·श्रीगणेशाय नमः अधानुमानगादाधम्ि सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । . (चि० ) अप हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णयविजयप्रयो- जकत्वाग्निरूप्यन्ते। (दी०) एवात्रता प्रवन्धेन सपरिकरं हेतु निरूप्य तत्मस. जात सस्वनिर्णयादिरूपतत्कार्यकारिवाच तदाभासनिरूपण प्र. विजानीते अयेति । (गा०) हेत्वामासनिरूपणे प्रसङ्गस्यापि सहतिय सम्भवति व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टदेतुमिरूपणे सति व्याप्तिपक्षधर्मतापिरोधित द्विरहयतो दुएहेतो स्मरणात् , अतस्तदप्रदर्शनेन मूलस्य न्यूनता परिजिहीर्घ प्रसङ्गस्यापि तनिरूपणप्रयोजकत्वमाह पतापतति । परिकरी-यातिपक्षधर्मते। निरूप्यत्यन्तमुक्तकमेण दुएईवो स्मृतत्व. स्य प्रसङ्गनिर्वाहकस्य लाभाय ।तप्रसहादिति । सपरिकरहेतुनि कपितप्रसङ्गसलतेरित्यर्थः । तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्व पञ्चम्यर्थ । मन्ययश्चास्य निरूपणमित्यनेन । तत्वनिणयविजयप्रयोजकत्वादिति मूल यद्यपि हस्याभासनिएतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयत्वार्यकतया शिष्यवृत्त्युपयोगिनिरूपणघटकज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपरम्, तथापित न्माउपरत्वे सहत्यप्रदर्शनेन न्यूनता स्यादिति तस्यैककार्यकारि स्वादिरूपलातिप्रदर्शन परत्वमपि सम्भवतीति स्फुटीकर्तुमाह तत्व. निर्णयादिति । आदिपदाद्विजयपरिग्रह । तत्कार्यकारित्वात्-सपरि करहेतुप्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्यात् । प्रयोजकत्व च जनकतावच्छेदका दिसाधारणमत स्थविषयकशानकार्य प्रति स्वस्य तापमक्षतमव । सत्यनिर्णय -प्रमितिकादिनिश्चय । सत्र व्यातिपक्षधर्मतविशिष्ट प्रश्तदे तुझानमिय तावपरीतकाटिसाधकस्य ग्विाभासत्वज्ञानम ।

·अथवा तस्व. - १८८० अनुमानगादार्याम् प्युपयुज्यते प्रतिबन्धकीभूततविपरीतकोटिव्याप्ययत्ताशानेऽप्रामा पयग्राहकवादित्युभयोस्तत्वनिर्णयप्रयोजकत्वम् । निर्णय:-साध्यवत्ताशाने प्रमत्यनिश्चयः। तत्रानुमापन हेतोया. प्यादिविशिष्टत्वापसचतुत्वानमिव विपरीतसाधकहतो१एन्व. झानमप्युषयुज्यते । प्रकृतसा एग्रहापामाण्यप्राहकविपरीतसाधकहे. ग्यदुष्टत्वामहविघटकत्यात् । विजयप्रयोजकत्वं च हेत्याभासस्य स्वशानाधीनपरोक्तहेतुदोषोद्भाधनद्वारा व्यापयादिविशिष्टहेनोः स्व. शानाधीनसान्यायप्रयोगद्वारा च बोध्यम् । (चि०) तम्रानुमितिकारणीभूनामावप्रतियोगिय- थार्थज्ञानविषयत्वम् यद्विषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्थानुमि. तिविरोधित्वं ज्ञायमान सदनुमितिप्रतिबन्धकं पत्तत्त्वं था हेत्वाभासत्वम् । (दी०) अनुमितीति । यथाश्रुतिमिदं हेतुदोषाणां लक्षणम् । तद्वत्वञ्च दुहेतूनाम् , तदभिप्रायेणैव उपधेयसरेऽपीयादि वक्ष्य- ति । तत्रानुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठ कार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वे- नानुपितितस्कारणज्ञानपरम् साध्यच्यापहेतुमान पक्षः साध्यवा- निसाकारानुमितिपरं वा, तेनैकत्र हेतौ व्यभिचारादिग्रहेऽ-' प्यन्यस्य परामर्शादनुमित्युरपादेन व्यभिचाराध्याप्स्यादिज्ञानेना- म्पयासिदत्वाच, व्यभिचारादिग्रहाभावस्थानुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । (गा. )मूलोक्तलक्षणानां दुपहेतुलक्षणले दोपेष्यतिव्याप्तिः, य. पाशाननिष्टानुमितिप्रतियन्धकवावच्छदकषिपपताश्रयत्वपर्यन्तस्य समूहालम्वनज्ञानविषयताश्रयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षण विचक्षणीपसया वाधादिक्षानमनियन्धयातायां प्रायशो 'हेतुविषयता पा अनपच्छेदकत्वात् तत्रस्य देतावस्याप्तिध, यविषयकन्वेनेत्यादि. लक्षणे तृतीयाया अयच्छदकत्वार्थकतया सुतयं तथेत्यत भाद थ थाभुतमिति । इदमेतलक्षणयमा ननु हेतुचरभासन्त इति प्युप. स्या हयामासपदस्थ दुष्टहेनुपरत्यात दुपहनिरूपणस्येव प्रति.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १५८१ सातत्यात तल्लक्षणमप्याकांक्षितमतस्तदनुक्ती मूलस्य न्यूनता, अन्य विधव्युत्पत्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपरत्वसम्मपि ते 'त्या. दिना दुष्टदेतूनामेव विमानादुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रतिज्ञातस्येने सदसनाने, एव दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रकताय दुष्टहेतूना विभागानईतया तेषां सतरेण विभागव्याघातशङ्काया अनवतारात उपधेयसङ्करस्या- दिग्रन्थस्योपाध्यसकरण विभागोषपादनयरस्यासतिरित्यत आह सवस्व चेति । तादृशदोग्यत्वं चेत्यर्थः । दुष्टहेतूनां लक्षणमिः त्यनुपज्यते । स्फुटामति शेषः । तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्व पि दोपलक्षणे ते दुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटतया लाभेन नोक्तानुपप. त्तिरिति भावः । सदभिप्रायेणैवेति । दुष्टहेतुलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः । अनुमिनिपदस्यानुमितिसामान्यपरत्वे असम्भवः यत्किचिदनुमिः तिपरत्वेऽतिप्रसङ्गात् प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितिपरत्वमावश्यकम्। तथाच व्यभिचारादावव्याप्तिः वहिधूपव्यभिचारीत्यादिशानामावस्य पर्यतो धूमपानित्याधनुमिरण्जनकापात, लक्षणया तस्य ताशानु. मितिकारशानमात्रपरले बाधादविव्याप्ति:-याधादिज्ञानस्य पराम. शाप्रतिवन्धकत्यात, अतोऽनुमितिपदमजहरस्थार्थलक्षणया तनुभय- परतया व्याच तति । तादृशलक्षणवाक्य इत्यर्थः । लक्षणघट: करायल्छेदकमुभयसाधारणमनुगतरूपमाह अनुमितिनिष्ठकार्यता. निरूपकसम्बन्धित्वेनेति । अनुमितिपदस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकर्षि शिष्टप्रकृतताध्यतावच्छेदकाच्छिन्नप्रकारकातहेतुतावच्छेदका. पच्छिन्नहेतु कानुमितिपरत्वं स्वयमेव दर्शायष्यति अतो न यक्ष्य- माणानिप्रसप्तः । निरूपकरवं च यदि प्रतियोगित्वं तदा कार्यस्य कार्यताप्रतियोगित्वामावादनुमित्यसङ्गवः । यतः सम्बन्धिपदं सं. पन्धिद्वयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयतात्मक- ग्यस्य लामाय। यत्र पर्वतो दिमान्हदश्च तधेत्यादिसमूहालम्यनानुमित्यादिवि रोधिहदनिष्ठयहपमावादिरूपवाधादेः पर्वतादी धूमादिना यहपादि- साधने दोधनाप्रसङ्गः, प्रकृतानुमितिनिष्टकार्यतानिरूपकसम्बन्धि- प्रहत्यस्य कस्यापि प्रतियध्यतानवच्छेदकतया सदयछिनप्रति- बध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिवेशनासम्भवात्; तथाविधमहा एवम्योपकप्रतियायवानिवेशे चानुमित्ययिंगधिनि व्यभिचारादी प.

·। अनुमानगोदाम् । रामशमिरोधिनि पाधादी वाव्याप्ति: उभयविरोधिपक्षाप्रसिया. दाय ताशप्रतियध्यतानिकपितमतिपन्धकताशालिज्ञानविषयाय. सांगदतः कल्पान्तामाद साध्यव्याप्येति । प्रशतपक्षतापच्छेदक. विशिष्टपक्षे प्ररतसाव्यतायच्छेकापधिपतयाप्तिीपशिष्टमसह. नुतावच्छेदफायच्छिन्नमकारताकानुमितिसामान्यपरमित्यर्थः । एवं पताशसमूहालम्पनातुमितेप्यास्यादिविषयकनपा व्यभिचारहा. गादिप्रतियध्यत्वात् न व्यभिचारायसवादी दर्शितसम्हालयनानु. मितिप्रतिवन्धकतामादाय दर्शितातिप्रसद्यारणाय सामान्यपदम् । सपाच ताशानुमितिस्पध्यापकप्रतियध्यतानिरूपित प्रतिबन्धफता. शालियथार्थज्ञानविषयाय पर्यघसितार्थः । साध्यतावच्दकान्छि? सादिप्रकारकानुमितिसामान्यान्तर्मतायां पर्वता हिमायहिव्याय. धूमधांधेत्यायनुमितो हदोन घहिमानित्यादिनिधयस्यामतियाध; करवानातिव्याप्तिरिति भाषः । वाघसम्मतिपक्षस्वरूपासिखायया; सिद्धियतिब्यानिधारणाय प्रस्तपक्षतावच्छेदकान्त्रिपक्षविशे. प्यकत्यनिषेशः । व्यत्वादिना दादिविशेष्यकानुमिती तथापिध: निश्चयस्याप्रतिवन्धकरवात्तदोपतादयरध्यमता पक्षतावच्छेवक पच्छि. सत्योपादानम् । अयच्छेदकत्वं च तत्पर्यायधिकरणत्वम् , नाते. जस्वी पर्वतो घहिमानित्यादौ विशिष्ठपर्वतत्वादिमति बहुधमायरूपं. याधस्य काञ्चनमयः पर्वतो पहिमानित्यादी पक्षाप्रसिद्ध शुद्धए- पतत्वाधच्छित्रपक्षकानुमित्यविरोधित्वेपि • नासदः । एवमपि योध्यम् | साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसायप्रकारकरयानिधेशे-पर- मर्याविरोधिनया वाधसत्प्रतिपक्षयोरध्याप्तिः । तत्र महत्तसाध्यता. घच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थानुपादानेपि.तहोपसादघस्थ्यम्-चहित्या- च्छिन्नाभावादिनिश्चयस्य -धूमजनकतेजस्वी, पहिव्यायधूमधांध हद इत्याद्यनुमित्यविरेधित्वात् । साध्यापसिद्धरम्पाहियारणप्रयो। जनकावं तटुपादानस्योति तु न सत्-बहिन कांचनमय इत्यादिनि- प्रेयस्य शुद्धवद्वित्वादिना वयापनुमित्यविरोधत्येपि द्वितीयदले प्र. कृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिमातमीवसघात , तस्य कांचनमयघ. हिन्यापधूमधानय पर्वत इत्यनुमितिविरोधितया तत्र लक्षण गमनात् । द्वितीयदलमधेशात् व्यभिचारविरोधसाधनाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिपु माम्याति: तत्रापि साध्यतायरछेदकापन्छिनिरूपितव्याप्तिविशिष्टः ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । स्वनिवेशायभिचारविरोधयोनांव्याप्तिः। पहिघुमव्यभिचारीत्यादि शानदशायामपि द्रव्यत्वादिना घूमादिनिरूपितव्याप्तेान सम्मवात्त. दोपतादयस्थ्यमतो व्याप्ती साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वनिवे. शः.! अन्वयव्याप्तिव्यतिरकव्याप्ती विशिष्योपादाय तदुभयवि. शिष्टहेतुप्रकारकत्वमेय निवेश्यम् । एकतरमात्रव्याप्त्युपादाने सा- धारण्यानुपसंहारित्वयोरकतरासग्रहप्रसादित्यो व्यक्तीमविष्य. ति । तादृशव्याप्तिद्वयप्रकारेतानिरूपितहेतुप्रकारतायास्तत्साध्यकत. हेतुफानुमितिकतावच्छदकप्रकारतात्वेगानुगमय्य निवेशस्तु न संभवति-साध्याभावववृत्तित्य ज्ञानदशायां केवलयतिरेकव्याप्या. दिप्रकारकहेतुमत्ताशानात्पस्या साधारण्यादेस्ताराप्रकारताशल्य. नुमितिसामान्यविरोधित्वाभावात् । ताशव्याप्तिविशिएविषयकत्व. मात्रस्य तद्विशिष्टहेतुतावच्छेकावच्छिन्नविपयकत्वमात्रस्य वा निवेशे स्वरूपासिद्धायच्याप्तिा, अता पक्षाशे ताशव्याप्तिपिशिष्टहेतुता. पच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेदाः । पक्षांशे घ्यातिविशिष्टदेतुप्रकारकन्य. मारस्य निवेशेपि तद्दोपसादयस्थ्यम् , धूमामाययान् इद यादि- ज्ञानस्प द्रव्यत्वादिना देतुमत्तानानाविरोधिन्वात्साधारण्याचव्या- प्तिश्च घहिन्वायच्छिन्ने, धुमाभाववत्तित्वग्रहस्य , धूमादिव्याप्ति- विशिष्टतयक्तित्यावच्छिमप्रकारकशानाविरोधादतो हेतुतायच्छे- दकावच्छिन्नन्यानवेशः । पक्षांश साध्यादिप्रकारकस्य सं. स्फारादेराहार्यज्ञानस्य च बाधादिशानाप्रतियध्यत्यात असम्भव इत्यतस्तादशानुमितित्वनिवेशः । साध्यव्याप्य हेतुधर्मिनाबच्छेदक- कसाध्यवत्ताज्ञानस्यैव साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः साध्यचानित्याका- रकतया तादृशाकारलिखनस्वरसातारशहेतुविशिष्पक्षतावच्छेद. कावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यलायछेदकावच्छिन्नप्रकारकानुमितित्व. ध्यापकप्रतियध्यतानिरुपितप्रतिवन्धकत्वस्य लक्षणघरकायोपगमे तु पर्वतत्याद्यवच्छेदेन वहेः साध्यत्वे तत्वामानाधिकरण्येन साध्यामा. पादेरदोपत्वमसमा सामानाधिकरण्यमात्रावाहिवाधादिशानस्य शुद्धपर्वतत्वाद्यपच्छेदेन बन्धादिशानं प्रत्यव प्रतिबन्धकलया धूमवि. शिष्टपर्यतत्याद्यवच्छिन्नधर्मिकयन्यादिशानाप्रतियन्धकत्वादिति त. दुर्गक्षितम् । न च विशेष्यतावच्छेदककोटी धूमादरधिकस्य मानेपि शुद्धपर्वतत्याचपच्छिन्नसंयोगादर्यत्र संसर्गवा तभ पर्वतत्वसामा. .

·१५८४ । अनुमानगादाम घिकरण्येन यान्यमायादिक्षानस प्रतियाधरयापदराकम् तारा. सुमितरणि । गुरपयंतापायठेदेन पन्याधवगादित्यादिति पा. ध्यम् । धर्मितादापच्छेदेन विशिष्टयुसी धर्मितापच्छेदतापयो. प्यधिकरणधमायनिछत्रस्यमय संसाँश मासमे न तु तदेकदेशाध. छिन्नत्यमपि नविच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततदेकदेशव्यापकत्या. पजियमसंगनाया माप्रामाणिकरात्॥ अप लिनोपधानमते देनोः सपंप्रेय धर्मितापच्छेदकतया माना- साशससर्गताम्युपगम मावश्यफः, अन्यथा मुझपनत्यायच्छंदन दनुमत्ताभानस्थलेपि विशिष्टपर्यतत्यापच्छिन्नसयोगादिसंसर्गकानु. मितेरेय मानत्याभ्युपगमे पर्वतरघादिसामाधिकरण्यमात्रागादिया- धादिप्रदफालेति तपापिषसायनिश्चयपतो अनुमिस्यापते, नदि सामानाधिकरण्येन पायसिद्धवारनुमिति कश्चिदुपैति ताशयाधा. दिप्रहस्य कचिदण्यनुमितिप्रतियन्धकल्यासमवान् । सेपो इत्यामास. ताविलायापत्तिय इति चेत् । एपमपिलिङ्गानुपधागमते ताशविष. यतायां मानाभाव पच, प्रकृतग्रन्थस्तु न लिपधानमताभिप्रायक:- तन्मतेऽनुमितेः सर्वत्रय तदाकारतया ताटशाकारत्ययाव्याधर्तकत- याऽनुमितिपदस्य तादशाकारानुमिनिपरस्यप्रदर्शनासंगतः। केचिनु लिंगानुपधानमतेऽनुर्मािनपदस्य सदुमयपरत्यं व्या- एयाय यथाशुतार्थपरतानिहाय लिहोपधानमतमाश्रयते-सा- ध्यय्याप्यत्यादिना । इत्याकारकानुमितिपरम्-अनुमितेरिल्याका• रकतामताभिप्रायकमिति व्यावक्षने । एकादशटयाण्यामप्रयोजन स्पु यति-तेनेति । एकत्र-पहियाधधर्मावच्छिन्ने व्यभिधारादित्या. दिना स्वरूपासिद्धिपरिप्रहः सम्यस्य परामर्शात-तदहित्यादि। रूपापरधर्मावच्छिन्ने च्याप्तिपक्षधर्मनायवगादिज्ञानात् । व्यभिचारा- दित्यादिहतोरनुमितिजनकत्येपी यनेन सम्बन्धः। यत्र यदूपाधच्छिन्ने व्यभिचारतानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे कथंचितपावच्छिमलिगकपरा. मर्शस्तकक्षणविलम्वनानुमित्युपगमे व्यभिचारासमधान तत्र व्य. मिचारो दर्शितः। ननु तधर्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमितो तदर्मायच्छिन्नधार्मिकन्याभ- चारझानाभावस्य हेतुत्योपगमान्न व्यभिचारः। नर्माधिसलि- काय चाव्यवाहितोतरत्वसम्बन्धेन तद्पाच्छिन्नधर्मिकस्याप्या- - ·--- सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । दिज्ञानविशिष्टत्यम् नारासम्बन्धन व्यभिचारशानविशिष्टं यत्तदन्यस्व. मंष पाजन्यतायच्छदकं वाध्यम्, तेन धूमव्याप्यचहिमानयमित्याका रकशाब्दादिपरामर्शपत्तिद्धितीयक्षणे यत्र लौकिकसनिकर्पजन्यो घूमव्यभिचारी , वह्निः धूमव्याप्येन्धनवानियाकारकसमूहालम्ब- ममहस्तत्र तमन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन वहित्वायच्छिनधर्मिकल्या. प्यादिशानविशिएत्यपि न क्षतिरित्यत आह ध्याप्रयादीत । पल. सकारणताकव्याप्त्यादिशानसाचे व्यभिचारशानायभाषव्यतिरेकेणा. नुमितिव्यतिरेकस्यासिदत्वादिति भावः । व्याप्तिज्ञानादेय॑भिया- रज्ञानामावनान्यथासिद्धत्वशङ्का प्राय निराकृतान क्षति-व्यभि- चारादौ नाव्यातिः । यथास तुविशेषनुमितिरप्रसिधा तमत्यदी पेयवयासर्वक्ष्यमाणतया एताशयथाश्रुमव्याख्यायामनिर्भरसूष- 'नाय वदन्तीति ।। (दी० ) पर्वतो निर्वह्नि पो वहेरभिधेयत्वं वा मेयत्वस्य व्य. भिचारीत्यादिभ्रमादनुमितिमतिबन्धादाइ यथाति । ननु प्रतिब- धकज्ञानविपपव्यभिचारादिवटेकसाध्यादेरपि प्रत्येक हेत्वा. भामतापत्तिः । अथ विशिष्टविषयकं ज्ञानं प्रतिबन्धकम् नटकच न विशिष्टमिति चेत्तर्हि पोंधीत व्यर्थ भ्रमविषयविशिष्टस्याम- सिद्धत्वादित्यनुशर्यनाह यदिति । (गा० पर्वतो पहिमान धूमादित्यादिसद्धेतुस्थले वाधादिभ्रमविषये- । प्रतिव्याप्तिबारकतमा यधायुनं यथार्थपद सार्थकयति पचनो नियति रिति । अतिपदस्य त्रितयम्थले सम्बन्धाश्रमत्रितयलाभः । प्रत्येक समभादाययातिप्रसङ्गसम्भवात्ताशसमूहालम्बनम्रमपर्यन्तानुधाव. कल्यासपात्यासातरिति ध्येयम् प्रथमममोमिनो विरोध, •अन्त्यो जनकमाने, तथाच तयोरीप प्रथमे अन्यत्र प्रसिद्धस्य सा- याभावयत्तित्वस्य धूमावशे चमत्वम् । अन्त्ये प्रमेयवाभावच - त्तित्वस्याप्रासद्या गझमत्यं किन्त्यभायांशेऽनुयोगिताविशेषसम्ब. न्धेन साध्यस्य भ्रमत्यमित्येताहशविशेषमादृत्य शिष्यव्युत्पादनाया. नकावधम्मकथनम्। 3 एवं व्यवधेयम् । अभिधेपत्वं प्रमेयस्वस्थ व्यभिचारी.

·अनुमानमादाघम् 'वत्र स्थापसम्बधापत्रिप्रमेयायत्यापच्छिन्नप्रतियोगिताकाष. भयन्धन प्रमेयरपस्प नमो ग्राच्या प्रतियोगिरांश साध्यतापरद. धर्मातापच्छेकसम्यम्धारियमययोः सापामावयास रेवरूपम्यामिघटकनया तरंशे भयायमाहिष्यमित्रारज्ञानस्य ध्याप्तिधानविरोधिापात् । एपं च मंदादी प्रमेपायत्यापरिसन्नमति- योगितामयस्य प्रसिमापपि स्यरूपसम्मायापन्निताशप्रतियो- मित्यासिध्या साहानमानुपपतिः। प्रतियोगित्यांशे सम्बन्धवि. शेषायच्छिन्नत्वस्य भ्रम रस्यपि न युक्तम्-तस्प सम्पन्धपटकतया तरप्रकारफरवघटिततसमग्यानुपपतः। न च म रूपेण प्रतियोगित साप्रफारक एवात्र समो पियधिनः, न तु तत्तदयनिप्रतियोग. ताफरप्रसंसर्गक इति पाच्यम् । लायात प्रतियोगितासंसर्गकव्या. निशानस्यैवानुमितिहेतुतपा तत्प्रकारकम्यभिवारहानस्याकिश्चिक. रत्वाद अमातुः-स्यापन्छिनसायमापच्छेदकसम्मधापच्छिमप्रति . घोगिकरपसम्बन्धेन साध्यतायच्छकयायमेधामावस्य साध्यामा. अपदवृत्तित्यरूपव्याप्तिघटके लाययात् । एपं च ताशसम्पन्धेनामा. माशे साध्यतायच्छेदकमकारकव्यभिचारक्षानस्य यासिमहविरोधि. सरा घटत्वादेः प्रसिद्धन तारशसम्बन्धेन प्रमेयत्वत्वादेरेयाभाषांश भ्रमात्मक एव तथाविधाही विवक्षित इति न किञ्चिदनुपनम् । अन्ये तुप्रथमे साध्यामाययदधतित्वज्ञानविरोधी देतीसायामाय- यत्तित्वरूपव्यभिचारस्य भ्रमः। द्वितीये च तदमसिम्म व्यापकसा. मानाधिकरण्यग्रहपिरोधिसाप्यतावच्छेदफे हेतुसमानाधिकरणाभाष प्रतियोगितापच्छेदकत्यस्य सम् अभिमतः । समानप्रकारक्शान. स्यैव विरोधितया द्विविधव्यभिचारसवदाप द्विविधव्यातिविषयक 'सम्हालम्बनस्यैव लक्षणे निधेश्यत्वात् । न च हेतुःसाध्यस्य व्यभि- चारीत्यत्र साध्यतावच्छेयके हेतुसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगिता. 'घच्छेदकस्यस्य दुर्लभनया तदधगाहिशानस्थाभिधेयाचं प्रमेयस्व स्य व्यभिचारीत्याकारकता नोपयुज्यते इति वाच्यम् । यता अमा. चयत्तित्व समानाधिकरणामावप्रतियोगितायव्छेदकरवं चेति द्वय. मेष हेतु साध्यस्थ व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थः। तत्रादिमध्य. भिचारतात्पर्यकस्थले व्यभिचारपदाकदेशे अभामेऽनुयोगितारूप- ·सामान्यनिक्तिप्रकरणम् । शष्ठ्यर्यस्य तत्र च प्रत्यर्थतायच्छेदकहित्याधयकिननिरूपित. स्वसम्बन्धेन प्रकृत्पर्यस्पान्ययः । प्रत्यर्थीयार्थः स्वरूपसम्बन्धया. तस्व चाभदेव प्रथमान्तादयः । द्वितीयतत्पदार्थपरवाक्यस्थले च तदेकदशसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्धान्वितमथमार्धस्य निरूपि. तस्वस्याग्य. पाठीप्रकृतेस्तधर्मपरतया पष्ठ्यन्तार्थस्य साध्यताप- च्छेदकनिष्ठत्यस्य ताशान्वययललभ्यहेतुसमानाधिकरणामावर. तियोगितावच्छेदकरवे तस्य तदितार्थीभूतसम्बन्धिनः एकदेशे घटकरवरूपसम्यन्धे सम्बन्धिनश्वाभेदेन प्रथमाय बन्वयः । एवं घो. क्तवाक्यात साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वस्यापि लाभाच तदरगाहम्रमस्य दर्शिताकारता. सम्भव रत्यपि यदन्ति । भ्रमादिति पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तस्वं तस्य प्रतिबन्धपदार्थ अनुत्पादे- स्वयः। यथार्थतीति । यथार्थपवदानेन स्वम्यधिकरणप्रकाराष. छिन्ना या या विषयता तत्तदनिरूपकत्वरूपस्थ सर्वाशे प्रमास्यस्प विवक्षणीयतया दर्शितभ्रमाणां किञ्चिदशे प्रमात्वेपि न तावादाय दोष इति मायः। । अत्र धयार्यपदेन सद्धेतुस्थलेग्नुमितिविरोधिम्रमविषयसाध्या- भाषादी अतिप्रसनयारणेप्यसद्धेतुस्थले ताशप्रमाविषयदोषघ. टकसाध्यतदभावादेः प्रत्येक दोषत्वापत्तिारैवेति तदर्थ प्रकारा. न्तरानुसरणे च तत एष पूर्वदोपस्यापि धारणसम्म यथार्थपर ग्यमिति दोषस्य दुद्धरतया तस्यैव यथार्थपदाघटितलक्षणान्त. रानुसरणे योजत्वमा नन्विति । पकेदशस्थापि विशिएघटकतया हेत्वामासपदार्थत्वस्पेष्टत्वादाह प्रत्येकमिति । प्रत्येकपदार्थपर्याव- साध्यतावच्छेदकायच्छिनेत्यर्थः। हत्यामासतापत्तिः देवाभासए. दार्थधापत्तिः । यदपावच्छिन्नहानस्यानुमित्यपिपेघिय तपाव जिने हेत्वमासय पयहारस्थ सदपावच्छिन्नमात्रज्ञानादेतो?ष्ट- रघट्यवहारम्यानुदयेन चेापत्तिर्न सम्भवतीति मायः॥ याशविशिष्टविषयकस्य वारशानुमितिविरोधिरवानतिरिक्त- सृसि तत्वमिति विघक्षया न साध्यादापतिव्याप्तिरित्याशयेनाश. ते अधेति। विशिष्टविषयक-साध्याभावयत्तित्वविशिष्टसाधना- विषिषयकमेय, तटक-ताशविशिएघटकप्रत्येकपदाधिषयक, न ·१५८८ .' अनुमानगादावर्या पिशिन तारयिशिष्टनिमपितमानाय प्रत्यकपदार्थविषयकारय. स्प प्रनियन्धकतया अतिरिक्वृत्तित्याशातिध्यातिरिति भावः। ग्य. मिति । यथार्थपदादापि संतुम्गलेऽतिय्याप्तियारणसम्मयात् । ननु तंत्र भ्रमयिपप्रत्येकपदार्थस्योक्तरीत्या धारणेपि तद्विशिष्टी. व्याप्तिरत आह भ्रमविषयेति । भासिइत्याविति । तथाच फाति- च्यातिरिति मायः॥ (दी० ) केचित्तु दुष्टानामेव हेतूनामेतानि लाणानि तत्र तृतीयभिच प्रथममपि शायमानव्यभिचारादः मतियन्यत्वमभ्यु. पेत्य । तदर्थश्च ताशाभावपतियोगिनो ये व्यभिचारादयस्तरमा कारकयथार्थज्ञानविषयत्वमग्रे च तत्समिसस्य सदस्य मित्यर्थः । आद्यस्यैव घा दुष्टहेतुलक्षणत्वमिति माहुः । .(गा०)कचिस्विति । नन्यस्य दुष्पहंतुलक्षणत्ये दोषेप्रतिव्याप्तिः-पा. मणि अनुमितिीयरोधियथार्थज्ञानविषयत्सत् । न च हृदयावच्छि- पक्षकव-ह्यादिसाध्यक्स्पले पन्ह्यभायपध्रदादिरूपदोषाणामपि धुम्हे सुस्वमिष्टमेवेति वाच्यम् । तद्रूपावच्छिन्नपक्षकतपावच्छिन्न- साध्यकतपायच्छिन्न हेतु कस्थले तन रूपेण दुष्टस्य लक्षण पदि सद्रूपायबिछापक्षसायहेतुकानुमितिपिरोधियपाधज्ञानविषयमा- घम् तदा दवावच्छिन्नपक्षक्याहत्त्वावच्छिन्नसाध्यकधूमयाध- छिन हेतु कानुमितिप्रतियन्धकामाविषयवाभावयद्धदादीनां धू. मत्यादिना दुष्टहेतुत्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशंका परिजिहाँपुस्ता. शाभावप्रतियोगिनां यथार्थवानमिति पष्ठीसमासमाश्रित्य ताह- शामाधप्रतियोगिप्रकारकयथार्थशानविपयत्वमर्थ व्याख्यास्यति । त. च ज्ञायमानदोपस्य प्रतियन्धमतामत एवं सहच्छतेऽतस्तन्मन- धालम्ब्याह तत्रेति । तेषु लक्षणेपु मध्य इत्यर्थः । तृतीयलक्षणस्य सर्चमत एव शायमानदोषप्रतिबन्धकस्वाभिप्रायकतया हाताधे. गोपन्यासः। तदर्थश्चेति । प्रतियोग्यन्तेन दापानादाय लक्षणं स. मनीयमिति दर्शयितु व्यभिचारादय इति न तु तेन रूपेण घटक- त्यमित्यवधेयम् ॥ यद्यपि पर्वतत्यावच्छिन्ने प्रतिक्षाययिताने श्रमस्वायधि- नो'दुए हत्यादे. सद्धतौ दुष्टत्यामबहारस्य नापत्तिः तत्र तत्साध्य.

·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । १५८१ पक्षहेतुकानुमित्तिप्रतिबन्धका पोषप्रकारकज्ञानविषयत्वस्यैव प्रत्ये- सध्यत्वात् , नादृशानुमितिप्रतिवन्धकबाधव्यभिचारादेवाप्रसिद्ध- स्वात हयादो बन्ह्यादिसाधनमादाय सर्वत्रैव दुव्यवहार इष्टः । त. थाप धूमसाधने घन्दित्वेनाय दुष्ट इत्यादो घहित्वावीच्छन्नंहतुक. धूमाद्यनुमिनिनियन्धकदोपप्रकारकक्षानविषयत्यस्य प्रत्ये सध्या स्वात् । “वक्ष्यमापासम्बन्धावच्छिन्नतादृशानुमितिपतियन्धकधूमा. भाय दृत्तित्यविशिष्टयन्यादिरूपप्रसिद्धदोषप्रकारताशालिभ्रममादाय रासभादितात्पर्येणापि तथा व्यवहारः स्यात् । न च नम्र विशेष्ये तु. 'तीयान्तायलिय वैशिष्टयभानाद्रासभे तद्वाधेन नायमतिप्रसह द. ति वाच्यम् । तथासति दोषपदार्थघटकानुमिनी वह्नित्वावच्छिन्न- हेतुकत्यालाभात् , तल्लाभानुरोधेन हेतुप्रकारकशानजन्यानुमितिमा तिबन्धकरूपदोपपदाघरकहेनो पहित्य वैशिष्ट्यरूपतृतीयातायस्य तत्प्रकारतायवाऽवच्छिन्नत्यार्थकतृतीयान्तलभ्यथीन्हत्वाच्छन्नत्य- स्याप्यन्यय इत्येवोपगन्तव्यत्वात् । न च विशेप्पे यहित्यादिधर्मयै- शिष्ट्यबोधकसमभिट्याहारस्थले दोपार्थकधातोरेव पहित्यापच्छि. नहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकोऽर्थः । अथवाऽनुमित्यर्धकसाधनशब्दस्यैव पहिल्यावच्छिन्नहेतुफानुमि- तिरूपविशेपे लक्षणिकन्यं दुपधाव अनुप्रित्यर्यान्तर्भाये साधनए- दार्थानन्वयमसात् । तथाच विशेष्ये एव तृतीयार्थवैशिष्ट्यान्ययो. पगमात नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि हिना धूमसाधने रासमो दुष्ट इत्यादिव्यपहारस्य भ्रममादायातिप्रसङ्गादिति ॥ अथवा इतरभेदानुमापकमेवेदम् लक्षणम् । तथाच पर्वतपक्षक- धूमसाध्यकहिहेतुफदुष्टलक्षणस्य तथाविधानुमितिबिरोधिज्ञानयि- यव्यभिचारादिभ्रममादाय सद्धतावितरमेदव्यभिचारित्वाद्यथार्थप. दं सार्थकम् । शानं चात्र पक्षानविषयमरतहेतुतावच्छेदकपरच. सम्बन्धावगाहि ग्राहम, तेन प्रकृतहेतुभिन्नस्यापि सम्य-धान्तरण दोपप्रमाधिपयस्वेपि नातिमसः । अग्नपीशसम्बन्धेनैव तद्वत्व योध्यम्। अथ शायमानपक्षामिनिष्ठलायामावस्यादिना धाधादिदोषाणां प्रतिवन्धकता न सम्भयनि साध्याभावस्वादिना पदार्थान्तरस्यैव य. अशाने तत्र दोषाणामझायमारतयाविरोधायमाऽनुमित्यापते, कि- ·. अनुमानगादापर्याम् :: न्तु झानीयपक्षनापच्छेयकावच्छिन्नविषयतानिपिनमायाम यावा. पछिमाधिपयतायत्त्येन ताशधिषयताज्ञानयिशिष्टयन पा, सपक- पंताशमविषयपदार्थान्तरसाधारणमेवति तपामेष भ्रगदशायों बिरोधियानोक्तापत्तिः। एवं च सवेतूनामपि प्रतियन्धकतावच्छेन- पनिरुक्तपिपयनाथपपद्यमायोधिप्रमाविशेष्यत्वादतिव्याप्तिरिति चेत्रा यद्रूपाछिपविषयतासामान्यमनुमितिप्रतिबन्धकतायच्छेदकं तद्- पविशिष्टप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वमेघ विवक्षणीयम्।इदोघहिमान् धूमा- दित्यादी व तारशरूपं इदविशिवायभायायाधिकं इदे घहिनास्ती- स्पादिवाननिरूपिततपायच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैव इदस्यायच्छि- अधिषयतानिकपितय भाववाघपच्छिमाविषयसाधेन दोपनिष्टानु: मितिमतियापकनायामवच्छेदकत्वात् । स तुस्पले च केयलयन्ध. भावत्यादिकं न तथा तच्छिन्नविषयतासामान्यान्तर्गतधर्यविषय. कहाननिरूपिततादृशविषयतान'मनुमितिमतियाधतानपच्छेवक. , स्वात् । पर्वतविशिषन्हा मावस्यादिविशिष्टं न किंचिवस्तुप्रसिद्ध मिति नातिप्रसन्नः। तृतीयमपि लक्षणमनवैष रीत्या परिकार्यमः । यद्यप्यस्य दुपहेतुलक्षणत्वे शायमानदोषप्रतिबन्धकतामतानाश्रयणेपि सदूपापच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुफानुमितिप्रतियन्धकारमाविषयतहेतुताप. छेदकचत्वं तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकस्थले तेनैध रूपेण दुष्टत्व. मित्यर्थकतामुपगम्य यथार्थपदसार्थक्यमुपपादयितुं शक्यते; तथापि दुष्टलक्षणस्य दोषघटितत्वानुरोधेन तन्मतमधलंग्य पष्ठीसमास आर. तति॥ ननु द्वितीयतृतीयलक्षणयादापतिव्याप्तिरख्याप्तिश्च क्वचिद्धती यापदेन दोपस्यैवोपादेयतया तरवस्य तन्माप्रवृत्तित्वात आह तत्वमित्या स्पेति मधममावस्य हुएतुलक्षणत्वनवोपपत्ती चरमयोदपलक्षण. स्वमेवाचितं तत्वमित्यस्य यथाश्रुतार्थानुरोधकरवादतस्तधेषाह था- यस्यैवेति । ईशयास्यापा निर्दोषरयात्माहुरित्युक्तम् । (दी०)लिङ्गमविवक्षितम्, यद्विषयत्वेन-यादशविशिष्टविषयः स्वेन, तेनानुमितिप्रतिबन्धकपक्षविशेष्यफभ्रमविषये साध्यामा. यादौ सद्धवादिनिष्ठ नातिप्रसनः। अवच्छेदकत्वचेहानतिरिक्त. वृत्तित्वं, तेन विशिष्टस्यासस्वेऽपि भ्रमात् प्रतिबन्धेऽपि न स.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । तिः । विशेषणीयश्च ताहशविशिष्टान्तराघटितत्वेन, तन प्रपय- स्वादिविशिष्टे सव्यभिचारादो नातिप्रसङ्गः । एवञ्च पक्षनावच्छे. दकादिविरहविशिष्टः पक्षः पक्षनिष्ठस्तद्विरहो वा माध्याभावर. दृनि साधनं साधनादृचिसाध्याभावो वा हेतुदोपः, येन के नापि सम्बन्धेन तद्बांध प्रकृतो हेतुर्दुष्टः । (गा०)लिंगशानस्येनिम्ले लिंगांशनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतयात- स्या विवक्षितत्यमाह लिंगमितिाद्विश्यकत्वेनेति तृतीयार्थी अवच्छ एकत्यम् । तदमनतिरिक्तवृत्तित्वमिदानी निवेश्यते तदाऽसम्मयः विशिष्टस्यानतिरिक्ततया चन्हामावविशिएहदादिरूपदोषविषय. कत्वस्य शुद्धहदत्याधच्छिन्नविषयकज्ञानपि सरचनानुमितिप्रति. बन्धकत्वातिरिक्तवादतः स्वरूपसम्बन्धरूपमेय तद्वाच्यम्-तथाच पर्वतो यद्विमानित्याद्यनुमितिप्रतिबन्धकभ्रमविषयवन्धमाधादापति ध्याति तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकताघच्छदकपटकत्वादसंभव. भयेन चावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशासंभवादतो यद्विपयकत्यनेति . दं ध्याचष्टे यादशविशिएविषयकत्येनेति । यादशविशिष्टविषयकारक न यदपायच्छिन्नविशिष्टविषयकत्वेन । एत्रश्च तत्यमित्यस्य तपा- यच्छिनत्यमर्थः। ' व्यायापीजं प्रकाशपति नेति। यमकारकत्वेनानुमितिप्रति- पन्धकत्वमित्युक्ती पक्षविशेषणकभ्रममादाय घरभावादी नाति- प्रसहः । पर्वतादायत्तिप्रसद्गसम्भवेपि यत्सम्यन्प्रावच्छिमयनिष्ठमा कारताकरवेगानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तद्वत्वस्य दुता. व्यवहारनियामकत्वांपगमे पर्वतविशेषणकययभावज्ञानम्य विशेष. णताविशेषावछिन्नाधयतासंसोधच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठप्रकारनाक. स्वेन प्रतिबन्धकत्वात् । तेन सम्बन्धेन पर्वतादिमत्तायां पर्वतमहान. सान्यत्यादिरूपसद्धती सत्त्येपि प्रसिद्धधूमादिरूपहेतावसत्वात्तव दुष्ट. ताम्यवहारापत्तेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्तम् । नमः पर निश्चयसामान्यपरम्, तेन सद्धेत्यादित्यादिपदनाहासाध्यशून्यप- क्षकदुष्टतावनुमितिप्रतिवन्धकप्रमाविषयसाध्याभावादेरेव सत्यपि माससिः। नातिप्रसङ्ग ति । उक्तव्याख्यानेऽनतिरिक्तवृत्तियमेव ·या घक्तव्यतया १५९२ अनुपानगादाचर्याम् । अवच्छेवकत्वं विपक्षणीयम्, विशेषणीभूनघहयभावाविषयके मुद्ध हृदत्यादिना वह्नयभावविशिष्टहवादिविषयकज्ञाने यहपभावशिशि. एहदायाधयच्छिन्नविलक्षणविपक्षतानिरूपकत्वस्यासस्नोक्तासम्भ. घानवकाशात् । तथा फेवलपवयमावश्याचवच्छिन्नविषयकत्यस्य प्र. सियन्धकत्यातिरिक्तत्यान्नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदत्वनिवेशेऽयमेवातिप्रसद्गो दुः धीरः । अप्रामाण्यवानामावविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविपयफत्व प्रतिय. न्धकतावच्छेपकतापर्याप्त्पधिकरणमित्ताशविक्षया तादृशाति. प्रसङ्गपारण पुनरसम्भवः । वयभाषत्वादिना घटाद्यवाहिनो २. हयभाववान्हद इत्यादिक्षानस्यापि प्रतियन्धकतया तत्साधारण्यानु. रोधेन वहिन्धाद्यच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्यावच्छिन्नविषयता. निरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकभिश्चयन्यनेय प्रतियन्धकता- घद्वयभावविशिष्टहदत्वाचवच्छिन्नविषयता. यास्तादृशप्रकारतानिरूपितहदत्वाचवच्छिन्नविषयतात्वनैवावच्छ दकरयामाण्यज्ञानाभावविशिएहदत्वाधवच्छिन्नविषयताकान श्चयत्वस्यावच्छदकतापर्याप्त्यनधिकरणवाादत्यनम्नृतीयाया तिरिक्तवृत्तिवलक्षणावच्छेदकताकत्व स्फुटयति अचर दकत्व चेति । इह लक्षणं घटकत्व सप्तम्यर्थः । न वि. शिपदोपनिषयकत्वस्याप्रतिवन्धकसण्यादौ सगपुनरसम्भव इति वाच्यम । ज्ञागस्यत्यत्र ज्ञानपदानाहायोप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि. तनिश्चयपर षष्ठ्य पश्चाधेयत्व तस्य यद्विपकरवेनेत्यययः, एवं च ताशनिश्चयवृत्ति वविशिष्ट यादृशविशिष्टविषयकत्वमनुमितिप्रति. बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशवस्य विवक्षणीयतथा असम्भवानव- काशात् । अनतिरित्तवृत्तित्य च स्वन्यापकतरफत्व न तु तच्छ्न्यावृ. तित्व विशिष्टस्य विशेष्यीभूतविशिष्टविपयकत्वानतिरिक्ततया त. स्यातिप्रसक्तन्वेन विशिष्टे तस्मिननप्रतिसतस्यस्य दुर्घटत्वात् । यनु प्रतिवन्धकताशून्यतादृशनिश्चयत्तित्वमेवानतिरिक्तवृत्ति- स्वमतो नोक्तरीत्याऽसम्भव इति । तदसत् । तथासति मूलोपात्ता. नस्येत्यस्य वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् । इदत्याद्यवच्छिन्ना या वहयभावयि. शिष्टहदत्याययच्छिन्नविषयकयत्किञ्चिज्ज्ञानविषयता तन्निरूपकत्व- स्थ प्रतिबन्धकताशुन्यताइशनिश्चयावृत्तित्वन शुद्धदश्याच्छिो प. म ·सामान्यानिशक्ति प्रकरणम् । - अतिप्रसाच्च । अस्मम्मतेऽनुमितिप्रतिघन्धकतायास्ताहशनिश्च. यवृत्तियविशिष्टइवत्वाचवच्छिन्नविषयकत्वत्यावच्छिन्नध्यापकतापित रहादातप्रमशानवकाशात् । अथैवमपि जातित्यादिना हास्वादिविषयकस्य जातिमान्वयमा. पवामित्यादिज्ञानस्यापि घयभावविशिष्टस्त्यावच्छिन्नविषयफतया तस्य च हुदो वहिमानित्यनुमित्यविरोधितयाऽसभव,अलवान्यतिमा- नित्यादिस्थलीयदोपासप्रणाविस्तिधर्मायच्छिन्नपक्षकस्थलीय. स्थापि किंचिधिशिष्टतद्वीटतदोपस्यासग्रहण च पक्षतावच्छेदकाई- আমাঘলঘক্ষপ্তাকায়বিgঘববাহ विषयकस्त्रस्य मानयिशेषणत्वे सर्धमाकाशवदित्यादिस्थलीयसाधा. -दो तटकाप्रसिद्याऽव्याप्तिः। यद्यपायनिउन्नस्य यस्य यस्य यार- शविशिष्टघटकता तत्तदूपायच्छिन्नतत्तनिष्ठाविषयताभिन्न किश्चिय. छिन्नविषयताभित्रकिचिदवच्छिन्नविषयताशुम्पत्व शामे नियेश्यम् । जातित्याचपच्छिन्नस्य च हदत्वादेन व-ह्यभाववज्रदायावच्छिन्ना. स्मकदोपघटकनेति जातित्यायपाधिनविषयता ताशविषयता मिष तच्छ्न्यस्व च नातदोष इत्यपि न सत्-तथा सति हो जा. श्यमाययानित्यादिस्थलीयवाधादेरेव दुःसंमहत्वात् जातिस्यादि मा हदत्यादिकपर्मितावच्छेदकावाहिनो जातिमान जातिमानि रयादिशामस्य जानित्याचवच्छिन्नइदावादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकता. रूपविषयताया निरुक्तपिपयताभित्रस्यविरदेण तारशहानस्यानुमि- त्यप्रतियन्धकस्य शन्यत्वान्तेनाधारणात् । मैवम् । यदपावच्छिन्नविषयताय ताइशविशिष्टविषयकत्यस. মানাঘৰমান্বমানঘাষনাবন্ধ নকুনিগাথা पत्वस्य मानविशेषणतया सामनस्यात् । भप्रतिबन्धकमानषि- पयतापच्छद कजासित्वादिविशेषितहदत्वाविघटिततपावछिन्नवि. पयतात्यायच्छिन्नाभायस्य दोषात्मकविशिष्टाघपयतासमानाधिक रणत्वात् तज्मानव्यावृत्तिरिति । विशिएस्य-विशिष्टविषताकत्यस्य, असवेपि यहपभावावादिना घटायवगाहिम्रमेऽसापि, तपाय विशिष्टविषयकत्वेन प्रतिबन्धकता न सम्भवतीनि मायः । ममारप्र. नियन्धेपि तादृशम्रमस्यानुमित्यनुत्पादनयोजकत्वेपि । न क्षति:- मौतयुक्त्या पर्याप्तिनिशेऽ मया, सदनिशे पूर्गतिप्रसङ्गो छ ।

·। अनुमानगादाधम्ि मनु विशिष्टदोषघटकाभूनतदेकदेशविषयतायां स्वरूपसम्यन्धरूपा- घच्छेदकस्यसत्येपि विशिष्टविषयतासामान्यस्य तादृशावच्छदकत्य विवक्षयाऽतिप्रसारणम्भवात्तदेव कथं न विरक्षितमिति । न च सामान्यपदस्य ब्यापकावार्थकतया प्रतियन्धकतापच्छदकताया विशिष्टविषयतात्यारापकरय निवेश्य तदपक्षया प्रतिवन्धकताथा विशिष्टविषयताव्यापस्यानवेशन मेघाचिन मिति घाच्यम् । यतो घयमावविशिष्टहादिनिलपितविपरिताया अनुमित्यप्रतिपन्धक सशयाहार्याप्रामाण्यमानास्पन्दितज्ञानसाधारणतया नानुमिति प्रतियन्धकनायास्तधापकस्यमित्यनादार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित. निश्चपतित्यविशिष्टा या विषयता तद्यापकत्व प्रतिवन्धकताया भ यता विपक्षणीयम् । तदपेक्षया लाघरन यसपसमाधपापच्छर- कताया विशिष्टविषयतात्ययापकायमंव विवक्षितुमुवितम् । तथास- ति निश्चयावानिशात्समानाकारफशानेषु विषयतामदस्याप्रामा णिकतया सशयादिशानीयविषयताया अपि निधयत्यादिविशिष्टीय. तथा प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया वा. धादिरूपदोपनिरूपितविषयतात्वव्यापकताया अक्षतत्वात् । न च व इयभाषयान्हदो वहिमानित्याहार्यज्ञानीपघयभावविशिष्टहदादिवि. पपता नामाहार्यशानसाधारणी तादृशाहार्यशानसमानाकारकामा. हार्यज्ञानाप्रसिद्ध , हदो वयभाययानित्याद्यनाहायशानीयवनयभा- यविशिष्टइदादिविषयतातो व.पादिप्रकारतानिरूपितानाशाहार्य ज्ञानीय हृदादिविषयताया भिन्नत्वात्, तथा चानाहार्य वविशिष्टवि घयताया एव प्रातबन्धकतावच्छदकतया न दर्शिताहायज्ञानीयवि. पयितासाधारयविशिष्टविषयिनात्यव्यापकत्वमिति वाच्यम् । एवं सत्यनाहार्यज्ञानीयघिशिशवयितात्वव्यापकताया एक विवक्षणी सत्वात्तायतापि सशयान्यत्याप्रामाण्यशानानास्कन्दितत्वयारप्रवेशे- नलाघानपावात । मैत्रम । स्थरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्यप्रवेशे पापाणम- 'यत्वाद्यपरटेन घयभावरतानिश्चयविशिष्टस्य पापाणमयत्वा दिविशिष्टपक्षदानस्य वहयाद्यनुमितिप्रतिबन्धकतया तदव च्याविषयताकपाषाणमयत्वादिविशिष्टपक्षादाबातम्पाते । नातरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छदक पनिशमते तादृशनिशिएविषयता- थ ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । वा पापाणमयत्वाधरच्छेदेन घलयमायवत्तानिश्चयाधिशिष्टज्ञानसा- धारणतया अनुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वेनातिप्रसङ्गानवका. शात् । न धानतिरिक्तवृत्तित्वरूपारच्छेदकत्यनिवेशेपि जलाद्यध. च्छेदन पदयभाववत्ताघटितस्य बन्यायभाव जलादिमवृत्तिजला. दिविशिएस्यो इदादिरूपपक्षस्य जलान्वयभाययानित्यादिशान. सहितस्य जलवांश्च हद इत्यादिशानस्य ताराशनावशिष्टतादृश- शाननीय प्रतियन्धकतया वारशनियन्धकतान्यज्ञानायिपयस्य सप्रतिपक्षानात्मकस्य वारणाय शानवैशिष्टयानपच्छिन्नस्यस्य प्रति. बन्धफतायामवश्यं निवेशनीयतया मन्मतेपि तयानतिप्रसङ्गादिति पाच्यम् । ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्थ प्रतिबन्धकताविशेषण- वे प्रति हेतुव्यापकसाध्यामावसभागाधिकरणतहेतुमत्पक्षरूपसरप्र. तिपक्षाव्याप्त-साध्याभावांशे तद्यापफताग्रहविशिष्टतद्वत्ताज्ञानस्येन स्वतन्त्रसाध्याभावधर्मिकनद्यापकतामहविशिष्टतद्वत्ताशानसाधार. ण्यानुरोधेनावश्यक्लप्तपनियन्धकतरोगपत्तेः । तारशविशिष्टशा- नस्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रतिवन्धकतान्तरे मानाभावात् । उक्त. विशिष्टेऽतिप्रसङ्गस्तु विवक्षणीयविशिष्टान्नराघटितत्यविशेषणेनय धारणीयः। न च शानद्वयसाधारणप्रतिवन्धकनायाः प्रत्येकझानविष. परिशिष्टविषयक नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतायत्. तथा च दर्शिनविशिएघटकस्य प्रत्येकज्ञानविषयम्पन निरुतविशिष्टात्मकते. ति निरुतविशिष्टान्तरायटियमुक्तपिशिष्टस्याक्षनमेवेति पापम् । रुपमाणविशिष्टान्तरास्तित्वस्येय यादशविशिष्टविनयकनिश्चय. विशिष्टयारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं प्रतिवन्धकतानतिरिक्तपात वाशपिशिद्धयाघटित(स्ये सनि पाइशविशिष्टविषयकनिश्चयत्व प्रतियन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताराविशिष्टान्तरायटितस्य )स्यापि विपक्षणीतया उक्तविशिष्टवारणसम्मवात् । न चैवमुक्तसत्प्रतिपक्षा- व्याप्तिः-तस्य प्रतिहतुव्यापकताविशिष्टता याभाषप्रतिहेतुषिशिष्ट पक्षात्मकनिरुक्तविशिष्टद्वपघटितत्वादिति घाच्यम् । सत्प्रतिपक्षघ. टकताहशदलदयविषयताभिन्न निक्षतविशिष्टद्वगविपयिताशून्यप्रती- तिषिषयत्यस्य विशिष्टद्वयाघटितार्थकत्वात् । यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसि. विस्तत्र भिनास्तमनुपादेयमेध । साध्यादिभेदेन लक्षणभेदात् प्रमा. स्म कीवपयतासाधारणरूपेणव घा प्रतिहेसुव्यापकताविशिष्ठसा.

·अनुमानगादार्याम् ध्यामाधादिविषयितोपादेया न च दर्शितविशिएस्य सत्प्रतिपक्षता न स्वीक्रियमे,अपितु हेतुतापच्छेदकाटितसाध्याभावामाववश्युतिः मरपक्षात्मकविशिष्टस्यैव व्याप सामानाधिकरण्यरूपध्यातिविशिष्ट हेतुमत्पक्षस्योक्तरीत्या सई तदध्यापकसाध्यामाघकालीनन· मविशिष्टरक्षादिव्याचिरप्यशश्या स्यात् इत्पविशेषण व्यापक- ताघटितधिशिष्टमात्रस्यालक्ष्यताया पध युक्तस्वात्, तथा चोकमा पासमपेक्ष्य हानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिवेशनमेघोचि. तमिति वाच्यम् । परमपि प्रयतहेतुनिष्ठसापच्यापकीभूनामावति- योगित्वघटितस्य मतभेदेन साधारण्यविरोधरूपस्य विषयितायाः पक्षधर्मकप्रकृततुमत्ताशानशिएयावच्छिन्नप्रतियन्धकतायामेवा. घच्केरकत्वात् , प्रतिबन्धकतायां जानवैशिश्चानपच्छिन्नत्यनियेशा- सम्भवात् । दर्शितातिप्रसङ्गवारणाय च निस्कविशिरवयाघटित- स्वत्यैव निवेशनीयत्वात् । न च पक्षविशेपित प्रकृतहेतुनिष्टसाध्या व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेवासाधारण्यादिरूप वाच्यम् । पक्ष. वृत्तित्वघटितविशिएविषयिताया अप्रतिबन्धकमानसाधारणतया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात्ताशस्य चासाधारणादे. पक्षवृत्तित्व. विशिएप्रकृतहतुसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतरूपनि। रक्तविशिक्याटनतया निरुक्तविशिष्टद्वयाघटितत्वनिषशोऽपि न सम्भवतीति वाच्यम् । पक्षवृतित्वाघटितविशिष्टस्यैवासाधारण्यरू- पताया विरोधोपि फलतः प्रतिरोध पव तदन्यत्वेन पा विरोधि कि- शेषणीयमिति पकिव्याख्यानावसरे सम्पादनीयत्वात् ।। नन्वतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकावनिवशे व्यभिचारादिया टितपदार्थान्तरेऽतिव्याप्तिः तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरि. क्तवृत्तित्वादत माह विशेषणीय चेति। तादशलक्षणमिति शेषः। ताशविशिऐनि । अनुमितिप्रतिन्धकतायो यदपावच्छिन्नविषयक, स्वमवच्छेदक सदूपापन्छिनेत्यर्थः । व्यभिचारत्याधपच्छिन्नस्य व्यभिचारस्वादिरूपताशरूपावच्छिन्नघटितत्वादसम्भव इत्यतो भ. स्तरेति । स्वावच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थ- कम् । मत. शुद्धव्यभिचारावयत्यचिशिष्टव्यभिचारामिन्नत्वपिन क्षतिः। तदघारतत्वन्तविषयकप्रतीतिविघयत्वम् । एव च अनुमि. तिप्रतिषम्धकतायां याइशरूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकं ता;

·सामान्यनिरुक्तिभकरणम् । १५९७ शंपल्यावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदधच्छिताविष. एकप्रतीतिविषयताविच्छेदक पसदवच्छिन्नत्व समुदितार्थः। यदू पावच्छिन्ने लक्षणं सामनीयं तदेय स्वपदार्थः। भवन्ति हि व्यभि चारत्याद्यवच्छिन्नाविषयप्रतीतिविषयकनावच्छेदकीभूतबाधवादय- स्तवाच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषयत वच्छदकं व्यभिचारवादी ति तदवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः। प्रमेयत्वविशिएब्यभिचारत्वा- दे: स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीनिविषयतावच्छेदकन्याभधारत्याधय. छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छदकत्वाभावान्न तदेवाच्छ अ. तिव्याप्तिः। प्रमेयश्वविशिष्टव्यभिचारादेरपि मेयवादिना व्य मिचारस्वाद्यच्छिमाविषयकप्रतीतिविषयत्वात्तहोपः स्यादतस्तार- शरूपाधयामेण तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वेनाविशिष्य स्वमेध तारशविषयतावच्छेदकत्वेन विशेषितम् । मेय. त्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्याद्यवकिल- मयिषयकमतीतो दुर्घटत्वाहोप, अतः स्वाश्रयाविषयक वमुपेक्ष्य सावन्छिनाविषयकवनिवेशः। स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष. यत्तित्वस्य ताशधर्मविशेषणत्वे व्यभिचारादेरपि प्रमेय वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकप्रतीतिविपये व्यभिचारादी पर्तमा. नत्यादसम्भव इत्यतस्ताहशविषयतावच्छेदकत्वेन धर्मो विशपितः । प्रमेयं गगनवद्वात्यावित्यादौ व्यभिचारत्वाधयच्छिन्नाविषयक तीतिविषयतावच्छेदकं यद्रानामावधन्मेयत्वादि तदाथयाविषयक. মাখমাত্রা অবনবিহ্মবিদ্যমান। প্রশ্ন च ताशविशिष्टान्तराविषयकप्रतीतिविषयतावादकत्वस्य दोष- तापच्छेदकधर्म विशेषणतापेक्षया झानस्पत्थन ज्ञानपदार्थे तादशवि शिष्टान्तराधिपयकत्वनिवेश पत्रोचित । एव च निसरवक्ष्यमाणक- हो यद्विपयकनिश्चयस्येत्यत्र निश्चये एव तमिरे लाघवादित्यय. धेयम् ॥ अप धूमव्यभिचारिवहिमान्धूमयान्यहरियादी याधादेव्यभिचा- रादिघटिततया तयाध्याप्तिः । न च यद्पाच्छिन्नविषयकाव स्था• पच्छिन्नविषयकायायच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदक तादश- रूपान्तराघटितत्वस्य विधाक्षतत्वान्न दोष । व्यभिचारस्योतया. धविषयकत्वान्पूनत्तिव्यातितानमतिबन्धकतापच्छेदकाविषयित्ता. a ·१५२८ अनुगानगादार्याम् कत्वेपि तादृशप्रतिरन्धातासामान्यातगंवानमितिप्रतिबन्धकतार. च्छेदकविषयकत्वविरहेण तद्घाटनस्यस्य अकिश्चित्करत्वादिति घा. মু। বমিভাবান্নাবান্নান ग्धकतासामान्यावच्छेदफषिषयतानिरूपितावच्छेदकस्य नदधच्छि। স্নাবিযারিবিনামখানসামান্য গান चारत्वमेयस्यविशिष्टव्यभिचारत्वादरेव तथाविधविषयितानिरूप. कताकत्वात् तस्य च व्यभिचारमाधवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविपः यतावच्छेद कस्वाभावात् । न च स्वाच्छिन्नविषयकरयावच्छिन्नप्र. नियन्धकनासामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपकतावच्छेदकः कधि. स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीनिविषयतापच्छेदको यस्य एवंभूतं यत्स्वं प्रमेयत्यविशिष्टव्यभिचारत्यादि सदयच्छिन्नाविषयफप्र. तीतिविषयतावच्छेदकरवस्य विवक्षणीयन या न दोष इति पाच्यम् । नथासति धूमभ्यभिचारिवाहिमान्धूमधान्यदरित्यादी वात्याचवच्छिन्नघटकनावच्छेदकस्य धूमव्यभिचारिवह्निमत्वादेः' म्यावच्छिन्नाविषयकप्रतीनिविषयतावच्छेदकीभूतस्वायच्छिन्नविषय- कत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामापावच्छेदकविषयितानिरूपकता. वच्छेदकव्यभिचारस्वकत्वादयाई पारत्वात् । न च स्वावच्छि. मविपयित्वावच्छिन्नमतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतयारकचि. विषयिष याशधर्मावच्छिन्ननिरूपितं ताशताशधर्मावच्छि. प्राविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तगावच्छिन्नन्यमेव समुदितलक्षणार्थः । मयस्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयकत्या.' पच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूनायाः शुद्धम्यभिचार- स्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितविषयिताया मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यव. च्छिन्नानिरूपितस्येन स्वाच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक- त्वस्य च स्वस्मिन्नसत्वेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्यादेः स्वपदेनोपा. दातुमशक्यत्वात् (व्यभिचारत्वादिविशिष्टविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिब. न्धकतासामान्यावच्छेदिकायाः कस्या अपि विषययिताया व्यभि- घारत्वादिविशिष्टानिरूपितरवासम्भवातादृशविषयिताया यादृशध. मंविशिष्टानिरूपितत्वं घटत्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेरेर ताद. मात्वात् तदविषयकप्रतीतिविषयतापच्छेदकस्य व्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वाच न कश्चिद्दोपः)। त ·सामान्पनिरुक्तिपकरणम् । अपया यधर्मापच्छिमयिपपियायच्छिाप्रतिवन्धकानासामा. न्याधच्छेदकीभूतवियिताव यमायठिठमनिरूस्तित्वयाप्य तदा मरत्वमेव समादेतार्थ इति वाच्यम् , याविशिष्टयभिचारयाघ. বভিন্ন অনিমা রাঘবন্নিধিত্বকাঘাথগিয়া মান্নাপাথ কানাঘলাখ জনকন্ধৰ যাঘাথমিষাববাভাবিশ্বনাথ মুখ নামান धकतासामान्यावच्छेदकत्व तस्यास्ताहशारशिष्टनिरूपितत्वस्य घ. श्यकत्वात् प्रपमा स्थपदेन चरमकलो च यत्पदन तस्योपाना- नसम्मयात्। यनु ययभायादिधर्मिनापच्छेदककवहयादिप्रकारकबुद्धरिष धू. मव्यभिचारविशिएमयादिधर्मितावच्छेदकस्य धूमव्याप्यतया यहया. বিমাথাব্যথামীন বাংলা কথা अपक्षकसमूहालम्यनानुमितेरप्रमिया ताद शानु मतिप्रतियन्धकता- घटितपथावुनलक्षणस्य तावच्छिन्नपक्षकय हयादिहेतुकदोपाध्या. तिः स्वयमेव वक्ष्योति तद्वारणायासो पृथति भवतु तायदेयम् । त. यापि विशेषगुणद्भिना घटी गुणसामान्यपद्दिन इत्यादी दर्शित. सम्हालयनानुमितिमसिया विशेषगुणयघटादिरूपाभयासिबेगु মানুষঘাবনায় বন্ধুর আঘহবন্ধ। यदि च तन घटस्गवच्छन गुण यायाधः भाभयसिद्धिस्तु घटत्वसामानाधिकरण्येन घटत्वावच्दैन वा विशेषगुणय तस्या च गुणत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नघटायव्यापकानापटिनोक्तयाधस्य न प्रशा,विशेषगुणत्वेन घटत्वन्यापकायास्तन प्रवेशेपि सामान्य. पेण व्यापकतायास्तदनन्तावादिति न तादृशामिलामा प्रत्यु- च्यते । तथापि विशेषगुणाभाववान्दिनीयादिक्षणाछिन्नो घटो गु. सामान्याभापयानित्यानी द्विनीयादिक्षणाच्छिन्न घटे विशेषगुण- यस्वरूपाश्रयासिद्धी तवच्छिन्न घंटे गुणवयरूपयाधप्रयेशावश्य. करयात यथानुनलक्षणे च तत्सद्वंदस्यायश्यकतया उक्तपिशपणा. नुपपत्तिः। घस्तुतस्त्या पदन्तीत्यादिनिएकल्पपि प्रमेयत्वविशिएव्यभि. चाराविधारणाय विशिष्टान्तराघटितपस्य मिशनीयतया तन्मते पर्शितयाघायसवही दोष एवं ।

·१६०० । 'अनुमानगादाधर्याम् । पतेन स्थायच्छिन्ननिरूपितयिषयकत्यापन्मियत्किचिरप्रतिय म्घकतावच्छेदकविषयताकविशिष्टनिरूपितविपपितात्वव्यापकस्वा. पन्निनिरूप्यताकधर्मवयं समुदिनलक्षणार्थः। मेयत्वविशिष्टव्या भिवारत्यादिकं नैतादृशं स्वं-तवच्छिन्नविषयकत्वावच्छिनप्रति- पन्धकतावच्छेदकविषयताकशुव्यभिचारादिविपयितात्वस्य तदा परिछनांनमध्यत्याव्यापावात् । उक्तस्थल विशेषगुणविशिष्टघटादि. रूपाश्रयासियादिविषयकवावच्छिन्नविशिष्टपक्षप्रहादिनिरूपितय • किविरप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताकविशिष्टनिरूपितविपयिता. यस्य तादृशाथपासियादिनिरूपितत्यन्याप्यत्वाप्तव लक्षणसमन्व पः। प्रतियन्धकतायां यावत्वानिवेशानोक्तरीत्या याधविशिष्टव्य- 'मिचारादावतिप्रसनः । स्वावच्छिन्ननिरूपितविशिष्टविषयितानव. पच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताको यो धर्मस्त. स्वं वा समुदितलक्षणार्थः। मेयत्यविशिष्टव्यमिवारत्वं नैतारशं स्वं तवच्छिमानिरूपित्तशुद्धव्यभिचारत्वाचवच्छिन्नविषायित्वाधवच्छि मायामेव प्रतिबन्धकनायां तदपच्छिन्नविषषिताया अवच्छेदकावा. त। उक्तस्थले च आश्रयासिद्धिविषयकत्वस्य तदनिरूपितषाधविष- यितानवच्छिन्ना या विशिष्टपक्षग्रहमानियन्धकता तदवच्छेदकत्या. लक्षणसमन्वय इति परास्तम् । यद्विपयकनिश्चयस्य विरोधिविषयि. ताप्रयुक्त इत्यादिनिकृष्ट कल्पे अनुमितिप्रतिवन्धकतायाः अघटक- स्यात् । प्रतिबन्धकतायां विशिष्टान्तरविषयकवानवच्छिन्नविधि- शेषणदानस्यासंभवेन यत्पदार्थस्यैव तादृशपदार्थान्तराधाटतत्वेन विशेषणीयतया उकयाधाव्याप्तरशक्यपारहारत्वात् । अत्र केचित्-सजातीयावशिष्टान्त राघटितत्वमेव यत्पदार्थ विशेषणं देयम्। साजान्य च हेत्वाभासविभाजकरूपेण । तच रूपं वा. "घाचव्यभिचारस्वादि तेन रूपेण व्यभिचारादेनं पाधादिसाजात्यमिः ति व्यभिचारघटितयाधादी नाव्याप्तः। न चैव यद्विषयकनिश्चयस्या विरोधिविषयताप्रयुक्त उभयाभावस्तत्त्यमित्यत्र विरोधिविषयता. प्रयुक्तदलस्य वैषय घटादस्तादृशरूपण सजातीयत्वापासध्यव नातिप्राप्त इति वाच्यम । स्वसजातीयविशिष्ठान्तरघटित यस्त्रं • तदविषयकातीतिविषयत्वस्य विवक्षया अनुयोगिनि स्वत्वान- तभीयन पदार्थान्तरपतिप्रसङ्गवारकतया तदलसायंक्यात् । न ·* सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १६०१ च व्यभिचारविशिष्टमेयत्गदेहेत्वाभासत्वविरहात्विामासविभाज. । फरूपेण सजातीयाप्रमिया तस्य म्बपदेनोपदातुमशक्यतया मेय. र स्यविशिष्टव्यभिचारस्वादिकमेव स्वपदेनोपादेय तस्य शुव्यभिचा. । राधभिन्न नया व्यभिचारस्वादिरूपहेत्याभासविभाजकरूपेण तत्स- । जातीय गिद्धरिति तदविषयकमतीतिविषयत्वस्य व्यभिचारवि- । शिष्टमयादी मत्वात्तनातिप्रसङ्ग हात वाच्यम् । विशिष्टान्तराघ- स्तित्वेनाघाटनस्य साध्यसाधनग्रहविराधिज्ञाननिविषयतासम्ब- धेन व्यातिप्रदमनियन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वादिरूपव्यभिचारादि- विभाजकस्यान निशात्ताशकास्य व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादि. साधारणत्वादित्याहुः ॥ तप्त-व्याभचारादिघटितपाथादावपि विशिष्टान्तराघटितवाद्य- टितव्यभिचारस्यादिसरसेन तदघटकव्यभिचारादेर्यभिचारदिना तसजातीयतया नाप्सएनुपनेः॥ (इदमत्राबधेयम् । प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भाधण तादृशलक्षण कर. ऽपि व्यभिचारघटितवाधादायव्याप्तिधारणमशक्यमेव । तन सजा- तीयविशिष्टान्तरघटितं यास्वं धूमव्यभिचारि वह्निमत्वं तदघटित- स्वस्य तवघटितवाधादायसनात् । यदि च तदितत्य तदपर्या- विषयतापर्याप्स्यधिकरणत्वम् , नश्श सुघटमेघ-परदेशापर्याप्तदि- घयतायाः समुदायपर्याप्तरित्युच्यते तदाप्यत्याप्तिारैष । निरुक्त- व्यभिचारत्वेन सजातीयविशियान्तरघटितं यत्स्व ताशयाध एक, तदपर्याप्तविषयसायास्तत्राभायात् । न च स्ववृत्तियावद्धवा- भासविभाजकरूपेण साजात्यं विवक्षणीयम् , तथा च घाधादिघटक व्यभिचारादी यावत्याधतान ताशवाधादिसजातीयत्वमतस्त. रसङ्घरसम्भव पति याच्यम् । एव सति बाधादिविशिष्टव्यभिचारा- दी स्ववृत्तिवाधवव्यभिचारत्वादियावद्धौण सजातोपषिशिष्टा. न्तरस्य व्यभिचारधिशिश्याधादेः प्रसिद्धावपि तद्घटितत्यासर "नातिष्पाजस्तस्माद्यभिचारादियटितयाधादेस्सष्ट्वहप्रकारोऽनं दर्श नीय एयादरणीयः । मेयस्यविशिष्टव्यभिचारादो-ताशयभिचार- स्वाधयन्छिन, नातिप्रसङ्गो-न दोपताप्रसा1 पत्र मेयावविशिष्टव्य. भिचारो दोप इत्यादिव्यपहाराभावानेष्टापत्तिः सम्भवति । नच विशिष्टव्यभिचारादेः शुद्धव्यभिचारस्वादिना दोषत्वस्याक्षततयो- । ।

·. अनुमानगादापयाम् ऋविशेषणदानेपि ताडाव्यवहारापत्तिारैवेति तष्टापत्तौ प. थै विशेषणमिति घाच्यम् । दोषादिपदस्य निरुकविशेषणावच्छि भानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयिताकत्ये नान्यपितावच्छेदकधर्मयोधकताथा व्युत्पन्नतया प्रकृतं च मे यत्यविशिष्टव्यभिचारत्वादिरूपान्वयितावच्छेदकस्यक्तिविशेषणविर हेणातिप्रसङ्गाभावादिति हृदयम् ॥ न चाश्रयासिघ्यादिस्थले पक्षताववच्छकाभावषपक्षकत्या. दिकमेव दोषस्तस्यैव हेतुनिष्ठतया हेतो?त्वष्टव्यवहारनिर्वाहकत्वात् । तारशधर्मस्य च ताशाभायमपक्षादिरूपताशविशिष्टान्तरार्धात ततया अव्याप्तिरित्यत आह एवं चेति । तादृशविशेषणदाने चेत्य:। पक्षतावच्छेदकादीति आदिपदासाध्यादिपरिग्रह: पर्वतादिमिक काञ्चनमयत्वादिविशिष्टयुद्धौ पर्वत: काश्चनमपत्याभाववानित्यादि र्मिविशेष्यकनिश्चयस्येव पर्वते काचनमयत्व नास्तीत्यादिमिकिन शेषणकनिश्चयस्यापि विरोधियमानुभविकमतस्तद्विषयस्यापि दोप- त्वमाह पक्षनिष्ठ इति । आधेयतासम्बन्धेन पक्षविशिष्ट इत्यर्थः । वा कारः समुचये । साधनवहत्तिसाध्यामाव इति । साधनर्मिकसा- भ्याभायववृत्तित्यप्रकारकशानं साधनधर्मिकव्याप्तिानप्रतिवन्धक म, साधनववृत्तिसांध्याभाव इति ज्ञानेपि साधने साध्याभाषवदूत. तित्वं तुल्यवित्तिवेद्यतया नियमतः मासत इति तदपि व्याप्तिहान- प्रतिबन्धकमिति मताभिप्रायेण, ताटशहाने नियमतस्तदभातपि मणिमन्त्रादिन्यायेन तस्य व्याप्तिमानप्रतिबन्धकवमिति प्राचीनमता. भिप्रायेण व दोष इति, न तु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वादिति शेष,। तथा चालक्ष्यत्वान्न तत्राव्याप्तिरिति भावः ॥ मर्नु पक्षतावच्छेदकाभावधरपक्षादीना हेत्ववृत्तित्वात्कथं हेतो दुपताव्यवहार इत्यत आह येनकेनापति एकसानविषयत्वेनेत्यादिः। तवान्-तक्वच्छिन्नो, दुष्ट -दुष्टपदमतिपाद्यः। तथा च हेतोः तादृशान- धिकरणत्वेपि न क्षतिः। दुष्ट इत्यादी सामान्यतः सम्यन्धिन एव दुधा. यत्पात् । एवं चैकशानविषयत्वादिना वन्यभाववत्दादिरूपदोपस्य धूमादी सत्वेपि पर्वतादौ च वन्वादिसाधने तस्य दुष्टव्यवहारविर पतापास्तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यतुषाचकपदसमभिव्याहारस्थले दुष्टपदस्य तद्रपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतु कानुमितिप्रतियाधतापच्छे.

·सामान्पनिरुक्तिकरणम् । न 7 । फस्यापच्छिन्ननिरूपितविपयिताकधर्मावच्छिनसम्बन्धियोधकम्यु- स्पत्या पूर्ववद्वारणेपि पूर्ववदेव वन्हिना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्या. दिव्यवहारो निरुकदोषमात्रस्य टुएव्यवहारविषयत्वे दुर्वार रति प्रकृते हेतुतावच्छेदकविशिष्ट सम्बन्धो निष्ठार्थतावच्छेदको पाच्यः। पतसूचनायैव प्रकृने हेतुरित्युक्तम् । इदे पहिसाधने धूमो दुष्ट इत्यत्र हत्यापछिसपक्षकवाद्वित्वायच्छिन्नसायकधूमावापच्छिन्न- तुकानुमिति प्रतिवन्धकतावच्छेदफस्वावछिन्नविषयिताकधर्मावच्छि. मसम्बन्धी धूम इत्यावयबोधः। तत्र प्रतियन्धकतावच्छेदकस्वाव. छिन्नविषयिताकधर्म एव दुषधातोरर्थः। साधनपदं लक्षणया धूम- स्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरम् । तत्र हद इति सप्तम्यन्ताहदत्वाव- छिन्नपक्षकत्वस्य पहेरितिषष्ठ्यन्तार्थस्य पहित्यावच्छिन्नसायकत्य. .स्य चान्वयः । तादृशानुमित्यान्वितसप्तम्यर्थनिरूपितत्वस्य दुप. “धात्वर्थैकदेशे प्रतियन्धकरवे अन्वयः। एवं च पर्वते पन्दे साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकवाहित्वावाच्छन्नसाध्यकधूम- स्यावच्छिन्नहेतुकानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपिता विषयिताधर्मविशिष्टसम्बन्धी धुम इत्येव प्रतीयते, तारशधर्मश्च अप्रसिद्ध एवेति न तथा व्यवहार पक्षविशेष्यादिकमनन्तर्भाव्य धुमो दुष्ट त्याविष्यवहारस्तु पयत एवेनि दिक् ॥ (दी०) यासम्मिणि यामाधर्मवत्ताज्ञानं अनुमितिमति- धन्धक तस्य धम्मिणस्तादशधर्मवत्वं हेतुदोष इत्यपि कश्चित् । (गा०)साधननिष्ठसाध्यामाधयत्तित्वावरेव व्यभिचारतया प्रसि. मिर्न तुतविशिष्टसाधनादेःमतोन तस्स छोपत्वमिति कश्चिदाहच्याच. टेपि लक्षणमन्ययेचान्यथातिप्रसाद ताशव्यायामुपन्यस्यानि पाहशेति । यदपावच्छिन्नेपर्यकम्हानं-ज्ञानत्वापच्छिन्नं, तस्य धर्मिः सा-तसमावच्छिन्नस्य तेन सम्बन्धेनेति शेषः । तादृशधर्मवत्वं-त. पायच्छिमवयम् साधनादिविशेषणकसाध्याभाववचित्वादिविशे- प्यकशानस्य व्याप्त्यादिडानप्रतियन्धकस्येपि साध्याभाववत्तित्वा- देराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्वादिकं न दोपः-साधनादेः सा. ध्याभायवद्वविधादिधर्मताविरहा अशाप्यवच्छेदका पूर्वधदेव, म तु स्वापसम्बन्धाविशेष: । पक्षतावच्छेदकापच्चिननिष्ठ केवलामा. .

·१६०४ 1 अनुमानगादापर्याम् वत्यावच्छिन्नयत्यादापतिप्रसङ्गात , तदनिर्मिकन दूपायनि- पचामानस्यापि प्रतिबन्धपतापच्छदककोटिप्रविष्टस्यात् । अयच्छेद पतापर्यातिविपक्षणे च हुदत्याचवच्छिन्ननिष्ठवन्धमायवाचन पत्रे गव्यामिः, यतो यहित्यादिना घटाचयगाहिगोपि इदो न यहिमा मित्यादिनिश्चयस्प इदो पहिमानित्यायनुमिनिमतियन्धकतया हद धाग्यच्छिन्नविष्यकवास्तवपन्धमाघयावारिधनकारकरन .म प्रतियन्धक्ता अपितु तद्विशेष्यकाहित्यापच्छिलप्रपारतानिरूपिता भायत्यायन्छिनाकारताकनिश्चयवनय, अतस्तादृशमेय रूप प्रति. वन्धकतावच्छेदपतापर्याप्त्यधिकरण न तु हदत्याधरस्छिनधर्मि(ता. पच्छेद)कभारत्यापच्छिन्नमारकनिधयस्वमिति । यदूपपदेन बन्धमायदाधुपादान न संमयतीति (पर्वतोयन्वभावधानियादी पर्व. तत्वच्छिन्ननिष्ठरहित्यापच्छिन्नवरयरूपयाधामाधवच्छ पतापर्या. तिघटितलक्षणस्यापि सत्यानासंभयोऽभिहित । पर्ववत्याधयन्छिसवि. शेक्यहित्यापच्छिाप्रकारफनिश्चयपे पर्वतो घामा यानित्यनु मितिप्रतिवन्धकताघच्छेदकतापर्याप्त) पर्वतो पन्धमाश्यानित्यादी पर्वतावाद्ययनिउन्ननिष्ठवाहित्वाघपच्छिमस्त्यरूपयाधादेरससहमयेन यद्पावच्छिन्ने धर्मिणि यद्पावच्छिमप्रकारतानिरूपितयापाय. च्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिय-धकतातपविशिष्टतदूपाच्छि. भविशेपित्तद्रूपाधीच्छन्नयत्व दोष इति विवक्षाया असभवात् । अत्र साधननिष्ठ साध्याभाषषदृत्तित्वादेरिष साध्याभावनवृत्तिसाधनादे. रपि दोपस्वे क्षतिविरहात् एतावान्प्रयासो निरर्थक इत्यस्वरस: फश्चिदित्यनेन सूचित ॥ (दी०) अथ पर्वतस्वेन पक्षल्वे रहिवेन साध्यत्वे विशिष्ट- धूमत्वेन च हेतृत्वे पर्वतादेः काश्चनमपत्वपिरहो हदस्य वहि- धूमशून्यत्य पर्वतस्य महानसीयवनिधूमविरहित्वं मेयस्वस्प के. वलधूमस्य वा बहिव्यभिचारो विशिष्टस्य धूपस्य वा पर्वतीय- वतिव्यभिचारो न दोपः, न वा तत्सम्बन्धेन तत्र तस्य हेतो. प्रत्यम् , अतस्तद्धावच्छिन्नतस्पक्षकतद्धम्मावच्छिन्नतत्साध्यक तद्धर्मावच्छिन्नतहेतुकानुमितिप्रतिवन्धकत्वं वाच्यम्, तथाच नि.

·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । चह्निः पर्वतो वहिमान् पर्वतात्तिवाहिमान' चा तव्यभिचारिणः पर्वताही धर्मादित्यादौ न फोऽपि हेस्वाभासा स्यात् नाह' शांनुमितेरमसिद्धत्वादिति । (गा०) यथाव्याल्यातयथाश्रुताथै निर्वह्निः पर्वतो यहिमानित्यादौ -प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिर्षविशेष्यकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छि. भप्रकारकानुमितेर प्रसिद्ध व्याप्तिदर्शयिष्यते, तब विशिष्य गक्षता. वच्छेदकायप्रवेशे नाप्रसिद्धिरतस्तनिवेशनप्रयोजनमाह अथेति ।। पर्वतादेः काञ्चनमयत्यविरह इत्यादी सर्वत्र न दोष इति सम्बध्यते । तथाच पक्षतावच्छेदकायप्रवेशे पूर्वोक्तयुक्त्याऽसम्भववारणाय यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षमाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतियन्धकत्य- मेघ निवेश्यमिति पर्वतो पहिमान्धूमादित्यादौ पर्वतनिष्टकाञ्चनमय- स्वाभावादावतिव्याप्ति-तस्यापि काञ्चनमयत्यादिसहितपर्वतत्यादि. रूपयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षसाध्य हेतुकानुमितिसामान्यप्रतिवन्धक शानविषयत्यादिति भावः। आदिपदं वस्वन्तरसंवाहकम् , प्रकृतानुमि स्यविषयपदार्थाभावेऽतिव्याप्ति सूचयिन्या तद्विण्यसाध्याद्यभाये तां सूचयतिन्हदस्येति।दनिष्टवाहिशून्यत्वं धूमशून्यत्वं चेत्यर्थः। हवा. दिगिष्टसाध्यांभाचे अतिव्याप्तिसूचनं च प्रतिपक्षतावच्छेदकावच्छि. में प्रकृतपक्षफरवरूपसमुदायदलस्यैवानिवेशे योध्यम् । महानसीयेति। महानसपिचन्धभावो महानसीयधूमाभावश्चेत्यर्थः । अत्रातिव्याप्तिसू. चनं चप्रकृतसाध्यतावच्छेदकप्रकृतहेतुतायच्छेदकयोरनिवेशे योध्या म् ॥ इदमुपलक्षणम् | साध्यहेत्वोरनिवेशेपि जलवाभावादायप्यति. व्याप्तिर्योध्या । प्रकृत हेतुतावच्छेदकापच्छिन्नहेतुकत्यानियेशे पक्ष. धर्मताशानप्रतियन्धकतामादायातिप्रसङ्ग सुचयित्वा: व्याप्तिज्ञानप्र तिबन्धकतामादायातिव्याप्ति मुचयति मेयत्वस्येति । वहिव्यभि. चार इत्यनेनान्वयः । मनातिव्याप्तिस्तादशदलस्यैवानिवेशे योध्या। प्रशातहेतुकत्यं निवेश्याप्येतदोषस्य शक्यवारणतया हेतुतावच्छेदक- निवेशायाह , फेवलधुमस्थेति । यहिशन्यदेशान्तरवृत्तिधूमव्यक्ति- व्यावर्तकविशेषणावच्छिन्नस्येत्यर्थः। साध्यतावच्छेदवानिशे पूर्व साध्यवत्ताशानविरोधिविषयेतिध्यातिदर्शितेदानी व्याप्तिशानविरो. विधिपतिव्याप्ति दर्शयति । विशिष्टधूमस्य वा पर्वतीयवाहिन्यभि- - ·। अनुमानगांदापम् पार इति । दोपलक्षण वधुएलक्षणेपिपक्षतावच्छेदकादिनिवेशस्था. पश्यकता पर्शयति म घा तरसम्बन्धेनेति । तत्र-पर्वतयामिछाने यहित्यायच्छिन्नवाह साधने, तस्य-विशिष्टयूमरवावच्छिन्नस्य, पक्षाती पक्षतायच्छेदकादेशिसम्पन्धेन विशेषणत्वं यत्राभिम तत्र त. सिम्यन्धेन तदवच्छिन्नत्वं निधेश्यमितिश्वयितुं तत्पक्षकेत्युकम्, प. क्षतापच्छदकादिनिवेशे पक्षादिनिवेशस्याप्रयोजकत्वादिति । वाध्यम्- तपायच्छिन्नपक्षसाध्यदेतुकदोपलक्षणे निषेशनीयम् । तथाचेति । नियहिः पर्यतो पहिमानित्यत्र च पक्षतापच्छेदकनिर्वहित्यविशिष्ट पर्यते पहिवैशिष्ट्यावगाहित्यमनुमितेर्न सम्भवति-स्वपिरो. धिधर्मधमितावच्छेदककस्वप्रकारकानाहाहानस्यानम्युपगमात् , पर्वतः पर्वतावृत्तिधर्मवानित्यत्र पते पर्वतावृत्तिरवरूपसाध्यताय. च्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वमनुमितेर्न सम्भवति स्वस्मिास्वावृत्ति स्वावच्छिन्न प्रकारकानाहार्यहानस्थाननुभविकत्वात, पर्ष पर्षतो पहि. माम्वहिव्यभिचारिणत्यत्र पहिल्यभिचारवरूपहेतुतावच्छेदकाव. छिन्ने पहिल्याप्यत्ववैशिष्ट्यावगाहित्यमनुमितौ न सम्मवति पूर्वो. कयुक्त, पर्वतो हिमान्पर्वतावृत्तरित्या पर्वते पर्वतावृत्तित्वकप. देतुतावच्छेदकावच्छिन्नपैशिष्ट्यावगाहित्वं नानुमितेः सम्भवति उक्तयुक्तरिति, यथाविवक्षितानुमित्यप्रसिद्धिप्रयोजकभेदेन नाना. स्थले अव्याप्तिकथनम् । न कोपि हे स्वाभासः स्यादिति । तथा चापाकस्वरूपनिग्रहस्थानसस्वेन प्रयोक्तुनिग्रहोपपचावपि निहि. त्वेन पर्वते बढे साधने धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारो दुरुपपाद इति भाषः। तारशानुमितेः-तथाविवशतानुमितेः । अप्रसिद्धत्वादिति । आहार्यपरोक्षनानानुपगमादिति भावः ॥ (दी०) अत्र वदन्ति-यविषयकनिश्चयस्य विरोधिविषयता; प्रयुक्तस्तदुत्तरम् अनुमितौ अनाहार्यमानसन्माने या पक्षताव- च्छेदकविशिष्टपले साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगा हित्त्वस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टहे- तुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमत्वावगाहित्वस्य च दयोपतिरेकस्त- च हेतुदोषस्वम्। पक्षतावच्छेदकवैशिष्टयादिकश्च वैज्ञानिक न तु ·सामान्पनिरुक्तिपकरणम् । १६०७ वास्तवं ग्राह्य व्याप्तिधान्वयतो व्यतिरेकतश्च वाच्या ताशाव. गाहित्वमसिदिराहार्यज्ञान पवाभ्युपेतन्याऽनन्यगतिकरवान् । एवञ्च वस्तुमात्रनिश्चपादनन्तरं निर्वतित्वविशिष्टे वरग्रहेऽपि न सतिस्तस्प विरोध्यविषयकलात् । एवं साध्यनिश्चयोचरं त स्थाननुमितावपि मानसज्ञानाविरोपित्वाच ताति पक्षे तादृश- साध्यनैशिष्टयस्य तादृशसाध्यविरूपित्तव्यातिविशिष्टतामाहेतुबै. शिष्यस्य चावगाहिनो ज्ञानस्य यद्विपयं ज्ञानं विरोधिविषयक तवं ताशाज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोपत्वम् । ज्ञानविरोधिषश्च तद्विषयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्वम् । एवंविधन रीति. रुत्तरव सर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुसनव्या इसपि कचित् । (गा०) यविषयकनिश्चयस्येति । यदपावच्छिन्नविषयकनि- वयस्येत्यर्थः । उत्तरपदस्य उत्तरकालीनार्थकतया तदुस्तरमितिधा. तूपस्थाप्यानुमितिरूपरियाविशेषणमतो द्वितीया । अनिमकल्प तारशहानरूपनिविशेषणम् , थतो शानपदमपि सार्थकम । तत्पदं च साशनिश्चयपरामर्शकम् , उत्तरपदं चाव्यवहितोतरार्ध. कम् । 'कालाधनोरत्यन्तसंयोग' इत्यनेन द्वितीयाधिकरणे उत्तर. पदस्योत्तरकालपरत्वादिति तु न युक्तम् । व्यापफतार्थकस्पास्यन्त. संयोगस्य प्रकृतेऽविवक्षितत्वात् । अनुमिती अनुमितिसामान्य, प्रयोतिरेक इति सम्बन्धः । तत्वं-तपावच्छिन्नत्यम् । भन्न च तज्ञानानन्तरज्ञाननिष्ठतारशोमयाभावे तज्ज्ञानीयाया पय विरोधि. विपपितायाः प्रयोजकत्वात् । विरोधिविषयितायां ताशनिश्चयी. यत्वकथनं स्वरूपकीर्चनमानं न तु लक्षणघटकम् , तथाच पदपाव. छिन्नधिपयफनिश्चयाव्यवाहितोतरानुमितिसामान्यस्य विरोधिषि विषयताप्रयुक्तोभयामावरवं ताशरूपायच्छिन्नत्यं दोष इति स. मुदितलक्षणार्थः । घन्यभाषधिशिष्यदत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चः यानन्तरं दो वद्धिमान्यहिन्याभ्यधूमवांध इत्याकारकानुमितेः क. दाचिदप्पनुपरया पटानुमितय एवं ताशनिश्चयाव्याहतोत्तरानु. मितिसामान्यान्तर्गता, तासु च हत्यादिविशिष्टे यहित्यायका ·- “अनुमानगीदापर्याम .. छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्यं हित्वाद्ययच्छिन्नविनिमापितव्याप्तिवि. शिधूमत्याद्यपच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं च तदुभयाभाववत्यमक्ष तमेव । तत्र तादृशनिश्चयायविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपि-स्वनिष्ठ प्रतियन्धकतापच्छेदकधर्मस्य स्थानन्तरोत्पन्नशाननिष्ठप्रतियध्यताव च्छेदकधर्माभाषप्रयोजकत्वात् । हुदत्वादिविशिष्टविशेष्यकत्यांव- छिन्नहित्यविशिष्टप्रकारताघटितधविच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित। प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतापा 'इदत्वावच्छिन्नविशेषकत्वाचच्छि- नाभाधीयप्रकारितायास्ताशयतित्वविशिषकारकत्वोभयाभावे त. यात्वात् । न च ताशविशिष्टप्रकारकत्वमा म विपरीतनिश्चय:- तिवध्यतावच्छेदकम्, अपि तु तद्विषेशितानाहार्थज्ञानत्वं तत्कथं तत्प्रकारकट्वाभावस्य तथाविधविरोधिवियिताप्रयुक्तत्वमिति वा. व्यम् । विशिष्टाभावप्रयोजकस्य विशेष्यवान्निष्ठविशेषणाभाषप्रयोजक- स्वादनाहार्यशान स्वाश्रयानुमित्यादिनिष्ठताशविशिष्टप्रकारकत्याभा- 'घस्य विरोधिविपयिताप्रयुकत्वाक्षतेरिति-इदो वह्निमान्धूमादित्यादी घड्यभावादिविशिष्टतदत्वायवीच्छन्ने लक्षणसमन्वयः। ( यद्विषय. फनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापको विरोधिविषयिताप्रयुक्तो व्यापकत्वाधीशष्टसंयोगसंसर्गकवहित्यप्रकारकत्वंघटितोमयाभाव- स्तत्वमयच्छेदकावच्छेदेन साध्वसिद्धिस्थलीय हेत्वाभासलक्षणम् । व्यापकत्वाद्यविशेषितसंयोगसंसर्गकवहिप्रकारकघटितोभयाभावध. टितं सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धिस्थलीयं लक्षणम् । उभयता. धारणमेकलक्षणं तु न सम्भवति-अवच्छेदकावच्छेदेन साध्य. -सिद्धी सामानाधिकरण्ये चाधाव्याप्तः। सामानाधिकरण्येन सा. भ्यसिद्धौ सामानाधिकरण्येन बाधातिव्यासेरप्रसवात्।) निर्वहिः पर्वतो वह्निमानित्यादौ तादृशानुमितेरसिद्धायपि, वहिमपवर्तादि. रूपाश्रयासियादिविषयकनिश्चयानन्तरप्रसिद्धघटाद्यनुमितिषु अ. मसिद्धपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वावच्छिन्नसाध्यतोय. च्छेदकविशिष्टप्रकारकत्वघटितोभयाभाववत्वमक्षतमेवेति तत्र लक्ष. समन्वयः । न चाहार्यशानमात्रमसिद्धस्य निर्वहिपर्वतत्त्वावच्छिन्न विशेष्यकवहिप्रकारकशानत्वस्य विरोधिविषयकवानप्रतियध्यतानव. छेदकतया ताटशधर्मावच्छिन्ने बहायादिप्रकारकत्वस्याभावे वि. रोधिविषयताप्रयुक्त्यमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । तादशज्ञानत्वस्य न्यम ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । प्रतियध्यतानयच्छेदकम्वेपि तापकस्य पर्वतयावच्छिन्ने पहिरवा. पच्छिलाभाषप्रकारकज्ञानस्वस्यैध घहिविशिष्टपर्यतविषयकनिश्चपप्र. तियध्यतापच्छेदकनया व्यापकामाययोजकस्य सुतरां व्यायामायः प्रपोजकतथा तादृशयिशिविशेष्यकत्यावच्छिन्न रङ्यादिप्रकारका स्थामायस्य तादृशदोपविषयिताप्रयुक्त्यस्यावश्यकत्वात् । न च विरो- विज्ञानासस्वेपि नियाह: पर्वतो वह्निमानित्यादिहानत्यानाहार्यस्यानु स्पत्याइच्छादिघटितनाशाहार्यज्ञानसामरयमावस्यैव नियहिविशिष्ट यवधादियेशिएपायगादित्वामावमयोजकत्वं न तु विरोधिविषयायस्य कोचदप्यफ्लमत्यादिति वाच्यम् । अभाषाधिकरणतायामेव विरोधि- विषयिताप्रयुक्तत्वस्य निवेश्यतया अधिफरणतानां चाभायामदे. यधिकरणदेन भिन्नतया विरोधिज्ञानानन्तरोत्पनशाने ताशवै. शिष्टयाधगाहित्यागावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेण पूर्वज्ञानी- यविरोधिविषयताया अपि प्रयोजकत्वात् । यद्विषयताप्रयुका साइशोभयाभाषस्तत्वमित्यतावन्माने कृते दो बहधभाववानित्या. दिशानीययनमावादिविशिष्टतदादिविपयिताया इघ तदन्तःपाति- धद्वयमायत्वादिविशिष्टविषयताया अपि प्रतियन्धकतावच्छेदकको. टिप्रविष्टनया प्रतियध्यतावच्छेदकस्य हुदत्यादिविशिष्ट पदयादि. शिष्टधायगाहित्यस्य धिरहप्रयोजकतया याधाधेकदेशे ययभाषा- दिरूपविशिष्टेऽतिम्याप्तिरिति यद्विपयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानु. मितिसामान्यस्य विरोधिषिषयताप्रयुक्तोभयाभाववत्य निवेशितम् । मच याशविशिष्टघिषयिनासामान्यप्रयुनस्तारशोभयाभावस्तस्व- मित्येव सम्यक् हदत्वादिविशिष्टविषयतासामान्यान्तर्गतायां हद इस्यादिशानीयविषयितायामुभयाभावप्रयोजकत्यासत्वादतिव्याप्तरन- घकाशादिति याच्यम् 1 पापाणमयो न घहिमानित्यादिज्ञानविशि. एस्य पर्वतः पापाणमय इनि ज्ञानस्य पर्वतो याहमानित्यादिज्ञान. प्रतियग्धकतया ज्ञानभेदेन विषयतानां भेदामावात, पाषाणमय- त्वयिशिष्टपर्यतादिविषयितासामान्यस्यैच उभयामावप्रयोजकत्यात पापाणमयविशिएपर्वतादावतियातेदुर्यारत्वात् । हदो वयमायया. मित्यादिहादियिगय कनिश्चयोत्तरोत्पनघटानुमिती बिरोधिधिपथ. तापयुक्तोमयामासायात फेपलहवादापतिध्यातिरतः सामान्पपई परिपूरितम् , तथासति इदादिनिश्वयानन्तरोत्पन्नानुमितिसामान्या. २०२ - ·. अनुपानगादधिर्याम् । तर्गतोयो हद इत्यादिनिश्चयानन्तरजात-इदो पहिमान् वहिव्याय धूमधांश्च-इत्याधनुमितो विरोधिविपयिताप्रयुगतादशोभयामाचा सत्यान्नातिव्याप्तिः। द्रव्यत्यादिना .वयमावविशिएहदादिविषय कनिश्चयानन्तरमुक्तसमूहालम्बनानुमित्युत्पत्त्या तादृशविशिष्टस्यापि दोषत्वानुपपत्तेलो यत्पदं यपावच्छिन्सपरतयोपवर्णितम् । • यभाषविशिष्टतदादिविषयकस्य हदो वह्निमान्नवेति ज्ञानस्या. नन्तरं ताशसमूहालम्वनानुमित्युत्पत्त्या तहापतादयस्थ्यमतो नि वयेति । अनाहायर्याप्रामाण्यज्ञानानारकन्दितसशयान्यज्ञानपरम्) ते. माहार्यस्याप्रामाण्यशानास्कन्दितस्यापि दोषविषयकनिश्चयस्यान. म्तरं ताशानुगिनावपि न क्षतिः। दोषविषयकनिश्चयनाशे सति तादृशानुमितेरुत्पत्त्या तद्दोपापत्तिरतो अव्यवधाननिवेशः। एवं दोषविषयकलौकिकनिश्चयाव्यवहितपूर्वमनुमित्युत्परया तहोपः स्या दिति अतो उत्तरति । तत्सामानाधिकरण्यमनुमिती निवश्यमतः पकस्य पाधनिश्चयानन्तरमन्यस्यानुमित्युत्पत्तावपि न क्षतिः । पाय- निश्चयानन्तर पक्षावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेदकावच्छिन. साध्यादिप्रकारकस्याहार्यस्य लौकिकस्य च प्रत्यक्षस्योत्पत्या साहशज्ञानसामान्यमुपेक्ष्यानुमितिसामान्यनिवेशः। यसाध्यकयरपक्षकय नुकस्थल यादृशदोषविषयकनिश्चयानासा २ स्याप्यनुमितिर्न जाता तत्र तादृशानुमितरप्रसिधाऽध्यातिर. तोऽनुमित्तिस्थलेऽनाहार्यदोपविशेषाजन्यशानं निवेश्य कल्पान्तर. माह अनाहार्येति । तथाच तादृशानुमित्यप्रसिद्धिर्यत्र तत्र तथा विधमानसोपनीतगानात्मकमादायैच लक्षणं सलमनीयमिति भावः। साधादिनिश्चयानन्तरमाहायसाध्यादिप्रकारकस्योत्परया असभयोऽ. स्यानित्यतो मनाहाति। शहो न पीत इत्यादिनिश्चयानम्तर शहा. दौ पासस्यादिप्रकारकस्य दोपविशेषजन्यचानुपादेशपस्या शंखपातः शहरमादित्यादिस्थलीयदाधादायव्याप्तिरतो मानसेति। मानसपद दोषषिशेषाजन्यज्ञान परम । तेन नाह गौर इत्यादिनिश्चयानन्तरं मि. ध्याज्ञानजन्यवासनादिरूपदोपजन्यस्यात्मविशेष्यकगीरत्यादिप्रकार. पमानसस्योत्पत्तायपि यह गौरा मारमत्यादिश्यादिस्थलीययाधादी मायाप्तिः। पतन पाशसाध्यपक्षातुकस्थले दोपषिषयकनिश्चया. मातर विरोधिसामग्न्यादिषशन मानसशानं कदापि न मा तत्रा.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । व्याप्तिरित्यपि निरस्तम्। ताप्यनुमिविशाब्दयोधादिकमादाय लक्ष. भगमनसम्भपात् । पक्षतावच्छेदकत्यादिदलद्धयनिवेशश्यावृत्तिः पू. ढुक्तरीत्या चोध्या। विरोधिविषयताप्रयुक्तस्वनिवेशनप्रयोजन स्वय. मेव वक्ष्यति । यत्र विषयविशेष समूहालबनशान न कस्यापि जातं तत्र पक्षतावच्छेदकायशिऐ सापवैशिष्टयाधगाहित्यविशिष्टसाध्य- व्यातिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहित्वाभावरूपविशिष्टाभावमुपेक्ष्योभ. यामायः स्वीकृतः । तादृशोभयाभाचप्रयोजकविरोधियिषवितावरवं यद्रूपविशिष्पविषयिताव्यापकं तद्पावच्छिन्नत्व दोपत्वमित्यस्य स. स्मक्त्येपि यथासनिवेशे न चैयर्थ्यम् । •न काञ्चनमय परतो घहिमान्धूमादित्यादी पक्षतावच्छेदक- विशिष्टपक्षाधप्रसिद्ध्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यादिवैशिधावगा. हिन्याचप्रसिद्धिरित्याधयासियादावश्याप्तिरित्यत माह पक्षतावच्छे- दकेति ।-आदियदामाध्यतावच्छदकवेशिएयादिपरिग्रहः वैज्ञानिक- मिति । तत्प्रकारेण शायमानत्यमित्यर्थः। तथाच पर्वतादे काञ्च. नमयस्वादिवशियस्य धास्तयिकस्य विरहेऽपि तेन रूपेण हाय. मानत्यमादाय लक्षणसमन्यय इति भावः। न वदो न पटिमानि. त्यादिनिश्चयानन्तर जायमाने हो द्रव्यं जलमय वह्निमदित्याका. रकसम्हालम्बने हद पादिना शायमाने “महयादियैशिष्टयाषगाहि. स्वसत्त्वादसम्भव इति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना या पक्ष. निष्ठषिशेष्यता तन्निरूपिता या साध्यतावच्छेदकावछिन्नसाध्या प्रकारता या च साध्यनायच्छदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारता नक्षिक पितापत्वप्रकारतानिरूपितहेतुनापच्छदकावच्छिन्नतुकारता तत्प्रनियोगितयोग्यगाहितान्तद्वयेन विवक्षणात् । विशिएविषयता. उपसिझाषषि पर्वताचशे काचनमयत्वाद्ययगाहिनमविषयताया व्य. ঘিতােহ্মাননায়াগায়া এভিয়া সমবয়ান। याप्तिप्रकारतास्थाने च निरूप्यनिरूपकभावापन्नभ्याप्तिघटकतचाप. दार्थकारता निये शनीया, तेन धूमवान्धरित्यादी घहिव्यापकधूम. सामानाधिकरपयरूपध्यातिरप्रसिद्धायपि न क्षतिः। नन्यत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्यामिश्चेदुच्यते तदा व्यतिरेकमाप्ति शानविरोधिनि साध्यादिनिष्ठामावाप्रतियोगित्यादिरूपानुसहारि- स्पेऽध्याप्तिस्तादृशशानस्यान्यज्ञानाविराधित्यात् । व्यक्तिरेफल्यामि ·13 - अनुमानगादार्याम् विपक्षणे च हेतुनिष्ठसाध्यामावषहत्तित्वसाध्यतावच्छेदकनिष्ठहेतु समानाधिकरणाभाषप्रतियोगितापच्छेदकत्वादावल्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य ग्राह्याभावाद्यनवगाहितया व्यतिरकव्याप्तिक्षानविरोधित्व मानाभा- दत आह व्याप्तिश्चेति । अवयतः-अ.धयनिरूपिता प्रकृतहेतुनिष्ठा प्रकृतसाध्यनिरूपितेति यावत् । सा चास्यन्तान्योन्याभावभेदेन भित्रा अव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपेण गानाविधेष प्राया। अतो. स्यन्तामावादिगर्भव्याप्तिशाने अन्योन्याभावादिगर्भव्यभिचारशानस्य ध्यापकताशाने साध्याभाववत्तित्वादिज्ञानस्य प्राधाभाचानवगादि. तयाविरोधित्वपि नक्षातव्यतिरेकता-व्यतिरेकनिरूपिता साध्या- भाषब्यापीभूताभाषप्रतियोगित्वरूपा प्राहरा-व्यातिपदेन पि. चक्षणीया, तथाच तत्र व्याप्तिप्रकारतानिरूपितहेतुतावादका पच्छिन्नप्रकारताप्रतियोगित्यकूटाभावो निवेशनीय इति भावः । ननु निर्वह्निः पर्वतो पहिमानित्यादी पक्षाच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकीधीश वैशिष्टयावगाहित्वमेघाप्रसिद्धमिति फथं लक्षणसमन्वय रयत माह ताशायमाहिरवप्रसिद्धिरिति । थाहार्यशान पवेति । निहित्यविशिऐतिप्रत्यक्ष जापतामित्याकारके. डाजन्यप्रत्यक्ष पवेत्यर्थः। विरोधिविषयताप्रयुक्तरयनियेशप्रयोजनमाह एपश्चेति। विरो धिषिषयताप्रयुक्तस्वनिवेशने चेत्यर्थः। न क्षति - निहिः पर्वतो पन्हिमानियादी घटादापनिम्याप्ति तस्य-घटादिनिश्चयस्य-धिरोष्यों विषयस्यास्-स्वानन्तरानुमितिसामान्यनिष्ठताशोभयामाबप्रयोज- फविरोधिविषयताकत्यविरहात् । पहिमपर्वतादिविषयकसमूहा. लम्पनात्मकघटादिनिश्चपानम्तरजातज्ञाननिष्ठतादृशोभपामायघर." स्य तज्शानीयविरोधिषिषयताप्रयुक्तात्यपि घटादिनिधयाध्ययहितांत. एनुमितिसामान्यान्तर्गतसमूहालम्पनानारमघटादिनिश्चयायपाहि. तोहरानुमिती विरोधिषिषयताप्रयुक्तीमयामाययस्यविरहापासिष्या. सिरिति मायः । अयोग्यप्रयोजकमावयानुभवसिद्ध स्वरूपसम्यम्ध. विशेषः। विरोधिपक्षप्रयोजनमा पपमिति । मनुमितावपाति । म क्षति, तस्य पिरोपायपरकायादिश्यनुपज्यते । म क्षनिः-न माध्ययरपर्सड. लिप्यातिः । विरोधिषिषरतापन तारशोमपामायप्रतियोगिताप ·सामान्यनिरुक्तिकरणम् । छेदककोटौ यदपावच्छिन्नाशे यद्रूपारच्छिन्ननैशिष्टयावगाहित्य नि. विष्ट तपायच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्नाभाव तयाप्या- ग्यतरविपयिताया. सध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्ष- साघच्छेदकावच्छिन्नविपयितान्यविषयिताया था विघक्षितत्वादिति भावः। न च सिपाधविषाधीनायांसाध्यनिश्चयानन्तरसमूहालम्पना. नुमितौ तारशभियाभावासत्वात सिद्धिविषयेऽतिप्रसह एप ना. स्ति, एवं पक्षे साध्यनिश्चयोत्तरं तदतिरिक्ताविषयकसाध्यविधेपका सुमितेरनुत्पादेपि पक्षांक्ष साध्यांशे या अधिकायगाहिन्या अनुमिते साध्यमितावच्छेदकतापनपर्वतस्वावच्छिन्नधर्मिताकान्यविधेय. कानुमितेः साध्याच्छिन्नपक्षविधेयकानुमितेश्वोत्पत्या तपोभयामा- घासत्यादपि नातिप्रसङ्गप्रसक्तिरिति वाच्यम् । यत्र सिपाधयिषाब' लात् सिध्युत्तर तादृशानुमिति कदापि न जातानवातिव्याप्ति सम्भवात् । द्वितीयकल्पे विषयितामात्र निवेदयं न तु विरोधियिषयतापर्य- म्तमित्याशयेनाह मान सज्ञानेति । साध्यनिश्चयस्येत्यादिः । मेयत्य. विशिष्टव्यभिचारादिवारणाय यथाथुतविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेश उपदर्शितव्यभिचारघटितवाधाद्यव्याप्त्या विशिष्मान्तरविपयियाप्र. पोज्य स्थविषयिताप्रयोज्यतादशोभयाभाचप्रयोजकाभायाधिकरणता. करवरूप ताशधिशेषण निधेश्यम् । मेयत्वविशिएव्यभिचारादिधि. पपिताप्रयोज्याया उक्तोभयामाप्रयोजकल्याश्याचयगाहित्याभाव- पत्तायाः शुद्धव्यभिचारादिसिपायनाप्रयोज्यत्यनियमेन न मेयत्ववि. शिष्टव्यभिचारादी विशिशान्तरविषयित्यायोज्यस्वमि पितामयो. ज्यनिम्तोमयाभायप्रयोजकमावाधिकरणनाकत्वमिति नातिप्रसङ्ग । उपर्शितव्यभिचारयटितशधादिविपयिताप्रयोज्याया: पक्ष सोध्या. घगाहित्याद्यभायाधिकरणतायास्तद्घटकव्यभिचारादिविषयित्यान. पोज्यत्येन तासंमहानच विशिष्पक्षे विशिएसामवत्ताग्रहप्रतियः धिकतायरडेदिकायास्ताशयाधादिविषयतातापानिध्यभिचारादि- विषषिताया अगि ताशयाचादिपिपयताप्रयोज्यायां विशिष्टपक्षे पि. शिलाध्यशियागादित्वायभायाधिकरणतायां प्रयोजकतया तारशयाधादेःसह इति वाच्यम् । यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयि. वायव्यापकरूपावपित्राप्रयोज्यावनिवेशेन तत्र तत्सदसम्भयात् ।

