना न घटोत्पत्तिरिति न प्रयोगः । अतिप्रसक्ततया रासभाभावस्य घटोत्प- स्यायभावानुयोगितावच्छेदकताविरहात् । अथवा अभाव एव विनार्थः दण्ड विना न घट इत्यादौ च विनान्तार्थस्याभावस्य नअर्थे घटाद्यभावे प्रयोज्यतासंबन्धेनैवा- पस्य सिद्धत्वेनापूर्वत्याभावात्तदंशेविधेयताविरहेण विशेषणांशे पथविधेयतायाः सस्वादितिभावः । प्रतियोगित्वमिति पतत्पक्षे निरूपकत्वसम्बग्धेन अनुयोगि. त्यपक्षेतु स्वरूपसम्बन्धेनाभायेऽन्ययः अनुयोगित्वेच प्रतियोगिनो निरूपकत्व- सम्बन्धेनान्धयः । नन्वेषमन्यत्रापि गतिः सम्भवतीति भेदानन्धनियमेनि. पातातिरिक्तस्य किमिति निवेशनीयमताह भूतले न घटइति । अन्यपदेनेति अत्रशक्तिमस्य पदत्वमिति नाभिप्रेतम किंतु वैयाकरणपारिभाषिफमेवातोनानु. इति । धर्मावच्छिन्ने धर्माश्रये । इतिव्युत्पत्तेरिति यदिहि उपलक्षणीभूतधर्मा.

·च्युत्पसियादः न्वयः । अतएव रासभं विना न घट इत्यादयो न प्रयोगाः । अतएव दण्डाय भाववति घटा चायपि जायने इत्यस्याध्याहारं विनैव दण्ई विना न घट इति मयोगोपपत्तिः। रासभं विना घट इत्यादौ च विनार्धस्याभावस्य सामानाधिकरण्य- संवन्धेन घटादारन्ययः । दीधितिकताप्यविनाभावो व्याप्तिरित्यत्र साध्यं. दिना साध्याभाववति योभाव इति यदयाख्यातं तत्र सप्तम्यन्तेन संसर्गविधया भासमान तदधिकरणनिष्ठत्वमेवोपात्तं नतु विनार्थत्वेनाधिकरणम् । अभावाधिकरणपर्यन्तस्प- विनापदार्थत्वेऽपि सप्तम्याधेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया आवश्यकत्वात् । न विनापदोत्तरलुप्तसप्तम्यर्थ एवाभाववनीति सप्तम्या विस्त इति वाच्यम् निपातोचर विभक्तनिरर्थकत्वात् । अतएव सर्वत्र निपातोत्तरं साधुलार्य प्रधमैवेति शान्दिका पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावेवफारमकृतिकसप्तम्या यदाधेपत्ववोधकत्वमशीक दीधितिकृद्भिस्तत्रापि तैपां न निर्भरः । अस्तु वा तत्र प्रतियोगितया पृथिव्यन्य कृत्चित्वभानानुरोधेनवकारस्यान्यत्तित्वार्थकत्वं गौरवादुपेक्ष्य तत्राधेयत्ववाचकत्येन समायाः सप्तम्याः कल्पनम् । प्रकृते चाधेयत्वस्य संसर्गतयैवोपपत्ती विनापदसा. फासायत्वार्थकसप्तमीकल्पनं दुष्कल्पनमेव । एवकारस्थलेचाभावरूपएवान्यरू पतदर्थान्तरस्याधेयतासम्बन्ध इति न सम्भवति आधेयतादेस्तद्वत्येव संवन्धत्वात् । नतु तदभावे । नच तबाधेयत्वाभावो न मतीयत अपितु तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकपृथिव्यायन्याभाव इत्युपेयम् तादृशमतियोगिताकत्वमेवाभावेऽन्यस्य सम्पन्धोस्त्विति वाच्यम् । आधेयतासंवन्धस्य प्रतियागिन आधारस्यानुयोगिन्या- अयेऽपि नमान्षयः स्यात्तदा द्रव्येनगन्ध इति प्रयोग आपपेत गन्धाभावे प्रध्यत्वसामानाधिकरण्यस्य सस्यात् द्रव्यत्यस्य पिशेषणत्वेतु घिशिष्टाययः महिना लब्धस्य द्रव्यत्वावच्छेदेन गन्धाभाधान्वयस्यानुपपाया न ताश प्रयोगः। अतिप्रसक्ततयेति रासभाभावस्य घटोत्पत्तिमद्देशेऽपिसस्यात् ॥ श्याप्तिवादचिन्तामणी पूर्वपक्षग्रन्थे नाप्यधिनाभाव तळ्याख्यायां दोधतो साध्यपदमध्याहृत्य साध्यंयिना यो भावोवृत्तिस्तद्विरद इत्युक्तम तत्राधिकरणपर्यन्तस्य विनार्थकत्वोतिषिरुध्यते इत्यत आह दीधितिकृताऽपीति ननुपृथिव्यामेष गन्ध इत्यादौ साम्यर्थः प्रतियो 'गिधम अन्योभावश्चधकारार्थः एधकारोत्तरलुप्तसप्तम्या वृत्तित्यमर्थस्तस्यप्रति योगितासम्बन्धेनाभाषेऽन्धय. तथाच पृथिव्यन्यवृत्तित्वाभाषयानगन्धातिषोधोः दीधितिकृत्सम्मत: सघनिपातोतरविभक्तनिरर्थकत्वोपगमे नोपपपते इत्यतआर. पृथिव्यामेवगन्धइत्यादाविति । अस्तुति - सप्तम्या. कल्पनमित्यनेनाग्बया साध्याभाषपति ·૨૦૬ सप्रकाशः धेये वृश्यनियामकत्येभावपतियोगितानवच्छेदकत्वात् । चैत्रः पचतीत्यादौ कृत्यादिसंबन्धस्यापदार्गत्वेऽपि पाककृतिमानित्यादी मनुवादिपदेन विचरणवत् उक्तस्थले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपि न विराधमासादयति । विवर- णीयार्थस्याप्यन्यलभ्यत्वेऽपदार्थतोपपत्तेरित्यलमसदावेशेन। विना वातं वृक्षः पतित इत्यादी विनापदार्थस्याभावस्याश्रयतासंबन्धेन वृक्षेऽन्वयादाताभावविशिष्टो वृक्ष: पतित इति शब्दतो लभ्यते पतनेऽनुभवसिद्धो वातजन्यत्वाभावलाभश्वार्थः, जन्यतायाः पदानुपस्थाप्यत्वात् तदभावस्य तस्यवृत्त्यनियामकसंवन्धत्वात्तदवच्छि- भवाताभावस्य च शब्देन वोधयितुमशक्यत्वात् । पुत्रं विना गत इत्यादौ पुत्रादि- पदं लक्षणया पुत्रगमनादिपरम् । विनापदवो यतदभावश्च समानकालीनस्वादिसं- वन्धेन गमनेऽन्वेति । समानकालीनत्वघटकं कालनिष्ठं स्वाधिकरणत्वमनवच्छिन्नं वोध्यमतो गमनादिकाले तदनधिकरणदेशावच्छेदेन गमनायभावसत्वेऽपि नाति मसङ्गः । केचित्तु उक्तस्थलेऽसाहित्यमेव विनापदाथः तस्य च गमनादिकर्तयन्वयः असाहित्यं च स्वकर्तृकसमभिव्याहृतगमनादिक्रियासमानकालीनतादृशक्रियाकर्तृ- स्वरूपसाहित्याभावः, क्रियान्वयिस्वकर्तृकतादृशक्रियासमानकालीनत्वाभाव एव वा विनार्यः । कर्तृत्वे पुत्रादेराधेयत्वेनान्वयः विभक्तिः साधुवाथै अस्तुबाधेयत्वं द्वितीयार्थः सप्तम्या अधेयत्वार्थकन्येऽपि नात्र सप्तमीमसक्तिस्तस्याः कारकविभ- प्रतीयते । । पर्ये पवकाराथें । तदर्थान्तरस्य एवकारार्थान्तरस्य । तत्सम्बन्धेति आधेय. त्यस अन्धेत्यर्थः। इत्युपेयमिति पदने तथाचेतिशेषः । उक्तस्यले अविनाभावो व्याप्तिरित्यत्र । आर्थइति प्रमाणान्तरजन्यज्ञानविषय इत्यर्थः । गमनेऽन्वेतीति तथाच तवाक्यात् पुत्रकर्तृकगमनाभायसमानकालीनगमनाभयः स्त्राधिकरणत्वमिति स्वगमनाभावः । स्वकर्टकसमभिव्याहृतेति स्वकर्तृकाया समभिन्याहृतगमनादिक्रिया तत्समानकालीनाया गमनादिक्रिया तत्कर्तृत्वेत्यर्थः। ननु प-विनागत इत्यादौ स्थपदेन पितुर्ग्रहणे द्वितीयाप्रकृत्यर्यपुत्रस्यामिमे ताकियाकर्तृत्वे आधेयतासम्बन्धेनान्धया वाच्यस्तयाच पुअनिष्ठंयत्पितृकर्तृ- कगमा समानकालीनगमनकर्तृत्वं तदभाववान् गमनानुकूलकृतिमान पितेत्ययय- योधा सीकरणीयस्तथाच यत्र पुत्रेणसाकंपितागच्छति तत्रापि पुषिनापितागत इतिगापत्तिः पुननिष्ठस्यकर्तृत्वस्य पुत्रपय सत्यात स्वपदेन पुत्रस्यग्रहणे पवारणेऽपि द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य पुत्रस्यानन्ययोदुइतिचेन्न स्वपदार्थस्य दिवतीयाप्रकृत्येव लाभेन स्वकर्तृकेत्यस्य कर्तृत्वनिरूपकेत्यत्रतात्पर्यात प्रथम क आधेयत्वसम्बन्धेन द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य पुत्रादेरन्ययान्नानुपपत्ति। लापया उत्सदी ·व्युत्पत्तियादः न्वयः । अतएव रासभं विना न घट इत्यादयो न प्रयोगाः । अतएव दण्डार भाववति घटात्तापपि जायने इत्यस्याध्याहारं विनैव दण्डं विना न घट इति भयोगोपपत्तिः। रासभं विना घट इत्यादौ च विनार्थस्याभावस्य सामानाधिकरण संवन्धेन घटादावन्वयः । दीधितिनाप्यविनाभायो व्याप्तिरित्या साध्यं. बिना साध्याभाववति योभाव इति यदयाख्यातं तत्र सप्तम्यन्तेन संसर्गविधया भासमान तदधिकरणनिष्ठत्वमेवोपात्तं नतु विनार्थत्वेनाधिकरणम् । अभावाविकरणपर्यन्तस्य- विनापदार्थत्वेऽपि सप्तम्याधेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया आवश्यकत्वात् । ना विनापदोत्तरलुप्तसप्तम्यर्थ एवाभाश्वतीति सप्तम्या विकृत इति वाच्यम निपातोनर विभक्तनिरर्थकत्वात् । अतएव सर्वत्र निपातोत्तरं साधुत्वाय प्रथमैवेति शान्दिका पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावेवकारसकृतिकसप्तम्या पदापलयोधकत्वमङ्गीकृत दीधितिकृद्भिस्तत्रापि तेषां न निर्भरः । अस्तु वा तत्र प्रतियोगितया पृथिव्यन्य वृत्तित्वभानानुरोधेनवकारस्यान्यत्तित्वार्थकतं गौरवापेक्ष्य तत्राधेयत्ववाचकत्येन हप्ताया संप्सम्याः कल्पनम् । प्रकृते चाधेयत्वस्य संसर्गतयैवोपपत्ती विनापदसा फाटाघेयत्वार्थकसप्तमीकल्पनं दुष्कल्पनमेव । एक्कारस्थलेचाभावरूपएवान्यरू पतदर्थान्तरस्याधेयतासम्बन्ध इति न सम्भवति आधेयतादेस्तद्वत्येव संवन्धत्वात् । नतु तदभावे । नच तत्राधेयत्वाभावो न प्रतीयत अपितु तत्सम्बन्धावच्छिन्नमति योगिताकपृथिव्यायन्याभाव इत्युपेयम् तादृशप्रतियोगिताकत्वमेवाभावेऽन्यस्य सम्बन्धोस्स्विति वाच्यम्। आधेयतासंबन्धस्य मतियागिन आधारस्यानुयोगिन्याः । भयेऽपि नमान्धयः स्यात्तदा द्रव्येनगन्ध इति प्रयोग आपपेत गन्धाभावे प्रध्यत्वसामानाधिकरण्यस्य साक्षात् द्रव्यत्यस्य विशेषणत्वेतु विशिष्टाग्यय महिना लब्धस्य द्रव्यत्यावच्छेदेन गन्धाभावान्वयस्यानुपपल्या न ताश प्रयोगा। अतिमसक्ततयेति रासभाभावस्य घटोत्पत्तिमद्देशेऽपिसापात् ।। - च्यातिवादचिन्तामणी पूर्वपक्षग्रन्थे नाप्यषिनाभाव तम्याख्यायां दधतो साध्यपदमध्याहृत्य साध्यविना यो भायोवृत्तिस्तविरह इत्युक्तम तप्राधिकरणपर्यन्तस्य विनार्थकत्वोतिर्यिरुध्यते इत्यत आह दीधितिकृताऽपीति ननुपृथिव्यामेष गन्ध इत्यादी साम्यर्थः प्रतियो गिरथम अन्योभावश्चधकारार्थः पधकारोत्तरलुप्तसप्तम्या धृत्तित्वमर्थस्तस्य प्रति योगितासम्पन्धेनाभाषेऽन्वय तथाच पृथिव्यन्यवृत्तित्वाभाषवानगन्धातियोधोः दीधितिकृत्सम्मत सबनिपातोत्तरविभक्तनिरर्थकत्वोपगमे नीपपद्यते इत्यता पृथिव्यामेवगन्धइत्यादाविति । अस्तुवेति । सप्तम्या कल्पनमित्यनेनान्वयः इत्युकम साध्याभाषपति ·२०१- सप्रकाशः ये वृत्यनियामकत्वेभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । चैत्रः पचतीत्यादौ त्यादिसंबन्धस्यापदार्थत्वेऽपि पाककृतिमानित्यादौ मनुवादिपदेन विवरणवत् क्तस्थले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपि न विराधमासादयति । विवर- पीयार्थस्याप्यन्यलभ्यत्वेऽपदार्थतोपपत्तेरित्यलमसदावेशेन। विना वातं वृक्षः पतित सादी विनापदार्थस्पाभावस्याश्रयतासंवन्धन वृक्षेऽन्वयादाताभावविशिष्टो वृक्षः गतित इति शब्दतो लभ्यते पतनेऽनुभवसिद्धो वातजन्यत्वाभावलाभश्वार्थः, न्यतायाः पदानुपस्थाप्यत्वात् तदभावस्य तस्यवृत्यनियामकसंवन्धत्वात्तदवच्छि- भवाताभावस्य च शब्देन योधयितुमशक्यत्वात् । पुत्रं विना गत इत्यादौ पुत्रादि- द लक्षणया पुत्रगमनादिपरम् । विनापदवो यतदभावश्च समानकालीनत्वादिसं- बन्धेन गमनेऽन्वेति । समानकालीनत्वघटकं कालनिष्ठं स्वाधिकरणत्वमनवच्छिन बोध्यमतो गमनादिकाले तदनधिकरणदेशावच्छेदेन गमनायभावसत्वेऽपि नाति मसङ्गः । केचित्तु उक्तस्थलेऽसाहित्यमेव विनापदायः तस्य च गमनादिकर्तय॑न्वयः असाहित्यं च स्वकर्तृकसमभिव्याहृतगमनादिक्रियासमानकालीनतादृशक्रियाकर्तृ- तरूपसाहित्याभावः, क्रियान्वयिस्वकर्तृकतारशक्रियासमानकालीनत्वाभाव एव वा विनार्थः । कर्तृत्ये पुत्रादेरायत्येनान्वयः विभक्तिः साधुवाथैव अस्तुवाधेयत्व द्वितीयाथैः सप्तम्या अधेयत्वार्यकत्येऽपि नात्र सप्तमीमसक्तिस्तस्याः कारकविभ- स्वस । एमगार्थ एवकाराथें । तदर्थान्तरस्य पवकारार्थान्तरस्य । तत्सम्बन्धैति आधेय. विन्धेत्यय । इत्युपेयमिति एदने तथाचेतिशेषः । उक्तस्थले अविनाभावो व्याप्ति रित्यत्र । आइति प्रमाणान्तरजन्यज्ञान विषय इत्यर्थः । गमनेऽन्वतीति तयाच क्तवाक्यात् पुत्रकदृकगमनाभावतमानकालीनगमनाश्रयः प्रतीयते । स्वाधिकरणत्वमिति स्थगमनाभायः । स्वकर्तृकसमभिव्याहवेति स्वकर्तृकाया सममि न्याहृतगमनादिक्रिया तत्समानकालीनाया गमनादिक्रिया तत्कर्तृत्वेत्यर्थः। -विनागत इत्यादी स्वपदेन पितुर्ग्रहणे द्वितीयाप्रकृत्यर्थपुत्रस्याग्रिमे तादा, जयाकर्तृन्वे आधेयतातम्यन्धेनान्धया वाच्यस्तथाच पुषनिष्ठयपितृकर्तृ- समानकालीनगमनझर्तृत्वं तदभाववान् गमनानुकूलष्कृतिमान पितेत्यम्ययः (ङ्गीकरणीयस्तथाच यत्र पुत्रेणसाकंपितागच्छति तत्रापि पुयिनापितागत इतिगापत्तिः पुत्रनिष्ठस्यकर्तृत्वस्य पुत्रएच सत्वात् स्वपदेन पुत्रस्यग्रहणे उनदी पवारणेऽपि द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य पुनस्यानन्ययोदुर्शरपतिचेन्न स्वपदार्थस्य हितीयाप्रकृत्येव लाभेन स्वकर्तृकेत्यस्य कर्तृत्वनिरूपकेत्यधतात्पर्यात प्रथम कवर आधेयत्यसम्बन्धेन द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य पुत्रादेरन्ययान्नानुपपत्तिा लाघषा. ननु पुट फगमन बोधा ·२०२ व्युत्पत्तिपादः क्तित्वेन क्रियान्वयिस्वार्थबोधकत्वात् । अत शेषपष्टीमसक्त्या तामेवोपपदविभक्ति- दितीया वाधत इतिसर्वा उपपदविभक्तयः पप्ठयपत्रादिकाइत्यस्याविराध इति । विनासमानार्थकयोऽन्तरेणेति निपातयोरपि दर्शितव रीतिः एवं विनायुक्त- तृतीयापश्चमीस्थलेऽपि ।। मर्यादाभिविध्यर्थकयावच्छन्दयोगेपि द्वितीया दृश्यते, तत्र मर्यादायको यावच्छब्दः आरभ्य तस्यां दशमी तु यावत्मपूजयेत्पर्वतराजपुत्रीमित्या- दौ मर्यादा सीमा कालरूपा देशरूपा च कालनिप्टं तत्वंच तत्कालनिष्ठ समभिव्या हृतकालमागभावानधिकरणस्वभागभाराधिकरणस्वसजातीययावत्कालवृत्तिसमभिः व्याहृतक्रियानधिकरणत्वम् । एवंचोक्तस्थले यावच्छन्देन पूजारूपक्रिया शुक्लदशमीनिष्ठतादृशसोमात्वनिरूपकत्वं प्रत्याय्यते । तावतैवार्थतः शुक्लदशम्यां मर्यादात्वं लभ्यते । तन्निष्ठसीमात्वनिरूपकत्वच तदत्तित्वे सति कृष्णनवमीमाग- भावानधिकरणशुक्लदशमीपागभावाधिकरणतिथिकूटव्यापकत्वम् । तावता पोडश तिथ्यधिकरणकपोडशपूजारूपस्यैककर्मणो विधेयतया लाभः व्याप्यकालसमुदाय स्वसजातीयत्वविशेषणात्पूजायामुक्तविशेषणद्वयाकान्तदण्डादिसमुदायाव्यापकत्वपि न वाधः । अन्वयितावच्छेदकरूपेण साजात्यस्य विवक्षणादुक्तस्थले त्यस्था याहारेण दशमीपदार्थतावच्छेदकस्य तिधित्वघटितत्वेन वा यावत्पदार्यान्व- यितावच्छेदकतया तिधित्वभानात्तेन रूपेण दण्डादेर्दशमीसजातीयत्वाभावात् । तिथिश्वाखण्डकालविशेषरूपा, नतु चन्द्रमण्डलकलारम्भाद्यनुगुणक्रियाप्रचएल्पा पूजायास्तावन्क्रियावृत्तित्वासम्भवात् । अत्रच भागभाव एव यावन्पदाः बिती- यार्थः प्रतियोगित्वमनुयोगित्व वा, तत्र तत्मकृत्यर्थदशम्या अन्वयः तावता दशमीप्रतियोगिकपागभावलाभः। तस्य स्वप्रतियोग्यत्तित्वविशिष्टव्याप च तिथिमि- तासं- सर रक्रिया वात दाह क्रियान्वयीति एतच्च परिचायकम। तादृशक्रिया समभिव्याहृतगमनादि मर्यादाभिविध्यर्थेति तेनधिना मर्यादा तत्सहितोऽभिषिधि । सीमात्वञ्च । समभिन्याहृतेत्यादि तथाच कृष्णनवमीप्रागभावानधिकरणरूप शुक्लदशमीमागभाषाधिकरणरूप तिथित्वेनधर्मेण शुक्ल दशमीसजातीयो स कृष्णनघमीमारभ्य शुक्लदशमीत प्राक्कालएव नवमीत प्राक्लालस्य पर वो प्रागभाष नधिकरणत्वाभावात् शुक्लदशम्यादिरूपकालस्यच तहशमीप्रागोति धिकरणत्वाभावशन् पवञ्चोक्कतत्तत्तिध्यात्मककालवृत्तिर्या समभिव्याहृतपूय प्रासपा किया तदनधिकरणत्वं दशम्यामस्तोति तस्या सोमात्वोपपत्ति तदेततस्पोवो यति वनिष्ठसीमावेति उक्तदशमीनिष्ठप्लोमात्वेत्यर्थ । तदत्तित्वेसतोति दयतया ग्रेव স্থান नावा पूजाधिकरणत्वेऽप्युक्रव्यापकत्वस्यादेवेत्यत पतदुक्तम् । यावत्पदार्थान्यो" विवि ·सप्रकाश २०३ बन्धेन पूजारूपसमभिव्याहृतक्रियायामन्वयः व्यापकत्वंच स्वाधिकरणतिथिनिष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकपूजाविशेषत्ववत्त्वम् । स्वाधिकरणत्वंच स्वाधिकरण- कृष्णनवमीमागभावावच्छिन्नभेदविशिष्टकालिक विशेपणतासंबन्धेन । एतेन कृष्ण नवमीमागभावाधिकरणमतियोगिकभेदस्याव्यावर्तकतया तत्सामान्यभेदनिवेशे भा- विकृष्णनवमीमागभावाधिकरणत्वमादायप्रसिद्धिरितिपरास्तम् । तथासत्यपि तत्त- दशमीपागभावाधिकरणकालस्य स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्नभेदवत्व- संवन्धेन तत्तत्पागभावाधिकरणत्वाक्षते। नचैवमपि व्यवहितपूर्वकृष्णनवमीमागभा- वावच्छिन्नभेदघटितसंवन्धेनाव्यवहितपूर्वकृष्णनवमीपूर्व तिथीनामपि तत्तदशमीमा- गभाववत्त्वात्तदधिकरणतिथिव्यापकत्वं पूजायां न संभवतीति वाच्यम् स्वावच्छि- भकृष्णनवमीमागभावाधिकरणत्वसंवन्धेन स्वावच्छिन्नभेदस्थैव मागभावसंवन्धे नि- पेशनीयत्वात । स्वाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि तादृशावच्छे- दशम्या- तथाच स्वपद धायनम् सोमारूपस्य यावत्पदार्थस्यान्ययितेत्यर्थः । अनुयोगित्वम्वैति तत्र निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वय दशमीनिरूपितानुयोगितायत्मागभावोर्थः तापताऽपिदशमीप्रतियोगिकप्रागभावरष लम्यते । स्वाधिकरणेति दशमीप्रागभावपरम् पयमग्रेऽपि । स्वमतियोग्यत्तित्येत्यादि स्वप्रतियोग्यवृत्ति त्व स्वव्यापकायोभयसम्बन्धेनेत्यर्थ । ननु कालिकसम्बन्धेन दशमीप्रागभा. पाधिकरणत्वस्य विवक्षितकृष्णनवमीतः प्राकालेऽपिसत्वाव्यापकत्वानुपप सिराह स्वाधिकरणत्वञ्चेति अप्रभाविकृष्णनवमीव्युदासायकालिकपर्यन्तानु- अव्यावर्तकतयेति कृष्णनवमीप्रागभावाधिकरणनिष्ठद्रित्याय पच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य कृष्णनवमीमागभायाधेकरणकालेऽपि सश्यात् । तत्सामान्यभेदनिवेशइति कृष्णनवमीप्रागभावत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नप्रागभाव. निष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकभेदस्य निवेश इत्यर्थः। तथासत्यपीति उक्तसामान्यभेदस्याप्रसिद्धत्वेऽपीत्यर्थ. अक्षतेरिति विशेषविधान्तत्थात् शुक्लदशमीमागभायस्य ताशभेदविशिष्ठकालिक्सम्बन्धेनाधिकरणत्वमव्यवहितकृष्णनवमोतः लीनास्वपि तिथिपुवर्तते तत्पूर्वकृष्णनवमीप्रागभावस्य विनाशेन तस्यामपिताश- कृष्णनघमीप्रागभाषावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य सत्वादियाशंका निराकरोति नचैवमपीति वशमीप्रागभावावच्छिन्नत्वस्य कृष्णमयमोप्रागभावे निवेशेऽपीत्यर्थ । स्वावच्छिन्नेति स्थाश्रयेत्यर्थः । स्वावच्छिन्नभेदस्येति स्वावच्छिन्नप्रतियोगिता कभेलस्येत्यर्थः। स्थपदशुपदशमोभागभायपरम्। निवेशनीयत्वादिति तथाची ननु प्राका- स्यपदस्य ·न्यूनवारकेतरवारकप लाघवादिदमुक्तम् । व्युत्पी वादः दकत्वसंवन्पेन स्वावच्छिन्नस्य भेदः । अतस्तादृशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभावनि- धेशे यत्किञ्चिद्दशमीमागभावाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायासि- दिवारणाय विशिष्य तत्तत्मागभावरूपस्वपदार्थस्य संवन्धमध्ये प्रवेश्यतयाननुग' मइति निरस्तम् ॥ देशरूपा सीमाच काशीतः कौशिकी यावद् यातीत्यादौ तत्र कौशिक्याः गमनसीमात्वं प्रतीयते । तच्च काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्याप- कगमनानधिकरणत्वम् यावत्पदेन च कौशिक्यनधिकरणकत्वे सति काशीपूर्वको शिकीपश्चिमदेशव्यापकलं गमने प्रत्याय्यते । तत्र द्वितीयार्थोऽवधित्वमवधिमत्व वा प्रतीचीत्वाद्यन्वयि निष्कर्षः पूर्ववत्स्वयमूहनीयः ॥ अभिविष्यों व्यवहिततिथिषु एतत्सम्वन्धेन स्वस्यैवसत्यान्नानुपपत्तिः । अध्ययपि स्वाधि करणकृष्णनवमोप्रागभावावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य याप्तिघटितस्य प्रवेशेऽयुक्तदोषोन सम्भवति स्वाश्रयीभूतयत्किञ्चित्कृष्णः नषमीमागमावस्य सत्वे निरुक्तभेदविरहात्तथापि स्वाधिकरणनिष्ठाभावेत्यादि एतदारभ्याननुगम पतत्पर्यन्तस्यायमभिप्राय । अथनिरुक्तभेदविशिष्टकालिकविशेषणतया शुक्लदशमोप्रागभावाधिकरणत्यमुक्त पूजानधिकरणेष्वपि तिथिध्वस्तोत्यतोनपूजायाः शुक्लदशमीप्रागभावव्यापकत्व संगच्छते यदिच ययदशमीपूर्ववर्तिनी नवमीमारभ्योतपूजनं विहितं तत्तद्दशमी प्रागभावव्यापकत्वंपिवक्ष्यतेतदाऽननुगमइतिचेन्न शुक्लदशमीप्रागभावावच्छिन्नप्रति योगिताकभेद एव देवीपूजायां विवक्षितः भेदश्च स्वाधिकरणत्ववन्निष्ठाभाषप्रति योगितावच्छेदकत्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकः। स्वाधिकरण त्वञ्च स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदविशिष्टतालि. फसम्बन्धेन पवञ्च दशमीमागभावत्वेन तत्तत्प्रागभावानामुपस्थितत्वेऽप्युक्तसम्बन्ध घटकस्वपदेनैकैकव्यक्तिरेवनाहोत्यतोन दोषः नवससर्गघटकतयाऽपिस्वत्वप्रवेशेऽ ननुगमएवेति वाच्यम् स्वत्वस्याउ परिचायकतयैव प्रवेशात् तन्निरूपिताधिकर- णत्यघटितसम्बन्धे तदन्याप्रतियोगिकत्वादिति। कौशिक्यनधिकरणकत्वेसतीति पप्तदन्तश्च कौशिकीतोऽधिकगमनेऽपि काशीतः कौशिकीयावयातोति प्रयोग धारणायोक्तम् कौशिकोसमीपगमनशन्येऽपि चैत्रादौ कौशिकी प्रयोगवारणाय विशेष्यदलम् । ननु कौशिकीयावद्गच्छ: तोऽपि केनचिदेकेन वाध्वना गमन भवतीति कथं तदीयगमन काशीपूर्वकौशिकी पश्चिमसर्वदेशव्यापकमितिचेन्न दैशिकविशेषणत्व स्वाश्रयवरवान्यतरसम्बन्धेन व्यापफत्वस्य विषक्षित्वात् स्वाश्रयवयश्च स्वनिरूपितदक्षिणत्वोत्तरत्वान्यतर सम्बन्धेन । तथाच येन मार्गेण गच्छति तस्मिन् माग दैशिकविशेषणतायाः तदतिरिकमार्गे स्वाश्रयघायस्यच सावान्नानु पपत्तिरिति । देशव्यापकत्वमिति देशनिष्ठा घ्याप्यता तादात्म्यसम्बन्धावच्छिना । निरूपकत्वस्य वृत्यनियामर तया यावधातीति ·२०५ सप्रकाशः यावच्छब्दः कार्तिकमारभ्य चैत्र यावच्छीतं भवतीत्यादौ भवतीत्यादौ काशीत: पाटलिपुत्रं यावदृष्टो देव इत्यादाभिविधिस्तत्पर्यन्ताभिव्याप्तिः । एवंच प्रथमे कार्तिकपूर्वकालोत्तरचैत्रोचरकालपूर्वकालव्यापकत्वं चैत्रोत्तरकालाऽवृत्तित्व- सहितं शीतभवने द्वितीये च काशीपश्चिमदेशपूर्वपाटलिपुत्रपूर्वदेशपश्चिमदेशव्याप- कत्वं पाटलिपुत्रपूर्वदेशावृत्तित्वसहितं वृष्टौ यावच्छब्देन प्रत्याय्यते । विशेपः पूर्व- वत् ॥ यावच्छब्दसमानार्थाकाङ्शब्दस्थलेऽपि दर्शितव रीतिरवसेया । तयोगे च पञ्चमी साधुः ॥ यज्ञमनु मावर्षदित्यादावनुशब्दार्थः कारकत्वरूपं हेतुत्वम् अनुलक्षणइत्यत्र कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधायकसूत्रे लक्षणपदस्य कारकहेतुपर- त्वात् । तत्रच यज्ञान्वितस्याधेयत्वरूपद्वितीयार्थस्यान्वयः हेतुतायाव निरूपकत्व- सम्बन्धेन दृष्टावन्धयः, जन्यत्वं वानुशब्दार्थः तत्र निरूपितत्वरूपवितीयार्थस्य तस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्याभावमभिसन्धायाह अवधिमत्वम्वेति । निःकर्पइति यावच्छब्दाथें द्वितीयान्तार्थस्य कौशिकीनिरूपितावधिमत्त्यस्यान्वयः। 'याघच्छब्दार्थप्रतीचीत्वस्यच स्वावध्यवृत्तित्वस्यव्यापकन्वोभयसम्बन्धेन गमनादि- क्रियायामन्ययः व्यापकत्वन्तु स्वनिष्ठावच्छेदकताफप्रतियोगिताकभेदवश्वम् अ- ‘वच्छेकताच स्वाधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्ना स्वाधि. फरणताच काशीनिरूपितपूर्वत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन तत्र स्वायध्यवृत्तित्वविशे- पणादभिविधिस्थलव्यावृत्तिः केवलस्वरूपसम्बन्धेन प्रतीचीत्वाधिकरणे प्रयागादौ गहनस्यासत्वाव्यापकत्यानुपपत्तिरतः काशीनिरूपितपूर्वत्वविशिष्टत्युक्तम् । कार्तिकपूर्वकालेत्यादि आश्विनोत्तरत्वविशिष्टोयो वैशाखपूर्वत्वविशिष्टः कालस्तव्यापकत्वमित्यर्थः । चैत्रोत्तरकालावृत्तित्वेत्यादि एतच फाल्गुन याप- च्छीतमिति प्रयोगवाराणाय तदुत्तरकालावृत्तित्वस्यापिभानोपगमादुक्तम् । काशीपश्चिमदेशेत्यादि काशोपश्चिमदेशात्पूर्वदेशोयः काश्यादिः पाटलिपुत्रपूर्वदेशात्पश्चिमदेशः पाटलिपुत्रादिस्तव्यापकत्यमित्यर्थः पाटलिपु. पात्पूर्वस्मिनदेशे वृटोजातायां काशीतः पाटलिपुत्रंयावदृष्टोमेघ इतिप्रयोग पाटलिपुत्रपूर्वदेशावृत्तित्वेति । विशेषः पूर्ववदिति व्ययहितोत्तरक्षणपूर्वत्यमर्थः । द्वितीयान्तार्थस्य चैधनिरूपितत्वस्याव्ययहितोत्तर. त्वेऽन्वयः उतपूर्वत्वरूपयावच्छब्दार्थस्य स्वानधिकरणकालावृत्तित्व स्वनिष्टाय- च्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदयत्यरूपव्यापकत्योभयसम्बन्धेन समभिव्याहृतशी. तादिपदार्थेऽन्ययः स्थनिष्ठायच्छेदकताच कार्तिकाव्ययहितपूर्वक्षणप्रतियोगिक यंसाश्रयत्वविशेषितस्याश्रयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेकत्वसम्बन्धेन तत्र विशे- पितान्तेत्युन्या कात्तिकपूर्वकालव्यावृत्तिः स्यानधिकरणेत्यादिवितीयसम्बन्ध नियेशाच्चयोत्तरकालव्यावृत्तिरिति .! कारकत्वरूपम् क्रियाजनकत्यरूपम् तथाष . यश्च यावच्छवस्या घारणायाद ·व्युत्पत्तिवादः यज्ञान्वितस्यान्वयः, जन्यतायावाश्रयत्वसम्बन्धेन दृष्टावन्धयः । अन्वर्जुनं योद्धार इत्यत्राप्रकपरूपं हीनत्वमनुशब्दार्थः अर्जुनावधिकत्वं द्वितीयान्तार्थस्तस्य चापक- ऽन्वयः। अवधित्वस्यापादानतारूपत्वेऽपि क्रियान्वयाभावान्न पञ्चमीप्रसक्तिः अस्मादयं दीर्घ इत्यादौ भवतीत्यस्याध्याहारेणैव पञ्चम्युपपादनात् । अतः पष्ठयः पवादतानिर्वाहः। दृशं पति विद्योतते विद्युत् , मातरं मति साधुः, यो मां प्रतिस्यात् , वृक्ष वृक्षं प्रतिसिश्चतीत्यादी लक्षणेत्थंभूतेत्यादिसूत्रानुशिष्टफर्मप्रवचनीयसअज- कमत्यादिशब्देषु प्रथमे परिचायकत्वरूपं लक्षणत्वं परिचयत्वरूपं वा लक्ष्यत्वं कर्म- प्रवचनीयार्थः । वृक्षप्रकाशेन विद्युद्रिद्योतनज्ञानादृक्षस्य परिचायकता । द्विती- यार्थवाधेयत्वं निरूपितत्वं वा। द्वितीये साधुत्वं प्रियकारित्वं साधुत्वपटकमियान्वयी संवन्धः कर्मप्रवचनीयार्थः । संवन्धान्वयि प्रतियोगित्वं तन्निरूपकत्वं वा द्विती- यायः मातृसम्बन्धिपियकारीत्याकारको वोधः। तृतीये भागः स्वत्वाश्रयः प्रत्या- द्यर्थः तदन्वयी सम्बन्धो द्वितीयार्थः इत्थंचास्मत्सबन्धी यो भागः स्यादिति वोधः । चतुर्ये कर्मण्येव द्वितीया, पत्ववाध एव संज्ञाफलम् मतिश्च निरर्थक गृहे गृहेऽश्वइत्यादाविव व्यापकताया द्विरुक्तिवललभ्यत्वात्सतिशब्दस्य ब्यापकतार्थक- त्वउक्तार्यकत्वेन गृहं व्याप्नुवतेऽश्वा इत्यादाविव द्विरुक्तिरेव न स्यात् । नच प्रतिशब्दस्यापि व्यापकतार्थकत्वं प्रतिदिनमधीतइत्यादौ क्लुप्तम् द्विरुक्तेरपि वृक्ष वृक्ष सिञ्चतीत्यादौ क्लृप्तमिति प्रकृते संभेदे नान्यतरवैयमितिन्यायाद्वयोरेव व्या- यज्ञवृत्तिहेतुतानिरूपकवर्षणप्रतीयते । वृत्त्यनियामकस्य प्रतियोगितावच्छेदास- म्वन्धत्याभावादाह जन्यत्वम्वेति । नन्ववधित्वार्थे पञ्चम्यनुशासनाद्वितीयानुपप. त्तिरत आह अवधित्वस्येति। अध्याहारेणैवेति नच भवतीत्यादेरध्याहारेऽपि अव- धित्वनिरूपकत्वस्य दीर्घत्वएवान्वयो नतु भवनादाविति न तत्रापि क्रियान्वयित्व- मितिवाच्यम् यती भवनादाववधित्वस्यान्वयेऽपादानसंज्ञाविरहात् सम्बन्धसामा न्ये षष्ठयेषस्यादतो दीर्घभवनादावेघावधित्वान्वयः। परिचायकत्वरूपमिति तस्य निरूपकत्वसम्बन्धेन विधुदादावन्वयादवृक्षनिप्ठपरिचायकतानिरूपिका विद्युत् प्रकाशनवतीत्यर्थः । लक्ष्यत्वपक्षेऽप्याह निरूपितत्वम्वेति । कर्मण्येवेति कर्मप्रवचनीययुक्तेद्वितोयेत्युपपदविभक्त्यपेक्षया कर्मणिद्वितीयेतिकारक विभ- केवलीयस्त्वात् । पत्ववाधइति कर्मप्रवचनीयसंज्ञया गत्युपसर्गसंज्ञायागधादुपस. रिसुनोतीतिसूत्रेण नषत्वम् । ननु प्रतापकत्वार्थकतया न निरर्थकत्वमत आद गृहेगृहइतिाद्विरुक्तिरेवनस्यादिति उतार्थानामप्रयोगइति शाब्दिकसिद्धान्तादिति भाष । सम्भेद नान्यतरवैयर्थ्यमिति एकार्थयोधकपदयोरेकत्रवाक्ये सम्भेदे सम्बन्धे ·कत्य, लभ्यते तथाच वृक्षनिष्ठाभाषप्रतियोगितानयच्छेदकसेककमंतात्वपत्कर्म ૨૦૭ पकतावोधकत्वमवर्जनीयमिति वाच्यम् । प्रतिमासमधीतइत्यादावव्ययीभाये हि अपमातिरिक्तविभक्तरसाधुत्येन प्रतिशब्देन मासान्वितव्यापकत्व क्रियायां चोध्यते विभक्तिः साधुत्वार्था । वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चतीत्यत्रतु सेके द्वितीयाकर्मत्वावरुद्ध प्रत्यक्षविशेषितव्यापकता वोधयितुं न शक्यते । एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्या- न्यत्र विशेषणत्वे व्युत्पत्तिविरोधात् । कर्मत्वसंवन्धस्यव च व्यापकताघटकन्येन स्वीकरणीयतया वृत्यनियामकस्य तस्य तधात्वासभवाच । तस्य सेककर्मत्वआश्रय- । स्तुवितोयार्थ. कर्मत्व प्रत्ययों व्यापकन्वं तत्रानन्यलभ्य' शब्दार्थ इतिन्याया। देरन्धयः व्यापकतावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वरूपमेवेति नानुपपत्तिरत आह तस्ये त्यादि । तस्य प्रतिशब्दस्य । सेककर्मत्व इति यद्यपि द्वितीयया कर्मतात्वेने. सप्रकाश:- अयमाशयः धाच्यस्तस्मिश्च आह वृक्षा- 'एकवाक्यघटकत्येसति' अन्यतरस्य वैययं न भवति न्तूिभयोरेवतदर्थकत्वं पिनिगमकाभवादित्यर्थः । प्रथमातिरिक्तेत्यादि पतदुक्तिः प्रतिशब्दस्य व्यापक- त्यार्यकत्वदायाया साधुत्वाति निरथिकाऽपि प्रथमा नकेवलाप्रकृति प्रयोक्त- येत्पनुशासनाद्भवति । नशक्यतइति प्रतिशब्देनेति शेषः । प्रतिशब्दस्यवृक्षादिव्यापकत्वार्थकत्वेशक्रानन्त्यस्यादत केवल व्यापकत्वमर्थो द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयइतितु न सम्भयति वृक्षस्य द्वितीयाधेियत्वान्यितत्वेन प्रतिशब्दार्थव्यापकत्वेन सहान्ययासम्भवादिति नन्वस्त्भाभ्यामेवसह वृक्षादेरन्ययोऽत आह एकविशेपणत्वेनेत्यादि अयम्भाव. धर्मिपारतम्यं विनकपदार्थनिष्ठविशेष्यता. निरूपित विशेषणत्वयोजकोपस्थितिविषयत्वस्य तदन्य पदार्थनिष्ठविशेष्यतानि- रूपितविशेषणत्वप्रयोजकत्वन्न भवति एवश्च प्रकृतिप्रत्ययौ सहायत इतिनियमात् प्रकृतिप्रत्यययोहीताकासत्वेन द्वितीयार्थकर्मत्वे प्रकृत्यर्थान्वयस्यावश्यकत्वात वृक्षपदजन्योपस्थितीयविषयतायां कर्मन्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणत्यप्रयो. जकत्वस्यावश्यकतया व्यापकत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणत्वप्रयोजकत्वं न सम्भवति प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्यताकस्वार्थनिष्ठविशेषणताकबोधसामग्न्याः प्रत्यया थेतरनिष्ठविशेष्यताकस्वार्थ निष्ठप्रकारताकबोध प्रति प्रतिबन्धकत्वादिति। नन्वस्तु वितीयाया न कश्चिदर्थः प्रतिशब्दस्य च व्यापकत्वमर्थः तच धात्यर्थेसेकादौ कर्मत्वसम्यम्धेन द्वितीयाचोकार्थे तात्पर्यग्राहिकेत्यत ध्यापकतावच्छेदकत्वेन । कर्मत्वसम्बन्धस्यैवेति । तस्यतधात्वासम्भवाद कर्मत्वसम्बन्धस्यब्यापकतावच्छेदकत्वासम्भवात् । नन्व, अभावेवाधेयत्वसम्बन्धेन दभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मयस्यमर्थः धाच्य व्याकताघटकत्वेन प्रतिशब्दसमभिव्याहारात सेककर्मतात्वेन व्याप. 1 योपस्थिति स्तथापि ·૨૯૮ व्युत्पत्तिघादः तासंबन्धघटितव्यापकतापत्यायनमपि न युज्यते । प्रकृत्वर्यसुवर्थयोरन्तरा नगा- तिरिक्तभानस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । नामृढस्येतरोत्पत्तेः नानुपमृय प्रादुर्भावा- दित्यादौ नबर्थमात्रस्य पञ्चम्यर्थहेतुताया विशेषणत्वेन प्रकृत्यर्थस्य च विशेष्य- त्वेनान्वयात् तस्मात्सतिरनर्थक एव । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यवलाच सेवनकर्मत्र वृक्षार्ष्यापकत्वं संसर्गतयैव भासते । यदिच वृक्षपतिपिञ्चतीत्यादाघुपसर्गस्य मतेच्यो द्योत्या वा कश्चिदन्योऽर्थस्तदास्तु स एवात्रापि तदथः । अतएव तस्ये वास्यापि प्रतिशब्दस्य प्रयोगो नानथकः । वस्तुतोऽनकयोः कर्मप्रवचनीयाधि- परिशब्दयोः प्रयोगवत्तादृशमतेरपि प्रयोगस्य प्रयोजनान्तरानुपपत्तिचिन्त्या । प्रयंत्र व्यापकतार्थकत्वं, तत्र प्रतिक्षं सिञ्चतीत्यव्ययीभावसमास एव नियतः । तदर्थकाव्ययस्याव्ययीभावसमासविधैर्विभाषाधिकारीयताविरहेण नित्यत्वादतोऽ• वीप्सया प्रतिक्षं सिञ्चतीतिवद्र्क्षं प्रतिसिञ्चतीति न मयोगः । यत्र व्यापकत्वा- तानिरूपकसेकानुकूलकृतिः प्रतीयते । अन्तरा मध्ये । व्युत्पत्तिविरुद्धत्वादिति प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्व प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । नर्थस्य मध्येऽपिभानमुपपादयति नाम्टस्येत्यादिना तेषां मोहः पापीयान नामूटस्येत. रोत्पत्तेरिति गौतमसूत्रम् ४ ।।६। तेषां दोषाणाम्मध्येमोहोमिथ्याशानं पापीया न् यतोऽमूढस्य मोहरहितस्य इतरयो रागद्वेषयोरुत्पत्तिन भवतीत्यर्थः । तथाच नार्थाभावे उत्पत्तेरन्वयाताशाभावस्य पञ्चम्यर्थ हेतुत्येऽन्वयात् प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थ योर्मध्ये पवनअर्थान्वयोऽतो नशातिरिक्तेत्युक्तम् । अभावाद्भावोत्पत्ति नांनुपमृद्यप्रादुर्भावादिति च गोतमसूत्रम् । ४ । १ । १४ । अस्यार्थस्तु वीजा. दिकमनुपमृध अविनाश्याङकुरस्य यतोनोत्पत्तिरतोऽभावात् ' अभाषरूपोपादा नात, भाषस्य कार्यस्योत्पत्तिरिति अयन्तु शून्यताधादिनां पूर्व पक्षः अनापि प्रादुर्भावनपदार्थयोरन्वयी नभर्थस्य च पञ्चम्यर्थ हेतुत्वेन सहान्वयोऽतोन भातिरिक्तेत्युक्तम् अनर्थकएवेति द्विरुक्तस्थल इतिशेषः ननुतर्हि विरुक्तस्थले कथ बेलक्षण्यमताह द्विरुक्तान्वयइति निरु कस्थलीयान्वयबोधेचेत्यर्थः। संसर्गतयैवेति तथाच न प्रतेयापकत्वमर्थ ।' अन्योऽर्थइति क्रियान्वयी सजातीयक्रियोत्तरत्वरूपोऽथः। अत्रापि वृक्षवृक्षप्रति- सिञ्चतीत्यत्रापि । अस्यापोति वृक्ष वृक्षं प्रतिसिञ्चतीति वाक्यघटकस्यापीत्यर्थ। । यथा अधिपरिशब्दयो वाच्योद्योत्योवा नकश्चिदर्थ किंतु कर्मप्रवचनीययो. स्तयोर्गतिर्गताविति निघातीनभवति तथाऽत्रापि प्रयोगसाधुत्वार्थकएव प्रति- भदो ननु तस्य वाच्योधोत्यो वा कश्चिदर्थ इत्याह वस्तुतइति । नित्यत्वादिति ।

·सप्रकाशः २०९ केनाव्ययेनाव्ययीभावसमासस्तदुचरं सर्वत्र प्रथमाविभक्तिरेव नतूपकुम्भे गच्छ- तिवद प्रतिगृहेऽश्या इत्यादिरपि प्रयोगः उक्तयुक्त्या तत्र प्रतिनाऽश्वादौ गृ- दिव्यापकताया बोधयितुमशक्यत्वात् । तदाधारतादिरूपसप्तम्याद्यर्थ च समासा- पि गृहादिव्यापकत्वस्याथयतासम्बन्धेन तदर्थस्य व्यापकरूपधर्मिणो वाऽभेदसं- न्धेिनान्वये मेयत्वे घटः घटवृत्ती घट इत्यादिप्रयोगवारणाय कल्प्यायाः सप्तम्यर्थाधा- (ताया आश्रयत्वसंवन्धेनाभेदसम्बन्धेन वा प्रकृत्यर्थानन्वयव्युत्पत्तर्विरोधात्। उप- कुम्भेनिधेहि, उपकुम्भादागतः, उपकुम्भेन कृत, इत्यादौ च विवक्षितस्याधारत्वापादा- नत्वकर्तृत्वादौ कुम्भसमीपादेराधेयतासंवन्धेनान्वयस्याधेयत्वादौ निरूपितत्वसंव- धेन तदन्वयस्य वा वोधे न कश्चिद्व्युत्पत्तिविरोध इत्युपपद्यन्ते तथा प्रयोगा इति ध्येयम् । त्वां च मां चान्तरेत्यादावन्तरान्तरेणयुक्तइति द्वितीयाया निरूपि- वत्वमर्थः । तस्यान्तरापदार्थतावच्छेदकमध्यत्वेऽन्वयः एवमन्यत्रापि तदर्शस्तूतदि- शा, स्वयं परिच्छेद्यः॥ इति द्वितीयाविभक्तयः॥ यत्र समासे विग्रहोन भवति यदिघा विग्रहस्तदापिन समस्यमानपदेन स नि- त्यसमासः। अवीप्सयेति प्रतिशब्दस्य यत्र व्यापकत्वार्थकत्वं तत्र प्रतिवृक्षंसि- थतीत्यादौ प्रतिशब्दस्याव्ययीभावसमासपवनतु वृक्षवृक्षप्रतीति विग्रदो नघा. वृक्षप्रतीति । यत्तुप्रतिशब्दस्यवीप्सायां कर्मप्रवचनीयसज्ञाविधानसामत्तियोगे- द्वितीयागर्भवाक्यमपीति भट्टोजि दीक्षितरुक्ततन्न भट्टाचार्याणामभिमतम् उक्तयुक्त। तदाधारतेति अश्वाधारतेत्यर्थः। आश्रयतासम्बन्धेनेति अन्वये इत्यनेनसम्बन्ध । यदि प्रतिगृहमितिसमासार्थीगृहव्यापकस्तदाप्याद तदर्थस्येति समासार्थस्येत्यर्थः। अभेदसभ्वन्धेनेति तथाच गृहव्यापकयदाधारत्वं तदाभयोऽश्वइतिधोधः । मयोगवारणायेति अन्यथा तत्रापि सप्तम्यर्थाधारतायां मेयत्यस्याधारस्यसम्बन्धे- नान्यये मेयत्यनिरूपिताधारतावदाधारतावान्घट इतिबोधपरस्य मेयत्वघट- इति पाक्यस्य पवसप्तम्यर्थाधारतायां प्रकृत्यर्थस्प तादात्म्येनान्यये घटस्य- भिन्नाधारत्यवान घटइति बोधपरस्य घटवृत्तौघट इतिप्रयोगस्य चापत्तिरिति- भाष.। कल्प्यायाइति व्युत्पत्तेरित्यनेनान्वय । तदन्वयस्य कुम्भसमीपाघन्षयस्या मध्यत्वेऽन्वयइति तथाच स्वनिरूपित मनिरूपितञ्च मध्यत्वं प्रतीयते ॥ इतिसर्थतन्यस्थतन्त्रमैथिलकुलभूषणधर्मदत्त शर्मशिष्येण भक्कोपाख्य मैथिल लक्ष्मीनाथ शर्मणा काशीस्थहिन्दूविश्वविद्यालयवेदान्ताध्यापकेन चितो द्वितीयाप्रकाशः समाप्तः ॥

·.. , म्युत्पत्तियादः कारकविभक्तितृतीयायाः क्रियान्वयि कर्तृत्व करणत्वं चार्थः कर्वकरण- योस्तृतीयेत्यनुशासनात् । कर्तृत्वंच मुख्य क्रियानुकूलकृतिरेव । सार का ख्यातसमभिव्याहृते चैत्रः पचतीत्यादौ क्रियाविशेप्यतयाख्यातेन प्रतिपाद्यते चै- प्रेण पच्यते, शय्यते, इत्यादिकर्मभावाख्यानस्थले च क्रियायां विशेपणतया तृती. यया सा प्रत्याय्यते । यत्तु तत्राख्याताध एव कृतिः, रतीयार्थवाधेयत्वम् । तस्य चाख्यातायंकृतिविशेपणतयान्वयः, कृतेश्च क्रियाविशेषणतया तथाकतिबोधने चात्मनेपदरूपस्याख्यातस्य यगादिसमभिव्याहारज्ञानमपेक्षितम् पचति पचतइत्यादी तथा कृत्यन्वयावोधात् । चैत्रेण ज्ञायते गम्यतइत्यादौ तृतीयाया आधेयतार्थत्वं क्लुप्तमेयेति न तत्कल्पनमधिकमिति तन्न । चैत्रेण पकमित्यादौ तृतीयायाः कृत्य- र्थकताया आवश्यकत्वात् । तत्र कृत्यर्थकाख्यातविरहेण कृतः कर्मवाचकत्वेन कृत्यर्थकताविरहात् । यदिच कर्तृकृतः कृतायेव शक्तिर्नतु विशिष्टे ज्ञातेत्यादी स्वाभायार्थकतायाः क्लुप्तत्येन तत्र कृत्यन्वयादेव कर्तृलाभसंभवादित्युच्यते । तथापि कर्मकृतः कृत्यर्थत्वमप्रसक्तमेव। उक्तमत्ययस्य कचित्कर्तृत्ववोधकत्वेऽपि चैत्रेण पाच्यः दुप्पचश्चैत्रणोदनः चैत्रेणीदनस्य पाक इत्यादी कृतां न कृतियोधकत्वमिति तत्र कृतिवोधानुरोधेन तृतीयायाः कृतिपाचकत्वमावश्यकमेव । एवंच चैत्रेण पच्यत इत्यादावपि तृतीययैव कृतिर्वोध्यते । तत्र चैत्रादेः संवन्ध एवाधेयत्वमित्यतएव निर्वाहे कृतावावेत्वस्य विशेषगतया भानोपगमस्यानुचितत्वात् , तथासति तत्सं- सर्गस्यापि विषयताकल्पनाधिक्यात् तादृशवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामय्यामधिकोप- स्थितिनिवेशने च गौरवात् । अथ तत्र कृतेस्तृतीयार्थतोपगमे चैत्रेण पच्यते न मैत्रेणेत्यादौ तृतीयान्तार्थमैत्रीयकृतेरभावः पाकेऽन्येतीत्युपेयम् तस्याश्च समवा अन्वय विशेषणतयेति तथाच पूर्वत्र चैप्रकर्तृकाकफर्मतण्डुलादिः प्रतीयते । परत्र च चैत्रकर्तृकं शयन प्रतीयते । क्रियाविशेषणतयेति इति पूर्वेण सम्बन्ध । कृतिवोधनेचेति क्रियाविशेषणतया कृतिबोधने चेत्यर्थ । विशिप्टे कृत्याश्रये । उक्तप्रत्ययस्य कृत्प्रत्ययस्य । पाच्यइत्यादिस्थ. लानुरोधेन धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकर्तृत्वप्रकारकबोधप्रति तृतीयासम- भिन्याहारज्ञानम्य तृतीयाजन्यपदार्थापस्थितेश्च कारणत्वस्यावश्यकतया ततपर्व चत्रणपच्यते इत्यादाधपि तृतीयया कर्तृत्वभाननिर्वाहे तस्या आधेयत्वार्थकत्वमा नुचितमित्याह एवश्चेति । गौरवादिति ननुस्वत्वादेः प्रकारताव्यषस्थापनयुः तयाऽनापि लाघधादाधेयत्वस्यप्रकारत्वमेवयुक्तमितिचेत् भवेदेतदेष यदि लाध:

·सप्रकाशः यसंवन्धावच्छिन्नाभावो मैत्रकर्तृकपाकेऽपीत्यतिप्रसङ्गः।जन्यतायाश्च वृत्यनियामक- तया तत्संवन्धावच्छिन्नाभावः प्रसिद्ध यत्येव न, मैत्रकर्टकपाककर्मत्वाभावस्य कर्मणि तण्डुलादौ प्रतीतिश्चकर्मवाचकपदासमभिव्याहारस्थले दुर्घटा । आधैयत्वस्य तृतीयार्थत्वे चाधेयत्वाभाववोध एव कृतावङ्गीक्रियते । नच तथासति मैत्रचैत्रोभय- ककपाकसत्त्वे चैत्रीयपाककृती मैत्रवृत्तित्वाभावसत्वात् मैत्रेण न पच्यतइति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । मैत्रेण न पच्यतइत्यतो वर्तमानपाकानुकूलकृतित्वाव- रोदेन मैत्रवृत्तित्वाभाववोधनादुक्तस्थले च ताशकृतित्वसामानाधिकरण्येन मैत्र- वृत्तित्वसञ्चात्तादृशवाक्यामामाण्यात् । वर्तमानवस्य कृतिविशेपणतया च चेत्रण पक्ष्यतेऽपच्यत नतु पच्यतइत्युपपद्यते । क्रियाविशेषस्य तथात्वात् यदा मैत्रेणान्य- स्क्रियते नतु पच्यते तदा मैत्रेण न पच्यतइति प्रयोगश्च । नचाख्यातेन कालस्य कृतिविशेषणतया वोधनात्कालविशेषविशेपित कृतित्वस्यान्वयितावच्छेदकतया तद- वच्छेदेन नाऽभावः शक्यो बोधयितुम् नतु कालक्रियोभयविशेपितकृतित्वाच्छेदेन, कर्ममत्ययस्थले क्रियायाः कृतिविशेपणत्वाभावेनतद्वटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदक- वाभावादिति वाच्यम् । क्रियाविशेषपटितधर्मस्यान्वयितानवच्छेदकत्वेऽपि यमैषानुसृत्य पदार्थोव्यप्रतिष्ठेत नत्वेवमस्ति किंतुप्रतीतिमनुसृत्य प्रतीतिमेयतु ताशीं न श्रद्दध्मो याऽऽधेयत्वस्य प्रकारतांसाधयेदिति। अतिप्रसङ्गः मैत्रेणन- पच्यते इतिप्रयोगप्रसद्गः । दुर्घटेति अप्र यत्कर्तृकपाकक्रियाया अप्रसिद्धिस्तृ. तीयान्ततम्रोधकपदसमभिव्याहृतनापदस्थले तत्कर्तृकपाकफर्मत्याभावान्यय द्विरपिदुर्घटेतियोध्यम् । मैत्रवृत्तित्वसत्त्वादित्यादि तथाचोक्त कृतित्वावच्छेदेन मैत्रवृत्तित्याभाषयोधने उक्तवाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिर्न सम्भवतीत्यर्थः । वर्तमान- स्वस्येति वर्तमानपाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेनेत्यत्रेतिशेषः । इत्युपपद्यतइति व- तैमानत्वस्यकृतिविशेषणतयाऽनुपादानेतुपाककृतित्वापच्छेदेन चैत्रवृत्तित्या- भायासरयात अतीतानागतकृत्योश्चैत्रवृत्तत्वसवानोपपयेतेतिभावः । क्रियाविशे- प्रकृतकियानुकूलकृतित्वस्यावच्छेदक त्वात् । प्रयोगश्चेति उपपद्यते इतिशेषः अन्यथा क्रियान्तरानुकूलकृती मैत्रवृत्तित्वसत्याद्वर्तमानकृतित्याय- च्छेदेन मैत्रवृत्तित्याभावयोधनासम्भवादितिभावः । तद्घटितधर्मस्येति वर्तमा. नपाफानुकूलकृतित्यस्येत्यर्थः। तदवच्छिन्नत्वविशिष्टेति वर्तमानपाकायनुकूलकृति त्यन्यापफस्यरूपसम्बन्धेन मैत्रवृत्तित्वाभावः कृतौभासतेऽतो मानुपप रितिभायः कृतित्वस्यान्वयितावच्छेदकावं- नत्तुयर्तमानपाफानुफूलकृतित्वस्येति तव्यापकत्वमभाषसम्यन्धे पस्यतथात्वात् - केवलस्य नन्यय ·व्युत्पतियादः तदवच्छिन्नत्वविशिष्ट विशेपणताया अभावसंसर्गतया भानसंभवेन सामनस्यात् । नचान्वयितावच्छेदकावच्छिनत्वमेव विशेषणसम्बन्धे भासतइति नियमः । वधासति शरदि पुप्प्यन्ति सप्तच्छदा इत्यादौ सप्तच्छदपुष्पोत्पत्तिलादेः शरत्ति स्वान्वयितानवच्छेदकतया आख्यातान्तमतिपायतावच्छेदकपुप्पोत्पत्तिलावच्छेदेन च शरवृत्तित्वान्वये वाधादवच्छेदकावच्छेदेनान्वयानुपपत्तेरन्वयितावच्छेदकसामा- नाधिकरण्यमात्रेण च तदन्वयोपगमे शरदि पुष्प्यन्ति सप्तच्छदाः शरदि पुप्प्यन्ति चम्पका इत्यविशेषेण प्रयोगापत्तेः । यदिच तत्र शरत्संवन्धः सप्तच्छदविशेषणतया भासते न पुनराख्यातार्थे धातुमात्रार्थ वा पुप्पोत्पत्ती, अतएव कारकविभक्तिरूप- सप्तम्यनुपपत्या कालरूपविशेषणपदोत्तरं स्वातंत्र्येण सप्तमी सर्ववर्मणा सूत्रिता । एवंच क्रियानिमित्तत्वरूपकारकत्वगर्भकत्तस्याख्यातार्थत्वेन पुप्पोत्सत्तिनिमित्त- त्वरूपाख्यातार्यस्य विशिष्टान्वयानुरोधेन शरत्संवन्धेप्यन्वय उपगन्तव्य इति का रकत्वस्याख्यातार्यत्वानुपगमेऽपि शीतलं सरोऽवगाढवतो निदायदुःखं व्यतीत्या- भासते इत्याशंका निराकरोति नचेति अस्य नियम इत्यनेनाम्धयः। तथासतीति उक्तनियमेऽभ्युपगतेसतीत्यर्थः । अन्वयितानवच्छेदकतयेति सप्त म्यन्तार्थशरवृत्तित्वं पुष्प्यन्तीत्यन्तार्थपुप्पोत्पच्याश्रयत्वेन सहान्वेति उत्पत्तेश्व सप्तच्छदपुष्पविशेषेऽन्धयः तथाच शरत्तियां पुष्पोत्पत्तिस्तवन्तः सप्तच्छदा इतिप्रतीयते पवश्व शरत्तित्वस्यान्वयिनी पुष्पोत्पत्तिरेव नतु सप्तच्छदपुष्पोत्प त्तिरतः पुष्पोत्पत्तित्वमेयान्वयितावच्छेदकं नतु सप्तच्छद पुष्पोत्पत्तित्वमतोन तयच्छेदेनान्वयः सम्भवतीतिभाषः। नन्धस्तु पुष्पोत्पत्तित्वमेयान्ययितावच्छेदक मतआह आख्यातान्तेत्यादि। वाधादिति पुष्पोत्पत्तित्यस्य वसन्तादिकालिकाः पोत्पत्तावपिसावात्तत्र शरवृत्तित्वस्याभाषात्तस्यपुष्पोत्पत्तित्वव्यापकत्वासम्भ- पादितिभावः। प्रयोगापत्तेरिति चम्पकस्य समयान्तरे शरविच विकासित्वान्न तथा प्रयोगानन्येवमनुपदोक्तप्रयोगयोरविशेषापत्तिरत आह एवञ्चति। क्रियानिमित्तत्व- रूपैति तत्रक्रियाया धातुतपष लाभानिमित्तत्वेसति कर्तृत्वादिकमाख्यातार्थः । धात्यर्थस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन निमित्तत्वेऽनुकूलत्वसम्वन्धेन कृतौचान्षयः कृतेरिष निमित्तत्वस्यापि चैत्रादायन्वयः तथा चतत्पक्षे त्रस्तण्डलंपचतीत्यादी तण्डुलकर्मकपाकानुकूलफूतिमानपाकनिमित्त व चैत्र इतिबोधः । एवसति प्रकृते शरत्सम्बन्धविशिष्टे सप्तच्छदे पुप्पोत्पत्ति निमित्तत्वस्यान्धये तविशिष्टे भासमा नसत्तथापि तमासते इतिरीत्या धर्मिपारतम्येण शरत्सम्वन्धेऽपि पुष्पोत्पत्ति निमित्तस्यमश्वेतीत्यतो नोक्तप्रयोगयोरषिशेषापत्ति. शरत्सम्बन्धे चम्पकोत्पत्ति ·सप्रकाश , दाचिोदेश्यविधेयभावमहिम्नोद्देश्यविशेषणशरत्संबन्धेन विधेयभूतपुप्पोत्पतेः प्रयो- रुपायोजकमावस्य संसर्गमर्यादया भानमिति चम्पकादिपुष्पोत्पत्ती शरसंबन्ध- निमित्तकवाभावान्नोत्तातिप्रसङ्ग इत्युक्तस्थलेऽवच्छेदकावच्छेदेनान्वय एव नोपेयत इत्युच्यते, तथापि तादृशनियमो ऽप्रामाणिक एव । नच तादृशनियमानुपगम इह भवने मैत्रेणैव पक्ष्यते तेमनमित्यत्रैतद्भवनाधिकरणकतेमनपाकत्वेन रूपेण शब्दा- त्पाकानुपस्थित्या तदवच्छिन्ने मैत्रान्यसमवेतभविष्यत्कृतिविषयत्वव्यवच्छेदवोधा- संभवकथनं दीधिकृतां विरुध्येत इति वाच्यम् , अवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ घर्मिणि विशेपणतया भासमानमेव रूपं विशेषणे अवच्छिन्नत्वसंवन्धेन विशेष- पमित्याशयेन तेषां तदभिधानात् । विशेषणसंवन्धे तदवच्छिन्नत्वमेव तदवच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ भासतइत्युपगमे शब्दानुपस्थितरूपावच्छेदन विशेषणान्वये वाधका- भावात् । नचावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यापच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ विशेप- णांशे भानमसंभवदुक्तिकम् घटो द्रव्यमित्यादौ घटत्वावच्छेदेन द्रव्यत्वादिमञ्चबुद्धी द्रव्यत्वादिविशेपणस्य स्वरूपतएव भानादिति वाच्यम् । तादृशशाब्दवोधे द्रव्यत्वा- यवच्छिन्नस्यैवाभेदसंबन्धेन चिशेपणत्वात् घटत्वादिविशिष्ठे द्रव्यत्वादिविशेपणकता- दृशमत्यक्षेऽवच्छेदकावच्छेदेन भानानुपगमे क्षतिविरहात् , तथाच मैत्रेण न पच्य- तइत्यादौ पाककृतित्वस्यान्वयितानवच्छेदकत्वेऽपि अर्थलभ्यतादृशधविच्छिन्न- 'लस्य संसगाँशे भान निरावाधमेवेति चेन्न । मैत्रेण न पक्क इत्यादौ कृती मैत्रा- दिवृत्तित्याभाववोधासंभयेन कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थतां स्वीकृत्य क्रियायां मैत्रादिकृतिजन्यत्वाभावबोधस्योपन्तव्यतया मैत्रेण न पच्यतइत्यादावपि तद्वोधो- सामनस्यात् । नच यदा मैत्रः सुप्तस्तदा मैत्रोण पक्ष्यते नतु पच्यतइति पगमेन . निमित्ताधाभाषादितिभावः। शरत्सम्बन्धेनेनि सहेतिशेषः । निमित्तकत्वाभावा- दिति समयान्तरेऽपि तदुत्पत्तेर्जायमानत्वेन शरत्सम्बन्धस्यान्यथासिद्धत्वात् । ताशनियमः उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव विशेषणसम्वन्धे भासते इति विशिष्टयुद्धौभासतइति नतुसामानाधिकरण्यायगाहियुद्धावपीति- द्रव्यत्वे उद्देश्यतावच्छेदकावछिन्नत्वभानेन्वयितावच्छेदकद्रव्य. त्वत्वापच्छेदेनान्वयिनोद्रव्यत्वस्योपस्थिति: कारणवक्तव्य न ' चैतदस्ती- त्याशकते नचावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्येत्यादि अथेत्यादिनाऽऽधे यत्ययादिभिवद्भावितदोषनिराकरोति इतिचेन्नेति । मैत्रेणनपकइतिः नियमः । शेषः । .

