·ॐ नमः परमात्मने
1949PPREP.P.
मीमांसादर्शनम्॥
महर्षिजैमिनिप्रणौतम
पण्डित कृपारामशर्मणा काभ्याम् खकीयति-
मिरनाशक यन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ॥
यह पुस्तक तिमिरनाशक प्रेस या पण्डित कृपाराम शम्मा की
दूकान पर लाइब्रेरी के सामने मिलेगी
सं० १६४६
प्रथमवार १०००
मूल्य ॥

·No text on this page.

·॥ मीमांसादर्शनम्॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । यो- ३॥ क- अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ चोदनाल. क्षणोपर्थो धर्मः ॥२॥ तस्य निमित्तपरीष्टिः- ॥३॥ सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणांबुद्धिज. न्म तत् प्रत्यक्षम् अनिमित्तं विद्यमानो- पलम्सनत्वात् ॥४॥ औत्पत्तिकस्तु शब्द स्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्य- तिरेकश्चानुपलब्ध तत्प्रमाणं वादरा. यणस्यानपेक्षत्वात् ॥५॥ कमैके तत्र दर्श- नात् ॥६॥ अस्थानात् ॥७॥ करोतिशब्दात ॥८॥ सत्वान्तरे च योगपदयात् ॥९॥ प्रकृ. तिविकृन्योश्च ॥३०॥ वृद्धिश्च कत्तु भूम्ना- स्य ॥११॥ समन्तु तत्र दर्शनम् ॥१२॥ सतः परम् अदर्शनं विषयानागमात् ॥१३॥ प्र- म् T- म ·( २ ) योगस्य परम् ॥१४॥ आदि त्यवझौगप- दरम् ॥१५॥ वर्णान्तरमविकारः ॥१६॥ नाद- वद्विपरा ॥१७॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ॥१८॥ सर्वत्र योगपदयात् ॥ १९॥ संख्याभावात् ॥२०॥ अनपेक्षत्वात् ॥ २३॥ प्रख्याभावाच्च योगस्य ॥२२॥ लिङ्गद- र्शनाच ॥२३॥ उत्पप्तौबा वचनाः स्यरर्थ- स्यातन्निमित्तत्वात. ॥२४॥ तद् तानां क्रि- यार्थन समान्ना योऽर्थस्य तबिमितत्वात ॥२५॥ लोके सन्नियमाप्रयोगसनिकर्षः- स्यात ॥२६॥ वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषा- ख्याः ॥२७॥ अनित्यदर्शनाच्च ॥२८॥ उक्त- न्तु शब्दपू र्वत्वम् ॥२९॥ आख्या प्रवच. नात ॥३०॥ परन्तु श्रुतिसामान्यमानम् ॥ ३३॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादः आग्ना- यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां त- स्मादनित्यमुच्यते ॥१॥ शास्त्रहष्ट-विरोधा च ॥२॥ तथा फलाभावात् ॥३॥ अन्यानर्थ- ·क्यात ॥४॥ अागि प्रतिषेधाच्च ॥५॥ अनि- त्यसंयोगात् ॥६॥ विधिना त्वेकवोक्यत्वा- त् स्तुत्यर्थन विधीनांस्युः ॥७॥ तुल्यं च साम्प्रदायिकम् ॥८॥ अप्राप्ता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्याच्छब्दार्थ स्त्वप्रयो- गभूतस्तस्मादुपपोत ॥९॥ गुणवादस्तु ॥ १०॥ रूपात्प्रायात् ॥११॥ दूरभूयस्त्वात १२॥ अपराधात कत्तुश्च पुत्रदर्शनम् ॥३॥ आकालिकेप्सा ॥११॥ विदनाप्रशंसा ॥१५॥ सत्वमा धिकारिकम् ॥१६॥ फलस्य क. मनिष्पत स्तेषां लोकवत्परिमाणतः फल- विशेषः स्यात् ॥१७॥ अन्त्ययोयथोक्तम् ॥८॥ विधिर्वा स्यादपर्व त्वाद्वादमानं ह्य- नर्थकम् ॥९॥ लोकवदिति चेत ॥२०॥ न पूर्व त्वात ॥२१॥ उक्तन्तु वाक्यशेषत्वम् ॥२२॥ विधिश्चानर्थकः क्वचित, तस्मात- स्तुतिः प्रतीयेत, तत्सामान्यादितरेषु तथा- त्वम् ॥२३॥ प्रकरणे सम्भवन अपकर्षों

·४
न कल्पेपत, विध्यानर्थक्यं हि त प्रति
॥२४॥
विधौ च वाक्य भेदः स्यात् ॥२५॥ हेतुर्वा
स्यादर्थवतोपपक्तिभ्याम् ॥२६॥ स्तुतिस्तु
शब्दपूर्वत्वात, अचोदना च तस्य ॥२७॥
व्यर्थस्तुतिरन्याय्येति चेत ॥२८॥ अर्थ-
स्त, विधिशेषत्वात , यथा लोके ॥२९॥
यदि च हेतुः, अवतिष्ठत निर्देशात , सा.
मान्यादिति चेत , अव्यवस्था विधीनां
स्यात ॥३०॥ तदर्थशा स्त्रात् ॥३१॥ वा-
क्यनियमात ॥३२॥ बुद्धशास्त्रात ॥३३॥ अ.
विदामान वचनात ॥३४॥ अचेतनेर्थ ब-
न्धनात ॥३५॥ अर्थविप्रतिषेधात् ॥३६॥
स्वाध्यायबदबचनत ॥३७॥ अविज्ञेयात्
॥३८॥ अनित्यसंयोगान्मन्त्रानर्थक्यम् ॥३९॥
अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ॥४०॥ गुणार्थन
पुनः श्रुतिः ॥४०॥ परिसंख्या ॥४२॥ अर्थ-
बादो वा ॥४३॥ अविरुटु परम् ॥४४॥ संप्रेषे
कर्मगर्हानुपालम्भः संस्कारत्वात् ॥१५॥

·अभिधानार्थवादः ॥४६॥ गुणादविप्रतिषे. धः स्यात ॥४७॥ विद्यावचनमसंयोगात ॥४८॥ सतः परमविज्ञानम् ॥४९॥ उक्त- चानित्यसंयोगः ॥५०॥ लिडोपदेशश्चत. दर्थवत ॥५१॥ जहः ॥५२॥ विधिशब्दा- श्च ॥५३॥ प्रथमाध्यायस्य द्वितीय पादः धर्मस्थ शब्दमूलत्वात अशब्दमनपेक्षं. स्यात ॥॥ अपि वाक सामान्यात्प्रमा- णमनुमानं स्यात् ॥२॥ बिरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यात, असति ह्यनुमानम् ॥३॥ हेतु -दर्श. नाच ॥४॥ शिष्टाकोपेविरुद्धमिति ॥५॥ न, शास्त्रपरिमाण त्वात् ॥६॥ अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् ॥७॥ तेष्वदर्शनाद्विरोधस्य समाविप्रतिपत्तिः स्यात ॥८॥ शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात ॥९॥ चोदितन्तु प्रतीयेताविरोधात प्र- माणेन ॥१०॥ प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥११॥ न, असनियमात ॥१२॥ अवाक्यशेषाच्च ·१३॥ सर्वत्र च प्रयोगात् सन्निर्धान-शा. रखाच ॥१४॥ अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयु- क्तं प्रमाणं स्यात ॥१५॥ अपि वो सर्व- धर्मः स्यात , तन्नवायत्त्वद्विधानस्य ॥१६॥ दर्शना द्विनियोगः स्यात ॥१७॥ लिङ्गा आ वाच्च नित्यस्य ॥१८॥ आख्या हि देश- संयोगात ॥१९॥ न स्याद्देशान्तरेष्विति चेत ॥२०॥ स्वाद्मोगाख्या हि मधुरावत ॥२१॥ कर्मधर्मो वा प्रवणवत ॥२२॥तु- ल्यन्तु कधर्मण ॥२३॥ प्रयोगोत्पत्त्यशा स्त्रत्वाच्छब्देष न व्यवस्थास्यात ॥२४॥ शब्द प्रयत्ननिष्पत्ते रपराधस्य आगत्वम् ॥२५॥ अन्या यश्चानेकशब्दत्वम् ॥२६॥ तत्र तत्तम भियोगविशेषात स्यात ॥२७॥ तदशक्ति श्वानुरूपत्वात ॥२८॥ प्रयोगचोद नामावादकत्वमविभागात ॥२९॥ अद्रव्य शब्दत्वात् ॥३०॥ अन्यदर्शनाच्च ॥३३॥ आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात् ॥३२॥ न कि- ·या स्यादिति चेदान्तरे विधान न द्रव्यमि- ति चेत् ॥३३॥ तदर्थत्वात् प्रयोगस्यावि- भागः ॥३४॥ प्रथमा ध्यायस्य तृतीय- पादः उक्त समानायैदमयं तस्मात् सर्व तदर्थं स्यात् ॥१॥ अपि वा नामधेयं- स्यात् यदुत्पत्तावपूर्वमविधायकत्वात् ॥२॥ यस्मिन् गणोपदेशः प्राधानतोऽभिसम्बन्धः ॥३॥ तत्प्रख्यञ्चो न्यशास्त्रम् ॥४॥ तद्वर- पदेशं च ॥५॥ नामधेये धानम् इति चेत् ॥६॥ तुल्यत्वात् क्रिय- योन ॥७॥ ऐकशब्दो परार्थवत् ॥८॥ तद्ग णास्तु विधीयेरनविभागाद्विधानार्थेन चे- दन्येन शिष्टाः ॥९॥ वर्हिराज्ययोरसंस्कार शब्दलासादतच्छन्द ॥१०॥ प्रोक्षणीष्वर्थ- संयोगात् ॥१॥ तथा निर्मन्थो ॥१२॥ वै. श्वदेवे बिकल्प इति चेत् ॥१३॥ न वा, प्रकरणात प्रत्यक्षविधानाच्च नहि प्रकरणं द्रव्यस्य ॥१४॥ मिथश्चानर्थसम्बन्धः ॥१५॥ ये गुणवतेः स्याद्वि- ·( ८ ) परार्थत्वात् गुणानाम् ॥१६॥ पूर्वन्तोऽ. विधानार्थास्तत्सामर्थ्य समानाये ॥१७॥ गुणस्य तु विधानार्थेतद्गणाः प्रयोगे स्युर- नर्थका न हि त प्रत्यर्थवज्ञाऽस्ति ॥१८॥ सच्छेषोनोपपदाते ॥१९॥ आमासः अवि- भा गाद्विधानार्थ स्तुत्यर्थनोपपदोरन् ॥२०॥ कारणं स्यात ? इति चेत् ॥२१॥ आनर्थ- क्यादकारणं कन्तु हिकारणानि गुणार्थो हि विधीयते ॥२२॥ तत सिद्धिः ॥२३॥ जातिः ॥२४॥ सारूप्यात् ॥२५॥ प्रशंसा ॥२६॥ भू- मा ॥२७॥ लिङ्गसमवायात् ॥२८॥ सन्दि. ग्धेषु वाकर शेषात् ॥२९॥ अर्थाद्वा कल्प- नैकदेशत्वात ॥३०॥ द्वितीय अध्याये ॥१॥ पादः भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः किया प्र. तीयेतेषार्थो विधीयते ॥१॥ सर्वेषां भा- वोऽर्थ इति चेत ॥२॥ येषामुत्पत्तौ स्वप्र. योगे रूपोपलब्धिस्तानि नामानि, तस्मा- सेभ्य पराकाङ्क्षा भूतत्वात स्वेप्रयोगे ५३॥

·। ( १ ) येषां तूत्पक्तावर्थ स्व प्रयोगा न विद्यते, तान्याख्यातानि । तस्मातभ्यः प्रतीयता- त्रितत्वात 'प्रयोगस्य ॥४॥ चोदना पुनरा रम्मः ॥५॥ तानिवैधं गुणप्रधानभूतानि ॥६॥ यद्रव्यं न चिकीयते, तानि प्रधानभू तानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात ॥७॥ यैस्तु द्र. व्य चिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतोयेत, तस्यद्र व्यप्रधानत्वात ॥८॥ धर्ममात्र तु कर्म स्या दनिवृत्तेः प्रयाजवत ॥९॥ तु ल्यचतित्याद्वा इतरैः सधर्मः स्यात् ॥१०॥ द्रव्योपदेश इति चेत् ॥११॥ न, तदर्थत्वात लोकवन- स्यच शेषमूतत्वात ॥१२॥ स्तनशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानत्वात ॥ १३॥ अर्थन त्वपकृष्येत देवतानामचाद नार्थस्य गुणभूतत्वात ॥११॥ बशाबद्वा गुणार्थं स्यात ॥१५॥ न, श्रुतिसमवायि. त्वात ॥१६॥ व्यपदेशभेदाच्च ॥१७॥ गु. णश्वानर्थकः स्यात ॥१८॥ तथा याज्यापु.

·EKANNA ( १० ) रोरुचोः ॥१९॥ वशा यामर्थस मवायात ॥२०॥ यच्चति वार्थवत्त्वोत स्यात ॥२१॥ न त्वाम्नातेष ॥२२॥ दृश्यते ॥२३॥ अपि वा शुनिसंयोगात्प्रकरणे स्तौतिशंसती कि- योत्यन्ति विदध्या ताम् ॥२४॥ शब्दष्टथक त्वाच्च ॥२५॥ अनर्थकच तवचनम ॥२६॥ अन्यश्वार्थः प्रतीयते ॥२७॥ अभिधानं च कर्मवत ॥२८॥ फलनिर्वृतिश्च ।।२९॥ वि- धिम त्रयीकार्यमैकशब्दयात ॥३०॥अपि वा प्रयोगसामध्यति मन्त्रोऽभि धान- वाचीस्यात् ॥३३॥ तच्चोदकेषु मन्त्राख्या ॥३२॥ शेषे ब्राह्मणशब्दः ॥३३॥ अनाना- तेष्वमन्त्रत्वमान तेषु हि विनागः ॥३४॥ तेषामृग्यत्रार्थवशेनपादव्यवस्था ॥३५॥ गी तिषु सामाख्या ॥३६॥ शेषेयजुःशब्दः ॥३७॥ निगदी वा चत थं स्याटुर्मविशेषात ॥३८॥ व्यपदेशाच्च ॥३९॥ यजुंषि वा तद् पत्तात. ॥४०॥ वचनोहर्मविशेषः ॥४३॥ अर्थाच ॥

·( ११ ) ४२॥ गुणार्थो व्यपदेशः ॥४३॥ सर्वेषामिति चेत ॥४४॥ न,ऋग्यापदेशात ॥४५॥ अथै- कत्वादेकं वाकंन साकाङ्क चेद्विमागे स्यात ॥४६॥ समेषु वाक्यभेदः स्यात ॥४७॥ अ. नुषङ्गी वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तु ल्ययोगि- त्वात ॥४८॥ व्यवयानानुपज्योत ॥१९॥ द्वितीयः पादः शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुब न्धत्वात ॥१॥ एकस्यैवं पुनः तिरविशेषा दनर्थकंहि स्यात् ॥२॥ प्रकरणन्तु पौर्णमा स्यां रूपावचनात् ॥३॥ विशेषदर्शनाच्च स- वैषांसमेषु ह्यप्रवृत्तिः स्यात ॥४॥ गुणस्तु छ ति संयोगात् ॥५॥ चोदना वा गुणनां यु गपच्छास्त्राच्चोदित हि तदर्थत्वात्तस्य तस्यो पदिश्येत ६॥ व्यपदेशश्च तद्वत् ॥७॥ लिङ्गदर्शनाच ॥८॥ पौर्णमासीबदुपांशुपा- जः स्यात् ॥९॥ चोदना वा प्रकृतत्वात ॥१०॥ गुणोपबन्धात १.११॥ प्राये, बच. नाच ॥३२॥ आघारामिहोत्रमरूपत्वात् ·(१२) ॥१३॥ संज्ञोपबन्धात् ॥११॥ अप्रकृतत्वाच्च ॥१५॥ चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूत- त्वात, तत्सन्निधेऍणार्थन पुनःश्रुतिः ॥१६॥ द्रव्यसंयोगाच्चोदना पशुसोमयोः, प्रकरणे ह्यनर्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणार्थ- न ॥१७॥ अचोदकाश्व संस्काराः ॥१८॥ त. द्वदाकर्मणोऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वादनर्थक हि स्यावदो द्रव्य गुणीभावात् ॥१९॥ सं. स्कारस्तु न भिदात, परार्थत्वात द्रव्यस्य गुणभूतत्त्वात ॥२०॥ पृथक्त्वनिवेशात सं. ख्याया कर्मभेद स्यात ॥२१॥ संज्ञा चोत्प त्तिसंयोगात् ॥२२॥ गुणश्यापूर्वसंयोगे वा क्ययोः समत्वात् ॥२३॥ अगुणे तु कर्मशब्द गुणस्तत्र प्रतीयेत ॥२४॥ फलश्वतेस्तु कर्म स्यात् , फलस्य कर्मयोगित्वात् ॥२५॥ अतु ल्यत्वात् तु वाक्ययोर्गुणे तस्य प्रतीयेत२६ समेषु कर्मयुक्तं स्यात ॥२७॥ सौमरे पुरुष शुतनिधनं कामसंयोगः ॥२८॥ सर्वस्य उ.

·एकस्य तु (१३) क्तकामत्वात् तस्मिन् कामश्चतिः स्यात् निधनार्था पुनःश्रुतिः ॥२९॥ गुणस्तु ऋतुसं- योगात् कर्मान्तरं प्रयोजयेत्संयोगस्याशे- षभूत्वोत् ॥१॥ लिङ्गभेदात्प्रयोज. नार्थमुच्यतैकत्सगुणवाक्यत्वात् ॥२॥ अ- वेष्टिी यज्ञसंयोगात् ऋतुप्रधानमुच्यते ॥३॥ अधाने सर्वशेषत्वांत् ॥४॥ अयनेषु चोद- नान्तरं संज्ञोपबन्धात् ॥५॥ अगुणाच्च कर्म- चोदना ॥६॥ समाप्तं च फले बाक्यम् ॥७॥ विकारो वा प्रकरणात् ॥८॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥९॥ गुणात्संज्ञोपबन्धः ॥१०॥ समाप्तिरवि. शिष्टा ॥११॥ संस्कारश्याप्रकरणे कर्मशब्द- त्वात् ॥१२॥ यावदुक्त वा, कर्मणः श्रुति- मूलत्वात् ॥१३॥ यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्त संयोगादेतेषां कर्मसम्बन्धात् ॥१४॥ लिङ्ग- दर्शनाच्च ॥१५॥ विशये प्रायदर्शनान् ॥१६॥ अर्थवादोपपत्तेश्च ॥१७॥ संयुक्तस्त्वर्थश- ब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् ॥१८॥ पात्नो- २ ·अ ( १४ ) वते तु पूर्वत्वादवच्छंदः ॥१९॥ अद्रव्यतत् केवले कर्मशेषः स्यात् ॥२०॥ अग्निस्तु लि- ङ्गदर्शनात् ऋतुशब्दः प्रतीयेत ॥२१॥ द्रव्यं वा स्यात् चोदनायास्तदर्थत्वात् ॥२२॥ तत्संयोगात् ऋतस्तदाख्यः स्यात्तेन धर्मवि. धानानि ॥२३॥ प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्व- म् ॥२४॥ फलं चाकर्मसन्निधौ ॥२५॥ सन्नि- धौ त्वविभागात् फलाथैन पुनःश्रुतिः ॥२६॥ आग्नेयसूक्तहेतुत्वादभ्यासेन प्रतीयत ॥२७॥ अबिभागात्तु कर्मणा द्विरुक्त ने विधीयते ॥२८॥ अन्यार्था वा पुनःश्चतिः ॥२९॥ याव- ज्जोविकोऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् ॥१॥ कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् ॥२॥ लिङ्गदर्शनाच्च, कर्मधर्महि प्रक्ररण नियम्येत तत्रान- धकमन्यत् स्यात् ॥३॥ व्यपवर्गच दर्शय. ति, कालश्चेत्कर्मभेदः स्यात् ॥४॥ अनि- त्यत्वात् तु नैवं स्यात् ॥५॥ विरोधश्चा- पि पूर्ववत् ॥६॥ कर्तुस्तु धर्मनियमात् का- ·( १५ ) लशास्त्रं निमित स्यात ॥७॥ नाम, रूप धर्मविशेष, पुनरुक्ति, निन्दा, शक्ति, स- माग्नि, वचन, प्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनातू शाखान्तरेषु कर्मभेदः स्यात् ॥८॥ एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात् ॥९॥ न ना- ना स्यादचोदनाभिधानत्वात् ॥१०॥ सब पाज्जककम्यं स्यात् ॥११॥ कृतकं चाभिधा- नम् ॥१२॥ एकत्वापि परम् ॥१३॥ विझा- यां धर्मशास्त्रम् ॥१४॥ आग्नेयवत्पुनर्वच. नम् ॥१५॥ अद्विवचनं वा अतिसंयोगावि. शेषात् ॥१६॥ अर्थासनिधश्च ॥१७॥ न चै- कं प्रति शिष्यते ॥१८॥ समाप्तिवच्च सम्रक्षा ॥१९॥ एकत्वोपि पराणि निन्दाशक्तिसमा- प्तिबचनानि ॥२०॥ प्रायश्चित्तं निमित्तन ॥२१॥ प्रक्रमाद्वा नियोगेन ॥२२॥ समाप्तिः पूर्ववत्त्वात् यथाज्ञाते प्रतीयेत ॥२३॥ लि- ङ्गमविशिष्दं सर्व शेषत्वान्नहि तत्र कर्मचो. दना तस्मात् द्वादशाहस्याहारव्यपदेश ·१६ स्यात् ॥२४॥ द्रव्य चाचोदितत्वात विधी- नामव्यवस्था स्यात् निर्देशाद्रव्यवतिष्ठत तस्मात् नित्यानुवादः स्यात् ॥२५॥ विहि- तप्रतिषधात्पक्षेतिरेकः स्यात् ॥२६॥ सार- स्वते विप्रतिषेधात् यदेति स्यात् ॥२७॥ उपहव्याप्रितिप्रसवः ॥२८॥ गुणार्था बा पु- नःश्रुतिः ॥२९॥ प्रत्ययजापि दर्शयति ॥३०॥ अपि वा क्रमसंयोगादिधिपृथक्त्वमेकस्यां व्यवतिष्ठेत ॥३१ बिरोधिना स्वसंयोगादैक- कय तत्संयोगाद्विधीनां सर्वकर्मप्रत्ययः स्यात् ॥३२।। अथातः शेषलक्षणम् ॥१॥ शेषः परार्थत्वात् ॥२॥ द्रव्यगुणंस्कारेषु वादरिः ॥३॥ कर्माग्यपि जैमिनिः, फलार्थ- त्वात् ॥४॥ फलं च पुरुषार्थत्वात् ॥५॥ पु- रुषश्च कर्मार्थत्वात् ॥६॥ तेषामर्थन बन्धः ॥७॥ विहितस्तु सर्वधर्मः स्यात्संयो- गतोऽविशेषात प्रकरणाविशेषाच्च ॥८॥ अ. थलोपादकर्म स्यात त ॥९॥ फलन्तु सहचेष्ट- स- ·( १७ या शब्दार्थोऽभावादिप्रयोगे स्यात ॥१०॥ द्रव्यं चोत्पतिसंयोगात्तदर्थमेव चोरत 1994 अर्थे करवे द्रव्यगुणयोरेककान्नियमः स्यात ॥१२॥ एकत्वयुक्त मेकस्य त्रुनिसंयो- गात ॥१३॥ सर्वेषां वा लक्षणत्वादविशि. ष्टं हि लक्षणम् ॥१४॥ चोदिते तु परोर्थत्वा. यथा अति प्रतीयेत ॥१५॥ संस्काराद्वागु- णानामव्यवस्था स्यात् ॥१६॥ व्यवस्था वा अर्थस्य श्रुतिसंयोगात, तस्य शब्दप्रमाण- त्वात् ॥१७॥ आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ॥१८॥ क- र्ट गुणे तु कर्मासमवायात् वाक्यभेदः स्या. त् ॥१९॥ साकाङ्कनत्वेकवाक्यं स्यादसमाप्नं हि पूर्वण ॥२०॥ सन्दिग्धे तु व्यवायाद्वा- क्यभेदः स्यात् ॥२१॥ गुणानाज परार्थत्वा- दसम्बन्धः समत्वात्स्यात् ॥२२॥ मिथवान र्थसम्बन्धात् ॥२३॥ आनन्तर्यमचोदना२४ वाक्यानाञ्च समाप्तत्वात ॥२५॥ शेषस्तु गु. णसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत मिथस्तषा-

·( १८ )
मसम्बन्धात् ॥२६॥ व्यवस्था वा अर्थसं-
योगात् लिङ्गस्यार्थन सम्बन्धात् लक्षणार्था
गुणत्रु तिः ॥२७॥ अथ तृतीये अध्याये द्वि-
तीयः पादः अर्थाभिधानसामर्थ्यान्मन्त्रषु
शेषावः स्यातस्मादुत्पत्तिस सम्बन्धोर्थन
नित्यसंयोगात् ॥१॥ संस्कारकत्वादचोदिते
न स्यात् ॥२॥ वचनात्वयथार्थमैन्द्री स्यात
॥३॥ गुणाद्वाप्यभिधानं स्यात् सम्बन्धस्या-
शास्त्र हेतुत्वात् ॥४॥ तथाहानमपीतिचेत्
॥५॥ न कालविधिश्चोदितत्वात् ६॥ गु-
णाभावात् ॥७॥ लिङ्गाचच ॥८॥ विधिको-
पश्चोपदेशे स्यात् ॥९॥ तथोत्थानविसर्जने
॥१०॥ सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वा.
त् ॥३१॥ उपदेशो वा याज्याशब्दोहि ना-
कस्मात् ॥१२॥ स देवतार्थस्तत्संयोगात् १३
प्रतिपतिरिति चेत्, खिष्टकवदुनयसंस्कार
स्यात् ॥१४॥ कृतस्नोपदेशादुभ यत्र सर्ववच
नम् ॥१५॥ यथार्थं वा शेषभूतसंस्कारत् १६

·( १९ ) बचनादिति चेत् ॥१७॥ प्रकरणाविभागादु भे प्रति कृतनशब्दः ॥१८॥ लिङ्गक्रमसमा ख्यानात्काम्ययुक्त समानानम् ॥१९॥ अ- धिकारे च मन्त्रविधिरतदाख्य पु शिष्टत्वा- त् ॥२०॥ तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिम्या- म् ॥२१॥ अनर्थकरचोपदेशः स्यादसम्ब- न्धात् फलवता नापस्थानं फलवत् ॥२२॥ सर्वषां चोपदिष्टत्वात् ॥२६॥ लिङ्गसमाख्या- नाम्यां अक्षार्थत्ताऽनुवाकस्य ॥२४॥ तस्य रूपोपदेशाभ्यामपकर्षोऽर्थस्त चोदितत्वा. त् ॥२५॥ गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यात् तयोरेकार्थसंयोगात् ॥३६॥ लिङ्गवि- शेषनिर्देशात समानविधानेष्वनन्द्राणाम- मन्त्रत्वम् ॥२७३ यथादेवतं वा तत्प्रकृ- तित्वं हि दर्शयति ॥२८॥ पुनरभ्युन्नी- तेषु सर्वेषामुपलक्षणं द्विशेषत्वात ॥२९॥ अपनयावा पूर्वस्य अनुपलक्षणम् ॥३०॥ ग्रहणाढ़ापनयः स्यात् ॥३३॥ पात्नीवते BCINESS 2 ·( २० ) तु पूर्ववत् ॥३२॥ ग्रहणाद्वापनीतं स्यात् ॥६३॥ त्वाष्टॉरन्तूपलक्षयेत्यानात् ॥३४॥ अतुल्यात्वात्तु नैवं स्यात ५३५॥ त्रिंश- च्च परार्थत्वात ॥३६॥ वषठकारश्च कर्तृवत् ॥३७॥ छन्दःप्रतिषेजस्तु सर्वगा- मित्वात ॥३८॥ ऐन्द्राग्ने तु लिङ्गभावात् स्यात् ॥३९॥ एकस्मिन् वा देवतान्तराद्वि- भागवत् ॥४०॥ छन्दश्च देवतावत् ॥४॥ सर्वषु वानावादेकछन्दसः ॥४२॥ सर्वेषां बैकमन्त्रामैतिशायनस्य अति पानत्वात् सवनाधिकारो हि ॥४३॥ श्रुतेर्जाताधिका- रः स्यात ॥१॥ वेदो वा प्रापदर्शनात् ॥२॥ लिङ्गाचच ॥३॥ धर्मोपदेशाच्च न हि द्रव्ये ण सम्बन्धः ॥४॥ त्रयीविद्याख्या च तद्वि- दि ॥५॥ व्यतिक्रमे यथाशु तीति चेत् ॥६॥ न सर्वस्मिन्निवैशात् ॥७॥ वेदसंयोगान प्रकरणेन बोध्येत ॥८॥ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः ॥९॥ भूयस्त्वे.