·१६१४ । भनुमानगादाम् : व्यभिचारादिविषयितायाः याविषयतान्तःपातिविषयतामाप्रति पेणैचोपदार्शतसाध्यवत्ताग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तेनैव पण तारशसाध्यागाहित्यविरहवत्ताप्रयोजकत्यात, तारशस्य वरूपस्य याधादिविपयतानन्तःपातिभिवारादिविषयतासाधारण(स्य) य. भिचारादिरूपविशिष्टविषयतात्यायापकत्वात् , नद्यापकरूपायच्छि. नाप्रयोज्यत्वस्योतयाधादिविषयताप्रयोज्यउक्तसाध्यावगाहित्वाभाव पत्तायामक्षतत्वात् । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयताया येन रूपे. ण व्याप्त्यादिप्रहप्रतियन्धकतावच्छदकता तद्रूपेण निरुक्तविषयता स्यव्यापकेन मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयतान्पातिव्यभिचा. रादिविषयतायाः मेयत्वविशिएव्यभिचारादिविषयतामयाज्यव्या. प्यघगाहित्यामापयत्तायां नियमताप्रपोजकायानातिप्रसहायका॥ যাংবিধাৰিথিয়ানোবলাখাবিদ पाउनन्तरं जातायां घटाधनुमिती पाचादिविषयताप्रयोज्याया अमा অসেরা বা বিবিয়ামাতস্বীবি (ঘ)সূর্য प्रतिज्ञानविरोधिविषयताया पय स्थनिप्रतियध्यतापच्छेदकामा. আপিলোমালঙ্কা। এবিঘাষনাগনাকা বয়ান এ বাঘাবাঘ মাখামাবাসি। तल्या विशिष्टान्तरपिपथिस्याप्रमोश्यतया पायादी लक्षणसमन्यया। ध्यभिचारघटियाधादिविषयिताप्रोन्याया दीधितिकागेतnar भाषाधिकरणताया प्यारपाचपगाहिताविरहप्रयोज्यत्यन परिकश्चि. হিহিযিবাহনবাবগযেভাঘেণঘারাবালি प्यभिचारादियिषयताप्रयोज्परवनियमातत्सहाय तादृशोमयामा. प्रयोगशामायाधिकरणतापतनिधेशः । तथाति दशितोमया. মাখিরোখা কযুগ্নেয়মিয়াছবিঘাথ निषमेऽपि तारोमपामाययोजकमायापिमतापणाहियामापाधिः फरणताया उतरूपापच्छिनध्यमिधारादियिपपिरयाप्रयोज्यश्येन ता. शयाधादे सदा वाघादिविषयताप्रपोग्यस्य मायादिमत्तायनादि तारिदम्य परप्रतिपक्षादिरूपविशिष्टताविषयताप्रपोज्यश्पनियामा दसम्म स्यादिरयुमयामाययोजनामा मिnिeraविण्याचा पोउपायमनिधेश्य तारशामायाधिशरणता सतिश अधE- शिकाणापा मधिकरणदेन मिसतरा पतिनिधतियाधाना ·सामान्यनिरुक्तिपकरणम्। बच्छेदकधर्मस्यैव तदुत्तरोत्पननिष्ठप्रतियध्यतावच्छेदकधर्मामाषाधि. फरणताप्रयोजकत्वेनैव याधादिनिश्चयोत्तरोत्पशानुमितिनिष्ठसाध्या- दिमत्त्वावगाहित्यामायाधिकरणतायां सत्प्रतिपक्षान्याशयाधादि- विषयताया अप्रयोजकत्येन सामञ्जस्थान ) अथैतारशोमयाभावटितलक्षणकरणेपि केवलनिहित्यादिपक्ष. ककवढयादिसायकरपलीयनिद्विनिष्ठवधभावादिरूपयाधादिदो- ऽव्याप्तिः-ताशयाधादिस्थलीयययभाधरूपमाघज्ञानस्याप्रतिबन्ध. कतया तदीयविषयताया' प्रतिवन्धकमानछेदकतया तयाविधोमः पांमायाप्रयोजकत्वात् । तस्य दोपत्यानुपगंगे च तादशदेतो दुष्टन्य- च्यवहारानुपपत्तेः । इष्टापत्ती ध नियाह्नः पर्वती घहिमानित्यादायपि तरसम्म नेताहशप्रयासधैफल्याच । न च तत्रामाश्यान्वहिमा. नित्यनाहायशानस्प प्रसिधा तत्पनियन्धकीभूनस्याभाषचानिय हिरित्यादिशानस्य विषय पर दोष इति वाच्यम् । अमायपत्यसा. मानाधिकरपयन नियाहत्वामहस्य ताशवतिमत्त्व महाविरोधियाद । अमावस्यावच्छेदेन पन्यादिमत्तामदायरोधियेपि ताश. घन्यादिमत्यावगाहित्यस्य वन्यमायादिमत्त्वरूपपक्षतावच्छे. दकविशिष्ट साध्यवैशिष्ट्याधगाहित्याव्यापकतया सदन्छिन्नम तियन्धकतापच्छेदकविपपितायास्तथायिधोमयाभावाप्रयोजकत्या. त् तद्विषयस्य दोपरानुपपतेः अभावयवायच्छेदेन निहित्यम- हस्य भ्रमरूपतया तद्विपय कविशिष्टस्य पाप्रसिद्धः। एवं पहिमानित हिरियादिस्थलीयदोपे नितरामव्याप्तिः घहिमषिष्ठ रहिमचा- देरेय तत्र दीपायसम्मयावद्विषयकज्ञानस्य च पचिदपि प्रतिबन्ध कत्यायोगात । एवं यत्र निहिः पचंता वहिमानित्यादी पर्वतत्यादि. सामानाधिकरण्येन पदन्यभावादिमत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकता तर पठत्वादिसामानाधिकरण्येन धन्यादिमत्वं न दोप' 1 विशि. एपक्षमहायपिराधिविनाश्रयासियादिरूपनानुपपत्तेः, उक्तरीत्यैताल- सणानामान्तत्याश । पर्वतत्यापच्छेदन बन्यादिमायमप्रसिद्ध यहिन्यपर्यतादेरपि सत्वात् । नापि पर्वतस्वादिसामानाधिकरण्येन पर्वतमायच्छदेन या बापभावादिमत्यरूपयाधाविदोषः-तज्ज्ञानस्य এসোয়াগ্রামাগীযষমান্ধার্থখায়া सधर्मावच्छिनाप्रतियन्धकतया तम लक्षणगमनायोगात । मापि प- ·। अनुमानगादापम् - पतरवावच्छेदेन यन्यभावादिमत्वम् अप्रसिद्धरयादिति तत्र न कोपि दोपः स्यात् । 'यत्तु प्रयुक्तत्वं ध्यापकत्वं यद्विपकनिश्चयनिष्ठविरोधिविषयः तायाः उभयाभावव्याप्यत्वं च स्वाश्रयतादृशनिश्चयाव्यवहितोत्सरा चुमिवित्वसम्बन्धेन, ताशसम्बन्धलाभायैव तदुत्तरमनुमितावि.यु. कम् । एव च विरोधिविषयकयद्विषयकनिश्चयाव्यवहितातरानुमि. तिवध्यापकस्तादशाभाव इति पर्यवसितम् । एव च निर्वद्वियहि मानित्यादिन्थलीययाधादेविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपोमयाभाव प्रयोजकत्वासंभषेपिनिरकोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदक कोटी यडू पच्छिन्नाधिशेयकप्रदूपावाच्छन्नप्रकारकाव निविष्ट त पावच्छिक विशेष्यकतदूपावच्छिन्नाभाषतद्याज्याम्यतरकत्वस्यैव विरोधिविष यित्यार्थकतया तय लक्षण सुसमन्वयमेव तादृशमयोजकत्वस्यानि वेशात् । न चवं तत्र यस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिर्वरिष ताशोमयाभाव. स्यापिरोधिविषयकसमूहालम्वनरूपघटादिविषयनिश्चयाव्यधहितो. तरानुमितित्यव्यापकताया अक्षतत्वादिति वाच्यम् । विरोधि वियतानतिरिक्तवृत्तियविषयताशालिनिश्चयस्य मियान्तन घिक्षितत्वात् । घटादिविषयतायास्तत्र निरुक्तविरोधिविषयतान. तिरिक्तत्वविरहात् । विधिविषयतानतिरिक्त पृत्तियंदायधिपयिता तत्यमित्येतायतैव सामन्जस्ये रोपवे. वध्यमिति पाच्यम् । यन पर्वतादिसामानाधिकरण्येन धन्यादेर साध्यता त पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन पहन्याधमावादि- मत्यस्य विपयिताया नियतविरोधेिविषयितानतिरिक्ततया तत्राति. पाप्तिधारकतयाऽशपसार्थक्यात् । तदुपादान तादृशवन्यभायादि. मन्यविषपनिश्चयानन्नरं पर्यतत्यादिसामानाधिकरण्येन धन्या धनुमित्युत्पत्या तादृशानुमिती तथाविधामयसापेनातिव्याप्यनय. पाशादिति । सनुच्छम् । नियहि पर्वतो पहिमानियादी २५ पर्यतत्वा- दिसामानाधिकरपेन पयमायादेः पक्षतापच्छदषयरफता पर्यत. स्यप्तामानाधिकरण्येन पनुपादिमत्यस्य विनिएपक्षमहाविरोधिये. 'नाधयासिभ्यनारमकम्य स्यामानान्तरतामयेमासम्भयदोषमाघस्य मिसमपिरोधिपिपयतानतिरिक्त प्रतिषिययिताकतयाऽतिम्पातिः ।

·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । वाशीभपाभावप्रतियोगितावच्छेदकगर्ने यपविशिष्टे येन सम्ब धेन गदपावच्छिन्नवैशिष्टयावगाहित्वं नियेश्यते तद्रूपावच्छिमधि- शेप्रकतदपावीच्छन्नप्रकारकानुमिलित्यावच्छिन्ननिरूपित प्रतिबन्ध । कताबकायापविरोधियस्य विषयतायां निवेशे तु शेप यथ्यम् । उक्तरीत्या निहिवं हिमानित्यादिस्यलोयबापेऽव्याध । यतु पक्षतावच्छेदकविशिष्ट निरुक्तसाध्यहेतुबैशिष्टयाचगाहि. निश्चयावृत्तिविषयतेच विरोधियिपथतापदार्थः। तथाच यग्निरूपि. নাব্যবিবাহবিনিমযৗনালায় অসামায स्तामिनि समुदायार्थः। निश्चयत्वं च विशेषणविशेष्यतावच्छेद. -নাবিঙ্কিাzিনুধ্যকথিয়ানায় 'नत्यम् । कोटिन्द्र विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन वनिवेशा. नियन्ति पर्वतो पहिमानित्यादौ पक्षतावच्छेनफविशिष्टसाध्यादि धेशिएपमहस्य एका विरोधिद्वयप्रकारत्यनियमपि न तारशशि. एवावगाहिनिश्चयाप्रसिद्धिः । यदीयधियिता सारशनिश्चयावृत्ति. स्तत्वमित्येतावत्याने दो पहियाप्यधूमवानित्यादी इदमिष्ठवा. भावादिमत्वेऽतिव्याप्तिः । पन्धादिव्याप्यवत्तानिश्च पस्यापि Rar- दिनिश्चययत् कार्यसहभावेन वन्यभाषादिग्रहविरोधित्यायना भाषादिमस्यविषयितापास्तादशनिश्चयावृत्तित्यादिति ग शेपवैया "धर्यमिति । : तदपि न । यहिव्यायवान्दहिव्याप्यव्याप्यवांश्च दो घहयभा. यानित्यनाशाहायशानोपगमे च यहयभावाविमत्यविषयिताया पहियाध्यादिमत्यनिधयत्तितया उक्तातिव्याप्त्यनवकाशन शेष. "सार्थक्यानुपपत्तेः। यद्विमान्धहिन्याच्यांश्च इदो पहयभाषयानि- स्वेतादशाहायसाध्यादिषैशिष्टयनिश्चये दो पहिमानित्यादिस्थली. पधादिविपयितासस्येनासंभवप्रसङ्गाच्च । घलयादिरूपधर्मिना- घद कानपच्छिन्नयहपभावादिविशेपित इक्षाविनिरूपितविपपि 'ताया साध्यादिनिश्चयापत्तित्वेपि घटादिनिकपितविपयिताया अति 'दोषयिषयितापच्छिनाया शिपयितायाः साध्यादिनिश्चयातितया 'घटावादासीने अतिव्यालेरियाय यारशविशिएविपयितासामा. यं तारशनिश्चयावृत्ति ताशविशिष्टनिरूपितविपयिताया एप वि- 'रोधिषिपयितेत्यनेन विपक्षणीयतयाऽप्रतीकारात् । नमाम्यवृत्तिय .03 ·-१६१८ 1; अनुमानगादाधर्याम् दीयविषयितासामान्यं ताशनिश्चयावृत्ति तदीयविषयिताया एवं विवक्षणेन निर्वाहेपि विरोधियद्विषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्ये, वयोव्यतिरेक इत्यभिधाय, यविषयकनिश्चयस्पोयाधि- क्राभिधानस्य ग्रन्थकाररीतिविरुद्धत्वात् । पतेन विपयिताया उभयाभाषप्रयोजकत्वं ताशोमपाभाषप्रति. योगितावच्छेदकार यद्रूपविशिष्ट येन सम्बन्धेन यद्रूपायच्छिन्नधौशि- घ्यावाहित्यघटितं तद्रूपायच्छिन्नविशेष्यकतत्संसर्गफत पायच्छि. भप्रकारकावविशेषितेनानुमितित्वेनानाहार्यलौकिकसभिकर्षाचजन्य झानत्वेन याऽजिउन्नायाप्रतिवध्यता तनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेद कत्यम् । एवं ध यादृदा विशिएचियिता नियक्ततथाषिधोभपामाष. प्रयोजकताथयस्ताशयमेव लक्षणम् । विपयिताविरोधिरवा. दिकथन तु स्वरूपारयानमानमिति प्रलपितमप्पनादेयम् । निहि. हिमानित्यादिस्थलीयदोपस्पोक्तयुक्त्या दुःसंग्रहायात् । - अत्र फेचित् कश्चिदित्यन्तामिमकल्पे दीधिनियता ननिर्भरता नियतिवहिमानित्यादिन्थलीयदोषासंग्रहणास्थरसस्यानिमकरपे क- विश्त्यनेनेघनप्रापि फल्पे वन्तीत्यनेन चियादा निर्भरस्तु केचि. दित्यादिकल्प पय, अत एव तत्र प्रकर्पोधनाय प्राहुरित्युक्तमिति । परे तु घटायभायादिधर्मितावच्छेदककयहपावितानप्रति तदमि- तावच्छेदककवय साधादिमत्ताशानप्रतिवन्धकत्ये कल्पनीये धर्मिता. पच्छेदकभेदेन तकल्पनामयुक्तलायमानुरोधेन धर्मितायच्छेदक- धर्माननिवेश्य धनादायवद्वपादिविशिएबुद्धित्यवदयभाधादि- निधयत्याभ्यां - समानधर्मितायच्छेदकत्वमत्यामत्येव प्रति- मन्धकमायः का यते । पवं च तदेशनिष्ठस्य पूर्वधर्तिप्रतिवन्ध- कनिझपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्यन्धस्य उत्तरयत्तिनियमति पध्यतायडेदकसम्यन्धेन तदेशासम्बन्धित्वं प्रति प्रयोजकतया. सपमायादिप्रकारकज्ञानीयधर्मितापच्छेदकतापयविषयतायास्तदुत्त. रोत्पमादायघहपादिप्रकारकहानस्य पहनमायादिधर्मितापच्छेयक फायविरदप्रपोजकत्यात् यह मायादिविशिष्टं पाहयादिशिया.. अगाहित्यविदस्य पदयभाषाविधमिनारच्याययमायाविनका. पनिधयायपिपपताप्रयुक्तस्यमसतमेपेति ताशनिघपयिषयस्य दोपरयमध्यादवमेयाम च धर्मितायच्छेदकनिष्टमस्यासस्था विपरात.

·सामान्यनिरुक्तिपकरणम् । ज्ञानस्य प्रतिधन्धक पे निहिविशेष्पकवहिप्रत्यक्ष मे जायमित्या. कारकेच्छाजन्यस्य निहियहिमाघटाभावांश्च 'घहिमानियाघा. हार्यशानस्य विपरीतशान प्रतियभ्यतावच्छेदकानाकान्ततया घटामा. घयान्वयमावयानित्यादिनिधयकाले तथाविधेच्छासवे घटाभाष- विशिएविशेष्यकहिशान मे जायतामित्याफारकेच्छां विनय ता- समानापत्तिरिति वाच्यम् । यता सामान्यतो याहयादिशानेच्छाघि. शिष्टायस्वरूपमनाहायस्व न प्रतिबध्यतावच्छेदककोटी निवेशनी. यम् , फिन्ल्याहार्य ज्ञानोपपत्त्यर्थे विशेष्यतानिष्ठं पत्स्चविशेष्यता. घच्छर करव तदघच्छदकतावच्छेद फरवसम्बन्धापच्छिमप्रतियो- কিন্তুথগিতায় যা বান্নান धिकरणता नविशिष्टमितापच्छेदकताया एघ प्रतिया यतावच्छेद- कसम्बन्धमुपेयते तारशेच्छाविरहस्य प्रतिबन्धविशेषणत्यमे पवा विशेषणताविशेषमितावच्छेदकताघटितलामानाधिकरपय- सम्बन्धेनोपगन्तव्यम, उक्तस्थले च घटाभावादी ताशेच्छाविरह स्य सामानोक्तापत्तिः । मन्यत्राधिकमनुसन्धेयमिति घदन्ति । निवदि पर्वतो घहिमानित्यादिस्थलीयदापसाचारण्याय प्रका- रान्तरेण वर्षयता केपाचिन्मतमाह तापक्ष रति । पक्षतावच्छे. रकविशिष्टपक्ष इत्यर्थः । तारशसाध्य इति । साध्यतावच्छेदकाय. शिष्टलाध्यत्यर्थः। ताशहेरिवति । हेतुतावच्छेवफविशिष्ट स्वित्य. र्थ. शानस्य विरोधिषिषयकं यविषयक शानमिति योजना । ज्ञान.. मानसामान्यम् , तेन घटादिविषयकस्य कस्यचित्सम्हालम्बगस्य मा. शशानविरोधियाधादिविषयकस्वेपि नातिप्रसन। स्वावच्छिन्न- विपयफत्यव्यापकताइरशानविरोधिविषयित्ताकधर्मवत्वमिति फ- लितार्थः। अन च विषयितानिष्ठं स्वरूपसम्पन्धरूपताशमानविषपषिः पयकाहप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात्मकतारशज्ञानविरोधित्वमेघ नियेशमीपं न तु विषयमिष्ठ निर्याच्यतादृशछानविरोधियं तस्येव लक्षणत्यासम्भवेन शेषवैयर्यप्रसङ्गात् । अत्र च विषयनिष्ठस्य नि. पांच्यतारशज्ञानविरोधियस्यैतरपेक्षया लघुनया तदेवाह शानायरोधिन्ध चेति । तादृशानविरोधियं यदि साएशद्वान मतिपन्धकतावच्छेवकस्वायस्मिविपयिताकधर्मवत्य तदा पूर्वनि । ता- ·१६२० ! अनुमानगोदाधर्षाम् ।। सचयधाश्रुनार्थ एव पर्यवसामाभिहि पर्वतो चहिमानिरयादिस्य लीयोपाव्याप्तिायस्थ्यमिति तनिक्ति तशामविरोधित्वं चेति। तद्विषयविषयकेति । तथा च निहिः पर्वतो वहिमानियादौ ताश छानपिरोधिज्ञानामसिवायपि,तद्विपयविषयफस्य निशि पर्वतोपरि मानित्यादिशागस्य प्रतियन्धक यवाहमानित्यादिक्षानं तविपत्तामा दायर हिमपर्वतादिरूपतास्थलीयाश्रयासियादी लक्षण समन्ययः। अप घटयभूतलादिरूपोदासीनपदार्थविषयकसम्हालम्पन रम- বনাষাঘভিন্নযহাবশায়াবনুমাকান विषयकघटवद्धनलादिशानप्रतियन्धमशानापपपयाभाषपदभूतला. दार्थातव्याप्तिान पातारच्छेदकारच्छिन्नविशेष्पकसापतापरले. दकविशिष्ट्रमापतनिरूपितव्यातिविशिष्टदेवनारसेवकापटिनम कारकप्रहत्ययापकविषयितापटिनधर्मायन्छिनपनियतानिरूपि सप्रतिपन्धकतापच्छेदस्थापनिछन्नविषयताक्धर्मनिशानी प-पटयभूतलाविपिपपितायास्ताशमहत्याम्पापपरयानिति था पम् । यत. पयंताशे पहिमापापनगादिगो नियहि पापा. বিয়ান বা বামহানিকৎসা নিখাদমান संगितपर्यतादिविपिता सेयागादारपपिशिष्टतपा पनिमयnt. स्थाविधाममतियापनापन्ऐतिश नस्पान नियंति पयमा पहिमानि. रपाचादायद्यानसाधारपये मानामाप:-माहापंज्ञानालामन्यास्ताश- विपरिताप्रपोजायामि, पिपरीतशानामापटिनायासारथि पपितामयोजनामाहानमामग्याधादायनाजनपरयात् । सार. मामास्यव्यापिका च पाहिमाशादिममारतामिपितामातादि. पिपिता पाच मप्रतिपयतापदिति निहिग्यासिमकारता. निमपितपरायारिपिपितापन निर: पत सपदिशानीएपि. पपितारितधाविधारावापिति प्रमादि विपितारयादिमापि समापातपोवामानापारम् । भन । पराजियपाशविएनारपरपाnिt. নেয়া হয়েসিংcoাং বাঘcevানানবিসাবধাবাহান कपिपिशवबापापाप विपक्षीपमा समस्या ·सामीपनिरुक्तिमकरणम् । पत्र चास्वरससूचनाय केचिदिति सि चाकयुक्त्या निहिर्षहि. मानित्याधिस्थलीयदोषासवणानव धर्मितावच्छेदकताप्रत्यासत्या वहितकारकशानं प्रति वहश्मायकारकशानस्य प्रतियन्धकतामते मि. बहिर हमामित्येताशशानपानविषयक-पर्वतो पहिमानित्याकार. कानाहार्य-शानप्रतियन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयस्तत्रापि सम्भव तीति वाच्यम् । तादृशमताश्रयणे पर्वतो घहिमानित्यादी पदधमा. यवद्धवावेदापेवाप्रसङ्गात् ।। (द) केचिनु पाइपक्षकपाशसाध्यकयादशहती पावन्तो दोपा:सम्भवन्ति तावदन्यान्यत्वमेकमात्रदोपस्थले च तत्वमेव हेत्व- भासत्तम् । स चातिरिक्त एवाऽन्योन्याभाव इति न वैयर्थम् । पञ्चविधभेदोक्तिस्तु तत्सम्भवायलाभिप्रायेण, व्यभिचारादेः साध्यादिभेदनिपन्त्रितस्वाद , शन्दाद(मात्र)स्य चाकिञ्चित्करः स्वादिति माहुः। (गा०) याशेति । सर्वत्र पद्पावच्छिन्नार्थकमा तावदन्यान्यत्व मिति । स च पाटशपक्षमाध्यतुस्थले यावशदोपहातस्य प्रतिवध्य- शानं प्रसिद्ध्यति, यथा निहिः पर्वतो घनिमान धूमादित्यादौ पहि. विशिष्टपर्वतरूपाश्रयासिनिघूमाभावविशिष्टनियतिरूपस्वरूपासिद्- ध्यादीनां तत्र तारशदोषाणां ग्राह्याभारतद्याप्यघटक मेदेन विशेष्य. विशेषणभापभेदेन च विमिन्नानामनुगतेन विशिष्ट पक्षे विशिष्टसा. धनवैशिएयग्रहविरोधित्वरूपासिमित्यादिनैव तायदयाम्पत्यघट- कोदप्रतियोगिविधया निवेश, न तु वह्निविशिष्टपर्धतत्यनिघूमत्ववि- शिनिवहिपर्वतत्वादिना प्रयोजनविदात् ।याशदोपविषयकशान. स्थ प्रतियध्यहानमसिनम् यथा तत्स्थलीयस्य निर्वहिर्वहि- मानित्यादिस्थलीयस्य च याधादेर्शानस्य ताशदोषाणामा. त्या पापभावविशिष्टनिहिन्धयत्यमायच्याप्यविशिष्टनिहित्यनिर्व. हिनिठवहपभावल्याप्यत्वाविनाप्ननुगतरूपेणैष निवेश: व विशिष्टभिनभिनत्यस्य शुद्धिविशेष्यसाधारणतया सवंगका. शपदिश्यादौ भाकाशाभावीयोशष्टसादिरूपयाधादिभिन्नस्यस्या. प्रसियतया तक्षदिशियनिरूपितविषयितान्यतमाविपयिता. - बत्र च ·-- २६२२ 15 अनुमानगादधिर्याम् निरुपिकतावच्छेदकधर्मयत्वमेवाभिमतम् । अयं च प्रकारों यारशपक्षसाध्यहेतुकास्थले "उक्तसमूहालम्बनानुमितेरमसिदिस्त. घावरणीयः । यत्र तु तत्मसिसिस्तत्र लोपनाथाश्रुतमूल. लक्षणमेव साधीयः । शब्दाभेदस्याकिंचित्करतायाः स्वयमेव घोपमा त्यादित्यवधेयम्। पत्र चाश्रयासिद्धत्वादिरेक एव दोषः प्रतियध्यशानं च प्रतिर महानसत्ववान्पर्वतो घहिमान् धूमादित्यादौ नम विशिष्टपक्षप्रह विरोधिस्वरूपाश्रयासिखत्यादावेष सामान्यलक्षणत्यमुचितम् , न तु महानसत्याधभावविशिष्टपर्वतत्वाधवच्छिन्नतारशाभावव्याप्यविशि पर्वतस्यायवच्छिन्नादिभित्रभित्वस्य निरक्तसमूहालयनानुमिति विरोधित्वस्य च गौरवादित्यायनाद एकमाप्रदायस्थल इति । ए. कविध पर यन्न दोपस्तद्विपयकज्ञानप्रतिवध्यमानं च प्रसिद्ध ता. शस्थल इत्यर्थः । तेन प्राधाभाषतच्याप्यरूपभेदेन पिशेष्यविशेषणा- भावभेदेन च सर्वत्र दोयाणां नानास्यसभवात् एकमात्रदोषस्थले ग्राह्याभावतधाप्यरूपघटकादिभेदेन विमिनायासिंयादीनामनुग. मपामावेनान्यतमत्वस्य च लक्षणताया आवश्यत्वेपि न क्षतिः। तत्यम्-ताशयम निरुक्तानयासिरित्वादिकमिति यावत् । इदमुप. लक्षणम् । यत्र परामर्शविरोधिनी व्यभिचारविरोधासिद्धयत्रयो दोषाः न तु बाधप्रतिरोधौ पर्वतो घहिमान् छात्वादित्यादौ तत्र परामर्शविरोधित्वमेव सामान्यलक्षणम् । यत्र च चाधप्रतिरोधासि. द्धयो दोपाः, न तु व्यभिचारविरोधौ हुदो वह्रिमान धूमात हवा काञ्चनमयपहिमान् धूमात् काश्चनेमयहदो यहिमान् धूमात् इदो बहिमान काञ्चनमयधूमादित्यादौ प्रविशिष्टपने पिशिष्टसापसा. धनयोवशिष्टधावगाहि यज्यानं तद्विरोधियमेव । तथा एवं यन व्य. भिचारासिद्धी एव दोषौ काशनमयपर्वतो धूमवान्यरित्यादौ तप विशिष्टपक्षविषयकन्यातिविशिष्टसाधनविशिष्टप्रदविरोधियादिक तत्यपि योध्यम् । ननु तत्तद्धर्मावाच्छन्नाभिन्नभिन्नत्यरूपलक्षणघटकतत्तद्धर्माणां भागासिद्धतया हेत्याभाससामान्येतरभेवाननुमापकत्वेपि व्यभिवा- राचारकतया तदिताशिफयय॑मत याइ स चेति । स चान्योन्या. भायोऽतिरिक्त पति योजना । स च-तत्तधर्मापच्छिन्नभेदकूटाध. 7 ।

·सामान्पनिलक्तिप्रकरणम् । चिन्नप्रतियोगिताकश्च, अतिरिक्तः तत्तद्धर्मातिरिक्तः तथाच धर्मिमे. दान पर्यम् । तत्तधर्मावच्छिन्नभेदमात्रावच्छिन्नप्रीतयोगिताकान्या. न्यांभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकोभूनभेदप्रतियोगितावच्छेदका तसमस्यरूपत्वेपि तादृशभेदकटान्त्रिप्रतियोगिताफमेदत्वस्य 'नानाधर्मपु कल्पनापेक्षया तद्विशिष्टस्यैकस्प्रैव भेस्य लाघवेन का ल्पयितुं युक्तत्वादित्यभिप्रायः । एतच्च यथाथुनाभिप्रायेण । तत्त- मोवच्छिन्ननिरूपितविपयितान्यतमविपयितानिरूपकतावच्छेदकध. मवसस्य लक्षणत्वेऽधिकरणविकासकतया विशेषणसार्थक्यामित्य- वधेयम्। . मनु साध्यादिभेदेन लक्षणभेदे दो घहिमानित्यादिस्थलीयलक्ष. पास्य पञ्चहेत्वाभाससाधारण्यासम्भवात् ताशलक्षणाकान्तानां पञ्चविधयोक्त्यसअतिरित्यत आइ पञ्चविधभेदोतिरिति । पञ्च- विधत्वोक्तिरित्यर्थः । तत्सम्भवस्थलेति । यत्र पञ्चानामेघ हेत्वाभा. सानो सम्मयो गौरवो घटादित्यादौ तत्तस्थलीपलक्षणाकान्तस्य पञ्चविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः । नन्य लक्षणाननुगमात् इतरभेदानुमाने भागासिगिरिरयत माह व्यभिचारादेरिति । सामादिभेदेन निय. त्रितत्वात-साध्यादिभेदनियन्धितलस्पतावच्छेदककवात्तथाच ल. क्षमस्येय लस्यतावच्छेदकस्याप्यतनुगमान भागालिसिरिति भावा । नन्येषमप्यनुगतोसम्भवात् नायें प्रकार: साधायोनियत भाइ शब्दाभे(मात्रस्यति। इदं पुनरिहायधेयम् । तापदन्पान्यत्यम तरमेवानुमापकमेव न तु दोषप्रदप्रवृत्तिनिमित्तम् तथासति निर्व- हिरव विशिष्ट पहिसाधने धूमो दुष्ट यादौ दुपदस्थ यह्वयमाववि- शिष्टनिहित्यावनियमान्यतमधदर्शकतया निर्वशित्वविशिष्ट निर्वहे. "साधने इत्यादेरनन्वितार्थकत्वमसहात् । मप्रसिध्या तस्य हरयन्वयि- नि निहित्यविशिएविशेषकवहधनुमितिप्रयोजकन्वार्थकत्वासम्भ- घाकिन्तु मभावप्रयोजकमान्यत्तिविषपितानिरूपकत्वमेव तथा। কথষ্ট মঙ্গারামস্কায়ালিনিয়াধিগ্রস্কারনিথিরঘুম चन्छिन्नप्रकारताचोभयमेष साधापदायःप्रकारतारूपताधनपदार्थ- रपाकदेशे ध्यातिप्रकारतानिरूपकप्रकारतायां च षष्ठ्यन्तवः 'हिपवप्रतिपादस्प पहिनिष्ठत्यस्य स्वरूपसम्बन्धेन साधनपदार्थो. -- ·१६२४ I" अनुमानगादोपर्याम् । कप्रकारताइये च सप्तम्यन्तार्थस्य निहित्यादिविशिष्टविशेष्य तायाश्च निकपितत्वसम्बन्धेनान्वयः । साधनपदोत्तरससम्या निक पकत्व द्वित्वं चार्थः । निरूपकत्ये च निरुक्तसाधनादायो. पृथगन्धय । तदन्वितनिरूपकत्वे च द्वित्वान्वयः द्विस्वान्वयिताह शनिरूपकत्वयोपपदार्थघटकाभाये ऽन्वयः। तथा च निहित्य যিয়বহানালিথিবঞ্জনিgঘন্ধানােনিবন্ধ হয় নামি- शेष्यतानिरूपिता या पतिप्रकारतानिलपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपित धूमत्यायपच्छिन्नप्रकारता तन्निरूपकत्वस्य च योरभाधप्रयोजक मान्यवृत्तिविषयतानिरूपकवानित्यवान्वयवोधः । प्रतिवन्धकोभून मविषयितातिरूपकाभावमादाय पर्वते पहिसाधने घूमो दुष्ट इत्यादि प्रयोगवारणाय विपयितायां अमान्यत्तित्व निशितम् । दोपघट कफेवल साध्यादौ दोषव्यवहाराभायादयं दोष इत्यादौ स्वविषयक निश्चगाम्यषहितोत्तरानुमितिनिष्ठतादृशोभयामायाधिकरणतारवया पकविरोधिविषयताप्रयोज्यताकधर्म एव दोषपदार्थ इति दिन॥ (चि०) दशाविशेप देवोरेवाऽसाधारणसत्प्रतिप. क्षपोरामासस्यात् तयुद्धेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । (दी० ) स्पादेतच पाब्दोऽनित्यः शब्दस्वाद इत्पत्रामाधा- रणेऽव्याप्तिः-सर्वसाध्यवद्याहत्तेस्तवासस्वाद , एन मान्दोऽनित्यः "कृतकत्वात् इत्यस्य सत्यतिपक्षे निसत्वव्यापाद्रव्यद्रव्यत्वादाव- पि पक्षस्प तद्वत्ताविरहादित्याशा तयोरलक्ष्पत्वेन निराकुरुते दशाविशेष इति । हेत्वोः-सदत्वोः, असाधारणः पक्षमाप्रर- ति, सन् मतिपक्षो विरोधिपरामर्शो यस्य स तया, तपाईशापि- शेषे ती सर्वसाध्यवराटचत्वस्य पक्षे साध्याभायच्याप्पवयस्य च भ्रमदशापामाभासवाद अनुपित्यजनकत्वाचबुद्धत्वादी साध्यवयायत्तस्वादियुदेः प्रतिबन्धकरवं परमायानि, न तु नहि. पयस्य दोपत्वम् अमावान् । अन्यथा बाधभ्रमेणानुमिसनुदया. व तस्पापि दोपलं स्यात् । कां हि साध्यामावत पाप्यवत्ताभ्रः मपोरनुमितिविरोपिस्ते विशेषः । नियुक्तिकस्तु प्रयादोन श्रद्धपः ।।

·ताहश- सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २६२६ (ग) असाधारण्यस्य पक्षवृत्तिये सति साध्यव्यापीभू. ताभाषप्रतियोगिश्वात्मकस्य सत्प्रतिपक्षस्य च पक्षनिष्ठसाध्यामा- पव्याप्यवस्वरूपस्य बुद्धेपिरोधिविषयकतया साध्ययत्ताशागप्रतिय- घकरवं निर्विवादमेब, एवं च तज्ज्ञानदशायां हेतोरनुमित्यजनकत्वा. तबुद्ध प्रतियन्धकत्वमावश्यकमित्येताहण्यथाश्रुतार्थपरस्य दशा. विशेष इत्यादिमूलस्थानुस्थितिः, अन्यथा साधारण्यादिशाममति- वन्धकताया अपि व्यवस्थापयितुमुचितत्वात अतस्तादृशमूलम. न्यथा व्याख्यातुमवारणिकामा स्यादेवदिति । इत्यत्रासाधार- गे-पतत्स्छलीयासाधारण्यरूपदोपप्रकारकहेतुविशेष्यकनमविषये- सर्वसाधारतस्वात्मके । मन्याप्तिरिति । ततिपयकत्वस्य निरुक्तानुमित्यप्रतियन्धकहेत्वविषयकशानसाधारणतया प्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्तिरवादिति भावः। मनु केवलं सर्वसाध्य- बिमावृत्तत्वं न दोपः अपि तु साधनवृत्तित्वविशिष्टम् , ताशधि- शिविषयकर तु म प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तीत्यत आह सर्वेति । तन-देतो, असत्वात्-अहत्तेः, साध्यवति पक्षे देतोवृत्तेरिति शेषः । तथाच ताशविशिष्टस्याग्रसिद्या तस्य दोपत्वासम्भवेन प्रसि- .स्प विशिष्टसाध्ययद्यावृत्तत्वस्यैव तत्र दोपतायाः आवश्यकत्या. दिति भायः। अद्रव्यद्रव्यत्वादाविति । असमवेतद्रव्यत्वादावित्यर्थः । ससमक्तत्वस्प ससाधारणतया नित्यत्वव्याप्यत्यासम्मयात् “विशेष्यशनिवेशः । अप्यनन्तरमव्याप्तिरित्यनुषज्यते । तापय फायस्य पक्षविषयकशानसाधारणतया प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्ति स्वादिति भावः । ननु केवलं नित्यत्वव्याप्यादन्यद्रव्यत्वादिक म तन, दोपः अपि तु पक्षनिष्ठतद्वय, वारशविशिष्टविषयकत्वं तु 'प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवत्येवेत्यत आह पक्षस्येति । तथाच पक्ष- घटितपिशिष्टाप्रसिधा पक्षाघटितस्यैव दोपत्वमाघश्यामिति मायः। तयो:-तारशस्थलीयदोपत्वेनाभिमतयोरुकधर्मयो।। ... शन्दो नित्यः शब्दबादित्यावी शब्दत्वादिविशेष्यकानेस्यव्या. वृत्तवाविज्ञानविषयेऽव्याप्तेः, शहानास्पदत्यादलक्ष्यताभ्युपगमेन तरपरिहारस्य चायन्तासम्मवदुक्तिकत्वाचतुपदं सरतुपरत या न्यांचष्टे : हेचोरिति । स त्वो' साध्ययद्यात्तत्यरूपांसाधार. साध्याभावव्याप्यसत्पक्षकत्यरूपसरप्रतिपक्षत्यांसम्भवादसाबार- .

·१६२६ अनुमानगादांघर्याम् । णसाप्रतिपक्षपदे धन्यथा व्याच “असाधारण इति । यस्येति पत्यर्थः प्रकारता । तथा-प्रकृतसत्प्रतिपक्षपदार्थः । प्रकृतसावा. दुपुतारूपाभासत्वायोगादाभासपदमन्यथा "याचरे - - आमासत्वा दिति । तबुद्धरित्यत्र तत्पदस्य हेतुमानपरत्वं न संभवति साप्रतिप. क्षस्थले प्रतिवन्धकहानस्य हेतुधिपयकत्वानियमातुविषयकरवाया नस्याप्रयोजकत्वात् , बुद्धिपदस्यापि वुद्धिसामान्यपरत्वं न सम्भवति देवादिमात्रविषयकशानस्याप्रतिबन्धकत्वादतस्तरपदस्य हेतुपक्षो. भयपरतया बुद्धिपरस्य साध्यययावृत्तावताभ्याभाषव्याप्यया: प्रगाहिबुद्धिपरनया नवुद्धिपदं - इंतुविषयकसाध्यवघ्यावं. स्पयुद्धिपक्षविषयकसाध्याभावष्याम्यवत्तावृधिपरस्येन व्यावष्टं त. बुद्धगिति । तयोरलक्ष्यताललाय हेत्वोरित्यानन्तरं धुत एवको रो योजनीयः । तदर्थमन्तव्य व्याचष्टे प्रतिवन्धकस्य परमाया. तीति पर केपलमे । एक्कारेण व्यवच्छेचं स्यपयति नस्विति । ताविषयस्य-ताहशघुसिविषयस्य, दोषत्व-दीपलक्षणलक्ष्यायम, .. सत्यार-लक्ष्यतामयोजकरूपस्यासस्यात्, प्रतिवन्धकीभूतधामप्रमा स्वस्येव तविषयस्य लक्ष्यताप्रयोजकत्याविति मायः। असत्यात् पि. .शिष्टस्याप्रमिययादिति तु. नार्थ.-पफदेश एयाम्याराशंक्तितया विशिष्टासिस्तबलस्पतानियहिकायापरदेणानुपयोगात् । अन्य. था-प्रतिबन्धकीभूतनमविषयस्यापि दांपरये, याथम्रमेण-पमे सा. यामायनमेण । तस्य-ततिपयसाध्यामामा । मधेवमुक्तस्पले .प्राचां दशाविशेष हेतोर्दुस्तामपादो नोपपद्यते इत्यत याद नियुक्ति करिश्यति॥ (दी०) यमु जानस्य पदनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक नावं तत्पकारकममाविषपस्वच क्षणार्थः। तच द्विविध-वि. पपप सापारण्यादि, पाघे चमिवसाध्यामाधान पक्षः, दि पपत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिपन्धकरवान् । अविषयापन विरो. घिसामग्रीकालीनस्वादिकम् तदान मानस्व नदिपपस्य देतो. पीति । तम । तर हि तो देन-या मदमावाव, मत एवं नाश्रयतपा-पाकामियारिदम्परतादिपति मऽनिमसद्राच्च । 17 ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । १६२७ साध्याभाववत्पक्षस्यैव साध्याभाववृत्ति तो नस्य प्रतिवन्ध. करवात, साधारण्यादिविषयकत्वस्य ज्ञाननितस्यैव प्रतिबन्धका ताबछेदकत्वाद सत्तादिसायके जानेऽतिममहारच । यथा. फयश्चित्तद्वत्वस्य चातिमसञ्जकत्वात् । विरोधिसामग्रीसमवहि- तोऽपि च लिङ्गपरामर्शों न स्वसाध्यकानुमितेः प्रतिवन्धको मणिसमवहितो वहिरिव दाहस्य । (गा०) उपदर्शितस्थलेऽपि क्शाविशेषे हेतोर्दुष्टतामझी. चन्तस्तत्साधारण्याय लक्षणमन्यथा ध्याचक्षते तेषां मतमाह ज्ञानस्यति , पाठ्यन्नार्थस्य यत्पदार्थऽन्वयः, तथा च वानसम्बन्धि त्वविशिष्ट यदूपावछिन्न यत्किचित्तासम्बन्धेनानुमितिप्रतिवन्ध- फतावच्छेदकमित्यर्थः । मनाप्यवच्छेदक यमनतिरिक्तवृत्तित्वमुक्त युक्तस्त पदमुभयध तद्रूपावच्छिन्नपरम् । लक्षणार्थ -व्युत्क्रमेण लक्षणयोरर्थः । नन्येतावरीय कथं दर्शितसत्प्रतिपक्षादौ लक्षणस. तत्र प्रतिबन्धकतावच्छदकाभूतीधीशविषयकत्वस्था. प्रसिद्धे, कथं पा व्यभिचारादिकमादाय सध्यमिचारादायेव लक्ष. যালয় অধিকাৰণৰ মৰিৱন্ধনাননা व्यभिचारादेरतधात्वादित्यत आह तश्चेति । ताशप्रतिबन्धकताय. लेक चैत्यर्थ. । भ्रमात्मकपाधनिश्चयमनियन्धकतामादायापादि- तायाः सद्धेतोदुष्टतायाश्चासम्भव स्फुटीकर्तुमाह बाधेति । याधशा- ननिधप्रतिबन्धकताया चेत्यर्थ । अवच्छेदक इति शेष । पक्षस्य घास्तवं सावभावाव निविश्यते न तु वैज्ञानिकमिति सूचयितु प्रमितेति । विषयस्यापच्छे करवे युक्तिमाह तद्विषयकत्येनेति । तथा च विषयविषयकत्वस्येय विषयस्यापि विषयितयाऽधच्छेदका स्पमक्षतमिति भाव विरोधिसामग्रीकालीनवादीति । विधि- कोम्पनुमितिसामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादेः प्रतिबन्धकत्यमित्या भिमानः । तथा च तवावायच सत्मतिपक्षितेऽसाधारणेच सद्धेती शाविशेषे दुष्प वमिति भावः । ननु ज्ञाननिष्ठविरोधिसामग्रीकालोनत्यमादाय कथं हेतोएय तस्य शान एव सत्वात्याशदर परिहरति तदत्य चेति । तद्विपक्ष । मन्वय.

·. 1 अनुमानगादापर्याम् । स्य हेतोरपीति तत्कालनिरूपिताधेयतात्मकस्य तत्कालीनत्वस्या- धेयभेदेन भेदानभ्युपगमादभ्युपगमे वाधेयतासम्बन्धेन तत्कालस्या प्यवच्छेदकतया तमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवादिति भावः । नाभेदेनेति । विवक्षितुं शक्यमिति शेषः साध्याभाववति त्यादिविशिष्टसाधनरूपदोपस्यामेदसम्यन्धेन हैतौ सत्वान्नैताइशख. म्यन्धेन तवत्यविवक्षाया व्यभिचारादापतिप्रसक्तिः । याधे तदभावा. दिति। घायभाववद्धदादिरूपयाधे घूमादिहेत्यभेदासस्वादित्यर्थः। तथाच तत्राप्तिरिति भावः। अत एष-वाधितेऽव्यातेरेवायत या तत्त्व विवक्षितमिति शेपः । धूमादेर्यहन्यभायवद्भवानाश्रयत्वा देकमानविषयत्वादिकपसम्यन्यस्य चाधारत्वानिर्वाहकरवाविति भावः । अव्याप्तिमुषत्वाप्ति-यासिमप्या६ घहिव्यभिचारीति । ननु साध्यामापयत्तित्यादिपविषय पर प्रतियन्धकताय. च्छेदको न तु तत्ततिशिष्टद्रव्यत्वादिस्तदायधूमादिरित्याशंकां नि. राकरोति साध्यामाषवदिति । सायाभावयत्तिहेवोनिस्पति । साहशदेतुविषयकज्ञानस्येत्यर्थः । तथाच पत्यमाययवृत्तिष्पत्या- दिकमपि विषयताच्छेदफमेवेति भाषः । मनु धूमावेस्तादृशधर्म- यत्वपि पढी साध्ये धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारस्प नापत्तिसम्मपा उकयुक्या तजेतुकानुमिठिीवरोधिपत्यस्य तदुष्टतापयहार. नियामकत्यात्, अन्यथा तथाप्यप्रतिकारादित्यतोऽज्यप्रातिप्रसत. माद-साधारण्यादिविषयकरयस्यैवेति । छाननिहस्य-वानपुत्तिय विशिष्टस्य, सलादापति-सचायत् शानादित्यादी, शानहेतुफसता. 'पनुमितिप्रतियन्धकतायच्छेदकं ज्ञानांशे सत्याचमायय वृत्तियt. यगादिस्यमादाय सत्ये साम्ये ज्ञानं दुष्टमिति व्यवहारापत्तिरित्यर्थः। येन केनापि सम्यन्धन तद्वत्यं विपक्षणीयपिश्यपि पति यथाकप. शिति । अतिमसम्मकत्वादिति । उतधर्म मादाय सत्तादिसायके साने घूमाशे यानामाययत्तियायगादिप्यम एकवानपिपयायस. म्पन्धन तापमााय धान्यादिसायने धूमादायपि दुरत्यायय. दारापरित्यर्थः । सत्प्रतिपादिस्थले विरोधिसामग्रीकालीगरयन भतियन्धातामावाप लक्षगसायमुपपादितं तरपति विरोधि सामग्रीति। मयसापाशुमित प्रालिमारतानवजन्यानामति प्रतिपक स्पः । कारणापमतियायकत्यपारेकवानम्युपगमादिति ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १६२९ हृदयम् । विभिन्नरूपेण तदुभयस्यैकत्रोपगमे प्रतिबन्दीसूचनायाई मणीति। न प्रतियन्धक इत्यनुपज्यते । तथाच विरोधिकोट्य नुमिति. सामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादीनामनुमितिप्रतिबन्धकत्ये मणिसमय- हितत्वेन वन्यादीनामपि दाहप्रतियन्धकत्वापत्तेः । मणिसमाहित. स्वापेक्षयालाघबामणियेनेय प्रतिवन्धकायापचि कल्प्यत इति चेत, ताई विरोधिसामग्रीकालीनत्यापेक्षा लाघवाचारशसामनांत्वन विरोधिपरामर्शवनैव वा प्रतियन्धकरवं प्रश्ते कल्पयितुमुचितामति कथं विरोधिसामनीकालीनस्यमादाय लक्षणं सङ्गमनीयं तस्य प्रति- धन्धकतातिरिक्तिवृत्तित्वादिति भाषः। (दी० ) अथ यद्धर्मविशिष्माने सत्यवश्यमनुमितिमतिक- न्धा तदेवात्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकमुक्तप, भवति च प्रतिवन्ध कीभूतविरोधिसामग्रीकालीनस्वादिविशिष्टे परामर्श तथा इति चेत् । न चै कालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री कापि मति- चन्धिका, विशेषतस्त्वत्र तत्सम्वे कार्योत्पादस्य दुरित्वाद, किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा । यदि च तत्सत्वेऽपि तत्साध्ये वा. धावतारानानुमितिप्रतिवन्धः प्रामाणिकस्तदा अप्रामाण्यग्रहाभा. वस्येव तदभावस्यापि वैशिष्ट्यन्तत्र निवेश्यताम्, यया च भ्रमप्र- मासाधारणविरोधिपरामर्शसच नानुमितिस्तथा तयाविधवाधा. दिनहेपीरपतिप्रसनः । न चानीतादौ लिङ्गे विरोधिपरामर्शका- लीनस्वमपि । (गा० ) कार्यानुस्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूपप्रनिबन्धकताव- च्छेदकरयमेवार विवक्षितं न तु कारणीभूताभाषप्रतियोगितायच्छे दकत्यरूपम् तच्च विरोधिसामनीकासीनत्वेप्यक्षतमेवयाह अथे त्यादिना । पद्धमेति । यारशधर्मविशिष्टनिचपापयहितोत्तरक्षण त्यव्यापकीभूतानुमित्यनुत्पादस्ताशरूपमेवेत्यर्थः । निश्चयत्वनिये. शाद्वाधाविषिषषकसंशयसंस्कारायल्पवहितोत्तरक्षणे कदाविदनु. मित्युत्पादेपि च न क्षतिः । अन्न-एतलक्षणे, प्रतिवधिकतावच्छेदक मुक्तं प्रतिबन्धकतारच्छेदकपदेन विवक्षितम् । भवति चेति । घिरी ·- 1 अनुमानगादाधर्याम् ? धिकोट्यनुमितिसामप्रथाः प्रतिषधकत्वकथन प्रतिबन्धकसमपी वोत्तरक्षणे कार्यानुत्पादस्यावश्यकतया विरोधिसामग्रीकालीन स्वस्य निरुक्तप्रतिबन्धकतापच्छेदकताया बावश्यकत्वप्रदर्शनाय। तथा-अपश्यमनुमित्यनुत्पादः-। विरोधिसामग्न्याः प्रतिबन्ध कत्यमुक्त तदेयादौ दुपयति न, इति । नहीत्यर्थः । कालादीति घटितान्त हेतुगर्भविषणम, तथाच कारणसमुदायः सामग्री, सा च क्वचिदपि न प्रतिबन्धिका कालादिसाधारणकारणा नामपि तदन्तर्निविष्टत्वात्-तेपा च प्रतिबन्धकतावच्छेदकको टिनिवेशस्य निष्फलत्वात्प्रतियाध्यकार्येपि तेपामनुगुणत्वादित्यर्थ । सत्प्रतिपक्षस्थले विरोधिकोट्यनुमितिसामन्यास्त कोट्यनुमिति: प्रतिबन्धकावमत्यन्तासम्भवद्युतिकमेव तत्र फलानुत्पदेन साम न्या पांसरयादित्याह विशेषनासिवत्यादिना । अत्र-सत्प्रतिपक्ष स्थले । सामग्री न प्रतिवन्धत्यनुपज्यते । तासत्वे-सामग्रीस कार्योत्पादस्य दुरित्यास-सामग्या कार्योत्पत्तिनियतत्वारिति भाषः । ननु तर्हि तत्र परामर्शविरूपानुमिति हेतुसस्वादनुमिति कनोत्पद्यत इत्यत मा किन्धिताविरोधिपरामर्श-साप्पामाव याप्यवसानिशयः, तथा-ऽनुमितिप्रतियन्धकः । ननु यत्र पन्यमायथ्याप्ययत्तापरामों यापभावाभाथ वाम्पक्ष इति पानिध्यो पर्तते तर याहव्यायपत्ताशानन पदन्य नुमितिजन्यने इत्यनुभवसि पिरोधिपरामर्शमात्रस्य प्रतियन्ध फरपे च समोपपद्यते इत्यत माह यदि चेति । तत्मत्यपि-मिगधेि परामर्शसत्यपि, तत्साध्येयाघापतारे-तारशंपरामर्शनुमेयविधि कोटेः पक्षमापनिधयशायां, नानुमिनिप्रतिप्रन्धा-न प्रनमा ज्यनुमित्यनुत्पाः । अप्रामाण्यमहामायस्थेरपनन्तर निस्पमिय. ব্ৰথর। সমাধব-বাবার্থনিয়মাবল, বখণৰ राधिपरामरांतियायकारकग | नियंग्यामिति । विपरीतकोटिम्पाप्ययत्तापरामदशायां तत्वोटिपिरहनिश्शयमा तापरामर्शघ्रमन्यमहानम्तरमेयानुमितिः स्पीमियते ग तु अन्य धेति समावदामावशिष्टपनियशेनेपोपपती रोष्टपनिवेशोम्पर्धापनिमममनाय परिचयुगाम् । ममामा तारमाधप्रामा महामारस्पराविषया प्रतियम्पकसापत्य चदशितम् ।

·. सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । Fi नन्वयनुमितिपिरोधिपरामर्शमात्र प्रतिबन्धकं तथापि तद्धः टितविरोधिसामनोकालीनस्य फलानुत्पादनियतत्वात् ताहशसा. •मग्रीकालीनस्वस्य निरुत्तनियन्धकतावच्छेदकत्वं दुरपवादमेष, एवं च तथाविधविरोधिपरामर्शकालीनत्वमादायापि दशाविशेष सत्प्रतिपक्षितस्य हेतोर्घटत्यमुपपद्यत एवेत्यतो विरोधिपरामर्शा. दिकालीनत्वसमशीलयाधादिभ्रमकालीनस्वमादाय सखेतावति. सझमाह यथा चेति । तथाविधेति । भ्रमप्रमासाधारणेत्यर्थः । अपी. त्यन्तर नानुमितिरित्यनुपश्यते । तथाच, ताशयाधाविग्रहकालीन. स्वमपि निरकप्रतियन्धकतावच्छेदकत्यवद्भयत्यवति भावः । अति. .मस इति । पाधादेरनित्यदोषतायाः फेनाप्यनभ्युपगमेनेटापत्त्य- “नयकाशादिति भावः । विरोधिपरामर्शकालीनत्यमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते दुष्टाय नोपपादयितुं शक्यत इत्याह न चेति । नदी- त्यधः । अतीतादेरिति । तथा चातीतादिस तो विरोधिपरामर्श शायाँ भवनमनसिख सत्प्रतिपक्षितस्वं नोपपद्यत इति भावः । * (दी०) यदपि तद्विपयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिमतिबन्ध- कत्वं तद्वत्वमेव वाच्यम् सत्प्रतिपक्षं च विरोधिव्याप्त्यादिकमेव वथा, नवमपि हेतो. तज्ज्ञानरूपसम्बन्धेन, तस्य समुहाल बनरूपतया हेतुद्वयविषयत्वादिति । तदपि तुम्। साध्याभाव विपक्षविषयत्वेन तादृशपज्ञानमयावविषपत्वेन) वा ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं तस्य च साध्यवत्यपि पक्षे सम्मवादतिव्याः । विशिष्टविपपत्वेन प्रतिवन्धकत्वं विशिष्टश्च तनामसि- दमिति चेत्नहि "कि, सर्वत्र संस्मतिपसे साध्याभावभ्याम्पवान पक्षः मसिद्धा, यथाकथचिवसम्पधेन सदत्वचातिप्रसक्तं धू. मादेरपि ज्ञानरूपेण तदाश्रपाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धेन व्य. मिचारादिसवाद । पादृशसम्बन्धविगाहिरवेन मानार्प प्रतिवन्धः कलं तेन तद्वत्यम न सर्वत्र ,सत्प्रतिपक्षिते हेतावस्ति च चित् सदेताविति कृतं पल्लवितेन । . (गा० ) साप्रतिपक्षिते सदेती विरोधिम्याप्यवरपक्षाप्रसिक्षा - ·1 अनुमानगोदाम् । पपि प्रतिबन्धकीभूतभ्रमविषयप्रसिद्धविरोपिन्यायादिव दोर इति मतं दूषयति यदपीति | विषयकत्वेनेति तृतीयाः स्वस सम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं न त्वनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् तथासति वि रोधिव्याप्त्यादेदोषत्वानुपपत्ते । प्रतिवन्धकतायां शाननिष्ठरय वि शेषण कामिनीजिज्ञासादिनिष्ठप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मेऽतिप्रस गवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य पर्वतो घनिमान्धूमार पर्वतो न वहिमान जलवादित्यादौ प्रतिबन्धकोभूतज्ञानविषयसम घापादिसम्बन्धावच्छिन्नपक्षधर्मताया प्ररते तावमावाका तस्य दुरत्वमत आह तस्वमपीति । विरोधिव्याप्त्यादिमत्तमपी त्पर्थ । तज्ज्ञानपेति । स्वविषयकशानविपयस्वेत्यर्थः । सम्बन्ध विशेपस्याविवक्षितत्वादिति भावः । तादृशसम्बन्धी प्रकृत तापपादयति तस्येति । विरोधिव्याप्यादिशानस्पेत्यर्थः । समूह लबनतयेति । न चैव कमिकपरामर्शद्वयस्थले सत्प्रतिपक्षिनानुपपरि रिति वाच्यम् । तत्रापि ताशव्याप्त्यादिप्रकारकपरतहेतुविषयः सरहानादिकमादाय तत्वोपपत्ते | साध्यामाययपक्षषिपपकरयन साध्याभाचप्रकारेण पक्षावगादित्येन। साध्यामायवत्पक्षजानेति सायामाचप्रकारकपक्षशानशि प्रमात्यविषयकत्येनेरपर्य । मतभये धिकार । तस्य-ताशशामस्य । अतिव्याप्तेरिति ! साध्ययरी पक्षे-साध्ययस्यपि सति पक्षस्य साम्यवस्ये सत्यपीति यावत् पर्वतो पहिमान्धूमादित्यादी भ्रमात्मकयाधादिशाननिष्टप्रतिबन्ध कतापच्छेदकपिपपतानिरूपक्याम्पमापादे स्यविषयकछानविषय स्वादिसम्याधेन पैशिष्ठ्यस्य हेती सत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । यहिमान्धूमादित्यादी विरोधिपरामांशु-पका लेपि तविषयविरोधिव्याप्त्यादिषमादापापि देतोयसको भो ज्य.1 तत्रापि पक्षाशे तनिशियाविषयसम्हाल पनशानसम्बन्धेन तीनदेशिष्टपसम्मयात् मानतिरिनहित्यरूपमंपच्छेदपाय वि पक्षणीयमित्यभिप्रायेण यापनमप्रतियन्धर तामादायतिप्रसस्यो सारमाराने विशिष्ति । मायामायपिशिष्टपविषयकायमेव प्रतियन्धातानतिरेर धि न मु साध्यामावायपरथमात्राम स्पर्थ मिशिट १ सयविशिक्षार-पापम्पले साल तिपक्षपले, सर्वत्र तारराविशिए प्रसिदमेपेत्पभिमानः । न ·सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । निराकरोति तत्किमिति पक्षवृत्तिसाध्यकसत्प्रतिपक्षे साध्याभाव- च्याप्यविशिष्टपक्षस्य प्रसिद्धत्वात । सर्वप्रेति । सम्प्रतिपक्ष-सत्प्रति- पक्षतया भवन्मतसिद्ध । प्रसिद्ध इति । तथा चानतिरिकवृत्तित्व- रूपापच्छेदकत्व विवक्षितुमशक्यमिति दर्शितातिव्याप्तिधारवेति भाषः । तदत्यघटकसम्बन्ध विर्तक्यापि दूषयति यथाकथचिदिति । मतिमसक्त-सद्धेतुसाधारणम्, तथाच पर्वतादेः वन्यादिमत्त्वे साध्ये घूमादी दुष्टताम्यवहारापनिरिति भावः। ताहशसम्पन्धन तवं. स्वस्य धूमादिरूपसद्धेनुसाधारणत्व स्फुटयति धूमादेरिति । छानरूपेण-स्वविश्यकतानविषयत्वेन तदाश्रयाश्रयत्वादिनो, दिना एककालीनत्वपरिग्रहः । व्यभिचारादिसत्यात्-बहन्यभा. चवद्वत्तस्वादिसत्वात् । ननु यारशसम्पन्ध्रापच्छिन्नयद्याप्रकारतानिरूपितर्मिविशेष्य. ताशालिसेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकार तन सम्यन्धेन तद्वत्त्वमेव दुष्ट स्यामति वाच्यम्, एवं च स्वरूपादिसम्बन्घावच्छिन्नसाध्यामा- घपवृत्तित्यादिप्रकारतानिरूपितहतुविशेष्यताशालित्वेनैव व्यभि. चारादिशानस्प प्रतिबन्धकता तेन सम्बन्धन तत्वस्य च हेतो- रभावान तातिव्याप्तिरित्याशङ्का निराकुरुते यारशेति । सपंप स प्रतिपक्षित इति । इदो हिमान्धमयत इत्यादिस्थले धूमवदावि रूपनोव्याप्यताघटकसम्पन्धेन धन्यायभायव्यायधूमघवादः 'सत्तापाः सत्यात सर्वत्रेयुक्तम् । क्ववित्सखेताविति । सद्धेतुनादशा. पामपि कचिदित्यर्थ । पर्यतो घहिमानधूमादित्यादी घिरोधाराम सिमधानपशायामपि प्रतिवन्धकतावच्छेदकप्रकारताश्रयय. नयाभाववन्दिमदायत्वनधाप्यादेस्ताइ शाकारतापच्छदस्वरूपा. दिसम्बन्धेन धुमादिवृत्तिवादिति भावः । यत्तु-शानसम्यन्धेन तवस्यमय दुष्टय शान च विशिष्टपथहा- रापनुरोधात् कचिदेव कस्यचित्सम्बन्ध । एव च विरोधिव्या. प्यादान विरोधिपरामर्शवशायमेव प्रकृते तो तत्सम्बन्धस्तदेव तत्र दुष्पनाव्ययहारासाध्याभावादेशानं तु तत्र न कदाचिदपि त. था परमेश्वराविसाधारण साभ्यामाचीपशिष्टपक्षादेन तु तत्र स. धंदै-ति ।। २०५

·1 , अनुमानगादावर्या--
तनु हास्यास्पदमेव-सकलाभियुक्तपुरुषसाधारणस्य नियकाय
पहारस्यासिनत्यात वासनाविशेषचता तादृशम्पपदारस्प विष
रोवसम्मवात् ज्ञानस्य नियततत्सम्बन्धत्वादिति ।
(चि०) पद्यपि पासप्रतिपक्षपो प्रत्यक्षशान्द
ज्ञानप्रतिबन्धकत्वान्न लिङ्गाभासत्वम्,तथापि ज्ञायमा
नस्याभासस्थात्र लक्षणम् । यदा प्रत्यक्षादौ याधेन न
ज्ञान प्रतियध्यते किन्तूत्पन्नशानेऽप्रामाण्यं ज्ञाप्यते
अनुमिती तूत्पत्तिरेष प्रतिवध्यते ।
ते च सव्यभिचारीषरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धषा
धिताः पश्च ॥
इति सामान्यनिरुक्तिचिन्तामणिः ।
(दी०) यद्यपीति । स्थाणुत्वाभावस्प तयाप्पफरादेश
निक्षपे स्थाणुत्वमपक्षशान्दपोरनुदया । न नै नाशिक
पालं चि माण्यवादित्यादिनाप्यगपतिरोधः स्पाद, तत्रानु
कूलतीभावेन पलवत्तरागमविरोधेन घयातिनिश्चयस्पांनु
त्पत्तरिति मावः । यत्पाद्यभ्युच्चयमात्रम् मस्पर्श मत्यानुमानिक
पापादिनिधयस्पापतिमधमत्वेऽपि मान्दं प्रति प्रतिबन्धकवाद ।
पोम्पताशानेनापयासिद्धवार तदभावो न नत्र तिरिति चेत् ।
पसमप्पुपनीतभानविशेष प्रति तत्वेन हेतुताया दुरिताद ।
इति सामान्यनिक्ति दीपितिः ।।
(गा०) बाधसाप्रतिपक्षशानयोः प्रत्यक्षशायज्ञानप्रतिष
घस्यमाभिधाय वाघसम्प्रतिपक्षपोलियनलम्यानमात्ति
धमांसपोरयतानीपतप्रयोजताश्रयामायनीतयोगितात.
विषय लिमासाधारणांपत्यं न सम्भयतात्यक्षिसम
निना, मारामनियतायां च पुतिनोक्तति न्यूनतापरिहारा
सा युक्तिमा स्थाणुरयामायस्यति ।
स्थाणुश्यप
दयोरिति । समानामितापकस्य
स्थाणुरवप्रसार

·माघः सापान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । कस्य लौकिकसनिकर्षाधजन्यप्रत्यक्षस्य शाब्दस्य चत्यर्थः । एवं- शादबुद्धी रातदभावव्याप्ययत्ताशानयोः प्रतिपन्धकाधे । नरशि- सकपालमिति ! नरशिकिपाले शुचित्वानुमापन तर्मिक- मापयत्यपरामर्शन स्वतः फलद्वारा घाऽऽगमजन्याशौचयोधविरोधः स्यादित्यर्थः। स चानुभवविरुद्धः। तन प्राण्यत्यज्ञानदशायामपि शामाशायज्ञानस्यानुभवसिञ्चत्वादिति समाध तति । ताशाशीचशानप्राकाल इत्यर्थः । अनुकूलतर्कामायन ध्यातिनिश्चयस्य पलवसरागमविरोधेनानुमितेश्चानुत्पत्तरिति पाज. ना । एवं च पास्तव्याप्यधर्मस्य येन केनापि रूपेण शानमेव न विरोधि मपि तु व्यापत्यरूपेण, अत्रच प्राण्यत्वस्य शानेपि या तिमाहकतर्कविरहण व्यभिचारशकपाशीचव्याप्यत्वन तद्भानं न स- म्भवति कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशङ्कापिरहः तत्र फर्ध- चित् व्याप्तिप्रदपि गृहीतप्रामाण्यकाममतात्पर्यविषयविपरीतविषयक- त्वेन तत्राप्रामाण्यं गृह्यते,ता ताहरामाण्यात्वज्ञानं न शौचानुमिति. जनने शादाशाचशानप्रतिवन्धे पा प्रभवतीति सगुदायाधः। आगमे प्रामाण्यमहश्च शिष्टपरिग्रहादिनिय भवति । यारशं च ताशपरा. मर्शनाप्रामाण्यं गृह्यते तायल भवत्येवागममसिरिति भावः। पद्वेत्यादिनन्धेन धाधाविज्ञानस्यानुमित्यतिरिक्तज्ञानाप्रतिय. धमत्वं व्यवस्थाप्यथाधादेलिङ्गासाधारणदोषत्पमेयोपपादितम् त. न सरच्छते-बाधितार्यस्य शान्दाभ्युपगमेनुमितेरप्यानयाधात् त. प्राप्यमामाण्यवादकतया याधादिग्रहस्य प्रवृत्यादिविरोधितोपपत्तेरि- त्यत्र कल्पे प्रथकृतोऽनिर्भरमाह-पत्यादीति । ननु आनुमानिक याधादिनिश्चयदशायामपि लौकिकसंनिकादित:-प्रत्यक्षनिश्चयो. स्पाया याधनिश्चयसामान्यस्य प्रत्यक्षप्रतिवन्धकत्यं न सम्भवती. त्यनुमित्यसाधारणप्रतियन्धकत्वं याधनिश्चयत्वावच्छिन्नस्याक्षत. मतो यद्विषयकनिश्चयत्येन मनुमित्य साधारणप्रतियन्धकत्यम् तत्र ल. श्यताप्रपोजकरघाभिप्रायेण यद्वत्यादिनन्यस्य धाधलक्षणतोपपाद- कत्वं सुख मच्छत इत्यत आह प्रत्यक्षं प्रतीति । समानेन्द्रियजन्य. याधनिश्चयससे लौकिकप्रत्यक्षस्यानुत्पत्तरानुमानिफेति निश्चय विशेषणम् । शाई प्रतीति । तथाच तायतैय लिङ्गासाधार- गदोपत्यं पाध्यत इति भावः । तत्रापि तदप्रतियन्धकत्यमाशहते. धाध.

·अनुमानगादापर्याम् योग्यसेति । अन्यथासिवत्वादिति । याधादिनिश्चयवशायां घोग्य. ताशानरूपकारणविरहेणैव शादशानानुत्पादादिति भाव 1 तदभाव याधादिनिश्चयामाव । तत्र शाब्दबुद्धौ यद्यपि याम्यतासायद्धि तीयक्षणे स्मरणाचात्मकयोग्यतानिश्चय सति तद्वितीयक्षणे शाद शानधारणाय तदभावस्य शानयोधहेतुत्वस्यावश्यफत्वम्, तथापि पाधाविज्ञानस्य शाम्बाप्रतिबन्धकत्येपि निर्विवादोपनीतभानयिशे पप्रतियन्धकतयैव याधादेर्लिहासाधारणदोषत्वनिराकरणत्यसभ पात् , ततनिराकरोति एघमपीति । उपनीतभागविशेप-दोपपिरी- पाजन्योपनीमान, तस्येन-याघनिश्चयायभारय । दुधीर वादि ति । पाधादिनिश्चयदशायामनुमितरिय तारशोपनीसभानानुत्पाद स्य सानुभवसिद्धत्याविति भाव ॥ इति श्रीगदाघरमहाचार्यचायतिविरचिताय गावाधों त्यामालसामान्यनिति निरूपणम्।

·श्रीगणेशायनमः। अधानुमामगादाधयाँ सव्यभिचारप्रकरणम्। (वि०.)सम्यभिचारोऽपि त्रिविधा-साधारणासा. धारणानुपसंहारिभेदात् । तसव्यभिचारःसाध्यतद- मायप्रसन्नक इति न प्रितयसाधारणं लक्षणम् एकस्यो- भवं मस्यसापकत्वात् , अनापादकत्याच्च । नाप्युभ- पक्षवृत्तित्वं, उभयंपावृत्तं वा तत्यम्-अननुगमात् । (दी०.) यद्यपित लक्षणतः, सामान्यममतीतवतो. विशेपजि. जासानुदयावसामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेपविभागो युक्तस्त. यापि सम्पभिचारपदस्य साधारणमाने प्रसिद्धतया तन्मात्रस्य लक्ष्यमा बुध्यमानरन्तवासिभिरसाधारणादिसाधारणस्य लक्ष- स्यातिव्यामिस्तयाहत्तस्यैव च-साधुता मतीयेत अतस्तद्वार- गाय लपान्तरमपि - 'दर्शयति सव्यभिचार इति । • फश्चित्तु सामान्यज्ञानाधीनों विभागो न तलक्षण(तः) प्रायः मपेसतेऽता प्रथम विभागकरणेऽपि न दोप इत्याई । मसक्तिर: नुमितिरापंत्तिा, तदुपधानमव्यापकमतिव्यापकच तयाविन्या- तिभ्रमेण सदेतावतस्तयोग्यता याच्या, सा च ताशयाप्त्यादि. पा, न च विरुदोभपच्याप्पत्वमेफस्य सम्भवतीत्याह एकस्पेति । -- - . .

·अनुमानगादापर्याम् (गा० ) सन्यभिचारसामान्यलक्षणमनुक्या मणिकृतस्ताद्विम जनमाक्षिपति यधपीति । लक्षणत -लक्षणवाक्यता । सामान्य-सा धारणासाधारणानुपसहारित्रितयसाधारणधर्मम् । अप्रतीतय तो इन्तेवासिन इति शेषः । विशेषजिज्ञासानुवयात् अवान्तरधर्मप्रका रकशानेच्छोरपस्यसम्भवात् । सामान्यज्ञानस्य विशेपजिज्ञासा स्वातन्यसाधनताशाने धर्मितावच्छेदकहानसम्पादकसया था हेतुत्वादिति भाषः । सामान्यलक्षणानन्तर-सम्यभिचारमामा. म्यलक्षणानन्तरम् । विभाग-सध्यभिचारविभागः । समय भिचारत्वाचान्तरधर्मपुरस्कारेण धर्मिप्रतिपादन मिति पाचत । नायं प्रन्यो विभागपरः, अपि त्यसाधारणानुपसदारिपार ভযাননিযঃঘনঘমালাগাযলানিয়ামানিয়া णाय प्रयाणां लापतापर रति समाधत्ते तथापीति । साधारण मारे प्रसिद्धतया-भूरिप्रपोगविषयसाधारणमाकतयाऽसियासि. प्रतीयतेति सम्यध्यते। तघ्यावृत्तस्य-गसाधारणादिन्यावृत्तस्य । साधुना-निर्दोपता । लहशतरमिति । तथा सव्यभिचार तिम्। उस्य पस्यमाणसध्यमिचारसामान्य लक्षणलस्य त्यर्थः। पतन्यस्य पिसागपरत्यमुपपादयतो मतमाद-कधिरिति । सामान्यज्ञानाधान:-सामान्यज्ञानसामान्याधीनः । तल्लक्षणप्रत्यय लक्षणवाक्याधीनसामान्यज्ञानमात्रम् । अत्र व पिमाापयुकसा. मान्यज्ञानस्पोपापान्तरनोऽभ्युपगमे पश्चादपि सामान्य लक्षणाभि- धानम महनमनावाहितत्वावित्ययातमुचनाय पधिनियुतम् । अथवा सामान्यज्ञानाधीन -त्रितपसाधारणशिशिरापच्छि- प्रधानाधीना, तापक्षणप्रत्ययं-सम्पभिचारपदार्थतापच्छेदफय. पमाणलशणमानमपेक्षते । भत इति । तादृशलक्षणाडानेपिसव्य- भिचारपदाधत्यरूपसामान्यज्ञानस्य शिष्याणां शत पथ सम्भपेन विजिगासासम्भयाविति माषा। मत्र च सम्पमिधारपदारये नया ज्ञानापि प्रथम सम्पभिचार एय कोश र जिला पति मनु सम्पभिचारपदाधः कतीति प्रपा विमानोऽनुचित । स्पस्यमयीजम् । प्रसादापानुमापशपादकयोलतामात्रपरस्यामा रिस्पादिदोपपास तेस्तस्महमनाय प्रसलिपवाय विपति-प्ररा- - ·सध्याभचारप्रकरणम् । क्तिरिति । प्रपूर्वकसजधात्वर्थ हतार्थः । तरकोटिव्याप्यस्यापि व्याप्ति भ्रमण, तद्विराद्धकोटेरापादकत्यमनुमापकत्वञ्च सम्भवतीत्येकस्यो. भयं प्रति असाधकावादित्यादिदोपासहतिरित्यत आशयं पुरयति-त- दुपधानमिति । प्रप्तपरयुगधापकायमित्यर्थः । अध्यापकमिति । येन हेतुना कदाचिदपि साध्यस्य तदभावस्य घायुमिनिरापत्ति न ज. निता प्रत्येकमपि तदसलाहकमित्यर्थः । तथाविधेति । साध्यामाय. निकापतेत्यर्थः । तद्योग्यता-प्रसक्तियोग्यता, पाच्या-प्रसजकपदेन विवक्षणांया-योग्यतायास्तत्स्वरूपयोग्यज्ञानविषयतारूपत्वे व्या. तिभ्रमविषयतामादाय पुनरुक्तदोषप्रसङ्ग इत्यतो योग्यतामाचशे-सा चेति । तत्काटिसक्तियोयन्ता चत्यर्थः । व्यापयादिरूप-तरकोटि- निरूपितव्याप्त्याविरूपा॥ (चि०) अथ साध्यसंशपजनक कोटियोपस्थाप. कपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वे सति देस्वभिमतः सः। (दी०) साध्येति । कोटियोपस्थापकं सत् साध्पप्सन्देहजन- के साध्यसन्देहजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकमिति यावत् । आश्रय- तया विपपितया का नित्यत्वानित्यत्वोपस्थापकस्य नित्यले सा- ध्ये ज्ञानम्यानुवृत्तत्वव्यात्तत्वाभ्यां घहितदभावोपस्थापकप बही साध्ये धूमस्प वारणाय जनकान्तम् । तथोपास्यते साग- सन्देहाजनकत्तात् । धम्मितावच्छेदकपुरोवर्तित्वादिविशिष्टधर्मि- ज्ञानाप संपायजनकतया तद्वारणाय कोटिद्वयोपस्थापकेति । (गा०) सायसन्देदेति यथाथुनमन्धात्पक्षधर्मताहानस्य सा. यसन्दजनकस्य कोटिद्वयोपस्थिति जनकत्यच लापते। तम च नित्यत्वापिसाध्यकतानादिहती घश्यमाणातिव्याप्तिर्वारयितुमशक्य- प-नित्यत्वतदभावविषयकशानयानयमिति ज्ञानस्य नित्यत्वतदमा. बोपम्यापकरवात्, धर्मितावकमकारकशागमुद्रया शशानयविदरयावच्छिमधर्मिकनित्यत्वसंशयहेतुत्वाच । न फलीभूतसंशयधर्मितापच्छेदकता पाशधर्म पर्याप्ता, ताशर्मा- पच्छिन्नविशेष्यकयत्प्रकारकज्ञानत्वेन संशय प्रति हेतुनेति थिय. ताद ·11 .पार म् । साध्ये-पहिसायकस्थले, पारणाय-सव्यभिचारत्यामापसंपादनाये। 'त्यर्थः । जनकान्तस्य वारफत्वे देतुमाह सोपस्थितेरिति । ता शासम्बन्धमानजन्योपस्थितरित्यर्थः। सन्देदाजनकत्यादिति । स. म्देहं प्रति साधारणासाधारणधर्मपामविप्रतिपतिज्ञानजन्याया पर कोट्युपस्थितेतुत्वादिति भाषः । जनकता व साध्यसंशय रप्राथमिाजन्यतानिरूपिता १ माघा, अतः सम्बन्धान्तरजानजन्य. कोट्युपस्थितेविशेषणशानाविमुद्रा संशयादेतुत्वेऽपि न, क्षतिः । पद्यसाधारणधर्महानादिजन्यसंशये व्यभिचारवारणाय साधार णधर्मशानादिजन्यौपस्थितिजन्यतावच्छेदककोटी ताशाव्यपाहि- तोत्तस्यनिषेशावश्यकतया साध्यसंशयय-तत्र प्रयोजनविरदेण न नियश्यतत्युच्यते, तदा:संशयत्यावच्छिन्नावं . परित्यज्य साध्य. संशयत्वन्यूनवृस्तित्वमेव निवेशनीयं विशेषणशानादिजन्यता चन सन्यूनवृत्तिरिति नातिप्रसहान चैपमपि यत्र नित्यत्वानित्यत्वा. भावपश्चरितममेपत्यधानयं नित्यायतवभावबांधायमित्याकारकशा. माय नित्यत्यवदभापविषयिणी एकैचोपस्थिति निता स .ar- शोपस्थितिजनकपक्षधर्मतावान विषयत्वमादाय हानेऽतिम्यातिदु- प्रारा ताशीपस्थितिव्यक्तः साधारणधर्मधमाशानजम्पतया साध्य. संशयत्यापच्छिन्न प्रति जनकत्वादिति,पाव्यम् । साध्यसंशयत्वाध. छिननिरूपितजनकतानियतजन्यतानिरूपकीभूतजनकताया स्य पक्षमतावानविशेषणरयोपगमान्नित्यत्यानित्यपविपयशानवत्ताहान. जन्यतायाः सयाजनकसाधारणधर्मयताशानाजन्यतदुभयोपस्थि- तिसाधारणतया सशयत्यापच्छिन्ननिरूपितजनकताव्यभिचारिरवे. नातिमसङ्गविरहात साधारपयादिविशिष्टधर्मपत्ताशानजन्यतदुभयो- पस्थितीनां सास ताडशोपस्थितित्वेन संशयत्वावनिधन -प्रति इतुतपा, तारशहाननिपित्तकोट्युपस्थितिनिष्ठजन्यतायाः संशय- स्वामिछमनिरूपितजनकतानियतत्वमक्षवमेवः। भषा, उतातिप्रसहयारणाप ताशजनकतावच्छेदकापछि. - सत्यमेव जन्यतायां नियशनीयम् । अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन .साधारण्याविधिशिक्षधर्म शानविशि तत्कोट्युपस्थितित्व रुपताशनानजन्यतावच्छेदकधर्म एव च संशयजनकतावच्छेद. किन-तु ताशानजन्यतत्कोट्युपस्थितत्वं जन्यतापेक्षया नव- २०६ ·१६४२ । अनुमानगादापर्याम् टकस्याव्यवहितोत्तरत्वस्य लधुत्वात् । अत आत्मायेन साधारमा दिधर्मवत्ताशानजन्य त्यस्य तादृशशानजन्यतानवच्छेदकरवे नक्षति । जनकतावच्छेदकावच्छिन्नत्यञ्च जनकतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदक ताकत्व तेन साध्यसन्देदजनकतावच्छेदकयटकशानायादेनियत्यत दमावविषयकशानवत्ताशानादिजन्यतावच्छेदवताघटकत्वेऽपि । क्षति । जनकतावच्छेदकतापर्याप्तिन निवश्यते प्रयोजनपिरहा। तेन साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताशीनजन्यतावच्छेदककोटी तवैशि स्टयनिवेशर्मयोपपत्तौ प्रयोजनविरहेण तशयजनकतापच्छदकधरक स्य सायोपस्थितत्वादेरमियशेपिने क्षति । मवैव साध्यसशयत्वा देनियेशन व्यय पत्पिचिजनकतापच्छदफायच्छिन्नजन्यतानिवन पोपपत्त, नित्यस्वतदभाषविषयकशानवतावानजन्यतापच्छेदकस्या ध्ययहिसोत्तरस्यसम्बन्धेन तारशशानविशिष्टनित्यत्वादिपिपयकोप स्थितित्यस्प पिश्चिदपि कार्य प्रति जनपतावच्छेदकत्यागावेना तिप्रसनविरहादिति वाच्यम् धासति पहयादी साध्ये रासमत दमायसाहचपोदियरक्सानमादाय धूमादापतिमसपाता, एतसयसन्देहजनशताया मषश्य निवेशमीरयात्मकोटि सयपदस्य मनसाम्यतावच्छेदमावछिन्नतवायपरतया महत साध्यतावच्छेदकापछिपपिपयकोपस्थितिरपटितधापच्छिमज. म्यतानियशाप्नेयमविध्याप्तिरिति पाच्यम् । पयसति । एतसामपिय सशयपदोपादानात मा सयसम्देजनपक्षमताशानविषयस्यनेय सामजस्ये फोटिव्योपस्थापकस्यामिवशोऽमतिप्रपोजर पासवामपनात प्रपोजमा धर्मितायऐति। तद्वारलाय-यहपादिप्याये त “विग्र या पुरोपनिरयाद पनपादिय्यमिचातियधारणाय । पाटि द्वयनि । न घसायसन्देरमनकोपस्थितिमनायव मिवश्यता किमुपरिपती कोरिया परस्यनियनेनेति पाध्यम्। तथाठि प्यायषिपदयोरतिष्यातिपादि-सराप प्रति तोटिसहपरि तपयमानाम नम्यतनुपस्थितित्येन तदमायोटिमायरितपर्म पत्तामान पम्पनरमायापनियन पर तमासाहचविषय नामासमा देखा परयन । एए योदयुपरिर्यात प्रापार সব নদীনেসিযথাগাদাস হয়না। যে হয় । 1 3 ·सयभिचारमकरणम् । मावसहचारनघूमवानिति शानजन्यवदन्यभावोपस्थितिसहकारण पहिसशयजनकवन्युपस्थितिजनकोभून घहिसहचरितधूमया निति शानमादाय धूमे बहिसहचरितजलत्यवानिति शानजन्यव. इन्युपस्थितिसहकारेण वहिस शयजनकवहयभाघोपस्थितिजना कीभूतं परमायसहचरितजलन्यवानितिज्ञानमादाय च जलवे प्रतिब्याति । कोटिद्वयोपस्थितिनिवेशे च तथाविधज्ञानयोः रत्येक कोटिद्वयोपस्थापकत्याभावाप्नतिप्रसङ्ग । नच बहिस- चरितधूमयान्वयभायसहचारितधूमपाँच पर्वत इत्येतादशसमू, पालम्यनशानस्य कोटिद्वयोपस्थापकत्वनैतदोषतादयस्थ्यमिति वा. व्यम् । साध्योपस्थितिजनकतावच्छेदकीभूता या साध्याभावोप. स्थतिजनकतावच्छेदकीभूतमकारता तदाश्रयत्वनिवेशाताशसम्. हालम्यनज्ञाननिरूपितयो. वहितदभावसाहवर्यावच्छिसप्रकारतयो। प्रत्येकन्ताशजनकनाद्वयावरछेदकत्वविरहेणातिप्रसङ्गविरहात् । घू. सिहचरितवाहिमान धूमामावसहचरितवाहिमॉध पर्वत इत्यादिस- इहालम्यनशाने प्रकारतावच्छेदकभेदेन ययादिप्रकारताभेदात्म. के कस्याश्चिदपि प्रकारतायास्तारशजनकतामयावच्छेदकत्या- म्भवेऽपि धूमधूमामायसहचरितवाहिमाम्पर्धत इत्याद्याकारकोम. লিভাগ্নিকোতোয়াখাৰ অল্প কল यिय । पहितदभायसहचरितधूमधा पर्वत इत्याद्याकारकोगयसा- चियांवच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानमादायातिपसगस्तु तादृशमकार यच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवस्यविषक्षयी स्वयमेव मिरा- करिष्यते। "अप वहिसाहचर्येण वधभावसाहचर्यमात्रेण वाया उन्ना या पाप्यस्य चिरस्य वा प्रकारता तस्याः उद्बोधकान्तरवशास्सा पतभावोभयविषयकसमूहालम्बनोपस्थितिजनकज्ञानीयतया में त्येक साध्योपस्थितिजनकत्तायां साध्याभायोपस्थितिजनकताया- शापच्छेदकरयेनातिप्रसङ्ग । यदि च साध्यविशेषणकोपस्थितिपत्ति. साध्यसन्देहजनकतानियतं यजन्यत्वं तनिकापितायर्या साध्याविशेष. कोपस्थिापवृत्तिसाध्यसन्देहजनकतानियतञ्च यज्जन्यत्त्व तषित पितायाश्च जनकतायामयच्छेदिका या प्रकारता तस्याः साध्यामा- অবিবারমাসিকঙ্কাবাংলৰ্যনি । ।

·अनुपानगादोधर्याम्
मपितार्या तादशधोनवच्छिन्नसाध्यविषयकत्वघटितधर्मावधि
जनकतावच्छेदकावच्छिन्नजन्यतानिरूपितायाञ्च जनकतायामवन्छ
विका या प्रकारता तस्या या निशानोक्तदोष साध्याभावोपरिए
त्यापच्छिन्नाया अपि जनकतायाः साध्यविषयकत्वघटितधर्माद
छिन्नतया विरुदातिव्याप्तर्वारतया साध्यविषयकायघटितधर्मा
पच्छिन्नजनकताय साध्याभाघविषयकरयानवच्छिन्नत्वप्रवेश | मा.
ध्यमुण्यविशेष्यताघटितधर्मावच्छिन्नत्वं निवेश्यैव था तादृशातिव्या
तिर्धारणीयेत्युच्यते,तथापि वह्निमदृच्चियन्यभाषवद्यावृत्तधूमवानयय
हिमघावृतययभावपत्तिजलस्वषानिति चानीयधूमादिप्रकारतामाय
पातिप्रसहो दुर्वार एव । पहिमवृत्तिधूमेपत्ताशानजन्यवहान्युपस्थि
तेहपभाषयद्वृत्तिधर्मवत्ताज्ञानजन्ययधमायोपस्थितिसहकारेण स
शयजनकतायधभावषयातधर्मपत्ताशानजन्यघहमायोपस्थिते
पि घहिमध्यावृत्तधर्मवत्तीशान्यजन्यवन्युपस्थितिसहकारेण सरा
पजन करवात, तारशहानीयधूमप्रकारसाया पहिसाहचर्यापच्छिन्न
वन संशयजनक्यान्युपस्थितिजनक्तायां घडरमाययावृत्तयां
पच्छिन्नत्वेन च तयाबिंधयहपमायोपस्थितिजनकता तारशनामीय
जलस्यमकारतायाय पहिमच्यावृत्त्यायच्छिन्नरपेन तथापिधपाइन्यु
पस्थितिजनकताया पद्धपभाययद्वचित्वत्यापच्छिन्नत्येन च तथापि
पपईपमायोपस्थितिजनकतायामपच्छेदकरवात् ।
मेषम् । साम्यविषयत्यघटितधायच्छिन्नजनकनायब्छेदको यो
धर्मस्तवच्छिमजन्यतानिरूपिताया तदयच्छिन्नसहकारिताप
घटेकसाप्पामायायिपयायपाटनधर्मापच्छिमजनकतायच्छदका.
पसिनाम्यतानिरूपितापाश जनस्तापामयच्छेदकीभूतप्रकारता
निपेशे नातिमसा | तस्यनिसहकारितायच्दकाय त
दयविनासमवधामप्रयुकफालोपधायरामाययास्पायरिमन्नारप
सिपल पल्लपितेना
(दी) न तदसाधारणतया संग्राापेवेति वाच्यम् । ३.
पासेऽपि सदुर्णिमादाय विशेपदर्शनात संशयानुपपापक
स्वमि तनननयोग्यतापा भनिएते।। पापपा पपाययं पो

·h सम्यभिचारपकरणम् । साध्यतदभावनिश्चपदशायो साधारणाव्याप्तिपसङ्गात् । प्रतिपक्ष- सम्बल नदशाया हेतुमत्ताज्ञानस्य साध्यसन्देहजनकत्वपक्षे हेतु. धारणाय, फोटीत्यादि । हेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना तदभावरण उपस्थापनादुभयोपस्थापकत्वं न कस्यापीयपि कश्चित् । (गा०) तत्-संशयमितावच्छेदकेदनवादिकम् । असाधारण. तपेति । संशयविषयमात्रवृत्ति धेन सपक्षविपक्षयावृत्तत्वादिति भावः । साह्य मेव-संशयदशायां सव्यभिचारसामान्यलक्षणलक्ष्य' मेव । तथाच सशयदशायर्या लक्ष्यतयैव नातिव्याप्तिसभवः । तदय. छिन्ने सापादिनिश्चयशायाश तत्प्रकारकशानस्य संशयजनक- तया संशयजनताघटितस्य लक्षणस्यैतत्साधारण्यन्न समवती. प्ति हृदय तारशनिश्चयदशायामेवातिव्याक्षि सन्नमयत्ति तथात्पीति। तथा. स्वैपि-तदच्छिन्नविशेष्यकतशयवशायान्तस्य लक्ष्यत्येऽपि तदुचीर्ण. तादशायाम असाधारण्योत्तीर्णतादशयाम् तादशधर्मवति-साध्यस्य तदभावस्य पा निश्चयदशायामिति यावत्, विशेषदर्शनात् विपरी सनिश्चयात तज्जननयोग्यताया इति । तत्मकारकशानस्येत्यादि। -अनिवत्तेरिति । अतिव्यातिरिति शेषः । पक्ष्यमाणदोपेण संशयफ. लोपधायकनानियेशासम्भवादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । फलो. पधायफतानिशेपि संशयजनकज्ञानशून्यतादश साधारणाव्या. लिमयेन तारशज्ञानस्थोपलक्षणविधयेव लक्षणे निवेशनीयतया स. भायोपधायककालान्तरीणमानविषयतामादायातिव्यातिः सम्भवती- ति घोध्यम। अन्यथा-फलोपधायकज्ञानस्य विशेषणविधया लक्षण. घटकरवे । पक्षादाविति । पक्षे साध्यादिनिश्चयसत्वेपि धर्यन्तर. पिशेष्यकसाध्यसन्देहजनकनामादाय लक्षणगमनसम्मयादादिपई हेतुमत्तामानविषयीभूतपक्षतरयापद्धर्मिपरम् । इदमुपलक्षणम् । सा- धारण्यादिविशिएस्यप्रकारकर्मिशानशून्यतादशायामन्याप्तिर्योध्या। साधारणाभ्याप्तीति । साधारणस्य नित्यदोपतया तदा तस्यालय. योपगमासम्भवादिति भावः । पोटियोपस्थापकरपांशस्य प्रयोजनान्तरं वर्णपनो मतमाह ·। अनुमानगादावर्याम् सरप्रतिपक्षेति । स्वमते व्याप्यवत्तानिश्चयस्य सशयप्रतिबन्धकरव मेव न तु कारणत्यम् । विरोधिपरामर्शयारप्रामाण्यग्रहे तु साधारण धर्मादिज्ञानादेव सशय इत्यतो जनकत्वपक्ष इति । हेतुधारणाय-या धारणाय, स्यापि परामर्शात्मकसयजनपक्षधर्मताशानावर यत्वादिति भाव । ननु सीधारण्यादिविशिश्वत्ताझानस्येय पराम शंयोरपि ,साध्यतदभावोपस्थितिवारैव संशयजनकत्या कोट्युप स्थितिनिवेशेऽपि न प्रतीकार इत्यत आह हेतुनेति । उभयावस्था पकत्व-साध्योपस्थितिजनकतावच्छेदिका सति तदभावोपस्थिति जनकतावच्छेदकीभूता या प्रकारता तदाश्रयत्वम् ।। (दी० ) इद म्यणुक नित्यमणुत्वादित्यादौ साधारणप म्मवदम्पज्ञानस्य कोट्युपस्थिति सशयञ्च पति हेतुतया तद्धि पये पम्मिणि सद्धेतौ अतिप्रसङ्गः स्यादतः पक्षधर्मतेति । पक्षपद धर्मिमानपरम् । न चैव नित्यो घट' शब्दत्वादिया चापायय- तारेऽसाधारण्यापत्तिः, इष्टत्वात् , अन्यया बापासियोरन्यत रावतारदशायर्या साधारणासंग्रहापत्तः । असिदिसद्धार्ग वे सव्य. भिचारमध्याश्वेशे सव्यभिचारसीर्णतया असिदेऽप्यनन्त - पापचौ तस्यातिरिक्तहेत्वाभासत्वापः । न च व्याप्पविरुद- यो साधारण्यभ्रमदशाया(१)मतिमसः, पपिणि यदपावछिन्न पंचामान साध्यसन्देहजनकं तद्रूपावटिन्नत्वस्योकत्वात् । तच्च रूप साधारणत्वादीति सिद्धान्ते स्फुटीमाविष्यति ॥ (गा०)निधिसताभ्याभाषपत्तिस्यस्प साधारणपटकतामतेषु चिमणुपे साध्यामायनिधयसत्य पय भणु यस्य तदात्य सम्मवती रपभिपतानिधपसाय पूरयितु परिकाशमणुषस्य पसतारामा पसमिति । साधारण धर्मपद्धमिधामस्य-निमपत्यानित्यायसरि वाशुश्पयशुकमिज्ञानरप, घर्मिनि-मणुके। निस्यायसायकस्थले (१) मात्र गादास रेज-साधारण्यम्रममादापातिप्रसादति पाटम्मानित लिनु सर ए सरपल्मस पप वृत तति चयम् ।