·AAAAAAHamavro व्युत्पत्तिवादः प्रयोगानुपपत्तिः मैत्रवृत्तिवर्तमानकृतैरमसिया तादृशकृतिजन्यत्वाभावमत्यायना- सम्भवात् वर्तमानत्वाविशेपिततदीयकृतिजन्यत्वाभावस्य वाधितत्वादितिवाच्यम् । आख्याताथवर्तमानत्वादेवसमभिव्याहारस्थलेऽभावांशएवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वाद अन्यथा विनष्टपट न पश्यतीत्यादौ तादृशघटकर्मक मानदर्शनाद्यमसिद्धयाऽ. न्वयबोधानुपपरेः । प्रकृते च मैत्रीयवर्तमानकृत्यमसिद्धावपि वर्तमानकालापछि नतज्जन्यत्वाभावस्यैवपाके प्रतीत्या सामनस्यात् । पाकत्वाद्यवच्छेदेनैव मैत्रादिक टेकत्वाभावबोधोपगमान्मेवादिक कपाकदशायामन्यकर्तृकपाके मैत्रादिककत्वा- भावसत्वेऽपि न पच्यते मैत्रेणेत्यादयो न प्रयोगाः। यत्र मैत्रेणौदनंपच्यतेनतु तेमनं तत्र मैत्रेण न पच्यते तेमनमित्यादिप्रयोगनिहाय तेमनपाकत्वाद्यवच्छेदेनैवा- भावान्वयबोध उपगम्यते, न तु शुद्धपाकत्वाद्यवच्छेदेन, वाधितत्वात् यथा र तेन रूपेण शब्दादनुपस्थितावपि तदवच्छेदेनान्वयवोधनिर्वाहस्तथोपपादितमाधे- यत्वस्य तृतीयार्थत्ववादिनैव । घटेन न पच्यतइत्यादयः प्रयोगाः आकाश न पश्यतीत्यादिप्रयोगसमानयोगक्षेमाः । अचेतनकायस्थाल्यादेरपि फर्तृत्ववि- वक्षया काष्ठं पचतीत्यादिवत् फाप्ठेन पच्यत इति प्रयोगात् । तत्र व्यापाररूपे कर्तृत्वे तज्जन्यत्वरूपे तकर्तृकत्वे वा तृतीयाया लक्षणा । एवं कोण ज्ञायते, इष्यते गम्यतइत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृत्वआधेयत्वरूपे कर्तृमत्त्वे वा नश्यते घटेनेत्यादी प्रतियोगित्वरूपे कर्तृत्वेऽनुयोगित्वरूपेकर्तृमत्वे वा लक्षणा । कर्तृपदमपि व्यापारादि- पत्यचेतनादौ भाक्तमेव । अचेतनादौ स्वरसतः कर्तृपदाप्रयोगात् । अतएवच का यत्रमैत्रेणयत्न. क्रियते परतु पाकरीतेस्परिज्ञानात् साधनवैकल्याना पाकोनस म्पद्यते तत्रत्योऽयं प्रयोगः । अथवाऽत्रकृत्यर्थकप्रत्ययादिविरहेण कृतेर्भानासम्भषे तत्रमंत्रवृत्तित्वाभावयोधनासम्भव इतिभावः ।अन्वयवोधानुपपत्तेरिति तथाचो: कवाक्यावर्तमानकालिकोयो विनष्टपटविषयकदर्शनाभावस्तदाश्रयो घोध्यते । तृतीयार्थत्ववादिनेति नथाच संवरीति कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थत्वपक्षेऽप्यनुस: रणीयेतिभावः । ननु घटेननपच्यते इत्यतो घटनिष्ठकृतिजन्यत्वाभावयपाके वोधनीयः सच न सम्भवति घटेकृतेरेवाप्रसिद्धरित्यत आह घटेननपच्यतइति । समानयोगक्षेमाइति चैत्रआकाशं नपश्यतीत्यस्याप्रामाण्योपगमेऽस्याप्यप्रामा ण्योपगमः वृष्यनियामकप्सम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमुपगम्य निरू- पितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभाववाद्विषयिताश्रयदर्शनोधनेना- -काशं नपश्यतीत्यस्योपपादनेऽवायाधेयत्वसम्बन्धावरिछनप्रतियोगिताकघटा- ·२१५ सप्रकाशः यत्नवाचकत्वमा नच यत्नवत एव कपदार्थत्वे क करणयोस्तृतीयेत्यादौ कर्तृपद- स्य मुख्यार्यत्यागे युक्तिविरहादचेतनकाष्ठादिवाचकपदयोगे कढप्रत्ययानुपपत्ति- रितिवाच्यम् सूत्रस्थकर्तृपदानांस्वतन्त्रः कतिसूत्रकृत्परिभापितकतपरत्वात् अन्यथा तस्मणयनवैयर्थ्यमसङ्गात्। स्वतन्त्रत्वं च कारकान्तरव्यापारानधीव्यापारवस्वे सति कारकसम् । पुरुषव्यापाराधीन क्रियानुकूलव्यारवतामेव काप्ठादीनामन्यव्यापारा- नधीनक्रियानुकूलव्यापारवत्वरूपस्वातन्त्र्यस्य काष्ठं पचतीत्यादौ विवक्षया का- प्यादेः कर्तृत्वमा नच स्वातंत्र्यविवक्षणेऽपि स्वातन्त्र्यस्य वास्तविकस्याभावात् तबोध- कविभक्तीनामप्रमाण्य दुरिमेवेति वाच्यम् । समभिव्याहृततक्रियाकारकान्तरव्या- पारानधीनतक्रियानुकूलव्यापारस्यैव तत् "क्रियावाचकपदसमभिव्याहृतमत्यया- थत्वोपगमात् । अनधीनान्तविशेषणप्रयोजनं चचैत्रः काप्ठःस्थाल्यां पचतीत्यादि- स्थले चैत्रस्थालीकाष्ठानिपचन्तीति प्रयोगापत्तिवारणम् । यत्रच चैत्रः पचति कार्य पचतीत्यादी समभिव्याहतकारकांतरामसिद्धिस्तम्बानधीनातविशेषणं न मतीयतएव । तन्निहिश्च तत्र लकारादेः स्वतत्रशत्तयन्तरकल्पनात् । विशिष्टविषयकशक्त्या विशेषणाविषयकवोधाजननात् मैत्र: चैत्रेण पाचयतीत्यादौ हेतुकर्तृसमभिव्याहारस्थले करि तृतीयानुपपतिः नच भाषयस्फूतिजन्यपाकविषयकबोधोपगमः संभवतीत्यर्थ । प्रतियागित्वरूपइति तथाच घटनिष्ठप्रतियोगितानिरूपको नाश इतिबोधः । कर्तृपदमपीति घटः कर्ताइत्यादवितिशेषः । भाक्तभेवेति गौणमेयेत्यर्थः । अतएव अचेतने कर्तृपद- स्य भाक्तत्यादेषा युक्तिविरहादिति चैप्रेणपच्यतेइत्यादौतनकर्तृकस्थले सूत्रस्य चारितायेन फाप्लेन पच्यते इत्यादायचेतनकाष्ठादिबोधकपदात्कर्तरि तृती- याऽनुपपत्तिरितिभावः । कारकान्तरव्यापारानधीनव्यापारवत्वेसतीति चैत्रस्त. ण्डलपवतीत्यादी क्रियान्ययित्वरूप कारकरवतण्डुलादायप्यस्तीत्यतपतदुक्तम् उदासीनेऽतिप्रसङ्ग्यारणाय कारकत्वमित्युक्तम्। दुरिमेवेति बाधितार्थविषयको. धजनकत्वादितिभावः । रामभिव्याहृतक्रियेत्यादि तथाच काष्ठपचतीत्यादौ समभिव्याहतपाककियाकारकान्तरम् नचैत्रादिक चैत्रादेस्तत्मियाजनकत्वेऽपि- तरोधकपदस्योक्तबाक्याघटकत्यात् । लकारादेरिति आदिना तृतीयादिप. विशेषणविषयकेति अत्रयुक्तिरुता द्वितीयायामस्माभिः ॥ चैत्रपष कारकान्तरव्यापारानधीनपाकानुकूलव्या. पाकक्रियायां पारयायेन स्वतन्त्रः पाकक्रियानुकूलव्यापारविरहवत्तया रिग्रहः प्रकृते कत्ता ·घ्युत्पत्तिपाद काँग्यारस्प समभिव्याहताहेनु व्यापाराधीनत्वादिति वाच्यम् तर ज्यन्तमनि- पायपाचनादिरियायामेव हतो कारकतया स्वतन्त्र व्यापारस्य पचादि क्रियान कारकव्यापारानधीनत्वात् । स्वतन्त्र मानस्य पुसी च्यापारस्तण्डलक्रयगा- दिवत्पाकादावन्यथासिद्धतया न कारणमिति पाकादियोजकन्यापारसत्रंऽपि तस्य तत्क्रियाकारकत्वामाराव अतएर यो मैत्रेण पाचपनीत्यादी चरः पचवी- ति न प्रयोगः । नच पञ्चभिहलैः कपति गृहीत्यादी भूमिलेखनरूपमप्यादिति थायां स्वन्तकतन् अपुझानस्य गृहिणो व्यापारस्य दर्शितयुत्तया कारादिनाs. मिधानासंभव इति कर्पतीति न स्यात्कयतीति व स्यादिति वाच्य। तर कपः प्रतिविधानार्थत्वात् । उक्तंच । “याजका यजन्तीनि यहि यिः प्रक्षेपार्थः हल: कृपतीति कृपि प्रतिविधानार्थ” इति यजेर्दयोटेश्यकद्रव्यत्यागेच्छाविशेषरूपार्थ मुख्यतया तरच यजमानस्येर कर्तृतया हवि प्रक्षेपरूपलक्ष्यार्थपरतं दर्शित तत्रच ऋत्विनामेव सातन्यम् । होतेत्यत्रापि हवि प्रक्षेप एर हुधातोरा नतु तादृशः फलावच्छिन्नस्त्यागः । तथासति कलिजस्ता स्वतन्त्रताविरहेण होउपदेन प्रतिपादनासंभवात् । धात्वर्यतावच्छेदकफलफर्तृत्त्वमेव कत्मत्पपेन प्रतिपायताति ऋत्विजिहोतृव्यवहारो न यष्टरि । अतः प्रतिग्रहीन्यापारो न स्वसजनकस्तया. सन पाकनियाकतयति नसुतरा स्वतन्त्रकर्ता किंनुपाचनमियापामेव स्थ तन्त्र इत्याह तवण्यन्तमतिपायेति। हेतोः पाकफर्तृप्रयोजकस्य । स्वतन्त्रकन्या- पारस्य चैधव्यापारस्य । स्वतन्त्रप्रयुआनस्येति पापियापा स्यतत्रोपश्चेषस्त प्रयुञानस्य तत्प्ररकस्य मेग्रस्य य पायानुकूलव्यापारानुफूलो व्यापार कारणमित्यर्थ ॥ अतएव णिचप्रफनिधातुपतिपायप्रियायाणिजन्तप्रतिपायप्रिया कर्तु फारणत्यषिरद्वादेघ । स्वतन्त्रकदृनमयुञ्जानस्य हलथाहकान् प्ररपितु रित्यर्थ । दर्शितयुत्तयेति प्रयोजकव्यापारस्य प्रयोज्यकर्तृव्यापारजन्यक्रियाम त्यन्यथासिद्धत्वेनेत्यथ । प्रतिविधानार्थत्वादिति भूमिलेसननिर्वाहकवेतनप्रदा नादिरूपव्यापाराथत्वात् । पर्वतयेति पूक्तिस्वातन्त्र्यस्य तस्मिन्नेय दितिभाव। ऋत्विजामेवेति ऋत्विजासमभिय्यातहधि प्रक्षेपफ्रियाकारकान्तर व्यापारानधीनव्यापारष वादितिभाष । निरुक्तमुख्याथपरत्वेऽप्युक्तप्रयोगोपपत्ति कुर्याणस्य जोभूतवाहनस्य मतमा धात्वर्थतेत्यादि । प्रतिपाद्यते इति तथाच देष तोदश्यफरव्यत्यागरूप यद्धात्वर्थतावच्छेदकफल ततकर्तृत्वस्य ऋत्विजि सम्बात्त श्रेषहोतृपदप्रयोगानयजमाने । यदिप्रतिगृहोतृव्यापार स्वत्वजनक स्यातदा दा धात्वथतावच्छेदकस्वस्वजनकत्यस्य तत्रापिसायाततिदातृपदप्रयोगापत्तिरित्या सावा ·૧૭ सप्रकाशः सति तत्र दातृव्यवहारापनेरिति तु जीमूतवाहनः । अथास्तु चैत्रा मैत्रेण पाचपती- त्यादौ स्वतन्त्रकर्तृव्यापारस्यहेतुफर्तृव्यापाराधीनलेऽपि दर्शितरीत्या तस्य स्वतन्त्र- कर्तृत्वनिहिस्तथापि तद्वाचकपदोत्तरं तृतीयानुपपत्तिः कर्तृत्वस्य णिच्पत्ययेना- भिधानादिति चेन्न । कर्तृत्वनिर्वाहकत्वसंवन्धन पाकायन्वयिनो हेतुकर्तृव्यापारस्य णिजयत्वेन स्वतन्त्रकतत्वस्य णिचाऽनभिधानात्। कर्तृत्वरूपफलायच्छिन्नस्य नाश- व्यापारस्य णिजयतामतेऽपि आश्रयोपरक्तस्यकतत्वस्यान्यतो भानानिहिण कर्तुरन- भिधानात्तृतीयोपपत्तेः। आख्यातस्य धर्म्यवाचकत्वेऽपि कृतिविशिष्टयोधफत्वरूपस्प कभिधानस्याशतत्वाचनः पचतीत्यादौ न तृतीया । नचैवं मुख्यविशेष्यतया कृतिविवक्षया चैत्रेण पचतीति स्यादिति वाच्यम् । आश्रयातिरिक्तांशेऽविशेषण- तया कृतिवोधनस्यैव कर्मभिधानरूपत्वात् तथा तदभिधानं च लकृतद्धितसमा- सानामेव । अतएव तैरेवाभिधानं वृत्तिकृता विकृतम् । इदं त्ववधेयम् । यद्यपि स्वतन्त्रव्यापार एव तृतीयादेरनुशासनं, तथापि लाघवात्कृतिरूप एव कर्तृत्वे तृतीयादेः शक्तिः अचेतनव्यापारे निरूढलक्षणैव । अनुशासनस्यानादितात्पर्यमा- ग्राहकत्वात् । लाघवसहकृतस्यैव तादृशतात्पर्यस्य शक्तिकल्पकत्वात् । व्यापारे तत्सत्येऽपि गौरवण शत्यसिद्धः । एवंच कर्तृत्वरूपकृतिवोधस्थले कारकान्तर- तथासतीति। दर्शितरीत्येति णिचप्रकृतिधातुप्रतिपाद्यक्रियांप्रति णिजन्तप्रतिपाय. फियाकर्तुरन्यथासिद्धत्वेनेत्यर्थः। कर्तृत्वस्येति व्यापारानुकूलव्यापारस्येय णिजर्थ तया फलीभूतव्यापाररूपस्येति शेषः । पाकायन्वयिनइति पाकादिविशिष्टस्ये. त्यर्थः । तत्र पाकस्य धातुतपयलाभावयापारमाणिचाऽभिधीयते कर्तृत्वनि- आकाइसाभास्योऽतोन शक्यतावच्छेदकसंसर्गतयापि णिचा स्वतम्प्रफर्तृत्वप्रतिपाद्यते ॥ आश्रयोपरक्तस्य आश्रयसम्वद्धस्य । अविशेपण- तयेति तथाच चैत्रः पचतीत्यादी कृतेराभयोमूतचपातिरिक्तेषिशेषणत्या. भाषात् तघाख्यातस्य कर्मभिधायकत्यमेषेति नानुपपत्तिर्नया कृतेर्मुख्य. पिशेष्यत्वविधक्षायां चैत्रेणपचतीतिप्रयोगापत्ति. कृतापत्र विशेषणत्वसामा- न्याभाषसाचे आश्रयातिरिक्तविशेषणत्याभावस्य सुतरामेघसावादिति । लकृत्तद्धितसमासानामेवेति लकारेण पचतीत्यादौ कृता पाचकात्यायो तदिन फूतपूर्वोत्यादी समासेन पक्चौदन. कृतपाकइत्यादौ कर्षभिधान बोध्यम । तत्सत्वेऽपि तृतीयाया अनादितात्पर्यसत्वेऽपि । शक्त्यसिद्धेरिति तथाचाना हकश्चसम्बन्ध.

·पय व्युत्पत्तिवादः व्यापारानधीनत्वं न प्रतीयतइतितदन्तर्भावेण शक्तिकल्पने मानाभावः । व्यापार- लाक्षणिकेन कर्तृप्रत्ययेन लक्षणया तदन्तर्भावेण व्यापारवोधनादेव पूर्वोक्तातिप्रस- हवारणात् अन्यथा तदन्तर्भावणकृतिशक्तावपि तादृशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति । घटो जायते, ओदनः सिद्धयतीत्यादौ सत्कार्यचिदपिणां नैयायिकानां कारकर्त कर्तृत्वं च घटायाश्रुतमूत्रानुसारेण दुरुपपादमेव । मुख्यंच क्रियाकर्तृत्वं न क्रियानु- कूलकृतिमात्रम् । एकक्रियाविपयककृतितो यत्र नान्तरीयकक्रियान्तरनिर्वाहस्तत्रत दितात्पर्यज्ञान प्रकृते निरूढलक्षणायामुपयुज्यते इतिभाषः । नच कृत्यादिसा. धारणस्य व्यापारत्वस्यजातित्वमुपगम्य तस्य सृतीयाशक्यतावच्छेदफत्योपगमे गौरवाभाष इतिघाच्यम् गुणत्वाभावाधिकरणे क्रियायां व्यापारत्यस्य व्यापार स्वाभावाधिकरणे रूपादौ गुणत्यस्यच सवेन यत्नेचोभयोः सयात् गुण. स्वेन साङ्कायापारत्वस्य जातित्यासम्भयात!! मानाभावइति तथाच केषल. कृतित्वावच्छिन्नेव ‘कृतिनिष्ठा शक्यता ॥ नन्वेयमचेतनकर्तृस्थले व्यापार- फर्तृप्रत्ययार्थीवक्तव्यस्तस्य च काष्ठादापयाधितत्वात् चैप्रकाष्ठस्थाल्यः पचन्तीति पूर्वोक्त प्रयोगापत्तिरतआ६ व्यापारलाक्षणिकेनेत्यादि तथाच नतत्र केवलव्यापारे लक्षणा किंतु समभिव्याहृतक्रियाफारकान्तरल्यापारानधीनत. त्कियानुकूलव्यापारे । अन्यथा विशिष्टव्यापारे कर्तृप्रत्ययस्य लक्षणानगीकारे । तदन्तर्भागकृतिशक्तावपि निरुक्तव्यापारानधोनक्रियानुकूलकृतौ शक्तिस्वी. कारेऽपि । अचेतनकर्तृस्थले व्यापारे लक्षणाया आवश्यकतया शुद्ध व्यापारेलक्षणायां चैत्र काष्ठस्थाल्यःपचंतीतिप्रयोगप्रसङ्गानिरुक्तविशिष्टव्यापार पष लक्षणेतिभावः ॥ सत्कार्यविपिणामिति सत्कार्यतावादिना सांख्यानांमतेतु र ण्डचकादिना घटादेरभिव्यक्तिरेव नत्याचक्षणसम्बन्धरूपोत्पत्तिः उपपादितश्चा- यंपक्षः सांख्यतत्वकौमुद्यांधाचस्पतिमिश्रःतथाच तन्मतेऽभिव्यक्तिरूपोयो धात्वर्थ- स्तदनुकूलस्थितिरूपव्यापारस्य पूर्वसिद्धानाविर्भूतघटादौसत्वान्न घटोभवतीत्यावे रनुपपत्तिः आरम्भवादिनां नैयायिकानाम्मते घटादेरुत्पत्तेः पूर्वमसत्वेनोत्पत्ति- क्रियाप्रतिजनकत्वाभावात्कारकत्वासम्भवः स्वतन्धः फतेति यथाश्रुतसूत्रानुसारेण कर्तृत्वासम्भवश्च एतत्सूत्रोण समभिव्याहृतक्रियाकारकान्तरव्यापारानधीनव्यापा. रस्येव कर्तृत्वरूपतावोधनेन घटस्यैवासरवे तस्मिन व्यापाराश्रयत्वासम्भवादिति॥ अप्रपाकादे कृति' गमनज्ञानजन्मादेराश्रयत्वं नाशादेः प्रतियोगित्वादिकं यपत्क- तृत्वत्वेन प्रामाणिकानां ज्ववहारगोचरस्ताघदन्यतमाश्रयः कर्तत्ययथाश्रुत्राषि- लम्बनेन घटादीनां जन्मादिक्रियाकर्तृत्वं भवतिसूपपादमित्याहुरस्मद्गुरुचरणाः।

·समकाशः २१९ विमतस्तक्रियाकर्तृत्वाभावात्। अतएव तत्र मत्तो भृतं नतु मया कृतमिति व्यपदेश इति। किन्तु नक्रियानुकूलत्वे सति तद्विषयिका याकृतिस्तदेव तत्कर्तृत्वम्। अन्योद्देशेन नाराचक्षेपावत्र ब्राह्मणवधस्तत्र मरणानुक्लस्य नाराचक्षेपरूपव्यापारस्य कृतिविपय- त्वेऽपि ब्राह्मणमरणानुकूलव्यापारत्येन तस्यानभिसहितत्वाचेन रूपेण कृतिविपयत्वं न तादशव्यारस्येति ब्राह्मणवधवशिष्टकर्तुत्वं न तादृशव्यापारकर्तुरिति न तस्य संपूर्णप्रायश्चित्तम् विशिष्टस्य कतायाएवसम्पूर्णप्रायश्चित्तप्रयोजकत्वात् अत. व संपूर्णमायश्चित्तप्रयोजकस्य कर्तृव्यापारस्य लक्ष्यताभिप्रायेण हिंसा- लक्षणे मणिकृतां मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वादृष्टाद्वारकत्वविशेपणयोरुपादान- मिति मिश्राभिधानसङ्गतिः । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानस्य व्यापारस्यावश्य मर- णानुकूलव्यापारत्वेन प्रतिसंहितत्वात्ताशरूपेण कृतिविपयत्वमिति तादृशविशे- पणस्य विशिष्टकतानिर्वाहकत्वात्तद्विशेषणवतो व्यापारस्य नियमेन लक्ष्यत्वात् । तच्छ्न्यस्य चालक्ष्यत्वनियमात् । अथ मरणोद्देशेनानुष्ठितस्यापि यत्र खड्गाभिघात- वादिनैवेष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वधीविषयता नतु मरणानुकूलत्वविशेपिततद्रूपेण, वत्र न मरणानुकूलत्वविशिष्टविपयिणी कृतिरिति तादृशव्यापारकर्तुन वधत्वविशि- अनभिसंहितत्वात् अज्ञातस्यात् । वधत्व विशिष्टकर्तृत्वमिति ब्राह्मणमरणानुकूल- व्यापारत्वायच्छिन्नविषपताशालिनी ताशव्यापारानुकूला याकृतिस्तववन्ना. न्योद्देशेन नाराचप्रक्षेपकर्तुरित्यर्थः । सम्पूर्णेत्यादि पतदारभ्योपादानमित्यन्तो- मिथमन्यः। हिंसालक्षण इति मरणोदेशेनानुष्ठीयमानत्धेसति अष्टाद्वारकमरणानु- कूलत्वमितिचिन्तामणिकृद्भिक्त हिंसालक्षणम तपान्योद्देशेन नाराचप्रक्षेपाबा- झणयपस्थलीयप्रक्षेपे ब्राह्मणहिसान्यधारणाय सत्यन्तम् शत्रुमरणोद्देशेनानुष्ठीय. माने श्येनादायवृष्टद्वारकशत्रुवधसाधनेऽतिप्रसङ्गवारणायादृष्टाद्वारकेत्युक्तम् । ताशरूपेण मरणानुकूलव्यापारत्वेन । तादृशविशेषणस्य मरणाद्देशेनानुष्ठीयमानत्वस्य । विशिष्टकतानिर्वाहकलाद मरणानुकूलव्यापारत्वधिशिष्टकर्तृतानिर्धाहकत्वात् । तद्विशेषणवतः मरणो? शेनानुष्ठीयमानत्यविशेषणयतः । व्यापारस्येति अदृष्टद्वारकभिन्नस्यैतिशेषः । लक्ष्यत्वात् हिंसालक्षणलक्ष्यत्यात् अस्य मिश्राभिधानसङ्गतिरित्यनेनान्थय । अथेति इतिचेन्मैवमित्यनेनास्यान्धयः । मरणादशेनानुष्ठित स्यापीति मरणनिष्ठोदश्य- ज्ञातत्वात् । मतिसंहितत्वात् ·२२० व्युत्पत्तिपादः पृकर्तृत्वमिति कथमुक्तविशेपणस्य विशिष्टकतानिर्वाहकत्वम् । यदि च भरणोदेशे- नानुष्ठीयमानत्वस्य मरणानुकूलत्वेन कृतिविषयत्वमेवार्थ इत्युपैयते, तदा व्यापार तहाविशेषणस्य तत्कर्वरि विशिष्टकतानिर्वाहकत्येऽप्युक्तस्थले खड्गाभिघातादों तादृशलक्षणाव्याप्तिदुरिव तत्र संपूर्णमायश्चित्तस्य निर्विवादतया लक्ष्यताया भावश्यकत्वात् । नच विशेपणीभूतफलनिष्पोद्देश्यतारुपविषयतानिरूपकत्वे सात व्यापारनिष्ठसाध्यताख्यविपयतानिरूपकत्वमेव विशिष्टविषयकलं कृतरित्युपदर्शित- स्थलेऽनुकूलतासंवन्धेन मरणवैशिष्टयस्य साध्यतारूपकृतिविषयतावच्छेदकताविरहे- ऽपि न विशिष्टकर्तृत्वानिर्वाह इति मरणोद्देशेनानुष्टीयमानत्वस्य मरणकामनाधीन- कृतिविपयत्वरूपतैवेति वाच्यम् | ब्राह्मण हन्यादित्यादी धात्वतावच्छेदकस्य यवधत्व तानिरूपितसाध्यत्वाख्यतिविषयतायत इत्यर्थः । तानेति इष्टसाधनस्वनिधप्रकाः रतानिरूपिता कृतिसाध्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताच विशेष्यता तत्तज शानीया यद्धर्मावच्छिन्नाभवति तद्धर्मापच्छिन्नेय कृतेः साध्यत्याख्यविपयतापि भवति पषश्च यष्टसाधनत्यादिनिष्ठमकारतानिरूपितखहाभिघातत्यावच्छिन्न विशेष्यता तत्र कृतेः साध्यताख्यविषयतापितदयच्छिन्नवयाच्या नतु भरणा नुकूलव्यापारत्वावच्छिन्नेत्यतोऽत्र खङ्गाभिघातफर्तृत्वोपपत्तायपि पधकर्तृत्यमनु पपम्नमिति मरणोद्देशनानुष्टीयमानत्यधिशेषणस्य कथं मरणानुकूलव्यापारस्य. रूपं तदवच्छिन्नविषयताकत्वविशिष्टकर्तृत्व निर्वाहकत्वमित्यर्थः । ननूक्तहिंसालक्षणघटकं मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्य मरणनिष्ठोद्देश्यतानिरूपित. व्यापारत्वावच्छिन्नसाध्यत्वाख्यकृतिविषयत्वरूपमेववाच्यं तच्च यत्र मरणानुः फूलण्यापारत्वाद्ययच्छिन्ने इष्टसाधनताज्ञानादिक तवास्तीति तस्यैवोक्तहिसा- लक्षुणलक्ष्यत्वमितियदिघूयात्तदाप्याह यदिचेत्यादि । ताशविशेषणस्य मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वस्य । उक्तस्थले खड्दाभिधातत्वावच्छिन्नधर्मिकेष्टसाधन- ताप्रहादिस्थले । ताशलक्षणान्याप्ति सम्पूर्णप्रायश्चित्तप्रयोजकहिंसालक्षणा ध्याप्ति तथाविधव्यापारत्वावच्छिन्नविषयताककृत्यभावादितिभाषः विशेषणीभूतेति प्रकृतेतु मरणानुकूलव्यापारात्मकधात्वर्थविशेषणीभूतं मरण. रूपफलंबोध्यम् । हन्तेमरणानुकूलव्यापारार्थकतया च ब्राह्मणमरणानुकूलव्या' पारजनिका स्वोद्देश्यकत्वसम्बन्धेन ब्राह्मणमरणविशिष्टाया कृति स्तस्याएष निषेधशास्त्रार्थघटकत्यं वाच्य तच्च नयुज्यते इत्याह ब्राह्मणमित्यादि । विरुद्ध स्वादिति एकत्रविशेषणतयोपस्थितस्यान्यत्र विशपणतयाऽन्ययायोगादित्यर्थः ।

·, सप्रकाश ૨૨૨ मरणस्य स्वोद्देश्यकत्वसंवन्धेन कृतावन्वयसंभव एवं निरुक्तविशिष्टकर्तृत्वस्य निषेपविधिविपयत्तसंभवाद, व्यापारविषेशणतयोपस्थितस्य कृत्यशे विशेषणत्यस्य व्युत्पतिविरुद्धत्वात् । अथ मरणोपलक्षितव्यापारकत्वस्य तादृशनिषेधविषयत्वे- ऽपि न क्षतिः । अन्योदेशेन नाराचक्षेपस्यापि ब्राह्मणमरणोपधायकस्य नरकसा- धनत्वात् । परंतु मरणरूपप्रायश्चित्तविधेरैव तदविपयकत्वमुपपादनीयम् तच्च मरणो पेशेन तदनुक्लव्यापारे कर्तृत्ववोधकस्य शब्दस्य तद्विधावन्तर्भावएवोपपद्यतइति चेत् । एवमपि ब्राह्मणमरणकामनया यत्र न तन्मरणानुकूलव्यापारानुष्ठानमपितु फलान्तरकामनाधीनतन्मरणानुकूलव्यापारत्वमकारकचिकीर्पया तदनुष्ठितं तत्रा- व्याप्तिरेतन्मते दुर्वारैव, तत्रापि संपूर्णस्यैव प्रायश्चित्तस्याचरणादलक्ष्यतोपगमास- म्भवादिति मैवम् । यत्र हि मरणानुकूलव्यापारत्वेन कृतिसाध्यतादिधीस्तत्रैव यत्र व्यापारविशेपत्येनैव तद्धीस्तत्रापि मरणरूपफलकामनाधीनव्यापारविपथिणी कृति- मरणानुकूलत्वेन व्यापारमवगादते । कतैः कामनाविषयफलोपरागेयोपायविपयतो- पगमात् । विशृङ्खलफलमानोपगमे यत्र तृप्तिकामनया भोजनं फलान्तरकामनया च गमनमवगाहमाना समूहालम्बनकृतिस्तत्र प्तये गमनं करोतीति व्यवहारापत्तेः। उपायांचे मरणस्यानुकूलत्वं संवन्धः प्रकारो वेन्यन्यदेतत् । एवंच मरणावच्छिन्न- व्यापारविषयकत्वमुभयत्रैव कृतैरिति विशेषणावच्छिन्नविषयककृतिमत्वं विशिष्ट- कर्तृत्वमुभयस्थले निष्पत्यूहम् । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वमपि मरणानुकूलत्वोपरा- मरणोपधायकोयो व्यारस्तद्विषयिका तदनुकूलाच याकृतिस्तद्रूप मरणोद्देश्य- त्याघटितमेय पधकर्तृत्वं तदेव च प्रामणं न हन्यादित्यादि निषेध. शास्त्रविषयो ‘मरणोद्देशेन मरणानुकूलव्यापारकर्तासम्पूर्णप्रायश्चित्तमाचरे. दिति विधिकल्पनेनेच प्रायश्चित्ते विशेषः स्यादित्याद अथेति । तच्च तदविषयकत्वञ्च । यदिसम्पूर्णप्रायश्चित्तविधी मरणोद्देशेनेति प्रवेश्यते तदा धनादिग्रहणोइंशेन यत्र ब्राह्मणषधस्तप्रमरणकामनाजन्यकृतिविषयत्वरूप. स्य हिंसालक्षणघटक विशेषणस्याभाघात्तलक्षणाव्या सिरित्याह एवमपीति । च्या- व्यापारविशेषम् । पारविशेपत्वेन खड्गाभिघातत्यादिना । व्यापारम् या मन्त्रादिनापाकः सम्पाद्यते तत्र मन्दादिप्रयोक्तुः पाकानुकूलाया पाय विपयिकायाश्च कृतेः सायेऽपि पाककर्तृत्वध्यपहारोन भवतीति मन्धान .

·२२२ व्युत्पत्तिवादः गेण कृतिविपयत्वरूपलक्षगघटकमिति न काचिदनुपपत्तिः । यद्यप्यदृष्टद्वारा पाकानु- क्लकृतिमतोपि न पाकीदकर्तृत्वमिति नक्रियाकर्तृत्वघटककातनिष्ठतदनुकूलत- एवादृष्टाद्वारकत्वमपेक्षित, नतु क्रियानिष्टफलानुकूलत्वेऽष्टादारकत्वं तत्रापेक्षितमिति च्यापारनिष्ठमरणानुकलखेऽष्टाद्वारकत्वरूपमणिकारोक्तविशेपणस्य न कर्तृताघटकतं तथाप्यनुष्ठीयमानत्वमविष्टकृतैरेवाटाद्वारकमरणानुकूलत्वं विवक्षितम् । विशिष्टकई- त्वचादृष्टाद्वारकत्वविशेपितमरणानुकूलत्वेन कृतिविशेषणेन घटितमिति मिश्राशयः। तथा चैवं पर्यवसितम् हिनस्तेः प्रवृत्तिनिमित्तं मरणरूपफलावच्छिन्नव्यापारत्वमेव, न हिंस्यादित्यादौ फलविशिष्टस्वनिरूपितकर्तृत्वसंपन्येन हिनस्त्याद्यर्थस्यानिष्टवि- शेपसाधनत्वं प्रतीयते श्येनस्य हिनस्त्यार्थत्वेऽपि न तस्य तादृशकारणताव- च्छेदकसंवन्धेन कचिदपि सत्त्वम् तत्कर्तुरदृष्टाद्वारकानुकूलताघटितफलकर्तृत्ववि- रहेण विशिष्टाकर्तृत्वादिति नानिष्टविशेष प्रति हिंसात्वेन साधनत्वमिति न क्रिया विध्यर्थान्वयमतेऽपि श्येनविध्यर्थवाधः । वस्तुतः श्येनानुकूल कृते मरणप्रयोजकसमेव नतु मरणकारणत्वमन्यथासिद्धत्वात् मरणोपलक्षितान्यकर्तृकखड्गाभिघातादिरू- आह यद्यपीति । नहिस्यादित्यादाविति नअसमभिव्याहृतलिस्थलेऽनिष्टसाध. नत्वं विधिप्रत्ययार्थस्तच्च समभिव्याहृतधात्वर्थेऽन्वेति तथाचानिष्टसाधनी भूतोमरणानुकूलव्यापार. प्रतीयते अनिष्टसाधनताच फलविशिष्टस्वनिरूपितक: त्वसम्बन्धावच्छिन्ना फलधैशिष्टयश्च स्वाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन स्वनि तकर्तृत्वञ्च स्वविषयिकाऽदृष्टद्वारकस्वजनिकाच या कृतिस्तदाश्रयत्वम् स्वपदार्थे फलवैशिष्टयाप्रवेशे मरणानुकूलव्यापारसत्वे मरणाभावेऽप्युक्तविध्याक्रान्तत्व स्थादतस्तदुक्तमिति । तादृशकारणतावच्छेदकसम्बन्धेन फलविशिष्टस्वनिरू: पितकर्तृत्वसम्वन्धेन । असत्वमेवोपपादयति तत्कर्तुरिति।विशिष्टाकर्तृत्वादिति उक्तरूपहिसाकर्तृत्वाभावादित्यर्थः । हिंसात्वेनेति श्येनस्येतिशेषः श्येनस्यहिंसा- त्वेऽपि अनिष्टविशेष प्रति फलविशिष्टस्यनिरूपितकर्तृत्वसम्बन्धाधच्छिन्ना हिंसा स्वावछिन्ना याकारणता सा श्येननिष्ठेत्यर्थ। विध्यर्थवाधः इष्टसाधनत्वबाध:शत्रुः मरणरूपेष्टसाधनत्वस्य सत्यादितिभाव । मरणोपलक्षितेति मरणोपलक्षितोऽन्यकर्तृ- कखड्गाभिघातादिरूपो यो वैरियधस्तं प्रतीत्यर्थः येन हि ३येनयागोऽनुष्ठीयते तदा न्यएव कश्चित् खड्गाभिघातेन शनुमारयतीतिभावः अत्र मरणविशिष्टमन्यकर्तृक खड्गाभिघातं प्रति हेतुत्वोपगमे विशिष्टान्वयमहिम्ना मरणप्रत्यपिहेतुत्वं लभ्येत ·लावच्छिन्नत्य जनकत्वसम्बन्धेन फलषिशिष्टत्वमेव एताश च व्यापारत्व न श्येने इतिभाषः। व्यापारोऽपि खद्गाभिधातादिरपि । अन्यथासिद्धास्यादिति सप्रकाशः ૨૨૨ पवैविधं मत्येव हेतुताया वेदेन वोधितत्वात् । क्रियाजन्यकार्य तक्रियानुकूल- कृतिहेतृतानियमेऽपि खड्गाभियातादावेव श्येनकृतेर्हेतुत्वात् तथा चानिष्टविशेष- जनकतावच्छेदकमत्यासत्तिप्रविष्टमरणानुकूलत्वं मरणजनकत्वमेव, नतु प्रयोजक- त्वमतोऽहयाद्वारकत्वं न तत्र निवेशनीयम् । कारणत्वपर्यन्तनिवेशलाभायैव तदुपा- दानम् । यदि च विशिष्टान्वयपरताया वेदे औत्सर्गिकत्वेन वधसाधनताबोधक- श्रुत्या विशेषणीभूतमरणसाधनतापि श्येनस्य प्रत्याय्यते, तदापि श्येनानुकूलकवे- मरणसाधनत्वमप्रामाणिकमेव । क्रियाजनककृतेस्तजन्यजनकतानियमस्यामामामा- णिकत्वात् । अथान्योदेशेन नाराचक्षेपकर्तुविशिष्टविपयककृतिमत्त्वपटितविशिष्टकर्तृ- ताविरहेऽपि यथावधजन्यपापंप्रायश्चित्तं च तथा श्येनकर्तुर्विशिष्टाकर्तृत्वेऽपिपरपार्द- स्थावश्यकत्वादलबदनिष्टाननुवन्धित्ववाधो दुरि एवेति चेत्र । अकामकनेऽप्यद- मायश्चित्तश्रवणेन मरणावच्छिन्नव्यापारस्य विपयतामनन्तर्भाव्य स्वजनककृतिम- वसंवन्धेन न्यूनपापे स्वतन्त्रहेतुत्वकल्पनात्। तद्वलेन विशिष्टाकचः श्येनकतहिंसा- जन्यपापानुत्पत्तेः। नच लाघवेन मरणोपलक्षितव्यापारजनकत्वमेव कृत्यंशे प्रत्यास. त्तिमध्ये निवेश्यतामिति वाच्यम् । श्रुत्यर्थवाधापादकलाघवस्याप्रयोजकत्वात् । वेदस्थले विशिष्टान्वयस्यौत्सर्गिकत्वेऽपि श्येनस्य मरणजनकत्वे विध्यर्थवाधप्रसंगेन मरणं प्रति श्येनस्यान्यथासिद्धताया एवोपगन्तव्यतया तस्य गर्भहिनस्त्यर्थतावच्छेदकरूपशून्यताया अपि म्पपादत्वात् । न च यदि खड़गाभि- पातजनकादृष्टव्यवहितस्य इयेनस्य मरणेऽन्यथासिद्धत्वं तदा इन्तृतिजन्यव्या- पारोऽपि तत्रान्यथासिद्धः स्यात् यश्च व्यापारो मरणेऽव्यवहितसाधनं, तत्र अतोमरणोपलक्षितेत्युक्तम् । वेदेन श्येनेमाभिचरन्यजेतेत्यनेन । खड्गाभिया- तादायेवेति तथाच नायनियमोऽजीकरणीयः प्रयोजनानुपलम्भादितिभावः । श्येनस्य मरणप्रतिहेतुत्वाभावेसिद्धेऽनिष्टविशेषप्रति हिनस्त्यायर्थस्य फलविशिष्टस्य- निरूपितकर्तृत्वसम्बन्धेन यदनुपदकारणत्यमुक्तं तन दृष्टाद्वारकत्वनप्रवेश्यमित्या तथाचानिविशेषैति । अनन्तर्भाव्येति कारणतावरुछेदकसम्बन्धघटककृतो स्वपि पयकत्यमप्रवेश्येत्यर्थः । विशिष्टाकर्तुः मरणविशिष्टव्यापाराफर्तुः । तस्य श्येनस्या नकतागर्भति मरणरूपफलावच्छिन्नव्यापारत्वमेव हिनस्तेः प्रवृत्तिनिमित्त तत्रफ- जनकता- ।

·૨૨૪ न ध्युत्पत्तिवादः तहेतुः कृतिरेवान्यथासिद्धति मरणकारणव्यापारकारणकृतिमाच न कस्यापि हन्तु।' स्यादितिवाच्यमातण्डलविक्लिश्यादिरूपफलव्यवहितस्यापि तुपादिमक्षेपस्य तत्करण- दशायांपचतीत्यादि व्यवहारानुरोधेन यथानन्यथासिद्धलं तथा खड्गप्रवेपादिकरण' दशायांहन्तीति व्यपदेशानुरोधेन खड्गमक्षेपादिरूपकर्तव्यापारस्प तत्र व्यवहितस्या- पिमरणेऽनन्यथासिद्धत्वपश्याभ्युपेयमिति सामअस्यान्। तण्डुलझयणदशायां पचती- त्यादिव्यवहाराभावात् यथाक्रयणव्यापारोविलितावन्यथासिद्धस्तथा गादिनिर्माणदशायां हन्तीत्यव्यवहारातदयापारो मरणेऽन्यथासिद्धतया न हिंसा । व्याघमरणोद्देशेन कृतो यन्त्रार्पणादिर्यधातत्र देवाद वादिमरणेऽपि नगवादिहिसारूपस्तथा व्याघ्रादिहिंसारूपोषि तत्करणदशायां हन्तीत्यप्रयोगात् । अतधात्वेऽपि तन्मरणोद्देश्यकादृष्टाद्वार कतन्मरणप्रयोजककृतिजन्पच्यापारस्पापि हिंसावत् पापजनकत्वादुक्तस्थले गोर- धाभिसंधाने गोवधप्रायश्चित्ताचरणमित्यवधेयम् । एवं च चैत्रः परतीत्यादा विष- यताघटितकत्ववोधनिर्वाहाय यथा कृतौ पाकादेरुपधायकत्वविपयित्वोभयसंवन्धे- नान्वयः, विपयितायाः संवन्धत्वेऽपि उपधायकत्वनिवेश आवश्यकः पाकाद्यनि- प्पत्तिस्थले पचति पश्यतीत्यादिप्रयोगस्य प्रामाण्यवारकत्वात् , पच्यतइत्यादावपि तृतीयार्यकृतेर्जन्यत्वविपयत्वोभयसंवन्धेनान्वयो धोध्यः । कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थत्वे जन्यत्वसंवन्धमध्यएव स्वनिरूपकविषयत्वं प्रवेशनीयम्। कृत्तिविषयत्वमेव वा तृतीयार्थः । स्वनिरूपफजन्यत्वं विषयतायाः संवन्धमध्येऽन्त- विनीयम् । काष्ठेन पचतीत्यादौ करणत्वं तृतीयार्थः । तच्च व्यापारवत्कारण: स्वम् । व्यापारकर्तृव्यापाराधीनत्वं निवेशनीयम् । अन्यथा कत्तुरपि करणतापच्या चैत्रश्चैत्रेण पचति, काष्ठं चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयागापत्तेः । नच कर्तुथेष्टादिरूप- व्यापारस्य तदीयकृत्यादिरूपव्यापाराधीनतया तद्विषेणदानेऽपि कर्तुः करणत्वं दुरिमेवेति वाच्यम् । स्वभिन्नत्वेन कर्तुविशेषणीयत्वात् । यौकैव पाकादिक्रिया वैशेण काष्ठादिना मैत्रोण तुपादिप्रक्षेपेण निष्पायते,तत्रचैत्रस्तुपैमैत्रःकालै पचतीवि स्वजन्यशिरोविभागादिनेतिशेषः । तुपादिप्रक्षेपस्येति अनन्यथासिद्धत्यः मित्यनेनान्धयः । तत्करणदशायाम् तुपादिप्रक्षेपकरणदशायाम् । अतथा त्वेऽपि हिंसारूपत्वाभावेऽपि । अष्टाद्वारकेति इदश्च जनकत्ववारणायोक्तम् । सम्बन्धमध्यएवेति स्वरूप स्वनिरूपकविषयत्वोभय- श्येनस्य सम्बन्धेनजन्पत्यान्श्योबोध्यः । स्वभिन्नत्वेनेति स्वपदकरणत्वेनाभिमतपरम स्वव्यापारप्रयोज्यत्व स्वावृत्तित्वोभयसम्वन्धेन कर्तृविशिष्टच्या तथा चैत्रेण पाप- तथाच ·२२५ सप्रकाशः पसङ्गः सपभिव्याहृतकर्तृव्यापाराधीनत्वस्य तचत्करणव्यापारे भानमुपगम्य वारणीयः । नच समभिव्याहृतक-न्तर्भावण तृतीयार्थत्वे कसमभिव्याहारस्थले करणे तृतीयाया अपयोगापत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि हेताविति सूत्रेण हेतुतामा- वार्थकतृतीयासंभवाद् धनेन कुलं विद्यया यश इत्यादिवत् नहि तत्र करणे तृतीया' क्रियायोगाभावात् । नचैवमुक्तस्थले चैत्रस्तुपेण पचतीति प्रयोगस्य हेताविति सूत्रवलादापत्ताविष्टापत्तिं विनोत्तराभावात्समभिव्याहतकन्तर्भावस्य करणे स्वत- वत्तीयानुशासनस्यैव वा वैयर्थ्य मिति वाच्यम् । उक्तस्थले पाके तुपहेतुकत्वा- भाववाऽपि चैत्रस्तुपेण न पचति किन्तु दारुणैवेति प्रयोगोपपत्ये करणत्वे सम- भिन्याहृतकर्जन्तर्भावेण तृतीयायाः शक्तिकल्पनाया आवश्यकत्वात् । तद्ग्राहकतयैव करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यकत्वात् । शरैः शातितपत्रोऽयमित्यादी तृतीयायाः फारकविभक्तित्वएव तदर्थान्वितार्थकशातितादिपदेन समासस्य साधुतानिर्वाहा र स्वतन्त्रतदनुशासनसार्थक्याच। नच तृतीयायाः समभिव्याहृतक-न्तर्भावण करणत्वायत्ये तत्र समभिव्याहृतक-भावादकारकविभक्तित्वं करणेतृतीयानुशा- सनेऽपि दुर्वास्मेवेति वाच्यम् । एतदनुरोधेन तत्र कषुरध्याहरणीयत्वात् । वस्तुतः समभिव्याहृतकर्तृव्यापाराधीनत्ये व्यापारवत्कारणत्वे च तृतीयायाः शक्तिबयम् । फसमभिव्याहारस्थले व्यापारवत्कारणत्वमाप्रतीयते कर्तृसमभिव्याहारस्थले व्यापारे तवयापाराधीनत्वमपीति सामअस्यम् । एवं हेत्वनुशिष्टतृतीयाया अकर्तर्येणेपश्च- पीत्यनेन घाधनाकरणत्वविवक्षायां धनवता ऋणेन बद्धोयमित्यत्र तृतीयाया उपपत्तये करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यकतावोध्या। कारणत्वं च फलोपधानरूपमेव करणताघटकम् अन्यथा कुठारादिकरणकच्छिदादौ दात्रादेरपि स्वरूपयोग्यतया पारषस्कारणत्यं करणत्यमिति पर्यवसितमतोनाननुगमः । इतिप्रसङ्गइति पत्रकर्तृकत्यतुषकरणकत्व मैत्रकर्तृकत्य काष्ठकरणकत्यानामेकस्यां पाकक्रियायां सस्यात् । भानमुपगम्येति तथाच तुपनिष्ठम्यापारे चैत्रव्यापाराधीनत्वस्य काष्ठ. निमुन्यापारे मैत्रव्यापाराधीनत्वस्य च बाधितत्वान्नोक्तप्रयोगस्य प्रामाण्यप्रसङ्गः । कारकविभक्तित्वएवेति प्रतियोगिपधान्यद्यदन्यत्कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेश- येन तस्यान्वयइष्यते इत्यभियुकोकेरितिभावः । विनापि कर्तृपदाध्याहारं शरैः शातितपत्रहत्यादायग्यययोधस्यानुभवसिद्धत्यादाह वस्तुतइति । स्वरूपयोग्यतयेति ननु छिदात्यावच्छिन्नंप्रति दावत्वेन कारणत्वं न सम्भवति दानाभावेऽपि कुठा. ૨૪ ·२२६ व्युत्पत्तियावः करणलापत्तः ॥ लिङ्गशानस्यानुमितिकरणतामते धूमेन वद्धिमनुमिनोतीत्यादा घूमादिपदं तज्ज्ञानपरम् व्यप्तिविशिष्टहेतुज्ञानस्य व्यापारस्तदिशिष्टवैशिष्टयाव- गाहीपरामर्श स चात्मनोयोगादिरूपानुमात्पुरुषव्यापाराधीन इति तस्य निरुक्तकरणत्वमवाधितमेव । धूमादिलिंगफवन्ह्यनुमिती यत्र लिगान्तरायटादि- भानं तत्र धूमेन घटमनुमिनोमीति न प्रयोगः । अन्वयितावच्छेदकतदिधेयकानु मितित्वावच्छेदेनैवान्चयितावच्छेदकधूमादिविषयकशानसावच्छिन्नत्वेन भासमानस्य करणत्वस्य निरूपकत्वभानोपगमात् निरूपकत्वं तु करणतामात्रस्य तृतीपार्यता वादिनां माचां मते संसर्गः नव्यमते तु करणतानिरूपकत्वस्यैव नअर्थाभावे प्रति- योगित्वेनान्वयात्तावत्पर्यन्तस्य तृतीयार्थतया प्रकारनेत्यन्यदेवत् । परेतु लिगज्ञानस्य करणत्वेऽपि धूमेनानुमिनोतीत्यादौ धूमादिपदं मुख्यार्यपर मेव हेताविति सूत्रैणैव तत्र तृतीया । हेतुत्वस्य कारणतावच्छेदकसाधारणपयोजक त्वरूपस्य तत्र विवक्षितत्वात् । जनकज्ञानविपयधूमादेवानुमितिकारणतावच्छेदक- रेणछिदोत्पत्तेः नापि कुठारत्वेन तदभावेऽपि दाणछिदोत्पत्तेः अतोऽव्यवहि- तोत्तरत्वघटितएव कार्यकारणभापोयाच्य: तथाच कथस्थरूपयोग्यत्व कुठारकरण- कच्छिदायां दात्रस्य, कारणतावरछेदकधर्मस्यैव स्वरूपयोग्यत्वरूपत्यादितिचेन सर्वेषांछिदाकरणानां कुठारादीनामन्यतमत्वेनघ कारणत्वात् यत्रान्यतमत्वेनकार- णत्वे सहकारिनियमानुपपत्तिस्तत्रवतृणारणिमणिन्यायेन प्रत्येकधर्मपुरस्कारेण कारणत्वमित्यभिप्रायफोऽयग्रन्थ इतिप्रतिभाति । तस्य धूमादिज्ञानस्य । अवच्छे देनैवेति अस्य निरूपकत्येऽन्वयः अयमाशयः धमेनवद्धिमनुमिनोतीतिघाक्यस्थले धुमेनेत्येतत्पर्यन्तार्थ धूमज्ञानत्वावच्छिन्नकरणत्वनिरूपकत्वे वद्वित्वावच्छि. विधेयताकानुमितित्वावच्छिन्नत्वं भासते तत्रचावच्छेदकत्व नानतिरिक्त- वृत्तित्वरूपम् धूमज्ञानत्वावच्छिन्नफरणतानिरूपकत्वाभाषवत्यामालोकलिङ्ग कानुमित्यामपि वद्विविधेयकानुमितित्यस्य सत्वात् किंतु स्वरूपसम्बन्धरू: पमेव एवश्च धूमलिङ्गकवड्यनुमितो घटादेर्भानेऽपि धूमज्ञानत्वावच्छिन्नकरण- तानिरूपकताया वद्विविधेयकानुमितित्वावच्छिन्नत्वाभावान्न घटमनुमिनोतीतिप्रयोगइति । प्रतियोगित्वेनान्वयादिति निरूपकत्वस्यवृष्य- नियामकस्यप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वाभावात् । अन्यदेतदिति उभयथापि निरूपकतायातादृशानुमितित्यापच्छिन्नस्वभानमावश्यकमेवेतिभावः। मुख्यार्थमेवेति धूमेन- ·सप्रकाश ૨૨૭ .. धीनं द्रव्यत्वादिभानं प्रयोगोपपत्तिः । एतेन नासमभिष्यावारस्यलेऽनुपपत्तिदोषेण । अनन्वयादिति देतुतृतीयो- क्या प्रयोजकत्वमक्षतमेव । उक्तसम्हालम्बनस्थलेऽतिप्रसंगश्च घटविधेयकानुमि- 'तित्वावच्छेदेनधूमप्रयोजकतानिरूपकत्वभानाभ्युपगमेन वारणीयः। वस्तुतो जनक- तावच्छेदकादिनिष्ठमयोजकतानिरूपकत्वं कार्यस्येव कार्यतावच्छेदकस्याप्यक्षत मतीतिसाक्षिकं च । तथाचानुमितिविशेषणतत्तद्विधेयकत्वरूपसुवन्तार्थएव तृती- पार्थान्वय उपगम्यते । समूहालम्बनानुमिविनिष्ठघटादिविधेयकत्वस्य धूमाघ- प्रयोज्यतया नोक्तातिप्रसङ्गः । धुमेनवह्निमनुमिनोति न घटेनेत्यादावनुमितौ घटादिप्रयोज्यत्वाभावो नान्वेति अपितु नजर्थाभावप्रतियोग्यन्वयिनि चन्ह्यादिविधेयकवएवाती यत्र धूमादिलिङ्गकवानुमिती घटादिरूपलिगा- तत्र धूमेन वह्निमनुमिनोति घटेनेति समूहालम्बनरूपतादृशानुमितौ घटादिरूपलिंगप्रयोज्य- लाभावस्यासत्त्वेऽपि वन्ह्यादिविधेयकत्वे तद्वाधात् नानुमितावपि द्रव्यत्वादि- विधेयकत्वावच्छिन्नघटादिलिंगमयोज्यत्वस्य बन्यादिविधेयकत्वावच्छेदेनाभावोs वाधित इति संभवति प्रयोज्यताया व्याप्यत्तित्वात् । एतेनानुमितौ धूमादि- लिंगद्वानकरणकत्त्वं तृतीयया प्रत्याय्यते । करणएव तृतीया तत्रेति मत प्रत्युक्तम् उक्तस्थलेऽनुमितौ नबर्थान्वय योग्यताया अनुपपत्तेः । वयादिविधेयकत्वे धूमा- दिशानरूपकरणजन्यतावच्छेदकत्वतदभावी तृतीयान्ततत्समभिव्याहतनअभ्यां पत्त्याय्यत इत्यपि न सत् । कारकविभत्त्यर्थस्य क्रियातिरिक्तेऽनन्वयात् । न चौक्तस्थले वयादिविधेयकत्वावच्छेदेन घटादिरूपलिंगज्ञानजन्यतावदनुमितिम- वाभावः पुरुपनिष्ठो नवा प्रत्याय्यते तादृशानुमितिघंटादौ वदयादिलिगत्वभ्रम- धूमादिपरमैवेत्यर्थ । उक्तसमूहालम्बनेति यत्र धूमादिलिगकवदन्यमितौ लिङ्गा- तराद्धादिभान तत्यर्थः । नर्थाभावेत्यादि नसमभिव्याहारस्थले पहिमनुमिनोतीत्यादी घटनिष्ठप्रयोजकतानिरूपकत्वस्य वद्विनिष्ठविधे तत्रैवान्धयो युक्तहतिभा. यताक्त्वपवान्ययान्न सममिव्याहारस्थलेऽपि । ननुघटादिप्रयोज्यत्व द्रव्यत्वादिविधेयताकत्यावच्छेदेनैवानुमितावङ्गीकार्य नतु पहन्यादिविधेयताकत्वावच्छेदेन तथा चोक्तस्यले घटादिप्रयोज्यत्वा- भायस्यानुमितायन्वयोपगमेक्षति पिरतइत्यताह नानुमितावपीति । प्यत्तित्वादिति अध्याप्यवृत्तित्वानङ्गीकारेऽऽयुक्तरीत्योपपत्तिसम्भवादितिभाष । घटन व्या- ·२२९ सप्रकाश. पञ्चमीवारणम् । ज्ञापकत्वं च तत्रज्ञानजनकममाविषयत्वं ज्ञाप्यत्वमपि प्रमाजन्य. ज्ञानविपयत्वम् । अता वयादेर्व्याप्यताभ्रमेण धूमादिज्ञापकत्वसत्त्वेऽपि वहिना चढेर्वा धूमवानयमित्यादयो न प्रयोगा। प्रमात्वंच, यावर्द्रमभिन्नत्वरूप विवक्षणी- यम् तेन धूमव्याप्यो वद्भिरित्यादिज्ञानस्य वहिसायंशे प्रमात्वमादाय नोक्ताति- प्रसङ्गः। द्रव्यत्वादेः प्रमेयत्वावच्छिन्नवदयादिज्ञापकत्वेऽपि विशिष्टद्रव्यत्वत्वादिना- वाहित्वाद्यवच्छिन्नज्ञापकत्वेऽपि च पर्वतो वह्निमान द्रव्यत्वाद् द्रव्यत्वेन वेत्यादिन प्रयोगः । अन्वयितावच्छेदकवद्वित्वद्रव्यलत्वादिना ज्ञाप्यज्ञापकभावस्य तृतीया दिना कोधनात् तत्र तेन रूपेण ज्ञाप्यज्ञापकभावविरहात् । एवं ज्ञाप्यवनपादिमत्त्वान्ययि- तावच्छेदकपर्वतत्वावच्छिन्नांशे ज्ञापकत्वं ज्ञाप्यत्व वा प्रतीयतइत्यपि नियमः। तेन पर्वतो वद्विमान् महानसत्वान्महासत्वेन येत्यादयो न प्रयोगाः। अत्रेदमवधेयम् । पर्वतो वह्निमान् धूमात् न द्रव्यत्वान्नापि महानसखादित्यादौ नवा बद्यादौ द्रव्यस- पहानसत्वादिज्ञाप्यत्वाभावबोधने बाधः तत्र प्रमेयत्वादिना द्रव्यत्यादिक्षाप्यत्वस्य महानसादौ महानसत्वादिज्ञानज्ञाप्यत्वस्य चसन्चात् वह्नित्वादिना द्रव्यत्वादिज्ञाप्य- त्वस्य पर्वतादौ महानसत्वज्ञाप्यत्वस्य चामसिद्ध्या नाभावप्रत्यायनसंभव इति शानमयोज्यत्वं ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वरूपं समभिव्याहतपर्वतादिविशेष्यतानिरूपित विधेयत्वञ्च विशकलित पञ्चम्ययः विशिष्टलाभोऽन्वयवलात्। एवंचोक्तस्थले नमा विधेयतायां दव्यत्वमहानसत्वादिज्ञानमयोज्यत्वाभावः प्रत्याय्यते । तत्सयोज्यत्वं च प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविधेयतायां प्रसिद्धम् । नचैवं पर्वतो पहिमान् न धूमादित्यादेरपि प्रसङ्गः धूमत्वाद्यवच्छिन्नविषयकज्ञानाप्रयोज्यतत्तद्वतित्वाद्यय- च्छिन्नविधेयताया वह्नयादाववाधितत्वादिति वाच्यम् । पर्वतादिविशेप्यतानिरूपि- तवद्वित्वावच्छिन्नविधेयतात्वावच्छेदेन विधेयतायां नञाऽभावान्चयबोधोपगमात् । सचनधमनिष्ठत्तित्वस्याश्रयः । यावद्भमभिन्नत्वमिति तच्च प्रकारतावि- स्वनिरूपितत्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छि. शिष्टविशेष्यताशन्यत्वम् वैशिष्ट्यश्च नप्रतियोगिताकप्रतियोगिष्यधिकरणाभाषवन्निष्ठत्योभयसम्बन्धेनेति । तिमसः यहिनाधमघानित्यादिप्रयोगप्रसा. विशिष्टद्रव्यत्वेति पर्य- । तत्रप्रमेयखादिनेति प्रमेयवान्द्रव्यत्वादि- पढ्नेरप्यनुमिते यमानत्वावधिरपि त्यादी उक्ता- - तवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वेत्यर्थः द्रव्यत्य हेतुना प्रमेयस्वेन ·व्युत्पत्तिवाद. यत्र पहित्वावच्छिन्नविधेयतास्वमन्वयितावच्छेदकं तत्रैव तदवच्छेदेनेतरान्वयः संभवति । अत्रच वद्वित्वावच्छिन्नत्वाविशेषित विधेयतात्वमेव तथेति कथं तदवच्छे. देनाभावान्वय इतितु न शङ्कयम् पञ्चम्याद्यर्थविधेयताया वह्यादौ वह्नित्वाद्यवच्छेदे- नान्वयोपगमात्तदवच्छेदेनतदन्वयेचावच्छेदकतद्रूपस्य तद्विशेषणांशे धर्मिपारतन्व्येण प्रकारत्वात्। प्रकृते स्वरूपसम्बन्धरूपवद्वित्वाद्यवच्छिन्नत्वेन सहितस्य विधेयतात्वस्यै- वान्वयितावच्छेकत्वाद्। बढ्यादिपदमेव तदवच्छिन्नविधेयताशालिज्ञानपरम् तदुत्तरः मतुवादिमत्ययो विशेष्यतारूपसम्बन्धपर इति प्राचीनमतेतु वदित्वाद्यवच्छिन्नविधेय- तात्वस्यान्वयितावच्छेदकत्वमविवादमेव । विधेयतायास्तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न विधेय- तात्वेन पञ्चम्याद्यर्थत्व स्वीकरणीयम् । तेनायं जानाति, आत्मत्वान्न द्रव्यत्वादि: त्यादी विषयतासंवन्धावच्छिन्नायां प्रकृतविशेष्यतानिरूपितज्ञानविधेयतायां द्रव्यत्वोदिरूपलिङ्गज्ञानप्रयोज्यत्वसत्वेऽपि नावच्छेदकावच्छेदेनाभावान्वययोग्यत्वम् संवन्धविशेपावच्छिन्नवियतालरूपान्वयितावच्छेदकावच्छेदेनाभाववच्चयोधात्। एवं ज्ञानयोज्यत्वप्रविष्टं ज्ञानमपि तत्चत्संवन्धावच्छिन्नप्रकारकत्वविशेपितमर्थः तेन सम- घायेन हेतुत्वपरस्यायं वद्विमान् तद्रूपान्न तु धूमादिति प्रयोगस्य नायोग्यता । पहिविधेयतायां संयोगेन धूमप्रकारकज्ञानप्रयोज्यत्वसत्वेपि समवायसम्बन्धावच्छि- ग्नतत्मकारताशालिज्ञानमयोज्यतास्वरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यावाधान- सम्बन्धविशेषघटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदकतयाभाननियामकं तु तात्पर्यमेव वदयादि. विषयताया व्याप्त्यादिघटकाभावादिज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेऽपि पर्वतो वहिमानभावा- दित्यादिनै प्रयोगः मुख्य विशेप्यतानिरूपितमकारताया एव निवेशनीयत्वादिति दिका केन हेतुना कस्मै हेतवइत्यादी विभक्तिभिहे तुता विशिष्टे हेतुतावोधयितुमश- क्या पौनरुक्त्यादिति न शङ्कयम्। हेतुशब्दस्य स्वरुयोग्यपरत्वात्, विभक्तेः फलोप- धानपरत्वात्। दण्डवान् रक्तदण्डवानितिवत् कार्यविशेषानुपरक्त हेतुताविशिष्ठे कार्य- विशेषोपरक्त हेतुतायोऽनाफासताविरहाच्च । नचान्वयवोधसंभवेऽपि हेतुशब्द- पयोगवैयय॑म् फलोपधायकतालाभे स्वरूपयोग्यताया अर्थालाभसंभवादिात दम्यस्यशाप्य इतिभाषः । महानसादाविति सप्तभ्या अपच्छेदकत्वमर्थस्तथाच महानसापच्छेदन यही महानसत्वज्ञानज्ञाप्यत्वस्येत्यर्थः । अन्वयवलात् योग्यतापलात् । विधेयतासमेतति विधेयतात्वेनैव पञ्चम्योपस्थितेरितिभाषः । शिशेषणांशे पक्षम्यधियत्यांश। अयंजानातीति समवायनाय साध्यता । प्रयोज्य- त्वसत्वेऽपीनि कारणतापच्छेदकोमूतधर्ममात्रस्य कार्यतायच्छंदकधर्मप्रयोजकत्याता सम्पन्धविशेषनि समपायेत्यर्थः।मुख्यपिशेप्यतेनि नथाच परामर्शस्याभाषधिषयक- ·सप्रकाशः वाच्यम् । विभक्तैरन्यार्थताया अप्यन्यत्र दृष्टत्वातहेतुतापरत्वनिश्वयार्थ तत्पयोगात् । सुहायोगेऽपि साहित्यप्रतियोगिवाचकपदात् तृतीया पुत्रेण सहागतः पुरुप इत्या दौ । अथ यदि महशब्दार्थः समभिव्याहतपदोपस्थाप्यक्रियासमानकालीनक्रियान्व- यित्वम् । तदन्वयित्वं च समभिव्याहृतक्रियावोधकपदेन क्रियाया यादृशः सम्बन्धः साहित्यान्वयिनि प्रत्याय्यते, तादृशतत्सम्बन्ध एव सच पुत्रेणेत्यादौ कर्तृत्वम् । दना सहौदनो भुज्यतइत्यादौ कर्मत्वादिस्तृतीयार्थोऽपि स एव सम्बन्धः । तथाच पुत्रकर्तृकागमनसमानकालीनागमनकर्तृत्वदधिकर्मकभोजनसमानकालीन- भोजनकर्मत्वादिकं पुरुपौदनादौ तत्र तत्र प्रतीयत इत्युच्यते । तदा सह शब्देनैव वचत्क्रियाकर्तृत्ववोधने क्रियापदवैयर्थ्यम् द्विधा क्रियाभानस्यानुपयुक्तत्वात् क्रिया न्वयिनि क्रियान्वयवोधस्योद्देश्यतावच्छेकविधेययोरभेदेननिराकाङ्क्षतयाऽसंभवाच्च। नच तत्तक्रियासमानकालीनत्वमात्रसहशब्दार्थः तस्य च क्रियापदोपस्थापित कि- यायामेवान्वय इति क्रियापदसहितसहशब्दादेवोक्तविशिष्टार्थलाभ इति नफस्यापि- वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । एवं सति पुत्रेण सहागत इत्यादौ सहशब्दार्थस्य क्रियापदा- न्वियित्वेन सपुत्र आगतइत्यादिसमासस्थलेऽपि पुत्रागमनकालीनत्वरूपसमासा- यस्यक्रियायामेवान्वयस्योपगन्तव्यतया पुत्रपदस्य चैत्रपदसामानाधिकरण्येन प्रयो- गानुपपत्तेरिति चेन्न । समभिव्याहतपदोपस्थाप्यक्रियाकाल एव सहशब्दार्थः तस्य क्रियान्वयिनि नामार्थएवान्वयः तादृशकालविशिष्टे नामार्थे क्रियान्वयेच क्रि- यायायपि ताशकालावच्छिन्नत्वं भासते उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधे- यान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् अतः क्रियाद्वयसमानकालीनत्वलाभ इति सामा- स्यात्। अथवा आगमनसमानकालीनागमनादिकमेव सहशब्दार्थः। तस्य कर्तृत्वादि- सम्बन्धेन पुरुपादान्वयः । तादृशसम्बन्धेन तद्विशिष्टे चागत आगच्छतीत्यादिपदो- पस्थाप्यगमनकर्टकर्तृत्वादीनामभेदभेदाभ्यामन्वये न व्युत्पत्तिविरोधः । विधेयस्यो- द्देश्यतावच्छेदकपकाराभेदविरहात्। नच सहशब्दार्थान्वयवलादेव तक्रियाकर्तृत्वस्य पुरुपादौ लामे प्रकारतयापि क्रियापदेन तत्पतिपादनमफलमिति सत्मयोगी व्यर्थ इति वाच्यम् । समभिव्याहृतपदेन तत्तक्रियाया अनुपस्थाने सहशब्देनापि तत्तक्रि- स्वेऽपि पक्षतायच्छेदफायच्छिन्नया मुख्यविशेष्यतया निरूपिता या प्रकारता साहे. तुतापच्छेदकायच्छिन्नय नत्वभावत्यावच्छिन्नेतिभावः । प्रयोगवैयर्य मिति केनयसति कस्मैवसतीत्यादितपय तल्लाभादितिभावः । क्रियान्वयिनीति पुण- सहागत.पितेत्यादौ उपदर्शितागमनकर्तृत्व विशिष्टे आगतइत्यादिपदबोध्यस्याग सम्भवतीत्यर्थः । नामार्थयो)- दान्ययस्याथ्युत्पन्नत्यादाह सहशब्दार्थेति । अन्तर्भावनीयत्वादिति तथा मनपर्तृत्वविशिष्टस्यान्षयोनिराकाक्षत्वान्न ·" व्युत्पत्तिपादः याघटितसाहित्यस्याशक्यस्य वोधनं न संभवतीति क्रियापदपयोगस्यावश्यकत्वात् सशब्दार्य क्रियायाः कर्तृत्वादिसंवन्धेन नामार्थेऽन्वयश्च न व्युत्पत्तिविरुद्धः । सहा- ब्दस्याधातुखाद्, मातिपादिकत्वेऽपि निपातत्याच्च । नच प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचे- ष्टमेका सुमित्रा सहलक्ष्मणेनेत्यादौ शत्रुघ्नप्रसवलक्ष्मणमसवयोः समानकाली. नत्वा भावातक्रिया द्वयसमानकालीनतायाः सहशब्दार्थलासंभव इति वाच्यम् तत्रापि स्थूलकालघटितसमानकालीनत्वसत्वात् । नच कालत्वेनैव कालस्य तदर्थान्तर्भावे पुत्रागमनपूर्वमागन्तरि आगतोऽयं न पुत्रेण सहेति प्रयोगानु- पपत्तिः । पुत्रागननाधिकरणस्थूलकालवृत्यागमनकर्तृत्वसवेनान्वयितावच्छेद- करूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाहित्याभाववाधादिति वाच्यम् । तत्र क्षणत्वेनैव कालस्य सहछन्दाऽन्तर्भावनीयत्वात् । एवं यत्र एककालेऽपि विभिन्मस्थले भुञ्जानमधिकृत्य न सह भुङ्क्तइति प्रयुज्यते तत्रैकशालारूपभोजनाधारोऽपि सहशब्दार्यऽन्तर्भावनीयः । अतएवालापाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात्सहभोजना- दित्यादिना पतितभोजनसमानवकालीनभोजनमात्रस्य पापजनकत्वं. न बोध्यते एकपपतेरपि विवक्षणात् । एवं " याजनं योनिसंवन्धं स्वाध्याय सह भोजनम् । सद्यः पतति कुर्वाणः पतितेन न संशय इत्यादाकदैकपात्रभोजन- स्यैव सयापातहेतुत्वं प्रत्याय्यते, तत्र तादृशार्थस्यैव सहशब्देन विवक्षणात् । अथ नामार्थस्यैव सहार्थविशेष्यतयान्वयोपगमे पुत्रेण सह नागच्छत्ययमित्यादौ सहशब्दा धपुत्रसाहित्याभाव एव पुरुषांशे नवा वोध्यतइत्युपगन्तव्यम् तच्च नोपपद्यते तथासत्याख्यातार्थोदेश्यतावच्छेदकतयैव ननर्धभानस्योपगन्तव्यतया प्रसज्यप्रतिषेध- स्थले निघस्य त प्रति प्राधान्येन भाननियमव्याघातात । एवमनागच्छन्तमपि पुरुपमधिकृत्य तथा प्रयोगात्तत्रायोग्यताप्रसङ्गाच्च । एतेन तत्र पर्युदासनमवत्क्रिया- योगपरित्याग इत्युक्तावपि न प्रतीकारः । नच तत्रागमनाभावकाल एव पुरुपान्वयी सदशब्दार्थ: तधाच पुत्रागमनाभावकालावच्छिन्नपुरुषे वर्तमानकालावच्छिन्न आगमनाभावः मतीयतइति न काचिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । यत्रास्य पुत्र आयाविन त्वयं तत्रापि तादृशमयोगात् । तत्रच पुत्रागमनकालावच्छिन्नस्यागमनकरीत्वाभावस्य- प्रयोगानुसारेण क्यचित्क्षणायन क्वचित्तत्तत्स्थलफालत्वेनचप्रवेशः। इत्युपगत्तव्यः मिति प्रतियोग्यभाषान्वयौनुल्ययोगक्षेमाषितिन्यायात् । तम्मति आख्यातार्य: प्रति। तवायोग्यनेति पुत्रागमनसमानकालीनागमनामावयान पिता आगमनकर्ते तियोधस्यपितरिगमनाभाषादप्रमतयातज्जनकस्योहप्रयोगस्य प्राभापयनोपपते. तिभाषः । ननुपटीनपटास्यादोपर्युदासनभर्यस्य नामापयान्ययोभषति न फ्रि पापां तथामतेऽप्योकार्य तयापानुपदोक्तः प्राधान्येनभाननियमोऽप्रामाणिक संपुषितोपास्त्यित्यताच एतेनेति उकायोग्यस्यमसंगेनेत्यर्थः ।