·२१ न उअयश्रुति ॥१०॥ असंयुक्त प्रकरणादि- तिकर्तव्यतार्थित्वात ॥११॥ क्रमश्च देशसा- मान्योत ॥१२॥ आख्या चैवं तदर्थत्वात्।१३॥ शुति, लिङ्ग, वाक्य, प्रकरण, स्थान, समा- ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमविप्रकर्षा- त॥३४॥ अलीनो बा प्रकरण रणाद्गौणः ॥३५॥ असंयोगात्तु मुख्यस्य तस्मादपकृष्येत ॥१६॥ द्वित्वबहुयुक्त वा चोदनात्तस्य ॥३७॥ पक्षे. णार्थकृतस्येति चेत् ॥१८॥न प्रकृतेरेकसं- योगात् ॥१९॥ जाघनी चैकदेशत्वात ॥२०॥ चोदना यापूर्वत्वात ॥२१॥ एकदेश इति चेत् ॥२२॥ न प्रकृतेरशास्त्रनिष्पत्ते ॥२३॥ सन्तदनं प्रकृतौ क्रयणवदनर्थलोपात स्यात ॥५४॥ उत्कर्षों वा, ग्रहणाद्विशेष- स्य ॥२५॥ कर्तृतो वा विशेषस्थ तन्निमि. त्तस्वात् ॥२६॥ ऋतुता वार्थवादानुपपत्त: स्यात् ॥२७॥ संस्थाश्च कर्तृवद्वारणार्था- विशेषात् ॥२८॥ उक्थ्यादिषु वार्थस्य ·( २२ ) विद्यमानत्वात् ॥२९॥ अविशेषात् स्तुति- व्यर्थति चेत ॥३०॥ स्यादनित्यत्वात् ॥६॥ सङ्ख्यायुक्त क्रतोः प्रकरणात स्यात् ॥३२॥ नेमित्तिकं वा कत संयोगाल्लिङ्ग तन्निमिस्य. त्तत्वात् ॥३३॥ पौष्णम्येषणं विकृती प्रती- येताचोदनात्प्रप्रकृतौ ॥३४॥ तत्सर्वार्थमव- शेषात् ॥३५॥ चरौ वो, अर्थोक्त पुराड़ा- शार्थविप्रतिषेधात्पशौ न स्यात् ॥३६॥ च. रावपीति चेत् ॥३७॥ न पक्तिनामत्वात् ॥३८॥ एकस्मिन्नेकसंयोगात् ॥३९॥ धर्म- विप्रतिषेधाच्च ॥४०॥ अपि वा, सद्वितीये स्याद्वेवतानिमित्तत्वात ॥४१॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥४२॥ वचनात्सर्वपेषणं तं प्रति शास्त्र व- स्वादर्थाभावात् द्विचारावपेषणं अबति एक- स्मिन वार्थधर्मत्वादेन्द्राग्नाबदोअयोर्न स्याद- चोदित्वात् ॥४४॥ हेतुमात्रमदन्तत्वम् ॥४५॥ वचनं परम् ॥४६॥ निवोतिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानन्त्रात् ॥१॥ अपदेशो वा ·(२३) अर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥२॥ विधिस्त्वपू- बत्वात स्यात् ॥३॥ स प्रापात्कर्मधर्मः स्यात् ॥४॥ वाक्यशेषत्वात् ॥५॥ तत्प्रकर- णे, त्तयत्संयुक्तमविप्रतिषेधात् ६॥ तत्प्र. धोने वातुल्यवत्प्रङ्मानादितरस्य तदर्थ- त्वात् ॥७॥ अर्थवादो वा प्रकरणात् ॥८॥ विधिना चैकवाक्यत्वात् ॥९॥ दिग्विना- गश्च तद्वत्सम्बन्धस्यार्थहेतुत्वात् ॥१०॥ परुषि दित, पूर्ण, घृत, पिदग्धञ्च तद- त् ॥११॥ अकर्श ऋतु संयुक्त संयोगां- नित्यानुवादः स्यात् ॥१२॥ विधि; सं. योगान्तरात् ॥१६॥ अहीनवत्पुरुषस्तद. र्थत्वात् ॥१४॥ प्रकरणविशेषादा तमुक्त- स्य संस्कारो द्रव्यवत् ॥१५॥ व्यवदेशाद- प्रकृष्येत ॥१६॥ शंयौ च सर्वपरिदानात्॥१७॥ प्रागपरोधात् मलववाससः ॥१८॥ अन्नप्र. तिषेधाच्च ॥३९॥ अप्रकरणे तु तदुर्मस्ततो विशेषात् ॥२०॥ अद्रव्यत्वात्तु शेषः स्यात् ·( २४ ) ॥२१॥ वेदसंयोगात् ॥२२॥ द्रव्यसंयोगाच्च ॥२३॥ स्यादास्य संयोगवत् फलेन सम्ब- न्धस्तस्मात् कर्मति शायनः ॥२४॥ शेषोऽ- प्रकरणेऽविशेषात् सर्वकर्मणाम् ॥२५॥ हो- मास्तु व्यवतिष्ठेरनावनोय्संयोगात् ॥२६॥ शेषश्च समाख्यानात ॥२७॥ दोषात्त्विष्टि- लौकिके स्याच्छस्त्रादि वैदिके न दोषः स्यात् ॥२८॥ अर्थवादो वा अनुपपातात तस्मादाझे प्रतीयेत ॥२९॥ अचोदितं च क. र्मभेदात् ॥३०॥ सा लिङ्गादाविजे स्यात् ॥३॥ पान, व्यापच्च तद्वत् ॥३२॥ दोषात्तु वैदके स्यादथांति लौकिके न दोषः स्यात् ॥३३॥ तत्सवंत्राविशेषात् ॥३४॥ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥३५॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥३६॥ सर्वप्रदानं हविषस्तदर्थत्वात् ॥३७निरव- दानात्तु शेषः स्यात ॥३८॥ उपायो या तदर्थत्वात ॥२९॥ कृतत्वात्तु कर्मणः स- कृत्स्यात द्रव्यस्य गुणभूतत्वात ॥१०॥ शे- ·२५ षदर्शनाच्च ॥४॥ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् क्रियेरन् शेषस्य गुणभूतत्वात ॥४२॥ सं- स्कृतत्वाच्च ॥४३॥ सर्वेभ्यो वा कारणाविशे- पात संस्कार स्पतदर्थत्वात् ॥१४॥ लिङ्गद- शंनाच ॥४५॥ एकस्माच्चेत यथाकाम्यवि- शेषात् ॥४६॥ मुख्यावा पूर्वकालत्वात् १७॥ भक्षात्रवणाद्वानशब्दः परिक्रये ॥४८॥ तत्सं. स्तवाच्च ॥४९॥ अक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात् ॥५०॥ व्यादेशाद्वानसंस्तुतिः ॥५१॥ इति जै- मिनोये तृतीयाध्याये चतुर्थः पदः ॥ आज्या च्च सर्व संयोगोत् ॥१॥कारणाच्च॥२॥ एकस्मि- न समवत्तशब्दात् ॥३॥ आज्ये च दर्शनात् स्विष्टकदर्थवादस्य ॥४॥ अशेषत्वात्तु नैवं स्यात्सर्वादानाद शेषता ॥५॥ ण्यान ध्रुवायां स्यात् ॥६॥ अवत्तत्वा- च्च जुहां, तस्य च होमसंयोगात् ॥७॥ चमसवदिति चेत् ॥८॥ न चोदनाविरो- धाढविः प्रकल्पनत्वाच्च ॥९॥ उत्पन्नाधि- साधार- ·MartinianMahant ( २६ ) कारात्सति सर्ववचनम् ॥१०॥ जातिवि. शेषात् परम् ॥११॥ अन्त्यमरेकार्थे ॥१२॥ साकं प्रस्थाय्ये स्विष्टकृदिडंच तद्वत् ॥१३॥ सौत्रामण्याज ग्रहेषु॥१४॥ तदुबच्च शेषवच- नम् ॥१५॥ द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात्प्रतिकर्म क्रियेरन् ॥१६॥ अविभागाच शेषस्य, स. नि प्रति अविशित्वात् ॥३७॥ ऐन्द्रवा- यवे तु वचनात्प्रतिकर्म भक्षः स्तात ॥१८॥ सोमेऽवचनादक्षो न विदते ॥१९॥ स्याद वा अन्यार्थदर्शनात् ॥२०॥ वचनानि तु अपूर्वत्वात्तस्मात् यथोपदेशं स्युः ॥२०॥ च- मसेषु समाख्यानात्संयोगस्य तनिमित्त- त्वात् ॥२२॥ उद्गातृचमसमेकः श्रुतिसंयो. गात ॥२३॥ सर्व वा सर्वसंयोगात ॥२४॥ स्तोत्रकारिणां वा तत्संयोगाबहुश्रुतेः॥२५॥ सर्वं तु वेदसंयोगात कारणादेकदेशे स्यात ॥२६॥ ग्रावस्तुती भक्षो न विदाते. ऽनाम्नानात ॥२७॥ हारियोजने वा सर्वसं.

·4॥४६॥ फलचमसो नैमित्तिको भक्षावकारः (२७) योगात ॥२८॥ चमसिनां वा सविधाना- त ॥२९॥ सर्वेषां तु विधित्वात्तदर्था चम- सि श्रुतिः ॥३॥ वषट्कोराच अक्षयेत॥३॥ होमामिषवा याच ॥३२॥ प्रत्यक्षोपदेशा- चमसानामव्यक्तः शेषे ॥३६॥ स्याद्वाका रणभावात अनिर्देशश्चमसानाम् कत्तुं. स्तद्वचनत्वात ॥३४॥ चमसे चान्यदर्शना. त_॥३५॥ एकपात्रे क्रमादध्वर्यः पूर्वो अ. क्षयेत् ॥३६॥ होता या मन्त्रवर्णान_॥३७॥ वचनाच्च ॥३८॥ कारणानपूर्व्याच्च ॥३९॥ वचनादनुज्ञातमक्षणम् ॥४॥ तदुपहून पडूयस्वेत्यनेन अनुज्ञापयल्लिङ्गात ॥४॥ तत्रार्थात्प्रतिवचनम् ॥४२॥ तदेकपात्रा समवायात् ॥४३॥ याज्यापनयेनापनीतो भक्षः प्रवरवत ॥४४॥ यष्टुर्वा कारणागमा- त् ॥४९॥ प्रवृत्तत्वात उ. प्रवरस्यानपाय: तिसंयोगात् । १७॥ इज्याविकारी वा सं.

·( २८ ) स्कारस्य तदर्थत्यात् ॥४८॥ होमात् ॥१९॥ चमसैश्च तुल्यकालत्वात् ॥५०॥ लिङ्गदर्श- नाच्च ॥५१॥ अनुप्रसर्पिषु सामान्यात ॥ ५२॥ ब्राह्मणा वा तुल्यशब्दत्वात ॥५३॥ इति जैमिनीये तृतीयस्य पञ्चमः पादः सर्वार्थमप्रकरणात ॥१॥ प्रकृतौ वाद्विरुक्त- खोत ॥२॥ तदुर्जन्तु वचनप्राप्ते ॥२॥ द- र्शनादिति चेत ॥४॥ न चोदनैकार्यात ॥ ५॥ उत्पत्तिरिति चेत् ॥६॥ न, तुल्यत्वा- त ॥७॥ चोदनार्थकात्स्न्यात्तु मुखविप्रतिषे- धात प्रत्यर्थः ॥८॥ प्रकरणविशेषात्तु वि. कृतौ विरोधि स्यात. ॥९॥ नैमित्तिक प्रकृती, तद्विकारः संयोगविशेषात ॥१०॥ इष्ठार्थमग्न्याधेयं प्रकरणात_1911 न वा तासां तदर्थत्वात ॥१२॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥१३॥ तत्प्रकृत्यर्थं यथान्येऽनारभ्य, बादाः 11921 सर्वार्थ वा आधानस्य स्वकालत्वो- त_॥१५॥ तासामग्निः प्रकृतितः प्रयोजन त ·Read (२९) त स्यात् ॥१६॥ न वा तासां तदर्थत्वा- त_॥१७॥ तुल्यः सवैषां पशुविधिः प्रकर- णाविशेषात 11 स्थानाच्च पूर्वस्य ॥१९॥ श्वस्त्वेकेषां तत्र प्राकतिगुणार्या ॥२०॥ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत ॥२१॥ नैकदेशत्वात ॥२२॥ अर्थनेति चेत ॥२३॥ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥२४॥ स्थानात्तु पू- वस्य संस्कारस्य तदर्थत्वात ॥२५॥ लिङ्ग दर्शनाच्च ॥२६॥ अचोदना गुणार्थन ॥२७॥ दोहयोः कालोदादसंयुक्तं तं स्यात् ॥२८॥ प्रकरणाविभागाद्वा तत्संयुक्त स्य काल- शास्त्रम् ॥२९॥ तद्वत्सवनान्तरे ग्रहाम्नान- म् ॥३०॥ रशना च लिङ्गदर्शनात ॥३१॥ आराच्छिष्टमसंयुक्तमितरैः सन्निधानात ॥ ३२॥ संयुक्त वा तदर्थत्वाच्छषस्य तन्निमि- त्तत्वात ॥३३॥ निर्देशाद्श्यवतिष्ठेत ॥३४॥ अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत ॥३५॥ नैमित्तिकम- तुल्यत्वादसमानविधानं स्यात ॥३६॥ प्र- ·( ३० ) तिनिधिश्च तद्वन ॥३७॥ तद्वत्प्रयोजनक- स्वान ॥३८॥ अशास्त्रलक्षणत्वाच्च ॥३९॥ नियमार्था गुणश्रुतिः ॥४०॥ संस्थास्नु स- मानविधानाः प्रकरणाविशेषात। ॥४१॥ व्य- पदेशश्च तुल्यवत ॥४२॥ विकारास्तु का- मसंयोगे नित्यस्य समत्वात् ॥४३॥ अपि बा द्विरुक्तत्वात प्रकर्भविष्यन्तीति ॥१४॥ वचनात्तु समुचचयः ॥४५॥ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् ॥४६॥ गुणविशेषादेकस्य ध्यपदेशः ॥४७॥ इति जैमिनीये तूनीयस्या- ध्यायस्य षष्टः पादः । प्रकरणविशेषादसंयु- प्रधानस्य ॥१॥ सर्वेषां वा शेषत्वस्यात- प्रयुक्तत्वात् ॥२॥ आरादपीति चेत_॥३॥ न सद्वाक्यं हि तदर्थत्वात ॥४॥ लिङ्गद- शंनाच्च ॥५॥ फलयंयोगात्तु स्वामियु- क्त प्रधानस्य ॥६॥चिकीर्षया च संयोगात ॥ तथाभिधानेन ॥८॥ तयुक्त तु फ. लश्रुतिस्तस्मात्स बंचिकीर्षा स्यात् ॥९॥ - ·३१ गुणाभिधानान सर्वार्थमभिधानम् ॥१०॥ दोक्षादक्षिणन्तु वचनात प्रधानस्य ॥११॥ निवृत्तिदर्शनाच्च ॥१२॥ तथा यूपस्य वेदिः ॥१३॥ देशमात्रं वाशिष्येणैकवाक्य- त्वात ॥१४॥ सामिधेनीस्तदन्वाहुरिति हविर्भानयोर्वचनात सामिधेनीनाम् ॥३५॥ देमात्रं वा प्रत्यक्षं हथकर्म सोमस्य ॥१६॥ समाख्यानं च तद्वत ॥१७॥ शास्त्नफलं प्र- योक्तरि तल्ललक्षणत्वात तस्मात स्वयं प्र- योगे स्यात ॥१८॥ उत्सर्ग तु प्रधानत्वात. शेषकारी प्रधानस्य, तस्मात अन्यः स्वयं बा स्योत ॥१९॥ अन्यो वा स्यात परिक्र. याम्नानाद्विप्रतिषेधात्प्रत्य गात्मनि ॥२०॥ तत्रार्थास्कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोऽविशे. पात ॥२०॥ अपि वा श्रुतिभेदात अंति- नामधेयं स्युः ॥२२॥ एकस्य कर्मभेदादि ति चेत् ॥२३॥ नोत्पत्ती हि ॥२४१ चमसा. धर्यवश्व तैव्य॑पदेशात। ॥२५॥ उत्पत्ती तु ।

·( ३२ ) बहुश्रुतेः ॥२६॥ दशत्वं लिङ्गदर्शनात ॥२७॥ शमिता च शब्दभेदात ॥२८॥ प्रकरणावो- त्पत्त्यसंयोगात ॥२९॥ उपगाश्च लिङ्गाद- र्शनात ॥३०॥ विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचो- दितत्वात ॥३१॥ कर्मकार्यात सर्वेषां ऋत्विक्त्वमविशेषात ॥३२॥ न वा परिस- ख्यानात ॥३३॥ पक्षेणेति चेत ॥३४॥ न सर्वेषामनधिकारः ॥३५॥ नियमस्तु द- क्षिणाभिः ऋतिसंयोगात ॥३६॥ उक्त्वा च यजमानत्वं तेषां दीक्षाविधानात ॥३७॥ स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात ॥३८॥ ते सर्वार्थाः प्रयुक्त त्वादग्रयश्च स्वकालत्वात् ॥३९॥ तत्संयोगात्कर्मणो व्यवस्थो स्यात संयोगस्यार्थवत्त्वात ॥१०॥ तस्योपदेश- समाख्यानेन निर्देशः ॥४॥ तद्वचच लि- ङ्गदर्शनम् ॥४२॥ प्रैषानुवचनं मैत्रावरु. णस्योपदेशात ॥१३॥ पुरोऽनुवाक्याधिका- शे वा प्रैषसविधानात ॥४४॥ प्रातरनुवा-

·(३३ )
के च होतदर्शनात ॥४५॥ चमसांश्चमसा.
धर्यवः समाख्यानात ॥४६॥ अध्वर्युर्वा
तन्यायत्वात ॥४७॥ चमसे चान्यदेशनात
॥४८॥ अशक्तौ ते प्रतीयेरन ॥४९॥ वेदोप-
देशात्पर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ॥५०॥
तद्ग्रहणाद्वास्वधर्मः स्यादधिकारसामर्था-
त् सहाङ्गैरव्यक्त शेषे॥५१॥ इति जैमिनीये
तृतीय अध्याये अष्टमः पादः । स्वामिकर्म प-
रिक्रयः कर्मणस्तदर्थत्वात वचनादितरे-
पास्यात ॥२॥ संस्कारास्तु पुरुषसामर्थ्य प-
थावेदं कर्मवद्वरवतिष्ठेरन् ॥३॥ याजमाना.
स्तु तत्प्रधानत्वात्कर्मवत ॥४॥ व्यपदे-
शाच्च ॥५॥ गुणत्वे तस्य निर्देशः ॥६॥
चोदनां प्रति भावाचच ॥७॥ अतुल्यत्वा-
दसमानविधानाः स्युः ॥८॥ तपश्च फल-
सिद्वित्वाल्लोकबत ॥१॥ वाक्यशेषश्च त-
द्वत ॥१०॥ वचनादि तरेषां स्यात ॥११॥
गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् ॥१२॥

·( ३४ ) तथा कामोऽर्थसंयोगात ॥३॥ व्यपदेशादि तरेषां स्यात ॥१४॥ मन्त्राश्चाकर्मकर- णाम्तवत ॥१५॥ विप्रयोगे च दर्श- नात ॥१३॥ वाम्बातेषूनी द्यान्नानस्या- र्थवत्तवात ॥१७॥ ज्ञाते च वाचनं न ह्यबिवान्विहितोऽस्ति ॥१८॥ यांजमाने समाख्यानास्कर्माणि याजमानं स्युः ॥१९॥ अध्वर्वा तदर्थो हि न्यायपूर्व समाख्या. नम ॥२०॥ विप्रतिषेधे करणः, समवाय. विशेषादिनरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ॥२१॥ प्रेषेषु च पराधिकारात ॥२२॥ अ. ध्वर्युस्तु दर्शनात ॥२३॥ गौणा वा कर्म. सामान्यात ॥२४ा ऋत्विकफलं करणेष्व. र्थवत्त्वात ॥२५॥ स्वामिनो वा तदर्थत्वा. त ॥२६॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥२णा कर्मा- घन्तु फलन्तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थवत्त्वात ॥ ॥२८॥ व्यपदेशाच्च ॥२९॥ द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात सर्वकर्मणाम् ॥३०॥ नि- ·देशत्तु विकृतावपूर्वस्यानधिकारः ॥३॥ विरोधे च श्रुतिविशेषादध्यक्त : शंषे ॥३शा अपन यस्त्वेकदेशस्य विनमानसंयोगात ॥३३॥ विकृती सर्वार्थः शेषः प्रकृतिवत ।। ३शा मुख्यार्थी वा अङ्गस्याचोदितत्वा. त_॥३५॥ सन्निधानविशेषादसम्भवे तद- गानाम् ॥३६ा आधानापि तथेति चेत ३ा नाप्रकरणत्वादङ्गस्य तन्निमित्तत्वा- त॥३८॥ तत्काले वा लिङ्गदर्शनात ॥३शा सर्वेषां वा अविशेषात ॥४ा न्यायोक्ते लिङ्गदर्शनम् ॥१॥ मांसन्तु सबनीयोनाम चोदनाविशेषात पशा भक्तिरसन्निधाव. न्यायोति चेताशा स्यात् प्रकृतिलिङ्गत्वा- द्वैराजयत ४४ा इति जैमिनीये चतु- र्थ अध्याये प्रथमः पादः। अथातः क्रत्व. पुरुषार्थयोर्जिज्ञासा 31 यस्मिन प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिशार्थलक्षणाविभक्त- वात ॥ तदुत्सर्ग कर्माणि पुरुषार्थाय, ·शाखस्यानतिशक्यत्वावच द्रव्य विकी- य॑ते तेनार्थनाभिसम्बन्धात कियायां पु- रुषश्रुतिः ॥शा अविशेषात्तु शास्त्रस्य य. यात्रु तिफलानि स्युः शो अपि वा का. रणाग्रहणे तदर्थमर्थस्यानभिसम्बन्धात या तथा च लोकभूतेषु दा ,व्याणि त्ववि. शेषेणानर्थक्यातत्प्रदोयेरन ॥७॥ खेनत्व चैन सम्बन्धी द्रव्यागां पृथगर्थत्वान् , तस्मात यथाश्रुति स्युः ॥८॥ चोदान्ते चा- र्थकर्मसु ॥९॥ लिङ्गदर्शनाचच ॥९०॥ तत्रै कत्वमयज्ञाझमधस्य गुणभूतत्वात् ॥११॥ एकत्रुतित्वोच्च ॥१२॥ प्रतीयते इति चेत ॥१३॥ नाशब्दं तत्प्रमाणत्वात पळवत. ॥१४॥ शब्दवत्तूपलभ्यते तदागमे हि तत दृश्यते तस्य ज्ञानं यथान्येषाम् ॥१५॥ तद्वच्च लिङ्गदर्शनम ॥१६॥ तथा च लिङ्गम् ॥१७॥ आनयिध्वविशेषेण आवोऽर्थः प्रतीयेत ॥१८॥ चोदनायान्त्वनारमनो विभक्तत्वोन्नान्येन ·( ३७ ) विधीयते॥१९॥स्योद्वाद्रव्यचिकीर्षायाँभावो- थै च गुणभूतताऽऽश्रयाद्धि गुणीभावः ॥२०॥ अर्थ समवैषम्यतो द्रव्यकर्मणाम् ॥२१॥ ए- एकनिष्पत्तेः सवं समं स्यात ॥२२॥ संसर्ग- रसनिष्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ॥२३॥ मुख्यशब्दोभिसंस्तवाच्च ॥२४॥ पदकर्माप्र- योजकं नयनस्य परार्थत्वात ॥२५॥ अर्था- भिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य तवि. मित्तत्वातदर्थो हि विधीयते ॥२६॥ पशाव- नालम्माल्लोहितशकृतोरकर्मत्त्वम् ॥२७॥ एक- देशद्रव्यश्वोत्पत्तौ विदामानसंयोगात ॥२८॥ निर्देशात्तस्याप्यत्तस्यान्यदर्थादिति चेत् ॥२९॥ न शेषसविधोनात_॥३०॥ कर्मकार्यात ॥३१५ लिङ्गदर्शनाच्च ५३२॥ अभिघारणे विप्रक- दिनुयाजवत्पात्रभेदःस्यात ॥३३॥ न वापा- त्रत्वादापात्रत्वन्त्वेकदेशत्वात ॥३४॥ हेतु- त्वाच्च सहप्रयोगस्य ॥३५॥ अभावदर्श- नाच्च ॥३६॥ सति सव्यवचनम् ॥३७॥ न ४ ·(३८) तस्येति चेत ॥३८॥ स्यात्तस्य मुख्यत्वात ॥३९॥ समानयनन्तु मुख्यं स्यात लिङ्गद- र्शनात ॥४०॥ वचने हि हेत्वसामये ॥४॥ तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात ॥४२॥ तत्र जौहवमनुयाजप्रतिषेधार्थम् ॥४३॥ औप- अतं तथेति चेत् ॥४४॥ स्यात जुहूप्रति- धान्नित्यानुवादः ॥४५॥ तदष्टसंख्य श्रव. णात ॥४६॥ अनुग्रहाच्च जोहवस्य ॥४७॥ द्वयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणं च समानयने ॥४८॥ चतुर्थ अध्याये द्वितीयः पादः स्वरु- स्त्वनेकनिष्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात ॥१॥ जात्यन्तराच्च शङ्कते ॥२॥ तदेकदेशो वा स्वरुत्वस्य तबिमितत्वात ॥३॥ शकल: श्रुतेश्च ॥४॥ प्रतिन्यूपं च दर्शनात ॥५॥ आदाने करोतिशब्दः ॥६॥ स्वरुस्त्वनेक- निष्पतिः स्वकर्मशब्दत्वात ॥१॥ जात्य- न्तराच्च शङ्कते ॥२॥ तदेकदेशी वा स्वरु- त्वतस्य तन्नित्वात ॥३॥ शकलश्रुतेश्च ·( ३९ ॥४॥ प्रति, यूपं च दर्शनात ॥५॥ आदाने करोतिशब्दः ॥६॥ शाखायां तत्प्रधानत्वा- त ॥७॥ शाखायां तत्प्रधात्वादुपवेषेण विभागः स्यादुवैषम्यं तत ॥८॥शु त्यपा- याच्च ॥९॥ हरणे तु जुहीतियोगसामान्या- त द्रव्याणां चार्थशेषत्वात ॥ १० ॥ प्र- तिपत्तिर्वा शब्दस्य तत्प्रधानत्वात ॥११॥ अर्थे पीति चेत ॥१२न, तस्यानधिका- रादर्थस्य च कृतत्वात ॥१३॥ उत्पत्त्यसं- योगात पणीतानामाज्यवद्विभागः स्यात ॥१४॥ संयवार्थानां वा प्रतिपत्तिरितरा- सां तत्प्रधानत्वात् ॥१५॥ प्रासनवन्मत्रा- वरुणाय दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात् ॥१६॥ अर्थकर्म वा कई संयोगात् स्रग्वत् ॥१७॥ कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥१८॥ उत्पत्तौ येन संयुक्त तदर्थं तत् तिहेतुत्वात्तस्यार्थान्त- रगमने शेषत्वात् प्रतिपत्तिः स्यात् ॥१९॥ सौमिके च कृतार्थत्वात् ॥२०॥ अर्थकर्म ·( ४० ) वाभिधानसंयोगात् ॥२१॥ प्रतिपत्तिर्वा त- न्यायत्वाशार्थावभृथतिः ॥२२॥ कद- शकालानामचोदनं प्रयोगे नित्यसमवाया. त् ॥२३॥ नियमार्था वा श्रुतिः ॥२४॥ तथा- द्रव्येषु गुणशु तिरुत्पत्तिसंयोगात् ॥२॥ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥६॥ यजति- चोदना द्रव्यदेवताक्रिय समुदाये कृतार्थ- स्वात् ॥२७॥ तदुक्त श्रवणाज्जुहोतिरासे- चनाधिकः स्यात् ॥२८॥विधेः कर्मापवर्गि: स्वादर्थान्तरे विधिप्रदेशः स्यात् ॥२९॥ अ- पिवोत्पत्तिसंयोगादर्थ सम्बन्धोऽविशिष्ठा- नां प्रयोकत्वहेतुः स्यात ॥३०॥ इति श्री- शवरस्वामिनः कृतौ मीमांसोभाष्ये चतुर्थ स्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । द्रव्यसंस्कार- कर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्या- त् ॥ उत्पत्तेश्वातत्प्रधानत्वात् ॥२॥ फल- न्तु तत्प्रधानायाम् ॥३॥ नैमित्तिके विकार स्वात् ऋतुप्रधानमन्यत् स्यात् ॥४॥ एकस्य

·४१
तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ॥५॥ शेषः इति
चेत् ॥६॥ नार्थष्टथक्त्वात् ॥७॥ द्रव्याणान्तु
क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुधर्मः स्यात् ॥८॥
चोदनायां फलाच तेः कर्ममात्र विधीयत
नह्यशब्द प्रतीयते ॥१०॥ अपि वाम्नान-
सामर्याच्चोदनाार्थन गम्यतार्थानांह्यर्थव-
तुन वचनानि प्रतीयन्तेऽर्थतो ह्यसमर्था-
नामानन्तर्योऽप्यसम्बन्धः तस्माच्छुत्येकदे-
शः सः ॥33॥ वाक्यार्थश्च गुणार्थवत् ॥१२॥
तत्सर्वार्थमनादेशात् ॥१३॥ एकं वा चो-
दनैकत्वात् ॥१४॥ सस्वर्गः स्यात्, सा.
न् प्रत्यविशिष्टत्वात् ॥१५॥ प्रत्ययाञ्च ॥१६॥
ऋतौ फलार्थवादमङ्गवत्कार्णाजिनिः ॥१७
फलमात्र यो निर्देशादश्रुतौ ह्यनुमानं स्या-
त् ॥१८॥ अङ्गेषु स्तुतिः परार्थत्वात् ॥१९॥
काम्ये कर्मणि नित्यः स्वर्गी यथा यज्ञाङ्ग
क्रत्वर्थः ॥२०॥ वीते च कारणे नियमात
॥२१॥ कामो वा तत्संयोगेन चोदाते ॥२२॥

·४२
अङ्गे गुणत्वात् ॥२३॥ बीते च नियमस्त-
दर्थम् ॥२४॥ सार्वकाम्यमङ्गकामैः प्रकर-
णोत् ॥२५॥ फलोपदेशो वा प्रधानशब्दसं-
प्रयोगात् ॥२६॥ तत्र सर्वेऽविशेषात् ॥२७॥
योगसिद्धिर्वार्थस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात् ॥२८
तत्र सर्वेऽविशेषात् ॥२७॥ योगसिद्विर्वा-
थस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात् ॥२८॥ समवाये
चोदनासंयोगस्यार्थवत्वात् ॥२९॥ काल-
श्रुतौ काल इति चेत् ॥३०॥ नासमवाया.
त्प्रयोजनेन स्यात ॥३१॥ उभयार्थमिति
चेत् ॥३२॥ न शब्द कत्वात् ॥३३॥ प्रकर-
णादिति चेत ॥३१॥ नोत्पत्तिसंयोगात ।
३५॥ अनुत्पत्तौ तु कालः स्योत्प्रयोजनेन
सम्बन्धात् ॥३६॥ उत्पतिकालविषये कालः
स्याद्वाक्यस्य तत्प्रधानत्वात् ॥३७॥ फल-
संयोगस्त्वचोदिते न स्यादशेषभूतत्वात३८
अङ्गानान्तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः ॥३९॥
(अङ्गानान्तूपधोतसंयोगो निमित्तार्थः)॥३९॥

·garasi ( ४३ ) प्रधानेनाभिसंयोगादङ्गानां मुख्यकालत्वम् ॥४०॥ अपवृत्ते तु चोदना तत्सामान्यात स्वकाले स्यात् ॥४१॥ चतुर्थस्याध्यायस्य- तृतीयः पादः । प्रकरणशब्दसामान्याच्चो. दनानामनङ्गत्वम् ॥१॥ अपि वाङ्मनिज्याः स्युस्ततो विशिष्टत्वात् ॥२॥ मध्यस्थं य. स्य तन्मध्ये ॥३॥ सर्वासां वा समत्वासच्चो- दनोतः स्यान्नहि तस्य प्रकरणं देशार्थमु- च्यते मध्ये ॥४॥ प्रकरणाविभागे च विप्र- तिषिटुह्य भयम् ॥५॥ अपि वा कालमान स्याददर्शनाद्विशेषस्य ॥६॥ फलबद्वोक्तहेतु- त्वादितरस्य प्रधानं स्यात् ॥७॥ दधिग्रही नैमित्तिकः श्रुतिसंयोगात् ॥८॥ नित्यश्व ज्येष्ठशब्दात् ॥९॥ सार्वरूप्याच्च ॥१०॥ नित्यो वा स्यादर्थवादस्तयोः कर्मण्यस- म्बन्धादङ्गित्वाच्चान्तरायस्य ॥११॥ वैश्वा- नरश्च नित्यः स्यान्नित्यः समानसमात्वात ॥१२॥ पक्षे वोत्पन्नसंयोगात् ॥१३॥ षट्च.