·सव्यभिचारप्रकरणम् । १६४७ तस्यालश्यत्वसूचनाय सद्हेताविति । अतिप्रसन्नोऽ-तिव्याप्तिः। न व समूहालम्बनविषयतामादायातिप्रसङ्गवारणाय 'कोटिद्वयोपस्थि. तिजनकतावच्छेदकोभूतविषयताधयत्यनियेशनमावश्यकम् , तथा च कथं धर्मिपतिव्याप्तिः यतस्तरकोटिस्मृती' तत्तत्साहचर्यादिवि. शिटविषयकज्ञानत्येनैव हेतुता, न तु तद्विशिष्टबद्धर्मिज्ञानत्वेन- सम्बन्धिविशेष्य कशानादपि सम्बन्धन्तरस्मरणादन्यदाप्ययं. स्तिसम्बन्धी घटपदं घटे शक्तमित्याद्याकारकशामादूस्तिघटा. दिम्मरणानुदयप्रसङ्गात् , तथाच धर्मिविषयताया कौटिद्वयोप. स्थापकतावच्छेदकारवमेव नास्तीति वाच्यम् । सम्बन्धिविशिष्टध. मिशानत्वेनैवापरसम्बन्धिस्मारकतेति मतानुसारेणेवैनल्लक्षणप्रणय. नात् । एतन्मतस्य नियुक्तिकतया पक्षधर्मतापदस्य निप्रयोजनक- त्वमाकल्प्यैतत्परित्यागेन सिद्धान्तलक्षणस्य वक्ष्यमाणस्यात् । वस्तुतस्तु साध्यसन्देहजतककोटिद्वयोपस्थितिजनकज्ञानविषय- स्वमित्यस्य कोटिद्वयोपस्थितिनिष्ठा या साध्यसन्देहजनकता जन्य- तोसम्बन्धेनाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन याऽधच्छिन्नायान्तदघच्छेद. कतायामवच्छेदिका या विषयता तदानयत्यमर्थः । एव साधार. ‘णधर्मादिविशेष्यकज्ञानस्य कोटिद्वयस्मरणाजनक्रत्वेपि संशये ,धर्मि- 'भाननियमाय तत्तद्धर्मिकसंशयं प्रति साधारण्यादिविशिष्टधर्मवद्धाम- शानविशिष्टकोट्युपस्थितित्वेन हेतुतेति घर्मिविषयतायाः अपि ता. रशसन्देशजनकतावच्छेदकतावच्छेदकात्वादतिध्याप्तिरता पक्षधर्मता. पदोपादानमाययकमिति पक्षधर्मतेति। न च पक्षधर्म तापदोपादानेपि तापवादवस्थ्यं धर्मिणोपि पक्षधर्मताज्ञानविपयरवादिति वाच्यम् । त. दुपादानयलेन निरुक्तायोजनकनायो परम्परया जनकतापच्छेदकतायां याऽवच्छेदकीभूता या धेर्मिविषयता तनिरूपितविषयता प्रकारताप- यलिता तदाश्रयत्वस्य लामेनातिप्रसङ्गविरहात् । प्रकारताया:प्रका. तात्वेनावच्छेदकत्व विवक्षणीयम् । तेन साधारणधर्मादेर्मिताव. च्छेदकीभूतसद्देतो नातिप्रसङ्गमितावच्छेदकीयविषयतायाः प्रकारतात्यम्पायन धर्मितापच्छेदकतारनेव निवेशात् । प्रकृतप. क्षस्य प्रकृतपक्षतायाश्च निवेशे प्रयोजनाभावात् पक्षपदं धर्मिमात्र. पिरतयापारष्टे पक्षपदमिति । धर्मिमायेति । मात्रपदेन पक्षवानिवेश. ध्यवच्छेद ·" १ अनुमानगादापीम् यत्तु धर्मिपरमध मुकाविशेष्यपरम् । तेन पहिचहयमावसहक रितधूमयत्तिप्रमेयत्वापक्ष इत्याविज्ञानीयधूमादिविषयतामादाय नातिप्रसा तिः। तत्र | सावधर्मितावच्छंधकीयविषयताया जब फतावच्छेदककोटी प्रयोजनविरहेणानिशानिशेवियामि तावच्छंदतात्यनैप तस्या निवेशनीयतया प्रकारतात्यनानिवेश रसाहचर्यस्य धर्मितावच्छेदकषिपयतान्तस्पातिधूमादिविषयतामा पतिप्रसङ्गामापात् । "पक्षपदस्य पक्षताविशिष्टप्रकृतपक्षपरखमावश्यकमत माया घटादिरूपपले शवत्यादिना नित्ययसाधने पास्यासिषोऽय तारदशायामपि संपक्षविपक्षव्यावृत्तरादाययानःशव इत्यादिशान विययतामादाय सम्पभिचारत्यापत्तिः।मापत्तिदोषानरसार मसात् । अस्मम्मत च पक्षताधिशिष्टमतपक्षवृत्तिवानस्पविधे यणविघया लक्षणघटकावाप्रातिप्रस-बाधप्रस्पले पक्षसापा असिद्धरवतारे हेतौ प्रतिपक्षधर्मताशामस्यामायादिस्याशङ्कते •न चवमिति । पयं-पक्षपदस्य धर्मिमारपररये, पायसम्पादनायानि स्पत्यमुपेत्य नित्यरवसाम्यतानुसरणम् । एपच पटोनित्य परयुकी মধা বিযহাবuর মহুয়া নিযেথ रियुक्तम् । पाधादिपादिना स्यरूपाणिरिपरिमहा सायापा पति-मसाधारण्यानमादाय सम्यमिधारयापतिः । एतेनास्प सन्यभिचारसामाग्पलक्षणतपाः पततिप्रमतरसाधारपाना फिरयादसंहतिषिमास्तम् । सपक्षापूतिरपेन, साप्रारण्यस्य कर लान्यविधर्मस्प.पसतानयच्छेदकरपातुपसंहारिसस्प यासम्म चारपरिपेशासाधारणपापचिरिति पाहदानी सपक्षपियक्ष प्यारपरराधे दोशातरापताप मल्यमिचारयममाघारपं. "एमेय सतिपिरहादियारागाद एस्यादिति । अपघा-पताया 'मतपक्षधर्मवाज्ञानस्य या विशेषपरये। पापासियोरिति । पापस्या দিবোয়নামাথা ধী খুন্নামিল থঃখাবে? पापारण्यश्य निरपदोश्तया तापचिन सम्पति •मापः। ननु योगतरापतारपा पम्पमिपारायं चापि मेष्यत पर मया सापारमप्यमिरपोरया मारमसिमीति Ent . , ·संव्यभिचारमशरणम् । १६४९ । यम्रममादायेति । यथायर्थ साध्याभारयत्ति वसाध्यैसित्वांशे भ्रमात्मक माधारण्यज्ञानमादागेत्यर्थः। धर्मिणि-फलीभूनसशयध. । मितावच्छेदकतापर्यायाधिकरणधर्मावच्छिन्न, यद्पावच्छिन्नमत्ता. { झानं यदपावच्छिन्नप्रकारताशालिझानध्यावरिउन्नम्। साध्यसन्दे । हजनामिनि । एतच्च सशय प्रति कोट्युगातर्विशेषणशानादि. । मुद्रयेव हेतु साधारणधर्मपद्धर्मिज्ञान साक्षादय तथेति निष्टए- मते कोट्युपस्थितजनकल्याटिनमय लक्षणकर्तव्यमित्यभिप्राये. । ण। यथाश्रुनमूलानुरोध-तु सशयजनककारिद्वयोपास्थतिजनक. स्त्रमेय निवेशनीयम् । माध्यसयजनककाटिद्वयापस्थितिजनय मि. स्यपि व्याचक्षते । तन्मते धर्मिणीति प्रकारतान अवच्छेदकताला. भायति ध्येयम्। अथैन साधारपयादिघटकवलसाध्ययवृत्तिव्यत्यावच्छिन्न. स्वमादायातिप्रसङ्गा दुर्धारः । न च धर्मितायच्छदफायच्छिन्नावशे- অগ্রনালিঘিষয়কুমাযাহরুমানালিছাৰৰ নহন কান तिरिक्तपात तद्वत्वस्य साध्यसशयजनकतावच्छेदकीभूता वाध मिताचच्छेदकावन्छिनविशेष्यतानिरूपिनप्रकारतातदवच्छपकताप र्यायधिकरणधर्मयत्त्वस्य धा निशानातिप्रसा, 'सशय प्रति कोदिद्वयसाहचर्यावाच्छन्नाकारताशालिज्ञानापन साधारपयादि- विशिष्टधर्म पत्ताज्ञानस्यैकैकहतुताम्रपनादकैककोटिमाहचर्याठि. नाकारताशालिशानस्य सशयाजनकतया । उभयकोटिलाहन. ग्य ताशधर्मवादिति याच्यम् । उकोण ककहतुतापन 'त्यत्रकोटसाहचर्यायनि-वविशिष्वापरकोटेसाहवर्यायधच्छि- घनव प्रकारताया निषेशीयतया अपच्छिन्नतयोशियवि. शेषणमारे विनिगमनाविरहात्, व्याप्यसशयस्य साधारणधर्मर ताज्ञानान्तभावानुपपत्तेश्च । तत्र व्याप्यतदभारयो प्रत्येकमुभय फोटिसहचरितस्वामागत् नि च व्याप्यसशयस्य पृशक्कारनामत पवेद रक्षणमिति वाच्यम् । ध्यायतशयस्येत्यादिनन्थपिराधात् । नाच यद्यपासच्छिन्न प्रकारकसानत्येन सशयजनकता तत्तदूप- वश्वस्य संशयजनकतापच्छदकप्रकारलाधकेदकतापतिमन्तो ये ये धर्मास्तमनस्य या रिक्षया नानिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ससायासमयेतजातिमासत्ताभाग्यासमवेत जातिमानयमित्यादिनः ·अनुमानगादापर्याम् मविपयितावच्छेदकसत्तावरप्लमवेतत्वाधादाय सत्तादिसायके जा. त्यादावतिव्यात सत्ताभाववत्समवेतत्वस्याप्रसिधा यत्पदेन त. दुपादानासम्भवात्। वस्तुतस्त्वेवंविवक्षणेऽसाधारण्यादेरपि तादृशधर्मतया सा धारणादपि ताशयावद्धर्मवत्त्वाभावादसम्भव पय । स्वनिष्ठतादृशप्रकारतावच्छेदकयाघद्धर्मवश्वविवक्षणेऽसाधारण्यादि पारणं व्याप्यसंशययादिग्रन्थसतिश्च सम्मपति । साधारणादे रप्यसाधारण्यादिप्रकारेण छानस्य संशायकस्यात् । पतेन संश पजनकतावच्छेदकीभूता या प्रकारता तयच्छेदकतापर्याप्त्यधि करणधर्मवश्यानवेशेपि न निस्तारः । धर्मिणि यत्पावच्छिन्नप्रका रकमानस्य स्वनिष्टयपावच्छिन्नप्रकारकशानसहकारेण साध्यसंश यजनकरवन्तदुभयरूपवत्वस्य विवक्षितत्वेपि व्याप्यसंशयस्यत्यादि प्रन्यासमतिपशफ्पसमाधिरेव व्याप्यत्यायच्छिन्नप्रकारकशानसहका रिणो धर्मिविशेष्यक स्थानिष्टरूपान्तरावच्छिन्नप्रकारकडानस्याप्रति घोप्यत्वमादाय व्याप्येऽतिप्रसङ्गाप्रसक्तः। भैषम् । यत्किञ्चित्साध्यसन्देहनिरपितायाअनकमायामपच्छेदिका यायाधर्मितावच्छेदकायच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितमकारता तत्तदय রাবধায়কঘেয ঘাবা। ঘাঘ। दिविशिष्टतुमचामानजन्यसंशयजनकतावच्छेदकीमता या ताशी प्रकारता सा साध्यामाययत्तित्वाद्यच्छिन्नापि तद्यच्छेदफयत्या. भावान ध्याप्यादावतिप्रसायश्चित्संगपनिवेशादसाधारण्य दस्साधारण्यादाघसऽपिन क्षतिपयशयस्य च व्याय यत्तावामस्नेय हेतुना न तु व्यायामावप्रकारकत्वमपि तत्र निघे. श्यते ध्याध्ययत्तानिश्चयदशायान्तस्य प्रतिवन्धकायादेष. संचपा. पायसम्मयात् । यतो व्याप्यामावस्वाच्छिन्नयकारतायाः संशय. उनकतानयच्छरकतया व्यायामायस्यस्य व्याप्येऽमस्पपिन तत्र पत्यमाणाया अतिव्यामेरमसतिः। न च पायसंशपेहतुनायाम. ग्रामाण्यनिधयानाम्कन्दिनस्यस्यैष नियेशायाप्ययशानिधयादमा. मायामासन्दितापापकमंशपापत्तिस्तस्यापिरोधियादिति प्या. प्यसंशयायने म्यापमंशदनुग्यमापश्यामिति पायम । पा. सविषये प्पाप्ययनिययदवायां व्यापकसंग्यस्येतरसफलता ·सम्पाभचारप्रकरणम् । एणसमधाने तारशनिश्चयेऽप्रामाण्यसंशय एव न जातस्तर उता. तिप्रसङ्गासम्भवेन निश्चयलाधारणव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुताया निष्प्रत्यूदत्वात्ताशस्थलीयातिव्याप्त्यभिप्रायफतयैव तद्घन्धस्य व्याख्येयत्वात् । अथवा व्याप्ययत्तामानावेत या व्यापकसंशयहेतुता तदघच्छे. दककोरिप्रविष्टापामाण्यनिश्चयानास्फन्दितस्वघटकनिश्चयरवं सा. ज्यव्याप्यत्वावच्छिन्नामावज्ञानविशिष्टाप्रामाण्यसंशयान्याप्रामाण्य. झानत्यम् । तथाच व्याप्याभाषवत्ताज्ञानशून्यकालीनामामारायसश. यस्यापि यथोक्तनिश्चयहेतुत्वात् तद्विशिष्टव्याप्यवत्ताज्ञानकाले चार .पत्तेरभावात् । न च तथापि व्याप्यवत्ताशानत्वेन व्यापकसंशय. हेतुता न सम्भवति, तथासति धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्य. मात्रावगाहिल्याप्यवत्तानिश्चयात्तवच्छेदेन व्यापकत्तान्तत्सा- मानाधिकरण्यमाण ब्यापकामावमवगाहमानस्य संशयस्यापत्त. स्साशसंशय साहशनिश्चयस्याधिरोधित्वादिति वाच्यम् । धर्मिता. पच्छेदकावच्छेदेन व्याप्यवत्तापगाहिनः संशयादेव तदपच्छेदेन व्यापकवत्तावमाहिसशयोदयात्तादृशम्यापकवत्तासंशये ताशव्या- प्यपरवायगाहिशानवेनैव हेतुत्वोपगमादुक्तापरप्रसवः । अधया सशयजनकतावच्छेदकप्रकारतायो सव्यभिचारताघर फसम्बन्धावच्छिनत्वस्यावश्यकतया पहिल्या यवानषेति संश. योयाभावप्रकारतायाःसयोगादिसम्बन्धानपच्छिन्नतया तत्सम्यन्धा- वछिनत्याध्यप्रकारतर संशयजनकतावच्छेदिकत्यतिम्पातिप्रस. या न व्याप्यसंशयस्येत्यादेरसंगतिः । मथ साधारणधर्मयत्ताशानस्य संशषजनकरपे धर्मेक्यस्याप्रयो. जकतामते. तत्सम्बन्धस्याप्यप्रयोजकतया तादशजनकतावच्छेद- कयाघरमकारतासु प्रत्यकमवच्छदकीभूतानि यानि रूपाणि तत्त्व निघशे अयमात्मा ज्ञानादित्यादी विषयतथा आत्मस्वाभावसमाना. घिकरणशानयत्ताज्ञानसहकारेण साध्यसन्देहजनक परसमवायेन सापसहचरितमानादिमत्ताशानन्तदीय प्रकारतामादाय समवायेन । ज्ञानादेर्यभिचारितापत्तेः । विषयितासम्बन्धेनाभाषकोटिसहचरित. तद्वत्ताशनीयप्रकारताय सपनायसम्बन्धावचिद्धनतया सम्पभिया- रिताघटकसम्बन्धायच्छिन्नयावत्प्रकारतानन्तर्गतत्वात् इति चेत् ।

·सव्यभिचारप्रकरणम | A A A स्मांशेऽभामाण्यसंशया मकस्यानन्तरक्षणे व्याप्यामाववत्तानिश्चय. स्तंदुस्ताक्षणे व्यापकमशयापत्तेः । एतेन यावत्मकारतानियेगपक्षेपि तिव्यमिचारताघटकसम्बन्धावच्छिन्ननिरूक्तजनकतावच्छेदकप्रकार. 'तानां न यावरन निवेश, अपितु निरक्तजनकतावच्छेदकीभूता था- वाया प्रकारताः सव्यभिचारताघटकसम्यन्वायरिछनाना तासां प्र- त्येकावच्छेदकरूपयत्य नियेश्यम् । एवं च अयमात्मा ज्ञानादित्यादी नोक्तक्रमणातिव्याप्तिसम्भवः निपयनासम्वन्धावाच्छन्नमानाविप्रका- रतानामपि । निरुक्तयावत्प्रकारनान्तर्गततया सव्यभिचारताघटक सम्बन्धावच्छिवयस्य तपासत्वेन तेन रूपेण तदुपादानासम्भ पात । 'तथाच तावता व्याप्यसंशय हेतुतामादायाप्यतिव्याप्तिपार सम्भवेन विशेष्यताया यावत्येन निवेशन शानपदस्य निश्चयपरत्वं च न युक्तमिति पूर्वन्याख्यानासम्यकापि न क्षतिः । । अथवाच्याप्यसशस्त्र साधारणधर्मयत्तामानान्तर्भावमते एक कमोटिसामानाधिकरण्यमादाय सद्धेनापतिप्रसङ्गवारणाय यत्किा चिरसशयजनकतारच्छेदकयापरप्रकारतापर्यन्त निवेशनीयम् । व्या. प्यसंशयस्य पथकारणतामते नोक्तक्रमेण मद्धेतावतिप्रसदशकाय. काश-तन्मते - कोटियसामानाधिकरण्यावच्छिन्नन्वेनेध • प्रकार ताया 'जनकताब छेदकत्वोपगमात् । एकककोटिसाहचर्याधच्छि. भारवप्रकारतायाः सशयजनकतानपच्छेदकत्वात । अतो यावत्नका. रतनिवेशन संशये यफिञ्चिवनिवेशन च न कर्तव्यम् , अपितु व्या- यसंनयहेनुतीमादायानिप्रसनवारणाय झानपद मेष निश्चयपरमुप मन्तव्यम इत्येव व्याप्यसंशयेत्यादिनाऽभिहितम् । न च धयेक्यस्थ सशेयजनकताय तन्त्रतामते कोटियसामानाधिकरण्याचाच्छन्न व नका निपश्यते विशयविशेषणमाघे पिनिगमनाविरहादपि तु प्र. पकानामानाधिकरण्यावच्छेदकत्व प्रत्येक निवेश कारणताद्वयमेध पल्प्यो धूमसहचरितहिमतासानधूमामस्वपहचारतवलिमनाशा नयो परस्परसहकारित्यान्न कोटिद्वयसहचरितविभिन्न धर्मपत्ताशानात् संशयप्रसनः । धूमसहचरितवह्निमान तदमावसहचरिघहिमानितिशा. नदयादितोऽपि संशयः स्वीक्रियते, तयाच समतायनाप्रसङ्गमारणाप याघभकारतानिधेशन सशयेयरिकश्चित्वनिवेशन नावश्यकमिति घा. धमा विभिन्नदनुत्थे। साइचर्यमितावच्छेद्रकवामित्वद्रव्यत्यादिध. . - ·सव्यभिचारप्रकरणम् । शिष्वैशिष्ट्यज्ञानादनुमिनि रधिक वित्यादिन्यायात , तथा कि- प्रसत्ता-चोपलक्षिते सहचारो यत्र गृह्यते तत्र तद्विशिएशि यस्य धर्मिणि ज्ञानादपि सशयोत्पत्तिरचित चेन्न । उभयो स्थ- ज्योर्विशेषात् । तथाहि-सामान्यरूपेण सामान्यसम्बन्धन वा ध्या- संग्रह सामान्य घटितन विशेषरूपेण विशेषसम्यन्धेन वा पक्षध- ताज्ञानानुमिनियुज्यते देता सम्बन्धस्य वा सकाचे व्यासरव्या- गतात् । सामान्यरूपेण सामान्य सम्बन्धन पा सहचारग्रह विशे रूपेण विशेषसम्बन्धेन वा पक्षधर्मताशाने तु न सशय -सको धस्य साधारण्यव्याघातकत्वात् । अत एर वन्हित्यादिना धूमत- भावसाहचर्यप्रदे आ.न्धनप्रभवहिन्वादिना मिवृत्तित्व. ज्ञानान सशय, म चा सयोगसामान्येन धूमतदभावसहच. रितपा-यादेमहानसायनुयोगिकसपागेन धर्मिणि ज्ञानात्तासशय , सेवा तत्र साधारण्यप्रसह इति । अध द्रव्य गुणकर्मान्यस्ये सति सत्यादित्यत्र सद्धती द्रव्य गु णत्ये सति साहित्यम विरुद्ध चातिव्याप्त -विशेप्याप साध्यत. दभावोमयसामानाधिकरण्यसत्त्वेन रिशिष्टऽपि त सत्वादिति चे. साध्यतभाश्वदृचितावच्छदफविशिष्टवत्ताज्ञानस्यैव साधार- धर्मदर्शनषिधया साध्यसन्देहजनकत्वात् । यत्किञ्चि-साध्य सन्देहजनकतावच्छेदकीभूता था या प्रकारतापच्छेदकता सवय छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छदकवस्वविध क्षणेनातिप्रसविरहात्---विशिष्टसत्तात्वरूपातहतुतावच्छेदक स्थामयदृत्तितावच्छेदकस्यविरहात । उभयसहचरितवृत्तित्वाय च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकतामशानस्य सशायकत्येपि गोरातिप्रसा, तथा सति याशयाशधर्मावच्छिन्नप्रयतहेतुतावच्छदकविशिष्ट शिष्ट्यावगाहिज्ञानावन यत्किञ्चितशयजनकता ताशतादृश रूपविशिष्टतद्वत्स्य विवक्षणीय वात् । उभयसहचारतवृत्तित्व प्रफारतायच्छेदके मासते यत्र तत्र तदुपलक्षितवत्ताज्ञानस्य हेतुत- या तविशिष्टयशिपयायगादिशानखेनाजनकत्वादुमययत्तितावच्छ कत्येन प्रकारतायच्छदकस्य यत्र भान तनोभपसहचारघटकातदय. छिन्ननिरूपिताधिकरणतायगाहिझानस्यैव हेतुन या ताद्विशिरवेशि प्रयागादिक्षानयन हेतुत्यनावश्यकमिति । ताशहतुतामादाया ·ITA सव्यभिचारमकरणम् । स्मत्त्वकपालस्वादिसापक समाप (सम्बन्धे)ने हेतौ ज्ञानघटाँदी विषयत्वसंयोगादिना तासन्देहजनके नातिमसन इति । (गा०) मिश्रमतं दूपति इद सविषयकमिति । सविषयकस्य स्य स्वरूप म्बन्धात्मकत्वेनाननुगततया तस्मिन्साध्ये छानस्वादि. "क ब्यभिचायवेत्याहात्मवृत्ति वेति ! सप्रामाण्यं भ्रमाव-न तुम “मात्याभाव-तस्य साध्याभावाघटितत्वात् । तजन्यकोटेवेति म. तभेदेन । समानस्य-प्रामाण्याप्रामाण्यसहचरितमानत्ववत्ताशान. 1३८ । ताशसंशयावेतुत्वात्-प्रामाण्यसंशयात्मककोटिद्वयोपस्थिति। 'जनकत्येपि प्रामाण्यसंशयस्य कथितार्थसंशयतुताया अप्रामाणि कित्तपा ताशकोट्युपस्थिते. साध्यसरायाहेतुत्वादिति भावः । ननु 'पिनापि साधारणधर्मज्ञान प्रामाण्यसशयस्थले विषयसंशयोदयात् साधारणधर्मशानवत्प्रामाण्य सशपस्यापि संशयजनकरामायणयक- मित्यत आह 'प्रामाण्यसंशयेति ज्ञानत्वलक्षणासमानधर्मदर्श. नात्मामापाप्रामाण्यसहचरितमानत्ववत्ताज्ञानात् नामाण्यस्य -सन्देह इति योजना । पतच दृष्टान्तविधयोक्तम् । ज्ञानविषयतात्म- साधारणधर्मदर्शनात् सत्प्रकारफशानविशेष्यत्वरूपतत्तदभावसह- धारितधर्मवताशानात, विषय-घटानादी, तद्वत्वस्य-सविषयकत्वा- दे सन्देह, तादृशधर्मवत्ताज्ञानासत्याच सशयोऽसिद्ध पवेति भावः । नन्धमपि अर्धनिश्चयदशायासत्यपि साधारणादिधर्मध. चाज्ञाने प्रामाण्य सन्देहे सत्यर्थसन्देहः असति तुतस्मिन्ने यन्वयष्य. तिरेकानुबिधानं नोपपद्यत इत्यत सादापामापशवेति । तदपसा. रणभयुक्त-तादृशविशिष्टप्रतिबन्धकाभावसंपादकत्वनिषन्धनम् । तोच प्रयोजकत्यनयान्वयर्यायधानोपपत्तेन' कारणतासाधक मिति भावः । व्याप्यवत्तासंशयस्येति च्याप्यतदभाययोपिकता दमावसहचरिततया , साधारणधर्मदर्शन विधयैव व्यायसरायो ध्यापकसशये हेतु, धर्मस्यैकताया. सीनस्य निश्वयपरतायाश्चाप्रयो- जकत्यात् । यदि र व्याप्यागावस्य व्यापकाभावसाहचर्य न. प्रति. सन्धत्तं तदा धर्मिणि तसावधर्म संशयानापि न त सन्दिग्धे इति। स्वीधमत्ते सायसरायजतकतावच्छेदकयकारतावच्छेदकसाध्यामा- यत्तित्वस्य व्याप्ये असनातिव्याप्त्यनवकाशात् पृगिति हे.

·अनुमानगादार्याम् तुत्वे विशेषणम् । पृथक्कारणतामते;, व्याप्तिमादायातिध्याप्तिः प्रा. गेयोपपादिता । - शानपद, निश्चयपरमिति । तादृशजनकतास निश्चयत्वाधाञ्छनाव निश्चयत्वशन्यावृत्तित्ववा' विशेषणं देय मित्य सद्धेतोयतिव्यावस्तिवसाधारण्यादिमत्वां भावनाप्र सक्त हेतुत्वाभिमतपदोपादानमनर्थ कोमित्याशङ्कायामा हरिवति ! तेन "संम्बन्धन सिंव्यभिचारित्वघटकताऽभिमतसम्बन्धेन । जनकनासूचनाये जनाया 'लक्षणटकतालाभार्थम् । त थाच तादृशपदोपादानस्वरसाद्यांशरूपविच्छिन्न यसम्म প্রমাণায়াবিয়ান এবং বায়হাক धान्तेन सम्बन्धेन सव्यभिचार इत्येव लक्षणं कर्तव्यमिति भावः। समघायने हेती-समवायेन ब्याप्ये एतेनालश्याय सूचितम् । शान. घटादी नातिप्रसङ्ग इति न्योजना । समघायेन सव्यभिचारत्वप्रसा प्रत्यर्थः ।। मविप्रसङ्गमसज विशेषयामाह शिपयायसंयोगत्यादिना। तत्सन्देहजनक इति विपयत्वसोगादिघाटनसाध्यतदमाप्रसाद वर्यादिप्रकारेण ताशसम्यन्धेन स्वप्रकारकं संशयजनक यज्ञान तद्विपय इत्यर्थः । न च तेन सम्बन्धन 'तद्वत्ताशानस्य लक्षण घटक- स्पेपि समपायेन यिपयतासयोगाविपरितकोटिनयसामानाधिकरण्या- चच्छिमशानघटादिप्रकारकहानमादायातिप्रसङ्गारतियार प्रम् । ते. न सम्पन्धेम सामानस्य , तत्संबन्धयदितसहचाविपयकस्थय संशयजनकठयान्सम्यायसम्यन्यायरिछनायां संशेयजनकमापच्छे. दकप्रकारतायो समयायसम्बन्धघोटनसायतदभावसाहचर्यस्यैवा. पच्छदकतया तद्वत्तायाः शानघटायसनातियापयनयकाशाद । (चि०) विप्रतिपत्तिस्तु प्रत्पऊ न तथा न घा पक्ष पृत्तिः, साधारणमन्षपेन अमाधारणं व्यतिरेकेण अनु. पसंहारी पक्ष एवोसयसाहचर्पण कोटिदपोपस्थापकः। (दी)विप्रतिपत्ता प्रत्येक काटिट्रपोपस्थापकत्वामानाव ल. सणास्पदयपदेन तदारणात , मिलित्तस्य तदुपस्यापकत्वेऽपि तदना मान न तया, मां मिलित्वा दगार्जनकत्वं, तयाऽपि वायन सम्बन्धन तद्वचादानमुभपरदास्यापदेन सम्बन्धेन हेतुते. 1-- ·सन्यभिचारमकरणम् । वश्यं सत्यभिचारस्वमिति । अनुपसंहारी पक्ष एवेति । अनुपसंहारिदिशायां साध्यनद भावसहिनस्वनिर्णयाभावेऽपुक्तकमेण वास्तव तत्सहचरितत्वमा दायैव लक्षणसमन्वय इति भावः ॥ .. केचिनु व्याप्पादिधर्मेऽपि साधारण्यज्ञानात् संशयस्योद' पात् तदज्ञान च: वस्तुतः साधारण्यज्ञानेऽप्यनुदयात् साधार: पज्ञानं हेतुस्तत्र निश्चयत्वमफिश्चित्करं गौरवात् , तथाच पक्ष: एव तत्संशयात्मकतदुभपंसाहचर्यज्ञानाद्भवति तथात्वमिति भाव इसाहुः । तचिन्त्यम् । - (गा०) विप्रतिपतिस्वित्यादिमूले 'तथापदस्य कोट्युपस्था. रकपरत्वेऽसङ्गतिः-तत्घटकसाध्यतदभावोपस्थापकपदयोः प्रत्येक कोट्युपस्थापकत्वात् , प्रत्येकमतधात्येपि वा कयं तत्र लक्षणासव. मायपि न स्फुट मिति तद्भयमस्वष तदर्य पूरयित्वा ध्याचरे विप्रतिपत्तरिति । विप्रतिपतिघटकतत्तत्पदस्यत्ययः । तत्तत्पदवि- पयकप्रत्ये कशानयोः कोटिद्वयोपस्थापकत्वपिरहेपि समूहालेवनज्ञान- स्या तथात्यात्तदादायैवातिव्याप्तिमषिष्यतीति • माशङ्कायां न पक्षवृत्तिरिति मूलावतार इति सूचयितु पूरणसम्वलितं सद. धमाह मिलिनस्येति । मिलितविषयकस्येत्यर्थः । तदुपस्थापकत्ले. वि-शोटिवयोपस्थापकत्वेपि । तद्वत्ताज्ञान-ताशवाक्यमकारमाशा- लिशानन्यावच्छिन्नम् । तथा-कोरिद्वयापस्थापकम् , तथाच पक्षधर्म. तापहोपादानादेव न तवातिव्याप्तिरिनि मावः पक्षधर्मतापदानु. पादानपिन तातिव्याप्ति 'सम्भवति पदद्वयविषयकशानस्य को- टियोपस्थितिजनकन्वेपि विषयभेदेन विषयताभदानित्यानित्य- पदविपयतयोः प्रत्येक कोटिदयोपस्थितिजनकतावच्छेदकत्वविर- हात्, लक्षणे च कोटियोपस्थितिजनकतावच्छेदकैकषिषयताया एव गियेशादित्याह नवेति । मिलित्या-एकविषयताश्रयीभूय, पो. पदयोः, जनकत्य-जनकतावच्छेदक घटकरयम् । काटियोपस्थि. तिजनकतावच्छेदकीभूता या विषयता तदाश्रयायमिति पर्यपासितो- घा .

·अनुमानगादापर्योमा र्थः । ननुविप्रतिपत्तिघटकपदानां प्रतिपोयत्वादिसंबन्धेन कोटिस यासहचरिततया तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताज्ञानस्य संशयहेतुत्वत्तेचा प्रत्येक सन्देहजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकतापच्छेदकविषयताश्रय स्वमक्षतमेयेत्याह तथापीति विप्रतिपतियटक पदानां प्रत्येकतार शविषयताश्रयत्वेपीत्यर्थः । अवश्य। सम्यभिचारत्वमिति । तथाच लक्ष्यतया न तत्रातिव्याप्तिरिति भावः। मन्यनुपसंहारी पक्ष एयेति मूलमसङ्गत सम्बन्धनिश्चयस्यैव स्मारकतया पक्षे साध्यस्य तदभावस्य च सन्दिग्धतया तदन्तमांवे म हेतौ तरसामानाधिकरण्यस्य. निश्चेतुमशक्यरवेन देतो कोटि योपस्थापकत्वासम्भवादतोऽभिप्राय व्यानऐ अनुपसंहारीति । मनु पसहारितादशायां-पक्षे साध्यसन्देहदशायाम् , उत्तमण लक्षणस मन्यय इति योजना। यद्पपिशिष्टयताशा साध्यसन्देहजनक घा. स्तवतद्रूपत्वस्यैध लक्षणार्थतयोपस्थितस्यात् । सर्पमनित्यं प्रमेय स्यादित्यादौ पः एष चित्साध्यस्य कविरसाध्यामायस्य निध. यवशायां नित्यत्तदमावसहचरितममेयरवयरसमित्याकारकशा नस्य सम्मयेन तद्विषयतापच्छेयकाभयसाहचर्यमादाय साम्पस. देवशायामपि लक्षणसमन्ययः।। अनुपसंहारितोजीर्णतादचाया तदुमपप्ताहचर्यसत्यपि तदानी तादृशत साधारणतया न सामा. ग्यलक्षणातिध्याप्तिरिति मायः । साधारणपिपयफशानस्यापच्छिन्नस्यैष संशयायन्यतिरेकानु. विधायिरमान रूपेण संशयहेतुतान तु सहिपयफनिध्ययरयेन तर चच्छिन्नस्यान्यपव्यतिरेकानुविधायिताया असिसरयात् , तथान साम्यसंशयकाले सादयनिश्चयस्पासम्मपि तदेशे संशयारमकसं. यजनकझाममादाय एक्षणसमस्ययः सम्मयतीति चिदा ताम तमुपन्यस्यति करिस्थिति यस्तुतः यस्तुगत्या यामाधारण तराने पि,न-देनुतापामाकिञ्चिाकरम् मनपोषकम् । पक्ष पय-पदा समापन । तरसंशयति । साहय संशपेत्यधः । साइपहा. नात-सादधिशिएमकारकानात् । तथापं-सय्यभिचारयम् । तम्मिमितिसम्यग्यांश नियारम सायग्विज्ञान सम्यगय. तिरस्मारक सदिसंशयाना स्मरणापनुम्पत्तरिति साधारणपस' বাথর সমধা, ৫ ব য়াঘাগেওঘো , ·- सव्यभिचारमकरणम् । रशानस्य हेतु पे अप्रामाण्यनिधयानास्कन्दितत्यमेवारच्छेदककोटौ निषेशनीय तनिश्चयत्वेन हेतुत्वे तु अप्रामाण्यशानानास्कन्दितत्वमे. घलायात, सशयात्मकसदचारज्ञानन हेतु । एवमनुपसहारिताका शाया सशजनकानसपादनप्रयासो विफल ताशशानासत्यदशा पा साधारणाव्याप्तिभयेन तादृशमानस्योपलक्षणविधयैव लक्षा पथरकवादित्यादि चिन्ताधीजमूहनीयम् ॥ (चि०) केवलान्धयिसाध्यकानुपसहारी अयं घट एतत्वादिस्यसाधारणश्च सद्धेतुरेव, तदज्ञानं दोपः पुरुपस्प ।', अतं. एयासाधारणप्रकरणसमयोरनित्य दोपत्वम् , अन्यथा सद्धेतो पाधादिज्ञाने हेत्वाभासा. धिक्यापत्तिः।। (दी० ) ननु फेवलान्वपिसाध्यकानुपसंहारिणे साध्या भावामसिध्या तसंशयाधभावादन्याप्तिः एव 'यत्र स्थिरे ध. म्मिणि पूर्व घटत्व गृहीतमुत्तरदशायां तवैव दोपात् घटस्वामहे तटमिन्नोऽयमिति भ्रमे च घटत्वनिश्चयविषयीमवद्धर्मिया. वृत्तत्वेन गृह्यमाणतया असाधारणे इदन्वेऽपि वस्तुतस्तवात्त. स्वाभावेन तव लक्षणापोगादियतस्तयोलक्ष्-यत्वाभावेन परिह- रति केवलाम्बयीति । अतएवेति । यत एक पुरुपदोपाधीन तहो. पत्वम् अतएव तस्यानि पदोपत्वम् , साहजिक(दोप)त्वे कादाचि- स्कत्वानुपपत्तेः, एवञ्च यत्र दोपताप्रयोजक वस्तुतो हेतो सत्रानि स्पदोपत्वमपि, यत्र पुरुषस्य तद्ध्मो न सर तदपि भ्रममा बाद्दुष्टत्वेऽतिपमद्याह अन्ययेति फेचिद ॥ (गा) केपलान्यपि इत्यादि मूलमवतारयति नन्वित्यादिना । अप घट पनत्यात इत्यादिस्थले पक्षतादशायर्या सशयप्रयोजकनि शितसाध्यतदमाघवघ्यावृत्तवस्य सरवाव्याप्त्यप्रसक्तस्तस्यालक्ष्य. तपाऽध्याप्तिपरिक्षारोपिन सगञ्छत इयतस्तत्र निश्चिततायवत्ति सपादयति एयमिति । हेतुभूतदत्यवति पूर्व घटत्वग्रह पर तन्मू ·अनुमानगादायाम् । लकात् स घट इत्याकारकस्मरणात् पटत्वेनैव तटगेश गृहीतुं शक्यते नान्यथा प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगितानविरहादि ति धमिीण पूर्व घटायग्रहस्यस्यानुसरणम् । 'तराभित्रोयमिति नमपर्यन्तं तद्धदानवस्थाने ताशो मम एव न सम्भवति विशेष्यषि रहादनः स्थिर इत्युक्तम् । तमुटामेनोपमितिः भ्रमशायांत त्यायच्छिन्ने घटत्यग्रहे इदत्वस्य साध्यसहचरिकत्येन निश्चिततय संसाधारण्यं न शङ्कास्पदम्पीत्याह तेय दोषारत्वाप्रद ति। व प्र-इत्यायपिउने । तद्घटमिमोयमिति भ्रमानुघाधनं दंवर निधितसाध्यपद्धमिध्यावृत्तत्यानसपादनाय ! तदा धर्मणि घटव निधरसन्य एय संशययोजकस्प तत्कालीनतत्पुरुषीयसायनि यविषयगादत्तत्वस्यदन्येऽसत्यमतः फेयलसंधतिायेत प्रतिशत विधया तटमानमुपेत्य तवृघटरयेन तद्घटमानानुसरणम् । तथा सति तारशमम पय तपतियापिशिष्ट धार्मिणि, घटापस्य निधय दिति तमिठा, दर्शितसंशययोजकरूपामापाट्याशिप्रसधि। इत्यात घटसामान्य भेट गे इदर विपक्षपातपनिमयसम्मया दसाधारप्पं न शकाम्पदमपीति प्रतियोगिकोटी' तसागामानुपाय मम् । लायपाति। मध्यामिरिरपशुपपरो । पस्तुततावामा अंग-पातविषय ,सायनिशपाययोभूमिम्पायत्तस्यस्पामाये मा लक्षणायगावति । पास्नयसंशयप्रयोगकरूपायस्प टक्षण घट कायाति माया मत पायपदेन कि संतु रयानस्य पुरुग्दोग्तापाः पराम सतिस्तस्या समाधार पादरनिरपोरतायामनुपष्टम्मकस्यात् भतस्तराम स्या घम पैति । पुरानोपाधान-पुरुषस्य ईनुमति पशे व सायनर भाषानिसापामापायाध्याममाधानम् । तदोपरा सारसापारपयसाप्रतिपक्षम्पपाय, तस्प-भमाधारण्यस्थ सHिEN 2, अनित्योपायं-शापिरोष एप देतोदुनास मादसायम्। सादशियनोपाय-ताशोकपिएसजायामाप देतो. मुंएलामाये । पापितति । पापरेप नोदनाम भर दिया पुगी भीगर'पानिनामभिएप मापाPिERATO पानिमा प्रति पंथति ! दोपतापास-fuerier पापताप ·सत्यभिचारपकरणम् । वृत्तवादिक हेतोः तिष्ठनीति शपः। तत्रानित्यदोपत्वमपि-तत्रैवा. नित्यदोपत्यम् । ततम्रमा दोपताप्रयोजकरूपस्यति शेषः अस्यथा पदार्य ध्याचट धममात्रादिति । ताशरूपम्रमादित्यर्थः। कचिदि- त्यस्वरससूचनाय, स.चा निश्चितसाध्यतदमावयवावृत्तत्वस्थ सं. शर्यप्रयोजकताया अग्रे.खण्डनीयत्वात् , असाधारण्यादेः पुरुषदोषी- धागदोपतायाः प्रकृतानुपयोगितया-मूलानुनतया चात पवंत्योद- पदेन तत्परामर्श संदर्भविरोधाच्च ITE ... - (दी) परे तु,मयं घट : एतवादिस्यादावव्याप्तिः साध्य: सन्देहायोजकं हि तस्य साध्यतदभाववद्यावृत्तत्वं । न होमस्य धर्मस्य तदुर्भगव्याहत्तवं सम्भवानि, असाधारण्यन्तु तस्य पक्ष- मात्रवृत्तितया अतस्तस्यालक्ष्यतगोत्तरपति, अपं ,पट इत्यादि । एवंञ्चायत्तिगगनादिकमेवासाधारणम् । पक्षनिस्वभ्रमदशायाचा- साधारण्पस्थासङ्करः । न चोभयव्यायत्तत्रवृत्तिमचयो सरूपनो विरोधः,निश्चितसाध्यतदविवाहवायत्तत्वच न सन्देहमयोजकम - तथा: सति तुल्यन्यायतया--निश्चितसाध्यतदभावववृत्तित्वस्यापि तयावे.सद्धतावपि साध्याभाववस्वभ्रमविषयत्तित्वग्रहदशायाम: 'तिप्रसङ्गांद । न च तादृशनिश्चयविषयस्य घर्मिणो वास्तवं साध्या- यापतिव्याप्तिः, असाधारणकरणसमयोस्तत्वेन भ्रमविपययो. नित्यदोपत्वं विशेषादर्शनदायामनुमित्यनुत्पादपयोजकत्वं न तु वास्तव हेतुदोपत्वम्, अन्यथानुदि नुमित्यनुत्पादभयोजकज्ञानविन प्रयतामात्रेण नास्तव हेतुदोपत्रे इत्याहुः ।। ". गा) तस्य: असाधारणस्या- 'धर्मस्य वृत्तिमतः , तनु. तादाहेतोः, संशययोजकरूपन्यावऽसाधारण्यमेय क. वीजामायादित्यत भाई असाधारण्यं त्पिति.., अतः इत्याशका.

·। अनुमानगादावर्याम् तः। ननु अयं घट एनत्वात् इत्यादेवि तुल्ययुक्त्यां शब्दोऽनित्यः शादत्वादित्योदेरपि संतुत्यमेय 'दो नित्यः शब्दत्यादि त्यादिकमपि विरुद्धमेवानात्वसाधारण साध्यतदभावमा वृत्तत्वाभाघादसाधारणहेत्वाभासस्यैवाप्रासद्धिरत आह एवं स. 'ति । वृत्तीति । वृत्तिमतः साध्यतदभाववध वृत्तवासम्भवादिति "भावः । ननु पक्षधर्मताशानविरहादेव गगनादिहेतुकस्थले अनुमित्य नुत्पादनिर्वाहादसाधारण्यज्ञानस्यानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वमेव ना. स्तीति कातस्य हेत्वाभासित्त्वमित्यत आहं पक्षवृत्तित्वेति । असङ्कर- इतरानंधीनानुमित्यनुत्पादप्रयोजकज्ञानविषयत्वम् । ननु-- अभय यावृत्तन्यस्य वृत्तिमत्वावरुद्धतया तदुभयज्ञानस्य नैकदर सम्भव मिधः प्रतिवन्धकत्यात चवं पक्षधर्मताहानामावसंपादकतयैव तस्य हेत्याभीसत्वं निप्रत्यूहम् तथासत्यसिद्धावन्तभावन संव्य भिचारप्रभेदत्तनुपपत्तेरत आहनचोभयेति । स्वरुपतो विरोधः- परस्पराभाव्यात्यत्वाविशेपितयो परस्परशानप्रतिवन्धीभूतधा नविषयत्व, तस्य वास्तवीवरुद्धीषपयकस्यापि मातस्य विरोधावि पत्याप्रतिबन्धकवादिति मायः ॥ ननु निश्चितसाध्यंतर्दभीष द्यावृत्तवरूपसंशयनयोजकधर्मस्योक्त हती सत्त्वाकथं तनाव्याप्तिशङ्का कधं वा लक्ष्यताभ्युपगमेन तत्परि हारइत्यत आह निश्चितेति, साध्यंतदभावनिश्चयाविषयीभूतधमिव्या वृत्ताव न साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदमित्यर्थः । निश्चितसाध्यतदभावत्तित्वस्य-साध्यतर्भावनिश्चयविषयवृत्ति स्य,नयात्व-संशयप्रयोजकत्व,सद्धतौ-चन्ह्यायधिकरणवृत्तितया नि. श्चिमें धूंमादी, धमिवृत्तित्वग्रहदशीपर्यन्ता धावनं संशयजनकज्ञानस्य विशेषाधिधया लक्षणं घटकत्वेप्पतिदयाप्ति सम्भवतात्यभिप्रायेण । वस्तुतो यदा हेतुमति साध्याभावभ्रमो वर्तत तदा, हेतौ तदधिकरणः पृत्तित्याग्रहेप्योतिव्याभिः सम्भवति तादृशंज्ञानस्योपलक्षणत्यादिति ध्येयम् । ताशेति । साध्यतदायविषयकेत्यर्थः । तन्त्र-संशयप्रणे. जकरूपघटकम् । जनकतावच्छेदकरूपस्प-जनकतावच्छेदप्रकारता पच्छेदकरूपस्य, विशेषणत्वे-धर्मिविशेषणतया सम्यभिचारप्रति पत्वे, महानसादिवृत्तितादशायामन्याप्ति:-तत्कालान्तर्भावनाध्यमि चारित्यव्यवहारापत्ति तंदानी साध्यामायवत्तियोमावस्य तत्रा ....

·सम्पभिचारमकरणम् । तस्मात् , तादृशम्यवहारविषयस्याबाधितत्वादिति मायः । न च दिव्य विशिष्टसरवादित्यादातिव्याप्तिधारणाय साध्यसन्देहजनक- पापच्छेदकमकारतावच्छेदकतापच्छदकधर्मवत्प्रयातहतुतावच्छेदक 'यमेव व्यभिचारपदार्थो घाच्या, साधारपास्थले च तारशी धर्मः सायतभाषपत्तिमायच्छेदकत्वमेव तद्विशिष्टहेतुतायता सापाच्छभतुमत्ताज्ञानस्यापि सन्देशजनकायोपगमात्, पयं च रा. सभादेमहानसादितिमाशायां साध्यामातहतित्वोपरदेपि तर- चोदकरासमत्यादिसावेन सारशव्यभिचाराभावी नास्तीति कपमुक्तन्यवहारापत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि अनित्यधर्मस्थ, तु. सायच्छेदकत्व तदसरदशायामापत्तितादास्थ्यात् ।। विशेषणाये-का- लविशेषावचिनतया हदानी व्यभिचारीत्यादिव्यवहारविषयत्ये, भ. व्याप्ति:-तत्कालान्तभाषण तादृशम्यवहारानुपपत्तिरिति तु नाश साधारणस्यानन्यदापतया कालविशेषान्तर्भावण व्यभिचारिव्यवहाग- जनकनायास्तरेए यात्। उपलणन्ये अत्यन्नायोगायवच्छेदा रिचायकतया व्यभिचारपदप्रतिपाद्यत्वे । तारारुपात्यन्तीयोगव्य. पदस्य तत्पदार्थदीपगम इति यावत् । असाधारण्योत्तीर्णताद् शायां-हेतुमनि साध्यतटमाययोरन्यतरनिश्चयदशायाम् । तत्काला. म्नविणातिव्याप्तिा-कालान्तरीणासाधारण्यमादाय सव्यभिचार• ध्ययदागपत्तिः। पुनरिहावधेयम् । पादोऽगित्याशदत्यारित्यादी पक्षताद या सव्यभिचारव्यवहारनियाम यत् -पटगगनादिब्यावृत्तत्वरू. साधारण्यं तदादी साध्यादिनिश्चयदशायामप्यक्षतमेवेति .ध. शेषणत्वतदोपतादयस्थ्यम् । संशयप्रयोजकरूपस्य तथायन न.प. भिचारपत्रप्रतिपाद्यता किन्तु माध्यतदभाव सिस्वपनिधिमा भ्यतवभाधयायावृत्तत्वत्तमपेणैव विमाजकमुक्तानुगतरूपम्, एत साधारण्यमुपलक्षणमसाधारण्य चविशेषणात्यत्राविरोधःनिधा. घटितपायच्छिन्नपरवाश्याच कालपिशेषो निशांत पवार सापनमायनिनादौ पण्डशनिस्वीकारेण अन्वयमलारसाधा दभावनिश्चयविषयवृत्तित्वसामान्यामाघभिन्नस्यापि तत्कालीमा श्चयाचम्यन्यायच्छिन्नाभावस्य लाभः। संस्यभिचारपदस्य नामा. समिटमेयनि दुच्यते तदा उपलक्षणन्वेषि नोक्तदोगासरार ति। . :

·१६६६ अनुमानगादापर्याम् । एवं च निश्चयाघटितं 'साध्यतदभाववध्यावृत्तत्वमेव संशयप्रयोग तवच्छिन्नप्रकारकशानस्य विशेषदर्शनतया संशयप्रतिबन्धकवर तरकोटिविशिष्टयुद्धो तत्कोटिमद्यावृत्तत्वावच्छिन्नप्रकारकज्ञानप्रतिष ग्धकतायां पिपरीतकोर्टमधावृत्तत्यावच्छिन्नप्रकारकज्ञानस्योत्तेजक तया सत्प्रतिपक्षस्थलमिव संशयनिर्वाह', तथा धायं घट एतत्वादि | त्यादौ । साध्यतदभाववहावृत्तत्त्वस्यासत्त्वेनाव्यापयशङ्काया भत स्यत्वाभ्युपगमेन तत्परिहारस्य च; मासनतिरिति समुचिततात. यार्थः । संशययोजकरूप चेदानीमुपलक्षणविधयैध दुशताव्यवहा रनियामकम् अतो रासभादौ महानसादिवृत्तितादृशायर्या नाव्यातिर साधारणध हेतु सर्वदैव तथेति नातिप्रसंगोपीति ध्येयम् । अदुष्टहेता पास्तथासाधारणप्रकरणसमत्याभावादसाधारणप्रक रणसमोपीति ध्याचष्टे असाधारणेति । मर्मविपयस्य नव्यमते दोष स्वाभावावनित्यदोपत्वमिति त्याचष्टे विशेषेति । प्रयोजकत्व-प्रयोज कशानविषयत्वम,अत एवेत्यनदंपदार्थस्य सद्धेतो. सर्वदा ऽदुष्टत्वस्य भ्रमविषयस्यानुमित्यनुत्पावप्रयोजकताथामगुपएभकतया तदुपर प्रयति नरिवति । तथाच यत एव सद्धेतुः सर्वदेव तथा न तुक वाचिदपि दुघलक्षणलक्ष्य अत एव तत्स्थलीयानुमितिविरोधी यो भ्रमरूपो ग्रहस्तस्थानुमित्यनुत्पादप्रयोजकऽपि न हेतुदोष भ्रम दशायां सदेतो?यत्व भ्रमविषयस्य दोपत्वमावश्यक स्यादिति अत एवेत्यादिमूलस्य पर्यवसितोयः । मनु भ्रमस्यानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्ये तद्विषयम्य दोपत्वमिष्य त पवेति म्रमविपयो न दोप इत्येवासिद्धमित्याशङ्कायामन्यथेति मूलावतारातादृशशोद्धार स्फुटीफर्तु चिकीपुरन्यथापवं व्याच यन्यति॥ मूले पाधादिशान इति । पक्षविशेष्यफसाध्यामावादिम्रमदशा यामित्यर्थः । निवास पापादनित्योपताया सर्यवादिसिझतया नमविषयस्य तदन्तमा घासम्भवादिति भाव.. (चि०) न च प्रमेयत्नाभेदानुमाने शब्दोऽनि त्या शब्दाफाशान्यतरत्वादिपन च साधारणेऽध्या कर ·सव्यभिचारपकरणम् । प्ति तयोः साध्यवदवृत्तित्वेन विरुद्वत्वादिति चेन्न । एतदज्ञानेऽपि साधारणपादिप्रत्यकस्य ज्ञानादुद्भाव- नाद स्वपरानुमितिप्रतिबन्धात उद्भावितैतनिर्वाहा), साधारणादेरयश्योद्धाव्यत्वेन तस्य दोपत्याच (दी०) अनवगतसाध्यसहचारत्वे सति अवगवसाध्या- मायसहचारतो विरुदत्वमेव । तयोरिति । इदश्चाभ्युपगमवादे- न । वस्तुतो यथोपवर्णितलक्षणस्य न नत्राच्यातिरिति ध्येयम् । पद्पशानमनुमितिप्रतिबन्धक देव विभाजकम् अन्यथा अतिमसन इत्यभिमेत्य दूषयति नैतदिति । १ घस्तुतस्तु उपस्थापकत्वादिज्ञानमनुपितेस्तजनकस्य वा न प्रतिबन्धकं विशेषिविषयकवाभावाद एवमुत्तरत्रापि । ।-(गा०) अभेदे साध्ये ममेयत्वस्यानित्यत्वे साध्ये शन्दाकाशा. 'स्पतरत्वस्य च घास्तवसाध्यपदचित्यधिरहेण विरद्धत्वासम्भवा- प्राचीनमताभिप्रायफतया तयोर्विरुद्धोचिमुपपादयतिवाधिती अ- नरंगतेति । एव च साध्यवदनित्यनेति मूलस्य साध्ययवृत्तितया अनयगतस्येनत्यर्थः । ताशस्थले पक्षतादशायर्या हेतोः साध्यतदभा- पोमयसहचारस्थाशक्यनिर्णयत्वेऽपि कालान्तरीयतनिर्णयविषयवा- स्तवतदुभपसहचारमादाय लक्षणगमनसम्मधादलक्ष्यतयाऽअव्या- तिपरिहारो न घटत इत्यत आह अभ्युपगमेति । सशयजनकपक्षधर्म- सामानस्य विशेषधिधया । लक्षपदकरयमम्युपगम्येत्यर्थः । यथा- शुवलक्षणे व्यापयादिग्रहदशायां सदेतापतिव्याप्तियारणाय ताइश- ज्ञान विशेषणविधयैध निवेशनीयम्, तादृशक्षानदशायामतिप्रसाचा- स्पंच तत्र ताशज्ञानविरहदशायां चागत्या साधारणस्यापि सन्याभ- धारस्त्वं नोपगन्तव्यमित्यत उपयर्षितेति । यथाव्याख्यातेत्यर्थकम् , अ- सुमित्यपिरधिज्ञानपिपर्यस्यापिाहेत्वाभासविभाजको क्षतिषिरक्षा पतदक्षानेपीत्यादिनोच विभाजफधर्मज्ञानस्यामित्यविरोधित्वपयन मकिञ्चित्करमित्याशझायामभिप्रायोपवर्णनेन निहापुरुते यदपज्ञानमि- वि 1 यदपावच्छिन्नयिपयशानमित्यर्थः । तदेव-तपावरिछनमेय।

·~ अनुमानगादाधर्याम् एतेन निरुक्तपक्षधर्मताज्ञानविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्येव विमा जकतया साधारण्यादिरूपतादृशधर्मविषयकज्ञानस्य चानुमितिकि रोधितया तादृशामियमोपगमेपि तथाविधधर्मम्य न विभाजक्त्वातु पपत्तिरिति परास्तम् । साधारणत्यादिनैव सावारण्यादिनानस्य वि. धितया ताशपक्षताशानविषयतावच्छेदकरवेन तस्य विभाग शानुपपत्ते,, पय न एतदानम्यान मृतस्य निरुतविभाज' क्तावच्छेदकावच्छिन्नानानपीत्यर्थ । साधारण्यादिप्रत्यकस्येत्पस्य साधारण्यत्वादिरूपप्रत्येकधर्मावच्छिनत्यत्रभय ।। अन्यथा अता शरूपावच्छिन्नस्यापि विभाजकत्व । अविप्रसङ्ग -अनुमितिका रणीभूतमानविराधिधर्मवत्यादिना अन्यतरधर्मवत्यादिना वा सध्यमि चारविरुद्धादीनामैफ्यप्रसङ्ग । मुल प्रतियन्धादित्यस्य निरुक्तसामा यधर्मज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्व दिति शेष । तस्यैव दोषत्वादित्यस्य प्रत्येकधर्मस्यैव विरोधित्वादित थ । तत्रैवाय हेतुरिति न सत्, दोपत्वाच्चेति चकारासङ्गते । तस्यै दोपतया उद्भावितुमुचितत्यात् न तु अनुगतधर्मस्येत्याए च दोपविधया पाहशो धम उद्र व्यत स पर विभाजक उक्तानुग तधर्मस्य च दोपविधयाऽनुद्भावनायतया न तधात्वमिति हृदयम्। 7 ननु तवशानश्शायामन्यमानावनुमितिप्रतिवन्धस्य तिजमानी यानुमित्यविरोधितावीजाव मणिश्ताभहित न घरते तथासति स प्रतिपक्षादिशानन्यानुमितिविरोधितया पाधादिशानस्यातयात्वाप ब, भतः स्वय तीजमाह-वस्तुतस्त्विति । उपस्थापकन्यादीति । कोटियोपस्थापकमानविषयत्वादीत्यर्थ आदिपदातपय निष्कर्षित तारशलातविषयतापच्छेदकरूपवश्वपरिग्रहः । विरोधिविषयकत्वा भाषात्-प्रायतिकापिनप्रतियोगितापच्छदकापच्छिन्नताप्यत्वाचव छिमाविषयकत्वात् ॥ इद त्वषधेयम् । मूले प्रतिबन्धादित्यनन्तर मानाभावेन निरुता धर्मास्यानुमित्यमतिवन्धकत्वादिति शेष एव च प्रत्यकज्ञानस्यानुमि तिमतियन्धकस्य नानुगतधर्मस्थानुमित्यप्रतिय-धकतासपावकतया माभिहित कितु तथात्येन प्रमाणामाव कथिते सानन्तर-नतु प्रत्ये कनानाधर्मशानश्यानुमितिपिराधित्वकल्पनापेक्षश विरोभ्यविषय कायस्यापि अनुगतधर्मशानस्थकस्य सथात्व विशेषदार्शना साधार 1 ·सव्याभिचारप्रकरणम् । - ध्यादिहेतुकानुमितियारणायकल्पितुमुचितमित्याशकावतारातत्परि- जिहीर्पया प्रत्येकज्ञानस्यावश्यकल्पनीयप्रतिवन्धकताकत्व दोपवा. 'दित्यन्तेनाभिहितमिति ॥ एवं-ताशयुक्त उत्तरप्रापि-निबंश्यमाणा- नुगतधर्मान्तरेपि, अनुमितिविरोधिशानायपयत्व योध्यमिति शप । (चि?) एतेन पक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधि. सम्बन्धाब्यावृत्तिरनैकान्तिका सपक्षविपक्षयत्तित्वमु. भपव्यावृत्तत्यानुपसंहारित्वश्चानुमितिविराधि, त. सम्पन्धः प्रत्येकमस्ति, विरुडोऽप्यनेन रूपेण सव्यभि. धार एव उपाधेश्च न सकर इति पक्ष्यत इति निरस्तम्। एतदज्ञाने ज्ञानेऽपिवावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोप- त्वात् असायकतानुमितो व्यर्थविशेषणत्वाच । . (दी०) पक्षत्तित्व सतीनि । विरोधित्व-विरोधिज्ञानवि. पयत्वम्। अन्यायत्ति पदमसन्तायांगन्यवच्छदार्थकम् , तेन संयोगसम्बन्धन व्यभिचारिणि द्रव्ये देतो व्यभिचाराभावदशायाँ नापसहः। साध्यवद्वत्तिस्तु नासाधारण इति हृदयम् । अपy- संपादिवारणाय मत्यन्नम् । पक्षः सन्दिग्धमाध्यो पम्मी पशि- एहती तवृतित्वमहाविरोधियश्च तदर्थः। तथाच पवादक रूपेण पक्षे साध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यस्य हेतुतावच्छेदकर पेण देतोर्वा यज्ञानं तदविरोपित्वस्य लाभाव पक्षसाध्यता धनाममिद्धिस्वरूपासिद्धियाधप्रतिरोधानो निरासोऽसिद्धिसकी. जसप्रदः। विरोधोऽपि फलतः प्रतिरोध एव । तदन्यत्वेन वा विरो. घि विशेषांयम् । वक्ष्यते च सिद्धान्ते विरद्धान्येति हेतुमाध्यसा. मानाधिकरण्पनहाविरोध्यर्यकम् । सम्बन्धपदवलेन प्रक्रत हेतुमम्न. धितया विरोधित्वे तात्पर्योपवर्णनेन पापशो वाधादिवारणेपि घटस्वमनिस्पं घटवादित्यादौ प्रयत्न साध्यमिव तत् प्रतिभाति । - ·-- अनुमानगादाधर्याम् वस्तुतस्त्वनुमितिपद त कारणानपरम् । आश्रयासियादिया रणाय सत्यन्त तादृशपक्षताशहेतुकग्रहाविरोध्यर्थकम् । अनया च वाचोभझ्या व्याप्तिग्रहविरोधित्वमेवाभिघित्सितम् , तेन वहिमान वहिपान् वदत्वादित्यादौ हेतोः सापयत्तित्वादेन सत्रहः । विवेचयिष्यते चेदमुपपरिष्टात् । सपक्षेति सम्पातायातम् , अन एवानुपद विरुद्धोऽपीयादिकम् । व्पति। विशेषण-पक्षवृत्तितम् । (गा०) विरोधिपदस्य प्रतियन्धकत्वार्थकत्वे असङ्गति साधारण्या देरतधात्वादतो ज्याचष्टे विरोधित्वमिति । विरोधिशानेति,-प्रतिक न्धकीभूतशानेत्यर्थकम् । अनुमितिविरोधिसम्बन्धनिवेशेनेयोपपती अव्यावृत्तिपदमनकमित्याशका निराचिकीर्षुस्तस्य व्यभिचारिणि साध्याभाववत्तित्वाभावशायामव्याप्तिवारकतया ? सार्थकतास पादनाय तयाचऐ अल्यावृत्तीति । अत्यन्तायोग -प्रतियोगिय्यधि करण्यावन्छिनोऽभाव । नाप्रसङ्ग इति । रासभादौ महागलादिति सादशायावहाभावववृत्तित्वासत्त्वपि प्रतियोगवैय्याकरण्यावच्छिन्न वदभावस्य तत्रासस्वेन तयवच्छेदस्य तदानामपि सत्त्वादिति भाव। नवव्यावृत्तिपदस्या यन्तायोगव्यवच्छेदार्थकत्वे शब्दोऽनित्य शब्दत्वादित्यादावसाधारण्योतीर्णतीर्दशायामतिप्रसङ्ग इत्यत माह सांध्याहृत्तिस्त्यिति। नासाधारण इति। निश्चयार्मितस्य सोध्येतद- भाववद्यावृत्तत्वस्यैवासाधारण्यपदाथावादिति शेप । तथाच तत्रोक्त स्थले कदाचिदपि असाधारण्यस्यासत्त्वान्नातिमस्त इति याधादिवारणायं विपक्षणीयस्य पक्षे साध्यमहावियोधित्वस्य लाभाय पक्षपद व्याचष्टे पाइति । सन्दिग्धसाध्य -सदिग्धसाध्यविशिष्ट । धर्मी-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न ।'विशिमहतो-हतुतावच्छेदकाय च्छ तदृत्तित्वति,-दाहशसाध्यविशिएपक्षतानच्छदकावच्छिन्नपक्षवृत्ति स्वेत्यर्थकम् । वैशिष्टय च वैज्ञानिकम्तेन पाधादिसप्तरस्थल साध्य विशिष्टपक्षाप्रसिसत्वेपि न क्षति । वाधादिशानस्य साध्यविशिष्टप क्षतापच्छद्कावाच्छन्नविषयकशानावशोधित्यान्न वाधादिकमादाय ह, दो वढिमा-धूमादित्यादावतिव्याप्तिरिति भाय अनच साध्यवर्द वृत्सित्वरूपासाधारण्यस्यासवह तज्ञानशाया हेती साध्यविशिष्ट . भाव 1 - ·सध्यभिचारमकरणम् । १६७१ पक्षवृत्तित्वज्ञानानुदयात् एवं साध्यांदो संशयविषयत्वरूपविशेषण- मतर्थकमित्यतस्तरपरिरयज्य निष्ठष्टार्थमाह तथाचति । पक्षतावच्छे. दफेति । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेभ्यतानिरूपिता, या साध्या तावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारता पा च तादृशी हेतुतावच्छेदका. पन्छिनदेनुमकारता तनिरूपकलोकिकसभिकर्याधजन्यमानाविरो. धित्वस्य लाभादित्यर्थः । तादृशज्ञानाविरोधियं न तादृशशानसा- मान्यनिरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविपयित्वानिरूपकत्वं हेतुम- निष्टसाध्याभाचादिरूपट्यभिचारस्यापि पक्षनिष्टसाध्याभावत्वादिना युद्धस्तादृशशानं अति प्रतियन्धकायापाशविपयितानिरूपकावेना. व्याप्रसम्भवस्य वा प्रसाहात्, किन्तुः तादृशषिपयितानिरूपकता. पच्छेदकधर्मवत्रम्। तदनवच्छेदकाय च तदवच्छेदकतापर्याप्स्यनधि- करणस्वम् , तेन हेतुमनिष्ठसाध्याभावत्वादिरूपयभिचारत्वस्यापिता. शप्रतियन्यकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकपक्षनिष्ठ- साध्यामावत्यादितोऽनतिरित्त्येपि न क्षतिः याधादिनिष्टानामनु. मितियरोधितानवच्छेदकधर्माणां प्रमयत्यादीनां तादविषयितानि- रूपकतानच्छेदकत्वेऽपि तादृशविपरितानिरूपकतानवच्छेदकोभूतानु: मितिविरोधितावच्छेदकरूपाचच्छिन्नत्वस्य समुदायार्थत्वाभातिप्रसहः तादृशं यत्किञ्चिधान याशरूपायरिछन्नविपयकनिश्चयसामान्यान. लियध्यं तारो यो मितिविरोधितावच्छेदको धर्मस्तदयच्छिन्नत्यं पा समुदितार्थः। पस्तुतस्तु नियततादृशमानाविरोधियम् अनुमितिविरोधिनि ता- शमानविरोधितानवच्छेदकत्व वा अनुमितिविरोधितायच्छेदके न 'नियेशनायम, परन्त्वनुमितिविरोधिताघटकानुमितिनिष्ठप्रतिवध्यता. यमिव तारामानत्वन्यूनवृत्तित्वं निवेशनीय लाययात्, धाधादिक्षा- निप्तिप्रतियध्यतानां च ताशसकलज्ञानसाधारणतया न ता. साक्षानत्यन्यूनवृत्तित्यमतो नातिप्रसाः । व्यभिचारज्ञानप्रतियध्यत्यं च तगयनकृत्येव व्यापयविषयकताटशहानावृत्तिखात् । अग्रेपि सर्व. अनारशदिशा निष्कर्पणीयामिति । अत्र च यत्र प्रातपक्ष व्यभि. चारामावो निचिएस्ता व्यभिचारोऽसिद्धिमध्ये निवेश्यत इति दयम् । सयपानसमसिद्धश समयमा निरास पांघानस्य यथोक्तानप्रतिवन्धकत्वादिति मात्र असिमिसंकीणी. . - ·१६७२ अनुमानगादापर्याम् हदादी धूमादिसाधने पहयादिहेतुः । तत्सङ्गह-तत्र यथाधुता क्षवृत्तित्वपि ययोक्तहानाप्रतिबन्धकत्वादिविशिष्टानुमितिषिरोभिसा. प्याभावववृत्तित्वाधादाय लक्षणगमनसम्भवादिति भाषः। ननु विरोधोपि यथोक्तहानायिरोधी अनुमितिविरोधी चेत्यति मसलन च विरुद्धो हेतुः साम्यवद्यावृत्ततया असाधारण एवेति न त सम्पमिवारलक्षणातिव्याप्तिप्रसक्तिरिति वाच्यम् । यथोक शानाविरोधित्वविशिधानुमितिपिरोधित्वस्य विरोधिसाधारण्ये तस सध्यभिचारपदप्रतिनिमित्तावासम्भवात्तदवच्छिन्नवतः सव्यभिचार पदार्थत्वे तत्पदस्य पारिभाषिकत्वापत्त व्यभिचारलक्षणातिभ्याएका शक्यपरिहाररवादत आह विरोधोपीति। फलतः-तभाषन्याप्यवसा. शानावधया भनुमितिप्रतिवन्धरूपफलप्रयोजकमानविषयत्वेत, प्रति रोधः-प्रतिरोधतुल्य एव । तथाच पक्षे साध्यवत्ताझानप्रतिबन्धक- त्वान्न तत्रातिप्रसा इति शपः । पक्षवृत्तित्व सति साध्यव्यापकी भूताभावप्रतियागित्व विरोधः, ताशाभावप्रतियोगित्वं च साध्या भावस्य व्यतिरेफव्याप्तिरिति तज्ज्ञानं तदभावव्याप्यवत्ताहानविधया पक्षे साध्यवत्ताभान विरुणद्धीति उदयम् । साध्यासामानाधिकरण्यस्यैव चिन्तामणिकारमते विरोधतया तस्य पक्षे साध्यवत्तानानाविरोधितयाऽतिव्याप्तिर्दुघरैवेति अतस्त- न्मताभिप्रायेण तवारणाय प्रकारान्तरमनुसरति तदन्यत्वेन घेति । विरोधान्यत्वेन घेत्यर्थः । विरोधि-अनुमितिविधि । अर्थतन्मते फिमसाधारण्यम् ? न तावत्पशवृत्तित्वे सत्ति साध्य ज्यापकीमूनाभावप्रतियोगित्वम्-तमानस्य पक्षे साध्यवत्ताशानं प्रति साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानमुदया विरोधित्वन सत्यन्तार्थविरहात् । नापि निश्चितसाध्यवघ्यावृत्तत्व-तज्ज्ञानस्यानुमितीतत्कारणीभूतक्षाने या प्रतिवन्धकताविरहण हेत्वाभाससामान्यलक्षणस्यैतल्लक्षणस्य च तत्साधारण्यविरहात् , अनुमितिकारणीभूतसाध्यसामानाधिक रण्यज्ञानं प्रति साध्ययद्यक्तिविशेषावृत्तित्वज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्वाद। कचिरप्रतियन्धका साध्यासामानाधिकरण्यमहाविरोधित्वरूप विरोधान्यत्वरूपस्य तत्रासत्त्वेन प्रकृतलक्षणस्य तरसाधारण्यासम्म पात् । नापि पक्षपृत्तित्वाविशेषितं साध्यच्यापकीभताभावप्रतियो गित्वं तमानस्यापि अनुमितो तमनकक्षाने पाविरोपित्वाद । परि ra ·3 सम्पभिचारमकरणम्। धर्मिणि प्रातहेतुमचाशनसहरत प्रस्तहेती साध्यव्यापकीभूताभा यप्रतियोगित्वज्ञानमनुमिति प्रतिबध्नाति स्थाणुत्वाभावच्याप्यक रादिमाश्चायमित्यादिक्षानदशायामपि अयं स्थाणुरिति शाना नुदयात् धामविशेष्यफतद्वत्ताशानविशिष्टताकग्राह्याभाय-याति निश्चयस्वनेव तदभायच्याप्यवत्तामानस्य प्रतियन्धकवादित्युच्यने तदा तादृशधर्मस्यापळे साध्यवत्ताहानावरोधित्वात् सत्यन्तार्थ विरहादिति । अन कचित्त पक्षवृत्तित्वविशेषित साध्ययापकीभूनाभाषप्रति योगित्वमेवासाधारणपम्, सत्यन्तदले च विरोधिताघटकप्रतिवन्धक नायास्तादृशासाधारण्यविषयकत्वानवछिनत्वविशेषण मक्षिप्य न साधारण्य प्रातलक्षणस्पोपपादनीयमित्याहु । परेतु हेतुनिष्ठ तापल्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेवासाधारण तद्विषयकरयस्य पक्षचमि हनुमताज्ञानाधरहकालामानुमित्यप्रति बन्धकमानसाधारणतया अनुमितिप्रतिवन्धश्नातिरित वृत्तिन्याप पक्षीयकहतुमत्ता निश्चयविशिपयारशविशिष्टविषयकनिधयत्वमनु- मितिप्रतिपन्धकतानतिरित्तात्त-दाशत्वस्य सामान्यलक्षणेन च लक्षणे विवक्षणायतया सामान्यलक्षणस्य, प्रकतलक्षणविशेषदलस्य च तत्साधारण्यनिवाहा पक्षतावच्छदकविशिएपक्षे साध्यतावच्छद फ्रायशिष्टसाध्यवत्तादिशानाविगधिनस्य च ताश यत्तिाञ्चज्ज्ञा न पारशधमाधाच्छन्नविषयमनिश्चयसामान्याप्रातयध्य ताहरार्धाव ज्यरूपस्य शरीरे निश्वाशे पक्षधामाहतुमत्तानिश्वयंपाशष्ट्यानिवे शात्तादशानश्चयाविरहफालीनहतुनिष्ठलाध्यध्यापपीतामायप्रतिया गित्वावषयकनिश्चयस्यापि, तद्विषयफनिश्चयसामान्यान्तगतत्वेन प क्ष साध्ययत्ताज्ञानस्य च तदप्रतियध्यतया तहलस्याप्येतत्साधारण्या पपतिरित्याहु । वस्तुनो पाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमिीिप्रतिवन्धर ताशुन्यपक्षधर्मसाज्ञानकालीनशानावृत्ति ताशयस्य स्वव्यापक स्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वनिवशे यारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वव्या पका पक्षधर्मताझानकारीनत्वानुमित्यप्रतियन्धकरवामयामाच तार शत्वस्य घा निवशाल दाप', अन्यथा स्वरूपामिद्धिवारपस्य नु मत्तापदाधिराधित्यदलस्य घेयांपत्त -पक्षधर्मिकहेतुमाध्य 1.

·m MITH १६७४ । अनुमानगादाम कालीनतद्विषयकनिश्चयस्याप्रसिधा यादृशविशिष्टविषयकपदेव । स्योपादानासमयात् । एव सामान्यलक्षणस्याप्यव्याप्ति । यथाविध क्षिने तु तद्विष्यकनिश्चयत्वम्यानुमितिप्रतिबन्धकतान्यपक्षाम हनुमत्तानिश्चयकालीनशानावृत्तित्वन तत्राच्याप्तिवारकतया तत्सी र्थक वात'सामान्यलक्षणम्यापि सलमाच्च । 'अत्र वदन्ती'त्यादि एकलो च । पक्षवृत्ति वासहितोक्तरूपस्य स्वविषयकनिश्चयाव्यय हितोत्तरानुमितिसामान्ये ऽभयाभावसत्त्वात् सामान्यलक्षणाकान्त त्वं विशपलक्षणाक्रान्तत्त्व च निवहति हेती साध्यापकाभूतामात्र प्रतियागित्वज्ञानानन्तर हेतुमान साध्यवानित्यनादार्यज्ञानस्य का प्यनुदयात् ।एतादृशविशेषणप्रक्षप मूलकृते ' सम्मतिमाह यह क्ष्यतीति । LISTML 1 "नहेतुनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यात्यन्ताभावतद्वद्भेदसाध्य निष्ठहेतुमामानाधिकरण्याभावादिसाध्यासामानाधिकरण्यविशिष्टस धनादिरूपविाधीवराधानामेकस्य मेदनिवेशऽन्यत्रातिध्यानियाँ रंव। एव साध्यासामानाधिकरण्यादिविशिष्टसाधनादिरूपविरोध दानवशे साध्यामावव हत्तित्वविशिष्टसाधनादिरूपस्या विरुद्धस्थली यव्याभचारस्यासमहगा पदहात्तत्वविशिष्टाश्वत्यादिनो' गात्मा भाषवत्तित्वायशिष्टाश्वत्यादेरनतिरिक्त्वादित्यत श्राह हेत्विति । है तुतावच्छेदकावाच्छन्नधर्मिकसाध्यतावच्छेदकावाच्छन्नसांमानाधिक रण्यप्रकारकज्ञानाविध्यर्यकमित्यर्थ । तेनाविरोधप्रहदशायामपि रूपान्तरेण साध्ये हतुविषयकसामानाधिकरण्यग्रहोत्पत्तावपि नक्ष ति । न वा अवृत्तिहनुकस्थल तदुभयसामानाधिकरण्यापर्सिया तत्स्थलायासाधारण्यासनद । सामानाधिकरण्येपि साध्यतावच्छ दकावन्छिनीयत्व वैज्ञानिकमेव न तु वास्तपम्, साधारण्यासनह । आवरुद्धहेतुस्थलीयव्यभिचारलक्षणेच द्विशपणमनुपादयमेर तेन तत्र ध्यप्रासद्धावापन क्षतिः॥ यस्तुनस्तु नाटशसामानाधिकरण्यग्रहत्यन्यूनवृत्तित्यस्यैानुनि तिविणापि ग्यटकानुमिप्तिनिष्ठप्रतिवध्यताया निवशनीयतया धूमवा बहरियाद समानाधिकरण्यग्रहविरोधिनोप्रसिचावपिन क्षति काचमु.सत्यन्तस्य यशवहना। ना ·n . सयभिचारमकरणम् । १६७९ स्वमेयाथै वर्णयन्तो याधादिवारणाय पन्थानमन्यमेवाश्रयन्ते तन्मत माक्षिपति सम्बन्धपदेति । प्रकृतहेतुसम्बन्धितया विरोवित्ये' इति । महतहेनुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिलपिनयदपावच्छिन्नप्रकार. सशिालिनिश्चयेत्यमनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नः स्वे प्रत्यर्थः । पस्किचिद्पायच्छिन्नहेतुविशेष्यतानिवेश। दन्यं वद्विम वधूमादित्यादी पक्षतावच्छेदकावच्छेदन साध्यसिद्धायुदेवयार्या द्रष्य. स्वाल्छिनघूमादिविशेष्यतानिरूपितसाघ्याभावादिप्रकारताशा- लिनिश्चयत्वस्यानुमितिमतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् साध्याभावादि- पारणासम्भव इत्यतः प्ररुतेति,-अतहेतुतावच्छेदकापच्छिपेत्य- कम् ॥ "THE येवं हेवघटितसाध्यामाववत्तित्वादिफमेष व्यभिचारः स्या- दानपेटापति तस्य सामान्यलक्षणानामान्तस्यात् । हेतुनावच्छेदका. पनिहेतुनिष्ठत्वस्य पिरोधिविशेषणत्योपगमेन तिाशातिप्रसङ्ग- पारणपि साध्यामावसित्यादिविशिष्टसाधनादेसायामावनिष्ठ साधनसामानाधिकरप्यादेश्वासष्ट्रहमानच हेततावच्छेदफायच्छि. नटितस्ये संति विरोधित्यमेय प्रकृतदेतुसम्पन्धितया विरोधित्वम्, तच्च विशेष्यविशंपणभावभेदभिसफलत्यभिचारसाधारणमेवेति पान्यम् । तथा सति । इदो घहिमानमावादित्यादी पन्हामाववत्ता हादिरूपयोधादी गगनवान् अमावादिस्यादी अयत्तित्यवत् गगनादि- अपव्याप्यत्वासिदो घातिव्यात्प्यापत्तेः। Try, Frमैवम् । न्यभिचारलक्षणम्य नैतारशरीत्या परियार, अपितु व्यभिचारिलक्षणस्यैवेति नो सायामावनिमरुतसाधनसामानाधि. करण्याघसङ्घहे हेत्वघटितसाध्यामायबचित्पादे संप्रहे पा क्षतिः। अयया हेतुनिष्ठत्वविशेषितवादविरोध्येध व्यमित्राएवार्थः प्रन्यविधोपदर्शितव्यभिधारस्तु सन्मते. व्याप्यत्यासिदायान्तर्भवतु वता क्षतिविरहात् । प्रायश इत्यस्य प्रयोजन स्वयमेव प्रकाशयि- यते । बाधादीत्यादिना सत्प्रतिपक्षपरिग्रहः । तत्साध्यतदेतुकानु. मेतिसामान्य प्रति हेतुसम्बन्धितया विरोधित्वविवक्षणे ताशया- शदिवारणसम्भवादसाध्यत्वमुपेक्ष्य प्रयत्नसाध्यत्वकथनम् । न चैव तुसम्बन्धितयेत्यस्य धैप्पयमिति वाच्यम् । तनुपादाने साध्य निष्ठावृसियरूपव्याप्यावासिद्धायतिप्रसङ्गापाताव तस्य सत्साध्य. - - -- ·१६७६ भनुमानगादापोंम् कानुमितिमात्र एव विरोधित्वात् । न च तदुपावानेपि हेतुनिष्ठावृषि स्यातिप्रसद्गो दुवार इति वाच्यम् । सत्यन्तदलेनैव तद्वारणात् । अब एष हेतुनिष्ठपक्षावृत्तित्वादेस्तादृशानुमितिसामान्यविरोधिन्वादेव ।। रणे सत्यन्तवैय्ययमित्यपि परास्तम्। काञ्चनमयन्हिमान बहेरि त्यादो साध्याप्रसिद्धिवारण तु विशिष्टसाध्यनहाविरोधित्वविशेषण प्रक्षपेणैव सभवतीति हृदयम् । तत्-वाधादिवारणम् ॥ . अत्र च व्यभिचारशानस्य प्रतिपक्षे प्रकृतसाभ्यानुमित्यविरो- धितयाऽनुमितिपदस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यतयाप्यमातहेतुवैशिर ट्यावगाधनुमितिपरत्वमावश्यकम् । तब नियोजनका साध्यवैशि प्ट्याघगाहित्य नियश्य तनियन्धनवाधातिव्याप्तिवारकविशेषणार नरप्रक्षप-प्रक्षालनावी त्यादिन्यायनायुक्त इत्यतोशनि साध्य वैशिष्ट्यापगाहित्व बिरोधिनि बाधादिवारकविशेषणाचपारत्यजर ति यस्तुतस्विति । आधयासियादीत्यादिना म्परूपासिदिसाधना- प्रसिद्धिपरिग्रह । यपाथुते आश्रयासियादिवारणामम्भवादसिंग सङ्कीर्णव्यभिचारासष्टदाय सत्पन्तार्थ घ्यावष्टे साहशेति । प्रथम ता शति पक्षतावच्छेदकविशिष्टे यर्यकम् । उदीच्यम् ततुतानच्छेद. यविशिष्टार्थकम् । ननु चन्हिमान इदत्वादित्यादी हेतुनिष्ठसाध्यासा. मानाधिकरप्याविरूपासाधारण्यासतदा तज्ज्ञानस्य साध्यात्मकपक्षा सापच्छेदका विशिष्ट हेतुमत्तामहविराधित्वादत आह अनयेति । अनु' मितिकारणीभूत व्याने पक्षधर्मतायाश्च शानम् । तथाच पक्षधर्मता सानाविरोधित्वकथनेन परिशेपाशामिप्रहविरोचित्यमेव लभ्यत इति भाव जाननु एतत्साध्यसाधनयोरमसिद्धार्वोतव्यापकमन्योन्यात्य. म्ताभाषगर्भव्याप्योरेकतरोपादानऽन्यतरासवाहक साध्याव्यभिच. रितस्यविशिएसामानाधिकरण्याभाषरूपव्याप्यत्वासियापतिव्याप फ चत्यत आह विवेचयिष्यत इति। विशिष्टसाध्यसाधनमहाविरोधित्व निवेश्य सायाप्रसिच्चादिक धारयिष्यते। विशिष्टसाधनमहषिर। धी व्यभिचारोऽसिद्धावान्तर्भाधनीय । समूहालवनात्मक नामावि घयाप्तिज्ञान यात्यन्ताम्योन्यामाग्रगर्मा विविधा व्यभिचारास वहीप्यन्ते । व्याप्त्यभाषो व्यभिचार पवान्तीपयिष्यते । तस्य पहि- भोपनीयत्वे विशफीलतयोरेयाव्यभिचारसामानाधिकरण्ययोहानपुर पादेयमिति न पस्यनिदर्पि दापस्यापाश इति भाय ।

·सध्यभिचारपकरणम्। १६७७ ननु'सपक्षवृत्तित्यशानभ्यानुमित्याविरोधितया सपक्षविपक्ष त्सित्यस्यानुमिनिधिरोधित्वातिर्न, सहच्छत । न च विपश्यत्तित्व गनस्यानुमिति प्रतिवन्धकतया घटितविशिएम्यानुमितिविर धेयमक्षतमेवेति वाच्यम् । तथासत्यपि विपक्षवृत्तित्वमास्यापित पायातमादायव लक्षणगमनसम्म विशिष्टमादायलक्षप्रसङ्गमनस्या तुचितत्वात् विपक्षघुत्तित्वमात्रस्यातथात् तदादाय विरुदैऽतिव्यों, परप्रसक्त विदोत्यधिमप्रन्यासातिश्चेत्यत आह सपक्षेतीति। तथाच पात्तित्वमा विशित मिति भावः । अतरघ-सपक्षवृत्तित्य- याविवक्षितत्वादेव' । मले एतदर्शनपति रष्टान्तविधयोक्तम् । तया- उति-एनादृशानुगतमाशानदायोमिय तज्ज्ञानदशायामपि, अब त्यकलप्यप्रतिवत्धकताकप्रत्येकज्ञानस्य दोपत्वात् अनुमित्यनुत्पाद- योजकत्यादित्ययः । तथा चानुगतधर्ममानदशायां प्रत्येकानस्यो. उत्त्वेऽनुमितिरिटैव तत्सरवे तत एयामित्यनुरुपाद इति तज्ज्ञानस्य रतिबन्धकताया अप्रामाणिकत्वान्न तस्य विभाजकन्वमिति भावः । सध्ययधिशेषणेस्वादिति मलेविशेषणपदस्यानुमितिविरोधिय. उपविशेषणपरंत्यो म सम्मवति तदनुपादाने सद्धेतो व्यभिचाराद- को ध्याच विशेषणमिति स्वरूपासियादिदेतोरप्यसाधकतया त. यिभिचारप्रसस्तधारक विशेषणं ध्यर्थमेवेति भावः ॥ Pint (च) अतएव साध्या व्यायव्ये सति साध्याभा पाव्यापहेत्वाभासत्य साध्पयन्मात्रबृत्यन्यत्व मान साध्यामाषषन्मात्रवृत्यन्यस्पं वात' परास्तम् । व्यर्थ बिशेपणत्यात प्रथम हेत्वमासत्याज्ञानाच्च । -, गगनमनित्यं शब्दाश्रयवादित्यादियाधधिरुद्धम.. कीर्णासाधारणाव्याप्तिरिति कश्चित् ||TETFTETr (दी) साध्याच्याप्पस्व इति हेत्वाभासत्वं हेतुवदाभासमा स्वं वत्पर्ययं वृत्तिविम्, एवच, साध्यनदभावव्यापत्वग्रह- रोधिवृत्तिमत्त्वाहाविरोधिरूपवयम: साध्यतदभावपत्ति: साधारण्यम् निश्चितताध्यतदभाववद्यात्तलमसाधारण्यम् तमा HTTPागा ·- R १६७४ अनुमानगादायाम्। व्याप्तिद्रयग्रहविरोधीनि हृदयम् । असिदिविशेपस्त्वतित कृषि मत्त्वग्रहविरोधि, साध्यतेदभाववद्ध्यात्तत्वमपि यदीर्शतदा । मिदिरेवनी चेदिदमेवासाधारण्य बोध्यम् साध्याप्रसिद्धयादिग, रणाय विशिष्टसाध्यसाधनहाविरोमित्व वाच्यम्न व्यापकसान घिकरण्यापद व्याप्यत्वम् तेन च द्वितीयस्य भेद रीतिस्तुपैया चितु असाधारपामविकालावच्छिन्नसाध्यतदभावव्या शिशुन्यत्वे विवक्षित विशेषभावान वस्तुतो व्याप्यस्य विक, द्धस्प वा असाधारणस्य सङ्ग्रह इत्पाहुः। तचिन्त्यम् IT - 1 व्यति। विरोधादेरिर्फ साध्यामावेत्यादि व्यर्थं तस्य पा. र्थक्ये प्रमाणभावादिति भावारप्रयमित्यादि गगनमियादि च पण पयाभुते ॥ HTET ITE TITree r- PPTrir" (गा०)सद्धता साध्यव्याप्यतया तत्रातिव्याप्यप्रसक्ते" हेत्वाभा सपद पर्थमित्याशङ्का निगचिकीर्षुदोषलक्षणऽसिद्भिविशेषगमका तिवातिव्याप्तिवारकतयातत्सार्थकीकर्तु तदर्थमाह हेतचदिति दशा विशेपे ज्याप्यविरुदयारप्यसाधारणत्वात्तयो प्रत्यक यथाश्रुतलक्षण घटकदर्यावरहाव्याप्ति, एव हे हेत्वाभासपदस्य ऽवृत्तपि'साध्यतदभावव्यावृत्तावेनासाधारणतया तोऽव्या तिरत पर्यवसितार्थमादा एवञ्चति । न साध्यगिविवत्तित्व सा' धारण्य साध्यवदवृत्ति चासाधारण्यम् तच्च साभ्यव्याप्तग्रह एव कि रोधिन तु साध्याभावव्याप्तिपदेपोति कथ त लवह इत्यत आह सा ध्यनि । साध्यतदमावयव्यावृत्तत्वस्य वृत्तमत्वविरुद्ध तया तज्ज्ञा न वृत्तिमत्वग्रहमतिवन्धकमित्यभिप्रेत्य निश्चितेति तिब्ध नाश साधारण्यमसाधारण्य च व्याप्तिद्वयेति | साध्य याप्तिसाध्यामा धन्यातीत्यर्थ * साध्यस्य साध्याभाषाभावनया साध्याभावनिरूपि तव्याप्तिप्रह साध्यवसातत्वस्य ज्ञान प्रतिबन्धकमिति तघटितस्य साधारण्यस्य साध्याभावव्याप्तिमहविराधित्वम् । एव'साध्याभावव धावृत्तवस्य ज्ञानमपि साध्यामावसामानाधिकरण्यघटितसाध्यामा वन्याप्तिबहे प्रतियन्धकमिति तद्घटितस्यासाधारण्यस्यापि तथात्व पदस्य वृत्तिमदर्थकत्वे ·सत्यभिचारप्रकरणम् । १६७१ पेनि मायः हदयमित्यस्वरससूचनाये सच साध्याभावामाय. बेन साध्यविषयातचित्वज्ञानस्यैवरसाध्याभावामावरदवृत्तित्व 'रितस्य:साध्याभाये हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिरपघटित तस्य यांसाध्यामान्यीयत्वस्य ग्रहे प्रतिवन्धकतया साध्यतावच्छे. साध्यविषयकंतहत्तित्वज्ञानस्य तदप्रतियन्धकत्वम्, निश्चितसा- पादिमध्यावृत्तत्वमानस्य सामादिसामानाधिकरण्यसामान्यामा- विषयकतया । मायादिव्याप्तिग्रहाप्रतियन्धकायमिति च। विशेष्यवलमयोजनारफुटयति असिद्धिविशेष इति । स्वरूपासि देविशेष इति । स्वरूपासिद्धिाप्यवासिवित्यर्थः । एतब्चाल- यतालोमायोPERTERNET. ननु निश्चयांवितस्य साध्यावहभावयत्यावृत्तत्वस्या निमन्व- महायरोधितयााएतदनन्त ये तस्याधिकहेत्वाभासत्वापत्तिरित्यत भौहासाध्यति । यदीरय-यदि वृत्तिमप्रग्रहावधि,।- वृत्तिमरवग्रहे माधाभावाचाहिंतया तासामान्यामावावाहिशानमेघ विरोधि न वकविशिष्टापरविशपामावरूपलायनदभायवव्यावृत्तवानमित्य- स्वरसाद्यदीतिः मिटाताभिमाणाह नोचदिति हमेव- निश्चयाघटित साध्यतदभाववव्यावृत्तत्वमेयं । एयकारेणनिश्चय- घटितस्याध्ययच्छेदः ETriprit Iri नवासीयांदिव्याप्यत्वयदि साध्यादिमदुन्यावृत्तित्वे ,सदिक साध्यादिमवृत्तित्वं तदीलाद्वितीयलक्षणाभेद साध्यघन्माववृत्त्यादि- पदस्थापि ताटवाव्याप्तिमदर्यकत्यादिल्यत आहा व्यापकेति। द्विती. पलक्षणस्यापि यथा(नार्थपरत्व पूर्ववयाप्यविरुयोर्दशाविशेषे सां- पारणयारसंग्रह इत्यत न्याहारीतिरितिनतत्रापि. साध्यतदमावक- मानवृत्तित्यप्रहविरोधिवृत्तिमय ग्रहाविरोधिधर्मवत्वमेव विवक्षणी- पमित्यर्थ:TTETTTTE IF Titter: ARTI "उपाध्यायमतमाह फेचित्त्विति। असाधारण्यामाकालन्तरत- हेतुनिष्ठासोधारण्याभावस्यावच्छेदकक्षणा) तेन यदा शब्दत्वादेर साधारण्यं ताशक्षणस्य घटत्यादिनिष्ठासाधारण्यामाचायच्छेदक- वपिन क्षतिः ITTEHIFIEF, It अथ शब्दादोसाध्यसन्देहदशा शम्मत्वादावसाधारण्यत्यय- द्वारप्रपोजफ्स्य तत्कालीनसाध्यादिनिश्रयविषयीभूतधेयादिस्तित्व ·१६८० अनुमानगादापर्याम् चिरहस्य शदादी साध्यादिनिश्चयदशायामपि तत्र सत्वात् प्रा हेतुनिष्ठ(साधारण्यामावस्याप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः । न च तत्काल साध्यादिनिश्चयविषयीभूनर्मिध्यावृत्तत्वलंपासाधारण्यघटस्तक लादिविरहात् तदानींतरितासाधारण्यविरोऽक्षत एवेति । व्यम्। मतियोगिकोटिप्रविएविशेषणासत्त्वस्यामावीयविशिष्टामा प्रयोगकरवात् अन्यथा दण्डासत्वेन्दण्डविशिष्टपुरुषाभावाद। दण्डविशिष्टपुरुषाभावाद्यमावस्यापिसत्वसरात् । यदिाचामा हेतुमविशेष्यफलाध्यतदभावान्यतरनिश्चयक्षण वासाधारण्यांभ कालेत्यनेन विवक्षितमित्युच्यते, सदाशब्दोऽनिस्वः। शब्दत्वाविर दो यदा क्वचिदपि साध्यस्य साध्याभावस्य वा निश्चयो नास्तिर 'सव्यभिचारत्वप्रसङ्ग-ताशक्षणस्य प्रतिहेतुमाचशेयकसाया निश्चयस्यायनधिकरणत्वन 'तदाताहंशनिश्चयक्षणावच्छिन्नसा दिव्याप्त्यभावस्य हेतौ सवार तदा वासाधारपयघटेकसाध्या निश्चयासवेनासाधारण्यस्य साधारण्यस्य चाविरहेणेष्टापत्तयों व प्रिनहेतुनिष्ठासाधारण्यघटको यो यस्तदन्यक्षणस्य विवक्ष यारंशसा यकस्थळे यारशसाधारणस्य हेतोः कदापि नासाथ यंत्राव्याप्ति:-प्रकृतहेतुनिष्ठस्यासाधारण्यस्यामसिद्ध : मैवम् । तत्तकालावच्छिन्नावविशिष्टस्य। तत्कालीनसाध्या निश्चयविषयव्यावृत्तत्वरूपासाधारण्यस्य प्रकृतहे निष्ठामावावर दककाल एवासाधारण्याभावकाला तुमति साश्यादिनिधेयदः -पाकालीन्तरावच्छिास्य कालान्तरमदितामाधारण्यस्याभाय हेतौ सुलभाएव यशसाधारणहेतोः कदापिनासाधारण्यं त' प्यन्ततो गगनादिनिष्ठप्रकृतसाभ्येकासाधारण्यस्याभावकाला द्र पवेति न द्रोपः। Errorig. NE'S अथवा प्रकृतहेतुमद्विशेष्यकसाध्यतदमावान्यतरनिश्चयानिधि रणत्वकिञ्चिद्विशेष्यकसाध्यतदमावनिश्चयवस्याभयाभाववान् : पवासाधारण्यामावकालत्यनेन विवक्षितः, शदाऽनित्यः शन स्थादित्यादौ यदा क्वचिदपि साध्यस्य तदभावस्य पान निश्चय पक्षणे प्रकृतहेतुमद्विशेष्यफलाध्यतदभावान्यतरनिश्चयानधिकरा विसत्त्वपि साध्यतदभावनिश्चयवत्त्वाभायनोमयाभावोऽक्षत - एसे तदान,सन्यीभवारितामसङ्गःul-itructory IHAR ·+ सव्यभिचारप्रकरणम् । १६८१ प्रकृतहेतुनिष्ठासाधारण्यघरको योयस्तदन्यक्षण एव विवक्षणी- । यत्साध्यकस्थले यस्य साधारणहतो. कदापि नासाधारण्य साभ्यफे तत्स्थलीयलक्षणेऽसाधारण्याभावकालावच्छिन्नत्यं नो- देयमेव साध्यसाधनभेदन लक्षणभेदादित्यपि कश्चित् । विशेषणामावात्-असाधारण्याभाषकालावच्छिन्नत्वरूपं यद्या. पवयस्य विशेषणं तदभावात् । संग्रहः-ताशाविशेषणविशिष्ट- पाप्तिद्वयस्यामाववत्त्वम् । एतन्मते च पूर्वलक्षणे साध्यामाववदवृत्ति- संघटितायां उत्तरत्र च तदन्यावृत्तित्वघटिताया च्यातेरनुप्रयेशान क्षणयोरभेदः । स्वध्यापकसामानाधिकरण्यरूपच्याप्रमायश्च निवे. यितुमशक्यः तादृशव्याप्तः स्वत्वघटिततया हेतुभेदेन भेदात सा. भारणहतुकस्थले तदसिद्धाऽसंभयात् । शिरोमणिव्याख्यायां च ' पशव्यातेरप्रसिद्धत्वेपि तघटकपदार्थानां परस्परोपश्लेषावगाहि- निविरोधिताया एच निवेशेनानुपपत्यभायात् व्यापफसामानाधिका- ध्यमिह व्याप्यत्वमित्युक्तत्वात् । एवमेतन्मते दुष्टलक्षणपर एवायं न्धो न तु दोपलक्षणपरोपि ताशव्यातियशुन्यत्वस्य व्यभिचार- दार्थस्वाभावादित्यवधेयम्। तचिमयमिति चिन्तावीज चासाधारण्यशरीरे तत्पुरुपीयनि- ग्यनिवेशस्यावश्यकतया सामान्य लक्षणस्य तत्पुरुपविशेपनियन्त्रि गपत्तिः। न घेतापतिः। तथासति साधारणतायन्यसाधारणहेता. ग्वामुकं प्रत्ययं व्यभिचारीति व्यवहारप्रसङ्गात् । एवं सध्यमि. रपदस्य पारिमापिकत्वमपि। इतरमेदानुमाने वैय्यर्थ्यसंभवे असाधकतानुमाने वैय्यध्यपरतया पर्थविशेपणत्यादिति मूलव्याख्यानमनुचितमित्याशयेन इतरभ- नुमानय्यर्थ्यपरतयैव मूल व्याची व्यर्थतीति । विरोधादेरित्या- ना प्रवृत्तिवपरिग्रहः । साध्याभायेत्यादीति । साध्याभावव्याति- हविरोधियं वृत्तिमत्त्वाहाविरोधित्वं वेत्यर्थः । तस्य-विरोधादेः । पर्थमये-व्यभिचारपदार्थवहि तत्वे । प्रमाणाभावादिति। तथा व रोधादावपि न्यभिचारपदाथरूपपक्षे इतरमेदसत्वेन तद्याधर्नक- विशेषणानवच्छिन्नस्यैवेतरभेदानुमापकत्यसंभवादिति भावः । हेत्या. भासपदस्यान्यथा व्याख्यानाद्दुष्टहेतुण्यरूपहेत्याभासत्यस्य लक्षणा. घटकत्वात प्रथममित्यादिपणस्यासहतिः । एवं गगनमनित्यं श- २११ ·१६८२ . अनुपानगादार्याम् वाश्रयत्यादित्यादी हेतोः साध्याभावव्याप्यत्वेपि साध्याभावव्याप्ति ग्रहविरोधिदर्शितधर्मवत्वं तत्राक्षतमेवेति ताव्याप्तिदानमप्यसव मित्यतो यथाश्रुतार्थे ताशदोपद्वयं सङ्गमयति प्रथममिति ।। (चि०) नापि सपक्षविपक्षगतसर्वसपक्षविपक्षव्या वृत्तान्पतरत्वम ,व्यर्थविशंपणत्पात् अनुपसंहाव्या तेश्च । किन पक्षातिरिचसाध्ययतः सपक्षत्वं प्रमेय स्वेनाभेदसाधनेऽनुपसंहार्येऽव्याप्तिः-पक्षातिरिक्तसा- ध्यवतोऽप्रसिद्धः। साध्यवतः सपक्षत्वे विवक्षितेऽ. सिद्धिः-वृत्तिमतो धर्मस्य साध्यवद्विपक्षान्यतरवृत्ति स्वनियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्मात्रवृत्यायः त्वे सति पक्षातिरिक्तसाध्याभाववन्मात्रवृत्तिभिन्न स्वम् , अनुपसंहार्यव्याप्रेः धूमादावतिव्याप्तश्च तस्य पक्षे साध्यवति वृत्तः। नापि पक्षवृत्तित्वे विरुद्धान्यस्ये च सत्यनुमित्योपयिकसम्बन्धशून्यत्वम् । पत्वात् । एतेनानुगतं सर्वमेव लक्षणं प्रत्युक्तम् प्रत्येकमेव दृपणत्यात उद्भावने धादिनिवृत्तेश्व॥ (दी०) नापीत्यादि। सपक्षविपक्षत्वावच्छिन्नन्यारत्तत्वं सत्र तध्यात्तत्वम् । व्यति। सपत्तित्वविपक्षव्यात्तत्वयोर्दूपकता यामनुपयोगादिति भावःपक्षातिरिक्तत्यादि । व्यायाविरुद्धयार साधारणयोः सनहाय पक्षातिरिक्तपदे । क्षत्वं सन्दिग्धसाप कत्यम्। धूमेत्यादिदृपणं यथाश्रुते न तु सप्तमीसमासात् पक्षानिरि के वर्तते यत्साध्यवन्माप्रति साध्याभाववन्मात्रवृत्ति चत द्भिन्नत्वमित्यर्थे इति ध्येयम् । पत्तीत्यादि । विरोध: साध्या सामानाधिकरण्यम् । पक्षतित्वसामानाधिकरण्यग्रहाविरोधी यो ऽनुमितेरीपपिकस्य जनकज्ञानविषयस्य सम्बन्धस्य स .