·सप्रकाशः bannoun uw २३३ सर्वेऽपि पुत्रागमनाभावकालावच्छिन्नपुरुष वर्तमानकालावच्छिन्नागमन- कताभावस्यासत्वेनायोग्यतापातात् । मैवम् । सहशब्दार्थस्तत्तस्क्रियाकाल फचि- तक्रियान्वयिपथमान्त पदार्थेऽन्वेति क्वचिच समभिव्याहतक्रियायाम् । सपुत्र- आगच्छतीत्यादौ पुत्रेण सहागच्छति य इति विग्रहात् । प्रथमान्तान्यपदार्थ एव पुत्रा गमनकालान्वयो नतु क्रियायामिति न पूर्वोक्तानुपपत्तिः। नवान्यपदार्थपुरुपालामः। नवंसमासलभ्यस्य पुत्रागमनकालावच्छिन्नस्य पुंसो विग्रहवाक्येनापि प्रतिपाद- नाबहुव्रीहिमावस्यव नित्यसमासत्वमिति नियमो भज्येतेति वाच्यम् बहुव्रीहिमात्रस्य तधात्वानियमात् प्रथमान्तानुपस्थाप्यान्यपदार्थबोधकबहुव्रीहेरेव तत्त्वाभ्युपगमात् । अचान्यपदार्थस्य मथमान्तोपस्थाप्यत्वात् । नच तृप्टे देवे गत इतिवत् प्रथमार्थे बहुबोहेरसाधुत्वमिति वाच्यम् अनेकमित्याद्यनुशिष्टबहुव्रीहावेव तन्नियमात् । अत्रच सूत्रान्तरेण तद्विधानात् । अतएव तदारम्भोऽपि । पुत्रेण सह नागच्छती- त्यादौ च क्रियायामेव तादृशसहार्यान्वय इति पुत्रागमनकालीनागमनकर्तृत्वाथ- भावः प्रथमान्तार्थ प्रतीयतइति सर्व सुस्थम् । भारमनुद्वहन्तं पुत्रमनुद्वहन्त्यामपिग- देभ्यां, "सहैव दशभिः पुत्रै" रित्यादा वर्तमानेत्यध्यादारादर्तमानत्यक्रियामादा- यैव साहित्यवोध इति वदन्ति । धना. इत्थंभूतलक्षणइत्यनेन लक्षणवाचिपदात्तृतीयाऽनुशिप्यते। लक्षणत्वं च व्यावर्त- कत्वं तच्च विशेष्यत्तित्वसति विशेष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वम्, ताशप्रयोगात् पुत्रेणसहनागच्छतीतिप्रयोगात्। नपूर्वोक्तानुपपत्तिरिति समस्यमा- नपदानवसदान्ययान्नसमासानुपपत्तिरित्यर्थः । नित्यसमासत्वमिति विग्रहवा. क्याप्रतिपाद्यस्वार्थकसमासत्वं नित्यसमासत्वम् भवतिच गोपतिः धिप इत्यादो तत्पुरुपे कृष्णसर्पइत्यादौकर्मधारयेच क्यचिदेव समासार्थजातिविशे पायच्छिन्नानां विग्रहवाक्यतोबोधाभावान्नित्यसमासत्वम् बहुव्रीहेस्तु सर्षस्यैव स्यार्थस्यचित्राभिन्नगोसम्बन्ध्यायात्मकस्य यत्सम्बन्धिचिनाभिन्नगवादिरू. पार्थप्रतिपादकविग्रहवाक्याप्रतिपायत्येन नित्यसमासत्वमिति । सूत्रान्तरण तेनसहेतितुल्ययोगे इतिसूर्पण । यदा पुत्रा. भारंवदन्ति गर्दभीच यदाच गई. भी भार पुचवहति तदा नोक्तप्रयोगानुपपत्ति गर्दभ्यांपुत्रकर्तृकभारवहनसमा- नकालीनभारवहनकर्तृत्वस्य पुत्रकर्मकयहनसमानकालोनभारवहनकर्तृत्वस्यचस- पादित्यताह भारमनुहन्तमित्यादि। विशेष्यवृत्तित्येसतीति इद गन्धेनजल- मितिप्रयोगवारणायोकम् । विशेप्यतावच्छेदकेत्यादि तथाच जटाभिस्तापसइत्यादी ३० ·२३४ व्युत्पत्तिवादः तदाश्रयश्वधर्मों दिविधो विशेषणमुपलक्षणं च । विद्यमान सद्यावर्तकं विशेषणम् । पुरुपादौ वर्तमानकालावच्छेदेन विद्यमानो दण्डादिः। अविद्यमानं सद्व्यावर्तकमुप- लक्षणम् तापसादेः कालान्तरीणजटादिकम् । विशेषणस्य संबन्धो मतुवादिभिः प्रत्याय्यते अस्मिन्नस्यास्तीत्यर्थे विहितानां तेपविर्तमानसंबंधार्थकत्वात् , अतो जटा- भिस्तापस इत्यादावविद्यमानजटादेः संवन्धविवक्षया मतुवाद्यनवकाशात् तृतीयैव । तृतीययाविद्यमानत्वस्येवाविद्यमानत्वस्याप्यमत्यायनात्। विशेषणवाचिपदादपि तृती- या यथा ज्ञायमानत्वेन लिङ्गं करणमित्यादौ । अथ तत्र ज्ञायमानत्वादिवैशिष्टयं तृती- यया लिङ्गादौन मत्याय्यते अपि तु पदार्थकदेशे करणत्वादावेव तदवच्छिन्नत्वमि- ति चेत्तथापि सा विशेषणतृतीयैव अनुशासनान्तराभावात्। वस्तुतो लिङ्गादा ज्ञायमा नत्वादिवैशिष्टयवोधनेऽपि संबंधविधया करणत्वज्ञायमानत्वाचोरवच्छेद्यावच्छेदक- भावभानसंभवादेकदेशान्वयस्वीकारोऽनुचितः । नच संबन्धविधया करणत्वएकदेशे- ऽवच्छिन्नत्वभानेऽप्येकदेशान्वयधौव्यमिति वाच्यम् । करणाभेदरूपे करणत्वे करणस्य संवन्धविधया भासमाने ज्ञायमानत्वावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकतया भानोपगमेनैकदे शान्वयं विनाप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावभानात् । अथ दण्डवानयमासीद्दण्डीग- क्वाचतापसेजटायाअभावेनतापरत्वसमानाधिकरणस्या भावस्य प्रतियोगित्व जटा- यामस्तीति तस्या लक्षणन्वम् लक्षणत्वस्योक्तरूपत्वादेवच प्रमेयत्वेन घरइत्यादयो न प्रयोगा । अत्रोक्तप्रतियोगित्य येशिष्टयश्च तृतीयार्थ तथाचोक्तप्रतियोगित्वस्य- जटायामन्यय. तस्याश्च वैशिष्टये एयश्च तापसत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गिजटाविशिष्टस्ताप सइतियोधः । एव दण्डेनपुरुपइत्यादावपि बोध्यम् । नचैव द्रव्यत्वेनगुणवानित्यादौ गुणादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्य द्रव्यत्वा दावभावात्तृतीयाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रोक्तसूत्रेण तृतीयायाअविधानेऽपि ज्ञापकहेतो तस्या सभवावादिति । विद्यमानंसदिति प्रतीतिकालेइतिशेषः । पर्वपरपापि । अमत्यायनादिनि सम्बन्धमाघहितृतीययाप्रत्याय्यते नतुवर्तमान त्यावर्तमानत्वइतिभावः । नपत्याय्यत इति तयासति करणत्वे ज्ञायमानत्याध. च्छिनत्य नल येतेतिभावः । अनुशाशनान्तराभावादिति इदन्तु न मनोरमम् । प्रकृत्यादिभ्यउपसंख्यानमित्यस्यावच्छिन्नत्याथें तृतीयाविधायकस्यवार्तिकस्य सावात् कयमन्यया द्रव्यत्यनविषयोघटइत्यादी घटत्वसमानाधिकरणाभावाप्र. तियोगिद्रव्यत्ययाचकपदात्तृतीयोपपद्यतेति उकवात्तिकेन विधीयमानायास्तृती याया प्रतेऽयच्छिन्नत्यमर्थस्तस्य हि विषयत्वेऽवयस्तथाच द्रव्यत्वावच्छि• नयिषयतायान घर इत्यन्वयबोध. 1 उक्तश्च पदवाक्यरत्नाकरे प्रकृत्या. दिगणाजाता तृतीयान्तदात्मताम् । अपच्छेदकतावृत्तिप्रकारत्यादि शंसतीति।

·संप्रकाश , दयानित्यादी दण्डस्यातीततया विशेषणत्वासंभवान्मनुवाद्यनुपपत्तिरिति चेन्न । प्रकृतशब्दमयोगाधिकरणकालावच्छिन्नस्येव विधेयान्तरसमभिव्यहारस्थले तदधि- करणकालावच्छिन्नस्यापि संवन्धस्य मनुवादिना प्रत्यायनात्। तत्रातीतकालसच्चा- दिरूपविधेयाधिकरणातीतादिकालावच्छिन्नसंवन्धस्यैव मतुवाद्यर्थत्वात् अविद्यमा- मानोऽपि दण्डादिर्धर्मान्तरसंवन्धसमानकालीनतया धर्मान्तरान्वयिनि विशेषणम् । नत्यकारेण भासमाने धर्मान्तरान्वयवोधो विशिष्टपैशिष्टयवोधइत्युच्यते । नवसाव- न्वयिन्युपलक्षणम् नवा तादृशवोधस्तदुपलक्षितान्वयवोध इत्युच्यते । कचिद्विधेया- न्तरसमानकालीनमपि विशेपणं तदनन्वयितया तदन्वयिन्युपलक्षणमुच्यते यथा रूपवान्सवानित्यादौ रूपादिकं रसान्वयिनि, सास्नावान् गोपदवाच्य इत्यादी सास्नादिकं गवादिपदवाच्ये । क्यचिद्धर्मिसम्बद्धधर्मान्तरसम्बन्ध्यपि- धर्मो धर्मान्तरसंवन्धितानवन्छेटकतया धर्मांतरसंवन्धिन्युपलक्षणमतो दण्ड- पुरुषावित्यादिसमूहालम्पनवोधो दण्डाद्यपलक्षितपुरुषादिविपयको नतु विशि- एविपया इत्युच्यते । विशेष्यसम्यन्यासंवन्ध्यपि तन्संवन्धितावच्छेदकतया तदति विशेषणम् । अतएव संज्ञा विशिष्टसंझ्यादिज्ञाने संज्ञादेविपयत्वमन- करणाभेदरूपइति ज्ञायमानत्वेनलिझंकरणमित्यत्र लिङ्गे ज्ञायमान- स्व स्वरूपसम्बन्धेन करणञ्चाभेदसम्बन्धेनान्वेति सचाभेदः करणत्वमेव प्रकार- तावच्छेदकधर्मस्यैव प्रकारवृत्तित्वशिष्टस्याभेदरूपत्वात् तत्र करणत्वरूपाभेद संसर्ग ज्ञायमानत्वावच्छिन्नत्व भासते ज्ञायमानत्यस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वाविधेय संसर्ग उद्देश्यतावच्छेदकायच्छिन्नत्वभानस्यौत्सर्गिकत्वादिति यदिच तदभेदस्य- तद्गतासाधारणस्पत्यमेव तदातु नायमार्ग. साधीणनित्यवधेयम् । अविद्यमानोऽ पीति प्रयोगकाले इत्यादि । तदनन्वयितया विधेयान्तरानन्वयितया अन्वय. रचविधेयान्तरेणसह तस्यधय॑शेभासमानोय. सरवग्राह्योऽस्तिचदण्डवानस्त्यासी- दित्यादौविधमानातीतकालसत्यादेविधेयस्य धर्मिणिपुरुपे यएघसम्वन्धः सएववि- शेषणेनदण्डेनापीति सपथविशेषणं नतुरूपादिक तेनसहरसादे रसवदादेवा वि- धेयस्य धर्मिणिद्रव्ये भासमानस्यसमवायस्याभेदस्यया सम्बन्धस्य विरहात् यस्य कस्यचित्सम्बन्धस्यग्रहणे सामानाधिकरण्यादेस्तत्रापिसंभवेन रूपस्यापि विशेष णत्यमेव स्यादित्याहुर्गुरुचरणाः ॥ रूपादिकमिति रससमानकालोनमपिरूपादिक रसानन्वयितया रसवतउपलक्षणमित्यर्थः । दण्डपुरुषावित्यादीति अवधर्मीपुरुषः तत्सम्बद्वधर्मान्तरं द्वित्वं तत्सम्बन्ध्यपि दण्डरूपोधर्मः द्वित्वरूपधर्मान्तरनि- रुपितसम्वन्धिताया: पुरुपनिष्टायाअनयच्छेदकतया बित्यसम्बन्धिनि पुरुपे उपलक्षणम् यदिहि दण्टविशिष्ट पुस्पत्य द्वित्वसम्बन्धितावच्छेदकस्यात्स्यात्तदा दण्डो विशेषण नत्येतदरतीत्यर्थः । तत्सम्बन्धितेति विशेष्यनिरूपितसम्पन्धि- अयमाशय ·व्युत्पत्तिवादः जीकुर्वतां प्राभाकराणां प्राचीननैयायिकानांच मते तटस्थज्ञानविषयतयैव विषयता' वच्छेदकत्वात्संज्ञादेः प्रकारस्य ज्ञानविषयविशेषणत्वम् । अतएव द्वित्वनाशकाली नायां वेद्रव्येइति बुद्धा न द्वित्वविपयकत्वमपितु द्वित्वविशिष्टविपयकत्वमेव, द्वित्वरू- पविशेषणधीजन्यत्वादित्याचार्याः । एवमप्रतियोगित्वाविशेषेऽपि घटसामान्याभा- वादिप्रतियोगिनि घटत्वादिकं विशेषणं नीलादिकमुपलक्षणमित्युच्यते । कचिच्च विद्यमानमप्यतव्यावृत्तिन्यूनाधिकवृत्तितया तत्र न विशेषणमित्युच्यतेकिंतूपलक्षणम्। यथा विद्यमानापि जटा तापसउपलक्षणं, नतूपलक्ष्यतावच्छेदकशमदमादिवद्विशेषण- मित्यलम् । कचिदविशेषणस्यापि संबन्धो मत्वर्थीयेन वोध्यते घटोऽयं विनाशी. त्यादिप्रयोगदर्शनादिति दीधितिकृतः । तदसत् । आवश्यकार्थधातृत्तरणिनिपत्य. येनापि तत्र विनाशिपदव्युत्पत्तरिति ॥ इति तृतीया ॥ ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादैा संप्रदानचतुर्थ्या ब्राह्मणादिसंप्रदानकत्वं दांनादौ योध्यते । संप्रदानत्वं च मुख्यभाक्तसाधारणं क्रियाकर्मसंवन्धितया कत्रभिमेतत्वम् । उक्तरूपस्य तेत्यर्थः । तद्वति विशेष्यसम्बन्धवति । संज्ञाविशिष्टेति देवदत्तइत्यादिवाक्यज- म्यबोधस्थले विशेष्यम्वन्धोदेवदत्तनिष्ठपवेतितच्छ्न्यापि संज्ञा ज्ञाननिरुपितसम्ब धिताया देषदत्तनिष्ठाया अवच्छेदिकाऽती विषयतया ज्ञानवतिदेवदत्तेसा विशेषणभवतीत्यर्थः । तटस्थज्ञानविषयतयेति देवदाइत्यादिवाक्यजन्यवोधात्पूर्व यद्देपदत्तेतिपदात्मिकाया सहायाज्ञानं तद्विषयतयेत्यर्थः अतएव विशेषणत्यस्यागीकारादेव । इतिवुद्धाविति अत्रापि विशेष्यस्य वेद्रव्ये इतिज्ञानस्य सम्पन्धोषपयत्यलक्षणो द्वित्यविशिष्टनिष्ठएव नतुद्वित्वनिष्ठोऽपीत्युक्तज्ञाननिरूपिता या सम्बन्धिता व्यनिष्ठा तदवच्छेदकतया द्रव्ये विशेषणमित्यर्थः। अप्रतियोगि- लाविशेषेऽपीति अत्रापि अभावरूपविशेष्यस्ययः सम्बन्धः प्रतियोगित्वलक्षण स्तच्छ्न्यमपि घटत्वम् अभायनिरूपिता या घटनिष्टा सम्बन्धिता तदवच्छेदक- तया अभायसम्बन्धति घटे विशेषण भवति नत्वंव नीलादिकमित्यर्थः । आवश्यकार्यकेति आवश्यकाधमर्णयोणिनिरिति सूत्रविहितेति शेपः । व्युत्पत्तेरिति तथाचायश्यंभाविनाशसम्बन्धीघातियोधः। विनाशयानपटइत्यादि प्रयोगस्तुन प्रामाणिकरत्ययधयम्। इनि सपंतपस्यनमिथिलामण्डलमण्डन धमदत्त (प्रसिद्ध बच्चा) शमशिष्यमथिल लक्ष्मीनाय शर्मरचिते गुम्पतिवादप्रकाशे नृतीयाप्रकाश. समाप्त: নাহিদাম ·सप्रकाश રરૂક क्रियाकर्मत्वं क्रियाजन्यफलशालित्वं तद्वतासंवन्धस्तन्निष्ठफलभागित्वमेव । तथाच क्रियानन्यफलभागितया कर्तुरिच्छाविपयत्वं पर्यवसन्नम् । कर्मणा यमभिमैतीत्यस्य कर्मणा यमभिसंबधुमिच्छतीति शाब्दिकैविवरणादुक्तस्थले त्यागरूपक्रियाज- न्यगोनिष्ट स्वत्वभागितया दातुरिच्छाविपयोब्राह्मण इति तस्य संप्रदानत्वत्वम् । अय निरुक्तस्य संपदानत्वस्य कर्मत्वस्याविशेषः करीप्सितेति सूत्रेण की: क्रियया व्याप्तुमिष्टस्य कर्मसंज्ञाविधानात् । क्रियया व्याप्तुमिष्टत्वमपि हि क्रिया- जन्यफलभागितयेच्छाविपयत्वमेव । नच तथायुक्तमित्यनेन तद्भागितयाऽनभिप्रेत- स्यापि तदाश्रयस्य तत्संज्ञाविधानात् कर्मत्वं क्रियाजन्यफलशालित्वमेव नविच्छा- गर्भम् समदानत्वं स्विच्छागर्भमतो भेटइतिवाच्यम्। कर्मत्वस्येच्छाऽघटितत्ये मूत्रभेदयै- यर्थ्यांपत्तेगनच तदाश्रयत्वेनानभिप्रेतस्यापि कर्मत्वेन तत्साधारणक्रियाजन्यफलशा- लितयेटस्यापि ग्रामादेः कर्मतोपपत्ताविच्छाघटितकर्मतापरमूत्रवयर्थ्यमेवेति वाच्यम् । इच्छायटितस्य निरुक्तरूपस्य यत्रावाधस्तत्र तादृशरूपमपि कर्मप्रत्ययेन प्रतिपाद्यत इत्येतत्मतिपादनाय सूबद्धयप्रणयनात् । अतएव यत्रौटनस्य गलाधासंयोगेच्छया यो व्यापारस्ततो विपादेरपि तत्संयोगस्तत्र विपादौ क्रियाजन्यफलशालिवाभाव- वाघेऽपि तेन रूपेणेच्छाविपयत्वाभावोऽवाधितस्तत्र विपमनेन न भुज्यत इति प्र- योगोपपत्तिः, इच्छाघटितकर्मत्वतात्पर्यण च देवाद्विपं भुज्यतइति प्रयोगस्य चो- पपत्तिः । नच धात्वतावच्छेदकफलशालिवेनोद्देश्यत्वं कर्मत्वम् तदनवच्छेदक- फलशालिलेनोद्देश्यत्व संप्रदानत्वमिति विशेषः । स्वस्वत्वध्वंसावच्छिन्नत्याग एव श्री गणेशायनमः। फलशालित्वमिति फलमत्र त्यागविशेषतया स्वस्वत्वध्वसंप्रत्येव जनकत्वमुचितं ननुपरस्यत्वप्रत्यपि त- त्यति प्रतिगृहोतृस्वीकारस्यैव जनकत्वस्यौचित्यादितिवाच्यम् स्यक्तायां गवि गौरिय ब्राह्मणस्य नम मेति सार्वजनीनप्रतीतरेव त्वात् अतपय विदेशस्थं पात्रमुद्दिश्य त्यक्तस्यधनस्य पात्रस्य मरण पितृदायत्वेन तद्धनं पुत्रादिभिगृह्यतेऽन्यथा पुत्रादिरि- यांदासीनोरपि तदनस्यारण्यकुशादेरिवोपादाता यथेष्टविनियोकाच नात्य धेयादिति । तता कर्मत्यवता । तन्निष्ठफलभागित्वम् कर्मस्थवनिष्ठफलमा गित्यम् । अथेति अस्यमयमित्यनेनान्वयः। तदाश्रयस्य क्रियाजन्यफलाश्रयस्या तत्साधारणेति अनभिप्रतसाधारणीया क्रियाजन्यफलशालिता तयेत्यर्थ. अब इष्टस्यापिप्रामादेः तत्साधारणक्रियाजन्यफलशालितया कर्मत्वोपपताल त्यन्ययः । Hशरूपमपि क्रियाजन्यफलशालितयेच्छाविपयत्यमपि । इस घटितकर्मत्वप्रतिपत्ती युक्तिमा अतएवेति। स्वस्वत्ववंसावच्छिन्नत्यागः जनकत्व- स्वत्वम् नच दातस्य ब्राह्मणाय तत्साधक स्वीकारमन्तरेण ·AANAMA wwwmAvM २३८ व्युत्पत्तिवाद ददात्यों नतु परस्वत्यफलावच्छिन्नोऽपीति वाच्यम् । उपेक्षायामपि ददाते, ख्यार्यतापत्तेः । मैवम् । फलाश्रयतयेष्ठत्वमेव हि कर्मत्वम् । फलसंवन्धितयेष्टत्वे संमदानत्वम् । ब्राह्मणादिश्च न त्यागजन्यस्वत्वाश्रयतया दातुरिष्टोऽपि तु तनि- रूपकतयैवातो न तस्य कर्मता । नचाश्रयत्वमपि संवन्धविशेष इति गवादेरपि संप्रदानत्व दुर्वारम् । आश्रयत्वेनाभिप्रायस्थले कर्मसंज्ञया वाधादन्य एवहि संवन्धः सप्रदानताघटक इति ययुच्येत, तदा वृक्षायोदकमासिञ्चति, पत्ये शेत इत्यादौ से- कजन्यजलसंयोगशयनजन्यप्रीत्याद्याश्रयतयाभिप्रेतस्य वृक्षपत्यादेः संप्रदानत्वा- नुपपत्तिरिति वाच्यम् । पात्वतावच्छेदकफलाश्रयत्वभिन्नफलसंवन्धस्य संपदा नत्वशरीरे निवेशेन सामअस्यात् । वृक्षायोदकमासिञ्चतीत्यादौ द्रवद्रव्यक्रियानु- क्लव्यापारो धात्वर्थः सम्पदानतानिर्वाहकसयोगश्च न तादृशधात्वर्थतावच्छेदक इति तदाश्रयत्वं निरुक्ताश्रयताभिन्नमेवेति तत्सकारकाभिप्रायविषयक्षादेः संप्रदान- तानिर्वाहात् । नच पत्ये शेतइत्यादी धात्वर्थतावच्छेदकफलापसिद्धचातदनुपपत्तिः। भेदमतियोगिप्रविष्टधात्वर्थतावच्छेदके फलत्वानिवेशेनप्रसिद्धिसंभवात एवंचब्राह्मणाय गांददातीत्यादीवाह्मणनिरूपितत्वेनस्वेच्छाविषयगोनिष्ठस्वत्वजनकत्यागकतेतिबोधः निरूपितयेन कर्तरिच्छाविषयत्वं द्वितीयान्तार्थगोवृत्तित्रान्वयिधात्वर्थतावच्छेदक स्वत्यान्वयिचतुर्थ्यर्थः । स्वत्वजनकल्यागश्च ददात्यर्थः । अत्र केचित् । ददातियोगे धात्वर्यतावच्छेदकस्वलनिरूपकत्वमेव संप्रदानतं तदेव च मुख्यम् । तथाच तत्र स्यत्यश्च - - सम्बन्धेन स्वस्थत्यध्वसपिशिष्टत्याग यथेष्टविनियोगाह त्वम् । मुख्याधतापत्तेरिनि तप्रापिस्वस्थत्यभ्यसजनात्यागस्यसायात । आश्रयतयेति आभयत्वसम्बन्धधिशेप. सयोगादिरूपायेत्यभिहितमाः । तनिरूपफतया त्यागजन्यस्थत्यनिरूपकतया नति वाच्यमितिपरेणान्यय धार्थनापत्यादि धात्यर्थतापच्छेकयत्फल तदाश्रयत्वभिनीय मम्यम्धस्तस्यत्यय. नन्ययमपि यद्रव्यसयोगानुकलव्यापारस्य मित्रत्ययंतया धात्यर्यतायच्छदकोमूतसयोगात्मकफ्लाश्रयत्यभिग्नो वृक्षादायभायात्तत्र सप्रदानत्यानुपपत्तिरताह वृक्षायेत्यादि । अप्रसिद्धयति अर्मयधातुस्यले व्यापारपर्यन्तम्य धात्यर्थत्या. भागान । मंदमतियोगीनि तयान प्रानं शयनत्यस्य धात्वर्यतावच्दक स्वान्नामिदि. । गानगनिमपित गोनिष्टस्यत्वमवरिपतीच्यामनियाद नालणनिरूपिनन्नति तृताया प्रशारत्वम् । नदेवचमुरयमिति लाघवात पलसम्यन्यस्तत्तयटत्यस्थ ·सप्रकाश. " यत्र त्यादितिभावः । श्राद्धस्येति पितरेततेऽन्नं स्वधेत्यादिवाक्येन पित्रुद्देशेनान्ना तत्यागानुदंश्येऽपि पुरोहिते प्रतिपत्तिरस्त्वित्यादिक्येन यागत्य दानत्वश्च भवतीत्यर्थः । तदेतदुपपादयति तत्रेत्यादिना। असम्भवादिति णामित्याह पितृणामिति । अनि रितकर्तृकसम्पदाने ति अप्रअनिर्धारितकर्तृक निरूपितत्वमात्रं चतुर्यों धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वेऽन्वेति । अतएव श्राद्धस्य पि- अपेक्षया यागत्वमेव दानत्वं तु ब्राह्मणापेक्षयेति शूलपाणिः । तत्र त्यज्यमानेऽर्थे पितृणां स्वत्वानुत्पत्या संमदानत्वासंभवात् । स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यत्वं यदि संपदा- नत्वं स्यात्तदा पितृणामपि तधात्वाक्षतेः, पित्रपेक्षयापि दानत्वं स्यात् । नहि श्राद्धेपितॄणां स्वसभागित्वेन नोद्देश्यसम् पितरेतत्तेऽन्नंस्वधे- त्यादिशादरूपत्यागाभिलापस्य स्वधार्थत्यागे चतुर्थ्याः स्वसभागित्वेन पित्रा- देख्देश्यत्योधकत्वात । स्क्वभागित्वेनोद्देश्यस्यापि पित्रादेः स्वीकाराभा- वान स्वत्वं ब्राह्मणानां तत्रानुद्देश्यत्वेऽपि स्वत्वं प्रतिपत्तितो जायते । अनुद्देश्यत्वेऽपि च संमदानत्वमुपपादितमेव । पितृणामिव ब्राह्मणानामपि च स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यत्वमविरुद्धम् ॥ धात्वर्थतानवच्छेदकफलभागितया संमदानत्वं वृक्षायोदकं सिञ्चात, पत्ये शेत इत्यादौ तत्रोद्देश्यत्वांशनिवेश आव- श्यक यनान्योशेन शिजलस्य दैवादक्षसंयोगोऽन्योद्देशेन शयनादितश्च पत्याः फलसंपन्धस्तत्र तथा प्रयोगविरहात । अतएव तत्र चतुथ्यर्थः स्वनिष्ठतया कभिप्रेतनत्तत्फलं प्रति जनकत्वम तच सेकादिक्रियायामन्येति भाक्तं च तत्र संपदानत्वम् । उद्देश्यत्वागर्भसंप्रदानत्वएव लाघवाच्छक्तेरितरत्र लक्षणाया अभ्यु- पगमात् ।। पितृभ्यो दद्यादित्यादावनिर्धारितकर्तृकसंपदाने चतुर्थी तत्वं च तत्र त्यागजन्यस्वत्वभागितयोद्देश्यत्वमेव । अथ जनान्तरस्य वृक्षादिनिष्ठजलसंयोगा- दिरिच्चाविषयोऽन्येन च जनेनान्योद्देशेन क्षिप्तजलादेक्षादिसंयोगस्तत्रापि वृक्षायोदकमासिञ्चति जन इत्यादिप्रयोगापत्तिः । तत्तव्यक्तित्वस्य पदेनानुपस्था- पनान् । तेन रूपेण विशेष्यभूतकर्तृव्यक्तीनामिच्छांशे भानासंभवादुपस्थितजनवाब- छिन्नेच्छाविपयत्वस्य च वृक्षसंयोगादाववाधात् । एवं तदीयकालान्तरीणेच्छा- पादायाप्यतिमसतादवस्थ्यमिनि चेन्न । वृक्षादिनिष्ठत्वेनेच्छैव हि चतुर्थ्यन्तार्थः । सम्प्रदानपदशक्यतावच्छेदकमित्यर्थः । निरूपितत्वमात्रमिति तस्यानन्यलभ्य- दित्यागे कृते एवञ्चकस्यामेव श्राद्धात्मकत्यागफियायां तदन्नादिस्याम्य तथा च नपित्रपेक्षया दानत्वं किंतु यागत्यमेवैत्यर्थः॥अथवाऽस्तु तत्रोभयोरेवोद्देश्यय तथापि प्रतिपस्या दाणनिरूपितमेवस्यत्वमुत्पद्यतइतितस्यैव सम्प्रदानत्य न पित भवति ·vwwwrnNNNN व्युत्पत्तिवादः तस्याश्च स्वविपयसंयोगादिजनकत्वस्वजन्यत्वोभयसंबन्धेन सेकादिक्रियायामन्वयः। उक्तस्थले च यत्क्रियाव्यत्या जलसंयोगादिक्षादौ जन्यते तत्र कालान्तरी- पपुरुपान्तरीणेच्छाया:स्वविपयसंयोगादिजनकत्वसम्बन्धसत्येपि स्वजन्यत्वाभीवा- न्नोभयसंवन्धेनेच्छावै शिष्टयमित्ययोग्यतैवेति वदन्ति । अत्रेदं वोध्यम्। उद्देश्यत्वाग- भत्यागजन्यस्वत्वभागित्वस्य ददातिसंपदानतारूपत्वे चैत्रमात्रोदेशेन यदत्तं तत्र ताह- शदानेन दम्पत्योमध्यगं धनमित्यतस्तत्पल्या अपि स्वत्वस्य प्रामाणिकतया पल्या- अपि संपदानत्वेन चैत्रपल्यै दत्तमिति व्यवहारापत्तेः। नच पत्युः स्वत्वमेव पत्नी. स्वत्वं जनयति नतु तत्सामग्रीति वाच्यम् । स्वत्ववति स्वत्यान्तरानुत्पत्तेः । तथाच सर्वत्रैवोद्देश्यत्यान्तर्भाव आवश्यकः । भवतु च पितृभ्यो दयादित्यत्रापि मुख्यमेव संप्रदानत्वं चतुर्थ्यर्थः तथाच पूर्वोक्तस्थलेखियाः सम्बन्धसत्त्वेऽपिनेच्छाया स्त्रीविशेपितस्वत्वविषयकत्वमपितु पतिविशेपितस्वविपयकत्वमेवेति । अस्तु वा स्वस्वत्वेच्छाधीनतत्कत्वमेव मुख्य दानरूपक्रियासमदानत्वं पितृस्वत्वाप- सिद्धया न तेषां संप्रदानत्वं चतुर्यों धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वान्वयि निरूपितत्वं स्वत्वस्य च स्वत्वंसेच्छारूपे त्यागे स्वजनकत्वस्वेच्छाधीनसोभयंसंवन्धः तल्लाभश्च विशिष्टस्य धातुशक्यतामते शक्तिलभ्य एव, तदन्तर्भावेणैव शक्त्यभ्युपगमात् । फलव्यापारयाः पृथक धात्वर्थतामते आकाङ्क्षावलादेव ताशसंवन्धलाभः । पि- तृभ्यो दद्यादित्यत्र च धात्वर्थान्तर्गतस्वत्वे चतुर्ध्या पिघायन्वयी निरूपितत्वरूपी मुख्योऽर्थो वाधितत्वान प्रत्याय्यतेऽपितु निरूपितत्वेनेच्छाविपयत्वरूपो लक्ष्यार्थ एव ददातिस्तु तत्र मुख्य एव श्राद्धस्यापि ब्राह्मणापेक्षयादानत्वात् । श्राद्धे ब्राह्मणस्य संमदानतानिर्वाहः, अस्ति चोद्देश्यतापि ब्राह्मणस्येत्यादिकमभि- धानस्य शुलपाणेरपि संप्रदानत्वशरीरउद्देश्यत्वांशपरित्यागानि रोऽवगम्यते । कर्मणायमभिप्रेतीतिसूत्र प्रणयतो महः पाणिनेरपि संमतोऽयमर्थः । शत्रवे भय ददातीत्यादी जनयतीति भाक्तोऽर्थः । एवं चोत्पादकव्यापाररूपे धात्वर्थे भयरूपं कर्म तयोगितयोद्देश्यत्वात् शब्चादेः सम्पदानत्वम् । युद्धाय सनात इत्यादौ संनहनादिक्रियाजन्यफलासम्बन्धायुद्धादेन सम्पदा दानसम्प्रदानेतिपाटो युक्त सम्प्रदानस्याक्रियात्वेन सकर्तृकत्वासम्भवात् सम्भः दानपदार्थघटक क्रियान्वयाभिप्रायेण वा तथा पाठः चैत्रत्वादिशरीरगतजातिविशेषविशिष्टावच्छिन्नत्वेनानबधृतत्वमिति । वस्तुतोऽत्र । अनिर्धारितत्वञ्चकर्तुः अनिराकर्तृसम्प्रदाने त्येवयुक्त त्यादावनिराकनसम्प्रदानत्वस्य वक्ष्यमाणस्यानापि युक्तत्वात् । तत्र यदग्नयेच प्रजापतयेवसाय जुहोती निपाध्यक्ती । अतएवेत्याधुक्तदोषादाह अस्तुवेति । स्वस्वत्येच्छेत्यादि पाठ. सेक- ·૨૨ सप्रकाशः नवानिदि इति नेयं संपदानचतुर्थी अपित्येधानाहर्तुं बजतीत्यर्थे एपेभ्यो बनतीत्यव युदं कर्तुं सोई वा सनातइत्यर्थविवक्षया क्रियार्थोपपदस्पैतिम्घान्तरेण तम्घ स्थानिनोऽश्रयमाणस्य क्रियार्थोपपदस्य तुमुन्नन्तधातोः कर्मणि स्वार्थ- निष्टकर्मत्वे विवक्षित स्त्रोत्तरं चतुर्थीत्यर्थः । तथाचाहरणकरणसहनायुद्देश्यकत्वं ताशचतुर्थंध इत्यवधेयम् । अध् यदग्नये च प्रजापतये च साय जुहोतीत्यादाव- ग्न्यादेवि सर्वभूतेभ्य उत्सृष्टं मयैतन्जलमूर्जितमित्यादौ, सर्वप्राणिनामिव पशुना रुद्र यजत इत्यादावपि त्यागविशेषरूपक्रियायां रुद्रादेरनिराकर्तृसंप्रदानत या चतुर्थी स्यादिति चेन्न । गौरवितप्रीतिहेतु क्रिया यज्ययः तदर्थतावच्छेदकफलं मोतिस्तदाश्रयतया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्कर्मसंजकत्येन द्वितीयैव नतु चतुर्थी । त्यागात्मकतादृशक्रियायां निरुक्तानिराकत संप्रदानत्वे सत्यपि तदविवक्षणात् । भीतिभागितयोद्देश्यत्वरूपसंपदानत्वविवक्षायां च रुद्राय यजतइत्यपि प्रयोगः । उभयविवक्षायां परत्वेन कर्मसंज्ञया वाधाद्वितीयैव । जुहोत्युत्सृजत्यादेः प्रीतिरू- पफलावच्छिन्नत्यागावधिकतया त्यागरूपक्रियाजन्यप्रीतिभागिनोऽपि देवतादेस्त- कर्मताविरहान्नैव प्रजापति जुहोतिभूतान्युत्सजतीत्यादयः प्रयोगाः । रजकस्य वस्त्रं ददातीत्यत्र ददातिन त्यागार्थकोऽपितु परायत्तीकरणाको गौणः । तदायत्तीकरणं च प्रकृते तत्कर्तृक निर्णेजनेच्छामकाशको व्यापारः । तदे- कदेशे कतत्व रजकस्य सम्बन्धविवक्षायां शैपिकी पष्टी । हन्तुः पृष्ठं ददातीत्यत्र स्थ सम्प्रदानत्वेनाभिमतम्। तन्निष्ठा या स्वत्येच्छा सागविममस्यत्वं भवत्वित्यादि. रूपा तदधीन स्वयं सम्प्रदान निरूपित भवति एवञ्चोकस्थले चैत्रपतन्याः स्वत्व तदिच्छाधीनस्य विरहान्नापत्ति । अनिराकर्तृसम्पदानतयेति यस्मेप्रयच्छति स यदि स्वीकरोति तदासप्रतिगृढीनृरूपं सम्प्रदानमुच्यते यस्तु फलभागितयेच्छाविपया- ऽपिदीयमान वस्तु नस्वीकरोति नापि प्रतिषेधति सउदासीनोऽनिराकर्तृसम्प्रदान- मित्युच्यत इति । कवचित्पुस्तकेऽधापि अनिर्धारितकतसम्प्रदानतयेतिपाठ. । गौरविनप्रीतीति गुरुफलप्रदरपेन प्रीतोगुरुत्वं बोध्यम् गौरवश्चत स्वर्गादिजनक तावच्छेदकजातिविशेषः । प्रीतिभागितयेति नन्येव प्रोतेर्धात्वर्थतायच्छेदकतया तद्भागितयोद्देश्यत्वेऽपि न सम्प्रदानत्वंयुक्तम् किंतु कर्मत्वमेव आश्रयत्वभिन्नफलसम्बन्धस्यैय कियाजन्यफलसम्बन्धितयेटत्वरूपसम्प्रदानत्यशरोरे निवेशस्य पूर्वमुक्तत्यादि- तिचेन यजधातोरप्रति स्वस्थय धसानुकृलव्यापाररूपत्यागपवार्थ: फलमत्र प्रोनिनवस्या धात्वर्थकोटीप्रवेश स्नथाचनधात्वर्थतानयच्छेदकमोतिरूप कर्मत्यमिति । निर्णजनेति शोधनेत्यर्थः । फलभागितयोदेश्यस्यरुद्रादे पिकेषष्ठीति रजककर्तृकयन्त्रकर्मकयनिर्गजनं तदिच्छाम तथाचार ३१ ·व्युत्पत्तिवादः तत्ककताडनानुमितिप्रकाशकच्यापार एव ददात्ययः तदेकदेशे कईसे इन्तुः सम्बन्धविवक्षायां पष्ठी । एवं संवाहकस्य चरणं ददातीत्यादावृहनीयम् ॥ नारदाय रोचते कलह इत्यादी रुच्या नामित्यनुशामनेन भीतिजनकतारूपरुच्यघटक नि. भागिनः संपदानसंज्ञा विहिता तत्र चतुर्थ्यर्थ आथितलं प्रीतावन्वेति ताशे- फियाश्रयतया कलहादेः कर्तृता । पुष्पेभ्यःस्पृहयतीत्या स्पृहाविपयपुष्पस्य स्पृहेरी- प्सित इत्यनेन सम्मदानत्वाच्चतुर्थी तदर्थीविषयित्वं तस्येच्छारूपक्रियायामन्वयः।। पुत्राय क्रुध्यतीत्यत्र क्रुघटुहेत्यादिमुत्रेण फर्मणः सम्मदानसंज्ञा । तत्रापि चतुर्थ- थों विपयित्वं कोपेडन्येति क्रोधस्य देपविशेषात्मकतया भक्तिश्रद्धादिवत् ज्ञान विशेषरूपत्वेन वा सविपयकत्वाद् । एवं शत्रये द्रुह्यतीत्यादावपि तेनैव सम्पदान वं द्रोहोऽपचिकीपा अहितेच्छेति यावत् । अहितभागितयायाविपयता तन्निर पकत्वं चतुर्थ्यर्थ इच्छान्वयी, अहितान्वव्याधेयत्वं वा, अतः कर्मणेत्यादिमूत्रस्या- विषयः ईर्ष्या अक्षान्तिः परोत्कर्षासहिष्णुता परोत्कर्पगोचरी द्वेष इति यावत् तद्विपयस्य परस्य तेनैव सम्पदानता । अम्या गुणिनि दोपाविष्करणम् तद्विपस्याप्यनेनैव सम्पदानता विषयताविशेपस्तत्र चतुर्थ्यर्थः । विप्राय शतं धारयतीत्यादौ पारेरुत्तमम् इत्यनेन धनिकविप्रादेः सम्पदानता। अथ कोऽयं धार्यर्थः न ताकद्रव्यान्तरदानमङ्गीकृत्य परदत्तद्रव्यादानम् । तथा सत्यादानात्परतो धारयतीति प्रयोगानुपपत्तेः आदानस्यावर्तमानत्वात् । नचेष्टाप त्तिरापरिशोधन तथा प्रयोगात् । नापि तादृशादानध्वसः अधमणस्य तदकर्तृत्वात्। नचादान मिच्छाविशेषस्तद्वतः पुंसस्तदाश्रयतया तत्कर्तृत्ववत्तद्धवंसाश्रयतया तक तृत्वमप्यक्षतमिति वाच्यम् । एवमप्यादानध्वंसस्य परिशोधनोत्तरमपि सत्येन तदानीमपि धारयतीति प्रयोगापत्तेः । नच परिशोधनप्रागभावविशिष्टो निरुक्तादा- नध्वंस्तथा ऋणीकृतद्रव्यान्तरपरिशोधनमागभावदशायां परिशुद्धमणमादाय धार यतीत्यापत्तेः । नच स्वप्रतियोगिनिर्वाहकाङ्गीकारविपयद्गव्यदानमागभावविशिष्टादा काशकव्यापारवानितिबोधः । विपयित्वमिति मुख्यविशेयित्वमित्यर्थः तेन पुष्पेभ्यो बनेस्पृहयतीत्यत्र न वनस्य बनस्यविशेषणतयामानात् पुष्पविशिष्टयनमेभयवितीच्छायां बनायस्पृहयतीति सम्प्रदानता वनेपुष्प मेभवन्वितीच्छायां भवत्येवेत्या रस्मद्गुरुचरणाः । आपरिशोधनम् परिशोधनपर्यन्तम् । तदकर्त- स्वादिति आदानध्वंसस्य क्लप्तस्वसामग्रीसाध्यत्वमेव नत्वधमणसा- ध्यत्वमितिभाव. । स्वप्रतियोगिनिर्वाहकेत्यादि स्वमत्रादानसः तत्प्र.

·सप्रकाश णनोपपत्त । मणमादायापरिशोधकस्य नरकमागितया ऋणादानस्यैव दुरदृष्टसा- तनाशकताया आवश्यकतयाचास्मा तकल्पनाधिक्यविरहात् । परिशोधनोत्तरकालं रिशोधनोत्तरेऽपरणग्रहणात्पूयत्रदापमाह यणमित्यादिना। तयटकदानान्वयीति ૨૪રૂ नवसस्तथा यणं परिशोधितं तावद्व्यं च पुनहीत्वा पुनःपरिशोधनीयं तदा- दाय धारयतीत्यापत्तेः । उदीच्यपरिशोधनस्यापि स्वकर्तव्यतयापूर्वाभ्युपगमविषय- बाद तत्मागभावस्य पूर्वगृहीतपरिशोधनोत्तरमपि सत्चात् । नच स्वपतियो- ज्यादाननिर्वाहकाभ्युपगमविषयीभूतं यद् द्रव्यदानमेकक्षणावच्छिन्नैकाधिकरण- नित्वसम्बन्धेन तद्विशिष्ान्यप्रागभावविशिष्टादानध्वंसस्तथा । उक्तस्थले चोदीच्य- परिशोधनमागभावःमधमादानप्रयोजकाभ्युपगमविषयमथमपरिशोधनविशिष्टः प्रथम- परिशोधनमागभावश्च प्रथमपरिशोधनोत्तरं नास्त्येवेति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि यस्य ऋणस्य परिशोधनमप्रसिद्धं तदादानपूर्वकालीनस्य तावद् द्रव्यं मया तुभ्यं देयमित्यभ्युपगमस्य तदुत्तमविश्यकत्येन स्वकर्टकान्योदेश्यक- तापदव्यदानमेव विषय इत्युपेयम् । तदुत्तमर्णोदेश्यकतकर्तृकताबद्रव्यदानस्याम- सिद्धवानातथाचान्योद्देश्यकतककतावद्दय्यदानोत्तरंतदभ्युपगममविषयद्रव्यदान विशिष्टान्यमागभावासावादारयनीति व्यवहारानुपपचिरिचिचेतावाहुः ऋणग्रहणे- नाधमर्णनिष्ठः परिशोधननाश्योऽदृष्टविशेषो जन्यते । तेनैवाप्टेन ऋणमपरिशोध्य मृतस्य नरकादिकमुत्यते । तथाच द्रव्यान्तरदानाभ्युपगमपूर्वकपरदत्तद्रव्यादानज- न्यादृष्टरिशेपवचमेव धारयोरः । तद्घटकदानान्वयि कतलं तर चतुर्थः । नच ऋणाशोधनमैव परिगणनात्, नतु तथात्वे मानाभारादिति वाच्यम् ऋणादानस्य दुरदृविशेषजनकलेऽपि परिशोग्नेन तस्य नाश इति बोधनायाप- रिशोधनस्य नरकरूपफलोपधानप्रयोजकत्वाभिमायण तस्योपपातकमध्ये परिग- धनतया कल्पनीयत्वात् । गृहीतर्णपरिशोधनापेक्षया लघुत्वात् । अपरिशोधनस्य हेतुत्व परिशोधनपूर्वकालेऽप्यपरिशोधनसच्चे दुरदृष्टोत्पत्तेरावश्यकतया परिशोधनस्य परिशोधनाभावसत्त्वेन तबलात्तदुत्तरमरटवारणाय परिशोधनध्वंसस्य प्रतिबन्धक- ताया:कल्पनीयतया भवन्मतेऽति गौरवाच्चानच परिशोधनानुत्तरमरणमेव पापजनक मयादेय. तन्निर्वाहकोयोऽङ्गीकार तियोगि यद्रव्यादान । पूर्वर्णप- मित्याकारकस्तविषयीभूतयदद्रव्यदान तत्प्रागभावविशिष्टेत्यर्थ तदन्वयीत्यर्थ उतार्थघटकपरवत्तेत्येतद्घटक चतुर्यइति दुरदृष्टजनकमुपपातकमध्ये तस्यैव मणादानम् तस्य तावदद्रव्य ·व्युत्पत्तिवाद वाच्यं तथाच नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गृहीतद्रव्यमपरिशो यमरणस्थले तव्यपरिशोधनामसिद्धया तदनुत्तरखादिघटितरूपेण हेतुताया. कल्पयितुमशक्य वादित्यलम् ।। यूपाय दारु इत्यादौ न संप्रदानचतुर्थी, अपि तुक सूनान्तरेण । तादयं च स एवार्थः प्रयोजनमस्य तत्त्वम् । समभिव्याहतपदाये वादविवक्षायां तद्वाचकपदाच्चतुर्थीति तदर्थः । प्रयोजन चार न जन्यत्व दुस्सादे पापादिजन्यतया दुखाय पापमित्याचापत्तेः, नापि जन्यतयेच्छाविषयत्वम् स्वर्गादे पुण्यादिनन्यत्वेनेच्छाविपयत्वात् स्वर्गाय पुण्यमित्याद्यापत्तेः । नचेष्टापचि तथासति पक्तुं नसतीत्यर्थं पाकाय बजतीति निर्वाहाय तुमईतिसूत्रपणयनवैय ात् पाकादेनिरुक्तजनापर्यतयैव तद्वाचकपदाच्चतुर्युपपत्तः । अपितु समभि- व्याहतपदार्यनिष्टब्यापारच्छानुकून्लेच्छाविषयत्वं तत्प्रयोजनस्व तत्प्रयोजनकत्वरू पतादर्यच तदिच्छाधीनेन्छाविपयव्यापाराश्रयत्व दारुणो यूपेच्छाधीनेच्छाविपय- तक्षणादिरूपव्यापारबत्तया यूपार्थत्वमिति तरिक्षया यूपपदाच्चतुर्थी । इच्छाधीने- छाविपयव्यापाराश्रयत्वं चतुपर्थः प्रथमेच्छायां यादेः प्रकृत्यर्थस्य विपयतया ऽन्वयः । एष रन्धनाय स्थालीत्यादावृह्यम् । तत्रतादृशव्यापारम्तण्डुल पारणादि पुण्पादेः सारजीनेराविषयव्यापारानाश्रयतया न स्वर्गायपुण्यमित्यादिप्रयोगो उननादेः पाकानुहलव्यापारानाश्रयनया न पाकाय जतीत्यादापनेन चतुर्थीति तुमर्याच्चैत्यादिमूत्रम् । नदर्य व तुमुन्नन्तयद्वातुना यादृशोऽर्थः प्रत्याग्यो समभि व्याहननियाऽन्चितापरानद्धाघटितभाक्टन्ताच्चतुर्थीति परतुं उजनीत्यत्र तुमुन्नन्तेन उनने पाविपयेच्छापीनेच्छाविपयत्वं यो यते। तुमुन्ण्वुलाविति- सूत्रेण समभिव्याहतरियायां प्रकृतक्रियासमानतकत्वसहिततदिच्छावीनेच्चाविष यत्वपनदधमत्येन मिक्षिनार्या तुमुन्णुलोविधानात् । एतत्सूत्रस्यापि स्वर्गीय दत्तायशतधारयतिमेवइत्यादिपाश्यात् द्रव्यान्तरदानाभ्युपग मपूपपदयदत्तरपदानयाभूत शतकभपादानजन्याष्ठविशपयानमैप्रतियाध यषिदर्यास्तरऽपि प्रयागो हमादीनाय धारयमि । अतिपण्टियण्डपण्डिनियदाम्यपर्णऽतिभीतितामय । सेवनयतममृणमि नीम ।त्यय धारयतरभापलदानानुल्यापाराऽथ मणपरस्पायश्यदेयल सपा पतनपरस्य सायगा ममि यत्र चतुप पुण्यपिशप सप प्रयो गम्यमम्बन्धन प्यापारस्पति तथाच सयामाध्यापश्यदयकमयामरपुण्यप्रया पारा भीरप्रयापदानानागापारम्नदात्रयस्वमितिराध । मूत्रान्तरणेति अप्रमादास्यति पासपनतियाम् परशययादिपर | नवाचादिति नायं नस्य पुष्पमियादिषयोगदति तपाच धारयत यथा 1 ·त्यादी सु जनकत्वम् अपकारकत्वं चतुर्विधम् अपचायकत्वमनुत्पादकत्वम् नाशकत्वम् दुःयजनकत्वश्च तत्र दन्तिनेनवयन्धः नरकायदीपदानम तापायो. सप्रकाशः घासः काननायवृष्टिरित्यादी उपचायकत्वम् ब्राह्मणायद धि कामिने युवतिरि. २४५ पुण्यमित्यादिन विपय इति सोऽसाधुरेव । एधानाहाँ बजतीत्यर्थे एधेभ्यो बजती 'त्यत्र एधस्य न बजनप्रयोजनत्वं सिद्धत्वेन ब्रजनानुकूलेच्छाया अविषयत्वात् नस्य तदनुकूलव्यापारानाश्रयत्वाचेति न तादर्थ्यइति सूत्रस्य प्रवृत्ति पि तुमर्धादित्यादेधपदस्य क्रियारूपभाववचनत्वाभावादिवि तत्र क्रियार्थोपपदस्यति चतुर्थी । तदर्थश्च क्रियार्थोपपदस्तुमुन्नन्तो यो धातुरमयुक्तस्यतस्य यत्कर्म तत्पयोग विना नदर्यकर्मतया यद्विवक्षितं तदाचकायतुर्थीति । तत्र चाहतु मिति तुमुन्नन्तार्थः समभिव्याहृतक्रियान्वयिद्वितीयार्यकर्मत्वान्वय्याहरणं, तादृशार्थकर्मतया एधस्य विव- क्षितत्वात्तत्र चतुर्थी । चतुझं एवार्थस्तत्कर्मकाहरणप्रयोजनकत्वम् । पाकाय बजतीत्यादी पार्क कर्नव्रजतीत्यर्थविवक्षायामनेनैव सूत्रेण चतुयुपपत्तावपि यदा पाककृतीच्छाधीनेच्छाविषयत्वरूप न बजनस्य विवक्षितमपितु पाकेच्छाधीनेच्छावि पयत्वरूपं पाकार्थकत्वमेव तत्रापि चतुर्युपपत्तये तुमुदिति सूत्रम् । अश्वाय बास इत्यादावश्वपदस्याचभोजनपरतया तादर्थ्यचतुर्युव । आहियत इत्यस्याध्या- हारेणाध भोजयितुमाहियत इत्यय विवक्षया क्रियार्थोपादेत्यादिसूत्रण चतुर्युप- पत्या अश्वपदस्य मुख्यार्थपरत्वोपपादनेऽपि अश्वयास इत्यत्राषपदस्य तद्भो- जनपरतायास्तादर्थ्यचतुर्थावावश्यकता अन्यथाऽऽहृतपदसापेक्षतया चतुर्थीसमा- सानुपपत्तेः । नच तथापि समासानुपपत्तिः, रन्धनाय स्थालीत्यादौ तद्वारणाय चतुर्थी तदर्थतिसूत्रेण समासे प्रकृतिविकारभावस्य नियामकत्वानुसरणादिति वाच्यम् । आरामदायपासादी चतुर्थीतियोगविभागेन शाब्दिकैः समासोपपाद- नाता। नमःस्वस्त्यादिशब्दयोगेऽपितदर्थविशेषणवाचकपदान्नमास्वस्तीत्यनेन चतु- धनुशिष्यते । नमःशब्दार्थस्त्यागो नमस्कारच एपोऽध्यः शिवाय नम इत्यादौ त्यागार्थकोनमशब्दः। चतुर्थ्याच तत्र मकृत्यर्थस्य शिवादेरद्देश्यत्वं मत्याय्यते।त्यागश्च यदि शिवस्यायं भववित्यादिफलेच्छाधीनस्वस्वत्वाभावेच्छारूपस्तदा त्यागो - इदन्तुनसम्यक् तथाप्रयोगस्येष्टत्वात् अतपय गिरिधरोपाध्यायः जनकत्वमुपकार- कत्यमपफारकत्याच तादर्थ्यमुक्तम् तत्र यूपायदारु पटायतन्तय: घटायदण्ड इत्यादी जनकत्वमः उपकारकत्वं द्विविधम् उपचायकत्वसुखजनकत्वञ्च नत्र अश्याय अप्रयुकस्य- समासानुपपत्तरिति शोरम् मशकेभ्योधूम इतिक्रमणोदाहरणानि वोध्यानि तस्ययत्कर्मत्येव द्विवृणोति तत्मयोगनिने ति ·च २५६ व्युत्पत्तिवादः श्यत्वं त्यागजनकेच्छायाः स्वत्वभागितया विषयत्वम् । यदिच त्यागरूपेच्छव स्वस्वस्वाभावमिवान्यदीयत्वेन त्यज्यमानगत स्वत्वमपि तत्र विषयीकरोति, नतु तजनकच्छा तदा स्वत्वभागितया त्यागविपयत्वमेव तदुद्देश्यत्वम् | शिवादेविप्रा चामतेऽपि स्वीकाराभावात् तदाकारतया ध्यातमन्त्रस्य त्यागाद्देश्यतामते सुतरांतद- भावाच्च । त्यज्यमानोपचारादी स्वत्वाभावेऽपि तदीयत्वेन द्रव्ये स्वत्वावगाहित नीच्छा विसंवादिरूपैव । द्रव्यनिष्ठेऽन्यदीयस्वत्वे वाधितं शिवादिनिरूपितत्वं शिवादिनिरूपितप्रसिद्ध स्वत्वान्तरे वा बाधित तत्तद्व्यसंवन्धमवगाहते। नच स्वत्वान्तररूपफलेच्छां विना स्वस्वत्वाभावगोचरेच्छैव न संभवतीतिशिवादिस्वत्वं त्यागस्यैव विपय इति पक्षोऽसंभवदुक्तिक इति वाच्यम्। स्वस्वत्वाभावविषयकेच्छा- याः पुण्यादिरूपफलजनकत्वात्तद्विपयस्य पुण्यादिजनकतावच्छेदकस्यापिपुण्यादिफ- लकत्वात्। अन्यथा तत्स्वत्वस्यापीष्टाजनकतया स्वतोऽपुरुषार्थतया च प्रथममपितदि- छाया असंभतेन प्रथमकल्पस्यापिहेयत्वापातात् । तत्र च प्रथमकल्ये स्वस्वत्वप्रकारके- च्छानन्यत्वं जन्यतासम्बन्धेन तादृशेच्छावत्वंवाचतुर्थ्यर्थः तत्रप्रकृत्यर्थस्यशिवादेविप• यताविशेपसम्बन्धेनान्वयः द्वितीयकल्पे विपयिताविशेपएक्चतुः थर्थ:-तबचनिरूपितत्वसंबन्धेनशिवादेरन्वयः, नमापदार्थत्यागस्यचविषय- ताविशेपसम्बन्धन द्रव्येऽन्वयः व्यस्यैव भासमानत्यागे विपयिताविशेपसम्बन्धेनान्वयः नच प्रधमान्तपदार्थस्य मुख्यविशेष्यतानियमः भूतले न घट इत्यादौ निपातार्थस्यापि मुख्य विशेप्यतया भानान । शिवायोत्सृजतीत्यादाविव नाबानिराकर्तृसम्पदानतानियमः नमः पदार्थस्यत्यागस्पक्रिया वाभावान् । नमापदेन च स्वप्रयोक्तपुरुपकतकत्वोपरा गंगव त्यागोऽभिधीयतेअन्योच्चरितनमःपदेनान्यदीयत्यागावोधनात् तत्पुरुषाच्चरितनमापदात् त्यागशेधे सति त्यागे त्यज्यमाने द्रव्ये चान्यदीयत्वसंशयानुदयात्। अतएव त्यागे तदीयत्ववोधनायाहं ददइत्यादिवदहन्नम इनि नं प्रयुज्यते । नवा परकीयत्वोधनाय चैत्रो नम इत्यादि । ऋत्विजा च पनमानरूपपुरुपान्तरीयतत्तद्रव्यत्यागे स्त्रीयत्वमारोप्येव पूजायां नमापदं प्रयुज्यते। समारोपस्तस्य विशेपदर्शनदघायामप्याहार्यतयोपपद्यत इति प्रतिनिधिप्रयुक्तस्य मापनमसमययदिति नियमात् । शिवादेविग्रहवत्तामतेऽपीति देयतालक्षणादिक तरिनार्यप्रकाशे प्रकाशयिष्यामि । स्वीकाराभावादिनि नित्यतृप्तस्पशिवादेरिद ममभयस्थितीहासाम्य म्यत्योत्पत्तिप्रयोजकस्य स्योकारस्याभायादित्यर्थ नभ्यः ग्यामि जियादित्य त्यज्यमान म्यऽय गाईत इच्छा तदेय पास्या घि मुम्यादित्यमपिम्यानचास्यत्र तश्प्रसिदमित्याशंकाम्परिहरति द्रव्यनिष्ठ इत्या. दिना । क्रियावाभारादिनि धानुप्रनिपापयामायनेतिशेषः क्रियाजम्यफलशा वा विशेप्यतया - ·२४७ सप्रकाशः दानवाक्यस्यैव पूजायां तादृशस्यनमः पदघटितवाक्यस्यापि वाधिनार्थत्वेऽप्यष्टज- नकलन विरुद्धमा अस्मच्छब्दादिवत्स्वौच्चारणकर्तृत्वोपलक्षितपुरुपविशेषवाचका- अम-पदादिशेषरूपेण पुरुषभानम् । अशक्यस्य चैत्रत्वादेर्भानासंभये तस्यापि वाच्येऽन्नुर्भावः स्वीकरणीयः तदनुगमकं चौपलक्षणीभूतमेककालीनोभयात्यु- वारयितृशरीरत्तिजातित्वमास्वत्वाननुगमेऽपि शत्त्यैक्यं कथंचिदुपपादनीय,सर्व- नामशक्त्पैक्यवत् । उपलक्षणविष्टमुच्चारण वेदीयत्वेन विशेषणीयमतः पूजाभि- न्नयादृच्छिकान्नत्यागबोधनायान्नं दीयत इतिवदन्नं नम इति न प्रयोगः । योग्यतासचेऽपि तत्र नमःपदनयोगस्प पेदावोधित त्वेन तद्घटिततत्पदशक्यपुरुपाप- लक्षणरूपाप्रसिद्धयाऽवाचकत्वात् । अतएव यथा नीचप्रीतिहेतुक्रियास्थले पूजय- तीत्यादिवारणाय पूजयत्यादिवाच्यमीती गौरवितवृत्तित्वं, स्वसमभिव्याहवपदार्थ- कर्तृपुरुषारधिकोत्कर्पवृत्तित्वरूपमुपलक्षणमुपेयते । उक्तस्थले च योग्यतासमवेऽपि नीचटचिसोतेस्तत्वाभावेन तत्तात्पर्यण पूजयत्यादेन प्रयोगः । तथा नीचौद्देश्यक- त्यागतात्पर्येण नमःपदाप्रयोगात्तदतिप्रसङ्गवारणाय गौरवितोदेश्यकत्यागएव नमः पदशक्तिरित्यनादेयम् । गारवितोद्देश्यकत्वस्य नमःपदार्थशरीर निवेशेऽपि गौरवि- तोदेश्यकपृजातिरिक्तद्रव्यत्यागयोधनाय नमःपदप्रयोगवारणायोक्तविशेषणस्यो- लितयोद्देश्यत्येसत्यौदासीन्यमेवदि अनिराकर्तृसम्प्रदानन्वमितिभायः । पुरुपवि- शेपवाचकादिति निरुतपुरुपकर्तृकत्यागवाचकादित्यर्थः । ननुशियनिरूपितथि पयिताशालीनैवेद्यविषयकश्चैत्रककस्न्याग इद नैवेद्यशिवायनमइतिपाक्यायो. धनीयः सच चैत्रत्वायन्तर्भावेणवृत्तिविनानोपपद्यतेऽतआह अशक्यस्येति । ए- ककालीनेति चैप्रत्यादिजातिदि धाल्यावस्थामारभ्यवृद्धावस्थापर्यन्तमुपचयापच. याभ्यांभिन्नेषु तत्तच्छरोरेषु युगपदनवस्थितेष्ववतिष्ठते इतिभावः । कथञ्चिदि- ति नमापदं नम.पदविशिष्टभववितीच्छाया नम.पदशक्ति- रूपत्वोपगमेनेत्यर्थ वैशिष्टयञ्च स्वतादात्म्य स्त्रोचारयितृवृत्येकका लिफशरीरद्वयावृत्तिजातित्वसमानाधिकरणावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नन्यस म्वन्धावच्छिन्नशरीरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितात्मनिष्ठाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नम. कारतानिरूपितत्यागनिष्ठविशेष्यताम्बोधजनकन्योभयमम्बन्धेन पवञ्च स्थत्व स्य सम्बन्धघटकत्वान्नाननुगम चैत्रादौनमः पदस्योच्चारयितृत्वग्रहे नमः शक्यत्यस्य शरीरवृत्तिप्रत्यादिजातिविशेषविशिष्टापच्छिमात्मवृत्तित्यागादौसु- महतया ततस्तेनरूपेणबोधस्यापिसम्भवइत्याहुरस्मद्गुरुचरणाः । तद्घटिनेत्यादि- पद ·घ्युत्पतिवादः चारणेप्यवश्यं निवेशनीयतया तत एव तदतिप्रसङ्गवारणात् । इन्द्राय स्वाहा तुभ्य स्वधेत्यादी अग्निप्रक्षेपोपहितदेवोदेश्यकत्यागबोधकस्वाहापदपित्रुद्देश्यकत्याग- बोधकतधापदयोरपि नमःपदवदेशनादेशितोच्चारणकर्तृतोपलक्षितपुरुषोयत्यान- वाचकता । अन्यथा पूर्ववदेवातिप्रसङ्गः । एवं च देवोदेश्यकत्वादेरपि न वाच्यान्त- भर्भावः । अतानत्यागतात्पर्येण स्वाहादिप्रयोगस्य देशनादेशितत्वविरहेणैवानति- प्रसङ्गात् । अनएव तान्त्रिकपूजायामाचमनीयादिदानेऽग्निप्रक्षेपोपहितपित्रु- दश्यात्वविरहेऽपि स्वाहास्वधाप्रयोगस्य नासमवेतार्थता । एवंच सति नमःस्वाहा- खधाशब्दानामेकस्थलेऽन्यप्रयोगस्यापि वेदवोधितत्वाभावेनैव नातिप्रसङ्गः ॥ नतिरूपो नमः:पदार्थश्च स्वापकपंवोधनानुकुलः स्वीयव्यापारः चतुर्थ्याचापकर्षान्व- य्यवधित्वमवधिमत्ववा प्रत्याय्यते । स्वमुञ्चारयिता. तथाच चैत्राद्युच्चारितान्नमो हर- यइत्यादिशब्दाद्धर्यवधिकचैत्रापकर्षवोधानुकूलचैत्रीयव्यापार इत्याकारको योधः । नारायणं नमस्कृत्येत्यादा नमःशब्दयोगेऽपि न चतुर्थी । द्वितीययकारकविभ- क्तित्वेन बलीयस्या वाधात् । अथात्र नारायणादेनमस्कारघटकापकर्पावधित्वमेव तञ्च न कर्मत्वम् । कर्मत्वं च कियाजन्यफलशालित्यादिरूपमेव तच्च न तस्येति द्वितीयाया नायं विपयः नचापकर्षवोधरूगफलाश्रयत्वरूपकर्मत्वं तत्रावाधितमेवेति तद्विवक्षयैवद्वितीयोपपत्तेरिति वाच्यम् । एवंसति नारायणावधिकापकर्पयो- धकदण्डवत्मणिपातादिजन्यतादृशापरुपयोधाश्रयतायाः पुरुषान्तरसाधारणतया नारायणप्रणामदशायां मनुष्य नमस्करोतीत्यादिप्रयोगापत्तिः। यदिचापकांवधि. स्वप्रकारकबोधानुकूलव्यापारो नमस्कारस्तद्घटकवोपविशेष्यतया नारायणादेः कर्मत्वम् । क्रियाजन्यफलशालिवरूपे कर्मत्वे च व्यापारांशेऽ विशेषणीभूतं फलमेव विचक्षणीयम् । अत्र चानुकूलत्वमेव व्यापारांशे विशेपणमि- रोऽनुकूलतासम्बन्धेन तेनवेदयाधितोच्चारणेन घटितयन्नम-पदशक्यस्योच्चारयितृपुरुषकर्तृकत्यागघटक पुरुषस्योपलक्षण वेदबाधितस्वोच्चारणफर्तृत्व तस्याप्रसियेत्यर्थः। उक्तविशेष- णस्य वंदीयत्यविशेषणस्य । देशनादेशिनेति विधियोधितेत्यर्थः । असमवेतार्थता असम्पद्धार्थता । तत्रावाचितमिति यद्यपि नारायणादेरीश्वरत्वात्तत्र नित्यस्येषज्ञानस्य स्वीकारात् क्रियाजन्योक्तवाधाश्रयत्व न सम्भवति तथापि शरीरोपाधिरहितएयेश्वरे नित्यज्ञानसाय नतु तद्विशिष्ट श्रुतिस्मृतिपुरा पादिपोलोचनया ज्ञानेच्छाकापप्रसादादीनामुत्पत्ते प्रतिलम्भादित्यवधेयम् ॥