·( ४४ ) तिः पूर्ववत्त्वात् ॥३४॥ ताभिश्च तुल्यसङ्ख्या- नात् ॥१५॥ अर्थवादोपपत्तेश्च ॥१६॥ एक- चितिर्वा स्यादपवृक्त हि चोदते निनित्तेन ॥१७॥ विप्रतिषेधात्ताभिः समानसङ्ख्यत्वम् ॥८॥ पितृयज्ञः स्वकालत्वादन स्यात् ॥१९॥ तुल्यवच्चप्रसङ्ख्यानात् ॥२०॥ प्रति- षिद्ध च दर्शनात् ॥२१॥ पश्वङ्ग रशना स्या- त्तदागमे विधानात् ॥२२॥ यूपाङ्ग वा तत्सं. स्कारात् ॥२३॥ अर्थवादश तदर्थवत् ॥२४॥ स्वरुश्वाप्य कदेशत्वात् ॥२५॥ निस्क्रयश्च त. दङ्गवत् ॥२६॥ पश्वईवार्थकर्मत्वात् ॥२७॥ भक्त्या निष्क्रयवादः स्यात् ॥२८॥ दर्शपूर्ण यापमासयोरिज्याः प्रधानान्यविशेषात् २९ अपि वाङ्गानि कानिचित् येष्वङ्गत्वेन सं- स्तुतिः सामान्योह्यभिसंस्तवः ॥३०॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३१॥ अवशिष्न्तु कारणं प्रधानेषु गुणस्य विदयमानत्वात् ॥३२॥ ना- नुक्तोन्यार्थदर्शनं परार्थत्वात् ॥३३॥ पृथ- ·४५ के त्वभिधानयोर्निवेशःशुतितो व्यपदेशा- चच, तत्पुनर्मुख्यलक्षणं यत्फलवत्वं, त- त्सन्निधाऽवसंयुक्तं तदङ्गं स्यात, भागित्वा- त कारणस्या तश्चान्यसम्बन्धः ॥३४॥ गु- णाश्च नामसंयुक्ता विधीयन्ते नाषपपदा. न्ते ॥३५॥ तुल्या च कारणव तिरन्यैरङ्गा- ङ्गिसम्बन्धः ॥३६॥ उत्पत्तावधिसम्बन्धस्त- स्मादङ्गोपदेशः स्यात् ॥३७॥ तथा चान्यपा- र्थदर्शनम् ॥३८॥ ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यवि- शिष्ठ हि कारणम् ॥३९॥ गुणानान्तूत्पत्ति- वाक्य न सम्बन्धात्कारणश्रुतिस्तस्मात्सोमः प्रधानं स्यात् ॥४०॥ तथा चान्यार्थदर्शनी- त ॥४१॥ पञ्चमे अध्याये प्रथमः पादः श्रुतिलक्षणमानुपूयं तत्प्रमाणत्वोत् ।। अर्थाच्च ॥२॥ अनियमोऽन्यत्र ॥३॥ क्रमेण वा नियम्येन क्रतसेकत्वे तद् णतवात ॥४॥ अशाब्द इति चेत् स्यावाक्यशब्दत्वात्॥५॥ अर्थकृते वानुमानं स्यात, क्रत्वेकसे परार्थ·mon ( ४६ ) स्वात् स्वेन त्वर्थेन सम्बनधः, तस्मातस्वश- प्रवृत्त्या तुल्यकालानां गुणानां तदुपक्रमात ॥८॥ सर्वमिति चेत् ॥९॥ नाकृतत्वात्॥१०॥ क्रत्वन्तरवदिति चेत् ॥११॥ नासमवायात् ॥१२॥ स्थानाचचोत्पत्तिसंयोगात् ॥१३॥ मु- ख्यक्रमेण वाङ्गानां तदर्थत्वात् ॥१४॥ प्रकृ. तो तु स्वशब्दत्वात यथाक्रमंप्रतीयेत ॥१५॥ मन्त्रतस्तु विरोध स्यात् प्रयोगरूपसाम- ात् तस्मात् उत्पत्तिदेशः सः ॥३६॥ तद्व- चनाद्विकृतौ यथाप्रधानं स्यात् ॥१७॥ वि. प्रतिपत्ती वा प्रकृत्यन्वयादाधोप्रकृति ॥१८ विकृतिः प्रकृतिधर्मत्वात्तत्कालाः स्यादा. याशिष्टम् ॥१९॥ अपि वा क्रमकालसंयुक्ता समः क्रियेत तत्र विधेरनुमानात् प्रकृति- धर्मलोपः स्यात् ॥२०॥ कालोत्कर्ष इति चेत् ॥२॥ न तत्सम्बन्धात् ॥२२॥ अङ्गा- नों मुख्यकालत्वादा थोक्तमुत्कर्ष स्यात् ·४७ ॥२३॥ तदादि वाभिसम्बन्धात्तदन्तमपक- पै स्यात् ॥२४॥ प्रवृत्त्या कृतकालानाम।।२५ शब्दविप्रतिषेधाच्च ॥६॥ असंयोगात्तु वै. कृतं तदेव प्रतिकृष्येत ॥२७॥ प्रसङ्गिकं च नोत्कर्षदसंयोगात् ॥२८॥ तथा पूर्वम् ॥२९ सान्तपनीया तूत्कर्षदमिहोन सवनवद्वैगु- ण्यात् ॥३०॥ अव्यवायाच्च ॥३॥ अस- म्बधात्तु नोत्कर्षत् ॥३२॥ प्रापणाच्च नि- मित्तस्य ॥३३॥ सम्बधात् सबनोत्कर्षः ॥३४ षोड़शी चोकथ्यसंयोगात् ॥३५॥ अथ प. चमे अध्याये द्वितीयः पादः । सविपाते प्रधानानामेकैकस्य गुणानां सर्वकर्म स्या- त् ॥॥ सर्वेषां वैकजातीयं त् ५२॥ कारणादश्यावृत्तिः ॥३॥ मुष्टिकपा- लाबदोनाजनाभ्यञ्चनवपनपावनेषुचैकेना? सर्वाणि स्वेककार्यत्वादेषां तद् णत्वात॥५ संयुक्ते तु प्रकमात्तदङ्ग स्यादितरस्य तद- यत्वात् ॥६॥ वचनात्तु परिष्याणान्तमज- कृतानुपूर्वस्वा.

·(१८) नादि स्यात् ॥७॥ कारणाद्वानवसर्गः स्या- त् यथा पात्रवृद्धिः ॥८॥ न या शब्दकृत- त्वान्नायमोत्रमितरदर्थात्पात्रविवृद्धि ॥९॥ पशुगणे तस्य तस्यापवर्जयेत्पश्वेकत्वात् ॥३०॥ दैवतैर्वैककात् ॥११॥ मन्त्रस्य चा. र्थवत्त्वात् ॥१२॥ नानाबीजेध्वेकमुलूखलं विज्ञवात् ॥३३॥ विवृद्धिर्वा नियमानुपूर्व स्य तदर्थत्वात् ॥१४॥ एकं वा तण्डु ल- भावाटु न्तेस्तदर्थत्वात् ॥१५॥ विकारे त्व- नुयाजानां पात्रभेदोऽर्थभेदात् स्यात् ॥१६॥ प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्थान हरबो. दितस्य शेषान्नानम् ॥१७॥ मुख्यानन्तर्य- मात्र यस्तेन तुल्यचतित्वादशब्दत्वात प्रा- कृत्तानाम् व्यवायः स्यात ॥१८॥ अन्ते तु वादरायणस्तेषां प्रधानशब्दत्वात् ॥१९॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥२०॥ कृतदेशात्तु पू. वैषां सं देशःस्यानन प्रत्यक्षसंयोगात न्या- यमात्रमितरत ॥२१॥ प्रकृताच्च पुरस्ता.

·T ( ४९ ) दत ॥२२॥ सविपाश्चेत् यथोक्तमन्ते स्या- त ॥२३॥ अथ पञ्चमे अध्याये तृतीयः पाद विवृद्धिः कर्मभेदात्पृषदाज्यवत्तस्य तस्यो पदिश्येत ॥१॥ अपि वा सर्वसङ्घयत्वाद्वि- कारः प्रतीयेत ॥२॥ स्वस्थानात्तु विवध्ये रन् कृतानुपूर्व्यत्वात ॥३॥ समिध्यमान: वती समिद्धवती चान्तरेण धायाः स्यु- दावापृथिव्यारन्तराले समहणात ॥४॥ त- च्छब्दो वो ॥५॥ उष्णिककुभोरन्ते दर्श नात् ॥६॥ स्तोमविवृद्धो वहिप्पवमाने पुरस्तात्पपासादागन्तवः स्युस्तथाहि दृष्टं द्वादशाहे ॥७॥ पर्यास इति चान्ता- ख्या ॥८॥ अन्ते वा तदुक्तम् ॥९॥ वच- नात्तु टोदशाहे ॥१०॥ अतद्विकारश्च ॥११॥ तद्विकारोप्यपूर्वत्वात् ॥१२॥ अन्ते तूतर- योहध्यात् ॥१३॥ अपि वा गोयत्री-वृहत्य- नुष्टुप्सु वचनात् ॥१४॥ ग्रहेष्टकमौपानु- वाक्यं सवनचितिशेषः स्यात् ॥१५॥ क्रत्व- ५ ·SINEMATICHAYRINA ( ५० ) ग्निशेषो वो चोदितत्वादचोदनानुपूर्वस्य ॥१६॥ अन्ते स्युरव्यवायात् ॥१७॥ लिङ्गद- र्शनाच्च ॥१८॥ मध्यमायान्तु वचनात् ब्रा- ह्मणवत्यः ॥१९॥ प्राग्लोकम्पृणायास्तस्याः सम्पूरणार्थत्वात् ॥२०॥ संस्कृते कर्म सं- स्काराणान्तदर्थत्वात् ॥२१॥ अनन्तरं व्रतं बदभूतत्वात् ॥२२॥ पूर्वं च लिङ्गदर्शनात ॥२३॥ अर्थवादो वा अर्थस्य विद्यमानत्वा- त् ॥२४॥ न्यायविप्रतिषेधाच्च ॥२६॥ सञ्चिते त्वग्निचिदाक्त प्रापणाक्षिमित्तस्य ॥२६॥ क्रत्वन्ते वा प्रयोगवचनोभावात् ॥२७॥ अ. मेः कर्मत्वनिर्देशात् ॥२८॥ परेणावेदनादी- क्षितः स्यात्सर्वेर्टीक्षाभिसम्बान्धात ॥२९॥ इष्टान्ते वा तदतर्धा ह्यविशेषार्थसम्बन्धात ॥३०॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥३॥ अङ्गवत् ऋतूनामानुपूष्यम् ॥३२॥ न वासम्बन्धात् ॥३३॥ काम्यत्वाच्च ॥३४॥ अनर्थक्यानेति चेत ॥३५॥ स्याद्विमार्थत्वादरया परेषु स.

·र्वस्वारात् ॥३६॥ य एतेनेत्यग्निष्टोमः प्र. करणात् ॥३७॥ लिङ्गाच्च ॥३८॥ अथान्येने- ति संस्थानाम् सन्निधानात् ॥३९॥ तत्प्रकृ- तेर्वांपत्तिविहारौ हि न तुल्य पूपोते ॥४॥ प्रशंसा वा विहरणाभावात् ॥४॥ विधिप्र. त्ययाद्वा नाकस्मात्प्रशंसा स्यात् ॥४२॥ एकस्तोमे वा क्रतुसंयोगात् ॥४३॥ सर्वेषां वा चोदनाविशेषात् प्रशंसा स्तोमानाम क्रमको योर्थशब्दाभ्यां शुतिविशेषादर्थ- परत्वाच्च ॥३॥ अवदानाभिघोरणासादने- वानुपूयं प्रवत्त्या स्यात् ॥२॥ यथाप्रदान वा तदर्थत्वात् ॥३॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥४ब- चनादिष्ठिपूर्व त्वम् ॥५॥ सोमश्चैकषाम- न्याधेयस्य नक्षत्रातिक्रमवचनात् तद- न्तेनानर्थकं हि स्यात् ॥६॥ तदर्थवचनाच्च नाविशेषात्तदर्थत्वम् ॥७॥ अयक्ष्यमाणस्य च पवमानहविषां कालनिर्देशात् आनन्त- यर्याद्विशङ्का स्यात् ॥८॥ इष्टिरयक्ष्यमाणस्य, ·Udya तदर्थं सोमपूर्वत्यम् ॥९॥ उत्कर्षात ब्रा- ह्मणस्य सोमः स्यात् ॥१०॥ पौर्णमासी वो श्रुतिसंयोगात ॥११॥ सर्वस्य वैककात ॥१२॥ स्याद्वा विधिस्तदर्थन ॥१३॥ प्रकर- णोत्तु कालः स्यात् ॥१४॥ स्वकाले स्याद- विप्रतिषेधात् ॥१५॥ अपनयो बाधानस्य सर्वकालत्वात् ॥१६॥ पौर्णमास्यू ई सोमात् बाह्मणस्य वचनात् ॥१६॥ एवं शब्दसा. मर्यात् प्राक्कृतस्त्रविधानात् ॥१८॥ पुरो- डाशस्त्वनिदेशे तयुक्त देवताभावात् ॥३९ आज्यमपीति चेत् ॥२०॥ न मिश्रदेवतत्वा दैन्द्राग्नवत् ॥२१॥ विकृतेः प्रकृतिकालत्वा- सदारकालोत्तरा विकृतिः तयोः प्रत्यक्ष- शिष्टत्वात् ॥२२॥ वैयहकाल्य तु यथान्य यम ॥२३॥ बचनावककोल्यं स्यात् ॥२४॥ सानाय्यारिनषोमीयविकारा ऊई सोमात प्रकृतिवत् ॥२५॥ तथा सोमविकारा दर्शपू- णमोसाभ्याम् ॥२६॥ अथ षष्ठे अध्यापे प्र.

·કરે थमः पादः । द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुण त्वेनाभिसम्बन्धः ॥3॥ असाधकं तु ताद- र्थ्यात् ॥२॥ प्रत्यर्थं चाभिसंयोगात् कर्म तो ह्यनिसम्बन्धः तस्मात् कर्मोपदेशः स्या त ॥३॥ फलार्थत्वात कर्मणः शास्त्र स- र्वाधिकार स्यात् ॥४॥ कर्तुर्वा श्रुतिसंयो- गाद्विधिः कातने वन गम्यते ॥५॥ लिङ्गवि. शेषनिर्देशात् पुंयुक्त मैतिशायनः ॥६॥ त. दुक्तित्वाच्च दोषश्ठतिरविज्ञाते ॥७॥ जाति तुवादरायणोऽविशेषात्, तस्मात् स्त्रयपि प्रतीयेत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात् ॥८॥ चोदितत्वात् यथाश्चति ॥९॥ द्रव्यवत्त्वात्तु पुंसां स्यात्, द्रव्यसंयुक्त, क्रयविक्रयाभ्या म् अद्रव्यत्वं स्त्रीणां द्रव्यैः समानयोगि- त्वात् ॥३०॥ तथा च अन्यार्थदर्शनम् ॥११॥ तदाात्कर्मतादर्थ्यम् ॥१२॥ फलोत्साहा- विशेषात्तु ॥१३॥ अर्थन च समवेतत्वात्॥११ क्रयस्य धर्तमात्रत्वत् ॥१५॥ स्वत्तामपि द·eHNAMEANA र्शयति ॥१६॥ स्वतोस्तु बचनादैककऱ्या स्यात् ॥१७॥ लिङ्गदर्शनाच ॥१८॥ क्रीतत्वा त्तु अा स्वामित्वमुच्यते ॥१९॥ फलार्थि त्वोत्तु स्वामित्वेनाभिसम्बन्धः ॥२०॥ फल- वत्तां च दर्शयति ॥२१॥ दुराधानं च द्विय- ज्ञवत् ॥२२॥ गुणस्य तु विधानत्वात् पत्त्रया द्वितीयशब्दः स्यात् ॥२३॥ तस्या यावदुक्त- माशीब्रह्मचर्य्यमतुल्यत्वात् ॥२४॥ चातुर्व- ये मविशेषात् ॥२९॥ निर्देशाद्वा त्रयाणां स्यादग्न्याधेय ह्यसम्बन्धः क्रतुषुब्राह्मण छतिरित्यारे यः ॥२६॥ निमित्तार्थेन बाद- रिः तस्मात सर्वाधिकार स्यात् ॥२७॥ अ. पि वान्यार्थदर्शनात् यथाश्ठति प्रतीयता२८ निर्देशात्तु पक्षे स्यात् ॥२९॥ बैगुण्यानेति चेत् ॥३०॥ न काम्यत्वात ॥३॥ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥ ३२॥ अपि वा वेदनि शादपमूद्राणां प्रतीयत ॥३३॥ गुणार्थि. तन्ने ति चेत् ॥६४सरुकारस्य तदर्थत्वा ·५५ त विदायां पुरुषश्रुतिः ॥३५॥ विदानि शान्नेति चेत ॥३६॥ अवैदात्वादभावः कर्म णि स्यात ॥३७॥ तचान्यार्थदर्शनम् ॥३८॥ नयाणां द्रव्यसम्पन्नः कर्मणो द्रव्यसिद्धि- त्वात् ॥३९॥ अनित्यत्वात्तु नैवस्यादर्थाद्वि द्रव्यसंयोगः ॥४०॥ अङ्गहीनश्च तदुर्मा॥४१ उत्पत्तौ नित्यसंयोगात् ॥४२॥ अनपाय- स्य हानं स्यात् ॥४३॥ वचनाद्रथकारस्या- धानेस्य सर्व शेषत्वात् ॥१४॥ न्याय्यो वा कर्मसंयोगात् शूद्रस्य प्रतिषिद्धत्वात् ॥४५ अकर्मत्वात्तु नैवं स्यात ॥६॥ आनर्थ- क्यं च संयोगात् ॥४७॥ गुणार्थनेति चेत् ॥४८॥ उक्तमनिमित्नत्वम् ॥४९॥ सौधन्व- नास्तु हीनत्वात मन्त्रवर्णात्प्रतीयेरन ॥५० स्थापतिर्निषादः स्यात् शब्दसामर्थ्यात्॥५१ लिङ्गदर्शनाच्च ॥५२॥ अथ षष्ठे अध्याय द्वि- तीपः पादः पुरुषार्थैकसिद्धित्वात् तस्या त- स्य तस्याधिकारः स्यात् ॥१॥ अपि चो- ·HARSANSAR ५६ त्पत्तिसंयोगो यथा स्यात् सत्वदर्शनं, तथा भावो विभागे स्यात् ॥२॥ प्रयोगे पुरुषत्रु तेः यथाकामौ प्रयोगे स्यात् ॥३॥ प्रत्यर्थं श्रुतिभाव इति चेत् ॥४॥ तादय्ये न गुणा र्थतानुक्त थन्तिरत्वात् कर्तुः प्रधानभूत त्वात् ॥५॥ अपि वा कामसंयोगे सम्बन्धा त्प्रयोगोयोपदिश्येत, प्रत्यर्थं हि विधि - तिर्विषाणावत् ॥६॥ अन्यस्य स्यादिति चे. त ॥७॥ अन्यार्थनाभिसम्बन्धः ॥८॥ फल- कामो निमित्तमिति चेत् ॥९॥ न नित्यत्वा- त् ॥१०॥ कर्म तथेति चेत् ॥११॥ न संम. वायात् ॥१२॥ प्रक्रमात्तु नियम्यतास्म्भ- स्य क्रियानिमित्तत्वोत्॥१३॥ फलार्धित्वा- द्वाऽनियमो यथानुपक्रान्त ॥१४॥ नियमो वा तनिमित्तत्वात्कत्तु स्तत्कारणं स्यात ॥१५॥ लोके कर्माणि वदवत्ततोऽधिपुरुष- ज्ञानम ॥१६॥ अपराधोपि च तैः शास्त्रम ॥१७॥ अशास्त्रा तूपसम्प्राप्तिः शास्त्रस्या- ·( ५७ ) न प्रकल्पक, तस्मादर्थेन गम्यताप्राप्त वा शास्त्रमर्थवत् ॥१८॥ प्रतिषेधेष्वकर्मत्वा- क्रिया स्यात प्रतिषिद्धानां विभक्तत्वाद- कर्मणाम् ॥१९॥ शास्त्राणां त्वर्थवत्वेन पु. रुषार्थो विघीयते तयारसमवायित्वात्ताद- ये विध्यतिक्रमः ॥२०॥ तस्मिंस्तु शिष्य माणानि जननेन प्रवरन् ॥२१॥ अपि वा वेदतुल्यत्वादुपायेन प्रवर्तग्न ॥२२॥ अभ्यासो कर्मशेषत्वात पुरुषार्थो विधीय- ते ॥२३॥ तस्मिन्नसम्भवनात ॥२॥ न कालेभ्य उपदिश्यन्ते ॥२५॥ दर्शनात् का ललिङ्गानां कोलविधानम् ॥२६॥ तेपोमो- त्पत्तिकत्वादागमेन प्रवर्तत ॥२७॥ तथा हि लिङ्गदर्शनम ॥२८॥ तथान्तः क्रतुप्रयु- क्तानि ॥२९॥ आचोराद्ग, ह्यमोणेषु तथा स्यात् पुरुषार्थत्वात् ॥३०॥ ब्राह्मणस्य तु सोमवियाप्रजमृणवाक्येन संयोगात ॥३१॥ षष्ठ अध्यये तृतीयः पादः सर्वशक्ती

·५८
प्रवृत्तिः स्तात् तथाभूनोपदेशात् ॥१॥ अ..
पि वाऽप्येकदेशे स्यात प्रधाने ह्यर्थनिर्व-
त्तिर्गुणमात्रमितरत्तदर्थत्वात् ॥२॥ तदक-
मणि च दोषस्तस्मात् ततो विशेषः स्यात्
प्रधानेनाभिसम्बन्धात ॥३॥ कामेदं तु
जैमिनिः प्रयोगवचनैकत्वात सर्वेषामुपदेशः
स्यादिति ॥४॥ अर्थस्य व्यपवर्गिवादेक-
स्यापि प्रयोगे स्योत यथा अत्यन्तरेषु ५
विध्यपराधे च दर्शनात समाप्तः ॥६॥
प्रयश्चित्तविधानाच्च ॥७. काम्येषु चैवम-
र्थित्वात ॥८॥ असंयोगात्तु नैवं स्यात् वि.
धेः शब्दप्रमाणत्वात ॥९॥ अकम्मणि-
चाप्रत्यवायात् ॥१०॥क्रियाणामाश्रितत्वा
त् द्रव्यान्तरे विभागः स्यात् ॥3॥ अपि
वाव्यतिरेकाद्रूपशब्दाविभागाच्च गोत्ववदै
क कम्यं स्यान्नामधेयं च सत्ववत् ॥१२॥
श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टानावे नागमोऽन्य-
स्याशिष्ट त्वात् ॥१३॥ क्वचिद्विधानाच्च॥१४॥

·५९ आगमो वा चोदनार्थाविशेषात् ॥१५॥ नि- यमार्थः कचिद्विधिः ॥१६॥ तन्नित्यंतच्चि कीर्षा हि ॥१७॥ न देवतानिशब्दक्रियम न्यार्थसंयोगात् ॥१८॥ देवतायां च तदर्थत्वा त ॥१९॥ प्रतिषिद्व चाविशेषेण हि तच्छुतिः ॥२०॥ तथा स्वामिनः फलसमवायात् फ. लस्य कर्मयोगित्वात् ॥२१॥ बहूनां तु प्रवः त्तेान्यमागमयेदवैगुण्यात् ॥२२॥ सः स्वामी स्यात् तत्संयोगात् ॥२३॥ कर्मकरो या भू. तत्वात् ॥२४॥ तस्मिंश्च फलदर्शनात् ॥२५॥ सतदुर्मा स्यात् कर्मसंयोगात् ॥२६॥ सामा- न्यं तच्चिकीर्षा हि ॥२७॥ निर्देशात्तु विकल्पे यत्प्रवृतम् ॥२८॥ अशब्दमितिचेत् ॥२९॥ नानङ्गत्वात् ॥३०॥ वचनाच्चान्याय्यमभावे तत्सामान्येन प्रतिनिधिरभावादितरस्य॥३॥ न प्रतिनिधौ समत्वात् ॥३२॥ स्यात् श्रु- तिलक्षणे नियतत्वात् ॥३३॥ न, तदीप्सा हि ॥३४॥ मुख्याधिगमे मुख्यमागमो हि त- ·(६०) दभावात् ॥३५॥ प्रवृत्ते पीति चेत् ॥३६॥ नानर्थकत्वात् ॥३७॥ द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् ॥३८॥ अर्थद्रव्यविरोधे- ऽर्थो द्रव्याभावे तदुत्पत्तेद्रव्याणामर्थशेष- त्वात् ॥३९॥ विधिरप्येकदेशे स्यात् ॥४॥ अपि बाार्थस्य शक्यत्वात् एकदेशेन निर्व- सतार्थानामविभक्तत्वादु गुणमात्रमितरत्त- दर्थत्वात् ॥११॥ शेषत् द्वरवदोननाशे स्या- तदर्थत्वात् ॥१॥ अपि वा शेषनाजां स्या- द्विशिष्टकारणत्वात् ॥३॥ निर्देशाच्छषा- क्षोऽन्यैः प्रधानवत् ॥४॥ सर्वैर्वा समवायात स्यात् ॥५॥ निर्देशस्य गुणार्थत्वम् ॥६॥ प्रघाने श्रुतिलक्षणम् ॥७॥ अर्थवदिति चेत् ॥८॥ न चोदनाविरोधात् ॥९॥अर्थसमवा- यात्प्रायश्चित्तमेकदेशेऽपि ॥१०॥ न त्वशेषे वैगुण्यात्तदर्थं हि ॥११॥ स्याद्वा प्राप्तनिमि- त्तत्वादतटुर्मो नित्यसंयोगान हि तस्य गु. णार्थनानित्त्वात्॥१२॥ गुणानाञ्च परार्थ त्वा- ·KALAMNRNATIONAL ६१ द्वचनात् व्यपाश्रयः स्यात् ॥१३॥ भेदार्थमि. ति चेत् ॥१४॥ शेषमूतत्वात् ॥१५॥ अनर्थ- कश्च सर्वनाशे स्यात् ॥१६॥ क्षामे तु सर्व- दाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनीयत्वात् ॥१७॥ दर्शनाद्वौकदेशे स्यात् ॥१८॥ अन्येन बैत. च्छास्त्राद्वि कारणप्राप्तिः ॥ १९॥ तद्धविः शब्दान्नेति चेत् ॥२०॥ स्यादन्यायत्वादि- ज्यागामी हविःशब्दः तल्लिङ्ग संयोगात् ॥२१॥ यथाश्रुतीति चेत् ॥२२॥ न तल्लक्षण- त्वादुपपातो हि कारणम् ॥२३॥ होमाति- षवभक्षणं च तद्वत् ॥२१॥ उभाभ्यां वा नहि तयोर्धर्मशास्त्रम् ॥२५॥ पुनराधेयमोदनव- त् ॥६॥ द्रव्योत्पत्तोभयोः स्यात् ॥२७॥ पञ्चशरावस्तु द्रव्यश्रुतेः प्रतिनिधिः स्यात. ॥२८॥ चोदना वा द्रव्यदेवताविधिरवाच्ये हि ॥२९॥ स प्रत्यामनेत् स्थानात् ॥३०॥ अ ङ्गविधिर्वा निमित्तसंयोगात् ॥३॥ विश्वजि त्तप्रवृत्त भावः कर्मणि स्यात् ॥३२॥ निष्क:

·ANANDH ६२ यवादाच्च ॥३३॥ वत्ससंयोगे व्रतचोदना स्योत ॥३॥ कालो वा उत्पन्नसंयोगात् यथो क्तस्य ॥३५॥ अर्थापरिमाणाच्च ॥३६॥ वत्स- स्तु श्रुतिसंयोगात्तदङ्ग स्यात् ॥३७॥ कालस्तु स्यादचोदनो ॥३८॥ अनर्थकश्च कर्म संयोगे •॥३॥ अवचनाच्च स्वशव्दस्य ॥४०॥ काल- श्चेत्सवयत्पक्षे तल्लिङ्गसंयोगात्॥४०॥ का- लार्थत्वाद्वोभयोः प्रतीयेत ॥४२॥ प्रस्तरे शाखा श्रवणबत् ।।४३ कालविधिळभयो विद्यमानत्वात् ॥४४॥ अतत्संस्कारार्थत्वा च ॥४५॥ तस्माच्च विप्रयोगे स्यात् ॥४६॥ उपवेषश्च पक्षे स्यात् ॥४७॥ षष्ठे अध्याये पञ्चमः पादः। अभ्युदये कालापराधादि ज्याचोदना स्यात् यथा पञ्चशरावे ॥३॥ अपनयो वा विदामानत्वात् ॥२॥ तद्रूप- खाच शब्दानाम् ॥३॥ आतञ्चनाभ्या- सस्य दर्शनात् ॥४॥ अपूर्वत्वाद्विधानं स्यात् १५॥ पयोदोषात्पञ्चशरावोदुष्ट हीतरत्॥६ ।

·६३ सान्या योपि तथेति चेत् ॥७॥ न तस्यादु ष्ठत्वादविशिष्टं हि कारणम् ॥८॥ लक्षणार्या शृनश्रुतिः ॥९॥ उपांशुयाजेबचनात् यथाप्र- कृति ॥१०॥ अपनयो वा प्रवृत्तवा यथेतरे पाम् ॥११॥ निरुप्ते स्यात्तत्संयोगात् ॥१२॥ प्रवृत्तं वा प्रापणान्निमित्तस्य ॥१३॥ लक्ष- णमात्रमितरत ॥५॥ तथा चान्यार्थदर्शन- म् ॥१५॥ अनिरुप्त भ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथयस्तण्डु लभूतेष्वपनया. त् ॥१६॥ व्य दुभागभ्यस्त्वाले खनस्तत्का. रित्वाद्देवतापनयस्य ॥१७॥ विनिरुप्त न मुष्टीनामपनयस्त गुणत्वात् ॥१८॥ अप्राक- तेन हि संयोगः तत्स्थानीय स्वात ॥१९॥ अनावाच्चेतरस्य स्यात् ॥२०॥सान्नाय्यसंयो गान्नासन्नयतः स्यात् ॥२१॥ औषधसंयो गाद्वोभयोः ॥२२॥ वैगुण्यान्नेति चेत् ॥२३॥ नातत्सं स्कारत्वात् ॥२४॥ साभ्युस्थाने वि श्वजिस्क्रीते विभागसंयोगात ॥२५॥ प्रवृत्ते ·(६४ ) वा प्राप गान्निमित्तस्था२६॥ आदेशाधैतरा श्रुतिः ॥२७॥ दीक्षापरिमाणे यथाकाम्य विशेषात् ॥२८॥ द्वादशाहस्तु लिङ्गात् स्यात् ॥२९॥ पौर्णमास्यामनियमी विशेषात् ॥३०॥ आनन्तर्यात् तु चैत्री स्यात्॥३॥माघी वै काष्ठकाशु तेः॥३२॥ अन्याअपीति चेत ॥३३॥ न प्रक्तित्वादेषा हि लोके ॥३४॥ दीक्षाप- राधे चानुग्रहात् ॥३५॥ उत्याने चानुप्ररो हात् ॥३६॥ अस्यां च सर्वलिंगानि॥३७॥ दी क्षाकालस्य शिष्टत्वादतिक्रमे नियतानाम नुत्कर्षः प्राप्तकालत्वात् ॥३८॥ उत्कर्षावा दीक्षिततत्वादविशिष्ट हि कारणम् ॥३९॥ तत्र प्रतिहामो न विझते, यथा पूर्वेषाम ॥४०॥ कालप्राधान्याच्च ॥४॥ प्रतिषेधाच्चो ईमवभृथादिष्टः ॥४२॥ प्रतिहामवत् सा. यमग्निहोत्रप्रभृतीनि हूयेरन् ॥४३॥ प्रातस्तु षोडशिनि ॥४॥ प्रायश्चित्तमधिकारे सर्वत्र दोषसामान्यात् ॥४५॥ प्रकरणे वा शब्दहेतु ·त्वात् ॥४६॥ अतद्विकारश्च ॥४७॥ व्यापन्न स्याप्सु गती यदमोज्यमार्याणां तत् प्रती येत ॥४८॥ विभागश्रुतेः प्रायश्चित्त योग पदो न विद्यते ॥४९॥ स्याद्वा प्राप्त निमित्त स्वात्कालमात्रमेझम् ॥५०॥ तत्र विप्रतिषे धाद्विकल्पः स्यात् ॥५१॥ प्रयोगान्तरे वो. भयानुग्रहः स्यात् ॥५२॥ न चैकसयोगात ॥५३॥ पौर्वाप> पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत ५४ ययुद्गातो जघन्यः स्यात पुर्नयज्ञे सर्ववे दसन्दझात यथेतरस्मिन् ॥५५॥ अहर्गणे यस्मिन्नपच्छेदस्तदावर्त्ततकर्म पथक्त्वात ५६ सन्निपात वैगुण्यात प्रकृतिवक्तुल्यकल्पा यजेरन् ॥3॥ वचनाद्वा शिरोवत् स्यात् ॥२॥ न वाऽनारभ्य-वादत्वात् ॥३॥ स्याद्वा यज्ञा- र्थत्वादौदुम्बरीवत्॥४॥ न, तत्प्रधानत्यात् ॥५॥ औदुम्बाः परार्थत्वात्कपालवत् ॥६॥ अन्येनापीति चेत् ॥७॥ नैकत्वात्तस्य चा- नधिकारात् शब्दस्य चाविभक्तत्वात् ॥८॥ WHEATRE ·६६ सन्निपातात्तु निमित्तविघातः : स्याद्व,हद्रथ- न्तरवद्विभक्तशिष्टत्वात् बसिष्ठनिवत्यै ॥९॥ अपि वा कृत्स्नसंयोगादविघातः प्रतीयेत स्वामित्वेनाभिसंबंधात् ॥ १० ॥ साम्नेोः क मद्धकदेशेन संयोग गुणत्वेनाभि संबंधः तस्मातन विघातः स्यात् ॥११॥ वचनात्तु द्विसंयोगस्तस्मादेकस्य पाणित्वम् ॥१२॥ अ क्षिाबात्तु नैवं स्यात्॥१३॥ अर्थानाञ्च वि. भक्तत्वात् न तच्छ लेन संबंधः ॥३४॥ घाणे: प्रत्यंगमावादसंबंधः प्रतीयेत ॥१५॥ सत्रा- णि सर्ववर्णानामविशेषात् ॥१६॥ लिङ्गदर्श नाच॥9॥ ब्राह्मणानां वेतरयोरात्विज्या भावोत् ॥१८॥ वचनादिति चेत् ॥९॥ न स्वामित्वं हि विधीयते ॥२०॥ गार्हपते वा स्यातामविप्रतिषेधात् ॥२१॥ न वो कल्प विरोधोत् ॥२२॥ सामित्यादितरेषामहीने लिंगदर्शनम् ॥२३॥ गसिष्ठानाम् वा ब्रह्म त्वनियमात् ॥२४॥ सर्वेषां वो प्रतिप्रसवात ·HAARATHI ( ६७ ) ॥२५॥ विश्वामित्रस्य हीननियमात् भूगुशु नकवसिष्ठानाम् अनधिकारः ॥२६॥ विहा- . रस्य प्रभुत्वादनम्नीनामपि स्यात् ॥२७॥ सारस्वते च दर्शनात् ॥२८॥ प्रायश्चित्त वि- धानाच ॥२९॥ साग्नीनां वेष्टिपूर्वत्वात ३० खार्थेन च प्रयुक्त स्वात् ॥३१॥ सन्निवापंच दर्शयति ॥३२॥ जुहादीनाभप्रयुक्तत्वात्स देहे यथाकामी प्रतीयेत ॥३३॥ अपि वान्या नि पात्राणि साधारणोनि कुर्वीरन् विप्रति षेधाच्छास्त्र कृतत्वात् ॥३४॥ प्रायश्चित्तमा पदि स्यात् ॥३५॥ पुरुषकल्पेन वा विकृती कर्ट नियमः स्यादाज्ञस्य तद्गुणत्वादावा दितरान् प्रत्येकस्मिन्नधिकारः स्यात् ॥३६॥ लिङ्गाच्चेज्याविशेषयत ॥३७॥ न वा संयोग पृथत्तवादगुणस्यज्याप्रधानत्वादसंयुक्ता हि चोदना ॥३८॥ इज्यायां तद्गुणत्वाद्विशेषे ण नियम्यत ॥३९॥ षष्ठे अध्याये सप्तमः पादः । स्वदाने सर्वमविशेषात् ॥१॥ यस्य ·ARTHATANTRIES (६८) वा प्रमुः स्यादितरस्याशक्यत्वात् ॥२॥ न भूमिः स्यात्सर्वान् प्र त्यविशिष्टत्वात् ॥३॥ अकार्य त्वाच्च ततः पुनर्विशेषः स्यात् ? नित्यत्वाचानित्यनास्ति संबंधः ॥५॥ शूद्र श्च धर्मशास्त्रत्वात् ॥६॥ दक्षिणाकाले य- स्वं तत्प्रतीयेत तहानसंयोगात् ॥७॥ अ. शेषत्वातदन्तः स्यात् कर्मणो द्रव्यसिद्धि त्वात् ॥८॥ अपिवा शेषकर्म स्यात कतोःप्र त्यक्षशिष्ठत्वात् ॥९॥ तथा चान्यार्थदर्शन म् ॥१०॥ अशेषं तु समजसादादेन शेषकर्म स्यात् ॥११॥ नादानस्य नित्यत्वात् ॥१०॥ दीक्षासु तु विनिर्देशादक त्वर्थेन संयोगस्त स्मादविरोधः स्यात् ॥१३॥ अहर्गणे च त- दुर्मा स्यात सर्वेषामविशेषात् ॥१४॥ द्वाद- शशतं वा प्रकृतिवत् ॥१५॥ अतद्गुणत्वा त्तु नैवं स्यात् ॥ १६ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥१७॥ विकारः सन्नुभयतोऽविशेषात् ॥३८॥ अधि कं वा प्रतिप्रसवात् ॥१९॥ अनुग्रहाच पा- ·( ६९ ) दवत् ॥२०॥ अपरिमिते शिष्टस्य सवयोम तिषेधस्तच्छु तित्वात् ।।२३॥ कल्पान्तरं वा तुल्यवत्प्रसयानात् ॥२२॥ अनियमोचिशे षात् ॥२३॥ अधिकं वा स्याद्वव्हर्थत्वादि- तरेषां संनिधानात् ॥ २४ ॥ अर्थबादश्चत द्वत् ॥२५॥ परिकृति-पुराकल्पं च मनुष्यध मः स्यादर्थायड्नुकीर्तनम् ॥२६॥ तदा च प्रतिषेधात् ॥२७॥ निर्देशाद्वा तदुर्मः स्यात् पञ्चावन्तयत् ॥२८॥ विधौ तु बेदसं योगादुपदेशः स्यात् ॥२९॥ अर्थवादो वा विधिशेषत्वात्तस्मात् नित्यानुवादः स्यात ॥३०॥ सहखसंवत्सरं तदायुषामसंभवात मनुष्येषु ॥३॥अपि वा तदधिकारान्मनुष्य धर्मः स्यात् ॥ २॥ नासामात ॥३३॥ सम्बन्धादर्शनात ॥३४॥ स कुलकल्पः स्या दिति कार्णाजिनिरेकस्मिन्नसंभवात ।३५॥ अपि वा कृत स्नसंयोगादकस्यैव प्रयोगः स्यात ॥३६॥ विप्रतिषेधात्तु गुण्यन्यतरः ·( ७०) स्यादिति लावुकायनः ॥३७॥ संवत्सरोवि चालिचात ॥३८॥ सा प्रकृतिः स्पादधिका रात ॥३९॥ अहानि वाभिसंख्यत्वात् ।१०। षष्ठे अध्याये अष्ठमः पादः । इष्टिपूर्व त्वादक्रतुशेषो होमः संस्कृतेष्वग्निषु स्या- दपूर्वोऽप्याधीनस्य सर्वशेषत्वात ॥३॥ इ- ष्टित्वेन तु संस्तवश्चतु होठूनसंस्कृतेषु द- शंयति ॥२॥ उपदेशस्त्वपूर्वत्वात ॥३॥ स- सर्वषामविशेषोत ॥४॥ अपि वा क्रत्वभावा दनाहितामरशेषभूतनिर्दृशः ॥५॥ जपो वा नग्निसंयोगोत ॥६॥ इष्टित्वेन तु संस्तुते होमः स्यादनारभ्याग्निसंयोगादितरेषाम- बाच्यत्वात ॥७॥ उभयोः पितृयज्ञवत८ निर्देशो बोनाहिताग्नेरनारभ्याग्निसंयोगा त ॥९॥ पितृयज्ञे संयुक्त स्य पुनर्वचनम१० उपनयन्नादधीत होमसंयोगात ॥१॥ स्थ पतोष्टिवल्लौकिके वो विदाकर्मानुपूर्व त्वात ॥१२॥ आधानच भार्यासंयुक्तम १३ ·(७१) अकर्म चोर्दुमाधानात्तत्समवायो हि कर्म- भिः ॥१४॥ श्राद्धवदिति चेत् ॥१५॥ न शु. तिविप्रतिषेधात् ॥१६॥ सर्वार्थत्वाच्च पुत्रा थो न प्रयोजयेत् ॥१७॥ सोमपानात्तु प्रा पणं द्वितीयस्य तस्मादुपयच्छेत् ॥१८॥पि- तृयज्ञे तु दर्शनात्प्रागाधानात्प्रतीयेत ९ स्थपतीष्टिः प्रयाजवदग्न्याधेयं प्रयोजये तादाच्चापवृज्येत ॥२०॥ अपि वा लौकि केग्नौ स्यादाधानस्यासर्वशेषत्वात ॥२॥ अबकोर्णि-पशुशच तद्वदाधानस्याप्राप्तका- लत्वात् ॥२२॥ उदगयन पूर्वपक्षाहः पुण्या हेषु देवानि स्मृतिरूपान्यार्थदर्शनात् ॥२३॥ अहनि च कम साकल्यम २४ा इतरेषु तु. पित्राणि ॥२५॥ यात्राक्रयणमविदामाने लोकवत् हा नियतं बार्थवत्त्वात् स्या. त ॥२७॥ तथा भक्षप्रैषाच्छादनसंज्ञप्तक्षो मद्वषम् ।।२८ अनर्थकं त्वनिता स्थात ॥२९॥ पशुचोदनायामनियमोऽबिशेषात ·( ७२ ) ॥३०॥ छागो बा मन्त्रवर्णात 11 न, चोदनांविरोधात ३२॥ आर्षे यवदिति चेत_शा न, तत्र ह्यचोदितत्वात १३३॥ नियमो वैकार्य ह्यर्थभेदादः पृथक्त्वना. भिधानात ॥३५॥ अनियमो बार्थान्तरत्या 'दन्यत्वं व्यतिरेकशब्दभेदाभ्याम् ॥६॥ कपाल्लिङ्गाच्च ॥३७॥ छागे न कर्माख्या रू- पलिङ्गाभ्याम् ॥३८॥ रूपान्यत्यान्न जाति शब्दः स्यात १३१॥ बिकारी नोत्पतिक त्वात ॥ स नैमित्तिकः पशो गुणस्या चोदितत्वात जाते| तत्प्रायबच नार्थवत्ताभ्याम॥४॥समाप्तश्चपूर्वःपटजः॥

·॥मीमांसा-दर्शनस्य उत्तरषटके॥ अथ समाधमायण्य प्रथमः पादः Base श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेषाणां मुखाभेदे यथा धिकारंभावः स्यात् ॥ १॥ उत्पत्यावि- भागाद्वा सत्ववदैकधर्म्य स्यात् ॥ २॥ चो- दनाशेषभावाद्वा तद्नेदावनवतिष्टेरन् उत्पत्ते- गुणभूतत्वात्॥ ३॥ सत्वेलक्षणसंयोगात्सार्व त्रिकं प्रतीयेत॥१॥ अविभागातु नैवं स्या त् ॥५॥ द्वयर्थत्वं च विप्रतिषिद्धम् ॥६॥ उत्पत्ती विध्यभावावा चोदमायां प्रवीत्तः स्यात्ततश्च कर्मभेदः स्यात् ॥७॥ यदि वाप्य भिधानवत्सामान्यातसर्वधर्मः स्यात् ॥ ८॥ अर्थस्य त्वविभक्तत्वात्तथा स्यादभिधा- ॥

·(२)
नेयुपूर्ववत्तातप्रयोगस्यकर्मणःशब्दभाव्यत्वा-
द्विभागाच्छेषाणामप्रवृत्तिः स्यात् ॥ ९ ॥
स्मृतिरिति चेत् ॥ १० ॥ न, पूर्ववत्त्वात्
३॥ ११॥ अर्थस्य शब्दभाव्यत्वात्प्रकरणनिब-
न्धनाच्छब्दादेवान्यत्रभावः स्यात् ॥ १२ ॥
समाने पूर्ववत्तादुत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥
॥ १३॥ श्येनस्येतिचेत् ॥ १४॥ नासनि-
धानात् ॥ १५ ॥ अपि वा यदयपूर्वत्वादि-
तरदधिकार्थेजयौतिष्ठोमिका द्विधेस्तवाचक
समानं स्यात्॥ १६॥ पञ्चसञ्चरेवर्थवादाति-
देशः सनिधानात् ॥ १७ ॥ सर्वस्य वैकश-
वदयात् ॥ १८ ॥ लिङ्गदर्शनाचं ॥ १९ ॥ वि-
हिताम्नानान्नेति चेत् ॥२०॥ नेतरार्थत्वा-
त् ॥२१॥ एककपालैन्द्रामौ च तद्वत् ॥२२॥
एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिराग्रयणे
सर्वहोमापरित्तिदर्शनादवभृथे च सकृद्-
द्यवदानस्य वचनात् ॥ २३ ॥

·( ३ अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः सानोऽभिधानशब्देनप्रवृत्तिः स्यादय- थाशिष्टम् ॥ १॥ शब्देस्त्वर्थविधियादा न्तरेऽप्रवृत्तिः स्यात् पृथग्भावात् क्रि बाया हाभिसम्बन्धः ॥ २ ॥ स्वार्थ वा स्यात्प्रयोजनं क्रियाया स्तदङ्गभावेनोप- दिश्येरन् ॥ ३ ॥ शब्दमात्रमितिचेत् ॥ १॥ नौत्पत्तिकत्वात् ॥५॥ शास्त्र- जेवमनर्थकं स्यात् ॥ ६॥ स्वरस्येति चेत् ॥ ७ ॥ नार्थाभावाच्छु रसम्बन्धः ॥ ८ ॥ स्वरस्तूत्पत्तिषु स्यान्मात्रावर्णाविभक्तत्वा- त्॥ ९ ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १० ॥ अश्ठतेस्तु विकारस्योत्तरासु, यथाश्रुति ॥ ११ ॥ श- व्दानाञ्चासामञ्जस्यम् ॥ १२॥ अपि तु कर्म- शब्दःस्यावावोऽर्थः प्रसिद्धग्रहण त्याद्विकारो ह्यविशिष्टोऽन्यैः ॥ १३ ॥ अद्रव्यञ्चापि दू- श्यते ॥ १४ ॥ तस्य च किया ग्रहणार्था, ना- ·नार्थेषु विरू पित्वादों हासामलौकिको विधानात् ॥ १५ ॥ तस्मिन् संज्ञाविशेषाः स्युर्विकार पृथक्त्वात् ॥ १६ ॥ योनिशस्याश्च तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते ॥ १७ ॥ अयोनौ चापि दृश्यते अतथायोनि ॥ १८ ॥ ऐकायें नास्ति वैरूप्यमितिचेत् ॥ १९॥ स्यादर्थान्त रेवनिष्पत्तेर्यथा पाके ॥ २० ॥ शब्दानाञ्च सामञ्जस्यम् ॥ २१ ॥ अथ सप्तमांधयायसा तृतीयः पादः उक्त कियाभिधानंतच्छ्रतावन्यनविधिप्रदे शःस्यात् ॥१॥ अपूर्व वापि भागित्वात् ॥२॥ नाम्नस्त्वोत्पत्तिकत्वात्॥३॥ प्रत्यक्षाद्गुणसंयो गात् क्रियाभिधानस्यात्तदभावेऽप्रसिद्धस्या त्॥४॥ अपि वा सत्रकर्मणि गुणाथैषा तिः स्यात् ॥ ५॥ विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्व- कत्वात् ज्यौतिष्टोमिकानि पृष्ठानि अस्ति च पृष्ठशब्दः ॥ ६ ॥ षड़हाद्वा तत्र हि चोदनाः ॥ ७॥ लिङ्गाच्च ॥ ८॥ उत्पन्ना- ·धिकारो ज्योतिष्टोमः॥ ९ ॥ द्वयोर्विधिरिति चेत् ॥ १० ॥न व्यर्थत्वात्सर्वशब्दस॥११॥ तथावभृथः सोमात् ॥ १२ ॥ प्रकृतेरिति चेत् ॥ १३ ॥ न भक्तित्वात् ॥ १४ ॥ लिङ्ग- दर्शनाच्च ॥ १५ ॥ द्रव्यादेशे तद्द व्यःश्रुति संयोगातपुरोडाशस्त्वनादेशे तत्प्रकृतित्वात् ॥ १६ ॥ मुणविधिस्तु न गृहणीयात्समत्वा- त् ॥ १७ ॥ निर्मन्थयादिषु चैवम् ॥ १८ ॥ प्रणयनन्तु सौमिकमवाच्यं हीतरत् ॥१९॥ उत्तरवेदिप्रतिषेधश्च तद्वत् ॥ २० ॥ प्राकृतं वाऽनामत्वात् ॥ २१ ॥ परिसङ्कमार्थं श्रवणं गुणार्थमर्थवादो वा ॥ २२ ॥ प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवेदिविप्रतिषेधात् ॥२३॥ मध्य मयोर्वा गत्यर्थवादात् ॥२४॥ औतरवेदिको नारभ्यवादप्रतिषेधः ॥ २५॥ स्वरसामैकक- पालामिक्षच लिङ्गदर्शनात्॥ २६॥ चोदना- सामान्याद्वा ॥ २७ ॥ कर्मजे कर्म यूपवत् ॥ २८ ॥ रूपं वाऽशेषभूतत्वात् ॥ २९ ॥ विशये Summary SAKAL ·Chine ( ६ ) लौकिकः स्यात् सर्वार्थत्वात् ॥ ३०॥ न वै: दिकमर्थनिर्देशात् ॥ ३१ ॥ तथोत्पत्तिरित- रेषां समत्वात् ॥ ३२ ॥ संस्कृतं स्यात् त- च्छवदत्वात् ॥ ३३ ॥ भक्तमा वाग्यज्ञशे- षत्वाद्गुणानामभिधानत्वात् ॥३४॥ कर्मणः पृष्ठशब्दः स्यात् तथाभूतोपदेशात् ॥ ३५॥ अभिधानोपदेशाद्वा पिप्रतिषेधाद्रव्येषु पृष्ठशवदः स्यात् ।। ३६ ॥ अथ सप्तमाधयायसम चतुर्थः पादः इतिकर्तव्यताविधेर्यजतेःपूर्ववत्त्वम् ॥3॥ स लौकिकास्यादृष्टप्रवृत्तित्वाता२॥ वचनात्तु ततोऽन्यत्वम्॥३ालिङ्गेनवानिमभ्येत लिङ्गस्य तद्गुणत्वात् ॥४॥ अपि वाऽन्यायपूर्व- त्वाद्यन नित्यानुवादवचनानिस्युः ॥५॥ मिथोविप्रतिषेधाच्च गुणानां यधार्थकल्पना स्यात् ॥ ६॥ भागित्वात्तु नियम्येत गुणाना मभिधानत्वा त्सम्वन्धादभिधानवत् यथा धेनुः किशोरेण ॥ ७ ॥ उत्पत्तीनांसमत्वाद्वा ·KAMARAVADIORNEMA ( ७ ) यथाधिकारं भावः स्यात् ॥ ८॥ उत्पत्ति- शेषवचनं च विप्रतिषिछमेकस्मिन् ॥ ९॥ विधान्तो वा प्रतिवञ्चोदनायां प्रवतत त- था हिलिङ्गदर्शनम् ॥ १० ॥ लिङ्गहेतुतवाद- लिङ्गे लौकिकं स्यात् ॥ ११॥ लिङ्गस्य पूर्ववत्त्वाचोदनाशब्दसामान्यादेकेनापि नि- रूप्येत यथा स्थालीपुलाकेन ॥१२॥ द्वादशा- हिकमहर्गणे तत्प्रकृतितया वैकाहिकमधि- कागमात्रदाख्यं स्यादेकाहवत् ॥ १३ ॥ लिङ्गाञ्च॥ ११॥ न वा कृत्वभिधानाद- धिकानामशब्दत्वम्॥ १५ ॥ लिङ्ग सङ्घा- तधर्मः स्यात्तदायसेस्रव्यवत् ॥ १६ ॥ न वार्थधर्मत्वात् सङ्घातस्य गुणत्वात् ॥१७॥ अर्थापत्तेद्रव्येषु धर्मलाभः स्यात् ॥१॥ प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ॥ १९ ॥ विहारदर्शनं विशिष्टस्यानारभ्यवादानां प्र- कृत्यर्थत्वात् ॥ २० ॥ ॥ ।