·सव्यभिचारप्रकरणम् । रभावस्तत्त्वमित्यर्थः । सपक्षविपशव्याहत्तत्वस्य चासाधारण्यस्य अमाधारणपनिश्चये पक्ष माध्यसामानाधिकरण्यमन्देहान्न तस्य ज्ञानविरोपित्वम् । पक्षरत्तौ विरुद्धभिन्ने च वर्तते यस्तादृशोऽभावस्तद्वत्वमर्थ इति केचित् ।। (गा) एकमानसपक्षविपक्षस्थले सर्वसपक्षाद्यप्रसिद्धिरित्या. शंका व्याचष्टे सपक्षेति । सपक्षवृत्तित्वत्यावच्छिन्नाभायो विपक्षयू: तत्यत्वावच्छिनामावश्वेन्यर्थः सर्वतद्यावृसत्वं सर्वसपक्षविपक्षव्यावृ. तवपदार्थः। तावतैव यत्किचित्सपक्षविपक्षव्यायत्तयोाप्यविरुद्ध- गगेन तिव्याप्त्यवकाश इति भावः । सपक्षगतत्यविपक्षव्यावृत्तत्ययो. वैशेपणयाविरुद्धातिव्याप्तियारकतया सार्थक्यं संभवत्येवेत्याशय पफतानुपयोगित्यरूपवैयर्यपरतां व्यर्थविशेपणत्यादिति मूलस्याइ उपक्षेति । व्याप्यविरुद्धयोरिति । शब्दोऽनित्यः शदत्यादित्यादी याप्यस्य हेतोः साध्यपन्मात्रवृत्तित्येपि पक्षेपि वृत्तेः पक्षातिरिक्त साध्यवन्माभवृत्त्यन्यत्वमक्षतमेव । एवं शब्दो नित्यः शब्दवादित्यत्र यद्धस्य हेतोः साध्याभावयन्मात्रवृत्तियेपि पक्षेपि वृत्तः पक्षातिरि. साध्यामाववन्माप्रवृत्यन्यत्वमक्षतमेवेति यो संग्रह एवेति भावः । क्षिातिरिक्तत्यत्र पक्षपदस्य तद्वमिमात्रपरत्व पले साध्यतदभावा- यतरनिश्चयदशायां शब्दोऽनित्यः - शब्दत्वादित्यादायतिव्याप्तिः, सेद्यमावरूपपक्षनाविशिष्टपरत्वे पक्षे सिसिदशायां तत्र विशिष्टा- तेरित्तत्यमत्वोपगमात् अतिरिक्तान्तस्य पक्षतान्यपरत्वोपगमावा प्रतिप्रसनवारणसंभवेपि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ पाधनिश्च. दिशायामतिप्रसङ्गो दुर्वार पर, सिद्धियाधान्यतपभावरूपपक्षतावि. क्षिणेच गौरवमतः संशयरूपपक्षतापरतया व्याचष्ट पक्षात्वमिति । सन्दिग्यसाध्यकत्यं विषयतासम्यन्धेन साध्यसन्देहविशिष्टत्वम् । फा. पान्तरीणसंशयविषयेपि संशयरूपविशेषणासत्त्वशायां तविशिष्ट- उपगम्यते। अतिरिक्तान्त या पक्षताशून्यपरमतः साध्यादिनिश्चय शायां नातिप्राप्ततः यिदा पक्षे साध्यतदभाययोर्न निश्चयो नापि शयस्तदा शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादनांसाधारणता किन्तु यथा- ग्यं सद्धेतुत्वं विरुद्धत्यं चेति नान्यातिप्रसग इति भावः। - ·१६८४ 'अनुमानगादावर्याम् पक्षातिरिक्तवृत्ति यत्साध्यतदमाववन्मात्रवृत्ति तदन्यत्वार्थक त्वे घहिमान्धूमादित्यादौ नातिव्यातिसंभयः भेदप्रतियोगितावच्छेद फघटकदलद्वयस्यैव तत्र सत्त्वेन विशिष्टभेदासत्त्वादतः पक्षातिरिक स्वस्य साध्यादिमद्विशेषणत्याभिप्रायकतया मूलं सद्गमयति धूमेत्या दीति । यथाश्रुते-पक्षातिरिनो यःसाध्यादिमांस्तन्मात्रवृत्तिभिन्नत्य मित्यर्थे, सप्तमीसमासादित्यर्थे न तु दृपणमिति योजना | सप्तमी समासलभ्ये तादशाथै न दूपणमित्यर्थः । हदो धूमवान् बढेरित्यादिसाधारणे शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्य साधारणे च यथाश्रुतलक्षणस्याध्याप्तिरतो ध्याचरे पक्षवृत्तीत्यावी ति । पक्षवृत्तित्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यस्य च यो प्रहस्तदापि रोधात्यर्थः । अनुमित्यौपयिकस्येति समासेन लिननं जनशानवि पयेत्यस्य समुदायव्याख्यानतायामेव समवतीत्यतो व्यासेन लिख नम् । सपक्षसत्वादेर्नानुमितिजनकत्वमपि तु तज्ज्ञानस्यैवेत्योपयि कपदस्य जनकतार्थत्वं न संभवतीति तयाचष्ठ जनकज्ञानविषयस्य ति । नवप्रासाधारण्येऽव्याप्तिःतस्य सपक्षव्यावृत्तत्वधदिततया सा ध्ययीत्तत्वग्रहविरोधियादित्यत आह सपक्षविपक्षव्यावृत्तवस्य चे ति। चस्त्वथें । सपक्षत्वं-निधितसाध्यवत्त्वम्।पक्षे-पक्षान्तर्भावण । त स्य-असाधारण्यस्य । तज्ज्ञानविरोधित्व-साध्यसामानाधिकरण्यक्षा नविरोधित्वम् । साध्यवत्तित्वसामान्याभावशानमेव साध्यसामा• नाधिकरण्यसामान्यज्ञानविरोधि न तु तद्विशेषाभावात्मकसपक्ष व्यावृत्तत्वज्ञानमपीति भावः । अथात्र विरुद्धहेतचा यद्यलक्ष्याः तदा सपक्षवृत्तित्वाधभावादिक मादाय सर्वेषु तेवतिन्याप्तिः, तेषां लक्ष्यत्वे साध्यसामानाधिकरण्य. महाविरोधित्वोपादानमनर्थकमेवेति चेन्न । .दुपहेतुलक्षणे विरुवा लक्ष्या एप, उक्तविशेषणोपादानं च को पलक्षणे विरोधातिव्याप्तिवारणायैव । सपक्षविपक्षन्यावृत्तत्वस्या साधारण्यस्येत्यत्र विपक्षपद संपातायातमेवेत्यवधेयम् । अत्र च यद्रूपविशिष्यविषयकत्वेनानुमितिजनमता तद्रूपावच्छि भाभायोऽयश्यं विपक्षणीय', अन्यथा सपक्षसत्वादेर्द्वित्वाधवच्छि भाभावमादायातिप्रसतापातात् । एव च निश्चितसाध्यवदत्तित्वाच च्छिन्नाभावासप्रहः । निश्चयांशशानस्यानुमित्यहेतुतया तद्घटितता . . . .

·सम्पभिचारप्रकरणम् । १६८५ इशधर्मविशिएविषयतावत्वनानुमितिजनकत्वाभावात् । येन केना पि रूपण यदूपाश्रयनिरूपितविषयतावावेन जनकता तदपावच्छिन्ना. भावविधक्षण च द्वित्वावच्छिन्नाभायवारणमशक्यमति दूपणम शक्यसमाधानमित्यवधेयम् । उपदर्शितसाधारणासाधारणयो.सप्रहाय मिश्रा अन्यथैवैतलक्षणं व्याचख्युः तटुपन्यस्यति पक्षवृत्ताविति । पक्षावृत्तित्व न पक्षवृत्ती- विरोधश्च न विरुद्धभिन्न वर्तते इति न पर्वतो वहिमान्महानसत्वात् हदो वद्धिमान् इदत्वावर इत्यायोः स्वरूपासिद्धविरुद्धयोरतिव्या. ति। सपक्षविपक्षवृत्तिव तधावृत्तत्वं च पक्षवृत्ती विरुद्धभिने च वर्तत इति तदादाय उपदर्शितसाधारणासाधारणयो. सग्रहः । पतत्कल्पेपि पूर्ववद्विरद्धा लक्ष्या पर विरोधस्य व्यभिचारतावारणा- येव विरुद्धान्यवृत्तित्वोपादानमित्यवधेयम् । अत्र च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन पक्षवृत्तित्वविरक्षणमावश्यक फम् । अन्यथा हेतुतावच्छेदकासबन्धेन पक्षावृत्तेरपि येन केनापि स. म्यन्धन पक्षवृत्तितया स्वरूपासिद्धरपि पक्षवृत्तितया वद्वारणासंम यात् । एव च हेतुतावच्छेदकसंयन्धेन पक्षपत्तित्व यत्राप्रसिद्ध ताश. व्यभिचारिण्यव्याप्ति । एव गगने साध्यनिश्चयदशाया घटः मान्दवान् घटत्यादित्यादायसाधारणेऽव्याप्ति । सपक्षव्यावृत्तत्वस्य विरुद्ध एय वर्तमानत्यादित्यस्वरसः फेचिदित्यनेन सूचितः॥ इति गादाधों सव्यभिचारलक्षणपूर्वपक्षप्रन्य ॥ (चि०) उच्यते । उभयकोट्युपस्थापकतावच्छे. दकरूपवत्वं तत्त्वम् । तच साधारणत्वादि । (दी.) पूर्वोक्तलक्षणानां पयोक्तरीत्या यथामतं नाव्या- त्यादिसम्भावना परन्तु तज्ज्ञानस्यानुमित्यमतिबन्धकतया ते हवामासताछदफवं न घटते, न घटनां किन्तेन, तपाईलामास. विभागमात्रोपयोगिस्वादियाशपेनाइ उच्पत इति 1 मन्देई प्रत्येव साधारण्यादिविशिष्टधर्मवद्धर्मिज्ञानत्वेन हेतुता तज्जनककोटिद- योपस्थिति पति तु तादृशधर्मज्ञानत्वमात्रेणेत्यभिप्रेत्पाह उभये.

·१६८६ अनुमानगादार्याम् ति । साध्यसन्देहजनकेति प्रकृतम् ।। ( गा० ) ननु पूर्वपक्षप्रयोक्तलक्षणावलम्बनेन सिद्धान्त प्रणयनमसगतं तत्तहोपाणां जागरूकत्यादित्याशवां निराकरोति पूर्वोक्तेति । यथामतमिति । यद्यमतमालय यद्यलक्षणमभिहित तत्तन्मते तत्र नाव्याप्तिसम्भावनत्यर्थः। तत्र साधारण्यस्यासाचा रण्यस्य च संशयकतामते प्रथमलक्षणं व्याप्तिग्रहादिविशोधिताम ते च तादृशविरोधिताघटितलक्षणम् । तेन विरोधित्वघटितलक्षणल श्ये विरुद्ध संशयप्रयोजकस्य सपक्षवृत्तित्यघटितसाधारण्यम विपक्षव्यायत्तत्वघटितासाधारण्यस्य च विरोपि प्रथमलक्षण नाव्याप्तिः प्रथमलक्षणालय तरच विरोधिताघाटितलक्षणस्य पाना तिव्याप्तिरिति भावः । तेषां-कोटियोपस्थापकतावच्छेदकत्वावि रूपानुगतधर्मायच्छिन्नानां तादृशरूपापात्मफलक्षणानाम् , हेवाम सतावच्छेदकत्वम्-अनुमितिप्रतियन्धकतायामपच्छेदकत्वम् । विभा मात्रेति । मात्रपदेन दुष्टव्यवहारव्यवच्छेदः, दुष्ट्यपहारनियामकोः नुमितिप्रतियन्धकतापच्छेदकधर्म एप मिाजक इति नियमे मान भावादिति भाषः। मन्यत्र लक्षणे पक्षधर्मतापदानुपादानानित्यत्वादिसायपाम्य कोटिद्वयोपस्थापकसाधारणधर्मपत्ताशानविषपीभूते गणुकादीअति व्यातिरित्याशंकां निराचिकापुंरमिमायं वर्णपति सन्देहमित्यादिना एयकारेण कोट्युपस्थिती ताररूपेण हेतुतान्यवनः । ताशय मेति । साधारण्यादिनिशिष्टधमत्यर्थः। मानपदेन धर्मिविषयकस्वम् गोटियोपस्थितिजनकतायच्छेदयत्यव्ययच्छेदः । तथाच कोटितयो पम्पितिजनकसायच्छेदी मता या विषयता तदयच्छेकमरत्वं नो कम्पले आणुकादी अणुस्यादिविपपताया एय तथानादिति न सका तिप्याप्तिरिति मायः। असामने संशयं प्रति साधारणधर्मपभिमानत्येन तुताया यापिण्याद्रीरयमिति चेन्न भयन्मपि फोरिधयोपाधि प्रति ते पेण हेतुनायामाधिस्यात् । सम्यन्धिहस्यादियिपानासरिता বাকি খামোখধানাথ বকা ग्गृमिम्पिादतया साधारणधर्मविषयकशनायेन बोट्युपरियार ·सव्यभिचारगकरणम् । १६८७ ताया उभययादिसिद्धत्वात्तस्माकोट्युपस्थितौ साधारणधर्मव नर्मिशानन संशयं प्रति च साधारणधर्मबद्धर्मिशानजन्यकोट्युप- स्थानिस्वन हेतुत्वमिति पूर्वपक्षलक्षणापर्यभकमतापेक्षया संशयं प्रति जाधारणधर्मपद्धर्मिज्ञानवेन साधारणधर्मशानजन्यकोट्युपस्थिति घेत च हेतुतामतमेव सयुक्तिकम् । अथास्तु कोट्युपस्थितौ साधारणधर्मज्ञानत्वेनेय हेतुता तथापि संशये धर्मिभाननियमाय तत्र साधारणधर्मपद्धर्मिज्ञानत्वेन हेतुस्व. प्रफल फोट्युपस्थितेः संशयहेतुतायां साधारणधर्मज्ञानजन्यत्वनिवे- शस्थाने साधारणधर्मपद्धर्मिक्षानजन्यत्यनिवेशनादेव तनियमोपप- ते स्वतन्त्रकारणताकल्पनापेक्षया फ्लपकारणतायामवच्छेदकगौर. यस्यैयोचित्तत्त्वात् । न च घर्मिशानस्य संशये साक्षातुताया अपि लिप्तत्वात्तत्र साधारणधर्मप्रकारकत्यमा निवेश्यत इति नास्माक- मपि स्वतन्त्रकारणताकल्पनम् , मानसेपिच विप्रतिपत्तिवाक्याधीन. संशय फोथ्योरिव धर्मिणोपि पदजन्यैवापस्थितिः कारणमिति पदज. म्यत्वेन धर्मिशानस्य विप्रतिपत्तियाक्याधीनसंशये पृथक् कारणताया आवश्यकत्वात्तदन्यसंशयकारणतायां साधारणधर्मादिविषयत्यान्त- माये बाधकामावादिति वाच्यम् । संशय साधारणासाधारणधर्मबद्ध मज्ञानस्वेन हेतुताद्वयस्य वारशताइशर्धमशानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन इतुताद्वयस्य च कल्पनापेक्षया तादृशतादृशधर्मविषयकत्वमनन्तर्मा- न्य धर्मिशानत्वेन हेतुतायास्तादृशतादृशधर्मयचर्मिशानजन्यकोट्यु- पस्थितित्वेन च हेतुताद्वयस्य च कल्पने स्फुटतरं लांघयात् । मैवम् । कोट्युपस्थितिकारणतायां तत्तकोटिसहनरितधर्मवद्ध- मिविशंपविषयकशानजायरवनिवेश धर्मिभेदेन गुरुथर्मावच्छिन्न कारण ताया आनन्त्यापत्तेस्तदपेक्षया धर्मिविशेषमनन्तर्भाव्य तत्तकोटिस इचरितधर्मज्ञानजन्यकोट्युपस्थितित्वेन धर्मिविशेषमन्तर्भाध्य सा- पारणधर्मपर्मिपिशेषज्ञानत्वेन लघुशरीरेण हेतुत्यस्य च कल्पयि. तुं युक्तत्वात् । न चौपस्थितिकारणतावच्छेदकशरीरे धामणोऽनन्त- मयिपि कार्यतायच्छेकीभूतसंशयत्वस्य धर्मिविषयताघटितत्यात को युपस्थितधर्मिभेदेन कारणताभेद आवश्यक इति वाच्यम् । संशय- वशरीर धाविशेषविषयताया विशेष्यतात्वेन किञ्चिद्धावाच्छ. प्रविशेप्यतात्यनव पा सामान्यतो नियेशेनीयतया धर्मि मेदन कार ·१६८८ अनुमानगादापाम् णताभेदानावश्यकत्वादिति दिछ । पूर्वलक्षणोक्तातिप्रसङ्गवारणाय साध्यसन्देहजनकत्वस्य कोट्यु. पस्थितिविशेषणताया आवश्यकत्वादन तदुपस्थापकपदानुपादान. निवन्धनं तदनिवेशम्रम निराकुरुते साध्यसन्देहेति । प्रातं-प्रकार. णवशात्सामान्यशब्दस्य विशेषपरतया प्राप्तम । तथा च साध्यसन्दे इजनिफा या साध्योपस्थितिस्तजनकतापच्छेदिका सती तथावि. धसाध्यामाधोपस्थितिजनकतावच्छकीभूता या विषयता तदपच्छे दकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मयत्वं तत्त्वमिति पूर्वोक्तदिशा लक्षणार्थी निष्कर्षयितव्यः। घहिसाहचर्यवन्यभाववयावृत्तत्वावच्छिन्नधूमादि. विषयतायाः पूर्वोपदार्शतरीत्या तथाविधसाध्याभाघोपस्थितिजनकता. पच्छेदकन्वेपि तामादायातिप्रसङ्गः पूर्वधदेववारणीयः। समवायादिघ. टतसाधारण्यमादाय संयोगादिनाधूमादेन्यादिसाध्यकसव्यभिचा. रतावारणाय प्रस्तसम्बन्धन यत्साध्ययदृत्तित्वं साभ्याभाववद्वृत्तित्वं च तस्तित्वेन विषयतावच्छेदकयो विववक्षणीयः असाधारण्यशरी रेपि अभावप्रतियोगितया साध्यादिमवृत्तित्यनिवेशान तदसंग्रहः ।। (दी०) यथाकथञ्चित् कोटियोपस्थितिः स्मृत्यनुभवसा. पारणी सन्देहजननी नियामकन्तु साधारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताशा- नम् , अत एव धारावाही सन्देह इति मते तु धर्मितावच्छेदकवि- शिष्ट धर्मिणि यदूपविशिष्टज्ञानं साध्यसन्देहजनक तपरत्वमेव च- क्तव्यम् । कोटिद्वयसहचरितवादिना ज्ञातस्य अर्द्धत्वादेर्द्धत्ववा- दिना धर्मिणि ज्ञानमेव संशयजनक न तु तदानी साहचर्यज्ञान- मंपेक्षत इति नये तु यद्गविशिष्टत्वेन गृहीतस्य धर्मस्प धर्मि- चिताज्ञानं तथा तद्वत्वमेव वाच्यम् । तञ्चेति ॥ (गा०) साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानसत्वे उद्बोधकान्तराधीनकोटिस्म- रणादनुभधात्मककोट्युपस्थितेर्वा संशयोपगमे अतिविरहात् । वि- शेषणहानाविमुद्रया कोट्युपस्थितिहेतुतपैचोपपत्तेः साधारणधर्मशा नजन्यकोट्युपस्थितित्वे स्वतन्त्र हेतुताकल्पनमनर्थकमिति व्याख्यात. करपे साध्यसन्देहजनकत्वरूपकोट्युपस्थितिविरोपणस्याव्यावर्तकत. या विलक्षणजनकतावासत्त्वेन निवेशनासंभपादुकातिप्रसहो दुर्वार ·। सव्या चार प्रकरणम् । १६८९ एवेत्यभिप्रेत्य ताशनिकटमते प्रकारान्तरेण व्याचष्टे यथाकचिदि. ति । साधारणधर्मशानजन्या तदजन्या चेत्यर्थः । विशेषणशानादि- मुद्या क्लुप्तकारणतात एवं निर्धाहो न तु स्वातन्त्र्येण तद्धतुत्वमि- ति सूचयितुं स्मृत्यनुभवसाधारणीति । नन्वेवं साधारण्यादिविशि. धर्मवत्ताहानशून्यकाले फर्थ न संशय इत्यत माह नियामवामिति । नियामक-तादृशधर्मदर्शनदशायामेव सशय इतिः नियमनिर्वाहकम् । साधारणपादत्यस्य साक्षात्संशयहेतुभूतमित्यादिः । मादिपदादसा. धारण्यपरिग्रहः । गत एव-अनुभवसाधारण्यादेः कोट्युपस्थितेतु. स्वादेव धाराचाही सन्देहः-अविरलक्रमोत्पन्नसन्देहत्रितयादिकम् । साधारणधर्मशानजन्यकांट्युपस्थितित्वेन संशयहेतुत्वे स्मरणात्मक फोट्युपस्थितेरेव तथात्वात् । साधारणधर्मविषयकतथाविधएक- कोट्युपस्थित्या संशययजननसम्भवपि संशयान्तरोत्पत्तौ तथापि धस्मृत्यात्मकोपस्थित्यन्तरस्यापेक्षणीयतापस्या अविरललग्नसंशय. नितयादिकं नोपपद्यते पतन्मते तु संशयात्मककोट्युपस्थितेरपि -संशयान्तरोत्पादसम्भवनान्तरा कोटिस्मरणानपेक्षणासाधारण. धर्मवद्धर्मिविषयकद्वितीयादिलशयात्तदग्निमक्षणेषु संशयान्तरो त्पादे याकामावः। न चास्मन्मतेपि संशयात्मककोर्टिज्ञानस्या' पि साधारणधर्मशानजन्यतयान्तरा कोटिस्मृति विच संशयान्तरों त्पादः सम्भवतीति वाच्यम् । अवच्छेदकभेदभिन्नयोः स्मृतिसंशयः निघताशमानजन्यतयोरननुगततया स्मृविनिष्ठजन्यताया एव लि. घेशनीयतया स्मरणापक्षापा आवश्यकत्वादिति भावास्वसामानाधि. करण्यायच्छिरस्याव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेगः साधारणधर्ममानवि. शिष्टपस्थितियेने हेतुत्योपगमे तु संशयादपि संशयः सम्भवतीति गौरयमेवापस्थितेः स्वतन्त्रतुतायां बाधकमित्यवधेयर . . धर्मितावच्छेदकैति । धूमवारपर्वतो वहिमान्न घेति संशये धर्मि- तावच्छेदकप्रकारफशानमुद्रया। पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकधूमत्या- दिविशिएयताशानस्य जिनकतया धूमादिमधमादायातिप्रसहवा. रणाय धर्मितावच्छेदकविशिष्टेति । मितावच्छेदकपदं फली' भूतसंशयधर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपरम् । अन्यथा पर्यतादिरुपदर्शितसंशयधर्मितावच्छेदकपटकंतया उक्तातिप्रसा धारणासम्भयात् । पेवं च तद्धर्मपर्याप्तधमिवांपच्छेदेकताकयतिक २१२ ·अनुमानगादापर्याम् श्चित्संशयनिरूपितागं जनकतायामपच्छेदकीभूना या सद्धर्मः निष्ठधर्मितावच्छेदकतानिरूपकप्रकारता तनिरूपितांपच्छेदकताप. प्त्यिधिकरणधर्मवत्यमिति प्रानिरुत्यर्थः पर्यवसितः । तेन स- तावान् जातेरित्यादी समावसमतत्वाप्रसिजा यदूपपर देन 'सत्तावासमवेतत्वमात्रोपादानसंभवेनातिव्याप्तिरिति परास्त- भ। वक्तव्य-च्याप्येयम् । एवं च मूलस्थमुमपकोट्युपस्थापकपद संशायकपरीमत्यभिप्रायः। मूलमुपेक्ष्य निफ्टमत स्वातंत्र्येणे]. तल्लक्षणमिति केचित्। । प्राचीनास्तु साधारण्याचपच्छिाप्रकारताशालिगामस्येन न सं. शयजनकता पुरुषत्वतदभावसहचरितम्येन यदा कदाचिज हातस्यो। ईत्यादेरुत्वत्वादिमात्रेण धर्मिणि ज्ञानादप्ययं पुरुषो न चेति संश यात् , किन्त्वनुयुद्धसस्कारान्यसाधारण्यादिप्रकारकविशिष्टधर्मि- ज्ञानत्वेनैव, साधारपयादिप्रकारकत्व च संस्कारशानसाधारणम् , अतस्तत्प्रकारकशानासत्प्रेपि तजन्यतथाविधसंस्कारमिशिदोर्द्धत्वा दिज्ञानात्लशयनिर्वाहः । वैशिष्टय च स्वविशेष्यतापच्छेदकावच्छि• नकारताकरवसामानाधिकरप्पोमयसम्बन्धेन । अत एकधर्माव. च्छिन्नविशेष्यकसाधारण्यादिप्रकारकज्ञानादिसहितातू, अपरधर्माप च्छिन्नप्रकारकर्मिशानान सशयाईदशापत्तिवारणायवएफविशिष्टा. परस्य हेतुता स्वीक्रियते न तूभयोः पृथकारणता, एकविशिष्टाप. रखेन हेतुस्थे विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाचिरहेण कारणतायमा त्रम्, पृथक् कारणतामते तु एकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकसाधारण्यादि. प्रकारकशानादिसहितादन्यधर्मावच्छिन्न प्रकारकर्मिशानासशयाप. ते। तत्वाधीनीवशेष्यकसाधारण्यादिप्रकारकत्धन तत्तद्धी- धच्छिन्नप्रकारकामशानत्वेन व हेतुताकल्पनमन्तरेण दुर्वारतया ता- शहेतुतास्वीकार ऊवत्वस्वादिरूपविषयतावच्छेदकानन्तधर्मभेदेन हेतुताया आनत्यं स्यादिति वदन्ति ।। तन्मते यथाव्याख्यातलक्षणे शुद्धधूमत्वावच्छिन्नप्रकारताया अ. पियवादिसन्देहजनकतावच्छेदकत्वात शुद्धघूमत्यादिकमादाया- तिप्रसाधारणशक्यमिति तामते कल्पान्तरमा कोटिवयेति । क भुत्वत्यादि त्यस्य फेवलेत्यादिः । तदानी-संशयप्राधाले। यदूपे. ति। यद्रूपावच्छिसविषयकविशिष्टत्येन यत्किञ्चित्संशयजनकतात.

·सध्यभिचारप्रकरणम् । .. द्रूपंपत्त्यामत्यर्थ यत्किचित्सरापजनकतावच्छेदकतावच्छेवकर स्वनिरूपिता या निरूपकस्यसंसर्गावहिउनायछेदकता तदवच्छे. कतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्यम् , यत्किवित्सयजनकतावच्छेदक- যায়বানানবিষমাবাবাবাঘর্ষদ तिचा पर्यवसिताये। (चि०) विद्वान्यपक्षवृत्तित्व सम्पनुमितिविरो- घिसम्बन्धाव्यावृत्तिर्वा । तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रति- यन्धकत्वात् परस्य तथैयोडावनाच लक्षणानुरोधेन प्रत्येकमेव हेत्वाभासत्वम् ॥ । (दी०) ननु असाधारण्य न साध्यतदभाववारचत्वम् वृत्ति मतस्तपावासम्भवात् : एककोटिव्याप्यस्येव एककोटिपद्यात्त- स्थापि धर्मस्य बुद्धविशेषदर्शनतया संशविरोधिस्वाच । सत्पति. पक्षे च परामर्शामामापसंशोचरमेर साध्यसन्देहाव । नापि नि- चितसाध्यतदभाववद्यारत्तत्वम् । तद्धि पत्र पर साध्यादिमत्तानि- श्चयस्तब्धाहत्तत्वम् , येन येन रूपेण पत्र यत्र तनिश्चयत्तेन तेन त. धानवाचा । आधे सर्वाणि सापच्याप्यवन्ति सर्वाणि वा साध्यवान्त ममेयाणीत्यादिनिश्चये सामान्यत: पक्षेऽपि साम्पा. दिनिश्चयादत धावप्रप्ततः । द्वितीये तु विशिष्प पा साध्यानिश्चय विनव शब्दादिना साध्यच्याप्यत्वनिर्णयेऽपि तयात्वापत्ति नैप दोपो यादृाव्यासियदे सति नासापारण्यं तवग्रहाभाषेन विशेष- लक्षणस्य साधारण्याभावविशिष्टस्य तद्ग्रहस्प चाभावेन सामा. ज्यलक्षणस्य विशेषणादतिव्यासिनिराणात् । विशिष्टाभावादेष च साधारण्ये व्याप्तिभ्रमदशाय नाव्याप्तिरिति चेत् । एवं सत्येकेन व्याप्तौ गृहीतायामसाधारणस्य न कश्चिदपि प्रति सव्यभिचारित्वं याद , स्पाद्वा तदपि ततःपुरुषघाटितमसाधारण्यवत् , साध्यादि. ध्यापवावेन रूपेण साध्यादिमचनिश्रयेऽव्यापिसगावनि हि ·अनुमानगादापर्याम् घटोऽनित्यो घटाघात्त शब्दत्वमितियत् अनि यसच्याप्यवतो ध्यानचं शब्दत्वमिति तदानी निश्चयः। अभिहितश्च निश्चितसा ध्यतदभाववद्यारचल न संशयप्रयोजक किन्तु सापतदभावा• भ्या सहचरितत्वमिव तत्सहचरिताभावप्रतियोगित्वम् , पापवि. रुद्धपोस्तु सत्त्वेन निश्चितपोर्दर्शने विशेपदर्शनवशादन न सशय इति विभाव्य लक्षणान्तरमाह विरुद्धान्येति । विशिष्टसाध्पहेतु. सामानाधिकरण्यग्रहाविध्यर्थकमर्यतो विरोधिविशेषणम् , तेन साध्पसायनयोरप्रसिद्धरचित्वस्य परम्परासामानाधिकरण्यादी. नाश निराःपक्षपदश्च धर्मिमारपरम् ,तथाच यद्यदम्मित्तित्वं हेतोपते. तन तत्रैवानुमितिविरोधि यद्रूप तद्वत्वमित्यर्थः । सा. ध्यव्यापीभूताभावप्रतियोगिवन्तु तथा, याचमतिरोधौ तु प. मिचिोषितत्वान् न तादृशौ । सर्व साध्याभाववत् ताप्यवदेत्या• दिकच साध्यवाहविरोधिवन सामानाधिकरण्पग्रहविरोधि । साध्यानुमितिसामान्यविरोधित्व वा विशेषणम । तेनैवेति । ते. नानुमितिविरोधिना विपक्षयत्तित्वादिना । एवकारेणानुगमक रूपं व्यवच्छेद्य तस्य हेत्वाभासतावच्छेदकत्व निरस्यति (हेत्वाभास)ल- क्षणानुरोधेनेति। (गा० ) तश्चे यादिमूलनन्य साधारण्यासाधारण्यरूपसशयम योजकरूपमादाय लक्षणसङ्गमनपर तत्र याशासाधारण्यस्य स शयमयाजकत्व विचारसह तत्सद्धतुसाधारणमिति दोषण लक्ष णान्तरमु थापयितु ताशप्न य धारयति तश्चे यादीति । असाधा रण्य-सशयप्रयोजकीभूतासाधारण्यपदार्थ । वृत्तिमत इति । तथा च शब्दोऽनित्य शिवत्वादित्यादावसाधारणेऽव्यातिरिति भाव । मनु वृत्तिमतो नासाधारण्यमुपगन्तव्य फिन्त्यवृत्तरेवेति नैतदोषाव काश इत्यत आह एककोटीति । व्याप्यस्य-व्याप्यतया गृहीतस्य, व्यावृत्तस्य-सदवृत्ति न गृहीतस्य। एतेन एककाटिमध्यात्तस्यै ककाटिव्याप्यताया मावश्यकत्वेपि न मेघोटतेधार्यासति ।

·३ । सव्यभिचारप्रकरणम् । १६९३ तवदवृत्तित्वं व न तदमावव्याप्यत्वं तच्छरीरे तदभावाभावत्वेन तस्यानिधेशादिश्यवधेयम् । विशेषदर्शनतया विरोधिधर्मदर्शनतया । संशयधिरोधित्वादिति। पुरुषत्वाभावामाश्वदवृत्तिशाखादिमानयमित्याकारकदशायामिव पु. স্বলহষাবমানিব্যাহনিমুযযামব্রিয়াবিবিছিন্তু दृध्यनुत्पादस्थ सर्वानुभवसिद्धावाचद्विशिष्टयुद्धोतबत्तित्येन गृही. तधर्मवत्ताज्ञानस्य प्रनिवन्धकमाया भायश्यकत्वादिति भायः । तथा च निरुतासाधारण्यविशिष्टधर्मवत्ताज्ञानस्य सशयप्रतिवन्धकतया संशयजनकत्वासम्भवात् कथ तादृशसाधारण्यस्य संशयप्रयोजक ता। न च तादृशज्ञानस्य संशयप्रतिबन्धकत्येपि तवायकोट्युपस्थि- से संशयजनकत्वं सम्भवत्येतनाशानन्तरं तबन्धकोट्युपस्थित्या संशयजननसम्मघादसाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानस्यात पर बाधकासा. शाखेतुस्यासम्भवेन तजन्यकोट्युपस्थितित्वेन हेतुताय गौरवस्था किंचित्करत्वादिति- ताशकार्यकारणभावघटितलक्षणपरतयैव मूलं भ्याख्येयमिति -याच्यम् । किन्त्यादिमा निर्वाच्यस्यासाधा. रण्यस्य बुद्धः संशयाविरोधितया तज्ज्ञानस्येव साक्षासंशयजनक स्वसम्मवेनगारवादुक्तरूपेण कोट्युपस्थितेरहेतुत्या फोटिस्मृति- जनकताघटितलक्षणस्यासम्ममा संशयजनकताघटितलक्षणकरणेच ताशासाधारण्यमादाय व्याप्यविरुद्धयोरतिव्यनिश्च। . ननु सत्प्रतिपक्षसंबलनदशायामिया कोटिव्यवधातधर्मवे. ताशानदशायामपि संशयोत्पतिरनुमवसिद्धति तदभावव्याप्यय. चाहानप्रतिवन्धकताय तस्याप्ययत्ताज्ञानस्येष तरकोटिमददृचिध- मंवत्तीशानप्रतिवन्धकतायामपि तदमावववृत्तिधर्मयत्तामानस्यो- तेजकत्यमगत्या करपनीयमिति कोटिद्वयपध्यात्तधर्मयता- हानस्य संशायकत्वमव्याहतमेव येन रूपेण प्रतिवन्धकता तेनैव रूपेण जनकात्यानभ्युपगमादित्यत आह सत्प्रतिपक्षे चेति । विरोधि- फोटिद्वयव्याप्यवत्ताज्ञानसमय इत्यर्थः। परामर्शप्रामाण्यसंशयेति । तथा च तुल्ययुपत्या. प्रकृतेपि, तत्तकोटिमदत्तित्वविशिषचा- हाने प्रामाण्यसंशयादेघ संशयः स्वीक्रियत इति नैककोटिमद्यावृत्ता धर्मवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतायामपरकोटिमवावृत्तधर्मवत्ताशानस्योत्ते- जकर प्रामाणिकममामाण्यज्ञानोजकतोषपत्तेः । अप्रामापय.

·अनुमानगादाधीम् । ज्ञानानास्कन्दिवस्यैष च ज्ञानस्य जनकतया नियकांसाधारण्यस्य युद्धनकायोपगमे प्रतियन्धकतापच्छेदकरूपंगैव जनकताप्रसाद ति भाषः। निश्चितसाध्यतदभापय द्यावृत्तत्त्वमिति । असाधारण्य. मिन्यनुपज्यते । येन येन रूपेणेति । यद्यदूपं धर्मितापच्छेदकीरत्ये. त्यर्थः । तेन तेन रूपेण तद्यावृत्त-ततद्धर्मविशिष्टतमिव्यावृत्त. स्थम् । प्रमेयत्वादिसामानाधिकरण्येन घटादौ साध्यादिनिश्चयद शायामपि शब्दोऽनिरयः शब्दत्वादित्यादावसाधारण्यसत्यामिवि. शेषनिवेशः। प्रथमपक्षे वक्ष्यमाणाया निर्धामतावच्छेदककसाध्य. निश्चयविषयवृत्तितोरसाधारण्यानुपपत्तेरणाय घटरयादिना सा. ध्यादिनिश्चयदशायां रूपान्तरावच्छिन्नघटादिध्यात्तत्यानासंश पापतिधारणाय च धर्मितापच्छंदकनिवेशः। सायच्याप्यावे. न पक्षातिरिक्तमाविषयकनिश्चयदशायामसाधारण्यानुपपत्यनपका- शापक्षस्थापि निश्चयविषयत्वमाविस्कर्तुं सोणीति । सधपदेन सर्व- पार्षाच्छनोद्देश्यताकयोध, केशलान्ययिसंवत्यावच्छेदेन विधेयधिष. यक पच जन्यत इति तथाविधयोधस्यैव सर्घाणि साध्यवन्तीत्याकार • कता, तथाच विशिष्य पक्षे साध्यनिधयवशायामिव साध्यसन्देवधि. रोधिनः सर्धाणि साध्यवन्तीति निधपस्य सत्येप्यसाधारण्यामा अस्य एवारसाध्यव्याप्ययन्तीति । सधा चैताहशनिश्चयदशायां वि. शिष्य पक्षे साध्यसन्देहस्यानिवृत्तेस्तादृशनिश्चयस्य नासाधारपयक्ष. तिकारकत्यमिति गापः। प्रथमपक्षे प्रमितापच्छेदका निवेशात्सा. मान्यधर्मावच्छिन्नधर्मिक विशिष्य संशयानिवर्तकं निर्णयमिय निर्द मितायच्छेदकतया अप्रसक्तसशयनिवर्तकताकनिश्चयमादापापि दो. पदानं सम्भयतीत्यभिप्रेत्याह सर्वाणि चति । साध्यवत्वावच्छिन्ने सर्वविविधेयकस्य साध्यवन्ति सर्वाणीत्याकारकशानस्य पक्षाविषय. कस्यापि सम्भवात्सर्वसाध्यपदुद्देश्यकप्रमेयत्वविधेयकवानानुधाव. नम् । तादृशज्ञानस्य वस्तुत्वव्यापकसर्वपावच्छेदेन साध्यवान- पााहितया तस्तस्य न पक्षे साध्यसन्देहनिवर्तकमिति तदानीमसा. धारण्यमक्षतमेधेति भावः।आदिपदात् शब्दो नित्या शब्दयादि. त्यादी सर्वाणि साध्याभावव्याप्यवन्ति साध्याभावयन्तीत्यादिनि- श्वयपरिग्रहः। साध्यादीत्यादिपदासाध्यामायपरिप्रहः। अतथावं. असाधारण्याभावः। द्वितीयपक्षे तत्तद्यक्तित्वरूपधर्मितावच्छेदक- ।

·सल्यामचा(मकरणम् । १६१५ विवक्षणे प्रथमपक्षोक्तप्रथमदोषस्य द्वितीयदोषस्य च यधाश्रुनेच्या नघकाशात्तम दोपान्तरमाह द्वितीये स्विति । विशिष्य धर्मिता. वच्छेदकप्रकारेण सामान्यतः पक्षे साध्ययत्तानिश्चय बिना पक्षमा- प्रवृत्तिहेती साध्यवत्तित्ययटितव्याप्तिनिश्चय एव न सम्भवतीत्य. मित्य एतदभिहितम्। अथवा विशिष्य विशेषधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य उपविषक्षणे सामान्यधर्मधर्मितावच्छेदककनिश्चयदशायामप्येतहोपस्य सम्भया' चारशस्थलसंग्रहाय विशेषधर्मस्य धर्मितावच्छेदकत्यानुसरणम् । विशेपलक्षणस्येति । विशेषणादित्यग्रिमेणान्धयः । चैशिषध च सा मानाधिकरण्यप्रत्यासत्या योध्यम् । तदविशेपिवस्यैय तस्य सशय. प्रयोजकतया सव्यभिचारसामान्यलक्षणस्यातिव्याति धारयितुमाह साधारपयेति । एतच व्याप्तिग्रहदशायो साधारणसमहाय । वैशि- एयं विशेषणताविशेषविशेष्यतामय घटितसामानाधिकरण्येन यो भ्यम् । कचिवपीति । व्याप्तिप्रवन्यपुरुप प्रत्यपीत्यर्थः। । ननु तत्पुरुषीयव्याप्तिग्रहामावः तत्पुरुषोयासाधारण्यशरीरे निषेशनीय इति नायं दोष इत्यत आह स्थावति । तदपि-सामान्य- व्यांगधारत्यमपि । तचापुरुषस्तिमिति । तथाचालाधारण साधारणेपि पुरुषविशेषनियन्त्रितसव्यभिचारव्यवहारापत्तिधूमादी. साध्ये घलयादिरमुकं प्रति व्यभिचारीति व्यवहारामावेनेटापत्र योगादिति भावः। यथाथुतताकल्पे प्रथमपक्षीयप्रथमदोपमध्याह साध्यादति । यादिपदात्साध्याभावपरिग्रहः। ननु तदानीमसाधारण्याभाषेपि तद्भमादेयानुमितिप्रतिबन्ध इति शानिराचिकीर्षया तद्भमाभावमप्युपादयति नहीति | त. दानी-पक्षे साध्यसन्देहदशायां तदानीं तम तयाप्यचत्तासशपस्या प्यौचित्यावर्जितत्वात्तद्याप्यवदृत्तित्वस्यापि हेतौ संशयादिति भावः । एतेन उक्तस्थल लक्षणाव्यानिषत् असाधारण्यनिश्चयकपकारणामा. घेत संशयानुपपत्तिरपि दुरव्या । उक्तविषक्षायामेतहोपानव का- शालाधारण पुरुषविशेषनियत्रितसव्यभिचारव्यवहारे कदाचिदि.. धापत्तः सम्भवाहोपान्तरमाह अभिहितं चति । परेवित्यादिना अयं घट पनत्यादित्यादिपूर्वपक्षीयपंनिध्यात्यावर इति शेषः । म सशयप्रयोजकमिति । तथाच तदादायासाधारण न लक्षण: :

·अनुमानगादापर्याम् संगमसम्मप: । ननु सकिरसमसाधारण्यं संशयप्रयोजन कमत माह नियिति । तरसामग्तिनि । साम्पतमायमारित *तेत्यर्थः । एतादृशासाधारण्यस्य च न देतुनोगतासम्मयः सन्तु মাথাধ্যের অনুমষিযনাথ বৰামায लक्षणानामान्तायाऐति मापः । मनु शायपिणापास्य. तारधर्मस्य मशयमयोसवरय व्याप्यादिवर्शनादपि संशयापसि. रित्यत मांद म्यायपिस्दयोरिति । व्यापादिप्रदायकाले था. प्यादिवशंनस्य संशयाप्रतियuranा तस्यन निधितयोरिति । या. प्यस्यादिना निश्चितस्प व्याप्यादेमियतपशानारसंशय र पपेति मायः। विपदाम्यायस्प हेतु विशेपणाये मसाधारणासंप्रदः, पिरोधपदा. सायसामानाधिकरपरयादिना नियेय तदन्यत्यमानुमितिथि. रोधिविशेषणेपि साध्यामसियादिवारणासम्मय रयत माह मिशि. ऐति । सापतापच्छेनकादिपिशिष्टस्या। एतस्यापूर्षपक्ष पय विध. ता। यथाथुतमूलतो धर्मियशेषणताया एय लामादर्थन इति । ता. स्पर्ययलत सपः । विरोधिपिरोपणम्-अनुमितिविरोधिविशेषणम् । प्रवृत्तिरध परस्परासामानाधिकरण्ये च सायसाधनयोरियनु. 'पपसे । पक्षतानिये प्रयोजगामायादार पक्षपदमिति । पक्षवृत्तिस्य. स्य धर्मिविशेषणाय स्वरूपासिस्य व्यभिचारिणोऽसंमदमसता, हेसो पक्षवृतित्यप्रदाविरोभित्येन पिरोधविशेषणेपि पाधसाप्रतिप. क्षातिप्रसनवारणमशक्यमेति पूर्ववरपक्षपत्तिस्ये सत्यनुमितिपिरो. धिसभ्यधाव्यावृत्तिरिति, दलदयेन यातिपक्षविरोधिधर्मपत्यस्य विवक्षणे च मणिकारमतसिदस्य सायच्यापकीभूतामावप्रतियोगि. भ्यरूपासाधारण्यस्य संग्रह, विशेषणातरं प्रक्षिप्य याधादिधारणे च गौरवामित्यभिप्रेय पूर्वपक्षोक्तरीति परित्यज्य प्रकारान्तरेण पा. धादिक धारयितुमुक्तदलयनिएष्टार्थमा तपाचेति । यद्यधर्मातिा सधर्मितावच्छेदकहे तुमत्तानिश्चयकालीनयाशविशिष्टविषयकनिध. यसामान्य स्वसमानकालीनहेतुमचानिश्चयतमानधर्मितावच्छेदक- कानुमितिसामान्यप्रतिबन्धकं ताशधर्मयावमित्यर्थः । समूहालं. मनात्मकस्योदासीनपदार्थविषयकनिश्चपस्याप्यनुमितिप्रतिवन्धकत. योदासीनपदार्थविषयकनिश्चयसामान्यस्यापि तद्विपरीतविषयकस.

·सध्यभिचारमकरणम् । মূহলফনামজাহরামনিয়নযা লক্ষাবিয়ারিশােথ सामान्यपदद्वयम् । हेतुमत्ताशानासमानकालीनस्य व्यभिचारनिण पस्य व्यभिचारनिश्चयसामान्यान्तर्गतस्य स्वसमान कालीनहेतुमता. शानामसिना असमः स्यादिति प्रथम कालीनातं निश्चपावशेष. णम् । निधर्मितापच्छदक हेतुपत्तानिधयकालीनव्यभिचारनिधय- कालीन हेतुमत्तामानार्गनायच्छेदकाप्रसिस्था तद्दोषतादयम्पमतो हेतुमत्ताशाने सधर्मितायच्छवकारयविशेषणम् । अनुमितिलामाया. तर्गतायां स्यसमानकालीनहेतुमत्तामानासमानधर्मितायच्याक. सायानुमितो तुतापच्छेदकापाच्छन्नस्य साध्यव्यापीभूनामाय मनियोगिवान प्रतिवन्ध नित्यायव्यापकीभूनाभावप्रतियोगि शब्दत्यमित्यादिशानदशायामय नित्य इत्यादिधानांपचायविधाता यिसाधारणाव्याशिरतः समामधर्मिताय वकान्तमनुमितिपिशे. पणम् । तथा च ददत्यादिधर्मितायच्छेदककमित्पत्यानिविशिष्टयुद्धौ शम्दत्यादिधर्मिकनित्यत्यादिव्यापकीमावरतियोगित्यसपानित्य. यीयस्यसिरकव्यातिनिधयविशिष्टस्य तर्मितारकरामस्या- दिमत्ताशानस्म तदभावव्याप्यतामानमुद्रया प्रतियन्धद्विशे. पणपिशेष्यभावे पिनिगमनावरहेण ताशशब्दत्वादिमत्ताशानवि. হিgয বাধাপ্পানাৰ মানবশ্বথা নাহার ताशानसमानधर्मितावच्छेदककानुमितिसामान्यप्रतिपन्धकत्वं तया- विधासाधारण्यनिश्चयम्पाक्षतपेयेत्यसाधारण्यसददः । अनुमिनिद साध्यायाप्योतु साध्ययाच पक्ष इत्येताशसम्हालयमानुामतिर मतेन साधारण्यज्ञानस्य साध्यवत्ताशानाप्रतिवन्धमन्यापन तहसन पतेनानुमितिविरोधिरचं पाशविशिष्टविश्यकानेच यावेनानुमि. तिप्रतियधकत्यं तारशायम् तम चापच्छेदकत्व प्रागुकयुक्त्या भाग. तिरिक्तवृत्ति यरूपमेव विवक्षणीम्, पवं च साध्ययापीभूतामा. प्रतियोगी हेतुरिति ज्ञानस्य हेतु सामानासमानकालीनस्य साध्य- যথাহানামাঘা বাহান্নান বিষযয় নিশানা। महत्येन नासाधारपयस्यरूपतोपपद्यते पक्षरित्यविशषितस्य तस्य घ याधाविषयर्मिपिशवोटतमूर्तिकनया नियतपक्षधर्मिकानुमि- विरिधित्वमेव न तु यत्र यत्र हेतुमा ज्ञायते तत्तद्धर्मिकानुमिा. सामान्यपिनधित्वमिति ग तस्यापि तथास्यसम्भव इति परास्तम् । . २१३ ·। अनुमानगादार्याम् पतु-हेतुमताज्ञानमनिय तत्तसेतुघर्मिकसाध्ययापकीभूता. •माषप्रतियोगित्यनिश्चयवनय प्रतिबन्धकता, प्रतियध्यतापच्छेदक तु धर्मिविशेषविपापत्याटितं तत्तदतुमचमानजन्यानुमितित्यमतः शब्दस्य निस्यत्वव्यापीभूनाभाषप्रतियोगोनिनिधयसत्ये समान धर्मितापच्छेदककशम्दानिधयस्य नासरचे नित्यत्यायनुमितेनानु. पपत्तिः तदानी इत्यन्तरमानेनयानुमितिजननातस्याश्च शम्दघर्मि- फतारशाभाचप्रतियोगित्वनिश्चयाप्रतियध्यात्, पपंच पक्षयत्ति. त्याविशेषित निरुक्तरूपमेयासाधारण्यम्, लक्षण अनुमितिपदस्य प्रछ तहेतुकानुमितिपरतया प्रकृतहेतुकानुमितिसामान्यपिरोधियस्पान- तिरिक्तवृत्तित्परुपावच्छेदकत्वघटितस्यापि तत्र सापेन तदसंग्रहा। पराते रिति समाधानम्-तन्न मनाशं पिशानाम् । शवयादि. धर्मिकताशप्रतियोगित्वनिश्चयस्य शाइत्यादिहेतुमत्ताधीजम्पानु- मितित्वावच्छिन्न प्रति प्रतिबन्धात्वं ताशनिश्चयसहकृत- शब्दस्यादिनिश्चपदशायां समानधर्मितापच्छदफताकशाम्दयो- चाद्यापतेरन्यदेतुकतारशामियापध दुरन्धात् । न म्यहेतु कापि समानधर्मितावच्छेदकतद्वत्ता मानकालानानुमितिः त. साहानजन्य येति न तदापत्तिसम्मव इति वाच्यम् । ध्यायत्वानय. च्छिन्नहतुमकारताशालिज्ञानस्यानुमितिजनकत्ये मानामापात अन्य- लिहकपरामर्शघटितसामन्या सत्तद्धर्मिकताहशनिश्चयाभावस्थाम- स्तभावन तबलादापत्तेः 'कधामात्रेण धारयितुमशक्यत्वाच । एतेन समानधर्मितावच्छेदककतद्वत्ताज्ञानानन्तरोत्पतिकस्यनिवेशपिन नि- तार इत्यलमत्यावेशेन । पतये पक्षवृत्तित्वाविशेषितहेतुनिष्ठसाध्याभावीयान्वयम्यार. प्यसाधारण्यमेवेति न तत्रातिव्याप्तिरित्यवधेयम् । तथा-निरुक्तानु. मितिसामान्यविरोधि, धर्मिविशेषितत्वात-र्धामविशेषघटितत्वात् । म तादृशौ-न ताशानुमितिसामान्यविरोधिनौ । । नन्वयमपि सर्वमाकाशवप्रमेयत्यादित्यादिस्थलीयबाधप्रतिरो. धयोरनिव्याप्तिः सर्वमाकाशामावदित्वादिनिश्चये कचिदप्याका. शायनुमितेग्नुवयादनुभवानुरोधेनासमानधर्मितावच्छेदककशानेपि शनिवन्धरत्यकल्पनात्तयारीमीतसामान्यावरीधत्वादिति अत आइ सर्वमिति । इत्यादिकम्-प्रत्याकारकानाविषयाधादिकम् । " ·, सव्यभिचारप्रकरणम् । अनिमाविरोधिपदद्वयम्य प्रतियन्धकत्यपरनया यादिमित्यस्य इस्पाकारकमानमित्ययार्थः । सामानाधिकरण्यग्रहविरोधीति । सा. पसामानाधिकरपयस्य साम्यवायरितस्यादिति शेषः । तथा चा. विराध्यन्तेनैव तद्वारणमिति भावः। निर्मितारच्छेदककस्य शान- स्थ वाघाचप्रतियध्यत्वे साध्यसामानाधिकरण्यमानस्य,सायांशे नि. पितापच्छेदकतया तदविरोधियमुक्तवाधावरक्षतमेवेत्याशयेना. ६ अनुमितीति । व्यभिचारस्पापि प्रकृतलाध्यकप्रकृतहेतुकानुमिति. विरोधियात सामान्येति । तथा च तस्यान्यहेतुकानुमित्यविरोधि. स्थान तदसंग्रहः । उक्तबाधादेश्च सहेतुकानापतिपिराधियात. भारणमिति भावः । यद्यपि शब्दत्वादिनिष्ठनित्यत्वव्यापकीभूतामाष प्रतियोगित्वरूपासाधारण्यशानमन्यलिङ्गकानुमितावपि तत्समान मिफराष्दयादिमत्ताशानविशिष्टं सत्प्रतिवन्धकमिति प्रकृतसाध्य. कानुमितिसामान्यविरोध्येधासाधारण्यम , तथापि बनान्तरवैशि. एयाविशोषितज्ञानसामान्यप्रतिबन्धकरवधरितविरोधिताया पवार নঈমাননা বাহেনিধিষষবসখাvেঘষাঘাগামহ। दं त्ववधेयम् । सर्वमाकाशाभाववदित्यादिवानस्पाप्तमानधर्मि। तावच्छेदकानुमितिधिरोपित्ये मानाभाय. ताशज्ञानकाले इदमपि सर्यान्तर्गतमित्यादिक्षानसत्व एव इदमाफाशवदित्याधनुमित्यनुद. पात्तभ च ताशझानस्यैव प्राहाभावावच्छेदकधर्मदर्शनविधया ना. घशानुमित्यभावनिर्वाहकायात्तयाब ताशयाधबुद्धोक्तानुमिति सामान्यविरोधिस्वाभावादेव नातिव्यामिशंकेति । घस्तुतस्तु तद्धर्मितारच्छेदककधुनी लामानाधिकरण्यमाण प्राधाभावायगाहियुद्धरमतिपन्धकतया मा मायांशे तर्मितावले. दकस्यापकताबगाहित्यमेव तन्त्रम् , तथा च प्रयाभाव तत्तवर्मन्या. पकतानिधयस्थ तापच्छिन्नाशे प्राधाभावाप्रकारकस्यापि तस. समर्मिताबछेदकतामहप्रतिबन्धकस्यम्, तसद्धर्मव्यापकताच त. भर्गसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्यमा ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्ये पुत्तिमदत्यन्तामायाप्रतियोगित्वज्ञानमपि तथा, सामान्यचटितविशे. समाचप्रहस्य यत्र प्रतिवन्धफत्व सम तत्सामान्याभावग्रहस्यापि त. पात्यानुभवात् । सर्यमाकाशाभावदिति युवाकाशाभाये पृति महत्येन्ताभाषाप्रतियोगिएवं विषय, स एव याधः तादशानुमिति:

·१७०० 'अनुमानगादापर्या सामान्यविरोधी ति। मुलस्थेन तेनेत्यनेम संशयमपाजकयोर्णिमासीभूतमपति सविपक्षम्यासयटित साधारण्यालाघारपोः पराममन्तिम सपसचिवाशानस्पानुमिपपिरोधिनया तटिय या भासतापिरहादिति तस्यानुमितिपिरोधितया प्रमाधिपक्षस्तित्वाय.' शामाप्रपरामर्शकतामाह तेति । विपक्षसिययादिनामामात. स्या प्रमातालामायानुमिति विरोधिनेत्युलम् । अनुमिनियिरी. धियापन्निस्यामिश्ययिरोधिरयासरपरस्य विपक्षसियायाध. पच्छिन्नपरत्यमावश्यामिति, लामाप विपक्षतित्यादिनति । धि. पश्यत्तित्पश्यामिछानेम्पर्धः। तमेवेत्येवकारस्य विभाजधर्म- যদিবিমানকরনমাৎসনি: খ शनप्रकारीभूतविपक्षस्तित्वादेरेयानुगतधर्मप्रकारेण विभाजकरया- 'साप प्रत्येकमेत्ययकारस्यापि विमाजकन्यामामा ध्ययच्छेदपर नोपपद्यते इति अनुमिनिविरोघिरघाविरुणानुगमक বিগবন্ধনায়ক্টং যনমযেনাথ, हेत्यांभासपदप्रतिपायतापच्छे फायध्यपच्छेदपरतपा' एयकार यं प्याच पयकारणति । प्रथमेवकारणेत्यर्थः च्छिध-मतिपन्धकहानप्रकारमायरफत्यव्ययसत्यमया प्रति पाच, त्यामासस्येति प्रणम् । एयं च प्रत्येकमेवेति मूलस्य विपक्ष- सित्यादिप्रत्येक मात्रवृत्तिरूपावच्छिन्नस्यवेत्यर्थः । तेनालाधारय. स्येत्यादिमूलस्थानुमितिबिरोधितारितलक्षणं परित्यय लक्षणात. रकरणनोसाधारण्यस्य साध्यतदभाघोपस्थापकनया संशायकनया दूषकायपले मायारिरित्यर्थकत्येऽसद्गतिः-सम्भवासंशप्रयोजक शाकसाध्यतदभावसहचरितामावतियोगियासाधारण्यम्य स. बेतुसाधारणताप्रयुक्तदोषत्वासम्मपदोपेोषानुमितिविरोधिताघटि- लक्षपास्यावतरितत्वात् । '...(चि०)यासाध्ययमानत्यन्पत्वे सति साध्या- भाघवन्मानपृश्यन्यत्वम् । तेनासाधारणस्य साध्पत- दभाधोपस्थापकतया दूपकत्वपक्षे नाव्याप्तिः । न चैव- माधिक्ये विभागव्यावातः, स्वरूपसतानुगत्तरूपेण न. व्यय. . tr ·सय्यभिधारमकरणम्। पाणामेकीकृत्य महर्पिणाविभागकरणात्। न चैवं सा; ध्यामांवज्ञापकत्वेन पाधप्रकरणसमयोस्तंदज्ञापकत्- पान्येषामुपसंग्रहः कुतो न कृत इति वाच्यम् स्वतन्त्रे- स्प नियोगपर्यनुयोगानई स्यात् । (दी०) तेनानुमितिविरोधित्पटिवलक्षणकरणेन, असो- धारणस्य सरमतिपक्षोसापकतया दूषणत्वपक्षे नाव्याप्तिरन्पया पुनरव्याप्ति | साध्यामावतापकत्वेन-साक्षात्साध्यवत्तानुमिति- -विरोधित्वेन । (गा०) तेनेत्यस्य संगायकताघटितलक्षणपरित्यागर्वकापरलक्षण. यंकरणस्थासाधारणसहप्रयोजकतार्थकत्वं साध्यतदभायोपस्था पिकत यस्य सत्मतिपक्षोत्थापकतयेत्यर्थकत्वमपि न साधु । असा. धारण्यस्य सत्प्रतिपक्षोरयापकतामते सास्यव्यापकीभूताभावप्रतिः पौगिरवस्यैषासाधारण्यतया तस्य. व्याप्तिग्रहाविरोधितया विरु' . दादिसंकीणीसाधारणानुरोधेन.. , व्याप्तिमहर विरोधितापरतयों याप्ययस्याव्यवाहितलक्षणस्य : तपाक्यामेरायश्यकत्वादतस्तत्पदं मध्यमलक्षणमात्रपरतया व्याचो तेनेति । असाधारणस्य संशाय- कतापले प्रथमलक्षणस्यैव साधुता न तु मध्यमस्य संशयप्रयोजक- स्य निश्चिनसाध्यतदभावययावृत्तत्वावग्नुमित्यविरोधित्वादियुपएं.' भासतिभयेन साध्यतदभावोपस्थापतयेत्यस्थ संशायकतयेत्यर्थ परित्यज्यायान्तरमाह सत्प्रतिपक्षोत्थापकतयेति । इतरलक्षणयोस्त. मते साधारणान्याप्तिसत्त्व एघोपटंभसकनेरुपष्टंभकता पटक .. तत्पूरयति अन्यथा पुनरिति । इतरलक्षणयोस्त्वित्यर्थः । अव्यातिरे- चेति । सामतिपक्षोत्यापकतया दूपत्वपक्ष इत्यनुषज्यते । यधाश्रुतं साध्यामायापकत्वं न याधसाधारणमतस्तव व्यापटे साध्यामा. बेति ।म्पभिचारादिव्यावृषस्य कारणीभूतामावप्रतियागित्वरुपप्रति. पन्धकतापटितस्प विरोधियय विरोधितालामाय साक्षाविति ॥ . इति भीगवाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिताया गानाधयो सव्यभिचारनिरूपणम् । . - ·লাবি - 1 अचानुमानगाधर्षाम् साधारणप्रकरणम् । (पि.) तत्र साधारणत्व न साध्याभावना मित्यम् । समनित्य मेपत्यादित्यनुपसहार्प भूनित्या गन्धयश्यादित्यं साधारणे सयोगादिसायकद्रव्यत्वे चा- तिव्याप्तेः। अत एव नसायपत्तदन्यवृत्तित्वम् , निश्चितसाध्यवत्तदन्पत्तित्वम् सापवदन्यत्तित्यस्य दूपत्न शेपयर्यात् । अत एवामुकेनाधमैनकान्तिक इत्येपोद्भाव्यत तत एव चादिनिवृत्तेश्चन तु सपक्षगत . स्थमपि । अनुपसहायों व्याययोऽन्यथा तस्यैतदिशे. पत्यापत्तिरिति चेत्, त्यज तर्हि तमधिक क्लोऽन्त. र्भाधात् ।नापि सपक्षविपचर्गतत्वम् पर्थविशेषणत्वा. त् । विरुद्धो व्यायर्प इति चेन्न । विपक्षगामित्वस्य दूपकत्ये तस्याप्येतदन्तर्भावात् ।। अप पक्षान्यसाध्ययत्तदन्यवृत्तित्वं साधारणस्यम् । तेन सर्पमनित्य मेयत्वादित्यनुपसहार्ये नातिप्रसङ्गा, न च व्यर्थ विशेषणता, घटोऽनित्यो घटाका शोभय' तिबिधाश्रयत्वादित्यनुपेसहार्यस्य विरुद्धस्पानका न्तिकभिन्नस्प व्यवच्छेद्यत्वादिति चेन्न । दूपतामयो. जकरूपभेदमन्तरेण भेदस्यैवानुपपत्ते ! साध्यवाति स्पे सति सर्वसाध्यघदन्यत्तित्पमित्यपि न, व्यर्ध- विशेपणत्वात् एकव्यक्तिकसाध्ये तद्भावाच । ए तेन हेत्वाभासान्तरव्यच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशे पण व्यर्थमिति ॥ ।

·८ साधारणप्रकरणम् । (दी० ) सर्वमनियमित्यादि सम्पदापमनुरुध्योक्तम् । अत. ' 'एवं तावग्रऽन्तर्भावषिष्यति । नापीति निश्चिते साध्यवति साध्य. चद्भिन्ने च वर्तमानवमित्यर्थः । अनुपसंहार्य इति । साध्यवद- यत्तित्वांशस्य तत्रापि सत्यादिति भावः । नापीति । इह- पक्षत्वं न निश्चयगर्भमतो नाभेदः । घट इसादि । इयस्य धिरु- दस्य-अनुपसंहार्यस्प-प्रसिद्धस्य च विरुद्धान्तरस्य व्यवच्छेद्य- स्वादिसर्थः अन्वयतो व्यतिरेकतश्च सहचाराग्रहदशापापीदृशं द्वित्वमा नुपसंहारीति पतेनेदमित्पपि कश्चिद !! - (गा०) सर्वमनित्य प्रमेयत्यादि पादेः । धमते साधारणत्वात्त. पातिव्याप्तिप्रदर्शनासगतेराह सप्रदायमिति । तन्मते निश्चितसाध्य. सदभावघद्वत्तरेव साधारणतया उक्तत्वोरनुपसहायघासाधारण- स्वदशायामलस्यत्य मेवेति माय । ननु मणिकारमते वास्तवसाध्या- भारवत्तिरेय साधारण इत्येव कुतोऽवधारितमित्यत माहात एवेति । स्वमते तस्य लक्ष्यायादेपेत्यर्थ । धने-सिद्धान्तग्रन्थे । निश्चितसाध्य- पत्तवापनित्यमित्यत्र तत्पदस्य प्रकान्तनिश्चितसाध्यवत्परामर्श. कत्ये साध्यसरायविषयीभूतपक्षे सपक्षे च पर्तमाने सतातिप्रसन इत्यतस्तस्य साध्ययन्मानपरता स्पष्टयितु व्याचष्टे निश्चित इति। साध्पादिमन्सयां निश्चित इत्यर्थः । पतच साध्यद्भिन्नेप्यन्येति, न्यथा निश्चितसाध्यवतीति समासेन लिखनाय परीत्यागे बीजा. भाषात् । न चानुपसहार्यसाधारणयोरतिव्याप्ति' साध्यपति त. विशेषणनेर धारणात् साध्यदिने। नम्य विशषणत्वममयोजकमिति पाच्यम् । साम्यवदन्यावसायविषयवृत्तित्वज्ञानस्यामतिबन्धकस्यात् सरुयसनिश्चयधारतस्यैर दोपत्रमित्यभिप्रायेण तदुणदानात् सा. ध्यपतितविशेषणोपादान च-शोऽनित्य शमाकाशान्यतरस्यादि. स्यादेपनगतसाध्यसहचरितत्वे सति अवगतमाध्याभावसहचरित.. तथा पिल्सरचमेव न तु साधारणत्यमिति-मताभिमायेण तारणाय। उभयत्र विश्रपेन ताशविशेषण प्रक्षिप्य लक्षणद्वय फरणीयमित्य- भिप्रायेण समासोपेशणमिति पुनरयुक्तम् । तथासति सपक्षषिपक्षणः - ·. १७०४ अनुमानगादापर्याम् • तयसपानिमलक्षणे सपक्षवधिपक्षत्योभयशरीरे निधयांशपरित्याग एघ पीनहत्यपरिहारसम्भपात, सपक्षत्वमात्रस्य च तदर्भतया नि. राकरणासंगतः। मूले इत्येवोगाम्यत न्यत्र इतीत्यनन्तरं विपक्षवृत्तित्वमिति पूर- णीयम् अयोगोलकेनानकान्तिको घहिरित्यत्र साध्यषवन्याधेपत्यम् थनैकान्तिफपदार्थः । तत्रैप च तृतीयान्तार्थायोगोलकनिरूपित्यावे, रन्वयो योध्यः । ननु तन्माशेगापनान्न धादिनिवृत्तिरिति न तन्मात्रं दोप इत्याशंका निराकरोति तत एवेति । एषकारव्यवच्छ स्फुटय. तिन रिवति । सपक्षगतत्वमपीति। उद्भव्यत त्यनुपज्यते । अनुप• संहार्ये सर्वमनित्य प्रमेयत्वादित्यादी निश्चितसाध्यवदन्यवृतित्वदा लासवात सपक्षगतवमानस्य न तयावर्तकता अतः सपक्षमता निश्चितरूपसाध्यवदन्यविशेषणयोरन्यतरसार्थक्यशद्वापरत्वमनुप संहार्य इति मूलस्य स्फुटयितुं निश्चयाघटितसाध्यपदन्यत्तित्वस्य तत्साधारण्यमाह दीधिती साध्यपदन्यति । तत्रापि-अनुपंसद्वार्यः पिन निश्चयगर्भमिति । न निश्चितसाध्यवत्तित्वरूपमपि तु साध्य- बदतिस्वरूपमेवेत्यर्थः । नाभेद इति । न निधितसाध्यवदित्यायुक्तलक्ष. जाभेद इत्यर्थः। घटो ऽनित्यो घटाकाशोभयत्तिरियादित्यस्य कालावयिधर्मावच्छिन्नपक्षकत्वामानानुपसंहारित्वाभावादित्यनुप- सहार्यस्येति मूलासनतिमाशफ्यातरा पूरयति इत्यस्य विरुद्ध स्येति । विरुद्धत्व चास्थानगतसाध्यसहवारकत्वे सति अवगतसा ध्यामावसहचारी विरुद्ध इति मते यनुपसंहार्यस्य विशिष्यानभिधा- नातकस्येत्याकाहायामाद प्रसिद्धस्येति ।सधमनित्यं प्रमेयरवोदित्या देरित्यर्थः । विरुद्धस्यत्यय विरुद्धसामान्यपरत्वे दर्शितद्वित्वरूप विरुद्धहेतोः पृथगुपादानानुपपत्तिरतोऽय गौरश्वत्वादित्यादिसर्ष- घादिसिद्धविरुद्धपरतया तद्याचष्टे विरुद्धान्तरस्येति । वारशनित्व. कपविरुद्धस्य पक्षातिरिकसाध्ययवृत्तिविरूपसमुदायविशेषणेन विरु शान्तरस्य च पक्षान्यत्वमनन्तर्भाव्यापि साध्यदृत्तित्वविशेषणेन च्यावृत्तिरिति प्रदर्शनाय भेदेनोपादानमिति भावः । केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षकत्व नानुपसहारित्वं किन्त्यप्रती. तम्यामिनहानुकूलसहन्नारत्वमिनि मते कथितद्वित्वमनुपसहार्येवेति 'तन्मतमालम्य यथानुनमूलमुपपादयतो मतमाहान्यपतरतिसाव्य- .

·साधारणप्रकरणम् । १७०५ पतित्यांशव्यायस्यस्य विरुवस्य पक्षान्मवृत्तित्वांशव्यापार्यस्य समनित्यं प्रमेयस्यादित्यायनुपसहाय्यस्याप्युपादानीचित्यादनुपस. हार्यविशेषस्योपदानं निर्धाजमित्यस्परससुचनाय कश्चिदिति ॥ " "(चि०) उच्यते विपक्षवृत्तित्वं साधारणस्थम्, स. मात्रस्य दूपकत्वात्। विरुद्धस्यापि तरवाज्ञाने विपक्ष. वृत्तिताज्ञानदशायां साधारपात्वम् , अन्यथा मस्य हे. स्वाभासान्तरतापत्तेः । उपाघेरसङ्कर एव । सर्वमनित्य मेयत्यादित्यनुपसंहारी शब्दो नित्या शब्दत्वात् भूनि- त्या गन्धववादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्या भापवत्तित्वेन सांधारणोऽपि पक्षतादशायाम् उदा. वयितुं न शक्यत इत्युभयोर्भेदेनोपन्यासः ।। इति साधारणचिन्तामणिः ।। (दी०) विपक्षेति । अब विपक्षत्वं साध्याभायवयम् । अ- नुपद मेत्र वस्तुगत्या साध्याभाववत्तित्वेन साधारण इति मूल एव स्फुटतरमभिधानात्, न तु निश्चयगर्भ तज्ज्ञानस्यामतिब. न्धकत्वात् । न च वस्तुनो यन, तनिधयस्तद्वत्तित्वज्ञान प्रतिष- न्धकम् , रूपान्तरेण साध्याभाववतया निश्चिते रूपान्तरण हे. तुशानेऽप्यप्रसिथन्धात् । न चैकेन रूपेण तत्तथा, गौरवात् , हेतु. साध्याभाषयोः सामानाधिकरण्यास्फुरणेनाविरोधाद , साध्या- भाववदत्तिर्हेतुरित्यादिशब्दज्ञानानामप्रतिबन्ध कलापाताच । यतु साध्याभावांश निश्चयरूपं शेषांश संशयसाधारणं साध्याभाग्यवृत्तित्वज्ञान प्रतिबन्धकमन्यथा पक्ष एव साध्यसन्दे. हेन सन्दिग्धानेकान्तिमत्वापत्तेरिति । यदाहुः-'नहि पक्षे पक्ष समे वा व्यभिधार' इति । तन्न ! च्यातिनिश्चये हेतो व्यभिचारमंशयायोगात्, वदनि. श्चयदशापाम् अनुकूलतफास्फों सन्दिम्पानकान्तिकत्यस्पेष्ट- २२४ .

·। अनुमानगादापर्यम् 'ৱালু-মুনাযাযাদানবিন্ধাবতেওঁৰ স্নানঘ ti- प्तिग्रहमतिबन्धकलात्, अत एव १R: साध्यातिरिक्तपसाधी- तिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यादपोऽनुालतर्कविरहिणो पापमान- रोधयोरनवतारेऽपि पक्ष एम सन्दिम्पनि कान्तिकतपा अमयो- नका गीपन । एवं वहिदहानुकूलत्यादयः शानिमाका । अन्यथा पक्षानिरिक्त सर्वत्र साध्या सानिर्णपामादिस्य दु. रित्वाद, पक्षविपता-पतरत्वादिना सर्वत्र सप्रतिपापसाप । (ग) सिदान्तलक्षणपि विपक्षपरस्य निधिनसाम्पामापयर्थ. फताधम निराकरोति भप्रेति । निधषांशानियशंम्लस्यापि समति. मादर्शयति अनुपदमपति । स्फुटनामभिधानात्-वास्तवसाध्यामाय पतित्यस्य साधारणपपताम्फुटोकरणास् । न तु निगम विपक्षत्य संमयदुतिकमपी शेष। समानस्य-धिपासनानस्य, ঋন্নাহuংবামিয়ানাবন্ধাৰ খোৰাণশ্রমত্তা भाषयतिस्यापरितस्यादिति भायः । : मनु निथपाशानस्याप्रतिपन्धमापेपि स्वरूपसरमायामापनि र्यायषयमिपचायशानायेन प्रतियन्धकतया तादृशमिवृत्ति साधारण्यरूपहरयामासाभवत् । न च मयतिस्पषिशिस्यम तियाधतानाविषयत्येन सामान्य लक्षणानामान्ततया न ईधाभास तेति वाच्यम् । मणियारोवादोपसामान्यलक्षणस्य यथाधुनार्थपरता या अनेनैव परित्यागात् , तनपारत्यागे कर्धाच देवसाधारण्यस्यापि (घस्तुतस्तु साध्याभापनिधयविषयीभूनायांगोलकादिधमिवृत्ति स्वस्यायागोलकादिवृत्तिात्येनय रूपेण दोपता तपायशियिषय कसानस्थायोगोलकादिमिकसाभ्याभावनिश्चयविशिएधन प्रतिष धकायात, तथाच साध्यामावमिथपविषयवृत्तित्यावेन शानस्याप्रति बन्धकत्वोप न क्षतिः, तेन रूपेण दोपरानुपगमात न चायागोल कादिचात्तनाशज्ञानस्योक्तनिश्चयाशिवत्वेन प्रतिबन्धकrs पि तद्विषयकत्यस्य ताराप्रतिबन्धकताशून्यतादृशानश्चधिषि साधारणतया नानतिरिकरित्यरूपायच्छदकरपार्मा सम्भधात्। एशान ·यस्थ साधारणाकरणम् । न तत् हेत्वाभाससामान्यलक्षणाफ्रान्तत्त्वमिति वाच्यम् । मा- मानाधिफरण्यसम्बन्धेन यस्य আামাবঃঘন্ধন यामवर उंदकरवं तत्तवरछेदकविशिष्टस्य यारशविषयकनिश्चपत्य: स्य तत्प्रतिपन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वयिवक्षया सामान्यलक्षणस्यो तसाधारण्यसम्भवात् । याधादेप्रतिवन्धकतायामप्रामाण्यग्रहाभा. एघ सामानाधिकरणसम्पन्धनायच्छदक. प्रसिद्ध इति । ) न चै; वं तुल्ययुक्त्या हेतुमत्तामानविषयमित्तिसाध्यामावादिकमपि तथा स्यादिति याव्यम् । इयत्वात् । अधेर महानसादौ वयभावभ्रमदशायां इदाशे धूमादिभ्रमदशा पांच तादृशम्रमविषये धूमवहशभायादेवृत्तेहियादिसाध्यकधूमादेः साधारपयं स्यादिति चेदतदपीटमेष । न चैयं माधारण्यस्य नि: स्यदोषताप्रधादविरोधः, उक्तरूपेण साध्याभाययवृत्तिवरूपविशि- विषयकशानस्यापि प्रतियन्धफतया तारशविशिष्टविषयम्य चान तिय सानाविषयत्वेन नित्यदोपतया तदविरोधात् । सद्धतुनिष्ठ. साध्याभावममविषयवृत्तित्वादिरूपस्य च तस्यानित्यदोपनाया ए. पगमात् । न चैव सदनों पक्षतावच्छेदकादिम्रमविषयवृत्तिसाध्या- भावादिकमपि धाधः स्यादविशेषादिति वाच्यम् । प्रतिवन्धकमा. विषयस्यैव दोपयोगमात ताशस्य सायायायादिविषयकपतिथं धीभूतक्षानस्व पक्षतापच्छेदकाचशे चमत्वनियमाद, प्रकृते पहा. मयस्यापि मिलितस्य प्रतिबन्धकतया एकशानस्य भ्रमत्वेपि प्रमा: स्मकापरज्ञानविषयस्यापि दोरतासम्मघावं। अत एव सद्धती पक्षः वृत्तिसाध्यामायट्याप्यस्यासिमावपि पक्षसित्वेन भ्रमधिष्यनिष्ठ सापामाचव्याप्यत्वादे सम्प्रतिपक्षनया तस्यानित्यदोषत्वम्,मिलित यो समानधर्मिकसाध्याभाववत्तानहहेतुमत्ताप्रहयोर्याप्तियुद्धाविव मिलितयोरेकधार्मिकसाध्यामावन्यातिपक्षधर्मतायुद्धोतुमितो विरो. धित्वात् तदुभयैकतरप्रमारूपेरशानविषयस्य विशिष्टम्य दोषत्धे या. काभावात् । न चैवं विरोधिव्याप्त्यादरसायमानतादशायामपि स. देतौ दुएतापनिरिति वाच्यम् । शानदयस्य यत्र प्रतियन्धकता न प्रतिवन्धकीभूनशानावच्छिनायव विश्वयभ्य दोषत्वादिति । न च भानान्तरांवशिस्य याशविशिष्टज्ञानस्य प्रतिवन्धक ताहवि. शिष्यविषयकायस्य प्रतिवन्धकतातिरिकहतित्यान, दोपसामान्यल ·अमुपानगादापर्याम् क्षणादातरयमिति घोच्यम् । सामान्यलक्षणे यसपासम्बन्धलंपाय. छेदश्ताया एष निवेशनीयस्यात् । एकदेशातिव्याप्तयारशविशिष्ट घिपर्यितासामान्य प्रतियन्धकनापच्छेदकामिति यियक्षये धारणान्। न च नित्यदोपस्य यादिः सदा दोपतया तदनिर्वाहमयेन प्रनि पन्धकशानाधिकरणकालापच्छिन्नत्यस्य सामान्य लक्षण दुर्निवेशत. याऽनित्यानामपि दोषाणां सर्वदा दोपतापशिधारयति पाच्यम् । पाशशानान्तरविशित्वेन यारशविशिष्टविषयक ज्ञानस्य प्रनिबन्ध. ता तादृशमानसहिततादृशघिशिएशानानधिकरणक्षणवृत्तियांश पताशविशिष्टपर्याप्तविषयताविरहविशिष्यत्वे सति याशषिशि. एनिमपितविषयतासामान्यमनुमितिप्रतिघन्धकनापच्छेदक ताश. विशिष्टत्वस्य सामान्यलक्षणतया नित्यदोपे च विशेष्यीभूननिरुक्त যিযরাখিল হান্নানানাবন্ধভিংঘাৰাঘৰৱহাৰি पयतापिरहस्प सदैव सत्येन अनित्यदोरे. ध प्रतिवन्ध कशानदशा- यामेष नाहशक्षणरूपविशेषणविरहेण तादपिरहस्य सघन सामे. जस्यात् । विशिष्टामायप्रविष्टक्षणे निरुतज्ञानयोरेफतराधिकरण स्वमात्रस्य निवेशे पर्वतो हिमान् धूमादित्यादौ महानसादी धनुर्य- भाषादिभ्रमशून्यतावशायाधूिमादौ महानसादिवृत्तियक्षानमादाय व्यभिचारित्यापतिः, प्रनिती विरोधिव्याप्तपक्षधता मानगोरे- कतरमाप्रसत्येपिसत्प्रतिपक्षतापात्तश्चात विशिष्ट भावप्रतियोगिफो. टी एकसानसहितापरज्ञानाधिकरणक्षणं निवेशः। एव च संदतोर- धिकरणे सयामाघस्य स्य' भ्रमसत्यपि देता तदधिकरणवृत्तित्याला माशायां न तस्य सव्यभिचारत्वमपि तुभयशानदशापामति मि भानुमायिनामाशंका निराक साधारण्यस्धले शानदयप्रतिबन्धकता नतिन चंति । न घेत्यर्थः । रूपान्तरणेति । द्रव्य धूमाभावयत अयोगोलकं वहिमदित्यादिशानेपि वहिषूमध्याव्यानिशानोत्पत्तरित्यर्थे तद्रूपावच्छिन्नलाध्यामावनिश्चयसदिततपावच्छिन्नविशेष्यकहेतुम' नाशामप्रतिबन्धकमित्युक्ती नाय दोष इति शकते न चैफेनेति । गौरवादिति विशिष्टज्ञानस्वेन प्रतिबन्धकत्वापक्षयेत्यादिः । ननु शा नायकालवि फलानुपरया सोमवहाय दानकोण निकाय श्रीवश्यकत्वे गौरवमकिंचित्करमेवानन्यगतिकत्वादित्यत आह हे IA 2 ·+ नित्वन साधारणप्रकरणम् । बच्छेद फसाध्यामाषसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नस्य' हेतावभानेन व्याप्तिशानोत्पादे याधाभायादिश्यर्थ । तथाच तदानी व्यानिशाना. जुत्गदस्यैवासिद्धतया गुरुरूपेण प्रतिबन्धकायमप्रामाणिकमवात माघ ।दर्शितरूपेण प्रतियधकत्व सर्ववादिसिद्धप्रतिवन्धकताकस्य प्राधिराधितावच्छदकप्रकारकशानस्यासग्रह इत्याह साध्याभाये- ति 1 अप्रतिबन्धकस्यापातादिति । साध्याभावनहस्य तदानीन्तनस्य मिद्धर्मितावच्छेदकतया तादशज्ञानस्यक्तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकाना- का षादिति भाष । प्रत्यक्ष सन्निकर्यादिधलात् साध्याभाधर्मि तापच्छेदकतया अयोगोलकत्वादेरपि भानसम्भवात् शान्दा धाव मम् । न च साध्याभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपिता या स्व समानकालीनशानीयमकारता तदाश्रयधर्मावच्छिन्नवृत्तित्वावगादि प्रतिबंधफत्वोपगमादुक्तहानसग्रह , साध्याभावे धर्मितावच्छेदकस्येव साध्यामावस्यापि निरातमकारताशयत्या दिति घाव्यम् । व्यत्वादिसामानधिकरण्येन साध्याभायग्रहका- लोनत्य व्यतिरित्पादिशानस्य प्रतियन्धकायापावात् । धर्मि तारच्छेदकावच्छेदेन साध्यामावायगाहिहानस्य निवेश न निस्तारः निर्मितापच्छेदकसाध्यामायशानकालीनशानस्य दु संग्रहत्वात् । विपक्षध निश्चितसाध्यामावयत्त्वमेव निश्चयाशज्ञानस्याविगोधित्वे पिन क्षतिः । तद्घटितसाध्यामापत्तित्वस्यैव दोपत्योपगमाताला ध्याभाव निश्चितस्वाभिधानस्य व्यर्मिचारशनिप्रतिबन्धकताया तद श एप निश्चयावप्रवेश इत्येतत्प्रदर्शनमानार्थत्यादयं च साधारण्य- स्य नानित्यदोपताप्रसक्तिरपीति मिधाणा द्वितीय मत दूषयितुमुप- म्यस्यति यरिवति । साध्याभावाशे निश्चयरूपमिति । भथान कि निश्चयस्यम् न सामान्यत साध्याभावसशयान्यसा. भ्याभावशानत्यम् , महानस धूमवनया धूमामायवदयोगोलकत्ति- द्विरित्याशशानासंग्रहात् । नापि-हत्यधिकरणप्रकारीमूतयत्किचि धर्मावच्छिन्नविशेष्यकलापाभावसशयान्यनज्ञानत्यम् यत्किचित्य- निवेशात् यन्हिमान पर्वतो घूमवान चा धूमामावघदयोगालवृत्तिर्व हिरिति झानसंग्रह, तस्य तादृशायोगांलकावरूपयत्किचिद्धर्माव- छिचविशेष्यफसशयान्याधादिति-निहोपम्।साध्याभावाशे निमि तायच्छेदकस्य 'साध्यामायवत्तिहंतुरिनिज्ञानस्यायग्रहात ते हे ·१७१० अनुमानगादाम् त्यधिकरणाशे माध्याभावमात्रस्य प्रकारत्वात् तद्वच्छिन्नविशे. यताकसाध्यामावलशयस्याप्रसिद्ध , परिकांचयनिवेशेनाननुग माम्चेति। সান্তু মাসাবিহাথনাথ, অম্বিয়ায় যা হায় यनिरूपविशेष्यतान्यविशेष्यता तनिरूपितसाध्याभावप्रकारता- शालिय तानश्चयत्वम, सशयत्वनिरूपिकाचविपरीतकाटिर्मिना, चउरकतापनमाच्छिता विशेष्यता, तदन्यत्व न साध्याभावषद त्तिधूम इत्यादिज्ञानीयधर्मितावच्छदकानगच्छन्नविशेष्यनादापक्षत मेव, मशय च प्रत्येक दिनिश्चयीयविशेष्यताभ्यामतिरिरीव मिशे. यता, अतो निश्चयीयमितावच्छेदकायच्छिन्नविशेष्यतार्या तद. न्यत्वमेव । अधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् । शेगशे-माधेगावावगे, सशयसाधारण-निश्चयत्यविशेषणान. घच्छिन्नम, अन्यथा-साध्यामावाशे निधयत्वानिवेश, सन्दिग्धाने कान्तिकत्वापरा-पक्षांशे साध्याभावसशयात्मकपक्षवृत्तित्वावगाह यभिचारशानादनुमितिमात्रोच्छेदापचे।साध्याभावसशयविषय हेतु मसाज्ञानस्याविरोधित्वे प्राचीनसवादमाह न हि पक्ष इत्यादिना पक्ष सन्दिग्धसाध्यकप्रकृतधर्मिणि, पक्षसमे-सन्दिग्धसापकम्यन्तरे, व्यभिचारो-व्यभिचारग्रह. 1 प्रतिबन्धक इनि शेष । व्याप्तिनिश्चये हे. तुमति पक्षादा साध्याभावसशयानवताग्दशाया निश्चिमाया व्याप्त स्मरणे व्यभिचारसशयापोगात् इति । पक्ष साध्यवान्न या, पक्ष तिहेतुरिति विमलावषयकशान न घिरोधि बिरोधितावच्छेदका- रूपाप्रकारकत्वात् , किन्तु साध्याभाववदृत्ति वत्वावच्छिन्नप्रक रक. मानमव, तच्च, व्याप्तिनिश्चयप्रनियध्यमिति तस्योत्पत्त्यसभवादि यत्र व्याप्तिप्राहकसहचारदर्शनादिदशायामेन कचन हेतुम ति साध्याभावसशय आसीत्तत्र नन्मते पूर्व व्यानिश्चयन पक्ष हे. तुदर्शनदशाया व्याप्तिस्मरणासभवा पक्षान्तविण व्यभिचारमश यसरवात् प्रत्यक्षतनिश्चयस्यासमवादनुमिनिन स्यादित्यत्रष्टापतिमाह तदनिश्चयदशाया विति। पूर्व व्यानरनिश्चयपि पक्षे साध्यसन्देह शायामनुकूलत्तकचिनार तु व्याप्तिनिश्चय सभवनि अनुकूल तर्कस्य विशदर्शनवत् सशयप्रतिबन्ध कसायामुत्तेजकारवादत आहा - स्यर्थ । १ ·। साधारणप्रकरणम् । १७११ नुकूलतास्ताविति । अस्फूर्तिस्तवतारः। अवगाहितययत्ययका- रेण निश्चयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकघटकत्वव्यवच्छेदः । तथा. च साध्यामाशंशे संशयात्मकमपि व्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धकमिति भावः । संशयायोगादिष्टत्यादित्यन्तक्ष्यस्यात्रैव हेतुत्यं बोध्यम् ।मत एव-साध्यामावांश 'सशयसाधारणध्यमिचारज्ञानस्थ प्रतिबन्धक त्यादेष । पक्ष इत्यादि। राप्दा नित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मातिरिक्तधर्म- पानियावय इत्यर्थः । याघ्रप्रतिरोधयोरनवतारपि-विमतिपत्तिदशा शब्दादौ अनित्यत्यत्तद्याप्तिविशिष्टयोरनिश्चयऽपि, अप्रयोजका-नित्य- त्याद्यसाधका,गीयन्त तांतिरिति शेषः। दाहानुकूलत्यादप दाहार्नु फलादिष्ठातन्द्रियधर्मसमवायी दाहजनकरवादाविशेषादित्यादय इय॑थःगभर्जनकपालस्थ वहिनिष्ठानुभूतरूपमादाय सिद्धसाधनवार- गाय दादानुकूलति। महरवदात्मसयोगमादाय सिद्धसाधनवारणाया- विष्यात उपास्पर्शमादाय सिद्धसाधतयारणापातीन्द्रियति । अन्यया. ताशयभिचारशानस्याप्रतिबन्धकत्ये, पक्षानिरिके-साध्यसशया. विपये, सर्वत्र-हेतुमति, साध्यवत्ताानर्णयात् कायि हेतुमति साध्या- माधानिश्चयन व्याप्तग्रहस्य दुर्यारत्वात । एतन द्वितीयानुमान बहि. रूपपक्षातिरिक्त करतलानलसयोगादों दण्डादौ च दाहानुकूला. तीन्द्रियधमांनिश्शयपि न दोषः। पक्षविपक्षान्यतरत्वादिना-पपतह. चान्यतरत्यतदुभयविशेयकप्रमाविषयत्नादिना, सर्वत्र-पवंतो पहि मान धूमादित्यादिसद्धती, सत्प्रतिपक्षप्रसंगात्-अनुमितिपतिरोध. प्रसार। तादृशस्यान्यतरत्वादेरधिकरण कचिदपि वधादेरनि- श्ययन प्रतिवन्धकतावच्छंदकवधभाषादिव्यास्तत्र सुग्रहत्वादि- ति भावः । एतश्च सर्व प्रत्यक्षनिश्चये ग्राह्यसंशयस्य प्रतियन्धकाव. मतनाभिहितम, अन्यथा पुनहान्तविशिष्टयुद्धौ प्राधाभावशानस्थे- पायभिचारखुद्धाधषि व्यभिचारग्रहस्थापि निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्ध कता निश्चयत्वायच्छिन्नं प्रति शानन्येन प्रतिबन्धकत्व संशय निश्च यायावच्छिमस्यापरप्रति धन्धकताया आवश्यकत्वात् संशयानन्तरं संशयोदयाहानावावछिन्न प्रति ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकमासम्भ धात् । निश्चयत्वं च वृत्यंशय साध्याभावांशेऽपि निवेश्यम,अधिक रणवृत्तित्वांशे निश्चयारमकस्य अधिकरणांशे साध्याभावविशेषणा. संशयस्यापिपिशिष्टसंशयसमानशीलतया विशिष्टभावसंशयाविरो.

·- अनुमानगादापर्याम् घित्यात् एवमप्यनुकूलनविपहिणामुक्कानुमानानामनयोजकस्यमुप. पद्यत पर व्यभिचारसशयसामग्रीसत्त्वेग व्याप्तिनिश्चपोपत्यसम्भ घात् । निश्चयत्वघटकविपरीतकास्यप्रकारकत्वे विपरातकोटमानप्र याजकाभावस्य प्रयोजकत्वात् अनुकूलतर्फस्य, च विपरीतशानवि. रोधिनस्तत्प्रयोजकसामनीविघटनेनैव व्याप्तिनिधोपयोगितेत्यव- धयम् ॥ (दी०) अथ साध्यतवदसन्तान्योन्याभावगर्भव्यभिचारयो कोपादानेऽन्यतराव्याप्ति । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिपन्धकज्ञानविषय- त्वेनाभावद्वयानुगमेऽपि हेतुमति तादृशाभायवचस्य तादृशाभा- पवति हेतुमच्चस्य तादृशाभावे हेतुसामानाधिकरण्यस्य साध्य. तद्वदादौ हेतुसमानाधिकरणतादृशाभावमतियागित्वादेश्वासंग्रह इति चेत् । अत्र पदन्ति-प्रकृतसाध्यसायनसामानाधिकरण्यग्रहाविरो- पिनो धानस्य विपयतया अन्वयव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकत्वेन विभजनामासग्रहः । अविरोधिन इत्यनेन साध्यापसियादीना निरासः, यदि, पुनरत्यन्ताम्पोन्याऽभावयोरेकतरगर्भव्यभिना- रज्ञानस्य नायतरगर्भव्याप्तिग्रहविरोधित्वम् इत्यादिकं विभा. व्यते, तदा सोध्यसामानाधिकरण्यघटितत्वेनान्वयव्याप्तयोऽनुग- मनीयाः । प्रातिस्वकरूपेणोपादाय वा तावद्याप्त्यवगाहित्वं ग्रह- स्य वक्तव्यम् । साध्यन्यभिचरितसामानाधिकरण्यस्य व्याप्ये म. सिद्धस्य हेतो विरदोऽप्येतद्विशेष एव । विशिष्टमाधनवखग्रहाषि- रोधिनो ज्ञानस्य विषयतया व्यापकत्वग्रहविरोधितावच्छेदकरूप- त्वं धा विभाजकम् । शेपं पूर्ववत् । ('दी० ) साध्पतद्वतोरत्यन्तान्योन्याभावी साध्याभार. व्याप्यादिव्यावृत्तेन सापवचाज्ञानविरोपित्तनानुगमन्य तन्त्र I ·साधारणप्रकरणम् । १७१३ हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहविरोधित्वं साध्यवत्ताज्ञानविरोधिनि सादृशामावग्रहविरोधिहेत्वाभासतावच्छेदकापवावं था तथा व. तव्यम् । साध्याभावव्याप्पादौ तु हेतुसामानाधिकरण्यादिका- विरोधियानाभातविरोधित्वं पूर्वोक्तदिशावसेयम् । उपदार्श- सविशिष्टव्यासिविरदो व्यायवासिद्धिरेवेति । न्यासिग्रहकारण- सहचारग्रहसहचाय्यभावप्रतियोगिग्रहविपपत्वेनानुगम इत्यपि इति साधारणदीधितिः। कथित् ।। (ग) एकोपादाने एकमात्रवृत्तिसायास्यन्तामाययत्तित्व. स्मादेवाधारपयलक्षपात्,मम्यतम्याप्ति-साध्यघवन्यदृत्तिरवादाच व्याप्तिः। एतच्चान्यांपास्यन्तामायगव्याप्तद्वयस्यैवानुमितिप्रयोज. कतामते अन्यथा । एकाभावघटितव्याप्तरेव तधारये अपगभावरित. ध्यमिचारस्य व्याभिचारानायकनयय विरोधितया हेरयाभासतायि- रदात् । साम्यवत्ताशानेति । धर्मितान्छेरकाछिन्ने पद्रूपविशिष्ट प्रकारकनिश्चयत्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकताव. पछेदकं तदपावच्छिन्न साध्यपतवत्यन्ताम्योन्यामाधायनुगमध्य वाशपिशिएवत्तित्व साधारण्मप्रित्युक्तावपीरयर्थः । ताशाभाय. धत्वस्य-साधनद्वदरयन्ताम्योन्याभाषपवावस्य । एवरसमसमानप्र. फारकज्ञानस्यापि प्रतियन्धकतामते, अन्यथा साध्यामाधवत्ति हेतु. रित्यादिक्षाने देतुमति साध्यामाम इत्यादिशानस्यासमानप्रकारकर. नाविरोधितया तद्विपयस्पानुमिती तजनकशाने च साक्षावविरोधि- तया देत्यानासत्याभावेन साधारण्यरूपतानुपपत्तेः। साध्यतद्ववादी साध्यतायच्छेदकविशिष्टतदयच्छिनादौ । आविपदात साध्यताय. छेदकतदधच्छिनपरिग्रहा । प्रतियोगित्यादेरिस्पादिना सदयस्टेदक- त्यपरिप्रहा। • प्रकृतेति । विशिवसायविशिसाधनसामानाधिकरण्यग्रहत्या. ঘটিম্বাবঘরনিথিসবিযুঘনাঘাঁহশ্বব্যান चयनियिषयतायां निमपितरवसम्बन्धेन विशेपणीभूतान्ययम्या .

·अनुगानगादापर्याम् - . प्तिमहत्वापरिछन्नप्रतिषध्यतानिरुपितप्रतियन्धकतावच्छेदकन्धेनेत्या ८. । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूततथाविधनिश्चयत्वविशिष्ट स्वनिरूपितविषयिताकत्वमिति यावत्। अन्वयव्याप्तिनिवेशात् व्य- तिरेफथ्याप्तिग्रहावरोधिन्यनुपसहारित्वे नानिव्याप्ति' । अन्वयन्याप्ति- श्व स्वव्यापकसामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारिणि तदप्रसिद्धावपित घटकपदार्शनार परस्परोपलपायगाहिरगनियेशात् नानुपपत्तिः। असमानप्रकारकत्वादिधर्मिकसाध्याभावसामानाधिकरण्यादिशा- नमपि तादृशध्यातिधीविराध्येवेति न तदसवादः। तस्य तदधियो- धित्वे व्यापक सामानाधिकरण्यसाध्याभागासामानाधिकरण्यांद्ययगा. दिसमूहालम्बाहानायरोधित्वमेघ निवेशनीयम् तावधाप्तिमहत्वस्य व्यभिचारीप्रतियध्यतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्यधिरहपि न क्षतिः अनतिरिक्तवृतित्वरूपावच्छदकताया एव विवक्षणीयस्वालोखा. ध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहत्यापन्छिनप्रतियन्धकतारीरपि ता. दृशमेधावच्छेदकाय निघेशीयम् अतः साध्याप्रसिद्यादेबृहस्प वि. शिष्टसाध्यग्रहत्यापच्छिन्न प्रत्येक प्रतिवन्धकन्धेपि न तस्याविरो. ध्यातव्यावर्यतानुपति । शेषं पूर्ववत् । साध्या प्रसिद्ध्यादीनामित्या- दिना साध्यनिष्ठावृत्तिवस्य व्यायायासिद्धिविशपस्प साधना सिद्धः साधननिष्ठावात्तस्यस्य स्यरूपासिद्धिप्रभेदस्य साध्यसाध- नयोः परस्परासामानाधिकरण्यस्य विरोधात्मफस्वासाधारण्यरूप- स्य या पारप्रद । विशिष्टसाध्याद्युपादानस्य यशाय साध्यालिया- दिपारणप्रयोजनकरय योध्यम् । धूमवान् घूमामायवदवृत्तियरित्यादी धूमामावयवाचत्वादिकमसिद्धिरेय न तु साधारण्यमतो न तद. सट्द- क्षतिमाघहति । साध्यामायप्रवृत्तियागादिसमूहालम्पन. ट्यातिग्रहनिषेशपक्ष साध्यादेत्यन्ताभायाप्रतियोगियादिषमानुप- संहारिय सायादायस्पाताभावप्रतियोगित्वादिग्रहाधिरोधिश्वविद्य- प्रण प्रक्षिप्य चारणीयम् । नाम्यतरगर्मव्याप्तनविरोधियमिति। पाहामावानयाहित्य मणिमादिन्यायेन विरोधिय मानामायादिति मामानाधिकरण्यघाटनस्येन-अनुमितिजनकातापच्छंद- মূলবনাঘছায়াগ্নাশয়রাবিনামান্যঘি वारसायसाधारणमा अन्धयम्यासयो-स्ययस्यामिप्रकारता मायान्यास्पानामायघाटसम्यापकनायध्छेदभापन्छिनसाध्यसामाना- भाव।

·+ साधारणमकरणम् । १७१५ धिकरण्यतत्तदभावघटितव्यभिचागभावविशिष्टसाध्यसामानाधिक रण्यप्रकारता इति यावत् । अनुगमनीया -प्रतिवध्यप्रहरिशरणतया निवेशनीया अनो नेकामावघाटतन्यान्युपादानेऽपिघटितन्याभचारा. सनहस्यावकाश इति शेषः । यथाश्रुतग्रन्धलम्पो विपयानुगमो नो. पादेयः गौरवाद्यभिचारिणि तुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूप- विशिष्टव्यायप्रसिद्धेश्व। ननूक्तरूपेण नानाविधव्याप्तिविषयतानामनुगमेऽसम्भव एफाभावघटितव्यभिचारमानप्रतिवध्यताया अन्याभावधारतव्या. तिमाने असत्वेन कस्या अपि व्यभिचारशनिप्रतिवध्यताया जनता प्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकत्वासम्भवात् ।सामानाधिकरण्यानमा हिव्यापकत्वाविज्ञानस्यापि व्यभिचारज्ञानप्रतिवध्यतया सामानाधि. करण्यविण्यताया. स्वरूपसम्वन्धरूपत दवच्छेदकतानाश्रयत्वेन ता. शप्रकारताशालिग्रहावे अनतिरिक्तवृत्तितारूपाया: पनियध्यताय. च्छेदकताया एव निवेशयित्वात् । यदि च स्वरूपसम्बाधरूपति- पध्यतावच्छेदकतापरितसाध्यसामानाधिकरण्यविषयताघटितपमी. स्वच्छिनानुमितिकारणतावच्छेदकायापलक्षितविषयतावच्छिन्नप्रति यध्यतानिरूपितमतिबन्धकतावच्छेदकत्वविपयिताकत्वं विवक्ष्यते, तदा पक्षधर्मस्वविषयत्वावन्निधौविरोधिन्यां स्वरूपासिद्धावति. व्याप्ति हेतुपक्षोमयवैशिष्ट्यविषयतावहि तस्वस्थ जनकताबन्छ- दकविषयनापां निवेशे प्रयासाधिक्यमित्येतत्कल्पं परित्यज्य समू- हालयनच्यातिधीविरोधित्वेन , सकलव्यभिचारान् संगृहाति प्रातिस्विकरूपेणेति । तत्तयामित्यनेत्यर्थः ।, तथा समूहालं. यनतावमामिवुद्धौ सकलव्यभिचारधियो विरोधित्वात सर्वत्रल. क्षणसमन्वय इति भाव (ननु साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्धिवार- पानुरोधेन विशिष्टसाध्यसाधनमदाविरोधित्वमेवास्तु साध्यसाधना सामानाधिकरण्यपहाधिरोधित्वपर्यन्तं व्यर्थम् । विरोधानतिप्रस. स्य सामानाधिकरण्याविषयकतापयभिचारागादिवानापादाने नैव समवादित्यत या साध्यति । तथा चाव्यभिचरितसामानाधि- करण्याभाषस्य साधारण्यान्तर्गतस्य सहाय सामानाधिकरव्यवि. पयकमानमेयोपादेयम् । एव र निराधातिव्याप्तिवारणायेय तत्- पर्यन्तं सायकमिति भावः । च्याप्ये मलिदस्यत्यनेन पहिन्यापकम.

·धनुमानगादापर्याम् सामानाधिकरण्यादिरूपयोप्तरप्रसिद्धा ययादिनिष्टतदभावे प्रसिद्ध तया मातिव्याप्ते प्रसतिरिति भूचितम् । एतद्विशप-साधारण्यवि शेष । व्याप्यत्यासिद्धिस्तु साध्याप्रसिद्धादिश्वेति भाव अथ घ्याप्तश्चत् साध्याभावषदात्तत्वविशिष्टसाध्यसामानाधि करगयरूपा तदा साध्याभाववद्वृत्तित्वेऽध्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य हेतुतार बच्छेदकावच्छिन्नांशेऽव्यभिचाराप्रकारकतादृशव्याप्तिज्ञानाविरोधि- स्वात् । साध्याभाववदवृत्तित्वं साध्यसामानाधिकरण्यमुभय चे धाप्तिस्तदा विशिष्टामावस्य कथं साधारण्य मुररीकृतम् । यदि च पिनिगमनाविरदात्साध्याव्यभिचरितत्वविशिष्टसाध्यसामानाधिकर- ण्यमिव साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्ठमाध्याव्यभिचरितवमाप व्याप्तिरित्युभव सह इत्युच्यते, तथाप्यनुमिनि प्रति विशिष्टप्रकारक- शानस्य गौरण हेतुत्वासम्भवादेकत्र द्वयमिति रीत्याभयप्रकारकक्षा मस्य हेतुत्वं वाच्यम्, तथाव विशिष्टाभावशानस्य जनशानाविरोधि तया तद्विपविशिष्टामावस्ये कंथ हेत्वाभाससामान्यलक्षणाकान्त. रमिति चन्न। (यता)विशिष्टामावपदमुभयाभावपरम् देतुनायच्छेदकावच्छिन्नवि शेपणतापनाव्यभिचार सामानाधिकरण्यमुमयमेव व्याप्ति । उभया भावज्ञानस्य चोभयत्वप्रकारतामानियेय उभयप्रकारतानिरूपिनकवि- शेयताशालिझाने प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वं लाघवात्(इति)कल्प्यताता शें च शानमुभयत्यप्रकारकमिय तेदप्रकारकमपीति अनुमतिहतुभू तयुगपदुभीषशेपित हेतुविषयकशान प्रति घिरोधितया तदुभया भावस्य हेत्वाभासत्व साधारण्यरूपता चेति न काप्यनुपपत्तिः । विशिष्टव्यतिपादाने सामानाधिकरण्यांशनिवेशे प्रयोजनविरहः। पापक्तांशमात्रापादानमिव सकलसाधारण्यसनहसम्भपात , तथा बाध्यमिनस्तिसामानाधिकरण्याभाये नातिव्याप्तिःसाध्यसाधनसा- मानाधिकरण्यग्रहाधिरोपित्यपर्यन्तानियेशेऽपि च नावराधातिव्या. प्तिरित्याशयना विशिष्टति। माध्यतावच्छदकादिविशिष्त्यर्थ । मादिपन ग्राह्य साधनतायच्छदकवैशिएश साधनविशेषण योगम पस्नुत साधनपदमेव साधनतापच्छेदकविशिष्टपर साध्यपदपूर्ववि• शिएपदार्यस्प साध्यसाधनपदयोन्द्वाश्रयण एव साधनान्वयसम्भवा. वातथाच सति द्वन्द्वापरयमाणमस्यय साध्येमापि सममन्य.