·विवक्षिततया समवायस्यात्र फलतानवच्छेदकत्वात् विशेष्यतायाएव तथात्वा सप्रकाशः नमापदार्थव्यापारएव सचात् । मैवम् । नमस्करोतीत्यादौ कृधातुनैव व्यापारयो- धात् । अत्रच स्वापकर्पावधित्वप्रकारकवोधविपयतामात्रं निपातार्थः । अत्र स्वं समभिच्याहतः कर्ता, तथाच तादृशवोचविपयतामयोजकव्यापारानुकूलकृतिमानिति समुदायाधीनो वोधः तादृशविषयताश्रयतया नारायणादेः कर्मत्वम् । यतो धात्वर्थ- तावच्छेदकफलशालिवं कर्मत्वमित्यत्र धात्वर्थतावच्छेदकत्वं न धातुशक्यतावच्छेद- 'कत्वमपितु व्यापाररूपार्थेऽनुकूलतासंवन्धेन विशेषणतया धातुप्रतिपायत्वम् । प्रकृते निपातार्थस्य धात्वर्थे साक्षादन्वये तादृशवोधविपयत्वरूपस्य तदवच्छेदकत्वमक्षत- मेव । नचैवं पूर्वदेशादेर्गम्यादिकर्मत्वं दुरिं, विभागादौ क्रियाजन्यत्वसत्त्वेऽपि नि- रुक्तधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावात् । नहि विभागादिर्गम्याद्यर्थ कथमपि विशेषण- तया भासते । एवं च नारायणादेः करोतिकर्मत्वेऽपि नमःपदादिकं विना न तद्यो- गे नारायणादिपदोत्तरं द्वितीया तदर्थाधेयत्वान्वयिफलोपस्थापकाभावेन तदर्थानन्ध- यात् । नापि नारायणं फलं करोतीति प्रयोगापत्तिः फलस्थात्र धात्वर्थव्यापारेसा- भादविशेषणत्वात् । निपातातिरिक्तनामार्थस्य धात्वर्थं भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । पात्वर्थेसाक्षाद्विशेपणीभवत्येव फले द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अतएव पुरस्कृत्य शिखण्डिनमित्यादावपि शिखण्ड्यादेकृतिकर्मता धात्वर्थव्यापारविशेपणपुरःपदरूप- निपातार्थाग्रदेशावस्थानरूपफलाश्रयत्वात् ॥ नारायणो नमस्क्रियते, ज्यायानपुरस्कि- यतइत्यादौ निपातार्थफलं धात्वर्थव्यापारेविशेप्यतयैव भासते । तदन्वितमाश्रयत्वं फर्माख्यातादिना प्रत्याय्यते । अथैवमपि कारकविभक्तेः साक्षाद्धात्वर्थान्वयित्व- नियमभन इति चेन्न । तादृशनियमे निपातादिरिक्तार्थमन्तराऽकृत्वेत्यस्यैव साक्षा- दर्थत्वात् । अन्यथा घटो दण्डाज्जायते न पारिमाण्डल्यादित्यादौ कारकपञ्चम्या रिति । पुरुपान्तरस्य नकर्मतेति नचोक्तबोधरूपफलस्य समयायेन पुरुपान्तरेऽपि सत्यात्तस्य कर्मत्यापत्तिरितिवाच्यम् फलतावच्छेदकसम्बन्धेनैव फलोश्रयत्वस्य दिति । ननु घटंकरोतीत्यादौ घटादेः कृार्थकृतिकर्मत्यमिवायापि नारायणस्य तत्कर्मत्वमेवास्त्यित्याशंक्याह कृतिविपयतायाश्चेति । नारायणंफलंकरोतीति स्थनिष्ठापकर्षावधित्वप्रकारकबोधविषयत्वं तस्यानुकूलत्वसम्बन्धेन व्यापारेऽन्यये उक्तरीत्योक्तविषयत्वस्य धात्वर्थतायच्छेदकतया तस्य नारायणे सवात्कर्मत्यापत्तिरितिभावः । कारकपश्चम्याइति अपच दण्डनिरूपितप्रयो- फलमत्र ૨ ·२५० व्युत्पत्तिपादः जन्याधर्थान्वयिनि नबर्थाभावे प्रतियोगितया स्वार्थप्रयोज्यत्वादिवोधनासंभवात् । पारिमाण्डल्यादिनिरूपितमपिमयोज्यत्वं विपयितयातदयच्छिन्नजनकताकज्ञानादौ प्रसिद्धम्, प्रयोज्यत्वविशिष्टोत्पत्तिरेव वा तत्र धात्वर्थः । तत्र पञ्चम्यन्तार्थपारिमा- ण्डल्यनिरूपितत्वस्याभावो ना वोध्यते । उक्तरीत्या क्रियायोगे नमस्कार्यस्य कर्मत्वेऽपि स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादौ चतुर्थी अपकविधित्वमात्रे प्रकृत्यर्थचित्वा- न्वयविवक्षया । केचित्तु नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमः पदं नति- कर्मपरम् तथाच नारायणन तिकर्मीकृत्येत्यर्थविवक्षया घटं शुलं करोति शुक्लीकरोतीत्यादौ घटादेरिव नारायणादेः कृतिकर्मता | शिखण्डिनं पुर- स्कृत्येत्यादी पुरःपदमनस्थितपरम् । एवं घटं साक्षात्करोतीत्यादी साक्षात्पदं प्रत्य- क्षविपयपरम् । एवं दुःखमाविष्करोतीत्यादावप्याविः पदं ज्ञानगोचरार्थकमिति सर्वत्रपूर्वव द्वितीयानिर्वाह इत्याहुः । तन्न नमापदस्य धर्मियोधकत्ये हरिराविर्भवती- त्यादिवन्नमो भवतीति प्रयोगप्रसवात् तस्मान्नमस्करोत्याविष्करोतिपुरस्करोति अलंकरोतीत्यादौ नमःमभृतयो निपाता धर्मवाचका एव, लाघवात् । तत्तद्धर्माश्रयस्य दर्शितरीत्येव कर्मतोपपत्तेः । आविर्भवतीत्यादिप्रयोगानुरोधेन चाविरादिशब्दानां प्रकटताश्रये धर्मिणि लक्षणोपेयते । शुक्लः पट इत्यादौ शुक्लादिशब्दानामिव । अस्तु वा तत्रापि प्रकटतादिरूपो धर्म एव तदर्थस्तस्यैव धात्वर्थभावे धर्मरूपेऽभेदान्वयः । क्रियायां स्वार्थाभेदान्वये आविरादेरेवाकाङ्क्षा स्वीक्रियते न तु नमः पदादेरिति न नारायणो नमो भवतीत्यादेः प्रसङ्गः । शुक्लीकरोतीत्यादौ चिप्रत्ययान्तस्यापि शोल्यादिधर्म एवार्थः । अभूततद्भावे तदनुशासनात् । अभूतस्य पूर्वकालावच्छेदेन शुक्लादिभावरहितस्य तद्भावः शौठ्यादिः । अथवा अभूतः पूर्वकालावच्छेदेन धर्मिण्यविद्यमानस्तद्भावः शौक्लयादिः, शुक्लीभवतीत्यादौ तु दर्शिता गतिः । न ज्यतावदुत्पत्तिमानघटः परिमाण्डल्यनिरुपितप्रयोज्यत्वाभाववदुत्पत्तिमान इति बोधः । स्वार्थति पक्षम्यर्थेत्यर्थः । पारिमाण्डल्यविशिष्ठषैशिष्ट्याषगाहिज्ञानादौ पारिमाण्डल्यविशिष्ठविषयकज्ञानस्य तच विषयि- त्वसम्बन्धावच्छिन्नपारिमाण्डल्यनिष्ठावच्छेदकताकम् कार्येच वच्छेदकप्रयोज्यत्व सार्वजनीनमत उक्तविशिष्टवैशिष्ट्याषगाविज्ञानस्य पारिमाण्डल्यप्रयोज्यत्व निराबाधमेवेत्याह पारिमाण्डल्यादीति । पूर्ववद्वितीयेति घटं शुक्लीकरोतीत्यादौ यथा घटादेः कृतिकर्मतया तद्बोधकपदाद्वितीया तथेत्यर्थः धिमिवोधकत्वे नतिकर्मरूपर्मिबोधकत्वाधर्मवाचकाएव नतिकर्मत्वादि रूपधर्मवाचकाएष । दर्शितागतिरिति आविर्भवतीत्यादौ धर्मिणिलक्षणा धर्म कारणत्वमवश्यवकव्यम् कारणता- ·स्वाभावाधिकरणविशिष्टस्याशीक्ल्यादेः सामानाधिकरण्यसंवन्धेनैवान्वयस्योपमन्त- व्यतया तेन संवन्धेन चाधिकरणविशिष्टाशौक्ल्यादिना विशिष्टस्य भवत्यर्थस्यैवा- लक्ष्मीनाथशर्मणा मैथिलेन घिरचिते व्युत्पत्तियादप्रकाशे चतुर्थी सप्रकाशः चाभूततद्भावपर्यन्तस्य चिमत्ययवाच्यत्वे गौरवाच्छुक्ला दिपदोपस्थाप्यपदार्थताव- च्छेदकशीलपायन्वयी अभूतत्वं चिप्रत्ययार्थोऽस्तु । शुक्लवर इत्यादी तरवाद्यर्थों- कर्षस्येव व्यर्थस्यापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण पदार्थतावच्छेदकेऽन्वयसंभवादिति वाच्यम् । पन्मवेऽपि चौल्यादिभावस्यैव चिमत्ययावतोपगमेन गौरवानवकाशात् । पर्व- कालावच्छिन्नस्वनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसहितस्याधेयत्वस्य प्रत्ययार्थ प्रकृत्ययस्य संवन्धतया भानोपगमे शौक्लयादावभूतत्वलाभेनैव जलपरमाणुः शुक्लीभवतीति मयोगामसङ्गात् । शौक्लयादेधर्मत्वेनैव वाच्यता नतु ताद्रूप्येणेति न शक्त्यानन्त्यम् । प्रकृत्यर्थतावच्छेदकतत्तद्धर्मनिष्ठायेयताविशेपामामेव संबन्धतया भानोपगमाद्धर्मान्त- रस्यावतत्वमादाय न जलपरमाणुः शुलीभवतोत्यादिप्रसङ्गः । प्रकृत्यर्थतावच्छेद- कगतमागविद्यमानत्वस्य चिप्रत्ययार्थत्वमते अशुक्लीभवतीत्यादीप्रकृत्यर्थतावच्छेदक- शौलयायभावस्य प्रागपि कचिद्विद्यमानतया तदभावान्वये योग्यतानुपपत्तिः । तत्तद्धर्मिण्यविद्यमानत्वस्य व्यर्थत्वे शत्त्यानन्त्यमिति पूर्वकालावच्छिन्नोऽभाव खाविद्यमानत्वम् । तस्य च प्रकृत्यर्थतावच्छेदकै समानाधिकरण्यसहितमतियोगित्व- संवन्धनान्वयो वाच्यः । प्रत्यर्थं च ताशसंवन्धनाभावविशिष्टस्य वशिष्टचभान- मुपयम् । अन्यथाऽन्यत्र स्वाभावसमानाधिकरणस्याशीलयादेः सर्वदाऽशुक्लका- कादावपि सत्त्वेन काकोऽशुक्लीभवतीति प्रयोगः स्यात् । अत्राभावरूपपदार्थान्तर- विशिष्टमकृत्यर्यतावच्छेदकवैशिष्टयभानं च प्रकृत्यर्थे न संभवति । प्रकृत्या स्ववृत्ति- सहकारेण स्वार्थे याविशेषणावच्छिन्नमकृत्यर्थवावच्छेदकीयसंवन्धो न प्रत्याय्यते पदान्तरसमभिव्याहाररूपाकामयाऽपि प्रकृत्यर्यतावच्छेदकीयवादृशविशेषणा वरिछन्नसंवन्धामत्यायनेन प्रकृत्पर्यवावच्छेदकीयसंवन्ये चिमत्ययार्थाभावविशिष्ट- पतियोगिकत्वरूपविशेपणस्य प्रकृतित्याऽभासमानस्य भानासंभवादित्यनुपपचिः । अस्मन्मते तु भवत्यर्थं भाये चिप्रत्ययान्तार्थस्याधेयतासंवन्धेन पूर्वकालावच्छिन्न- परत्यरूपाया या गति: सैवेत्यर्थ । तादूप्येण शौकल्यत्वादिना । इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमैथिलकुलभूपण श्रीधर्मदत्त (पच्चाझा) शर्मशिष्येण प्रकाशः समाप्तः । साम्बशियार्पणमस्तु ·, व्युत्पत्तिवादः ख्याताद्यर्थं आश्रयत्वे निरूपितत्वसंबन्धमानात् । तादृश्शविशिष्टनिरूपिताश्रयत्वस्य च पूर्वकालावच्छेदेनाशौक्ल्यायभावाधिकरणएव सत्त्वेन नोक्तातिप्रसङ्गः । अन्य- स्वयमूह्यम् । स्वस्ति भवतइत्यादावाशीः स्वस्त्यर्थः । सा च परहितविपयक- स्वेच्छा । स्वमुच्चारयिता, हितान्वयी संवन्धश्चतुर्थः । एवं च भवदीयहितविपयिणी मदीयेच्छेति बोधः । कल्याणाद्यर्थकोऽपि स्वस्तिशब्दः स्वस्त्यस्तुमह्यमित्यादी, तत्रापि चतुर्थ्यर्थः संवन्धः स्वस्त्यान्वयीत्यलम् ॥ इति चतुर्थ्यनिरूपणम् ॥ वृक्षापण पततीत्यादौ पञ्चम्या कृत्यर्थस्य वृक्षादेः पतनादिक्रियापादानत्वं प्रत्याय्यते । अपादानत्वं च स्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभृतक्रियाजन्यविभा- गाश्रयत्वम् । पर्णादेः स्वनिष्ठटक्षादिविभागजनकस्वपतनाद्यपादानत्ववारणाय " तान्त क्रियाविशेषणम् । भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वे विभागे पञ्चम्याः शक्तिद्वयम् । भेदे विभागे च वृक्षादेः प्रकृत्यर्यस्याधेयतासंवन्धेनान्वयः । प्रतियोगितावच्छेदकत्व- माश्रयत्वसंवन्धेन । विभागश्च जनकतासंवन्धेन क्रियायामन्येति । जनकतासंवन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया नवा तत्संबन्धावच्छिन्नविभागाभावः क्रियायां वोधयितुं न शक्य इति चेत्तहिं विभागजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तु प्रतियोगितावच्छेदकवस्येव तस्याप्याश्रयतासम्बन्धेन क्रियायामन्वयः एवंच वृक्षनिष्ठभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकतन्निष्ठविभागजनकपतनाश्रयः पर्णमित्याद्याकारक उक्तस्थले वोधः। अथ पञ्चमीसमभिव्याहृतननोक्तयोः पञ्चम्यथयोयोरेवाभावयं वोध्यते, यथायोगमेक- तरस्य वा । नाद्यः पक्षः । पर्णक्षात्पतति न स्वस्मादित्यत्र स्वनिष्ठपतने स्वनिष्ठभे- दप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसत्वेऽपि स्वनिष्ठविभागजनकत्वाभावासत्त्वेन वृक्षा- स्पतति न भूतलादित्यत्र पतने भूतलादिनिष्ठविभागादिजनकत्वाभावसत्त्वेऽपि तन्नि- टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावासत्येनायोग्यतापत्तेः । नापि द्वितीयः । वृक्षात्पर्ण पतति न पर्णादित्यत्र पत्रनिष्ठपतने पत्रनिष्टविभागाजनकत्वस्येव पत्रान्तरनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतया पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्यापि वाचायोग्यताया निर्वाहयितुमशक्यत्वादिति । अत्राहुः । विभागो जनकत्वं च पञ्चम्यर्थः । विभागे प्रकृत्यर्थस्यावधिकत्वं संवन्धस्तेन संवन्धेन प्रकृत्यर्थविशिष्टस्य विभागस्य निरूपित- शक्तिद्रयमिति फ्रियायाः समभिव्याहृतधातुनवलाभाद्विशिष्टशक्तिकल्पने गौरवादितिभावः । आश्रयत्वसम्बन्धेनेति क्रियायामन्वेतीत्यग्रिमेणसंबंधः । विभागजनकत्वमेवेति एवकारेण-केवलविभागो व्यावय॑ते । अभावासत्वेनेति ·धिकविभागनिरूपितजनकत्वाभाववत्पतनाश्रयः पर्णमितिबोधः । तत्कर्मणि पर्ण. सप्रकाशः तविशेषसंवन्धेन जनकत्वेऽन्वयः । जनकत्वं च फलोपधानरूपं विशिष्टनिरूपितता- राजनकत्वस्य क्रियायाम, नसमभिव्याहारस्थलेच क्रियान्वयिन्यभावे प्रतियोगि- लेनान्वयः वृक्षपत्रादिविभागजनकपत्रादिकर्म च न पत्राद्यवधिकल विशिष्टविभागोप- धायकम् । स्वावधिकत्व विशिष्टविभागानधिकरणत्वेन विशिष्टविभागसामानाधिकर- प्याभावात् । फलोपधायकत्वस्य फलसामानाधिकरण्यगर्भत्वान्नोक्तानुपपत्तिः। वृक्षा- विभजवे इत्यादावपि वृक्षावधिकत्वं विभागे प्रतीयते । तत्रापादानताया. अवधिता- रूपसाद वृक्षाधवधिकत्वविशिष्टविभागनिरूपितमेवाश्रयत्वमाख्यातेन वोध्यतेऽतो क्षः स्वस्माद्विभजत इति न प्रयोगः, यथाहि स्वप्रतियोगिकत्वविशिष्टसंयोगः स्वस्मिन्न वर्तते तथा स्वावधिकविभागस्य स्वत्तित्वेऽपि स्वस्य न विशिष्टविभा- गाधिकरणत्वमित्यविवादमेव । अवधित्वादिकं च स्वरूपसंपन्धविशेषः । यद्वा, वि. भागोऽधिकरणता प्रयोजकत्वं च वृक्षात्पततीत्यादौ पञ्चम्ययः । विभागेऽवपित्व- संवन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयः । तद्विशिष्टविभागस्य निरूपितत्वविशेषसंवन्धेनाधिकरणता- यामन्वयः अधिकरणतायाश्च निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रयोजकतायामन्वयः पत्रादिकर्म- णि च न तदवधिकत्वविशिष्टविभागनिरूपितामन्यमात्रनिष्ठाधिकरणतांमति प्रयोज- कलम् । कारणस्यापि स्वाश्रयनिष्ठकार्याधिकरणतामात्रप्रयोजकत्वादिति साम- अस्यात् । अध वृक्षात्पतति, क्षाद्विभजते इतिवत् वृक्षारयजतीत्यादिर्न कथं पयोगः । पञ्चम्यर्थस्य विभागजनकत्वस्य विभागावच्छिन्नक्रियारूपत्यागेऽवधिम- श्वरूपपञ्चम्यर्थस्य च विभागरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलेऽन्वये वाधकाभावात् । नच विभागावच्छिन्नक्रियायां विभागान्वयोऽव्युत्पन्नः । उद्देश्यतावच्छेदकविधेयपोरैक्या- दिति वाच्यम् । जनकतासंवन्धेन विभागावच्छिन्ने प्रकृत्यर्थविशेपितविभागजनक अस्य अयोग्यतापत्तरित्यनेन सर्यन्धः । फलोपधानरूपमिति तच्च .कार्यान्यव- हितमाकक्षणायच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगितानयच्छेदक. मयरवेसति कार्यसमानाधिकरण्यरूपम् । विशिष्टनिरूपितेति वृक्षावधिकत्ववि. शिष्टविभागनिरूपितेत्यर्थः । प्रतियोगित्वेनान्वयइति ताशस्थलेहि वृक्षाय. निष्ठपतनक्रियायाम् । ननु वृक्षाद्विभजते इत्यादौ विभागस्य धातुनैध लाभात्तस्य पञ्चम्यर्थत्वानुपपत्तिरित्यतआप वृक्षाद्विभनतइत्यादावपीति। ननकत्यस्य फलोपधा यकत्यसपस्यप्रयेशे गौरपादाह यद्वैति । भयोजकतायामन्वयइति तथाच वृक्षावधि- ·२५४ व्युत्पत्तिवादः त्वान्वये व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । नच प्रञ्चम्यर्थविभागजनकत्वावधिमवयोरन्वयवोघे धातुविद्योपाधीनव्यापारविभागोपस्थितेहेनुत्वोपगमाचदभावेन त्यजधातूपस्थितन- तदर्थं न पञ्चम्यान्वय इति वाच्यम् । त्यजिपत्योस्त्यजिविभज्योच पर्यायतानम- दशायां त्यजत्यर्थव्यापारविभागयोः पञ्चम्यान्वयात् त्यजधातुजन्यतत्तदर्थोपस्थि- तेरपि पञ्चम्यान्वयहेतुताया अवश्यवाच्यत्वात् । नच पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वा- न्वयवोधे धातुजन्यविभागरूपफलानवच्छिन्नव्यापारोपस्थितिस्तादशावधिमच्चान्वये च धातुजन्यविभागमुख्यविशेष्यकोपस्थितिहेतुरिति त्यजधातुजन्यविभागावच्छिन्न- व्यापारोपस्थितिविपयव्यापारविभागयोः पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वावधिमत्त्वान्वया- संभव इति वाच्यम् । फलव्यापारयोः पृथग्धात्वर्थतामते त्यजधातोरपि प्राधान्येन विभागस्य तदनवच्छिन्नस्पन्दस्य चोपस्थित्या तदुपस्थितिविषयतादृशार्थयोरपि तत्तत्पश्चम्यान्वयसंभवादिति चेन्न । फलावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थतामते उक्त- रीत्यैव सामभस्यात् । तयोः पृथग् धात्वर्थतामते च फलविषयकव्यापारविषयकवोधे जनयतुधातुपदमित्येताहशभगवदिच्छारूपा फलव्यापारयोरेकैवशक्तिः पुप्पयन्तादिप- दवतानतु फलविषयकवोधंच्यापारविषयकंयोधचजनयवितिसमूहालम्बनात्मकवोध- निष्ठतचदिपयकत्वावच्छिन्नविभिन्न विषयताशालिसंकेतरूपातथासति नानार्थान्तरा- विशेषेणकदाचित्फलव्यापारयोरेकैकपरित्यागेनाप्येकैकस्य बोधप्रसङ्गात्। तथाच विभा- गे पञ्चम्पर्धावधिमचान्वयवोधे सङ्केतीयवोधनिष्ठविपयत्वांशे विभागेतरविपयकत्वा- नवच्छिन्नवावगाहियातुशक्तिज्ञानं क्रियांशे विभागजनकत्वरूपपञ्चम्यर्थान्वयवोधेच ताशयोधनिष्ठविपयतांशे विभागविपयकत्वानवच्छिन्नत्वावगाहिधातुशक्तिज्ञानं हे तुरुपयत इतित्यनधातोस्तादृशज्ञानमभ्रान्तस्यासंभवीत्यतिप्रसङ्गानवकाशात् । शक्ति- दयादिवहशिकशक्तरपि कर्तृकर्ममत्ययस्थले फलव्यापारयो विशेषणविशेप्यभाववैप- रोत्येनशाब्दकोषसंभवात्। विशिष्टसक्तावेव विशेषणविशेष्यभावविपर्यासानिर्वाहात् । यदिच फलव्यापारयोः शक्तिभेदे एकार्यपरित्यागेनापरार्ययोधमसङ्गवदुक्तरूपसङ्केतो. फायविशिष्टविभागाधिकरणताप्रयोजकपतनस्यपर्णेसत्यान्नानुपपत्तिः।धातुविशेपेत्ति पतिमभूतीत्यर्थ । म्यापारयिपयफरया यषिउन्नयोधनिष्ठविपयतानिहपितासती फल. विषयफरयाम्नियोधनिष्ठघिपयतानिरूपिता या जनकल्यनिष्ठपिपयता तग्निरू. पितषिषयतायवानुपदमित्याकारफेरठापानिरूप्यनिरूपकभायानापन्नाभ्यांफल. गिएपशपथ्यापारविषयकश्याभ्यां पिशिशन तिरितिध्ययस्यापति नतुफल- पियामिति । यदिचेति शम्दयफोनु वृक्षारूपन्दते इति प्रयोगोभवस्येत्युक्तम् ।

·सप्रकाश: पगमेऽपि पुष्पवन्तपदयत्यविशेषेण तत इव सकर्मकधानुतोऽपि विशेषणविशेष्य- भावानापन्नस्यैवार्ययस्यान्वयवोधः स्यान्नतु तदापन्नार्थयविषयक इत्युच्येत तदा संकेतस्य वोघांशे विशेपणतयाभासमानयोः फलव्यापारविषयकलयोरखच्छेयावच्छे- दकभावावगाहित्वमपि स्वीकरणीयम् । विशेषणविशेप्यभावेन भासमानयोरेव फल- व्यापारयोविषयताद्वयमवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नमिति तथैव तयोर्भानम् । पुप्पवन्त- पदसंकेवेच चन्द्रसूर्यविषयतयोरखच्छेद्यावच्छेदकभावोन भासतेअतस्तत्पदात्योर्वि- कलमेव भानमिति न काप्यनुपपत्तिः । यदिच वृक्षात्स्यन्दत इत्यादिर्न प्रयोगस्तदा सकर्मकधातोः फलविशिष्टव्यापारवाचकतामते पञ्चपर्थविभागजनकत्वयोधे विभा- गानवच्छिन्नफलावच्छिन्नव्यापारविषयकघातुशक्तिज्ञानजन्योपस्थितिः फलव्या- पारयो पैशिष्टयानुपरक्तयोर्धात्वर्यतामते च संकेवीयबोधनिष्पविषयतांशेविभागविष- यकवानवच्छिन्नत्वफलान्तरविषयकत्वावच्छिन्नत्वोभयावगाहिज्ञानजन्योपस्थितिः कारणमभ्युपगन्तव्येत्यलमधिकेन ॥ व्याघ्राद्विभेति दस्युभ्यो रक्षतीत्यादौ भीत्रा. यांनामित्यनेनापादानत्वम् । भयं च परतोऽनिष्टसंभावना । त्राणं चानिष्टनिवृत्त्यनु- लोव्यापारः । तदर्थकधातुयोगे तादृशानिष्टजनकमपादानसंज्ञमिति सूत्रार्थः । एवंच पञ्चम्यर्थस्तत्र प्रयोज्यत्वम् । तच निरुक्तधात्वर्थघटकानिप्टेऽन्वेति । अथ यस्य न्यानाधीनमनिप्टममसिद्धमधच व्याघहेतुकत्वेन मरणादिकं संभावयति तत्पुरुपपरो व्याघ्रादयं विभेतीति कथं प्रयोगः प्रमाणम् । अनिष्टे व्याघ्राधीनत्वस्य वाधादिति चेत् भयार्थकधातुयोगे प्रयोज्यताप्रकारकत्वं पञ्चम्यर्थः । तच्चानिष्टसंभावनायामन्वेति मकते च व्याघ्राधीनत्वस्य तत्पुरुषीयानिप्टे वाधेऽपि अनिष्टसम्भावनायां तत्प्रका- रकत्वमवाधितमेवेति नानुपपतिः । एवं च शत्रुभ्रमेण मित्रादपि . विभेतोत्यादिवा- क्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । एवं च भयाकधातुयोगे भयहेतुत्वेन संभावितमपादा- नमित्येकः सूत्रायः । अनिष्टविरहानुकूलव्यापाररूपत्राणार्थकथातुयोने तदनिष्टम- योजकं तदित्यपरः । अनिष्टं च दुःखमेव सर्वत्रानुगतम् । यज्जन्यं दुःखं कस्यापि न मसिद्धयति तादृशस्याहिकण्टकादेर्यद्यपादानत्वमिष्यते तदा तन्निष्टस्वदुःखोपधा- अनिष्टसम्भावनायामिति व्याघ्रप्रयोज्यत्वनिष्ठप्रकारताका. निष्ठविशेष्यताकसम्भावनावानितिबोधः । यद्यपादानत्वमिप्यतइति रखण्डनायसरे विभक्त्यर्थनिर्णयेण्डमेघ पाठोधृतोऽतस्तथैवाध संयोजितः। तन्निप्टेत्यादि दुःखोपधायकव्यापारविरहानुकूलब्यापारो धात्वर्थ. बांधेयत्यस्योकण्यापारेऽन्धयः दुःखेच वितीयार्याधेयत्वान्धयः तथाच पत- पञ्चम्य- तथा चाहे ·व्युत्पत्तिवादः यकव्यापार विरहानुकूलव्यापारस्तदपादानकं स्वकर्मकं रक्षणमिति वक्तव्यम् ।घटा- धचेतनकर्मकरक्षण विनाशोपधायकव्यापारविरहगर्भ निर्वाच्यम् ।। यवेभ्योगां वारय- वि कूपादन्धवारयतीत्यादौवारणार्थानामित्यनेन यवकूपादेरपादानखमा वारणक्रिया- पतिषेधस्तदर्थकधातुयोगे इप्सितस्त्वत्तत्क्रियाजन्यफलभागितया तत्तत्कियाक रमि- प्रेतोऽपादानमिति सूत्रार्थः । क्रियाच भक्षणगमनादिरूपा। तात्पर्यवशात्क्वचित्क- स्याश्चिमतिषेधो वारयत्यादिना वोध्यते । प्रतिषेधः कर्तृत्वाभावानुकूलव्यापारः। कर्तृत्वाभावरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलशालितया गवान्धादेः कर्मता । यवादिपदो- तरपञ्चम्या यवादिगतत्वेनेच्छाविपयफलकत्वंभक्षणादौप्रत्याय्यते । इच्छा च भक्ष. गादिक्रियाकर्तृगवादिनिष्ठातदर्थेऽन्तर्भावनीया । एवंचोक्तस्थले यवकूपादिनिष्ठत्वेन गवान्धादीच्छाविषयो यो गलाधासंयोगोत्तरदेशसंयोगादिर्गवादिनिष्ठतत्तत्फलक- व्यापारविशेषकर्तृत्वाभावानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमानित्याकारको वोधः। अन्धा- देर्ययपि कूपगमनत्यादिना नेच्छा तथाप्यभिमुखदेशगमनत्वादिना कूपगमनादेरिच्छा वर्तत एवेति । वस्तुगत्या यः कूपादिदेशस्तद्गतत्वेन क्रियाजन्यसंयोगस्य तदिच्छा- विषयत्वमक्षतमेव । नच प्रकृतयवकूपादिनिष्ठफलविशेषजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोस्त, रचनं रक्षतीत्यादौ अहिवृत्तियश्चैत्रवृत्तिदुःखोपधायकव्यापारस्तदभावानु कूलव्यापारवानितिप्रतीयते । इदमवावधेयम् नरकात्त्रायते इत्यादौ नरकस्या. पादानतानुपपत्तिः दुःखरूपे नरके दुःखोपधायक व्यापाराभावस्य नैसर्गिकत्वेन चैत्रादिव्यापाराजन्यत्वादिति । वस्तुतो भयत्व द्वेपत्यावान्तरजातिरेव विभेतेः प्रवृत्तिनिमित्तम् भयस्यैव धात्वर्थतया फलावाचकाद्विभेतेयतिवदकर्मकत्वम् विषयधिपयिभावरूपैध हेतुता पश्चम्यर्थः तथाच चौराद्विभेतीत्यतः चौरविषयक. भययानित्येषयोधः पाणमपि भयाभावानुकूलो व्यापारः तत्रोक्ताभावरूपफलाश्र. यतया चैत्रादेः कर्मत्व पञ्चम्यर्थविषयत्वस्य भयेऽन्वयः एवञ्च व्याघ्रातचायते पमित्यादौ चैत्रवृत्तियों व्याघ्रविषयकभयाभावस्तदनुकूलव्यापारः प्रतीयते इतिनकाचिदनुपपत्तिः । ननुघटायचंतने दुःखाभावात दु खोपधायकव्यापारा. भाषघटितधात्यर्थघटकदुखे घटादिपदोत्तरद्वितीयार्थाधेयत्वस्यान्वयानुपपत्तिरत आह घटायचेतनेति यन्निष्ठस्य घटादिनाशोपधायक व्यापाराभावस्यानुकूलोयो- प्यापारः स तदपादानकं घटादिकर्मकंरक्षणमित्यर्थः। ननु रुचिद्गमनप्रतिषेध कवि दूसणप्रतिषेध एवं प्रमेण यहूनामेय क्रियाणां प्रतिषेधो वारयतेरर्थः स्यात्तथा च तत्तदर्यान्तभावेण धातोः शक्त्युपगमे शक्तेरानन्त्यम अनभ्युपगमेच तत्तदः यभानानुपपत्तिरताह तात्पर्यवशादिति । भक्षणादाविति समभिव्याहार विशे. पगृहीततात्पर्य विषयोमूत भक्षणादापित्यथा तदर्थ पश्चभ्यर्थे। यवकूपादिनिष्ठत्वेनेति .

·किमिच्छान्तर्भायेणेति वाच्यम् । यत्र चैत्रादेर्नान्तरीयकतया विषभोजनादिकं नतु स्वच्छातस्तव तद्भोजनविरोधिव्यापारकर्तरि चैत्रं विषाद्वारयतीति न प्रयोगोऽपि तु सविदारयतीत्यादिरेव तत्र पूर्वप्रयोगवारणाय सूत्रकृता ईप्सित इत्यनेन सन् प्रत्ययेनेच्छोपादानात् । अतएव यद्यवादिकं केनापि न भुक्तं तत्कर्मकभोजनापसि- दापि भोजनफले मेयोगविशेष तयादिगतत्वेनेच्छाविषयत्वप्रसिद्धया तयवादां- वारयतोत्यादिमयोगोपपत्ति । एवंच तत्र भक्षणादी तथवादिकमकत्वशादिकत कत्वोभयाभावयोधाय केपांचित्प्रयासोऽनादेयएयेति ॥ पण्डितात्पुराणं शृणोतिपा- ध्यायादधीते, रामादधीतसंदेश इत्यादावाख्यानुराख्यानोपयोग इत्यनेनापादानता तत्र मकृयापण्डितादिक काच्चारणाधीनतं पश्चम्यर्थः तस्य च श्रवणोच्चारणार्थ विशेषज्ञानादिक्रियायामन्वयः ।। मृत्पिण्डा पटो जायते इत्यादी जनिक प्रकृति- रित्यनेनापादानत्वम् तत्र प्रकृतित्व न विकारित्वम्, प्रकृतिविकृतिभावाभावेऽपि "माकेकयोतो भरतस्ततोऽभूद्, वायोति" इत्यादौ पञ्चमोदर्शनात् । नहि सुतय- शुषो मातापिशरीरविकारत्वमापर्नु तदीयशुक्रशोणितादिविकृतित्वमेव। शुकशोणि- नादेः शरीरस्थत्वेऽपि मलमूत्रादारव शरारावयवखाभावात् । नच तत्र हेतुपञ्चम्येव नापादानपश्चमाति वाच्यम् । गुणातिरिक्तहतौ पञ्चम्यनुशासनविरहात्। अन्यथा दु. माधि जायते, मातकाभ्यो घटा जायत,ङ्गानुजायत, इत्यादापि हेतुपञ्चम्य- वोपपत्तो जानकारत्यादिसूत्रस्व यथ्यापतेः । तस्मात्कारणत्वमेव प्रकृतित्वम् । दण्डाद्धटा जायत इत्यादयाऽपि प्रयागा इप्यन्त एव । अतएवेश्वरस्य द्रव्यादि- कार्यामकृतित्वेऽपि यतो द्रव्यं गुणाः कर्मत्यादौ पञ्चमी । नच प्रकृतिपदेन कारण- मात्रविक्षायामपि क्रियाविवक्षाभावादपादानपञ्चम्यनुपपत्तिहेतुपञ्चमी च प्रकृतेऽ नुपपन्न वेति वाच्यम् । अगत्या जायत इत्यादिक्रियाध्याहारेण तत्र पञ्चम्या उपपादनीयत्वात् ॥ हिमवता गङ्गा प्रभवतोत्यादौ भुवः मभव इत्यनेनापादानता । यविषयीभूते भक्षणादापित्यर्थः । तदर्थे पञ्चम्यर्थे । यवक्पादिनिष्ठत्येनेति यय निष्ठोगलाय.सयोगोभववित्यादीच्छा बोध्या । अनादेयएवेति भक्षणनिष्ठो द्वित्वा- यच्छिन्नप्रतियोगिताकायोऽभावस्तदनुकूलव्यापारोधात्वर्थः प्रतियोगितायामेव गोनिष्ठकर्तृताकत्यवृत्तित्वस्य यनिष्ठकमताकत्ववृत्ति यस्यचान्वयः धारणं नस्यातदा भक्षणं गोकर्तृक यवकमेकञ्चस्यादतो धारण व्युत्पत्यन्तरकल्पनाच । तद कफलशालिस्वरूपकर्मत्यवोधकव्युत्पत्तिसकोचो निष्ठोमयाभावप्रयोजकम् । प्रयासश्च द्वितीयाया अन्यत्रक्लप्तधात्वर्थतावच्छेद ययवारभ्यत्वस्य तद्विकाररूपत्वादाह नहीनि। अतएव प्रकृतित्वस्यान कारणत्य- रूपत्यादेय । उपपादनीयत्वादिति इदन्त्वयधेयम् यतो द्रव्यंगुणा कम तथा जाति: २५७ सप्रकाशः यदि भक्षण- ૨૯ ·व्युत्पत्तियाः यत्संबन्धात्मभवनं प्रथमप्रकाशः स प्रभवः। प्रथमप्रकाश एव प्रभवत्यर्थः । पञ्चम्यर्थः संबन्धाधीनत्वं तादृशक्रियायामन्येति संवन्धे च हिमवदादेः प्रकृत्यर्थस्यान्वयः । उपाध्यायादन्तद्धत्ते छात्र इत्यादावन्तद्धौं येनादर्शनमिच्छतीत्यपादानता । अन्तदि- रन्तर्धानम् स्वनिष्ठान्यकर्टकदर्शनविपयताविरहोदृश्यको व्यापारः। एपंच व्यापा- रानुकूलतयान्व नघटको यत्कठेकदशनविषयताविरहोदशः सोऽपादानमिति सूत्राथः । उक्तस्थलीयपञ्चम्या अन्तर्दिघटकदर्शनान्वयि कर्तवानिरूप- कत्वमेवार्थ इत्युपाध्यायककदर्शनविषयताया यः स्वनिष्टोऽभावस्तदुद्देश्यक- ब्यापारकर्ता छात्र इति तत्रान्वयबोधः । इदन्तु वाध्यम् । अस्मादय दीर्योऽस्मादयं तार इत्यादी नापादानपञ्चमी, दैाद्यवधेरपादानत्वस्या- ननुशासनात् । ध्रुवपपायइत्यनेन हि अपाये विभागरूपक्रियायां क्रियान्तरजन्य- विभागे च यदवधिभृतं तस्यापादानत्व विधीयते न त्वरधिमात्रस्य । यदि चापाय- पदं वस्तुपात्रोपलक्षणं तदा तदुपादानमनर्थकं स्यात् । अथ तत्पदेन क्रियामात्रमुप- लक्ष्यते अस्माद्दीर्य इत्यादौ च भवतीत्यध्याहा दोघभवनं च दीर्घतवति कि. यायाः सावधित्वम् आवश्यकथ क्रियाध्याहारस्तद्योगमन्तरेण कारकत्वस्यानिर्वा- पराऽपरेत्यत्र जायते इत्यस्याध्याह मशक्यत्वात् जातेनित्यत्वात् अतोऽनहेतुपञ्च- म्येव नचैवमनुपपत्तिस्तदवस्था उत्पादकत्वं ज्ञापकत्वं चेतिविधिधमेवाह हेतु यथायोग्यं विविक्षितम् प्रकृतित्व कारणत्वमानं किंतु समयायिकारणत्वमेव तथा च तन्तुभ्यः पटोजायते इत्यत्र पञ्चम्या. समवाया. वच्छिन्नत्वमर्थः समवाये प्रकृत्यों निरूपितत्वसम्बन्धनान्वेति समघायाच्छिनत्वं जन्यत्वरूपे धात्वर्थेऽन्वेति तथाच तन्तु निरूपितसमघायसबन्धावच्छिन्नजन्यत्वाथ यः पट इत्यन्धयबोधः दण्डाघटा जायत इत्यादौतु हेतुपञ्चम्येवेतिबदन्ति। प्रकृत्य यस्यान्वयइति तथाच हिमवत्सम्बन्धाधीनप्रथमप्रकाशवती गङ्गेति बाधः । विरहोदशइति उद्देश इच्छा अत्र चौरादिफर्तृकदर्शनविषयत्वाभावप्रकारकेच्छा सावे तदधीनव्यापारासर च चौरानिलीयते इति न प्रयोगोऽतोऽन्तर्धानघटक इस्यन्नमुक्तम् तथाच निरुक्तयिरहोद्देश्यक व्यापाररूपयदन्तर्धान तन्निक्तविरहप्र. कारफेच्छाधीनग्यापारस्वरूपमेव तयटकत्वञ्चनोक्तविरहेच्छायामिति भावः । घस्तुतो यश स्वकर्मकदर्शनाभावेच्छया शचक्षुर्गशित प्रायशत्रानिली- यते तिनभ्योगोऽतश्चानुपविषयत्वाभावेच्छाप्रयोज्यव्यवहितदेशसंयोगोऽन्तद्धिः पश्चम्पाः कर्तृत्वमर्थः तचाक्षुपेऽन्वेति तयाच उपाध्यायादन्त इत्ते बाल इत्यादी उपाध्यायकर्तृकचाक्षुषविषयत्वाभायाद्देश्यिकायेच्छा तत्प्रयोज्यव्यवहितदेश- सयोगरूपव्यापाराभयो वाल इति बोधः । नापादानपञ्चपीति किंतु पञ्चमी विभक्ते इत्यनेनेतिशेष: । ननु भवतीत्यस्याध्याहारेऽपि भवनाफियाया; साव. शिकस्यपिरहादोषतादधस्थ्यमत आह दीर्घभवनश्चेति । अवधिलनिरूपकइति पवश्चात्र न ·इतिभाय । साजात्यं स्ववृत्तिशम्दत्यादिजातिरूपमेष तन वृत्तित्वमाधेयत्वमेष २५९ सप्रकाशा भाये यदपेक्षया यन्मन्दत्व तदपेक्षया तदेय तारत्वमपीति भवत्यतिप्रसा ऽपि तारत्याश्रय हात् एवं बलाहकादियोतो विगुदित्यादौ द्योतनादिक्रियायाः सावधिकत्त्वविरहेण निःमृत्येन्यध्याहियते । अतएव नेतदपादान निर्दिष्टविपयमपि तूपात्तविषयमिति वैयाकरणाः निर्दिष्टत्वमुच्चरितत्वम् उपात्तत्वमध्याहृतन्वम् विपयोऽवधित्वनिरूपः। नि.सरणं च विभाग एवेति उक्तस्थलेऽध्याहनक्रियायाः सावधिकत्वमिति चेत् । एवं सति क्षात्पत्तीत्यादौ वृक्षादेरसंग्रह । तत्रापि विभागक्रियाऽध्याडियतइति चैत्. तब निर्दिछविपयतामवादविरोधः । एवमस्माीर्घ इत्यादावपि क्रियाध्याहारे तत्समशीले माधुगः सोध्नेभ्य आढयतराइत्यादावपि क्रियाया अध्याहरणीयतया तापादानस्यापेक्षितक्रियात्मकस्योपात्तविषयान्तर्भावप्रसङ्ग इति तादृशापादानयोर- विशेषापत्तिः। एवंच "उपात्तविपयं किञ्चिन्निर्दिष्टविपयं तथा। अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधाऽपादानमुच्यते" इति शाब्दिकविभागविरोधः । अयापायपदेन क्रियासामान्य- क्रियाजन्यविभागश्च विवक्षित । एवंच वृक्षात्पनतीत्यादौ न विभागात्मक क्रियाध्या- हार, इति तदपादानपपिनिर्दिष्टविपयम् यनादानतानिर्वाहार्यमेव क्रियाध्याहारो व. लाइराविद्योततेवियुदित्यादौ तदपादानमुपातविषयप। यत्र वाक्यसमाप्त्यर्यंतदध्या- हारस्तत एव चापादानता निर्वाहो, यथा माधुगः स्त्रौध्नेभ्य आटयतराः अस्माद्दीर्घ इत्यादौ तवापेक्षितक्रियत्वमिति चेत्, एवमप्ययमस्माचार इत्यादावगनिस्तत्रहि तारत्वं जातिः जातेश्व न सावधिमत्वमिति कुतोऽपादानता । अन्यथाऽयमस्माद्दौ- रित्याद्यापत्तिः । नच नातेरपि तारत्वस्यगायमस्माचार इति प्रती तिवलाद्भवत्येव सावधिकत्व मिति वाच्यम् । यदेव होकापेक्षं तारयं तदेवान्यापेक्षया मन्दत्वं समनि- यतजातिद्वयान युपगमात् । समनियतत्वानभ्युपगभै जातिसङ्करमसङ्गात् । तथाच ता- रत्वादेः सावधिकत्ये स्वपेक्षया यस्तारस्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्दव्यवहर इव तारव्यवहारो- स्यात् स्वापेक्षया यो मन्दस्तमपेक्ष्य तारव्यवहारवत्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्दव्यवहा. रोऽपिम्याद । अथतदपेक्षया तारव्यवहारस्तत्सजातीयत्वे सति साक्षात्कारमतिवन्ध कतावच्छेदकजातिमवमवलम्बतेऽतो न स्वापेक्षया यस्तारस्तदपेक्षया तारव्यवहारो. तयाच उच्चरिताधित्यनिरूपकत्यादिरूपमपादानत्यमिति पर्यवसितम । विभागकियाऽध्याहियते विधयेत्यादि पदमध्यातियते। अन्यया जातेरपि साव. धिमत्यागीकारे। तारत्तस्यैवेति एषकारेणगोत्यादिकव्यावय॑ते । स्वापेक्षयेति स्थ शब्दपयमनेऽपि । तारव्यवहारोऽपीति तारत्वमन्दत्ययोमेंदा ·२६० व्युत्पत्तिवादः न्यापेक्षया तारेऽपि भवतीति चेत्तर्हि अस्मात्तार इत्यत्र साजात्यसमानाधि. करणसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजानिरूपतारपदप्रतिनिमित्तघटक साजात्ये साक्षात्कारे च पञ्चम्यान्वयो वाच्यः । तावतैव दर्शितातिप्रसङ्गवारण- संभवात् । तत्रसाजात्यं तदृत्तिशब्दत्वजातिस्तस्याः साक्षात्कारस्य च न सावधि- कत्वमिति कथमवधिकत्वरूपमदानत्वं तत्र पञ्चम्यर्थः । नच साजात्यघटक- जातेः सावधिकत्वाभावेऽपिवृत्तेः सावधिकत्वमस्त्येव । एवं साक्षात्कारो विलक्षण- विपयिताशालिज्ञानं विषयिताच सावधिकैवेति तत्र पञ्चम्यर्थान्वयेन सामञ्जस्यमिति वाच्यम्। यतो वृत्तेविपयितायाश्च स्वाधारविषयप्रतियोगिकत्वमेव नतु तदवधिकत्व- म् । तदवधिकत्वतत्पतियोगिकत्वयोर्वस्तुनोर्मेदात् । अन्यथा घटे वर्तते घटमवगा- हतइत्यत्र घटाद्वर्त्तते घटादवगाहनइनि प्रयोगस्यघटस्यापादानत्वेन दुर्वारत्वात् । एतएव प्रतियोगिताया अपादानत्वानात्मकतयाऽन्यादिशब्दयोगे प्रतियोगिवाचकपदात्पश्च- मी सूत्रान्तरेणानुशिष्टा। प्रतियोगित्वस्यापादानतारूपत्वे तद्वैयर्थ्यांपत्तेः । अथान्या- दिशब्दार्थभेदादेः क्रियात्वाभावेन कारकत्वासंभव इति मुनिः सूत्रान्तरं प्रणिनायेति चेत् । तत्कि तारादिघटककृत्यादेः क्रियात्वमनुमन्यते भवता । तस्मादत्र पञ्चम्युप- पादकं सूत्रान्तरमनुसतव्यमिति. गुणो द्रव्याद्भिन्न इत्यादी अन्यारादिति मुत्रेणैव पञ्चमी। अन्यपदस्यान्यार्थकपरत्वादिति बहवः । नचान्यपदेन तदर्थकविवक्षणे तत्समानार्थकेतरपदोपादानवैयर्थम् । अन्येतरपदयोरेकस्यान्योन्याभावविशिष्टार्थ- परत्वात् अपरस्य पृथक्त्वरूपगुणविशिष्टार्थपरतया सार्यक्यात् । पृथग्विनेत्यादि- सूत्रे पृधपदोपादानं तद्योगे वैकल्पिकतृतीयोपपत्यर्थम् । वस्तुतस्तत्र पृथक्पद- मसाहित्यार्यक, नतु पृथक्त्व गुणवदर्थकम् । दुनोतिचन्द्रात्पृथगप्यनङ्ग इत्युदा हरणेऽसाहित्यस्यैव प्रतीतेः । अथ अन्यादिपदं नान्योन्याभावार्थकपदपरं, अपिनुपृथक्त्वरूपगुणविशिष्ठधर्फतथासति घटः पटो नेत्यादावपि नमः स्तदर्थकतया तद्योगे पञ्चम्यापत्तेः । नचान्यपदमन्योन्याभावविशिष्टार्थक- पदपरम् तस्यापि विशिष्टार्थवाचकत्वात् । नञ्पदंच न तथा तदुपस्थितार्थस्य तच्चाधारायधित्वमेवयाच्यमित्यभिप्रेत्याह वृत्तरिति । विषयनिरूपकन्वरूप विषयाधिस्यमेव विषयित्यमित्याह सावधिविधि । आधारप्रतियोगिकत्व- मेष वृत्तित्वं विषय प्रतियोगिकत्वमेय घ थिपयिन्यमित्याह यतोवृत्तेरिति गुणवदर्यम् पृथक्त्यगुणपदर्थकम् । धर्मपात्रवाचकत्वादिति तथाच ·२६१ सप्रकाशः नामान्तरार्थे भेदान्वयसंभवेन लायसेन तस्यधर्मपात्रवाच फलादिति वाच्यम् । द्रव्या दुगुणस्थमैदइत्यादौपञ्चमीनिहायभेदार्थकपदस वोपादेयत्वात् । अन्यादिपदस्थापि वाचविशेषणभेदार्थकत्वादियुक्तरीत्यासूबेऽन्येतरोभयपदोपादानसार्थकत्वासम्भवइ- तिचेन्न। अन्योन्याभाववाचकपदस्थपञ्चम्यनुपयोगित्वेद्रव्यादन्योगुणइत्यादौ रश्चम्य- नुपपत्ते गुणागै पृथक्त्वरूपगुणासंभवेनगन्योन्यभावस्यैान्यपदार्थत्वात् । अन्योन्या भावार्थकपदस्य पञ्चमीयोजकत्ये तत्र निपातानिरिक्तवविशेषणप्रवेशेनापि नव्योगे पश्चमीवारणसंभवात् । वस्तुतस्त्वन्योन्याभावोयमतियोगित्वरूपाथविवक्षायां पश्चमी नमपदोपस्थापिताभावस्य च प्रतियोगिता न विभत्तया योध्यते नवर्य प्रतियोगि- तपवाधेयत्वातिरिक्तविभक्त्यर्धान्वयस्य व्युत्पन्नवान्न चैत्रस्येत्यादौ पठ्याधर्थस्य नवर्धपतियोगित्वादतो न तद्योगे पञ्चमी । अथपृथक्त्वगुणानङ्गोकर्तृमीमांसकमते सूत्र अन्येतरपदयोरेकतरोपादानवैयय दुर्वारमुक्तरीत्या सार्थकलासंभवादिति चेन्न । तन्मतेऽप्येकपदस्य प्राधान्येनान्योन्याभाववाचकस्यापरपदस्य तद्विशिष्टवाचकस्य संग्राहकतया सार्थक्यात् । नव पटाद्भेद इत्यादी क्रियायोगादपादानपञ्चम्येव । धातू- पस्थाप्यपदार्थप्रतियोगिनाया अपादानतारूपत्वे घटे वर्ततइत्यादौ पञ्चमीप्रयोगम्य परत्वेनाधिकरणसतम्यादिना वाधादेवानवकाशात् । अभावीयविलक्षणप्रतियोगि- ताया एव वा तथात्वात् । घटादन्यत्वमित्यादौ चापादानत्यासंभवेऽप्यन्यपदयोगेने पञ्चमी । तत्रान्यपदाद्विशे पणतया भासमानभेद एव प म्यर्थान्वयोपगमात् नतु भावमत्ययात्माधान्येन भासमाने तस्मिन् पदार्थैकदेशेऽपि ससंवन्धिके प्रतियोगि- संबन्धान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति वाच्यम् । प्राधान्येन भावप्रत्ययाद्भासमानेऽ प्यन्यत्वे घटादिपतियोगिकत्वान्वयविवक्षया घटादन्यत्वमिनि प्रयोगात्तनिर्वाहायै- वान्येतरपदद्वयोपादानम् । 'अथवा ध्रुवमपाये इत्यत्रावधित्वमेव विवक्षितं नतु मान- योगित्वमुभयानुगतरूपाभावादितिपटानेद इत्यादौ पञ्चम्युपपत्येऽन्योन्याभावार्थक TriHT.

·व्युत्पत्तिवादः पदोपादानम् । वस्तुतोऽन्येतरपदं स्वरूपपरमेव । अर्थपरत्वे घटादन्य इतिवद्घटादेक इतिपयोगापत्तेः। यद्यपदस्यान्यवरूपेण नान्यार्यकता-पितु समभिव्याहृतान्यत्वोप- लक्षिते वस्तुनि बुद्धिविषयतावच्छेदकपटवादिनैव । चैत्रएकमानयति मैत्रश्चापर-' मित्यादौ घटत्वपटत्वादिनैवानयनकर्मतादिपतोते तु पथ्घटान्यत्वादिना । अन्यत्वा न्वयिमतियोगिवाचकपदाममभिव्याहारात्। अन्यथा तद्योगे पञ्चम्या असाधुन्वेऽपि घटस्यैकइति प्रतियोगिनि पप्ठ्यापत्तेरित्युच्यते तदाप्यन्यार्थकतदादिपदयोगे पञ्च- मी प्रयोगापच्याऽर्थग्रहणासंभव इति। तथाच पटाद्भिन्न घटाद्भिद्यतइत्यादौ पञ्चमीनि- हिाय तत्रापादानत्वमेव कथं चिदुपपादनीयम । तथाहि। भिदधानोर्नान्योन्यापा. वोऽर्थो घटाद्भिननि पट इति पयोगापत्तेःभिद्यते पट इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेश्व,कतरि यगात्मनेपदासंभवात् अंदेवादिकत्वात परस्मैपदित्वाच्च श्यन्कात्मनेपदयोरनवका- शात्। अकर्मकधातुयोगे कर्मक विवक्षाया अप्ययोगा। कस्यचिदकर्मकस्य योगेण्या- तविणव कर्मकरीत्वस्योपपादनीयत्वात् अन्योन्याभावस्याजन्यतया तदर्थकधातोण्य- र्थान्तर्भावस्य दुष्करत्वात् ।भिद्यते कुमूल इत्यादी भिदेविदारणार्थकत्वेन सकर्मकतया फर्मकत्वमभवात् । अतोऽन्यन्येन ज्ञापनं भिद्धातोरयः । ज्ञापन ज्ञानविषयताप्रयो. जव्याप्तिपक्षधर्मता नदाश्रयोऽसाधारणधर्म एव मिटाक्याभेदक उच्यते । अन्यत्वमकारकानुमितिविपयतारूपयात्वर्यतावच्छेदकफलाश्रयो भिटाफर्मतया भेयः गिपदादन्यदन्यस्कारकादपीत्यभियुक्तोयतेरितिभावः । अन्येतर पदोपादानमिति तथाच न भेदार्थ कपदपरम अपरश्च भेदविशिष्ठार्यकपरपरमिति । अर्थग्रहणा- सम्भाइति स्थाभिमाययोधकतदादिपदममभिध्याहारस्थले चेप्रस्त पश्यनोत्यादी चैधादिपदोसर पञ्चम्याग्तरितिभाषः । अन्योन्याभाषार्थकत्ये व्यापारायाचक नयामकम्येन फर्मणि लकारासम्भधाश भियनेपटइति । ननु कर्तर्ययाय कुतो न प्रयोग इत्यत आह कर्नरीति। नमकर्मधातीरपि फर्मफर्तरिप्रयोग दर्शनावशापितोन तथेत्याशकांपग्विाति कस्यनिदकर्मकस्येति । भिदावा- दिति तपाथ पटायघटारपटंपिनसोप्यादिवाक्यनेय ध्रुषमपाये पारामिति महि प्रतियोग्यथध्ययनरत्यमेवापादानम्यमगत्या विषक्षणीयम् माधोयः ·कर्तुः क्रियानुकूलव्यापारयोः। इति पश्चमी प्रकाशः ॥ एपंच पृषियी इतरभ्यो भिद्यते इत्यादौ पृधिव्यादेः कतैव न केवल कर्तृता । अन्योन्याण साध्ये सर्वतान्त्रिकाणां ताशपतिज्ञालिखने केपांचिदनवधानेन । प्रतिज्ञास्यवहयादि वहयादिज्ञानविषयतार्थकम् हेत्वषयवस्थपञ्चम्याज्ञाप्यत्वं नार्थोऽपितु प्रयोज्यत्ववेति मणिकारादिमतानुसारेणैच कोचिदिति सूक्ष्मविवेच. नेचतुराः । अर्जुनः क्रोशालथं विध्यति अद्यभुक्त्वा द्वथहाभोक्ता इत्यारी सप्तमीपञ्चम्यौकारकमध्ये इतिपञ्चमी प्रकृत्यर्थयोरध्वकालयो. कारकद्वयव्यवधाय- कतामभिधत्ते तथाच स्वाधिष्ठितदेशानन्तरकोणात्मकाध्यभागानन्तरदेशस्यं विध्य- स्पर्जुनइत्यादि प्रथमस्थले बोधः । समभिव्याहताधिष्ठितदेशानन्तर्य विशेषणतया मकृत्यर्यान्वयि, विशेष्यतया प्रकृत्यर्थान्वयि चानन्तरदशस्थत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वीयै- कार्यान्वितापरपदार्यान्वितापरस्वार्थबोधकत्वमप्यत्र व्युत्पत्तिवैचित्र्यादेपदस्य स्वी- क्रियते भोजनकृत्यधिकरणदिवसानन्तर यहान-तदिनचिभोजनकृतिमानयमि- त्याकारकबोधश्चरमस्थले।कारकपदेनक्रियानुकलव्यापाररूपकारकपदार्थताच्छेदकस्या- पिविवक्षितत्वात् एकक्रियानुकूल कृत्यायनः प्रकृत्याधिकरणकालानन्तरकाली- नत्वस्य प्रकृत्य विशेपणीभवदपर क्रियानुकूलकृत्यधिकरणकालानन्तस्यच बोधक- स्वेऽपि पञ्चम्युपपत्तिः । कारकद्यमध्यातिताचात्र कालस्य नोपपद्यते करैक्यात् । अतएवोक्तम् कर्तशवयोर्मध्य चायं काल इति ॥ इति पञ्चमी ॥ साध्यकन्यले पृथियो इतरेभ्यो भिद्यते इति प्रतिज्ञानुपपत्ति: उपदर्शितरीत्या उक्तयाक्येन पृथिव्यामितरभेदाप्रतीतेरत आह अन्यान्याभायंसाध्य इति । अन- वधानेनेति ये प्रतिज्ञापटकमाध्यबोधकपद सायपरमेव हेतुपञ्चम्या झाप्य स्वमेयार्थः तेषाम्मते पृथियी इतरेभ्योभियते इत्यस्य भेदसाध्यकप्रतिज्ञात्वं दुरुप पादमितिभावः । मणिकारमतानुसारेणैवति प्रतिज्ञत्यनुपज्यते मणिकारमतानु सारेणोक्तयाक्यात इतग्भेदानुमितिविषयतावता पृथिषीतिबोधजननात् तन्मता- नुमारिणां न प्रमाद इति भाव.। पञ्चम्या अर्थव्यमाह सभिव्याहृनेत्यादिना । पञ्चम्युपपत्तिरित्यने- कारकपदेनेति सूत्रघट केतिशेषः । विवक्षितत्वादिति नान्यांत प्रथमोदाहरणे अर्जुनरूपकतकारक लक्ष्यरूपकर्म- फारकयोर्मध्ये क्राशस्य विद्यमानत्यातवाचकशब्दात्पञ्चमी युका द्वितीयोदाह- कालपष नास्तीति रणेतु इदमर्थकर्तृकारकस्यहरूपाधिकरणकारकयामध्ये कथपञ्चमीत्यत आह कारकपदेनेति तथा चोक्तव्यापारद्वयमएि लक्षणया सूक्षस्थ कारक पदार्थाऽमोनानुपपत्तिः। एकक्रियेति भुक्त्यापदप्रतिपाद्य भोजन क्रियेत्य- साम्बशिधार्पणमस्तु ननु ·व्युत्पत्तिवादः संबन्धविवक्षायां कारकविभक्त्यमसक्तेः शेषे पष्ठीत्यनेन चैत्रस्येदमित्यादौ पष्ठी विधीयते । चैत्रस्य द्रव्यमित्यादौ स्वत्वस्य, चत्रस्य स्वं, घस्य कारणं चैत्रस्य इस्तः, इत्यादौ प्रतीयमानानां निरुपितत्वावयवत्वादीनां संवन्धत्वेनैव पप्ट्यर्थता नतु विशिष्य स्वत्वत्वादिना शत्त यानन्त्यप्रसङ्गात् । संयोगादि संबन्धसयेऽपि चैत्रस्य नेदं वास इत्यादी स्वत्वादिसंबन्धविशेषवो धतात्पर्येण यत्र नत्र प्रयुज्यते तत्रविशेषरूपेण पठया लक्षणैव । सुवि- भक्तौन लक्षणेतिमवादस्यानुशासनासचे एकविभक्तयर्थ ऽपरविभक्तेन लक्षणे- त्येतत्परत्वात् । अतएव च कृयोगापि हि पष्ठी संवन्धत्वेनैव वोधयतीति मिश्राः । इत्यमेव च संवन्धत्वन कस्वादिविवक्षया मातुः स्मृतमित्यादावधीगत्यनुशास: नस्य नियमपरतया सार्थक्योपपादनं वृत्तिकृतामुपपद्यते । संबन्धलविशिष्टसंवन्ध- विवक्षायां शेषे पष्ठीत्यस्य पष्टयविधायकत्वे तादृशानुशासनस्य विधित्वमेव स्यात् अतएव च “ आम शूदस्य पक्वान्न पक्मुच्छिष्टमुच्यत" इत्यत्र पक्कमित्यनुपज्य- मानायाः पष्टयाः विन्यत्वेन कर्तृत्वमा न तु स्वत्वम् । शूद्रक कपात्सो चरु- होमानुपपत्तरिति नवीनस्मार्त्तानां मतमप्युपपद्यते । नच तत्र कृयागा पठी कर्तृत्व स्येनव बोधयतीति वाच्यम् । निष्ठायोगे तस्या निषेधात् । अतएव " नानिस्तृप्यति काष्ठानां न पुंसां वामलोचना " इ.यादी करणत्वादेः संवन्धत्वन विवक्षया पष्ट- युपपतिः तृतीयादिविधिविपयतया विशेषरूपेण करणत्वादिसंवन्धविवक्षायां यः नुपपनेः। अथ संवन्धत्वेन संबन्धस्य पष्ठीवाच्यत्व पुरुषस्य दण्ड इत्यादौ दण्डस्य पुरुष इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात्। एवं दण्डी पुरुषो रूपवान् घट इत्यादिवदण्ड रूपादे अनुशामनासच्चे इति अनुशासनसत्वेतु पशुनारुद्रयजते इत्यादी कर्मत्वे • तृतीयाया. सम्प्रदानत्वं द्वितीयायाम लक्षणाया इष्टरमैतिभाव. । एकविभक्त्यर्थे इति अतएव चागच्छत्तीत्यादौ प्रथमादेन द्वितीयार्थ कर्मन्ये लक्षणाऽतो न तत्र चर कमफगमन प्रतीति । एतत्परत्वादिति तथा चानुशासनविरद्देऽपि स्वत्यादे. विभागात रायंत्यविरहेण पट्या. स्वत्यत्वेनरूपेण स्वत्व लक्षणायां बाधकामा श इति भायः। अतएव सम्बन्धस्वरूपेण सम्यन्ये पस्या. शक्तरुपगमा देवा योगापि कटंकर्मणो. फ्तोतिप्रनिहितापि । सम्बन्धनवति नतुफतूर - स्पफमस्यायादिरूपेणे य. घटमंयुक्तेऽपिरुपि दे कुपिन्द पटस्यफर्ता नघटस्ये. स्यादी फमम्यस्येन फर्मत्यभानं तु लक्षणयंय सम्पादनीयम् कतृफर्मणोः कृती. तिम् तु नसममभिम्याहारस्याटीयनिरुदलक्षणासम्पादकमतीन व्यर्थमित्यवधेयम्। अनुपपनरिति सदस्यस्या पळपा, पयार्यकत्येनु होमसाधनीभूत चद्रव्यस्य ·पक्षितमतो न दोषः शक्यानन्त्यमसमादिति क्षत्रियत्य शून्यत्षे रथगामित्व समकाः . पुरुषपटाद्यनाधारत्वेऽपि पुरुषी दण्डो घटवद्रूपमित्यादिः प्रयोगो दुर्वारः, वदत्रा- स्वीत्पर्य इव तदस्पेत्यर्थं मतुपो विधानात् । दण्डरूपादिपदोचरपष्टया चैत्रघटादि- निष्टतदर्थसंवन्धपपिपादने तदुत्तरमत्वर्थीयत्य प्रसंगादिति चेत् । विशिष्य कपा- चित्संपन्धानां पष्ठद्यर्थतोपगमेऽपि घटस्य रूपमित्यादिप्रयोगानुरोधेन समवेतत्वादः पष्टपर्थताया आवश्यकत्वेन हस्तस्य चैत्रः, चैत्रवान हस्तः शाखाया वृक्षः वृक्षवती शाखेति फर्य न प्रयुज्यते पूर्वप्रयोगाभावादिति चेचुल्यम् । नराणां क्षत्रियः शूरो नरेषु वा, अध्वगानां रथगामिनः शीघ्तरा अवगेषु वा गवां कृष्णा संपन्नक्षीरा गोषु येत्यादौ यतथ निर्धारणमित्यनेन पष्ठीसप्तम्यौ विधीयेते, तदर्थय जात्यादि- विशेषणविशिएपद्धविच्छिन्नस्य वाशविशेषणशून्यतद्धर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्व- विशिष्टविधेयवचया मतिमादनं तद्धविच्छिन्नार्थकपदात्पष्ठीसतम्याविति । प्रकृतेच क्षत्रियत्वादिविशेषणविशिष्टे नरादौ तच्छ्न्यनरादिन्यात्तत्वेन शौर्य विशेषादिरूप- विधेयवोधोऽभिमत इति नरादिपदात्पष्ठी। नरेभ्यो राक्षसाः शूरतमा इत्यादौ राक्षसत्वादिविशेषणविशिष्टे तच्छ्न्यनरादिव्याचशूरतमत्वविवक्षायामपि न निरुक्त निरिणं राक्षसत्वादिविशिष्टस्यनरत्वादिसामान्यधर्मानवच्छिन्नत्वात् नराणां कत्रियः शूरतम इत्यादौ क्षत्रियादिनिष्ठशूरतमत्वादौ नरादिसामान्यव्याहत्तत्ववाघाव शून्यत्त्वान्त व्याहत्यविशेषणम् । तदर्माश्रययत्किंचिद्व्याहत्त्वविवक्षणे द्रव्येषु पटो गन्धवानित्यपि स्यात्, गन्धा देर्यत्किंचिद्व्यव्यक्तिव्याश्चत्वात् । तादृशविशेप पशून्यसामान्यव्यात्तत्वनिवेशे नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादावेव तदसंभवः । यतमत्वादेः क्षत्रियत्वादिशून्यराक्षसायव्यावृत्तत्वादतस्तद्धर्मावच्छिन्नेति ॥ अथ विधेये जात्यादिविशेषणशून्यसाधारणधर्मावच्छिन्नान्वितं व्याहत्तत्वं साधारणधर्मा- वच्छिन्नवाचकपदोत्तरपष्ठयादेरेवार्थों वाच्यः । तावता च नरत्वादिरूपसाधारण- धर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्वस्यैव लाभःसंभवति ननु क्षत्रियत्वादिशून्यत्वविशेपितनरादि- व्याहत्तत्वस्य प्रकृत्यर्थे नरादौ तादृशविशेषणशून्यत्ववोधकाभावात् नच पठया एवं तदप्यर्थः शत्त्यानन्त्यमसङ्गात् । नच भेद एवं पार्थः तत्रच क्षत्रियादिपदार्थस्य शूद्रफतृकपाकाभावेनो । अतस्तद्धर्मावच्छिन्नेतीति तथाच तद्धर्मावछिन्नध्यावृत्तत्यपदेम तद्धर्मव्यापकभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं यि च्छिष्टत्वा. प्राह्मण कर्तृकपाककर्मीभूतस्य तद्धोमानुपपत्तिरितिभावः भाषान्न ·व्युत्पत्तिवादः प्रतियोगित्वेनान्वयात् क्षत्रियान्यनरादिव्यावृत्तवलाभः शक्तिभेदं विनैवेति वाच्यम। एवमपि संख्यातिरिक्तविभत्ययस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानमिति व्युत्पत्तिविरो- धापरिहारान् । नरेषु क्षत्रियाणामेव शौर्यमित्यादौ क्षत्रियादेविभक्त्यर्थविशेषणतयो- पस्थितस्य भेदे विशेषणतया भानोपगमे व्युत्पत्यन्तविरोधाच्च । अस्तु लक्षणया नरादिपदादेव क्षत्रियान्यनरत्वादिविशेषरूपेणोपस्थितिरिति चेत् । अस्तु । व्याट- तत्वं किं तावत् कुत्र वा तदन्वयः । व्यावृत्तत्वं तदत्तित्वम्, शूरतमादिपदोपस्था- पिते ध* तदन्वय इति चेन्न । पदार्थतावच्छेदकैन पदार्थान्तरानन्वयात् । पदार्थानां जानिमति सत्तेत्यादौ जातिमदन्यपदार्थवृत्तित्वसामान्याभावस्य सत्तादौ बाधित- त्वात् । तादृशपदार्थसमवेतत्वाद्यभावस्य धापसिद्धेयात्तिवोधासंभवाच्च । एवं द्रव्येषु कम्युग्रीवादिमान् घट इत्यादी घटत्वादिधर्मस्यान्वयितावच्छेदकरूपेणा- नुपस्थितत्त्वात्तत्र च्यात्तत्वान्वयवोधो दुर्घट इति । भत्र केचित् नराणां क्षत्रियः शूर इत्यादी क्षत्रिय इव लक्षणया क्षत्रियान्योऽपि क्षत्रियपदार्थः शूरपदस्यापि शूर इव तदन्योऽप्यर्थःपष्टर्योऽभेदः क्षत्रिये तदन्यस्मिंचान्वेति, तथा च नराभिन्नः क्षत्रिय शूरो, नराभिनक्षत्रियान्यो न शूर इत्यर्थः । नराणां क्षत्रियेषु शौर्यमित्यत्रापि क्षत्रियपदं मावदुभयार्थकम् । शौर्यपदं च तत्तदत्यन्ताभावार्थकम् । तथाच नरा- भिन्नक्षत्रिये शौर्य तदन्यस्मिस्तदभाव इतियोधः । उद्देश्यविधेययोर्याशसंवन्धी भावान्वयवोधे भासते तत्संवन्धावच्छिन्नविधेयाभावः उद्देश्यवाचकविधेयवाचकपद. योग्यधिकरण्यस्थले विधेयपदलक्ष्याः तयोः समानाधिकरण्यस्थले तु विधेयधर्मि- भिन्न इति सामान्यतो व्युत्पत्चिरित्याहुस्तन्न । 'तथासति' तस्मै पुरुषोत्तमाय शन्याये एपमेय तप तपापीत्यनन्त शकिप्रसनोयोध्यः । भेदएवेति तथाच भेदः स्यमयण्ट धर्म एप शपयतापच्छेदफो नतु तत्तत्प्रतियोगितापच्छेदफादिघटितो ऽती न शापानन्त्यम् एषच भेदेव्यावृत्तत्वच शक्तित्रयमेधागो करणीयमिति । 'उद्देश्यविधेययोरिति भयमाशयः पदार्यानां जातिमति सत्तेत्यादौ येयधि. करण्यस्थले उपदशितरीत्या पदार्थाभिन्नजातिमतिसत्तातदन्यस्मिन् सत्ताभाय: इति पोधादुद्देश्यविधेययोः । जातिमत्सत्तयोः समयाय सम्बन्धमानातसम- पायसम्यग्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्ताऽभाघोडप्यजहरस्थार्थलक्षणया पदेनयोध्यते पदार्थेषु जातिमान सत्तावानियादी समानाधि. फरण्यस्थलनु पायांभिानजातिमानसत्तायान् पदाभिनजातिमद्धिम्नो म सतापानिति योधात सप्तायत् पदेनोक्तवृष्या मत्तायद्भिन्नी चोध्यते । Rस्मपुरुषोषपाति र तस्मै उत्तमायेति रियते उपदशितरीत्या तत्पदार्ययो:

·व्युत्पन्न त्वमित्युक्तिरपि न सम्भवतीत्येतदाविः कत्तुश्चेतमिति विशेषणपदमु. समकाशा नम इत्यत्र तत्पदार्थतदन्ययोरेख पुरुपपदार्थाभेदविवक्षणे उत्तमपदेनासामात्समा- सामसक्तेन निर्धारणइति निषेधाश्रयणेन प्रकाशकृतां पष्ठीसमासखण्डनानौचित्य- मसात् । एवं नरेपु शूरस्य क्षत्रियस्येदं राज्यमित्यादौ शूपदार्याशान्वितक्षत्रिय- पदार्थक्षत्रियान्यस्य पष्टपर्थसंबन्धादौ नान्वयः किंतु शूरान्वयिक्षत्रियादेरन्वय इत्ये- तन्नोपपद्यते । श्वेतं सैन्धवं भुङ्क इत्यादौ कर्मतादिविशेषणतया लवणादियुद्धा मुख्यविशेष्यतयाऽश्वादेरभानादेकपदोपस्थापितयोईयोस्तत्मकृतिकविभत्त्यर्षे एकस्प विशेषणतयाऽपरस्य तदविशेषणतया भानस्याव्युत्पन्नत्वात् । एवं द्रव्येषु क्षितिपा- पसी रसवती इत्यादौ क्षितिजलोभयत्वाधवच्छिन्नभिन्न रसवदायन्यत्वबोधो न संभवति । रसादिमत्यपि प्रत्येकमुभयत्वावरिउन्नमेदसत्वात् । नापि मत्येकभदा- वच्छिन्ने तथैव वाधात् । नाप्येकभेदविशिष्टापरभेदावच्छिन्ने एकपदस्य तादृश- भेदावच्छिन्नलक्षकत्वे परपदार्थ रसवदायन्यरूपविधेयानन्वयात् । इन्घटकक- पदार्थमा विधेयान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । नापि पदाभ्यां लक्षणया तत्तद्भिन्नोप- स्थित अमेदेनकभिन्नान्विते अपरभिन्ने तथापि पदार्यदये विधयान्वयानुपपाद- नात् । इन्टे समस्यमानपदार्थानां परस्परमनन्वयादित्यपि चिन्त्यम् । यत्त नराणां रः क्षत्रिय इत्यादी श्रत्वान्वयी अभेदः पष्ठ्यर्थः । नराभिन्नशूरत्वाद्यवच्छेदेन क्षत्रियाभेदाद्यन्वयः । एवंच क्षत्रियान्ये नरेऽर्थतः शौर्यव्यवच्छेदलाभ इति । तद- त्यन्तमसत् । नराणां क्षत्रिये शौर्यमित्यादौ, क्षत्रियाणां कर्णः प्रचुरं ददातीत्यादी चानिर्वाहाद । इदं तु तत्त्वम् निर्धारणविभक्तेावृत्तत्वमेवार्थः । व्यावृत्तवं चा- मेदान्वयिविधेयसमभिव्याहारस्थलेऽन्योन्याभावप्रतियोगित्वम् । भेदान्वयिस्थले चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् तस्यच विधेयतावच्छेदकावच्छेदेनान्वयः । अतो न द्वि- वाद्यवच्छिन्नाभावमादायातिप्रसङ्गः । अभावे च प्रकृत्यर्थस्य नरादेः क्षत्रियत्वादि- तत्तदन्ययोः पुरुषस्याभेदेनान्वयस्तत्पदार्थयोश्चोत्तमतदन्ययोरन्वय इत्येवोपग- न्तव्यमेषञ्च पुरुषपदार्थोत्तमपदार्थयोरत्ययविरहेण पुरुषपदोत्तमपदयोः सामर्थ्य पिरदादेव समासाप्राप्ती ननिर्धारणे इत्यनेन समासनिषेधाभिधानप्रकाशा मनुपपन्नमितिभावः। शूरपदार्थति शूरपदलल्यार्थत्यर्थः । अनुपपत्तो हेतुमा श्वेतसैन्धवमित्यादिना पदार्थान्तर विशेष्यता नापन्नप्रकृत्यर्थ स्थल एवोका पात्तना अनिर्वाहादिति अभेदान्ययस्य बाधितत्यादितिभायः। इतिषष्ठीप्रकाशः। ताम्यशिधार्पणमस्तु ·, २६८ व्युत्पत्तियादः रूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नभेदविशिष्टमकृत्यर्थतावच्छेदकन रत्वादिष्यापकाधिकर- णतानिरूपितापेयतासंबन्धेनान्वयः । एतावतैव जात्यादिरूपविशेपणशून्यमकृत्य- धनरादिसामान्यव्यावृत्तेविधेयधर्म लाभः । द्रव्याणां क्षितिपाथसी रसवती इत्यादौ भेदद्वयादिविशिष्टदव्यत्वादिव्यापकतैव संवन्धः । विधेयस्य शुरतमादेनिरिणविभ- क्तिप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्वादिविशिष्टतादात्म्यादिरेव संवन्धतया भासते अतो नराणां राक्षसः शूर इत्यादे पत्तिः । अन्यत्स्वयमूह्यम् ॥ इति षष्ठी ॥ अधारसप्तम्या भाषेयलमर्थः, तस्य क्रियायामन्वयः। आधाराधेयभावश्च न संयोगादिरूपसंबन्धात्मकः । कुण्डादिसंयोगिनो वदरादेरपि कुण्डाधारताप्रस: ङ्गात् । अपि तु पदार्थान्तरमेव । सच संबन्धविशेषावच्छिन्नः संयोगेनाधिकरणं समवायनाधिकरणमित्यादिव्यवहारात् । अथ वोक्ताऽतिप्रसङ्गमिया संयोगेनाधार• त्वमेवातिरिक्तम् । समवायसंवन्धावच्छिन्नं च तत् समवायरूपमेव । नच संयोगवत् समवायस्यापि संवन्धत्वेन द्विष्ठतया रूपादेरपि पटायधिकरणताप्रसङ्गः । तथासति तुल्ययुक्त्याधिकरणत्वस्यापि द्विष्टतया तादृशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । यदि चापा रताया आधारेऽनुयोगित्वं संवन्ध आधेये च प्रतियोगित्वमिति संवन्धवलक्षण्या- नातिप्रसङ्गः आधारतानुयोगिताया एवाधारव्यवहारप्रयोजकत्वादित्युच्यते, तदा समवायस्यापि तद्वैलक्षण्येनातिप्रसङ्गवारणादतिरिक्ताधारतायां मानाभावात् । स्पर्शा. द्याधारवायादेख्पाद्याधारतावारणायाधेयभेदेनाधारत्वमतिरिक्तमिति न सत् । आ. धेयभेदभिन्नाधिकरणतानामतिरिक्तसमवायस्य च कल्पनामपेक्ष्याऽऽधेयभेदेन समवा यभेदस्यैवोपगन्तुमुचितत्वात् । अथ संयोगेनाधिकरणत्वमपि संयोगरूपमस्तु । कुण्ड- आधेयत्वमिति आधारत्वस्य समम्यर्थस्वेतु भूतले न घट इत्यादौ निरूप- कत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक पवाधिकरणत्वाभावोबोधनीय.. पुष्यनियामक सम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपक्षे न सम्भवतोतिभावः आधारतामसगादिति संयोगस्य समधायेनोभयत्र सवादितिभाव' । आधारव- मेवातिरिक्तमिति अयमाशयः सम्बन्धान्तरस्य विशिष्टवुद्धयनुरोधेनैव कल्पनीय- त्येऽपि संयोगस्य न तयात्व तस्य प्रत्यक्षप्रमाणेन विष्ठतया सिद्धस्यैव सम्ब. म्वत्पात्पषश्च सयोगस्याधारत्यरूपत्वे उकातिप्रसङ्गोदुर्धारपव उक्ताधिकरणत्यस्य तु पिशिटयुद्धमनुरोधेनय फल्पनीयतया यय विशिष्टप्रतीतिस्तत्रय कल्पनादतोन दोप' तुल्ययुक्त्येति सम्बन्धत्येनेत्यर्थः । आधेयमेदभिन्नेति ·धिकरणत्वं प्रदर्शित शब्दशको । फघटितेति स्वाभयकर्णाश्रयत्यसम्बन्धे रूपत्वेन नीलस्याधिकरण स्फरिकमित्यादि प्रयोगापत्तेः, इत्यादिना भिन्नमेव- सप्रकाशः २६९ बदरादिसंयोगानां कुण्डादिकमनुयोगि न तु वदरादिकमिति नातिमसः । न चैव- मपि कुण्डादे कृण्डादिनि संयोगानुयोगितया कुण्डाधारतापत्तिः । वाशसंयोगस्प कुण्डादिनिष्ठत्वेऽपि तत्मलियोगिकत्वानुपगमात्तत्प्रतियोगिकसंबन्धानुयोगिताया एव तदाधारव्यवहारमयोजकत्वात् । नचासी संयोगो वदरादौ कुण्डविशिष्टयुद्धि- भयोजकतयोभयानुयोगिकएकएवमुभयप्रतियोगिकोऽपीति चदरादौकुण्डाद्याधा. रत्वंदुरिमिति वाच्यम् । आधेये संयोगेनाधिकरणविशिष्टयुद्धेरमामाणिकत्वात्, कुण्डे बदरमित्यादिविशिष्टयुद्धौ संयोगप्रतियोगिताया एव संवन्धत्वाद । पटे रूपमित्यादी समवायप्रतियोगितावत्। अन्यथा तादृशविशिष्टयुद्धिवलापादावपि पादिसमवायानुयोगितामसङ्गादितिचेन्माभूत्तत्संवन्धावच्छिन्नाधारत्वमप्यतिरिक्तम्। पतु तत्पतनमतिबन्धकासंयोगवश्वं तदाधारत्वं कुण्डादिपतनमतिबन्धकसंयोगवावं च न वदरादौ तत्संयोगसत्वेऽपि तस्य पतनादिति । तदसत् । यस्य पतनममसिद तदाधारत्वासंग्रहात् । स्वस्मिन्स्वपतनप्रतिवन्धकसंयोगसत्वेन स्वस्यापि स्वाधारता- मसहाय । स्वान्यत्वे सति स्वनिष्ठपतनानुत्पादकमयोजकसंयोगवच तदिति चेन्न । एतदनुपस्थितावप्यधिकरणव्यवहारादित्यकम् । अथाधारसप्तम्या आयतार्थकत्वे भूतले वर्तते घट इत्यादी धात्वर्थस्य वृत्तेराधेयवारूपत्वेन तत्र भूतलायाधेयत्वाभावे- नायोग्यताप्रसङ्ग इति इन्न तत्र निरूपकत्वस्यैवाधारतारूपत्वेन निरूप्यत्वस्यैव सप्त- म्यर्यत्वात् । भूतलादिनिरूप्यत्वस्य च घटादिनिष्ठत्ताववाधात् । अतएव इति- हेतुस्तदुद्भवइत्यादौ हेतो हेतुतायां चोद्भवपदार्थोत्पत्तिवृत्तित्वाभावेऽपि हेतुतायामु- त्पत्तिनिरूपितत्वसत्वेन सप्तम्युपपत्तिः। अथवा वृद्धातोरपि आधारत्वमेवार्थस्तन्नि- रूपकत्वमेव घटादेस्लत्कर्तृत्वम् । एवंच तादृशधात्वर्थे भूतलायधिकरणकत्व मेव सप्तम्यन्तेन वोध्यते तत्र तदवाधाव । अथाधारसप्तम्या क्रियायां प्रकृत्यर्थी- धिकरणकत्वं यदि वोध्यते तदा चैत्रे चैत्रो गच्छतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । तत्र धात्व- र्थस्य स्पन्दादेः कादिवृत्तिवान् । भुवि गच्छतीत्यादिच न स्यात् । चैत्रनिष्ठक्रि- याया भुवि वाधादिति चेन्न । तत्र कपटितपरम्परासंबन्धावच्छिन्नाधारताया एव सप्तम्यर्थत्वेन सर्वसाममस्यात् । परम्परासंबन्धस्यापि मतीतिवलेन कचिदाधा- लाघवादेकमेवोचितम् जगदीशतर्कालद्वारस्तु नचैकधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्व ·२७० व्युत्पत्तियादा राधेयभावनियामकत्वोपगमात् । अवच्छेद्यताविशेषोऽप्याधारसप्तम्यर्थः। यथा वीणा- यां शब्दः, दृक्षाग्रे कपिसंयोग इत्यादौ, एषु कारकतानिहाय भवतीत्यध्याहार, अथवा सप्तम्यधिकरणेचेति चकारेणाकारकाधारवाचिनोऽपि सप्तमी, अतएव साध्यवद्भिन्नसाध्याभाववदवृत्तित्वमित्यत्र साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभाव इति स- प्तमीतत्पुरुषेण व्याख्यानं संगच्छते तत्र क्रियाध्याहारे सापेक्षतयाऽसामर्थ्येन स- मासानुपपत्तेः । चर्मणि दीपिनमित्यादौ निमित्ताकर्मयोगइत्यनेन सप्तमीप्रकृत्य- थंच देईननादि क्रियानिमित्तत्वं बोधयति । निमित्तत्वं च न कारणत्वम् । चर्मा- देंहननादिक्रियाकारणत्वे मानाभावात् । पूर्ववर्तित्वेऽपि इच्छाकत्यादिना अन्य- थासिद्धत्वात् । अपितु क्रियाजनिका या विनियोज्यत्वेनेच्छा तद्विपयत्वं स्वविष- यकताशेच्छाधीनत्वमेव तत्र क्रियान्वयी सप्तम्यर्थः तदेवदेशविपयितायां निरू- पकत्वेन प्रकृत्यर्थान्वयः। चर्मादेर्यात्यव्याघ्रादेः संवन्धश्च न सप्तम्यर्थः अपितु सप्तम्याः साधुत्वे स्वरूपसन्नपेक्षितः ॥ गोषु दुह्यमानासु गत इत्यादौ यस्य च भावेनेत्यनेन गवादिपदात्सप्तमी तत्समानाधिकरणदुह्यमानादिपदाच नीलं घटमा- नयेत्यादौ नीलादिपदाद्वितीयावद्विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमानविभक्तिकत्वनिय- माद । सप्तमीविधायकसूत्रे च भावपदं क्रियापरम् । तथाच यदिशेपणकदन्तार्थ- विशेषणतापनक्रियया क्रियान्तरस्य लक्षणं व्यावर्तनं तवाचकपदात्सप्तमीति त. दर्थः । उक्तस्थले गमनादिक्रियादोहनादिसमानकालीनत्वादिपुरस्कारेण वोध्यत- .. नेत्यर्थः स्वमत्रक्रिया । अपितुक्रियाजनिति गिरिधरोपाध्यायास्तु कर्मयोगे इत्यधर्मपद क्रियापरम् क्रियायोगेसति निमित्तवाचकात्सप्तमीत्यर्थः निमित्तश्च यत्प्राप्तीच्छाप्रयोज्यायाक्रिया यत्प्रयोजिकायायाक्रिया तदुभयम् तपाद्यचर्मणिद्वीपिन हन्तीत्यादौ तत्र सप्तम्या: प्राप्तीच्छै वार्यः तस्याः प्रयोज्यत्यसम्बन्धेन धात्वर्थेs- न्ययः तथा च चर्मप्राप्तीच्छाप्रयोज्यहननकर्तृत्व प्रतोयते एवमन्यत्रापि द्वितीयश्च अविधारजनीक्षये यदुदेतीत्यादी अत्र अविद्यारजनीक्षयार्थ यदुदेतीतियोधात तापय मनुकूलत्यरूप सतम्यर्थः तस्योदयन क्रियायामन्ययः इत्थश्च तापर्ये भयपनेनयसतीत्यादौ तृतीया मुक्तयेहरिभजतीत्यादौ चतुर्थी प्रतेप्तप्तमीचेति तिम्रो विभतयः फलिताः तत्र न परस्पर घायवाधकभाषः किंतु प्रयोक्तरि- छैय नियामिका एय सहकारित्य जनकत्य च निमित्तत्यम् तत्राय मुपरागेमाया- दित्यादी अत्र सप्तम्याः स्थजन्येष्टविशेष जनकत्यमयः स्नानेऽन्वेति द्वितीय गोषधेप्रायश्चित्तमित्यादी अप सप्तम्या जग्यस्यमर्थ. तस्य दुरितनाशकत्वरूप मायश्चित्तत्यस्यकदेशे दुरितेन्ययः एयमन्यमानुसंधेयमिति प्राहुः । यद्विशेषणे- ·न प्रयोगः । गमनादो लभ्यत इति तथाच दुद्यमानाभिन्नगोवृत्ति दोहनसमानका. २७१ सत्प्रकाश याभिमेता । अतो व्यावर्तकविशेषणपविष्टतादृशक्रियाया अपि व्यावतकतया तत्क- मांद्यमैदान्वयविशेष्यगवादिपदात्सप्तयो । अतस्तादृशसप्तम्याः समानकालीनत्वा- . दिकपात्रमयः। तत्र दुवायुपस्थापितदोहनादेनिरूपकत्वेनान्वयाहोहनसमानकाली- नलादिकं गमनादौ लभ्यतइति न युक्तम दुह्याद्युपस्थापितक्रियायाः कुदर्थविशेष- पणतयोपस्थितायाः समानकालीनत्वादिविशेपणत्वासंभवात् प्रकृत्यर्थगवादिनान- विवस्य सप्तम्या चोधनासंभवाच्च, किंतु समभिव्याहृतदोहनादिक्रियैव सप्तम्यर्थः तस्याश्चसमान कालीनत्वादिकं क्रियान्तरे संवन्धः । तत्र वर्तमानार्थककृत्समभि- व्याहारस्थले समानकालीनत्वं दोग्धव्यामुतगइत्यादि भविष्यदर्धकृस्थले प्राकाली- नत्वं दुग्धामुगतइत्यादावतीतार्थकृत्स्थले उत्तरकालीनत्वं संवन्धतया भासते पासि पोते तृपा शाम्यतीत्यादावतीतार्थककृत्समभिव्याहारा कार्यकारणभावोऽपि संबन्धन या भासत इत्यादिकमूहनीयम् । गुणान्यत्वे सति सत्चादित्यादौ सतीत्यनन्तरं सत इत्याध्याहार्यमन्यया लक्षणीयक्रियाभावेनोक्तसूत्राविपयतया सप्तम्यनुपपत्तेः । तत्र चारधातोरर्थ आधारता गुणान्यत्वाद्याधारतायाश्च सत्ताधारतायां तद्वनिष्ठत्व संब- धनया भासतइति चिन्तामणिकारोक्तसामानाधिकरण्यलाभनिर्वाहः । शयानेन चैत्रेण भुक्तमित्यादौ शयनभोजनादिक्रिययोः समानकालीनत्वभानेऽपि तत्र लट्- मत्ययेनैव समभिव्याहाराद्भोजनादिसमानकालीनत्वं शयनादिक्रियायां वोध्यतेऽतो न सप्तमी अन्यतस्तदनभिधानएवानभिहिताधिकारोयोक्तसूत्रेण सप्तमीविधा- नात् । इति सप्तमी। पपञ्च गोविशेषणीभूतकृदन्तार्थे दोहनकर्मरूपे विशेषणतापन्ना दोहन क्रिया गमनफ्रियां व्यावर्तयत्यतो गोपदात्सममी। कृदन्तार्थति कालार्थककृदन्तार्थत्यर्थः । तेन पुरुपेयुपाचकेषु व्रजतीतिनप्रयोगः दुपादानात् पुरुपेपुवृष्टचरेषु बजतीति लीनगमनाश्रयःप्रतीयते । विशेषणत्वासम्भवादितिएकत्र विशेषणतयोपस्थितस्या- विशेषणतयाऽन्ययस्याव्युत्पन्नत्वात् । ऊहनीयमिति तेन क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन दुष्टे परावरे इत्यादौ दर्शन कर्मक्षययोः कार्यकारणभा. प योधोनानुपपन्नः । सम्बन्धतयाभासते इति तथाच सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुणान्यत्वाधारताविशिष्टाधारतावत्सत्ताझाप्यमिति बोधः । सप्तमीविधानादिति । वस्तुयोऽध कर्तृतृतीयाया याधिकायाःसायादेव न सप्तमी ॥ इति सप्तमीप्रकाशः साम्वशिवार्पणमस्तु त्यादि न्यत्र 1 ·૨૭૨ व्युत्पतिवादः चैत्र त्वया भुज्यतामित्यादौ संवोधने चेति प्रथमा संबोधनमेवाह, तच्च वक्तुर- व्यवहितशब्दजन्यवोधाश्रयत्वेनेच्छा। प्रथमार्थताशेच्छाया विशेष्यतासंबन्धेनप्रकल्य- थविशेषणतया भानम् । अथ संवोध्यत्वज्ञानं विनापित्वया भुज्यतामित्यादिवाक्या- धीनस्य चैत्रादेवाक्यार्थबोधस्यभोजनादि मवृत्तेश्च निर्वाहान चैत्रेत्यादिप्रथमान्तपद- प्रयोगोऽनर्यकइतिचेन्न । संवोध्यतानुमापकासाधारणाभिभुख्यादिविरहे विशिष्यचे- प्रत्वायच्छिन्ने युष्मत्पदशक्तिग्रहनिर्वाहस्पैव तत्मयोजनत्वात् । चैत्रत्वायवच्छिन्नेसं- योध्यत्वग्रहं विना संबोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकयुष्मत्पदस्य वि. शिष्यचैत्रत्वाचवच्छिन्ने शक्तेनिश्चेतुमशक्यत्वान् । न चैवमपि यत्रानन्तरवाक्यं युष्पच्छन्दघटितं चैत्रात्र घटोऽस्तीत्यादौ तत्र संवोधनपदसार्थक्यं दुरुपपादमेवेति वा- च्यम् । तत्रापि तत्तद्वाक्ये स्वीयवाक्यार्थबोधार्थोचरितत्वरूपतात्पर्यनिश्चयार्थमेव त- स्पदप्रयोगात् । तादृशतात्पर्यनिश्चयं विना श्रुतादपि तत्तद्वाक्याच्चैत्रादेः शाब्दबोधा- संभवात् । चैत्रस्यावानयनादिवोधाय मैत्रस्यच लवणानयनादियोधायोच्चरितारसै- न्धवमानयेति वाक्याद्वैपरीत्येन चैत्रमैत्रयोस्तत्तद्वाक्यार्थयोधवारणाय तदीयतदर्थबोधे तदीयतदोधार्थीचरितसरूपतात्पर्यनिश्चयस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् संख्यातिरिक्तमुवः प्रकल्प विशेष्यतयैव भासत इति नियमे संख्याभेद- वत्संयोधनभेदोऽपि निवेशनीयः अतः संवोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेषणतया भानेऽपि न क्षतिः। संवोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव वा भानमुपेयम् । वस्तुतो नामार्थस्य भानमिति तथाच पत्कर्तृकभोनन कर्मोंदनविषयकः त्वयाभुज्य- तामितिघाफ्याधीनो यो वोधस्तदाश्रयत्वप्रकारक यतिछाषिषयश्चेत्र इति बोधः सम्बोधन पदार्थतापच्छेदकज्ञाने वाक्यार्थस्य विषयित्वसम्बन्धे. नान्षयात् ॥ यत्र चैत्रस्य सम्मुसस्थितपवयक्ता त्वयाभुज्यताम इत्य. भिदधाति तत्र विचक्षणश्चेत्रो विलक्षण प्रेक्षणचेष्टादिना स्वस्मिनिरुक्त सम्बोध्यत्वमनुमाय गृहीतपुष्मापदसंकेतः त्वयाभुज्यतामिति धाक्यार्थ परिच्छेतुं प्रभवति यत्रत्यन्तरितो यता त्वयाभुज्यतामिति प्रपीति शोतारश्च बहवः सन्ति तय युप्मस्पदशक्ते. परिच्छे नुमशक्यतया न बोधः सम्भवतीत्यतस्तत्र सम्बोधनपद प्रयोग आवश्यकास्याह सम्बोध्यतानुमापकेत्यादिना । चरेत्यादि. सम्योधनपदेप्रयुज्यमाने यक्तृनिष्ठा या मदुच्चरितवाक्यजन्ययोधाश्रयश्चैत्रो भयस्थितीच्या तादृशेच्छयोच्चरितत्यरूपतात्पर्य मुखेनापधारयितुं शक्नोति सम्पोध्योऽतः सम्नोनपद प्रयोकव्यमित्याह तत्रापोत्यादिना । स्वीयेत्यादि सोयाय पाक्येऽपिशि स्षपदार्योवाहा । नियुक्तिकमिति गोकुळनायोपा ·प्रतीयते । अप यादृशरूपावच्छेदेन सम्बोध्यत्वं प्रथमया प्रत्याय्यते ताशरूप- खियामित्यनेनेति नियामित्याधिकारोक्कसूत्रेणेत्यर्थः । तस्यचतदर्थएव २७३. सप्रकाशा मत्पयार्थमन्तरा कृलैव क्रियान्वय इत्यनुरोधात्सुवर्यकर्मवादेः प्रकृत्यर्यविशे- प्पतपत्र भानमुपेयते नतूक्तनियमानुरोधेन, तथा नियमे मानाभावात् । संपोधननि भवपन्तमकृत्यर्षस्यान्या विशेषणतयाऽनन्वयात्संयोधनस्य विशेष्यतया भानं निधु- क्तिकमिति कृतं विस्तरेण । इति संवोधनम् । मातिपदिकमकृतिकाः स्त्रियामित्यनेन विहिताटावादयः क्वचित्त्रीत्वं मक- त्यविशेषणतया वोधयन्ति । अजा अश्वा शूद्रा श्यामा चपला ब्राह्मणी गौरी मुकेशो गर्भिणीत्यादौ । स्त्रीत्वं च योनिमश्चम् । नच स्त्रीपरपदात्साधुत्वार्थष्टावादि- प्रत्ययो नतु स्त्रीत्वं तस्याः क्वचित् स्त्रीत्ववोधश्च स्त्रीमत्ययमकृतितात्पर्य विषय- त्वरूपलिङ्गज एवेति वाच्यम् । खट्वादी व्यभिचारेण तादृशहेतोः स्त्रीत्वासाधक- स्वात् प्राणित्वेन विशेषणेऽपि देवतादौ व्यभिचारात् । वस्तुतस्त्वजवत्यपि अजा नास्तीत्यादिप्रयोगात्स्त्रीत्वस्य नवर्यान्वयितावच्छेदकतया भानमावश्यकम अन्यथा पुंसाधारण जातिविशेपावच्छिन्नाभावस्य वाधेन तादृशप्रयोगस्य प्रामाण्यानुपपत्तेः नच मातिपदिकार्थ एव स्त्रीत्वं तस्य च तदर्थएव जात्यादिमति विशेषणत्वेनान्वयः खीमत्ययास्तु द्योतका एव । अतएव " स्वार्थों द्रव्यं च लिङ्गं च संख्या कर्मादि- रेव च । अमी पञ्चव नामास्त्रियः केपांचिदग्रिमाः” इति शान्दिकानां कारि- कापि सङ्गच्छते । तत्र स्वार्थों जात्यादिरूपो गवादिपदमुख्यार्थः द्रव्यं गवादिरूप- स्तद्धर्मी तन्मते औपचारिको गवादिपदार्थः । लिङ्गस्य प्रातिपदिकार्थत्वमावश्यक ध्यायानांतु सम्योधनयिभक्तिप्रकृत्यर्थस्यान्यत्र विशेषणतयैव बोधोऽभिमत स्तथाहि ज्ञानोद्देश्यफेच्छा सम्बोधनम् तत्रज्ञानमिच्छा च खण्डश' प्रथमार्थः तत्र मातिपदिकार्थः समवेतत्वसम्बन्धेन ज्ञानेऽन्येति झाने चोदेश्यतासम्बन्धेनेच्छा एयश्च प्रधनपालयेत्यादौ ग्रासमधेतेष्टज्ञानविषय एकत्यत्कर्तृफमाशंसाविषयपाल. नमिति शाब्धिकस्य ब्रह्मसमवेतेष्टज्ञान विषय आशसाविषयपालनकर्तकस्त्वमिति तार्किकस्य शाब्दयोधः ज्ञानसमवायितयोद्देश्यत्यरूपं सम्योध्यस्थ चैत्रादापर्यंत विशिष्टमेव युष्मदा परामृश्यते सम्बोध्यतावच्छेदकोपलक्षितधर्मविशिष्टपष युष्म स्पदशक तथाच देव त्य पुरुषोत्तमोऽसीत्यादौ पुस्त्यैकत्यविशिष्टदेवत्यायच्छेदन सम्बोध्यत्वमेकयचमप्रथमया प्रत्याय्यते स्वपदेनापि पुस्त्यैकस्यविशिष्ट देवत्यः विशिष्ट उच्यतेअतपघहे प्रामणास्त्वप्रसीदेतिन प्रयोगइति अधिक तु पदपाक्य. रत्नाफरे विभक्त्यर्थनिर्णयेवाघलोकनीयम् ॥ इति सम्बोधनप्रकाशः साम्धशियार्पणमस्तु उ4 ·व्युत्पत्तियादः मेव नात्र ब्राह्मणोऽपितु ब्राह्मणीत्यादौ पुंस्त्वयोधकपदान्तराभावेन तद्वोधानुप- पत्तेः । ब्राह्मणादिपदाच्च जात्याव्यस्य च भानं नियतमेव लिङ्गभानं तात्पर्ययोग्यताधीन क्वाचित्कम् ब्राह्मणीत्यादौ पुंस्त्वाद्यवोधादिति वाच्यम् । उक्तयुक्त्या पुंस्त्वस्य प्रातिपदिकार्यत्वेऽप्यनन्तानां प्रातिपदिक पदानांस्त्रीत्वार्थकत्वे गौरवात् लाघवेनाल्पीयसां स्त्रीमत्ययानां तदर्थकत्व कल्पनौचित्यात् । अतएव स्त्रीत्वसंग्रहाय प्रातिपदिकार्थेत्यादिमूत्रे लिङ्गमहणम् । अन्यथा प्रातिपदिकार्थएव तदन्तर्भावेन पृथक् तदुपादानानुपपत्तेः । क्वचित्स्वीप- त्ययः स्त्रियं भार्यात्वेन प्रकृत्यर्थविशेष्यतयो वोधयति आचार्याणी मानवी शूद्रीत्या- दौ । भार्यात्वं संबन्धविशेषः तत्रैव च निरूपकत्वेन प्रकृत्यर्थान्वयः । खट्वाटवी- देवतापदे च स्त्रीप्रत्यया नार्थयोधकाः । तत्र प्रकृत्यर्थे योनिमत्त्वरूपस्त्रीत्वस्यायोग्य. तयाऽनन्वयात् । नच शब्दगतं स्त्रीखादिरूपधर्मान्तरमेव तत्र परम्परासंबन्धनाथंग) ततया भासत इतिश्रीपतिदत्तोक्तं युक्तम् । तद्भाने मानाभावात् । यस्खयाख्यावित्यत्र स्त्रयाख्यपदं स्त्रीलिङ्गशब्दपरं नतु स्रीत्वविशिष्टार्थकशब्दपरम् । तेनाटव्यादिशब्दानां स्त्रीत्वविशिष्टावोधकत्येऽपि न नदीसंज्ञानुपपत्तिः । अतएव श्रीभ्रमभृतीनां स्त्रीप्रत्य- यान्तत्वाभावेन स्त्रीत्वविशिष्टावोधकत्वेऽपि नदीसंज्ञामसक्त्या नेयङवस्थानाविति निषेधसंगतिः । नचैवं सेनान्ये वियै इत्यादावपि नदीसंज्ञा स्यात् सेनान्यादि- शब्दस्य तत्र विशेष्यनिध्नतया स्त्रीलिङ्गत्वादिति वाच्यम् । प्रयोगानुसारेण वि- शेष्यसमभिव्याहारानधीनायाः स्त्रीलिङ्गताया विवक्षणीयत्वादिति संक्षेपः ॥ इति लिङ्गार्यनिरूपणम् । तद्धितप्रत्यया अपि नामप्रकृतिकाः क्वचित्मकृत्यर्थेन स्वार्थकदेशस्य, क्व- चिच्च तेन स्वार्थस्यान्वयवोधं जनयन्ति । तत्र गागिरित्यत्रापत्यार्थविहिततद्धि- तार्थस्यापत्यस्यैकदेशे जन्यत्वे निरूपकतया प्रकृत्यर्थंगाद्यन्वयः । गार्य इत्यादी तद्धितार्थ गोत्रापत्यैकदेशपुत्रघटकजन्यत्वे तथा तदन्ययः । गाायण इत्यादी तद्धितार्थस्य युवापत्यस्यैकदेशे जन्यत्वे गाय॑स्य जीवति तु वंश्ये युवेतिपरिभापित- खोत्वस्य च प्रातिपदिकार्थ एघ । खियंभार्यात्वेनेति भार्यात्वनरूपेणस्त्रीविशेष्य ताफरोधजनगतीत्यर्थ आचार्यभायैत्यादिहिवोधाकार । अत्रस्त्रियमित्यस्यस्थाने बीत्वमितिपाठकल्पन कस्यचिदविद्याविलतितमेव तथासतिहि भार्यात्वनिष्ठ. प्रकारताकस्त्रीत्वनिष्ठविशेष्यताकबोधएव ग्रन्थतोल येत सच बाधित विषयक- पवेति बोध्यम् । नार्थबोधकाइनि किंतु पदसस्कारका इतिशेष । इतिलिनार्थनिरूपणप्रकाश सायशिवार्पणमस्तु ·यस्य सायनमासव्यवहार विषयस्य पोष्यभिन्नपूर्णिमाघटितत्वेऽपिन पोषादि. सप्रकाश भोगाधिकरणकालपर्याप्तसमुदायत्वस्यैष पोषपदप्रवृत्ति निमित्तत्ये तात्पर्याद समुदायत्वस्य स्थविशिष्टदिनकाम्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात् वैशिष्टयस्य च २७५ युवार्थघटकजीवने च गर्गादेरन्वयस्तेन गर्गादिजीवनकालीनो गर्गगोत्रापत्यस्यापत्य- मयमिति बोधः । माञ्जिष्ठं वास इत्यत्र तेन रक्तमित्यर्थं तद्धितो विहितः । तत्संव- न्धाधीनतदीयरूपारोपविषयत्वं तेन रक्तत्वम् शङ्कः पीत इत्यारोपमादाय शहादेरा- रोप्यपीतिमाद्याश्रयदरितालादिरक्तत्वस्य वाराणायाधीनान्तमारोपे विशेषणम् । पटादेवक्षुरादिनारक्तत्वस्य वारणाय तदीयत्वं रूपविशेषणम् । अत्रच रागकरणस्य पजिष्ठादेः प्रकृत्यर्थस्य तद्धितार्थंकदेशसंवन्धे मतियोगितया रूपे चाश्रयतयाऽन्वयः। शूल्यमुख्यमित्यादौ तद्धितार्यसंस्कृतैकदेशे पाकादिरूपसंस्कारे शूलोखादेः प्रकृत्यर्थस्याधिकरणत्वेनान्वयः पौपी रात्रिरित्यादौ नक्षत्रयुक्तकालार्थ- तद्धितः कालस्य नक्षत्रयुक्तत्वं च तन्नक्षत्रशशिभोगाश्रयत्वं, तदेकदेशे शशिभोगे च कर्मतया तन्नक्षत्रान्वयः । पौषो मासः पोपो वर्ष इत्यादी सास्मिन्नित्यनेन हि विहितस्य तद्धितस्य पौर्णमासीघटितत्वावच्छिन्नोऽर्थः पौणर्मास्यां प्रकृत्यर्थपोप्यादेरभेदेनान्वयः पौपादिपदं च न केवलं यौगि- कम् पौषः पक्ष इत्यादिन्यवहारविरहात् अतो रूढमपि । अतएव सूत्रे संज्ञाग्रहणम् रुदिनिरूपकतावच्छेदक च मासनिष्टशुक्लपतिपदादिदर्शान्ततिथिसमुदायत्वं नतु त्रिंशत्तिथिरूपमासत्वमात्रम् । यत्किंचित्तिथ्यवधिकविंशतिथिसमुदाये मासव्यवव- पारेऽपि चान्दसौरपोपादिवहि तपोप्यादिघटितत्रिंशत्तिथ्यन्तर्गततिधिपु पौपादि- व्यवहारविरहात् । अथैवमपि सौरे पौपादिव्यवहारस्य निर्विवादतया धनुःस्थर विविशिष्टत्वमेव न कथं पोपादिपदशक्यतावच्छेदकमुपेयत इति चेन्न । सौरे पौपादौ पोप्यादिपूर्णिमाया अलाभे योगरूढिलभ्यपौषपदार्थविलोपापत्तेः । नच तत्र दि. नाम प्रकृतिका इति नामप्रकृतिकत्यन्तु परिचायक नतु लक्षणम् सुब्धि भक्तो क्यजादौथातिव्याप्तेःपचतितरामित्यादायव्याप्तेश्च किन्तु सुब्धात्यं शामिल प्रत्येसतिधात्यविहितप्रत्ययत्वमिति। गोनापत्यैकदेशेति स्वपुत्रनिरूपितसाक्षात्प रम्परा साधारण जन्यत्ववत् स्यगोत्रमुच्यते तथाच सूत्रम् अपत्यं पौधप्रभृतिगो. अमिति । युवापत्यमिति स्वपुत्रनिरुपित निरुक्तजन्यत्यवत् पित्रादिजीवनकालीन युयापत्यमित्युच्यते तथाचसूत्रम् जीपतितुवंश्येयुवेति । पौप्यादेरिति पुन व्यवहारविषयमित्याह यत्किञ्चिदिति । धनु स्थरविविशिष्टत्वमेवेति नन्यस्य सम्वत्सरादापपिसत्वेग पौषादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं शंकितुमप्यन मितिचेन्न धनु-कर्मकरविकर्तृक न वारणमिति याच्यम् निरुक्त धनु-कर्मकरविकतृकभोगानधिकरणकालावृत्तित्वेसति नचेषमपि पचदशदिनादिवृत्तिसमुदायत्वस्य ·૨૭૬ व्युत्पत्तिवादः मात्रमवलम्ब्यैव पौपादि व्यवहारः सौरपौपादौ मुख्य इति वाच्यम् । तथासति योगार्थव्युत्पादनवैयर्थ्यात् । अथ विलुप्यतां वविशेषे पापादिपदमुख्याः फा पतिः तत्र लक्षणया सौरमासे पौपव्यवहारस्योपगन्तव्यत्वात् स्थलपद्मादौ पङ्कज- व्यवहारवदिति चेतहि तत्र पापादिपदमुख्यार्थमासनिमित्तकाब्दिकथादादिविलोप- प्रसङ्गः । यथाथुतशूलपाणिग्रन्थानुसारिणस्तु धनुरादिस्थरव्यारब्धशुक्लपतिपदादि- दर्शान्तेषु धनुरादिस्थरविसमाप्यमकरादिस्थरविसंक्रांतिमन्मासाभिन्नधनुरादिस्थर- व्यधिकरणशुक्लपतिपदादिदर्शान्तेपु वा पौपादिपदस्य रूढत्वमेव स्वीकुर्वन्ति, नतु यौगिकत्वम् । " अन्त्योपान्त्यौ त्रिभौ ज्ञेयाविति, वचनात् । पौपादिमासीयपौर्ण- मास्यां पुप्यादियोगस्यानियमात्।" नच योगानादरे लाघवात्तत्तद्राशिस्थरविविशि- कालरूपसौरादिमासएव पौपादिपदशक्तिरुचितेति वाच्यम् । सा वैशाखस्यामा- वास्या या रोहिण्या संघध्यते इत्यादिश्रुतिवलाच्चान्द्रएव वैशाखादिपदशक्तिसिद्धे। वस्तुतो नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यत्र नक्षत्रयोगयोग्यत्वमेव विवक्षितम् । पुप्याय- युक्तायामपि पौपादिपूर्णिमायां पौष्यादिव्यवहारात । अन्यथा माध्यां यदि नया नास्तीत्यादेरसंगत्यापत्तेः पुष्यादियोगयोग्यता च धनुरादिस्थरव्यारब्धपक्षी- यत्वं तद्रूपाक्रान्तपौर्णमासीघटितत्वरुपयोगलभ्यतावच्छेदकं नियतमेव पौपादेरिति नोक्तानुपपत्या यागिकत्वनिराकरणसंभवस्तत्पदानाम् । अथैवं निरुक्तरूपस्य पुण्याद्यघटिततया तेन रूपेण पूर्णिमावोधकपौष्यादिशब्दानां यौगिकत्वमसक्तिरेव नास्ति पौपी रात्रिरित्यादौ पुप्यादियोग एव प्रतीयते न तु निरुक्तं योग्यत्वम् । मक- रादिस्थरव्यारब्धकृष्णपक्षीयराज्यादावपि तथा व्यवहारादिति नक्षत्रेण युक्तः काल- स्थानधिकरणन्य स्वाथयाव्यवहितधनुःकर्मफरविभोगाधिकरणत्वोभयसम्बन्धेन याच्यत्वात अत्र स्थानधिकरणत्यस्यानुक्तौ मासमध्यतिदिनमादायाप्रसिद्धिः स्यादतस्तदुक्तम् स्वाश्रयाव्यवहितेत्यनुनी पोषान्तरीयदिनमादायाप्रसिद्धिः स्या- दतस्तदुपादेयम स्वाश्रयाव्यवहितराश्यन्तरोयदिनमादायाप्रसिद्धिवारणाय च निरुक्तभोगाधिकरणत्व मुपातमिति बोध्यमारूदिमात्रमिति योगार्थवाधस्थले समु. दायशक्त्या रूढयर्थमात्रविषयकवोधस्योगमादितिभाषः । वैयादिति थेयोगार्थयोरभेदोपपादनसम्भवे योगरूढत्वमेयोपगम्यते एवञ्च पोपपदयोगार्थस्य पुष्यनक्षत्रासस्पृष्टमासव्यावर्तकतया रूढ्यर्थस्यच पक्षादियौगिकव्यावर्तकतयाऽ. भेदात्ययोपपत्तभवति योगरूढयोः सार्थकत्वम् सौरमासरूढिस्वीकारेतु पुष्यनक्ष- वासम्बद्ध मासच्यावर्तकत्वाभावेन चौगिकत्यव्युत्पादन वैयर्थ्यमावतीभावः । पौपशब्दस्य योगरूढन्धेऽपि पूर्वोक्तरीत्या धनुःस्थरविविशिष्टत्वमेघ रूढ्यर्थताय- च्छेदकमस्तु येषुवर्षेषु पोषपूर्णिमातः प्रागेव मकरसमांतिस्तेषु सौरमासे योगार्थ- विरहेऽपि न क्षतिस्तत्र लक्षणयव सौरमासस्य पौपशब्देन व्यवहारसम्भवात् शुक्लप्रतिपदादि दान्ते रूदिस्वीकारो व्यर्थ इत्याशंकते अथेति । विलोपप्रसङ्ग रुदय ·व योग एव विवक्षणीयो नतु योगयोग्यत्वमिति पौर्णमास्यां पौष्यादिपदस्य न गेकत्वसंभवथेन्नवतु पौप्यादिपदं निरुक्तरूपावच्छिन्नपूर्णिमास्टमेव पौपादिपदा- तद्योगपुरस्कारेण मासवाचकत्वे वाधकाभावाद्यौगिकत्वं कथं प्रत्याख्येयम् । नच ऽस्मिन्पौर्णमासीति सूत्रस्यास्मिन् पौष्यादिपूर्णिमायोग्यवेत्यय विवक्षया धनुरादि- शिस्थरव्यारधशुलपतिपदादिदर्शान्त तद्धितान्तसमुदायरूदिग्राहकतयोपपचौ यो. विस्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम् । केवलरूढिपक्षे समुदायशक्यतावच्छेदकशरीरे रब्धान्तविशेषणप्रक्षेपेण गौरवात् । पौपतेपमायादिनानापदानां गुरुधर्मावच्छिन्ने क्तिकल्पनमपेक्ष्य सास्मिन्नित्ययेऽण प्रत्ययस्यैकशक्तिकल्पनाधिक्यस्योचितत्वात च योगरूढिपक्षे पौपादिपदानां योगार्थख्याभेदान्वयबोधजनकत्वकल्पनाधि- येन गौरवमिति वाच्यम, भवन्मतेऽपि तत्तदर्थे यौगिकरूढत्वभ्रमदशायां सति च पत्तदर्याभेदान्वयपरत्वग्रहे तथान्वयवोधस्य दुरपह्नवतया तत्र तादृशवीधहेतुताकल्पन- स्यावश्यकत्वादिति दिक् । वैष्णवी ऋक् ऐन्द्रं हविरित्यादौ देवतार्थविहिततद्धि- तस्य तदेवताकत्वमयः मन्त्रस्य तद्देवताकत्वं तदुद्देश्यकन्यागकरणत्वेन वेदवोधि- तस्वम् । अथ मन्त्रस्य त्यागकरणत्वं वाधितमेव विनापि मन्त्रमिच्छाविशेषरूपस्य तस्योत्पल्या व्यभिचारात् । इष्टसाधनताज्ञानघटितवलुप्तसामग्र्या अन्यथासिद्धत्वा- चेति मन्त्रस्य करणतां कथं वेदो कोधयेद् बोधयन्वा प्रमाणं भवेत् । सत्यम् । मन्त्रस्य त्यागकरणत्वं त्यागाझोच्चारणकत्वं नतु तजनकत्वमतो न दोपः । इविष- स्तदेवताकत्वं च तदुद्देश्यकत्यागकर्मत्वम् । तत्त्यागोदेश्यताया एव तद्देवतापदार्थ- त्वात् । नचैवं घृतादिसंमदानब्राह्मणस्य घृनादिदेवतात्यापत्तिः । उदेश्यपदेन वेद- पोधितद्रव्यस्वामित्वकारेण विषयताया एव विवक्षितत्वात् । संमदाने च स्वामित्व- इति यन्मासस्ययत्तियोयोमृतः द्वादशमासपूतौ तन्मासीयतत्तिथौ विहितस्य तदीय साम्यत्सरिकश्राद्धस्य मादशमासोन्तर तन्मासीयतत्पक्षीयतत्तिथेः कदाचिदलाभे पिलोप: स्यादित्यथः । धनुरादीति आदिपद माधादिव्यवहारोपपादकमकरादि- संग्राहकम् एषग्रेऽपि । अस इत्यापत्तेरिति तुल्ययुक्त्या मघासम्बन्धादेय माघी यस्य व्यवहारस्योपपादनीयतया तथ मधानिषेधस्यायोग्यत्येनासद्गत्यापोर- त्यर्थः । राज्यादावपीति पुष्य नक्षत्रयोगे इति शेषः । तथाध्यवहारादिति पुष्य नक्षत्रयोगनिवन्धनपोषोतिव्यवहारादित्यर्थः। त्यागाह्रोच्चारणेति मन्त्रोच्चार- णस्यापि तत्र सहकारित्य मन्त्रोच्चारण विना त्यागमात्रेणादृष्टोत्पत्तिविरहादिति- ૨૭૭ सप्रकोशः चेतननिष्ठावेति मत वोध्यम् ॥ देवतापदार्थत्वादिति अथ देवतापदनिष्ठा विचारणीयम् तत्र मीमांसका इन्द्रादिपदनिष्ठेव देवतापदार्थता चैव शिधाय मान्दद्यादित्यादी त्यागजन्यफलशालि. चेतननिष्ठा ·૨૭૮ MANrrner- व्युत्पत्तिवादः स्यावाधितत्वात् । नच त्यागोदेश्यताया अतुापि योधनात्तद्धितचतुर्दिवतात. योधकवायामविशेषात् । "तद्धितेन चतुया वा मन्त्रालिलेन वा पुनः । देवता सङ्गतिस्तत्र दुर्वलं तु परं परम्" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् । त्यागोद्देश्यतायां वेदमेयत्वस्याधिकस्य निवेशनीयतया चतुर्ध्या तदंशावोधनेन तस्योपायान्तरवोध्य- तया चतुर्थ्यधीनदेवतात्वयोधस्य विलम्बिततया तद्धितापेक्षया चतुर्पा जयन्यतो- पपत्तेः देवतार्थविहिततदितेनैव देवतात्वयटकतदंशस्यापि वोधनात् । अध चतुर्थ्या वेदमेयत्वांशस्य साक्षादवोधनेऽपि त्यागोदेश्यत्वस्य साक्षाहोधनेन पित्रादीनां साहित्यावरिउन्नानां पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्यधीनत्यागोदेश्यताबोधस्य पितरो देवता इति तद्धितसमानार्थकदेवतापदाधीननिरपेक्षत्यागोद्देश्यत्वयोधापक्षयाऽविल. म्बितत्येन साहित्यावच्छिन्नानां निरपेक्षणां वा श्रादोद्देश्यत्वमित्यत्र चतुर्थ्यपेक्षया देवतापदस्य बलवस्वरूपं शूलपाणिपर्यालोचितं विनिगमकं न संगच्छत इति चेन्न । पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्या साहित्यावच्छिन्नस्य त्यागोदेदयतावोधे तत्र वेदसमानार्थकस्मृतिवाक्यजन्यत्वग्रहे सत्येयमामाण्यशङ्कानुदयः, तादृशग्रहश्व विल. म्वितः देवतापदाप्यागोद्देश्यतावोधश्च तदुद्देश्यतांशे वेदयोधितत्वावगाही स्वस्मिन्न मामाण्यशङ्काब्युदासाय न ज्ञानान्तरमपेक्षते, स्वस्यैव स्वात्मकोद्देश्यतायोधांशे व्या. वत्तकवेदजन्यत्वावगाहनात्, अप्रामाण्यशङ्काकलंकितश्च वोधो जातोऽप्यकिंचित्कर इति देवतापदस्य झटिति निश्चीयमानप्रापाण्यकवोधजनकतया बलवत्वेन विनिग- स्वरूपसम्प्रदानत्वस्य श्रुतियोध्यवरदातृत्यस्यचाचेतनेऽनुपपत्तिः किश्च चेतनस्य देवत्वाभावे तत्तन्मन्त्रानुपूर्षीविशेषाणामेय शिवादिपदशक्यतापच्छेदकत्वस्य वा. च्यतया शिवशकरादिपदानां पर्यायत्वानुपपत्तिः घाजपेय राजसूया दियागस्ये. न्द्रपदप्रापकत्वानुपपत्तिश्चेतिवाच्यम् भायानयवोधात नदि वयमिन्द्रादिपदानां सहसाक्षत्वादिविशिष्टे शक्तिमपाकुर्मः किंतु देषतापदयाच्यत्वं देयतापदस्य हि देशनादेशितचतुर्थ्यन्तपदनिर्देश्यस्य शक्यतापच्छेदकम् उपनिर्देश्यत्वञ्च वेद. पोधित यच्चतुर्थ्यन्त तस्येनोच्चार्यत्वम सच वेदः ऐन्दध्यमावास्यायामि- त्यादिरूपस्तत्र देवतार्यविहिततद्धितेन चतुर्थ्यन्तत्वेनोच्चार्यत्वरूपदेवतात्वस्ये न्द्रपदेवोधनात् अतएवेन्द्रादिपदमेवतत्रदेवतानतु शक्रादिपद शमपदे चतुर्थ्यन्तत- योच्चायत्वस्यतत्र वेदेनावोधनादिति। नचैवमपि धृति स्वाहेत्यादावुक्तचतुर्थ्यन्त पदनिर्देयत्वविरहानृतेदेवत्यानुपपत्ति. चतुर्थीपदेन तदर्यकत्यस्य विधक्षिततया तप्रत्यप्रथमाया पप चतुर्थीसमानार्थकत्वादित्याहुः ॥ केचित्त चेतनस्यदेवतात्व मतेऽपि प्रतिपाद्यतासम्बन्धेन इन्द्रायस्वाहेत्यादिमन्त्रघटकेन्द्रादिपदविशिष्टार्थस्येव देवतात्वमन्यथा पर्यायान्तरेणापि त्यागापत्तेः एषश्च विनिगमनाविरहात्प्रतिपादक ·यामपि तदात्मनि देवतात्वरसाइन्द्रादिपदानांतत्तच्छरीरविशेषविशिष्टएवात्मनि स्याभायादितिभाधः । तद्धर्मविशिष्टस्याधेयतया पर्याप्तावन्वये धर्मिपारतन्मयेण. स्वव्याप्यत्वसम्बन्धेन तद्धर्मस्यान्वयस्वीकारेऽपि घटावित्यादौगतिसम्भवात्स्वरू. पसम्बन्धलपाषच्छेदकत्वभानानभ्युपगमेऽपि नक्षतिरित्या पर्याप्त्यातिप्रसक्तेति। अधिकमितिधात्यातिरिक्तमित्यर्थः॥ स्वीयेति स्थं प्रकृतिः । पोधकतायाइति २७९ सप्रकाशः पनाया उपपत्तेः । एवं श्राद्धार्यावाहनप्रकाशकात् पितर इत्यादिपन्त्रबहुवचनोप- स्पापिनसहित्यावच्छिन्नावाहनवोधन साहित्यावच्छिन्नानां श्राद्धदेवतावलाभेऽपि नन्वलिङ्गस्प विपक्षवाधकतर्कादिसापेक्षव्याप्तिनिश्चयाधीनतया सुतशं पितरो देवता इत्यती दुवैलवेति बोध्यम् ॥ कापोतं राज जनतेत्यादौ समूहाविहितस्य पर्याप्त- समुदायत्वावच्छिन्नोऽय: पर्याप्तो प्रकृत्यर्थकपोतत्वाद्यवच्छिन्नस्यान्वयः। कपो. नशकसारिकादिपर्याप्त समुदायत्वस्य पर्याप्तिश्च न न्यूनत्तिकपोतत्वादिनाऽवच्छि- घते, अतो न ताशसमुदाये कापोतादिव्यवहारः। पर्याप्त्यवच्छेदकत्वे चान्यून- वृत्तित्वमेव च तन्त्रं न त्वनतिरिक्तवृत्तित्वमपि । अन्यथा आकारात्वादेरिव घटत्या- देरपि द्वित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकता न स्यात। आकाशावितिवत् घटावित्यपि न स्यात् । इत्थं च कपोतमात्रत्तिशतत्वादिपर्याप्तावपि अतिरिक्तवृत्तिकपोतत्वादेर- बच्छेदकतानिर्वाहात् । कपोतशतादावपि कापोतादिव्यवहारोपपत्तिः पर्याप्त्यति- मसक्तधर्मस्य तदनवच्छेदकत्वे गत्यन्तरं चिन्तनीयम् । इति तद्धितार्थः । घातुमकृतिकाच लफारकत्सन्यइणिचभृतयः प्रत्ययाः केचिद्धात्वर्यान्वि मधिकं स्वाथै त्रुवते । अर्थान्तरमनभिदधानाच केचिदाकाहुगनिर्वाहकतया प्र- कृतिभिः स्त्रीयार्थबोधनएवोपकुर्वते । तत्र लडादिदशलकाराणां लः कर्मणि च तासम्यन्धेना विशिष्टमन्त्रोऽपिदेयतेति वदन्ति ॥ नैयायिकास्तु अचेतनस्य निरुक्कचतुर्थ्यन्तपदस्य नेन्द्रादिपदवाच्यत्व किंतु सहनाक्षादेरेव इन्द्र सहस्राक्ष इत्यादिमसिद्धपदसामानाधिकरण्यस्थलेऽभेदान्बयस्यानुभवसिद्धत्वात् शिवादि- पदानामचेतनार्यकत्ये शियायगान्दद्यादित्यादौ सम्प्रदानत्यानुपपत्तेः अचेतनस्य वरदानृत्यासम्भवेन देवतानांवरदातृत्वश्रुति विरोधाश्चेति मन्धकरणकत्यागो दश्यत्वस्यैव देवतात्यमुपेयमिति इन्द्रादिश्चेतनएवदेवतेति । नचोकत्यागादेश्य- त्वपिरहकालेहन्द्रादीनां देवतात्यव्यवहारवेधुर्यप्रसा-यदाकदाचित्तावृशोद्देश्यताव वस्यय देवतात्यव्यवहारोपपादकत्वातानचैवमपि इन्द्रादिशरीरानयच्छेद्यत्वदशा. धनतयोकातिप्रसङ्गानवकाशादिति प्राहुः। विरोधइति चतुर्थ्यादौ दौर्बल्यप्रयोजक इति तद्धितार्थप्रकाशः ॥

·૨૮૦ व्युत्पत्तियार भाये चाकर्मफेभ्य इति सूत्रेण ककर्मभावनुशिष्टानां कर्तृत्वसामान्यमय तावन्मा त्राभिधानेनैव प्रथमान्तपदोपस्थाप्यविशेपणतया तदन्वयेन कृतिविशिष्टस्य कर्तुर्योध- निर्वाहालकारस्य तद्वोयफतया न लाकर्मणीतिसूत्रविरोधः,गोधरताया एव तत्र सप्त- म्यर्थत्वात् नतु वाचकतायाः गौरवेण विशिष्टयर्मिणि शक्ते वात् । मैत्रः पचतीत्यादी. लकारे मधमान्तपदसामानाधिकरण्यप्रवादस्याभेदेन तदर्थान्वितस्वार्थबोधपरत्वाभाथे- ऽपि कथंचिदुपपादनसंभवात् । अथ तृतीयायाः साधुतानियामकं लकारादिना कर्तुर- नभिधानमपि कर्तृत्वविशिशवोधनमेव नतू विशिष्टशच्यासोधनपर्यन्तमतोविशिष्टस्य लकारावाच्यत्वेऽपि चैत्र पचतीत्यादौ न तृतीयापत्तिः । अन्वयरलेन विशिष्टबो- चैत्रः पक्तत्यादी कृत्प्रत्ययस्य यर्मिणि शक्तावपि न क्षतिः। शत्तयधीन विशिष्टयोघसाधारणवोवस्यैवानभिधानपदार्थमतियोगित्वात् अनभिरि कर्तरि तृतीयेत्पनुशासनेऽपि सप्तम्यर्थो बोधकत्वमेव । तथाच चैत्रेण पच्यतइत्या. दौ तृतीयाकतवस्य मकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानान्न कर्तृत्वविशिष्टधमिवोचकत्व मिति सूत्रार्थविरोधः । यदिच तत्र फर्कादिपदं वर्मपरम् । तथाच सममिव्याहतल. कारायनभिहित कर्तृत तृतीयार्थ इति मूनार्थः चैत्रेणपच्यत इत्यादी कर्तृत्वस्य तृतीयामात्रार्थत्वालकारेण तदनभिधानं सुघटमित्युच्यते, तदा तत्रानभिधानाम्दा- ों भवतैव वक्तव्यः । न तावदवाचकत्व तदर्थ । लकारसामान्यस्यैव कर्तृत्वश- क्तत्वेनानुक्तेरसंभवात । कर्तरि यकोऽसाधुत्वादेव चैत्रः पच्यने इत्यादिपयो- धात् । तथाच कृत्याश्रये वुषोधयिपितेसति रफार स्यादिति स्त्रार्थ । कथञ्चि दिति आख्यातस्य तदथनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकत्येनेत्यर्थ । अन्वयबलेनेति लकारेण कृतिमानोपस्थितावपि तस्याश्रयत्वसम्ब धेनान्वये कर्तृ रूपविशिष्टविषयचोधनिर्वाहात न तृतीयाविधायकस्वाक्षरार्थानुरोधेन लकारस्य कतरि शक्तिरावश्यकीतिभाष । धर्मिणि शक्तावपीति कृतिमात्रे नु नशक्ति नामार्थयोर्भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नतयाऽऽश्रयत्वसम्बन्धेन फ्रतेरन्वयासम्भवात् । नक्षतिः तृतीयापत्ति अनभिधानपदार्थोऽभावाचकत्वमधोधकत्र कर्तृत्वविषयत्वाप्रयोजकत्वम्येतिविकल्प्य प्रथम दूपयति नतावदिति भयममि ·૨૮૨ सप्रकाश: गवारणात् यगायनुत्तरत्वस्य कववशक्तवापच्छेदककोटावनिपैशात् । तत्र तन्निवेशे पच्यन्ते मापाः, भिद्यते कुसूलः, लूयते केदार इत्यादौ कर्मकर्तुः मापकुमुलकेदारादेः कर्तृत्ववोधानुपपत्तिः। नच तत्र स्वयमेवेत्यस्याध्याहारेणाव्ययस्वयंपदोत्तरतृतीयया कर्तृत्व वोध्यते नतु लकारेणेति वाच्यम् । स्वयमित्यायध्याहारं विनापि तत्र कर्तृत्ववोधाभ्युपगमात् । तत्र लकारेण कर्तृत्वावोधने कर्मकर्तः कर्मवत्कर्मणा तुल्य क्रिय इत्यतिदेशवैयापातात् । लकारस्य कर्मत्ववोधकत व यगात्मनेपदविण- चिवद्भावरूपातिदेशफलनिर्वाहात् । नच कर्मकर्तरि लकाराधीनकर्मत्ववोधस्याप्या वश्यकता वस्तुगल्या कर्म कर्त. कर्मत्वातिदेशे चैत्रः स्वं पश्यति स्वं हन्तीत्यादावपि- यगात्मनेपदादिपसङ्गात् । लकारेण कर्मत्वविवक्षायामेव कर्मत्वातिदेशस्य स्वीकरणी- पत्वात् तथाच त्वन्मतेऽपि कर्मत्वातिदेशासंगतिरिति वाच्यम् । कर्मत्वविवक्षायाम- पि कर्तृत्वविवक्षणे कर्तृकर्मादिसंज्ञासमावेशविरोधेन परत्वाकत संजया कर्मसंज्ञाया वानात्मनेपदचिण्वद्भावाद्यनुपपत्तेः । करि शवित्यायपवादविषयतया यकोऽस्य- निर्वाहादिति सार्थकत्वात् । नच कर्मत्व कर्तृत्वयोरुभयोस्तत्र बोधस्वीकारे तदे- करस्याख्यातार्थतयोद्देश्यतावच्छेदकतया भानासंभवात्समूहालम्बनयोधएव स्वीकर- गीय इति वाक्यभेदापचिरिति वाच्यम् । एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयवोधस्य समूहालम्वन विलक्षणस्य स्वीकारात् । यदि च विधेयदयज्ञानं समूहालम्बनात्म- फमेव । अतएव विधेयभेदे वाक्यभेद इति मीमांसकसिद्धान्तोऽपोत्युच्यते, तदास्तु . प्रायः कर्तृत्ववाचकादाभावे कर्तृबोधकपदोत्तरंकर्तृत्वेऽर्थे तृतीयेति सूत्रार्थी वक्त व्य. एषश्च चैत्रेणपच्यते इत्यादावपि तृतीयाऽनुपपत्ति लकारस्य कर्तृत्ववाचकत्वेन कर्तृत्ववाचकशब्दस्यैव सत्वात् नव चैत्र पच्यते इत्यादौ कर्तृत्य बोधानुदयात यगा चनुत्तरत्यविशिष्टस्यैवलकारस्य वर्तुत्ययोधकत्वात् कर्तृत्ववाचकतावच्छेदकतान्या- यच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक्रूप वृत्तिप्रतियोगिताकामावस्यै. वाघानभिधानपदार्थत्वेन तस्य चेत्रेणपच्यते इत्यादौ सायान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् उपपधेतेय रीतिर्यदिदि चैत्र पच्यते इतिपयोग साधुः स्यात्तदा नचैधमस्तीति। यगायनुत्तरलकारत्वस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकत्ये दोषमप्याह तर तनिवेशइति । कर्मवदित्यादि अत्र तुल्यशब्द एकार्थक तथाच कर्मस्यक्रियाऽभिन्नप्रियायानकता कर्मवत्स्यादित्यर्थ यत्कर्मव यदा स्वव्यापारप्राधान्येन कर्तृत्वेन विवक्ष्यते तदा तदात्मक. कर्ता कर्मतुत्योभवति कर्मणि लवारे यथा यगात्मनेपदचिण चिण्यावादि कार्य भवति तथा तस्मिन्नपि लकारे भयतीति तात्पर्यार्थः। वस्तुगत्या कर्मकर्तुरिति आख्यातोपस्थापितकर्मयानन्वयि यत् प्रकृतमियाम त.