·(८) अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः। अथ विशेषलक्षणम् । १॥ यस्य लिङ्ग मर्थसंयोगादभिधानवत् ॥ २ । प्रवृत्तित्वा- दिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ३ । लिङ्ग- दर्शनाञ्च ॥ ४ ॥ कृत्स्नविधानाद्वाऽपूर्व- त्वम् ॥ ५॥ सूरुगभिधारणाभावस्य च नि- त्यानुवादात् ६ । विधिरिति चेत् ॥ ७ ॥ न वाकाशेषत्वात् ॥ ८॥ शङ्कते चानुपोष णात् ॥ ९॥ दर्शनमैष्टिकानांस्यात् ॥ १० ॥ इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात्॥१॥ पशौ च लिङ्गदर्शनात् ॥ १२॥ दैक्षस्य चेतरेषु ॥ १३॥ ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैर- शन्यस्य दर्शनात् ॥ १४ ॥ तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यात् प्रतिपशु यूपदर्शनात् ॥ १५ ॥ अव्य क्तासु तु सोमस्य ॥ १६ ॥ गणेषु द्वादशा- हस्य ॥ १७ ॥ गवयस्य च तदादिषु ॥ १८ ॥ निकायिनाञ्चपूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात्१९ कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात् फल-नियम-कतृ-स ·Marathi मुदायस्यानन्वयस्तद्वन्धनत्वात् ॥ २० ॥ प्रवृतौ चापि तादात् ॥ २१॥ अश्रुति- त्वाच ॥ २२॥ गुणकामेष्वाश्रितत्वात् प्र- वृप्तिः स्यात् । २३ ॥ निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ॥२४॥ अपिवाऽतद्विकारत्वात् क्रत्वर्थत्वा- त्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २५ ॥ एककर्मणि विक- ल्पोऽविभागो हि चोदनैकत्वात् ॥ २६ ॥ लिंगसाधारण्याद्विकल्पः स्यात् ॥ २७ ॥ • ऐकाऱ्यांद्वा नियम्येत पूर्ववत्त्वात् विकारो हि ॥२॥ अश्रुतित्वाति चेत् ॥३॥ स्यात् लिंगभावात्॥३०॥ तथा चान्यार्थ- दर्शनम् ॥ ३१ ॥ विप्रतिपत्तौ हविषा निय- म्येतकर्मणस्तदुपास्यत्वात् ॥३२॥ तेन च कर्मसंयोगात्॥ ३३॥ गुणत्वेन देवताश्रुतिः ॥३४॥ हिरण्यमाज्यधर्म तेजस्त्वात् ॥३५॥ 'धर्मानुग्रहाच्च ॥ ३६ ॥ औषधं वा विश- दत्वात् ॥ ३७॥ चरुशव्दाच्च ॥ ३८ ॥ तस्मिंश्च शपणवते ॥ ३९ ॥ मधूदकेद्रव्य- 8ARARIA ·(१०) सामान्यात्पयोविकारः स्यात् ४० आज्यं वा वर्णसामानयात् ॥४१॥ धर्मानुग्रहाच॥४॥ पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् ॥ १३ ॥ अथाष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः वाजिनेसोमपूर्वत सौलामण्याञ्च ग्रहेषु ताच्छब्दयात्॥ १॥ अनुवषट्काराच ॥२॥ समुपहूय भक्षणाच्च ॥ ३॥ ऋयण-त्रयण-पु रोरुगुपयाम-ग्रहणासादनवासोपनहनचुतद्व- ॥ १॥ हविषा वा नियम्येत तद्विकार- त्वात् ॥ ५॥ प्रशंसा सोमशवदः ॥ ६ ॥ वचनानीतराणि ॥ ७॥ व्यपदेशश्च तद्वत् ॥८॥पशुपुरोडाशस्य च लिंगदर्शनम् ॥१॥प शुःपुरोड़ाशविकारः स्याद्देवतासामान्यात् प्रोक्षणाच॥ ११॥पर्यग्निकरणाच्च ॥१॥ सान्नाय्यं वा तत्प्रभवत्वात् ॥ १३ ॥ तस्य च पात्रदर्शनात् ॥ १४ ॥ दवः स्पान्मूत्तिसा मान्यात् ॥ १५ ॥ पयो वा कालसामान्यात् ॥ १६ ॥ पश्वानन्तर्यात् ॥ १७ ॥ द्रवत्वं ·( ११) चाविशिष्टम् ॥ १०॥ आमिक्षोभयभाव्य तबादुभयविकारः स्यात् १९ एकं वा चोद- नैकत्वात् ।२०। दधिसङ्घातसामान्यात् ॥२१॥ पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवत् दधस्तद- र्थत्वात् ॥ २२॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ २३ ॥ सतमहीनश्चद्वादशाहस्तस्योमयथा प्रवृ- त्तिरैककम्यात् । २४ । अपि वायजतिश्रु तेरहीनभूतप्रवृत्तिः स्यात्प्रकृत्या तुल्यशब्द- त्वात् ॥ २५ ॥ द्विरात्रादीनामैकादशराबाद हीनत्वं यजतिचोदनात् ॥ २६ ॥ त्रयोदश- रात्रादिषु सत्रभूतस्तेष्वासनोपायिचोदना- त् । २७ । लिंगाच्च । २८ । अन्यतरतोऽति रात्रत्वात्पंचदशरात्रस्याहीनत्वं कुण्डपायि नामयनस्य च तदभूतेष्वहीनत् वस्यदर्शना त्॥२९॥ अहीनवचनाच ॥३०॥ सत्र वोपा- यिचोदनात्॥३१॥ सत्रलिङ्गज्यदर्शयति ॥३२॥ अथाष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । हविर्गणेपरमुत्तरस्यदेशसामान्यात् । १।

·( १२ ) देवतया वा नियम्येत शब्दवत्वादितरस्या श्रुतितवात् २ गणचोदनायां यस्य लि- ग तदावृतितः प्रतीयेताग्नेयवत् ३ ना- नाहानि वा सङ्घातत्वात् प्रवृत्तिलिङ्गेन चोदनात् १ तथा चान्यार्थदर्शनम् ५ कालाभ्यासेऽपि वादरिः कर्मभेदात् ६ त- दावृत्तिं तु जैमिनिरहनामप्रत्यक्षसङ्ख्यत्वा- त् ७ संस्थागणेषु तदभ्यासः प्रतीयेत कृ- तलक्षणग्रहणात् ८ अधिकाराद्वा प्रकृति- स्तद्विशिष्टा स्यादभिधानस्य तनिमित्तत्वा त् ९ गणादुपचयस्तत्प्रकृतित्वात् १० ए- काहाद्वा तेषां समत्वात् स्यात् ११ गा- यत्रीषु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकरयधिका- रात् सङ्ख्यात्वादग्निष्टोमवदव्यतिरेका- त्तदाखयत्वम् १२ तन्नित्यवच्च पृथक्स- तीषु तद्वचनम् १३ न विंशतौ दशेति चे त् १४ ऐकसङ्ख्यमेव स्यात् १५ गुगा- द्वा द्रव्यशब्दः स्यादसर्वविषयत्वात् १६ ·। (१३) गोत्ववच्च समन्वयः १ सयायाश्च श- व्दवत्त्वात् । १८ इतरस्यायतित्वाच्च ॥१९॥ द्रव्यान्तरे निवेशादुक्थ्यलोपैर्विशिष्टं स्या त् २०॥ अशास्त्रलक्षणत्वाच । २१ । उत्प- त्तिनामधेयतत्रात् भक्तया पृथक्सतीषु स्या- त् १२० वचनमिति चेत् । २३ । यावदुक्त- म् ।२४। अपूर्व च विकल्पः स्याद्यदि स- बाविधानम् । २५ । ऋग्गुणत्वान्नेति चे- त् ।। तथा पूर्ववति सयात् ।२७ । गुणा- वेशश्च सर्वत्र । नेति चेत् ।२९। तथेहापि समात् । ३०। यदि वा- विशये नियमः प्रकृत्युपबन्धाच्छ्रेष्वपि प्रसिद्धः समात् । ३ । दृष्टः प्रयोग इति चे- त्। ३२ ३२ । तथा शरेष्वपि । ३३ । भक्तोति चेत् । ३४ । तथेतरसिमन् । ३५ । अर्थत्य चासमानत्वात् न तासामेकदेशेस्यात् । ३६॥ - निष्पन्नग्रहणात् ·(१) अष्टमाधयाय त्य चतर्थः पादः दर्विहोमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ।। स लौकिकानांसवात् कर्तुस्तदाख्यत्वात्।। सर्वेषां वा दर्शनाद्वास्तु होमे । ३ । जुहोति चोदनानांवातत्संयोगाता। द्रव्योपदेशाद्वा गुणाभिधानं स्यात् ।५। न लौकिकाना माचार ग्रहणत्वाच्छब्दवतांचान्यार्थवि. धानात् ॥६॥ दर्शनाच्चान्यपात्रस्य ॥७॥ तथाग्निहविषोः ८॥ उक्तश्चार्थसम्ब- न्धः ॥ ९॥ तस्मिन् सोमः प्रवर्तताव्यक्त- त्वात् ॥ १० ॥ न वा स्वाहाकारेण संयो- गाद्वषट्कारस्य च निर्देशातन्त्रे तेन विन- तिषेधात् ॥ ११ ॥ शब्दान्तरत्वात् ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १३ ॥ उत्तरार्थस्तु स्वा- हाकारो यथा साप्तदश्यं तत्राविप्रतिषिद्धा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात्पशुवत् ॥ १४ ॥ अनुत्तरार्थो वाऽर्थवत्त्वादानर्थक्याद्धि प्राकृत स्योपरोधः स्यात् ॥ १५ ॥ न प्रकृतावपी;

·(१५) ति चेत् ॥ १६ ॥ उक्त समवाये पारदौर्व- ल्यम् ॥ १७ ॥ तच्चोदना वेष्टेः प्रवृत्तिरवा विधिः स्यात् ॥१८॥ शब्दसामर्थ्याच्च । १ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २० ॥ तत्राभावस्य हेतुत्वात् , गुणार्थ स्याददर्शनम् ॥ २१ ॥ विधिरिति चेत् ॥ २२ ॥ न वाक्यशेषत्वात् गुणार्थं च समाधानं नानात्वेनोपपदरते ॥ २३ ॥ येषां वापरयोहोमस्तेषां स्यादवि राधात् ॥ २४ ॥ तत्रौषधानि चोदान्ते, ता नि स्थानेन गम्येरन् ॥ २५ ॥ लिङ्गाद्वा शेषहोमयोः ॥ ३६॥ प्रतिपत्ती तु ते भव तस्तस्मादतद्विकारत्वम् ॥ २७ ॥ सन्निपाते विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेत विधात्पत्ति- व्यवस्थानादर्थस्यापरिणेयत्वात् बचनाद- तिदेशः स्यात् ॥ २८ ॥ नवमाधयायस्य प्रथमः पादः । यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य

·(१६)
द्रव्येषु संस्कारस्ततप्रयुक्तस्तदर्थत्वात. ॥१॥
संस्कारे युज्यमानानां तादर्थ्यात्तत्प्रयुक्त
स्यात् ॥ २॥ तेन त्वर्थेन यज्ञस्य संयोगा-
त् धर्मसम्बन्धस्तस्माद्यज्ञप्रयुक्तं स्यात्सं-
स्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ फलदेव-
तायोश्च ॥४॥न, चोदनातो हिला-
दृश्यम् ॥ ५॥ देवता वा प्रयोजहाति
थिवट्रोजनस्य तदर्थत्वात् ॥ ६॥ आर्थप-
त्याच ॥ ७ ॥ ततश्च तेन सम्बन्धः ॥ ८
अपि वा शब्दपूर्वत्वादाज्ञकर्म प्रधानं स्या
द्गुणत्वेदेवताठतिः ॥ ९॥ अतिथौ तत्त्र
धानत्वमभावः कर्मणि स्यात्तस्य प्रीतिय-
धानत्वात् ॥ १०॥ द्रव्यसबाहेतुसमुदाय
वाष्ठतिसंयोगात्।११। अर्थकारितेच द्रव्येण
न व्यवस्था स्यात् ॥३२॥ अर्थो वा स्यात्म
योजनमितरेषामचोदनात्तस्यचगुणभूतत्वात्
॥ १३ ॥ अपूर्वत्वाद्वयवस्था समात्॥ १६ ॥
तत्प्रयुक्तत्वे च धर्मसव सर्वविषयत्वम् ॥१५॥

·( १७ ) तयुक्तस्येति चेत्॥६॥ नाश्रुतित्वात् ।११ अधिकारादिति चेत् । १८ । तुल्येषु नाधि कारः स्यादचोदितश्च सम्बन्धः पृथक्सतां यज्ञार्थ नाभिसम्बन्धस्तस्माद्यज्ञप्रयोजनम् । १९ । देशबद्धमुपांशुत्वं तेषां स्यात् श्रुति निर्देशात्तस्य च तत्न भावात् । २० । यज्ञ- स्य वा तत्संयोगात् । २१॥ अनुवादरच तदर्थवत् । २२ । प्रणीतादि तथेति चेत्। ३३ । न यज्ञस्याश्रुतित्वात् । २४ ॥ तद्देशा नां वा सङ्घातस्याचोदितत्वात् । २५ । अ ग्निधर्मः प्रतीष्टकं सङ्घातात्पौर्णमासीवत् । २६ । अग्नेर्वा सपात् द्रव्यैकत्वादितरा सां तदर्थत्वात् । २७ । चोदनासमुदायात्तु पौर्णमासमां तथा स्यात् । २८ । पत्नीसंया जान्तत्वं सर्वेषामविशेषात् । ३९ । लि गावा प्रागुत्तमात् । ३० । अनुवादी वा दीक्षा यथा नक्त संस्थापनस्य । ३१ ३१ । समाद्वाऽनारभ्य-विधानादन्ते लिङ्गविरो- ·( १८) धात् ॥ ३२ ॥ अभ्यासः सामियनीनां प्राथम्यात् स्थानधर्मः स्यात् । ३३ । इ- ष्टयावृत्ती प्रयाजवदावर्तेतारम्भणीया ॥ । ३४ । सकुद्वारम्भसंयोगात् एकः पुनरा रम्भो यावज्जीवप्रयोगात् । ३५ । अर्था- भिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः समात्तता चोदितमप्राप्तञ्चोदिताभिधानात् । ३६ । त- तश्चावचनं तेषामितरार्थं प्रयुज्यते । ३७ । गुणशवदस्तथेति चेत् । ३८ । न सम- वायात् । ३९ । चोदिते तु परार्थत्वादिधि वदविकारः स्यात् । १० । विकारस्तत्प्रधा ने सत्रात् । ११ । असंयोगात्तदर्येषु तद्विशि ष्टं प्रतीयेत ॥ ४२ ॥ कर्माभावादेवमिति चे त् । ४३ । न परार्थत्वात् । । । लिङ्गविशेषनिर्देशात् समानविधानेष्वग्रा- प्लासारस्वती स्त्रीत्वात् । १५॥ पश्व- भिधानाद्वा तद्धि चोदनाभूतं पुंविषयं पुनः पशुत्वम् । ४६ । विशेषो कातदनिर्देशा- ·- स्। ४ । पशुत्वं चैकशब्दात् । ४८ । थे- घोक्त वा संविधानात् । १९ । आम्माताद म्यदाधिकारे बैचाद्विकारः स्यात् । ५० । द्वैधं वा तुल्यहेतुत्वात्सामान्याद्विकल्पः समात् । ५१ । उपदेशाच्च सामः । ५२ । नियमो वा शुतिविशेषादितरत्साप्नद- श्यवत् । ५३ । अग्रगाणाच्छब्दान्यत्वे तथा भूतोपदेश: स्यात्॥ ५४॥ यत्स्थाने वा तद्री तिः स्यात् पदान्यत्वप्रधानत्वात् ॥ ५५ ॥ गानसंयोगाच॥५३॥ वचनमिति चेत् । ५७॥ न तत्प्रधानत्वात् ॥ ५८।। नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ।। तदुक्तदोषम् ॥ २ ॥ कर्म वा विधिलक्षणम् .३॥ तदुग्द्रव्यं वचनात् पाकयज्ञवत् ॥ १॥ सवाविप्रतिषिलो द्रव्यान्तरेव्यतिरेक: प्रदेशरच ॥ ५ ॥ शब्दार्थत्यासु नैवं स्थात्

·( ३० )
६॥ परार्थत्वाच शब्दानाम् ॥ ७॥ अस-
म्बन्थश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात्
॥८॥ संस्कारश्चाप्रकरणेऽग्निवत्स्यात् प्रयु-
क्तत्वात् ॥ ९॥ अकार्यत्वाच्च शब्दानाम
प्रयोगः प्रतीयेत ॥ १० ॥ अश्रितत्वाच्च ।
११ ॥ प्रयुज्यत इति चेत् ॥ १२ ॥ ग्रहणा-
धम् प्रयुज्येत ॥ १३ ॥ तुचे स्यात् अतिनि
देशात् ॥१४॥ शब्दार्थत्वाद्विकारस्य ॥१५॥
दर्शयति च ॥ १६ ॥ वाकयानां तु विभक्त
त्वात् प्रतिशब्दं समाप्तिः स्यात् संस्कारस्य
तदर्थत्वात् ॥ १७॥ तथा चान्यार्थदर्शनम्
॥ १८ ॥ अनवानोपदेशश्च तद्वत् ॥ १९ ॥
अभ्यासेनेतरा शुतिः ॥ २० ॥ तदभ्यासः
समासु स्यात् ॥२॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २२ ॥
नैमित्तिकातूत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ।
२३ ॥ ऐकार्थ्याच्च। तदभ्यासः ॥ २१ ॥
ब्रागाधिकन्तु ॥२५॥ स्वे च गोरक्षा प्रमाणेच
* १२ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच ॥ २ ॥

·अर्बक बाल विकल्पः स्यात् १ अर्धेक वाद्विकल्पः स्यामसामयास्तदर्थ त्वात्। ३०॥वचनाद्विनियोगः स्यात् ॥३॥ लाभप्रदेशे विकाररातदपेक्षः स्याच्छास्त्र तत्काल दे वर्णतु वादरिर्थयातव्य तु मतिरेका ॥ ३३ ॥ स्तोलस्बैंक दवन्तरे निवृत्तिम- खत् ॥ ३४ ॥ सतिदेशस्तु सामाग्याल्लो- कवद्विकारः स्यात् ।। ३५॥ अन्वयद्यापि दर्शयति ॥ ३६॥ निवृधिर्वाऽर्थली पात् ॥३२॥ अन्वयो बाबा रथात् ॥ ३८ ॥ अधिकच विवर्णञ्च जैमिनिः स्तोलशव्द- स्वात् ॥ ३९ ॥ धर्मरयार्थकृतत्वाध्यमुण विकारवयतिक्रमप्रतिषेधे चोदनानुबन्धः समवायात ॥ ४० ॥ तदुत्पत्तेस्तुनिवृत्तिस्त- त्कृतत्वात्स्यात् ॥४१॥ आवेश्येरन्वार्थव- वात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ४२ ॥ आख्या चैवं तदावेशात् विकृतौ स्यादपूर्वत्वात् ॥४३॥ परार्थनत्वर्थसामान्य संस्कारस्य NEPAL ·(२२) तदर्थ स्वात् । १४ । क्रियेरन् वार्थनिर्वृत्तः । १५ । एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ १६ ॥ निर्देशाद्वा व्यवतिष्ठेरन् ॥४०॥ अप्राक- से तद्विकाराविरोधादव्यवतिष्ठेरन् ॥ ४॥ उनयसामि चैवमेकात्तेि ॥ १९॥ स्वार्थ- स्वादा व्यवस्था स्यात् प्रकृतिवत् ॥ ५० ॥ पार्वणहोमयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायासंयो- गात्तदभीज्या हि ॥ १ ॥ कालस्येति चेत् ॥ ५ ॥ नाप्रकरणत्वात् ॥ ५३ ॥ मन्त्रवर्णा- रच ॥५॥ तदभावेऽग्निवदिति चेत् ॥५॥ नाधिकारिकत्वात् । ५६ । उभयोरविशेषात् ।५ । यदभीज्या वा तद्विषयौ । ५८ । प्रयाजे पीति बेता५९। नाचोदितत्वात् ॥६॥ नवमा.ध्याये तृतीयः पादः। प्रकृती यथोत्पतिवचनमर्थानां तथोत्तर- स्यान्ततीतत्प्रकृतित्वादथै चाकार्य्यस्यात् ।।। 11.लिङ्गदर्शनाच्च । २ । जातिनैमितिक ·क्यास्थानम् । ३। अविकारमेके नार्थत्वात् ।४। लिङ्गदर्शनाच्च ।५। विकासे वा तदुक्तहेतुः । ६। लिङ्गं मन्त्रचिकीर्षार्थम् 1॥नियमो वोभयभागित्वात् । । लौ- किके दोषसंयोगादपवृक्ते हि चोद्यते नि- मित्तेन प्रकृती स्यादभागित्वात्।९। अ- न्यायस्त्वविकारेणादृष्टप्रतिघातित्यादविशे पाच तेनास्य । १० । विकारो वातदर्थ- स्वात् ॥११॥ अपितवन्यायसम्बन्धात् प्रक- तिवत् परेष्वपियथार्थं स्यात् । १२ । यया र्थन्त्वन्यायस्याचोदितत्वात् । १३। छन्द तु यथादृष्टम् । १४ । विप्रतिपत्ती विकल्पः स्यात् समत्वाद्गुणेत्वन्याय कल्पनैकदेशत्वाता ॥ १५॥ प्रकरणवि- शेषाच्च । १६ । अर्थाभावात्तु नैवं स्यात् गु णमात्रमितरत् । १७१ धावोस्तथेति चेत् । १८ । नोत्पत्तिशब्दत्व त् । १९ । अपूर्व त्त्व विकारो प्रदेशात् प्रतीयेत ।२०। विकृती ·(8) चापि तद्वचनात् । २१ । अध्रिगुः सवनीयेषु तद्वत्समानविधानाश्चेत् ॥ २२ ॥ प्रतिनि- धौ चाविकारात्।२३॥ अनामानादशब्दत्वम भावाच्चेतरस्य स्यात् । २१। तादा द्वा तदाख्य स्यात् संस्कारैरविशिष्ट त्वात् । २५ उक्तञ्चतत्त्वमस्य । २६ । संस- र्मिषु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् । लिङ्गदर्शनाच्च । ८। एकधेत्येकसंयोगाद- भ्यासेनाभिधानं स्यात्।२९। अविकारो वा वहूनामेककर्मवत्।३०। सकृत्त्वं कथ्यं स्यादे । कत्वात्वचोऽनमिप्रेतं तत्प्रकृतित्वात् प- रेवभ्यासेनवियुद्धावभिधानं स्यात् । ३१ ॥ मेवपतितवं स्वाभिदेवतस्य समवायात्सर्वत्र प्रयुक्तत्वात्तसम चानयायनिगदत्वात् सर्वचाविकारः स्यात् ॥ ३२ ॥ अधिवा द्विसमवायोऽर्थान्यत्वे यथासंख्यं प्रयोगमा स्यात् ॥३३ । स्व मिलो वैकश- विद्यादुदेकर्ड देवतायां स्यात पती द्वितीय - ·(२) गः सात् । ३४३ देवतातुलदाशीष्ठात्सम्प्रास- वास्वामिन्यनर्थिकर स्यात् । ३५ । उत्स- र्गाच्चभक्तातस्मिन् पतित्वंसात् ॥ ३६ ॥ उत्कृष्येतैकसंयुक्तो द्विदेवते सम्भवात् ॥३०॥ एकस्तु समवायात्तसर तल्लक्षणतवात।३८ । संसर्गितवाच्च तस्मात्तेन विकल्पः सात । ३९ । एकत्वेपिगुणानपायात् । १० । नि- यमो बहुदेवते विकारः स्यात् ॥ ४ ॥ वि. कल्पी वा प्रकृतिवत् ॥ ४२ ॥ अर्थान्तरे विकारः स्याद्देवतापृथक्कादेकाभिसमत्राथा त् स्यात् ॥ ४३ ॥ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पडू विंशतिरभ्यासेन पशुगणे तत्प्रकृति- वाराणस्य प्रविभक्तवादबिकारे हि सासा मकात्नेनाभिसम्बन्धी विकारान्न समासः स्यादसंयोगाच्च सर्वाभिः ॥ ९॥ अभ्यासेऽ- ६ पि तपेति चेत् ॥ २॥ नगुणादर्थकृतत्वाच ॥ ३॥ समापि तथेति चेत्त् ॥ ४॥ नास- ·॥ म्भवात् ॥ ५॥ स्वाभिश्च वचनं प्रकृती तथेह स्यात् ॥६॥ वङ्कोणान्तु प्रधानत्वा ल समासेनाभिधानं स्यात् प्राधान्यमधिगो स्तदर्थत्वात् ॥ ७ ॥ तासाच्च कृत्सूवचनात् ॥ ८॥ अपित्वसन्निपातित्वात् पतीवदा- मातेनाभिधानस्यात् ॥ ९ ॥ विकारस्तु प्र- देशत्वाद्यजमानवत् ॥ १०॥ अपूर्वत्वात्त- था पत्नयाम् ॥ ११ ॥ आमातस्त्वविकारात् सद्यासु सर्वगामित्वात् ॥ १२ ॥ सङ्ख्यात्वे- बं प्रधान स्याद्वळ्यः पुनः प्रधानम् ॥१३॥ अनाम्नातवचनमवचनेन हि वकीणां स्या निर्देशः ॥ १४ ॥ अभ्यासो वाऽविकारात् ॥ १५ ॥ पशुस्त्वेवं प्रधानं स्यादभ्यासस्य त- निमित्तत्वात् तस्मात्समासशब्दः स्यात् ॥ १६ ॥ अश्वस्य चतुस्त्रिंशत्तस्य वचनाढ्दै शेषिकम् ॥ १७ ॥ तत् प्रतिषिध्य प्रकृति- नियुज्यते सा चतुनि शब्दाध्यत्वात् ॥१८॥ ऋग्वा स्यादामार त्वादविकल्पश्च न्या- ·( २७ ) यः ॥ १९ ॥ तस्यान्तु वचगादैरवत् पदवि कारः स्यात् ॥ २० ॥ सर्वप्रतिषेधो वासं- योगात् पदेन स्यात् ॥ २१ ॥ वनिष्ट्रसन्नि- धानादुरूकेण वपाभिधानम् ॥ २२ ॥ प्रश- साऽस्याभिधानम् ॥ २३ ॥ बाहुप्रशंसा वा ॥२४॥ श्येन-शला-कश्यप-कवच-रले कप- णेष्वाकृतिवचनं प्रसिद्ध-सन्निधानात् ॥२५॥ कात्स्नंघ वा स्यात्तथाभावात् ॥ २६ ॥ अ- ध्रिगोश्चतदर्यत्वात् ॥३७॥ प्रासङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वात्तदर्थे हि विधीयते ॥ २८॥ धारणे च परार्थत्वात् ॥३९॥ क्रियार्थत्वादितरेषु कर्म स्यात् ॥ ३०॥ न तूरुपने यस्य चोदनाऽमाप्तकाल- ब्वात् ॥ ३१ ॥ प्रदानदर्शनं श्रयणे तदुर्मभो- मनार्थत्वात् संसर्गाच्च मधूदकवत् ॥ ३२ ॥ संस्कारप्रतिषेधश्च तद्वत् ॥ ३३ ॥ तत्प्रति बेधे च तथाभूतस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ अध मस्वमनदानात् प्रणातार्थे विधानादतुल्य- ·( २८ ) त्वादसंसर्गः ॥ ३५ ॥ परो नित्यानुवादः स्यात् ॥ ३६ ॥ विहितप्रतिषेधो वा ॥३०॥ वर्जने गुणभावित्वात्तटुक्तप्रतिषेधात् स्या- त् कारणात् केवलाशनम् ॥ २॥ व्रतध- मच्चिलेपवत् ॥ ३९ ॥ रसप्रतिषेधो वा पु. रुषधर्मत्वात् ॥ १० ॥ अभ्युदये दोहापनयः स्वधर्मा स्यात् प्रवृत्तत्वात् ॥ ११ ॥ शृतो- पदेशाच॥४॥ अपनयो वार्थान्तरे वि- धानाचरुपयोवत् ॥ १३ ॥ लक्षणार्था शृत- श्रुतिः ॥ ४४ ॥ श्रयणानान्त्वपूर्वत्वात् न- दानार्थ विधानं स्यात् ॥ १५॥ गुणो वा अयणार्थत्वात् ॥ १६ ॥ अनिर्देशाच ॥४॥ श्रुतेश्च तत्प्रधानत्वात् ॥४८॥ अर्थवाद- श्च तदर्थवत् ॥ १९ ॥ संस्कारं प्रति भाषा च तस्मादथ प्रधानं स्यात् ॥ ५० ॥ पूर्य, ग्निकृतानामुल्सगै तादीसुप्रधानवत् ।। शेषप्रतिषेधो वाऽर्थाभावादिडान्तवत् ।। पूर्ववत्त्वाच्च शवदस्य संस्थापयतीति चान- ·( २९ ) वृत्ते नोपपद्यते ॥ ५३ ॥ प्रवृत्तेर्यज्ञहेतुत्वा- प्रतिषेधे संस्काराणामकर्म स्यात् तत्का- रितत्वाद् यथा प्रयाजप्रतिषेधे ग्रहणमा- जास्थ ॥ ५४ ॥ क्रिया वा स्यादवच्छेदाद- कर्म सर्वहानं स्यात् ॥ ५॥ आजपसंस्था- प्रतिनिधिः स्यात् द्रव्योत्सर्गात् ॥ ५६ ॥ समाप्तिषचनात् ॥ ५० ॥ चोदना वा कर्मो- सर्गादन्यः स्यादविशिष्टत्वात् ।। ५८ ॥ अनिजपाञ्च वनस्पतेः प्रसिद्धां तेन दर्शय- ति ॥ ५९ ॥ संस्थातदेवतत्वात् स्यात ॥ ३० अध्यये १ पादः विधेः प्रकणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म स्या त् ।। अपि वाभिधामसंस्कारद्रव्यम क्रियेत तादात् ।। तेषामप्रत्यक्षवि- शिष्टत्वात् । ३ । इंष्टिरारम्भसंयोगादङ्गभू- तान्निवर्वतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् । ४ । प्रधानांच्चान्यसंयुक्तात्सर्वारम्भानिन वर्त- तानङ्गत्वात् । ५। तस्यां तु स्यात् प्रया- ·148ANISATERNMOHANGS ॥ अवत् । ६ । नवागभूतत्वात् एकवाक्यत्वाच्च । ८। कर्म च द्रव्यसंयो- गार्थमर्थाभावान्निवर्सत तादयं श्रुतिखं- योगात् । ९ । स्थाणौ तु देशमात्रत्वादनि- बृत्तिः प्रतीयेत । १० ॥ अपि वा शेषभूत- स्वात् तत्संस्कारः प्रतीयेत । ११ । समा- ख्यानञ्च तद्वत् । १२ । मन्त्रवर्णश्च तद्दल । १३ । प्रयाजे च तन्न्यायत्वात् । १४ । लिङ्गदर्शनाच्च । १५ । तथाजवभागाग्नि- रपीति चेत् । १६ । व्यपदेशाद्देवतान्तरम् । १७ । संमत्वच्च । ९८ । पशावपीति चे- त्। ११ । न तद तवचनात् । २० । लिग दर्शनाच्च ॥ २१ ॥ गुणो वा स्यात् कपाल वत् गुणभूतविकाराच्च ॥ २२ ॥ अपिवाशेष भूतता संस्कारः प्रतीयेत स्वाहाकारव- दङ्गानामर्थसंयोगात् । २३ । व्युद्धवचनच विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात् । २४ । गुणोपीति चेत् । २५ । नासहानात् कपालवत् । २६ ।