·साधारणप्रकरणम् । यस्यावश्यकन्यापातात् । न च साध्यवस्वमपि ग्रहविशेषणतया वि. यक्षितम्, साध्यवस्वम्य व्यापकत्याघटकतयासाध्यत्यावृत्तिवेऽति. प्रसमानवकाशन निष्प्रयोजनकत्वात् । न चायत्तिगगनादिवारकवृत्ति मत्वमपि व्यापकताघदकमिति मते तसार्थक्यामिति वाच्यम् । अनु- मिती वृत्तिमवघटितव्यापकतावगाहित्येन हेतुत्वेपि प्रकृतलक्षणेत. देशाटनव्यापकतां निवेश्य साध्यवाहविरोधिावनिवेशस्य 'प्र. क्षालनाद्धि' इति न्यायनायुक्तस्यात् । साध्याप्रसिद्धिसानामसिद्धयोः धारणाय साध्यतावच्छदकादिवशिष्ट्यनिवेशनम् । व्यापकताघटक साधनवस्वग्रहविरोधिनः साधननिष्ठावृत्तित्वस्य वारणाय साधनय. स्वपय॑न्तानुधायनम् । साध्याभायवदृत्तित्वज्ञानस्य व्यापकताना. नाविराधिये साध्याभावववृत्तित्यादिविषयकसमूहालबनरुपन्या- पकताग्रहो विवक्षणीयः । अथवा व्यापकताघारव्याप्तिधोरवानुमिति- हेतुन तु सच्याभारववृत्तिवाविधीस्तथा च साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिकमेव व्यभिचा. २, न तु तो सामामायववृत्तित्वादिक साक्षादनुमितिजनकाशा नाविरोधित्वादिति मतेनायं कल्पः । ननु अत्यन्तान्योन्यामावगर्भध्यापकतयोरेकोपादानेऽन्यतरगर्म- व्यभिचारासवादः एकामावगर्भध्यापकतायुद्धौ अन्यतरगर्भव्यमिचा. रशानस्य मीभावानपगाहितयाऽधिरोधित्वादित्यत माह शेष पूर्वषदिति। अनुमित्यौपायकसाध्यावशेष्यतानिरूपितमकारतावे. न द्विविधव्यापकत्यप्रकारते अनुगमनीये, मातिस्तिकरूपेण पा तत्त. चापकताप्रकारफत्व झाने निवेशनीयमित्यर्थ । साध्याभाववदवृति त्यसाध्ययदन्यावृत्तित्यरूपन्यासिद्वयमेवानमित्यौपयिक न तु व्याप- कताघटितमिति मते हेती साध्यामाधवचित्यादिकमेव दोषः । न तु साध्यतापच्छेदके हेत्वव्यापकतायच्छेदकत्वं परमुखनिरीक्षक स्वाद , तन्मते च उक्तलक्षणे लक्ष्यापरिग्रहोऽलक्ष्यपरिग्रहश्चेति तः त्परित्यय साध्यात्यन्तामोपपत्तित्वसाध्यवद्भिनवृत्तित्वसग्राहक लक्षणमा साम्पतद्वतोरिति । साभ्यामायध्याये हेतुसामानाधिकर. प्यादिचारणाय साध्यभायव्याप्यादिव्यावृत्तेनेति । आदिपदात सा. ध्याभायावच्छेदकपरिग्रहः । तत्र-ताशपिरोधिताशये, यो हेतुला. मानाधिकरण्यामायग्रहः तद्विरोधित्वम् तदभावव्याप्यादिश्यावृत्तत.

·। . अनुमानगादार्याम् ज्ञानविरोधित्वं च तद्वत्तानिश्चयप्रतियध्यतावच्छोदेका सती तद्वत्ता. ज्ञानप्रतिवन्धकताबन्छादकाया प्रकारतातदाश्रयत्वम् । तदभावव्या. प्पवत्ताज्ञानस्य तद्वचानिश्चषाप्रतिवध्यतया तद्विषयव्युदासः । पहि- व्याप्यसाध्यस्थल घहयमाघे हेतुसामानाधिकरण्यधारणाय प्रतिय. न्धकतामिवेशः। अथ घटामायादेरपि धनहाभायत्यादिना शानस्य द्विमत्ताज्ञानवि. रोधियात् घटामायादिसामानाधिकरण्येपि वयादिसाध्यके व्यभि- चारः स्यात्, साध्यवत्ताशानविरोधितावच्छेटकीभूनविषयतानि- रूपितहेतुसामानाधिकरण्याभावविषयताशालिग्रहविगोधनानिवेशे . चासम्भवा-धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्याभाव- प्रकारताया एव साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धतावच्छेदकतया साध्यामा- यो न हेतुसामानाधिकरण इति ज्ञानीयसाध्याभावविषयताया अत. थात्वादिति चेन्न। फलीभूनशानधर्मितावच्छेदकायच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपळूपा. पच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन तापच्छिन्नविशेष्यकसाध्य. पत्ताशानप्रतिबन्धकता रद्रूपावच्छिन्नांश हावसामानाधिकरण्यामा हविरोधितानिवशेनातिप्रसद्भाचात् । सायाभाववादेरेव ताशा. पत्वात् । काञ्चनमयधूमयान् घन्हेरित्यादौ धूमो न काञ्चनमय इति নারাঘববিgষাঃবাপ্পানাবনাথৰ কা- चनमयत्यामावसामानाधिकरण्येऽतिप्रसङ्ग। माध्यतावच्छेदकाध. शिष्टसाध्यवत्ताज्ञानत्वेन यदूपावच्छिन्न प्रकारकनिश्चय प्रतिवध्यते यु. को तत्र विशेष्य धूमामाधसामानाधिकरण्यासदह -घूमत्वावच्छि' प्राभावनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छदककोटो कांचनमयत्यावषयतायाभ निवेशात् । यत्किञ्चिनर्मापच्छिन्नविशण्यताकविशिष्टसाध्यवत्ताशा. नत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिवेशे च धूमो न काचनमय इति ज्ञानप्रति. पध्यतायाः काञ्चनमयत्वपिशिष्टधूमादिमत्ताज्ञानत्वव्यापकतया उ. कातिप्रसङ्गस्य दुरितेत्यत फलीभूतज्ञानर्धार्मितावच्छदकाव- च्छिन्नविशेष्यतानिवेशः । यद्यपि धूमावादप काञ्चनमयत्वादिषि. शिष्टभूमादिमचाहानधर्मितावच्छेदकत्वमक्षतमेव काञ्चनमयधूमवा. - धूम इत्याशज्ञानस्यापि कदाचिदुत्पादात , तथापि विशि- एसाध्यषत्वादिशानधर्मितावच्छेदको यो यो धर्मस्तत्तद्धर्मावच्छि ·साधारणप्रकरणम् । अधिशेष्यतानिरूपितपटूपायच्छिन्नमकारताः तवर्मायच्छिन्नविशे. श्यकविशिष्टसाध्ययत्ताशानप्रतिबन्धकतावच्छेदिका तपायच्छिन. स्वस्य विवक्षितत्यान्नातिप्रसः। त्यसामानाधिकरण्यायपयतानि. रूपितसाध्यवत्ताधीविरोधितावच्छंदकत्योपलक्षितधावच्छिन्नवि. ययतायाबरूपसम्बन्धरूपं प्रतियध्यतावच्छेदकत्वमेव निवेश्यम् न त्यतिरिक्तवृत्तित्यम्, तेनान्योन्याभावघटितव्यभिचारधियो:- त्यन्तामावघटितव्यभिचारधियश्च प्रत्येकप्रतिवध्यतायास्तादृश. विपयितास्वावच्छिन्नन्यापकताविरहेऽपि न क्षतिः । अत पर ला. धनामसिम्यादायपि । नातिप्रसह-सायाभावादिविषयतायास्ताप्र. तिबध्यतावच्छदककोटायनिवेशात् । हेत्वसामानाधिकरण्यविषयता- या व धर्मिताबच्छेदकताभिनत्यमुपलक्षणविधया निवेश्यम्, तेन धू. मासमानाधिकरणबधभावो न घटसमानाधिकरण इति ज्ञानविरो• धिनि। धूमासमानाधिकरणवह्नयभाषादौ घटादिसामानाधिकरण्ये नातिप्रसमा । साध्याभावव्याप्यसाध्यामावायच्छेदकादिसामानाधिकरण्यधार. णाय दर्शितप्रकारापेक्षया लघुप्रकारान्तरमाह साध्ययत्तेतिताहशाभा. येति । हेतुसामानाधिकरण्याभावत्यर्थः । हेत्वामासतेति । दोपने- स्यर्थ:- विशेष्यदलप्रयोजन स्फुटयति साध्याभाषेति । अविराधि. स्वात-अनुमितिजनकशानाविरोधित्वात् । अत्र च प्रकृतानुमितिजन. कहानपिरोधित्वमेवाभासत्वम् , न तु याधादिसाधारणगुरुशरीरानु. मितिसाधारणोक्तानुगमकप्रकारघटितं तत्प्रयोजनाभावात् । अनुमि. तिजनमानस्यापि अनुमित्तिजनकतावच्छेदककोटिप्रविविषयताव. छिन्नत्वेन निवेशः, न तु विशिष्टाक्षे विशिष्टसाध्यव्याप्यविशिष्टहेतुबै. शिष्टयायमादिज्ञानस्वेन, तथा सत्यत्यन्तान्योन्याभावघटितनामाव्या. मीनामनंनुगमन तादृशनानाविधव्यभिचारसङ्गहासम्भयात्तापधा- त्यवमादिसमूहालम्बनानुमितिनिवेशेन तासहसम्भवेपि पक्षधर्म- स्वाद्ययगाहिताया: प्रयोजनावरहण निषेशप्रसङ्गेन ताशाभाषप्रह- विरोधित्वविशेषणयाच ॥ नन्वेतालले धूमाभावव्याप्यासमानाधिकरणनिमान बहेरि. त्यादी वहिनिष्टधूमाभावव्याप्यसामानाधिकरण्यरूपाश्रयासिघ्या. दावतिव्याप्तरित्यत आह विरोधिसमिति । पूर्वोक्तविशति । शि. 1 ·१७२० अनुमानगादापर्याम् एपग्रहाद्यविरोधिज्ञानस्य विषयतयेत्यर्थः । यत्तु घुमघान् धूमोभावसमानाधिकरणवन्हेरित्यादी हेतुतावच्छे. पकधूमाद्यभावसामानाधिकरपयादिविशिष्टयन्यसामानाधिकरण्यस्य धूमाद्यमावेऽनाहार्यज्ञानाप्रसिद्धा तिस्थलीयसाधारण्येऽन्यासरि- रयाशमाया पिराधित्वमित्यादिकमवतार्य निर्वन्हिव हिमानित्यादि. स्थलीयदोपे सामान्यलक्षणाव्याप्तिवारकपूर्वोकप्रकारानुसरणपरत. या तह्मात्यानम्। तनशोभनम्-पूर्वमयविधैव रीति' उत्तरत्र सर्वत्र सव्यभिचारा दिलक्षणेनुसतव्या इत्यभिधानेनैव पौनयापातासानन्यगीभचरि तत्वविशिष्टसामानाधिकरण्याभावस्याव्यमिचारज्ञानाधिरोधि-वादव्या प्तिरित्याशकां तस्यालक्ष्यतामोहत्य परिहरति उपदर्शिततिाव्याप्तिम. हे सशयसाधारणव्यभिचारधियो विरोधित्वात् शानत्वेन प्रतिबन्ध त्वमेव लक्षणे प्रवेश्यम् अतो न साधनाप्रसिधादायतिव्याप्तिस्तेषां निश्चयस्यैव विशिष्टसाधनादिग्रहे विरोधियादित्याशपेन विशिए- साधनवस्वादिग्रहाविरोधित्वमनिवेश्य लक्षण कुर्वता मतमाह व्याप्ति. प्रहेति । अत्र ध्यातिग्रहकारणत्वमेधामाये मिरश्यम्, न तु ताशसह- वारदर्शनसहकारिस्वमव्यापकत्वात् । तदभिधानं चसहचारदर्शन. स्य यथा व्यापकताप्रत्यक्षे स्वातन्त्र्येण कारणता तादृशी या सशय. साधारणशानामावकारणता संचार निवेश्या न तु माह्याभावनिश्च. याभावविधयाकारणतेति प्रदर्शनाय व्याप्तिश्च विशिष्यकैवोपादेया। मणिमन्त्रादित्यायन प्रतिप्रन्धकतामते एकैकविधव्याप्तिज्ञान प्रत्यपि नानाविधव्यभिचारघियो, विरोधित्वादित्यवधेयम् । मणिमन्त्रादि. न्यापेन विरोधतायामस्वरसात् फेचिदित्युक्तम् ॥ इति श्रीगदाधरमहाचार्यचक्रपतिविचितार्या गादाधों साधारणप्रकरणम् ।

·अधानुमानगाधिर्याम् असाधारणप्रकरणम् । (पि०) सर्वसपचविपक्षध्यात्तोऽसाधारणः । न नु सर्पक्षत्वं न साध्वयन्मात्रत्वम्, विपक्षावृत्तवृत्तिम. तः माध्यवचित्यनियमात्।नापि पक्षातिरिक्तसाध्य. घत्वम्, शब्दोऽनित्यः शब्दत्यादित्यादेव्यातिधीदशाया. मधमाधारणतापत्ते ने चेष्टापत्तिा, पापप्रतिरोधी पिना व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातानुमितिनियमादिति चेन्न । सर्व निश्चितसाध्यवाद्विपक्षव्यावृत्तत्वस्य तत्त्वात, शब्दत्यानित्यत्वव्याप्तिग्रहे मति शब्दे साध्यनिश्चया. नातिव्याप्ति न च घटायमेतत्त्वादिति सद्धेतावति- ख्याति, साध्यसन्देहेदेशीयां तस्य हेत्वाभासत्वात । पंद्यपि भूनिया गन्धयत्वोदित्यादिर्वस्तुतः साधारणा, शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति विरुदः, शन्दोऽनित्यः श. ब्दत्वादित्यादि सहेतुरेव, व्याप्त्यज्ञानस्य पुरुषदोप वादित्युदाहरणाभावादसाधारणो न पृधम् । तथापि पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोष- घम्, अन्यथा पक्षस्वभङ्गप्रसमात । ( दी० ).माचां पतेनोत्तरयति न सर्वेत्यादि । सर्वेति वि- पोऽप्यन्नति, तेन साध्याभावन्यूनत्तर्युदासः । विपक्षस्वरूप निश्चगमत्वात् भूरनित्या गन्यावात नित्यः शब्दः, शब्दस्या- दिल्यादी नाव्याप्तिः । पृथिवी रूपवती, रसादित्यादौ जलादे- नीरसत्वभ्रमे पुनरसाधारण्यभ्रम एवेति म तव्यम् । तथापीति । पान-सन्दिपसायकलम् ! , ·१७२२ अनुमानगादार्याम् (मा०) ननु चिन्तामणिकारमते स प्रतिपक्षस्योत्थापकतया असाधारण्यस्य दृषकत्वात् साध्यध्यापकोभूनाभारप्रतियोगित्वमेवा- साधारण्यमिति न सर्वेत्यादिनन्यांसङ्गतिरित्यत आह, माचामिति । साभ्यामायन्यूनवृत्तेरिति । पर्वतो पहिमान जलत्यादित्यादेरित्यर्थ । तत्रापि घटादिरूपत्किचिद्विपक्षश्यावृत्तावसत्वादिति भावः । ननु भूरनिया गन्धववादित्यादौ पार्थिवपरमाणुरूपविपक्षवृत्ति यादव्या. तिरिति विपक्षपदस्थ 'वास्तवसाध्यामांववदर्थ केत्याभिमानमुलामा- शका निराकरोति घिपक्षत्वस्येति । ननु पृथिवी रूपवतीरसादित्या- दिक जलादे नीरसत्वम्रमदशायामसाधारणमव सपक्षजलादिव्या- धृत्तत्वस्य तदानी हेतौ ग्रहादिति तत्राव्याप्तिर्वास्तवसपक्षजलादिव्या- घृत्तत्यासत्यादित्याशकामलक्ष्यतया परिहरति पृथिवीति । मूले तथापीतिातथापि शब्द अनित्यत्वनियत्वयों साध्यताशिद स्पस्य सद्धेतुत्वविरुद्धत्वपिासाध्यतदभावेति। तुमति पक्षे साध्यानि- श्थयेन व्याप्तिग्रहामावासदेतायपि तत्र साध्याभावानिर्णयन साध्या. भावपाप्यत्यापविरोधस्याग्रहेण विरुद्धहेतापप्यसाधारपदोपत्वं युक्रमेयेत्वर्थः । अन्यथा तदानीमपि साम्पतदभावान्यतरनिश्चये। ननु सिंपाधायपाविरहावशिष्टसिद्धयभावरूपपक्षताया साध्य निश्चयदशायामपि सिपाधयिषासत्व यानिश्चयदायामपि चाक्ष. तत्यान्न तदेहप्रसङ्ग इत्यत याह दीधितौ पक्षत्यमिति । • (चि०) अथ सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दोपो न विपक्षव्यावृत्तिरपितस्था अनुगुणत्वात् प्रत्युत विपक्ष व्यावृत्तत्वेन व्यतिरेकितया परसाध्यसाधकमेापः न्यस्तं स्यात् । न च संशायतियादोपत्तचौभयच्या. वृत्तत्वज्ञानादिति वाच्यम्। व्यासिग्राहक सहचारज्ञानं (१)तदभावद्वारेण सपक्षच्यावृत्तिमात्रस्प दोपत्वात् (दी०) मतं दपपति अयेत्यादि । व्याप्तीति । तथा स्तो दुरणासमवानाभामत्वम् उपाधिदिति मावः । एरथः । (१) सभापरिपेति गदाधरमहाचायामिमत पाठ फिन्तूपल म्वचिन्तामणिपुस्तापु मर्वप्रायमयोपलभ्यत इति न घृत।

·असाधारणप्रकरणम् । १७२३ मिन्यावृतत्वञ्च न सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि पर्यन्तरे तस. म्भवाव , अन्यथा सतोरपि साध्यसाधनयोतिरोकित्त्वं दोपाय - स्यात् । 11 अधायं शङ्कितुरभिमाया-पक्षे साध्यामावस्य संशपो नि- घयवानुमितिविरोधी विरोधिविषयकत्वात् , तदसामग्री च वि. रोधिसामग्रीत्वेन, तत्रादिमध्य सामग्रीपक्षे सव्यभिचारस्य हेतो- ग्रहः द्वितीयस्य तु प्रतिहेतोः परामर्शः अतस्तयोराभासत्वम् । अ. स एव सव्यभिचारलक्षणे पक्षवृत्तित्वं विशेषणम् साध्याभावचट्ट- तित्वमात्र पुनरसिद्धिरेवेति विरोधान्यस्य परामर्शविरोधिनी रू. पस्य वत्वादिति । मैषम्। वापसंतपस्य प्रतिवन्यकत्वानटीकाराव साधारणध. र्मवत्ताज्ञानस्य संशयसामग्रीवाभावात् सामग्रीवेन प्रतिवन्धक- ले हेत्वाभासत्वायोगा । अन्पया पक्षस्य साध्यतदभावयनि- प्रमेयत्वादिमत्व सर्वत्र हेतावाभासीभवेत्', तथा कामिनीजिज्ञा सामयोजक तज्ज्ञानेष्टसाधनत्वादिकमपि । (गा० ) मणिकारमते विपक्षन्यावृत्तेरसाधारण्याघरकतया त- स्मते अत्याविना तस्यादूपणोपयोगितानिराकरणमतगतम् इति त. दुरितासाधारण्यपादिप्राचीनमतपणपरतपा 'सत्सङ्गमयात म समिति । प्राचामित्यादि ।। मूले दोष इति । दोपविधयोद्भाव्य हत्यम् । तस्या-विपक्षन्या. से मानुगुणत्यात-प्रकृतसाध्यसिध्यप्रतिकूलोद्भाधनकत्वात्, प्रत्युत विपक्षम्यावृत्तत्येनोपन्यरत लिन्न व्यतिरेकिमुद्रया प्रकृतसाध्यसाध- कमेव स्यात्, तथाच परार्थस्थलेऽपि विपक्षम्यावसहितं सपक्ष ग्यावृत्ताधमनुद्भाग्यवेन नामांधारण्यदोष इति माव । फेवलसपक्षव्यातत्य कोटियानुपस्थापकरवेन न साम्यसंशा पक किन्नु मिलिवमेवति दोपतया मिलितमेघोद्भाव्यमित्याशकते न चति । सशापकममाघारण्य यद्यपि विपक्ष यात्नत्ययटितम् - ·। १७२४ अनुमानगादाधर्मामा तथापि तादर्शस्य दोषत्वं नोपपद्यते विरोधिज्ञानविषयस्यैव दोष घात् विपक्षव्यावृत्तत्वांशज्ञानस्य चाविरोधियादित्याशयमाह व्याप्तीत्यादि । तदभावद्वारेण-तदभावप्रयोजकशानावेपणतयर-एयः फरिणामितितजनकनाने सामाद्विरोधिविषयत्यव्यवच्छह न घवच्छेदफल दीधितिकदेव स्फुटयति तथाचेति । तो दूपणाक्षम- स्वात-अनुमितो तत्कारणज्ञाने च साक्षादविरोधियानाभासत्वं. सपक्षव्यावृत्तत्वस्यापि न हेत्याभासत्वम् । एतेन विपक्ष-यावृत्तत्वस्य दूपणानुपयोगित्ये तदंशपरित्यागनेव हेत्वाभासता स्वीकार्येति नि. सकताष चं स्वार्थानुमानेऽपि सर्पसपक्षावृत्तिरेय दोष इत्युंक्तः मित्यग्रिममूलस्थापि स्वार्थानुमानपि विपक्षव्यावृत्ते पानोपाय- काय संपक्षव्याहत्तयस्य सहचाराविरोधितया तधात्वाप" न है. स्वाभासत्वमित्युक्तमित्यर्थो योध्यः । ननु सरचारग्रहविरोधित्वे व्याप्तेः. सहचारघटिततया तहेपि साक्षाविरोधिस्वमेव तस्यति न कध है वाभासावमित्याशङ्का परिह रति एकमव्यावृत्तत्वं चेति निश्चितसाध्यवानिवृत्तित्वामा. श्वेत्यर्थ । सामानाधिकरपयेति । साध्यवर्तित्वसामान्येत्यर्थः । ध. म्यन्तरे साध्ययक्त्यन्तामन्ती सम्मघात-साच्यसामा नाधिकरण्योदयात इदमुपलक्षणम् । साध्यवस्वरूपसामान्य मंपुरस्कारेण तद्धर्मिणमन्तभाव्यापितसम्मको द्रष्टव्यः । तथाच त. चायच्यायत्तस्वरूपविशेपामावरहस्य प्रत्येकं साध्यसामानाधिक र सामान्यमहाविरोधित्वे तादृशविशेषाभाषकूटात्मकासाधारण्य प्रहम्यापि,दविरोधित्वा तस्य सामानाधिकरण्यसामान्यघाटत- ध्यातिन माक्षाविरोधिचिमिति भावः । यथा- यत्किश्चिदधि- करणान्तर्भावन सामानाधिकरपयनपिणधिनापि दोपत्ये, सतो.- समीचीनयोः साध्यसाधनयोः वहिधमाधो, यतिरेपित्य-हदायत धूचित्यम् । दोषाय स्यादिति । तस्यापिहदायतविन सहचारग्रह विरोधियादिति मायः .. सशायषतपा विपक्षव्यावृत्तत्यघटितासाधारण्यस्य दोपत्वं श- दिनु संशयक छानस्नानुमिति प्रति साक्षारयनियन्यकरथममितम, पापया शङ्काया अतितुच्छतापचे, ताशगूदाभिप्रायमगुप च 'प्यातिप्राइक मित्यादिना ताराश्य देवता मांगकारा निराकापतो 1 ·असाधारणप्रकरणम् । न्यूनतामङ्गाय तादृशाभिप्रायमाशंक्य निरीकुरने यथामत्यादिना । निश्चयधेति दृष्टान्तार्थम् । घिराधिसामनीत्वेन-घिरोधिज्ञानसाम- ग्रीन्वेन, विरोधिनीति लिडविपरीतेनान्धयः। आदिमस्य-संशयस्य, सध्यभिचारस्य-साधारण्येनासाधारण्येन या विशिष्टस्य, वितीयस्य साध्याभायनिश्चयस्य, प्रतिहेतोः-माध्याभाचव्याप्यस्य. पराम-r. से परामर्शः, तयोः-तारशग्रहविषयव्यभिचारसत्मनिपक्षयो,अत ए. घ-व्यभिचारस्य सशायकतण दोपत्वादेच, पक्षवृत्तित्व विशेषणं य. थाश्रुतमेय सम्योगति शेषः । पक्षावृत्ते. पक्षे साध्यसायामयोजकर तयों पक्षवृत्ति ये सतीत्यादिलक्षणस्याप्युक्तरीत्या व्यभिचारस्य दू पकतापक्ष एयोपणमात्तदलक्ष्यत्येन तत्राध्याप्त्यमसलकत्वात् इति भावः । एव च • यद्रूपायच्छिन्नप्रकारताशालिनिधियत्वेन सायब- तानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रति प्रतिवन्धकता पक्षवृत्तिवे सति तद्रूप वत्वं तादशलक्षणा।। साध्याभायच्या यवत्ताशानस्य न निश्चयत्यं अनिवाध्यतावच्छेदकमिति न सत्प्रतिपक्षातिव्याप्तिः। वन्ह्यभाववा- घवच्छिन्नघताज्ञानस्यापि निश्चयत्वन प्रतियन्धकता ने निश्चयत्याव- च्छिन्न प्रति मतो न हदो पहिमान घन्ह्यभावांदित्यादापतिप्रसङ्ग त्ययप्रेयम् । नन्धेव पक्षवृत्तिवेन साध्यवचित्वेन चाघटितस्य सा. ध्यामाधवत्तित्वस्य, न्यातिधानविवोधतया हेत्वाभासस्थाधियो- पत्तियभिचारातन्तर्मायादित्यत आह साध्यामावति ।। असिद्धिरयेति । व्याप्यवासिद्धिरेत्यर्थः । तस्वदिसिद्धियात यद्यपि परामर्शविरोधित्व साधारण्यस्यापि साध्यामाववद्वात्ताया सर्यास्तत्वात अक्षतमेव, तथापि मेयत्वादिविशिष्टांसदावतिषसह भगाय तादशविराध्यन्तराघटितत्वनिवेशस्यावश्यकत्वान्नानिप्रसङ्गः । प्रतिवन्धकरवानहोकारादिति । निश्चयत्वस्या/समाजमस्ततया संशयान्तरसति बिशेपदर्शन निश्चयत्वावच्छिन्नापत्तेरयोगादिति भावःतथाच सशयसामाया अपिप्रतिवन्धकरवमसिद्धमिति भाय । संशयसामग्न्याः प्रतिवन्धक यमभ्युपत्य - दूषयति साधार- णधभत्तामानस्यात। तन्मात्रस्यत्ययः । ननु तन्मात्र सामग्रीत्वपर्या- सिविरहेपि प्रतियन्धकसामनीघटकत्येन तस्य प्रतिवन्धकत्वमध्याह. तेमवत्यत आह सामग्रीयनति सामन्यन्तर्गततयत्यर्थ । हत्यामा- सत्वायोगादिति । तद्विषयस्येत्यादिः । यादशविशिष्टविषयकातिश्चय.

·२०२६ अनुमानगादापोस् त्वमनुमिनिप्रतियन्धकतानतिरिकवृत्ति तादृशत्वमेष हेत्वामासत्वम् प्रतिबन्धकसामनीघटकज्ञानविषयसाधारण्यादिश्च न तथा विशेष. दर्शनादिकालीने अप्रतिवन्धकीभूतज्ञानेपिं तद्विषयकनिश्चयायसवा दिति भाय, । अन्यथा-पथाकथचिल्लक्षण परिष्कृत्य प्रतिवन्धका सामग्रीयटकज्ञानविषयस्य हेत्वाभासत्वोपपादने, मेषत्वादिहती सा- ध्यतदभावसहचरितमेयत्यवान् पक्ष इत्यादिशानविषयस्य दोपता- या इष्टत्वात् सपनेति । तथाच धूमादिहती तस्यादोषत्वन नेष्टा पतिसम्भय रति भाव । आभासीभवदितिर धूमादिहेतुकानुमिता. धपि तज्ज्ञानस्य सशयसामग्रीवेन प्रतिय-धकत्वादिति भाय । वि. रोधिशानसामग्रीषिधया यज झान प्रतिवन्धक तत्रभासतामापाय विरोधिजिहासासामग्रीविधया प्रतिबन्धकस्य विषये तामापादयति वयेति । प्रयोजकत्व-जनकज्ञानविषयत्वम् ॥1 (चि०)किश शन्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा नि: वृत्ते तायदमुद्राव्य 'न्युनत्वेनैव वादिनिग्रहात तदुः डावने वादिनिवृत्तश्च । न च न्यूनत्वे तदुपजीव्यम्, अ. साधारण्यव्यतिरेकेणापि तदुड़ावनात् । न च व्यतिरे- किमयोगेसदुपन्यामः, व्याप्तिपक्षतयोरप्रतिक्षेपेऽकि- भित्करत्यात् स्वार्थानुमाने च सर्वसपक्षव्यावृत्तिरव दोष इत्युक्तमिति ॥ (दी) एवं विशिष्टस्यानुद्भाव्यरचे व्युत्पाद्य फेवलस्यापि 'सपक्षपाश्चत्तस्य तथात्वं व्युत्पादपति फिञ्चति । वायुपदार्श- सान्तस्य साधनवैषल्पन्तु नासाधारण्यम् , सपलान्तरयतिखे। ऽपि तत्सम्भवात् । तदुद्भावनन्तु तस्प निग्रहस्यानत्वात, विभाज. पारस्थानुक्तसमुभाषपचकारेण तस्य समुचितत्वात् तदुदाहर' स्पामामतामनावर घा, आवश्यकश्च माचा दृष्टान्तप्रयांग इति भावः । मान् परार्थानुमानेऽमाधारप दोपः स्वार्षे तु स्थादन माह स्वादि।

·असाधारणप्रकरणम् । १७२७ । (१०) विपक्षव्यावृत्तत्यस्य च्यातिपक्षमताग्रहाविरोधित्यना नुहावनीयताया प्रागव व्यवस्थापितत्वात् किश्वत्यदिग्रन्थस्य त स्परत्व न घटते पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । न च पूर्व अन्ययिनि दृष्टान्तास म्भयन न्यूनताया आवश्यकतया म तदुद्भावन निराकृतमिति न पोनरुत्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पयमपि ध्पतिरकिणि व्याधिपक्षधर्म- स्वामतिक्षेपकता तदुद्भाधननिराकरणपोनरुत्यस्य दुर्वारत्यादि यित केवलसपक्षच्या युद्भावननिराकरणपरतया किमत्यादिमूल- मवतारपति पक्षमिति । एव-उकप्रकारेण, विशिष्टस्य-विपक्षव्या पृचत्यविशिष्टस्य । ननु लाघनधिकलस्यापि घटादे विशेषादर्शन বাঘাষণ বিহাথহাহাহামায়ামযন্ত্রমানা टानविधया उपन्यास सम्भवत्यति तत्र न्यूनताविरहेणासाधा. रण्योडायनसार्थक्यम् न च तत्र हटान्तस्य साधनफरमानावने मेव चादिनियुत्तिसम्भवादसाधारण्यस्य दोपवमनावश्यकामति पाच्यम् , दृष्टान्तस्य निश्चितसाध्यवत साधनवैकल्यस्यैवासाधार: ध्यत्वादिल्याशा निरस्यति धाधुपदर्शितेति । यावन्निाश्चतसाध्य ति साधनवैकल्यमसाधारणयमेयेति याद्युपदर्शितत्वाभिधान एक- देशे साधनवैकल्पस्य यावति साधनधैकल्पानतिरिक्ततया तस्यास- धारण्यत्यनिषधासहतेस्तदुद्भावनपर्यन्तमत्ताधारण्योद्भावनत्वप्रति, पैध ।सपक्षान्तरवृत्तित्वैपीति । तोरिति शेष । त सम्भस्त वायु पदर्शितस्य प्रान्तम्य साधनवकल्यसम्भयात् । नन्वेष दृष्टान्तस्य साधनवैकल्य हेत्वाभासहिभूमतया कापि नोद्भाव्यतेस्यत आह त दुद्भाषन रियति । ननु 'प्रतिशाहानि प्रतिशान्तर'मित्यादिनिग्रह स्थानविभाजकस्नेऽस्यागणनाम निग्रहस्थानतेत्यत आह वि माजति! आमासताप्रदर्शनायैव तदुद्भावनमित्यनुपनेनान्धयः । গাশারবাবাঘনাঘষাঘলা, ভগবানিয়ঃ स्थानमिति भाव । ननु यथा घट इत्यादि दृष्टान्तप्रयोगस्य समयवधा धीनत्वनानियतस्यात् यत्र तळून्यगदाहरण प्रयुक्त तत्रवासाधारण्य मुद्धाघनीयमित्यत आह आवश्यकश्चति । तथाच तदप्रयाग न्यून स्वमेयेति माघ । इति गानाधर्यामसाधारणपूर्वपक्षनन्ध । 7 - !

·१७०८
अनुमानगादार्याम्
(चि०) उच्यते । शब्दत्व साध्यवतस्तदभाववतश्च
निवृत्तत्वेन ज्ञातमाध्यतिर कितया चा पक्ष साध्यत
दभावञ्च साधयत् अविशेषात्, अन्यथा पक्षवृत्ति
त्यानुपपत्तिरिति माध्यतदभावोत्थापकतया स्वार्था-
नुमानेऽसाधारणो दोपः । सत्प्रतिपक्षे द्वौ हेतु तथा,
अत्र वेक पवेति नयोर्भद । असाधारणेन व्यतिरेकि-
प्रयोग परस्य सर्यसपक्षव्यायत्तत्वमात्रमुद्भाव्य माध्या
भावारधापकत्वात, न विपक्षव्यावृत्तत्वमाप प्रतिकूल
त्वात् व्यत्वाच्च ।
पदा विपक्षव्यावृत्ततपा साध्यमिव सपक्षव्या'
हत्ततया साध्याभावमपि साधयदिति दृष्टान्तता प्रः
तिपन्धितघा वातदुद्भायनमपिालक्षणन्तु सर्वमपक्षया
वृत्तत्वम् न तु विपचव्यावृत्तत्वमपि व्यर्थविशेषत्वात्।
विस्दमापनेनोपापिनाऽसाधारणमेव अन्यथैतदवगमे
पिरुहत्याज्ञान हेत्वाभासान्तरतापत्तः ॥
हत्यसाधारणचिन्तामणिः ॥
-
D
1
-
(दी०) स्वमते सिद्धान्तमुपक्रमते उन्यत इति । अर्थादिति ।
पतिरविभुद्रपा अर्घादुमय साधयेत्, अर्थशसम्पनरोमपसा-
एकत्तम उभयसियनुलच्याश्यादिग्रहादित्ययः । व्यतिरकि-
नया वति पाठ अर्यान् अापनिविधयेति परमतेन । एवम पर
धार्पनया शायमानो तुःसाध्यामावच्यापकीभूनाभावप्रतियोगि।
वेशनात पापस्य माध्यल्पापीभूताभावपतियोगित्वमानाच

·असाधारणप्रकरणम् । १७२९ माध्याभावस्य साधनायोन्मुखो मियो विरोधेन नैकमपि साधय- ति । न च शब्दे नित्यत्वानित्यत्वप्सन्देहे सदुभयव्यापकत्वं शब्द: स्वाभावस्य ग्रहीतुमशक्यम्-ध्यापकत्वाभिमत्तशध्दत्वामारामाव- वच्छन्दवृत्तित्तस्य नित्यत्वानित्पत्वयोः सन्दिामानवादिति वाच्यम्। तथात्वेऽपि तादृशसंशयाभावदशायां तथास्वनिमये सतु. भयव्यापीभूतायावपतियोगिशब्दत्ववचस्य शन्दै प्रतिसन्धातुं शाम्यस्यात् । स्वाश्रयममतीत्र प्रतीतस्य सौरभादेरभावाय पर नीपपापागादी पृथिवीरवतदभावसहचारेण सदुपयव्यापकसा- ग्रह सादृशाभावप्रतियोगिसौरभस्य चन्दनादौ परामर्श पृथिवी. स्वादौ साध्ये तदसाधारण्यम्यातिसुलभस्वाच । नन्धयं सत्मनिपक्ष एवं व्यानरन्वयनिरुप्यत्वस्याव्या. पकस्बेनामयोजकत्वादित्यत आह सत्मतिपक्ष इति । न चवि. धभेदेन पृथगमिषानेऽतिमसङ्गः, स्वतन्त्रेच्छाया इत्यादेर्गन्यक. तैवाभिधानात् तदभावसाधक तत्साधफत्वभ्रमरूपाशक्तिविशेष- পুনাখা। सत्मतिपक्षसव्यभिचारोमयलक्षणाक्रान्ततया उभयान्ती. पस्याविरुद्धत्वादित्यपि कश्चित् । सर्वसपक्षेति । सपक्षा-साध्यवान, पक्षमित्वे सति साध्य. ध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः, इदञ्च साक्षादनुमितिवि- रोधि, विरोधश्च साध्यासामानाधिकरण्यादिरूपोऽन्वयध्याप्तिग्रह. विरोधीति न सार्यशदापि । साध्यमामानाधिकरण्यन्तु नासाथा- रणम्। दशाविशेषे तद्भमस्तु पुरुषदोपो व्याप्प इव साधारण्यभ्रमः। (गा०) मूले हातमित्यस्य पक्ष इत्यादि । व्यतिरेक्तियत्यनस्तर चामारासत्वे मर्यादित्यस्यार्थपतिविधयेत्यर्थो न संगच्छते अर्थाप चिध्यतिरेक्यनुमानोमयविधया साधश्त्यस्यैवमतेऽत्तम्भवादिस्यतो यथा तयाचष्टे अर्धादितीति । व्याति रोकरवं अर्धाधीन या वयनम २०७ ·१७३० अनुमानगादार्याम् निराकन्तु व्यत्यस्य योजेयति व्यतिरेकिमुद्रया अर्थादिति । साधये। दिति सम्भावनायां लिङ् । सिध्युपधानसंभावना च योग्यताधीना इत्यर्थतः सा लभ्यत इत्याशयेन व्याचष्टे अर्थवशेति । उभयसाधक. स्वम्-उभयसिद्धियोग्यत्वम् परस्परसिद्धिसामग्रारूपपरस्परसिद्धिन तिवन्धकामावातिरिक्तउभयसिद्धिसामग्रीसमवधानमिति ' यावत् । मुले शातीमत्यन्तं, हेतुगर्भविशेषणमिति स्फुटयति उभयेति । मुले अन्योति । साध्यत्तदभावव्यापकोभूनाभावंप्रतियोगित्वेन । 'शातस्य विरोधिसामग्न्यतिरिक्तप्रतिबन्धकासमवहितस्य हेताविरोधिसमग्न्य. भावातिरिक्तलाध्यतदभार्यासचिसामग्यासमवहिताचे । पक्षवृत्तित्वा. नुपपत्तिरिति । पक्षवृत्तितया शातत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । इति साध्य. तदभावोत्थापकतया असाधारणो दोष' इति मूलाध दीधितिकात ध्याचष्टे एवं चेत्यादिना। तत्र साध्यतदभावसाधनोन्मुखत्यमुक्त- तसिद्धिसामग्रीसमवहितत्वम् एतदेवच साध्यतदभावोत्थापकवा थैः । 'साध्यतदभावव्यापकीभूतामाप्रतियोगित्वज्ञानयोमिलितयोस्त- दुभयसिदिसामनविशङ्कानिराकरणाय साध्यतदभावव्यापकीभूला.. भावप्रतियोगित्वज्ञानातदुभयमाधनायोन्मुख इति । संक्षेपाक्ति- स्पेक्षिता। विरोधेन-परस्परविरोधेन । नैकमपि साधयतीति । यसाधारण इति शेषः। एवं चासाधकत्वमेव घेतोदोपस्वमि. त्यवधेयम्। संदेहे-सन्देहदशायाम्। व्यापकत्वेति । उभयव्याप. कतया ग्राह्यस्य शब्दयामायस्य योऽभाषः शब्दत्यं तद्वद्य. त्सित्यरूपस्य व्यभिचारस्येत्यर्थः। सन्दिहमानत्यादिति । उक्तसंश. येन विषयीकरणादित्यर्थः। याधारत्वाधेयत्ययोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वा- दिति भाषः। एतच्च व्याप्पर्मिकव्यापकाभावघवृत्तियज्ञानमेव व्यापकताग्रहप्रतियन्धकामित्यभिमानेन । वस्तुनस्तु ताराबानय- चापकाभावरमिकव्याप्यवचाज्ञानमपि प्रतिवन्ध्रकम्-असमान. प्रकारफत्वस्याविशेषादिति कथितसंशये शन्दवृत्तितया नित्यत्वा. नित्यायसंशयामायदायां घटगगनादौ शम्दयामाये प्रत्येकमुमय. सहधारकानात्तथास्यनिश्चये शब्दत्वाभाचे उभपध्यापकतानिश्चय सति तज्जन्यसरकारात् शब्दे साध्यसन्देहश्शायामपि तादृशब्यापकता- यस्मरणेऽव्यापकत्वमानासम्भवेन व्यापाभूतामावप्रतियोगि. सदस्यस्य शदे प्रतिसन्धातुं नियतुं शक्यत्यादित्यर्थः । गगनघटा- ·असाधारणपकरणम् । दो शब्दस्यामा निन्यायतदभायोभयसाहचर्यग्रहः शन्दत्योपस्थि- त्तावेष सम्भवति शब्दत्यजातिप्रतीतो व्यक्तिभानं नियतमिति शब्द नित्यत्वतदभावसंशयजनक धर्मिशानमेकतरकोट्युपस्थितिश्च वर्तते अपि तु कारणान्तयमावादेव तत्र संशयविरहः, अतो यत्साध्यहेतु- के हेयभावे साध्यतावयो. साहचर्ये गृहामापणे हेतुमतो धर्मिण उ. पस्थिापनयायं तत्र धर्मिशानामावादेव म हेतुमति साध्यतदभार• संशय इति ताशस्थले हेत्वभाव साध्यतदभावव्यापकनामदसोक- र्यमाहाश्रयमिति । सहचारण-सहचारप्रहेणे । नादृशामायेति । पृ. थिवीयतदभावव्यापकताविशिष्टामावत्यर्थः । पृथिवीत्यादी साध्य इति । चन्दन पृथिवी सौरभादित्यादावित्यर्थः । असाधारण्यस्प-य. साधारण्यग्रहस्य। सायं-सायतमाघयापकीभूताभावप्रतियोगितया गृह्यमाणो हेतुः । सत्प्रतिपक्ष पवेति । विराधिव्याप्तिपक्षधर्मनाशानप्रतियन्ध. फार्यकान्धात् इति भावः । तथा च मासाधारण्यस्य स्वतन्त्रत्या. भासतति भावः। ननु विरोधिध्याप्रन्वयव्याप्तित्व सत्प्रतिपक्षताम- योजकमिति नात्र सत्प्रतिपक्षतेत्यत आह क्यासेरिति । अन्ध. यनिरूपितापस्स-साध्यसाधनोमयनिरूपतत्वस्य, अध्यापकावेन-व्य- तिकिना हेत्वन्तरेण यत्र मत्प्रतिपक्षता तत्स्थलसाधारण्याभाघे न एवंविधति । यत्र इत्यन्तरेण प्रतिरोधस्तत्र सत्प्रतिपक्षता यत्रच स्नेय स्वकार्यप्रतिरोधस्तत्र तदन्यहेत्वाभासतेत्यभिधान इत्यर्थः। अतिप्रसङ्ग-यान्वायना हेत्यन्तरेण मतिरोधः स खत्मतिपक्ष यम च व्यतिरेकिणा इत्वन्तरेण प्रतिरोध सहवामासान्तरमित्यादिप्रस- र तदभाषसाधक इत्यादेः प्रकृते पृथगभिधानस्य इत्यादिः । . হাকিম্বাসিয়াবিনা কি? उभयलक्षणामाततयोभयान्तावस्यति । यथा सत्प्रतिपक्षलक्ष- MEEान्ततया सत्प्रतिपक्षता तथा सत्यभिचारलक्षणाकान्ततया तथा रवस्थापीत्या अधिरुद्धत्वादिति । तथाच तस्य सभ्यभिवारसा- मान्यलक्षणाकान्ततया सत्यमिचारमध्येऽवश्य विमजनीयतया सा. धारणानुपसहारिभिन्नस्य शब्दो नित्य शब्दत्वादित्यादरसाधारण- स्वेन भिजनं युक्तमेवेति मायः। कश्चिदित्यस्वरसः। स चासाधा- पयसत्प्रतिपक्षपार्थक्यप्रयोजस्वर्शितबीजमनादृत्य सत्प्रतिपशान्ती- .

·। १७३२ 1 अनुमानगादापर्या घरपीकार व्याप्तिानविरोधित्वघटिततव्यावृत्तसाधारण्यसवाहक सत्यभिचारसामान्यलक्षणस्व सम्भवेन प्रयासेन समृहारम्बनानु मितिविधिताघटिततत्साधारणसव्यभिचारसामान्य लक्षणकरण स्थ नियुक्तिकतया तस्य सव्यभिचारानभावासम्रात् । सपक्षपदस्य निश्चयगभार्थक वे सत्प्रतिपक्षोत्थापकता न स म्भवति ध्यातांनागर्भ वादित्यतस्तव्याच सपक्ष इति । पक्ष ति धाविज्ञपितस्य हता केवलसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगि त्वस्य यद्यद्धमिवृत्तित्व हतोपित इत्यादिरीत्या सव्यामचा सामान्यलक्षणाकान्तस्वपि अनुमितिप्रतिय-धकतानतिरिक्तवाप्त विषयिताफयाभावेन न हत्यामाभासमामान्यलक्षणाक्तान्तत्व म् । अनुमिातविरोधिताशून्यपक्षधमताज्ञामकालानज्ञानावृत्तिविर बिताकरवरूप प्रतिबन्धकतानतिरिकवृत्तिल सामान्य लक्षणे निव श्य हेरखामाससामान्यलक्षणाक्रान्तत्वसम्पादनसम्भवेऽपि ताराम यासे गोरक्षमतोऽसाधारण्यशरीर पक्षवृत्ति वम तर्भावयति पक्ष सिये सतीति । यद्यपि सव्यभिचारसामान्यलक्षणम्य यद्यमिवृ বিগবান ঘষাব্যিথাংখ্যমন্ধান বাগার অন वृत्ति परितासाधारण्यस्यापि धर्मविशनियन्त्रितत्वात नाहश रो यादरे निरुतासाधारण्वस्यवासनहापत्त , तथापि प्रयतपक्षताय च्छेदकविशिष्ट प्रतिसायतावच्छदकविशिवाशयाचगादिप्रक तहेतुतायच्छदकविशिष्टवैशिष्टयाधमाहिशानामरूपिता या ।रुक्ता पाधारण्यविषयकत्वानच्छिन्नप्रतिवन्धकता तच्छ्रन्यत्वे सति समू हालम्बमानुमितिपिरोधित्वस्य पाधप्रातरोधव्यातस्य निरुक्ता साधारण्यसाधारणस्य सव्यभिचारसामान्यलक्षण बसम्मवात। ननु साध्यययावृत्तय यदि तहदयाचव सदा शधा गित्य श्रो अप्राय सति गुणत्यादि यादौ विशिष्टस्य गुणत्वादे केवलानति रिततया नित्यत्वयचित्य नोपपद्यते इत्यस्याप्तिा, र सायद सिव तामानाधिकरण्यप्रहषिराधितया ध्याप्तिप्रहघिरोध्येय इति न सरप्रतिपक्षोत्थापकमठो याचष्ट साध्यध्यापकेति। विरोधरूपोपा धे साध्यामायवाप्यतारूपावे सापि साध्यव्यापकीभूताभायप्रतिया- गिरयमिति सारइत्याशा निराकरोति साध्यासामानाधिकरपया दौति । तुनिष्ठसाध्यासामानाधिरण्यादीयर्थ । भादिना साम्यनि । .

·. असाधारणप्रकरणम् । देस्यसामानाधिकरपयपरिग्रहः । जन्येचं विरोधस्य विरोध्यविषय. घेनानुमित्यविरोधितया न दोपतां स्यादित्यत आहान्वयव्याप्तीति । साध्यहेतुसामानाधिकरण्यघटिनव्याप्तीत्यर्थः। पक्षवृत्तित्यप्रवेशा. निवेशाभ्यामाप भेदसम्भवात् शङ्कापीत्युक्तम् शब्दाऽनित्यः श. दस्वादित्यादी वास्तवसाध्यवद्यावृत्तत्वाभाधेनाप्याशिङ्कामल. क्ष्यतया परिहरति साध्यतामानाधिकरणं स्विति । मनु दर्शितस्थलेपि दशााचशेपेऽसाधारण्यज्ञाननानुमित्यनुत्पा. दाद्धतोपताया आवश्यकत्वे कथमलक्ष्यत्यमित्यत आह दशाविशे- पइति । तद्रमः- असाधारण्यनमः, पुरुषदोष एघ न तु तत्र इतो. दुरतेत्यर्थः । प्रतिवन्दिसूचनाय दृष्टान्तमाह व्याप्य इपति ।। (दी० ) नवीनाः पुनरंवं वर्णयन्ति । सामनीद्वयविरोधेन 'हेलभावस्य साक्ष्यतदभावव्यापकताग्रहविरोधोऽसाधारणस्य दू. पकनाबीजम् तथाहि-वृत्तिमता हेतुना कचिदपि वत्तितव्यम् तत्र चावश्यं साध्यतदभाक्योरम्यतरेण भवितव्यम् । न च नत्र हेत्वभा- वः सम्भवति, अंतोऽवश्यमन्यतराव्यापकत्वं तस्य, एवंविधविरो- अधोव्य साध्येन तद्भावेन च देखभावस्य सहचारज्ञानं नैक- तरनिरूपितमपि व्यापकतां ग्राहयति मिथो विरोधात् , विरोधि- परामर्शद्वयमिव साध्यतदभावो, एवश्च वृत्तिमत्वपित्रोषितं हेतो. विद्विपक्षसपक्षव्यावृत्तत्वं वृत्तिममतिपोगित्वविशेषितं वा देव- भावस्य यावत्संपक्षविपक्षवृत्तित्वमसाधारण्यामिति । योजयन्ति च अन्यमित्यम्। शब्दत्वं यदि, सोध्यतदभाववयात्तत्वेन तदुभय- व्यापकीमुताभावभतियोगित्वेन ज्ञान ज्ञानयोग्यं स्यात् तद्वद स्यादिति यावत्, वदा व्यतिरेकितया तादृशव्यतिरेकप्रतियोगि. स्वेनादि पक्षे तदुभयं साधयेत् तदुभयसहचरितं भवेर , व्याप- काभावपति व्याप्यापावस्यावश्यम्भावात् अतथाभाचे पक्षधर्म- ताया ब्याशेर्वानुपपचिगन च तथाभावः सम्भवति, न वा पक्ष 'तित्वं वाषितम् अतः साध्यतदभावोत्थापकतया सदुभगसिद्धय- -- ·- १७३४ अनुमानगादार्याम् नुकूलपिराधि पानिपग्राहकव्यतिरेकसहचारपग्रहविषयतया असाधारणो दोपो व्याप्तिद्वयग्रहपतिबन्धकः । ननु यदि विरो धिव्याक्षिद्वगं न गृह्यते तदा मत्प्रतिपक्षोछेदः गृहीतविरोधि. व्याप्तिदय हेतुसमुत्सत्वात् तस्येत्यत आह सत्प्रतिपक्ष इति । तत्र हेलोभिन्नतयाधिकरणभेदेन तथा ग्रहः सम्भवति अब पुनरकस्मि- न हेतौ तदुभयग्रहो विरुद्ध इत्यर्थः । ( गा०) मिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यति नवीना इति । सामग्रीद्वय- विरोधेनेति । हेयभावे साध्यतदभावव्यापकतानाहकसामन्योः पर. स्परजन्यफलप्रतिबन्धकायेनेत्यर्थः। प्रहविरोधा-ग्रहानुत्पादः,,असा. धारणस्य हेतो दूषकतायां चीज अनुमित्यनुत्पादकतायां बीजम्। व्याप. कतयाविराधे क्व परस्पग्ग्राहकसामग्भ्योः परस्परग्रहप्रतिवन्धकावं सम्भवतीति विरोधेमेवांपपादयति तथाहानि । कचिदधिकरण पति. सध्यमिति । वृत्तेरधिकरणनिरूपितत्वनियमादिति मायः तत्र च-तद. धिकरण च, साध्यतदभावयारन्यतरण मावतव्य-स्थातव्यम्, प्रति- योग्यमाघयारकासत्ये परसत्यनियमादिन भाय॥ तन अधिकरणे, न हेत्वमाष. सम्भवति प्रतियोगिवृत्त्या विरोधादिति भावः । अतो- इत्वमापस्य नग्रास रचात्,अन्यतराव्यापका-साध्याव्यापकत्वसाध्या भावाव्यापकत्वयोरन्यतस्वयम् तस्य-हेत्वभावस्य,तयोर्मध्ये हेत्वधेि. करणे यस्य स्थितिस्तद्यापकतायास्तदभायेऽसम्भवादिति भावः । एवविधविरोधधौव्ये-पपंरीत्या नित्यत्वतदभावव्यापकतयोः श. दयाभावादावफमापरासायनियमे सहचारशानमिति मापक तामहकारणीभूतं गगनपटादौ सामानाधिरकण्यज्ञानम् । पिरोधिग्रह- सामान्य प्रतिवन्धकायम् शान्तन हृदयति पिरोधीति | साध्य- तदमायो न माहयतीति अनुषंगेनाम्ययः । अवृत्तिवारणाय, वृत्तिम- स्पविशेविवामिति । सपक्षविपक्षन्यात यावतसपक्षविपक्षनिष्ठा- माय प्रतियोगित्वम्, नतु हेत्वभाववरूपेण सहचारमान मेघ तेन रूपण व्यापकताप्राहकतया व्यापकतान्तरप्रदविरोधीति तद्विषयस्येच दोप. त्यमुचितमित्याशयनाइ तिदिति । उमपच्यापकीभूताभाषप्रति. योगियज्ञानविपयत्यं नममादोपामयासहचरितसाधारणमिति नाम:

·असाधारणमकरणम् । वसाहचर्यरूपतया व्यारयायोमयसाधकत्वापादकमनो ब्याचप्टै शातं चानयोग्य मिति । उभयसाधकरवे उभयसाहचर्यरूपे व्यतिरेक्यनुः मानत्वमप्रयोजकमिति व्यतिरेकितयेत्यन्यथा व्याचष्टे व्यतिरेकित- येति । नाशेति । साध्यतदभावव्यापकीभूतेत्यर्थः । यधपि तारश. व्यतिरोकिप्रतियोगित्ववत् स्यात्तदा उभयसहवरितं स्थादित्यत एव सारशप्रतियोगिताया उभयसाहवर्यप्रयोजकत्वं लभ्यते, तथापि शापत्तिमूलभूतम्यातिदायमदर्शनाय व्यतिरेकितयेति पुनर्मूलेऽभि. हितमित्यवधेयम् । प्रमेणोमयसाधकत्वस्येपत्यादुमयं साधयेदित्यस्यार्थमा उभय- सहचरितं मवेदिति। यद्यपि वृत्तिमत्त्वविदोषितककोरिव्याप. कामायप्रतियोगित्वस्य वस्तुगत्यापरकोटिव्यापकामायप्रतियोगित्व. विरुद्धपि विरोधाप्रतिसन्धानदशायां नैकमादकसामन्या अपर प्रतिरोधितेति दर्शिततावतारोच विरोधिविधानमसाधारर. ज्यशायामङ्गीकार्यमातयिप्पनि दर्शितरीत्या तदवधारण चेत्या. दिना,तथा च शब्द नित्यत्वानित्यत्ययोः सन्देदे शब्दस्यतदुभयसाह चर्यमपि सन्दिग्धमेवेतीप्टापतिदशायां नाक्ततर्कावतारसम्भवः । तदुभकाधिकरणवृत्तित्वस्य चाप्रसिध्या नापत्तिसम्भव -अप्रसि- सस्य व्यापयधारणासम्भवात् । षमुभयव्यापीभूतामावप्रतियो- गित्वमवृत्ती प्रसिद्धं तप नोभयसाहचर्यमिति विरोधे एवापाurur. दकयोः कथमापत्तिः । वृत्तिमत्त्वे सत्युभपव्यापकोभूनामावप्रतियोगि. त्वं चाप्रसिद्धमा वृत्तिमत्त्वे सति तत्तत्कोटिव्यापीभूतामावप्रतियोगि- त्वेन प्रत्येक तत्तकोट्यभावसाहचर्यापनी चेष्टापत्तिशकाया अनिवृ. तिरिति महदसमलसम् । तथापि जलत्यादौ पृत्तिमाचे सति घटत्व पटत्यायुभयव्यापकामायप्रतियोगित्यतदुभयाभावद्वपसहचारमुवधा. सामान्यतः आपापादकयोर्यत् पृत्तिमाये सति यदुभयन्यापका. भावप्रतियोगि तम्प्रत्येकं तदुभयाभायद्वयकाधिकरणचति व्याप्ति रवधार्य तितश्च शादाबादौ वृत्तिमायनित्यत्वतदभावब्यापकाभावप्र. तियोगित्यानामाहार्यशानानित्यवतदभाषद्वयकाधिकरणवृत्ति स्या- दिवमित्यप्रसिद्धविशेषापत्ति: सुलभैव । सामान्यतयाप्त्यधीनावशेषा- नुमितविध मदधीनविशेषापत्ताधपि विशेषप्रसिद्धरन हत्याका मच उक्तापाधाप्रसिद्धी प्रतियोग्यप्रसिधा पारायव्यतिरेकनिश्चयास.

·१७३६ अनुमानगादाधर्याद म्भमेन नापरययतारमाभव इति पाच्या विशिष्टविषयकारती विशे. ध्ये विशेषणाभावनिधयस्यापि विशिष्टशद्वानिवर्चयारयेन हेतुवाद धिकरण नित्यत्यनित्यत्याभावोभयषतानिश्चयादेव ताशापतिस. म्भघात् । मूले व्यतिरीकेतयेति यद्यातायं दर्शित तदेय स्फुटी- राति व्यापकाभावयतीति। प्रतियोगिनाऽभाषामायावाद प्रातरव यो ध्यम् । अन्यथेत्यस्य विधरणं अतधामाध इति । शम्दत्वस्य एका विकरण उभयामाये तस्यावृत्तिये घेत्यर्थः । उभयथै उक्तापाया सत्यविघटनादत्तिवपक्ष एव शब्दरूपपक्षधर्मताया अनुपपत्तिर्न तु शब्दत्याधिकरणे तदुभयाभायसवपक्ष, मथासति तदुभधामाध. स्य विपर्ययेण तदुभयरूपतया शइत्याभाचे तदुभयव्यापकतापा एवानुपपत्तिरिति मूलन्यूनताभकाय पूरयति व्यानर्वेति । इष्टापतिशं- काविरहेण स्फुटयति न च नथाभाव इति । नया चेष्टापचिशष्टावि. रहेण वायदत्य नित्यत्वारित्ययोभयाभाववद्धिकरणरयन मिलितापा दफामांवृत्तिमत्वनित्यत्वतदभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वानामा- भावे साधनीय नित्यत्वतदभावब्यापकामाषप्रतियोगित्वयोईयोर भाय. पक्षधर्मतायलात् शम्दत्वे सिद्धति । अयमेव च विरोधग्रह इति भाव.. ननु वृत्तिमस्वाभावमादायैव न कथम्पयंसानमित्यत आह न वा पक्षवृत्तित्व वाप्रितमिति । तथा च वृत्तिमत्त्वनिश्चयान तथापर्य- घसानमिति भावः । एतन्मते साध्यतदभावोत्थापकतयेत्यस्य सा. ध्यतदाधसिद्धिसामग्रीसमवहिततयेत्यों न सम्भवति व्याप्ति प्रहामायेन तादृशसामग्यसम्भवादतोऽन्यथा व्याच साध्यतदभा वेति । दोप इत्यस्य व्याख्या व्याग्रिहमतियन्धक इति । व्यामिग्रह- विरोधिधमवानित्यर्थ... বাঘাটে মানসিহাহাক্কানন্য স্বাহা कान्तरेण सत्प्रातेपक्ष इत्यादि मूलमयतारयात नन्धिति । विरोधि. शातितर-साध्यतदभावानरूपितव्याप्तिद्वयम्, न गृह्यने-माहफसाम. प्रीद्वयविरोधेन एकदा न गृह्यते । सत्प्रतिपक्षोच्छेद इति । परस्पर सामनीविराधेम विरोधिकाट्योरनुमतिप्रतिवन्धोच्छद् इत्यर्थ. होति । हेतुर्मिकसदभावमाप्तिग्रहावीनत्वादिस्यर्थः ॥ - - ·- असाधारणमफरणम् । १७३७ (दी०)अत्र चेदं चिन्त्यम् । एवं सति सपक्षादेविवाविशेषण व्यर्थम् ,दपकनायामनुपयोगात व्यभिचाराग्रहमात्रोपक्षीणतात ! निमचादिविशक्तिस्यापि चामाधारण्यस्य ज्ञानं न व्याप्तिज्ञान- विरोधि, विरोपिविषयकवाभावाद उपदर्शितविरोवस्य त. छरेऽनन्तभावाचा व्यापकतयोपि च न स्वतो पिरोधः। उप. दर्शितरीत्या तदेवधारणे चावश्यं पपिचारज्ञानमेष मतिबन्ध कम्,अत एव सस्यपि भसाधारण्य ज्ञाने एकत्रानुकूलतकवितारे भ. वति व्याप्तिधीरिति । एतेन तादशसहचारज्ञानं तुल्पपलविरोधि. ध्यामिग्रडसामग्रीस्वेन प्रतिवन्धर्फ तावतारे पुनस्तुल्यबलतेय ना. स्तीति परास्तम् । नर्कस्य व्यभिचारशक्षानिवर्तमायेनोपयोगि- -स्वात् मामग्री वन प्रतिबन्धकस्बे हेस्वाभासस्वायोगाच्च । सत्प्रतिपक्षे चविरोधिव्याप्ययत्तानिर्णयत्वेन प्रतिवन्धकत्वं न तु विरोधिसामः मीन,वाधारतारे त्वापाततः सहमतिपक्षितत्वेऽपि बापन प्रतिहे. तोरपायवादिज्ञान एव साध्यानमित्युदयादिति कृतं पल्लवितन ।। इसमाधारणदीधितिः॥ (गा०) दूषकतायामनुरोगादिति । यत्किञ्चिदधिकरणे सायहे. तुसामानाधिकरण्यमानस्यापि व्यापकताग्राहकावन ताशरीरया दो. पाधिकरणे पावस्यामयोजकत्वादिस्यर्थः। ननु पस्किशिसभा- दी तोपंहे ताशयभिचारप्रहेण प्रतिबाधापमा साध्यादि. प्यापकलामहो म सम्मयतीति यायसपशादी हेयभावप्रहो म चारग्रहधिरोधितया हेत्वमावे साभ्यादिग्यापकतामाहफाति कयें यावस्यानुपयोग इत्यात माह व्यभिचाराप्रहति । सपक्षादा हेत्वमाया प्रहस्य व्यभिचाराप्रहमात्रसंपादकतया ध्यापकतामहेन्यवासिद्ध. त्यादिव्यर्थः । तथा च यायस्वघटितासाधारण्यानत्वेन प्रतिवन्ध- कशानाजन काया न तेन रूपेण प्रतिवन्धकस्यमपीति न तारशाला- धारणपस्य दोषतासभव: सहचारज्ञानषिधया व्यापकताग्राहकहा नविषयम्य परिकचितसपक्षविपशयोहत्यभावस्य दोषस्य बहिमान धूमादित्यादी भयापिपहजहादिनिष्ठधूमामाघादरसाधारण्यता. , २१८ ·१७३८ अनुमानगादार्याम् प्रसङ्ग इति भानु पृत्तिमस्थे सति यायतमपक्षविपक्षनिष्ठात्याता. भायप्रतियोगित्वस्य हेती छान वृत्तिमत्प्रतियोगिकत्ये सति यावत् सपक्षविपक्षवृत्तित्वस्य हेयभावे ज्ञान या ताप्पेण व्यापकतामहाज- नकमपि ध्यापकताहतियाधकमास्थीयत साधारण्यानस्शायां व्यापकतामहानुत्पादस्यानुभवसिद्धत्यादित्यत माह वृत्तिमावादीति। विरोधिविषयकत्वाभावादिति। तारशासाधारण्यज्ञानकाल व्याप्तिम. हानुत्पाद पय नानुभविक विरोधिविषयकसानकाल एव हानानुत्पा. वस्यानुभविकत्वादिति माय.। उपदर्शितविरोधस्य-एककाटव्यापक स्वे तदभावरूपापरकोटिव्यापकतानुपपत्तिरूपस्य(साध्यामाचव्यापक प्रतियोगिविरोधस्य)तच्छरीरे-साधारणयरकहेवमानिष्ठयावत् सपक्षवृत्तित्वादी, अनन्तभावात-असत्यात , तथा च प्याप्स्यसाधा. रणयोमिथोविरोधिरूपत्वाभावात् इति पर्यवसितार्थः । ननु भताधा- रण्यन सम व्यारविरोधेपि वृत्तिमदभावनिष्ठयोर्भावाभाषरयापक- तयोमियो पिरोधात्तयोरेकदा निश्चयोंऽशुभषधिय एवं चासाधा. रण्यग्रहदशायो यदि व्यापकतामहः स्यात्तदाऽविशेषेण व्यापक ताव्यग्रह पर स्यादित्यगरपाउसाधारण्यप्रहस्य व्यापकतामहविरो- धित्वमास्थयमित्यत आह व्यापकतयारपीति । नवतो विरीध इति। नविरोधाप्रहदशायां भावाभाययोरिघ युगपत्रिश्चयाविषयावमित्या यः। ननूक्तरीत्या विरोधावधारणदशाया युगपत्तनिश्शयवारणायव ताशमातबन्धकताकल्पनमायट्यकमित्यात भाह दर्शितरीत्यति । अ वश्यम्-अवश्यकल्प्यप्रतिवन्धकताकम्, व्यभिचारशान त्वभावामा অমার নিযাথলবমাহামেদাবাংঙ্গাল, নিন্ম फ-हस्वभाव नित्यत्वतदभावव्यापकतामानानुत्पादान हक, तस्या पितत्र नियमन कल्पनसभवासथा च सदनुराधेनाप्यसाधारण्यक्षा नस्यन प्रतिबन्धकता कल्प्यत इति भावः। अत पव-ताशस्थल साधारज्यधीमावेष व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धादव । भवति व्यासारिति । साधारण्यज्ञाने तर्कस्योत्तेजकत्वादिति भावः । असाधारण्यज्ञानस्य प्रतियन्घत्व तत्र तर्कस्यादिनित्करतया व्याप्तिग्रहासभनादुपएंभ. संगतिः। एतन-कप्तप्रतिवन्धकतयैव निर्वाहेन, तुल्यवलधि. रोधिव्यातिप्राइसामग्रीस्वन-विरोधिव्यातिहासाधारणतरकारण समुदायत्वेन न त्वसाधारण्यानवमात्रेण, तकावतारे तु-एकदि. -- ·असाधारणमकरणम् । प्येष तावतारे तु, तुल्यपलध-सकलकारणसंमेलनमेष । नाम्ती. वि । विरोधिव्याप्तिग्राहकश्य तर्कस्य अनुकूलताभावसहितस्य प्रतिबन्धकतया तदमावस्यापि सामग्रीघरकत्वादिति माधः । अतो न सत्र व्यानिमहानुपपत्तिरिति शेषः । उपयोगिवान-उत्तस्थल ध्यातिनहेडक्षणीपतोपपत्ते,तथाच कल्पनीयातिरिकप्रतिबन्धकता. यो तदमावनिवेशनस्य नियुक्तिकत्वादिति भावः । फेचित तुल्यवलविरोधिव्याप्तिमहसामप्रीत्वेनेति । स्वसमान. कालीमप्रकृतव्याप्तिप्राहकसामग्री थावकारणघटिता तावत्कारण- घर्टिता या विरोधिध्यातिप्राहकसामग्रो तस्वनेत्यर्थः । तुल्यवलतष विरोधिव्यामिप्राहकसामान्या नास्ति तामिग्राहकत कोसत्येन न्यून स्वादिति भावः। तस्येति। तथाच तर्कस्यव्याप्तिग्रहकारणत्वाभावा- वत्सस्वासत्येन न्यूनाधिकवलमावमाषहत इति भाष इति व्याचक्नुः । हेत्याभासत्यायोगाच्चेति । प्रागुपदर्शितातिप्रसङ्गादिति भावः । नन्यं सत्यतिपक्षस्य देवामासत्वानुपपत्तिरित्यत आह सत्प्रतिप. से चेति । विरोधौति । प्राद्याभावादीत्यर्थः । नन्वेवमुमयव्याप्यय. तानिधयवशायामेकलाध्यस्य पाधावतारपि साध्यान्तरस्यामनु- मानमसह इत्यत आह याधावतारे स्विति । अव्याप्यत्वादीत्यादिना अपक्षधर्मयपरिग्रहः । पतञ्धानं च व्यातिविशिष्टवचामानविशेपण. तापनपिंशष्यताविशेषणर्मिविशेषणतया योध्यम् , तथाच प्रतिहेतु परामर्श व्याप्त्याशेऽमामाययामिति पर्यवसितार्थः । (पक्षे तत्. Arामावनिश्चये पक्षविशेषणनापनत्वंशे नसोध्ययातिप्रकार- परामर्शायहेतुधिषयतायाः साध्याभावयत्पक्षविषयतानिमपित. स्वप्रहेण ततस्तत्साध्यन्याप्स्यभावानात्वतपक्षावृत्तिनिष्ठत्वाद्य. क्यतरघावं तविषयतापामनुमातुं शक्यत इति यानिश्चयस्थ प. रामर्शमामाण्यवाहकता घोध्या)। पतेनाव्याप्यत्वादिज्ञानस्यानुमितिावरोधिन्याप्यवतमानसत्वे नाकिञ्चित्करमा व्याप्यपत्तापरामर्शन प्रतियन्धादुर्घटता त्यसत तिरिति परास्तम् । समामाण्यवान व्याप्यत्वादेर्धर्मितावच्छदकानर. उिन एम हतो भानाचस्य व्यायादिनिश्चयानियन्धकतया वि- रोधिनिधयोनेजकीभूलतत्समवधाने प्रयतसाध्यानुमितिसभवात् ॥ इति श्रीगदाधरभावार्यचकवतिदरचिताया गादावर्याम् वसाधारणकाम् । . .

·अशामुमानगादाधर्याम्
अनुपसंहारिप्रकरणम्।
,
(चि०) अनुपसंहाय्यों नासत्सपक्षविपक्षः, मि
यसिडिविरोधात् । नापि केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नप
क्षका, केपलान्यपिसाघ्यकरप सडेतुत्वात् व्यतिरोकि-
साध्यकस्य तु साध्पतदभाववद्गामित्वेन साधारणत्या.
त् । अन्यथा सशपातुस्नानकामिकता न स्यात् ।
सर्व क्षणिकं सत्वादिति साध्याप्रसिद्ध्या व्याप्यत्वा-
सिमपार्थक वा, माध्यमिद्धौ तु साधारणमेव । नच
पक्षान्यसाध्पषत्तदन्यत्तित्व पक्षातिरिक्तसाध्याभाव
वत्तित्वं वा साधारणत्व व्यर्धविशेषणत्वात्। न च वि.
फद्ध विशेषणस्य व्यावमित्युक्तम् । नाप्यत्यन्ताभाव
प्रतियोगिताध्यकत्ये सति केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नप
क्षकत्वम् , सर्वमभिधेय मेपत्यादिवत्र पिप्रतिपाया
पक्षतादशायां पक्षे साध्यानिश्चयेनानुपसहारिण्यव्या-
--
।
पकत्वाता
(दी०) फेवलान्वयीत्यादि । सद्धेतुत्व साधारणत्वञ्च
करणारपिनः सापनस्य, व्यतिरेकिणस्तु भागासिद्धल सावा.
रणव विरुदत्वा यथासम्भव चोध्यम् । नापीति । केवलान्नायि-
सायकवारणाप सत्पन्तम् । गतिरेकिसाध्यामहेतुशरणाय के-
पलान्दरियादि। पात्य सायकवाधकमानशून्यत्तम् । केवलानपि-
साध्यफेऽपि वायकमानाप्रसिद्धिरुक्तं वेति न सत्पन्तवैयर्यम् । नि

·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७४१ चितसाध्याभाववत्तमात्रवृतित्व त्वसाधारण्य विरुद्ध इति साधार- प्यायग्रहदशायायसाङ्कर्यमिति वा हृदयम् । अव्यापकत्वादिति । सदतुलश्च व्यातिनिश्चयदशायामेति भावः। (गासमभिधेय घटत्यादित्यादे कपलान्वयिसायकस्यापिन निर्दोषत्वरूपं सहेतुत्वम् सर्वमनित्यं घटत्यादित्यादेव्यतिरीकसा. कस्यापि न साधारणत्वमतो हेतुविशेषपरनया सतुस्यात् सा- धारणत्यादिति मूल सङ्गमयति सद्धेतुत्वमिति । न्यूनतामहाय व्यामिरेकिसाधनस्य लक्ष्यता स्वय निराकराति व्यतिरेकिणस्त्विति । भागासिद्धत्वं सर्वपक्षकस्य सर्वस्यैव । व्यतिकिण साधारणत्व. विद्वत्वे यथासम्भवं सर्वमनित्यं द्रव्यत्वात् गगनस्वादिस्यादेयों। ध्ये । केवलान्ययिसाध्यकधारणायेति । तस्य सद्धेतुत्वनालक्ष्यतायाः मागमिहितत्वादिति भावः । व्यतिरीफिसाध्यति । पर्यतो पहिमान धूमादित्यारीत्यर्थः । स तुत्वं प्रकृनदोगरहितत्यम्, तेन पर्वता धूम. धान यरित्यादरणीयत्वेपि न न्यूनता। पक्षन्यं यदि सन्दिग्धलाध्यकत्वं तदा केवलान्यपिनि साध्ये पक्षनिष्ठागावप्रतियोगित्वसंशयमादाय पक्षतासंपादनसम्भवेपि स. स्यातवैयध्ये दुरिमेय-कंपलान्वयिसाध्य केपि संशयदशायामनुप. संधारित्वस्य इयत्वेन धावतंकविशेषणदानानौचित्यान, अत एवं सिद्धान्तलक्षणे सन्दहात्मकपक्षतायटिने तारशधिशेषणं परित्यक्त- मेवेति पक्षवमन्यथा व्याच पक्षावमिति । साधकबाधकमान. शून्याव-साध्यनिश्चययाधनिश्चयाभाववत्यमित्यर्थः । वलयतिरे- किवारणाय बाधाभावनिवेशः । ईदृशी च पक्षता सर्वमभिधय प्रमेयत्वादिश्यादी यदा कचिदपि न संशयो नापि निश्चयस्नवाऽक्ष. तैति तदानी तत्रानुपसहारित्यस्य सिद्धास्तिनोप्यनिष्टस्य धारणाय सत्यातदलस्यैघ सार्थक्यमिति भावः। (केवलान्वयिसाध्या साध्य. सन्देहदशायामप्यलक्ष्यस्यमिदानाममिप्रेतामाने भाव:) नवमपि सत्यन्तदलपैयय दुर्यारमेव केवलान्ययिसाध्य के माध्याभावासिया बाघनिश्चयघटितपक्षन्याप्रासध्या विशेग्यदलस्यैवासरवादित्यत मा. ६ कयलान्वयिसाध्यकपीति ! बाधकमानप्रसिद्धिरुतवति । पक्षांना शामावप्रतियोगित्वधारेव सुलभो याध त्यति सपायाधकमान.

·१७४२ अनुमानगोदापर्याम् पदस्य साध्यपत्यज्ञानत्वायच्छिन्नविरोधिनिश्चयपरत्वादिति भावः। गनु अत्रापि लक्षणे पूर्वलक्षणोक्तलत्याप्रसिद्धिजागर्नि सर्वम. नित्यं प्रमेयत्वादिम्यादः साधारण्यादिसंकरण लक्ष्यत्वासंभवादिति कथमेतलक्षणायतार इस्पात माह निश्धितेति । निश्चिनसाध्यामाव. चच तन्मात्रं चेति द्वन्द्व, तथाच निधितसाध्यामायवत्तित्वं सा. धारणत्वं निश्चितसाध्याभावयन्मात्रवृत्तित्वं विरुत्वमिति यथा संयनान्ययः । नीति, हृदयमित्यप्रिमेणान्ययः। एवं च सर्वमनि स्पं प्रमेयावात मानत्यादित्यादिकमेव पक्षतादशापामसंकीगोंदाइ रणमिति भावः । नगु साधारण्यशरीरे पक्षानिरिक्तायरिशेषणस्य थे. ययन प्राक् निराकृतत्वात् निश्चयर्याटनसाधारण्याधाममायेण ल. क्षणान्तर न सङ्गच्छते निश्चयांशवैयर्यस्याप्यतिम्फुटत्वादित्यती दोपान्तरमानशून्यकाले दोपान्तरघतोपितोरनुपसंहारिमयैवानुमि स्यनुत्पादकत्वमिति लक्ष्यस्यमित्याशयेनेव तल्लक्षणमित्याह खा. धारण्यादौति । आदिना विरोधमागासिद्धिपरिग्रहः । सर्वमाभधेयं प्रमेयत्वादित्यादेः सद्धतुतयाऽलक्ष्यत्वस्य प्रागर्भािहतत्वात् तत्रा- व्याप्स्यभिधानं सङ्गमयति सद्धतुत्वं चेति । व्याप्तिनिश्चयदशायामे. घेति । तपाच सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां तस्य लक्ष्यत्वमेवेत्यव्याप्ति रेव तत्र सत्यन्तविरहादिति भावः। (चि०) अथ पक्षातिरिक्त पाप्तिग्रहानुकूलाम. तोतसहचारोऽनुपसंहाय्यः, यदि च पक्ष व्याप्तिग्रहः कश्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्यातिकानुमानवदभेदानु. मानवच सडेतुरेवेति चेन्न। तत्रैव सहेतावतिव्यामे, सर्वस्य पक्षले पक्षानि- रिक्ताप्रसिद्धः असाधारणविरुदयारतिव्याप्तेश्व, दृषक- तायां ग्धविगेपणत्वाच । न च दूपकतानकान्तिक- स्पेन न प्रत्येकमिति वाच्यम् । अर्धगत्या व्यर्थविशेष. णत्वात् । नापि विप्रतिपत्तिविषयमात्रवृत्तित्वम् , केव- लावपिसाध्ये अध्याः सर्पस्य पक्षत्वे मात्रार्थाभा. धादिति । 1- ·अनुपसंहारप्रकरणम् । १७४३ (दी.) अर्थसादि। पक्षातिरिक्त न प्रतीतो निश्चितो व्या- प्तिग्रहानुकूलोऽन्वयेन व्यतिरेकेण वा सहवारो यस्य स तथा । सद्धतुरेवेति । तयाच लक्षणे पक्षातिरिक्तपदं सहचारग्रहस्थलमा प्रोपदर्शकं न तु विशेषामिति । विशेषताभिप्रायेण पणद्वप- माह तत्रैवेत्यादि असाधारणे सपसव्यावृते पक्षतादशायां शब्दो- ऽभिधेयः शब्दत्वादियादी जलं निलंहं शीतस्पर्शचन्वादिसादी घ रूपं जलं वा द्रव्यभिन्नं गुणवचार गुणकात्तिजातिम- वादित्पादौ विरुद्ध चातिव्याप्तिरित्यर्थः । दपकतायामिति । स- इचारामावस्यैव ज्ञानं विरोधि न तु तत्मत्ययांशस्यापीति । अर्थ- गायेति । अनेकान्तिकशन्दार्थविवेचनेन प्रातिस्विकरूपेणेव पति- धकत्वव्यवस्थितरित्यर्थः। केचित्तु दूपतायामसाधकतायाम् , अति, अनेकान्तिक- शब्दार्य उभयकोदयुपस्थापकत्वादी साध्योपस्थापकत्वाचंशस्य उपर्यवादित्यर्थ इत्याहुः । विप्रतिपतिः पसे साध्याभावप्रतीतिः साध्ये पक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्तातिपत्तिा आये केवलान्वयीति । साध्याभावाम- सिध्या अन्यासिरित्यर्थः । उभपत्र मस्येति । अतिव्यारिति पा तन्मात्रयत्तित्वं तवव्याप्यचिकत्वं तदितरात्तित्वं का? आये केवलेति । इदच यथाकश्चिन्याप्तिग्रहदशायाम्। द्वितीये सर्वस्यति । (Pre) पक्षातिरितेत्यादि यथाथुतमूलेऽप्रतीतपदस्य पक्षातिरि. कपदव्यचाहिनतया पक्षातिरिक्त सहधाराप्रत्ययो न लभ्यते, एच ब्या- सिमहानुकूलपदसहचारपदयोरव्यवधानपिरहेण प्यानिग्रहानुकूलस. हचारयावच्छेदेनाप्रतीत्वान्ययालाम इति विपर्ययेण पोजावस्था ध्याचष्टे पशातिरिक्त इत्यादि । सर्वत्र साध्यप्सन्देहवशायामपि देवी साम्पसहचारस्य सश्यामप्रीतिसम्मयात प्रतीतिपद निश्चिता. - ·१७४४ । अनुमानगादाधर्याम् र्थकतया प्याचष्टे न प्रतीत इति । व्याप्तिमहानुकूलत्वेनांनुगमनीयं सहचारद्वयं विशिष्य दर्शयति अन्वयेन व्यतिरेकेण वेति । सहचार. स्य साध्यसाधनसहचारत्वेन निवेश व्यतिरोकिणि साध्याभावह. स्वभावसहचारत्वेन निवेशेऽन्ययिन्यत्तिव्याप्तिः, सहचारत्वेनोभयोरनु- गमे उदासीनपदार्थसहचारप्रहदशाणं अनुपसंहारिण्यव्याप्तिरिति तद्वारणमुक्तरूपेणानुगमफलं बोध्यम् । यस्यत्यस्य व्याप्तिग्रहणान्वयः। पाठयर्थसम्बन्धश्च तदंतुझानुमित्यनुकूलत्यम, तथाच तद्धतुकानुमि- त्योपथिकव्याप्तिमहानुकूलसहचारनिश्चयाभावस्तस्यानुपसंहारिस्थ. मिति लक्षणं पर्यवसितम्। यदि च पक्ष व्याप्तिग्रहः कचिदिति प्रन्योऽसर्वपक्षकपर एव सर्वपक्षकपरत्वे तत्रैव सद्धनायतिव्याप्तिरित्या निमग्रन्थासंगनेः पक्ष सहचारप्रत्ययेऽपि पक्षातिरिक्तप्रतीतसहचा. रकरपेनातिदशाप्तः पक्षातिरिक्तप्रसिद्धावसंगते, एवं सर्वस्य पक्षले पक्षे व्याप्तिग्रह रति विशेषामिघानमायसंगतं स्यात, एवं च तत्र प क्षातिरिक्तस्यपदमहिम्ना लक्षणगमनात् सद्धतुरेवेत्यभिधानमसंगतमि स्यतः पक्षातिरिक्तत्वांशस्य लक्षणाघटकत्वाभिप्रायेण तंत् संगमयति तथाचति । विशेष-सहचारग्रहस्थलव्यावर्तकम् । नम्येवमप्रिम• दूषणद्वपदानविरोध इत्यतोऽभिप्रापानवबोधमूलकत्वेन तत् संगम. यति विशेषकत्येति । दृषणद्वयमप्रसिद्धरित्यन्तम् । शम्दोऽनित्यः शिदत्यादेत्यादी प्रसिद्धासाधारण गगनादी व्यतिरकसहचारस्यैव प्रतीतत्यादयं गौरश्वत्वादित्यादियिमद्धं च घटादी व्यतिरेकमह- चारनिश्चयसंमयानातिव्याप्तिसंगतिरतोऽसाधारणविरुद्धयोरिति मू- लं तद्विशेषपरतगा घ्याचऐसाधारण इति । वक्ष्यमाणकेपलान्यायि. सायकहताविपक्षाप्रसिमा जलं नि स्नेह शीतस्पर्शयस्यादित्यादी पाधापतारदशायां विपक्षसिद्धापपि तवायत्तस्वाभापात् सपक्ष- विपक्षश्यावृत्तरयरूपममाधारण्यं न संभवतीति असाधारण इत्यस्या. माह सपक्षल्यावृत्त इति । शन्दोऽभिधेयः शदत्यादिस्यादी पक्ष- ग्वयसहवारस्य मस्ये दशायिशेष निश्चयसंमवादाह पक्षतादशाया. मिति । अतिव्याप्तिरित्याग्रमेण संबद्धते । यत्र सहचार पय नास्ति साहामुदाति जलमिति । निःहस्यं-स्नेहयदन्यत्यम् , अत्र सवातियाने पक्षतादशायामिरयस्थ न सम्बन्ध स्यापिक. मिरपादायिप्ति मागुनम् । अस्प च विपदगि बाधानयार ·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७४५ दंशायां नवाहासंभवादसाधारणतयोपपादनमविरुदम् 1 जलं घेति । प्रथमेऽसिविसंकीणों द्वितीये च वाघसंकीर्णो धरोध इति भेवः । घटादाधुत्पत्तिकाले गुणरूपहन्यभायसन्यपि प्रतियोगिवैय्याधिका. रण्याचाच्छन्न तस्मिन् साध्यामायसहचारोन सम्मयति, स एव च ध्यांतरेपन्यासिग्रहानुकूलः प्रतियोगिवैयधिकरण्यावन्छिनाया एवं व्यापकताया अश्याप्यवृत्तिव्यभिचारिण्यतिध्याप्तिधारणाय तादृश. च्याप्तौ गिवेशनीयस्यात् प्रथमेऽतिव्याप्तिसंगतिः प्रतियोगपैयधिक रम्यानधारछनाप यदभाव साध्यामावसहवारी म सम्भवति नाति- ध्यातरतिस्फुटतया तादृशमाप हेतुमाह गुणकर्मावृत्तीति । समधाये. माहांतवस्य हेतुसायाश्च लाभाय जानीति । अतिव्याप्तिरिति । य. धाप प्रथमोक्तासाधारणमिन्नस्थलप्रये व्याप्तिग्रहानुकूलसहचारान. सिया मातिव्यातिसम्भवः, तथापि प्रकृनसाध्यादिसहचारस्प प्रम- यत्न कयलसहचारत्यादिना था निश्चयदशायामनुपसंहारिण्यध्या. तिवारणाय व्यानिमहानुकूलो पा सहचारनिश्चयः पुरापनिष्ठस्तदभा. घएक विचक्षणीयः, तथा चौतस्थलेम्वपि कदाचित कस्यचिदन्यदी- यसहचार सत्यादिसहचारत्यभ्रमेण व्यातिम्रमोत्पत्या प्रमिद्धता दशभ्रमरूपसहयारनिश्चयाभावभादयानिध्याप्तिसम्मसातः । पक्षातिरिक्तत्वषिशेषणस्थ दुपकतापामनुपयुक्तरयपि तस्य विशेषण स्थानभ्युपगमे न दोष इति प्रत्ययांशघटिनस्य दोषत्वासमवपरनया दृषकतायामित्यादिमूल व्याचष्टे दूपकतेति । न तु तत्प्रत्ययांशम्प प्रत्याशघटितस्य सहचारप्रत्ययामावस्यति यावत् । शान विरोधी नि अनुपंगेणान्ययः प्राह्याभावाचविण्यत्वादिति भावः । प्रायर्म- शपरित्यागेंच घिरोध एय पर्यवसानमित्याशयः। मनुपसंहारित्वज्ञानस्याविरोधिरवेपि अनैकान्तिकावरूपसामान्य. धर्मस्य पिराधिधीविषयत्वेन दोषतयाऽनुपसहारिणो दुष्टयमस्या- हतीमत्याशंकते मुले न चेति । दीधितावनकालकदाति । भ- कान्तिकावं व्यतिग्रहविरोधिधर्मयत्वं साधारणादेः साधारण्यादि धर्ममादायव उपपादनीयम् अनुगमताशधर्मातरासम्भवाद, तथा व साधारण्यादिशानत्यनेय प्रतिवन्धकमावश्यकमियनुपसंहा. रिये दुषकताविरोधिप्रत्ययांशनियेशानवधनदोषी दुपार पति - २१२ ·. अथ अनुमानगादापर्षाम् । मिश्नमतमाह फेचित्विति । असाधकतासाघकतायमिनुपल- हारितादोपस्यत्यादिः। एवं च ध्यसहचाराभावस्यैधासाधकता व्याप्ययन व्यभिचारावारकत्येन प्रत्ययांशपेयी योयम(मूल)नच दूपकनेत्यत्र च (ए)तन्मेत दूपकताऽसाधकतासाधनमनैकान्तिकत्येन लिंगेन म तु प्रत्येकमनुपस हारित्यादिना, तथाच तस्य व्यभिचारा. वारविशेश्णयपि न क्षतिरिति तादृशमलाशयः । उभयकोटी. ति । सायतदभावत्यर्थकम् । उपस्थापकत्वादीत्यादिना विरुधान्य पक्षवृत्तित्व सतीत्यादिरूपपरिग्रहः। साध्योपस्थापकरवादीत्यादिना द्वितीयानकान्तिकत्यघटकसत्यन्तपरिग्नहः । व्यर्थत्वादिति । विरुद्धा- देरपि असाधकन्वेन तद्यावर्तकताहशविशेषणस्य मभिधारावार कस्वादिति भावः। साध्योपस्थापकतावच्छेदकरूपमात्रस्यासाधकताहेतुत्वे यथा तार साध्य)सहचारत्वयति सद्धेतौ व्यभिचार तथा सा. ध्यामाधोपस्यापकतापच्छेदकरूपमात्रस्य हेतुत्वेऽपि ताशसाध्या भाववघ्यावृ त्तत्यति सोनी व्यभिचारो दुर्वार इति कोटियोप- स्थाएकनाच्छद करूण्हेती चैयामिधानासहतिः। साध्योपस्था- पकतावच्छेदकसाध्यसहचारतदभायोपस्थापकतावच्छेदकतदभाव- घयावृत्ताचयोः स तुसाधारणत्वेपि यपविशिष्टशवपकमानज- न्योपास्थतिः यद्रूपविशिष्टविषयमानजन्यसाध्यामावोपस्थिति सहकारण सन्देतजनिक तदुभयलपवावस्यैव उभयफोप्युपस्थाप- कतावच्छेदकरूपरत्वमित्यनेन विवक्षितत्वात, सशसद्धतुम्या. वृत्तरत्वेनासाधकलासाधक्रत्वसभवादिति चेन्न। निष्कटमते धर्मितारछेदकर्मिणि यद्पयत्ताज्ञानं साध्यसन्दे हजनकं नपयत्तस्यैव तदुभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदककरूप- पत्यांमत्यत्र विक्षिनत्वात् । तत्र धर्मितावच्छदकविशिष्टसाध्यत- दभावोमयकारकशानम्येय साध्यसन्देहपदार्यतया तन प्रकारत्या- नायगयरतया मानप्रापसंगतः। तादशलक्षण साध्यापावाप्रकार पानामात प्रांत घमिपच्छदक विशिष्टधर्मिणि साध्याभावव्याप्ति विश्त्ताशानम् तुतया विरुद्धातिव्याशारणा साध्यप्रकार: फरवनिवेशादमायागुमाने च सद्धती व्यभिचारमगान् तप- यस्यारत्याद । साध्यामकारकत्यमानिय साध्यानुमितिजा ·अनुपसंहारिमकरणम् । १७४७ . नकसाध्यव्याप्यवत्ताधानविषयतावच्छेदकम्पाप्तिमादाय व्यभिचा. रातबारकसाध्याभावप्रकारवांशधैयर्याप्रसक्तेन सद्धयर्थ्यमुक्तम् । एवं चोमपकोट्युपस्थापकत्वादावित्पादः साध्यतदभावप्रकारकशा. नजनकत्वादावुपस्थिीतशेषणतया प्रविष्टं यासाध्यप्रकारकावं तदादि. विशेषणवैयर्यादित्यर्यो द्रष्टव्यः। सहचारप्रस्श्यामरवा सहचारामा पादम्य एवेति धर्मिमेदादवैवर्यमास्वरसीज बोध्यम् । सर्वस्य पक्षधे मात्रार्थाभावादिति केवलान्यायलाध्यकाव्याप्ती न हेतुः साध्ये केशलात्वयिस्वाभिधानानुपयोगापरिनि सायभाया. प्रसिद्धरेव तद्धेतुत्वं मूलठतोऽभिमतम् । सर्वस्येत्यादि च सर्वपक्ष सामान्य एयाभिप्रेतापप्तिदोषान्तरस्य हेतुपरम् । एवं च साध्ये पक्षनिष्ठामावप्रतियोगित्यमतिपत्तर्विनिपत्तिपदार्थव प्रथमदोपासना- तिरिति तं सहमयितुं विप्रतिपत्तिपदा पितकंपति विप्रतिपत्तिरिति । पक्षपदं विषयताविशेषलाभाय । मूले पक्षत्व इति । विप्रतिपचिविषयत्व इत्यर्थः । केवलान्ययि- साध्य के तिव्यामेरिति पाठे मात्रार्थाप्रसिद्धरतिव्याप्त्यसहने तत्- सनमनाय पितर्फयति सन्मात्रवृतित्यमिति । तत्पध्याप्यत्तिकत्वं } विमतिपत्तिश्पयत्यव्यायाधिकरपताकत्वम्, विप्रतिपत्तिय साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोमित्वविप्रतिपतिरेव । तदितरेति । विप्रतिपत्ति- विपयेत्तरेत्यर्थः । केवलान्ययिसाध्यकस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वन्याय- वृत्तस्सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादिदेतोलयातयानातिव्याधि संग- च्छत इत्यत आहेदं चेति । कथंचिदिति । सर्वसाध्यसन्देहसावपि शन्दादिनाव्याप्तिग्रहदशायामित्यर्थः च्याप्त्यनिश्चयदशायामेव च त- स्य लक्ष्यत्यादिति भावः असाधारणश्यतिरेकिणारयतिब्याप्तिर्योध्या इत्यनुपसंहारिपूर्वपक्षः । " - - - ? (घि० ) उच्यते व्यासिग्रहानुकूलैकवर्युपसंहा. राभावो पत्र स हेत्वभिमतोऽनुपमहारी । स चान्वयन व्यतिरेकेण वा सर्वस्य पञ्चत्वे दृष्टान्नाभाशत घटोs. नित्यो घटाकाशोभयत्तिदित्वाश्रयस्यादित्यादी सा- ·१७४८ • अनुमानगांदापर्याम् ध्यसाधनसाहचीज्ञानात्तस्य विरुद्धत्वाज्ञानदशाया- मनुपसंहारित्वेनेष्टत्वात् । कंघलान्वपिधम्मावच्छिन्नपक्षको वा । सर्वम- सिधेयं प्रमेयत्वादिति सदेतो न केवलान्वयी पक्ष तावच्छेदकः निश्चितसाध्यचत्तित्वात् । विप्र. लिपपा साध्यानिश्चपदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहार घाव्यतिकिसाध्य साध्यापावचत्तित्वाज्ञानदशा- घामिदं दूषणम्, तददगमेऽपि साधारणसङ्कर एव । एवं व्याप्यत्यासिहर्जाने। तदुद्भावने चापं व्यभिचार सदुपजीव्यत्वाददोषः । घटाकाशोभयवृत्तिद्वित्याश्रयः स्वप विरुद्धमेव । एतेनानुपसंहारित्य प्रतिमन्धाने यदि व्याप्तिग्रह स्तदानुमितिरेव तदभावे, व्याप्यत्वासिद्धि- रेवेति निरस्तम्, उपजीव्यत्वादिति । इत्यनुपसंहारिचिन्तामणिः ।। । . (दी०) व्याप्तीत्यादि । यत्र यस्यत्यर्थः । तथाच हेत्वभि- मलकान्दोपसन्दानात् नहेतुकमकृतसाध्यासियोपपिकव्यासिन- हानुकूलपमहारामावस्तस्पानुपसंहारित्वमित्यर्यलाभाद्यतिरेफिणि नातिव्याप्तिः । मन्पहार सहचारः तनिश्चपो चा ? आधे ताशस्या. भानो निखिलमसिद्धानुपसंहाध्यध्यापकः अतिव्यापफश्य रूप द्रव्यभिन्न गुणवाचागुणकाचिजातिमत्वादित्पादेः, दिती. पे पुनशानरूपासिदिपर्यवसायी कारणामावतया स्वरूपमनेर दोपो न हेत्वामास इसत आइ फेवलान्वयोति । पक्ष साध्य. निश्पविरोधिनः साध्यवान वेत्यादेःसन्देहस्य विषयोः। अवच्छे.

·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७४९ दकत्वश्च स्वान्यूनवृत्तित्तत्कत्वं तच्च स्वरूपसतोऽपविरुद्धम् । तेन प्रातिनिकट्रव्यवादिरूपेण सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां नाव्या. सिः । एवञ्च सर्वत्रैव देखादिमति साध्यतदभावसन्देहाव्याप्त्य- ग्रहेणाभासश्यम् । परार्थस्थले यहि वं व्युत्पादपति एवमिसादिना । असि. द्धिरनिश्चयः । ज्ञाने ज्ञापने । स्वार्यस्थलेऽन्तभावम् एतेनेत्या- दिनाशय निरस्यति उपजीव्यस्यादिति । ( गा० ) यप्रेत्यस्य सहचारप्रहाभावसकधर्म्युपसंहारा. भावनान्वये व्यतिकिण्यतिव्यातिः-व्यतिरेकसहचारप्रकार- कप्रहस्य हेत्वमा सत्वेपि विषयतया तदभावस्य देता. घक्षतत्वात्। तस्य व्याप्तायन्वयेऽपि व्यतिरेकसहचारणहस्या. घयव्याप्त्यग्राहकाये सवातिव्याप्ति-व्यतिरेकव्याप्त प्रकृतहे- तुनिष्ठरवाभावात् , सप्तम्यर्थविषयमाया व्यासिग्रहेऽन्वयेपि स एक वोप-प्रकृतहेतोष्यतिरेफसहचारग्रहाधीमध्यतिरेकव्याप्तिमहा- विषयस्यात्, अत: पयर्थपरतया सप्तमी ध्याचष्टे यत्रेति । एवं च व्यतिरेकल्या प्रकृतहेतुनिष्ठत्यविरद्देऽपि तहस्य प्रतहेतुविषयक त्यधिरहेपि वा तत्सम्बन्धितया तद्रदानुकूलसहचारग्रहदशायर्या ना- तिव्याप्तिरिति भावः । ननु यथाकथंचित सम्बन्धस्य उदासीनव्या. प्यादायपि सत्येन व्याप्तेराधाराधेयमायरूपो विषयत्वरूपो वा स. म्वन्ध एवं विपक्षणीयः, तथाच तहोपतादयस्यमित्यत आह तथा- चति । हेत्वभिमतेति। स्वहेतुकप्रकृतसाध्यसिद्धयोपयिकसम्बन्ध. तात्परयंत्राहकहेत्वभिमतपदसमभिव्याहारादित्यर्थः । एतेन तत्पर घेयध्यशंकापि निराकृता । उपसंहारामावस्तु तापुरुषनिष्ठस्त प्रति अस्य तोरनुपसंहारित्वमित्यर्थलामादित्यर्थः । सव्व द्रव्यभिनं गुणवत्यादिस्यादी अन्वयसहचारस्य व्यतिरेक- सहचारस्य च विरहाल्लक्षणसमन्वयसम्मवेन प्रसिद्धानुपसंहारिणि समभिधेयं निस्पंपाप्रमेयमात व्यत्वात्यादायव्यारामिधान ना- सम्भवस्यायद्यप्युक्तस्थलेपि प्रकृतव्याप्तिप्रहानुकूलसहधाराप्रसिधा न यथाथुतलक्षणसम्मवस्तथापि महतसाध्यसिझोपथिको यो च्या.