·૨૮ર व्युत्पत्तिपादः घातोरेव स्वकर्मकक्रियायां लक्षणा, कर्तृत्वसंपन्धमध्यएव वा स्वनिरूपकक्रियाकर्मन्द. स्थाप्यन्तर्भाव इत्यलम्। एवमकर्मकत्येऽपि प्रस्नुतेगौः,प्रास्नोगौनमतेदण्डमूलमनंत दण्ड,इत्यादौण्यान्तर्भावगैव कर्मकता निर्माहोऽतो"न दुइस्नुनमा यचिणा"विति तल्लकारस्य दात्मकस्य प्रकृतकियाकरित्यर्थ । अतिदेशासङ्गतिरिति फर्मणि विदितत्वे विनाऽप्यतिदेश यगादि यावत्कार्यसम्भयादितिभायः। तदेकतरस्येति भानासम्भवादित्यनेनान्वयः । आख्याताय॑तयेति अत्र कर्तृत्वकर्मत्ययोरित्यनुपज्य ते । आख्यातादिश्यतापच्छेदफतयेति समस्तपाठेतु कर्तृत्वफर्मत्ययोरुभयोरे- पाख्यातपदार्थ तया तदेकतरस्योद्देश्यतावच्छेदकतया भानासभ्भय एकपदस्यार्थ. योगद्देश्यविधेयभावस्य क्यचिदप्यनुभयागोचरस्यात् अतएष तादृशस्यलेऽयिमृ एविधेयाशदोषमालङ्कारिका यर्णयन्तोति । भानासम्भवादिति आख्यातस्य स्वार्थ- निष्ठविधेयताकवोधएयसाकांक्षत्यादितिभाषः । स्वमकक्रियायामिति स्थमघयता तथाय तण्डुल पच्यते इत्यादौ तण्डुलकर्मफपीककर्ता तण्डुल इतिवोधजननाद्भपति समूहालम्बनतोघेलक्षण्यमिति । नन्वेष चैत्रकर्मकदर्शनकर्तृत्येन घिषक्षितत्यस्य कर्मघद्धायप्रयोजकस्य चैत्रः स्वपश्यतीत्यादावपि सप्वात्तत्रापि कर्मघद्भावापत्ति- रितिचेन धातूपस्थाप्य स्थकर्मक्त्वविशिष्टफियाकर्तृत्वेन विवक्षितत्वस्यैय कर्मय. द्भावप्रयोजकत्वेन पियक्षणीतया प्रकृते चैत्रकर्मकत्यस्य द्वितीयया लब्धस्य धातू पस्थाप्यत्वाभावात् पत दोषानुसन्धानेनेय वा कर्तृत्वसम्बन्धमध्यपयवेत्यादि कल्पान्तरानुसरणादिति एतत्पक्षे तण्डुल. पच्यते इत्यादौ पाककतृगाधान तण्डुल इतिबीध तद्वताच स्वाश्रयत्व स्वनिरूपकफ्रियाकर्मत्योभयसम्बन्धेनेति अध च पल्पे कर्मत्व कर्तृत्वोभयविषयतानिरूपितकविशेष्यतायावेन तात्पर्यवि: पयत्वस्य कर्मवद्धायप्रयोजकत्वात् तण्डुलनिष्ठविशेष्यतायाः फर्मत्वनिष्ठप्तांसगिं कविषयतया कर्तृत्यनिष्ठप्रकारतयाच निरूपितत्वान्न तण्डुल पच्यते इत्यादा धनुपपत्तिनेवा चैत्रः स्वपश्यतीत्यादावापत्ति. चैत्रनिष्ठविशेष्यतायाः कर्मत्वनिष्ठ सांसर्गिकविषयतानिरूपितत्वाभावात् द्वितीयार्थकमत्वस्य तत्र प्रकारतयैवभानात तस्य ससर्गत्वपक्षेऽपि तन्निष्ठसंसगितानिरूपितत्वस्य धात्वर्थ एव सत्यादित्यव. धेयम्।। नन्वेताधता प्रकृतग्रन्थेन कर्मफतृस्थले तत्तत्क्रियाकर्मत्वकर्तृत्वञ्च प्रत्याय्यते इत्यायातम् तत्र कर्मत्य ससर्गविधया प्रकारविधया वा भाप्तते इत्यन्यदेतत् नच तत्सभवति अमकेभ्योऽपि धातुभ्य कर्मकर्तरि लकारम्यविधानात् अन्यथा न- दुहस्नुनमाम्, इति निषेधसूत्रस्यवैयर्थ्यमित्याशंकामन्त वितण्यर्थतामभ्युप गम्य परिहरति एवमिति । नमतेइति णम प्रद्वत्वे शब्दे चेति स्मरणाच्छब्दरू पेऽर्थे नमतेरकर्मकर्तृ-धमिति योध्यम् । केवलकबोधफलडादिन्थले कर्मणि ल. रादिस्थलेच प्रयोगस्वरूपभेदेऽपि लडादिस्थले स्वरूपभेदाभायात् तत्र घाचक ·सत्प्रकाश यकिनिषेधोपपत्तिः । एवं चैत्रेण पक्ष्यत इत्यादौ कर्तृत्ववाचकताया दुरपद्वत्वात् लवीयानुपपत्तिचित्रः पश्यतइत्यादौ लकारेण कर्तृत्त्योधनादितिस्यलकारसाधारणा- रूपस्य तद्वाचकतावच्छेदकताधौव्याच्च । नापि तदवोधकत्वं तदनभिधानं चैत्रेण पच्यतइति वाक्यजवोधे कर्तृत्वविषयकै तादृशवाक्यपटकसकलपदानामेव जनकतया तद्घटकलकारस्यापि कर्तृत्ववोधकतया वाङ्मात्रेणाप्रत्याख्येयत्वात् कर्तृत्वविषय- वामयोजकत्वं लादीनां तदनभिधायकत्वं चैत्रेण पच्यत इत्यादी धात्वर्थविशेषण- तया कर्तृत्वविषयता तृतीयाप्रयोज्यैव न त्वाख्यातप्रयोज्या। आख्यातस्याश्रयता- संबन्धावच्छिन्नकर्तृत्वकारताया एवं कार्यतावच्छेदकत्वादित्यपि न सम्यक् । पचतीत्यवान्तरवाक्यार्यवोधासंग्राहकतया प्रकारताया एवाख्यातजन्यतावच्छेदकत्वा संभवात् । प्रथमान्तसमभिव्याहारज्ञानस्य योग्यताज्ञानादे िजन्यतायामुक्तम कारताया अवच्छेदकत्वात् । यदिच प्रथमान्तपदसमभिव्याहृताख्यातपदजन्यतावच्छेदकतपैव पर्मिविषयतानिरूपितकर्तृत्वविषयताया आख्यातमयोध्यत्वम् । कर्तृत्वविषयतासा. मान्यं च नाख्यातपदशानसामान्यजन्यतावच्छेदकं तादृशसामान्य कार्यकारणभावे मानाभावादित्युच्यते, तदापि चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यार्थबोधस्य परस्पर- सपभिव्याहृतपदसमूहरूपवाक्यज्ञानहेतुकतया तहाक्पार्थविपयतान्तःपातिकर्तृत्वावप. यताया वाक्यघटकाख्यातप्रयोज्यत्वं दुर्वारमेवेति । मैवम् । अनभिहितेति कर्तरि तृतीयेत्यस्य कर्तृत्वविशेप्यतया प्रातिपदिकार्थेऽविवक्षिते तृतीयेत्यर्थः । प्रातिपदि. कार्य विशेपणतयैव कतृत्वेऽविवसिते इति यावत् । अवधारणपरतया प्रातिपदिकार्थ. विशेप्यतया कर्तृत्वविवक्षिते तदुत्तरं तृतीयेत्ति पर्यवसितम्। अतश्चैत्रः पचतीत्या- तावच्छेदकभेदेनापि तृतीयाऽनुपपत्ति परिहत्तमशक्येत्याहएचैत्रेणेत्यादि।रितीय दूषयति नापीति । तृतीयपक्ष दूषयति कर्तृत्वविषयत्वाप्रयोजकन्च मिति । उक्त मकारतायाभवच्छेदकत्यादिति तथाच लादीनां सामान्यतः कतृत्वविषयताप्र. योजकत्वमेयेति । तादृशसागान्यकार्यकारणभावइति महावाक्यार्थ युद्धौ खण्डया पथार्थशानस्थकारणस्यइत्यर्थः । मानाभावादिति खलेकपोतम्यायेम एघान्ययवुद्ध । एयकारार्थाभावाघटितत्वेन लघुभूत क्र्तृत्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रभारताप्र- योजक प्रातिपदिकानृतीयेत्यर्थ तेन चेत्रश्चैत्रेणदृश्यते इत्गदौ कर्मत्वनिष्ठप्रकार तामिरूपितविशेष्यता प्रयोजकप्रथमचैत्रपदाग्न तृतीया । मनु चैत्र पचयादा फस्यस्य प्रातिपदिकार्यान्ययित्वेऽप्युषार्थानामप्रयोग इसिम्यायावेष तृतीयापति पकस्या- सम्भवादितिभावः पातिपदिकार्थविशेष्यतयेति माह ·व्युत्पत्तियादः दावाख्यातेनकतृत्ववोधनादुक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायावृतोयापत्तिविरहात् । पातिपदिकार्यान्वयितयाकर्तृवविवक्षायामित्येव सम्पति विशेप्यतयान्वयित्वपर्यन्त- निवेशनेनेति नाशक्यम् । संख्यातिरिक्तसुवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैवान्वय इति व्युत्पचिमूचकत्येन विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्यावश्यं विवक्षणीयत्वापथाश्रुतसूत्रा- र्थीनुरोधेन करि लकारविभक्त्योः शक्तिवादिभिर्वैयाकरणैरपि मातिपदिकार्यवि. शेष्यतया कर्तरि विवशिते तृतीयेत्येव सूत्रार्थो वाच्यः । अन्यथा चैत्रेण पञ्चत इत्यादौ कक्षुरनभिधानस्योक्तक्रमेण दुर्वचतापत्तेरित्यलमधिकेन । अयानभिहिते- कर्तरि तृतीयेत्यस्योक्तार्थकत्वे चैत्रादिककलविशेषितपाकादिविवक्षया चैत्रेण पनतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । नच परस्मैपदार्थकर्तृत्वान्वयिविशेष्यविरहान्न तथा प्रयोगः विशेष्यतयापि कर्तृत्ववोघसंभवात् । चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्थले चैत्रककपाककर्ता मैत्र इत्यन्वयतात्पर्येण चत्रेणपचतिमैत्र इति प्रयोगस्य दुरित्वाच । नच कतृत्वातिरिक्त विशेषणतापनायां कतृत्वेवा विशेषण- तानापन्नाया क्रियायामेव तृतीयार्थकतत्वान्वयो व्युत्पन्न इति वाच्यम् । चैत्रेण पाचयति मैत्र इत्यादौ व्यर्थकतृत्तविशेपणतापन्ने पाकादौ चैत्रादि- ककलान्वयेन तादृशव्युत्पत्तेरसिद्धेः । नच लफारार्थकतत्वविशेषणतानापन्न क्रि- याविशेषणतया कर्तृत्वबोधकत्वं सुपां व्युत्पन्न मिति न कश्चिद्दोप इति वाच्यम् । उक्तस्थले चैत्रेण पकवान् मैत्र इति प्रयोगापत्तेः । मैवम् । आश्रयाति- रिक्ताविशेषणतापकनर्तृत्वविशेषणतानापन्न क्रियायां तृतीयाकर्तृत्वान्वयव्युत्पत्ती न किंचिद्धाधकम् । मैत्रेण पाचयतीत्यादी कर्तृत्वनिर्वाकव्यापारो णिजः । तत्राश्रयातिरिक्ते व्यापारे विशेषणं कर्तृत्वमिति तद्विशेपणतापन्नक्रियायां तृतीयार्यकतत्वविशेषणत्वे न किंनिद्वाधकम् । चैत्रेण पचति मैत्र इत्यादयश्च न प्रयोगाः । तत्राश्रयएव कृते विशेषणतया तद्विशेषणतानापन्नक्रियायां तृतीयया कर्तृत्ववोधनासंभवात् । कृतिविशेकप्यकयोधाभिप्रायेण चैत्रण पचतीति वारणायाश्रयविशेषणत्वमुपेक्ष्या- श्रयातिरिक्ताविशेषणलं निवेशितम् । अनभिहिते कर्तरि तृतीयेत्यस्यापि निरुक्त- क्रियाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थान्वयिकर्तृत्वविवक्षायां तदुत्तरं तृतीया भवतीत्ये- विरहाद्विशेष्यतयेन्यस्यव्यावाभाव इत्याशंकते प्रातिपदिकार्थत्यादि। चेत्रेण- भूयतइत्यादी चैप्रकर्तृकभवन मितिबोधात् भवन न कस्यचिद्विशेषणमतस्तती. याऽनुपपतिरत आइ कत्लेति । अमुख्यार्थे व्यापारादौ ।

·सप्रकाश ८ हार्य इति दिह । कतत्वं च चैत्रः पचतीत्यादौ क्रियानुकूला कृतिरेव । तस्या एतानुकूलकृतित्वेन कृतित्वेन वाऽऽख्यातवाच्यता । रथो गच्छति, काष्ठं पचती- त्यादौ च क्रियानुकूलव्यापाररूपे कर्तृत्वे निल्टलक्षणा कृतित्वज्ञातेः प्रचिनिमि- चत्वे लाघवात् । मीमांसकास्तु । व्यापारत्वेनैव शक्तिः, पचतीत्यादावपि तेनैव रूपेण बोधोपगमात् । एवंचाचेतनेऽपि प्रयोगो मुख्य एव। कृतित्वस्य लाघवं चाकिंचित्करम् । यत्र लघुगुरुरूपाभ्यां वोधो निर्विवादस्तत्रैव लघुरूपावच्छिन्ने अत्युपगमात् । प्रकृते च कृतित्वेन बोधस्य सविवादत्वात् , तथापि तदवच्छिन्ने शत्युपगमे तत्रामुख्यार्थेऽनादितात्पर्यकल्पनायां गौरवात् । एवं वीजादिनाङ्करः कृत इत्यादौ विनापि यत्नं कृतः प्रयोगात् , तस्यापि व्यापारसामान्यार्थकता अतः करोतिविवरणीयार्थकत्वेऽपि नाख्यातस्य यत्नत्वावच्छिन्नवाचकता न वा किं करोति पचतीति प्रश्नोत्चरयोः समानप्रकारकबोधजनकत्वानुरोधेन तथात्वम् । अत्र केचित् । पचतीतिवाक्यजन्यवोधे सति यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्वसंश- यानुदयात्तत्र यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्ववोधकत्वसिद्धौ तदवच्छिन्ने शक्ति - घवासिध्यति । नहि यत्राविनाभूतक्रियाविशेपलिङ्गकानुमानलभ्येन यनलाव- छिन्नेन समं वर्तमानत्वान्वयवोधकत्वमाख्यातस्यार्थाध्याहारमतेऽपि संभवति, लहा दिकृतवर्तमानत्वान्वयबोधे लडादि तत्समभिव्याहुतधात्व-यतरजन्यविशेष्योपस्थित कारणताया आवश्यकत्वात्, अन्यथा निराकाङ्क्षयत्नादिपदमात्रायत्नायुपस्थिता- वपि तत्र वर्तमानत्वादेलैंडादितो वोधप्रसङ्गात् । नचार्याध्याहारवादिना द्वारं पिधान कृतिरित्यादितो दारकर्मककृतेरिव पचति इत्यादितः पाफयत्नो इत्याद्याकारको वर्तमानत्वादेर्योधइष्टएवेतिवाच्यम् । परस्परसा काझपदार्षयान्वयबोधएवाध्याहृतस्यैव निराकाइपदादुपस्थितस्पार्थस्य विषय नापास्तैरुपगमात् । तत्रान्वयानुभावकसाकादपदसत्चात् । प्रकृने चान्वयबोधस्या- काक्षानुफ्योगिपदार्यान्वयविषयकत्वेन तेपामप्यसंमतत्वात् । तत्स्वीकारे निरा. काक्षस्याप्यनुभावकत्वस्वीकारापतेः । शान्दबोधै आकाशानुपयोगप्रसङ्गाचेति तन्त्र । तात्पर्य लिनेन यत्नत्वावच्छिने वर्तमानत्वानुमिते रेवोपगमात् । ताशर्त- मानवमतीतो शाब्दत्वमतीतेः सविवादत्वादित्याहुः । अत्र नैयायिकाः । रथोग- च्छतीत्यादावाश्रयत्वमेवाख्याताओं नतु व्यापारः । अन्यदीयगमनानुकूलनोदना. दिविलक्षणव्यापारवति गच्छतीत्यप्रयोगात् । एवंच काष्ठं पचतीत्यादि प्रयोग एव व्यापारशक्तिमाख्यातस्य साधयेद् यदि स्वारसिकः स्यात् । तदेव न । नहि यत्न वर्तमान ·२८६ प्युरपतिपादः चैन पचतीत्यादिप्रयोगेण पाठ पचतीत्यादिमयोगस्यारिशेपः। एवमचेतने स्वर• सतः कर्तृ पदामयोगात् छनोऽपि यत्नलविशिष्टोधः । एष एव पति पा. का नतवेतनं फाष्टादीत्यादिप्रयोगाम्लकारस्य यत्नतविशिष्टार्थकनापा आवश्यक त्वात् । लापार शक्तिापार लक्षणेति । नच यत्नत्तस्याख्यातापराच्यनित तिजीवनयोनियलसाधारणतया लकारस्पताछेदकस्यासंभा इति वाच्यम् । नित्यादियत्नस्यारयात वाच्यतोपगमे अनिविरहात् । निष्पादः पाकानुहलता. चिरहेण तलाले पनतोनिप्रयोगापनिरिरहाद, इष्टसाधनताशाननन्यतापछेदक- मन्तिवनानेरवार गातारचिनिमिचतोपगमादा । अतएवंचरहनेनन्यमाननक- वैऽपीश्वर पचति ईश्वरी भरक्त इत्यादयो न प्रयोगाः। नामोश्चरो पेदं वक्ति मधुरायां कृष्णो विहरतीत्यादिप्रयोगानुपपतिः । अत्राख्यातस्य लक्ष्यापच्यापार- वोधकतोपगमात् । ईश्वरकृति साधारणधर्मस्याख्यातमचिनिमित्तत्वेऽपि तत्र व्या- पारलगाया भावश्यकत्वात् । तथाहि । आत्मा पचति शरीरं पनतीत्यादिस्वा- रसिकप्रयोगविरहादाख्यानायकनेरुदेश्यतापच्छेदकशरीरविशेपारच्छेदेन समायेना. न्वयनियमः स्वीकरणीयः । चैत्रादिपदस्य शरीरपिपरिशिष्टात्मपरतया चैत्रः प. चतीत्यादी शरीरविशेषात्मोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनात्मनि सम्पायनान्नपसंभ- चात् । गौरः पचतीत्यादावपि गौरादिपदस्य गौरशरीराधवच्छिन्नात्मनि आख्या वस्पैन वा व्यापार लक्षणोपगमात् । एस्चेश्वरकनेः शरीरानवच्छिमत्वादुक्तस्थले कृतेस्तथान्चयासंभव इति व्यापारलक्षणा आवश्यकी । ईश्वरकृतिसाधारणयत्नत्वा- वच्छिन्न एवाख्यातायः । असागरणनुकूलतं यत्ने क्रियायाः संवन्धतया भासते नत्वनुकूलतामात्रम् । असाधारणानुकूलताया एवाफाझानिरूपमत्वोपगमादतोऽ. स्मदादिक कपामादिक्रियानुकूलकतिमादार ने परः पचतीतिप्रयोगः । वेदवचना• दौ च ईश्वरकृतेरेवासाधारणकारणत्वाव ईश्वरो वेदं वक्तीत्यादयः प्रयोगा इत्यपि केचित् ॥ अथ कुनैराख्यानस्य अश्व वाच्यत्वे करोवोत्यादी कृतद्विधा भानं स्यात् । धातुमत्यययोयो कृतियोधकत्वादिति चेन्न । एको दावित्यादी एकत्वाद्वित्वा दिवोधमातिप्रत्ययोभयसायेऽप्येकवैकत्वादिधीवत्मकनेऽपि वाधाभावात् तत्र विभक्त' साधुलार्थस्त्येऽत्रापि तथालात् । अथ तर्हि करोति पत्र इत्यादी माति पदिकार्थे साक्षादेव कृत्यन्वयः स्यात् । स च नामार्थधात्वर्थयोभदेन साक्षादयः यस्याव्युपनत्वात् तया न संभवतीति नामार्थधात्वीयोः साक्षादवयोपगमे फर्म तादिबोधकविभक्तरसम्वेऽपि तण्डुलः पयतीत्यादौ कर्मतादिसंवन्धेन तण्डुलाः ·૨૮૭ समकाशः कवोधोऽपीति नच पाकादावन्वयसंभवेन तादृशवाक्यातण्डलकर्मकपाकादिवोधापत्तेः । नच प्रातिपदि. कार्यकारकक्रियान्वयवोध एवाव्युत्पन्नो नतु क्रियामकारकपातिपदिकार्थविशेप्य वाच्यम् । यटः करोतीत्यादितः कर्मतासंवन्धेन कृत्यादेः. पटादावन्वयाभावात् क्रियामकारकनामार्थविषयकवोधस्याव्युत्पन्नखादिति चेन्न । उक्तातिप्रसङ्गवारणाय धातोः कर्मतादिसंबन्धेन क्रियान्वयावोधकत्वव्युत्पत्ते- पगमानत्वाश्रयतासंयन्येन कृत्यादिरूपक्रियान्वयाबोधकन्वव्युत्पत्तेरित्यदोपाद । तादृशातिपमङ्गवारणाय धातुजन्यकृत्यादिमकारकान्वयवोधे प्रत्ययजन्य विशेष्योपस्थिते हेतुता वाच्या । तादृशकारणाभावात् प्रातिपदिकार्यपिशे- प्पावोधोपि न संभवतीति वाच्यम् । कर्मत्वादिसंवन्धेन कृत्यादिप्रकारक- वोधस्यामसिद्धचा सामग्रयकल्पनेनापादकाभावाद तादृशकारणताया अकल्प- नात् । नच क्रियते चैत्र इत्यादौ कृतिप्रकारकबोधवारणायैव उक्तारणता- कल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् । सति तात्पर्य इष्टत्वात् । कर्तृ विशेप्यकान्वयवोध. परधातूनरयकोऽसाधुत्वाच प्रामाणिकानां न तथा प्रयोगः । करणं चैत्र इत्यादौ चैत्रादौ धात्वर्थकृतेराश्रयतासंवन्धेनान्वयबोधधारणाय वाशकार्यकारणभावकल्प- नमित्यपि न । तादृशवोधे आख्यातान्तधातुना समभिव्याहारज्ञान हेतुनयैवोक्तस्थले ताशयोधवारणसंभवात् । दीधितिकृतस्तु गच्छति जानाति करोवीत्यादौ आ- ख्यातस्याश्रयत्वे निरूदलक्षणायाः स्वीकारान नामार्थ क्रियायाः साक्षादन्वय इ- त्याहुः । तन्मते यद्यप्याश्रयत्वसंवन्धस्याधिकस्य जानाति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्य योधविषयताकल्पनेन गौरवं, तथापि यत्र धातोर्ज्ञानाश्रयत्वे लक्षणाग्रहः शक्तिभ्रमो वा तत्र चैत्रादिविशेष्यको ज्ञानाश्रयत्वादिप्रकारको वोध आश्रयतायाः संसर्गतावा- दिनामप्यनुमतः । चैत्रादिविशेष्यकाश्रयतासंसर्गकज्ञानादिमकारकशाब्धबोधस्तु दीधितिकारमते कचिदपि न प्रमिध्यतीति तादृशशाब्दवोधे योग्यताज्ञानादेई तुना- कल्पनं तथाविधशाब्दयोधाङ्गीकर्तुमणिकारस्य मते भावश्यकमिति गौरवम् । वस्तुतस्तु चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ कर्मप्रत्ययस्थले यावतां पदार्थानां विपयता, सावतां चैत्रो जानाति घटमित्यादि कर्तृप्रत्ययस्थले तथात्वं, परंतु विशेप्यविशेषण- भाववैपरीत्या । एवं कर्मप्रत्ययस्थले यस्य ससंवन्धिकपदार्थस्य यदंशे विशेष्यता कईमत्ययस्थले तन्निरूपकतायास्तदंशे प्रकारता इत्यनुभवस्य दुरपहवत्वाभिप्रायेणा- श्रयत्वस्याख्यातार्थतां दीधितिकार उररी चकार । चैत्रेण ज्ञायते इत्यत्राधेयत्वरूप- वतीयार्थस्य चैत्रविशेष्यत्वात् । चैत्रो जानातीत्यत्राधेयतानिरूपकत्वरूपाधारताया- ·૨૮૮ व्युत्पत्तिपादः चैवांशेऽभकारत्वे तासानुभवविरोधात् । नच चैत्रेण शायत इत्यत्राप्याधेपत्वं सं. सर्ग एव न तु विशेप्यमिति वाच्यम् । तथासति आत्मना ज्ञायते न घटेनेत्यादी घटादिवृत्तित्वाभावोधानुपपत्तेः । आधेयत्वस्य तृतीयार्यताविरहेण तृतीयान्तायः यादिवृत्तिलरूपमतियोग्यनुपस्थितः आधेयत्वसम्बन्धस्याभावमतियोगितानवच्छ दकतया च तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाभावबोधस्य तत्रोपगमासंभवात् । तादृशसम्म न्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे ज्ञाने न घट इत्यादिवाक्यजन्यमत्यये ज्ञानाथ- धिकरणकतादृशसंबन्धावच्छिन्नघटायभावस्याप्यवगाइनसंभवाघटे शानं न घेत्या- दिसंशयनिरासाय कदाचिझाने न घट इत्यादिकमपि प्रयुज्येत । अतएवानुकू. लकृतिमचादिरूपकर्तृत्वादेरपि चैत्रः पचतीत्यादौ प्रकारता मणिकृतापि स्वीक्रि- यते नतु संसर्गता । न पचतीत्यादावन्वययोधानिर्वाहात् । तादृशसंवन्धस्य दृश्य नियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्सयन्धावच्छिन्न क्रियाविरहमत्य- यस्य तत्रोपगमासंभवात् । एवं चैत्रेण ज्ञायत इत्यादावाधेयत्वस्य तृतीयया अविव- क्षणे प्रातिपदिकार्थमावविवक्षया तद्विपयानुशिष्टप्रथमैव स्यात् । जानाति चैत्र इ. त्यादौ चाख्यातेन कर्तृत्वाविवक्षणे पात्वर्थरूपभावमापरतया परस्मैपदस्य नादि- विकरणस्य वा साधुतापत्तिः । भावकर्मणोरित्यात्मनेपदविधायकानुशासनविपय- वात् कर्तरीत्यधिकारीयत्रयादिभ्यः श्नाइत्यनुशासनाविपयत्वाच्चेति, तत्राख्या- तस्य कर्तृत्ववोधकतायुक्तिस्तु न साधीयसी इतराविशेषणतया क्रियाबोधपरत्व- रूपभावविवक्षायामात्मनेपदानुशासनविषयतोपगमादुक्तस्थले परस्मैपदसाधुताया- स्तादृशभावविवक्षादि विरहस्य वाद्यनुशासनविपयत्वोपगमेन नादिविकरणस्य सा• धुतायाश्च निर्वाहसंभवाद । पचन् पचतीत्यादाविवोद्देश्यतावच्छेदकविधेयाभेदेन जानन जानानीस्यादेनिराकासतानिहायापि जानातीत्यादावाख्यातस्याश्रयतार्थ- कतोपगम आवश्यकः। अन्यथा कृदन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकस्य ज्ञानादिरूपविधेयभि- नतया निराकाङ्क्षताविरहेणतथापयोगापत्तेःएतेनतत्राश्रयताया:प्रकारतोपगमे जाना; ति चैत्र इत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्र्या भिन्नविषयपत्यक्षादिप्रतिवन्धकताया माख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थित्यादिरूपाधिककारणानां निवेशे गौरवेणाश्रयतयाः सं. सर्गत्वमेवोचितमित्यादिकमनुपादेयम् । नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमाख्या- तार्थस्तादृशसंवन्धस्याभावप्रतियोगितानयच्छेदकत्वेन न नश्यतीत्यादौ नाशप्रतियो- गित्वाभावबोवस्यैव स्वीकरणीयतया न संमर्गतासंभवः । अयाख्यातस्य कर्तृत्वश. ततावच्छेदकं रूपं दुर्वचम् । नच तिड्त्वं तथा तसादिसाधारणस्य तिङ्त्वस्य , ·यस्य धर्मिणि शक्तः पच्यमानमानयेत्यादौ पच्यमानादिनिष्टानयनकर्मत्वाद्यनुरोधे. नावश्यकत्वात्ततएवोपपत्ती आख्यातरूपात्मनेपदस्य धर्मवाचकत्वं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । तहशानचुसाधारणस्यात्मनेपदत्तस्य शकतावच्छेदकत्वएव तथोक्तिसंभवाद ૨૮૨ समकाश म दुर्वचत्वात् । नच पाणिनीयसतसंवन्धेन विस्पदवयमेव विश्व तिवायष्टादशा तत्पदसंकेतग्राहकं च आदिरन्त्येनेति सूत्रमेव तत्सकैतमविदुपामनधीतपाणिनीय- वन्त्राणां तिप्त्वादिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दवोध इति वाच्यम् । एवंसति घटादिवा- चकवटादिपदेष्वपि कस्पचिच्छब्दस्य पुरूपविशेषीयसंकेतसंभवेन तुल्ययुक्त्या वत्रापि तच्छन्दस्यैव शक्ततावच्छेदकतापत्या तिवादिषु पाणिनेस्तिपदसंकेतवत्तत्र भन्दान्तरसंकेतस्यापि अन्यपुरुपीयस्य संभवात् । तत्तच्छन्दानामपि प्रवृत्तिनिमित्त- तायाः सुवचत्वाद्विनिगमनानुपपत्तेः । अन केचित् । विवादिस्थानिनो लकारस्य लवजातिपुरस्कारेण कृतिवाचकता । पचतीत्यादी लकाराश्रवणेऽप्यादेशेन तिवादिना स्थानिनः स्मरणात्ततएवार्योपस्थितिः । आदेशादेधिभावमविदुषां तु तिप्त्वादिना शक्तिभ्रमादेवार्थोपस्थितिः । यत्र विवादेर्लादेशत्वज्ञानं नास्ति श्रुतल- काराचार्थोपस्थितिस्तत्र पचतीत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधवारणाय पचतीत्याद्यानुपूर्वी- 'ज्ञानजन्यबोधे तिवादेलादेशलज्ञानमपि हेतुः । न चोक्तस्थले धातुसाकाहत्वशाने भवत्येव शाब्दयोधस्तदसत्वे च कारणाभावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । पचतीत्यादी तिवादिना लकारस्योपस्थापनेऽपि तत्तद्धातुसाकाङ्कतया तत्स्मारफाभावेन शाब्द- पोधानुपपत्तः लकार धातुसाकाङ्गत्वग्रहस्य शाब्दयोधहेतृत्वासंभवात्। नहि तन्दा साकारत्त्येन लस्तियादिस्थानीयेन तद्रूपावच्छिन्नमेव तियादिः स्मारयेत् अपितु लत्वेनैव तधात्वमिति । एवं तत्तद्धातुपदाव्यवहितोत्तरत्वरूपतत्साकासत्वेन येन घुसा न लकारः श्रुतस्तस्य तेन रूपेण तत्तत्स्मरणासंभव इति । अत्रेदं चिन्त्यते । लकारतियाद्यारनतिप्रसक्तस्थान्यादेशभावस्य दुर्वचत्वात् तिवादिस्मारितलकारस्य पाचकत्वं न विचारसहम् । तिवादेरेव यत्र वाचकताग्रहस्तदनुरोधेन पचतीत्याद्या- नुपूर्वीज्ञानस्य तिवादिजन्योपस्थितिसहकारेण शाब्दबोधोपधायकताकल्पनस्यावश्य- कतया लकारजन्योपस्थितिसहकृततादृशानुपूर्वीज्ञानतियादिमिकलादेशत्वमानपटि- तसामन्यन्तरकल्पने गौरवण लावात्तिवादेरेव तादूप्येण शक्तिकल्पनाया उचितत्व चेत्याख्यातसामान्यस्य कर्तृत्वइव तदिशेपस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्तिननु यथाश्रुतग्राहिवैयाकरणमत इव कर्मरूपधर्मिवाचकत्वं गौरवात् । प्रथमान्तपदा कर्मवान्वयवलादेव कर्मताविशिष्टयर्मिलाभसंभवात् । नचात्मनेपदस्य शानमत्या ·, . व्युत्पत्तिवादः तादृशात्मनेपदत्वस्य चागुरोनिर्वचनासंभवात् , पाणिन्यादिसंकेतसंवन्धनात्मनेपदव 'स्वस्य शक्ततावच्छेदकताया उक्तरीत्याऽनवकाशात् । अतस्तादीनां तत्तद्रूपेण ‘शक्तिकल्पनस्यावश्यकतया लाघवात्कर्मत्वएव तत्कल्पनात् । कर्मत्वं च त्यज्यते ग्रामो गम्यते ग्राम, इत्यादौ धावयतावच्छेदकीभृतसंयोगविभागादिरेव विशेष्यतया तिङ् • याच्या चैत्रेण गम्यते ग्राम,इत्यत्र तृतीयार्थस्तकर्तृकत्वरूपमाधेयत्वं तस्य धात्वर्थ संयो- गात्मकफलावच्छिन्नेस्पन्दलक्षणेव्यापार तस्पचजन्यतासम्बन्धेनात्मनेपदार्यसंयोगरूप- फले तस्यचाश्रयतासंबन्धेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्यनामेऽन्वय इति चैत्रवृत्तियः संयो- गावच्छिन्नस्पन्दस्तज्जन्यसंयोगवान ग्राम, इत्याकारकः मान्दवोधः। चैत्रेण त्यज्यते ग्रम, इत्यत्र संयोगस्थाने विभागमन्तर्भाव्य योधउपपादनीयः। अथ चैत्रनिष्टक्रियाज- न्यसंयोगविभागादेामादाविव चैत्रादावपि सत्वात् , चैत्रेण त्यज्यते गम्यते चैत्र, इत्यपि स्यात् न स्याच चैत्रेण न गम्यते, न लज्यते चैत्र, इत्यादीति चेत् । अत्र दीधितिकारमभृतयः फलमिव तत्र क्रियान्वयि परसमवेतत्वमपि फर्माख्यातायः। .परत्वे च भेदरूपे प्रतियोगितया फले आश्रयतयान्वयिनः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्या- -न्वयः । चने चैत्रान्यसमवेतक्रियाजन्यसंयोगादिमावस्यान्क्यायोग्यत्वात् । तादृशः मंयोगाद्यभावस्य च तत्रान्वययोग्यत्वान्न तत्रापच्यनुपपत्योत्वकाश इत्याहुः । तत्रे चिन्तयन्ति । प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्मणोऽन्वयितावच्छेकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रति- गितया भेदांशेऽन्वयोपगमेऽपि चैत्रेपि चैत्रस्य द्वित्वादिनाभेदसंभवेन तत्समवेत. क्रिपायां परसमवेनत्याक्षनेरुक्तदोपोद्धारासंभवः । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नमति योगितया तत्र तद्भानस्वीकारे चैत्रेण द्रव्यं गम्यते इत्यादाक्नुपपत्तिः, द्रव्यत्वाव- च्छिन्नभिन्नसमवेतत्वादेः क्रियादौ वाधात् । नच तत्र द्रव्यपदं लक्षणया चैत्रान्यद्रव्य- परमिति वाच्यम्, मन्देन गम्यते मन्द इत्यादौ मन्दस्य मन्दान्यमन्दपरत्वासंभवान् मन्दा भ्यसमवेतमन्दत्तिक्रियाया अप्रसिद्धचानुपपनितादयस्थ्यात् । अननुगतमन्दगततत्त द्वयक्तित्वोपस्थित्यनत्यात् । कर्तृव्यक्तिभिन्नमन्दत्वेन लक्षणाग्रहम्य तादृशवाक्यजन्य 'धीपूर्णत्वस्य नियमतोऽसंभवात् । नच फलविशेप्यव्यक्तीनां तत्तद्वयक्तित्वाव- च्छिन्नमतियोगितासंबन्धेन परत्येऽन्वयारसंवन्धोपस्थितेचानपेक्षणानानुपपचि- • रिति वाच्यम् । संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तदुपस्थितेरपि शाब्दयुद्धावपे- "क्षणीयत्वात् । तद्व्यतया तद्व्यक्तिन गम्यते इत्यादावभावप्रतियोगिफोटि- प्रविष्टतद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभिन्नसमवेत तयक्तिसमवेतक्रियाया असिमः। येतु फलं भेदश्च कर्मप्रत्ययार्थः, फले मन्यतासंवन्धेन भेदे च स्वावच्छिन्नमतियो- गिताकत्वसंवन्धेन क्रियाया अन्वयः भेदफलयोथ कर्मण्याश्रयतासंचन्धेनान्वयः । , ·ग्रामो गम्यते नतु मन्दान्तरं तत्र मन्दनिष्टयामसंयोगे मन्दान्तरनिष्ठक्रियावच्छिन्न- मेदसामानाधिकरण्यस्य तन्मन्दान्तविण सत्त्वेऽपि तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेद- मेदविशिष्टस्य फलस्याभावो मन्देऽक्षत एवेति न कश्चिद्दोपः । करमत्ययस्थले चा: धेयतया प्रकृत्यान्वितस्य फलम्य नेदरूपापरार्धे सामानाधिकरण्यस्वजनकक्रिया- समकाश: २९१ चैवसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदस्य चैत्रो नाश्रय इति तात्यक्रियानन्यफलाथ- यत्वेऽपि तस्य चरेण चैनो गम्यतइति न प्रयोगः । मन्दो मन्देन गम्यते इत्यादेरेकमन्दादिनिष्टक्रियावच्छिन्नभेदसहितस्य उजन्यफलस्य मन्दा- न्वरं सत्चानानुपपत्तिरिति त्रुवते । तन्मतेऽपि चत्रेण क्षेत्रो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिदुरैव । चैत्रे चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदाभावसपेऽपि ताहर शुक्रियाजन्यफलाभावस्य बाधात् । नच फलाभावो नगा न तत्र प्रत्याय्योऽपितु भेदाभाव एवं कर्मणीति वाच्यम् । यदा चैत्रेण ग्रामो न गम्यते तदापि ता. भयोगानुपपत्ते तादृशभेदाभावस्य ग्रामे वाधात् । नच भेदस्य सामानाधिकर- प्यसंवन्धेन फलेऽन्ययः ताशसंवन्धेन क्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य क्रियाजन्यफल. स्थैव चाभावो ना कर्मगि प्रत्याय्यतइति न दोपः विशिष्टाभावस्योभयत्र सत्त्वादिति वाच्यम् । एवमपि मन्देन यत्रापरमन्दो न गम्यतेऽपितु ग्रामा दिख तर नामादिगन्तरि मन्दे मन्दान्तरनिष्ठक्रियावच्छिनभेदसहितस्य स्वात्मकमन्दनिष्ठ- क्रियाजन्पयामादिसंयोगस्य सन विशिष्टाभाववाचान्दन्देन मन्दो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिः । यदि फलमेव कर्माख्यातायंस्तस्याश्रयत्वस्वानुकूल क्रियावच्छि- न्नभेदयचोभयसंबन्धेन कर्मप्यन्वयः, नतमभिव्याहारे च तदुभयसंयन्यायच्छिना- क्रियानन्यफलाभाव एव तत्रान्वयीत्युच्यते, तदापि यत्र चैत्रमेत्रयोरुभयकर्मजसंयो- गस्तव चैयनिष्ठताशसंयोगस्य चैत्रे आश्रयवस्वानुकूलक्रियावच्छिन्नभेदवचोभय- संबन्धेन सत्वाच्चैत्रेण चत्रो न गम्यते इत्यस्यानुपपतेः । चैत्रेण चैत्रो गम्यते इ. त्यापत्तेश्च । अत्रोच्यते । भेदः फलंच कर्माख्यानार्थः । स्वावच्छिन्नमतियोगिता- कत्लसंवन्धेन चैत्रादिनिष्ठुक्रियाविशेपितभेदस्य स्वसामानाधिकरण्यस्वमतियोगिता- वच्छेदकजन्यत्वोभयसंवन्धन फलेऽन्वयः। विशिष्टफलस्य नत्रसमभिव्याहारे विशिष्ट- फलाभावस्य नसमभिन्याहारे च कर्मण्यन्वयः चैत्रमैत्रयोरुभयकर्मनसंयोगस्थले चैत्रवृत्तिक्रियावच्छिन्नभेदस्य चैत्रेऽसत्तंग विशिष्टफलाभावोऽक्षतः । यत्र भन्देन T कमन्दान्तरनिष्टक्रियाजन्यत्वस्यासचाचघटितोभयसंवन्धन मन्दनिष्ठक्रियावच्छिन्न- वच्छिन्नमतियोगिताकत्लोभयसंवन्धनान्वयः तादृशमैदस्य च स्वप्रतियोगितावच्छेद कलसंवन्धेन क्रियायाम् । यत्र चेत्रक्रियया मासे न संयोगोऽपि त्वन्यत्र तत्र ग्राम ·WHArra व्युत्पत्तिवादः गच्छति चैत्र इति प्रयोगवारणाय स्वजनक क्रियावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्य चत्रो ग्रामं गच्छतोत्यादौ चैत्रश्चैत्रं गच्छतीति प्रयोगवारणाय सामानाधिकरण्यस्य संव- न्धमध्ये निवेशः। चरमस्थले चैत्रग्रामसंयोगस्य ग्रामनिटचत्रक्रियावच्छिन्नभेदे संबन्धयसच्चेपि चचिव विशिष्टस्य तत्संयोगस्य तादृशभेदे सामानाधिकरम्पवि- रहाच्चैत्रक्रियायां तद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसच्चेपि नातिप्रसङ्गः । चैत्रश्च न गच्छतीत्यादौ च तादृशभेदान्धितक्रियाककृ त्वाभाव एव चैत्रे प्रतीयते, नतु क्रि- यायां द्वितीयार्थविशिष्टमेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिन्नाभावः। ता. दृशसंबन्धस्य मृत्यनियामकत्वात् । यदि तात्पर्यविशेषवशात् क्रियानुयोगिकोऽप्य. भावः कचित्तीयते इत्यनुभवसिद्धं तदा प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि द्वितीयाध- यंत्वमुपगम्य विशिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावान्वय एव तत्रोपगन्तव्य इति दिक् ॥ फलावच्छिन्नव्यापारबोधकथातूनां फले व्यापार च शक्तिद्वयम् काख्या तस्थले फलं धात्वर्थव्यापारस्य विशेषणतया भासते तत्र द्वितीयाधेियत्वान्वयः कर्मा ख्यातस्थलेफलंधात्वर्थव्यापारस्य विशेष्यतया भासते तस्य विशेप्यतया आख्यातार्थ आश्रयत्व तद्विशेष्यतया कर्मेति दीधितिकृतः । केचिनु, संयोगादिरूपफलावच्छि. भव्यापारयोधकानां गमिप्रभृतीनां कर्ममत्ययापेक्षया वहूनां फले शक्तिकल्पनामपेक्ष्य कर्मप्रत्ययानां फले शक्तिकल्पनमेव लघीयः, धातूनां च व्यापारमात्रवाचिता । धातोः फलयोधकतामते नामार्थधात्वर्थयोराधाराधेयभावसंवन्धेन साक्षादन्वयासंभवात्फला अयत्वस्य कर्मणि प्रकारतया भानस्योपगन्तव्यतया तत्संसर्गस्याधिकस्यभानकल्प- नेनापि गौरवं फलस्य प्रत्ययार्थत्वेच तदाश्रयत्वं संवन्ध एवेति लाघवम् । नच धातूनां व्यापारमात्रवाचित्ये ग्रामं त्यजतीत्यादितोऽपि ग्राम गच्छतीत्यादित इव संयोगादिरूपफलावच्छिन्नस्पन्दवोधापचिः । नामस्त्यज्यते इत्यादितोऽपि ग्रामो गम्यतइत्यत इव स्पन्दजन्यसंयोगादिमत्त्वेन भानप्रसङ्ग इति वाच्यम् । फर्मप्रत्ययस्य संयोगविमागादिरूपनानाफलवाचित्वेऽपि तत्चत्फलबोधे धातुवि. शेषसमुभिव्याहारज्ञानस्यापेक्षयातिप्रसङ्गविरहात् । त्यति गच्छति स्पन्दते इत्यादौ कर्मासभिव्याहृते बोधवलक्षण्यं च तत्तदातूनां फलविशेपावच्छिन्न- व्यापारलक्षणोपगमेनोपपादनीयम् फलान्वितस्वार्थव्यापारबोधकतं गम्यादेः स्व. भावाधीनं तदभावात्स्यन्दिप्रभृतिप्वकर्मकत्वव्यवहार इत्याहुस्तन्न । या गमिप्रभृती. नामिव त्यजिगमिप्रभृतीनामपि पर्यायतेति भ्रमदशायां याति गच्छतीत्यादावित्र त्यजति गच्छतीत्यादितोऽप्यविलक्षणयोधोत्पत्या धातुविशेपसमभिव्याहरस्य फल विशेषवोधनियामकताकल्पनासंभवात् । नच ग्राम त्यजतीत्यादितः संयोगावच्छिन्न व्यापारवोपस्तापयंसचे इष्यतएव । त्वमतेऽपि तात्पर्यानुरोधेन लक्षणया तहो.

·पचतीत्युक्ते इदानीमय पारुयत्नवानवेति संशयनिवृत्तेः पूर्वापरीभावापन्नस्याल्या- वोधापेक्षया कृत्यादिरूपैकार्थे तदन्ययस्यैव लाघवेनोचितत्वाच । वर्चमानकालथ तवच्छन्दमयोगाधिकरणकालरूपस्तत्तच्छब्दार्थः अतो नैककालमयुक्तलडादितोऽ- परलडादिप्रयोगाधिकरणकालीनत्वस्य कृत्यादावन्वयः। स्वप्रयोगाधिकरणकाल- तेन स्ववाच्यत्वे स्वत्वाननुगमात् शत्यानन्त्यम् सामान्यतो व्युत्पत्तेदुर्घटतया पूर्व- व्यक्तिवोधानुपपत्तिः सर्वनामविचारदर्शितरीत्या समाधास्यते। विशिष्य तत्तत्काल- स्वावच्छिन्नवोधस्यानुभवसिद्धतया सर्वनामशक्तौ युद्धिस्थत्वादिवच्छब्दप्रयोगाधिक- सप्रकोशः घोत्सत्तेरावश्यकवाद । परंतु तत्र विभागादिरूपफल एवं फलमत्ययतात्पर्यस्यानादि तया संयोगादिरूपफलप्रत्यायनेच्छया स्वरसतो न तादृशप्रयोग इति वाच्यम् । विना शक्तिभ्रमं लक्षणाग्रहं च ग्राम त्यजतीत्यादितः सत्यपि तात्पर्य संयोगावच्छि. नव्यापारामतीतेरानुभविकल्या धातोः फलविशेपवाचिताया आवश्यकला। ज्ञायते इप्यते क्रियते घट इत्यादी विषयत्वरूपं कर्मत्वं तथैः। नच कृतिविपयतायाः फल. वत्साधनतदुपादानम्गधारणतया यत्र घटः क्रियते इत्यादि प्रयुज्यते तत्र जलाहरणं कपालं क्रियत इत्यादिप्रयोगस्यापत्तिरिति चेत् । कृत्यर्थकधातुसमभिव्याहृतकर्ममत्य- यस्य चिकीर्षाप्रयोज्यसाध्यताख्यविलक्षणविषयत्वमेवार्थः। उक्तस्थले च कपालादी कस्तारशविपयत्वाभावान्नोक्तमयोगप्रसङ्गः। काशाः कटंक्रियन्ते इत्यादौसाध्यतारू- यविषयताश्रयकर्मान्तरसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययेन व्यापार्यतारूपविषयतापि प्रत्याय्यदे तदुपादानतया कृतिविपयकाशादौ साध्यतारूपकृतिविपयताविरहेऽपि न तादृशम- ः । ताशकर्मसमभिव्याहाररूपतत्ययोजकविरहात् काशाः क्रियन्ते इत्यादी काशादौ व्यापार्यतावोधानुपपत्तेन तादृशपयोग इति काशाः कटाः क्रिय- ने इत्यादापपि विशेष्यभेदेन वाक्यार्थभेदात्कर्भद्वयवाचकपदयोः समभिव्याहार व्यापार्यतावोधानुपपत्तेश्च । क्रियते इत्यत्र विषयतायाः कर्ममत्ययार्थत्ये पाकानु- पयायककृतिमादाय पाकोऽकारीत्यादिप्रयोगापचिरित्यादिकन्तु दूपणं निराकृत- मधस्तात् ।। कर्तृकर्मत्ववत्कालविशेषेऽनुशिष्टा लडादयः कालविशेपमपि बोधयन्ति । तत्र लसत्ययस्य वर्तमानकाले शक्तिः । पचतीत्यादी कृत्यादिरूपव्यापारबोधक- भत्ययोपस्थाप्यकालस्तादृशव्यापार एवान्यति नतु क्रियायाम् । यदा पुरुषो व्यापा- रशून्यस्तदधीनामिसंयोगादिरूपः पयादेरों वियते तदाय न पचतीति प्रयोगादर्य रोपणादिव्यापाराणां विशिप्य पच्याद्यर्थघटकत्येन प्रत्येकतव्यापारेषु कालान्वय- पोगानुपपत्तिः प्रकृतप्रयो. अवस्तात् - द्वितीयायाम् । कालव्याहत्तीत्यादि ·. व्युत्पत्तिवादः रणत्वमुपलक्षणविधया व्यावर्तकं वाच्यम् ।नच तत्कालत्यस्यैवंसत्यवाच्यत्वे तज्ज्ञा. नानुपपत्तिरसमाधैर्यवेति वाच्यम् । शब्दप्रयोगाधिकरणदृचिकालत्वव्याप्यधर्मत्वेन तत्तकालत्वानामेवोपलक्षणीयत्वात् । अथ शब्दप्रयोगाधिकरणत्तिकालत्वव्याप्य- धर्मों वपत्वादिकमपि कालव्यादृचिधर्मत्वनिवेशेपि एतद्पनासत्वादिन्यावर्तनमश- क्यम् । क्षणद्वयात्तिक्षिणवृत्तधर्मत्वेन तव्यावर्तनेच अध्ययनाथनधिकरणेऽप्यध्यय. नाधिकरणस्थूलकालान्तर्गतक्षणेऽसनामारब्धाध्ययने पुंसि चिन्तामणिमयनधीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। यदिच समागभावानधिकरणस्वाश्रयकतकमकृतक्रियामाग- भाषाधिकरणशब्दप्रयोगाधिकरणकाल एव वर्तमानकाल आधेयतासंवन्धेन तार- स्यतो नोक्तस्थले चिन्तामणिमयमधीतइत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः आरम्भावधि- समातिपर्यन्तस्य स्थलकालस्थाषि तपात्येन शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणा- दिरूपान्तरालकालेऽध्ययनाद्यनुकूलकृतिविच्छेदेऽपि शब्दमयोगाधिकरणत्वोपल. क्षिततादृशस्थूलकात्तित्वस्यापि ताशकियानुकूल नाक्यापन योग्यता निर्वाह इत्युच्यते, नदा येन समग्रचिन्तामणिमयीत्य किंचित्कालोचरं पुनश्चितामणिमध्ये. प्यते तत्रान्तरालदशायामप्ययं चिन्तामणिमधीत इति प्रयोगापत्तिः । यदि स्तुति पाठादिविच्छेदद मायामपि प्रत्यहमय स्तुतिं पठती त्यादिवदुक्तस्थलेऽपि दर्शितपयोग इष्ट एवेत्युच्यते तदापि स्वपदेन विशिप्य तत्तत्कृतीनामुपादानेनाननुगमो दुरुद्धर एवेति चेन्न । शब्दमयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मत्वेनोपलक्षणेनानुगती. कृततत्क्षणदिनमासवपत्वाधवच्छिन्नएव काले लटः शक्तिः । क्रियारम्भा पूर्व कर्मसमाप्त्युत्तरं चाधीतेपचतीत्यादिप्रयोगवारणाय कृत्यादिरूपन्यापारे तादृश. कालस्य स्वत्तिमागभावामतियोगित्वस्वचिसाप्रतियोगिमकृतक्रियाकतनिष्ठत्वा भ्यां विशेपितेनाधेयतासंवन्धेनान्वयनियम उपगन्तव्य । तचारिकयारम्भपूर्वमरि तत्समाप्त्युत्तरमपि चा वर्चते यस्तचस्क्रियानुकळकृत्यधिकरणकालस्तस्य दर्शिववि शिष्टाधेयतासंबन्धस्ताशकृतौ वाधितोऽप्रसिद्धो वेति न शब्दप्रयोगाधिकरणता गानधिकरणकालावृत्तीत्येव वक्तुमुचितम् प्रकृतप्रयोगाधिकरणतदन- धिकरणकालद्वयावृत्तीत्यभिधानस्य नरर्थक्यात् वर्षत्वस्य प्रयोगानधिक- रणमासवृत्तित्वादेव धारणादिति । एतद्रूपमासत्वादीति भत्र एतद्रूपपदस्य त्रिशद्दिनस्थापियत्किञ्चिव्यक्तिविशेषात्मकेत्यर्थः । आदिपदेन असण्डफव्यकि वृत्तिवर्पत्वादे परिग्रहः । क्षणसमुदायत्ववारणायाह क्षणद्वयात्तीति अखण्डैकव्य. तिविशेषवृत्तिमासत्वच्याधर्तनाय क्षणवृत्तीत्युक्तम् । स्वमागभावेति स्वपदमत्र पत्तमानत्दायिकृतिरम्प । ननु स्ववृत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्वादी स्वत्वमुपलक्षण ·लपत्ययेन पक्ष्यतीत्यादी प्रत्ययार्यकृती ज्ञास्यतीत्यादौ कियायां भविष्य मत्याय्यते । यद्यपि भुव उत्पत्यर्थकतया अनागतकालोत्पचिकत्वं भविष्यच्छब्दा- शादननुगम इत्याशंक्याह सम्बन्धेस्वपदार्थस्येति तथाच निरक्तकालस्वव्याप्य- धर्मोपलक्षितानां क्षणदिनादानां स्वाथयभेदवचसम्बन्धस्याध्ययनादायबाधितत्वा. थस्तथापि पक्ष्यतीत्यादी कृत्यादावनागतत्वमानस्य मतीतिरूपेयते उत्पत्तिपतीवेनि. न्नानुपपत्ति: स्वाश्रयत्वञ्च स्ववृत्ति प्रागभायप्रतियोगित्वसम्बन्धेन अघ हिस्थत्यं सप्रकाशः शकालमादाय दर्शितप्रयोगापत्तिः । सम्बन्धे संपदार्थस्य विशिष्य निवेशेप्युपप- चचिन्त्या । नच कियानुकूलिकृतिश्न्यान्तरालदशायां स्थूल कालमादाय पचति पपीते इत्यादिवचाशकृत्यधिकरणक्षणेऽपि स्थूलकालावच्छिन्नाभावमादाय न चिति नाधीते इत्यादिप्रयोगस्तत्र नबो वर्तमानक्षणमानान्वितताशक्रियानुकूल. हत्यभाववोधकतानियमात। उक्तरीत्या विशिप्य शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणादिरूपका- तस्यापि लसत्ययेन योधनसंभवात् । नसमभिव्याहारस्थलेऽपि प्रतियोगिन्येव कालान्वय इति तु न सत् । तत्तत्क्षणवृत्तिपाकादिकृतैरभावस्यान्यक्षणावन्छेदेन त. दानीतनस्टकालावच्छेदेन तादृशकृतिमति सचेनोक्तातिप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । नच कालानवच्छिन्नाधारतासंबन्धेन नार्थस्य पुरुषेऽन्वयानोक्तातिप्रसङ्ग इति वा. च्यम् । तादृशस्थूलकाले यात्मनि पाकादिकृतिस्तादृशकालान्तर्गततादृशकृत्यन विकरणक्षणे न पचतीत्यादिप्रयोगोपपत्तये तत्क्षणावच्छिन्नपाकादिकृत्यभाषयोध- स्यैव तत्र तत्र स्वीकरणीयतया कचित्पतियोग्यमसिद्धेदुरित्वात् । व्यापारायोध- केन च लहादिप्रत्ययेन क्रियायामेव वर्तमानसान्वयो योध्यते जानातीत्यादौ नतु लडर्थाश्रयत्वादौ सानाद्यसाचेऽपि तदाश्रयत्वादिसंबन्धे सति नानातीत्यादिपयोगा पत्तेः । ज्ञानादिविशिष्टे आश्रयत्वादी कालान्वयमुपगन्यातिप्रसंगवारणे विशेषणे ज्ञानादावपि तदन्वयस्यावश्यकत्वे तस्यैव स्वीकारौचित्यात् । नश्यतीत्यादौ किय यां कालान्वयस्वीकार क्निष्टादावपि नश्यतीत्यादिप्रयोग स्यादिति तत्रोत्पत्तेरपि लडायवमुपगम्य तव कालान्वयं दीधितिकृटुपजगाम । वस्तुतस्तु नाशत्वमुत्प- त्तिमदभावत्वम् तथाच धातुप्रतिपाद्यतावच्छेदकोत्पत्तावेव कालान्वय इत्येव साधीयः। वर्तमानकालस्योत्पतिसवन्न धात्वर्थेऽन्वय इत्यपि वदन्ति । फलत्वादविष्यत्युत्पत्स्यत इत्यादौधातुनैव तादृशोत्पचिः पत्याय्यते नङ्ख्यतीत्यादौ विशेषणम्या आये प्रागभावप्रतियोगित्वाभावस्याध्ययनादावभावादयमधीते इत्यादिप्रयोगानुपपत्ति । द्वितीये स्वत्वस्याप्युक्तप्रतियोगितावच्छेदकोटा मत परिचायकमित्यवधेयम् ।

·ग्युत्पत्तिपादः च दर्शिता गतिः । तथाच वर्तमानमागभावप्रतियोगित्वम् प्रतियोगितासंबन्पना- न्वयी वर्तमानमामभावोवा लुह्मत्ययायः प्रागभावानीकार वर्तमानकालध्वस एव तदर्यध्वंसस्य कालोपाधित्वेन स्वसमानकालपदार्थाधारतया अनागतकृते- वर्तमानकालध्वंसोत्पत्तिमत्त्या उत्पत्तिसंवन्धेन कृत्पादावन्धयः । अथ पचपाने. ऽप्युद्दीच्यपाकानुकूलकतिमादाय पक्ष्यतीत्यादि प्रयोगापतिः पाकानुकूलक तित्वावच्छेदेन चानागतत्ववोधस्वीकारो न संभवति । पूर्वपूर्वपासानुकूल. कृती तहापात्पक्ष्यमाणेऽपि पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । तत्तत्पाकानुकूलकति- त्वावच्छेदेनापि तदन्वयासंभवः तत्त्पाकत्येन पदाइनुपस्थितः । नापि यत्किंचि- स्पाकानुक्लायकृतित्वावच्छेदेन तदन्वयः आयत्वोपस्थापकपदाभावात् । तत्तव्य- किमनन्तर्भाव्य दुर्वचत्वाति चेन्न । प्रागभावस्य वर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधि- करणक्षणत्तित्वं वर्तमानमागभावस्य प्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वविशिष्टकालवचिकृति- जन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टप्रतियोगितासंवन्धेन वर्तमानकालध्वंसस्य तदर्धत्वे च स्वपूर्वकालीनकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेयत्वसंवन्धेन कृत्पशेऽन्वयोपगमे उदीच्यकृतौ वर्तमानमागभावार्दर्शितविशिष्टसंघन्धासत्त्ये नातिमसङ्गविरहात् ।ध्वंस- पूर्वत्वं च तदनधिकरणत्वमेव । नचान्तरालिककतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापारस्य पूर्वव्यापारानुकूलकृत्यजन्यतया आन्तरालिककृतैःपूर्वकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वमक्षत. मेवेति तस्या अपि निरुक्तविशिष्टसंबन्धेन वर्नेमानमागभावादिमत्वमक्षतमेवेति वाच्यम् । कृतिजन्यपाकत्यत्र कृतिजन्यव्यापाराधीनफलानुकूलव्यापारस्य विवक्षि- तत्वात् । पक्तत्यादौ लुटोऽनद्यतनभविष्यत्वमर्थः । अनद्यतनभविष्यत्वं च शब्दप्रयो- गाधिकरणदिवसात्तित्वे सति शब्दप्रयोगकालीनमागभावप्रतियोगित्वम् शब्दनः योगाधिकरणदिवमध्वंसोत्पत्तिकत्वं वा । केचित्तु भविप्यच्चमेव तस्यार्थः । क्रिया- याः कृतेर्वा स्वरूपसदनद्यतनत्वमेव तत्साधुतानियामकम् असाधुत्वादेवाद्य पक्ष्य- तोत्यादौ पक्तेति न प्रयोग इत्याहुस्तन्न । तथासति भविष्यवादिकमपि नाख्या- तार्थः स्यात् । स्वरूपसद्भविष्यवादिकमेव लुहादिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव पक्ष्यति पक्तेत्तिवत्पचतीत्यादौ पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगविरह इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । पचति पक्ष्यतीत्यादेरविलक्षणवोधजनकत्वपनुभवविरुद्धमिति कालविशेषयोध आवश्यक इति चेद, तदा पक्का पत्यतीत्यादेरपि विलक्षणयोध- जनकत्वस्यानुभविकतया अनद्यतनवान्वयबोधोऽपि दुर्वारः । यदिच पक्ष्यतीत्या- दिवाक्यजन्यबोथे सति भविष्यवादिसंशयानुदयाद्भविष्यवादेः शान्दधीविषय- खमावश्यकमित्युच्यते, तदानद्यतनत्वबोधेऽपि ईदृशीमेव युक्तिं गृहाण । एवं न ·सप्रकाशः स्यतीत्यादावभावे अनागतकालावच्छिन्नत्वभानमावश्यकम् । अन्यथा पश्यत्यपि, मानवृत्तपाककृत्यभावमादाय न पक्ष्यतोत्यादिश्योगमगात् । नच पक्ष्यत्याप- गव यत्किंचित्कालावच्छेदेन वर्तमानमभावमादाय न पक्ष्यतीति प्रयोगो दुरि खेति वाच्यम् । अनागतकालावच्छिन्नत्वंहि तत्र वर्तमानक्षणध्वंसावच्छिन्नत्यम् । वाशध्वंसनिष्ठा अवच्छेदकताऽनवच्छिन्ना ग्राह्या अनागतकृतिपति च पुंसि तद. भाववृत्ती वर्तमानक्षणध्वंसरूपः कालः प्रतियोगि वृत्तावप्यवच्छेदक इति विरोधभ. जनाय ताशकत्यनवच्छेदकावान्तरकालावच्छिन्नएवावच्छेदक उपेय इति नोक्ताति मसन इत्युक्तयुत्न या अनागतत्वस्य यथा लुडापर्थत्वं तथाऽद्य पक्ष्यति न प्रत्तेत्यत्रा- नद्यतनकालावच्छिन्नलस्याभावेऽभाने श्व. पक्ष्यत्यययतनानागतकालावच्छि- नपाककृत्यभावमादाय न पक्तेति प्रयोगमसङ्गेन लुटोऽनद्यतनार्थत्वमावश्य- कम् । अनागतानयतनकालावच्छिन्नत्वमपि उक्तरीत्यातिप्रसङ्गवारणाय प्रकृत. शब्दप्रयोगाधिकरणदिनध्वंसनिष्ठानवच्छिन्नापच्छेदकताकत्वरूपं ग्राह्यम् । अव- द्यावच्छेदकभावश्च संवन्धविधया भासते ध्वंस एव पदार्थ इत्यव. अथ नममभिव्याहारस्थलेऽपि कृतावेव कालान्वयोऽस्तु । महालयस्याप्रामाणिकन्या सर्वत्रैव प्रसिध्ध्यनीति न मतियोग्यप्रसिद्धिः अभावान्वयश्चात्मनि कालानवच्छिन्नाश्रयतासंबन्धेनोपगम्यता मिति चेन्न । यदुत्तरकाले चैत्रीयौदनपाकादिकममसिद्धं तदानी चैत्र ओदनं न पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः अनागतचैत्रीयौदनकर्मकपाकानुकूल कृत्यमसिया तद- भावपत्यायनासंभवात् । नचाभाये कालान्वयोपगमेपि यतण्डुलव्यत्तयादिकमेकपाक एवाप्रसिद्धस्तद्व्यक्त्यादिपरस्यैतत्तण्डुलं नपक्ष्यतीत्यादिवाक्यस्याममाणत्वापत्तिःम. तियोग्यमसिद्धरत्वादिति तत्रपाके तव्यक्तिकर्मकत्वाभाव एव नवा वोध्यत इति उपगन्तव्यम् तथा चोक्तस्थलेपि तत्तत्पाके चैत्रीयौदनकर्मकत्वाभाववोधोपगमेनो- पपत्तिरिति वाच्यम् । पाके तत्कर्मकत्वाभाववोधोपगमे तादृशपाकानुकूलानागतकृतेः करिभानस्योपगन्तव्यतया तदुत्तरं कदाचिदपि येन न पक्ष्यते तादृशकर्तसमभि. व्याहृतदशितवाक्यस्यमामाण्योपपादनासंभवात् । अगत्या तु यत्कर्मको यत्कर्टका कृतावेवेति एषकारेण नाभावे तदन्वयो व्यावय॑ते । ननु कृती तदन्यये यदनन्तरं पाको नभविष्यति अपितु तत्तत्पदाऽवसक्रमेण · महाप्रलय एय स्यात्तत्र तण्डुलमयं न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्ति: तत्र पाकानुकूलानागतकृते- रमसिध्या तदभायस्य नत्रा प्रत्यापनासम्भषादित्यतभाह महापलयस्येति । धेयम् । अनागतकृतिश्च 36 ·+ व्युत्पत्तिशादः पाको प्रसिद्धस्तादृशकर्मकतयटितार्थकनपदवद्वाक्यस्यायोग्यतोपाम्यते । कचित्तु तत्रापि पाके तत्कर्मकत्वाभावस्य ताशे च कर्तरि पाककृत्यभावस्य वोधमुपगम्य मामाण्यमुपपादयन्ति । तात्पसच्चे एकैनापि नाऽभाववयवोधनसंभवात् । नचैत्र तण्डुलमा पचति पक्ष्यति वा चैत्रेऽपि तण्डुलमयं न पचति न पक्ष्यतीति प्रयोगः स्यात् । तत्तण्डलाकर्मकपाकानुकूलवर्तमानादिकृत्यभावाचाधादिति वाच्यम् यतः सुवर्थप्रतियोगिकस्वार्थाभावान्वितक्रियाकर्तृवाभावयोधकत्वं नत्र आकाशं न पचति घटइत्यादावपि न स्त्रीक्रियते तादृशवोधजनकताया अव्युत्पन्नत्वात् येनो. तातिप्रसंगः स्यात् किन्तु पाक आकाशाकर्मकः पाककृत्यभाववान् घट इत्यादि समूहालम्पनवोध एवोक्तस्थले च चैत्रे पाककर्तृत्वाभाववोधान्न मामाण्यमसंगः अस्तु का तपाभावान्वित क्रियाकर्तृत्वाभाव विषयकोऽसमूहालम्बनरूप पर वोधस्तथापि न दर्शितातिप्रसंगः तादृशवोधेऽवयितावच्छेदकावच्छेदेन प्रथमाभावमाननियमात पाकत्वावच्छेदेन च तण्डुलादिकर्मकत्वाभावान्वये योग्यताविरहात् । अन्ध आकाश न पश्यतीत्यादावपीशी गतिः। अथ यत्तण्डुलादिकर्मको यत्पुरुपकतकः पाको. भसिद्धस्तत्पुरुपेऽन्यकर्मकपाककर्तृत्वस्य तण्डुलादी चान्यपुरुपपच्यमानत्वादे भ्रम- दशायां तण्डुलमयं न पक्ष्यतीत्यादिवाक्यस्य वोकताया অনুষ- सिद्धत्वेनापाकर्तुमशक्यत्वान्नोक्तमकारः साधीयान् विरोधिनिश्चयसापेन त. पुरुले पाककतत्वसामान्याभावस्य पाकवावच्छेदेन ताजुलकर्मकत्वाभावस्य च मनी- त्यसंभवादिति चेन्न । तर ताशवाक्यस्य एकाभावावगाहिभ्रमजनकत्वोपगमात् । नच सर्वत्रैव तदुपगमौचित्येन प्रयासर्वफल्यमिति वाच्यम् । विशेपदर्शिभिरपतार- कैरपि तथाविधवाश्यप्रयोगात् तस्य प्रसिद्धार्थकतासंपादनस्यावश्यकत्वात् । नच तत्तण्डुलादिकर्मकत्वं तन्निष्टविक्लित्तिजनकत्वं तदपि वा मसिद्धमिति कथं पाके तदभावमत्यय इति वाच्यम् । पिक्लित्यादावेव तत्तवृत्तित्वाभावबोधोपगमात् । अपाक्षीदित्यादौ लुडोऽतीतकालोधः तस्याप्याख्यातसामान्यार्थकृत्यादावन्वयः तस्य च सम्बन्ध आधेयत्वम् अथवा कालविशेषणतयैवातीतत्वं लुडोर्थः आश्रयता. सम्बन्धेन च तस्य कृत्यादावन्वय' कालान्तर्भावस्य व्यर्थत्वात् । अतीतलं वर्तमान- ध्वंसप्रतियोगित्त्रं वस्तुनो वर्तमानध्वंस एव लुङायर्थः तस्य प्रतियोगितासंबन्धेन कृत्यादावन्वयः । मध्यदशायामपाक्षीदित्यादिप्रयोगवारणमुक्तरीत्या वोध्यम् । लुङ्मत्ययस्यातीतत्वदनयतनत्वमप्यर्थः । अद्य पचत्यपचदित्यप्रयोगात् । अभून्नृप इत्यादावनद्यतनत्वसत्त्वेपि तदविवक्षया नलझ्मत्ययेन लङ्वाधः । अतो- ·सप्रकाश . : प्पनद्यतनत्यबोधकत्वं लङ्मत्ययस्यावश्यकम् । स्वरूपसदनद्यतनत्वस्य लङ्गसाधुता- नियामकत्वेऽनयतनत्वस्य वस्तुसती विवक्षामात्रेणोक्तस्थले लड्यारणानुपपत्तेः । इदमप्यनद्यतनत्यं प्रकृतशब्दमयोगाधिकरणदिनात्तित्वम् । अथवा स्वातन्त्र्येणानया तनवं न लङयः किंतु ताशदिनाचक्षणत्तिभ्यसप्रतियोगित्वरूपमनद्यतनातीतत्वं विशिष्टमेवातीतत्वमनद्यतनत्वम् । परोक्षत्वं च लिटोथः। अध्यास्त सर्वतसुखामयोध्यामित्यादौ परोक्षत्वस- वेपि परोक्षत्वाविवक्षया न लिट् । परोक्षत्वं वक्तुः साक्षात्कासविषयत्वम् । केचित्तुं वभिन्नकर्तृकत्वमेव परोक्षत्वमतएव लिदुत्तमपुरुषासंभवेनापरोक्षतायामपि लिटर साधुत्वे गलुत्तमो वेत्यापिकत्वमुपायकारोक्तं संगरते। अन्यथा निद्रादिदशायां स्वकर्तृकगमनादिक्रियायाः सपरोक्षत्वसंभोन ज्ञापकत्वासंगतेरित्याहुः । कलिई दृष्टोसि नाहं कलिङ्गान् जगामेत्यादावत्यन्तापनवस्थले सूत्रान्तरंग क्रियाया अपन रोक्षत्वेपि लिड्विधानात् तादृशज्ञापकवलेन व्यातेने किरणावलोमित्यत्र लिट: साधुलोपपादनमुपायकृतामयुक्तमेवेति वोध्यम् । अत्यन्तापनवथायाधितपरोक्तवि. परीतवोचनाय तदुपपादकाभावमतिपादनेच्छा कलिदाधिकरणकदर्शनादेरुपपादक कलिङ्गगमनादिकं तेन विना तदसंभवात् । अत्यन्तापनव स्वरूपसन्नेव लिट्साधु- तानियामका। लिङ्लोटोविधिरथः, परभवत्यथै तत्मयोगात् । विधिः प्रवर्तकज्ञानविषयो धर्मः स च धर्मो न्यायनये कृतिसाव्यत्वं बलवदनिष्टाननुवन्धित्वसहितमिप्रसाध- नत्वं च, · ओदनकामः पचेत्स्वर्गकामो यजेतेत्यादावोदनस्वर्गादिरूपं यत्फलं तत्साधनवं पाकयागादि क्रियायां प्रतीयते । तादृशफलानां च तत्तद्रूपेण लिङा. दिशक्यतावच्छेदककोटिप्रवेशे शक्त्यानन्त्यं सर्वसाधारण्येन व्युत्पत्त्यनुदयेनापूर्वफल- साधनयोधानिर्वाहथेतीष्टत्येन तैपामनुगमः । इष्टत्वं समभिव्याहतपदोपस्थापितका- मनाविषयत्वमतः स्वर्गकामः पचेतेत्यादौ शक्तिभ्रमशून्यस्य नौदनादिसाधनत्व धीनवा तत्तात्पर्येण तथा प्रयोगः प्रमाणिकानाम् इष्टत्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेपि शक्य फलानुगमार्थ तस्य शक्यता । वस्तुतस्तु अशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमकता स नामस्थले बुद्धिस्थत्ववत्तेन रूपेण फलानां संकेनविषयतां विना शक्क्यासंभवात तस्य संकेतविषयत्वोपगमेपि यथा न तस्य वाच्यता तथा मपञ्चितमन्यत्र । अत्र चेष्टत्वस्यशान्दवोधेऽभानाद्विशिष्टेटतावच्छेदकस्वगत्यादिप्रकारेण शाब्दवोधोत्पप विधिवाक्यात्मवर्षकमाननिर्वाहः। यतु इष्टत्वेन फउभानेपि सर्गकामादिपदेकदेशो- ·व्युत्पत्तिवादः स्थितस्वर्गत्वावच्छिन्नस्य विध्यर्थंकदेशे इप्टेऽभेदान्वयात्मवर्तकज्ञाननिर्वाह इति । सदपि न सत् वृचिशब्दैकदेशे इवरानन्वयनियमात् स्वर्गवादिप्रकारेण कामनाधी- नपत्तौ स्वर्गत्वादिविशेपितफलसाधनताज्ञानस्प हेतुतया अभेदेन स्वर्गा- दिविशेषितफलसाधनताज्ञानस्यानुपयोगित्वाच्च । अभेदेन स्वर्गादिमकारक स्वर्गादीष्टसाधताज्ञानमपि स्वगत्लादिमकारकतो हेतुः । अतएव स्वगे- कामो यजेतेत्यादितः प्रवृत्तिरिति तु न युक्तम् । स्वगत्वप्रकारकका. मनाया अधिकारत्वानुपपत्तेः । अथेतृत्वस्य शक्यौपलक्षणत्वे तदंशाभाननिर्वाहेपि स्वर्गवादेरशक्यस्प भानं न संभवति अशक्यस्य भानोपगमेतिप्रसङ्गादिति चेत् । स्वगत्वाद्ययच्छिन्ने समभिव्याहृतका मनाविषयत्वज्ञानसहकृतस्य ताशकामनाविषय- दावच्छिन्नशक्तिज्ञानस्य स्वर्गत्वादिमकारकशाब्दधीहेतुत्वोपगमेऽतिप्रसङ्गानवका- शात् । यस्तुतस्तादृशंकामनाविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितस्वगत्वादिविशिष्टसाधन- वे शक्तिस्वीकारात्सर्वसामञ्जस्यम् । नच स्वर्गत्वादिविशिष्टसाधनत्वस्य विधिप्र. त्ययवाच्यत्वं न संभवति स्वर्गवादेगङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येन यागादि जन्यतानवच्छेदकतया यागादौ स्वगत्वादिविशिष्टसाधनत्वबाधात् नहि जन्यतान- वच्छेदकधर्मो जनकत्वनिरूपके विशेषणमिति वाच्यम् । स्वर्गवादे शक्यविशेष- णत्वेपि तदुपलक्षितवैज्यात्यावच्छिन्ननिरूपितजनकताया यागादाववाधितायाः स्व. गोदिजनकतास्येन विधिपत्ययतो भानसंभवात् । घटत्वादिविशिष्टवाचकपदयटि-" ताद् घर्ट द्रव्यत्वेनैव जानातीत्यादिवाक्यात् घटवायुपलक्षितघटादिविशेष्यकत्व- भानवत् । नच तद्धविच्छिन्ननिरूपिततत्साधनत्रज्ञान विना तद्धर्ममकारकफले- च्छाधीनप्रवृश्यनिर्वाह इति शक्यम् । वदित्वादिप्रकारकेच्छातोपि तृणादिसमव- थानेऽभ्रान्तमहत्तरानुभविकत्वात् भूयः सुखार्थिनामपि भ्रमं विना क्रियाविशेष महत्वैव तद्धर्मावच्छिन्नफलार्थिपत्तौ तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधनता- ज्ञानस्यैव प्रवकत्वात् । सच धर्मः कार्यतावच्छेदकतया भासतां कार्योशे उपल- क्षणतयैव येत्यन्यदेतत् । नहि वहिलादिकं तृणादिजन्यतावच्छेदकं व्यभिचारिसा- धारणत्वात् । नवा भूयस्त्वादिकं कस्यचिजन्यतावच्छेदकमवशसंपन्नत्वात् । एवं सति घटत्वावच्छिन्नफलार्थी तन्वादौ कथं न प्रवर्तते तन्वादेरपि घटत्वाद्युपल- शिवजन्यसलादिविशिष्टनिरूपितद्रव्यतावच्छिन्नसाधनताववादिति चेत् फला• नुपयाननिश्चयात्तस्य स्वातन्येणप्रवृत्तिमतिबन्धात्वात् फलोपधायकसाधनत्वस्य था विधिपत्ययार्यतया घटकामस्तन्तुमुपादीनेत्यादिनै प्रयोगः । नच तथापि स्व. .