·(३१) ब्रहाणाञ्च सम्मतिपली तश्चनं तदर्थत्वा- । २७ । अहाभाने च तवचनम् । २८ । देवतायाश्च हेतुत्वं प्रसिद्ध तेन दर्शय- ति । २९ । अविरुद्धोपपत्तिरपत्तेः शृता- म् गुणभूतविकारः स्यात् । ३०॥ स द्वयर्थः स्थाकुभयोः श्रुतिभूतत्वाद्विप्रतिपत्तौता- दाद्विकारत्वमुक्त लस्थार्थ वादतवम् । ३१ । विप्रतिपत्तौ तासामाझ्याविकार: स्यात् । ३३ । अभ्यासो वा प्रयाजवदेक- देशोऽ न्यदेवत्यः । ३३ । चाहविर्विकारः स्यादिजासंयोगात् । ३४ । प्रसिद्धग्रहण- सवाच्च ॥ ३५ ॥ ओदनो वान्नसंयोगा- त् । ३६ । न हमर्थत्वात् ॥ ३७ ॥ कपाल विकारो वा विशयऽर्थोपपत्तिभ्याम् । ३८ । गुणमुस्यविशेषाच्च । ३९ । तच्छु तौ चा- न्यहविष्टात् ॥ ४० ॥ लिङ्गदर्शनाच्च । ।११। ओदनो वा प्रयुत्तत्त्वात् ।। अपूर्वव्यपदेशाच्च । १३ । तथा च लिड्ग ।

·दर्शनम् । ४ । सकपाले अकृत्या स्थाद- न्यस्य बाशु तित्वात् । ४५१ एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् । ४६ । न वार्थान्तरसंयोगा- मादपूपे पाकसंयुक्त धारणाथै चरौ भव- ति तसार्थात पातलामः स्याइनियमोऽदि- शेषात् । १७ । चरौ वा लिङ्गदर्शनात् १८ । तस्मिन् पेषणमनर्थलोषात्स्यात् ।। अक्रिया या अपूपहेतुत्वात् । ५० । पिण्डा र्थत्वावलंयवनम् । ५७ । संवधनन्ज ताद- मात् । ५२ । सन्तापनमधः प्रपणात् ॥३॥ उपधानज तादात् । ५४ । पृथुरलक्षणे वा नपूपत्वात् । १५ । अम्यूहरचोपरिपाकार्थ त्यात् । ५६ । तपाषज्वलनम् । ५। व्यूढध त्यासादना प्रकृताधश्रुतित्वात् । ५७ । पादः कृष्णासवर्थलोपादपाकः स्यात् ।। स्यावा प्रत्यक्षशिष्टत्यात् प्रदानैवत ।। उपस्तरणा भिधारणयोरमृतार्थत्वादकर्मस्यात् ।। ३ ।। १० अधयाय ·( ३३ ) कियेत वार्थबादस्वात्तयोः संसहेजुत्वात् ११। अकर्म वा चतुर्भिशप्तिबचनाम् रूह पूर्णं पुनश्चतुरवत्तम् । ५ । किया वा मु- ख्यावदानपरिमाणात् सामान्यात् तद्गुण- स्बम् । ३ । तेषां चैकावदानस्वात् ।। आप्तिः संखगासमोनत्वात् । सतोस्त्वा निषचनं व्यर्थम् । ९ । विकल्पस्त्वेकान- दानत्वात् । १० । सर्वक्किारे त्वम्यासाना र्थका हविषो होतरसा सपादपिका स्विष्टक- तः स्थादितरस्यान्यायवत्वात् ॥ ११॥ अ. र्म वा संसर्गानिवृत्तित्वात् तस्मादाप्ति समर्थत्वम् ॥ १२ ॥ अक्षाणास्तुप्रील्य- र्थवादकर्म स्थात् । १३ । स्यावानिर्वाः नदर्शनात् । १४ । वचनं वाज्यभक्षस्यप्र- कृतौ स्याइभागित्वात् । १५ । वचनं वा हिरण्यस्य प्रक्षनबदाज्यस्य गुणभूतत्वात् । १६ । एकधोपहारे सहत्वं ब्रह्मभक्षाणां प्रकृयौ विहृतत्वात् । १७ । सर्वत्वं च ते- ·- (३४) पामधिकारात्सपात् । १८ । पुरुषापमयो वा तेषामधाच्यत्वात् । १९ । पुरुषापनया- व रुघकालत्वम् । २० । एकार्थत्वादविभा- गः स्यात् ।। ऋम्बिग्दानं धर्ममानार्थ स्वाइदाति सामर्थ्यात् । २२। परिक्रया) वा कर्मसंयोगाल्लोकवत् । २३ । दक्षिणाधु- क्तवचनाच्च । २४ । न चान्येनानम्येत प- रिकयात्, कर्मणः परार्थत्वात् । २५ । प- रिकोतवचनाच्च । २६ । सनिवन्धेव मृत्ति- बचनात् । २७ । नैष्कत केण संस्तवाच्च । २८ । शेषभक्षाश्च तद्वत् । २९ । संस्कारो वा द्रव्यश्य परार्थत्वात् । ३० । शेषे च स- मस्वात् । ३१ । स्वामिनि च दर्शनात् न- सामान्यादितरेषां तथास्वम् ॥ ३२ ॥ ब- था धान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥ वरणमृश्वि- मामानमनार्थत्वात् सन्ने न स्यात् स्वक मत्वात् ॥ ३४ ॥ परिक्रयश्च तादात् ॥ ३५ । प्रतिषेधश्च कर्मवत् ॥ ३६ ॥ स्यावा । ॥

·( ३५ )
प्रासर्पिकस्य धर्ममात्रत्वात् ॥३७॥ न द-
क्षिणाशब्दात् तस्मान्नित्यानुवादः स्यात
॥ ३८ ॥ उदवसानीयः सतधर्मा स्यात त-
बङ्गत्वात्तत् दानं धर्ममात्रं स्यात् ॥ ३९ ॥
न त्वेतत्प्रकृतितवाद्विभक्तचोदितत्वाञ्च ॥
१०॥ तेषां तुचबनात द्वियज्ञवत सहप्र-
योगः स्यात् ॥ तत्रान्यानृग्विजो बृ-
जीरन ॥ १२॥ एकैकशस्त्वविप्रतिषेधान
प्रकृतेश्चैकसंघोगात ॥ ४३ ॥ कामेष्टौ च
दानशब्दात ॥ ४४ ॥ वचनं वा सतत्वात.
॥ ४५ ॥ दृष्ये चाचोदनाइक्षिणापनयः स्या
त ॥४६॥ अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितर-
वां स्याद्विप्रतिषेधादस्थां ॥४०॥ यावचु-
तमुपयोगः स्यात ॥१८॥ यदि तु वच-
नात्तेषांजपसंस्कारमर्थलुप्त सेष्टि तदर्थवा-
त॥१९॥ काम्यानि बनविद्यन्ते कामा-
ज्ञानात येतरस्यानुच्यमानानि ॥ ५० ॥
ईहाशवाभावात् सूक्तवाकवत् ॥ ५ ॥

·의 청의 의 의 ( ३६ ) स्युवा अर्थबादस्वात्।। ५२ ॥ नेच्छाभिधा मात सदभावादितरस्मिन् । ५३ स्थुर्वा होतृकामाः ॥ ५॥ न तदाशीष्ट्रात ॥ ५५ ॥ सर्वस्वारस्य दिष्टगती समापन में विदेवते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ ५६ । स्थावोमयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ५० ॥ गते कर्मास्थि- यज्ञवत् ॥ ५८ ॥ जीवत्यवचनमायुराशि पस्तदर्थत्वात् । ५९॥ वचनं वा भागिदवा न प्राक यथोक्तात् ॥ ६० ॥ किया स्माद्धर्भ मात्राणाम् ॥ ६१॥ गुणलोपे च मुख्यस्थ ६२ मुष्टिलोपाक्षुसंखयालोपस्तद्गुणत्वात्स्या- त् ॥ ६३ ॥ न निर्वापशेषतात् । ३४ । सं- खगा तु चोदनां प्रति सामान्यात् तद्विकारः संयोगाच्च घरं मुष्टः । ६५ ॥ न चोदनाभि- सम्वन्धात् प्रकृती संस्कारयोगात् ।। ६६ ॥ औत्पत्तिके त द्रव्यतो विकारः स्यादका- र्थतत ॥६७ ॥ नमित्तिके तु স্ক্যান प्रकृतः स्यात. तदापत्तेः ॥ ६८ ॥ विप्र- 31 ·तिघरे तवचनात् प्राकृतगुणलोपः स्यात् ते न च कर्मसंकेगात् ॥ ६९ ॥ परेषां प्रतिषे धः स्यात् ॥ ७० प्रतिषेधाच ॥ ७१॥ अर्था भावे संस्कारत्वं स्यात् ॥ ७२ ॥अर्थेन च वि पर्यासे तादात् तत्वमेव स्यात् ॥ ३ ॥ मीमांसा-दर्शन ANNADA amour Nm । Sta १० अध्याये ३ पादः । विकृतौ शव्दवत्वात् प्रधानस्य गुणानाम धि कोतपत्तिः सविधानात् ॥ १॥ प्रकृतिब त् तस्य चानुपरोधः ॥ २॥ चोदनाप्रभुत्ला च्च ॥ ३॥ प्रधानं वड़संयुक्त तथाभूनमा व स्यात् तस्य विध्युयलक्षणात् सा हि पूर्वधान विधिरविशेषात् प्रवर्तितः ॥४॥ न चाङ्गविधिरनङ्गे स्थात ॥ ५॥ कर्मभश्चै कराग्यात् समिधाने विधेराख्यासंयोगो गुणेन तद्विकारः स्यात् शब्दस्य विधिगाजि त्यात् गुगस्य चोपदे श्यत्वात् ॥ ६ ॥ अ ·व .. ( ३८ ) कार्यत्वाच्च नामः ॥ ७ ॥ तुल्या च प्रभुता गुणे ॥ ८॥ सर्वमेवं प्रधानानमिति चेत् ॥ ९॥ तथाभूतेन संयोगादपथार्थविधयःस्युः ॥ १० ॥ विधित्वं चाबिशिष्ठमेवं प्राकृतानां वैकृतः कर्मगा योगात्तस्मात् सर्व प्रधाना र्थम् ॥ ११ ॥ समत्वाञ्च तदुत्पतेः संस्कारैर धिकारः स्यात् ॥ १२ ॥ हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् ॥१३॥ प्रकृत्यनुपरोधाच ॥१४॥ उत्तरस्य व मन्त्रार्थित्वात् ॥ १५ ॥ विध्य तिदेशात तच्छ्रुतौ विकारः स्यात् गुणानामु पदेश्यत्वात् ॥ १६ ॥ पूर्वस्मिंश्चामन्त्रत्वद र्शनात् ॥ १७ ॥ संस्कारे तुक्रियान्तरं तस्य विधायकत्वात् ॥ १८ ॥ प्रकृत्यनुपरोधाच्च ॥ १९ ॥ विधेस्तु तत्र भावात सन्देहे य स्य शब्दस्तदर्थःस्यात् ॥ २० ॥ संस्कारसा मथर्वा गुणसंयोगाच्च ॥ २१॥ विप्रतिषेधात् क्रियाप्रकरणे स्यात् ॥ ॥ षड्भिही क्ष यतीति तासां मन्त्रविकारः श्रुतिसंयोगा रि मा २३ ३५ ·( ३१ ) त् ॥ २३ ॥ अभ्यासात्तु प्रधानस्य ॥ २४ ॥ आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २२ ॥ अपि था प्रतिमन्नत्वात् प्राकृतानामहानिः स्यादन्या याच कुवेऽभ्यासः ॥ २६ ॥ पौर्वापर्यचाभ्या से नोपपदयते नैमित्तिकत्यात् ॥ २७ ॥ त पृथकञ्च दर्शयति ॥ २८ ॥ न चाविशेषा दुवपदेशः स्यात् । २९। अग्न्याधेयस्य नै- मित्तिके गुणविकारे दक्षिणादानमधिकं स्यावाकरसंयोगात् । ३०। शिष्टत्वाञ्चत- रासां यथास्थानम् । ३१ । विकारस्त्वप्र- करणे हि काम्यानि । ३२ । शङ्कते च नि- वृतेरुभयत्वं हि यते । ३३ । वासो व- रसञ्च सामान्यात् । ३४ । अर्धापन्सेस्तद्ध- मास्यान्निमित्ताज्याभिसंयोगात् । ३५। दाने पाकोऽर्थलक्षणः । ३६ : पाकस्य चा- न्मकारितत्वात् । ३७। तथाभिधारणस्य १३८॥ द्रव्यविधिसन्निधी सङ्कमा तेषांगुण- त्यात् स्यात् । ३९ । समत्वात् तु गुणाना - ।

·व रि रि ( ४० ) मेकस्य छतिसंयोगात् ॥४०॥ यस्य वा सन्निधाने स्याद् वाकवतो हाभिसम्बन्धः । ४९ । असंयुक्ता तु तुल्यवदितराभिर्विधीय- न्ते तस्मात् सर्वाधिकारः स्यात् । ४२ । असंयोगाद्विधितावेकजाताधिकारः स्या त् श्रुत्याकोपात्कृतोः । ४३ । शब्दार्थश्चा- पिलोकवत् । ४ । सा पशूनामुत्पत्तितोवि । अनियमोऽविशेषात् ।४६ । भागितवाद्वा गवांस्यात् । ४७ । प्रत्ययात् । 8.लिङ्गदर्शनाच्च ।१९। तत्र दानं वि- भागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ॥ ५० ॥ परि- क्रयाच्च लोकवत् । ५१ । विभोगचापि द- र्शयति । ५२ । समं स्यादवतित्य त् । ५३ । अपि वा कर्मवैषम्यात् । ५४ । अतुल्याः स्युः परिक्रये विषमाख्या विधिश्रुती परि क्रयात् न कर्मण्युपपदवते दर्शनाद्विशेषस्य तथाभ्युदये । ५५ । तस्य धेनुरिति गवां, प्रकृतौ विभक्तचोदितत्त्वात् सामान्यात् वष २८ । मता ३५ ·तद्विकारः स्यात् यथेष्ठिर्गुणशब्देन । ५६ । सर्वस्य वा कंतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यकत्वादर्थ विकृत्ती शुतिभूतं स्यात् तस्मात समवायाहि कर्मभिः । ५७ चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गेन नियमः स्यात् । ५८ । एका पञ्चेति धेनुवत् । ५९ । निव- त्सश्च ॥ ६ ॥ तथा च लिङ्गदर्शनम् ।६१। एके तु श्रुतिभूतत्बीत सङ्कमया गवां लि- विशेषेण । ६२ । प्राकाशौ तथेति चेत । ६३ । अपि त्ववयवार्थत्वात विभक्त प्रकृ- तित्वात् गुणेदन्ताविकारः स्यात् । ६४ । धेनुवच्चाश्वदक्षिणा, स ब्रह्मण इति पुरु- पापनयो यथा हिरण्यस्य । ६५ । एके तु कर्तृसंयोगात् स्नग्वत्तस्य लिङ्गविशेषेण । ६६ । अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवद्विका- स्यात् । ६७। तथा च सोमचमसः । ६८ । सर्वविकारो वा कुत्वर्थ प्रतिषेधात् पानाम् ॥ ६९ ॥ ब्रह्मदानेऽविशिष्टमिति रः

·।
रि
रि
( ४१ )
चेत् ॥ ७० ॥ उत्सर्गस्य करावर्थत्वात् प्रतिषि
द्धस्यकर्म स्यात् न च गौणः प्रयोजनमर्थः स
दक्षिणानांस्यात् ॥ ७१ ॥ यदितुब्रह्मणस्तदू
नं तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ सर्व वापुरुषा
पनयात्तासां कुतुप्रधानत्वात् ॥ ७३ हैं यजु
युक्त त्वध्वयों दक्षिणा विकारः स्यात् ॥ ७४
॥ अपि वाश्रतिभूतत्वात् सर्वासां तस्य भा
गोनियम्यते ॥ ७५
मीमांसा-दर्शने
१० अध्याये ४ वादः।
प्रकृतिलिङ्गासंयोगात् कर्मसंरकारं विकृताक
धिकं स्यात् ॥ १॥ चोदनालिङ्गसंयोगे त
द्विकारः प्रतीयत प्रकृतिसन्निधानात् ॥
सर्वत्र तुग्रहामानमधिकं स्यात् प्रकृतिवत्
॥ ३ ॥ अधिकैश्चैकवाक्यस्वात् ॥ ४॥ लि
ङ्गदर्शनाच॥ ५॥ प्राजापत्येषु चामानात्
॥६॥ आमने लिङ्गदर्शनात् ॥७॥ उपगे-
षु शरवत् स्यात् प्रकृतिलिङ्गसंयोगाता॥
२
३५

·। आनर्धक्यात् त्वधिकं स्यात् ॥ ९॥ सं- स्कारे चान्यसंयोगात् ॥ १० ॥ प्रयाजवदि ति चेत् ॥ ११ ॥ नार्थान्यत्वात् ॥ १२॥ आ च्छादने स्वै कार्यात प्राकृतस्य विकारःस्या त् ॥१३॥ अधिकं वान्यार्थत्वात् । १४ सनु वयच दर्शयति ॥ १५॥ सामस्वर्थान्त- रश्रुतेरविकारः प्रतीयेत ॥ १६ ॥ अर्थं स्व- त्रू यमाणे शेषत्वात् प्राकृतस्य विकारः रया त् ॥ १७ ॥ सर्वेषामविशेषात् ॥ १८ ॥ एक स्य वा तिखामर्थ्यात् प्रकृतेश्चाविकारा त् ॥ १९ ॥ स्तोमविवृद्धा त्वधिकं स्यादवि बुद्धौ द्रव्यविकारः स्यादितरस्यायतित्वा च ॥ ३० ॥ पवमाने स्यातां तस्मिनावापो द्वापदर्शनात् ॥ २१॥ वचनानि त्वपूर्वत्वा त् ॥ २२ ॥ विधिशवदस्य मन्त्रत्वे मावः स्यात्तेन चोदना ॥२३॥ शेषाणां चोदनक त्वात्तस्मात्सर्वत्र श्रूयते ॥ २४ ॥ तथोत्तर स्यान्ततौ तत्प्रकृतित्वात् । २५ । प्राकृत- ·व व EFFEE VERY EFFER (४४) स्य गुणवती सगुगेनाभिधानं स्यात् । २६॥ अविकारी वा अर्थशब्दानपायात्स्यात द्रव्यवत । २७ । तधारम्भासमवायाद्वा चोदितेनाभिधानं स्यादर्थस्य तिसमवा- यित्वादवचने च गुणशास्त्रमनर्धकं स्या- त् । २८ । द्रव्ये वारम्भगामित्वादथै वि- कारः सामर्थ्यात् । २९ । बुधन्वान् पब- मानवद्विशेषनिर्देशात ॥ ३० ॥मन्त्र विशेष निर्देशात न देवताविकारः स्यात् । ३१ । विधिनिगमभेदात प्रकृती तत्प्रकृतित्वा- द्विकृतावपि भेदः स्यात् । ३२ । यथोक्त वा बिप्रतिपत्तेनं चोदना । ३३ ।स्विष्टकुद्दे वतान्यात्वे तच्छब्दत्वान्निबर्तत । ३४ ॥ संयोगो वा अर्धापत्तेरभिधानस्य कर्मज- त्वात् । ३५ । सगुणस्य गुणलोपे निगमेषु यावदुक्तं स्यात् । ३६ ॥ सर्वस्य बैका- । ३७ । स्विष्टकृदावापिकोऽनुयाजे स्यात् मत प्रयोजनबदङ्गानामर्थसंयोगात् । ३८ । अ ।

·४५ न्वाहेति च शस्त्रवत् कर्म स्यात् चोदनान्त रात् । ३९ । संस्कारी वा चोदितत्य शब्दव चनार्थत्वात्। ४० । स्याट् गुणार्थत्वात् ।४॥ मनोतायान्तु वचनादविकारः स्यात् ।। पृष्टार्थेऽन्यद्रधन्तरात् तद्योनिपर्वत्वात् रया दृचांप्रविभक्तस्वात् । ४३ स्वयोनौ सर्वा ख्यत्वात् । ४४ यूपवदिति चेत् । ४५ । न कर्मसंयोगात् । ४३ । कार्यत्वादुतश्योर्यथा प्रकृति ।१७। समानदेवते वा टचस्याविभा गात् । १८ । ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतश स्वयोः कर्मत्वात्रिकारः स्यात् । १९ । उभय पानात्पूषदाज्ये दधः स्यादुपलक्षणं निगमे बु पातव्यस्योपलक्षणात् । ५० । न वा परा र्थत्वाद्यज्ञपतिवत् । ५५ । स्यादा आवाहन स्य तादात् । ५२ । न वा संस्कारशब्द स्वात् । ५३ । स्यावा द्रव्याभिधानात् ॥४॥ दनस्तु गुणभूतत्वादाज्यपा निगमाः स्युर्मु पत्वं उतेराज्यप्रधानत्वात् । ५५ । दधि वा - ।

·त ४६ स्यात् प्रधानमाज्ये प्रथमान्त्य संयोगात ५६ अपि वाज्यप्रधानत्वाद्गुणार्थ व्यपदेशे भ- तासंस्कारशब्दः स्यात् । ५७ । अचि वा याविकारत्यात् बेन स्याटुपलक्षणम् । ५८॥ नवा समात गुणशास्त्रत्वात मीमांसा-दर्शने १० अध्याय ५ पादः। आनुपूर्ववतामेकदेशग्रहणेवागमवदन्त्य लोषः स्यात् ।। लिङ्गदर्शनाच्च ।२। धि कल्पो था समत्वात । ३। क्रमादुपजनो ऽन्तै स्यात १ लिगमविशिष्टं सङ्ख्याथा हि तत वचनम् । ५॥ आदितो वा प्रवृत्तिः स्था दारम्भस्य सदादित्वात् बचनादन्त्यविधिः स्यात् । ६ । एकत्रिके तचादिषु माध्यन्दिने छन्दसां श्रुतिभूलतवात् । ७ । आदितो वा तनपायतवादितरस्यानुमानिक त्वात् । । थधानिवेराञ्च प्रकृतिवत् सङ्कवामानविकार इनोत् । । । त्रिकस्तूचे धुर्य स्यात् १० । । is EPE FEEFFER ·एकसमां वा स्तोमसरावृत्तिधर्मत्वात् । ११३ चोदनासु त्वपूर्वत्वाल्लिङ्गेन धर्मनिथमः समात । १२ । प्राप्तिन्तु रात्रिशब्दसम्व- न्धात् । १३ । अपूर्वासु तु सहबासु विक- ल्पः सत्रात सर्वासामर्थवत्त्वात् । १४ । स्तोमबिवृद्धौ प्राकृतानामभ्यासेन स्टूबापू- रममविकारात् सङ्ख्यायां गुणशब्दत्वाद- न्यसन चाउतित्वात । १५ । आगमेन वा- उभ्यासस्यातित्वात् । १६ । सङ्कपायाश्च पृपत्वनिवेशात् । १७ । पराकशब्दत्वा- त् । १८ । उक्ताविकाराच्च । १९ । अशु- तित्वान्नेति चेत् ॥ २० ॥ समादर्थच दिता- नां परिमाणशास्त्रम् । २१ । आवापवचनं चाभ्यासे नोपपदरते । २२ । साम्नां चो- त्पत्तिसामर्थ्यात् । २३ । धूर्यप्वपीति चे- त् । २४ । नावृत्तिधर्मत्वात् । २५ । व- हिष्पवमाने तु ऋगागमः सामैकत्वात । २६ । अभ्यासेन तु सङ्कगापूरणं सामिधेनी- ·व । रि रि (१८) ग्वभ्यासप्रकृतित्वात् । २७ । अविशेषात् नेति चेत् । २८ । स्यात् तदुर्मरबात् प्रवृति वदरस्येत आसङ्ख्यापूरणात् । २१ । याव टुक्तं वाकृतपरिमाणत्वात् । ३० । अधिका नाच दर्शन त् । ३१ । कर्मस्वपीति चेत् । ३२॥ न चोदित्वात् । ३३ । षोडशिनो वैवत त्वं तत्र वृतन विधानात् । ३४ । प्रकृती- चाभावदर्शनात् । ३५ । अयज्ञवचनाच । ३६ । प्रकृतौ वा शिष्टत्वात् । ३७ । प्रवृत्तिदर्श नाञ्च । ३८ । आमात परिसङ्स्यार्थम् ॥ ३९॥ उक्तमभावदर्शनम् । ४० । गुणादयज्ञत्वम् । ४१ । तस्याग्रयणाद ग्रहणम्।४२ । उक्थ्या च्च वचनात् । ४३ । तृतीयसवने वचनात् स्यात् । ४४ । अनभ्यासे पराक्शब्दस्य ता दर्थ्यात् । १५ । उक्थ्यविच्छेदवचनत्वात्। ४६ । आग्रय गाढा पराकशब्दस्य देशवाचि त्वात् पुनराधेयवत् । ४ । विच्छेदः स्तो- मसालान्यात् । ४ः । उक्थ्याग्निष्ठोमसंयो वा जा । म ३५ ·गाद स्तुतशत्रः स्यात् सति हि संस्थान्यत्व- म् ॥ १९ ॥ सस्तुतशस्त्रो वा तदङ्गत्वात् ॥ ५० ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ ५१ ॥ वचनात् सं- स्थान्यत्वम् ॥ ५२ ॥ अभावादतिरात्रेषु गृ. हरते ॥ ५३ ॥ अन्वयो वानारभ्यविधाना- त् ॥ ५४॥ चतुर्धे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृ- हात इत्यभ्यासेन प्रतीयेत भोजन्वत ५५॥ अपि वा सङ्कमावत्त्वात नानाहीनेषु गृहर- ते पक्षवदेकस्मिन् संखयार्थभावात् ॥ ५६ ॥ भोजने तत्सङ्ख्यं स्यात् ॥ ५७ ॥ जगत्सा- म्नि सामाभावात् ऋक्तः साम तदाखंग स्यात् ॥ ५८ ॥ उभयसानि नैमित्तिकं विकल्पेन समत्वात स्यात ॥ ५९ ॥ मु. खन वा नियम्येत ॥६०॥ निमित्तविघा- ताद वा क्रतुयुक्तसर कर्म समात् ॥ ६१ ॥ ऐन्द्रवायवसाग्रवचनादादितः प्रतिकर्षः स्यात ॥ ६२ ॥ अषि वा धर्माविशेषात त दुर्माणां स्वस्थाने प्रकरणादग्रत्वमुच्यते ॥ ॥

·वि शि ( ५ ) ६३ ॥ धारासंयोगाच॥ ६॥ कामसंयोगे सु वचनादादितः प्रतिकर्षः स्यात् ॥ ६५ ॥ तद्देशानां वानसंयोगात तयुक्तं कोमशा स्त्रं समात् नित्यसंयोगात र ॥ ६६ ॥ परेषु चानशब्दः पूर्ववत् स्यात् तदादिषु ॥६॥ प्रतिकर्षो वा नित्यार्थनाग्रसर तदसंयोगा- त ॥६८॥ प्रतिकर्षजु दर्शयति ॥ ६९ ॥ पुरस्तादैन्द्रवायवसमाग्रसर कृतदेशत्वात् ॥ ७० ॥ तुल्यधर्मत्वाच्च । ७१ । तथा च लिङ्गदर्शनम् । ७२ । सादनं चापि शेष- त्वात् । १३ । लिङ्गदर्शनाच्च । ७४ । प्र- दानवापि सादनवद् । ७५ । न वा प्रधा- नत्वात् शेषत्वात् सादनं तथा। ७६ । त्र्यनीकायां न्यायोक्तेष्वाम्नानं गुणार्थं सपा त् । ७७ । अपि वाहर्गणेष्वग्निवत् समा- नविधानं सात् । ७८ । द्वादशाहस्य व्यू-- ढसमूढत्वं पृष्ठवत् समानविधानं स्यात्। ७२ । व्यूढो वा लिङ्गदर्शनात समूढविका- म मत ३५ ·(५१) रः ॥ ८० ॥ कामसंयोगात ॥ ८१ ॥ तसयो भयथा प्रवृत्तिरैककमात् ॥ ८२ ३ एकाद- शिनवत् ऋानीका परिवृत्तिः स्यात् ।। स्वस्थानविवृद्धिर्वा अहामप्रत्यक्षसङ्करत्वा- त॥ ४ ॥ पृष्ठावृत्तौ चाग्रयणस्य दर्श- नात् त्वयस्त्रिंशे परिवृत्तौ पुनरैन्द्रवायवः स्यात् ॥ ५॥ वचनात् परिवृत्तिरकादशि नेषु ॥ ८६ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ८७ ॥ छन्दो व्यतिक्रमात् व्यूढ़े भक्ष-पवमान परिधि- कपालस्य मन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहवत् स्यात् ॥ ८॥ मीमांसा-दर्शने १० अध्याये ६ पादः । एक,स्थानि यज्ञस्युः स्वाध्यायवत् ।। तचे वा लिङ्गदर्शनात् । २ । स्वदृशं प्रति वीक्षणं कालमात्र परार्थत्वात् । ३ । पृ. ठरस्य युमपद्विधेरेकाहवत द्विसामस्व- ·ह a ( ५२ ) म् । ४ । विभक्त वा समस्तविधानात् त- द्विभागे विप्रतिषिद्धम् । ५। समासस्त्वै- कादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात् । ६ । विहार प्रतिषेधाच्च । ७ । ठतितो वा लोकवद्धि- भागः सयात् ।।विहारप्रकृतित्वाच्च ।। विशये च तदासत्तेः । १० । त्रयस्तथेति चे- त्। ११ । न समत्वात प्रयाजवत् । १२ । सर्वपृष्ठेशव्दात्तेषां स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥ १३ ॥ विधेस्तु विप्रकर्षः समात् । १४ । वैरूपसामा ऋतुसंयोगात त्रि- वृतदेकसामा सनात् । १५॥ पृष्ठार्थे वा प्र- कृतिलिङ्गसंयोगात । १६ । त्रिवृतदिति चे त् । १७ । न प्रकृतावकृतस्त्रसंयोगात ॥१८॥ विधित्वान्नेति चेत् ॥१९॥ स्यात् विशये त न्यायत्वात् कर्माविभागात्॥२०॥ प्रकृते- श्चाविकारात् ॥ २१ ॥ त्रिवृति सङ्कमात्वेन सर्वसधाविकारः समात् ॥ २२॥ स्तोमस्य वा तल्लिङ्गत्वात् ॥ २३॥ उभयसाम्नि वि- - for Fesx EFFER ।