·१७५० 1 अनुपानगादार्याम् प्तिहस्तदननुकूलसहचारसामान्य कावविवक्षणे पदार्थान्तरसहवा- र प्रकनसाध्यसियौपायकव्यातिधर्मानुकूलत्याभावमादाय लक्ष. णसमन्वयसम्भवः । न च गुणादिनिष्ठदव्यत्वादिसहचारस्य द्रव्यभे. दादिसहचारत्वम्रमाविषयतया प्रस्तव्याप्तिप्रदानुकूलत्वसत्यान्न ल. हवारसामान्ये तदननुकूलत्वमिति कथं लक्षणसङ्गमन मिति चा च्यम् । लहचारपदेन किञ्चित्प्रतियोगित्वकिञ्चिदनुयोगिक विशि- प्सहचारत्वावशिष्टपरर्याप्तविषयताया विवक्षणीयत्वात् । भ्रमवि. पयविशिष्टसहचाराप्रसिधा तद्विषयताया पास्तषसहन्नाररावावाश धापर्याप्तस्वात भ्रमात्मकहानविषयतासामान्ये । प्रकृतव्याप्तिग्रहा- नुकूलत्वविरहस्याक्षतत्वात् । रूपमिति । प्रतियोगिवैयधिकरण्या- नधच्छिने गुणाभाव द्रव्यान्यत्वाभावसहचारसम्भवात् ;गुणकर्मा- वृचिजातिमत्त्वहेत्वनुसरणम् । अज्ञानरूपासिद्धिपर्यवसायी अज्ञान. कपासियामका, कारणाभावतया ख्यातिप्रहकारणाभावतया, स्थ. स्वरूपसव-शानानपेक्ष पव, दोष:-परम्परयानुमित्यनुत्पादप्रयोज. कः । न हेत्वाभास इति । यद्यपि वक्ष्यमाणसाध्यसन्देहविषयत्वरूप- मनुपसंहारित्वमपि स्वरूपसदेव विरोधीति न तस्य हेत्वाभासता. सम्भय इति लक्षणद्वयोंप तुल्यानुपोगः, तथापि प्रथमस्य कारणा मावतया स्वरूपसदुपणत्व स्फुटतरं न द्वितीयस्य तस्यातधात्यादि। क्यापातत ईशानुयोगेन द्वितीयावतारसंगतिरित्यवधेयम् । . . पक्षपदस्य साध्यवान पेति संशयविषयपरत्वे केपलान्धविसा বন্ধঃব জায়গায় বাঘাযাম, মনি छामाचप्रतियोगित्यसंशयविषयसाध्यकत्वार्थकरये पक्षविशेष्यकसं- रायवशायामनिस्यत्वादिसायकेऽध्यामिरतः, संशयंद्वयमनुगमयति पक्ष इति । पक्षतामन्ये व्याख्यातमेतत् । पद्यपि घटः प्रमेयवान् ह. म्यादी प्रमेयं घटनिष्ठामावप्रतियोगि न घेत्यादिसंशयविषयतायाः केवलान्ययिधर्मव्यापकत्वात् यथाथुतेऽतिच्यातिः, विषयनाविशेष. निवशे उभयविधसंशये धर्मिविषयताया एकविधवामावादननुग म, ममतानुमित्युहेश्यनिष्टसाध्यपत्तानिश्चयविरोधिसंशतिपयता. निषशे विश्यस्मिन् साध्यसन्देहदशायां व्यतिरेकिधर्मावच्छिन्ने प. क्षे साध्यसायकस्याप्यनुपसंहारिताया। दुषकताजिसत्यनापगन्त- व्यवया माध्याप्तिः । तथापि स्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभून साध्यव. 4 ·अनुपसंहारिपकरणम् । सानिध्ययविशेष्यतासमानधिकरणसंशयविपपताविरक्षणान्न दोषः। ममेयं घनिष्ठामाचप्रतियोगिन मेन्यादिसंशयस्य घटादिमात्रवि- पयताया एव ताशसंशयप्रतिवन्धकतावच्छेदकप्रमेयादिप्रकारता. निरुपितविशष्यतासमानाधिकरणत्वात् तादृश्याच केवलान्याय- धम्माध्यापकत्वात् । ननु यत्र केवलान्ययिवधादिक धर्मितायो। दकारस्य न साभ्यसंशयोऽपि तु द्रव्यत्वगुणत्यादिविशपधर्म धर्मि. मावच्छेदकीकृत्यैव विथ्यविषयकसंशयः तय सशयविषयतायो . रूपसम्बन्धरूपफेवलान्यायधर्मावच्छिन्नत्वाभावाद-यातस्तमापिस মায়াখালামনাইবান্ধামবার দুল याह अघच्छेदकत्वं चति । स्वाम्यूनवृत्तिनाकन्वमिति । तथा च के. चलाग्ययिधर्मव्यापक संशयविषयत्वं पर्यसितम् । केवला वधि- धर्मव्यापकावं चात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यमेव न तु केवलान्यायध- मधनिष्ठात्यन्तामायाप्रतियोगित्पं निष्ठाम्ननिवेशे प्रयोजनाभायात्। -स्वरूपसलोपि-संशपर्धामण्यप्रकारीभवतापिनाव्यापिरिति। तादृश. समूहालस्यनसंशयविषयतायास्तत्संशयविषयतात्वेन फेवलान्वयि- धर्मव्यापकत्वादिति भावः । यत्र विश्वेषां नैकसंशयविषयता अपि तु क्रमिकसंशयदर्याचपयतैय तादृशस्य संग्राहात्वे तत्कालीनसंशय. विषयनान्वेन ध्यापकत्वं विवक्षणीयम् । हेत्वादीत्यादिना हत्यमायपरिग्रहः। व्याप्त्यग्रहेणेति। व्याप्स्यनि- अयनेत्यर्थः । सहचारनिश्चयासंभषादिति भावः। न च पामिति किश्चिद्रूपेण साध्यादिसंशोपि साध्या ग्रंशे निर्मितावच्छेदकसा- गादिसहचारस्य हेनौ निधो थाप्रकाभाव इति वाच्यम् । तद्वत्तया गृह्यमाणे सर्वत्र तत्संशयदशायां तत्र सहचारसंशयसामग्या अ- प्योत्सर्गिकन्यात् , कवित्त स्वाधिकरणे ननिश्चयदशयामेव तारशनि. श्चयेन स्थाधिकरणचितत्कायनिश्चयेन वा तत्सामानाधिकरण्या- भावनिवर्तनात्, भ्यस्मिन् तासामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीविघट- भासमगत् । थाभासत्वं तीर्दुष्टयम्।. मुले मधेवायिात । कचिदधिकरणे साध्यनिश्चयदशायच्छिन्न इत्यर्थः । साध्यानिश्चयदशायां-सम्र साध्यसन्देहदशायां, पक्षन्वे. कंघलान्यायधर्मस्य पसनारच्छेदकत्ये, तत्-अमिधेयत्वसाध्यकममा यन्यम् ध्यातरकिसाध्य के नित्यवादिलाध्यकप्रमेयत्यादी अज्ञानद. ।

·१७५२ 1 अनुमानगादापर्याद शायामिति । साध्यामाषांशे निश्चयरूपज्ञानविरहदशायामित्यर्थः। इदमेवानुपसंहारित्वमित्यर्थः । दूपणम्-अनुमिस्मनुत्पादप्रयोजक, न तु साधारण्यं ताशनिश्चयात्मकज्ञानाविषयस्य तस्यातयात्वादिति भावः। तदवगमे-माधारण्यस्य यथोक्तनिश्चयरूपावगमदशायाम सा. धारणसंकर पवेति । कालान्तरीणानुपसंहारितासमानाधिकरणसा. धारण्यमयुक्त एवानुमित्यनुत्पाद इत्यर्थः । तथा चोमयोरेव पृथप योजकतया मान्यतरदापत्यमिति भावः । अनुपसंहारितादशायां च्याप्त्यनिश्चयरूपव्याप्याचासियशनुमित्यनुत्पादनिर्वाहादनुपसंहा. रिता न दूरणमित्यतेनेत्यादिनाशंक्य उपजीव्यतया तस्या दूपणत्वम- ने व्यवस्थाप्यम एय व्याप्यत्यासिद्धिवस्येत्यादिनाप्युपजीव्यतया दृषणत्वं व्यवस्थाप्यत इति पौनरत्याशंको स्वार्थपरार्थानुमामपर. तया निराकरोति दोधिती पराति । यहिमायोऽसिद्धियहि वः, स्थायस्थले ध्यायनिश्चयस्य शानोन्द्रावनयोरनुपयोगादिति भावः । अनुपसंहारित्वस्य दशायिशेपे व्याप्यपि हेतो सावा व्यायभाधरू- पच्याप्यत्यासिद्धानियतया नजज्ञापकत्वसम्मव इत्यसिद्धिपदम- शानरूपासिद्धिपरतया व्याच प्रेऽसिद्धिरिति । उन्नावनेऽर्थशामधारय उ. पजीव्यतया तदभिधानेनैवोद्भावकशानेप्युपजीव्यत्यं लभ्यत इत्युद्धा घनाधीनपरकीयशानपरतपा शामपदं ध्याचट ज्ञान इति । न चोदा पनाधीन परकीयशाने शादमेव समानुपसंहारित्वस्य लिमस्य नोप. जोग्यतासंभव इति पाच्यम् । धादिवास्याच्छाब्दव्याप्यनिश्चयनि- श्थयपि तत्प्रयोजकपिरहसंक्रया तत्राप्रामापशंकाया अनिवृतेः त. प्रयोजकानुपसंहारियज्ञानस्यापक्षिावात् ॥ (दी.) अत्रेदं चिन्त्यम् । हेतुपति साध्याभावसन्देहो ना. मातः सत्येव विरोपित्वात् । तद्विपपस्तु हेतोः साध्याभावसापा- नाधिकरण्यं साध्यस्य वा हेतुपन्निष्ठाभावप्रतियोगिन्ध नास्त्येव फवलान्यपिसाध्यके, व्यनिरेफिसाध्य के तु साधारण्यरूपतया मन्दिग्यान कान्तिकवं पर्यवमितम् । विश्वविषयकसाव्यतदभाव. सन्देदे यकारणीभूनान्वयव्यनिरकसहचारग्रहनिरहाद संशपसा. माया सायदभावपनिश्चपप्रतिबन्धादा व्याप्यग्रहशान- ·अनुपसंहारिकरणम् । पासिदिरेव, उपजीव्योऽपि च साध्याभावसन्देहादिनाभासः स- त्तयैव विरोयादिति । (गा ) सन्देहोऽनुपसंहारित्वं तद्विषयो पा तदधीनो व्याप्त्या, निश्चयो पा ? तत्राचं दूषयनि हेतुमतीति । नामास इति । तयाचन तद्विशेषोऽनुपसंहारितारूपोपीति भावः। सत्यय न तु शायमानतया। द्वितीय दूषयति तद्विपयस्त्विति । हेतोः साध्याभावसामानाधिकरण्यं हेतुमान साध्यवान्न नि संशयस्य साध्यस्य हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियो। गित्वं संशयान्तरस्य विषयः । केवलान्यपिसायके-सबमभिधेयं मे. यत्वादित्यादिप्रसिद्धानुपसंहारिणि। इदमुपलक्षणम्। सर्वमनित्य घट न्यादित्यादिव्यतिरेकिसाबच्याप्यानुपसंहारिण्यपि तदसत्वं पोध्यम्। व्यतिरेकिाध्यक-समनित्यं प्रमेयत्वादित्यादौ सन्दिग्धानेकान्ति- कत्यमिति । एतेन निश्चितसाध्यागाश्यद्वृत्तित्वं साधारण्ये साध्या- भावांशे निश्चयात्मकस्यैव साधारण्यज्ञानस्य प्रतिबन्धकारवादन्यथा पक्षे साध्यसन्देहेनानुमानमात्रोच्छेदापत्तेः सन्दिग्धसाध्यामावला. मामाधिकरण्यं पुनरनुपसंहारित्वमतो भेद इत्याशंका निराकृता । मि. यतविषयसरायस्थले हेती सन्दिग्धसाध्यामायसामानाधिकरण्या. देनुरुलतानवतारे दोपतोपगमातम्य साधारण्यताया एय स्वी. कार्यत्यात् तादृशस्थले तस्याविरोधित्वे सर्वत्र साध्यसंशयस्थले. प्याबरोधितापत्तेस्तज्ञानस्य प्रतिबन्धकतान्तरे मानाभावात् । त. तीयं दुपयति पिश्येति । सहचारप्रदविरहान् ग्यास्यप्रद इत्यप्रिम- पाययः । प्रहानिश्चयः, दोपतया स्वीकृत इति शेषः। सहचारनि: श्चयत्वेन पृथव्यापकतामहकारणतायाः स्वानभिमततया व्यापयन- हप्रयोजकान्तरमाद संशयेति। साध्यतदभाचसशयेत्यर्थः साध्यतंद. भावयत्यनिश्चयप्रतिवन्धादिति मन्वयम्यतिरेकव्यातिशरीरान्तर्गततया तर्दशे निश्चयत्यघटकविपरीतभानासवलितसाध्यतदभावधरवमान- विघटनादित्यर्थः । विपरीनकोट्यभाने तासकसामग्यमावस्य प्रयोजकत्यादिति भाषा अज्ञानरूपासिद्धिरेय दोपतया पर्यवसिता तथाच पूर्वोक्तकधम्युपसंहाराभायस्येव नास्यापि हेत्वामांसत्यमिति भायः। ननु न्यायग्रहस्यामानासिद्धिस्ता हेत्वाभासतापिरदेपि २२० ·१७५४ अनुमानगदिाधर्याम् सदुपजीव्यतया साध्यसन्देह सहचारानिश्चयो वा व्यभिचारवदाभा. सस्थादेव असिद्ध्युपजीव्यत्वेऽशायमानविरोधिताया आभासत्ता विरोधित्वादिति मूलानुसारिशका निराकरोति उपजीव्योपि चेति । सत्तयैव विरोधित्वादिति । तथा चाशायमाननिरोधिनोक्षानरूपासि वध्युपजीव्यत्व न हेत्वाभासताप्रयोजक दृष्टान्तस्य साधारण्यस्थ शायमानतयैव विरोधित्वादिति भावः । (दी०) यत्तु व्याप्तीति, व्याप्तिग्रहानुकूलसहचारनिश्चप- सावच्छिन्नविरोधिरूपवश्वमर्थः । विरोधस्तु सायसाधारणमन्वय मानसहचारग्रहं विरुणद्धि, असाधारणे व्यतिरेकिणि च नव्य. तिरेकसहचारग्रहविरोधः, ताशरूपमन्तरेण लक्षणस्यासम्भवि वया तदेव रूप लक्षणमाह केवलेति । तादृशावच्छिन्नः पक्षः स- न्दिग्धसाध्यको यस्पाश्रयः स तथा । तथाच केवलान्यायिधवि. छिन्नसाध्यसन्देहविषयवृत्तित्वमनुपसंहारित्वम् । व्यतिरेक्यादौ केवलान्वयी न साध्यसन्देहविषयतावच्छेदकः। साध्यवत्तानिश्चय सामान्यविरोधिसंशयीयपतित्व वा तवम् । धम्मिविशेपनि यन्त्रितस्तु सन्देहो नान्यम्मिानिश्चयविरोधी। साध्यासन्देहवि- पयताव्याप्पसाध्यसिद्धयनुकूलव्याप्तिग्रहीपयिकसत्ताफवं वा ताशी च सत्ता अन्वये हेतोयतिरेके च तदमावस्येति न क. श्चिविशेषः । स्वरूपसचाशसंशयविषये च हेतुपत्ताशानं हेती सा. ध्यसामानाधिकरण्यं संशयसामग्रीत्वेन तन्निश्चयमलियन्धकम्, स. चन संशयसामग्रया निश्चयमतिबन्धकत्वकल्पनात् । हेतुपति सर्व प्रसाध्याभावसन्देहे हेतौ साध्यसामानाधिकरण्याभावसंशयस्यो- चित्पावनितस्वात् साध्पाभावेन सापसामानाधिकरण्याभावो- पत्यापनादिति । (गा०) अंग्रेर पूर्णपक्षेत्र म इत्यादिमियोतसमाधान दूपयितुः मुपन्यस्पति यविति । व्याप्तीति । प्रथमलक्षणसाधारणमात्याप्तिम.

·- अनुपसंहारिमकरणम् । हेति । व्याप्तिमहानुरुलो यो यः सहवारस्तत्तत्सइचारनिशयत्वाव. च्छिन्नविरोधिरूपधत्त्वमित्यर्थः । सहचानिश्चयवृत्तित्यमुपेक्ष्य निश्च यत्वावच्छिन्नत्यस्य प्रतियध्यताविशेषणत्वात आकाशामाववाना. फाशादित्यादौ हेत्वादेरवृत्तित्वस्यं उभयसहचारमहविरोधित्वेपि मातिच्यातिः। भवच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेपः विरोधस्य हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यात्मकस्य उभयथा पारणं दर्शयति विरोध. स्त्यिति । संशयेत्यनेन प्रतियध्यतायां निश्चयावागवच्छिन्नत्यं दर्शि • तम् । अन्वयमात्यनेन व्यतिरेकसदवारमहविरोधित्वदलव्यवच्छे. दिः। यद्यप्यनुपसंहारिण्यपि हेतुनिष्ठफेवलान्ययिधर्मव्यापक(साध्य)- संशयविषयत्तित्वंग हेयभावे साध्यामायसहचारनिश्चपविरोधिहे. स्वमावर्मिकसाध्यामावसंशयविषयवृत्तित्वहस्यैव तद्धर्मिकतत्स. चारसंशयसामग्रीत्वेन तर्मिकत्तनिश्चयप्रतिवन्धकत्वात्तथापित. चसहचारनिश्चयत्वापच्छिन्नविरोधियं नैकधर्म विशेषणम् । तथाच सर्वमनित्यं घटत्यादित्यादौ अन्वयसहचारनिश्चयविरोधि यदेतुनिष्ठ. ताशसंशयधिपयत्तित्वं यच्च हेयभावनिष्टं ताशसाध्यामायसंश- यविषयवृत्तित्वं तदुभयरुपयत्वमादाय लक्षणसमन्वयः । येन फेनापि सम्बन्धन विरोधिरूपवत्वनियेशात हेत्वभावनिष्ठसंशयविषयवृत्ति- त्वस्यापि एकानविषयत्वादिना हेतुनिष्ठत्वात् सर्वामिभेषमनित्यं या प्रमेयत्यादित्यादौ न्याप्तिनहानुकूलव्यतिरेकसहचाराप्रसिद्धया यो या सहचार इत्यनेनाप्यन्धयसहचारमात्रस्योपादानात् तद्विरो. ध्येकरूपमादाय लक्षणसमन्वया। पर्वतो घहिमान 'धूमादित्यादौ साधनयत्तामविषयकतिपयर्मिविशेष्यफसाध्यादिसंशयविषये सा. धनादेवृत्तिन, साध्यादिसहचारनिश्चयविरोधिनी यधर्मिणि विशिष्य सम्बन्धो शायते तायामपु विशेषणसंशयस्यैध विशेष्य. विशिष्चित्वसंशयहेतुतया विशिष्ठनिश्चयविरोधित्वात नानाद- ण्डवत्वेन शाते पुरुपे एकदादिदण्ड रकत्यादिसन्देऽपि रक्तदण्डवा. न्न वा पुरुष इत्यादिसंशयानुदयात् । न हि पर्वतबहिसन्देहे महान- सादिवृत्तितया गृहीतधूमे घहिमवृत्तित्वसंशयः । तन्निवाहश्च विशे. पणसंशयामागविशिष्टसम्बन्धवानामावस्य विशेष्यसम्यन्धमान- स्य च परस्परसहकारणेय हेतुत्वकल्पनयेति । अन्ययसहचार. निश्चयत्यापच्छिन्नविरोधितामाननिवेशेगतिप्रस सूत्रपति मसा- ·। अनुमानगोदाधर्याम् पारण इति । शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादी पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृयिवात्वादित्यादी चेत्यर्थः । प्रहविरोधो-प्रहानुत्पादा, तथाच तत्र साध्यसंशयविषयशब्दपृथिव्यादिवृत्तिवे · अन्वयसहवारनि. धविरोधित्वपि व्यतिरेकसहचारनिश्चयविरोधित्वाभावान्नातिप्र. सङ्ग इति भावः । व्यतिरेकसहचारनिश्चयत्वापच्छिन्नविरोधितामात्र निषेशे शब्दोऽनित्यः शब्दत्वाभावारियादौ व्यतिरेकसहवारनिश्चय त्यावच्छिन्नविरोधिनि हेयभावनिष्टसाध्याभावसंशयविषयशब्दादि। वृत्तित्वेऽतिप्रसको योध्यः तादृशम्पमितिविधितावच्छेदकरूपमित्या लक्षणस्य विरोधिरूपवत्त्वरूपानुपसंहारिलक्षणमहस्य । यस्प पक्ष इत्यत्र विग्रहे साध्यसंशयविषयरूपपक्षपदार्थघटकसाध्ये यत्सम्बन्धिः कतया पाठ्यसम्पन्धान्वये केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नविषयताकसं. यविषयकसायकत्वं लभ्यते, तस्य च शान न' च्यातिज्ञानविरोधि शिन्तु पक्ष्यमाणक्रमेण साभ्यसंशयविषयत्तित्वज्ञानमेवातस्तला. माय संशयविषयधर्यन्वितायतासम्बन्धार्थकत्वं पप्ठ्या प्रदर्श. पितुमाह यस्याश्रय इति । केयलान्वयोति । भवच्छिन्नान्तं विषयता- न्यायि तनिवेशप्रयोजनमा व्यतिरेफ्यादाविति ।यादिना असाधार अपरिग्रहः । पर्वतो पहिमान्धूमादित्यादेः संशयविषयमाप्रवृत्तित्वं निवेश्य पारपसम्मवाध्यतिरेपपाधनुधावनम् । साध्यवानिश्चय विरोधित्येन संशयानुगमस्यावश्यकतया प्रतियन्धकतायां ताडशनि. श्वत्यव्यापकत्यमेघ निवेशयितुमुचितम् घिषयतायां केवलान्याय धर्मध्यापकत्वस्य निवेशापेक्षया लाघवादित्याशयेनाह साध्ययत्तेति सामान्यपदेन ध्यतिरेक्यादिवारणं रेफुटयति धर्मिविशेषेति । धर्मि विशेषनियन्त्रितः कतिपयमात्रमिकः। नान्यमिकति। समानधमि फपिपरीतमानस्यैव विरोधिस्यादिति मायः। ननु यत्र यत्र हेतुस्त्यतिरेक ज्ञातस्तापद्धमिकामविषयसंशय दशापामपितोरण्यनुपसंहारिता सहचारनियपानुरपादस्य दुपकर पीजम्य सत्यादिति तक्तलक्षणाच्याप्तिरतस्तत्साधारण्याय प्रकार। तरमनुसरति मायसन्देहति । उक्तस्थले चाहायमानहेतुनप्रतिर सवायत्यधिकरण सन्देहविषपागसत्येपि न क्षतिः हायमानसचाय एप व्यातिप्रदानुशालाया।अपवा या माध्यपति न हेतुर्यप्रया सा प्यामावयतिन देनुसकन सायसंशयःसिग्नु पनपत्रमिणि साप ·अनुपसंहारिपकरणम् । हेत्वोःसाध्यामावहत्वभावयोश्च सहचारस्तारशे सर्वश्रेय साध्यसंशय. स्तत्रापि. तोरनुपसंहारित्वं व्याप्तिग्राहकसहचारनिश्चयाऽसमय. रूपदपकताजस्याक्षतत्वादिति तत्साधारण्याय प्रकारान्तरमाह साध्यसन्देहेति। साध्यवानिष्ठहत्यमावसत्ताया साध्यामाययनिष्ठ हेतुसत्तापाश्च व्यातिप्राहकसहचाराघदकत्वेन व्याप्तिप्रहाननुक- लतया तदनुकूलसत्तायाः साध्यसंशयविषयताव्याप्यतयोक्तस्थले लक्षणसमन्वय इति भाषा। साध्पसन्देहस्य चोक्तानुगतरूपेणैव नि. घेशो योध्या। असाधारणव्यतिरेकिहेतुसत्तायाः साध्यसंशयविषयाय. व्याप्यतयातिप्रसनवारणाय साध्यसिद्धपनुकूलत्वेनान्वयव्यतिरेक- पाती मनुगमस्य वदमहानुकूलत्वेन हेतुत सव्यतिरेकत्सत्वयोरनुग- मः । पतदेव दर्शयति तादृशी चेति । ताशी तादशाहोपयिको। अन्वये मन्वयसहयारनिविष्टा व्यतिरके व्यतिरेकसहचारनिविष्टा । इदानीमनुपसहारित्वस्य ज्ञायमानतया हेत्यामासतानिहाप पिरो. धित्व व्यवस्थापयति स्वरूपसदिति । साध्येत्यादे तोरित्यादित. निश्चयेति । सायसामानाधिकरण्यनिश्चयेत्यर्थः। मनु हेतुमति साध्यसंशयस्य हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसं. शपसामग्रीत्यमेवासिद्धमिरयाशंकायामाइ हेतुमतीति । भौचित्याध- जिंतत्वादिति । हेतुमति साध्यसत्वं हेतो सामानाधिकरण्यानयतं सर्वत्र तद्धति तदमारसा तत्र तत्सामानाधिकरण्यामायनियतमि. ति तदुमयमाने तदुमयमानौचित्यताप्रत्याख्येयवादित्यर्थः। ननु साध्यसन्देहस्याधिकरणे .. सत्येपि साध्यसामानाधिकरण्यामा यस्थानुपस्थित्या न संशय सम्मवति तदुपस्थापकसाधारणधर्मा- दिदर्शनसत्त्येतदेव संशायकमरिस्वत्यत थाह 'साध्यामाधेनेति । साध्यसामानाधिकरण्यामावस्य साध्याभाववृत्तिधनाश्रयतया त- स्तम्पन्धिसायाभावविषयकसाध्यसन्दहस्यैव तदुपस्थापकत्यादि। त्यर्थः । एवं च संशयज्ञानस्पानुपयोगित्येपि तद्विषयवृत्तिवाया शा. गस्य संशयसामाग्घिया साध्यसामानाधिकरण्यघाटतव्यातिनि- शायविरोधितया तस्यानुपसंहारित्वरूपहेत्वामासताऽक्षतैवेति स. मुख्यभाम: (दी. ) सन्न, सर्वत्र साध्यसन्देइदशायां कचिदपि सा- ·। अनुमानगादाधर्याम् ध्यसामानाधिकरण्यस्यागृहीतत्वेन तदभावस्य गृहीतुमशक्यत्वा व । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टपतियोगिनिश्चयस्याभावधीहेतु ताया असकृदादितत्वात् । अस्तु वास यथाकयश्चित् साध्ये हेतुसामानाधिकरपामा- वसंशयहेतुत्वेन वा तथात्वं, न तथापि सामग्रीत्वेन प्रतिवन्धक तपा हेत्वाभासत्वम् । अन्यथा व्यभिचरिताव्यभिचरितसमाना- समानाधिकरणष्पाप्याव्याप्यपक्षधर्मापक्षधर्मादिसाधनवनिःसाघ- नादिसाधारणद्रव्यत्वादिमत्वम् हेतोः पक्षस्य चाभासान्तरं स्यात्, सदुपदर्शितस्पेव तस्यापि ज्ञानस्येतरसाचियेन तचनि- यायकाविरोधिसंशयसामग्रीत्वात् । एवमसिद्धयादिनिश्वापकपत्यः ससामप्यपि । अपि च हेतोः साध्याभावसन्देहविषयमानाति त्वं दपणमिति माप्तं तच व्यतिरेकिणि हेतौ नियतविषयेणापि सन्देहेन सम्पद्यते, दुपकतावीजमन्वै चासापारण्पादिसाधारण्य न दोपाय, न वा अौर निर्भरः कर्त्तव्यो हेत्वाभासत्वानुपपणे- रुकवादित्पल पल्लवितेन ॥ (गा०) अनुपसंहारितादशायां साध्यसामानाधिकरण्यसंशय एय दुर्घटः कय तज्ज्ञानस्य तसंशयसामप्रात्यमित्याह सर्वति। कायदपीति । कमपि धर्मिणमन्तमांव्य साध्यांशे निधयरूपसाध्य पात्तिस्यप्रकारकहानस्याजातस्येनेत्यर्थः । तदमावस्य-सायसा. मानाधिकरपस्यायच्छिन्नामाषस्यगृहातुमशक्यवार-सशन को टिनया गृहीतुमशक्यत्वात् ग्रहणस्याशक्यस्ये हेतुमा प्रतियोगि तापच्छेति । सात निश्यपरूपस्य प्रतियोगितापच्छेदकमका• सहामस्पर्धः अमायधीहेतुताया इति । प्रतियोगिविशेषितामा. पयुद्धी पिरोपणतायच्छेदकनिधपविधया हेतुताया इत्यर्थः । प्रति. पोगिपिरोपितामावयुदे प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टपैशिष्ट्यावगा दिनानियमादिति माय । । पर मिममतसिमाबवन्त्रप्रतिपागिडानहनुवाममापकोऽय TIT ·अनुपसंहारिमकरणम् । इति । तदसत-अमावलौलिककप्रत्यक्ष प्रत्येव स्वतन्त्रत तुतायास्तैः स्वकारात् संशय उपनीतामावकोटिमाने साशकारणविरहस्या. किञ्चित्करावात्। अये सर्वत्र साध्यसन्देहदशायां ताइशप्रत्यक्षनिश्चयासंभवेपि कालान्तरीणनिश्चयजन्य सस्कारतः स्मरणात्मकतादृशनिश्चयः संभ. यत्येवेति चेन्न । यस्य पुसः प्रागपि कुनचित् साध्यनिश्चयो न जा. तस्तस्य सहचारसंशयसामग्न्या पयमपि दुरुपपादत्वात्। ननु साध्यांशे निर्मितावच्छेदक तदंशे निश्चयरूपं साध्यसा. मानाधिकरण्यज्ञानं सर्वत्र साध्यसंशयदशायामपि सुलभमेव ध- मितायच्छदकावच्छिन्नधर्मिविषयताया एय संशयत्वघटकतया घ. मितावच्छेदकारच्छिन्नताविषयताया निश्चयत्वसंपादकरवात् । न च धर्मितावच्छेदकप्रकारेण सफलधर्मिणामेध तदा भानसंभवात् ध. मिविपयताया धर्मितावच्छेदकानधच्छिन्नत्वं दुर्घटमिति वाच्यम् । एक- शान धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नदनवच्छिन्नविषयतयाः सत्वे बाध. कामायादित्याशयेनाहास्तुति । सः प्रतियोगितावच्छेदकीभूतसा. भ्यसामानाधिकरण्यान्ययप्रकारकोनश्चयः,सर्वत्र साध्यसशयदशाया. मपि पक्षे हेतुमत्तानिश्चयसत्वे हेतुत्वांशे निश्चयात्मकहेतुसामानाधि- करण्यज्ञानसत्वेन साध्ये हेतुसामानाधिकरपयाभावसायः सुलभ एयेत्याशयेनाद साध्य इति । न तथापि देवाभासत्वमित्यन्वयः । उक्तानुपसंहारिताया इति शेपः । अत्र हेतुः सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धक तयेति । तमानस्येति शेषः । अन्यथा-प्रतिवन्धकसाममधामकधी- विषयस्यापि इत्यामासत्ये, व्यभिचरिताव्यभिचरितेत्यादिपंचकस्यैः प साधारणान्ययः । नत्र च व्यभिचारिताऽव्यभिचारितादिचतुष्टय- साधारणद्रव्यत्वादिमत्त्वं हेतोः साधनवनि साधनसाधारणतद्वत्व पक्षस्य बोध्यम् । प्रथमद्वयं हेती व्याप्तिघटकदलयोः प्रत्येकाभायसं. शायकम्, तृतीयं विशिएव्याप्त्यभावसशायकम्, तुरीय पक्षधर्मत्व. संशायकम्, पंचम पक्षे साधनामारसशायकर्मिति भेदः । नस्यापि तारशद्रव्यत्यादिमत्यस्यापि,इतरसाचिव्येन-विरोधादर्शनादिसहका. रेण तनिश्चयति । मज्यभिचारादिनिश्चयेत्यर्थः। प्रत्यक्षसामग्री लौकिकमत्यक्षसामग्रीघटकाविशेषणज्ञानादिविपयः, तादृशसामन्या. भपि पलप्रद्विपरीतभानसामग्रीवेन पक्षादी हेतुमचाज्ञानप्रतिवन्धक ·- अनुमानगादापर्याम् स्यादिति भावः । दूषणान्तरमाहापि चेति । साध्याभावसन्देहविषय-' मात्रवृत्तित्वमिति । तन्मात्रस्य व्यतिरेकव्याप्तिमहाविरोधित्वेपि वि. रोधपदन्ययस्यातिप्रदाविरोधित्वेन हेत्वाभासताया दुर्वारस्यादिति भाष । व्यतिरेकिणि-पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृथियीत्वादित्यादौ, नि- यतविषयेन-पृथिव्यादिमानविपयेण, संपद्यते-निर्वहति, तथा व तत्रा- प्यनुपसंहारितापत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् असाधारण्येप्य. तिप्रसहो योध्य । वस्तुतस्तु असाधारणेपि व्यतिरेकच्याप्तिग्रहेण व्यतिरोकिपदना. साधारण्यस्य साक्षादेव लाभः । ननु साधारणादिव्यावर्तनायैव स. न्देहविषयताव्याप्यव्यतिरेकसत्ताप्यनुपसहारित्वे निवश्येत्यत माह दुपातेति । अन्वयम्याप्तिग्रहप्रतिबन्धलक्षणहत्वाभासतामयोजकस. वे साध्यसन्देहविषयमानत्वांशमात्रस्यासाधारण्य न हेत्वाभा. सतापिरोधीत्यर्थः । नन्यस्तु तदेयानुपसहारित्व व्यतिरेकिणम्त थास्यपि व्यतिरेकम्पाप्त्युपादानानानुामेतिविरोध इत्यत आह नति॥ (दी.) व्याप्तिग्रहमतिबन्धलक्षणकप्रयोजनकत्वेन साधार- म्यादीनामेकहेत्वाभासत्वम् । साधारणेन व्यापकत्वस्याव्यभिचा- रिवस्य वा असाधारणेन सामानाधिकरण्पत्यानुपसंहारिणा च व्यतिरेकव्याप्तहस्य प्रतिरोधात् । लक्षणन्तु विशिष्टसापसा. धनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विपयतया व्याप्तिग्रहविरोधितावच्छे. दक रूपम् । व्याप्तीश्चान्धयतो व्यतिरेकतश्च नानारूपाः मातिस्विक- रूपेण उपादाय तावदवगाही ग्रहो वाच्या साध्पसाधनयोरमति- देरसिदिभेदस्य वारणायाविरोधिन इत्यन्तम् । साध्यसाधनभेदेन व्यभिचारमेदापर विशिष्टं साध्यं साधनं वाऽप्रसिद्धं तत्र तह विरोधस्य नोपादेपम् । एवमन्यत्रापि शेपं हेत्वाभासलक्षणोक्तदि- सायसेपम् । पर्यविशेषणत्वन्तु न व्याप्तिग्रहविरोधीति यापते । सापापभिचरितप्तामानाधिकरम्पविरहस्पहिवनीयले पुन• रवपम्पासो व्यापफलमन्यमिचरितत्व या सामानाधिकरपश्च ·अनुपसंहारिगकरणम् । विशंकलितं युगपदुषादेयम् । तत्र साधारणत्वं वर्णितम् । असाधा- रणवन्तु सपक्षपावृत्तत्वं, सपक्षम साध्यवान् , तयारचवन्तः तित्वमहषिरोधित्वम् । प्रकृतसाध्यसाधनहाविरोधिनो ज्ञानस्प विषयतया तदुपयसामानाधिकरण्यग्रहपिरोपित्तावच्छेदकमिति तु निष्कपः । संगृह्यते चेत्थं साध्यादेः साधनवदत्तित्वादिकम् । (गा०) व्यतिरेकच्यातिप्रहविरोधिनो हत्यामासान्तरताविरहा. तस्य व्यभिचारमध्य एवाम्भीयस्यौचित्याचस्यैवानुपसंहारित्या रूपता स्वातंत्र्येण व्यवस्थापयितुं भूमिकामाह व्याप्तिग्रहेति । एक त्याभासत्यं व्यभिचाररूपैकहेत्वाभासान्तर्गतत्वम् व्यापकतामान- स्यानुमितिहेतुताया निराकृतत्वादाहाव्यभिचारत्वस्य घेति । सा. मानाधिकरप्यस्प-साध्यसामानाधिकरण्यस्य, साध्यासामानाधि. करण्यमेवासाधारण्यं न तु मणिकारसंमतं साध्यव्यापकीभूतामा- पप्रतियोगित्यं तस्यानुमितो साक्षादेय विरोधित्वेन सत्प्रतिपक्षादि. पद्यभिचारान्पहेत्वाभासताया एव युक्तवादित्याशयः। यसाधारण्यस्य साध्यासामानाधिकरण्यरूपन्धेऽनुमितिविरोधि. বাগাবেমূলকৰামাশ্বাসযানয়াঙ্কা स्वयं मामान्य लक्षणमाह लक्षण स्विति । झानस्य विषयतया-विष- यीभूष, विरोधितावच्छेदकं-प्रतियन्धकतायामवच्छेदक प्रतिवन्धः कताब लछेदकीभूतज्ञानवृत्तिविषयवासायमिति तु पर्यावसितम् । ए. पमपि सर्वभ योऽयमा अनुपसंहारित्वसंग्रहायाह व्याप्तीति । केनापि रूपेण व्यासोनामनुगमे तज्ज्ञानसामान्यविरोधित्वं न सा- धारण्यादरित्यत आह प्रातिस्थिति । धसिद्धिभेदस्पत्यननालय. त्वं दर्शितम् । यसिदिभेदो व्याप्यत्वसिद्धिः साध्यलाधनयोरवृत्ति स्वं साध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहविरोधितया असाधारण्यमेये. ति तयावृत्तानपेक्षित तया साध्यादिमत्वपर्यन्तामनुधापनम् । ननु धूमवान् यहेरित्यादिस्थलीयसाधारण्यायसंग्रहप्रसङ्ग तर विशिष्ट साध्यादिग्रहविरोध्यप्रसिद्धः ।म व विशिष्टसाध्यादिग्रहविरोधिनी कामिनीजिशासव प्रसिद्धति तदन्यज्ञाननिष्ठव्याप्तिमहविरोधितावच्छे. दकरुपयमादाय लक्षणसमन्वयःसंमतीति वाच्यमायमपि यन्त्र २२१ ·१७६२ अनुमानगादाघम् कामिन्यादरेष साध्यता हेतुता या तत्र साध्यादिप्रहविरोध्यप्रति रित्वादित्यत माह साध्यसाधनभेदेनेति । साध्यतावच्छेदका. दिभेदेनेत्यर्थः । नोपादेयमिति । तत्र साध्यामसिद्ध्यादिदोषाप्रसिध्या तदनुपादानेप्यतिप्रसङ्गानवकाशादिति भावः। तथाच दर्शितस्थले विशिष्टसाध्यादिग्रहविरोध्यप्रसिद्ध्याऽव्याप्त वकाश इत्याशयः । य- दि स्थाप्रतिपयविशिष्टसाध्यादिग्रहकत्वमविरोध्यन्तास्तदाऽधि. रोधिन इत्यन्तस्योपादानेपि नाव्यतिरित्यपि योध्यम् । अन्यत्रापि. पक्ष्यमाणासाधारणादिलक्षणेपि, शेषमयच्छेदकत्वनिर्ववतं विशि. शान्तराघटितत्यनिवेशनादिकम् । मनु नीलधूमादित्यादी हेतुतावच्छेदकस्य साध्यसामानाधिक- रण्यानवच्छेदकत्वरूपव्यर्थविशेषणसायां' च्याप्यत्वासिद्धिप्रभेदत्येन च्याग्रिहविरोधिन्यामतिव्याप्तिरित्यत थाह ध्यर्थविशेषणं विति। यल्पत इति । असिद्धिप्रन्य इति शेषः । व्याप्त्यमावेतिव्याप्तिमाश- चाह साध्याव्यभिचरितेति । स्वमते व्यापकताशानस्यानुमित्यहेतु- यिन तद्विरोधिनोऽव्यापकतादेः साशाजनकमानाविरोधित्वेन नहे. स्वाभासत्यमिति स्वमतामिप्रायपाहाव्यभिचरितत्वं घेति । साध्या- भायपदवृत्तिय घेत्यर्थः । युगपदिति । एकज्ञानविशेषणतयेत्यर्थः । हती साम्याग्यमिचाराधमाहित्ये सति तत्र सामानाधिकरण्यावगा. दियज प्रानं तद्विरोधिय निश्यम्, नतु अव्यभिचारविशिष्टसामा नाधिकरणपायगाहित्यमिति समुदायार्थः । तथान घिशिष्टामा हस्य विशिष्टपत्ताशानमारविरोधितया तत्सपि साप्याटपमिचा- से सायसमानाधिकरणश्व हेतुरिति विशकलितदलद्रयावगादिशा मोदयान पिशिष्टामापेऽतिदयातिरिति मायः । साम्याप्रसिदिव्य- मियारानारमकस्यापि व्यायायासिः सस्थादर्शितधिशियामाष. स्मासिव्यिभिचारोमयरूपत्यपि म झतिरित्यत्रानिमरवनाय पदिमायनापत्ये पुनरित्युक्तम् । अपानुमिती सामानाधिकरण्यसम्पन्धेनास्यमिवारविशिष्टं पत् सामानाधिकरण्यं तवमकारकतुशानावेन न हेतुता सामामाधिक पविशिष्टापभिचारमान त्येनापि यिनिगमनाविरहेण मुसाप्रसना- बदेतोयभिचारवानशालपि हेतुविशेषणतापनसामानाधिकरण्यांश विपणतयारम्पभिधारमाने पायकामायनानुमिरपरपशेष निधो. ।

·अनुपसंहारिप्रकरणम् । १७६३ भयविधषिशिष्टज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वोपगमाती व्यभिचारमहाशा- यो त सामानाधिकरण्यविशिष्टाव्यभिचारग्रहामायामानुमित्याप. सिरिति वाच्यम् । उभयविधव्याप्तिशानसाय एवानुमितिरित्युपग- मस्यानुभवविरोधेनासंभवात, तणारणिमणिन्यायनैवोपर्शितोमय. घिविशिष्टशानहेतुताया: स्वीकरणीयत्वायभिचारग्रहकाले तर- मायविशिष्टसामानाधिकरण्यग्रहाधीनानुमित्यापत्तेपारत्वात, तथा चाव्यभिचारसामानाधिकरण्योमयावच्छिन्नहेतुविषयताशालिशान- स्पेनवानुमितिहेतुता याच्या तारशहाने प्रत्येकामावशानमेव विरोधि न स्कविशिष्टापरामायज्ञान प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टपतियोगि. मतायुद्धेरेकामायधीप्रतिवध्यत्वादिति विशिष्टाभाधस्व हेत्याभास. त्यमेव दुर्यदः कान्तर्भावयहि यविचार इति चेन्न । सामानाधिकर- प्यसम्बन्धेनेकविशिष्टापरस्यामावग्रहो यथा ताशचिशिष्टप्रकारका प्रापिरोधी तथा युगपनिशेषणविशेष्योमयधर्मावच्छिन्नाया एकश. নিয়মানুযায়ীqমধামাৰমহাবাহুহামস- शायर्या सामानाधिकरण्येनेकविशिष्टापरप्रहसमशीलधर्मययत्ताग्रहा. नुत्पादस्यानुभवसितया प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । अत एवासि- दिनन्थे व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताविरहस्य विशिष्टपरामर्शविरोधित. या दोपत्वं स्वयं व्यवस्थापयिष्यते न हि विशिष्टपरामर्शस्य कवि. शिष्टापरावगाहित्य कारणतावच्छेदकं लाययेनानुभययलेन च है. तो व्याप्तिपक्षधर्मत्योभयागादिवानस्यैवानुमितिहेतुत्वोषगमात् । ग चैवं विशालताव्यभिचारसामानाधिकरण्योमयायगाहिधीविरोधि. त्योपादानेनापि न विशिष्धाभावधारणसंभव इति वाच्यम् । विशक- लितोमयागाहित्वं हि न मियो विशेष्यविशेषणभावानापनोमया. वाहित्यम, अपि तु धर्मिनिष्ठविभिन्न विषयतानिरूपितामयाधिपय. ताप्रतियोगित्वम् । तच साध्याव्यभिचारी हेतु साध्यसमानाधिक- रणो हेतुरिति समूहालंयनयुद्धौ, तस्याश्च न विशिष्टामावधीप्रतिय. ध्यता अपि तु उभयविषयतानिरूपितकविषयताशालिबुद्धरेवेति प्र. णितं साधारणमन्धे। असाधारण्यस्य सस्प्रतिपक्षोत्थापकतया पकताया मणिका. रसम्मततया तदनुयामिना पूर्व साध्यव्यापकीभूतामाषप्रतियांगत्य. मसाधारण्यमिति व्याख्यातम् तव स्याननुमतमित्यन्यथा तनिक्ति ·२७६४ अनुमानगादाधर्याम् यसाधारणत्व विति । पक्षन्यावृत्तस्यामिति । यद्यप्येतदप्यनुपदं वि. धरणीयमिति तदेवासाधारणत्वविवरणमिस्तु किमन्तरातद्विवरणेन, तथापि सपक्षव्यावृत्तत्वमसाधारणत्यमिति प्राचीनश्यादाविद्धत्व स्वमतस्य दर्शयितुमेतद्विवरणम् । निश्चितसाध्यवद्यावृत्तत्वस्य व्या. सिंग्रह प्रति साक्षादविरोधितायाः प्राग्व्यवस्थापितत्वात् निश्चयांश परित्यागेन सपक्षपद ध्याचष्टे सपक्षश्चेति । तद्यावृत्तत्व यदि नदः त्तित्व तदा सा-यादिनिष्ठहेत्वसामानाधिकरण्यसाध्यपदवृत्तित्वधि- शिष्टसाधनादेरससह इति तत्साधारण्याय व्याचष्टे तथ्यावृत्तस्वमि- ति । साध्यासियादेरपि विशिष्टसाध्यादिसामानाधिकरण्यप्रद विरोधितयाऽतिप्रसद्गवारणाय विशिष्टसाध्यादिग्रहाविरोधित्वमधिः कं प्रवेशयन् विरोधिपदस्य प्रतिबन्धकपरताभ्रमनिराकरणाय तदर्थ धिवृणोति प्रश्तेत्यादिना। प्रकृतत्व साध्यतावच्छेदकादिवशिष्ट्य म् । तदुभयेति । विशिष्टसाध्यसाधतोभयेत्यर्थः । इत्थ-सामानाधि. करण्याविरोधितात्मकानुगमकप्रकारेण ॥ (दी०) चाक्षुपस्पर्शवान् स्पार्शनशब्दवत्वादिसादौ वि- शेष्ययोरसामानाधिकरण्यश्च । वाधासिद्धिभेदस्य च साध्यसाघ नयोरवृत्तिस्वस्यैतत्साकर्येऽपि न क्षतिः । इदमेव च मणिकता विरुद्धत्यम् । इन्धश्च तदीयमसाधारणत्वमेव विरुद्धत्त्वमिति । यत्र च धर्मिणि यो धर्मों यादृशो हेत्वाभासः तयाप्यमपि तद्विशेषोड- न्तरेण प्रकरणसमन्तद्याप्यच,पृथगुपदेशादविरोधाचाअनुपसंहारि- त्वच विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया उप- तिरेकन्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकरूपचवम् तादृशञ्च साध्यादेर. स्याताभावाप्रतियोगित्सादिकम् । बहयभानाभात्वेन वढेधूमाभाव- पतित्त्वज्ञानं वह्नयभावस्य धूमाभावव्यापकताज्ञानं कदाचिद्वि- रुपादपि न तु वहिवनति नातिमप्तङ्गः । केवलान्यायनि तत्स- म्भवेऽपि अन्वयव्याप्त्युपादानेनानुमितिप्रतिरोध इति दिक् ।। इति अनुपसंहारिदीधितिः ॥ ।

·अनुपसंहारिप्रकरणम् । -- ननु विशिष्टसाध्यसाधनसामानाधिकरण्यमहत्वावच्छिन्नानिक पिताविरोधितासमूहालम्बनविशेषविरोधिताव्यावर्तनायायदयं प्रवे. श्यते नत्र चावच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्बन्धात्यकमेय निवेश्यते न स्य. न्यूनतित्व गौरवात्तथाच पिशिष्टसाध्यसाधनमहाविरोधित्वनिये. शनमनर्थक साध्यापसियादिग्रहप्रतियध्यताया विशिएसाध्यादिनः हामावच्छिमत्वांदित्यत आह चाक्षुषस्पर्शति । विशेऽपयो:-स्पर्श- शब्दयोः, परस्परासामानाधिकरण्य सगृह्यते इत्यनेनान्वयः। तथाच स्वरूपसम्पन्ध्ररूपाच्छन्नत्वनिवेशे तत्राप्तिः तादृशाधिरोधिज्ञा. नप्रतिवध्यतावच्छेदककोटी साध्यताधवच्छेदकचाक्षुपत्वादिविषय. स्वाप्रवेशन विशिष्टसाध्यादिसामानाधिकरण्यमहत्वावच्छिन्नविरोधि. तायास्तत्रासरवादित्यन्यूनचित्यरूपमेव तन्निवेश्यम्, तथाच ततस्थ- लीयसाध्यामसिचादिग्रहप्रतियध्यताया अपि विशिष्टसाध्यादिसामा. माधिकरण्यग्रहत्वाम्यूनवृत्तिस्यात् तातिप्रसनवारणाय विशिष्टसा. ध्यादिग्रहाधिरोधित्यानप्रेशनमायभ्यकामिति भावः । ननु साध्यस्यात्तिने वाधरूपे साधनस्य माऽवृत्तित्व स्वरूपा- सियात्मफेऽतिव्याप्ति तहस्यापि साध्यवत्तादिग्रहपिरोधितयात. टितोमयसामानाधिकरण्यग्रहविरोधियादित्याशयां तयोर्लक्ष्यता- स्वीकारेण निराकरोति वाधेति । पतत्सांकवि-असाधारण्यक पत्येपिन क्षतिरिति । अन्याशस्यापि बाधादेशतिच्या स्वातन्त्र्ये. ण ततपरिगणमोपपत्तेरिति भावः। मनु साधनादः साध्यासामानाधिकरण्यादिकं विरोध पव तस्य फयमसाधारण्यतोपगम इत्यत माह श्यामप्ति । मणिकृत पय इदं विरुद्धत्वानुमतं न तु ममत्यर्थः । नन्वेय भवतां को विरोध इत्या. कांक्षायामाहत्थं चेति । तदीयं-मणिकारीय, साम्यव्यापाभाषप्र- तियोगित्वरूपमसाधारणत्वम् । ननु साधनादेः साध्यासामानाधिकरण्ययत्तस्य तथाप्यवरथम. प्युमयसामानाधिकरण्यप्रदविरोधीति तत्रोतलक्षणातिव्याप्तिरित्या शका लक्ष्यताप्रदर्शनेन निराकरोति यत्र चेति । प्रकरणसम-पक्षनि. साध्यामायादिव्याप्यम् । तथाप्य-पक्षनिष्टसाध्याभावादिन्या. व्यव्याप्यम् । तस्य पाधसत्प्रतिपक्षविशेषणत्यामायादिति शेषः। हेतुमाह पृथगिति । पक्षनिष्ठसाध्यामायादिव्याप्यस्य समे- ·- १७६६ अनुमानगादापम् तिपक्षतया स्वतन्त्रपरिगणानात्ताशस्प सापयचाहानविरोधिः घीविषयत्वेन हेत्वाभासताविरहात्यर्थः । व्यतिरेफव्याप्तिप्रति । हेत्वमावल्यावच्छिन्नयमिकसाध्यामाघच्यापकतामहत्यर्थः । सायादे. रित्यादिना साधनस्य साधनाभावस्य च परिग्रहः । अत्यातामा. पाप्रतियोगित्वेनादिपदग्नासाधनस्याप्यन्वयः। अप्रतियोगित्वादि। ना साध्यामायाव्यापकन्वपरिग्रहः तस्य चसाधनामायन सम्बन्धः। अथाभावाप्रतियोगित्वधीरभायप्रतियोगित्यप्रकारकंडाने प्रत्येष विरोधिनी न तु तदप्रकारकं साध्याभावव्यापको हेयभाय इत्यादि शान प्रति माह्याभाघानवगादित्वात् । न चैतादृशज्ञानपि संसर्गतः थाभावप्रतियोगित्वमानादभाषाप्रतियोगित्वं प्राहामाष पवेति पा. व्यम् । अभावांशे विशेषणीमवतः साध्यादेनुयोगिताया पध संस. गैतया प्रतियोगितायास्तत्राभानात । प्रतियोगितानिरूपकावाष. च्छिन्नैवानुयोगिता सम्बन्धो न तु फेवला प्रतियोगिश्चानुपोगिरधयो: समानवित्तिवेद्यताया सिद्धान्तसिद्धत्वादिति चेत् । एवमप्यमाव- प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगिताया पाहताविरहाउत्तपावच्छिन्नामा. पस्य विरोधितानुपपतिः। पत्तु-अभाव अनुयोगितासम्बन्धापच्छिणसाच्याधभावस्यैवदो. पतया विषक्षणम्-तदपि न, वाच्यत्वादिसाध्यहेतुकेपि संयोगादि- सम्बन्धाधीच्छन्नप्रतियोगिताकस्य द्वित्वान्छिनप्रतियोगिताका स्य चामावस्यानुयोगितासम्बन्धेन साध्यादिसम्बन्धित्वादभाव- स्थावच्छेदेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यायभावयत्वाप्रतिसः । अभावत्वसामानाधिकरण्यमात्रेण तद्वत्ताधियश्च अभावत्वसा- मानाधिकरण्यमाण साध्यादिप्रकारकव्यतिरेकव्याप्तिप्रहावि. रोधितया तस्य दोषत्वायोगात् । स्वरूपादिसम्बन्धावच्छिन्न. पाच्यावत्यायपच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपितानुयोगितासम्बन्धस्य चा- प्रसिध्या तारशसम्बन्धाधच्छिन्नाभायोप्यप्रसिद्ध इति न साशस्य दोपतोपगमसम्भवः । साभ्यताधवच्छेदकस्य स्यावच्छि- नसम्बन्धविशेषावछिन्नप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धाच्छिन्नप्रतियोगि- ताकामायोऽभावांशे तारशसम्बन्धेन प्रतियोगिविशेपणतापनसाध्य- तापच्छेदकादिप्रकारफयोतरेफम्याप्तिप्रहविरोधितयाग्नुपसंहारिव- मित्यपिम सार्वत्रिक विशेषणान्तरानपच्छिमशानुत्वादेर्यत्र खापता- ·अनुपसंहारिमकरणम् । १७६७ पपच्छेदकाता तंत्र स्वरूपतस्तत्प्रकारकव्यतिरेकव्याप्तियुद्धेरेष हेतु. तया तत्र तदभावप्रकारफशानस्य नियमेन नदंश प्रतियोगितावच्छे- दकशानत्वत्वादिप्रकारताया अविरोधित्वात् प्रतियोगितावच्छेदक- प्रकारकप्रतियोगिमवावुद्धरेव समानप्रकारकतया अमावप्रह- प्रतिवध्यत्वात नृत्यनियामकसम्बन्धस्य संसर्गाभाषप्रतियोगितानव. च्छेदकतया ताशसम्यन्धावच्छिन्नाभावाप्रसिइंश्च । एतेन तत्स. म्यन्धेन तामकारकपुद्धी समागधर्मिकतत्सम्बन्धावच्छिन्नतदमा. पवत्ताबुलियत् तदर्मस्थ तेन सम्बधेन असम्बद्धत्वरहस्पापि प्र. तिबन्धकत्मानुभधिकम् । अत एव साध्यादेरवृत्तित्वस्य बाधादिप्र. भेदतोक्तिरपिसहच्छते। पयं च साध्यादेरत्यन्ताभावाप्रतियोगियादि. फमिति यथाश्रुतस्यैव सङ्गतिरस्यव्ययुक्तम्-केवलान्वयिन्यपिद्वित्या. घवच्छिनाभावप्रतियोगित्सत्त्येन तनिष्ठतदप्रतियोगित्यासिद्धः । বিশ্বান্তিঃৰান্নাবান্নবিষ্টাসিয়াযত্ন- सिया तदभाषस्याप्रसिद्धः। साध्यताधवच्छेदकसम्बन्धविशेषाघ- च्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमनुपसंहारित्वमित्यपि स्वरूपतो शा. मत्यादिसायतावच्छेदकस्थले न सम्भवति निर्विशेषणशानत्यादि- विषयकव्याप्तिग्रई शानत्वत्वादिप्रकारेणासम्बद्धत्वग्रहस्यासमानप्र. फारकतयाऽविरोधित्वात् साध्यतावच्छेदकापच्छेदेन वर्तमान सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धान्छिनप्रतियोगित्वाभायोऽनुपसंहारित्वमि. ति प्रगल्भानुमतमननुमतमेव दीधितिशताव्याप्तिवादे निराकृतरवात् । अबाहुः विशिष्टयुद्धौ विशेष्ये प्रकाराभावग्रहयद्विशिष्टसंसर्गक- बुद्धौ संसर्ग संसर्गतापच्छेदकामावप्रदापि विरोधी सलगविशेषा. पच्छिन्नविषयताया एवं प्राह्यम्भावधीप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वात् वि. शिष्टसंसगंकयोधस्थले संसर्गतावच्छेदकीयवैशिष्टयस्यापि संसर्ग: तान्तःपातिसंसर्गतया संसर्गतावच्छेदकविषयताया अपि संसगी. पच्छिन्नत्वात् । पवं च घाच्यत्वत्वाधवच्छिन्नत्वस्वरूपसम्पन्धाव. छिनत्योमयविशेषितप्रतियोगितासंसाके वाध्यत्वाभावव्यापको हत्यमाय इति शाने प्रतियोगितात्यारच्छेदेन तदुमयामायग्रहस्य धिरोधिनया तद्विपयताहशामापोऽनुपसंहारित्यमिति विवक्षितम् । भधिकमन्यत्रानुसम्धेयम् । मनुक्तलक्षणस्य हेतुनिष्ठसाध्याभापयत्तित्वरूपसाधारण्येऽति.

·. । ৩৩০ अनुमानगादाधर्याम् पृमतीतः । अभावत्वञ्च न भावभिन्नत्व प्रथमं दुहत्वात् , कि. न्त्वपमभावान भाव इति प्रतीतिसातिक पदार्थान्तरम् , तच्चानु. पस्थितं निर्विकल्पकोपस्थितं वा प्रकारः, अभाववचाममवेत. स्वान्न जातिः । अन्यथेति । अनतिमसकरांधकरणमीमा अभावव्यवहारोपपनेरिति भावः । लाघवादयाधिताभावत्वारिशि- प्रत्यपवलाचातिरिक्तकाभावसिदिस्तुल्यैव । पर्तनाभावत्वं सम- तियोगिरावं तचाननुगतानामप्यावश्यकानां मतियोगिनां क- रूप्यते इत्पपास्त: । सपोगादिसाधारण्याच ॥ (गा०)साध्याभावारसाध्यविरोधियमात्रामत्यप्रमूले साध्यविरो. धित्वं यदि साध्यासामानाधिकरण्य तदा साध्यासमानाधिकरणप दोगदानयर्यमिति तद्याचष्टे माध्येति । साध्याममानाधिकरण त्वं साध्यानधिकरणवृत्तित्व न तु साध्याधिकरणावृत्ति धमतो न सा. ध्यामावपदोपादानवयर्यम् । आधिकरणभदन संयोगाद्यमावभेदमने. इद लक्षणम्, अता न सयोगी दव्यत्वादित्यादायतिव्या साध्या. ममाधिकरणपद प्रतियोगवधिकरण्यावाशष्टार्थकमियपि क- चित् । तन्न, माध्याभावप्रतियागित्वेन साध्योपादानस्य शिरोवेधनेन नासिकास्पश तुल्यत्वात् । मुलस्थमात्रपदेन भावव्यावत्त कामावरच. निवेशव्यवच्छतः अभावाभावस्य अभावप्रतियोगिकम्य भावत्वेपि भावतयाऽभावत्ववि रहेपि ममावत्यनियश भ्युपगमेनाभायामाप इत्यादि कारगारगिधा नस्य सिद्धान्तत्वभ्रमनिरासायाह दोधितो एकदेशीतिाननु घटाभायो. नास्तीत्यादिनीत्या घटाभावाभावावविशिष्टधाँसियात तस्यातिरि. तत्वच सैध विरुणद्धि तस्याण्व घटादिरूपभाव स्वाभावाभावस्वरूप स्वाभावप्रतियोगित्यावगाहित्वादिरयाशकते न चेति।सबन्धान्तरत्वा. -अमावस्वान्यसम्बन्धत्वात् । स च सम्बन्ध स्वरूपादतिरिक्तोऽन तिरिक्तो वन्युभयधव न क्षतिरािते भाव । वाघादित्यस भाव इत्या. दिवविरोधादिति । अमावाभावस्याातारक्तत्ववादिनापि प्रतियागिम ताज्ञानस्यामावग्रहप्रातवासात्वापगमादिति भाव । प्रत्यक्षणति । तद्रप्रतिक्षायकग्रहविषयत्वस्य शानघाटनस्वन चक्षुरयाम्पत्वादिक्षत ..

·1 विरुद्धमकरणम् । ৩৩২ माघः । अनयम्या-अतिरिक्तानामभावानामप्यनिरिक्ताभावकल्पना. पामनन्तामायकल्पनागौरवम् । वाधकामावादिति । भावस्वाभाव- स्वकल्पनयोगादिति भाषः । मूले भावत्येनैवेति । घटामावो नास्तीति प्रतीतेपादिरूपभाषा विषयकत्वमै यत्यर्थः । कमधिकेन-घटाद्यतिरिक्तविषयकत्येन, यथा- तिरिक्तस्यापि तेजोऽमावादेरिदत्वादिविशिष्टस्य न प्रतियोगितहसा. पेशग्रहाय किन्त्वमावत्यावच्छिन्नस्यैव तथा घटस्वादिविशिष्टस्य प्रतियोग्यनिरुप्यत्येपि घटादेरभावत्वेन प्रतियोगिनिरूप्यत्वे बाधक विरदादिति भावः समावाभावप्रतीतेप्रमात्याभिधामस्य मायेऽभा. धप्रतियागिकत्वबोधकतादृशप्रतीत्यप्रमारवप्रसंजनसूचकता स्फुदी. करोति दीधितौ भावस्येति । भावस्थामावतियोगिकावेपि घटामा. यो नास्तीत्यादिप्रतीतेरभाषादिवैशिष्ट्यांचे प्रमायसंभवादमाघरूप प्रतियोगिधर्मितावच्छेदकतापनामावत्वांश तत्र प्रमावानुपपत्तिला- माय न्याष्टऽमावेति । अभावत्वं भाववैधयं तच भावे न संभयती- ति तद्विशिवायकनभुलंखिन्या घटामावो नास्तीत्यादिप्रतीतलेन रूपेण घटाघवगाहित्ये तदेशे प्रमात्वं व्याइन्यतेति मूलाभिप्रायः सभा वत्वं यदि मायाभनय नदाभावे तदनसत्या मावेप्यमावत्वस्वीकार त्यर्धकान्यतिमुलानुधितिरतोऽभावत्वस्य तदन्यत्वं व्यवस्सा- पयति भभावस्य 'चेति । अयम-भावत्यादिभकारमानानुत्पत्ति दशायाम्। अमायो न भाव इति । एतावता तस्य मावभिनवरूपता निराकृता तथासत्यमायोन भार त्यनयोः समानार्थकतया विषय. मेदाधीनद्विधाभिलापानुपपत्तेः । ननु तथाप्यमायत्वस्य निर्विकल्पकाविधताया सिद्धान्तसिद्ध- स्वाविशेषणहानविरहेण मपमं तत्प्रकाररुप्रत्यक्षानुपचिरित्यत साह तच्चेति । अनुपस्थितमिति । विशिष्टबुद्धी विशेषणशानहेतुता. या विशेषणभेदेन मित्रतया अभावत्वविशिष्टवुदो उक्तझानहेतुत्या- कल्पनादित्यभिप्रायः। ननु केषलप्रमेयत्वादिना अमावत्याविप्रकार कोपनीतभानदशायां स्वरूपतोऽभायत्वप्रज्ञानानयत्यवारणाय म्व. संपतस्ततप्रकारक्युमो लौकिकाम्यत्वं कार्यतावच्छेनककोटायनि- चीव स्वरूपतस्तद्विवषरुझानत्येत इतुताफलप्यते लांघवाद, वयाव पदो नास्तीत्यादिलोकिप्रापक्षपूर्वकालेपि स्वरूपसस्तदिपकसान .

·१७७२ अनुमानगादार्याम् . मपेक्षितमिन्यानाहनिप्रिंकलरकोपस्थितमिति । तथा चाभावान स्य निर्विकल्पकायेद्यत्यप्रचादो मायमिन्न वरूपामावायमते एक, नस्य पदार्थान्तरत्वयादिनां तु निर्विकल्पस्येद्यत्वमिटमेवेति भाषः। न. न्धेधममायत्वस्य नित्याचे सत्यनेकव्यक्तिवृत्तितया जातिन्यापत्तिरि- स्थत माह भभाषयश्चेति । वं तु योध्यम् । अमावस्यमनुयोगिताख्यः प्रतियोगिनिरूपितः सम्बन्धविशेषः, सच प्रतियोग्पादिभेदभिन्न एवेत्यानुगमधर्मान्तरप्र. कारणव नम्ब नास्तीति युद्धोपकारतामसम्बन्धिकनया च मस्य प्र. तियोग्युपरागेच भानं निर्विकल्पकवेचता चानुगमधर्मस्यैध ।प्रपं. चिनं चदधिकमधस्तात् । अधिकरणस्याभावरूपत्वे अभाषाधिकरणत्वानुपपत्तरतस्नी. खेति । अभाषव्यवहारोपपत्तरिति । भावेऽभावामावत्यस्वीकारे भा- यामावरयस्यापि तत्र सम्भवादिति माय: । प्रतिवन्दिमात्रस्यानुत्तर- तया युक्ति दर्शपति लाघवादिति । अनन्त धर्मिनभावत्वकल्पनापे. क्षया एका तत्कल्पन इत्यादिः । घटत्वाधभावाभावस्यातिरिक्तत्वे ईरशयुक्त्यसम्मवाद्भाणे नाभाव इति प्रतीतेदुरपन्हवतया अभावत्वं सायव्यामृत्समेघेति दर्शितयुक्ताव निर्भरं दर्शयति अयाधितेति । प्रमात्मकेत्यर्थः । पतेन-पलमधर्मिणां यदुत्वस्य धर्मकल्पनायामयाध- कत्वेऽमाघमात्रासिनिसहनासधोगादिसाधारण्याशत्यस्य सप्रति. योगिकत्वस्यत्यादिः । तयाच सप्रतियोगिकत्वस्य नास्तीति प्रतीति. विपयस्वे घटसयोगादिमत्यपि घटो नास्तीति प्रतीतिः स्यादिति भाकः। अप्रसिद्धान्तानुसारिणःोयभावत्वं भाषाभावसाधारणमेव ना. स्तीति प्रत्ययनियामकम् । यदि भाषो नाभाव इति प्रत्ययः प्रामाणिक तदा मायच्यावृत्तमप्यभावत्वं तारशप्रत्ययनियामकतवास्वीक्रियताम, म तु तदेव नास्तीति प्रत्ययनियामकं तथासत्यनन्ताभाषकरूपनया गौरवात् भावाभाषसाधारणकधर्मभ्यैव लाघवेन नास्तीति प्रत्ययनि- यामकतया कल्पनाचित्यात् । यत्तु-अनन्तघटादीनां घटाद्यभावाभायस्थकल्पने गौरवालाघवे. मातिरिकै काभावे तत्कल्पनमुचित मिति। तद प्रतिभाति-घटा. भाषाभावत्वं घरामावनिरूपितोऽनुयोगिताविशेषः, स च घनिष्ठ ."

·। विरुद्धप्रकरणम् । घटामायीयप्रतियोगितातो नातिरिच्यमे । सा बानन्तघटेपु फ्लव । न चैयमत्र घटामावप्रतियोगी अत्र यटामावाभाव इति प्रतीत्योरवि. शेषापत्तिः, प्रतिगगितानुयागित स्वरूपविभिन्नधर्मावगाहननव त. द्विशेषात् । "प्रभावविरहात्मकत्वं वस्तुनः प्रतियोगित"ति प्रयादधिः पश्चार्य पाया। घटादेः संयोगादिसम्बन्धस्यैव संयोगादिसम्ब. धाष्छिन्नस्यामाधामावत्वविशिष्टनिरूपितत्यं स्वीक्रियते न तु स. मवायादेरतो न कपालादौ संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावो ना. स्तीत्यादिप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यलं पल्लवेन। (चि०) अथ साध्यहेत्वोधिरोधे पक्षे साध्यस. तवे हेस्वसिद्धिः, हेतुसत्त्व साध्याभावसिद्धौ यायः । न च प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिद्धी याधीन हेतुत्ये. नैवेति वाच्यम् । विशेषणवेश्यादिति चेन्न । हेतोः पक्षे साध्याभावयाधानुपस्थापनेऽपि प्रध. मोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोपत्वात् । ननु साध्यभावसम्बन्धो व्यभिचार एवं दोषो न तु तनियतस्थमपि, गौरवात् असाधकत्वे यर्थत्वा- च्च । न च साध्यासहचरितस्य साध्याभावसहचरित. स्य पा गमकत्वभ्रमरूपायामशक्ती विशेपोऽस्ति, येना. शक्तिविशेपोनायकतया न व्यर्थविशेषणता। न चान- फातिकसामान्यलक्षणे विपक्षगामित्वं न विशेषणम् असाधारणायच्याप्ते, साधारणन्तु सपक्षवृत्तित्वस- हितमिति वाच्यम् । विपक्षगामित्वस्यैव साधारणत्वात् अधिकस्य व्यर्थत्वात् । न च विरुद्धं घ्यावय॑म्, विपक्ष. गामित्वनात्रैव तदन्तर्भावात् । अथानकान्तिके विपक्षसम्बन्धेनैय दृवकतायीज- म, आसाधारणायन्याः, न च तत्रान्यदेव धीजम्,

·१७७४ अनुमानगादापर्याम्
हेत्वाभासाधिक्यापत्तरिति चेत् । अस्तु तावदेवम्,
तथापि साधारणे विरुद्धप्रवेशो यज्रलेप एव ।
अन्ये तु विरुडलक्षणे न पत्वं साधारणस्य
व्यवच्छेद्यत्वात , नाप्पसाधकतानुमितो एतस्या
पि व्याप्यत्वात, नीलधूमादौ च व्याप्तिरस्त्ये.
वेति न स्वार्थानुमाने दोषः, परस्य तु व्यर्धत्वमधि-
कम् , न च विरुदत्वादित्यत्र शब्दाधिक्यमिति ।
तसा अर्थो हि लिङ्गम्,न च व्यभिचारावारकवि
शेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिगौरवादिति वक्ष्यते । न चा-
धीनुगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरुहत्वादित्यष उद्भावनाश.
क्यत्यम्, आवश्यकतद्विवचने तदुद्भाधनस्य शक्यत्वा.
दिति हेतुदयोपयामे चाधिकं प्रथमेन द्वितीयस्य कृ.
तकर्तगताया दुष्टिवीजन्यात् । न च नीलधूमादित्यादी
विशिष्टकर्त्तव्यमन्येन केनापि कृतम् । धूमववादित्य
नेन कृतमिति चेन्न । तथानुपन्यासात, अन्यथा नीला.
नन्वयापत्तेः।
अपरे तु साध्यानवगतसहचारः साध्याभावस.
हचारी विरुद्ध अन्यथा पृथिव्यां मेयत्वेनेतरभेदानु.
मानं न विरुद्धं स्यात् साध्याभावाव्याप्यत्वात् ।न च
तत्साधारणम्, सपक्षासत्वात् ।न च साध्यसहचारा
ज्ञानशायां साधारणातिव्याप्तिः, तदा तस्यापि वि.
बद्धत्वादिति प्राहुः।
तन्न । विपक्षगामित्वमा दूषकमित्युक्तत्वात् ।
अत एव व्पभिचरितो व्यतिरेक्यनैकान्तिक एव नापि
साध्याभावसाधकत्वं तत्पमापकत्वं वा, साध्याभाषप्त

·विरुद्धमकरणम् । १७७२ म्बन्धधुद्धिं विना तदज्ञानात् नापि साध्यवदन्यत्व- व्याप्यत्वम्, व्याप्यत्यधिवेचने व्यर्थविषेशणत्वात् । नापि स्वव्यापाभावप्रतियोगिसाध्यकत्वम्, साध्या. भावस्य हेतुव्यापकत्वप्रतीतो हेतुसाध्याभावसम्बन्ध, भानस्यावश्यकत्वात् ।। . (दी.) गमकत्वभ्रपेति । व्यभिचारिण्यव्यभिचारमात्रे चिरुद्धे च समानाधिकरण्यांशेऽपि भ्रम इति । अशक्ती विशेष इति । दृषकतायां तुल्यत्वेऽपि निग्रहस्थानत्वेन विशेषाभेदेनो. पन्यास: । अत एवानेकान्तिकमामान्यलक्षणे साधारणलक्षणे च विरोधारक विशेषणम् छलमायोनिग्रहस्थानविशेषनिरनु योज्यानुयोगविशेषत्ववदेतस्पानकान्तिकविशेषसाधारणविशेषत्वे. ऽप्यदोषो वेति पुनराकरानुपारी पन्थाः। नापीसादि । व्यापकत्वं व्याप्यव्यापकमामानाधिकरण्यघ- टित न घा? आधे साध्याभावस्येति । द्वितीये तु नाभासत्वम- विरोधात् ॥ . (ग)माधारणविरुद्धपोर्गमकावभ्रमहाशक्ती न कशिविशेष इति मूलोक्त दुपयति व्यभिचारिणीत्यादिना । अभ्यभिचारमात्र इति भ्रम हत्याग्रिमेणान्वयः । मापदेन साध्यसामानाधिकरण्यममन्यवच्छदः। सामानाधिकरण्यांशेपि इत्यापिना अव्यभिचारसमुच्चयः । मन्वेवमध्य- नुमितिविधिकपमुभवापि साध्यामावसामानाधिकरण्यमेमेवे. ति साधारणविद्धयोः पृथपरिगणनमसनमित्यत आह दुपकता यामिति । अनुमित्यनुपधानप्रयाजकरूपमेदावरहे पीत्यर्थः । गिग्रह- स्थामस्थेन विशेषादिति । निग्रहविशेषप्रयाजकत्वनानैकान्तिकवहि यादिस्यर्थः । मदनोपन्यास -विरावस्य स्वात.यण परिगणनम् । भात ए३-उक्तयुक्त्या विरुद्धस्यानैकान्तिकविशेषयहि नत्वाद। विरुद्धस्यान झान्तिकलक्षणाकान्तावाप म्यातन्येण तगिजन सं. हमा छलजायोरिति । छलजात्यो पदायिमाजकतिग्रस्थान .

·अनुमानगादार्याम् त्वामान्तत्येपि यथा पदार्थेपु स्वतन्त्रविभजनमविरचं तथा विश्व যানন্ধাকবিরাষিইবরযা অনাবিষনিমা जकरूपाक्रान्तत्वेगि हेत्वाभासेपु स्वतन्त्र विभजनमविरुद्धमित्यर्थः । मूल विरुद्धलक्षण इनि । विरुद्धपक्षेतरभवानुमान इत्यर्थः । न व्यर्थत्व न नियमांशस्य व्यर्थत्यम् । हेतुमनिटाभावाप्रतियोगित्वरूपाया. साध्याभाषनिष्टहेतुन्याप- कताया हेतुसाध्याभावसामानाधिकरण्याघटिततया तदघटितविरो- धज्ञाने साधारण्यभानस्यावश्यकस्वाभिधानं मूलकृतो न सङ्गच्छत इति तत्सामनाय वितर्कयति व्यापकत्यमिति । अविरोधित्वादि. ति ! ग्राह्याभावाद्यनवगाइने तज्ज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानाधप्रतिबन्धक स्वादित्यर्थः। इति विरुद्धपूर्वपक्षनन्थ.॥ (चि. ) उच्यते । साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि. त्वं विज्ञहत्यम् । न च प्रतियोगिनोरनन्य भासमान ए. व तदभावघोाप्तिग्रहः, भिन्नग्राहकसामग्रीकत्वात् अन्यथा व्यतिरेकिविलयापत्तेः। यदा पृतिमतः साध्यवदवृत्तित्वं साध्यवृत्ति- 'स्वानाधिकरणत्वं साध्यासमानाधिकरणधर्मत्वं सा- ध्यवहृत्तित्वानधिकरणधर्मत्वं वा तत्त्वम् । न च ध्य. तिरेक्यांतव्याप्तिः। तत्र साध्याप्रसिद्ध्या तथाज्ञानषि- रहात् । असाधारणे च मङ्कर एव, अनेनापि रूपेण तस्थ दोपत्वात् । न च साध्यवहृत्तित्वे सति वृत्तिमत्वज्ञानात साध्याभाववद्गामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना सा- ध्ययवृत्तित्याज्ञानादिति पापम् । उपजीव्यत्वनभि. सत्यात, उपजीध्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्तत इति ज्ञा- . - ·+ विरुद्धपकरणम् । १७७७ नं स्वतोदूषकमिति चेन्न। असहचारज्ञानस्य विरोधि: तया' व्यासिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् , व्यभिचाराज्ञानपि- रोधित्वन व्यभिचारजानवत् । (दी.) साध्य सादि । हेत्वमावस्य साध्यनिष्ठाभावाप्रति. योगित्वज्ञानं वस्तुतस्तस्मतिपोषिकामावस्य हेतोः साध्यसामा- नाधिकरण्यग्रह विरुणद्धीत्यभिप्रायेणेदम् । यदि च मदभावाभावत्वेनामापानाधिकरण्यग्रहेऽपि सत्वेन सापानाधिकरण्यग्रहो न विरुध्यत इति भाव्यते तदाह यद्वेत्या- दि । वृत्तिमत इति धर्मेति च पक्षधर्मवापिरोधिवप्रदर्शकं न तु विशेषकम् , दूपकतायामनुपयोगदिव्याप्तिकरत्वाच्च । त्तिवि. शंपरचनाय का तत् , तेन समवायेन हेतुतार्या धूमे नाव्याप्तिः । आ. घयोः साध्यबत्तित्वतदधिकरणवाभावी चरमपोश्च सापव- दृत्तितत्त्वाधिकरणमेदायोविति भेदः । ज्ञानातिप्रमक्ति निरस्यति न त्यादिना । तनेयादि । साध्यामावगामित्वज्ञान विना वृत्ति पत्वविशिष्टसाध्यवत्तित्वज्ञानापर्यवसानादित्पर्यः हचारेति । सहचारः सामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारैति। व्यभिचा: रोन हायते यस्मात्तभिचाराज्ञानमयभिचारज्ञानम् । तदयमर्थ: अन्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपाया व्यारव्यभिचारीशग्रहा- विरोधिग्रहविषयतया पयाव्यभिचारो हेवाभासस्तथा सामाना- करण्यांशग्रहविरोधिग्रहविषयतया विरोधोऽपीति । (गा०) ननु हेती साध्यध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्यज्ञानस्य ध्याप्तिहानादी ग्राहामावाधनधगाहितया प्रतिबन्धकस्य न संभपती. ति कथं हेतुनिष्ठताशप्रतियोगित्यस्य विरोधरूपतया सिद्धान्तम- पयनमित्यत आह हेत्वभावम्यति । तरप्रतियोगिति। हेत्वभाषप्र. तियोगिक पया । टेविमायामायत्वेन भासमान एय सामानाधिकर- ग्यास्तभावे तुल्यचित्तिवे यतया साध्यसमानाधिकरणामायण अस.

·१७८० अनुमानगाद पर्याम् पलम्भात । यथा निरनिकोऽयमग्नित्वात् धूमामावंश' न्यत्वान् धूमवत्वात् । (दी०) स चाय विरद्धो हेतु. साध्याभावेति । तदभाव स्व तदत्ताग्रहविरोध्यभावत्वम् , तेन सा-यपद-पत्तष्पाप्यत्वापस ग्रहः । एवमुत्तरत्रापि । मायव्यापफेति । अत्र व्याप्यपद स्वम्पप रम् । सा येत्यादि । साध्ययापकसामानाधिकरण्यग्रहविरोधिरू पवयादित्यर्थः। तेन साध्यव्यापकवदवृत्तित्वाशुपसंग्रह । सर्वत्र चोपलम्मपद स्वरूपसिद्धिमात्रफलकम् । सा-यामावति । व्या. प्यपदव्यत्यासेन साध्याभावव्यापाभावत्वेन चेत्यर्थः । स्वस मानति । तथाच साध्याभावसाध्यव्यापकाभावयोनिरुक्तसाध्य व्यापफाभावत्वेनानुगमानाधिक्यमित्यर्थः । प्रतियोग्युपलम्भाव-स्वरूपतः साध्यवावग्रहविरोधित्वाद, सेन निर्वहिकान्यत्वादिसग्रह । माध्यव्यापति । अत्र व्यापकत्व भेदाभेदसाधारण रतेन साध्याभावव्याप्यत्व सग्रह । धूपबचा दिति । धूमामावस्य पदयभावव्यापकत्वग्रहदशायामस्य मध्यमे उन्तर्मायो, वलयभाषव्यापकवाहिमामाया मावाभावव्याप्यत्वग्रहे च चरमे ।- (०) धिरोधस्यैव निरुतत्वात् स चायमिन्यस्य तत्परामर्श कताधम निराकराति स चायमिति', .. साध्याभावव्यायवशाय साध्यादेदव्यायवज्ञानस्यावि विरोधितया तदनभिधान न्यूनता परिजिहीर्षु साध्याभावपद सा ध्यतवदत्य-तान्योन्याभावपरतया याचष्टे तदभावत्वमिति | साध्या भावच्याप्यच्यापयत्वादियारणायाभावपद विरोधिताविशपसूचकम् । उत्तरत्रापि साध्य यापकामावत्यत्रापि । अन्यथा साध्यव्यापकवद्भद वासग्रहादिति भाप । व्यापकाभावव्याप्यत्वव्यापकविरुद्धत्वयार भैदाहिताये व्याप्यपदपदार्थाविवक्षामाह शाप्यपदमिति । विरुद्धा दस्य तदभावग्याप्पतवववृत्युमयपरतामा साम्यव्यापति । ना ५ ·विरुद्धमा णम् । ૨૭૮ सामानाधिकरण्यविरोपित्वं तद्रहप्रतियन्धरधीविषयत्न तु तद- धिकरणापृत्तित्वं तदभावस्वादरपि तसामानाधिकरणावृत्तित्वात ध्यापकवनवृत्तीत्यादिना व्यापकाभायच्याप्यायपरिग्रहः । इदं च तदमाघध्याप्यत्यरहस्य तत्समानाधिकरपर ग्राचिराधितामनी कृन्य विरुद्धत्वादिग्रह एव विरोधी न तु तदुपलंभग्रह इत्याशयको पलम्भपदामामधक्षिताकतामाह सर्वश्रेति । सर्वत्र व्यापकविरुद्धो- पलंभादित्याग्रमप्रतियोग्युएलमादित्यादी नेत्यर्थः । साध्यामात यायकामान्य प्यत्वेनत्यत्र मूले व्याप्यपदाथायि. घक्षायां साध्यामायव्याप्यस्वाल भा, तद्विवक्षायां च साध्यध्यापकामा. वत्वालामा अविवक्षिततद्याप्यत्वलाभश्चत्यतोव्याचष्ट साध्यामावे- तीति शासस्य दोपवादाते मूल ज्ञातस्य विरोधिवादित्यर्थक,त. थाच सामानाधिकरण्यमहधिरोधिरूयाणा परिगणनीयतया न तदुपा. दानविरोध इति भावः । स्वव्यापकताया:स्वसाधारण्य पय कथं मा. ध्याभावत्यस्य कणितान्तार इत्याकांक्षायामा दीधितौ तथा ति। प्रतियोग्युपलंभपद साप्यभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकनद्वादद. स्वतदत्यन्तामायत्वादिषग्राहकतयाव्यात्र प्रतियोग्युपलम्भादिति। स्थरूपत इति । विरोधिनाविशेषसूचक साध्यव्यापकामावयवार. णाय । विरोधित्यात-विरोधिज्ञानप्रकारतावच्छेदकधर्म यस्यात् । नि. झिकाम्यावादीति । निरनिकान्यत्वत्यादीत्यर्थः । साध्यव्यापकवि. स्रोपलम्मादित्यनन साध्यामाघध्याप्यत्वोपग्रहायाह साध्यध्याप. केत्यति। धूमपत्यादीति । तृतीयोदाहरणस्य साध्यव्यापकाभावत. या मध्यमप्यन्तर्भाव सम्भवतीति दशाविशेष व्यापकविरुद्धान्तमां. यं दर्शयति धूमामावस्थेत्यादिना दिशायामित्यनन्तरमेधकारः पूर्य। मध्यमे-साध्यव्यापकामावस्वज्ञानविषयतया दुष्टे, ग्रह-ग्रहदशाया, चरमे-साध्यध्यापकविरुद्धस्यज्ञानविषयतया दुष्टे । (चि०) सर्वश्वायं विशेषणद्वारापि यथा कृष्णागुरुप्र- भवहिमानयं कटुंकासुरभिपाण्डरधूमयत्वात अर्घश्च .याधाश्रयासिद्धस्वरूपासिद्धासाधारणसंकीर्णः कचित् ॥ इति विरुद्धचिन्तामणि ॥ - म ·'१७८२ अनुमानगादावर्याम् (दी० ) इदं पुनरिहावधेयम् । कपितरूपाणि किं स्वर पनो ज्ञानान्येव सामानाधिकरण्यग्रहविरोधीनि असामानाधिक रपच्याप्यत्वेन चा ? नायः-पापकामावच्याप्यत्वादेस्तदसम्भ चात् । न द्वितीयः-साध्याभावव्यायालयोः स्वरूपेणैव ज्ञातपो. स्तथास्यात् । तथापि तत्वमविरुद्धमिति चेत् , इन्तवमसा. मानाधिकरग्यस्य समानाधिकरणारतितत्तद्धर्माणाश्च तथास्या दाधिक्यम् । न च एनानि धम्मिविभाजकान्येव, सर्वेपामेन सा- ध्याभावव्याप्यत्वेनै कवियत्वादिति । विरोधोनापकमकास्त्रविष्येन पम्मिणोऽपि विध्याभिषा- नपिति वदन्ति । अपञ्चेबादि । बाघस्वरूपासियन्यतरसङ्कर- स्तु आवश्यकोऽन्यसङ्कास्तु काचि को ज्ञानासकराच पार्थक्यम् । इति विरुद्धदीधितिः ॥ (गा०) स्वरूपतो हातान्येवेति एवकारो मध्ये योज्य, तथाय माह्याभावव्याप्यवादिना अनातान्यपि विरोधीनीत्यर्थ । असामाना. धिकरण्यव्याप्यत्यतेति, सावधारणमतो न घक्ष्यमाणपणासारते । ध्यापकाभावव्याप्यत्वादेरिस्यादिना व्यापकरवृत्तित्यपरिग्रहः । स्व रूपेणैव शातयोरिति । तदभाषच्याप्यत्वेनाशातयारपीत्यर्थ । साध्या- भाव साध्यसमानाधिकरण इत्यनाहार्यशानानुत्पत्या धर्मिताय च्छेदकतासम्बन्धेन तत्तामानाधिकरण्यप्रकारकानाहार्ययुद्धौ त. दभावत्यादिपर्याप्तविषयतासम्बन्धेन ज्ञानम्वेन प्रतिबन्धकत्वादिति भाव | यथाकथाचोद्वरोधेिरूपाणामेवाय विभाग इत्याशङ्कने तथा• स्वपीति । स्वरूपतो विरुद्धपीत्यर्थ । नव-विरुदत्यम्, थपिद्ध- अक्षत असामानाधिकरण्यस्येति। अस्य स्वरूपत एव सामानाधि करण्यधीविरोधित्वादिति भाष । समानाधिकरणति । अयमश्वः ·विरुद्धप्रकरणम् । सास्नाववादित्यादी लास्नात्वादीनामित्यर्थः। तेषामध्यश्त्याच सामानाधिकरण्यव्याप्यत्वेन विरोधिवादिति भावः। स चार्यामत्यादिप्रन्यो न सामानाधिकरण्यव्याप्यत्येन विरोधि- रुपपरिगणनपर:, किन्तु विरद्धहेतुप्रभेदपरिगणनपर एव, एवं च साध्यासामानाधिकण्यरूपवतां धर्मिण साध्याभावच्याध्यत्यादिन- घोपग्रहान्नाधिक्यमिति शङ्कां निरस्पति न चैतानीति । स-साध्य. व्यापकामावादीनाम् । साध्यामारव्याप्यत्यति । तथा च तेषां पृथ. गुपादानानुपात्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । एतदशानपत्यिादि मूलविरोधोपि द्रष्टव्यः। विभागं सहमयतां कचिन्मतमाह विरोधोनायकेति । एवं च साध्यामायच्याप्यस्यादिना शानस्य यत् दूपकत्वमभिहिनं तदपि विरोधिज्ञानद्वारा न तु साक्षादिति न विराध इति ध्येयम् । विरो धानुमापकहतनामानन्त्यावविध्यानुपपीत्तस्तदवस्यैवेत्यस्वरससूच. नाय यदन्तीति। मूले सर्पश्चायं विशेषणद्वारापीति । उक्तनिखिलप्रकारो विरुद्धः विशेषनबन्धनोंपीत्यर्थः । अत्र विशेषणनियन्धनत्यस्य विरोधमप. विशेषणे सक्रमो योध्या । कृष्णगुध्विति । अत्र विशेष्यधूमत्यावच्छि. नस्य साध्यसमानाधिकरणत्वात् कटुत्वादिविशिष्टस्यय विरुद्धावा. दिति भावः । अत्र प्रत्येकविशपणावाच्उमस्यैर विरुद्धता योध्या। धाधस्वरूपासियायतरसङ्करस्थावश्यकतया काचिन्कताभिधान न सहन्छत इत्याशय तत्तदुभयानुगमकेतररूपावच्छिन्नसङ्करस्य का. दाचित्कवधियाक्षतमित्याह दीधिती माधेन्यादिना । ननु विरोध स्थले दोषान्तरस्यावर करवे किमस्य दोषताभ्युपगमेने यत माह शानासधेराधेति । दापान्तराज्ञानदशायां घिरोधज्ञानेनाप्यनुमिति- प्रतिबन्धादस्य दोषान्तरस्वमावश्यकमिति भावः ।। इति गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितायां गादार्यो विरुद्धप्रकरणम् ।

·'श्रीगणेशायनम । अधानुमानगादापों सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् । (चि०) सत्प्रतिपक्षत्वं न समानथलबोधिनसा ध्यविपर्पयलिगत्वम्,परस्परप्रतिवन्धेनोभयारपोधक- त्वात् । चलञ्च न मपक्षमत्यादि, व्यतिरकिणभायात्। नापि समानव्याप्तिपक्षधमतावस्वम्,विरोधेनैकत्र तद्भ- गनियमात् । नापियाप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वम् , विरो धिमाप्तिपक्षधर्मतविशिष्टज्ञानशरन्यतरभ्रमयनि- यमेन नित्यत्यव्याप्तधारणत्यादिवैशिष्ट्यामसिया रापरितुमशक्यत्वात् । न च साध्यव्याप्यस्य पक्षधर्म- ता पक्षधर्मस्य वा साध्यव्याप्यतारोप्येति घाच्यन् । एकत्र तदुभयाभावात् विशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तटैशिष्ट्य- स्पारोपासम्भवात् (नाप्पनि रितविशेषेण धोधिन. साध्यविपर्ययकत्वम, उभयोरबोधकत्वात् । विशेपश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूप. एकत्र तद्भगनियमात् । (१०),एकत्र तदुभप इति । च्याप्पे पक्षधर्मनाया प. क्षधर्मे च व्याप्यत्वस्यारापः प्रसेकमव्यापकोऽतो विशिष्टस्या रोपो वारूपः, स चैकर्मिणि विराधिव्याप्ययविरहाद्विशिष्ट- स्याप्रमिद्धया न सम्भवतीसर्थः । विरुद्धादौ साधने स्वव्याप फसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेरममिद्धेश्वत्यपि द्रष्टव्यम् । एकत्र भ. इति । तया चान्यतरत्वन तदवधारणमस्तीति भाव ।

·। - सरमतिपक्षपकरणम् । १७८५ (गा) समानवलत्यादिम्लस्य प्रकृतसाध्यानुमापकवलशा. लिन्वे सति प्रकृतमाभ्याभावानुमापकवलशालिहेत्वन्तरकन्यमित्यर्थ । अत्रानुमापकावमनुमितिफलोपहितत्य मनुमितिस्वरूपगोग्यस्य वा ? आधे दृषणमाह परस्परेति । उभयो:-व्याप्तिसहितपक्षधर्मयो । अयोध. करवादित्यस्य सम्प्रतिपक्षतादशायामित्यादिः। द्वितीयपक्ष पतोषार नवकाशात् धलपदार्थ विपर्य दूषयति-यलं चेति । बलपदार्थश्वे. स्पर्धः । सपक्षसत्त्वादीति । आदिना पक्षसत्त्वविपक्षासावयो. परिग्रहण व्यतिरेकिणीति । अभावात्-सपक्षाप्रसिद्ध्या तत्सत्यासम्भवात । एतदुपलक्षणम्। सर्वध साप्रतिपक्ष एकहेनौ पक्षप्तत्वविपक्षासत्व. योरकतरामाचापि द्रष्टव्यः । समानेति सम्पातायातम् । बलपदार्थस्य समानत्यायटितत्वात् । विरोधेनेति । विरुद्धसाध्यतदभावव्याप्ययो- रेकवासस्वनियमेनेत्यर्थः । तद्भति । व्यातिपक्षधर्मतवारकतरामाप इत्यर्थः । व्याप्तिपक्षधर्मतया-व्याप्तिसहिनपक्षधर्मतया, शातत्व-शा- पमानरय, ध्यातिविशिष्टस्ववैशिष्टयज्ञानविषयकत्पमित्यर्थः । तेन 'नित्यायव्याप्यभावणत्यादिवैशिष्ट्याप्रासचे'न्यायग्रिममूलसम्मतिः । नित्यत्वव्याप्येति । शब्दो नित्या छतकरयादित्यादौ श्रावणत्वादिका पप्रतिताप्रमात्मकव्याप्ययत्तामानस्यारोप्यासिद्धासम्मवेन' स. मानयलरयासम्मवादित्यर्थ । याव्याप्या प्रतिहेतुः ता पक्षधर्मे श्रावणत्वे अन्यत्र प्रसिद्धाया: व्यतिरारोप पय यलम् ; यशापक्षधर्मः प्रतिहेतुः तत्र साध्यव्याप्ये पक्षधर्मस्वारोपपत्र बलमिति शङ्कायर्या विशिष्टाप्रसिध्या व्यातिविशि. टपक्षधर्मत्यारोपासम्भवाभिधानमसगतमित्यत प्राशयं पूरयति दी. चिती च्याप्य इत्यादिना । च्याप्ये-व्यातिविशिष्टे, पक्षधर्म-पक्षधर्मता- घिशिष्ट, प्रत्येकव्याप्तिविशिष्टस्यविषयकपक्षधर्मताज्ञानत्वादिना, थव्या. पक:-सकलसत्प्रतिपक्षासंग्राहकः,अश्याप्यादिप्रतिपक्षम्य व्यायादि. विशिष्टत्वाप्रसिद्धेरिति भाया। विशिधारोपः-व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म- ताया:स्वस्मिन्ग्रहः, चाच्या यलपदेन पिवक्षणीयः। पकर्मिणीत्यादि- कमेकत्यादिमूलशदयिधरणम् । विशिस्यति। याशसाध्यं पक्षे चाधित ताशव्यातिविशिएप्रशतपक्षत्तित्वस्यामसिया न सम्म. तीति तथाच नित्यत्वादिव्यातिधिशिष्टभाषणत्वाधप्रसिद्धा यथाव्या. तिविशिष्टतद्धेतुर्मिकपक्षधर्मताग्रहोऽप्रसिद्धस्तथा नियत्यादिव्या- ३ ·। १७८६ अनुमानगादार्याम् तिविशिष्टशब्दत्तिावाधप्रसिध्या प्राधणयादौ तद्रहोप्यप्रसिस इति श्रावणत्यादः समानयलत्यासम्गयेन कृतकत्वादेस्तत्प्रतिपक्ष तानुपपत्तीरति भावः । . '५ ध्याप्तिपक्षधर्मतोमयज्ञानविषयताया पलत्व नैष दोष इत्यतो दो. पान्तरं स्वयमाद विरुद्धादाविति । मादिना साधारणपरिग्रहः सा- ध्याभावघदवृत्तित्वरूपायाव्याप्रन्यत्रप्रसिद्धायाविरुद्धादायप्यारोल. सम्भवात्। स्वव्यापकत्यादि । मप्रसिद्धधेति । तज्ज्ञानघटितसमाना लवासम्भवे इति शेषः । व्याप्तिप्रकारेण पक्ष म्घप्रकारकहानिधि पक्षणे सामान्यादौ पक्षे समयायादिरूपहेतुनावच्छेकसम्बन्धेन वृत्चेर प्रसिद्धिन क्षतिमावहतीति साप्रसिद्धिनौका ध्याप्तिघटकानां मारश- पदार्थानां खण्डशः प्रसिद्धानां परस्परोपलेपाषाणाहिशानस्य बलत. पा विवक्षणेन तहोपोद्धारसम्भवपि अन्धयव्यतिरेकव्याप्तिशानयोरन. नुगमेनेकोपादानेऽन्यत्राव्याप्तिधरैवेति भावः साध्यवत्ताज्ञानविरो. ध्यनुमितिसमर्धत्येनानुगमे तु सिद्धान्त एष पर्यवसानम् ॥ ।। च्याप्तिमहामन्त इति मूलं व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविषयवतम. विषयत्वान्यतररूप इत्यर्थकम् ,एकतरविषयकव्यातिपक्षधर्मताहानस्य भ्रमावनिपमेपि तदनवधारणेनानिर्धारितविशेषत्वसम्मवादेकर त. गङ्गनियमादिति दूपणमसततमित्यत माह तथा चेति । तादृशभन्न- नियमे चेत्यर्थः । तदवधारणं-मद्रावधारणम् । अनयोरेकतरं बाध्य विरुद्धार्थप्रतिपादकल्लादित्यनुमानात्सरप्रतिपक्षतादशायामप्वस्तीत्य- थे । यद्यपि अनयोरेकतरमित्यादेः एकत्र पक्षे साध्यतदभावव्याप्य. तया हेतुदयशानान्यतरङ्गमः एकत्र मियो विरुद्धद्वयसाधकद्वया- न्पतरत्वादित्ययों न साधु-सद्ध तुपरामर्शप्यन्यतरत्वहेतुसस्पेन न मत्वस्यामायेन व्यभिचारात । न चैकपक्षकहेतुप्रतिहेतुपरामर्शान्यः तर पक्षीकृत्य विरोधिसाधकद्वयवृत्तित्वेन प्रमवृत्तित्वमेवानुमेयं तादृशान्यतरत्वाश्रये एकत्र भ्रमविसरथेनैव तत्र भ्रमवृत्तित्वसत्त्वेन न व्यभिचारप्रसक्तिरिति वाच्यम् । तथासायपि घटादिविषयकसमूहा. लम्पनरूपोयत्रपरामर्शस्तत्र घटायंशे भ्रमत्वमादायार्थान्तरवारणाय तत्तद्धेनौ तत्तत्साध्यव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभ्रमस्य निवेशनीयतया तत्तद्धतुद्वयान्तर्गतसद्धेतौ तत्साध्यादिव्याप्तिम्रमाप्रसिद्धा सा. दुष्याप्रसिद्ध तत्तुद्यान्यतरांशे । तत्तत्साध्यव्यातिपक्षधता.

·- सत्मतिपक्षप्रकरणम् । १७८७ न्यतरनमवृत्तित्वसाधने च विरुद्धार्थसाधकान्य हेतुकपरामर्शद्वया. যৱয় যাযঃ ঃযমামাব যেনা । তথা तत्तत्साध्यतदभावव्याप्ययच्छिन्नपक्षधर्मतानिरूपितहेतुविषयताद्वया. न्यतरत्वं पक्षीकृत्य भ्रममानयतविषयतावृत्तित्यमेकथर्मिकविरुद्धा. नुमितिजनकतावच्छेदकाविषयताद्वयचित्वन साधनीयम् । भ्रमावं चानुगत फर्याचीर्वचनीयम !! इति सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षग्रन्या (चित्र) उच्यते । साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थ- समानयलोपस्थित्या प्रतिरुद्ध कार्यलिङ्गत्वं तत्त्वम्। प. लम्च म्यातिपक्षधर्मते । विरोधियोधकान्यगमकतोप- पिफरूपसम्पत्तिमत्तया ज्ञापमानन प्रतिरुद्धकार्यत्वं वातत्यम् । (दी.) सत्मतिपक्षितव्यवहारो हि सत्यसति या साध. ने नापरामृश्यमाणे नाप्यविद्यमानाविरोधिपरामर्श, अत एव सन् प्रतिपक्षो विरोधिव्याप्त्यादिमत्तया परामप्यमाणो हेतु: विरो. पिपरामों वा यस्य परामृश्यमाणस्य हेतोरमौ सत्पतिपक्ष इति विग्रहपपि वर्णयन्ति, अतस्तदनुसारंणैव व्यवहारौपाय लक्षण- माह साध्येति । बाधाश्रयासिद्धिनिर्णयवारणाय समर्थान्तम् । न चासीन व्यातिपक्षमतात्मावलोपस्थितिरिति वाच्यम् । व्या. सिपक्षमता विरहस्य साध्यत्वे पक्षतावच्छेदकत्वे वा तत्सम्भ- वात् । पक्षः साध्याभावव्याप्यवान साध्यं पक्षतिवाभावच्याप्प- वदिति पक्षस्य, व्यापकभेदेन अन्वयव्यतिरेकभेदेन च च्या. प्रेथ भिन्नत्वादे कोपादानेऽन्यसंग्रहेण वलस्याविवक्षितत्वाच्च । साध्यधीविसंध्यनुमितिजनकज्ञानाविषयत्वेन तदुपादाय सदुप- स्थिसभिधानञ्च शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शमनुधावति । साध्यस्य साध्यसिदेविरोधिपाः पक्षो न साध्यबानित्याशुपस्थितः, सा.

·१७८८ अनुमानगादाधर्याम् ध्यविरोधी साध्यक्त्ताज्ञानप्रतिपन्यज्ञानविपयो बाघः साध्या- भावादिस्तदुपस्थितेर्वा नननयोग्यया समानया बलोपस्थित्या तथाविधव्याप्त्यादिबुद्ध्या प्रतिरदं फायै यस्य तादृशलिङ्गत्व- मित्यर्थः । विरोधिव्याप्यादिविषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्पा अप्पुपस्थितेरमामाण्यग्रहे सत्यतिपक्षस्यासम्पादकत्वाद कार्यप- प्रतिरोधानुधावनम् । समानत्वभागृहीताप्रामाण्यफमाध्यसिद्धयोप- पिकपरामर्शकालीनत्वम् । अप्सति गृहतिामापाण्यके वा परामर्श सत्मतिपक्षितत्त्रव्यवहारविरहात् । ...(गा. ) उच्यते इत्यादि ग्रन्थस्य दोपनिर्वचनपरत्य न सम्मघ. ति साध्यपिराभ्युपस्थानेत्यादर्शानस्य प्राधभावाद्यनवगाहितया. ज्नुमित्यप्रतिवन्धकतया तस्य हेत्वाभामस्वामभवादिति सत्प्रतिप. क्षनिर्वचनपरतया व्याख्यातुकामो व्यवहारविषयमवधारयति स. प्रतिपक्षितेति । मत्यसति वेति । समीचीन समीचीने वेत्यर्थः । तथाच सद्धतायुक्तलक्षणस्यातिप्रसगो दशाधिशेषे न दूषणावह इति भाषः । अपरामृश्यमाण इति। प्रकृतसाध्यसियोपयिकस्यविषयक परामर्शदशानधच्छिन्न इत्यर्थः । एतेन माध्यसिचौपायकपरामर्श फालीनत्वरूपसमानत्वनिवेशसार्थक्यं दर्शितम् । असति गृहीतामा. मायके च परामर्श सत्प्रतिपक्षम्यवहारविरहादित्यग्रिमप्रन्थश्चास. तीत्यस्य दृष्टान्तविधया प्रदर्शनन गृहीताप्रापण्यकरयाशमानव्या. वृत्तिप्रदर्शनपर इति न पौनसक्त्यम् । अविद्यमाने विरोधिपरामर्श इति । पिरायनुमितियोग्यपरामर्शदशानवच्छिन्न इत्यर्थः । एतेन य- लोपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकत्वाशानषेशप्रयोजन दर्शितम् । अतएवेति । प्रकृतपरामर्शस्य विरोधपरामर्शस्य चासत्चदशायां सत्प्रतिपक्षव्यव. हारविरहादवत्यर्थ थतीतानागतप्रतिहेतुपरामर्शदशायामपि साम. तिपक्षावारप्रतिपक्षपदस्य हेतुपरतापक्ष परित्यज्य परामर्शपरतामाह विरोधिपरामर्शति । परामृश्यमाणस्येति । यद्यप्यन्यपदार्थे परामृश्य माणत्व न शब्दतो लभ्यते तथापि प्रतिपक्षपदस्यैव फलोन्मुखस्वका- र्यप्रतिराधकपरतया परामृश्यमाणस्वकार्यानुमितिावरोधिपरामर्श परत्वात् फालतार्थषिषरणमिदम् । तद्नुसारेण-ताशव्यवहारानु.