·सत्प्रकाशा वैशिष्ट्य गत्वादेर्यागादिनिष्ठकारणताघटकव्यापकतानिरूपकतानवच्छेदकवया स्वर्गवाव- च्छिन्ननिरूपितव्यापकतायटितकारणताया बायः स्वर्गादिनिष्ठुकार्यतावच्छेदकवै- जात्यस्य च कारणताग्रहोत्तरकालकल्प्यत्वेन मागनुपस्थित्या तदवच्छिन्ननिरूपि. तव्यापकतावोधासंभव इति स्वर्गकाम इत्यादौ विध्यर्थबोधानुपपचिदुरिवेति वा- व्यम् । स्वरूपसंपन्धरूपाया एव कारणताया विध्यर्थत्वोपगमात् । अन्यथा सिदि- निरूपकतानयच्छेदकनियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वमेव स्वर्गकारणत्वं । नेयतोत्तरवर्तितावच्छेदकश्च धर्मों विशिष्य उत्तरकाल कल्प्यो जातिविशेप एव नि- तोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वेन सामान्यरूपेण शाब्दवुद्धौ भासते नियतोत्तरवर्तिताव. क्छेदकत्वं च कारणतावच्छेदकत्वाभिमतधर्मावच्छिन्नतद्व्यापाराभावाधिकरणतावि- शिष्टोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकताानवच्छेदकत्वम् अधिकरणता स्वावच्छेदकक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठत्वसंव- पैन । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मव. चमेव स्वर्गकारणत्वम् । नियतपूर्वधर्तितावच्छेदकत्वं चाव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्न- दृत्तिकाभावघटितदैशिकव्यापकतायाः स्वाश्रयत्वस्वाश्रयनिरूपितव्यापारवया- न्यतरसम्बन्धनावच्छेदकत्वमेव व्यापकत्वनिरूपकतावच्छेदकबैजात्यस्य विशि- प्यानुपस्थितावपि स्वर्गधर्मत्वेन ज्ञानं संभवत्येव । व्यापकताघटकाभावप्रति- स्वरूपतोवच्छेदककोटिप्रविष्टाया अपि जातेापकताभाने स्वर्गधर्मवादिनामाने नवाधकम् स्वर्गधर्मत्वादेरुपलक्षणतयाभानात् । मति- योगितासंबन्धन प्रतियोगिमकारकशानएव प्रतियोगिकोटायुपलक्षणमकारा- भाननियमात् । प्रकृते च कारणताशरीरघटकाभावस्य प्रतियोगितामकारेण भाननियमात् । अतएव स्वरूपतो पहित्वाद्यवच्छिन्नमतियोगिताकामावस्य वद्वि- वाद्यवच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नाभावत्वेन लक्षणप्रवेशस्य. संभवदुक्तिकता । इत्यमेव चेष्टतावच्छेदकधर्माणामुपलक्षणीभूतेनेष्टतावच्छेदकत्येन व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटचविष्टेनापीष्टतावच्छेदकधर्माणां सर्व- साधारणशक्तिग्रहे भानमुपपद्यत इति । एतेन नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्ग- कत्वस्य विध्ययंतामते यागादिधर्मिकतादृशकारणता ग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुता वाच्या । तदपेक्षया च स्वर्गादिधर्मिकनियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मरूपयागादिसाध्यताज्ञान- स्य प्रवृत्तिहेतुत्वे ताशसाध्यताविशिष्टमात्रस्य विध्यर्थत्ये च लाघवम् ताशसाध्य- वाया निरुक्तसाधनान्तर्गतत्वादितीष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वं प्रवर्तकत्वं च व्याइन्येत् । योगितायां ·- ३०२ व्युत्पत्तिवाद: एवं यत्र कारणतावच्छेदकधर्मोप्यनुपस्थितोतिप्रसक्तेन न्यूनत्तिना वा धर्मेण कार रणमुपलसित तत्र शब्दाकारणताग्रहानुपपत्तिश्चेति निरस्तम् । व्यापकतायटित तकारणतायाः साध्यतामपेक्ष्यागरीयस्या एवोक्तरीत्या प्रवर्तकत्वादिसंभवाव । ताई। दृशसाधनताशरीरेव्यापकवावच्छेदक नव कारणतावच्छेदकमवेशात्तद्ग्रहे विशिष्या तदुपस्थित्यनुपस्थित्यनुपयोगाचेति । विजातीयस्वर्गनिरूपितसमयाय एव स्वर्गा: दिनिष्ठयागादिजन्यतावच्छेदकसम्बन्धः । तथाच वैजात्यस्य सम्बन्धघटकतयैव व्याने पकताशरीरे निवेशान्नोपस्थित्यपेक्षा । नवा कारणताविघटकव्यभिचारावकाच इत्याहुः। तदसत । विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायत्वेन संवन्धतायां मानाभावात् । ताशसंबन्धघटितव्यापकताया विधिप्रत्ययार्यत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्ठवैजात्यभेदेन शक्तिबाहुल्यपमनात् ताद कार्यसंवन्धपटिवेष्ट कारणतायाश्च प्रमाणान्तरेणापत्यायि- तत्वात् । तत्र शक्तिग्रहानुपपत्या शाब्दबुद्धौ तदानानुपपत्तेश्च । नचेष्टतावच्छेदक खोपलक्षितस्वगत्वावच्छिन्ने कारणताघटकाधिकारणादिपदार्थ च खण्डशः शक्ति- रुपैया । आकाढावशाचाधिकरणरूपविश्य विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायस्य संवन्धतया भानाचारशकायसंवन्यधटित कारणवायाः शाब्दवोधे भानमुपगन्तव्यम् । नतु तादृशसवन्धान्तविण शक्तिरिति न काचिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एवंसति संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तादृशसंसर्गोपस्थित्यपेक्षाया दुरित्वात् । नच तसंसर्गण विशेषणविशिष्टविशेष्यपरत्वज्ञानमेव संसर्गभाननियामकम् तत्रापि च संसा.संसर्ग एव नतु विशेषणमिति न ज्ञानापेक्षेति वाच्यम्।। विशेषगविशिष्टविशेप्यस्य वा. पार्यत्वेन पूर्वमनिश्चिततया तत्परत्वग्रहस्य शाब्दवोधात्पूर्वमसंभवात् । तत्तत्संव- न्धविषयतानिरूपितविशेपणादिविपयताशालियोधपरत्वज्ञानस्यैव हेतुनया तर संब. न्यस्य विशेपणतया तदुपस्थितेरावश्यकत्वात् । एवं विजातीयस्वर्गनिरूपितसमचा- यसंबन्धेन स्वर्गत्वापदेन जन्यतोपगमे स्वर्गत्वस्याश्वमेधजन्यत्वसामानाधिकरण्य- मात्रमेव हि शब्दनापि प्रतीयने नतु स्वगत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमसामर्थ्यादसंभ• पाचेत्यादिमिश्रग्रन्यविशेषः। यत्तु वैनात्यमेर कार्यतावच्छेदक तच संवन्यविध पत्र कारणताघटक कार्यतापदायमशिष्टनिरूपितकार्यतापदकसंबन्धेन कार्य- यनिष्ठाभावामतियोगित्यस्य कारणताशरीर निवेश्यत्वादिति । तदप्यसत् । कार्य- 'स्य कार्यतारदारूपेणव निकनीयतया तदुपस्थित्य पेशानौव्यात् । नच संवन्ध संकोचे अनेयत्वेनैव कार्यमशः संभवतीति वाच्यम् । पिनातीयस्वर्गवन्निष्ठाभाव- अनियोगितावस्यागुगेसका सभरे रिनानीयस्वोयमवायसंपन्धन प्रमेयर ·मप्रकाश * । देपि तन - निवाभावमतियोगितात्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः । एतेन स्वर्गसमेत्र, मगजन्यतावच्छेदकमवच्छेदकताघटकसमवायसंवन्धसंकोचे न व्यभिचार इत्यपि निरस्तम् । ताशसंबन्धविशेषणेतावच्छेदकविशिष्टस्य प्रमाणान्तरावेयतया दत्र शक्तिनिश्चयासंभवात् । नहि समभिव्याहृतफलबोधकपदोपस्थाप्यताव बैदकत्वल्योपलक्षणधर्मण यथा स्वर्गवादीनां शक्तिग्रहे भानं तथो. पलक्षणीभूततादृशपदोपस्थाप्यतावच्छेदकसंवन्धलेन विजातीयस्वर्गनिष्ट समवाया- भानसंभवः । स्वर्गपदाच्छुद्धसमवायेनैव स्वर्गत्वविशि- एस्योपस्थिती विशिष्टसमवायेन स्वगत्वविशिष्टस्य स्वर्गपदार्थत्वोपगमे लक्षणामस- मन्द। शुदसमवायेन स्वर्गवविशिष्टविषयककामनायतोऽनधिकारमसङ्गात् ।। मीमां- सकास्तु अहरहः संध्यामुपासीतेत्यादौ नित्यतया निष्फले संध्योपासनादाविष्ट- साधनत्वस्यायोग्यत्वेनान्वयासंभवान्ने साधनसं लियः । अय संध्यावन्दनादेर- प्यर्थवादोपस्थापितब्रह्मलोकावाप्त्यादिफलसाधनत्वमव्याहतम् । यत्र नित्येऽर्थवा- 'दादपि न फलोपस्थितिम्तत्रापि फलाभावनिधायकममाणाभावाद्योग्यतासंशयसं. भोन फलसाधनत्यमत्ययो लिङदिनः संभवत्येव । नच तद्वोयो नोपयोगी निष्फलनया ज्ञाते चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणायेष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुता. वश्यकत्वेन नित्यविधेः प्रवृत्तिनिहाय तस्य फलसाधनतावोधनाया आवश्यक- लादिति चेन्न । "संध्यामुपासने ये च सतत संशितव्रताः" इति श्रुतौसततमिति श्रुतेः संध्यावन्दनादिवाधस्तेन स्वीयसंध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिफलानुपयानस्य निधि- ततया अहरहः संध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिसाधनताबोधनेऽपि तस्य संध्यावन्दने अत्यनिर्वाहात् यत्र च नित्ये विशिप्यफलवोधकोऽर्थवादादिर्नास्ति तत्र विधिप्र- त्ययेन इष्टत्वेन फल साग्नताबोधस्य जननेऽपि इन्छाविषयताऽवच्छेदकस्वर्गवा- दिरूपविशेषधर्मप्रकारेण फलविषयकतत्साधनतावोधस्यानिर्वाण प्रवृत्यनिवादि । इष्टसाधनताज्ञानाघटितकारणस्तोमात्मिकायाःसंध्यावन्दनाद्यभावगोचरनरकादि सा- धनताज्ञानाधीनतद्गोचरद्वेपघटित सामग्रया एव संध्यावन्दनादौ प्रवर्तकताया उपग- लिथइति तयमीमांसकानां भट्टपादप्रभृतोनां मते शाब्दी भावनादिः प्राभाकर- मतेच कार्यात्मकोऽपूर्वा इतिप्रागेवप्रदर्शितोऽस्मा भि रतो नेहमपञ्च्यते इति (१८५१) शाकेशोतकराशुगहिपसुधारोचिमिते हायने चैत्रश्यामदले दिनेशदिवसे दर्शऽधिवाराणति लक्ष्मीनाथ धिपधिताऽतिरुचिरोग्रन्यप्रसूनाञ्जलि' पूतः पर्वतपुधिकापतिपदे प्रीत्यापितोराजताम् ॥१॥ शिवम् ।

·M व्युत्पत्तियादा न्तव्यतया नित्यस्थले इष्टसाधनतावोधस्यानुपयोगिताया दुरित्वात् । नय विश्व निता यजेत्या विशिष्टफलावणेऽपि यथा स्वर्गकामपदस्याध्याहारेण तत्समभिः। व्याहाराद् विशेपरूपावच्छिन्नवर्गसाधनतावोधस्तथा नित्यस्थलेऽपि विशेषधर्म- मकारकस्वर्गसाधनयोधसंभवात् उक्तमचिसामग्यन्तरकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । बहुवित्तव्ययायाससाध्यविश्वनिधागेन तत्तद्ग्रामपश्वादिफलोद्देशेन प्रत्यनुपपत्तेः, तद्विषः स्वर्गफलतात्पर्य निश्चयात्संध्यावन्दनादौ चाल्पायाससाध्ये ग्रामादिफलोद्देशे नापि प्रत्युपपचेः, तद्विधेः स्वर्गपरत्वनिश्चयायोगात् । स्वर्गादिफलकामनारहि- तमुक्षुभिरपि संध्यावन्दनायाचरणादुक्तचितामग्रीकल्पनस्यावश्यकत्वाच । तासामी विना प्रायश्चित्तादाविष्टासाधने प्रवृत्यनिर्वाहाच । नच तत्रापि पापध्वंसेप्टसाधनताज्ञानात्मवृत्तिनिर्वहति । मुखदुःखाभावेतरगोचरच्छायां इष्टसा- धनताज्ञानस्य नियमतोऽपेक्षायां निष्फलपापध्वंसस्येष्ठत्वासंभवात् । नरकसा- धनगोचरद्वेपस्य तद्ध्वंसगोचरेच्छाजनकत्वोपगमेऽस्मत्समीहितायामिष्ठसाधनखज्ञा- नापटिनमचिसामपामविवादान् । कृति साध्यताज्ञानसहितेच्छासामान्यसामग्रीत- थिकीरित्तेनिष्फलेऽपि संध्यावन्दनादौ निर्वाण प्रकृत्युपपत्तेः । नच नरकानु- साद एव प्रायश्चितस्य संध्यावन्दनादेव फलमितीष्टसाधनताज्ञानघटितव मत्तिसामग्री नरकोपवतां च तदनुत्पादे नियमत एवेच्छेति तेषां नित्यसंध्यावन्दनाउनुष्ठानमु. पपद्यते । अन्येच तत्रानुष्ठीयते इति वाच्यम् । नरकानुत्पादस्य तत्मागभावात्मकस्य मतियोगिविकल्पग्रासेन फलवासंभवात् । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिविरोधितया कदाचित्पापान्तरेण यस्य नरकदुःखं जनिनं ननिप्यते वा तदात्मन्यसाचान्नित्यत्वेन चोपयोः फलसासंपवात् । योगसेमसाधारणसापननापाथ गुरुशरीरत्न मत्स्यनु- निःस्पप्रयोजनमनायनतापरेण धर्मासुभारतधरातलनायकेन । विमायणीमदनमोहनमायोय पिनारेणदययापरिदश्यमानः॥ २ ॥ विरुपाते मिपितामहोमधिगतं दायाभिधाने यसन प्राम पिश्वयिसारिकोसिलतिके समिश्वपिपाळये । पात्रानस्मि मुदा प्रमून पिपयायामानह पाटयन पोशामेश्वरसिंह राजतिलय. मोस्यायनशासति ॥ ३॥ पनि मधिमालाल कारसयतम्यस्यताय भोयपाला गुरुचरणाम्शुजसेवन पियन कास्यििपयपि पालये गंदागताध्यापफेन भील. समोनाया शर्ममा पिरपिता गुरुपतियार प्रकाशः समारः साम्पसियार्पणमस्तु ·सप्रकाश. पयोगित्त्वात् । यदपि मण्डली कुर्यादित्यादिवाक्यप्रामाण्यवारणायेप्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वमावश्यकमिति तदपि न । मण्डलीकरणादिनन्यतवसादिरूपफलेऽपि कदाचित्कस्यचिदिष्टसाधनताश्रमेणेच्छोत्पत्या मण्डलीकरणादावपीएसाधनत्वावा- धेनेष्टसाधनत्वविध्यर्थतामतेऽपि तद्वाक्यमामाण्यस्यावश्यकतया इष्टापत्तेः । स्वर्गका- कामो मण्डली कुर्यादिति वाक्यजन्यबोधे च स्वर्गकामनाया मण्डलीकरणादिनिष्ठु- कर्तव्यत्वपयोजकत्वभानेन तदर्यवाधेन तद्वाक्याप्रामाण्योपपत्तेः । न चेष्टसाधन वस्य विधिमत्ययार्थत्वानुपगमे स्वर्गकामोयजेतेत्यादिवाक्याद्यागादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । तत्राभायगोचरद्वेपघटितसामग्र्यसंभवात् यागाधभावस्य नरकादिरूपद्विष्टसाधनत्वा भावात दृष्टसाधनत्ववोधकमानाभावेन तज्ज्ञानपटितसामग्र्या अपि भवन्मते दुर्घट- लादितिवाच्यम् । दृष्टसाधनत्वस्य विध्यर्यताविरहेऽपि स्वर्गासाधनं न स्वर्गकामनाधी- नकृतिसाध्यमितीतरवाधवलात्स्वर्गकामकृतिसाध्यतान्वयितावच्छेदकतया स्वर्गसाधन त्वस्योक्तविधिजन्ययोधे भानाधागादाविष्टसाधनताज्ञानादेव प्रवृत्तिनिर्वाहात् । इत्यंच सन्ध्यावन्दनादौ तत्कालावच्छिन्नशौचादिकमेवाधिकारो नतु फलकामनापि । अतः फलकामनाशून्यस्यापि शौचाटिमतः सन्ध्यावन्दनाकरणं प्रत्यवायजनक फ- लकामनायास्तत्राधिकारत्ये तच्छ्न्यस्यानधिकारितया तदकरणं न प्रत्यवाययावहे । नच मुमुक्षापवादेन स्वर्गादिरूपफलकामनायाः कदाचिदसंभवेऽपि नरकाभावरूप- फले नियमत एवेच्छासंभवतीति न शौचादिमतः सन्ध्यावन्दनायकरणस्य प्रत्यवा- यजनकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । नरकाद्यनुपस्थित्यैव तदभावाज्ञानेन तदिच्छा. विरहोपपत्तरित्याहुः । तदसत । ध्वंसादेरत्यन्ताभावविरोधिताया निष्प्रमाणकतया नरकात्यन्तामावस्यैव 'प्रायश्चित्तसन्ध्यावन्दनादिफलत्वसंभवादिष्टसाधनताज्ञानाद्य- घटितमचिसामग्र्या असिद्धः, करणान्तरकल्पनापेक्षया गुरुशरीरक्षेमसाधनताज्ञान- स्यैव सर्वत्र प्रवृत्तिहेतुनेति दण्डायट इत्यादिप्रतीतिबलात्स्वरूपसंवन्धविशेषरूपस्य सेमसाधारणसाधनत्वस्योपगमे तच्छरीरगौरवस्याप्यभावाचेति नित्यस्थले शौचा- दिफलफामनयोरुभयोरविकारत्वेऽपि प्रत्येकमेव तयोरधिकारिता नतु मिलितयो- रिति फलकामनाशून्यस्यापि शौचादिमतोऽधिकारितया तस्यापि नित्याकरण त्यवायजनकम् अथवा सन्ध्यावन्दनाकरणेन प्रत्यवायननने अधिकारैकदेशशी- चादिमत्त्वमेव सहकारि नतु फलकायनापि तदसवेपि प्रत्यवायोत्पत्तेः सर्वसिद्ध- त्वात्। एतेन संवलिताधिकारानुपगमे शौचादिशून्यफलकामनावतो दैवान्नित्याकरण प्रत्यवाय जनयेदिति निरस्तम् । अतएव नित्यकाम्यनयन्तीवतादा फलकामनाया ·LwromanamaAAMARw व्युत्पत्तिवाद: अधिकारत्वस्य सर्वसिद्धतया शौचादिमतः फलकामनारहितस्य तदकरणं प्रत्यवायं, जनयतीति ॥ अपरंतु चैत्यनवन्देतेति वाक्यमामाण्यानुरोधेनेष्टसाधनत्वस्य विध्ययन त्वमावश्यकम् कृतिसाध्यत्वादिमति चैत्यवन्दनादौ कृतिसाध्यत्वाद्यभावस्य नबा. वोधने तद्वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः । कृतिसाध्यतायाश्च विचित्वं नियुक्तिकम् । तद- नगीकारेऽपि कृतेराख्यातसामान्यार्थतया विधिपत्ययस्यापि तदर्थकतया पर्चतेत्या; दौ कृतेः पाकानुकूलत्वभानस्यावश्यकतयार्थात्पाकादावपि कृतिसाध्यताभानात् कु-- तिसाध्यताया विधित्वेऽपि तत्तत्कालतत्तत्पुरुपविशेपितकृतिसाध्यताविषयकस्य प्रव- कज्ञानस्य शाब्दबोधोत्तरमेव स्वीकरणीयतया विधिवाक्यजशाब्दवोधतः साक्षात्म- वृत्यनिर्वाहात् । अस्तु वा साध्यतासंवन्धेनैवाख्यातसामान्यार्थकृतेः क्रियायां विधिपः त्ययजन्यवोधे भानम् । प्रवर्तिका चिकीपि साध्यतासंवन्धेन कृतिकारिका क्रिये- च्छेच । नच लडादिस्थले आख्यातार्यकृतेः क्रियाविशेप्यतयैव भानमिति व्युत्पत्ते, वलुप्तत्वात्पतेत्यादौ न तस्याः क्रियाविशेषणतया भानसंभव इति वाच्यम् । व्युत्प-- त्तिवैचित्र्येण तदुपपत्तेः । शत्त्यभेदेपि व्युत्पत्तिभेदे वाधकाभावात् । अतएव प्राचीन-- राख्यातार्थस्यैव कृतेः कर्मप्रत्ययस्थले क्रियाविशेषणतया भानमुपेयते एवं क्वचित्पा- कादाविव सर्वत्रैव यागपाकादेः लौकिकममाणादेव कृतिसाध्यतावोधो निर्वद्दतीति, वदन्ति । न कलजं भक्षयेदित्यादिनिषेधविधेः प्रामाण्यानुरोधतः क्लवदनिष्टान- नुवन्धित्वस्य विध्यर्थे प्रवेशः । निषिद्धेऽपि कलमभक्षणादौ तृप्त्यादिरूपेष्टसाधन- स्वसत्वेन तदभावस्य ना वोधने प्रामाण्यानुपपत्तेः । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य, विधित्वे तस्यैवाभावो वलवदनिप्टनरकानुवन्धिनि तत्तत्कर्मण्यवाधितो वोध्यत इति तत्मामाण्योपपत्तिः । वलवदनिप्टाननुवन्धित्वस्येप्टसाधनताविशेषणतया वाच्यत्वे. विशिष्टाभावस्यैव शाब्दवोधे भानम् । सोऽपि विशेपणाभावो यतोऽवाधितः कलअभः क्षणादौ विशिष्टाभावबोधानन्तरमेव तल्लिङ्गकानुमानगम्यो बलवदनिष्टानुवन्धित्वः. रूपस्तदननुवन्धित्वाभावः प्रवर्तकमिव निवर्तकमपि ज्ञानं श्रुतिवाक्यात्परम्परयैव नवः साक्षात् । एतन्मते च न तादृशाभावस्य शाब्दवोघे भान पदाथैकदेशतया इतरविशे- पणतयोपस्थितत्वेन नयर्थ विशेषणतयाऽनिष्टाननुवन्धित्वान्वयासंभवात्। वस्तुतो वि:- शिष्टशक्तौ विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरहात् पृथगेव वलवदनिष्टाननुवन्धि; ताया वाच्यत्वम् । नच वलवदनिष्टाननुवन्धित्वे इष्टसाधनत्वस्य विशेप्यत्वे विधिवा; क्यतः क्रियाविशेष्यकष्टसाधनताशानासंभवात् क्रियागोचरचिकीर्पाद्यर्थ विधिवाक्य: जशान्दवोयोत्तरमिष्टसाधनत्वप्रकारकक्रियाविशेप्याज्ञानान्तरं कल्पनीयमिति तदक:

·सप्रकाश ३०७ ल्पनप्रयुक्तलाघवमेव वलबदनिष्टाननुवन्धित्वस्य विशेषणत्वे विनिगमकमिति वाच्यम्। क्रियायां वलवदनिष्टासाधनत्वज्ञानस्यापि तद्रोचरेच्छाहेतुतया वलबदनिष्टासाधनत्व- स्येष्टसाधनत्वविशेपणत्वमते क्रियाविशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानान्तरस्य कल्पनीयतया मत- द्वये कल्पनासाम्यतात् । यदिच बलवदनिष्टसाधनत्वज्ञानमेव द्वेपसामग्रीत्वेनेच्छाप्रति- पन्धकं नतु तदसाधनत्वज्ञानमिच्छाहेतुस्तदोक्तस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगमकस्य संभवेऽपि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थवाधेन तद्विधायकश्रुतेरमामाण्यप्रसङ्ग इति शक्तिभेदस्य श्येने केवलेटसाधनतावोधस्य चोपगम आवश्यकः । मणिकृतापि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थवाधेन तत्र वलवदनिष्टासाधनत्वस्यामानं लिखि- तम् । तदभानं विशिष्टशक्तिपक्षे न संभवति । विशिष्टशक्तविशेषणविनिर्मोकेन विशे- प्यांशाभासकत्वात् । तत्तद्धर्मप्रकारेण पदार्थविषयकशाब्दवोधे तत्तद्धर्माशे शक्यता- वच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वात् । अन्यथा विशिष्टस्वर्गादिवाचकस्वर्गादि- पदाद्विना लक्षणां केवलं सुखत्यादिमकारकशान्दवोधापचेः । यदिच केवलसुखत्वा- दिना स्वर्गादिरूपसुखबोधो लक्षणामन्तरेण स्वर्गादिपदादिप्यतएव नेप्यते परं मुखान्तरवोधस्तत्र शक्तिविरहादिति शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहित्यमनुपयोगी- त्युच्यते तदापि वलबदनिटाननुवन्धित्वविशिष्टेटसाधनत्वस्य शक्यतायां श्येन निष्ठ- वैरिवधसाधनत्वस्य बलवदनिष्टसाधनत्वनियतत्वेन तदसाधनत्वविशिष्टत्वेन विधि- प्रत्ययावाच्यतया मुतरां तत्र विध्यर्थत्वानिर्वाह एव । यत्त श्येनस्यादृष्टाद्वारकत्वघटि- तहिंसालक्षणानाक्रान्ततया वलवदुःखाजनकत्वमिति मतान्तरम् । तदसत् । तथा- सति दयने ताचिकटत्तिवारणाय बलबदुःखामयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवृत्तिनुताया उपगन्तव्यतया तस्यैव विध्यर्थताया आवश्यकत्वेन श्येने तदाधाच्छुतैरप्रामाण्यप्रस- जतादेवस्थ्यात् । श्येनस्य हिंसात्वविरहेऽपि अभिचारतया नरकजनकत्वस्य दुर्वार- स्वाच । यत्तु अभिचरन्नित्यस्य वैरिवधगोचरमवलकामनाविशिष्टार्थतया तादृशकाम- नाविशिष्टस्यैव पुरुषस्य बलवद्वेषविपयाजनकत्वरूपवलवदनिष्टाननुबन्धित्वघटकद्वेषा- नुदयात् तादृशकामनाविशिष्टत्तिवलवद्वेषविपयाजनकत्वं श्रुतिवाक्यात मत्येतव्यं, साच्च श्येनेऽवाधितमेव वैविधे उत्कटरागवतस्तजन्यनरके बलवद्वेषानुत्पत्त्या ताई- शनरफस्य वैरिवधोत्कटकामनाविशिष्टयत्तिद्वेपाविपयत्वात् । नोकदा एकत्रावर्तमा- नयोरेकतरमपरविशिष्टत्तीति मिश्राणां मूलाभिप्रायवर्णनं तदपि न बलवउपविष- पदुःखजनकत्वत्वमतियोगिकाभावस्यातिप्रसक्ततया बलववे पविषयदुःखजनकत्व- स्वावछिन्नाभावस्य वाच्यतास्त्रीकारे पुरुषविशेषीयवलवद्वेषविपयदुःसजनकत्या- ·अथ व्युत्पत्तियादः भावस्य प्रत्ययासंभवात् तादृशदुःखजनकत्वे अभाये च खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्ट- शक्तिस्वीकारपरित्यागात् । एवं यत्रोत्कटरागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेपस्तदा तज्जन्ये फले उत्कटरागदशायां च तज्जन्यदुःखरूपफलान्तरे उत्कटद्वेपे न किंचिदाधकमिति वैरिव उत्कटरागदशायां च श्येनजन्यनरके पलवद्वेपो दुरपवाद एव अस्तुवा फल- विशेपोत्कटरागघटिता उपायगोचरोत्कटरागसामग्री तत्रैव तज्जन्यतया ज्ञाते सति फलान्तरेप्युत्कटद्वेषविरोधिनी तथापि नरकवैविधयोरेकतरं प्रति श्येनस्य हेतुत्वा- ग्रहदशायां तयोर्वलबद्वपरागयोर्युगपत्संभव एव । यत्तु दीक्षागपशुपातस्य नरकासाधनतया मा हिंस्यादित्यत्रावैधहिंसैव विवक्षितेति श्येनस्य नरकासाधन- लोपपादनं, तदपि न | तावतापि अभिचारविधया तथात्वस्य दुरित्वात् । खण्डशक्तिमवलम्ब्यानिष्टासायनत्व विनिर्मोकेन कचिद्विचिवोधोपगमे धेतं छागमालभतेत्यादावपि तत्परित्यागसंभवात् अविरोधेन मा हिंस्यादित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न स्यादिति सांख्यमत्तमेव साधीय इति चेत्स्यादेव अविरोधेऽपि ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयनां तकं कौण्डिन्यायेत्यत्रेव सामान्यविधेविशेपेतरपरतं व्यु- त्पत्तिसिद्धमिति मा हिंस्यादित्यत्र संकोचः । अथ वा कथंचिताधकापनयसंभवेनौ- सगिकार्थपरित्याग इति हिंसानिषेधसंकोचेनैवोपपत्तौ न श्वेतं छागमालभतेत्यादौ विधिपत्ययस्य वलवदनिष्टासाधनत्वार्थपरित्याग इत्यर्थः । अथ यागपाकादिजन्य- श्रमादावपि कदाचित्कस्यचिद्वलवद्वेषोदयात् यजेत पचेतेत्यादौ अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुरिः । यत्तु बलवनिष्टासाधनत्वं न लौकिकविध्यर्थः। किं तु न कलामि- त्यादिश्रुतेः मामाण्योपपत्तये वैदिकलिङएव तदर्थकता तत्रापि बलवदनिष्टं नरकमेव ताद्रूप्येणार्थः । अत इष्टोत्पत्चिनान्तरीयकश्रमादेः कदाचित् द्वेषविषयतया न यागा- दौ विध्यर्थवाध इति तदपि न, शाकं न भुञ्जीतेत्यादिवैद्यकवाक्ये बलवदनिष्टाज- नकत्वनिषेधपरत्वं विना मामाण्यानुपपत्तेः तत्रापि रोगाजनकत्वं विध्यर्थस्तदभावो नबा बोध्यतइति चेद् रिक्तायां न गच्छेत् पुप्ये नोव्हेदित्यादिज्योतिःशास्त्रवचन. स्य नैकः पर्वतमारोहेदित्यादिवाक्यस्य च का गतिः। तत्रापि विशिष्य तत्तदनि- प्टासाधनत्वस्य विधिपत्ययार्थत्वे शत्त्यानन्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्यनुपपत्तिश्व । अत्र वद. न्ति द्वेषविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितनरकत्वाद्याश्रयसाधनतात्वावच्छिन्नमतियोगि- ताकाभावकूटे तादृशाभावत्वेनानुगते एकैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिः उपलक्षणीभूत- देविषयतावच्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते कुत्रचित्ररकासाधनत्वं कुत्रचिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयतइत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकं प्रतियोगितायाः प्रकार- .

·सप्रकाशः तया भानात् प्रतियोगितावच्छेदकघटकनरकत्वादौ उपविषयतावच्छेदकत्व स्पोपल. क्षणतया शक्तिग्रहे भानमविरुद्धम् । नच प्रमेयत्वादेरपि उपलक्षणतया भानमवि- रुदमिति प्रमेयत्वादेरुपलक्षणतया नरकत्वायनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते विनि- गमकाभावादिति वाच्यम् । सुखाद्यसाधनलस्य विध्ययताविरहेण प्रमेयत्वादेः सु- खत्वादिसाधारण्यंनोक्तरूपस्येत्यस्यैव विनिगमकत्वात् । नच तात्पर्याभावात् सुखा- द्यसाधनत्ववोधकत्वोपपत्तौ विध्यर्थत्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तस्य विध्य- थत्वेन तत्तात्पर्यणाधुनिकानां न भुञ्जीतेत्यादिप्रयोगापत्तेः ॥ ॥ इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृतो व्युत्पत्तिवादः समासः ॥ शुभं भवतु ।।

·३१० व्युत्पत्तिषार (शाब्दबोधेचेति) शाब्दयोधश्च शब्दादमुमर्थप्रत्येमीति प्रतितीसिद्धानुभ. पस्यसाक्षावयाप्यशाब्दत्वजान्याश्रयः प्रत्यक्षादिभ्यो घिलक्षणपथ । नन्यस्तु विदितपदतदर्थसंगतीनां समधिगत शाग्दन्यायतत्यानामाकाक्षासन्निधियोग्य- ताउनुसन्धानवतां निःप्रत्यूह ससर्गबोधोदय. सिद्धचतुच पदक्षानजन्यतापच्छेद कतया शाब्दत्वं जातिरपि परन्तु तघानुमितित्वव्याप्यत्व किमिति नोपेयते तथासति हि समानविषयकशाब्दबोधप्रति प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्व स्याकल्पनालाघवम् समानविषयकानुमितित्वावच्छिन्नप्रति प्रत्यक्षतामध्याः क्लुप्तप्रतिवन्धकतयैव निर्यादात् सतिचैवमेकस्यामेव व्यक्तौ शाब्दत्वानुमितित्ययोः परापरभावापन्नयोः समावेशात् समानविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रत्यनुमिति- साग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरमपि न कल्पनीयमिति महल्लाघवम् । अथ शाब्दबो. धस्यानुमितित्वोपगमे व्याप्तिज्ञानाधखिलानुमितिकारणघटिताकाङ्क्षाज्ञानादि. घाटताच शाब्दसामग्रीयाच्या तथाच विभिन्नविषयकप्रत्यक्षप्रति शाब्दसामग्रोत्वेन या प्रतियन्धकता तदवच्छेदककोटी व्याप्तिज्ञानादीनामपि प्रवेशेन सामग्रीत्यस्य- कविशिष्टापरत्वरूपत्वे तेषां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण च विपरीतमेच गौरवमितिचेन्मैवम् । यथाशि अनुमितिसामग्र्या लिङ्गभेदेनान्वय. व्यतिरेकच्यातिभेदेन च भिन्नतया तघटककारणानां व्याप्तिज्ञानादीनामेकरूपेण फारणताविरहेण परस्परजन्यानुमितो व्यभिचारस्तद्वारणाय तत्तदव्यवहितोत्तर त्या मात्रस्य कार्यतावच्छेदककोटौ प्रवेशेऽपोष्टतावच्छेदकावच्छिन्न साधनतादिज्ञानस्य प्रवृश्याधुपयोगित्वेन पदिमत्पर्वतादिविषयकानुमितिन्वेन प्रयोजनत्यादिप्रतिसन्धा- ने तदधच्छिन्नसाधनतादिज्ञानस्यैवापेक्षिततयाऽनुमितित्यादीनां कार्यतानवच्छे- दकत्ये उनष्टसाधनतादिज्ञानासम्भवात्तदर्थमवयववाक्यप्रयोगो नोपपद्येत मत कार- णयजात्येऽपिसर्वेपुतथाविधज्ञानेष्यनुमित्वमनुभववलादास्थीयते यथावाऽनुमिति स्वावच्छिन्न प्रत्यभाषज्ञानत्वेनसामान्यकार्यकारणभावमतिप्रसङ्गभङ्गायविशेषसा. मग्रयाः सहकारित्यञ्चोपेत्य व्याप्तिमावस्याभावघटितत्वेन तज्ज्ञानस्य सर्वत्रानुमि- तिस्थलेसम्भवात् सर्यास्वनुमितिव्यक्तिष्यनुमितित्यमुरीक्रियते तथा तत्तदाका- दक्षाज्ञानाद्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकतया प्रवेशेऽपि प्रवृत्युपपत्तये विषयविशेषमनुमितित्यश्च प्रवेश्य व्याप्तिज्ञानाचघटितयाऽऽकादक्षाज्ञानादिघटित- क्लृप्तसामग्रयैव शाब्दात्मकानुमित्युत्पत्तिसम्भवात् । अपिचाकाक्षायापकपदा. व्यवहितोत्तरापरपदत्यरूपतयाऽव्यथहितोत्तरत्वस्यच तत्क्षणवसाधिकरणक्षण. घंसानाधिकरणत्वे सति तत्क्षण वसाधिकरणत्यरूपतयाऽभावघटितत्वेनाका. पक्षाज्ञानस्याभायविषयकत्वेनानुमितिसामान्यकारणस्यापि शाब्दस्थले सत्वेन व्याप्तिज्ञानाधजन्य- तत्रैवचामाङक्षाज्ञानादिविशेषसामग्रीसहकारित्वोपगमेन त्येऽपि शाब्दबोधस्यानुमितित्वसम्भवात् प्रतिबन्धकतायच्छेदककोटी व्याप्तिमा । एवमेघ विनिगमनाषि नादेरधिकस्याप्रवेशेन लाघवस्यानपायादितिचेन्न रहेणानुमितेरगि शाब्देऽन्तर्भावयितु शक्यत्वात् अनुमितेरपि शब्दात्योपगमे समानविषयकानुमितित्यायच्छिन्न प्रति प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकत्वं न ·। नच प्रकाशपरिशिष्टम् कल्पनीयम् समानविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन क्लप्तप्रति. यन्धफतयैव निर्वाहात् नापि समानविषयकशाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्यनुमितिसा. मग्रीरयेन प्रतिवन्धकत्व कल्पनीयमेकस्मिन्नेव ज्ञाने उभयधर्मवत्वस्योभयसामग्री- जन्यत्वस्य चोपगमेनानुपपत्तिविरहात पदज्ञानादिक विनाऽनु- मित्यनुपपत्ति. विभिन्नविषयकप्रत्यक्षप्रति यानुमिति सामग्री निष्ठप्रतिबन्धकता तदवच्छेदककोटावाकाक्षाज्ञानादेरपि प्रवेशेन महागौरवश्चतिघाच्यम शाब्दसामान्ये ज्ञानत्वेनकारणतां विशेषसामग्रया. सहकारिता चोपगम्य आकाक्षाज्ञानाधयटिता अनुमितिकारणत्वेन सम्प्रतिपन्नव्या. प्त्यादिज्ञानादिना घटितवानुमित्यात्मकशाब्दसामग्रीयाच्या केवलशा. ब्वसामग्रीचाफाक्षाज्ञानादिघटितयवाच्येत्यस्यापि वक्तुंशक्यतया पूर्वषत् सर्पदोषपरिहारस्य तुल्यत्वात । नन्वनुमिते. शाब्दत्वे शाब्दयामीत्यनुभवापत्ति. रितिचेत् शाब्दस्याप्यनुमितित्वेऽनुमिनोमोत्यनुभवापत्तिस्तुल्यैव शाब्दान्यानुमि. तिरेवानुमिनोमीन्यनुव्यवसायहेतुरितिचेत् अनुमित्यन्यशाब्दएव शाब्दयामोत्य. नुष्यवसायहेतुरिस्यपि तुल्यमेय । व्याप्तिज्ञानादिकार्यतावच्छेदककोटी शाब्दत्वान- येशावनुमितो शाब्दत्वासम्भव इतिचेदाकादक्षाज्ञानादिकार्यतावच्छेदककोटावप्य- नुमितित्वाप्रवेशाच्छाब्दस्यानुमितित्वासम्भव इत्यपिसमानम्। यदिच न शाब्दया. मीत्यनुभयान्नानुमिते शाब्दत्व तदा नानुमिनोमीत्यनुभवान्न शाब्दमतेरनुमितित्व- मित्यपि सुपच तस्मान शाब्दमतिरनुमितिनवा अनुमिति. शाब्दमतिः नया शाब्दत्यानु मितित्वे परापरभाषमापग्ने इति॥ अथैवमपि प्रत्यक्षत्वमेव शारे कुतो नोपेयते लौकिकसनिकभावेऽपि ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्ते सम्भवात् शाब्दमात्रे पदापिस्थितेःतदात्मिकायाःसत्वात् ।नच ज्ञानलक्षणा स्वविषयविषयकमेव प्रत्यक्षं जनयतीतिशाब्दमतायपूर्वव्यक्तिभान मनयाऽशक्यमिति वाच्यम् नोलत्यादिज्ञानरू पया सामान्यलक्षणप्रत्यासत्याऽर्वस्यापिभानोपपत्ते |सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यमद्रीका रपक्षे न प्रत्यक्षत्यसंभवइतिचेत् सनिकर्षाजन्यत्वेऽपीश्वरज्ञानस्येवशाब्दबोधस्या- पि प्रत्यक्षत्य सम्भवात ज्ञानाकरणकज्ञानत्य तत्र तत्प्रयोजकं शामती तु पदज्ञाना करणकत्यान्न प्रत्यक्षत्यसभवातिचेत् ज्ञानसामान्ये मनस. करणत्वपक्षे पदशाना देरकरणत्याच्छाब्दमतेरपि झानाकरणकत्वेन प्रत्यक्षत्व दुरपदघम् । शामवुद्धौ प्रत्यक्षत्योपगमे चाचपत्यादिजात्या शाप्दत्वे सायंप्रसङ्गतिनेचाशुपत्यादिव्या- वृत्तव्यक्तिध्वय शाग्दत्वस्य स्वीकारे तदसम्भघात् । मानसत्वेन साङ्कय मितिचे मान सत्यव्याप्यत्वस्यैय शाब्दत्वेस्थीकारेतवसम्भयात् ॥ अतएव यामीत्यनुभपानुपपत्तिः शाम्दयोधस्पातिरिनत्वपक्षइवतत्पक्षेऽपि तायतीवे. यष्यक्ति शारदत्यनाते: स्वीकारान् । नच नोलोघट इत्यादिषाक्यजन्य- योधानन्तर नीलघरं साक्षात्करोमोत्यनुभयापत्ति. यदशे लौफिकः सन्नि- करम्तदशरय साक्षात्करीमीत्यनुभवस्य स्वोयतत्यात् लौकिक सन्निफोभावेऽपि मण्यघसाननरनितनयनस्यपुमो यशोरगविभ्रमोत्तरमुरगसा भास्करीमीरयनुभषानुपपत्तिस्तोरगस्यालौकियया शानलक्षणप्रत्यासत्याभानादिति वाध्यम लौमिकसग्निरूपस्यलाय दोपविशेपनन्यपिप्रमस्यलेऽपि साक्षात्करोमीत्य न शाब्द ·व्युत्पत्तिवाद नुभषस्योपगतस्यादिति ॥ शाब्दत्वजातिशाक्दवोधं तत्कारणाकाइक्षाज्ञानादिक- चोपगच्छतः शाब्दमतो प्रत्यक्षत्यमभ्युपगच्छतस्तवैध किलाघवमितिचेत् अस्ति- तत्तयादि विशिवैशिष्ट्यायगादिवुद्धौ विशेपणतावच्छेदकप्रकारकशानस्थ कारणत्व सर्घषादिनामधिप्रतिपन्नम तत्रास्माभिलाघवान्येषिभिरनुमितेरप्युक्तयु- किनिधनानुमितित्वव्यापकमानसत्वमेयोररीकरणीयम् तथा विशिष्टवैशिष्टया- पगाविस्मृतेविशेषणतावच्छेदफप्रकारकज्ञानविरहैऽपि जायमानतया तरसाधारण विशिष्टवैशिष्टयाघमाहिवुद्धित्व नफार्यतावच्छेदकं किन्तु तादृशप्रत्यक्षत्यमेयतथा- च शाब्दानुमित्योः प्रत्यक्षत्वानभ्युपगमे तथाविधशाग्दत्वावच्छिन्नेप्रति विशेष- पतावच्छेदकप्रकारकशानस्य पृथक् कारणत्व कल्पनीयमेवतथाविधानुमितित्वा- पच्छिन्नप्रत्ययोति गौरवम् ।स्मृत्यन्यविशिष्टवैशिष्ट्यावगाविज्ञानत्वस्य कार्यताव- छेदकत्व तथाविधानेककार्यकारणभावाकल्पनेऽपिस्मृत्यन्यत्वतथाविधज्ञानत्व. योः परस्परविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गुरुधर्माधच्छिन्नकार्यता- प्रयापतिः । यदिच विशिष्टवैशिष्टयायगायनुभयत्वमेव कार्यतापच्छेवफमभ्यु- पगम्यं तावतष स्मृतेर्वारण शाब्दबोधादे सग्रहश्चेत्युच्यतेतदापि प्रत्यक्ष- त्यातिरिक्तानुभवत्यमाती प्रमाणाभावेनास्मदिष्टसिद्धिरिति चेदशास्मद्गुरु- धरणाः विभिन्न विषयप्रत्यक्षप्रतिशाब्दसामरया अनुमितिमामग्रयाश्च प्रतिव- धकतयाऽन्ययबुद्ध्यादेः प्रत्यक्षत्वोपगमे नीलांघातिशाब्दसाम- प्रयां पीतः पटइति शाब्दसामग्रयाश्चत्तस्यां समूहालम्बनशाब्दयोधानुपपत्तिः भीलपटविषयकशाब्दसामग्रयाः पीतपटात्मकपिभिम्नविषयकशाब्दरूप प्रत्यक्ष. प्रति प्रतिबन्धफत्यात पीतपटशाब्दसामग्रचा. नोलपटशाब्दात्मकप्रत्यक्षपति- पन्धकस्याश्चेति । एवमेवधानुमितेरपि समूहालम्पनत्वानुपपत्तिरूया ॥ यदिच शादाभिन्नविभिन्न विषयकमत्यक्षत्व प्रतिवध्यतावच्छेदकमेधमनुमितिभिन्नधि- भिम्नविषयकप्रत्यक्षत्व प्रतिवध्यतापच्छेदकमित्युच्यते तदा शाब्दभिन्न- त्पादेविशेष्यषिशेषणभाषे पिनिगमनाषिरदेण गुरुधर्माधच्छिन्नानेकप्रतिय- ध्यतापत्तिरित्यषधेयम् ।। (विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्येत्यादि ) अत्र विशेष्ययाचकपदोत्तर तात्पर्य विषयेत्युक्ती विषक्षितसौन्दर्यगतैकत्वके सुन्दरदधि बहयोगुणा इत्यादी पिशेष्यवाचकदाधिपदोत्तरबहुपदतात्पर्य विषययत्वसण्याविरुद्धैकत्वसंख्यायाः सुन्दरपदोत्तरानुसन्धीयमानविभक्त्या अविवक्षितत्वविरहात समानवचनत्वानु. पपत्तिः नच समानपचनस्पस्योक्ताविवक्षितत्वव्यापकतया उकाधियक्षितत्ववि- रखेऽपि तत्साधे याधफाभावातिवाच्यम् समानवचनत्वस्य प्रयोजकान्तराभावेन उत्ताविवक्षितत्यपवहि तत्मयोजकताया पाच्यतया उक्ताविधक्षितत्यसमानवच. नत्ययोः समव्यापकरपस्पष्टव्यत्वेनानुपपत्तिसम्भवात् । नन्वेषमपि विशेष्य- बाचकपदोतरत्वेनानुसन्धीयमानत्वस्यवाध्यमाण विभक्तिस्थलानुरोधेन तया विभक्तित्वनामवेशेऽपि मफूते बहुपदत्येष सुविभनेरपि तथानुसन्धीयमान. तया ततात्पर्य विषयेकत्वविरुद्धत्वस्यकत्वेऽसम्भवान्नानुपपतिरिति विभक्ति- घाच्य.

·प्रकाशपरिशिष्टम् स्पेनप्रवेशोव्यर्थइतिचेन्न प्रमाणवेदशाखावाच्यघटे इत्यत्रैकत्वार्थकवाच्यपदपूर्व- पत्तियहुवचनान्तशाखापदघटिते वाक्येऽसमानवचनत्यानुपपत्तेः विशेष्यवाचकवे. दशासापदोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानवाच्यपदतात्पर्य विषयैकत्वसंख्याविरुद्धसंख्या या विशेषणवाचकप्रमाणपदेनाधिपक्षितत्वादिति । यथाश्रुते स्तोकंपचत इत्यादौ विशेष्यवाचकपचपदोत्तरविभक्तितात्पर्यविषयद्वित्वविरुद्धकत्वस्याधि. पक्षितत्वात समानवचनत्वापत्तिरतो विशेष्यवाचकप्रातिपदिकोत्तरेत्यस्य विशेष्यवाचकपदोत्तरसुप्तात्पर्येत्यस्य वा प्रवेशस्यावश्यकत्वे लाघवात सुपत्वेनैवप्रवेशोयुक्त पयञ्च विभक्तित्वेन प्रवेशपवनास्तीति कुन कैमर्थ्यशंकेत्यपि कचिदाहुः।। यत्र बहुत्धान्ययतात्पर्येण बहुवचने प्रयोक्तव्ये दोपयशादेकवचनंप्रयुकं तत्र वेदः प्रमाणमित्यादौ समानवचनत्यप्रयुक्तमसाधुत्वमुपयन्ति विशेषदर्शिनः तञ्च विभक्तयर्थत्वेन.सख्याया.प्रवेशे नोपपद्येत विशेष्यवाचकवेदपदोत्तरविभत्यर्थ- संख्याविरुद्धसंख्याया अविवक्षितत्वस्य समानवचनत्वप्रयोजकस्य सत्वात अतोवि- भक्तितात्पर्य विषयेत्युक्तम् तथाच तथाविधतात्पर्यविपययहुत्वविरुद्धकत्वस्य विष. क्षितत्वादसाधुत्वमुपपद्यत इति । अत्र निरुक्तविषयत्वेनैव सख्याया. प्रवेशे आधेय- स्वस्याधेयरूपत्वपक्षे प्रमाणेवेदेपुद्वित्वान्यप्रमेयमित्यादी सप्तम्यर्थाधेयत्वस्य द्वित्वाः ग्यप्रमेयनिष्ठस्य तत्स्यरूपतया वेदपदोत्तरविभक्तितास्पर्यविषयोयआधेयत्वरूप वि. स्वान्यप्रमेयस्तविरुदत्यस्य तद्भिन्नत्वपर्यवसितस्यैकत्वेऽभावात् समानवचनस्या- पत्तिरतः मंख्यात्वेन प्रवेश.कृतः तथाच निरुक्तविभक्तितात्पर्यविषयतावच्छेदकस- रूयात्यव्याप्यधर्मावच्छिन्न भिन्नत्वस्य विरुद्धत्वान्तार्थस्यैकत्वे सत्वान्नानुपपत्तिः । विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमते नीलोघम् इत्यादी घटपदोत्तरस्वर्थकत्वभिन्न स्या- भेदस्य षिषक्षितत्वातसमानपचनत्वानुपपत्तिरतः संख्याविरुद्धसंख्यापर्यन्तानुधा. धनम् । विशेषणषाचकपदोत्तरत्वेनानुसन्धीयमान विभक्तयाऽविवक्षितत्वमित्यत्र विभक्तित्वेनाप्रपेशे प्रकृष्टामितिर्यस्मादितिविग्रहनिष्पन्न प्रमाणायकप्रमितिपद- पटित घेदवाक्यप्रमितियहयोघटा' इत्यादिवाक्ये समानघवनत्वानुपपत्तिः प्रमि- तिपदोत्तरत्येनानुसम्धीयमानत्वस्य विभक्तेरिव पहुपदस्यापि सत्यात् तेन घेदयाफ्यपदोसरस्यर्थेकस्यथिरुद्धयहुत्वस्य धिचक्षितत्वात् समानघनत्वप्रयोजका भायात् ॥ यत्र विशेषणयापकपदोत्तरविभक्त्या संख्याया अघियक्षितत्य तत्र विशेष्यपिशेषणवाचकपदयोः समानयचनत्यमित्युक्ती विवक्षितकत्वार्थकैकवचना- तविशेषणपदघटिते वेदत्यगतेकरयान्ययतात्पर्यण प्रयुक्त धेरः प्रमाणमितिवाक्ये समानयघनत्यानुपपत्तिः प्रमाणपदोत्तरयिभनयकत्वस्य पिवक्षितत्यादतोषिक सदातोपादानमिति । किच प्रमाणगतयहुत्यस्य विषक्षादरेऽपि प्रत्या सानुमानोपमानवाः प्रमाणानीत्येष साधु नतु प्रत्यक्षानुमानोपमान- प्रमाणमिति विशेषणयाचकपदोत्तरविभक्त या विषभितरपेनोमसमानयचनत्यप्रयोनकाभायेन प्रयोजकान्तरस्यासवेन च तथा- विपशम्शा. प्रमाणमिस्यपि स्यात् पिदारतोपादानं च यहुत्यस्य यहुत्यविर यस्वाभायान दोप इत्ययधेयम् । अथेषमपि स्तोकम्पचतात्यादी पिशेपणथाचक- तत्र सख्याया ·समान- दिति । व्युत्पत्तिवाद स्तोकपदोत्तरविभपया सख्याया अविवक्षणाद्विशेष्यवाचकपदस्य विचनान्ततानुः पपत्तिरितिचेन्न विशेष्ययाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्यविपयविशेष्यान्वयिसंख्या- विरुदेत्यादेनियमशरीरघटकत्वात् प्रकृतेच द्वित्वस्य पाककर्तर्यन्वयो नतुपाकेऽतो- नदोपइति विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तेः सुप्त्वेनप्रवेशेत्वेतच्छंकैय नोन्मिपती- त्यपि बोध्यम् ॥ नन्वेवमपि स्तोकंपाकाविन्यादावापत्तिर्नवारितेतिवेदनमः विशेषणयाचकपद क्रियाविशेषणवाचकातिरिक्तत्वेनविशेषणीय तच्च क्रियावि. शिष्टान्यत्वम् वैशिष्टयश्च स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रकारताप्रयोजकत्वमिति तावतव स्तोकंपचतः स्तोकपाकौस्तीकंपचावि- त्यादावनुपपत्तिपरिहारइति ॥ ननु शोभनारामदारा इत्यत्र विशेष्य- पाचकदारपदोत्तरविभक्तितात्पर्य विषयसंख्याया अप्रसिद्धत्वात् वचनत्यानुपपत्तिरितिचेन स्वतात्पर्यविषयतावच्छेदक संख्यात्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्न भिन्नत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकविशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यभाव- वत्संख्यायिवक्षाविषयत्वाभावस्य वाच्यतयोक्तसम्बन्धस्यात्र दारपदोत्तरघि भक्तेयधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफतदभावस्य केवलान्धयित्वा अथ मैथिलीरामदारा इत्यत्र विशेष्यवाचकमैथिलीपदोत्तरसुतात्पर्य- विषयकवभिन्नसंख्याया विशेषणवाचकदारपदोत्तरविभक्त्या अविवक्षणातू समानवचनत्वापत्तिरितिचेन्न उक्तनियमशरीरेऽसतिबाधके इत्यस्यापि वक्तव्यतया दारा:पुसिचमूम्न्येवेत्यनुशासनस्य वाधकस्य सत्वात् । तथाच नियतवचनकान्य. स्वविशिधनिरुक्तविवक्षाविषयत्वाभाव समानवचनत्वप्रयोजक इतिपर्यवसितम् नियतवचनकत्यञ्च धर्मविशिष्टत्वम् वैशिष्टयश्च स्थावच्छिन्नपरन्ध स्वविशिष्टशा- ब्दजनकतावच्छेदकविभक्तिनिष्ठविषयतानिरूपिताव्यवहितोत्तरत्वसबन्धावच्छि. घ्नविषयतावच्छेदकानुपूर्वीमच्चोभयसम्बन्धेन विभक्तिनिष्ठविषयतायां वैशिष्टयञ्च स्थामाययत्त्यसम्बन्धेन स्वाभावश्च स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसंख्यानिष्ठ. प्रकारताप्रयोजकविषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका विषयतावस्वश्च स्वसमानाधिकरणसुविभाजकधर्मसामानाधिकरण्य स्वायच्छेदकानवच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतावच्छेकावच्छिन्नविषयता. निरूपितत्यैतत्रितयसम्बन्धेन घटादिपदोत्तरविभक्तीच न घटत्वविशिष्टत्वमतोन घटादिपदस्य नियतवचनकत्वम् तथाहि घटत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित संख्यानिष्ठप्रकारताप्रयोजिका यासुनिष्ठविषयता तत्समानाधिकरणप्रथमावस. मानाधिकरणत्वस्य तदवच्छेदकानवच्छिन्नत्यस्य तन्निरूपिताव्यवहितोत्तरत्वसम्व- औनिष्ठविषयतायां न्धाधन्छिन्नघटपदत्यावच्छिन्न विषयतानिरूपितत्वस्य च पैशिष्टयघटकप्रथमसम्बन्धानुपादाने सम्पादेयमन्यत्राप्यूहनीयम् बीत्वरूपधर्ममादाय तवैशिष्टयस्य दारसदृशाचरणकर्षर्थकावारशिवन्त निष्पन्न दारपदोत्तरस्वादि विभक्तिनिष्ठविषयतायामपि सत्वेन तन्निरूपिताव्यवहितो. तस्मिन्ननियतवचन- सरन्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकानुपूर्वीमावस्य फेऽपिदारपदे सत्पादतस्तदुपादानम् तथाहि यीत्वापच्छिन्नविपयतानिरूपितसं तत्र - ·प्रकाशपरिशिष्टम् तवत्वस्य ख्यानिष्ठप्रकारताप्रयोजविषयत्वस्य बहुखीसरवतात्पर्येण प्रयुक्तायां विव- क्षितसख्याकदारपदोत्तरजसादिविभक्तो सत्वेन अनियतव- चनकदारपदोत्तरस्वादिविभक्तावपि सत्वात् । अनियतषचनकशब्दमाऽतिप्रसङ्ग- वारणाय द्वितीयसम्बन्धनिवेशः । दारपदोत्तरजसादिविषयतायां खीत्वावच्छि- न्नविषयतानिरूपितसंख्यानिष्ठविषयतोप्रयोजकशसादिनिष्ठविषयतावत्वस्य वा- रणाय त्रितयसम्बन्धघटकप्रथमोपादानम । एषमेव दारपदोत्तरजसविषयतायां नसविषयतावच्चस्य धारणाय द्वितीयोपादानम् । स्रीत्वावच्छिन्नविषय- तानिरूपितसख्यानिष्ठप्रकारताप्रयोजकच्यादिपदोत्तरस्वादिनिष्ठविषयतावत्त्वस्य वारणाय तृतीयस्योपादानमिति अधिकंगूढार्थतत्त्वालोकेऽन्वेष्टव्यम || प. ९ परे नवमपंक्तौ अधिकंतुगदार्थतत्यालोके इत्यतःप्राक् । अथैवमपि शोभनः पशुरित्यत्र शोभनपदजन्योपस्थितेः स्वीयमुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन शोभनमात्र- धत्तिन्या लोमलागलादावपि सत्वात्तत्रापि शोभनपदार्थान्वयप्रसङ्गः 1 नच सकृदु- परितः शब्दः सकृदेवार्थंगमयतीतिन्यायात्पशावन्वितस्य तस्य न लोमादावन्वयः सम्भवतीतिवाच्यम् लोमादावेव तदन्वयोऽस्तु न पशावित्यस्यापि वक्तुशक्यत्वात् लोमादी विभक्त्यर्थसख्यान्वयप्रसङ्गस्य वाधकाभावाञ्चेतिचेन्न विशेष्यताविशिष्ट- विशेष्यतात्वसम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ स्वीयमुख्यविशेष्यताप्रयोज्यत्वसम्बन्धेनोप- स्थितेः कारणत्यस्य विवक्षितत्वात् धैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्य स्वप्रयोजकवृत्तिज्ञानीय- विषयताविशिष्टविषयतानिरूपितविषयत्वाप्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयतावि- शिष्टत्योभयसम्बन्धेन एतद्वैशिष्टयद्वय स्थातादात्म्य स्वावच्छेद्यत्वाग्यतरसम्बन्धेन अस्तिच नीलोघदइत्यादौ घटत्वावच्छिन्नविशेष्यतायां स्वप्रयोजकवृत्तिज्ञानोय. विषयत्वाभिन्नविषयतानिरूपितघटत्वनिष्ठविषयत्वाप्रयोज्यनीलत्वावच्छिन्नवि- पयतानिरूपितायां स्वतादात्म्यमित्युक्तप्रयोजकोपपत्तिः अत्र विषयताविविष्टेत्य. स्यानुती लागलत्वप्रकारतानिरूपितलादूलनिष्ठविशेष्यतायामपि स्वप्रयोजक त्तिज्ञानीयविषयतानिरूपितलाडूलत्वनिष्ठविषयत्वाप्रयोज्यलोमनिष्ठविषयतानिरू- पितष्ठाद्दूलत्वावच्छिन्नविषयतावच्छेपत्वस्य सावात् तत्र निरुक्तसम्बधेनो पस्थित्यभायावपतिरेकव्यभिचारः स्यादतस्तदुपात्तम् तथा सति लाफूलनिष्ठायाः लागलस्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितायाधिशेष्यतायाः स्वस्यां तादात्म्यस्येष लोमनि शुप्रफारतानिरूपितायां स्यावच्छेयत्वस्य सावेन लादूलनिष्ठविशेष्यताद्वयस्याप्यु: कविशिष्टतया तनिरूपिता या लालत्वनिष्ठा याच लोमनिष्टा विषयता तदप्र. योग्यविषयतापदेन घटादिविषयतायापयमाद्यतया तन्निरूपित षिषयताविशिष्ट स्पस्य तमाभायान्न व्यभिचार इति ॥ ॥ स्वसमभिव्याहतपदायेंत्यदि अत्र हटोऽस्तोत्यादौ निरुक्तपदार्यसंगित्वमेतहेश वृतिपदादाप्यस्तीत्यतः प्रत्यर्थतापच्छेदकत्युक्तम् । नम्बध समभिन्याहुतयरिफ शिरपदायंसंसर्गित्यस्य विषक्षणे नीलपोतोभयघटपतलादिवोधपदनिष्पन्नध ·" घ्युत्पत्तियाद रितात्अपनीलोघट इतिघाफ्गान्निरक्षकत्यभानानुपपत्तिः एतद्देशवृत्तित्यरूपयत्कि श्चित्पदार्थसंसर्गित्वविशिघटत्यस्य पोतघटेऽपिसवेन तवृत्तिभेदप्रतियोगितायच्छे- दफत्वस्यैवकत्ये सस्वादिति समभिव्याहृतयाषत्पदार्थसंसर्गित्वस्य धिवक्षणेऽप्यप्र. कालिकादिना नीलपदार्थसंसर्गित्वस्य पीतपटेऽपि सावादनुपपत्तितादयस्थ्यम् नघ प्रकृतशाब्दयोधविषयस्यैव संसर्गस्य विवक्षणान्न कालिकमादायात्रदोपहति पाच्यम् एवमपिहि कालिकेननीलरूपबदम्तल बोधकेदशदनिष्पन्नात्रपदघटितात् भत्र नीलोघट" इत्यादिवाक्याजायमानेयोधे कालिकस्यापि विषयतया तेन सम्बन्धेन नोलपदार्थससमित्यस्य भूतलवृत्ति पोतघटेऽपि सत्यादुक्तदोष- तादषस्थ्यम् नच यावन्तः समभिव्याहृतपदार्थास्तत्तनिष्ठविषयतानिरूपित शाम्दनीधीय ससर्गता विशिष्टत्व विवक्षणीयम् वैशिष्टयञ्च स्वाभयानुयोगित्व स्पा. अयप्रतियोगित्वान्यतरसम्बन्धेन निरूपितत्वञ्च साक्षादेव विवक्षणीयन्नतु परम्प- राताधारणम् येन नीलनिष्ठविषयतया परम्परानिरूपिता कालिकनिष्ठसंसर्गताऽपि महोतुंशक्येत। तत्र फलभुक्ते इत्यादी द्वितीयाधियत्वससर्गानुयोगित्वस्य फलेऽभावात् स्थाश्रयप्रतियोगित्वेत्युक्तमिति वाच्यम् परमपिदि अनघटोऽस्ती त्यादौ समभिन्याहतयावत्पदार्थमध्ये एतद्देशस्यापि ग्राह्यतया तनिष्ठविषयतया साक्षानिरूपिता या निरूपितत्वनिष्ठससगता तद्विशिष्टत्वस्य निरुक्तान्यतरतम्य. न्धेन घटेऽभावादेकत्वस्यैकवननार्थताबाध इतिचन्न पकवचनोपलक्षितैकत्वस्ये- कवचनार्थत्वात उपलक्षणतावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टनिष्ठभेदप्रतियोगिता. नपच्छेदकत्वम् वैशिष्ट्यश्च स्वमकृत्यर्थतावच्छेदकवरय स्वविशिष्टससर्गता निरूपकत्योभयसम्बन्धेन वशिष्ट्यश्च स्वप्रयोज्यशाब्दबोधोयविषयत्वसामानाधि. करण्य स्वप्रकृत्यर्थ निष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकप्रत्ययप्रयोज्यशाम्दयो- धीयविषयत्वसामानाधिकरण्यान्यतरसम्बन्धेन ससगतानिरूपकत्वञ्च अनुयोगित्व. प्रतियोगित्वाम्यतरसम्बन्धेन ससर्गताश्रयवत्वम् संसर्गताचेयप्रमाणान्तरसिद्धा नतु. प्रकृतशाब्दवोधनिरूपिता:पयञ्च नीलपोतोभयघटधति अपनीलोघट इस्पस्य नानुप- पत्तिः नीलघट निष्ठस्यैवैतदेशनिरूपिताधेयत्वस्य प्रकृतवाक्यजबोधे भानात् अन्यः निष्ठस्य तस्य भाने प्रमावासम्भयात् घटनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापयोजक- अल्पत्ययप्रयोज्यशाद्वबोधविषयत्वसमानाधिकरण यन्नोळयर निवृत्तित्वनिष्ठसंस- गत्वं तन्निरूपकत्वस्य तघटपवसत्वात् । अत्रय द्वितीयादायकत्वार्थत्वस्योपपत्तये तदर्यकर्मत्यादिसंसर्गतास ग्राहकस्य स्वप्रयोज्येत्यादिप्रथमस्य पथमायाश्च तदुपपत्त- ये वितीयस्य चसम्बन्धस्य प्रवेशा अन घटोऽस्तोत्यादौ तिङर्थमूतवृत्तित्वरूप सस. गंप्रतियोगित्वस्य देशादौसायात द्वितीयाचर्थकर्मत्वादि संसर्गानुयोगित्वस्य फलं. भुक्तहत्यादौधात्वर्य सत्याच्च तत्तवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव तत्तदेक त्ये सत्यात सर्वत्रानुपपत्तियारणाय स्वप्रकृत्यर्यतावच्छेदकवयोपादानम् ॥ अयेय मपि पशुनायजे .:..:..":..:.....:: . निलपकत्यस्य ....:. !. ' गितापच्छेदकत्वस्यैव तत्तदेकत्वे सत्यात्तेषामेकवचनायतावाध इतिरेन एक ·३१७ प्रकाशपरिशिष्टम् चन विशिष्टैकत्वस्य तत्रैकवचनार्थत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्थयिशिष्ठनिरूपफतायिशि- न्यत्यसम्बन्धेन वैशिष्ट्यश्च स्वप्रकृत्यर्थतापच्छेदक सामानाधिकरण्य स्थविशिष्ट- संसर्गताफत्वोभयसम्बन्धेन वैशिष्ट्यच स्थप्रयोज्यत्यादि प्रागुक्तान्यतरसम्बन्धेन निरूपकतावैशिष्टयश्च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व स्वनिरू- पितसंसर्गताविशिष्टसंसर्गतानिरूपकतासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन वैशि. घ्यश्च स्वावच्छेदकावच्छिनत्व स्वनिरूपकनिरूपितत्वोभयसम्यन्धेन निरूपकता. चात्र सर्वमान्यतरसम्बन्धेनससर्गताभयविशिष्ठत्वरूपा पूर्वतिय इत्यश्चन द्विधि- बोध्य नानायागीयनानापशुनिष्ठनानानिरूपकता एकवचन विशिष्टास्तासाथ सम्ब- न्धघटकम्वपदेनैकैकस्या एवग्रहणमिति एतद्यागीयतत्पशुनिष्ठनिरूपफतायाः स्थ. पदेन ग्रहणे तनिरूपितसंसर्गता एतत्पशुवृत्तिकरणत्यनिष्ठेव भपितुमईति स्वनिरूपकैतद्यागनिरूपितत्वघटितोभयसम्बन्धन तविशिष्टसंसर्गतापि मैव तन्निरूपकत्यस्यनिरुक्तान्यतरसम्बन्धेन पतधागे पतत्पशाचेव च सस्यात् तत्सामानाधिकरण्यस्य एतत्पशुनिष्ठुकत्यपघसावेऽपिस्वपदयाद्यनिरकनि. रूपकतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैतदेकत्वेपिरहेण निरुक- विशिष्टान्यत्वस्य सत्यानानुपपत्तिः पशुबयफरणफयागस्य च नेतनिधि- योध्यत्वम् तदीयपशुनिष्ठतत्तदेकत्वे निरुक्तपिशिष्टान्यत्वविरदात् तयादि पशुनिष्ठतत्तन्निरूपकतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य चालनी. भ्यायनैकत्वद्वये सत्वातू ताशतत्पशुनिष्ठनिरूपकतानिरूपिता तत्करणत्यनिष्ठा सतर्गता तदरच्छेदकीभूतकरणतात्यायच्छिन्नत्यस्य तन्निरू- पफतघागनिरूपितत्यस्य च ततत्करणत्वनिष्ठससर्गताद्वयेऽपिसरवन तन्निरूपक- त्यस्य पशुह्येऽपिसवेन तत सामानाधिकरण्यस्य तत्तदेकत्व सस्थाच्चेति पत. च्चैताशस्थ लपपान्यत्रतु प्रागुक्कैवरीतिरिति ॥ एकत्वपरिष्कारप्रकारान्तरन्तु अस्मद्गुरुभिगूढार्थतत्वालोके विस्तरेणप्रपश्चितमिति । १७ पत्र २० प. इत्युक्तमधस्तादित्यस्याये । ननु यद्यदाकाद्धाज्ञानसत्वेऽभे- दसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशा- लिशाब्दबोधोजायते तत्तदाकाइक्षाज्ञानाभावकूटाभावत्वेनैवकारणत्वमस्तु मचात्रा- प्यननुगमः निरुक्तप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिशाब्दबोधाव्य- वहितपूर्ववर्याकाड्याज्ञानवृत्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाघकूटाभाव. त्वेनानुगमसम्भवादिति अप्रामाण्यज्ञानानामुत्तेजकत्वस्यावश्यकतया एकताकासासानेऽप्रामाण्यज्ञानसत्वेऽप्यन्याकाइक्षाज्ञानाच्छाब्दवोधोत्पत्त्या मान्यतोऽप्रामाण्यज्ञानाभाषस्य कारणतावच्छेदककोटौ निवेशयितुमशक्यतया तत्तदाकाहाज्ञानधर्मिकतत्तदप्रामाण्य ज्ञानाभावानां विशेषतो निवेशस्यावश्यक त्वात् नचाप्रामाण्यज्ञानानामपि यद्यदप्रामाण्यज्ञानसत्वेआकाशाज्ञानादियावत्का. रणसत्ये नीलोघटइति शाउदबोधो नोत्पद्यते तत्तदभावकूदत्वेनैव प्रवेशे दोषाभाष- इतिषाच्यम् | अपामाण्यज्ञानास्कन्दिननोलोघटइत्याकाहाज्ञानोत्तरं नीलः कलश. इत्याकाडाज्ञानसत्वेनीलघटशाब्दयोधोत्पत्या तदप्रामाण्यज्ञानाभावस्य निवेशयितु. या चेन्न ·घ्युत्पत्तिवाद ३१८ मशफ्यत्वेन नील कलश इत्याकाक्षाज्ञानोत्पत्तिक्षणेऽपि तच्छाब्दवोधोत्पत्तिप्रस- शादिति ॥ नन्यस्तु तत्तदाकावाशानानामन्यतमत्वेनैवापण्डोपाधिरूपेण कारण- त्वं लाघवादितिचैन्न तत्राप्युक्तरीत्याऽप्रामाण्यज्ञानाभावानां घिशिष्यच प्रवेशनी. यतयात निवेशासम्भवात् नच तत्तदभामाण्यशानाभायकूदविशिष्टतत्तदाकाहाक्षा- नत्यन्यतमत्वेन कारणत्वेऽनुपपत्तिविरहइतिवाच्यम् अन्यतमत्वविशेषणतया तत्त- दाफासज्ञानानांप्रवेशे तेषामपि कारणवावच्छेदकत्वाएत्या तेषांविशेष्यविशेषणमा- वे विनिगमनाविरहेण महागौरवात विशिष्टस्य केवलादनन्यस्वेन केवलेप्याका- हाशानेऽन्यतमत्वस्य सावेनापत्त्यपरिहाराच्चेति तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावकूटस्यो- पलक्षणत्वेऽमामाण्यज्ञानास्कन्दितादप्याकाशाज्ञानाच्छाद्वापत्तेरपरिवाराच्चेति ॥ अय तत्तदाकाक्षाज्ञानानां स्थस्वाव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्नं प्रति जनकत्ये तेषां योग्यताज्ञानसहकारित्वानुपपतिः नीलोपटात्याकाक्षाज्ञान विनापि नीलः कलश इत्याकाशाज्ञानयोग्यताज्ञानादिधरितसामग्रीत शाब्दोत्पत्या नील: फलश इत्याकाङ्क्षाज्ञान विनापिच नोलोघटइत्याकाङ्क्षाज्ञानयोग्यताज्ञाना- दियटितसामग्रोतः शारदोत्पत्त्याच सत्तदाकाहाज्ञानासमवधानेऽपि योग्य. ताशानस्य फलोपधायकत्वादितिचेन्न सहकारिनियमस्य सामधी- च्याप्तिरूपतया व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्यात्पत्ती व्याप्यधर्मावच्छिन्नसा. मया अपेक्षिततयाऽनुपपत्तिविरद्वात् तथाहि तद्धविच्छिन्नकार्यात्पत्ति प्रति सद्धर्मव्यापककार्यतावच्छेदको भूतयायद्धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतायस्कू. टविशिष्टत्वेसति तद्धर्मव्याप्यधर्मविशिष्टत्वेचसति तद्धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरू- पितकारणत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिफ्टत्वेन सामथ्या ग्यापकतया व्यापकोभूतांसामर्यो यिना व्यायीभूतायाः शारदोत्पत्तरनुपपतेराकाद्धाज्ञानं विना न शाब्दबोधः। अत्र तव्याप्यधर्मविशिष्टत्वेसतीत्यस्यस्थाने तद्धर्मव्याप्यध. मपिच्छिमकायनानिरूपितकारणतावत्कूटविशिष्टत्वेसतीत्युक्तौ व्याप्यीभूतयाव- धर्मावच्छिन्नसामध्या अपेक्षितत्यप्रसङ्गेन एकैकशाब्दोत्पत्ती यावदाकाक्षाज्ञान- सावस्यावश्यकत्यप्रसङ्ग स्यादतस्तथोक्तम् वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्न निरूपितका- रणत्तावत्कूटवरथसम्बन्धेनेत्यवधेयम् ॥ १८ प. ११ पंको नव्यभिचार इत्यस्याग्रे नन्वेवमपि अभेदसम्बन्धावच्छिन्न- नोलत्यायच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्यावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वमात्रस्य तत्तदाकाक्षाज्ञानकार्यतानवच्छेदकतया तत्तदाकाझाानविरहेऽपि योग्यताज्ञा. नादिसत्त्वदशायां नीलस्यघट इत्यादियाक्यातद्धर्मावच्छिन्नोत्पत्तौ वाधकामाय इनिचेन्न व्यापधर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्ती अपेक्षिताया व्याप्यधर्मावच्छिन्न- सामग्रथा विरहेणापत्यसम्भवादिति ॥ १८ प २२ पक्तो गुढार्थतत्वालोके इत्यस्याने तदपीह स्पटायभासार्थ- प्रपञ्च्यते । नीलोघर: नोल. पर इतिसमूहालम्बनाका साक्षाने इदंशानमन्य यहितोत्तरत्यसम्बन्धेन नीलपदामाश्यति घटपदे तत्सम्बन्धेन नीलपदकारता rimmaranन्दिते नील.पद इतिशाब्दबोधो जायते नतु नीलोघट इति ·प्रकाशपरिशिष्टम तदनुरोधेन अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्यस्य कारणसापच्छेदककोटी निवेशनीयतयो कस्थले नीलः पट इति शाग्दयोधानुपपत्तिरतोऽभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्या. पच्छिग्नप्रकारताकपटत्वाधवच्छिन्नविशेष्यताकत्यम् अप्रमाण्यज्ञानास्कन्दित नीलोघट इत्याकाङ्क्षाज्ञानसावे नीलपटघिपयकानुमितिसामग्रीसचे चानुमित्यु। त्पादेन व्यतिरेफव्यभिचारस्यवारणाय शादत्वं च कार्यताषच्छेदककोटी प्रवे. श्यम नच मीलोघट नील-फलश इत्याकालक्षाज्ञाने एकतरांशेऽप्रामाण्यज्ञाना स्कन्दिते जायमानायां नीलघटान्धयवुद्धी व्यभिचारधारणाय कार्यतावच्छेदक कोटावेयाप्रामाण्यज्ञामाभायस्य निवेश्यतया नीलोघटः नीलःपट इत्याकाक्षा ज्ञानस्थलीयप्रदशितव्यभिचारयोस्ततपय धारणाविषयस्यादिप्रधेशो व्यर्थ इति. वाच्यम् अप्रामाण्यशानेऽप्रामाण्यज्ञानस्य तत्राप्यप्रामाण्यज्ञानस्याभाषा नीलोघष्ठ इत्याकाङक्षामानमव्ययहितोत्तरत्यसम्बन्धेन नीलपदाभाषपति घटपदे नीलपदप्रकारकमित्याकारकस्य एयमव्यवहितपूर्वत्यसम्बन्धेन घटपदा- भावधति नीलपदे घटपदप्रकारकमित्याकारकस्य नानाविधस्य तत्तवमामा- प्यज्ञानस्या भाषाः प्रवेशनीयाः तेषाश्च यद्यदप्रामाण्यज्ञानसाचे नीलोघट इतिशाब्दबोधानुत्पादस्तत्तव्यक्तित्यायच्छिन्नमतियोगिताकाभाषकूटत्वेनैष कारण- तापच्छेदककोटावेव प्रवेशस्य युक्तस्यात् कार्यतापच्छेदककोटी तेषामुक्त कूटत्वेन रूपेण प्रवेशस्तु नसम्भवति अव्ययहितोत्तरत्वमानस्य कार्यतापच्छेदकत्वे फलस्वरूपानवधारणात् भपितु यद्यदप्रामाण्यज्ञानसत्वे नीलोघटइत्याकांक्षाज्ञानोत्तरं नोत्पद्यते तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताफाभाव कूटत्वेनैघ प्रवेशनमुचित तञ्च नसम्भवति अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिताका इक्षाज्ञानोत्तरमपि यस्यकस्यचिदुत्प- त्तरिति ॥ २१ प. ३. पंक्तौ प्रसिद्धत्वेऽपि नक्षतिरित्यस्याग्रे । अथैषमपि भेद- धेन घटाभावस्यापि तादृशत्वादप्रसिद्युतिन युक्ता भेदत्येतरधर्मानवच्छिन्न भेदनिष्ठप्रतियोगिताकाभाघस्योक्तावपि भेदत्वेन भेदघटोभयाभावो न वार्यते भेदत्वेतरधर्मानवच्छिन्नभेदमात्रवृत्तिप्रयोगिताकाभाषत्वञ्च भेदत्वेन तभेदाभाषसाधारणम् भेदत्वमात्रापच्छिन्नभेदत्वव्यापकप्रतियोगिताकाभाष- स्वमपि भेदत्वेन भेदघटोमयाभाषसाधारणम् भेदत्वापच्छिन्नभेदत्वसम नियतप्रतियोगिताकाभावत्वञ्च भेवत्वेन तभेदतद्भिन्नभेदोभयाभाव- साधारणम् भेदत्वेन याव दाभावसाधारणञ्चेतिचेन्नैवम् । भेदत्वगतेका स्ववृत्ति स्वरूपत्वेतरधर्मानवच्छिन्नससर्गतानिरूपितप्रतियोगिताकाभावस्याभेदप. दार्थत्वेऽप्रसिद्धौ तात्पर्यात वृत्तित्वञ्च स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छि- न्नप्रतियोगिताफपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेति । अत्रोक्तससर्गतानि- रूपितत्वप्रवेशात् समवायेन भेदाभाषस्य स्वरूपसमवायोभयसम्बन्धेन भेदाभा. षस्य च धारणम् । नर्चधमपि भेदत्येन तदभेदाभाषस्य न वारणम् एतदभाषीय प्रतियोगिताया अपि भेदत्वगतैकत्ववृत्तित्वात् । भेदत्वव्यापकत्वस्य प्रतियोगितायां प्रवेशेऽपि भेवत्वेन तद्भेदतद्भिन्नभेदोभयाभावस्य न वारणमिति वाच्यम् ·व्युत्पत्तिवाद ३२० निरुतपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व स्वनिरूपितानुयोगितानिरूपितनिरूपकताप- छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्योभयसम्बन्धेन पृत्तित्वस्य वाच्यत्यात् एषश्च भेदत्वनतभेदाभावादिनिरूपितप्रतियोगिता- निरूपिततदभेदाभाषत्वादिरूपानुयोगितानिरूपिततभेदनिष्ठनिरूपकतानिरूपि- तावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितायच्छेदकत्वस्य तद्भेदत्वरूपतव्यक्तित्वगतैकत्वपय सायं नतु भेदत्वगतकत्वेऽपीति न दोषः। नचोकोभयसम्बन्धघटकप्रथमसम्बन्धम- वेशे प्रयोजनयिरहः घटत्येन भेदाभाघस्य तद्भेदत्वेन भेदाभावस्य च धारणाय तदावश्यकत्यादिति ॥ ३७ प २५ भेदायिशिष्टयत्तदन्यत्वमिति ननु तादात्म्यस्य भेदघटितत्वे भेदस्य ता- दात्म्यसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभाषरूपत्वेनात्माश्रयोऽप्रदोषइतिचेल भेदत्व. स्यानुयोगिताविशेषरूपतयोक्तरूपत्वाभावादिति।। अथोभयभेदस्य केषलान्धयितया तमादाय तव्यक्तित्वादो भेदषिशिष्टत्वस्यैव सस्यम नच व्यासज्यवृतिधर्मानव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन भेदो विशेपणीयइतियाच्यम् तवयक्तित्वेन तव्यक्तिय. टोभयभेदमादायोक्तदोपतादयस्थ्यादितिचेन्न एकत्यवृसिप्रतियोगिताकमेवाषि शिशान्यत्वस्य विवक्षितत्यात् वृत्तित्यश्च स्थापच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता. कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व स्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितनिरूपकतायच्छेद- कतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेनेत्यषधे- ४८ । प ११ पं. नदोष इत्यास्याग्रे, इदन्तु योध्यम् एकज्ञानीयसमानाधिकरण विषयतयोरवच्छेचावच्छेदकभाष इतिगदाधरमतम् तयोरभेदाति जगदीशमतम् तदेतयोगदाधरभट्टाचार्य मतमेव सम्यक् तथादि अभेदरले रक्तदण्डवत्पुरुषवा. न्देश इतिज्ञान प्रति पुरुषाभाववान् दण्डइतिज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वापत्ति. तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकस्य संयोगसम्बन्धावच्छिन्नपुरुषत्वावच्छिन्नप्रकारतानि रूपितदण्डत्वायच्छिन्नविशेष्यताशालिजानत्वस्य रक्तत्वापच्छिन्नप्रकारतानि- मपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यत्याभिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्नविशे- ध्यत्वाभिन्न प्रकारतानिरूपितदेशत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनि तस्मिन् शाने सस्थात् दण्डस्वावच्छिन्नस्य विशेष्यत्यस्य प्रकारत्वस्य चेक्यात्प्रतिवध्यता वच्छेदकधर्मवत्वस्याक्षतत्वात् तदारणाय सयोगसम्बन्धावच्छिन्नपुरुषत्वायच्छिन्न- प्रकारतात्यावच्छिन्ननिरुपकतानिरूपितनिरूप्यताथहण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताश- लिहानत्यस्य प्रतियध्यतावच्छेदकत्योक्तो गौरवस्य दु.परिहरत्वादिति ॥ ५१ प ३४ पक्तौ महलाघयमित्यस्याग्रे । अथ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य कारणत्वपक्षे यध द्रव्यघट. प्रमेयोघट इति समूहालम्वनयोग्यता ज्ञानम् इदंशानघटाभाववति द्रव्ये घटप्रकारताकमित्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितम् तत्र जायमानस्य प्रमेयोघटइतिशाब्दबोधस्यानुपपत्तिः अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितघट- त्यापच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानस्यासपात् समवायस्य प्रत्यासत्तित्वे तु प्रमेयो घटाभाषवनिष्ठप्रमेयत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्यनिष्ठविष- पर इतिशादयुद्धौ यतानिरूपितघटमकारताकस्यनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यताशून्यप्रमेयोघट इति यम् ॥