·। ( ५३ ) श्वजिद्वद्विभागः स्यात् ॥ २४ ॥ पृष्ठाथै वा अतदर्थत्वात् । ३५ । लिङ्गदर्शनाच्च । २६ । पृष्ठे रसभोजनमावृत्ते संस्थिते त्र- यस्त्रिंशेऽहनि स्य त् तदानन्तर्य्यात् प्रक- तिवत् । २७ । अन्ते वा कृतकालत्वात् । ३० । अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् । ३९। अन्ते वा कृतकालत्वा- त्॥ ३० ॥ आवृत्तिस्तु व्यवाये कालभेदात् स्यात् । ३१ । मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारि- स्वात् । ३२ । माश्येत वा यज्ञार्थत्वात् । ३३ । मानसमहरन्तरं स्यात् भेदव्यपदेशा- त् । ३४ । तेन च संस्तवात् । ३५ । अह- रन्ताञ्च परेण चोदना । ३६ । पक्षे सङ्ख्या सहसवत् । ३७ । अहरङ्गं वांऽशुवचोदना- भावात् । ३८ । दशमविसर्गवचनाच्च । ३९ । दशमेहन्निति च तद्गुणशास्त्रात् ॥ ४० ॥ सङ्ख्यासामञ्जस्यात् ।। पश्वतिरेके चै- कस्य भावात् । १२ । स्तुतिव्यपदेशमङ्गेन ।

·a गा व (५४ विप्रतिषिटुं व्रतवत् ॥ १३ ॥ वचनादतद- न्तत्वम् ॥ १४ ॥ सत्रमेकः प्रकृतिवत् ॥४॥ वचनात् तु बहूनां स्यात् ॥ ४६॥ अपदे- शः स्यादिति चेत ॥ ४७ ॥ नैकव्यपदेशा- त्॥४८॥ सन्निवापञ्च दर्शयति ॥ १९ ॥ बहूनामिति चैकस्मिन् विशेषवचनं व्यर्थ- म् ॥ ५० ॥ अन्ये स्युर्ऋत्विजः प्रकृतिव- त् ॥ ५५ ॥ अपि वा यजमानाः स्युर्ऋत्वि जामभिधानसंयोगात् तेषां स्यात् यजमा- नत्वम् ॥ २ ॥ कटुसंस्कारो वचनादाधा- तृवदिति चेत् ॥ ५३॥ स्याद्विशये तन्न्या- स्वात् प्रकृतिवत् ॥ ५४॥ स्वाम्याख्याः स्यु- Bहपतिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ न प्रसिद्धग्रह- णत्वादसंयुक्तस्य तदुर्मण ॥ ५६ ॥ दीक्षि- तादीक्षितव्यपदेशश्च नोपपदयते अर्थयो- नित्यभावित्वात् ५५७४ अदक्षिणत्वाच्च ॥ ५८ ॥ द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपायिचो- दनेन यजमा बहुत्येन च सत्रशवदाभिसं- ar मर ३५ ·- ( ५५ ) योगात् । ५९ । यजतिचोदनादहीनत्वं स्वा मिनां चाऽस्थितपरिमाणत्वात् ॥६॥ अ- हीने दक्षिणाशास्त्रंगुणत्वात प्रत्यहं कर्म भे दः स्यात् । ६१। सर्वस्य वैककात् ॥ ६२॥ पृषदाज्यबद्वाऽहनां गुणशास्त्रं स्यात् ॥ ६३॥ ज्यौतिष्टोम्यस्तु दक्षिणाः सर्वासामेककर्म- त्वात् प्रकृतिवत् तस्मानासां विकारः स्या त् ॥ ६४ ॥ द्वादशाहे वचनात् प्रत्यहं द- क्षिणाभेदस्तत्प्रकृतित्वात् परेषु तासां सं- ख्याविकारः स्यात् ॥ ६॥ परिक्रयाविभा- गाद्वा समस्तस्य विकारः स्यात् ॥ ६६ ॥ भेदस्तु गुणसंयोगात् ॥ ६७ ॥ प्रत्यहं सर्व- संस्कारः प्रकृतिक्त्सर्वासां सर्वशेषत्वात् ॥ ६८॥ एकार्थत्वान्नेति चेत् ॥ ६९ ॥ स्यादु- त्पत्ती कालभेदात् ॥ ७० ॥ विभज्य तु सं- स्कारवचनात् द्वादशाहवत् ॥ ७॥ लिङ्गे न द्रव्यनिर्देशे सर्वत्र प्रत्ययः स्यात् लि- गस्य सर्वगामित्वादाग्नेयवत् ॥ ७२ ॥ या- ·। 7 a वदर्थं वा अर्धशेषत्वाइल्पेन परिमाणं स्या त् तस्मिंश्च लिङ्गसामर्थ्यम् ॥ ७३ ॥ आ- गेये कृत्स्नविधिः ॥ ७ ॥ ऋजीगस्य प्र. धानत्वादहर्गणे सर्वस्य प्रतिपत्तिः स्यात् ।। ७५ ॥ वाससि मानोपावहरणे प्रकृती सो- मस्य वचनात् ॥ ७६ ॥ तत्राहणेऽर्थाद्वासः प्रकृतिः स्यात् ।। ७७ ॥ मानं प्रत्युत्पादयेत् प्रकृतौ तेन दर्शनादुपावहरणस्य ॥ ७८ ॥ हरणे वा त्यसंयोगादाद्विकृतौ तेन।७९ मीमांसा-दर्शने १० अध्याये ७ पादः । नि P ब व म कहविष्ट समस्तचोदितत्वात् ।। प्रत्यङ्ग वा ग्रहवदङ्गानां पृथकप्रकल्पन• त्वात् । २ । हविर्भदात् कर्मणोऽभ्यासः त- स्मात्तेभ्योऽवदानं स्यात् । ३। आज्याभाग- वद्वा निर्देशात् परिसङमा स्यात् ।।ते. षा वा द्वावदानत्वं विवक्षनभिनिद्दिशेत् म ·(५७) पशो: पञ्चावदानत्वात् । ५। अंसशिरो- नूकसका थिप्रतिषेधश्च तदन्यपरिसपाने- निर्थकः स्यात् प्रदानत्वात् तेषां निरवदा- नप्रतिषेधः स्यात् । ६ । अपि वा परिस- हवा स्यादनवदानीयशब्दत्वात् । ७ । अ- ब्राह्मणे च दर्शनात् । ८। शृताशृतोपदेशा- च तेषामुत्सर्गवदयज्ञशेषत्वम् । ९ । इज्या- शेषात् स्विष्टकृदिज्येत प्रकृतिवत् । १० । त्रागैर्वा शरबत् विकारः स्यात् । ११ । अध्यूधी तु होतुः अङ्गवत् इडाभक्षवि- कारः स्यात् । १२ । शेषे वा समवैति त- स्माद्रथवन्नियमः स्यात् । १३ । अशास्त्र- त्वात्तु नैवं स्यात् । १४ । अपि वा दोन- मात्र स्यात् भक्षशब्दानभिसम्वन्धात् । १५ । दातुस्त्वविदयमानत्वादिडाभक्षविका रः स्यात् शेषं प्रत्यविशिष्टतवात् । १६ । अग्नीधश्च वनिष्ठुरध्यधीवत् । १७ । अ- प्राकृतत्वान्मत्रावरुणस्याभक्षत्वम् । ३० । ।

·व F- (५८) स्यावा होत्रध्वर्य विकारत्वात्तयोः कर्माभि- म्बन्धात् । १९ । द्विभागः स्यात् द्विकर्म- त्वात् । २० । एकत्वाद्वैकभागः स्यात् भा- गस्यातिभूतत्वात् । २१ । प्रतिग्रस्थातुश्च वपाश्रपणात् । २२ । अभक्षो वा कर्मभेदा- त्तस्याः सर्वप्रदानत्वात् । २३ । विकृती प्रा- कृतस्य विधेग्रहणात् पुनःश्रुतिरनथिंका स्यात् । २४ । अपिवाग्नेयवत् द्विशब्दत्वं ख्या त् । २५ । न वा शब्दपृथकत्वात् ॥ २६ ॥ अधिकं वार्थवत्त्वात् स्यादर्थवादगुणाभावे- वचनादविकारे तेषु हि तादर्थ्यं स्यादपूर्व- त्वात् । २७ । प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥२८॥ नायुतत्वात् । २३ । अग्रहणादिति चेत् । ३० । न तुंच्यत्वात् । ३१ । तथा तद्ग्रहणे स्यात् । ३२ । अपूर्वतान्तु दर्शयेत् ग्रहण- स्याथत्वात् । ३३ । ततो पि यावदुक्तं स्या त् । ३४ । स्विष्टकृवृक्षप्रतिषेधः स्यात् तु- ल्यकारणत्वात् । ३५ । अप्रतिषेधो वा द- - २ व मी ३५ ·। । नादिडायां स्यात् । ३६ । प्रतिषेधो वा वधिपूर्वस्य दर्शनात् । ३७ । यिडान्तत्वे विपल्पः स्यात् परेषु पत्न्यनुयाजप्रतिषे- धोऽनर्थकः स्यात् । ३८ । नित्यानुवादो वा कर्मणः स्यादशब्दत्वात् । ३९ । प्रतिषेधा- र्थवत्त्वात् चोत्तरस्य परस्तात् प्रति रेवः स्यात् ॥ ४० ॥ प्राप्नेवा पूर्वस्य वचनादति क्रमः स्यात् । १३ । प्रतिषेधस्य त्वरायुक्त- त्वात् तस्य च नान्यदेशत्वम् ।४२ । उप- सत सु यावदुक्तमकर्म स्यात् । ४३। सौवेण वा गुणत्वात् शेषप्रतिषेधः स्यात् । ४४ ॥ अप्रतिषिद्धं वा प्रतिषिधाप्रतिसवात ।४५॥ अनिज्या धा शेषस्य मुख्यदेवतानभाजय- त्वात् । १६ । अवमूथे बर्हिषः प्रतिषेधा त् शेषकर्म स्यात् । ४७ । आजनभागयोर्वा गु- णत्वात् शेषप्रतिषेधः स्यात् । १८ । प्रया जानां त्वेकदेशप्रतिषेधात् वाक्यशेषत्वं तस्मान्नित्यानुबादः स्यात् । ४९ । आजब- ·। ( ६० ) भागयोग्रहणं नित्यानुवादो गृहमेधीयवत सपात् ॥ ५० ॥ विरोधिनामेकश्वतौ नियमः सवात ग्रहणसयार्थवत्त्वात् शरच्चतितो विशिष्टत्वात् । ५१। उभयप्रदेशान्नेति चे- स् । ५२ । शरेष्वपीति चेत् । ५३ । विरो. धग्रहणात्तथा, शरेष्वति चेत् । ५४ । तथे तरस्मिन् । । ठत्यानर्थकामिति चेत्। ५६ । ग्रहणस्यार्थवत्त्वादुभयोरप्रतिपत्तिः स्यात् ।। सर्वासाञ्चगुणानामर्थवत्त्वा त् ग्रहणमप्रवृत्ते स्यात् ।। अधिकं स्या दिति चेत् । ५९ । नार्थाभावात् ॥६०॥ त धैकार्थविकारे प्राकृतस्याप्रवृत्तिः प्रवृत्ती हि विकल्पः स्यात् । ६१। यावच्छ्रुतीति चेत् । ६२ । न प्रकृतावशव्दत्वात् ॥ ६३ ॥ विकृतौ स्वनियमः स्यात् पृषदाजावत् ग्रहणस्य गुणार्थत्वात् उभयोश्च प्रदिष्ठ- ) त्वात गुणशास्त्रं यदेति स्यात् । ६४ । ऐका ाद्वा नियम्येत श्रुतितो विशिष्टत्वात्।६॥

·विधिवाच लोकवत् ॥६६॥ ऋतोश्च तद्गुणत्वात् ॥ ६॥ विरोधिनाच तद छतावशवदत्वात् विकल्पः स्यात् ॥ ६ ॥ पृषदाज्ये समुच्चयात् ग्रहणस्य गुणार्थत्व- म् ॥ ६॥ यदापि चतुरवत्तीति त नियमे नोपपदयते ॥ ७० ॥ कृत्वन्तरे वा तन्न्याय- त्वात् कर्मभेदात् ॥ ७१ ॥ यथा नीति चे- त् ॥ ७२ ॥ न चोदनैकत्वात् ॥ ३ ॥ मीमांसा-दर्शने दश अध्याये अष्टमः पादः । प्रतिषेधः प्रदेशे नारभ्य-विधाने च प्राप्तप्रतिपिटुत्वात् विकल्पः स्यात् ॥१॥ अधप्राप्तवदिति चेत् ॥ २॥ न, तुल्यहेतु त्यादुभयं शव्दलक्षणम् ॥ ३॥ अपि तु वा- करशेषः स्यादन्याय्यत्याद्विकल्पस्य विधी- नामेकदेशः स्यात् ॥ ४ ॥ अपूर्वे चार्थवा दः स्यात् ॥ ५॥ शिष्ट्वा तु प्रतिषेधः ·- स्थान । ६ । न वेदन्यं प्रकरपयेत् प्रह सावधवादः स्यादानर्थयात् परसामा च।। पूर्वैश्च तुल्यकालत्वात् ।। उपवादरच सद्वत । प्रतिषेधादकमैति चेत् ॥ १० ॥ न शब्दपूर्वतवात् । ११ । दीक्षितस्य दानहामपाकप्रतिषेधोऽविशेषा त् सर्वदानहामपाकप्रतिषेधः स्यात् ॥१२॥ अतुयुक्तानां वा धर्मः स्यात् कुतोः प्र- स्यक्ष शिष्टत्वात् । १३ । तसर वाप्यानुमा निकमविशेषात् । १४ । अपि तु वाकाशे पत्यादितरपर्युदासः स्यात प्रतिषेधे वि- कल्पः स्यात् । १५ । अविशेषेण यत् शा- स्त्रमन्यायात्वात् विकल्पस्य तत् सन्दि- म्धमाराद्विशेषशिष्ट स्यात् । १६ । अप्र- करणे तु यच्छास्त्रं विशेषे शूयमाणमकि- कुतमाज्यभागवत् प्राकृतप्रतिषेधार्धम्।१1) विकारे तु तदर्थ स्यात् ॥ १८॥ वाकाशे षो वा कुतुना ग्रहगात् स्यादनारभ्यविधान ३ ·स्थ ॥ १९ ॥ मन्त्रष्ववाकाशेषत्वंगुणोपदेशा रमात ॥ २० ॥ अनाम्नाते च दर्शनात् ॥ २१ ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ २२ ॥ अग्न्यतिग्राह्य- स्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्तिः सात् ॥ २३ ॥ मासि-ग्रहणञ्च तद्वत् ॥ ४ ॥ ग्रहणं वा तुल्यत्वात् ॥ २५ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥२६॥ ग्रहणं समानविधांनं सवात् ॥ २७ ॥ मा- सि-ग्रहगमभ्यासप्रतिषेधार्थम् ॥ २८॥ उ- पत्तितादर्थ्याच्चतुरवत्तं प्रधानस्य होमसं योगात अधिकमाज्यमतुलपत्वाल्लोकवदुत्प तेर्गुणभूतत्यात् ॥ २९ ॥ तत्संस्कारश्चलेश्च ॥ ३० ॥ ताभ्यां वा सह स्विष्टकृतः रुकृत्त्वे द्विरभिधारणेन तदाप्तिवचनात् ॥ ३१ ॥ सुलबच्चाभिधाय सर्वघु भक्तवानुक्रमणा स॥ ३२ ॥ साप्तदश्यवन्नियम्येत ॥ ३ ॥ हविषो वा गुणभूतत्वात्तथाभूतविवक्षा स्यान ॥ ३४ ॥ पुरोडाशाभ्यामित्यधिकृता नां पुरोडाशयोरुपदेशस्तत्वतित्वाद्वैश्यस्तो ·( ६४ ) मवत । ३५ । नत्वनित्याधिकारोऽस्ति वि धौ नित्येन सम्बन्धस्तस्मादवाकरशेषत्व- म् । ३६ । सति च नैकदेशेन कर्तुः प्रधान भूतत्वात् । ३७ । कृतनत्वात्तु तथा स्तो- मे । ३८ । कत्तुः स्यादिति चेत् । ३९ । न गुमार्थत्वात् प्राप्त च नोपदेशार्थः ॥ ४०॥ कर्मणोस्तु प्रकरणे तन्न्यायत्वात गुणाना लिनेन कालशास्त्रं स्यात् । ४१ । यदि तु सान्नाया सोमयाजिनो न ताभ्यां समवा योऽस्ति विभक्तकालत्वात । १२ । अपि वा विहितत्वात गुणार्थायां पुनःश्रुतौ स- न्देहे तिद्विदेवतार्था स्यात यथानभिप्रेतः तयानेयो दर्शनादेकदेवते । १३ । विधिं तु वादरायणः । ४४। प्रतिषिद्धविज्ञानाद्वा । ४५। तथा चान्यार्थदर्शनम् । १६ । उपां- शुयाजमन्तरा यजतीति हविर्लिङ्गाश्रुति- ल्वात् यथाकामो प्रतीयेत । ४७ । ध्रौवा- द्वा सर्वसंयोगात् ।.४८ । तट्वच्च देवतायां ।

·( ६५ ) स्यात् । १९ । तान्द्रीणां प्रकरणात् ॥ ५० ॥ धर्माद्वा सपात प्रजापतिः । ५१। देवता यास्त्वनिर्वचनं तत्रशब्दस्येह मृदुत्वं तस्मा दिहाधिकारेण । ५२ । विष्णुर्वा स्याद्वौत्रा म्नानादमावासाहविश्च स्यात् हौत्रसय तत्र दर्शनात । ५३ । अपि वा पौर्णमा- स्यां स्यात प्रधानशब्दसंयोगात गुणत्वा न्मन्त्री यथाप्रधानं सनात् । ५४ । आन- न्तर्यजु सान्नाय्यसा पुरोडाशेन दर्शयति अमावासमाविकारे। ५५ । अग्नीषोमविधा नात्तु पौर्णमासमानुभयत्र विधीयते । ५६ । प्रतिषिद्धर-विधानात् वा विष्णः समानदे- शः समात । ५७ । तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५८ । न चानङ्गं सकृच्छ्रतावुभयत्र विधीये तासम्बन्धात् । ५९ । गुणानां च परार्थ- स्वात्, प्रकृती विधिलिङ्गानिदर्शयति ॥ ६० ॥ विकारे चायतित्वात् । ६१ । द्विपु- रोडाशायां समादन्तरार्थत्वात् । ६२ । अ- ·( ६६ ) जामिकरणार्थत्वोच्च । ६३ । तदर्थमिति चेन्न तत्प्रधानत्वात् । ६४ । अशिष्टेन च सम्बन्धात । ६५ । उत्पत्तेस्तु निवेशः स्याद्गुणस्यानुपरोधेनार्थस्य विदयमान- त्वात विधानादन्तरार्थस्य नैमित्तिकत्वा- त् तदभावेऽश्रुतौ स्यात् । ६६ । उभयोस्तु विधानात् । ६७ । गुणानाञ्च परार्थत्वादु पषवझदेति सवात् । ६८ । अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशौ । ६९ । प्रशं- सार्थमजामित्वम् ॥ ७ ॥ मीमासा-दर्शने ११ अध्याये १ पादः। प्रयोजनाभिसम्बन्धात् पृथक्सतां ततः स्यादैककर्नामेकशब्दाभिसंयोगात शेषवढा प्रयोजनं प्रतिकर्म विभज्येत ।। अविधानान्तु नैवं स्यात् । ३ । शेषस्य हि परार्थत्वाद्विधानात সমিন ·MAHASHI स्यात् ॥ ४ ॥ अङ्गामान्तु शब्दभेदात - तुवत् स्यात् फलान्यत्वम् ॥५॥ अर्थभेद स्तुतत्राधेहैकाादैककर्थम् ॥६॥ श- ब्दभेदान्नेति चेत् ॥ ७॥ कर्मार्थत्वात. प्र. योगे ताच्छन्दर स्यात् तदर्थत्वात् ॥ ८॥ कविधेर्ना नार्थत्वाद्गुणप्रधानेषु ।९। आर म्भस्य शब्दपूर्वत्वात् ॥ १० ॥ एकेनापि स माप्येत कृतार्थत्वादयथा कुत्वन्तरेषु प्राप्नेषु चोत्तरावत् स्यात् ॥ ११ ॥ फलाभावानेति चेत् ॥ १२ ॥ न, कर्मसंयोगात् प्रयोजनम शब्ददोषं स्यात् ॥ १३ ॥ ऐकशब्दयादिति चेत् ॥ १४ ॥ नार्थपृथक्त्वात्समत्वादगुणत्वम् ॥ १५॥ बिधेस्त्येकठतित्वादपर्यायवि- धानात् नित्यवच्छ्रुतभूताभिसंयोगात अ- युगपत प्राप्तेर्यथाप्राप्त स्वशब्दो नि- बीतवत् सर्वप्रयोगे प्रवृत्तिः सात ॥१६॥ खथा कर्मोपदेशत्वात् ॥ १७ ॥ कुत्वन्तरेषु पुनर्वचनम् ॥ १॥ उत्तरास्ववतित्वाद्विशे- चन ·षा गां कृतार्थतवात सन्दोहे यथा कामी प्रतीयेत ॥ १३॥ कर्मधारम्भभाव्यत्वात् कृषिवत् प्रत्तपारम्भ फलानि स्युः ॥ २० ॥ अधिकाराश्च सर्वेषां कार्य स्वादुपपदरते विशेषः ॥ २१ ॥ सकृत्तु स्यात कृतार्थत्या दङ्गवत् ॥ २२ ॥ शब्दार्थरच तथा लोके । २३ ॥ अपि वा संप्रयोगे यथाकामो प्रती- येतायुतित्वाद्विधिषु वचनानि स्युः ॥२४॥ ऐकशब्दवात, तथाङ्गेषु ॥ २५ ॥ लोके कर्मा र्थ लक्ष गम् ॥ २६ ॥ क्रियाणामर्थशेषत्वात् प्रत्यक्षतस्तन्निवृत्तवाऽपवर्गः स्यात् ॥२॥ धर्मनाने त्वदर्शनाच्छदार्थनापवर्गः समा- त् ।। ऋतुबच्चानुमाननाभ्यासे फलभूमा स्यात् । ३९ । सकृद्वा कारणकत्वात् ॥ ३० ॥ परिमाणं चानियमेन स्यात् ॥ ३१ ॥ फल- स्यारम्भनिर्वृत्तेः बतषु स्यात् फलान्यत्व म् । ३ । अर्थवतस्तु नैकत्वादभ्यासः स्या दनको यथा भोजनमेकस्मिन्नर्थसपापरि ·माणत्याल प्रधाने च कियार्थत्वादनियमः सवात् । ३३ । पृथत्व द्विधितः परिमाणां सवात् । ३४ । अनभ्यासो वा प्रयोगवचने कत्वात सर्वस्य युगपच्छास्त्रादफलत्वाच्च कर्मणः स्यात् कियार्थत्वात । ३५) अ. भ्यासो वा छेदनर्समार्गावदानेषु वचना- सकृत्त्वस्य । ३६ । अनभ्यासस्तु वाच्यत्वा त् । ३ । बहुवचनेभ सर्वप्राग्नधिकल्यः स्यात् । ३८ । दृष्टः प्रयोग इति चेत् । ३९॥ भक्तोति चेत् ॥ ॥ तथेतरस्मिन् ॥११॥ प्रथमं वा नियम्येत कारणादतिकमः स्या त् । १२ । त्याविरोधात । ४३ । तथा चान्यार्थदर्शनम् । १३ । प्रकृत्या च पूर्वत्र त लदासत्तेः । ४५ । उत्तरासु यायत स्त्र मपूर्वत्काल । ४६ । धावत स्वं वान्यविधा नेनानुवादः स्थान । ४७ साकल्यविधा- नात । १८ । ब्रह्वर्धनाच । १९ । अग्नि- होने चाशेपवंद्रनवानियमः प्रतिषेधः कु

·)
।
।
माराणाम् । ५० । सर्वप्रायिणापि लिङ्गेन
संयुज्यते देवताभिसंयोगात् । ५७। प्रधा-
नकमार्घत्वादङ्गानां तदाकर्मभेदः प्र-
योगे स्यात् ।। कमकोपरच योगप
दपात् स्यात् । ५३ । तुल्यानां तु यंगपर
मेकशब्दोपदेशात् स्याद्विशेषाग्रहणात् ।
५४ । ऐकादिव्यत्रायः स्यात् । ५४ । त-
था चान्यार्थदर्शन कामुकायनः । ।
तध्याय बादशक्तरानुपूयं स्यात्संस्कार न्य
सदर्यस्वात् ॥ ५६ ॥ असंतृष्टोऽपि तादा
त् ॥ ५॥ विभवादा प्रदीपवत् ॥ ५ ॥
अर्थात् लोके विधितः प्रतिप्रधानं स्यात्॥५९
सकदिज्यां कामुकायनः परिमाण विरोधा
तु॥ ६ ॥ विधेस्त्वितरार्थस्वात् सकदि
ज्या श्रुतिव्यतिक्रमः स्यात् ॥ ६ ॥ विधि
यत् प्रकरणाविभागे प्रयोगं वादरामणः
। ६२ । अपि चैकन सविधानमविशेरको
हेतुः ॥ ६३॥ क्वचित विधानातिन्चेत् ॥ ६॥

·( १ ) न विधश्चोदितत्वात् ॥ ६५ ॥ प्रयास्वातं तुम्यानां योगपदरमगृहनमाण विशेषाधाम् ॥ ६६ ॥ भेदस्तु कालभेदाचोदनाव्यवायात् स्याद्विशिानां विधिः प्रधानकालस्वात् ॥ ६७ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ६८ ॥ विधिरिति चेत् न वर्तमानापदेशात् ।६९॥ मीमांसा-दर्शने एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । एकदेशकालकतत्वं मुखयानामेकश- बदोपदेशात्॥१॥ अविधिश्चेत् कर्मणा- मभिसम्बन्धः प्रतीयेत तल्लक्षणार्थाभिसं- योगाद्विधित्वाच्चतरेषां प्रति प्रधानभावः स्यात् । २। अङ्गेषु च तदभावः प्रधानं प्रति निर्देशात् । ३ । यदि तु कर्मणो वि- विसम्बन्धः स्यादैकशवदयात् प्रधाना भिघासंयोगात् । १। तथा चान्यर्थदर्शन म् । ५ । श्रुतिश्चैषां प्रधानवत् कर्मश्रुतेः ·(७३) परार्थतवात् । । कर्म गोऽतत्वाच्च ।। अङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधानेमोपदिश्ये रन् तस्मात् स्यादेकदेशत्वम् । ८ । द्रव्य- देवतं तथेति चेत् ।९ । न चोदनाविधिशे- पत्वात् नियमार्थी विशेषः । १० । तेषु समवेतानां समवायात्तन्त्रमङ्गानि भेदस्तु तदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्थात् तेषां प्र- धानशब्दत्वात्तथा चान्यार्थदर्शनम् । ११ । इष्टि राजसूयचातुर्मास्य वैककमर्यादङ्गाना तन्त्रभावः स्यात् ॥१२॥ कालभेदान्नति च त्॥ ॥ १३ ॥ मैकदेशत्वात् पशुवत ॥ १४ ॥ अपि वा कर्म पृथक्त्वात्तेषां तन्त्रविधानात् साङ्गानामुपदेशः स्यात् ॥ १५॥ तथा चा न्यार्थदर्शनम् ॥ १६ ॥ तथा तदवयवेषु स्या त् ॥ १७ ॥ पशौ तु चोदनैकत्वात्तन्त्ररय वि प्रकर्षः स्यात् ॥ १८ ॥ तथा स्यादध्वरक स्पेषौ विशेषस्यैककालत्वात् । १९ ॥ इषि रिति चैकच्छुतिः ॥ २० ॥ अपि वा वर्म ·( ३ ) पृथक्कातेषां तन्त्रविधानात् सङ्गानामुप- देशः स्यात् ॥ २१ ॥ प्रथमस्य वा कालव चनम् ॥ २२॥ फलैकत्वादिष्टिशब्दो यथा न्यत्र ॥ २३ ॥ वसाहोमस्तन्त्रम् एकदेव- तेषु स्यात, प्रदानस्यैक कालत्वात् ॥ २४ ॥ कालभेदात्त्वावृत्तिर्देवताभेदे ॥ २५ ॥ अ. न्ते यू पाहुति तद्वत् ॥ २६ ॥ इतरपति- षेधो वा ॥ २७ ॥ अशास्त्रवत्त्वाच्च दे. शानाम् ॥ २८ ॥ अवभूधे प्रशने निवि- कारः रयान हि सर्दुतुरग्निसंयोगः ॥ २९ ॥ साङ्गो वा प्रयोगवचनैकत्वात् ॥ ३० ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ३१ ॥ शब्दविभागास देवता नयः ॥ ३२ ॥ दक्षिणेऽनौ वरुणः- घासेषु देशभेदात् सर्वं क्रियते ॥ ३३ ॥ अबोदनेति चेत् ॥ ३४ ॥ स्यात् पौर्णमा- सोबत् ॥ ३५॥ प्रयोगचोदनेति चेत् ॥ ३६ ॥ इहापि मारुत्याः प्रयोगश्चोदरते ॥ ३० ॥ ओसादममिति चेत् ॥ ३८॥ नो- ·লশক্ষকলো ও त् ॥ १० ॥ अनायवदनं तद्वत् ॥ ११ ॥ कर्तृभेदस्तधेति चेत् ॥ ४२ ॥ न समवा- यात् ॥ ४३ ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥४॥ बे- दिसंबोरादिति चेत् ॥ ४॥ न देशमात्र- त्वात् ३६॥ एकवाकनत्वात् ॥ ४० ॥ ए- काग्नित्यादपरेनु स्यात् ।। ४८ ॥ नाना वा कर्तृ भेदात् ॥ ४॥ पश्यग्निकताना- मुत्सग प्राजापत्यानां कमोत्सर्गः । उत्ति सामान्यादारगया तस्मादब्रहमसान्नि चोद नापृथक्त स्यात् ॥ ५० ॥ संस्कारप्रतिषे को वा वाकचे ऋतुस मान्यात् ॥ १॥ वश्य कत्वे ऋतुसामान्यात् ॥ ५२ ॥ वपानां चानसिधारणास्य दर्शनात् ॥ ५३ ॥ पञ्चशा रदीयारतयेति चेत् ॥५४॥ नचोदन कया क्यत्वात् ॥ ५५ ॥ यातयाममत्वाच्च ॥५६॥ संस्काराणां च तद्दर्शनात ॥ ५७ ॥ दशपेये क्यप्रतिकर्षात प्रतिकर्ष ततः प्राचान्तस्स