·क ३२१ प्रकाशपरिशिष्टम् योग्यताज्ञानस्य कारणताया पाच्यतया नानुपपत्तिरितिचन्न धमितापच्छदक्तास म्बन्धेन घटत्यापच्छिमप्रकारतापशाब्दयुद्धी स्पपिशिशपच्छदफतासम्बन्धन ज्ञानत्वन कारणत्यऽनुपपत्तिविरहात् यशिष्ट्यच स्त्रीयघनत्यापजिनप्रकारता निरूपितविशष्यताकत्व स्थाभावययोभयसम्बन्धन स्वाभाषश्च स्थनिष्ठपिशष्य. तानिरूपितघटत्वायच्छिनाकारतापत्यनिष्ठप्रयारतानिरूपितघटाभायधन्निष्ठयि. शेष्यत्वनिष्ठयिषयतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धतिरिक्तसम्बन्धानपच्छिन्न निरूपित त्वनिष्ठषिषयतानिरूपितविपयतायदयच्उदयतायायसम्बन्धारच्छिनप्रतियागिता अपच्छदकतायत्ताच स्वसामानाधिकरण्य स्वायच्उदकसम्पन्धायच्छिन्नत्व स्वानयच्छेदकानपच्छिन्नत्य स्थानयच्छदकानयच्छिन्नत्यसम्बन्धायच्छिन्नस्य- त्तित्वतच्चतुथ्यसम्यन्धेन एयश्च इदशानघटाभावयतिद्रव्य घटप्रकारताकम् इत्यमा माण्यशाने सप्तम्य भिलप्यमानाया विशेष्यताया मिपारतनपण द्रव्यत्यस्य स्वनि ष्ठायच्छेदकतानिरूपितत्वसम्यन्येन भानात् उत्ताप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितयाग्यता झानस्य स्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितघटत्यापाच्छन्नप्रकारकत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपि तघटाभावषन्निष्ठविशेष्यन्यनिष्ठविपयतानिरूपित निरूपितत्वनिष्ठसासगिविपयता निरूपितयिपयतायघच्छदकतावायसम्बन्धेन द्रव्यत्यनिष्ठाय उदकताया सावन स्वाभाययत्यविरहान द्रव्यत्वेशाब्दबोधस्यापत्तिन था प्रमयत्यऽनुपपत्ति । यधच इदज्ञान घटाभावयनिष्ठद्रव्यत्वानियिशष्यतानिरूपितघटप्रकारताकम, इत्याकारकमप्रामाण्यज्ञान द्रव्यत्वनिष्टाय उदकतानिरूपितत्वस्य विशेष्यताया प्रकारविधयेष भानेन निरूपितत्वनिष्ठयिपयताया स्वरूपस म्बन्धावच्छिन्नत्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धातिरिकसम्बन्धानपच्छिनत्यस्य निरूपित त्वनिष्ठविषयत्वे सस्वात्तन्निरूपितविपयतावस्यमवच्छदकतायामक्षतमेवति। तना पि यत्र पृथिवीघट द्रव्यघटइतिसमूहालम्बनयोग्यताज्ञान पृथियोघट इत्य- शेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दित तत्र द्रव्यत्वनिष्ठायच्उदकताया धैशिष्टयचारणाय चतु टयघटकस्य प्रथमस्य सम्बन्धस्य निवेश । एव कालिक्न द्रव्यत्यविशिष्टधर्मिफस्य समवायेन द्रव्यत्वविशिष्ठधर्मिकस्य च घटप्रकारकसमूहालम्पनयोग्यताज्ञान स्य एकतराशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्य अवच्छेदकताधये वैशिष्टयवारणाय द्वितीयस्य । जातिमान् घट द्रयघट इतिसमूहालम्बनस्य द्रव्यघट इत्यशेऽप्रा माण्यज्ञानास्कन्दितस्यापच्छेदकताइये वैशिष्ट्यवारणाय तृतीयस्य एवतस्यैष च ज्ञानस्य जातिमान्चर इत्यशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्यावच्छेदकताद्वये वैशि. ष्ट्यचारणाय चतुर्थस्य च प्रवेश । नचैवमपि यत्र द्रव्यघटइतियोग्यताशा नमिदज्ञान घटाभाववति घटप्रकारकमित्यप्रामाण्यमानास्कन्दित तत्र द्रन्यघर इतिशाम्दवोधापत्ति एतदप्रामाण्यज्ञाने द्रव्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्यस्य घटाभाववन्निष्ठविशेष्यतायामभासमानतया स्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितेत्यादि निरुक्तसम्बन्धस्य व्यधिकरणतया तेन सम्बन्धेन स्वाभाषस्यापि द्रव्यत्वनिष्ठा पच्छेदकताया सत्यादितिचेन्न एतादृशाप्रामाण्यज्ञानाभाषाना योग्यताज्ञान कारणतावच्छेदककोटी विशिष्यैष निवेशनीयत्यादिति । तत्र ·व्युत्पत्तिवाद ૨૨૨ ५७ प ३४ पक्तो गुरुचरणरित्यस्याने तदपि निःकृष्य प्रदयते तथाहि यद्यपि स्यजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठेत्यादिमूलोक्तसम्बन्धेनैवोपस्थितेः कारणत्वं तथापि लाघवज्ञानसहकारेण इतरबाधसहकारेण वा यथाऽनुमितिापक. तानपच्छेदकरूपेणापि विधेयं विषयोकरोति तथा पदान्तरज्ञानाधकल्पनलाघ. पज्ञानसहकारात् कारणतानवच्छेदकेनापि द्रव्यंघटइत्याधाकाहक्षाघटकद्रव्यपद पाच्यत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थि तिस्थितिरपेक्ष्यतेऽतानानुपपत्तिरिति ।। ५९ ५ १५ पंक्तौ प्रयोजनाभावात् एतदने नन्वत्र वृत्तिविषयतायाः वृत्तित्यायः च्छिन्नत्वेन प्रवेशो वृत्तित्वसमानाधिकरणत्वेन या नाच. वृत्तित्वस्य शाब्दयो- धानुकूलपदपदार्थसम्पन्धत्वरूपस्य शक्तिलक्षणोभयसाधारणस्य घटो घटपदशक्य- इत्यादिज्ञानीयक्तिनिष्ठविपयतानवच्छेदकत्वात्। न द्वितीयःघटाघटपदसम्बन्धी. स्यादिक्षानजन्योपस्थितेरपि शाब्दबोधजनकत्वापत्तेः सम्बन्धत्वावच्छिन्नविषयता- याः सम्बन्धमाघनिष्ठत्वेन शाब्दयोधानुकूलपदपदार्थसम्बन्धरूपवृत्तावपि सस्यादि- तिचेन्न वृत्तित्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नत्वेन प्रवेशे दोषाभावात् अथैवमपि पदमिकया- चकत्वाधगाहिज्ञानजन्योपस्थितेःपदधर्मिफलक्षकत्वज्ञानजन्योपस्थितेश्च शाब्दः जनकतया न तयोः सग्रहइति चेन्न स्वननफानीयवाच्यत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपि- तमितावच्छेदफताविशिष्टप्रकारता स्वजनकज्ञानोयपदत्यावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितधाचकत्यनिष्ठप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितनिरूपितत्यसम्बन्धाय- छिन्नप्रकारतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारता स्वजनकज्ञानीयवाच्यसम्बन्धित्यरूप लक्ष्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितधिशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारता स्वजनकशानी. यपदनिष्ठविशेष्यतानिरूपितलक्षफत्यनिष्ठप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित निरूपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतान्यतमसम्बन्धेनो- पस्थितेः कारणत्वस्य विवक्षित्वादिति ॥ ६. प ३३ पंक्तौ नापत्तिरितीत्यस्याग्रे यदिच सख्यारूपस्यापेक्षाधुद्धिविषय स्वरूपस्यापेक्षाबुद्धिरूपस्य वा द्वित्वस्य नानात्वेन एकद्वित्वेऽपरनित्वभेदस्य सत्तयाऽऽपत्तेस्तादवस्थ्यमित्युच्यते तदा तद्रूपवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताय- च्छेदकतात्वापच्छिन्नपर्याप्तयनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ तद्रूपाय- च्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकायच्छेदकताकप्रकारताविशिष्टान्यत्व कारणम् पैशि. स्थावच्छेदफतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व. सम्पन्धेनेति ॥ ६१ प ७ पंक्ती सचादिति एतद्ग्रे यत्तु निरुक्तपर्यापत्यनुयोगिताघच्छेदफ- स्थसम्बन्धेन शाब्दयुद्धो न तद्धर्मभेश्स्य कारणत्यं किंतु तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगि- ताकपर्याप्तिकायच्छेदकताकविषयतावच्छेदकतात्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितायच्छेदफरूपभेदस्य तद्धर्मव्यापकधर्मभेदस्यया कारगस्वम् तया च घडत्या गतेकत्यायच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकापच्छेदकताकविषयतापदेन नोलघटत्वाय. ट्याश्च ·३३३ प्रकाशपरिशियम च्छिन्नविषयतायाअपिहोतुंशक्यतया तदयच्छेदकतात्यापन्छिनप्रतियोगिताकपर्या प्रत्यनुयोगितापच्छेदकभेदस्य पदत्यगतेफत्यम्यापकरूपभेवस्य च नीलस्वनीलघटस्व- गतपमुदायस्थेऽभायानोक्तापत्तिा नपात्र प्रथमकल्पो न युक्तः घटत्यगतंकत्यापछि. मानुयोगिताकपर्याप्तिकायच्छेदकताफयिषयतास्वस्य नीलघटस्थापयित विषयता. यामिय पीतादिघटत्यायच्छिग्नपिपयतायामपि सायेन तादृशयिषयतावच्छेदक- तात्यायच्छिन्नमतियोगिताकपर्याप्तयनुयोगितापच्छेद कसमुदायविभेदस्य निरुक्क- समुदायत्ये सायाधितियाच्यम् तदर्मायच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकापच्छेदकता. फपिपयताविशिष्टायरषस्य प्रथमकल्पार्थस्यात् पशिष्टयध स्थापच्छेदकतावाष- च्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितापच्छेदकत्यसम्बन्धेन तथाच घटत्यगतेक- धापच्छिम्नानुयोगिताफपयर्यासिकापच्छेदकताकविषयतात्वस्य नीलघटस्वायछि मपिषयतायामिय पीतादिघटत्यावच्छिन्नविषयतायां सायेऽपि सम्बन्धघटक स्यपदेन प्रातिस्षिकरूपेण तसविपयतायापय प्रहणादिति नीलघटस्यापच्छिन्न- विषयताया अपि स्वपदमाशतया तदनुयोगितायछेदकतात्यायच्छिन्नपर्याप्तय- नुयोगितापच्छेदकस्यस्यैष नीलत्यनोलघटत्यगतसमुदायस्ये सध्याम्नापत्तिरित्या- हुस्तम्न जातित्वेन घटत्वावगाहिनो जातिमानघटाति शाम्दयोधस्य उतपक्ष येऽप्यनुपपत्तः घटत्यजातिस्वगतरित्वे निरुक्तविषयताधिशिष्टत्यस्य घटत्य- गतैकत्वव्यापकत्यस्य च सायादिति ॥ ६१ । ७ पक्की अमाहुरस्मगुरुचरणा इत्यस्यामे घटत्यगतैफल्यवृत्तिप्रकारतानिरू- पितविशेष्यतावच्छेदकतात्वायच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितापच्छेदकत्वसम्बन्धेन शा. ब्द युद्धौ घटत्यनिष्ठनिरपच्छिन्नायच्छेदकताप्रकारतापदन्यत्य हेतु प्रकारता. पत्ताच स्वनिरूपितावच्छेदकतास्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्तयनुयोगितायच्छे- दकत्वसम्बन्धेन तथाच न घटोघट इत्यस्य नया नीलघटोघटइत्यस्यापत्ति- रुक्तमकारतापदेन नालघटत्यावच्छिन प्रकारताया अपि धारणेन तन्निरूपिताव च्छेदकतावच्छेदकतारयावच्छिन्नपर्याप्तयनुयोगितापच्छेदकत्वस्यैष नीलत्वनील. घटत्वगतसमुदायत्ये सापात् । नवा घटो नीलघट इत्यस्यानुपपत्तिरुक्तकार्यकारणभा पानामान्तत्वात् । एवं जातित्यघटत्यगादत्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यता. पच्छेदकतात्याच्छिन्नपर्यातयनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ जाति- त्यावच्छिन्नघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रकारतावदन्यत्व हेतु. तथाच जातिमान जातिमानस्यस्य जातिमद्दोजातिमानित्यस्यच नापत्तिःनषा नातिमान जातिम- भूट इत्यस्यानुपपत्तिः उक्तकार्यकारणभाषानामान्तत्वादितिपय नीलत्वनीलघट- त्वगतत्रित्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतात्वायच्छिन्नप्रतियोगिता. कपर्याप्तयनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दबुद्धी नीलरतापच्छिमनीलनि. ष्ठावच्छेदकतानिरूपितघटत्वनिष्ठनिरपच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितप्रकारताव. दन्यत्व हेतु: तथा नीलपटोनीलघट. इत्यस्य द्रव्यनीलघटी नोलघट इत्यस्य व नापत्तिर्नया षटो नीळघटइत्यस्यानुपपत्तिरिति॥अथैवमपि कालिकेन घटत्वविशि- ·व्युत्पत्तिषाद ३२४. एपेप्सति समषायेन द्रव्यत्यविशिष्टपरेण समयायेन घटत्वविशिष्टावेसति फा- लिफेन द्रव्यत्यविशिष्टपरेणच तच्छब्देन घटितात् सस इत्यादिवाक्यात् शा. बोधानुपपत्तिरशक्यषारगैयेतिचेन्नेतिपूरणीयम् । ६२ । १५ पंक्तो घटोनघटइत्यापनुमितेरित्यादि नन्वेतदयुक्तं घटभेदव्याप्ययान्- घट इस्याकारकपरामरमिन्तरेण घटत्वावच्छिन्नधर्मिक घटत्वावच्छिन्नप्रति. योगिताफभेदानुमित्यापादनस्याशक्यतयोक्तपरामर्शस्यादायंत्यादाहायपरामर्श- स्यानुमितिजनकत्यानभ्युपगमादिति चेन्न भेदव्याप्यवान् घट इतिपरामर्शद- शायां भेदापेक्षया घटभेदो लघुरिति लापयशानसावेऽनुमित्यापादनसम्भधेना- नुपपत्तिविरहादिति प्रदर्शितश्चैतड्युत्पत्तिपादषिवृत्तावस्मन्मातामहस्यानुजैस्ता. किंक चूडामणिभिदिगन्त विख्यातकीतिभिर्विश्वनाथशर्मभिरिति ॥ ७५ । १ पत्तो अनाधिक्यादिति अथाशापि अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितादा. काडक्षाक्षानाच्छाब्दयोधयारणाय कारणतावच्छेदककोटाधप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि- तस्यस्य राजपुरुषो द्रव्य घराति समूदालम्बनात्मकस्यैफतरांशेऽप्रामाण्यज्ञानास्क. न्दितस्याकाङक्षाज्ञानस्य सघशायां शाब्दानुपपत्तिधारणाय विषय विशेषस्य पनिधेश आवश्यक पथ । किथ नीलस्य घट इत्यस्य निराकाङ्क्षत्योपपाद के पचं. सम्दर्भ कार्यतावच्छेदककोटायिति लेखस्वारस्येनास्यवाहितोत्तरत्वातिरिक्तस्य पिपयपिशेपस्यापि फारणतापच्छेदकतया प्रवेशस्य सुचनात स्वग्रन्थविरोध श्चेतिचेन्मेषम् अप्रामाण्यज्ञानाभाधानामनुगतरूपेण कार्यतावच्छेदककोटी निवेशे विषयनिवेशो नावश्यकतामहतोत्याल्लोयच्य तथा वेशाभिप्रायेणात्र विषयनिवे. शस्य परित्यक्तत्वात् । पूर्वप्रन्थस्पचाननुगतरूपेण तेषां कारणनावच्छेदककोटी प्रवेशाभिप्रायकत्यात् । अथर्वतद्ग्रन्थस्य ससर्गतामतोपपादकस्य पूर्षपक्षप्रन्यतया न सिद्धान्तप्रतिपादकपूर्वग्रन्थविरोधोदोषः उत्तर ग्रन्थे एसत्खण्डनाप्रदर्शनस्य दिक्प्रदर्शनपरत्वेनाप्युपपत्तिसम्भषादिति । अर्थवमेय योग्यताज्ञानस्यापि तादा. रम्येन नीलादिप्रकारकपटविशेष्यकज्ञानरूपाय नीलसंसर्गव्याप्यवत्ताहानादिरूप स्यच नानाषिधस्य पकरूपेण कारणत्वासम्भवात् स्वस्वाव्यषहितोत्तरत्वावच्छिन्नं प्रत्येच कारणस्य निर्वाच्य मितिगत योग्यताज्ञानाकाक्षाज्ञानादीनां परस्परसहका- रित्य प्रत्याशया आकाइसाक्षानाध्यहितोत्तरत्ययोग्यताज्ञानाव्यवहितोत्तरत्ययो- योप्य व्यापकभावविरदादितिवेदत्राहुरस्मद्गुरुचरणाः यकजातीयकार्येण वि. भिन्न नातीयकारणानामन्यतमत्येनान्वयव्यतिरेकग्रहोऽन्यतमत्वस्यय कारणताय. छेदकरये दोपदर्शन मध कार्यगतपैजाल्यासम्भये व्यभिचारवारणाय कारणाव्य. यहितोत्तरत्वस्य फार्यतावच्छेदकत्वं कल्प्यते नतु सर्वध तथा चात्रोक्तयुक्ताऽ व्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्ये सिद्ध तत्तविषयकशास्दत्वस्य कार्यविशे- पणतयोपस्थितस्य व्यभिचारापारकतयो कार्यतानवच्छेदकस्वेऽपि नीलोपटात्यादि शब्दयोध सामग्रीघटक्तत्तदाकाशाशानादिकारणान्तर्याणां नोलोघरः नीलः कलश इत्याधाकाक्षाशानापन्यतमनिरूपितत्वरूपेण नोलोपट इत्यादिशावत्वभ्यापकानां ·प्रकाशपरिशिष्टम् व्याप्यत्य नीलोपट इत्यादिशायदत्ये सुमाधमिति नीलोपट इत्यादि शम्दयोध. मुस्पिपादयिपुस्न यायिधशायदत्यच्यापकतत्तदाफार क्षाशानान्यतमानम्तय यिना नुपपन्नमित्ययधारयन् नोलोघटइत्यादियाश्य प्रयुक्त हतिनाफापक्षालान यिना नवा योग्यताशनादिकं बिना शाम्दवोध इति सयमयदातम् ८० प. २७ पं. प्रतियध्यमतियन्धसभापति एतदने अतपय विभिन्न विषय. फरत्यक्षाणि शारिशिष्टान्यप्रत्यक्षायेनानुगमय पिण्यत्यसम्याधायपिउनप्रति. योगिताकेच्छाभायपच्छाम्य विशिष्टान्यप्रत्यक्षत्यापरिछन्न प्रति शायदसामग्री स्पेन प्रतियन्धकत्यं पाच्य पशिष्टयश स्थविशिष्टविशेष्यताकत्वसम्बन्धेन स्थशि- एरच स्यीयम्फारतायायतम्यन्धेन प्रकारतायत्ता च स्थापच्छे फाधर्मापच्छिन्न. प्रकारताकरथ स्थनिरूपितपिशेष्यतापदफायमित्योभयसम्बन्धेनेन्युक्तायपि न निस्तारः राजपुरुषशाब्दसामप्रयां नीलपटशाब्दसाममयां पटप्रत्यक्षसामपयां राजपुरुषशादाम्यशानं जायतामितीच्छायांच मत्यां पटप्रत्यक्षापत्तः। पय यथ शारदप्रत्यक्षयोः सामग्री तदुभयेच्छाच तर प्रत्यक्षापत्तियारणाय शा. देच्छाविरदविशिष्टाया:प्रत्यक्षेच्छाया उत्तेजकस्य पाच्य शारदर तप विषयधिशेप. घटितमेय प्रवेशनाम् अभ्यथा घटप्रत्यक्षतामध्यां घटप्रत्यक्षेच्छायां पटशाद। सामप्रशां वृक्षशारदेच्छायाचसत्यां पटशादापत्तेरनुगमयनिवेशनासम्भवादिति ॥ ८१ प. १३ प. प्रतियोगित्यमिति इत्यस्यामे अतएय निरकशाब्द- पिशिष्टान्यप्रत्यक्षवेनानुगतविभिन्न विषयकप्रत्यक्षमति स्थविषयतापच्छेदफध- विच्छिन्नमत्यक्षसामग्री विशिष्टत्य स्वविषयतायच्छेदपायच्छिन्नशाब्दसामग्री विशिष्टत्यसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याभाययाय स्वसामानाधिकरण्यैतत्रित. यसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेच्छाभायघिशिष्टशाब्दसामग्रीत्येन प्रतियन्धकता पाल्या तत्र घटप्रत्यक्षेच्छायां पटप्रत्यक्षसामग्रयां नीलोघट इत्यादिशाब्दसामग्रयाध सत्यां प्रत्यक्षवारणाय प्रथमस्यसम्बन्धस्य निवेशः नीलघटशारदसामप्रयां प्र. त्यक्षसामग्रयां राजपुरुषशाव्दान्यज्ञानं जायतामितोच्छायाश सत्यां पटप्रत्यक्षबार- णाय द्वितीयस्य निधेशः पुरुपान्तरीणेच्छाधारणाय नृतीयस्य निवेशः पवञ्च संसर्गतावादिनां प्रतिबन्धकताकल्पनमधिकमित्यपि निरस्तम् पुरुषइतिशाब्दसामग्रयां घटप्रत्यक्षसामप्रयां पटप्रत्यक्षसामन्यां घटप्रत्यक्षे. छायाश्च सत्यां पटप्रत्यक्षापत्तरिति ।। न राक्षः नभ्वस्तूक्तरीत्या विभिन्न विषयक्प्रत्यक्षत्वमनुगमय इच्छावदन्यथिभिन्नषिपयक- प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति शाब्दसामग्या' प्रतिवन्धकत्वं लाघधात् इच्छापत्ताच प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन समानविषये प्रत्यक्षस्यैवोत्पादाग्निभिन्नविषयकत्वस्यापि प्रतिवध्यतावच्छेदकतया प्रवेशः। नचेच्छाविरहेऽपि शाब्दसामग्रीसरचे इच्छा. विशिष्टप्रत्यक्षवारणाय तत्तदिच्छाविशिष्टप्रत्यक्षे तत्तदिच्छायाः कारणत्वं वाच्य मित्यननुगतकार्यकारणभावोऽननुगतप्रतियध्यप्रतिवन्धकमावतुल्य उक्तानुगतप्र.

·व्युत्पत्तिवाद तिवध्यप्रतिघन्धकभायकल्पनं पुनरधिफमिति विपरीतगौरवमिति घाच्यम्यतः सामग्रोत्यस्य कविशिरापरस्यरूपत्वेन विशेऽय विशेषणभाये विनिगमना विरह- प्रयुक्तमनेकं गुरुधर्मावच्छिन्नपतिवन्धकत्यं यदापि सामग्रीत्वं नेकविशिष्टापरत्वं तदापि इच्छापदन्यत्यस्य प्रतिषभ्यताघच्छेदकत्वपक्षे घटपटादिदशविषयकप्रत्यक्ष प्रति राज्ञःपुरुष इतियाक्यज्ञानपरितशाब्दसामग्रया पकप्रतिवन्धकत्यमेकच चैत्रस्य पुरुष इतिघाक्यज्ञानघटितशाग्दसामग्रया इतिप्रतिवन्धकतामयम् इच्छाविशिष्टय- अदिदशप्रत्यक्षप्रतिरछाया कारणत्वदशकम तत्तदशधिषयकप्रत्यक्षप्रति इन्छा पिरहविशिष्टशाब्दसामग्रयाः प्रतिवन्धकत्वे विंशतिः प्रतिवन्धकत्वानीतिपक्षद्वये मुकरमेवसातुंलाघधंगौरवञ्चति।अप्रफेचित्राज्ञः पुरुषइत्यादिशाब्दसामग्रयां घटन. त्यक्षतामध्यां पटप्रत्यक्षतामग्रयां घटप्रत्यक्षेच्छायाश्च सत्यां जायमाने घटप्रत्यक्ष पटस्थापि भानापत्तिः कार्याभूतस्य प्रत्यक्षस्येच्छायस्येनाप्रतिषध्यत्वात् इच्छाया उत्तेजकत्वपक्षे पटप्रत्यक्षेच्छाविरदविशिष्टशाब्दसामग्रयभावस्य पटविषयताप्र- योजकस्याभाषान्नापत्तिरित्याहुः ॥ यस्तुतः इच्छापदन्यतथाविधप्रत्यक्षत्वस्य निरक्तसामग्रोप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे निरुक्तसामग्रयभावकार्यतावच्छेदकत्वमप्यु- कप्रत्यक्षत्यस्योरीकर्तव्यसया प्रयोज्यत्यसंसर्गस्यापि कार्यतावच्छेदकघटकत्वाप- ज्याऽऽस्माश्रयोद्पणमित्यवधेयम् ॥ अथ स्वसामानाधिकरण्य स्वविषयत्वोभयसम्बन्धेन इच्छावदन्यविभिन्न- विषयकप्रत्यक्षप्रति शाब्दसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकत्वाच्यं विभिन्न विषयकप्रत्य. क्षत्यस्य च शाब्दविशिष्टान्यप्रत्यक्षत्वेनानुगमस्य प्रदर्शितत्वान्न ससर्गतामते प्रतिवन्धकताधिक्यमितिचेन्न प्रत्यक्षत्वेन शान्दावगाहोच्छाया विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षेऽसत्यात्तादृशेच्छासावे शाब्दापत्तेदुरत्वात स्थविषयतायच्छेदकतापर्या. सयधिकरणधर्मवयस्य स्वविषयत्वस्थाने निवेशेऽपि पटप्रत्यक्षेच्छायां राज्ञः पुरुष इत्यादिशब्दसामग्रयां घटपटप्रत्यक्षसामग्रयोश्च सत्योः घटपटयोः प्रत्य- झापत्तिरित्यषधेयम ।। अथ राजस्थत्वामाववान् पुरुषः सुन्दर इत्यादिप्रत्यक्ष प्रति चैत्रस्य पुरुष इत्यादि वाक्यज्ञानधदितशादसामप्रयाः प्रतिवन्धकत्वस्योभयमतसिद्धत्येन लायवात् राजस्थत्याभावयत्पुरुषविषयतानिरूपितसुन्दरविषयताकप्रत्यक्ष प्रति ताशाविषयतायद्विभूतविषयताकशाब्दसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकत्वं याच्यं तच्च राक्षापुरुष इत्यादि शाब्दसामग्रीसाधारणमिति नेच्छोत्तेजकत्वानुरोधेनापि प्रतियन्धकताधिक्यमिति चेन्न उक्ततामप्रीत्यस्यानुगतानतिप्रतकस्य दुर्निरू. परवादिति ॥ ८२ ५, २० पं. । परिग्रह इत्यस्यानन्तरम् निवेशनाधिक्येन गौरवयिति राजस्थन्यवत्पुरुषविषयकवृद्धित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्ध- शाब्दसाग्रीकोटौ निवेशनीयस्तथाच कत्यावच्छिन्नाभावोऽनुगतरूपेण राजाभाययत्स्यत्यमिति निश्चयाभायो राजस्यत्वाभाववानपुरप इति निश्चया- अथ ·૨૭ प्रयासपरिशिष्टम् । भावश्च सथाविध इति न तयो पार्थक्येन प्रयश इति नैतयोपिशेप्यधिशपण. भायचिनिगमनाविरमयुक्तं शाग्दसामग्रोप्रतिवन्धमताया प्रकारतायादिना गौरव नच ससमतामते स्वन्त्यसम्यन्यायन्छिपप्रतियागिताफ राजाभायप्रकार तानिरूपितपुरुपत्यायच्छितविशष्यतालि निश्चयत्यापच्छिम्नाभापा लघीयान शाब्दसामग्रोकोटौ निधिशत इति याच्यम् ससगतामतऽपि पुरुपेराजाभाषः राजाभायवान् पुरुषः राजव्यापफामाययान् पुरुष इत्यादिनानाविधाना पाधनि- श्चयानामभाषा प्रवेशनीया इन्युक्तरीत्या गौरपमिति तस्परिधाराय मसता. पादिभिरपि स्यस्यसम्बन्धायच्छिन्नराजत्यायधिन्नप्रकारतानिरूपितपुरपन्वाय. च्छिन्नधिशेष्यताशालिझानत्यध्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतियन्धमत्यायच्छिता भाषएपनिवेश्य इति गाधनिश्चयामापनियशनप्रयुक्ता लाययगौरवरिधारो मतपेऽपि नादरणीय पधेति चम्न ययस्थले भाषिशानमप्रमेत्यप्रामाण्यमानान तरक्षणे बाधनिश्चयशाब्दसामग्रोप्रत्यक्षसामग्रीणामकदाऽयस्थान तयाप्रामाण्य. ज्ञानास्कन्दितगाधनिश्चयस्याप्रतिवन्धयतयाऽनिमक्षणे जायमानाणामतिमुपमा र्दयेन्प्रात्यक्षिकोऽनुभव सदसिमक्षणेऽप्रामाण्यशाननाशन पुन: शाष्यसामग्रीसम्य- लनेऽपि अप्रामाण्याज्ञानानास्फन्दितयाधनिश्चयनिष्टप्रतिवन्धमन्यस्यावश्यकतया तदवच्छिनाभाषस्य तदानीमभायात् । न चाप्रामाण्यज्ञानकालेऽपि याधनिश्चये प्रतियन्धकत्यापस्या तदुत्तरक्षणे कार्य प्रतिरोधधारणाय प्रतिबन्धकत्येऽपाप्यवृ. त्तित्वस्यवाहीकरणीयतयोनप्रतिवन्धफत्वायच्छिन्नाभायस्य तदानींसत्तया शाब्दसामग्या प्रतिबन्धपीभूताया सापान प्रत्यक्षापत्ति यदिच प्रतिवन्धपत्य नाव्याप्यवृत्ति प्रतिवन्धकतापच्छदकायच्छिन्नसायमेय कार्यानुत्पादप्रयोजकम् प्रतिवन्धपतापच्छेदकावच्छिन्नाभाषसत्यमेय च कार्यात्पादप्रयोजकमित्युक्तस्थले प्रतिबन्धात्यावच्छिन्नाभायासस्वाच्छादसामग्रोविरहेण प्रत्यक्षापत्तिदुंरेत्युच्यते तदा राजस्यत्वध पुरुपपिपयकबुद्धित्वव्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताय- च्छिन्नाभावस्यव प्रवेश कार्य: नचोभयाभायादिवारणाय स्थनिरूपितायच्छेदक- नात्वावच्छित्रप्रतियोगिताकपर्याप्त्पनुयोगितायच्छेदकत्यसम्बन्धन प्रतिवन्धकता. वच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगितायपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्ति प्रतियो- गिताकामाय पप निवेशनीयः सच यत्किञित्प्रतिवन्धफसत्वेऽपिसम्भवतीवाच्यम् निरुत्तप्रतिवन्धकताविशिष्टरूपवृत्तिप्रतियोगिताकाभावस्य विधक्षितत्वात् वैशि• ट्यश्च स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्उद- फत्वसम्बधेनेतिचेन्मैवम् येन रूपेण प्रतिवन्धकत्व तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावत्वेनैव हि प्रतिबन्धकाभाव शामसामग्रोकोटौनिघेशनीय प्रतिबन्धका त्वस्य कारणीभूताभाषप्रतियोगित्वरूपतया तस्य कारणतावच्छेदकत्वे आत्मा. श्रयप्रसङ्गादित्युक्तरीत्या लाघवगौरव विचारोऽनादरणीय पवेत्यषधेयम् ।। ८५ प ३१ प गुरुचरणे एतस्याये तदपीह प्रदर्यते तथाहि यत्र राज्ञ पुरुष इत्यादौ षष्ठ्यादे स्वत्वादी शक्तिभ्रमात्स्वत्वोपस्थिति तत्र स्वत्वप्रकारक वोधस्योभयमतसिद्धतया स्वत्वससर्गकबोधे तादृशाकाक्षाज्ञानादिघटितसाम- ·व्युत्पत्तिघाद. ३२८ ग्रीकल्पनं संसर्गताघादिनामधिकम् विभिन्न विषयकप्रत्यक्षं प्रति शाब्दसामध्याः प्रतिपन्धकत्यालोचनेवाति गोरषम् । यदिच तर स्वत्योपस्थितावपि स्वत्वादी घिभकेः शक्तयाद्यफल्पनलाघवानुरोधेन स्वस्वसंसर्गकवोधपच जायते तादात्म्य. स्य ससगताघिचारे विभत्तया तादात्म्यस्योपस्थितावपि ततसंसर्गकषोधस्यैव प्रत्यकृता प्रदशितस्यादित्युच्यते तदापि राज्ञः पुरुप इत्यादी राजपुरुष इत्यादी च रानादिपदस्य राजसम्बन्धलक्षणायां राजसम्बन्धप्रकारकबोधस्योभयमत. सिद्धतया राजप्रकारकबोधपयोजकसामग्रीकल्पनं संमगतामने पुनरपिकमितिचेन्न राजादिपदस्य राजसम्बन्धे लक्षणास्थले प्रकारतावादिभीः राजसम्बन्धसम्बन्धवान् पुरुषइत्यन्वयबोधस्योपगन्तव्यतया संतामते तदकल्पनेन सामग्रीस्यकल्पनाया मरयेऽपि तौस्यात् । नच राजस्यस्यसम्बन्धलक्षणायां ससर्गतामतेऽपि तत्प्रका रकवोधस्य स्वीकरणीयतया संसर्गतामते सामग्रोप्रयकल्पनया गौरव मितिया ध्यम प्रकारतामते तत्र स्वीकरणीयस्य राजस्यत्वसम्बन्धसम्बन्धप्रकारकबोधस्य संसर्गतामतेऽनभ्युपगमेन तुल्यत्वात् । नच तत्रापि लक्षणया तादृशयोधउपपाद नीयः तत्र तर लक्षणायामनवस्थापातात् तादृशसम्बन्धानुपस्थित्यादिभिर्यत्र विधानत्या न लक्षणा तत्र तसंसर्गकवीधस्य ससर्गतामतेऽनभ्युपगम्यतया तुल्य. ताया दु.परितरत्वात् । नचाधिकविषयप्रवेशनप्रयुक्तप्रदर्शितयाधनिश्चयमति- बन्धकत्यादिकल्पनागौरव ससर्गतावादिनां दुर्वारमितिवाच्यम् दशैतेराजमातङ्गा इत्यादिप्रामाणिकप्रयोगस्य प्रकारतापक्षे दुरुपपादतया गौरवस्याकिश्चित्करत्वादिति॥ साम्यशिवार्पणमस्तु इति सर्वनन्त्रस्वतन्त्र मिथिलादेशालङ्कार धर्मदत्तापरनामक श्रीनच्चाझा शमैशिष्य श्रीलक्ष्मीनाथझा शर्मणा मैथिलेन विरचितं स्वकृतस्य व्युत्पतिवादप्रकाशस्य परिशिष्टं समाप्तम् ॥

·सप्रकाशव्युत्पत्तिवादस्य शुद्धिपत्रम् अशुबम् ति तस्य थों या - १० पूर्वोक्त ६२१ | भावे चेन्न शुद्धम् पृ० 4. । अशुन्दम् शुदम् पृ० ति अथवा शाब्दबोधप. पष्ठीय १६ २३ दस्य शान्दवोधत्वमर्थो स्यत्वनु स्यानु २०७ लक्षणया सप्तम्या व्या- नीत रत २० २० पकत्यं तस्य २१ गकस्य गस्य प्रया प्रयता ४ २६ र्थावा २२८ साच सान काभा कभेदाभा २२१३ न्वया न्ययो ७१६ न्धा न्धो २२८ मचला मला पूर्वोक्तपक्षे विद्यमान २३ ११ नार्था नार्थ भायपरिकल्पितनि- हियत्त्वत्य हित्यवत्त्व ६३० यमे २३ २४ पदपर पदोत्तरैकवचनपर ११ २१ प्वेव २४१४ दप दोत्तरैकवचनप १२२६ युक्त युक्तस्य २४ १५ दस दोचरैकवचनं तत्स १२ ७२ चेन्न नीलपदस्य पटपर- घादिति त धात् त द्रव्यपदोपलक्षकत्वात्- त्वाद त्वविपक्षणादे किश्व २४२० तार्धाति ताति २३२२ पात् वात् नीलत्वजात्येय- त्वे त्व त्वप १५६ च्छिन्नाधिकरणत्वे २४ २१ कार कारि १५ १३ तावेव तौवा २४ २२ रतृणपिशि-रविशिएतृणत्वे (अन पृष्ठावाशुद्धिः) तृत्वे यत्व यतानिरूपकत्व पाठस्तु समीचीन एच धाधेयत्वं दाधेयतानिरूपकत्यं १६ १२ १७१२ आधे पर पद आथ इशरीरो हाशरीरे स्तुतत्तदः स्तुत सुत्या प्रथमात्या स्तुत ३३५ सुत्या प्रथमात्वा द्धघ द्धोघ चेन वेन यिभक्तिपदस्य स्वानि त्वानि घटोनि घट इति सुत्योत्या २८ कारणेत्य कार इत्य ३३ २० यत योऽ ३३ २४ सुत्ने त्याका ताका ३४१३ औत्वा १४ २२ / इतियोध्यम् इति यम् अ सुप्परतया प्रथमात्या च तस्यत प्रथमात्ये द्वितीयात्या पष्ठीत्वे १६२८ ·૨ शुद्धिपप्रम् ३६ २२ यां अप ३६ १२ अशुदम् गुदम् प्रे. अगुवम् वसं वेन अपूर्वव्यती नाम भका त भवा तथा च संसर्गता- वेदान्वयबोधानुपप- भेदेन प्रकारत्यविशेष्य- तेः संसर्गज्ञानस्य त्ययार्भेदात् नीलाघटा विशिष्टयुद्धायहेतु- इत्यादायकवाफ्यत्यवि- त्वेनानुपस्थितस्या- रहप्रसह पि संसर्गतयामानस नभो नमो म्भवेन सं चादुक्त चात् प्रतियोगितानिरू- वन्धे पन्धेन पितसंसर्गताया विषय. नीय तानात्मिकाया अतिप्रस. तद् तज् कधर्मानयच्छेपत्या- दृशं दृशसत्ताचगाहि नाही नानी यामप रेया रेचा ३६ २१ सत्स न्धेति ३६१५ न्धेनेति तत्स मानी क्षित् ननी क्षितम् योगि न प्रतियो- नाभाचशे योग्य ४० २ ग्यशे मधिभि मभि ४० रजत काभे रक है प्रती प्रतीति . नभे ३७ १२ नन्यभे ४०१० যায णांश नां अ नाय ४०२० प्रत्य नप्रतियोगिताफत्व ३७ १६ पाभेदन ४० २२ टादा टत्वादा ३७ २६ त्तिसा त्यसा ३७ ३३ | प्रितीलाधप मिति लाघव ६०२६ वेन चेण न ३७ ३३ / प्रीति यष्टु पीति यत्र ४०२६ दैव दयैष ३७ ३४ पतृप्ता पलता ४० २६ विशेष्यं विशिष्य ध्यमे प्यभे तुलय तुल्य ३- ५ | सत्यादेः- अतएव स्वत्यादः संस. हाननु हादनु ससर्गपु र्गतापू ४०३० नीलन्यक्ती- नीलघटव्यक्तीनां फगत्वमिति कर्मत्वमिति ४०३२ भांघटव्य. वाचः वाचः सुखहेतुं पश्य. क्तीनाञ्च, तोत्यादौ सुखहेतोच ४१५ त्वह दह ३८१५ नच ननु पाध ३८ १५ रणयो ઘર ૨૨ सह ३८१६ तस्यापि तस्याविषयत्वात् ঘ स्थले तस्यापि ४०२५ ३८१० ३८ १४ वोध्य सस रयो ३८२१ ४२३० ·शुद्धिपन्नम् ३ कायंक - 20 ३ अशुद्धम् शुवम् पृ० अशुद्धम् पु० प्रे० दर्शितः दर्शितः वस्तुतः प्रथ- कार्यमय मान्तपाठोऽप्युपलभ्यत. पुरूप पुरुष एव। ४८ यत वर्त ६६ २७ नचे नन्वे ४८ २० | पदार्थस्य पदस्य ६७१ तोनान्योऽतनान्यद ४६ यत्सान्ध- यत्सम्यन्धि- योध्यम् वोभ्यम् अयमपि पूर्वोक्त पाता पीता ६७१४ स्यैव गुढार्थतत्त्वालो. 1रणः रणैः ६७२६ कप्रदर्शितस्यैवाशयः। ४६ २७ स्थोना स्थाना ६८१३ যা गाभा पू० है ध्यय ध्यताव ६८ १५ तोतिभावः तीति ०१० ननुराजा राज ६६ १५ शान्दो वो शाब्दयो ५१३१ । स्वत्वा राजस्वत्वा ७८२४ तद्धर्माव तदव ५२ ५३ । पुरुपवै पुरुषे सुन्दरत्ववै ७.२६ कता कसम्बन्धता पणता प्यता ७८२६ स्तत्का स्तस्यास्तत्का १. शेषणता शेष्यता ५६ ३ व्यवात्व व्यत्याव ५३ २६ शेपणता शेष्यता ७६१६ तिभावः ति पूप क्षत्वत्वा क्षत्वा ७६ २७ तत्तध ५५ २४ जया तया येनयन येन येन सम्बन्धन ५५ ३४ | इति इतिभावः 20२७ रस ५६ ६ प्रविव प्रतिब ५ २० प्रत्याहे प्रत्यासत्या हे ५६३४ | वधे वशिष्टमवधे नघ न द्रव्यत्वावच्छिन्नविशे मितिशेषः मिति पूर्वण स म्बन्धः प्यताकध वोधस्योप तिस्तु तिः वोधोप ५७३३ करावा स्तलि य्येन कपदा ६०१२ विधे विशे नवाच नाव ६४ १३ करण प्येत येत तरण ६४१६ स्यका स्योक्ता ६७ २६ हि इच्छा हि इन्द्रादिनिरूपितह- नव घ २००३४ विविशपनिष्ठस्यत्वो- लेऽस लेऽपि स १०१ २६ त्पादकेच्छा यायत र्यायं तदुक्तं भामत्यां पेक्षया पेक्षया तधकार्य स्वात्मनिनि क्तियोधप क्तिमाप्रप नाद्याप नाप न्योऽत्राकान्यआका १०६१० तत्कालेच तज्ज्ञानेन च १०८३ ६५ ११. धतुम स्थातुम यते त ८७ १६ ४०२० १०६ ४ योज्यंनियुखानं नियो- गतिमानान्तरापूर्वत. यापूर्वमिति चाख्या- ·४ शुद्धिपत्रम् १० ० १४६ २४ १४८१० १४८३४ त्यता घ १९१ ९ | आधेये १४६२४ अशुद्धम् शुद्धम् पृ० अगुद्धम् गुदम् देनेव ૨૦૮ ૨૨ प्रजादिप योधेन याधेन १०८ १२ कर्मत्व कर्तृत्वं कृतिरूप चाप स्वाद्यय १०८ २५ कृतिरूपं माश्रयत्यरूपं तानव तावच्छेदकताब- गौणमपि १४७ २२ च्छेदकसम्बन्धा- तमि ततममि नव १०९ २ घरत्वात् परत्वात् तानवच्छे. तापच्छेदकतेत्या कर्मत्वं फर्तृत्वं १४८ १४ दकताया- सुनस्येय सूचस्यघ १४८ २१ इत्या १०१ २१ राभि शनुभि घटभेदप्रति-कालिकसम्बन्धा भोजन भोजननिरूपित १५९ १ योगिता १०९ २१ | गत्वम् गित्यम देर्घटभे देकालिकेनघटव १०९ २१ १५९२० देनचउ दादु आधेय पात्ध पोत्थ ११४ १५ गलाः गलाधः १५९२६ सत्यन्तम् सत्यन्तम् अत्रफत- शर्म शफर्म १५० १६ शालित्वं स्थाश्रय पुर १५० २२ त्यस्वनिष्ठप्रकृतक्रि तीप्येव तीत्येव याकर्तृसमवेतेच्छी तिमैनो तिमैत्री १५० २८ यप्रकारतानिरूपित- चेत्रीया १५०२६ विशेष्यत्वान्यतर केहुत्य कात्य सम्बन्धेन तेन गिजथे णिजर्थन काशीगच्छन्प- हाख्याता दाख्यातार्या थिमृतइत्यादौ तथा उक्तस्थ तच्चोतस्य धात्व- नानुपपत्तिः धात्वथस्थ र्थस्य नस्ये नमि १२८ २६ | धातुच धातूत्त र्थना वोधता १२९ १३ | ज्ञाभव क्षायामेव मूषिका मूपका १३८-१७ | मिशेमिन विशेपित सत्त्यादतो सत्त्वात् अभाव- शववि शच्चि मात्र उत्पत्तिमद- यपा यगा भावार्थकम्यसा. याम ग्राम दिपदस्य स्वार- प्रक सिकप्रयोगापत्ते- १५२ २२ योपित योगित श्चेत्यतो १५२ २२ ११८ १९ | योगन योगजन प्रकारक विषयक १५३ ५ १५५ २ | योगे योग पृच्छुक प्रच्छक २ ८ नमेन वि गमेन लौकिफवि १५७ १५०२७ चेनीया १५०३० १५१२० १५१ २२ १५२ १४ १५२२० ४ ·शुद्धिपत्रम् अगुदम् यिता ३५८ १६१ ५ यकसू गिक शुद्धम् पृ० ० अशुद्धम् शुद्धम् यता व्याक्तरे व्यक्त १७४ २२ क्षन क्यत १७५ ४ निश्चयो भ्रमो यविधायकसू भाश्रयत्वं द्वित्वमपि लाक्षण- कवो कशानवानिति घो१७८ २६ द्वित्व निरू-या तदर्थः आश्रय- फ्यजन्ता क्यङन्ता पकत्वं चा-त्वमिव निरूपक- क्यजन्ता क्यडन्ता १७६ ३० स्यानार्थः त्वमप्याख्यातार्थः प्रकृति विकृति १० ३२ इति पाठान्तरम् । १६१ १६ | विकृतिवि- प्रकृति विवेचयि- याम् । य निश्चयोघटादावि- चारोवोध्यःप्यति (E०३२ ति भ्रमात्मकइति- ओदनादेः कुण्डलादेः शेषः ययाम् य । १६१ ११ | कुण्डलादे १८११२ यप्रतियो• यनिरूपक कारणं कारणादिकं १६४ १६ | योत्पत्तिमा कार्यसमये दित्याह अ-दितिहृदयम् १८११३ तोपहिमत्ये- १८११३ तण्डुला सुवर्णा नेत्यादि पदोप विद्यमाना- अविद्यमानावा, पदोत्तरविभक्त्युप१६७ ७ प्रतियोगि मनुयोगि वा,कुण्डला आदना १६७ २२ विद्यमानम-ऽविद्यमानमपि, द्वितीय प्रथमाशद्वान्निरा- पि कनका तण्डुला १६८ २० दौ समवा- प्रकृति धात्वर्थेसा लोहितपदोत्तरमि यिकरण १८११५ रङ्गपदो रजतपदो समवायि- प्रकृतिनाश १६६ २६ कारगनाश १०२ १४ रजतप रहप १६६ २६ भ्यनौकार्थ भ्यार्थ शिकरीति शिक्रियत १७० २ वृत्त्युत्पत्ति वृत्त्यसा नानिरूपक- ननिरूपकताकाधि ताकधि १58 रूपासा मुपरिटात् मधस्तात् तथाच १२अनु ११अतु तथाच १७० २४ पट घट २१४ २२ ताया नस ननस २२७२१ काचता कचित्ता २३४१५ धात्वर्था सन्नार्था रितिपुरुषा पुरुषा २४६ २१ कर्मत्वान्च. कर्मत्वस्यै ताकानिष्ठ ताकानिटनिष्ठ २५५ २५ यस्य २५५ २७ कर्मभो कर्मकभी १७४ १५ | येण्डमेध येऽयमेव कृत्य द्वितीय क्षादि १६८ २० २६१ २७ ११८ २२ स्वमत्र नौकादिक ताया या ननु १७२ २५ १७२२८ १७४ ५ ·शुद्धिश्यम् २७१ २ - १७७२४ अशुखम पृ० अशुदम् पृ. 40 त्यर्थः । तदर्थे त्यर्थः गन्दा, ह शब्दः कएँशन्द-४२३० २ पंचम्यर्थ अतस्ताह- अप्रचस यचकूपादि शस निष्ठत्वेनेति २५६ ३१. प्रात्यविहित धात्वविहितप्रत्य यविषयोभू- तदर्थ प्रत्यय २७५२२ ते भक्षणा- । एवमेऽपि पयमग्रेऽपि दावित्यर्थः। अथदेवता अथ देवतापवा- तदयें २१७२३ र्थता २७७ २६ प्रपिपाद प्रतिपाद २६५ ३ ससगिता संसर्गता २८२२५ पूर्वप्रयोगा- पूर्वपूर्वप्रयोगा धार्थएच धात्वर्थनिष्ठपिशे- भावादिति- भावान प्रयोग प्यतायामेव चेच इतिसमाधानं तु २५६ ६ पूर्वा विधेययोधो विधेयसम्बन्धो २६५ १२ । दश्य दृश्य म्तविरो न्तरविरो परस्परज परस्परं तत्तज ३१०१७ २६६ ७ प्रतिती प्रतीति तदन्य तत्तदन्य २६७ १शांनस्याभावाशानस्य ३१६१० रत्वान्य राद्यन्च २६७ १५ स्याभावाःस्यवाभावा: ऽपूर्व ३०३ २६, ३०४ २२ धर्म . ३१६१४ अवशिष्ट विनिः स्वयमेव कृपया संशोधनीयम् । प्राप्तिस्थानम्-- जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्यारिलास प्रेस, बनारस सिटी ।

·॥श्रीः॥ > प्रौढमनोरमा । महामहोपाध्याय-श्रीभट्टोजीदीक्षित-विरचिता । महामहोपाध्याय श्रीहरिदीक्षितविरचित लघुशब्दरत्नव्याख्यासमेत। महामहोपाध्यायश्रीभैरवमिश्रविरचित-शब्दरनव्याख्यया, लवपुरीय पाच्यमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकवेदान्त-व्याकरणाचार्य-साहित्य- भीमांसातीर्थश्रीमाधवशास्त्रिभाण्डारीविरचितप्रभानामक टिप्पण्या, आयुर्वेद-व्याकरणाचार्य-साहित्यतीर्थ-धर्म- शास्त्रशास्त्रिपदवीकश्रीयुतपण्डितजगन्नाथशास्त्रिकृतया- ऽव्ययीभावप्रकरणस्थ-शब्दरत्नप्रदीपक- नामकटिप्पण्या, च समलइकृता । विद्ववृन्द । आप लोगों को यह सूचित करते अत्यन्त हर्ष होता है कि उपरोक्त मनोरमा पर शन्दरत्न तथा गैरवी व्याख्याक साथ चेदान्त-व्याकरणा- चार्य-साहित्य-मीमांसातीर्थ श्रीयुत पं०माधवशास्त्री भाण्डारी विरचित प्रभाटिप्पणी तथा अनेकशास्त्र के विद्वान् श्रीयुत पं० जगन्नाथ शास्त्री जी कृत अन्ययीभावप्रकरण पर शब्दरत्न प्रदीपक नामक टिप्पणी से अलड्कृत होने से यह सस्करण इतना सुन्दर तथा परीक्षोपयोगी हुआ कि सीर्फ अल्प समय में ही प्रथम सस्करण हाथो हाथ विक्री हो जाने से इस समय बहुत ही अल्प पुस्तके शेष रह गई हैं और जोसका मूल्य केवल वियााथयों के लाभ के लिए पूर्व मुल्य से घटा कर सीर्फ ३) २० मात्र नियत किया गया है। इस लिए विद्यार्थियो को ऐसा अपूर्व शुभ अवसर हाथ म जाने नहीं देना चाहिए। अन्यथा पुस्तक समाप्त हो जाने से केवल पश्चात्ताप मान ही रहेगा। मासिस्थानम्-चौखम्पा संस्कृत (स सिटी।

·ఉపయedicalయట ఉcts प्रभा-विभा-ज्योत्स्ना-संवलित- सशब्दरत्नमनोरमायाः विज्ञापनम् । अयि भोः भोः विद्याविलामपनुराः भभिनरनिवन्धवन्धरसिकाः विराः, सरलहृदयाः पाणिनीयाश्याप्रवराच; परमः प्रमोदसमयो भवतामेप इति भवन्तो विदाकुर्वन्तु। यत्किल अम्माभिः सर्वन प्रचलितपरीक्षायां पाठयत्वेन निर्धारितायाः सशब्द- रत्नप्रौढमनोरमाया:सर्वसंस्करणशेसरायमार्ण साउन्दरमन्ययीभायान्तं गुटका. स्वरूप नूतनं संस्करणमारब्धम् । तस्य प्रथमो भागः पसन्ध्यन्त इदानी मुद्रितो वर्तते । अन्यद्भागय (अव्यय भावान्तम् ) शीघ्रमेव क्यं भवत्करकमलेपु समर्प. यिष्यामः । अस्मिन् संस्करणे आजमगढस्थसनातनधर्मसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यापकल्या- करणाचार्याधनेकपदवीविभूपितपण्डितजगन्नाथशासिता ज्योत्स्ना नानी टीका, पूर्वसंस्करणद्वये निबद्धा विद्वहिरनुमोदिता विद्यार्थिभिः मुहुर्मुहुर्मुक्तकण्ठेन प्रशसिता लवपुरीयराजकीयप्राच्यपाठशालाप्रधानाध्यापकलव्धव्याकरणवेदान्ताचार्य- साहित्यमीमांसातीर्थाद्यपाधिमण्डितपण्डितभापदारोत्युपाहमाधवशास्त्रिता प्रभा नानी टिप्पणी च, परिभापेन्दुमनोरमायनेकग्रन्यसम्पादकैः टीकाटिप्पणानुभावकैः साहित्यव्याक- रणतन्त्रे लब्धानेकपधीको जोशीत्युपाहसदाशिवशास्मिभिः कृता विभा नानी टिप्पणी परीक्षोपयोगिनी प्रश्नोत्तरीस्वरूपा रत्नदीपिका च, प्रसिद्धतमपण्डित- राजजगनाथकृत-कुचमर्दिनी चाभिनिवेशिता । सर्वसंस्करणशिरोभूतेनानेनैव संस्करणेन विद्यावतां परीक्षादित्सूनां छात्राणा च समीचिनोपयोग इति किम्बहुना । अस्य पुस्तकस्य सर्वोपकारतां छात्रद्रव्यकृशतां चावलोक्य प्रथमभागस्य मूला 10)द्वादशाणकं निर्धारितम् । सम्पूर्णस्य च मूल्यमपि-व्ययमात्र अत्यल्प भविष्यति । अस्य अन्धस्य यसमये अस्मत्प्रकाशितम्पुस्तकमवलोक्य पुस्तकान्तरं क्रेतव्य तहि क्रेतव्यमिति सर्वथा भवत्स प्रार्थना । पाप्तिस्थाना .५ वनारस सिटी।