·मानं तन्त्र स्यात् ॥ ५८ ॥ समानवचनं त
द्वत् ॥ ५१ ॥ अप्रतिको वाऽर्थहेतुत्वात् ।।
॥ ६. पूर्व स्मिंश्चावभूथस्य दर्शनाता।
समानः कालसामानगात ॥ ६२ निष्कास
स्थाऽवभृथे तदेकदेशत्वात् पशुवत प्रदान
विद्यकर्षः स्यात् ॥ ६३ ॥ अपनयो वा प्रसि
डेनाभिसंयोगात् ॥ ६४ ॥ प्रतिपत्तिरिति चे
व कर्मसंयोगात् ॥ १५ ॥ उदयनीय च त
द्वत् ॥६६॥ प्रतिपनिर्वाकर्मसंयोगात ।
६७॥ अकर्म बा शेषल्वास या वित्तदर्थ
न विधानात् ॥ ६८ ॥ FuF
मीमांसा-दर्शने
एकादशाध्यायस्य तृतीया पादमा
FRENT
अङ्गानां मुख्यकालत्वावदनादनयका-
हरमम् द्रव्यस्य कर्मकालनिष्पतेः
प्रयोग सर्वाप: स्यात् स्वकालस्यात्
यूपश्चाकर्मकालत्वात् ।। एक मूर्फच्च

·Post 4Me का 1 (७६) दर्शयति।। संस्कारास्त्वावर्तरन्नर्थका- लतवात्। ५। तत्कालस्तु यूपकर्मत्वांव- स्य धर्मविधानात सर्वार्थानां च वचन द दि न्यकालत्वम् । ६ । सम्मानं च दर्शय- नि।। स्वहस्तन्त्रापवर्गः स्यादस्वका- लत्वात ।। साधारणे वानुनिष्पत्तिस्त स्य साधारणत्वात ।९। सोमान्ते घ मुत प्रतिपत्ति दर्शनान् । १७ । न चोत्पत्तिवा- कमत्वात प्रदेशात प्रस्तरे तथा । ११ । अहर्गये विषाणाप्रासनं धर्मविप्रतिषेधा- दन्ते प्रथमे वाहनि विकल्पः स्थात ॥१२॥ पाणेरुत्बतिभूतत्वाद्विवाणानियमः स्या- चा त प्रातः सवनमध्यस्वाच्छिष्ट चाभिप्रवृ. रवी त्तत्वात । १३ । शिष्टे चाभिप्रवृत्तत्वा- क्य त् । वान्विसों हविष्कृता वीजभे संस दे तथा स्थात १५॥ यथावानमपीति कुय चेत् । पशी च पुरीडा समानतन्त्र भवेत् । १७ । अङ्गप्रधानार्थी योगा सर्वा- ·- पवर्ग च विमौकः स्यात् । १० । प्रधाना- पवर्ग वा तदर्थत्वात् । १९ । अवभृधे च सद्वत प्रधानार्थस्य प्रतिषेधोऽपवृतार्थ- त्वात् । २० । अहर्गणे च प्रत्यहं स्यात सदर्थत्वात् । २१ । सुब्रह्मण्या सु सन्त्वं दीक्षावदन्यकालत्वात् । २२ । तत्कालत्या दावर्तेत प्रयोगतीविशेषसंयोगात् । ३३ । अप्रयोगाङ्गमिति चेत् । २४ । प्रयोगनि- ईशात् कर्तृमेदवत् । २५ । तद्भूतस्था- नादग्निषदिति चेत् तदपवर्गस्तदर्थत्वात्। २६ । अनिवदिति चेत् । २७ । न प्रयोग साधारस्यात् । २८ । लिङ्गदर्शनाञ्च । २९ । सद्वि तयेति चेत । ३० । नाशिष्ट स्वादित रन्यायस्वात् । ३१ 1 विध्येकत्वादिति चे. त् । ३२ । न कृतनस्य पुनः प्रयोगात प्रधानवत् । ३३ । लौकिके तु यथाकामी संस्कारानर्थलोपात् । ३४ । यजायुधानि धधर्यरन् प्रतिपत्तिविधानादृजीपबत् । ३५॥ ।

·5. C If व मु व यजमानसंस्कारो वा तदर्थः श्रूयते तत्र यथाकामी तदर्थतवात् ।। ३६ ॥ मुख्य- धारण वा मरगस्यानियतत्वात् ॥ ३७॥ यो वा यजनीये मियेतं सोऽधिकृतः स्या, दुपवेषवत् ॥ ३८ ॥ न शास्त्रलक्षणत्वात् । ३९ ॥ उत्पत्तिर्वा प्रयोजकस्वादाशिस्वत् । ४० ॥ शब्दासामञ्जस्यमिति चेत् ॥ ११ ॥ तथाशिरेऽपि ॥ ४२ ॥ शास्त्रातु विप्रयोग स्तनकद व्यचिकीर्षा प्रकृताबाहापूर्वार्ध- वत् भत्तोपदेशः ३ प्रकृत्यर्थयात् च पौर्णमास्याः क्रियेरन । ४५ अरन्याधेये. वा विप्रतिषेधातानि धारयेन्मारवाश्यानि मित्तत्याला प्रतिपतियथान्येषा म्॥४६ उपरिष्टादसोसानां प्राजापल्यै- रचरन्तीति १७ म अङ्गविपर्यासोः विना बचमादिति चेत् ॥ उत्कर्षः संयोगा क त् कामांत्रमितरत्र ॥१२॥ प्रकृतिकाला स स ·( १ ) तिप्रतिषेधात् ॥ ५३॥ विकारस्थाने इति चेत् ॥ ५२ ॥ न चोदनापृथत्वात् । ५३ ॥ उत्कर्ष सूक्तवाकसान सोमदेवतानामुक र्षः पश्वनङ्गत्वादग्धानिष्कर्षनान्वयः । ५७ वाकासंयोगाटु वोत्कर्षः समानतन्त्र वानर्थलोपांनन्वयः ॥ ५५ ॥ अध मीमांसा-दर्शने एकादशाध्यायस्य चतर्थः पादः । चोदनैकत्वाद्राजसूयेऽनुक्त देशकालानां समवायात्तन्त्रमङ्गोनि ॥ १॥ प्रतिदक्षिण वा कईसम्बन्धादिष्टिबदङ्गभूतत्वात्समु. दम्यो हि तन्निच्या तदेकल्बादेकशब्दो- पदेशः सनात् ॥ २ ॥ तथा चान्यार्थदर्शन- म् ॥ ३॥ अनियमः समादिति चेत् ॥2॥ नोपदिष्ठत्वात् ॥ प्रयोजनकल्यात ॥ ६॥ अविशेषार्धा पुनः पतिः ।।१॥ बेष्ठ कतन्वं स्यालिङ्गदर्शनात वचना-

·GिB
य
f
व
HTH
( ८ )
त् कामसंयोगेन ॥ त्यायामिति
चेन वर्णसंयोगात ॥९॥ पवमानहषिः
वैकतन्त्र प्रयोगबचकत्यात्॥१०॥लि
श्रदर्शनाच ॥ ११॥ वर्तमानादेशाष्ट्रचनातु
सन्त्रभेदः स्यात् ।। १२ । सहत्वेनित्यानु-
वादः स्यात् ॥ १३ ॥ द्वादशाहे तु प्रकृति-
त्वादेकेकमहरपबुज्यत कर्मपृथक्त्वात् ॥१४॥
अहां चाउतिभूतरवात् तत्र साग क्रि
येत यथा माध्यन्दिने । १५ ॥ अपि वा
फलकसम्बन्धात् सहप्रयोगः स्यादानेयाँ
गोषोभीयवत, ॥ १६ ॥ साङ्गकाल श्रुति
स्वाद्वा स्वस्थानानां विकारः स्यात् ॥ १० ॥
दोक्षोपसदा च संख्या धक् पृथक् अस्य
क्षसंयोगात् ॥ १८॥ वसतीवरीपर्यन्तानि
पूर्वाणि तन्त्रमन्यकालस्वादवभूयादीन्युत्त
राशि दीक्षाविसर्गापरवात् । ११ ॥ तथा
बान्यार्थदर्शनम् ॥ २० ॥ चोदनाथक्क
त्वकतन्त्र समवेताना कालसंयोगात ॥3॥

·( ८२ )
तिवपम्यात । ३७ । वृद्धिदर्शनाच । ३८ ॥
कपानि च कुम्भीर तुल्यसंख्यानाम् ।
प्रतिप्रध नं वा प्रकृतिवत् ॥ ॥ सर्वश्रां
वाभिप्रथमं स्यात् । ४१ । एकद्रव्ये संस्का
राणां व्यख्यातमेककर्मत्वात् । १३ । द्र-
ध्यान्तरे कृतार्थत्वात् तस्य पुनः प्रयोगा-
न्मन्त्रस्य च तद्गुणत्वात् पुनः प्रयोगः
स्वात्तदर्थ न विधानात् । ३ । निर्वपण
लवनस्तरणोज्यग्रहणेषु चैकद्र व पवन, प्र-
योजनैकत्वात् । १४ । द्रव्यान्तरवदा स्या
त् तत्संस्कारात् । १५ । वेदियोक्षणे ,म-
न्त्राभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् । १६ ।
एकस्य वा गुगविधिः द्रव्यैकत्वात् तस्मात्
सकृत्प्रयोगाः स्यात् ॥ १७ ॥ कण्डूयने म
त्यङ् कर्मभेदात् स्यात् ॥ ॥ अपि व
चोदनैककालमैक्रक्रम्यं स्यात् ॥९॥ स्य
पनदीतस्माभिवर्षणामध्यप्रतिमन्तणेषुचव
म् ॥ ५० ॥ प्रयाणे त्यार्थनिर्वृ ते ॥ ५५ ॥

·- स स 1 २ भेदस्तु तद्भदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्यात् तेषी प्रधानशब्दत्वात् । २ । तथा चा- न्यायदर्शनम् । २३ । श्वासुत्या वचनं त- द्वत । १४ । पश्वतिरेकश्च । २५ । सुत्या विवृष्टी सुब्रहमण्याचा सर्वषामुपलक्षणं प्र- कृत्यन्वयादावाहनवत् । २६ । अपि वेन्द्रा भिधास्वात् संकृत् स्यादुषलक्षणं काल- स्य लक्षणार्थत्वात न २७ । अविभागा- ई । पशुगणे कुम्भीशूलवपानपणी नी प्रभुत्वात तत्रभावः स्यात् ।।२९ ॥ भैंदर सन्देहाई घतान्तरे स्थात् ॥ ३० ॥ अर्धाद्वा लिइंगकर्म स्थार्त । ३१ प्रितिका- देवतद्विखानी भेदः स्यात् स्वयज्यिाप्रदा- नत्वात् । ३२ । अपि वा प्रतिपत्तिवात् तत्र यात स्वत्वस्याष्ठतिभूतत्वात् ।। सदिति मा किलिमेदार शापितभदोष कुम्माशलपात्रपणीनां मेटी स्थति यात्यन्तरेष भेदः प.

·उपरवमन्तुस्तत्र स्यालोकवहुवचनात ।
नसनिपालिकबाद सक्षिपाधिकर्मणा
विशेषग्रहणे कालकत्वान ५॥हयिष्क
दधिगुपुरोऽनुवाश्यामनातस्यावृत्ति कालो
दात् स्यात् ॥ ५४॥ अधिगोरच विपर्या
सात । ५५ । करिष्यगुबमात्र । ५६ ॥
मीमांसा-देखने, v k Fire
अथ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
---
TERRE
तन्ति समवाये चोदनातः समानानामैकत
नामनुत्येकु तु भेदः स्थाल विधिपक्रमता
दर्यात् श्रुतिकालनिदेशात् ॥ ३॥ गुमका
लधिकाराच्च तन्तभेदः स्यात् ॥ २॥ तन्त्र
मधा विधानाद्वा मुख्यतन्त्रण सिद्धिःस्या
तन्तार्यस्याविशिष्ठत्वानः ॥ ३ ॥ विकाराब
न भेदः स्वादयस्यविकृतत्वात
केपां वा प्रयत्वात् ॥ ५ ॥ आहोपुरोषकं
स्यात ॥ ३ ॥ एकाग्निवच दर्शनम् ।।

·a
स
।
( ८१
जैमिनेः परतन्तत्वापतः स्वतन्तः प्रतिषे
धः स्यात् । । । नानार्थतवात सोमे दर्श
पूर्णमासप्रकृतीना वेदिकर्म स्यात् । ।अ
कर्म वा ऋतदूषा स्यात् । १० । पातेषु च
प्रसङ्ः स्याटोमार्थ त्वात् । ११ । न्याय्या
नि वा प्रयुक्तत्वादप्रयुक्त प्रसङ् स्यात् । १२
शामित्रे च पशुपुरीडाशी न स्यादितरस्य
प्रयुक्तत्वात् । श्रपणं बाऽग्निहोत्वस्य
शमामुखीयेनस्यत् प्रजाहितस्यविधमान
स्वात् । १.। हविने निर्वपणार्थ साध
यतां प्रयुक्ततवात् । १५ । असिद्धिर्वाऽन्यदे
शत्वात् पुधानवैगुण्यादवैगुण्ये पुसङः स्या
त् । १६ । अनसाच्च दर्शनात् । १० ॥ तद्यु
क्तत्वज्ज कालभेदात् । १८ । मन्त्राश्च स
निपातित्वात् । १९ । धारणार्धवात सो
मिऽग्नयन्वाधानं न विद्यते । २० । तथा व
तमुपेततत्वात् ।२१। विपतिषेधाच्च ।२।
सत्यवदिति चेत् । १३ । न संयोगपृथक

·त्वात् । २१ । ग्रहार्थं च पूर्वमिष्टेस्तदर्थ
स्वात् । २५ । शेषवदिति चेन वैश्वदेवो हि
स्याद् व्यपदेशात् ॥ २६ ॥ न गुणार्थत्वा
त् ॥ २७ ॥ सन्नहनच वृत्तत्वात् ॥ २८ ॥
अन्यविधानादारण्यभोजनं न स्याटुभयं
वृत्त्यर्थम् ॥ २९॥ शेषभक्षास्तथेति चेत
नान्यार्थत्वात् ॥ ३० ॥ भूतत्वाच्च परिक-
यः ॥ ३१ ॥ शेषभक्षास्तथेति चेत् ॥ ३२ ॥
न कर्मसंयोगात् ॥ ३३ ॥ प्रवृत्तवरणात् प्र
तितन्त्रवरणात प्रतितन्तुवरणं होतुः कि-
येत ॥ ३४ ॥ ब्रह्मापीति चेत् ॥ ३५ ॥ न
प्राक् नियमात्तदर्थ हि ॥ ३६ ॥ निर्दिष्ट
स्थति चेत् ॥ ३७॥ नाश्ठतत्वात् ॥ ३८ ॥
होतुस्तथेति चेत् ॥ ३१ ॥ न कर्मसंयोगा-
त् ॥ १० ॥ यज्ञोत्पत्त्युपदेशे निष्ठितकर्म-
प्रयोगभेदात् प्रतितन्तुं कियेत ...
देशपृथक्त्वात् मन्सो व्यावर्त ते ॥ १२ ॥

·( ८६ ) सन्नहनहरणे तधेति चेत् ॥४३॥ नान्या यत्वात् ॥ ४॥ मीमांसा-दर्शने द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । जिहारो लौकिकानौमर्थ साघवेत प्र- भुत्वात ॥ १॥ मांसपाकप्रतिषेधश्च तद्व- वत् ॥ २॥ निर्देशाद् वा वैदिकानां स्या- त् ॥ ३॥ सति चोपासनस्य दर्शनात् ॥ ४ ॥ अभावदर्शनाच्च ॥ ५॥ मांसपाकी वि हितपूतिषेधः स्यादाहुतिसंयोगात ॥ ६ ॥ वाक्यशेषो वा दक्षिणस्मिन्ननारभ्य वि. धानस्य ॥ ७॥ सवनीये छिद्रापिधानार्थ- त्वात् पशुपुरोडाशो न स्यादन्येषामेवमर्थ त्बात ॥ ८॥ किया वा देवतार्थत्वात् ॥ ९ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १० ॥ हविष्कृत्सव- नीयेषु न स्यात् प्रकृतौ यदि सर्वार्था प- शुं प्रत्याहूता मा कुर्याद् विदरमातत्वा- ·त । १३ । निशियज्ञे प्राकृतस्यापवृत्तिः ( ८७ ) त् ॥ ११ ॥ पशौ तु संस्कृते विधानात् १२ । योगाद्वा यज्ञाय तद्विमोके विसर्गः स्या- । स्यात् प्रत्यक्षशिष्टत्वात् । १४ । कालवा- क्यभेदाच्च तन्तभेदः स्यात् । १५ । बेदा द्वननव्रतं विप्रतिषेधात्तदेव स्यात् । १६ । तन्तुमध्य विधानाद्वा तत्तन्ता सवनीयव- त् । १७ । वैगुण्यादिध्मवर्हिर्न साधयेद- न्यन्वाधानं च यदि देवतार्थम् । १८ । अग्न्यन्वाधान यदि देवतार्थम् । १९ । आरम्भणीया विकृती न स्यात् प्रकृति कालमध्यत्वात् कृता पुनस्तदर्थेन । २० । सकृदारम्भसंयोगात । २१ स्याद्वा कालशे- पभूतत्वात् । २। आरम्भविभागाच्च । २३ । विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात् सधर्मकत्वम् । २१ । मुखंय वा पू- बचोदनाल्लोकवत् । २५ । तथा चान्या दर्शनम् । २६ । अङ्ग गुणविरोधे च ताद- । ।

·N 7 त (८८ ) र्थ्यात् । । परिधेयर्थतवादुभयधर्मा स्यात् । २८ । यौप्यस्तु विरोधं स्यान्मु- खगानन्तर्यात् । १९ । इतरो वा तस्य तत्र विधानात् उभयोश्चाङ्गसंयोगः । ३० ॥ पशुसवनीयेषु विकल्पः स्यात् वैकृतश्चेदु- भयोरतिभूतत्वात ३१. पाशुकं वा बैशेषिकाम्नानासदनर्थकं विकल्पे स्यात् । १२। पशोश्च विप्रकषस्तन्त्रमध्ये विधा- नात । ३३ । अपूर्व च प्रकृती समानतन्ता चेदनित्यत्वादनर्थकं हि स्यात् । ३४ । अ- धिकश्च गुणः साधारणे विरोधात कांस्य भोजिवदमुख्यऽपि । ३५ ॥ तत्प्रवृत्तपा तु सन्यस्य नियमः स्यादरथा पाशुकं सूक्त- काकेन । ३६ । न वाऽविरोधात् । ३७ ॥ शास्त्रलक्षणत्वाच । ३८ मीमांसा-दर्शने द्वादशाध्याय दतिय पादोसमाप्तः । । Whya ·विश्वजिति बत्सत्वनामधेयाऽहतमित रथा तन्त्र भूयस्त्वादहतं स्यात् । । । विरोधो वा उपरिवासी हि यत्सत्वक् । २ । अनुनिर्धाप्येषु भूयस्त्वेन तन्त्रनियमः स्थात् शिष्टकृद्दर्शनाच । ३। आगन्तुक- त्वाद्वा स्वधर्मा स्यात् श्रुतिविशेषादितर- स्य च मुख्यत्वात् । ४ । स्वस्थानत्वाच्च । ५। स्विष्टकृच्छ्रपणानेति चेद् विकारः प- बमानवत । ६ । अविकारो वा प्रकृतिव- चोदनां प्रतिभावाञ्च । ७ । एककर्मणि शि ठत्वादु गुणानां सर्वकर्म स्यात् ।। ए- कार्धास्तु विकल्प्येरन् समुच्चये ह्यावृत्तिः स्यात् प्राधानस्य । ९। अभ्यस्येतार्थवा तत्यादिति चेत् । १० । नाश्तत्वात वि- कल्पबच दर्शयति कालान्तरेग्यवत्त्वं स्या त् । ११ । प्रायश्चित्तेषु चैकार्यानिष्पन्ने नाभिसंयोमस्तस्मात् सर्वस्य निर्धातः ॥१२॥ समुच्चयस्तु दोषार्थः । १३ । मन्त्राणां कर्म

·संयोगः स्वधर्मेण प्रयोगः स्यात् धर्मस्य
तनिमित्तत्वात् । १४ । दिनवां प्रति वि-
धानाट्टा सर्वकारणं प्रयोगः स्यात् कर्मार्थ
त्वात् प्रयोगस्य । १५ । भाषास्वरोपदेशे
ऐरवत्प्रायवचनप्रतिषेधः स्यात् । १६ ।
मन्त्रोपदेशो वा न भाषिकस्य प्रायोपप
तर्भाषिकठतिः॥१७॥ विकारः कारणाग्रहणे
तन्न्यायत्वाददृष्टे-उपयवम् ॥ १८ ॥ तदुत्प
ते वा प्रवचनलक्षणत्वात् ॥ १९ ॥ मन्त्रा
पां करणार्थत्वात् मन्त्रान्तन कर्मादि-
सन्निपातः स्यात् सर्वस्य वचनार्थत्वात
॥ २० ॥ सन्ततवचनाडारायामादि संयोगः
॥ २१ ॥ कर्मसन्तानो वा नानाकर्मत्वादि
तरस्याशक्यतवात् ॥ २२ ॥ आघारे च दी
घंधारत्वात ॥ २३ ॥ मन्त्राणां सन्निपाति
त्वादेकार्थानां विकल्पःस्यात् ॥ २४॥ सं
ख्याविहितेषु समुच्चयो सन्निपातित्वात
॥ २५ ॥ ब्राहमणविहितेषु च संख्यावत् स.

·( ९१ ) वैषामुपदिष्टत्वात् ॥ २६ ॥ याज्यावषट कारयोश्च समुच्चयदर्शनं तद्वत् ॥ २७ ॥ विकल्पो वा समुच्चयस्यानु तितवात् । ॥ २८ ॥ गुणार्थत्वादुपदेशस्य ॥ २९ ॥ वषटकारे नानार्थत्वात् समुच्चयः होत्रा स्तु विकल्प्येरन्नेकार्थत्वात् ॥ ३० ॥ क्रि यमाणानुवादित्वात् समुच्चयो वा होत्रा णाम् ॥ ३१ ॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ ३२ ॥ मीमांसा-दर्शने अथ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । जपाश्चाकर्मयुक्ताःस्तुस्याशीरभिधानाश्च- याजमानेषु समुच्चयः स्यादाशीः पृथक- त्वात् ॥ १॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ २ ॥ याज्यानुवाक्याम त बिकरुपः स्यादृवतोप- लक्षणार्थत्वात् ॥ ३ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च । ॥ ४ ॥ क्रयेषु स्वविकल्पः स्यादेकार्थत्वा- तु ॥ ५ ॥ समुच्चयो वा प्रयोगद्व्यसमवा- ·MistanifouragemediatriHINMANCHEMRAPSAT तु ( ९२ ) यात् ॥ ६ ॥ समुच्चयञ्च दर्शयति ॥ ७ ॥ संस्कारे च सत्प्रधानस्यत् ॥ ८॥ संख्यासु विकल्पः स्यात् श्रुतिप्रतिषेधात् ।। ९ ॥ द्रव्यविकारात्तु पूर्ववदर्यकर्म स्याद् तथा विकल्पेन नियमप्रधानत्वात् ॥ १० ॥ द्र. व्यत्वेऽपि समुच्चयोद्रज्यकर्मनिष्पत्तः पति पशुकर्मदादेवं सति यथाप्रकृति ॥ १५ ॥ कपालेपि तथेति चेत् ॥ १२ ॥ न कर्मणः परार्थतवात् ॥ १३ ॥ प्रतिपत्तिस्तु शेषत्वा- त् ॥ १४ ॥ श्रुतेऽपि पूर्ववत् स्यात् ॥ १५ ॥ चिकल्पो म्वकर्मनियमन धानत्वात् शेषे च कर्मकार्यसमवायात्तस्मात्तेनार्थकर्म स्याँ स् ॥ १६ ॥ बचनादसंस्कनेषु कर्म स्यादि- ति ॥ १९ ॥ संसर्ग चापि दोषः स्यात् ॥२०॥ वचनादिति चेदथेतरस्भिन्नुत्सई परिय- हः कर्मणः कृतत्वात् ॥ २१ ॥ स आहव. नीयः स्यांदाहुतिसंयोगात् ॥ ३२ ॥ अन्यो वोह स्थाहरणात् तस्मिंस्तु सत्कारकर्मशि- ·(९३) ष्टत्वात् ॥ २३ ॥ स्थानान्तु परिलुप्येरन् । २४ ॥ नित्यधारणे विकल्पो न हरकस्मात् प्रतिषेषः स्यात् ॥ २५ ॥ नित्यधारणाद्वा प्रतिषेधी गतश्रियः ॥६॥ परार्थान्का प्रतियन्तिवत्सत्राहीनयीर्यजमानगणे अनि यमोऽविशेषात् ॥ २७ ॥ मुखनो बा बिन तिषेधात् ॥ २८ ॥ सत्र गृहपतिरसंयोगा- हौत्रवत् अनाथ बचनाच ॥२९॥ सलवा तदर्थत्वात् ॥ ३०॥ विप्रतिषेधे परम् ॥३१॥ हौत्र परार्धतवात् ॥ ३२ ॥ वचनं परम् ।। ३३ ॥ प्रभूत्वादार्विज्यं सर्ववर्णानां स्थान त् ॥ ३४ ॥ स्मृतेा स्थान ब्राहाणानाम् । २५ ॥ फलचमसविधानाचेतरेषाम् ॥ २६ ॥ साम्नाय्यप्प्रे प्रतिषेधः सोमपीधाहतत्वा. त् ॥ ३० ॥ चतुर्धाकरणे च निर्देशात् ।। ३८ ॥ अम्वाहार्य व दर्शनात् ॥ ३९ ॥ मीमांसाशास्त्रञ्च सम्पूर्णम् ।

·सूचीपत्र
6
न्यायबोधिनी
तर्कसंग्रह
न्यायदर्शन मूल
शाडग्दर्शन मूल
योगदर्शन मूल
विशेषकदर्शन मूल
वेदान्तदर्शन मूल
ईशकेनउपनिषदवृत्तिः सहित JU
विशेषिकदर्शनशंकरमित्रकृतभाष्यसहित 19
शारीरक सूत्र वृति
वैरागशतकसंस्कृत टीकासहित
शब्दरूपावली
MANTRA
सन्ध्या
हद
905
विनयपत्रिका तुलसीदास
सामवेदसंहिता मूल
ईशादी १ उपनिषद भूल
भगवतगीता मूल
वेदान्तपरिभाषा मूल
15
5

·१५०
महाभाष्यकैयट सहित सटपनी
साङ्कसुत्रवृती
मीमांसादर्शण मूल
गोपालतापनी
कात्यायणीशान्ति
विष्णुसहसरनाम
योगदर्शनवाचस्यति
सार्वतमोठा ठायप
लघुकौमुदी
चिकित्सकचंतामणि
डिक्षनर हिन्दी इगरेजि
915
15
॥5
DA
अमरकोश मूल
कृपारामशर्मा बूकसेलर लायविरेरो सामने