·। सत्प्रतिपक्षमकरणम् । १७८९ सारेण । याधाश्रयासिद्धिचारणायेति । सदृशायामतिव्याप्तिवारणाये. स्यर्थः । तयोरपि साक्षादनुमितिभनियन्धकस्यादिति भावः । न चा- श्रयासिद्ध्यादिनिर्णयस्यानुमिनिनियन्धकलेपि तस्य परामर्शनापि समं विरोधात्परामर्शकाल तत्समवधान दुर्घटमिति वाच्यम् । लो. किकसनिकदेव तत्सम्भवात् ! आभयसिद्धिपद साध्याप्रसिद्ध रप्युपलक्षणम् । थलपदेनैव तद्वारणात् समर्थान्तयध्यमित्याशकां निराकरोति न चासावित्यादिना । असौ-वाधादिनिर्णय। व्या- तीति । धूमो वहिव्याप्तिविशिष्टपर्वत वृत्तित्वाभाववान् पर्वताय. वृत्तित्वात् तादशाभायवान्धूमो गुणान् द्रव्यायादित्यादौ धू मादेहधादिध्यातिविशिष्टपक्षघ्रम पनिश्चयरूपवाधाथयासिद्धिनिर्ण यस्य च्याप्तिपक्षधर्मतात्मकयलोपस्थितित्यसम्यादिति भाय. ननु चलपदं प्रकृतसाध्यामावव्याप्तिविशिष्टप्रतिपक्षधर्मतापरामिति नायं दोष प्रकृत पन्हिव्यातिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वन्यासिविशिष्टभूम- वृत्तिताया एवं बलस्वादित्यत आह पक्ष इति । इतीत्यस्य प्रतिरोध. कज्ञानविषयस्येति शेप । पक्षस्य व्याध भिन्नत्यादित्यर्थः। प्रथ. मे प्रकृतपक्षस्य द्वितीये प्रकृतसाध्यस्य पक्षतया पक्षभदः । व्यनिर्भ कद्वयमा व्यापकत्यादि । व्यापकभेदेनेति । व्यापकयो. साध्याभा. वपक्षवृत्तिस्याभावयाँभेदनेत्ययः । अन्वयव्यतिरेक देनेति । 'एक साध्यगमकव्याप्तरप्यन्वयव्यतिरेकरूपनिरूपकभेदनेत्यर्थः । अविव. क्षिनत्वात्-विवक्षितुमशक्यत्वात् । नम्वनुगतरूपेण सकलव्याप्तिप- क्षमतानिय नाय दोष इत्यत आह साध्यति । शिरोघेष्टनेति । तादृशानुमितिजनकज्ञानत्वेन प्रतिरोधकज्ञानस्यैव निवेशात्तद्विषय- फत्वेन पुनस्तन्निवंशोऽनुचित इत्यर्थः । तथाच विरोध्युपस्थापनस- मर्थस्यने ओपस्थितिनिशा युक्त इति भाव. 1 उपस्थितावरोधिय प्र तिबन्धस्वतच्च न साध्यनिरूपितमिति साध्यपदन्तदनुमितिपरतया व्याचष्टे साध्येत्यादि । इन्यायुपस्थितरित्यादिनासाभ्य पक्षावृत्तीत्या. दि उपस्थितिपरिग्रहः। उपस्थापनेत्यत्र धात्वर्थोपस्थितौ विरोध्य- न्तस्य स्तोफ नयादी नमने स्तोकस्वामेदान्वयः प्रयत्नेनोपपा- ध, एतदस्वरसेन साध्यपदस्य मुख्यार्थपरत्वानुरोधेन च कल्पान्त- रमाद साध्यविरोधीति । तद्वत्ताज्ञानप्रतिवन्धक्शानविषयत्वस्यैव विषयविरोधिपत्वात्साध्यवत्ताशानविषय इति विवरणसङ्गतिः।।

·2 १७९० अनुमानगादाधर्याम् साध्याभाषवरपक्षादिरित्यादिना पक्षावृत्तित्वादिविशिष्टसाध्यादिपः रिग्रह । पतञ्च फलितकथनम् । तदुपस्थितेरिति । ताशपक्षाः कर्मतया उपस्थितिक्रियायामन्यया युक्त एवेति भाषः । 1 अथै पक्ष साध्यवति साध्याभाववत्यक्षादेरप्रसिद्धपा सत्प्रति पक्षितसद्धतावव्याप्तिरिति चन्न । पद्पावच्छिन्ने धार्मिणि यद्पा धच्छिन्नवत्ताशानं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेवकावधि अपचाशानप्रतिबन्धकं तद्रूपावच्छिन्ने पक्षे तद्रूपावच्छिन्नसाध्यका नुमितिजननयोग्योपस्थितिप्रतिरुद्धफार्यकत्वविवक्षणावा या बाधो घोषस्तत्रैव सत्प्रतिपक्षा दोषः प्रतिहेतुपरामर्शसंघलनक्शायां तत्रय हेती सत्प्रतिपक्षव्यवहारो यथार्थ इत्याशयनैवत कल्पानुसरणम् । तथाच साध्यवत्पक्षकहेतोरलक्ष्यतया न ताव्याप्तिरित्याहु: वस्तुतस्साध्ययत्ताशानप्रतिवन्धकज्ञानत्वनोपस्थित लक्षणे निवे शनीया ताशज्ञानविषयविषयत्वेन तन्निवेशनस्य शिरोएनेनेत्या दिन्यायेन हेयत्वात् ।। साध्यादिपक्षफसाध्यतावच्छेदकाधमावळ्या- प्यवत्तापरामर्शवारणाय विशिष्टसाध्यादिप्रदाविरोधित्वनाप्युपस्थित तिशिघ्या । जननयोग्ययेति । जननं ण्यर्थः योग्यत्व च समर्थपदा- थः बले समानत्व न विवक्षणीयं तस्याविवक्षितत्वादपि तु उपस्थि तावषेति स्फुटीकर्तु समानयत्पसमासलिखनम् । तथाविधव्याप्तिः युध्या-साध्याभावादिव्याप्तियुद्धा । एतदपि वस्तुकथनम् । तथा प्र. तिरुद्धत्व च तत्प्रयुक्तानुपादप्रतियोगित्वम् । पक्षिव्याप्याभावादिसा- ध्यकस्थले वढयादमापक्षविषयकानुमितिजननयोग्यथा बहयादि. ध्याप्यवपक्षोपस्थित्या याधनिश्चयरूपया कार्यप्रतिरोधदशायामति- व्यानिवारणाय साध्यवत्ताहानप्रतिवन्धकाव प्रथमोपस्थितिविशेष. णम् वह्यादिव्याप्यय पक्षोपस्थितेरपि साध्यवत्ताशानप्रतिवन्धिकाष हिव्याप्यादिमापक्षविषयकसमूहालम्बनरूपय-ह्यादिम पक्षविषयकानुः मिति प्रति स्वरूपयाम्यनया यथाभुते उकातिव्यार्दुवारतया सा. पयत्ताझानप्रतिबन्धकतावच्छेदपविषयत्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठका यतानिरूपितकारणनाश्रयत्यपर्यन्तं समर्थान्तेन विचक्षणीयम् । नव साध्यवत्ताज्ञानप्रतियन्धकतावच्छेदकीभूता साध्यामावादिप्रकारता तद्विघेयतैव प्रनिहेतुपरामर्शजन्यतावच्छेदिकति तज्जन्यताया न प्र. तिपन्धकतावच्छेदकविषयतावच्छिन्नत्वमित्युकविवक्षायामसम्भव ·सत्प्रतिपक्षमकरणम् । इति पाव्यम् । प्रकारताविशेषस्यैव विधेयतास्यात्, अन्यथातु यदध- च्छिन्नविशेष्यकपश्यच्छिन्नप्रकारकत्वं प्रतिवन्धकतावच्छेदकं तदव. छिन्नपक्षकतवच्छिन्नविधेयकत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण। त्वमेव निवेश्यम्। मनु तादृशोपस्थितिकालीनज्ञानविषयत्यमेव सम्यक् कि तत्म- तिरुद्धकार्यकत्वनिवेशेनेत्यत माह विरोधीत्यादि । अप्रामाण्यमहवि. शिष्टाया व्यायाधुपस्थिनेन विरोध्यनुमितिजननयोग्यत्वं तदप्रह विशिष्टत्वनेव परामर्शस्थानुमितियोग्यत्वादिति न तादृशोपस्थिति। मादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशवां निराकरोति विरोधिब्याप्त्यादि. विषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या इति । जनकतावच्छेदकतापर्या- फ्यधिकरणत्यरूपयोग्यता नात्र विधक्षिता, किन्तु जनकतावच्छेदक. कोटिप्रविष्टविषयतारूपैवेति भावः। अथवा अप्रामाण्यमहाभावो नानु- मितिजनकतावच्छेदकोऽपि तु स्वातन्त्र्येण जनक एवेत्यभिप्रायेणे- तत् । कार्यप्रतिरोधानुधायनमिति । तथा चाप्रामाण्यमहाभावविशि- विरोधिपरामर्शस्यवानुमितिप्रतिबन्धकतयागृहीताप्रामाण्यकविरो. घिपरामर्शस्य कार्याप्रतिरोधकत्वानोक्तस्थलेडातप्रसरः । यद्यपि अ. प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शस्थागृहीताप्रामाण्ययाधीदरूपत्वे तद्वि- रुद्धकार्यकत्वमपि दुर्यारमिति यथाश्रुनेऽतिपातिरस्त्येव, तथापि विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकरूपस्य कार्यप्रतिरोधप्रयोजकताव. छेदकताधियक्षणेनातिव्याप्तिकरणीया। न च यत्र विरोधिपराम- शीनन्तरक्षणे तविषयकाप्रामाण्यग्रहो जायते तत्र पूर्वक्षणेऽनामा. ज्यमहामावविशिष्टतमानरूपप्रतिबन्धकसत्त्येन सरक्षणे कार्यानु. स्पादाक्षणे साप्रतिपक्षत्वं दुरमिति वाच्यम् । यत्कालीनोपस्थित ग्यानिमक्षणे यस्य कार्यानुत्पादस्स तदा सत्प्रतिपक्ष इति विवक्षया मतिप्रसधारणात् । उपाध्यायरीत्या समानपदं सार्थकयितुं तदर्थमाह समानत्वं चेति । अगृहीतापामाण्यकेति । स्वविषयकाप्रामाण्यग्रहाभापषि शिरेत्यर्थः। अधागृहीतामामाण्यकत्वशरीरे अन्ययव्यापयशे ध्यतिरेकन्या. यंश च पदप्रामाण्यं तदाभावविशिष्टत्वं निवेश्यं तद्यापयश मामाण्यमहसत्वे तमाम्यवगाहेपरामर्शस्य सत्पतिपक्षरयाप्रयोजक- - ·१७१२ अनुमानगादार्याम् स्वाद,तधाचान्ययम्पतिरेकव्याप्योरेकतरविषयकपरामर्शदशायाम- न्वयव्याप्स्यशेऽप्रामाण्यग्रहसस्थे सत्प्रतिपक्षता न स्यात् । न च स्व योग्यानुमितिविरोधिग्रहत्यनामामाण्यप्रदयमनुगमध्य तदभाधविशि• एवं निवशनीयम् । धिराधिय च समानानशेप्यकत्वानच्छिन्न प्रा ह्यम् । तेन विरोधिपरामर्शव्यावृत्तिरिति घाच्यम्। एय सति तार राध्यामिद्वयविषयकसमूहालम्बनपरामर्श एकतपशेऽप्रामाण्यमहस त्वे सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तेरिति चेत।। । स्वीययस्किाञ्चद्विषयताप्रयोज्यानुमितिप्रतिवन्धकज्ञानसामान्यामा वस्य निवेशीयत्वात्। विरोधिय च विरोधिपरामर्शव्यावृत्त ग्राह्यम् समूहालम्बनपरामर्शस्थले यादृशव्याप्त्यशे प्रामाण्यज्ञान नास्ति ताशव्याप्तिविषयताप्रयोज्यानुमितिविरोधिज्ञानसामान्याभावस्य स स्वान सत्प्रतिपक्षतानुपपत्ति ।' साध्यसिजापयिषत्व प्रकृतसा. ध्यानुमितिजननयोग्यत्वम्, योग्यत्वं चाप्रामाण्यग्रहास्कन्दित्तस्यापि परामर्शस्याप्रामाण्यग्रहामावस्य नासहकारिकत्वादिति नागृहीताना माण्यकत्ववैयर्यम् असति अविद्यमाने परामर्श स्सविषयकपरामर्श स्वस्य सत्प्रतिपक्षताविरहात । न चासति गृहीतकाप्रामाण्यके पा . कृनसायानुमापकपरामर्शऽप्रामाण्य ज्ञानभाषसहकृतपरामर्शरूपका रणविरहादनुमितिविरहो ने विरोधिपरामर्शप्रयुक्त इति समानत्वा निवेशपि नोतिप्रसावकाश इति वाच्यम् । तत्र उभयोरेघ कारणा. भावतया विनिगमनाविरहेण कार्याभाषप्रयोजकताया दुर्वारस्वात । विरोधिपरामर्शमाप्रप्रयुक्तत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशशत् यत्र प्रति. रोधको विरोधिपरामर्शो पानिश्चयश्च वर्तत तत्रापि सत्प्रतिपक्षल्ब स्थेष्टत्वात्। - " (दी० ) यत्तु-प्रामाण्यनिर्णयेनाधिकघलतया वाधकस्य विरोधिपरामर्शस्य वारणाय समानेति-तदसद व्यभिचारेण मामा पग्रहस्यावलत्वात् , अन्यत्रामाण्यग्रहानुकूलत्वेनैव कचित्तदुपयं गात् । वलपदोपसन्दानाचोक्तमपलाभान्न तययम् । लिङ्गप दोपादानाच्च स्वीयलिङ्गतापयिकपरामर्शलाभादात्मादेयुदासः । विरोधिपरामर्शप्रतिद्वकार्य कविशिष्टपरामर्शविषयत्वन्तु फलि.

·। सत्प्रतिपक्षप्रफरणम् । १७९३ तार्थः । अगृहीतापायाण्यकत्वसंवलितयोग्यतोपादाने तु बा- घोपस्थितिसमर्थपरामर्शकालीनसाध्यसिद्धिसमर्थपरामर्शविपयत्वं वाच्यं तत्त्वम् । पदि चायं वद्विव्याप्यवान वधभावव्याप्यवाश्चेति पराम- दयं वह्निमान् वह्नयभावव्याप्यवाश्वेत्यनुमितिः प्रामाणिकी न तु सत्मतिपक्षत्वम् , तदा कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेयोऽजनित- विरोधियोधकत्वेन च विरोधिपरामर्शो विशेषणीयः। अत एवानि- मलक्षणे विरोधिवोधिकान्येति फलतो ज्ञानविशेषणम् । एकम्पा. मामाण्यग्रहेऽपेरणानुमितिजननात् तद्वारणाय वा तत् । गतिरुद्ध कार्यत्वञ्च प्रतिरुद्धकार्यपरामर्शविपयत्वम् । (गा०) मिश्रीक्समानपदव्यावृत्ति दर्शयितुमुपन्यस्यति यत्त्विति । प्रामाण्यनिर्णयेन-स्वविषयक्प्रामाण्यनिश्चयन । एतच बाधकताम योजकाधिकयलताया हेतु.। बाधक्स्य-विरोध्यनुमापफस्य, निश्चि. तमामाण्यपरामर्शजन्यानुमितापनिश्चितप्रामाण्यकावधिपरामी न प्रतिवन्ध तद्याप्पयत्ताझानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयस्य घिरो धिव्याप्यवत्ताशानप्रातबन्धकतायामुत्तेजकत्वात् । तारशप्रामाण्य. निश्चये विरोधियाप्पताशानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य वि. शेपणत्वेनोमयपरामर्श प्रामाण्यनिश्चयदशाया उभयानुमितिप्र. तिरोधीनवाद इत्यभिमान । समानेतीति । समानत्य च विरोधि योधानुपधायकत्व विरोधियोधाव्यवाहितधारक्षणविशिष्टत्याभाय इति यावत् । प्रतिरुद्ध कार्यकत्व च तदभावातिरिक्तसकलप्रक्षतसाध्य. कानुमितिकारणसमवधानकालावच्छिन्नतत्प्रयुक्तकार्यानुपधायकत्व- म् । सकलकारणनिवेशादुभयपरामर्शसत्वे वाधेन होनालस्य हेतो. न सत्प्रतिपक्षत्वम् । कार्यप्रतिरोधनियशश्च परामर्शप्रामाण्यनिश्चयेना धिकवलहेतातिव्याप्तिवारणायेति योध्यम् । प्रतिहतो स्वसाध्यया धन होनबरतादशागा प्रकृततो सत्प्रतिपक्षतावारणाय विरोधि परामर्शपि प्रकृतहतुपरामर्शामायातिरिक्तसकलकारणसमवहितत्व निश्यम् । वस्तुतो मिश्रमतेऽनुमिती न विरोधिपरामर्शमाप्रम्य वि राधित्व किन्तु विरोध्यनुमितिसामम्या एच, तथाचेतरकारणासम- ·अनुमानगादाधर्याम् घहितस्य परामर्शस्य कार्याप्रतिरोधकतया प्रतिरोधकावरोधिपराम- शेनेतरकारणसमयहितत्वं विठोपण देयम् । उभयपरामर्श अप्रामाण्यमहासत्व एकत्र प्रामानिन्धयपि त. स्यानुमितिजनकत्वासिध्या विरोधिपरामशंस्य सामग्रीविधया स्वा- तन्व्येण पा विरोधितायां न प्रतिषध्यानुमितिजनकपरामर्शीयप्रामा ज्यग्रहस्योजकस्यामित्याशयनाद व्यभिचारणेति । उक्तस्थले विरो- ध्यनुमित्युत्पत्ती तब प्रकृतसाध्यानुमापकपरामर्शामावरूपकारणस्य व्यभिचारप्रसङ्गेनेत्यर्थः । अबलत्वात्-प्रकृतपरामर्शऽप्रामाण्यग्रहमा न्तरेण उक्तस्थलेऽनुमित्यनुपधायकत्वात् ,तथाच तर सत्प्रतिपक्षत्यः मिष्टमेवेति भावः। अथवा व्यभिचारेण तज्जनकज्ञाने प्रामाण्यनिश्चयं विनाप्यनु. मित्युत्पत्या जनकशाने प्रामाण्यग्रहस्यायलत्वात् अनुमितिसामान्य घटकस्यात्, तथाच यत्र प्रकृतपरामर्शे न प्रामाण्यग्रह. किन्तु विरो. धिपरामर्श एव तत्रापि प्रकृतपरामर्श अप्रामाण्यमहासत्त्वे कोटि- दयानुमितिसामग्या अक्षतत्वात् परस्परविरोधेन कस्यानुमिति- रिति सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेवेति भावः । नन्येकन मामाण्यमहतत्वे एकफोट्यनुमितः प्रामाणिकरवेन त. स्य बलवत्यासावश्यकमित्यत आह अन्यत्रेति । परामर्शान्तर इत्य- यः। तदुपयोगात्-प्रामाण्यग्रहस्थानमित्युत्पादकत्वात् । बलपद स्याविवक्षितार्धत्वेपि समानपदस्य निरुक्तार्थतात्पर्यग्राहकतया दल. पदोपादानं सार्थकयति यलपदे इति। लिङ्गपदोपादानवेयर्यशंकां नि: रस्यति लिङ्गपद इति । स्वीयलिङ्गत्वोपयिक इति । स्थनिष्टप्रकृतसा ध्यानुमापकतावच्छद्कविषयताविशेषरूपगमकतानि हकेत्यर्थः आत्मादेरिति । अन्यथा तस्यापि धूमलिङ्गकवन्हयनुमिल्योपयिकप रामर्शकालीनवनयमावाद्यनुमापकपरामर्शप्रतिरुद्धवयनुमित्यात्म ककार्यकत्वसत्वेन धूमादेरिव सत्प्रतिपक्षितत्वापत्तिरिति भावः । न च प्रतिरुद्धकार्यकत्व प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्व तच्च नात्मादा विति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । आत्मादेरपि प्रतिरुद्धकार्यकसमूहा लम्पनादिरूपधूमादिपरामर्शधिपय यसाभवात् । प्रतिरुद्ध कार्यकत्व मित्यनेत प्रतिरुद्धकार्यकपरामशंविषवत्वमवश्यमेव विषक्षणीयमनु मितहतुकार्यवाभावेन हेतोस्त कार्यकत्याभायात, तथाच तादृश ·सत्प्रतिपक्षपकरणम् । विषयता मकृतानुमित्तिजनकतावच्छेदकत्यनिवेशनोपपत्ते विरो धिपरामर्शस्वनिष्ठप्रातानुमितिजनकतारच्डेदकविषयताकपरामर्श कालोनत्यनियशतमनुचितमित्वाशयन तथैव निष्कष्टार्थमाह वि रोधिपरामर्शति । मतानुमिातविरोध्यनुमितियोग्यपरामर्शप्रयु नानिमक्षणावाच्छन्नानुत्पादप्रतियोग्यनुामतिजनकतावच्छदाभूत परामसीयोयययताविशयिशिष्टत्यमित्यर्थ । अगृहीताप्रामाण्यफपरामशत्येमानुमितिजनकतामते जनकता वच्छेदकतापयाप्त्यधिकरणधर्मवयरूपयाग्यता न गृहीताप्रामाण्य कपरामर्शस्थति कायप्रतिराधनिशमन्तरषापपरया त परित्यजति अगहीनाप्रामाण्यकेति । वाधापस्थितिसमथैति । साध्यवचाज्ञानम तिव-कल्प सति तत्प्रतियध्या यानुमितिस्नयोग्यत्ययं । साध्यवत्ता धीप्रतिय-यत्वानवशात साध्यामावल्याप्यानुमितिसमर्थपरामर्शका. ले मातिप्रसङ्ग । तत्कालीनस्य च एककालावच्छिन्नेकात्मवृत्तित्वल म्वन्धेन तविशिष्टत्वम, न व्यधिकरणपरामशाबादाय नातिप्रसङ्ग । यदि चायमिति भनुमिति प्रामाणिकोयत्रनय समतिपक्षत्यमित्य वध पदि चेत्यस्य सम्बन्ध । तदमावस्याप्ययचा निश्चयान-तरमिव ताशनिश्चयक्षणपि नानुमितजीयते तादृशनिश्चयस्य बाधनिश्चयवत् स्पोत्पत्तिक्षणपि कार्यात्पत्तिविरोधित्यात्, नत्रानुमित प्रामाणिक ये वाशानुमि यु पत्तिक्षणेपि सत्यतिपक्षतायामपि नानुपपत्ति तदमि मक्षण विराधिपरामशीदनुमितिप्रतिरोधादि युभयन विवादप्रदी नार्थ तदुपादानम् । कायप्रतिराधाऽवश्यमुपादय इति । स्वातन्त्रवेण प्रकृतसाध्पलिदस्योपयिकपरामर्श स्वजन्यकार्यामावविशिष्टत्यरूपम तिहतकार्यकत्वमगृहीताप्रामाण्यकत्वेनानुमितिहेतुतामतेऽपि निवेश्य- मित्यर्थ । मनिताराधियोधक पेनति स्वजन्यविरोभ्यनुमित्वभाव विशिष्टयनेत्यर्थे । विशेषणीय इति । तेन वन विरोधिया साध्या परामर्शन पायभावसाधकहेतानं सत्प्रतिपक्षिनत्यमिति शप । अत पय उक्तस्थले पन्धभावसायकहेतो साप्रतिपक्षत्रवारमानुरो धादेय । विरोधियाधका-येति । निरमार्थमिति भाष पथाश्रुतश दतो गमकतापथिकरूप पिराधियोधकान्यत्य लभ्यते न तु शायमा नपरोपस्थाप्पशान, तथा विवक्षणे च यामाप्रसादिमत्या मानेन प्रतिसायकपरामर्शशूल्यस्य पुरुपान्तरस्य विरोध्यनुमितिजनिता ·अनुमानगादाधर्याम् प्रकृतसाध्यपरामर्शसहिततादशव्याप्तिविषयकज्ञानान्तरस्यापि सत्मे तिपक्षत्यप्रयोजकतानुपपत्तिरतः फलतो ज्ञानविशेषणमिति । उक्ता- नुमितेरप्रामाणिकत्येपि तदानी सत्प्रतिपक्षतोपगमेवि वानिमलक्षणे विरोधिपरामर्श विरोधियोधकान्यत्वस्य निरुक्तच्यावृतरलगतिः भ तस्तन्मते व्यावृत्यन्तरमाह एकस्येति।तद्वारणाय अनुमित्युपधापक परामर्शस्य सत्प्रतिपभितत्वप्रयोजकतावारणाय । तत् विरोधियोध. कान्यत्वम्-स्वजन्यविरोधियोधाव्यवहितमाक्षणविशिष्टं यचदन्या स्वात्मक स्वनिष्ठताइशक्षणवैशिष्ट्यचन्यत्वात्मक पानिन्धेवमपि यत्र प्रविदतुपरामर्श एवं विद्यते न तु प्रकृतहेतुपरामर्श. अन्यत एव कु. तश्चित्प्रतिबन्धकात् न तदनिमक्षणे घिरोध्यनुमितिः तत्राग्रिमक्षणे. उतिप्रसंग एवेत्यत या प्रतिद्धति । तथाच तत्र प्रकृतदेती विशे. पणीभूतपरामर्शविषयत्वामावान्नातिप्रसंग इति भावः। न चैवमपि यत्र प्रकृतहतुपरामशी गृहीताप्रामाण्यका प्रतिहेतुपरामर्शश्चागृहीताप्रामा पयको विद्यते प्रतियन्धकान्तरवशाचानिमक्षणे विरोध्यनुमित्यनु. पादः तत्रातिप्रसंगो दुरि एव प्रकृतहेतुपरामर्शेऽगृहीताप्रामाण्य फरयस्य तन्नियतसाध्यसिसियोग्यताया था निशे प्रतिहेतुपरामों विरोधिबोधकान्यायस्य वैयध्यमिति वाच्यम् । एतनिवेशलामायध घिरोधियोधकान्यत्वस्योपादानात् । घस्तुतस्तु विरोधियोधकान्यत्वं प्रकृतहेनुपरामर्शप्रनिरुखकार्य- कत्यरूपं प्रतिहेतुपरामर्शविशेषणं गृहीताप्रामाण्यकमहतदनुपरा मांध न प्रतिहेतुकार्यप्रतिरोध इति ताशपरामशक्यायो नाति- प्रसन॥ (चि०) स्थापनापा व्यासिपक्षधमत्वमुभयधा- दिसिद्धम्, वादिना तदभाषानुपन्पासात, दितीयस्य सत्यमन्पतरासिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयं चापितमिति स्वार्थानुमान एयायं दोप इत्येके । नन्न । एकदा निर. न्तरपोर्योभयोाप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातयोः प्रतिपक्ष. स्यात् । युगपदुपस्थितेः फारणपशेन स्वपरसाधारण पात्।

·+ सत्पतिपक्षमकरणम् । (दी० ) पकदेत्यादि । न च द्वितीयस्य परामर्शस्योत्पा. दनसमये पूर्वेणानुपितिजननाद कथं नैरन्तर्यमिति वाच्यम् । साप- कमानादिवशेन क्षणमनुमित्यनुत्पादसम्भवात् । स्वपरेति । अयं भावः। न खलु सम्भवन्तः सर्व एव हेवामासाः समुद्भाव्या:- आधिक्यप्रसाद, परन्तु यथाकालपेकः, तथा प्रतिपक्षोद्भावने- ऽपि नाप्रतिषेधपात्रेण व्याप्त्यायभ्युपगम इति । (गा०) मूले एकदत्यस्य उत्पन्नयोरिति शेषः । अविरलकमेको. स्पन योरित्यर्थकम् निरन्तरयोनि मूलमाक्षिपति न चेत्यादि । सा. घकमान-साध्यनिश्चयः विरोधिपरामर्शातन्तरमपि यदि साधक- मानादिवशेनानुमितिन जायेत तदा तदनुरोधेन सत्प्रतिपक्षस्य दो- पता नायातीत्यलः क्षमिति । क्षणकमित्यर्थः । मूले ज्ञातयोनियोः, प्रतिपक्षन्यात्-परस्परकार्यप्रतिरोधकत्या. त् । युगपदिति । योगपद्यमेककालवृत्तित्वं न तूत्पत्तिघटितं द्वितीयप. क्षासंग्रहामान, परामर्शद्वयसंवलनस्य स्वपरसाधारणत्वपि परार्थ. स्थले च्यातिपक्षधर्मताभंगमुपेक्ष्य सत्पनिपक्षोद्भावनेनाप्रतिपिद्धत्वेने प्रकृतहत ध्यातिपक्षधर्मतयो प्रतिवानुमतावग्रहान्न तयोस्तुल्य- बलत्यमिति आक्षेपानुदारादाय पुरयति दीधितापर्य भाव इति । आधिक्यप्रसंगादिति हेतुद्वषप्रयोगच दोपद्वयोद्भायनेपि आधिक्या- दिति भावः। यथाकानमित्यनेन तदुद्भावने विनिगमकशंका निराक- ता। व्याप्स्यायुपगमः-व्याप्त्यादेः प्रतिवाद्यनुमतत्यसिद्धिः। अप्रति- पिद्धस्थामावानुदायनरूपस्या यथासिद्धतया अनुमित्यनापेक्षकत्वा. दिति भावः। (चि०) अथ वस्तुनोऽध्यात्मकत्धेन व्यातिपक्षय- ममताभङ्ग एकत्रावश्यक इति स एव दोषः । न च त. योर्विरोधभरेऽप्युपपत्तेन व्याप्त्यादिभद्गनियम इति याच्यम् । अविरोधेऽप्यनुमित्पविरोधात्, विरोधे तु व्यासिभङ्गनियमादिति चेन्न । प्रतिरुद्धत्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्युः ·. अनुमानगादार्याम् पजीव्यत्वेन व्यभिचारवदस्यापि दोपत्वात् । ननु साध्यतभावयोरिव तद्याप्यत्वेनावधारित. पोर्विरोधादेफन न निश्चयः किन्तु संशयः, निश्चये वा न्यनरव्याप्तिसंशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्न । उभयोरेकत्र निश्चयानन्तरमन्यतरव्याप्तिमंशय इत्युपजीव्यत्वेनास्य भिन्नत्वात् । दूपकताबीजन्तु सम- घलविरोधिसामग्रीप्रतिवन्धेन निणेयाजनकत्वं, न तु व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एव-सद्धतावपि सत्प्रतिपक्ष स्वात् । एकत्र व्याप्तिभङ्गज्ञानद्वारा वास्य दृषकत्वम् । चक्षुरादेश्च नानुमानेन प्रतिरोधः, तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याधिकवलत्वात् । (दी०) प्रतिरुद्धत्वेति । मतिरोधप्रयोजकविरोधिव्या. त्यादीत्यर्थः । उभयोरिति । परस्परामावव्याप्यत्वं हि हेत्वोर्षि- रोघः, नद्हे च तयोरका निर्णयो न विरुध्यते इति भावः । दूपतेति । विरोधिपरामर्शसवे नियमेन परामर्शान्तरादनुमि त्यनुत्पादः तस्यानुमितिविरोधिस्वं कल्पयति न तु तेन ज्ञाप्यमा नस्य व्याप्सादिविरहस्प-सदेतायपि तस्यानुमितिविरोधितादि- अर्थः । व्याप्त्यादिविरहशानद्वारा अस्य दुपातमाह एकत्रेति । पाफारोऽनास्थायाम्। मायमिफावश्यकानुमितिप्रतिरोधेनैव तथा• वाद परमुसनिरीक्षकत्वेन तद्विपयस्णमासत्वायोगाचेति । ननु विरोधिपरामर्शी पदि विपरीतनिर्णयविरोधी फय तर्हि सति विशेपदर्शने नयनादिजन्मा पीतत्वादिभ्रम इत्यत आह चक्षुरा. देवति । चस्त्वर्थः। (गा०) मुलेमात्मकतयेति । साध्यतदभाययोरेयानरयस्येऽप. पनधिभरणायनियमनेत्यर्थः । ध्यासीति । एकत्र देवोल्यतरप स्व ·सत्पतिपक्षमकरणम् । १७९९ स्वसाध्यनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानयो अन्यतरभग आवश्यक इति स एवान्यतरत्वेनोभयत्रावधारितो विशेष्य सन्दिग्धो दोप आस्ता किं प्रकरणसमस्य दोपतयेत्यर्थ । साध्यतभाषयोर्यो व्या. मौतयोरेकधामणि सत्यमनुपपन्नम् मिवृत्ती एकतरव्यात्यभाव तदा कल्पयति यदि व्याप्त्यभाव विना तायपद्यत इत्यवधारितु शक्यते तदेव नोमयन्त्र व्याप्तसावेपि साध्यतदमाचौ यद्यविरुद्धो स्यातां नदोभयत्र पक्षधर्मता निवहतीति प्रतिसन्धानेन तद्धिघटनादिति सा मान्येविन व्याप्त्यादिभगावधारणमिति कपमझायमानस्य दोपते स्याशकते तयोरिति । साध्यतदमावयारविरोधप्रहदायामनुमिय प्रतिराधान्न सत्प्रतिपक्षता अपि तु घराधाउधारणदशायामेध, तथा चाक्तान्यथासिाद्धसभावनाविरहानुपपायवधारण न दुघमित्याह विरोध इात । प्रतिरुद्धवस्य कार्यानुत्पादस्यादोषतया प्रतिरक्षत्यस्यादि यथा श्रुतमूलासगतिरतो त्याच प्रतिरत्यतीति । पकर्मिणि विपद्धयोमिथस्साध्यतदाभावव्याप्ययोव्याप्यत्वेन शान यदि निश्चयरूप स्यात्तदा परस्परप्रतियन्धेन नोत्पद्यत पवा तो व्याप्त्यशे पक्षधर्मताशे सशयरूपमेव तत्, तथा च कारणीभूत निश्चयामाधादवामित्यनुत्पादो न तु सत्प्रतिपक्षमागत् इस्पाक्षेपे उभयोरकत्र निश्चपानन्तरमित्यादिना विराधिद्वयध्याप्यवत्तानिश्च यस्य व्याप्तिसशयापजीव्यत्याभिधान न सहच्छत ताशनिश्चयस्यै घानुपपादितत्वादतो भावमाह परस्परेति । साध्यतदमावल्याप्याय दिहत्वोस्लाम्पतदभावयोरेव घिराध न तु परस्पर तया परस्पर विरुद्धत्वेन ज्ञातयारेव नैकदा निश्चय इति तदग्रहण परस्परव्यापक- विद्धन ग्रहेपि हत्यारेकन निश्चय सम्भवत्येवेत्यर्थ । दूपकताचीजमित्यादिनन्यस्य दूपत्व निमहायोजकत्व दुष्टत्यमिति यावत् इत्येताहशार्थपयालोचनया विरोधि. परामर्शनानुमित्यजनकत्व सम्मतिपन्नखल हतोदुष्प्रत्यायोजक न तु निर्णयाजनकत्वमा विराधिपरामर्शशू यतादशायरमपि कारणषि रहणानुमित्यजनकतया सद्धनार्दुप्रतापचे, नापि विरोधिपराम- शाप्यमानो व्याप्तिपक्षधर्मताधिरहा सरतो तदसा पिराधिपरा मर्शससनदशायामपि तस्य दुएतानुपपत्ते , पिरोधिपरामर्शप्रयु .

·अनुमानगादार्याम् क्तव्याप्तिमाशानं भ्रमप्रमासाधारणं वा सद्वतुसाधारणदुष्टताप्रपोज कमित्यर्थो नित्यदारतानभ्युपगन्तुमते न सम्भवतीति तमन्यथा पा. चष्टे विरोधीत्यादिना समानवलसामग्न्या प्रतिवन्धन निर्णयाजनक स्वमिति मूले सामग्रीपद विरोधिपरामर्शपरंप्रनिधन्धपदं नियमपरम् विशेषणे तृतीया निर्णयाजनकत्वमनुमित्यनुत्पादः, तथा च विरोधि. परामर्शनियतोऽनुमित्यनुत्पाद इति समुदिताः। नियमश्च व्यापक त्यमित्याशयेना विरोधिपरामर्शसत्वे नियमेनानुमित्यनुत्पाद 'इति व्याख्यातम् । तस्य-विरोधिपरामर्शस्य । विरोधित्वं कल्पयतीति । एवं च दुपकतापदं विरोधिपरामर्शनिष्ठप्रतिवन्धकतापरं धीजपदं फल्पकार्थक योध्यम् । मूले न तु व्याप्तिपक्षप्रमताविरह इति । अत्र दूषकतायीजमित्यस्या- नुपझूण व्याप्तिपक्षधर्मताधिरहो न दृषकताबीजमिति लभ्यते, स चासङ्गत व्यामिपक्षधर्मनाविरहस्य विरोधिपरामर्शनिष्ठप्रतिबन्धका ताकल्पकत्यरूपयकतावीजत्वाप्रसक्तः, अतो व्याप्तिपक्षधर्मताविरद त्यनम्तरं विरोधिपरामर्शकालीनानुमित्यनुत्पादकल्प्यप्रतिबन्धकता. क इति पूरणीयमित्याशयेन व्याचऐन स्विति । व्याप्पयादिधिरहस्य स्वरूपसतो दोपताप्रसक्ते, अन्यज्ञाप्यमानस्य तथात्वे च विरोधि. परामर्शानुपयोगितया तदसंबलनदशायामपि सत्प्रतिपक्षतापत्तिर- तो म वित्यानन्तरं तेन ज्ञाप्यमानस्य इति पूरणीयमित्याशयेन व्या. चष्ट तेनेति । सद्धेतावपि-व्याप्तिपक्षधर्मनाविरहशुन्येपि, एतादृश. मूलप्रतीकानन्तरं प्रयति तस्यति । विरोधिपरामर्शस्यत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षत्वादितिमूलस्य व्याख्या भनुमितिविरोधित्वादिति । दुरकत्व-विरोधिपरामर्शम्यानुमितिविरोधित्वम् । एतन्मतस्य दूष्य. त्वाद्वाकारमनिर्भरसूचकतया व्याचष्टे वाकार इति । अनुमितिविरो- धन-अनुमित्यनुत्पादानुरोधेन । तथात्यात्-साक्षादनुमितिवि रोधित्वात अन्यथा व्याप्तिभङ्गज्ञानस्योदीच्यतया साक्षादनु मित्यविरोधितया च विरोधिसंवलितपगमप्रिथममनुमितिजन्ये. तेति भावः । परंपरया व्याप्तिज्ञानविरोधित्वं न हेत्वाभासनाया मन्युपयुज्यत इत्याह परोति । प्रथमपक्षेविरोध्यनुमितिसामग्या अनुः मितिविरोधित्वे प्रत्यक्षप्रतिवन्ध्रकत्वमपि तस्याः स्यात् 'विरोधिसा. मनीत्याविशेषादित्याशंक्य चक्षुरादेश्वेत्यादिग्रन्थमयताये फलानु. .

·सहमतिपक्षपकरणम् । रोधेन प्रत्यक्षसामग्या बलयस्वमित्यर्थकतया व्याख्यानमयुक्तं मित्र विषयेऽनुमितिसामान्या: बलत्वादतो एकवेत्यादि । पक्ष एव व्याप्ति- भगद्वारा व्याप्तिसापेक्षप्रमाण एव दृपकता सम्भवतीति चक्षुरा- दस्तथाभूततया तत्प्रतिरोधकस्य विरोधिपरामशंस्य न स्यादिग्या- शङ्कया चक्षुरादेवेति फक्षिकामयतार्य इष्टापत्तिपरतया मिश्रा या. स्यातवन्तः, तत्र विरोधिपरामर्शस्य लौकिकचाक्षुपाप्रतिबन्धकावे. 'प्युपनीतमाने जननीय चक्षुरादेशब्दस्य च प्रातरोधकतायांक यताया अनिवृतेः स्वयं विशिष्प्रवुद्धौ तदमाषव्याप्यतायुद्धः सा. क्षाप्रतिवन्धकतया दूपकरवे निर्भरस्प पणितत्वात् ताशप्रतिबन्ध कतानुपपत्तिशङ्कयैव तारशमूलमवतारयति नन्विति । विरोधिपरा. मर्श तदभावव्याप्यवत्तानिर्णयः, विपरीनज्ञानविरोधी तद्विशिष्टज्ञान. विरोधी, विशदर्शने पीतत्यामावन्यायशत्वादिनिश्चयत्वेऽमति चानुमितिप्रतिबन्धकाधादौ चक्षुरादेवति चकारस्यानुक्कानुमान- शब्दसमुच्चायकता म समवति तस्यानुमानप्रतिरोध्यत्वादिस्यत पादचस्त्वर्थ इति। नातुमानन प्रतिरोध इति मूलस्य दोषधिशेषाधीनशाने जननीय रति माया । तदुपस्थितावपीति । विरोधिपरामर्शसस्पीत्यर्थ । त. स्पोपादिसमयहितचक्षुरादे, अधिकवलवात-अधिकवलपोपण मात , अप्रतियध्यफलत्वोपगमादिति यावत् । तथाच दोपविशेषा- এলয়াম নাথধারাৎথিলবদ্যালব্যধ্যায় साविशेषशून्याय पा प्रतियध्यतावच्छेदककोटी अधिकालयलेन निषेशनीयमिति भावः। (चि)नन्येवं वादिवाक्यमानस्य प्रतिरोधक- स्वेनानुमानमात्रोच्छेदः । नच विरोधिवाक्यस्य न्यूनष- लत्वे लक्षणायोगः, समानयलत्ये प्रतिरोध एप, अधिक- घलत्वे नरशिरःशौचानुमानवत्तेन याध एवेति वाच्य- म् । अगृह्यमाणविशेषदशायां प्रतिवादियाक्येन सा. नुमानपतिरोधापत्तेः । अनुमानात् पूर्व. पश्चाधाऽनु- मानान्तरेण तस्य न्यूनाधिकपलवानिरूपणात, निरू. 1 .

·- १ . १८०२ अनुमानगादापर्याम् पणे वाऽमुमानवैयर्यापत्तेः। मेघम् । विरोधियापमानस्य समयलस्वाभावात। उक्तं हि-व्याप्तिपक्षधर्मते पलमिति। प्रत्यक्षादेलि. भाषेनवानुमानप्रतिरोधा-कथायां तदुपन्यासान हत्वात् । पत्तु विरोधिव्याप्ययस्यासाधारणत्वात् संशय. जनकत्वं दृपकताबीजमिति । नन्न । एक हि सत्त तिपक्षं न तु विशिष्टम् , तादृशश्च न संशायझमिति । अनुमितिप्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्तिदपकतावीजमित्व न्ये । तन्न । परस्परप्रतिपन्धनानुमितेरेवानुत्पत्तेः । (दी०) अथ व्यातिपक्षधर्माते यदि पलं कथं तर्हि प्रत्य. क्षादेः प्रतिरोधकतया कयायामुपन्यास इत्यत आह प्रत्यक्षा' देरिति । अत्र हेतुमाइ फयापामिति । प्रसतस्य स्वरूपसत्तपैव विरो- पकत्वात् विरोधिषाक्यमात्रस्यानुमित्यविरोधित्वात् घोपाभाव व्याप्यवत्तानिर्णयनैप शन्दादियोधप्रतिरोधाच्चेति। (गा०) एव-विरोधिज्ञानसामान्या निश्चयविरोधिये । यद्यपि वि. रोधिपरामर्शस्य तदमावल्यान्ययत्ताशानविधयेय शिरोमणिमते प्रति वन्धकत्व तम्मते मूलस्थसामग्रीपदेनापि साध्याभावघ्याप्यवत्तार- रामर्शस्य विवक्षणीयत्वात्, तथापि सामग्नपिदस्य यथाश्रुतापर। स्वाभिमाननेयमाशङ्का । वादिघाक्यमात्रस्येति । अत्र मानपदेन सा. ध्यामा बोधकानुमानापेक्षाव्यवच्छेदः। प्रतिरोधकत्वेन प्रतिरोधक त्वप्रसङ्गेन, अनुमानमात्रव्यवच्छेद-परानुमानमात्रव्यवच्छेदः । न्यूनयलरव-अगासोक्ततया निश्चितत्वे, लक्षणायोगः-प्रतिरोधप्रयो- जकसमानवलवायोग, समानयलत्वे-ऽनासोक्ततया निश्चितस्थे । प्र तिरोध इष्ट एवति शेषः। अधिकपल-आप्नोक्ततया निश्चित शौचानुमानवत-शौचानुमानस्येव तेन-विरोधियोधकशन्दन, वाधो- विरोधिनिश्चयजननम् । परार्थस्थले मध्यस्थस्य पक्षे साध्यमिय सा- .

·समतिपक्षपकरणम् । भ्यतदभावनाहकमानयोरामा सन्दिग्धं न तु कुत्राप्यनामा सत्यमामासत्व वा निश्चित प्रमाणान्तरेण तनिश्चये साध्यस्यापि प्रमाणान्तरण निश्चयसम्मवाद्विवादापर्यवसानापनेरिति समानव. लतया प्रतिवादिशब्दः प्रतिरुध्यादेवानुमानमित्याह गृह्यमाणेति । दीधितौ तहाँति । तर्हि कथ प्रतिरोधकतया कथाया प्रत्यक्षा. रुपन्यास इत्यन्वयः । अनुमान पर तारशवलसत्यादिति भावः। मूले प्रतिरोधः-प्रतिरोधकतया कथायां प्रत्यक्षादेरुपन्यासः । दीधितायप्रेति । व्यातिपक्षधर्मनाभ्यां शायमानत्वरूपलिङ्गभान- मपुरम्झरय प्रत्यक्षशब्दयोः प्रतिरोधकतया अनुपयसनीयत्व इत्यर्थः। मूले तदुपन्यासानदयात-लिङ्गमायानापमप्रमाणस्यानुपयुको- पन्यासकत्वादिति मायः । हेतुपूरणेन तदुपन्यासानुपयोगित्वं व्यवस्थापयति दीधितो प्र. त्यक्षस्येति । स्थरूपसत्यैव-स्वशानमनपश्यैव । विरोधिपत्यादिति । तपाचोपन्यास परक्षानमेव फल प्रत्यक्षममाणस्य च यदिशान- मेवानुपयुक्तं तदा क उपन्यासोपयोग इति. भावा । ननु प्रत्यक्षस्य झानानपेक्षस्य योधकतया तदुपन्यासस्य विरोधिशान सामन्यस- पादकत्वेपि ब्याविपदमाशयस्य वातस्यैव बोधकतया तदुपन्या. सस्य विरोधिज्ञानसामग्रीसंपादकतया उपयोगित्व दुरिमेवत्यत आह घिरोधिवाक्यमानस्यति । विरोधिधापयशानमानस्येत्यर्थः । मात्रपदेन कारणान्तर (साहित्य) व्यवच्छेदः । अविरोधियादिति । तम्मानस्य विरोधियोधसामग्रीत्यविरहादिति भावः । तथापि कार- गान्तरसहितज्ञानस्यैव प्रतिरोधापयोगितया तदुद्भावनसार्यक्यामि त्यत आह योभ्यति । तथा च याप्यवत्तापरामर्शदशायां विरो. धिवाफ्यज्ञानादिसत्त्वेपि तदभावव्याप्ययचा निश्चयाभावघटितसा. मग्न्याः कथचिदप्यसम्भपात लिङ्गमाधानापन्नशब्दममाणोपल्यासो नधिरधिशानसामग्री सम्पादयतीति न कश्चिदुपयोग इति भावः। इदमुपलक्षणम् । पक्षे साध्य नास्तीति वाक्यम्पानु(विशेषका. रेण भान पक्षे साध्यमापवस्वाधगाहिविरोधिोधसामग्रीघटक, ताह. शव साने प्रत्यक्षात्मकं ताइवाक्यप्रयोगादेव सम्पद्यते न तु सा. ध्यामाचप्रमापकादायषया पक्ष इत्याचाकारकतदुपन्यासादिति ·१८०४ अनुमानगादार्याम् न कधीचदपि ताशोपन्यासस्य प्रतिरोधकतेत्यपि बोध्यम् ।। मूले एकैकमिति । प्रत्येकहेतुवृत्तितत्तलिस्तावच्छेदकावच्छि नं, सरप्रतिपक्ष-सत्प्रतिपक्षतया दुष्टव्यवहारविषयः, न तु विशिष्ट- हेतुप्रति हेतुसाधारणरूपावच्छिन्नम्, तादृशं च न संशायकमिति ! संशापकतया दुष्प्रयोजत्वे तादृशदुष्टव्यवहारानुपपत्तिरित्यर्थः । (चि०) रनकोषकारस्तु-सत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येक स्वसाध्यानुमितिः संशयरूपा जन्यते, विरुद्धोभयज्ञा. नसामग्याः संशयजनकत्वात्,संशयारा य दृष. कस्वम् । न च संशयरूपा नानुमितिः याचस्पेव विरो' ध्युपस्थितेरनुमितिसामग्रोविघटकत्वेनाऽवधारणात् , अन्यथा पाधेऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम् । अधिक पलतथा याधन प्रतिपन्धात तुल्यबलादनुमितिः स्या. देव, सामग्रीसत्यात् । साध्यामावपोषस्य च तत्र प्रति पन्धकरवं न तु सद्बोधकस्य नयनादेः । प्रत्येक निर्णा- यकस्वनावधारितान् कथं संशय इति चेन्न । प्रत्येका हि ज्ञानमुत्पद्यमानमर्थात् संशयो न तु प्रत्येकं संशय.. जनकत्वमिति-मेने । तन्न । साध्यतदभावयोर्विरोधेन यथैकज्ञानस्थापर- धीप्रतिबन्धकत्वं तथा साध्याभावव्याप्यवत्वस्यापि साध्याविरोधिस्वात्तबुद्धेरपि साध्यधीप्रतिवन्धकत्वा- न् विरोधिज्ञानत्वस्य प्रतियन्धकत्वे तन्त्रत्वात् ।। (दी.) रनकोषकृतामभिप्राय:-एकथर्मिकाविरुद्धानेक मफारकनानाधर्पिकविरुद्धाविरुद्ध नानामकारकज्ञानत्वादिवदेक- धर्मिकविरुद्धानेकमकारकज्ञानत्वरूपं संशयत्वं न जन्यतावच्छ दकम्, तत्तद्धर्मिकतत्त प्रकारकमानत्वप्रयोजकसमाजम योज्यत्वा- द सपाजय कचिद्विरोधभानस्पापि तत्सपोजकाधीनत्वात् । नी- ·समतिपक्षप्रकरणम्। १८०५ लेनरघटस्वपटस्वापकारमान तकाकाविरुद्धानकप्रकारकान्य- जानवादियच्च संशयान्यज्ञानत्वादिरूपं निश्चयत्वमपि न जन्य: सावच्छेदकम् , तत्वायोजकविरहादेव तत्वविरहायुपपत्तेः। एमञ्च तुल्यचलाभ्यां विरुद्धाभयसामग्रीभ्यां जायमानं ज्ञानमर्थात समा- यरूपं भवति । अत एवात्यैव विमतिपतिजन्मान संशयमापननिता फलवलफल्पनीयश्च न्यूनाधिकसमश्लभाव सत्यापपि पतित्वशु- कत्वस्मृती सविधत्तिनि शङ्ख सति दोषविशेप पीतत्वस्वास. ति च शुलवाव दूरस्थे च धर्मिणि असनि विशेषदर्शन स्मृत योरेय कोट्यो। सति च एकस्पा एव नयनेन ग्रहात् । अथैव- मुद्रुद्धाभ्यां विरोधिसंस्काराभ्यां स्मरणमपि संशयात्मक स्यात, किं न स्यायदि च नानुभववाद: येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भवता। अथ विरोधिनो निर्णयोऽनुमितिप्रतिबन्धको विरोपित्यश्च सहानवस्थायित्वं साध्यभावस्येव तम्याप्यस्यापीति चेत् । यदि क. स्तुतो विरोपिनो निर्णयस्तथा, कथं तहिं पक्षतावच्छेदकादेस्ता. शस्प निश्चये भ्रमानुमितिः । अय विरोधिवेन, तदा तदग्रहे नेह साध्यमियादिनिर्णपेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । अय विशेषदर्शनं विरोधिबुद्धिमतिबन्धक कथमायथा तद. नन्तरं न भ्रमसंशयाविति चेना मत्यपि शुक्लत्वादिध्यायदर्शने शवादी दुष्टेन नयनेन पीतत्वादेरदुष्टेन च पीततादिव्याप्यता- निश्चये सत्यपि शुक्लत्वाग्रहात् , सनि च विशेषदर्शने कचिदुपनी. नभानानुदयाद्रतः ममितस्य स्थाणुत्वादेःशाखादी करादि. भ्रमे गाग्रहाद तत्ततस्थलविशेष एव तस्य प्रतिबन्धात्वमिति । (गाविरोधिमानसामान्याःसायविरोधित्वे सशर्षमात्राच्छेदप्र. सरसिप्रकरणसमो विरोधिमान सामग्रीपिपया संशयमसामनुमिति ·अनुमानगादापर्याम् मागतिरीरसीत् विरोधिविषयत्वेन तु बाघतदभाषच्याप्यवत्तानिधया स्थ प्रतिबन्धकत्वं दुर्वारमिति शङ्कने भूले न च संशया नानुमितिः रित्यादिना । पाधयुद्धेविरोधिषिषयन्यमानं न प्रतियन्धकत्वे तन्त्र किन्तु निश्चयमामायकले सति विरोधिविपाय, सत्प्रतिपक्षस्थले चोभयस्याप्यवत्ताहानयोरेय मामाण्यानिधयानानुमितिप्रतिरोध इति समाधत्ते अधिकयलत्वेति । ननु प्रत्यक्षे समानबलग्राह्यामायसाम प्री सशयानुपपत्याऽपिरोधिन्यास्तामनुमितौ तस्याः प्रतिवन्धकरपे का क्षतिरित्यत माह साध्याभावयोधस्येति। साध्यामावनिश्चयः स्पैवेत्यर्थः । तमा-ऽनुमितौ। नयनादीत्यादिना विरोधिगमर्शप रिग्रहः। नयनग्रहणं दृष्टान्तार्यम, मानामावादिति पूरणीयम् । प्रत्येक मिति । एकैककोटिनिश्चयजनकत्वेन अवधारितात्परामादित्यर्थः । कर्थ संशय इति । संशयत्यावच्छिन्नं प्रति परामर्शस्य हेतुतायाः का. प्यक्लप्सत्यादिति भावः। संशयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वेपि त. तत्प्रकारकज्ञानस्वावच्छिन्नोत्पत्तिनियामकसामग्रीत एव सर्वत्र सं. शया प्रत्येककोटिभानसामान्याः संशयत्वायच्छिनजनकरत्वं तु प्र. त्यक्षस्थलेपि नास्तीत्याह प्रत्यकाद्धीत्यादि । तथाच तत्तत्साध्यका• नुमितित्यस्य निश्चयसाधारणस्य तत्तत्साध्यव्याप्ययत्तापरामर्शजन्य- तावच्छेदकरयेपि तद्धटितसामग्रीसमाजासंशयानुमिरयुत्पत्तिनिर- स्यूहैवेति भायः । गृहीताप्रामाण्यकत्वे सति विरोधिविषयकत्वमेध याधप्रतिघ• न्धत्ये प्रयोजकं न तु निश्चितप्रामाण्यकत्वसहितमित्याशयेन दुपय. तितति । । रत्नकोशकारमतं दैधितिकारः परिष्कर्तुमारभते रतकोशकता. मिन्यादिना । संशयत्यं यदि यत्किञ्चिजन्यताषच्छेदकं तर्हि तद्धटि- तसामनीत एव, संशयत्यावच्छिन्नोत्पत्तिगिनि नियमेनुमितः सं. शयत्व न सम्भवति अनुमितिसामग्रीघटकस्य परामर्शाद कस्यापि संशयाजनकत्वात् , अतः संशयावस्य जन्यतावच्छ करयामा मू. लकारोक्तं प्रतिबन्दिसूचनेन दृढयति एकमिकति । अधिनद्धानेक प्रकारकत्यस्य द्वन्द्वात्परश्रूयमान झानत्वन सम्बन्धः। प्रकारांश सं. হাথষবিভিনয়নের কথায় कत्याक्ति प्रदर्य, धातवटककत्वविपरीतविशेषणघटितस्य ·सत्मनिपक्षामकरणम् । १८२७ प्रकाराशे विशेषणानकत्वविरुद्धकस्यविरुदाविरचनानात्यभेदेन मि प्रस्य धर्मवयस्य तथात्यापत्तिमपि सूचयति नानामिकेति । एक स्वस्य प्रकारांशे विरुद्धत्वाचिरुखस्वपो. नानापदायें प्रत्येकमन्वय । न जन्यतावच्छेदकस्यापति शेष नि वैध कचिद्भाने संशयत्व फचिनेत्यत्र किं नियामकमित्यत माह तत्तद्धर्मिकेति। पर्वतादिर्धाम कत्यर्थ । तत्सत्प्रकारेति । चन्हिानामाचप्रकारकेत्यर्थ । प्रयोजकस- माजेति। तदवच्छिनोत्पत्तिनियामकसामग्रीसक्लमत्यर्थ । समा. जस्य-पर्वतादिमिकरन्धादिप्रकारकत्यतद्धर्मिकवाभावादिम कारत्वयोवैशिष्टयस्य, तथा चकमात्रकोटिभानप्रयोजकसामग्रीदशा या यान जायते तत्र तत्कोटिप्रकारकत्वे विरुद्धकोट्यन्तरप्रकार- करवाशययप्रयोजकस्य तत्कोटिप्रकारकप्रयोजकसामग्च्या काट्य ग्तरप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रीवैशिष्टयस्य विरहाविरुद्धकोठ्यातर प्रकारकत्यविशिष्टनकोटिप्रकारकशानत्वापसशयत्वविरहः । को दिद्वयमानसामग्न्युत्तर च यज्यान जापते तत्र ताशधैशिष्टयम्यो जकसत्वेन तादृशसशयत्वसत्वमिति सशययस्य जन्यतानपच्छे दकत्वेपि तनियमनिह इति भाव । ननु फोटिव्यावगाहानत्वमात्र न सश्यत्व कोटिवयसमुच्च यसाधारणत्वात् , किन्तु एफकाट्यशेऽपरकोटिविरोधावगाहित्षस. हितं, ताहशस्य काटिद्वयमानप्रयोजकसघलनमात्र म नियामक त. रसस्तेऽपिसमुच्चये सशपत्याभावादिति सशय प्रपोजकमायदेव किं श्चिदुपगन्तव्यम् , यतः कचिदेवोभयावगाहिशाने सशयत्यमिति नि मम इति तस्यैव कार्यतावच्छेदक सशयत्वमावश्यकमित्यत माह कनिदिति । उमयप्रकारक इति शेप । तथा च विरोधिमानल्यास. मनकोटिव्यप्रकारकशानचिताया इत्यर्थः । तत्प्रयोजकाधीन वादिति । अध्याप्यवृत्तित्यज्ञानाभावादिघटितविरोधभानप्रयोजकक- फ्लप्ततामग्न्यन्तरस्य काचित्यात्यायोजकरयादित्यर्य ।तपाच तास- घलनस्यापि विरोधमानघटितसशयत्वप्रयोजकतया समुच्चयस्थले साबरहादेव सशयत्यविरद इति माघ । उक्तयुतिमि सशयत्वस्य कार्यतावउदकत्यखण्डन वस्तुगतिमनुरुध्य पस्तुनः सशपायस्प कार्यतापच्छेदकत्व तस्य धर्मितायच्छदकप्रकारकशामजन्यतापच्छे दकप्रकारकमानसत्यतायच्छदकताया एवं स्वापरणीयतया प्रत्यक्ष ·१८०८ अनुमानगादाम् स्पले यथा- तदभावप्रकारकहानसामग्रीद्वयसहितधार्मिहान सामग्री संशयं जनयति तथा ऽनामेतिस्थलेपि तारशर्मिशानारमक सामग्न्या संशयजनने न किञ्चिदाधकम् । - ननु माभूसंशयत्वं तज्जन्यतायच्छेदक तथापि निश्चयत्वाव. छिन्नहेतुभूतारपरामादितः कथं संशयानुमितिरित्याशङ्कायां नि. वयस्वस्यापि जन्यतावच्छेदकावं निराकरोनि नीलतरेति । यथा घटे नीलरूपवद्भेदात्मकनीलेतरस्यप्रपोजको घटे नीलोत्पादकसाम• प्रीविरहः, घटत्यप्रयोजकं च घटत्वावच्छिन्न हेतुण्डाविघटितसाम. प्रीजन्यत्य, तत्सवलनाधीनं नीलेतरायघटत्ययोः संघलेनमिति त. देष नीलेतरत्वविशिष्टघटत्वनियामकमिति तस्य किञ्चिज्जग्यतान- पच्छेद करवेषि कस्यचिदेव घटस्वस्य तथास्वमिति नियमः, पवं प. रादिशाने घटत्वप्रकारताविरहः सत्पूर्वकालीनघटत्वप्रकारकत्या. पांउन्नजनकघटत्वज्ञानाविघटितसमग्रीरूपतधात्यायोजकविरहप्र. योज्य इति शानत्वप्रयोजिका तत्पूर्वकालीनसामान्यसा. मनी , घटत्यप्रकारकत्वापच्छिन्नोत्पादकसामग्रीविरहय द्वयोः संघलनमेव घटावाप्रकारकत्वज्ञानत्वयोः संघलनप्रयोजक नरे. प जन्यतानवच्छेदकस्यापि पकविशिष्टापरस्य प्रपोजकम, ए. चमेकर्मिकाविरुद्धानेकप्रकारकत्व संवलितनानासामग्रीप्रयोज्य तद्विरहप्रपोज्या तद्विरहा तसंवलितज्ञानस्वप्रयोजकप्रयोज्यं त. विशिष्टज्ञानत्वमिति यथा तस्य जन्यतानपच्छेदकर्वेपि नानियम स्तथा निरक्तनिश्चयत्वस्यापीत्यर्थः । यद्यपि तत्प्रयोजकसमाजनि यम्यस्य अन्यतानवच्छेदकताया कमिकाविरुद्धनानाप्रकारकमा नत्वादिकमेष पूर्व यान्तीकृतम् , तथापितत्र सामग्रीरूपप्रयोजकस- माजनियम्यत्वमेव न तु सामग्रीसमाजनियम्यत्वं निश्चयत्वे च ता. शमेवेति प्रगतसाम्याय दृष्टान्तान्तरानुसरणम् । तत्र प्रथमे तजः नकसामग्न्यभावसंवलनस्य तद्वदन्यायविशिष्प्रयोजकता, द्वितीय तदवच्छिन्नजनकसामग्रोविरहसवलनस्य, तृतीय तद्धटकमानाधर्मा- घपच्छिन्नहेतुभूतसामग्रीसंघलनविरहसंचलनस्येति उत्तरोत्तरं नि. श्चयवसाम्योत्कट्यमिति बोध्यम् । एवं चेति । संशयत्वनिश्चयत्वयोन्यतानवच्छेदकत्वे चेत्यर्थः । मुल्ययलाभ्या-परस्पर कार्याविरोधिनीभ्याम् | सरायरूपं भवाति ।

·सरप्रतिपक्षप्रकरणम् । तथाच सगयलसत्प्रतिपक्षसंबलनस्थले तुल्ययलकोटिवयानुमिति. सामग्रीभ्यां संशयानुमितिर्जन्यत एयेति मायः) अथ क्लसविरोधभासकविरोधावगाहपरामर्शघटितसामान्य. भाषाविरोधी न भासितुमीप्ट तथाव कथ संशय इति चैन । सत्म- तिपक्षतादशायां कादिद्वयनिश्चयानुत्पादस्योभयवादिसिद्धतया त. निहाय परस्परजन्यकार्ये विराभ्यनुमितिसामान्योः प्रतिबन्ध ताकल्पनापेक्षया पिरोधमानप्रतिवन्धकामावसहकारेण विरोधाधि. पपकस्यापि परामशंस्य विरोधमानप्रयोजकताया लाघवन कल्पना- दनुपास्थतस्य विरोधस्य प्रकारतया भानासम्भवेपि विरोधसम्य- न्धेन एककोट्यशेऽपरकोटः प्रकारतया एककोटिसम्यन्धनिष्ठसंस. যা যঘিষাঘবঘা মানামা, যা पत्र कोटयो: नायिरोधग्रहान या विरोधस्योपस्थितिवर्तते तत्र सामग्रीसमाजात प्रत्यक्षात्मककोशिद्धयनिश्चयस्य दुर्वारस्यापानात। अथ पत्र कोट्योनाविरोधग्रहः अथ च धमिर्माण विरोधसम्बन्धे. नैककोटिपिशिष्टापरकोट: विरोधविशिष्टसयोगसम्बन्धेन च कोटयो. यायाधप्रहः तय कयश्चिदपि विरोधमानासम्भवेन एकदा प्रतियो. गितमायोनिश्चयरूपानुमिवि यतामिति चेत्, प्रत्यक्षस्थलेष्येप नियोगस्तुल्यः । अप धर्मिणि संशयान्यतद्वत्ताक्षानं प्रति अन्यायवृत्तित्वज्ञाना. भावविशिरतविरोधिधर्मयत्ताज्ञानसामग्री प्रतियधिकति नोपदर्शि; तस्पले परस्परविरोधेन तत्तदभावयो प्रत्यक्षनिश्चयोपि प्रत्यक्षा. मित्यादिसामग्रीणां चानुगतरूपेण प्रतिवन्धकताकल्पनासम्भगत, मनुमितिस्थले विरोध्यनुमिति सामग्न्याः प्रतिवन्धकत्ये कल्पनाये संशयान्यत्वं न प्रतियध्यतावच्छेदकगर्ने निश्यत इति क सशया नुमितियातेति । मनापांचीनाः । संशयत्वं न विरोधावणाहितानियत, तथाहि- यथा लौकिकसनिकर्षजन्य साक्षात्करोमीति प्रतीनिधिपयताविशेषः अनुमिनोमि आपादयामीति प्रतीने श्वानुमित्रोत्साध्यापाययो. निमी दुण्डिस तथा सन्देनीत्यनुव्यवसाययलात स. शयेपि कोट्यश विलक्षणविषयता निष्प्राविति तत्प्रतियोगित्वमेव संशवयं तस्या विरोध्यानगोदिज्ञानसाधारण्येन किञ्चिद्वाथयाम् ।

·१८१० अनुमानगादार्याम् नचे ताशप्रनीतविरोधावगाहसमानधार्मिकतत्तदभावावगाहिमान स्वावलम्यनतवैथोपपत्तेषियताविशेषे कि मानमिति वाच्यम् । क. चिसंशये विरोधस्य सांसर्गिकविषयताया प्रमाणान्तरहिताया: उक्तातिप्रसहयारणाय सामग्रीप्रतियन्धकतायाच कल्पनामपत्य लाघवेन कोटिताख्याधिलक्षणविषयताया एव कल्पयितुं शक्यत्वात, साच प्रकारताप्रभेदः तदन्यैव या कोटिविशेम्पकसंशयसाधारण्या नुरोधात् । न च ताइविषयतामिविलक्षण्य दुर्घटमखण्डोषाधे. रपसिद्धान्तकवलितत्याविति वाच्यम् । पपंसति विषयतास्वप्रकार तावादीनामपि विलयप्रसङ्गेन पहनरासामअस्यात् । अस्तु घा विरो. धिकोट्यानरविषयकन्धेन हाननिरूपितत्वमेय समुचयविषवव्यावृत्त स्तद्विशेषः संशप एव तत्कोटिविषयकन्ययोर्मियों अवच्छचावच्छे. एकभायोपगमात् । ताटशयिषयताशालिवुखी च मणिमन्त्रादिन्या. येन काट्योरख्याप्यवृत्तित्वज्ञान प्रतिबन्धकमास्धीपत, नातः समः चयदशायाँ सशयापत्तिः, एवं कोट्यंशे पौत्कट्यरूपं सम्भवनात्वमपि विशषताविशेष एपेति ध्येयम्। न चैवमर्थसमाजरूपयाधन संशयत्यस्य कार्यसानवच्छेदकत्वं. व्यवस्थापनं दीधितिकृतो विरुद्येत सामग्रीद्वयसमाजस्य तत्तत्सा मनीप्रयोज्यफार्यतापच्छेदकद्वयसामानाधिकरण्यमात्रप्रयोजकत्वात, कार्यतावच्छेदकवियितयोरवच्छंद्यावच्छेदकभायादिप्रयोजकन्या सम्भयेन तासमाजादवच्छेद्यावच्छेदकभाधापनविषयिताविशेषरूपसं. शयत्वानिहात्, तादृशविनयताविशेषस्य समुच्चयसाधारण्याविल हेण निरोधानधगाहिज्ञानसाधारण्येन च कोटियभानसामप्रीसंघलन. स्य विरोधमासकसामग्रीमनपेक्ष्यापेक्ष्य घा तत्प्रयोजकत्वस्यासम्म दुक्तिकावाति वाच्यम् । विरोधावगाहिन्वसहितकोटिव्यागादि- त्वं संशयावमिति प्राचीनसिद्धान्तमवलम्ब्यापातनस्तजन्यतान' च्छेदकत्वाभिधानात् ।। अथैवमपि संशयानुमितिव्यवस्थापनमशक्यं विषयताविशेष रूपसशयत्वे परामर्शादिघटितानुमितिसामान्याः प्रयोजकत्वकल्प कामावादिति चन्द्र घिरोघशानमनपेक्ष्य सामग्रीसमाजादेकदा एक- मिीण तत्तदभावोभवनिश्चयानुमित्यनुदयासशयानुमितिसिद्धौर ध्वाध्यत्तित्वादिक्षानामावसमवहितयोः प्रत्यक्षतामान्योरिपानुमि• ·सत्मविपक्षपकरणम् । १८११ तिसामान्योरपि संशयस्यावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकताया अवजनीय. स्यात् । न च संशयवाघटकीभूना या निश्चयीयविषयता तस्याः संशययावृत्तये संशयसामग्न्याः तदयच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकरवं कल्पनीयम्, संशयसामग्रीत्यं च प्रत्यक्षानुमितिसामग्रीसाधारण नेकामांत अव्याप्यवृत्तिरवशानामावविशिष्टविरोधिकोट्यनुमितिमा. मगल्या प्रतिबन्ध करवे कल्पनीये अनुमितित्वस्य तत्प्रतिवध्यताव. च्छेदकत्वमुपेयते लाघवान तु निधयत्वस्यैवेति न संशयानुमिति. सम्भव इनिपाच्यम् प्रत्यक्षसशयस्य ताहश वेषयताशालिवधारणाय तदवच्छिन्नं प्रति संशयोधायकवाविशिष्टत्वेनैव सामन्या. प्रति- বঙ্গনাথনাথ হইযামবিমর্মাণাধwযা तत्र प्रतिबन्धकतान्तरकल्पनादिति बदन्ति । 1 अतएय-तुल्सयल सामसमाजाप्रत्यक्षस्येव परोक्षस्थापि संश. यस्योत्पत्तौ याधकामावादेव । आइत्यैध-साक्षादेव, विप्रतिपत्तिर- क्यतो जन्म यस्य एवंभून शाब्दबोधात्मक संशयमपि धवन्तीत्यर्थः। । ननु समानयलस्यं न्यूनाधिकरलत्वं घा सामन्याः कथमघधा. रणीयमित्यत आह फलबलफल्पनीयश्चेति । सामग्रीसंचलनस्थले एकस्याः फलानुत्पत्या न्यूनाधिकयलभावः उभयोः फलोत्पत्यास. मपलमायोऽवधारणीय इत्यर्थः। एतदेय विशिघ्यायधारयति सत्याम पति। पीतवणुकत्यस्मृतापिति सविधवर्तिनि शंख इत्याभ्यां घिशे. पशहानाशिंगोन्द्रियसानिकपघादितत्तत्तदुभयत्वे विशिष्टप्रत्यक्षासामग्री- सावं दर्शितं दोपविशेषेपीतव्यसमधान रूपे पतित्यस्यैव प्राणा. नित्यनिमेणान्धयः। तथाच फलयलात् श्वैत्यादिलौकिकप्रत्यक्षतामा प्रातो दोपविशेषोपहितपीतत्वशुक्लस्वाभाषादिग्राहकसामग्या य. लवस्वमिति भावः। दोपयिशेपासवे उपनांतभानसामान्यपेक्षयालो. फिकसंनिकर्षघटितविरोधिनसामग्या बलवत्वमित्याह असति च गुलत्यस्पैवेत्ति । दोषयि शेपासमवधानस्थले उपनयरितसामः प्रीद्वयस्य तुन्यबलत्वमाह दूरस्थ इति । धर्मिणो दूरस्थत्वऽसति विशेषदर्शने विद्यमानकोटेरपि ३ लौकिक सामग्री दुग्धदोषम्य विशेषादर्शनसहितस्य लोककधीविरोधित्वादिति लौकिकसामग्री- विघदनाय दूरस्थत्वविशेषादर्शनयोरनुधावनम् । स्मृमयोरित्युपनय. संपादनाप । कोट्योः-स्थाणुत्वतदभाययोः । विशेपदर्शनघटितना- ·। १८१२ अनुपानगादार्याम् मन्या बलवत्वमाह मति चेति । सति च विशेषदर्शने, एकस्या:- एहीतविशेषायाः, कोटेरेव नयनेन प्रहणात् । अत्र प्रधविपरीतवि शेषदर्शनस्यय प्रतिवन्धकत्यं न तु सामान्या इस्यवधेयम् । ननु कोटिद्वयमासकसामग्रीसमाजादेव चेत्सशयः तदा संस्कार प्रति निर्णयत्वेन हेतुतयापि न संशयाकारस्मरणवारणसम्भवः प्रत्ये- कतत्तदमागोचनिश्चयअन्यसंस्कारद्वयसंवलनात्तदुत्पत्ती घाधका• भाषादित्याशङ्कते अथैवमिति । उद्बुद्धाभ्यामिति । न चोद्वाधकस्य फलैकोयतया एकदा विरुद्धकोटयोद्धाधकाकल्पनाशापत्तिरिति पाच्यम् । नियतोद्बोधकसम्बन्धिवस्तुविशेषशानादानामनुगतरूपणेव कारणताया: पलप्तत्यानाशादायकद्वयसमवधानदापाद्यत्रतत्रैवा. पत्तिसम्भवात् । अनुभवविरोधविरहे प्रापत्तिमाह किन स्यादिनि। अनुभवविरोधस्य सविवार तथा यदीति । येन-अनुभवविरोधेन । भवतेत्यनेन परस्परसामग्रीप्रातबन्धकताकलपनम-तरेण तापतापि सशयाकारम्मरणधारणं न सम्भवतीति सूचिनम् । पाचवुद्धरत्यन्तान्योन्याभाववत्ताधीसाधारणविरोधिप्रकारकत्वे मैव प्रतिबन्धकता तथात्वं च विरोधिपरामर्शस्यापीति मूलाक्तसि. शान्तं दूपयितुमाशङ्कते अथेति । पिरोधित्वं तदभावव्याप्यत्वं स्व' व्यापकतदभाषकत्यरूप स्वत्वयटितत्वेन न सर्वसाधारपामिस्पत आह सहानवस्थायित्वमिति । विरोधस्य विषये उपलक्षणत्व विश' पणत्वं वेति वितर्प दूषयति यदीत्यादिना । नया-प्रतिबन्ध । पक्षतावच्छेदकादेरिति । इदनवायवच्छिन्नदादिरूपपक्षविशेषणस्य हेतुत्वेनाभिमतस्य या तारशस्य वस्तुगत्या धन्याइविरोधिनो नि. ये ममानुमितिनिर्णयाधीना नमानुमितिर्भवतीत्यर्थः। तत्र जनक ज्ञानस्येवोक्तमनिवन्धकतावच्छेदकाकान्तस्वादिति भावः । यद्यपि जलमयस्वादेविरोधानवगाहिशानदशायांतदनवच्छिन्नपक्षावगाहिन्या स्तदलिङ्गिकायावायं घहिमानित्यायनुमिप पक्षतावच्छेदकाप- च्छिन्ने जलमयत्वम्मदशायामनुपपत्तिस्ति, तथापि जलमयाय पह्निमानित्यापनुमितिस्थले प्रतिबन्धकनैयत्येन तथाविधानुमितिः मानोच्छेद स्यभिप्रायण ताबद्दूरानुसरणम् । अथ विगायत्वेनेति । निणयालययनुज्यते । तदनहे-वन्हा- भाषादी पहनादेवियाग्रहे । अनुमितिप्रसा इति । तथाच यद्वयमा ·सत्मतिपक्षपकरणम् । १८१३ पायावच्छिन्नायगाहिनिश्चयत्यनय विशिष्य धायबुद्धःप्रतिबन्धकता पाच्या, तश न घिरोधिपरामर्शसाधारणमिति भावः । इदमुपल, क्षयम् । अनुगततत्सदधिकरणावृत्तिस्वरूपविरोधावच्छिन्नप्रकारक: निश्चयत्वेन विरोधित्व स्वव्यापकतत्सामानाधिकरण्यरूपव्याप्यरया - धगाहिविरोधिपरामर्शस्य तदूपानाकान्ततया ताशपरामशीभ्यां संशयानुमितिजनने याधकाभाषः । एवं तत्सम्बन्धेन तदधिकरणा पृतिस्वरूपविरोधावच्छिन्नस्य तत्सम्बन्धावगाहिशानमेव विरोधीति सम्बन्धविशेषनिवेशस्यावश्यकतया विशेषणताविशेषादिसंसर्गक प्राहामावादिशामसम्यम्धान्त रायगाहिविरोधिपरामर्शयोनानुगतक- पेण प्रतिबन्धकतासम्भव इत्यपि योध्यम् । ननु मा भूदाधसिमांतयन्धकतावच्छेदकरूपाकान्तत्व विरो. धिपरामर्शस्य, तथापि सशयानुमित्यसम्मव. स्थाणुस्वाभावव्याच्या फराविमानित्यादिनिश्चये स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षम्रमसंशयानुदयात्तदि- शिष्टवुद्धित्वावच्छिन्न प्रति तदभावव्याप्यवसानिधयत्वेन प्रतिवन्धक ताया मावश्यकत्वादित्याशङ्कते अधेति । शुक्लत्यादीसि । पीतत्वा. भायादित्यर्थः। दुष्टन-पितादिपितेन । पीवत्वादीति । शुक्लायामा- पादीत्यर्थः । मन्येच संशयत्वं प्रतियध्यविशेषणं देयामित्याशामुप. नौतमानविशेषसनदं प्रदर्य दूषयति सति चेति । विशेषदर्शने-वि. रोधिव्याप्यदर्शने, द्वितीयानुरोधेन च, लौकिकासनिकर्षाजन्याय प्रय. मानुरोधन दोपविशेषाजन्यावं प्रतियष्यत्वविशेषण देयमित्यात माह दूरत इति । प्रमितस्य-करादिम्रमात्माप्रमापकलौकिकसनिक - अयस्य । प्तेन कगदिभ्रमवशायामपि दूरत्वादेष स्थाणुत्वमद इति शहानिराकृता । अग्रहादिति । तथाच लौकिकप्तानकर्याधजन्यावा निवर्शता स्थाणुवादिप्रत्यक्षापत्तेस्तनियशो न सभवनीति भाषः । स्थलविशेषति । यद्यक्तिमत्व विशिष्टबुद्धिन जायते तत्तवक्तरेव विशिल्प विशिष्टबुद्धित्वायच्छि प्रति प्रतियन्धकत्वं वाध्यमित्यर्थः। तथा च कोट्यन्तरविशेषाशनसहितविशेषदर्शनध्यकीनां प्रतिमा न्धकायाकल्पनात्सशयानुमितिनिःप्रत्यूदेवति भावः । (दी० ) अबाहुः-अनुगतकार्यकारणभावानुरोगद दो. परिचपापनन्ये झाने कदानिदनुभवे वा विशेषदर्शन विरोधि । ।

·. १८१४ अनुमानगादापर्याम् करप्पते । न च प्रयक्ष एव तथा, सामान्य बाधकाभावात् घो- ध्याभावव्याप्यवनानिश्चयेन शाब्दादिधीप्रतिबन्धाच । अथ विशे- पान्तरदर्शनविर विशिष्टमेव तत्तथा अन्यथा फोटिद्वयविशेषद- शेने संशयो न स्पादिति चेन्न । भवत्येव तारयावदप्रामाण्यं न गृह्यते, अगृहीताप्रामाण्यकस्यैव विशेषदर्शनस्य विरोधित्वादिति । (गा० ) कचिल्लौकिकसन्निकर्पजन्यज्ञाने दूरत्वादिसहकृतत. सदभावव्याप्यनमस्य विरोधित्वेपि लौकिकसन्निकर्षाधजन्यविशिष्ट घुद्धियान्छिन्न प्रति तदभावव्याप्यनिश्चयवनानुगतेकप्रतिबन्ध कताकल्पनमुचित तत्तघ्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वनन्तप्रतिबन्धक ताप्रसात् दूरत्यादिदापसहकृतविशेषदशनस्य च प्रतिबध्यताव- च्छेदककोटी लौकिकान्यत्वमनिवेश्य प्रतिबन्धकत्वान्तर कल्पनीयमि- ति समाधत्ते अनुगतेति, । दोपविशेषादीत्यादिना लौकिकसनिक परिग्रहः । दोषविशेषजन्यशानेपि साक्षात्कारित्वव्याकविषयता. विशेषोपगमात्तच्छ्न्यत्व 'निवेश्यैष दोपविशषजन्यलौकिकसभि- कर्षजन्यशाने घ्यावर्तनीये, एवं च परमेश्वरबुद्धावपि तारशवि. षयताया एव स्वीकाराम नित्यसाधारण्यं, न बानुगतधर्मस्य प्र. तिवध्यतावच्छदकत्वे चक्षुःसन्निकर्षादिजन्यभेदानामकेत्र निवेश. नीयतया मिधी विशेषणविशेष्पभावे विनिगमनाविरहनसहाचक्षु ঘালাগুকাৰানা বরাষ্টষাবিঃ ফক্ষা चक्षु'संयोगदशायाघटोपनीतभानस्य चक्षु सन्निकर्षजन्यत्वेन प्रतिब. ध्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया विशेपदर्शनकालेपिताइशोपमासमाना. तिधेति। एवं अनाहार्यत्वस्यापि निवेशोधाच्यः । तेनाहायचाक्षुषा. दीनां विरोधिनिर्णयाप्रतिवध्यत्वोपपत्तिः। आहार्यत्वं च स्वविषय- फेच्छायघहितोत्तरक्षणात्पन्न प्रत्यक्षत्वं विषयत्वस्वाध्यवाहितोत्तरस्वो. मयसम्बन्धन छायच्छिन्नप्रत्यक्षत्व घा,आहार्यचाक्षुषादौ चाक्षुषादी. छाया हेतुत्वोपगमानंच्छां विना विराधिनिश्चयदायां तदुत्पत्तिः। कदाचिदिति । यदि विशेषदर्शन परिभूय ज्ञानमुत्पद्यते तदधीन. स्मरणमपि विशेषदर्शनकाले अनुभूयत तदेत्यर्थः । षस्तुतस्तु वि. शेषदर्शनकाले पूर्व जातविशिएशानात्वमेव स्मयंते न तु तद्विषपीभून ·सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् । १८१५ .विशिष्ट पाचदिशेपदर्शनेनामामापं गृह्यते, तया च हानत्यमेव प्र. तिवायतावच्छेदकं न स्वनुभवत्यमनुभवस्वजातेरप्रामाणिकत्वा. रस्मृतिमिन्नशानस्वस्य तपारवे गौरवात्प्रत्यक्षस्य तथावमाइतेना धति । समाघ। सामान्य इति । सामान्यधर्मज्ञानत्वस्य तथास्ये घाधकामावादित्यर्थः । ननु संशयानुमितेः सन्दिग्धतया छानस्वस्य विरोधिपरामर्शाभायजन्यत्वकल्पना न सम्भवति व्यभिचारसंश- यस्य विरोधित्यादित्यत आह योध्यामावेति । शब्दादीत्यादिना उ. पमितिस्मृतिपरिग्रहः। तथाध शानस्य तयारवे शब्दादिस्यले स्थ. तन्त्रप्रतियन्धकायाकल्पने लाघवात् व्यभिचारसन्देहोऽकिषिरकर इति भाषः। ननु तयाप्पवत्ताज्ञानस्य तदभावव्याप्यवत्ताशाने उत्तेजकरय- मावश्यकम् , अन्यथा कोटिद्वयव्याप्यदर्शनदशायां प्रत्यक्षात्मक स्यापि संशयस्योत्पादासम्भवात् तदानी संशयानुभवापलापप्रसङ्गादि- ति सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां उत्तंजासत्वेन संशयानुमितिनि प्रत्यू. हवेत्याशङ्कते अथेति । यावदप्रामाण्यं न गृह्यत इति । तथा चान. चोरेकनरमिति रीत्या सामान्यतस्ताप्रामाण्यग्रहे विशिष्योमय. पाप्रामाण्यवंशपेन प्रत्यक्षसंशयो भवतीति भावः । एतदुपपादकमे. बाह अगृहीताप्रामाण्यकस्यैवेति । अप्रामाण्यसंशयावनुमितिः संशय. रूपा न सम्भवति अगृहीताप्रामाण्यकपरामर्शरूपक्लसकारणविर. हातकारणान्तरस्य कल्पकाभावात्। मिश्रास्तु सध्यायदर्शनस्य दमायव्याप्यदर्शनप्रतिबन्धकता. यामुत्तकस्वपि प्रत्यक्षसंशयवत् उभयव्याप्यकतादर्शनान संशया. नुमित्तिकरपद्यते यतो व्याप्यदर्शनमवधारणात्मकमान एवं हेतुः अ. बधारणत्वं चानुमितो व्याप्यदर्शनजन्यप्रत्यक्ष व स्वीक्रियते, अव. धारणस्यसामग्रीसमाजांश्च न संशयः अवधारणस्य संशयव्यावृत्त स्वात, तत्कोट्यवधारणे तद्विरोधिकोट्यवधारणजनकविशेषदर्शन. स्थ प्रतिबन्धकतया पिरोधिकोटिद्रयायधारणसामप्रसंचलनस्या. सम्मयात् ताशप्रतिवध्यप्रतियन्य उभयकोटिव्या. प्पदर्शनका उमयकोट्यवधारणापतेः । न चेष्ठापत्तिः, तत्र संशय- स्वैवोपरयायधारयामात्यननुभधारकोटिद्वयविशेषदर्शनकालेध पक. विशेषदर्शनस्यापरविशेषदर्शननाप्रयोजीकृतत्याविशेषादर्शनदशा.

·१८१६ । अनुपानगादावर्याम् यो विशेषणनानादिघटितयाशसामग्रीसमाजाप्रत्यक्षसंशया ताश, स्य तस्य सत्राप्यक्षतत्वात भवति संशयात्मकं प्रत्यक्षम, मनुमितिस्था ले चावधारणसामग्न्यतिरिक्तसामग्री न कल्प्यते प्रयोजनामाषादि. ति न संशयानुमितिवातत्याहुः।। तेषां चायमाशय ।अवधारणावं न निर्णयत्वं विपरीतकोयनुप स्थितिकालीनविशेषदर्शनानधीननिश्चयानन्तरमधारयामीति प्रती स्यनुदयात्, किन्तकनिश्चयत्वम्, औत्कट्यं च विषयताविशेष एव अन्यस्य दुर्वनत्वात् स प प्रत्यक्षानुमितिसाधारणो व्याप्यदर्शना प्रतिबध्यतावच्छदकति । अत्रच निश्चिमोमि अवधारयामीति प्र. तात्योः समानविषयता निश्चयत्वमेवावधारणत्वम् अनभ्यासदशाप अशानादिशपदर्शनकालीनशाने अप्रामाण्यशङ्कामारकानमेव विशेषः निश्चयत्वस्य वार्यसमाजप्रस्तता व्यवस्थापितेति नात्र दीधितिक- तो निर्भर वषधेयम् । विरोधिज्ञानदशापामाहार्यक्षानोपपत्तये यदि निरक्कमनाहार्यत्वं प्रतिवध्यतावच्छदककाटी निवश्यते तदा तस्या. ज्यपाहतोतरत्यघटिततयाम्यवदितासात्वस्य चानुगतस्य दुवंच. तया इच्छाव्यक्तिसमसंरुपमेदानांनिवेशनीयतया महागौरवम्छा. पा माहायानसामग्रीघटकतानियोहाय तस्याः ततुताधिक्य वैतिच्छाया उत्तंजकत्वपक्ष एव समुचितः । तथाच न प्रत्यक्ष शाम्दादिसाधारणसौ प्रतिबन्धकतमयसम्मषः विरोधिशानद शायां चाक्षुषत्यादिप्रकारकेच्छावलात् पार्शनाचनुत्पस्था चश. जातीय प्रत्यक्षच्छानां विशेष्योत्तेजकता स्वीकरया तसजातीय स्य पृषक् पृथक् प्रतिबन्धकवाया थावश्यकस्यात्तथा बानुमिति स्थले पृथक प्रतिवन्धकताया अप्रामाणिकत्वात्मशयानुमितिधार प। यदि कनिध्यवहितोत्ररत्वमनुगतं शपते निक्तुं चाक्षुष स्पादिभेदेन प्रत्यक्षस्थल चानुपादिगोचरच्छाविरहांवशिष्टविणे. বিনিমুখমণঘাটন কালেরথখে মাপ मित्योः दध्यापिरहायशेषिताधोधिनिम्बयामायकारणवायस्प । फापनापेक्षा तद्भग्न चामुण्डात्वादिरूपलघुधर्मपुरस्कारण का पतापट्कल्पाच्छाविशिधापवुद्धिसामान्पे विधिनिधयामावस्यै. कांचनामा करने लाययमादयते, सदाऽयवदिवोतपसम्यान ·सत्मतिपक्षप्रकरणम् । धिरोधिीनश्चयानवच्छिन्नत्यमे नत्प्रतियध्यतारच्छेदकमोक्रियताम, तथासांत दोपविशेषाजन्यत्यादरम्यानवेशनायतश लायवात् , तथा चोभयन्याप्पवत्तानिश्चपदशाया सशयानुमितेरुपगमेपि तादृशानि. ঘনঘাষামনায়নৰহব্রিাঘিদেহাবঘোলা । थानामतिमामाच्या अनुमित्युत्पादश्याजकत्वोपामात्सशयानुमिति- निष्प्रत्यू हैयेति । एनन वह घमावस्याप्यवान रत्याकारकानयासियादिनिश्चय शायर्या पहिमापयतो घटयानित्यायनुमितिवारणाय वयादिप्रका• रफानामे लायपि तदभायन्यायवत्तायुद्ध प्रतिबन्धपत्रमावश्यकामति न सायानुमितिप्रसह रनि निरस्तम् । तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयान पच्छिानुद्धिप्रतिवन्धको फलानुरोधन तद्विशिष्टपक्षकाद्यनुमिति सामन्यां तदभावव्याप्ययत्तानिश्चयाभावान्तर्भावपि प्रयाजनावरहेण ताद्वधयकानुमिति सामग्न्या तदन्तर्भाधानुपगमात् । भाट -अस्तु प्रत्यक्षस्थले विरोधिशानप्रतिबन्धकताथामिच्छा. नामुनेज कनैय, तथापि परोक्षशादादियोधस्थल प्रत्यक्षान्य वम. हितस्य शानन्यस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमङ्गीफियत न तु शाब्द. स्वादिनागाधर्माणामिति न संशयानुमितित्यप्रसङ्ग । न च प्रत्यक्षा न्यत्वज्ञानस्वयोरेकविशिष्टापरस्येवानतिप्रसकस्यावच्छेदकत्वमीका यतन च विज्ञप्यपिशेपणभावे विनिगमनाविरह इति पाष्यम् । प्रत्यक्षान्यत्ववैशिष्ट्यस्य , गुणत्यादिसाधारणतया, तन्मात्रेण ज्ञान- त्यस्य निधेशे इतरव्यावृत्त्यसम्भवाज्यानस्वस्य विशेषयावे विशेष्यता पच्छदकतया मानत्यत्वस्य विनिवेशनीयनया गौरवेण स्वता ध्या- धृतशान वविशिष्टप्रत्यक्षान्यत्वस्यैत्रावच्छेदकत्वादिति ।- अन्ये तु महागसीयत्वरिशिष्टतया पनि वायनुपस्थितिदशाया मपि प्रतीयमानस्य महानसीयचन्हमावादेः मातयोगिताग यथा धर्मिविशेषणतायनेषु महानसीयवलित्यादिनानाधर्मेषु मिथो, विशे ग्यविशेषणमायानापपु वाऽधनछेदकत्वं प्रत्येक तादृशधर्माणामति. प्रमतावपि यत्रैकस्मिन्नवच्छे नानाधर्माणामवरदकता तत्राय च्छेदकसमुदास्याननिप्रसत्तस्यैवावच्छदकतानिर्वाह । अवच्छेदक स्थ विशेषणसम्बन्चादिभेदेनायच्छेदकनायाश्च भेदपि नापच्छद्यमैदा अयच्छे यातीती अवच्दकमकारकविषयतामेदनैव तद्भवात् ,मक्षा. २२८ ·१८१८ अनुमानगादाघम् नसीयवद्विनास्तीति प्रतीतौ च नानाधर्मप्रकारफसमूठालम्बनव्यायः सहपादिविषयताया ऐक्यातया प्रकृतेपि धर्मिविशषणतापनमि थोविशेष्यविशेषणभावानापनप्रत्यक्षान्यत्वज्ञानत्वयो प्रतिवध्यताव च्छेदकत्यादिकमतोन विमिगमनाविरहात्प्रतिबध्यतादिभद इत्याहु । तन्न। प्रत्यक्षान्यस्वसहितज्ञानत्वन धामणा युगपदुद्भावने एकत रस्यापरधर्मितावच्छेदकत्वभानमावश्यक समूहालम्बनविलक्षणनिर्ध मितायच्छदकोभयमानस्याप्रामाणिकत्वादिति प्रत्यक्षान्यत्वधमिता घच्छेदकतापनशानत्वप्रकारिकाया शानत्वधर्मितापच्छेदकतापनप्र. ध्यक्षान्यत्वकारिकायाश्च धमिविषयनाया भेदेन प्रतिवध्यताभेद स्यावश्यकत्वात्। कोचिनु चहि याभावत्वाच्या व्यापकताग्रहकाल महानसीयवाह. यशाइशवडयभायरषप्रकारणानुमित्तिप्रयाजकलाघवज्ञानवशाय स মনিমা নয় সান্তামণি ৰ বৰমৰ বাঘেলাৱাৰ रोधि वेन शक्यने वारयितु शुद्धयति याच्छिन्नशुद्धाभाव चावठित प्रव्याप्यधियोहानसीयवधभावमहानसीयवतिविशिष्टयुद्ध्यविरो धित्वात् । न च लाधरशानघटिततद्विरोध्यनुमितिसामग्रीकाले त प्रत्यक्ष शाब्दादिधारणाय तत्र ताशसामग्या प्रतिबन्धकत्वे कल्प नीये अनुमितिसाधारणस्य सद्विशिणजिज्ञासामच्छिन्नतद्विशिष्ट धीत्वस्यव प्रतियध्यतावच्छेदक वोपगमान्न सशयानुमितिप्रस रति वाच्यम् । लायवज्ञानाघटितशुद्धामावस्यादिप्रकारकातु मितिमामनया प्यापिकाया प्रतियधकतैयघोपपत्त , प्रयक्षा दौलाबादज्ञानमन्तभाव्य सामग्रं प्रतियन्धकमान्तरस्यवासिास , तथा चोक्तानुमितिधारणासम्भव तत्प्रतियध्यतावच्छदककाटोमहा नसीययहिन्यायच्छिन्नविषयकानुमित्य यताशमानस्य निशिना यस्यात् । यदि च लापरवानजन्यमह नतीयययभावादिप्रकारका नुमिगी महानसीयबहधमायत्वादिकमपि विधेयतायच्छेदकम, तथाव गुदामाधादिप्रकारकसिद्धिदशाया मुद्धामाययायपाउन्नविधेय यानुमितिसामप्रथा थसत्यातदानीमघ लाघवादिक्षातसार प्रत्य शादियारणाय लापयशानघाटवसामप्रया प्रतिय धक्रयान्तरक्का गमावयमियुष्यत तदापि रायशानघटितायाघाटक्या नुमिति सामग्रीसपलनासाया ममम्मत प्रत्यक्षशामयोधागुत्पत्या ·सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् । पककोटिमामान्यामपरकोटिसामान्यभावप्रवेशस्यावश्यकतया क. थ तत्मतिबन्धकता सशयानुमितिवारणसम्भवः । एनेन विरोधि विषयकनिश्चयानन्तरामेघ तत्सामग्यानन्तरमपि इच्छापलात्परोक्ष- शान नोत्पद्यते, पव व लायानदिनशिरोधिकोटयनुमितिलाम. प्रोदशायामिच्छासस्वेपि न शान्ददोधादिरुत्पद्यते किन्तु पिरोधि. फोट्यनुमितिरवेति फलानुरोधेन इच्छामाव प्रतिबन्धकेच्छानन. च्छिन्नत्व च प्रनिषभ्यविशेषणमनिवेश्य लाघवज्ञानघटित सामग्याः परोक्षनद्विशिक्षा प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनमावश्यामिति तत्म तिवध्यतापच्छदकत्वस्य पराक्षस्थानुमिति साधारण्यानोकस्थले संशयानुमितिप्रतडू इत्यपि निरस्तम्। विरोधिविषयकनिश्चयसा. मनीयलारपरोक्षशानानुत्पादस्याप्रामाणिकत्वाश्चत्याहु । মাহামুযযাৰিাৰমালাশাসকবে सूपितापासशयायस्य विषयताविशेषरूपत्वमावश्यकम, तादृशधि- यिताच कोटिनिकपिता कोट्युपरागेणैव सन्देहोति प्रतीतेः तरको. टिनिरूपिनापश्यताधिशेषभिन्नतत्तकोटिविषयतावशेषशालित्वं त. सकाटिनिधयत्य, तथाच निश्चयत्वघटकविपयितायाः संशय- साधारणत्वे तत्रापि निश्चिनोमीतिप्रतीत्यापत्तिरिति तस्यास्तघा. वृत्तत्यमायश्यकम्, तन्निवाहश्च सशयसामग्या तारशाविषयला- হাবিজানমনিঘনবস্তুকলাঘৰয়ানমারনামীয়ায় स्वीकतणामपि निवपवघटकनिस्तावपयितायाः साशसं. शयच्यादृश्य लायवशानघटितविपरीतकोटयनुमितिसामग्ल्या. स्तकोटिनिरूपिततारशविषयताशालिज्ञानप्रतियन्धकस्यमावश्यक म, तथाच लायवात्संशयत्य घटकविषयताभेदमनिषभ्यैव तरको टिप्रकारित्वस्यैताशसामग्रीप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वापगमानोक्तसा- मग्रीद्वयात्संशयानुमितिः। न च संशयत्य घटक कोटिप्रकारताभिन्न सत्कोटिप्रकारिताशानन तरकोटिनिवपस्यम, अपि तु ताराम कारताशुन्यतात्कोटिप्रकारकशानस्वम्, तथाचसशये निश्चषवृत्तियिष- यतास्वीकारेविन क्षतिरिति वाच्यम् । एकधर्मावच्छिन्ने तत्कोटिस. शयरूपस्यान्यधर्मापच्छिन्नांशकतारकोटिनिश्चयम्य सहाय तसद- मायन्छिन्नविशेष्यतानिरूपिनवि लक्षणावषयताशुन्यत्रस्य तत्तद्ध. मोच्छिन्नावशेष्यनिश्चयत्वशरीरे निवेशनीयतया धर्मितावाद ·१.८२% अनुमानगादापाम् । कनिष्टप्रत्यासत्या कारणत्वप्रतियन्धकन्वपक्षीयलाघवस्य विलयन सनात् । अत्र ग्राधाभावे अध्यापयत्तित्वग्रहदशायां प्राद्याभावनि यधिषये धर्मिणि ग्राह्यज्ञानोत्पत्त्या यथा 'ताशाव्याप्यवृत्तित्याग्रह श्य तत्प्रतिवन्धकतायांमुत्तेजकत्व तथा तमिकाव्याप्यवृत्तिाह दशायां तयाप्यवत्तानिश्चयस्यापि तद्विपरीनशानाप्रतिवन्धकतया तत्रापि तद्धर्मिकाव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्योत्तजकन्यमुपेयम् । एवं च क. पिसंयोगतदभावयदिशिकाव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां पक्षतावच्छेदक शानादिसपकापच्छेदेन तदुर्भयकोट्यवाहिनी गन्धतदभाव योः कलियाच्याप्यवृत्तित्वग्रहदायों पक्षतावच्छेदकतत्क्षणीवच्छे. देन तदुभयकोटिमघगाहमानाच' संशयानुमितिः प्रहाभाष व्याप्यतत्ताज्ञान प्रतियन्धकतया न शक्यते वारीयतुम । न 'चा. व्याप्यवृत्तियज्ञानस्य संशयेविरोधिनया. अव्याप्यवृत्तित्मभाना कीले समुशय एवं भवति न संशय इति वाच्यम् । यतो विरोधन ह एयाव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्य विरोधिनया कोट्याविरोधायगाहिसंशय एय तयोरव्याप्यवृत्तित्यग्रहदशापां न सम्भवति विरोधानवगाहिन एक्दशापच्छेदनककालायच्छेदेन या कोटिवयमवगाहमानस्य संश. पस्प तदानीमुन्पत्ती याधाभाषः, नहि कादशहानं कोटिद्वयनिश्च यरूप सम्माति समानकालदेशावच्छेदेन तत्तदमायनिश्चययोरव्या. प्यचित्य ग्राहकालीनयोरपि मिथा विरोधियात् भव्याप्यत्तिवेषि भाषामाययोरेगावच्छेदेन वृत्तेरसम्भवात अध्याप्यनृसितया तादृशः निश्चययोधिपयपिरोधापरिहारान् । न च यदि तादृशदेशाद्यवच्छे. पेन तदमायनिश्चयः नदवच्छेदेन विशिबुद्धि प्रहाभारधार्मिकाणा यत्तिप्रादायामणि प्रनियनीति तदा तादृशाव्याप्यत्तिय. प्रहदशायामेयायच्छेदकावच्छेदेन प्रामाभावव्याप्ययत्तासानमपि ता. शामिति चिसन्ध्यात् , तथा चापच्छेदकायच्छेदनानुमिताययः कायच्छेदेन परामर्शस्यैय हेतुनया वारशगाय पार्श चारवरेनकावच्छेदन विपरीनसाध्ययनासानप्रतियघकासया नो कसायानुमितिमामय इति वाच्यम् । अपच्छरफमामाना. धिकारपन हेतुमानासानादपि देशकालरूपपक्षनायच्उदके भाष यन्टारम्गामधपायउदरस्यमयगाहमानाया अनुमिते. मनिशादिभियागमान् । पाधा- ·सत्मतिपक्षपकरणम् । १८२१ वस्तुतो प्राधाभावस्यास्याप्यचित्येपि वदवच्छेदकावच्छेदेन प्राथनासम्भवात् विषयविरोधनावच्छेदकाधमछेदेन विशिष्ट्युदौ तदवच्छेदेन प्राद्याभावज्ञान प्रतिबन्धकतायमिव तद्धर्मिकाव्याप्य- चित्य महाभावो नापेक्षितः, तारशतव्याप्यवत्ताज्ञानस्य ताशकि. शिष्ट्युद्धि प्रत्यपि विरोधित्वे तु तादृशाव्याप्यवृत्तियग्रहाभावापे. क्षित पव ग्राह्याभायस्याव्याप्यवृत्तिये प्राधारच्छदकावच्छदेन प्राधा. मावयति एतमानस्यापि तद्याप्यतया विषयधिराधविरदात् । माध्यानयच्छेदकावच्छेदेन साध्यपत्ति चनमाने याहरादेशकालाय. च्छेदेन या हतुस्तत्र ताशकालावच्छेदेन तत्र साध्यमिति व्या तिन सम्भवतीति चेत् का भति.। न हि पक्षतावच्छेदकदेशकाला. घच्छदेन साध्यानुमिती तदवच्छेदेन गृहीतताशयाप्तिहेतुमत्ताप. रामर्श एव हेतुरित्यवच्छदकावच्छदेनानामतिस्थलऽसिद्धिदयभिचा. रासङ्कीर्णवाधस्य हेत्याभासत्व व्यवस्थापितवतो मणिकारस्थानुमत म. तथासति सलिलपरामर्शाजमानुमित्यसम्भवेन बादशेपान्तररास- करस्य दुर्घटत्याद । तथा चायच्छदकदेशकालाघटितप्रतियोगित ध्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभाषचटिना च्यातरपि तन्मतऽवच्छं देकापच्छेदनानुमितिप्रयोजिका, तारशव्याप्त्यवमाहिनोऽउच्दका पच्छेदेन हेतुमत्तापरामर्शस्थापि विपरीतकोट्यनुमिातप्रतिबन्धक चे प्राधामावमिकाव्याप्यवृत्तिावानाभायोपि अपेक्षित रत्यघ च्छेदकाचच्छेदेन तुमत्तापरामर्शस्य नदनपच्छेदेन साध्य नुमिता अपेक्षितत्वेपि न दर्शितरीत्या संशमनुमित्यनुपपत्तिरिति । (चि०) निवन्धे तु हेत्वाभासानां फलद्वारकं लक्ष- णमाअनैकान्तिकानामन्ययावातिरेकादा कोट्युपस्याप- फत्तपा संशयः फलं, विरुद्धय साध्यविपरीतज्ञानम्। अ- पक्षधर्मोऽपि विरुद्धोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थ एच था. धेऽन्यतो विपरीतज्ञानं न तु हेत्वभिमतादेः नित्यो घट: कार्यत्वादिति पिरुडे पाधसङ्करऽप्यदोषः। आसबे अ. नैकान्तिकादिचतुष्टयज्ञानान्यलिङ्गत्वज्ञान, या पक्ष. धर्मदती व्यामिपाधः प्रकरणसमे तु न व्याप्तिपक्षधर्म- ·१८२२ अनुमामगादाघर्याम् ताबाधा फलं, नाप्पलिङ्गत्वज्ञानं-व्याप्तादिवुद्विस. स्यात् । नापि विपरीतवुद्धिः-स्वसाध्यविपरीतेनानिय माता नापि संशयः-प्रत्येक कोटिवयानुपनयात्। किन्तु कथमत्र तत्वनिर्णय इति जिज्ञासा फलम्। तथाच प्रकृत. साध्यहेत्वोः किं तत्त्वमिति जिज्ञासानिका व्याप्ति- पक्षधमतोपस्थितिः प्रकरणसमः। न ह्यनुपस्थिते प्रतिप. क्षे एकम्माजिज्ञासा किन्तु निर्णय एव ।। (दी०) विरुदस्येति | साध्याभावव्याप्यस्यैत्यर्थः । बाप इति । देती प्रकृतेऽन्यत्र वा। अपक्षधर्मे च पक्षधर्मतावाय इति शे. पो वा । तथाच हेतौ व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरमा इत्यर्थः । प्रकृते. ति । प्रकृतप्ताध्ययो? हेतू तयोरित्यर्थः । (गा०)मूले अन्वयाप्यतिरेकाद्वेति । फोटिनएसहचरितत्वज्ञाना. निश्चितकोटिद्वयव्यावृत्तत्यानाद्वैत्यर्थः । व्यवस्थितविकल्पोऽयं ला• धारणासाधारणभेदेन । विरुद्धस्येत्यत्र साध्यासामानाधिकरण्यरूप पिरोधविवक्षणेऽवेरपि विरोधतया तस्य चापक्षधर्मस्य न साप्या पिपरीतानुमितिः फलमित्यसङ्गतिरतोऽम्पाशविरोधं दीधितिकृदा- ६ साध्याभाषच्याप्यस्येति । अपक्षधर्मविरुदस्य प्रकृतपक्षे साम्यविपरीतानुमापकापासंभषे. पिन क्षतिः। साध्यविपरीतानुमिती प्रकृतपक्षकत्वाविवक्षणादिग्याइ मुले अपक्षधोपीति । अन्यत्र-प्रकृतपक्षाभन्ने स्वाधिकरणे, इको धन्दिमान्धूमादित्यादी इत्यादिहेतोः पसे साध्यविपरीतमानसमवे. वि अविरुदधूमादन तस्फलामिति नातिप्रसनः । यस्य तरफलं स पिर एयेत्या पाच इति साध्यामायसाधकाधितहतोलस्यतयो. तफलघटितविरद्धलक्षणाति-पातिपदा निराकरोति -नित्य इति । घटा निम्य इति यमिधाने अकारप्रश्लेयेगानिस्याचसायकरयम्रमः स्थादिति प्रथमं नित्यवसायकापोरकीननम् । मसिद्ध इत्यादि। गमिचारादिदोश्चतुटपं शानायमात्रापानं-फलतः तज्ज्ञानानधीन, घोटरयान-साधकरवसानं गसिप्रदोस्प हातस्य फलमिरपर्ध।

·सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् । २४२३ तथा च ताशापवस्वमसिदत्वाभासलक्षणमिति भावः। पक्षधर्म हेतावित्या हेतुपदस्य प्रकृतहतुपरत्वेऽपक्षधर्मव्याप्य- प्रकृतहेतुक्याधस्थले व्याप्यभावसिद्धिरूपतत्फलासंभवात् फलघ. रिटलक्षणाव्याधिरतो हेतुपरस्य प्रतापशनसाधारणदेतुमानपरता दीधिति कदाह हेतौ प्रकृते अन्यत्र वेति । तथा च इदो वन्दिमान्धू मादित्यादापि, साध्याभाववत्यक्षरूपवाधघटितेन तद्वचिस्वहेतुना द्रव्यत्यादिरूपहेत्वन्तरे व्याप्त्यमावानुमितिसंभवालक्षणसमन्वय इति भावः । यद्यपि प्रकृतहतोन तरफलमिति ताफलका न बाधित. हेतोर्लक्षणम्, तथापि तत्फलकदोपवस्व तल्लक्षणमिति नानुपपत्तिः। देतुपदस्य प्रकृतसाधारणदेतुपरत्वे ठदुपादानमफलमव्यावर्तकत्वा- दिनि पक्षधर्मे व्याधियाध इत्येवोध्येत अतः प्रयतहेतुपरमेष ता. ध्यमित्याशयेनापक्षघमप्रकृतहेतुकयाधस्य फलान्तरं पूरयति अपक्ष- धर्मेति । अत्र प्रकृतहेत्यर्थक हेताविति पूर्वोत्तमानुपानीपम् । एत- स्करपे फलाननुगमात्तद्धटितलक्षणाव्याप्तिमाशल्यान्यतरत्वेन फला- नुगमे मुलाभिप्राय इति वर्शयति तथा चेति । हताविति । प्रात त्यादि । व्याप्तिम साध्ये साध्यामायापक्षवृतित्व हेतुः पक्षस्य सा. ग्यामाघयत्वेनेय निवेश न तु पक्षतावच्छेदकस्यापि तत्र प्रवेश इति न व्यर्थविशेषणता पक्षधर्मताभने साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिता- ज्यव्याप्यत्वं हेतु, अवापि साध्यस्य ताशाभावमतियोगित्वेनैव नि- वेशः हेसुद्वयमेव बाघघटितमिति पाधस्यान्यतरफलकन्यमुभयत्र। मूल पात्यादिवृद्धिसत्यादिति । सर्वोतोरपि विरोधिपरामर्शद. शायां सम्मानपक्षत्वात् तत्र तद्याप्तिपक्षधमताप्रतिपत्तिसत्वादिन्यर्थः। तपाच प्रकरणसमदोषस्य । व्याप्त्यादिविरहोनायकत्यासंभयादिति भावः । विपरीत बुद्धिः-स्वसाध्याभावानुमितिः, सत्प्रतिपक्षहेलो फ. लमिति शेषः । स्पसाध्यविपरीतेनानियमादेति । धूमाविदेतोवन्या. पभाचव्याप्यत्वाभावादित्यर्थः । संशय इति । कोरिद्वयोपस्थितिद्वा- रकसायसंशय इत्यर्थः । कोटिद्वयानुपनयादिति । स्वेन स्वसाध्य. स्पेधोपस्थापनादिति भावः । इति जिवासति । पनाशतस्वनिर्णयो. पायच्छाफलिका जिनासत्यर्थ.1 अनयोः किं तत्त्वमिति जिज्ञासति पावत्, अतो नाग्रिमप्रन्धविरोधः। न स्वस्यव्यापयादिम सोपस्थितयोईत्योरन्यवरसमीचीनाक ·-- १८२४ (अनुमानगादार्याम् एव जिशासा, तवक्ष्यति-'अत्र हेतु. समीचीनत्व' इति। तथाच प्रकृन साध्यहेत्वोरिति यथाश्रुतमसंगतमित्यतो दीधितिकृद्धतुद्वपार्यकत- या तद्याचष्टे प्रकनसाध्ययोरिति । किं तत्त्वमिति मूलस्य क समीचीन इत्यर्थः । एतादृशजिज्ञासा प्रयोजकत्य समीचीनत्वसशयादिसाधारणमंतस्तद्वारणाय पक्षधर्म- तोपस्थितिरिति । उवासनिव्याप्त्याधुपस्थितिवारणाप विशेषण लम् । न च व्याप्त्यादेरननुगमात् सर्वसाधारणरूपेण तदुपस्थितिनि. घेशासंभयात् विशिष्य प्रकृतसाध्यतदभावव्याप्त्याधुपस्थितिनिध राम्यावश्यकत्ये जनकान्तवैयमिति वाच्यम् । अनुमितिघरमका. रणस्येन व्याप्याद्यन्तरीपस्थितिलाधारणेन तनिवेशसम्भवात् यार. शपरामर्शसहकारेण' याशपरामर्शस्याक्तजिज्ञासाजनकत्वं तारश মহলাদলসাহেবমানঘরে লিয়াক্তযৗীকরণ- रामर्शदशायां नातिप्रसङ्ग । प्रकरणसम इति । दोप इति शेषः । प्रान तसाध्ययत्तापरामर्शतदभावव्याप्ययत्तापरामर्शयोजिज्ञासाजनने मि. थः सहकारिता व्यवस्थापयति न ह्यनुपस्थित इति । असतीत्यर्थः । मतिपक्षे-विरोधिपरामशान्तरे, एकस्मात्-परामर्शात् ,निर्णय:-एक तरसागस्य एकतरसमीचीनायस्य या निर्णयः, फलोपधानगर्भलक्ष. जमेकपरामर्शदशायां नातिप्रसक्तमित्येतत्परता न नहीत्यादेः जिला सोपधानस्यानियमेन तद्धटितलक्षणस्याप्याप्स्या विवक्षणासंभवात् ॥ (चि० ) अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा मा च ज्ञाने. टसाधनताज्ञानात संशयादेति कथं तेन विना विरो. घिसाधनज्ञानमानादिति चेन्न । असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा सति सेत्यन्वयम्पति- रेकाभ्यां प्रकरणसमस्यापि जिज्ञामाकारणत्वात् । न चानकान्तिकातिध्याप्तिः। तत्र हि संशयद्वारा साध्ये जिजामा, अत्र तु हेतुसमीचीनस्य इति । ननु पराम. पोरेकदानुत्पादात् कथं प्रतिरोधः १ क्रमोत्पन्नपारेक- दासस्यादिति चेन्न । एकानन्तरमपरहेतुव्याप्तिपक्षध ·३ सत्प्रतिपक्षपकरणम् । १८२५ मतानिाभ्यामग्रिमब्यासिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले परामर्शनाशात् । न चोभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मतीज्ञा- नाना परस्पराप्रतिबन्धात् परामशॉत्पाद इति वाच्या म्। पाप्यादिज्ञानचतुष्ठपयोगपद्याभावात् । यत्तु व्यासियसंस्कारोहोधकहतुदयज्ञानयोः पर- स्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूपकतायी. जम् । सन्न व्योतिस्मृति धिना सत्प्रतिपक्षाभावात् वा- दिभ्यां व्याप्त्युद्भावनायेति । मैवम् । हेतुबयसमूहाल- म्यनाथुगपदुभयव्यासिस्मृतावुभयपरामर्शरूप ज्ञान- मुत्पचते अत एकदा विरुहकार्यदयकारणानकमपि कार्यमुत्पयते । तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्य- क्षादिता, परस्य तु वाशुपन्यस्तन्पायोत्थापितममा. णात् । अस्प फेवलान्धपिन्यपि सम्भवः घटोऽभिधेया प्रमेयत्वादिसत्राभिधेयत्वं घटानिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियो- गि जारपन्यत्वे सति घटमात्रवृत्त्यन्यधर्मस्वात् घटान्यो- न्यामाषवत् पटरूपचच, घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधे- पत्वमतियोगिक घटवृत्तिनित्याभावत्वात् घटनिष्ठा- न्योन्यामावयदिति विशेपादर्शनंदशायाम न च पक्ष. क्यमपि तन्त्रम्, विरोधस्यैव दूषकरऽधिकस्य व्यर्थत्वात्। इति सत्प्रतिपक्षचिन्तामणिः ॥ (दी. ) संशयादिति । वजन्य खोत्सारणरूपेष्टसाधन- ताज्ञानात् अन्यत्र चेष्टान्तरसाधनताज्ञानाज्ञानेच्छेति भेदेन वि- कल्पोपापासः । अमतीत्यादि । हेतुसमीचीनत्वासाची. २२९ ·m १८२६ अनुमानगादापर्याम् । नत्वसंशपजन्यदुःखाभावरूपएसोपनताशानद्वारेण मिलासी पयोगित्वादित्यर्थः । उत्पत्तिकाले-उत्पत्तिपूर्वकाले । न्याप्तिप- क्षधर्मताज्ञानयोरुत्पादक्रमानियमादुभयोनाशकत्वमुक्तम् । उप- तावेव बा तयोरन्वयः। यत्र च व्याप्तिपक्षधर्मतयो समूहालम्ब नं तत्र द्वितीयपरामशोत्पत्तिकाल एव प्रथमपरामर्शनाशः। अस्य निरुक्तसत्मविपक्षितत्वस्य । जात्यन्येति । सत्ताकम्युग्रीवादिम वादावकैकस्य व्यभिचाराद्विशिष्टपादानम् । घटनिष्ठेति । घट निष्ठात्यन्ताभावत्वेन सामान्यतः पक्षत्वान्न वाधाश्रयासिद्धी। नवाद्यस्य समवेतत्वादो द्वितीयस्य घटाभावादी व्यभिचार इत्यत आह विशेषादर्शनेति । (गा०)नन्विष्टसाधनताहानात्संशयावेति विकल्पोऽसत शानगो चरेच्छादशायर्या तादृशेष्टसाधनताशानस्य सर्वत्रैव हेतुतया संशयकल्प तकल्पायपरछेदायोगात इत्यत इमेदाभिप्रायकतया विकल्प सनम यति संशवजन्य इति । सशयजन्यदु खस्य उत्सारणं कारणीभूत सरायविघटनेनानुत्पादः तद्रूपं यदिष्ट तत्साधनताशानादित्यर्थ । एव च मूलोक्तसशयस्य जिज्ञासाहेतुत्य दुःख जनयित्वा तदभावो- पस्थानेन तदभावेच्छासपादनद्वारेति स्फुटीकृतम् । अन्यत्र सशया- भाववशायाम् इष्टान्तरेति । व्यवहारसपत्यादि । तथाच मूल इटपद तविशेषपरमित्यर्थः । शानेच्छा-एकतरकोटिनिश्चयेच्छा। प्रतिपक्षसवलनस्य विश्वासायामतिव्यवहितस्यान्ययासिया अकारणत्वात जिज्ञासाहेतुत्वादिति भूल तत्प्रयोजकत्वार्थकतया द्वार प्रदशयन् व्याचष्टे हेरिवति । समीधीनापं प्रमितव्यातिपक्षधर्मताक. स्व स्वसाध्यानुमियोपयिकममात्मकपरामर्शविपयस्वमिति यायस् । तसंशय परामर्शप्रामाण्यसायपर्यशसित इति योध्यम् । अनेका न्तिकातिव्याप्तिरिति मूल यद्ययनैकान्तिकत्वोपस्थितेव्यतिपक्षधर्म तोपस्थितिश्यामापाताशशकावसरस्तथापि तदुपस्थितरपि उदा सीनच्याप्यादियिषयन्त्यसम्मवाद तासगति सशयद्वारा-सास्य. युगपरपरामर्शद्वयानुत्पादेपि रमिकपरामशंदपसरलनाप्रतिरोध . सरायद्वारा ·सत्यतिपक्षमकरणम् । १८२७ इति शंफते क्रमेति । एकपरामर्शानन्तरमपरपरामर्शजनकव्यातिपक्ष. धर्मनाज्ञानयोः प्रमेणधोत्पतेः, तथाच प्रथमपरामर्शचतुर्थक्षण एवं परामर्शान्तरोत्पतिः तदानी च पूर्वपरामर्शनाशो नोत्पद्यते थपि तु स्वाद्विमीयक्षणोत्पन्नविशेषगुणात्तृनीयक्षण एवेति उत्पत्तिकाल. पदं तत्पूर्वकालपरतया ध्याचट उत्पत्तीति । तदा नाशादित्यतस्त. दानाशोत्पत्तिरोत्सर्गिकीत्याशयेनेदं व्यारयानम, तदा नाशसस्वार्थ. करणे यथाधुनमेव.सगच्छते अनन्तरोत्पन्नस्यैष गुणस्य नाशकत्तयो. भयोतिपक्षधर्मतरज्ञानयोरेकर पूर्वहाने नाशकत्वासम्मवारपृथक स्थलीयनाशकत्वाभिमायकतया सानाभ्यांविनाशादिनि मूल संगमय- ति व्याप्तीति । उत्पादकनमानियमादिति । व्यापमानात्तरमेव पक्षधर्म: शाशानं पक्षधर्मतासानानन्तरमेव पातिवानमुत्पद्यत इति नियमामा- धादित्यर्थः । उसयोनाशकावमुक्तमिति । उकहानयोर्यशानं प्रधमतो यत्रोत्पद्यते तत्र तस्य नाशकत्वादिति भावः विशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाल इत्यत्रोत्पसौ तारशमानयोहे तुल्वेनान्वये एकत्रैव उमयत्यन्वययोग्य. ता निर्वहतीति किं पलमेदानुसरणेनेत्याशेपनाह उत्पचायेघेति । ग्यातिपक्षमताविषयकैकज्ञानस्थले परामर्शयोर्योगपद्यं न सम्मयः तीति स्वयमा यत्र चेति । उभपतुष्याप्तिबामपक्षधर्मतावानानामिति । पपमर्शद्वपहेतुल्या. तिपक्षधर्मताशानचतुष्टपस्येत्यर्थः परस्परोमतिबन्धात-एफसत्वस्था- परसवायिघरकत्यात । परामशॉस्पार इति । व्याप्त्याविहानचतुरे एयाधीनस्यैकदा समूहालम्वनरूपस्याविरलकमेण घोमयव्याप्ययत्ता- मानस्योत्पाद स्पर्धः । विशिएपरामर्शयोरेवैकदानुत्पादस्तृतीयक्षणे च विनाशा नेतरशानस्य सन्नियम इत्याममाननेयमाशा अभिमान निराकरोति व्यारयादीति। योगपद्याभावात-युगपदयस्थानासम यात्, मानमान एक उक्तनियमादिति भावः । परस्परप्रतियन्धात्- परस्परजत्यन्याप्तिधानप्रतिवन्धकस्यात् । । सम्हालम्बनपक्षधर्मसाइयशानात्समूहालम्वनरूपं व्याप्तिद्वयस्म- रणं ततः समूहालम्बनमुभयव्याप्यवसाशानं प्रतिरोधप्रयोजकामिति समाधसे मैवमिति । स्वयं निर्वक्ष्यमाणस्य मित्यतत्प्रतिपक्षदोपस्य सायामापव्याप्यघपक्षादिरूपस्य केवलान्धीयताव्यफे साध्याभा. घाऽमसिद्धासंभवात् ।

·१८२८ अनुमानगादापर्याम् अस्येति मूलं निरुतम्यवहारौपायकपरामर्शसंचलनात्मकलम- तिपक्षायपरतया व्याचट अस्येति । मभिधेयत्वे द्वित्त्वावच्छिन्नाभाव. प्रतियोगित्वसाधारणरूपेण घटनिष्ठाभायप्रतियोगित्वज्ञानस्य विरो. ध्यविषयकत्वेन घटेऽभिधेयत्वज्ञानाप्रतिवन्धकतया तत्तामग्न्या ना. मिधेपत्यानुमानप्रतिरोध इत्यभिधेयत्वमित्यादिनन्यस्याभिधेयत्व स्वपक्षकयटनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकरसाध्यकजात्यवृत्तित्ववि शिष्टघटमात्रवृत्तितानवच्छेदकत्वलिंगकानुमाने तात्पर्यम् । स्टान्तो पिपराग्योन्यामाययं पटरूपत्वं च। दीधिती 'सता कंबुप्रोषादिमत्यादीति' यथाश्रुतमूलानुसारेण थपारिक्षिते तु सत्तादपदे सत्तात्यादिपरम् । एकैकस्येति । केवल विशेकेवलविशेषणयोरित्ययः । न घटनिष्ठात्यन्तामाव इत्यनेन प्रसिद्धपत्याचमावविवक्षण तत्राभिधेयत्वप्रतियोगिकत्ययाधानता धनसम्मयः अमिधेयस्यामावस्य चाप्रसिधा न पक्षावसम्भव पाशा निरमितुमा घनिष्ठेति । उभयमतप्रसिद्धेनेम्पादिः । स. मान्यत: सामान्यरूपेण । याति । सामानाधिकरयमाण साय. सिद्धेयरधागांतो माघी पापा, मभाषस्य कस्यचिदभिधेयत्व तियोगिकस्यमपीति पियादे पक्षतायछेदकायच्दैन बाधो हुनि. या पक्षतावच्छेदकप्रसिदध नाध्यासिद्धिरित्ययः। ननु स्परूपसम्यन्धेनामिधेयत्ययावच्छिन्नसाध्यकानुमिती पक्ष नियामाधे तरसम्यधापच्छित्यविशेषितामियत्याबावछिन्नमति योगितारमानुमितिरेय पिरोधिनी नारश च साध्यमप्रसिद्धम् । म घपनि स्परूपसम्बन्धापच्छिमप्रतियोगिताकामाचा पक्षघा. दुरेसमिचिरिति स्वरूपसम्यधापरिछन्नगगनायभायस्य संयो। गसम्यन्यायिामिपस्यायाधनिभाषप्तमपश्यनाभिन्नता सिससाधनस्य दुरियादिति चासत्यम्, स्यम्पसम्यन्यायरिछना या घनिष्ठामावप्रतियोगितापां पटनिष्ठनित्यामापतियोगिताम देनुमा पटमिष्ठानमियाप्रमप्रतियोगिताहानामिपायवाय. EिOAAIनुमाने तात्पर्य सामवस्यम् । म्ने बिगरशंनदशायामिति । प्यभिचारिण्यवि देती मानिधारामायापामिरपया क्याम्यपिम्पपि सम्म स्यने . नाम्या -- ·. सत्प्रतिपक्षमफरणम् । १८२९ व्यभिचारस्पलं दर्शयनेतत्कथनप्रयोजनमाह दीधिती नन्विति। श्रावस्य-जान्यन्यत्य इत्यादि प्रथमानुमानहेतोः, द्वितीयस्य-घट वृत्तीत्यादि द्वितीयानुमानहतो ॥ (दी०) वस्तुतो घटो नाभिधेयः कम्युग्रीवादिमचादि- खादिन्यतिरेकिणा सत्मतिपक्षः सम्भवस्येव, व्यापमाभावनाम सिदस्यापि व्याप्याभावस्य सिद्ध्यभ्युपगमाव , प्रत्येकपदार्थप्रसि- दो तादृशमतिज्ञापपत्तेविशिष्टस्प वाक्यार्थत्वात् । सत्पतिपमस्तु साध्याभावव्याप्यवान् साध्यवदन्यत्वव्याप्यवाथ पक्ष. पक्ष निष्ठौ साध्याभावसाध्यवझेदव्याप्यौ इत्येवमादिः प्रत्येकमेव । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधित्वे सनि प्र. कृतपक्षसाध्यमहाविरोधिमकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधिरूपो. भापकत्वम्। तदुन्नायकत्वञ्च यादृशविशिष्टविषयत्वेन परामर्शस्पा- नुमितिजनक तत्वम् । तच साध्याभावव्याप्यवत्पक्षादिकम् । अ. साधारणविरोधयोरन्यतरस्य प्रतिपक्षविधया दोपत्वपक्षे मकृत. साधने प्रकृतसाभ्यव्यापफामावप्रतियोगित्वाचनवमाही पराम- पों ग्राह्यः। अन्न ससन्तेन सहमतिपक्षोन्नायकस्य अविरोध्यन्तेना- श्रयासिद्ध्याधुन्नापफस्प, विरोध्यन्तन बहिव्यायामाचे साध्ये बहिन्याप्यवरपक्षात्मकस्य बाघस्प व्युदासः । सत्यवे चानेन काञ्चनमयवहिमानित्यादी वयाघमावव्याप्यदत्वादिमान प. क्ष इति । सत्मविपक्ष च यथासिद्धान्त पञ्चावयवादिप्रयोग मिच्छन्ति । अप, हेतुः साध्यव्यभिचारवानित्यादिवदय पक्ष: सा. ध्यामावव्याप्यवानित्यादिकमुद्भावन पुनरुचित प्रतिभाति ।। इति सत्प्रतिपक्षदीधितिः ॥ : । (गा०) प्रतियोगित्यादिप्रकारफबाधयुद्धविशिष्टयुद्धिविरोधिता- ·१८३० 'अनुमानगादापयाम् या नव्यैरनभ्युपगमात्, तथासति तत्सम्बन्धसम्बन्धादिप्रकारकवुखे रपि विरोधापातात नोक्तानुमानेन घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादिपनुः मानप्रतिरोधसम्भव इति स्वयमभिधयत्वरूपप्रतियोगिप्रकारेणाभा. घानुमानमेव मुलकता साध्याप्रसिधा उपेक्षितमपि प्रतिरोधकतया व्यवस्थापयति धस्तुत इति । साध्या प्रसिध्यान्वय्यनुमानात्पढा. दिसाधारणद्रव्यत्वादे पटादौ व्यभिचारग्रहसम्भवेन व्यतिरेकितया. पि साधकताया सुघटस्वाभावेन पक्षमात्रवृत्तिकंधुप्रीवादिव्यतिरे पादर । अमायलाध्यकव्यतिरेकितया साध्यप्रसिद्धरनपेक्षा दर्श यति ध्यापकामायनेति । पटादायभिधेपत्वादिव्यापकतया गृहीतस्य कयुनीयादिमत्त्वाभावस्यामाधेन फवुनीनादिमत्वादिनत्यर्थः । अप्र सिद्धस्यापि प्रतियोपितया अभिधेयस्यादिक प्रकारकस्य महातस्या. पि व्यायामावस्य व्याप्यतया गृहीतमभिधेयत्वादिक प्रकारी• प्रत्य वस्तुमूनस्यामाषान्तरस्यापि सिद्ध्यु गदप्रसिद्धसाध्यस्या- नुमानस्यैकदेशिनामेघानुमततया अभ्युपगमोक्ति कम्वुप्राचादिमवा. भाषस्य पास्तवामिधेयस्यव्यापकताविरहान् अरस्तुभूताभिधेयरवा भाषस्यानुमित्याऽयगादनासम्मषान् प्रसिद्धपटत्यायभावस्य ध्या प्यतया गृहीताभिधेयत्वप्रतियोगिकत्वामार्योद्यापकाभावनत्यादेयधा- धुतस्यासगतियोया।व्ययह-पत्वविशिष्टाप्रसिद्धायपि न विशिया. थपरप्रतिमाघसम्मय प्रत्याह प्रत्येकपदार्थप्रसिद्धोति । तापतैय भ्रमात्मकस्य व्ययहारोपयोगिविशिष्टशामस्य सम्भयात् विशिष्टज्ञान विनापि तत्तविशेष्याशेतत्तद्विशेषणावगाहित्वेन तात्पर्यघटकातीते प्रोनन विशिष्टयोधवाक्यप्रयोगसम्मवाचेति भारः। मुलता सम्प्रतिपक्षतुनोगनभिधानात्स्वय ताशयति सत्यतिपक्षस्त्विति । सरप्रतिपक्षहतादापस्त्यिायपं । तुकारेण मूलनिरक्तसाप्रतिपक्षम्य. यहारविषयतावच्छेदारूपस्य दोषस्यव्यपच्छेद । व्याप्ययान-ध्या. प्यायशिष्ट, पक्षनिष्ठी-प्राधेयतया पक्षविशिरी। पयमादिरिति । माविपदावधेिषतासम्यन्धेन महतपक्षसाध्यासापामापाविप. স্বত্বাধিপ্রাসবিঘরবরস্বাবধায়লা मापादिपरिप्रद । पक्षे साध्यामाय इत्यादिपायुरपि पक्षे साध्या नुमितिपिरोधितया वारशाधोनायास्यापि परामदास्यानुमिति. विरोधियेन तद्विरपस्यापि सत्मनिपततापिया । मत पय सा.

·सत्मतिपतपकरणम् । ध्यतदमारयोराधेयतया 'पक्षव्याप्यवसासानसंघलनवशायां पक्ष साध्य साध्याभायो घेति कोटिविशेष्यकसंशयरूपानुमितिः प्रत्येक मेयेत्यनेन नावासमुदायस्य सत्प्रतिपक्षविभाजकत्यासंमयोदर्शितः। नन्येवं प्रत्येकरूपस्याच्याप्त्या विभाजकत्वासम्मवात्सर्वसाचा- रणं किमेतविभाजकमित्याकांक्षायां तादर्श विभाजक रूप. माह विभाजक विति। सर्वत्र प्रकृतेति पक्षसाध्ययोईयोरंवा- न्यति। प्रतिपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रयतसाध्यतावच्छेदका. पनिछन्न प्रकारकानुमितित्वव्यापकप्रतियध्यतानिरूपितमतिबन्धकता. घच्छदिका सती विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यनहरवक्ष्यापकप्रतिवध्यता- निरूपित प्रतिबन्धकतानवच्छेदकनिरुक्तपक्षसाध्यवैशिष्ट्यप्रदपतिव-- न्धकतावच्छेदकविषयतायच्छिन्नानुमितिनिष्टजन्यतानिखपितजनक- तायच्छेदिका यादृशघिशिष्टनिरूपितविपयिता ताशत्वमित्यर्थः । ताशी च वयभावव्याप्यविशिष्टहदनिरूपितविषयतति तत्र लक्ष. णसमन्वय साध्यामावस्याप्यविशिष्टपक्षस्पियतायाः साध्यानुमि- तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया तद्वदनुमितिजनकतापच्छेदकविषय- तोकसाध्याभावल्याप्ययपक्षादावतिभ्याप्तियारकतया सत्यन्तं सा फयिष्यते । तत्र निरुक्तधैशिष्ट्यग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषय. साफत्यरूपविरोधित्वान्तार्थस्य उन्नायकविषयविशेषणत्वे विषयता- भागस्य द्विधा निशे गौरवात् उन्नायकताघटकविषयतायामेव प्रति बन्धकतावच्छेदक विशेषणं दत्तम् । पक्षतावच्छेदकपैशिष्टयनिवे. शव्यावृत्ति पूर्वयत् । उक्तप्रकारताशालिग्रहनिरूपितप्रतिबन्धकता. माननिवेशे साध्याभावव्याप्यवचाज्ञानस्यापि समुदालम्बनसाध्य. प्रहरूपसाध्याभायव्याप्यव्याप्याभाघादिमत्यप्रतिबन्धकतया नोपद- शिंतसत्पतिपशीलायकव्यावृत्तिरिति तादृशमकारताकानुमितित्यन्या. पकप्रतियभ्यतानिरूपितप्रतियन्धकतानिवेशः1 ताशकारवाशा. लिदोपजन्यज्ञानमहायज्ञानं प्रति च साध्यामावव्याप्ययत्ताज्ञानस्या- प्रतिबन्धकतया सत्प्रतिपक्षस्यैवासंग्रह इति ज्ञानावमुपेक्ष्यानुमिति- त्यनिवेशः । हदः 'काशनमयवहिमाकाञ्चनमयदो घहिमानित्यादौ सदाह्यस्य चयभाषव्याप्यपिशिष्टहदादो छानत्य 'प्रतियन्धकता. पच्छदककोटौ साध्यतावच्छेदकादिघटककाइनमयत्वादिधिषयता. या भनिवेशात्तद्धटिनपक्षतापच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकपिशि. .

·१८३२ अनुमानगादापर्याम् प्रवैशिष्ट्यग्रहत्वं नोकवानप्रतियध्यतापच्छदकमियन्याप्ति. स्थावता स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्व परित्यज्य व्यापकत्वं प्रतियध्यता. विशेषणम् । अत एवात्तस्थले आश्रयासिद्ध्याानायके विशिष्टपक्ष- मानप्रहत्यापच्छिन्नविरोधिन्यपि विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्य विषयकानुमितित्वव्यापकप्रतियध्यताघटितविरोधिताशालिनि का. चनमयन्यामाकव्याप्यविशिष्टहदादी सत्यन्तदलस्य निरुक्तसाध्य. शिष्ट्यप्रतिबन्धकतावदनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकस्वरूपवित राध्युनायकत्वस्य च सत्वेनातिव्याप्तिः स्यादिति अविरोध्यन्तविशे. पणम । पतच सगृह्यते इत्यादिना स्वयमेय वक्ष्यते । उन्यतया विशिष्टविषयेऽविरोधियविशेषणं यथाश्रुतशब्दलभ्य तदर्थस्ताहश. विपपताकाम्यय तन्निवशेऽधिकविषयतादिनिवेशागौरवं काञ्चनमः यो हदो बहिमानित्यादी काञ्चनमयत्वाभायवद्धदादिरूपाधयासिसि भेदस्य सत्प्रतिपक्षदोपोग्नेयवाह्यमावविशिष्टहदादिरूपधाधेऽसवेना. व्याप्तिश्चेति उन्नयताच्छरकयिशियाविषयतायां विशिष्टपक्षावि. प्रतिबन्धकतानवच्छदकत्वनिषेश. । उकस्थले बाधग्रहस्थापि अनुमितिरूपविशिष्टपक्षाविनहविरोधितया अव्यातितादयस्थ्यमिति বিহিgণয়নবান্ধবনঘবিহিgযাদাষ- कताकरवस्य प्रतिययतायां निपेये काञ्चनमयरजतमयदो पाहमा नित्यादी माधयासिद्ध्युनायके काशनमयत्याभावव्याप्यइदादापति- ध्याप्ति रजनमयत्वघटितपक्षतापच्छदकविशिष्टमहत्वस्य तमान प्रतियध्यतानयच्छेदकत्यादतः तदुपेश्य साहशग्रहत्यध्यापकताया तत्र निवेश 1 मत एष हुदो पहिमानियादी । इदरवादिपक्षनावो. दफत्वपिशिष्टपिपयकमहत्यस्य केवलस्य कस्यापि प्रतिवध्यतानको दरयेपि नासिखिः । न च तारशहायच्यापकप्रतिवध्यतानवच्छे दकस्यविशिष्टविषयनानिशेपि कस्या मपि विरोधिज्ञानप्रतियध्यता याः इस इति निमितायच्छेदकशानसाधारणताशमहायध्यापक स्यासम्मवाच्याविधप्रतियध्याधाप्रसिद्धिः विशिएविषयकानुमिति- रथव्यापकमानियेश तादृशानुमितिस्वस्य निर्मितावच्छेदकतामा तिरयपि इदा पहिमान्हदो घट्यानित्यादिनानाप्रकारकानुमितिष्क सपादिविशिएपिपपकानुमितियसामात् तारशसकलानुमितीनों पविमानस्य प्रतियापत्यासंमयेन ताहशानमिसित्वयापर प्रतिय ·सत्मतिपक्षपकरणम् । ध्यता न प्रसिधतीति वाच्यम् । कामिनीजिज्ञासादिपतियध्यताया पर तथाविधानुमितित्यादिव्यापिकायाः प्रसिद्धः । पस्तुतस्तु विरोधित्वघटकप्रतिवध्यतायामेघ पक्षतावच्छेदका. दिविशिष्टविषयकानुमितित्याव्यापकत्वनिवेशान्न प्रसिद्धिरिति पूर्वमे. वावेदितम् । एतेन यत्र कामिनीत्यस्य पक्षतावच्छेदकता तत्र त. द्विशिष्टविषयकानुमितित्वादेः कामिनीजिज्ञासाप्रतिबध्यत्वाव्याप्य. त्वपिन क्षतिः। अपोनये विशिष्टपक्षादिप्रहाविरोधित्वनिवेशपिचन्हमावस्याप्य. ध्याप्याभाववान हदो घम्हिमानित्यत्रवन्धमावव्याप्यव्याप्यविशिष्टे हवे आश्रयसिद्ध्यात्मकेऽतिव्याप्तिदुरिव तस्य वन्धमावश्याप्पविशिष्टह. दात्मकसत्प्रतिपक्षस्य विशिष्टपक्षमहाविरोधिनः उन्नायकत्वात् था. भयासिद्धित्वेन अनुमितिविरोधित्येन सत्यन्तवलामातन्त्यायन चोनायक पय विरोध्यन्तं विशेषणं विवक्षितम, उक्ताश्रयासिद्धेश्च विशिष्टपक्षग्रहविरोधितया नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति पहिमान्नदो घन्माययाप्यव्याप्यामाश्यानित्यत्र वन्धमायन्या. प्यव्याप्यविशिष्टहदात्मके वाधेऽनुमितिविरोधिवन्द्यसाचव्याप्य. विशिष्टहदरूपायपासिध्युनायकतिव्याप्तः तस्य यहिविशिष्टपक्षा- रमकविशिष्टपक्षप्रदाधिरोधित्वादिति चेन्न । उन्नेये उन्नायके चादि रोध्यन्तस्य विशेषणतोपगमेनातिनसगस्य वारणीयत्वात् । अथवा उन्नेयविशेपणमेवाविरोध्यन्तम् यद्धविच्छिन्नप्रतियध्य तापदिनं विरोधित्वं सत्यन्ताः, तद्धर्मावचिनप्रतिवध्यताघरि- सविरोधिताया उन्नयविशेषणतया विवक्षितत्वात् पूर्वोक्तस्थ. ले चन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यविशिष्टहदात्मकाथयासिद्धः विशि- एपक्षणहविरोधितावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन सत्यम्सदलाकान्ता- यास्तभूपावच्छिन्नाविरोधिना सत्प्रतिपक्षस्यैयोनायकत्वेन मानि- ध्यातिः उन्नययाधस्योनायफसत्प्रतिपक्षस्य च विशिष्टपक्षलाध्ययै- शिष्टयग्रहत्यसकधर्मावच्छिन्नप्राविघयतानिरूपित प्रतिबन्धकता. च्छेदकविषयताकत्वेन सत्मतिपक्षस्थले लक्षणसमन्वय इति उन्नये विरोष्यन्तविशेषणं पहिव्यायामासाध्यके घहिव्याप्यत्यक्षात्मक विशिष्टपक्षादिनहाविरोधिवाहमापक्षस्योनायकस्य पर- रकमिति वक्ष्यते। तत्र यथाश्रुतविरोध्युनायकावं प्रतिवन्धकतावच्छेद दकविषयताायशिविषयतावच्छिनानुमितिप्रयोजकत्वं तर प्रतिय न्धकतावच्छेदकविषयवानिरूपकविषयतात्वेन निवेशनं शिरावेष्टनेन याधस्य ·अनुमानगादाधर्याम् गासिकास्पशमनुकरोतीति प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतावच्छिमा नुमितिप्रयोजकत्व निवेशितम् । उक्तस्थले पहिव्याप्यापर्वतरूपमा घस्य पहिम पर्वतविषयकसमूहालम्बनरूपवान्हव्याप्यवःपर्वतरूप विरोधिविषयकानुमितिप्रयोजकतया अतिप्रसङ्ग स्यादिति वि राधिविषयतावच्छिन्ननिरूपितप्रयोजकत्व निशितम् । अनु मितिजनकत्वरूपमुन्नायकत्व न विषयस्येति अनुमितिजनकतावच्छे दकविपयिताकत्वरूपमनुमितिप्रयोजकत्व वात्र तदित्याह उन्नायकत्व चति । यारशविशिएविषयकवेनेति तृतीयार्थोऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपा मवच्छेदकत्यम् । तनिवेशावहिव्याप्यय पर्वतरूपोक्तस्थलीययाधे साप्रतिपक्षविषयकसमूहालम्वनविषये सत्प्रतिपक्षकदेशे कवलपक्षा दीप गातिव्याप्ति स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक घनिवशे सत्प्रतिप क्षकदेशे केवलपक्षादावनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाचच्छेदकत्वघटितसत्य. न्तार्धाभावनाविव्याप्तिविरहपिइदो पहिमानियादी व धमाधव्याप्य व्याप्योभयावशिष्टइदादिविषयकशानीयचन्हामावविशिष्टहदादिविष यताया थनुगितिप्रतियन्धकतानतिरिच वृत्तपन्धमावव्याप्यध्याप्पत्या यच्छिन्नविषयतानि पितहदत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयतात्येन घि रोध्युनायकताघच्छेदकतया पाद्यमायविशिष्टहदादापतिच्या पारतयोनापकताशरीरेऽनतिरिक्तवृत्तित्वमवच्छेदकाव तत्र निवे भ्यम् । अप्रेदशायच्छरकतानिवेशेवि सत्य-तविरोधिय शरीरे र चारच्छेदकत्व अवश्य न तु स्वरूपसम्बन्धरूप, तथा सति उक्तस्थ ऐ घाघभावव्यायच्याप्पशिशिरहदादी अतिव्याप्ति तारशधि. शिविपयनाया वन्द्यमावविशिददादिविषयत्याभिन्ननया वध भापत्यारिउन्नविषयतानिरूपितइदत्यत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन प क्षसाध्यपशिष्टपप्रहतियाघकप्तापच्छदयात् । तपति । ताशविशिष्ट चेत्यर्थ । साम्ययाएकामाचप्रतियोगि प्ररतदेतुमपक्षादी मतभदेन पिरोधासाधारणरूपेऽतिव्याकिंधार यति यसाधारणति । मतिपक्षविधयेति । अनुमितिमतिय-धसा म्पाभाषच्याप्ययत्तासानयिधयायथं । सपक्षविपक्षश्यावृत्तमममा धारण्य साध्यासामानाधिकरण्य पिरोध इति मत अनुमित्यपि रोधिनि तर गोररक्षणातिप्याप्तिममनिरत पक्ष प्युक्तम् । प्रति योगियादिश्यादिना पक्षधमतापरिप्रह । तथाच प्रसनशतायडे कायच्छिापक्ष प्रतिमायनायछ विशिष्टप्पापसमायप्रति योगस्य यतिमानताघनतायच्छेदपायान्टशिष्टयपादिप.

·सत्सतिपक्षमकरणम् । १८३५ रामर्शनिष्ठानुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकत्यरूपगुमायकत्य पि. पक्षणीयमित्यर्थः । रूपान्तरेण पत्र प्रतितोगतरेफिप्रतिहेतु. ता तत्स्थलीयप्रतिपक्षस्य सहाय प्रकृतसाधनतावच्छेदफनिष. शरूपान्तरावच्छिन्नमस्तसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिताविशि- टमकृतहेतुमत्पक्षकालीनत्वस्य यत्र साध्यतावच्छदक घटकत्व त स्थलीयताशसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावव्याप्यवरपक्षाम-- कप्रतिपक्षसनहाय प्रकृतलाध्यतावच्छेदकनिवेश । यत्र प्रकृतसा ज्यव्यापकोभूनामावप्रतियोगिम्वविशिष्टमहतसाधनवस्वन रूपान्त रापरिछत्रपक्षस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदके प्रवय. त्रयसत्प्रतिपक्ष स्य ताशपक्षतावच्छेदकताविशिष्टे साध्याभावव्याप्यरचारूपस्य सदाय प्रकृतपक्षतापच्छेदकनिवेश। साध्यामापनिरूपितान्वय व्यातिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्पक्षस्य लक्ष्यतोपगमान तत्रातिव्याप्ति । तस्यासाघारण्यात्मकत्वे तदनवगाहित्यमपि परामर्शविशेषण दे यम् । तत्सद्वाहकमप्यादिपदम् । सत्प्रतिपक्षोभायकस्येति । सा ध्यामायव्याप्यव्याप्यवत्यक्षादरविरोषितयाऽनामासरूपस्येत्यर्थ । भासयासिसाघुनायकस्पेति । भाश्रयासियाधन्तर्गतस्य पक्षविशे पणाधमाषव्याप्यवत्पक्षादेरित्यर्थ । प्राधयासिघ्यादीत्यादिपदान साध्याप्रसिधादिपरिग्रह 1 पवादिसाध्यके घाघस्य किञ्चिदानुभा यकतया उन्नये विरोध्यन्तविशेषणस्य तद्वारफता सम्भवतीति बाधपिशेष तद्यावृति दर्शयति विरोध्यन्मेननि 1 वहिव्याप्ययपक्षा स्मकस्येत्यनेन रहिमत्पशायरव सूचितम् । अपिरोध्यन्तसा र्थक्याय प्रतिवध्यतायां स्वरूपसम्बन्धरुपपक्षलाध्यवैशिष्टधावगा- हित्वावच्छिन्नविनिवेशासम्मव दर्शयति सह्यत इति । अनेन ल. क्षणेन प्रतिस्थापनात्मकन्यायप्रयोगानौचित्य दर्शयिष्यन् तस्यैप साम्प्रदायिकतामा सत्प्रतिपक्ष चेति । यथासिद्धान्तमिति । नया पिकाविप्रतिवादिनामिरयादिस्वसिमान्तानुसारेणेत्यर्थः । पञ्चा- प्रयवादीति । इदत्वात् इत्यादिरूपेत्यादि । मादिना मामासकसी. गतसिद्धावयवन्यायपरिप्रद । इच्छन्तीति । नैय्यायिकसमदायि. का इति शेष 1 उचित प्रतिभातीति । घादिना म्यापे प्रयुक्त हेतुदोपमात्रस्यैवाकांक्षितत्यामपमतस्तमनुब्राव्य विपरीतप्र तिवादिप्रयागेऽर्थान्तरस्य दुरित्वादिति भाव ॥ इतिभोगवाधानाचार्यवकपर्विकृतगादाधयो ससिपक्षपकरणम् ।

·अथ श्रीमथुरानायतर्फवागीशविरचितरहस्यसमन्धित असिद्धिप्रकरणम् । (चि० ) असिडिस्तु न व्यातिपक्षधर्मताविरहा, प्रत्येकमननुगमात् । अथ प्रत्येकासावेऽनुगतो व्याप्ति- पक्षधर्मताविशिष्टाभावोऽसिद्धिः, यद्यपि विशिष्टस्या. न्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्तिरपसिद्धान्तश्च अनन्यत्वे प्र. त्येकाभावए व स इत्यननुगमः,तथापि विशेपणायच्छिन्न- प्रतियोगिको विशेष्याभावोषिशेषणविशेष्यसम्बन्धा- भाषो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेत्, न। विशि. प्टाभाषाज्ञानेऽपि व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भाधने चानुमितिमतियन्धो धादिनिवृत्तिश्चेति तत्प्रत्येकामा- धाव्याप्तिः, अन्यथा तेपा हेत्वाभासान्तरतापत्तेः । न च विशिष्टाभावधीद्वारा प्रत्येकामावो देपो (१)न तु- स्वत इति वाच्यम् । प्रत्येकाभावस्य स्वत एव दोप- स्वसम्भवात् । अथ असिद्धिपूर्वपक्षरहस्पम् ।। (मा०) (२)व्याप्तीति । तथाच व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावान हेतुर- (१) लभ्यत इति पाठातरम् । (२) अत्र श्रीमद्दाधरभट्टाचार्यकृत व्याख्यान आदित सपूर्णे काशस्थराजकीयभवनस्या दर्शभूते मलपुस्तके न पश्यने । काशस्थिराजकीय संस्कृतपुस्तकालये मदास सस्कृत पुस्तकालये नभा वगरेशशिानां प्राचीननैयायिकानामागे पुम्नक्यु गादावर्या असिद्धिप्रकरणमस्माभिर्मदसा भय सेन गवेषणार्या कृनापामपि मोवलन्धम् । अतो मूलाचन मणिपाठावगतये कलिकाता स्थ पाया टेकमासाईटीयंचालये मुद्रितापि माथुरी दत्ता । अन् परमपि वैश्चिछाय वस्था गदाधरी र यते चेन्मुद्रापयिष्यत इति निवेदयाम, ॥ स॥

·- असिद्धिप्रकरणम् । १८३७ सिद्ध इति भावः। अत्र घटो द्रव्यं सत्यादित्यादौ व्याप्यावासिद्धेःसं- प्रदाय व्याप्यत्वस्य जलदो पहिमान धूमादित्यादौ(१) स्वरूपासिद्धेः संग्रहाय च पक्षधर्मत्वस्य प्रवेशम व्याप्ति साध्यामायक्वृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपा माह्या न तु हेतुव्यापकसाध्यसामाना- धिकरण्यरूपा द्रव्यं सरवादित्यादिव्याप्यत्यासिद्धिस्थले तदप्रसिधाऽ. सम्भवापत्तेः । पक्षधर्मत्वं च हेतुताचच्छेदकसम्बन्धेन पक्षवृत्तित्वम्, तेन हदो वह्निमान् धूमादित्यादौ स्वरूपासिद्ध कालिकादिसम्बन्धेन हेतोः पक्षवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । व्याशिपक्षधर्मतयोः प्रत्यकामाव. द्वयमसिद्धिः व्याप्तिविशिष्पक्षधर्मत्वाभायो था? याये इह प्रत्येक मिति प्रायकाभावस्येत्यर्थः। अननुगमात्-सर्वासिद्धासाधारणत्वात्। हदो वाहमान धूमादित्यादिस्वरूपसिद्ध व्याप्यत्याभावस्य घटा द्रव्य सत्त्वादित्यादिव्याप्यत्वासिद्धे च पक्षधर्मत्वाभावस्यासत्त्वादीय- मिप्रायः । अत्याभिप्रायेणाशकते गति । प्रत्येकामाचे अनुगत. प्रत्येकाभायमानयत्यपिवत्तमानः । प्रत्येकामावाव्याप्तिगिति। प्रत्येका- भावमाववस्यव्यातिरित्यर्थः । ननु विशिष्टस्यातिरिकत्वेऽपि तद- भाव: प्रत्येकाभावस्थलेऽपि वन एवेति नाव्यातिरित्यत आह अ. पसिद्धान्तश्चेति । अननुगम इति तदयस्थ इति शेषः । धनुगत इति । प्रत्येकाभायमात्रवत्यपि वर्तमान इत्यर्थः निवृत्तिश्चति । च्याप्पयादि- प्रत्येकामायदयस्याप्यसिद्धितयेति शेषः। तत्प्रत्यकाभावाव्याप्तिरि- ति।ध्यात्यादिप्रत्येकामावद्वयेऽसिद्धिलक्षणाऽज्याप्तिरित्यर्थः । विशि- पाभावत्वस्याऽसिद्धिरूपत्वात्तस्य च प्रत्येकामावयोरसत्त्वादिति शेपः। इदमुपलक्षणम् । अयोगोलकं धूमयो हदो घहिमान धूमादि- त्यादी बाधसागाऽसिसिद्धिलक्षणस्याप्यन्याप्तिःतत्र विशिष्टस्या. प्रसिद्धतया तदभावस्याप्यसिझेरित्यपि योध्यम् । ननु प्रत्येकभावज्ञानस्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वेऽपि न तस्थासि: द्वित्वमतो नाध्याप्तिरित्यत आह अन्ययेत्ति । तेषां प्रत्येकाभावानां, हेत्वाभाससामान्यलक्षणाकान्तानामिति शेपः । साध्यादिभेदेन व्या. प्रयादीनां नानात्वाद्हुवचनमा प्रत्येकामाया-प्रत्येकाभार्वज्ञान,न तु स्व. त:- तु साक्षात्,तथार हेत्वाभाससामान्यलक्षणमेघ तत्रनास्ति . (1) अयोगोलकं बीडमधुमादिन्यादाविति पाठान्तरम् । -

·१
१८३८ अनुमानचिन्तामणौ
नुमितितत्कारणपरामर्षयोः साक्षात्प्रतिवन्धकत्वस्य तल्लक्षणघटकरा.
दिति भावा स्वतपष-साक्षादेय, माद्याभावागाहित्वादिति भावः।इद.
मुपलक्षणम् आधयासिद्धि-साध्यविशेषणासिद्धि-साधनविशेषणा-
सिद्धि-हेरघसिद्धिषु चाव्याप्तिरित्यपि बोध्यम् ।
(चि०)वस्तुतोविशिष्टाभाघो दोष एव न प्रत्येकस्य
समर्थत्वे तेनैवान्पधासिद्धेयर्थ विशेषणत्वात् प्रत्येका-
भावमज्ञात्वा न विशिष्टाभावज्ञानमित्युपजीव्यत्वादि.
शिष्टाभापानापनेऽपि प्रापेकोट्टायने वादिनिवृत्तम।
अत एव व्यातिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविषयाभावत्वं
प्रत्येकामावानुगतमसिद्धत्वम्, व्यभिचादावसिद्धत्धे.
ऽप्युपजीव्यत्वेन प्राधम्पात्तदुद्भावने घादिनिवृत्तेच
स स्वत एव दूपका, तत्र व्याप्स्यसिद्ध्यर्थमुपाधी
तृगाविते विप्रतिपद्यतेऽपि, तस्य दुर्घहत्वात् व्य
भिचारेणैव तदन्ययाच, यदि च व्यभिचारादि.
कमज्ञात्वाप्यसिद्विवुद्धिः, तथाऽप्युपधेयसङ्करेऽप्युपा
धेरसङ्कर एवेति निरस्तम्। व्यर्थविशेषणत्वादेव । एते.
नव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतराभावोऽसिद्धिरिति प्रत्युक्तम् ।
अन्यतरत्याज्ञानेऽपि प्रत्पेफाभावस्य दोपत्यात पर्य।
विशेषणत्याच।
(दी०) वस्तुत इत्याचभ्युच्चयमात्रम् विशिष्टपरामर्शविरो.
पित्वेन विशिष्टामावस्य दोपतापा दुरित्वात् । प्रत्येकामावा.
स्वापि वान्दादिना शक्पग्रहत्वात् । व्यर्थविशेषणत्वस्प चासाघ•
कलासाधन एव सम्भाव्यत्वात् । न वा तदपि, तादृशामायनिष्ठ
ध्याप्तदर्मान्तरेणावच्छेनुपशक्यवाद विशेष्यादिप्रतियोगिफत्व
मात्रस्प व्यभिचारिमाधारणस्वादिति !
(मा०) दोपएप मेति दयामास एप नेत्यर्थः। तस्तविशेषोऽसि.

·आसिद्धिप्रकरणम् । सिरिति शेषः । प्रत्यकस्य-मस्येकामावस्य, समर्थत्वे-दूपणसमर्थ- रखे, आभासत्वेति यायव । अन्यथासिद्धेरिति । चिशिष्टामाघस्प दयामासत्यं विनापि विशियामायतसाधनम दुष्टत्यव्यवहारोप. पत्तेरित्यर्थ । विशियामाववति प्रत्येकामावस्याप्यावश्यकत्वादिति गावः । ननु साध्यन्याशे हेतुः पक्षवृत्तिरित्याकारकविशकलितव्या- तिपक्षधर्मतोभयविषयकपरामर्षस्थानुमिति हेतुत्यवादिना प्राचां नये साध्यव्याप्यत्वे सति पक्षवृत्तित्ववान् हेतुरिति व्याप्तिविशिष्टपक्ष. धमताप्रकारकपरामर्षस्याप्यनुमितिहेतुतया तद्विरोधित्वेन विशिष्या- भापस्यापि हेत्वाभासावं दुर्वारं चिनिगमकामावेन ताशविशिष्टम- कारकपरामर्यप्रतिबन्धकत्यस्यापि सामान्यलक्षणघटकस्वाद, साध्य. च्याप्यहेतुमान पक्ष इति पक्षविशेष्यकपरामर्पस्यैवानुमितिहेतुत्वमि. ति नध्यमतानुयायित्वे व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वयोयोः प्रत्येकामा. घस्यापि दोपरांभ्युपगमासते. पक्षवृत्तित्वाभावज्ञानस्य ताशप. क्षविशेष्यपरामपाप्रतियन्धकस्यादित्यरुराह व्यर्थविशेषणवा- दिति । इदमसाधक व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावादित्यसाधकत्वा. नुमाने पक्षधर्मवाभावादित्यस्यैव सम्यकन्येन व्यर्थविशपणत्यावित्यः थं । तथा च हेत्वाभासस्यस्यासाफताव्याप्यत्वनियमात व्यर्थविशे. पणतया च विशिष्टामाय तदभावान तस्य देवाभासत्यम् । म चवं तत्र सामान्य लक्षणातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्य हेत्वाभासस्वाभा- पेनाऽगायत्या विशकलितव्याप्तिपक्षधर्मतोभयविपयिताशालिपरा मप्रतिवन्धकावस्यैव सामान्यलक्षणे निवेशनीयत्वादिति भावः । मान्विदमध्ययुक्तं व्यर्थविशपणाचेऽपि ध्याप्तिसरयाद्विशिधामावत्वस्य प्रत्यकामाववाघारीततया विशिष्टामावस्यातिरिक्तत्वेन धूमप्रागमा. घनिषधर्मिकतया च वेयर्थ्यशङ्कानवकाशाश्वेत्यरचराह प्रत्येकामा- घमिति। उपज व्यत्यादिति । प्रत्येकभावशानस्यापजीव्यत्वादित्यर्थः । तथा च प्रत्येकामावज्ञानस्योपजीव्यतया प्रत्येकाभाव पब हेत्वा. भासो न तु घिशिष्टाभायस्त ज्ञानस्य प्रत्यकाभावशानोपजीवक- स्थात्, सामान्यलक्षणे चानायत्या विशकलितम्यातिपक्षधर्मतोभय. विषयताशालिपरामर्शपतियधात्वस्यैव निवेशानातिव्यासिरिति মায়া। ননিযুক সাবকামাখবি?সত্বহালতি मायापति पठातरम्।

·१८४० अनुमानचिन्तामणौ शान्ताजन्यानुमानेन च विशिष्टाभावज्ञानसम्भवात् । न च तथापि प्रत्येकामावलिहकानुमानेन विशिष्टामावज्ञान प्रति प्रत्येकामाया. नस्रोपजीव्यत्यमस्त्येवेति पाच्यम् । विशिष्टाभावलिङ्गकानुमानेन प्रत्येकामावज्ञान प्रति विशिष्टभावज्ञानस्याप्युपजीव्यत्वेन क्वाधि• स्कोपहियोपजविकमावस्याविशेषादित्यरुचेराह विशिष्टाभावानु। द्भायनेऽपीति । एतदप्यापाततः,एवं सति विरुद्धत्वादेरपि हेत्वाभा. सत्वं न स्यात् तदनुनायनेऽपि याधस्वरूपासियादेरुद्भावने घा. दिनिवृत्ते । न च तत्र वाधादेरनुद्भावनेऽपि विरुद्धत्यमात्रोद्भावने घादीनिवर्तते तो विरुद्धत्वस्यापि हेत्वामासत्वम्, अत्र तु प्रत्येकामा घानुद्भावने विशिष्टाभावमात्राभायोऽपिन धादिनिवृत्तिरिति न विशि. धाभावस्य दोपत्यमिति वाच्यम्।विशिष्टाभाघमात्रोद्भावनेऽपिवादिनि. वृत्ते तस्मात्साध्यव्याप्यत्वे सति पक्षवृत्तित्ववान हेतुरिति परामर्पस्या प्यनुमितिहेतुत्वयादिनां प्राचां नये व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावव. खेतुरपि हेत्वाभास सब च्याप्यवासिद्धावेवान्तर्भूत इति तत्त्वम्। चत पवेति । निरस्तमित्यनेनान्वयः। व्याप्तीति । व्याप्तिपक्षधर्मतोभयमा अमुरयविशेष्यकाबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता. कामावत्यमित्यर्थः । नातो विशेषाभावसामान्याभावविकल्पाभ्याग. सियारयसम्भवशवायफाशः । अधिकं नु सिद्धान्ते वक्ष्यामः । प्र. स्यकामावानुगतमिति । व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रत्येकाभाषद्वये चर्चमा नायमित्यर्थः । असिद्धत्व-प्रसिद्धित्वम् । नन्वेवं व्यभिचारादेः कथं दोपरयं तदति हेतो मसिद्धरावश्यकन्येन तस्यैव दोपचसम्मयादि. त्यत आह व्यभिचारादाविति । व्यभिचारादिमति हेतापित्यर्थः। आदिना विरोधपरिग्रहः। उपजीव्यत्वेनेति । अप्तिद्धत्वज्ञान प्रति लि. मानयिधपा व्यभिचारादिशानस्योपजीव्यत्येनेत्यर्थः साथम्यात्-4. थमोपस्थितत्यात्तदुद्रावत-व्यमिचारादिमाघोदायने, विरोधित्वाधि. संपाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् सःसोपि व्यमिचारादिरपीति यावत् । नन्वव. मसिदिशानोपजील्यमादकत्येनोपाधिरपि देवाभामान्तरं स्वाद इत्यत माह समिाध्यमिचारादिमति देतावित्यर्थः। व्याप्त्यसियर्थ- पापयज्ञानार्थम्।उपाधी रियति । तुशग्दो भिनाउदापित इत्य. गन्न योज्य: । विप्रतिपद्यतेऽपीति । व्याप्ती चिमनिपद्यतेऽपीत्यर्थः । पिनविपतिनमः, तथाचोपाभ्युनायनेऽपि ध्यातिम्रमोदयाताय सा.

·असिद्धिप्रकरणम् । १८४१ क्षाद्विरोधिस्याभावेन हेत्वाभासान्तरस्वमिति माघ।। किशोपान धिज्ञानं नासिविज्ञानोपजीव्यं, किन्तु सद्यमिवारमानमेघश्याह त. स्पेनि । असिद्धावस्पेश्यर्थः । दुतस्वात-उपाधितो दुर्शयत्वात्, य. मिवारणेव-उपाधिव्यभिचारेणेव, तदुनयनादसिद्ध्युभयनात् । एत. धापाततः यभिचारितासम्पन्धेन उपधेिरप्युनायकत्यसम्भधात् त. थाप्युपाधिस्यभिवारस्यैव हेवामासान्तरमाया दुर्वारस्वाथ, किन्तु पूर्वोक्तयुकिरय समीचीनेशि द्रोऽयम् । असिसियुद्धिरिति । प्रत्यक्ष হাবu লিল্লায্যমান নাবিধি: ঘ ति । उपधेयधो-धसिद्धव्यभिचारिणोर्धर्मिणो सङ्करेपि-अमे- देपि, उपाधे:-प्रसिद्ध स्वव्यांगचायादेस्य, ससंकर एव- मानामंकर एष, परस्परप्रहकालीनप्रहविषयस्वमेवेति यावत् । तथा चासिद्धत्वाग्रहदशायामपि ध्यानधारादिमात्रज्ञानान् व्यास भाानानुदयेन तम्यापि स्वताप्रतिवन्धरममावश्यकमेति मा पः। अत एवेति विवृणोति ब्यति । याविषबुद्धिमुरुप्रविशेग्य. तावच्छेन कस्वरूपस्य विशेषणस्य दृपकतायामप्रयोजरथात तपाधि. धबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकतानम्यानुमितितकरणपरा. मर्शविरोधित्वादिति यावत् । येन रूपेण शानमनुमितिनाकरणप. মামলমবিশ্ব নবস্ব ঘিারাকনাশমান। या व्यर्थविशेषणत्वात् अयं हेतुरमाधःनिरुकवुद्धिमुख्यवि. शेष्यतापच्छेदकास्छिनप्रतियोगिताफामावत्यादिश्यसाधकतानुमा- में निरुकबुद्धिमुण्यविशेष्यतावच्छेदकरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थत्वात् प्याप्रियापच्छिन्नप्रतियोगिताकामायस्वे मेव व्यायभावस्य पक्षधर्म- सामाछिनप्रतियोगिताकामावत्वेनैव पक्षधर्मवाभावस्य तस्वस म्भवादित्यर्थः । असाधनानुमापकतावच्छेदकरुपमेव च विभाज- कतायच्छेद कमित्यभिमाना। पतचापाततः विरोधितावच्छेदकरूप. मेप विभाजकतावच्छेदफमिति नियमे मानाभावात् बिरोधिताय. छलफलपेणापि पूर्वव्यभिचारादेर्विभजनात् । एवमसाधकतानुमाप- कतावच्छेदकरुपमेघ धिमाजकतावच्छेदफामिति नियमेऽपि मानामा. धात् व्यर्थविशेषणत्वस्य न्याययिघटकतया सत्सत्वेऽपि असाधकता. नुमापकत्वंसम्भवाउच । तथाविधधिमुप्पषिशेष्यता काय च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्य व्याप्तिस्वायवच्छिन्नप्रतियोगिताका ·१८४२ अनुमानचिन्तामणौ भावत्वाघटिततया व्यर्थविशेषणताशाया अप्यनयकाशाद। -थस्तुतस्तु (१ तत्रापि आश्रयासिद्धि-साध्यविशेषणासिद्धि-देतुवि. शेषणासिद्धि-हेत्वसिद्धिप्यव्याप्तिरष दोणे योध्या। एषमऽपि! व्या- तीति । व्याप्तित्यपक्षधर्मतात्वान्यतरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा घोसिद्धिरित्ययः । यद्वाऽन्यतरपदव्यत्यासेन व्याप्तिसामान्यामावर क्षधर्मतासामान्यामाययोरन्यतरोसिद्धिरित्यर्थः । यथाश्रुत्ते सामा न्याभावविशेपामावविकल्पाभ्यामव्याप्यतिव्याप्तिप्रसङ्गस्य दुरित्या दिति ध्येयम् ।प्रायकामाघस्पेति। प्रत्येकामावत्यप्रकारेण प्रत्येकामा पशानस्यत्यर्थ ।दोपरवात्-प्रतिवन्धकरपात्, प्रत्येकामायायशानेचा न्यतरत्वप्रकारकमानस्याप्रतिवन्धकत्वादिति शेष. । तथा व विरो. धितानवच्छेदफतया कथमस्य विभाजकतावच्छदकत्वमित्यभिमा- नः व्यति । असाधकतानुमानेऽन्यतरत्यरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थः वादित्यर्थः । प्रत्येक व्याप्तित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकामापत्वेनैव गमकत्वसम्भवादिति भावः । (चि०) यत्तु व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविरह आश्रया सिद्धयाद्यनुगतोऽसिद्धिः, तत्प्रमितिसत्वे तत्रानुमि स्यापत्तेरिति । तदपि व्यर्थविशेषणत्वात् तदज्ञानेऽपि प्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वाच निरस्तम् । वस्तुतस्तु प्रकृत हेतुव्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यस्य त. प्रमितेश्चाप्रसिद्या तदभावो ज्ञातुमुद्भावपितुनाशक्य एव । यत्किञ्चिद्व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टपमितिविरहा सद्धेतुसाधारणः स्वप्रमितिविरहो यत्किञ्चितप्रमितिवि. रहा या सद्धेतावपि सफलतत्प्रमितिविरहो दुर्निरूपः व्याप्त्यमावादेव तदुग्रहे स एव दोष उपजीव्यत्वात् । यदि च प्रमितिविरहः स्वरूपसन्नेय दोषः कारणाभाव- त्वात् तदा व्याप्त्यादिभ्रमादनुमितिनं स्यात् न स्थाच हेत्वाभासताज्ञानगर्भतल्लक्षणाभावात् । एतेन व्याति (1) अत्रापति भु.पु. पाठ।

·1 असिदिपकरणम् । ९८४३ प्रमितिपक्षमताप्रमितिविरहान्यारत्वमसिद्धिः, अन्य तरत्वा तदन्यान्यत्वं तेनोभयविरहेऽपि नान्यासिरि. ति-निरस्तम् । व्यर्थविशेषणत्वादेव । (मा.) व्यामिपक्षधम्मति । तुतावच्छेरकवच्छिन्नतुविशे- यकसाध्यतापच्छेद कायच्छिन्नसाध्यनिरूपितव्याप्तिीवशिष्टपक्षताव. च्छेकावच्छिन्नपक्षधमताप्रकारकम्रमभिन्नशानविरह न्यर्थः । या. यासियाद्यनुगत इति। आश्रयासियादिरूपसकलासिद्धिव्यापक हत्य. धतित्रताशज्ञानस्य पक्षतापच्छेदकाचशे भ्रमत्यनियमादिति भावः। वादिना स्वरूपासिद्धिसाध्यसाधनविशेषणासिद्धिव्याप्स्यसिद्धीर्ना परिग्रहः । तत्ममितिसरव इनि । माधयासिख्याविषु तारशपक्षधर्मष- प्रकारकज्ञानस्य म्रमभिनत्व इत्यर्थः । अनुमितिममित्यापरिति । अनुमितेरपि भ्रमभिन्नरयापरित्यर्थः । एवं च ताररावानविरहवान् हेतुरसिख इत्यसिद्धलममिति भावविदधीति निरस्तमित्यनेनान्ययः निराले हेतुमाह ध्यति । विशेषणस्य-प्रमित्यंशस्य, व्यर्थत्याद-दुष- फतायामप्रयोजकत्यादित्यर्थः । परामर्श प्रमितेरधिशेषणतया तद- भावमानस्याप्रतियन्धकरवादिति भावः। त्वन्तरमाह सदमानेऽपो. ति । प्रत्येकज्ञानस्य-व्याप्त्यभावादिमन्येकमानस्य, तथा च प्रत्येका. भावस्थाप्यसिद्धितया तत्राव्याप्तिरिति भावः । प्रत्येकामावसिद्धिलक्षणस्याव्याप्तिमभिधाय साधनधिशेषण- सियादिस्थले हेतुतावच्छे कविशिष्टत्वादेरासियाऽसिद्धलक्षणस्या- सम्भवमाह धम्तुतस्रिपति । प्रकृतहरिवति । हेतुतावच्छेदकविशिष्ट देनोरिम्यर्थः । एतदसिद्रिश्च पर्वतो घहिम'न काञ्चनमययूमादि- त्यादिमाधनविशेषणासिरिस्थले पोध्या। व्याप्तीति। साध्यताप च्छेद कविशिलाध्यनिरूपितव्याप्तरित्यर्थः । एतदप्रसिद्धिश्च पर्वतः काञ्चनमपधाद्विमान् धूमादित्यादिसाध्यविशेषणासिद्धिस्थले योध्या। पक्षधर्मतेति । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षनिर्पितधर्मत्वस्येत्यर्थ । पतदप्रसिद्धिश्च काञ्चनमयः पर्वतो घडिमान् धूमादित्याद्याश्रयाः सिद्धिस्पले धोया । धैशिष्टयस्येति । ध्याप्तिपक्षधर्मताभयौशि.. स्टवस्त्यर्थः। एतदप्रसिद्धिश्चायोगोलक धूमद इदोबहिमानधूमा. दित्यादिवाधसंकीर्णासिद्धिस्थले घोच्यानच 'वैशिष्टस्'त्यत्र द्वन्द्ध- ·१८४४ अनुमानचिन्तामणी समासे वहुवचनापत्तिः समाहारद्वन्तस्य नियतापयतयाऽत्र तरसम्म यादिति वाच्यम्। 'सर्वत्र द्वन्दे)विभापयेकवचनं भवतीति' पाण या नुशासनादितरेतरद्वन्द्वप्यकंधचनसम्भाव। न चयं धयसदिरमि. स्यपि प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । 'द्वन्द्वकत्वमिति सूत्रेण द्वन्द्वस्यका चनत्ये नपुंसकलिजन्यावश्यकत्ययोधनात्। न चैवं समाहारतरतस्योः को भेद इति घाच्यम् । समाहारमन्दस्य समाहारस्यप्रकारको धजनकरयेनेष भेदात् तस्यैय(२) च नियतविषयत्वादित्यलमधिः केन। नन्वत्र हेतुतायच्छेदकादिवैशिष्ट्यं धैधानिकन पास्तविक पाहां येन साधनविशेषणासिद्धाविस्थलेऽप्रसिद्धिः स्यात्, तया च हेतु. तावच्छेनकरूपेण हेतीसाप्तावच्छेदकरूपेण साध्यव्याप्यत्वं पक्षता. पच्छेकरूपेण पक्षधर्मत्वं चायगाहने या साध्यव्याप्यो हेतुः पक्षवृत्ति रित्याकारिका भ्रममिन्ना प्रतीतिस्तविरहयत्वमसिद्धत्वमिति फलि. तार्थ इत्यत आह तत्ममितेश्चेति । असिरिस्थले भ्रमभिन्नताश. प्रतीतेश्चेत्यर्थः । ननु व्याप्तिपक्षधमताप्रमितिपदेन महतहतुविशेष्य. करतसाध्यनिरूपितव्याप्त्यादिप्रमितिनं विवक्षिता, किन्तु यकि श्चित्साध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टयत्किञ्चिपक्षधर्मत्यप्रकारफयत्कि- श्चितुपिशेष्यकप्रमितिरेव विधक्षिता तद्विरदश्च न तासामान्यामा. घ. किन्तु तत्प्रतियोगिकामाघमा तेन हेत्वन्तरे साध्यान्तरीयन्या. त्यादिप्रमितिसावदशायां नाव्याप्तिरित्यत आई यत्किशिद्याप्तीति । यत्किञ्चिदिति पक्षेऽपि सम्बध्यते । यत्किञ्चितिरूपितव्याप्तिविशिष्ट यत्किञ्चिरपक्षधर्मत्वप्रकारकपत्किश्चिद्धतुविशेष्यकप्रमितिप्रतियोगि- काभाव इत्यर्थः । ननु हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतौ साध्यतावच्छेदका स्पेण साध्यनिरूपितव्याप्यत्वं पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षधर्मत्वं चा. घगात या प्रतीतिमानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धन हेतु तावच्छेदके तदभावोऽसिद्धिःम्रमानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासं. बन्धावच्छिन्नतादृशप्रतीत्यभाववद्धतुतावच्छेदकवान् हेतुरसिख इति न कोऽपि दोष इत्यत आह स्वप्रमितीति । भ्रमानिरूपितविशेष्यताव. च्छेदकतासम्बन्धेन स्वीयताशप्रतीतिविरहो वा विवक्षितः तेन स. म्यन्धेन यस्यकस्यचित्पुरुषस्य ताशप्रतीतिविरहो वा तेन सम्प "(1)ों ह दो पति मु.पु. पाठ । - (२) नौवेर्ति मु.पु. पाठ ।

·अमिद्धिप्रकरणम् । १८४५ न्धेन ताशप्रतीतिसामान्यामावोंचा नाद्यौ सतावपि सत्यात । नात्यो दुयत्याद। परकीयप्रतीतेरयोग्यत्वादित्यर्थः । ननु व्या. प्यभाषादिहेतुना स्वपरसाधारणताहशप्रतीत्यमावो क्षेय इत्यत माह व्याप्त्यभावादिति । ननु स्वरूपसवाय प्रतिवन्धकोडतो दुईयत्वेऽपि न क्षतिरित्यत आह यदि चोति । प्रमितिविरहः-प्रमानि. पितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन ताशप्रतीतिसामान्याभाया। तदेति । मसिद्धे हेताविति शेषः । ताशाभावस्थ प्रतिबन्धकस्य सत्त्यादिति भावः। तल्लक्षणाभावादिति । हेत्वाभाससामान्यलक्ष. णामावादित्यर्थः । अन्यतरत्वमिति । अन्यतरवस्वमित्यर्थः । यथा- शुते अन्यतरत्वस्यासिद्धिधर्मतयाऽसिद्धिरित्यस्यानन्धयापत्तः। न. म्यन्यतरवत्वं प्रत्येकमानवस्वं तथा च ममितिदयाभावस्थले. ऽन्याप्तिरित्यत थाहान्यतरत्वमिति । एतेनेति विवृणोति व्यर्थवि. शेषणत्वादेवेति पूर्ववत ॥ (चि०)स्यादेतत् व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यांनिश्चय सिद्धि- स्तदभाचोऽसिद्धिा, अत एवाव्याप्तेऽपक्षधर्म च तदा- रोपरूपासिद्धिरित्यनुमितिः, न तु व्यासपक्षधम्मदिपि तदनिश्चये। न चैव हेतोरप्याभासत्वं तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात्, दशाविशेष इष्टत्वात् । सेयं स्वरूपसती दूषिका कारणाभावत्वात् । न च व्याप्त्यादिप्रत्येक निश्चयाभाव एव दृपक आवश्यकत्वादिति वाच्यम् । विशिनिश्चपस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्यानुत्पाद- फत्वादिति। मैवम् । एवं सव्यभिचारादेर यत्रैवान्तर्भावप्रस- ङ्गात् । असिद्धेः स्वरूपसत एव दोपत्वे स्वज्ञानार्धं व्य. भिचाराद्यनुद्भावनात् । यदि च तस्मात् सिडिनोपप- घात इति तस्योपजीव्यत्वं तदाश्रयासियादिज्ञानात् सिद्धिति स एष पृथग्दोषः स्यात् । असिद्धिश्च ज्ञा. ।

·" .. 1 १८४६ अनुमानचिन्तामणी ना परस्योगामेति स्वज्ञानार्थमुभाषितासिद्विनिर्वा. हार्थश्चाभयसियादिज्ञानमावश्यकम् । कधच हेतुनदा भासविवेकः ? सिद्धी प्रयोरपि , हेतुत्वात् असिद्धी तदाभासत्वात्, व्यभिचारादेः सद्धतौ सिद्धिमख. पडपतव हेत्वाभासत्वाभावात् ॥ (दी० ) व्यभिचारादेरिति । सद्भती-सदेतत्वेन ज्ञायमाने, तंदानी सिद्धरमतिबन्धेऽपि कालान्तरगृहीतेन व्याभिचारादिनों बदानीन्तनाभासत्वं सुग्रहमिति ध्येयम् ।। (मा० ) व्याप्तीति । स्पीययातिपक्षमताभयप्रकारकनिर्णय इत्यर्थ । तदभाव-विषयतासम्बन्धन प्रस्ततौ तदमाघः । व्या प्त्यादिनमादनुमितिर्न स्यादिनि पूर्वोक्तयाधकमुद्धरति अत एयेति । यत एव विषयतासामान्येन भ्रमप्रमासाधारणस्वीयतदुभयप्रकारक निर्णयसामान्यभाषोऽसिद्धिर्न तु ममानिरूपितविषयतासम्बन्धेन स्वपरसाधारणता निर्णयामापोऽत पपेत्यर्थः । तदा-व्याप्त्यादि। भ्रमदशायां, सिद्धिा-ध्याप्पिक्षघर्मतोभयप्रकारकनिर्णयः । तदनिश्चय इति । स्वीयतदुभयप्रकारकनिर्णयाभाव इत्य। पुरुषान्तरीयतदुगय निर्णादनुमितिरिति शेषः। न चैवमिति । एवं-स्वायतदुभयनिर्णया भावस्यासिद्धिखे, हेतोरपि-पर्वतोघहिमान् धूमादित्यादी सीतोरपि, स्वीयतदुभयनिर्णयाभावदशायामिति शेषः सदाभासत्यापि-पर्वतो घहिमान आकाशादित्याद्यसिद्धहेतोरपि, स्वीयभ्रमात्मकतदुभयनिर्णय दशापामिति शेपा हेतुत्व-सचेतुन्यम्। न च भ्रमात्मकतदुभयनिर्णय दशायामपि असाधारणयविरोधा-यतरस्य हेत्वाभासत्वप्रयोजक स्थावश्यं सत्वेन सद्धेतुत्वासम्भव इति वाच्यम्। पक्षवृत्तिवे सति साध्यव्यापकीभृताभावप्रतियोगित्वरूपधासाधारण्यस्य वृत्तिमत्वे सति साध्यपदवृत्तित्वरूपस्य पूर्वोक्तविरोधस्य च तत्रासरवा. फेचित्तु हेतुत्वस्यासिद्धिशून्यहेतुम्वमित्यर्थ इत्याहुः । सेयमिति। पूर्वोक्तं च न हेत्वाभासंलक्षणमिति भावानचेति । न तूमयप्रकार: कनिर्णयामाव इति भावः। आवश्यकत्वात्-कारणाभावत्वेन तस्य . दिति भावः।

·असिद्धिप्रकरणम् । १८४७ दोपताया आवश्यकत्वात् । विशिऐति तदुमयप्रकारकनिर्णयस्येत्य- थैः तवमावस्य-तदमावस्यापि । कार्यानुत्पादकत्यादिति । कार्या उत्पत्तिप्रयोजकत्वादित्यर्थः । अत्रैवेति असिद्धाववेत्यर्थः यातिपक्षधर्मतानिर्णयाभावेनैवानु- मित्यभावसम्भवादिति भावः । मनु प्रतिवन्धकीभूताऽसिद्धिज्ञानो. पजीव्यतया व्यभिचारादिदोष इत्यत आह असिद्धरिति । स्वशाना. ये-प्रतिवन्धकीभूतासिद्धिशानार्थम्,अनुद्भावनात्-अनपेक्षणात्। ननु प्रतिबन्धकीभूतासिद्धिशानं प्रति व्यभिचारादरनुपजीव्यत्येपि असि. द्धिस्वरूप तस्योपजीव्यत्वमस्त्येव व्याप्तिपक्षधर्मतानिर्णयकपसिद्धि- प्रतिबन्धकत्येनैवासिद्धिस्वरूपोपजीव्यवादतः पृथर दोपत्यमित्यत याह यदि चेति । तस्मात-व्यभिचारादिशानात् सिद्धिः-यातिपक्ष- धर्मतानिर्णयः । तस्य-व्यभिचारादे, उपजीव्यत्वं-असिद्धिस्वरूपे उपजीव्यत्वम्, स एवेति पत्रकारो भिन्नामे दोप इत्यनन्तरं योज्या, स पृथक् दोष एव स्यादित्यर्थः । असिद्धिस्वरूपे उपजी- इयत्यातू तथाच त्वामासाधिक्यापत्तिरिति भावः सिद्धिपूर्वमाश्रयासिद्ध्यादिशानामावाचस्य नोपजीव्यत्वं, न च व्यभि- चारादावपि तुल्यं, तज्ज्ञानार्य तत्स्वरूपनिर्वाहार्थं च तत्पूज्य सन्मानस्यावश्यकत्यादित्यत आह असिद्धिश्चेति । श्राधयासियादि- ज्ञानम्-आश्रयसिध्यादिज्ञानमपि।दूषणान्तरमाह कथंचेति । कथं त्य- धः । हेतुतदामासविवेक इति । पर्वतो घहिमान् धूमादित्यादेरसद्धे. तुमिन्नत्वेन पर्वतो यहिमान मोकाशादियादेच सतभिन्नत्वेन व्यव. हार प्रत्यर्थः सिद्धाविति । व्यातिपक्षधर्मातनिर्णयस्वरूपसिद्धिसत्य इत्यर्थः हेतुत्यात्-सद्धेतुत्यात्, माभासत्वात-धोरण्यसद्धेतुत्वात् । अन्योन्यामावस्तु नाव्याप्यवृत्तिरिति भावः। किञ्च यदि व्यभिः चारादेरसिद्धिस्वरूपं प्रत्युपजीव्यतयव हवामासत्वं तदा व्यभिचा- योदिहती सदेतुताग्रहदशायां व्यभिचारादेः सिद्धिविघटकस्वाभा. पेनासिधिस्वरूपोपजीव्यत्याभावात्तस्य तदानीन्तनतुदोषायामाघ- प्रसा, तस्य तदानीन्तनहत्यामालत्याभाषे तत्सम्बन्धेन तद्वतो हेलो. पि तदानीन्तनदेन्यामासत्त्वं न स्यात्, तथा च र्यामचायर्यादिहेनो. नित्यदुष्टत्यभङ्गप्रसङ्गातिदूषणान्तरमाह व्यभिचारादेरितिसता. व्यभिचार्यादिहतीः सद्धेनुत्वग्रहदशायां व्यभिचार्यादिहेताव्या. । नन्व- ·१८४८ अनुमानचिन्तामणी प्तिपक्षधर्मातानिर्णयदशायामिति यावत् । सिद्धिमटयता-ध्याति. पक्षधर्मतानिर्णपक्षण सिद्धिविघटयता, हेत्वाभासत्वामापातदानान्त नहेतुदोषत्वाभाषप्रसङ्गात, भिन्नक्रमकारोऽत्रय योज्यःमधेष्टाय. त्तिःतथासति तत्संबन्धेन तद्वतो हेतोरपिसदानीन्तनहेस्वाभासावा. संभयात् व्यभिचार्यादिहतोर्नित्यदुपत्यभंगापत्तिरिति भाषा। एत चापाततः व्यभिचारादेस्तदा। सिद्धिप्रतियन्धकफलानुपाहितत्वेऽपि सिद्धिप्रतिवन्धस्वरूपयोग्यायस्य तदानीमपि सत्वादेव तदानीन्तनहे. तुदोषत्वसम्भवात तरसकन्धेन तद्वतो हेतोरपि तदातीन्तनहत्याभास स्वस्य सुमहत्यात्, अन्यथा सिद्धान्तिनयेपि व्यातिपक्षधर्मतानिर्ण- यात्मकसिद्धिविघटकतपय व्यभिचावदेहेतुदोपतयैतदनुयोगस्य तुल्यत्वात्। केधिन हेतुतदाभासपिक इति। पर्वतो धहिमान् धूमादित्या रसद्धतुभिन्नत्वेन द्रव्यं सत्त्वात् गोत्ववानश्यत्वात् पादन सद्धेतुभिशयन व्यवदार इत्यर्थः । सिद्धावित्यादिनन्यस्तु पूर्यवत् ! ननु, सिद्धिसत्त्वे द्वयोरपि सद्धेतुत्वादिदमयुक्तं सिद्धिसम्वपि द्वयं सत्यादित्यायभिचारादिहेतुदोपवत्वेन दुष्टरयादिस्यत गाद व्यभिः धारादेरिति । अप्यर्थकानिमचकारोऽत्रैय योज्या । व्यभिचारादे रपी यधः। सद्धेती-सखनुस्याहसरये ध्यातिपक्षयर्मतानिर्णपरूप सिद्धिसत्वे इति यत् । सिद्धिमत्रण्डयता-ध्यातिपक्षधर्म लानिर्णयहां सिधिमविघटयतः, हेत्वाभासत्वामावाद-हेवाभास. त्वप्रयोजकत्वासम्भधाद्भधन्नये सिद्धिविधटकत्वरूपस्यासिदायुपजी. व्यत्वस्यैव व्यभिचारादहतुदोपयनयोजकरवापिति । भावः इति ध्याचक्षुः॥ (चि०) अथ सुपुप्तौ जागरेऽपि ध्यातिपक्षधर्मता. सत्त्वे तदनिश्चयेऽनुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयोज्या 'सध्यभिचारादौ तथाऽवधारणादित्यसिद्धिरज्ञातापि हत्वाभासः। न चैवं हेत्वाभासाधिक्यं क्लतान्त. र्भाया, वा, तेन रूपेण व्याप्त्यसियादेरेव संग्रहादि. तिचन्न।

·असिदिप्रकरणम् । १८४९ एवं समभिचारादिरप्यसिद्धिः स्थादित्युक्तस्वात्, उपजीवना दे आश्रयासिद्ध्यादिरपि पृषक स्यात् ।सुः 'पुज्यादायनुमित्यभावः कारणासावात कानुत्पादों हि न प्रतिबन्धकमात्रात्, किन्तु कारणाभावादपि, अमत्यपि प्रतिवन्धके वलयभावेन दाहानुत्पत्ते।। ॥ अथानुमित्यनुत्पादों हेत्वाभासप्रयुक्त एवेति चेत्, तीनुमिती मनोपोगादिरपि न हेतुः, हेत्वाभासादे. घानुमित्यनुत्पादे तातिरेकेणानुमित्यनुत्पादाभावात् । सिद्धेरेव तद्धेतुस्वे घरमकारणमेघ हेतुः स्यात् ।। (दी०) तेन रूपेण-तासाधारणरूपेण । वायभावेनेति । पहयभावस्तु न प्रतिवन्धका कारणीभूनो योऽमावस्तुस्पतियो- गिन एव तयात्वात् ! पदभावत्वेन कारणत्वं तदेव तथेत्यपि फश्चित् ॥ •i (मा) यातिपक्षधम्र्मतासस्य इति । पातिपक्षधम्मतसिस्य. पत्तियावधारणादितिममित्यनुत्पादस्य हेत्वाभासप्रयोरये. स्वावधारणादित्य अशावापीति | तमानुमित्यनुरपादस्य देन्यामा. . . संसाधनाथयासिद्धायन्यतमरवरूण । व्याश्यसिध्यादेरवेति । व्या. सिनिर्णयामायादेरित्यर्थ::1. संपहात-विभागस्थासिद्धिपदेन सम- दाद, पघकारायभिचारादिन्यवच्छेदः । भसिद्धिः स्यादिति । भसिविनय प्रकता विभक्तः स्यादि। त्यर्थः । उपजीवनादिति । भसिरिस्वरूपं प्रत्युपजीपश्यादित्ययः । भेदे-धक विभजने, पृथक् स्यात्-पृथा विभक्तः स्यात् । नम्वेयं व्याप्तिपक्षधर्मतासरषेपि सुपुरयादी कथमनुमिरयभाषा त्याभासा भासविण्यात श्राह सुपुप्त्यादाविति । कारणासावाह-परामशस्मिका (१) पथापत्यति ०१० पाठ ।

·१८५० अनुमानचिन्तामणी
कारणामापात् । कारणामावादपि-मावरुपकारणामावादपि । न
हेतुरिति । स्यादिति शेष, अनुमित्यनुपादे-अनुमित्यनुपादा
म्युपगमे । तद्यतिरेकेणति । आत्ममनोयोगादिव्यतिरेकणत्यर्थः ।
तपतिरण कार्यानुत्पादस्तस्यैव च कारणत्वादिनि भावः । नन्वि
दमिएमवेत्यत आह सिद्धरेवेति ध्यातिपक्षधर्मतानिर्णयस्य
घेत्यर्य । हेतु स्यादिति । सर्वत्र हेतु स्यादित्यर्य निर्याच कार्य
निष्कारणक स्यादिति भाव । क्षमापातत भवन्मतेपि कथमात्मम
नोयागो हेनु' इतरकारणसत्ये तातोकणानुमितिव्यतिरेकासिद्धे ।
अपानुमित्यादिकमसमवापिकारणवभावकार्यपादित्यनुमानात् त.
सिविस्तदा ममापि तुल्यम्, चरमे सत्यपि कार्य सकरणमिति व्या
शिवलात् च्यामिशानादे करणतासिद्ध , अन्यथा तयापिण्याप्तिकाना
दिक करण न स्यात्परामर्शादिवरमकारणे सति तद्यतिरेकेण कार्यध्य
तिरेकामावात्, परमार्थतस्तु तादृशव्याप्तिरप्रयोजिकत्येव तत्त्वम् ।
(चि०) अन्ये तुगमकतापयिकप्रतिद्वन्द्विव्याप्ति-
पक्षधर्मताधिरहतनियतयोरन्यतरत्व हेत्वाभासत्वम् ।
तम्राधिकसमानघलौपाधप्रतिरोधौ प्रतिदन्छिनौ, धा.
तिपक्षधमताविरहश्वासिद्विारा तन्निपती पसव्यभि.
चारविरुडौ। न चानयोरप्पसियन्तमाया, व्याप्तिवि.
रहनियतत्वेन ज्ञातपो स्वातन्येणैव दपकत्वात भ्रमे
विशेषदर्शनस्यति ।
तन्न । अनापि व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एवासिद्धिः
पवस्यति । सन घोक्तमेव । अन्यतरत्व न लक्षणं
पर्थविशेषणत्वात, हेत्वामातान्तरयोहेप्कृतस्य व्या
प्तिपक्षधर्मतानिश्चपपिरोधिनो रूपस्प विवक्षितत्वात् ।
नचाप्रपासियादिक्रमेयेति ॥
इत्यसिद्धिपक्षचिन्तामणिः ।
1
--

·पिसिद्धिप्रकरणम् । १८५. . (मा चित्तु हत्यामाससामान्यलक्षणं तद्विशेषलक्षणानि च प्रकारान्तरेणाहुस्तन्मतमुपन्यस्यति अन्य विति । अत्र गमकतोप- यिकप्रतिद्वन्द्वी धादयाप्तिपक्षषमतापिरहश्च गमकतापयिकप्रतिदि. ध्यातिपक्षधर्मताविरह ताशपक्षधर्माताविरह च तन्नियतश्च ता. शपक्षधर्माविरहतवियतो तयोरित्येकवचनान्तसमाहारद्वन्द्वगर्भ इतरेतरबन्ध इति न पहुवचनापत्तिरितिद्रष्टव्यम्। तयाच गमतीए- यिकप्रतिद्धन्द्धिव्यातिपक्षधर्मताविरक्तधान्यानामन्यतमत्य हेत्वाभा- संसामान्यलक्षणमित्यर्थः । गमकतोपविकमतिद्वन्द्रित्वं च साक्षादनु- मितिप्रतियन्धकत्वम् । गमफतीपयिकस्पायापितत्यासत्प्रक्षितत्यस्प विरोधित्वमित्यपि कश्चित् । तन-तेपु मध्ये अधिकालसमानवलाधिति अधिकवलसमानयली আগুনৗবন যাতনয়া মানৱতমান মনিৗথঃ দ্বি- कवलप्रतिद्वन्द्वी पाध इत्यर्थः। समानबलप्रतिद्वन्द्वित्वं बाधनिर्णयत्वा. धनवच्छिमसाक्षानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्यम् असाधारण मंप्यसन्मते प्रतिरोधान्तर्गतमेव सिनिर्णयत्वाद्यनवच्छिन्नत्वेनापि या प्रतिबन्धकताविरोपणीप अधिकपलप्रविद्वान्द्रित्वं च साध्यामावस्या- प्पयत्तानियत्याधनपच्छिन्नसाक्षादनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकरव. मिति भावः । तनियती-व्यातिपक्षधर्मताव्याप्यो । सव्यभिचारेति धर्मप्रधानो निर्देशः। ननु यदि तो तनियतौ तदा तदुन्नयनद्वारेय हो. पत्वसम्भवेन कयं तयोः पृथक् दोपत्यमुपेयते इत्याशंक्य निपकरोति न चेति । सिद्धान्त यो असिद्ध्युनियनद्वारा दूषकत्वम्, अनयोदय- भिचारविरुद्धयोः । स्थातन्त्रणेचेति । व्यापयादिपिरहनिर्णय पिने- घेत्यर्थःच्यामिविरहव्याप्ययेने युपलक्षणम् व्यभिचारिवादिनेत्यपि मन्येव 'ध्यातिपक्षधमताधिरहत्यमेवासिद्धिलक्षण, पर्यवसितं संघ दृषितमेवेत्यत आइ अत्रापीति'। अस्मिन्मतेपीत्यर्थः । उक्तीम- ति। भगनुगतहदूषणमित्यर्थः (१) नन्यन्यतरत्वनांनुगमोऽस्वित्यते आहान्यतयं चेति । व्यथेति: मसाधनानुमाने आयतररयप- विशेषणस्य व्यर्थ यावित्यर्थः । प्रत्येक व्याप्सित्वाद्यचछिनप्रतियो- (१) मितिशेष बाते मु.पु.पाठ । Biwir.. योध्यम् ·अनुमानचिन्तागणी गिनाकामाव वेनैव गमकत्वसम्भवादिति भावः । ननु विशिष्टा- भाव एव सामान्यलक्षणघटको न तु व्याप्त्यादिप्रत्यकाभाय तथा च विशिष्टामावस्यैवासिद्धित्येन व्याप्त्यादिप्रत्यकामावस्यानथात्वा माननुगम इत्यत आह हेत्वाभासान्तरेति । बहिष्कृतस्य-भिन्नस्य, विवक्षितत्वात्-अत्र शास्त्रऽसिद्धित्वेन विवक्षितत्वात् । आथयासि ज्यादिकमेवेति । न तु विशिष्टभिाव इत्यर्थ । आविपदात व्याप्त्यादि प्रत्येकामावपरिग्रह ॥ इति असिधिपूर्वपक्षरहस्यम् ॥ -- . F । . (चि०) उच्यते-आश्रपासिद्धिः स्वरूपासिीहा व्याप्य स्वासिद्धिश्च प्रत्येकमेव दोपः-प्रत्येकस्य ज्ञानादुद्भावना. घानुमितिप्रतियन्धान , नतुविशिष्टाभावः परामर्शवि पयाभावो वा व्यर्थविशेषणत्वात् , तस्य ज्ञानमुद्भावन विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात्, अनुभवसिद्धे हि लक्षण न तु लक्षणानुरोधेनानुभवकल्पना । परामर्शविपया भावत्वेनानुगतेन त्रयाणामसिद्धत्वेन सग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधो हेत्वाभाप्ताधिक्यं था। अन एव-"ये व्यासिविरहपक्षधर्मताविरहरूपास्तेऽसि. द्धिभेदमध्यमध्यासते, तदन्ये च यथायथं व्यभिचा. रादयः" इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि न चैवं साक्षात्प्रति. पन्धकत्वेन याधप्रतिरोधयोप्तिविरहलिङ्गत्वेन स व्यभिचारविरुद्धयोरपि संग्रहे विभागव्याघाता, स्व तन्नाभिप्रायस्प निपेटुमशक्यत्वात्। अन्यथा शाख्ने परिमापोछेदापत्तेः । सम्पभिचारादेरप्येषरूपसत्त्वे. ऽप्युपजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उपपसङ्करेऽप्युपाधेर• सकरात् ।।

·.T असिद्धिप्रकरणम् । (द) परामोसादि । ननु परामर्शविपयामावलमना- मासे आभासत्वविज्ञपितमपि वाचविशेपे परामशेविरोधित्ववि- शेपिनच हेतोः साध्यासामानाधिकरण्येऽतिप्रसक्तम, अप्रसक्तश्च साधनाधभाववपक्षादी पक्षादेः साधनवदन्यत्वादौ साधनादेः पक्षादियन्यत्वपक्षनिष्ठाभावपतियोगितादौ । अत एव यस्य पद्धर्मयच परामर्शविपयस्तस्प तदभाववावं तदिति शब्दमां- प्रानुगत प्रत्युक्तम् । परामर्शविरोधित्वमात्रश्च सव्यभिचारेऽति. असक्तम् । न च तदन्यत्वेन विशेषणीयम्, नित्यो घटो द्रव्यं प्रमेयो वा जलवादित्यादौ तदर्यापसिद्धः । अथ पक्षतावच्छे- दकरूपेण पक्षे हेतूतावच्छेदकैरूपेण इनोर्यविशिष्टज्ञानं साध्य तावच्छेदकविशिष्टसाध्याचगाहि तद्विरोधित्वं तदिति चैन । पस- तित्वविशिष्टसाध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्याधभावाव्या. न च .विशिष्टपक्षविशिष्टसाधनवैशिष्ट्यविशिष्टसाध्यहावि. रोधियोप्तिग्रहविरोधि तदम्पत्वं सति परामर्शविरोधित्वं तद विशिष्टपक्षवैशिष्ट्योपादानादहिमान् वहिमान् जलइदत्वादित्पादों व्याप्तिग्रहविरोपिन्या अपि स्वरूपासिदेनीसंग्रह इति वाच्यम् । जलदो पतिमान काश्चनमयुवतिमान् वा धूमात् काञ्चनमपधूमा त्पादौ व्याप्सिग्रहविरोधिनस्तादशमहाविरोधिनो रूपस्पासिदे। , उच्यते (१) साधारणपफपितासाधारण्यानुपसंहारिवभिन्न N (1) अयमत्र आगदीवासम्प्रदायको शीधतिशठ । भान दादिप्सम्मतस्तु- साधारण्यासाधारयभित्र तमानस्य विषयतापरामर्शविधिनायतावच्छेदकरूपममितिः। पद्ययभिचारियलगन् पतिसमानाधिकरणदत्तवान् वा पती बहिमान भैपत्यात् इदत्वारे. ज्यादा भाप्रयासिदिविरोऽपि न क्षप्ते, अमित्रियस्याहार्वत्रिकत्वात् भानयामिद्धिलक्षणस्य पा. सिद्विरितवाया । प्रमाशाप्रविष्टाभावमाधारण्यादीमत्रं वा वयम् । परामों घायमध्यानि इशया तैनानुपमहारित्व युदाम ! साध्यसाधनमैदैनामिभिदात या साधारग्याकि- ममिव तब नदन्यत्र नापादेर यथा काञ्चनम्यः पर्वतो हदो वा अतिमान् पयो वा भूमात् पेप- त्व देना। पर्वताम्य पूर्वनो दक्षनाग्यदडनवान् धूपाभ्यभूमादित्यायसिद्रिसम्पादनाय बमसल- ·अनुमानचिन्तामणी ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितापच्छेदक रूपमसिद्धिः। य. घ साधारण्यादिकमप्रसिद्धं यत्र च, वयव्यभिचारिमेयत्ववान् चह्निसमानाधिकरणदत्यवान् बढ्यभावव्यापीभूनाभावप्रतियो- गिहूदत्तवान् वा पर्वतो, वहिपान् मेयत्वात् हदत्वावत्यादौ सा. धारण्यादिकमप्रसिदं तत्र तदन्यत्वं नोपादेयम् ,शब्दानुगपेस्या- फिश्चित्करत्वात् । परामर्शे च व्याप्तितिरेकतोप्युपादेया, ना- तोम्पतिरेकगाप्तिविशिष्टपक्षधम्मस्वाभावादावश्याप्ति साधान रण्यायनिरूपितया ज्ञानस्प, विपयितया , परामर्शविरोधितावच्छे. एकरूपं वा असिद्धिः। अत एव., द्रव्यत्त्वाच्याभिचारिगुणद्रव्यो. भएसमवेतवान् द्रव्यत्वसमानाधिकरणगुणासमवेतकांसमवेत -यटो द्रव्यं सत्चात् : द्रव्यफर्मासमवेतसमवेताद्वत्पादौ गुणद्रव्योमयसमयतादिनिष्ठस्य व्यवव्यभिचारित्वादे,सना दिनिष्टद्रव्यत्वव्यभिचारित्वाधात्मकसापार यादितोऽजानिरि, तत्वेऽपि न क्षतिः । पर्वतान्या पर्वतो दहनान्यदहनवान् : मान्यधूपादिसादावसिद्धिमम्पादनाय हेत्वाभासोक्ता रीतिरनुसः तिव्या । तत्र ज्ञानस्य विपयतया विशिष्टपक्षग्रहविरोधिताबछे दक रूपपाश्रयासिदिः । विशिष्टपक्षाविशिष्टमाननहाविरोधि: नो ज्ञानप, विपयतया तनुभयरैशिष्ट्यप्रदविरोधितावच्छेदक स्वरूपासिदिः । संग्रयो चेन्थमानिसगगन रूपवत्-नाक्षुपस्पः विवादित्यादौ गगनादेनिस्पर्शत्वादिकम् । एवं शब्दो द्रव्य घान् वा--- पान दरनुमाना शिकपडस्य विधिय मेदयधिक वाश्यासिद्धि । नानुपडा वैकचिनो अनाय दिशयनया नापरिशिप्रायोपिन दाद मरूप मे 2। मगपने चानेन निन्य गगनं कात् न सुरभियत्वारियादीनि पदिकम् , एत्र शादी एच गुरुभ्यनेमानमाबत गुण म्यवीमत पर यमिनी गुणमिवादिन्यादापनियस बमभित्र पवामदे पवाददनामिभिर यापलियारेकमासद तार मनपामा" ·11 १ T मिसिद्धिप्रकरणम् । १८५५ गुणान्यत्वे सति सच्चा, गुणान्यत्वविशिष्टसचं द्रम्पत्वव्यभि. पारि गुणत्तित्वादियादावपि नान्याप्तिः । तदुपभिन्नासिदि. व्याप्यत्वासिद्धिः 1 पक्षादिभेदेनासिद्धर्भेदाधनाश्रयाप्तिद्धयादि- कमप्रसिद्ध तन तदन्यत्वं, न वक्तव्यमिति । सविषयत्तिमकृतसाध्यसाधनग्रहविरोधितानवच्छेदकप्रकृत- पक्षपसाधनवैशिपथग्रहविरोधितावच्छेदफरूपशुन्य ज्ञानस्य वि- पयोऽसिद्धिाप्यत्वासिदिः । साध्यपदोपादानात् पर्वत. पर्य- तवृत्तिहदत्ववान् इदत्त्वादित्यादी साध्यापसिद्ध सग्रहः। त स्या स्वरूपासिद्धी निवेशादनुपादेयमेव का 'साध्यमित्यपि क- वित् । साध्यत्वे स्वप्रसिद्धिपातिविशिष्टपक्षधर्मतादिपिरहाद- पतझेदा।। यन्नु हेनुनावदकस्य व्यापतानवच्छंदकत्वमपि च्या' प्यत्यासिदि, नीलधूपत्वादेश नयात्वं समानाधिकरणसम्भव दवच्छेदकान्तरमपेक्ष्प गुरुत्वादिति । अभावदकर्स यधनति- रिक्तचिव तदा तस्याप्यस्ति । अप तादृशेन, समानाधिकर- गेन ताशेन यापन्तिरेणाघटितत्वे सति तत्वम् । तन्नास- स्पतस्प गौरवणानुपादेयत्वादि । नापि अन्यूनानतिरिक्तति- 'स्वम् आलोकायतमत्यादरपतयात्वापाताद । अर्थ स्वरूप सम्बन्धविशेष, ताई दुव्य रूपादित्यादौ रूपत्वादेरपि तथाव न स्यात् रूपादिषु चतुर्दिशती सम्भवदरच्छेदकमेकं गुणत्वम६५ रूपत्यादीनां चतुर्विशत। पशिता गुरुत्वात् । एव पशुमान साम्सादिमत इत्यादी सांस्लादिमस्वादेरपि गोत्वादिका नातिम पेक्ष्य उपायगुरुत्वाव - हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुध्यापकसा ग. समानाधिकरणताहशतो. सापाव्यभिचरितसम्बन्धिताबाहे शोर्या झाल्यानुमितिकारणस्याविरोथिनो निरुक्तानपच्छेदकत. --- ·। १८५६ अनुमानचिन्तामणी स्य दोपत्रायोगाच्च । पैरार्थस्यले तु दृष्टान्तस्य साध्यादिवेक' ल्यपन हेतोपविशेषणत्वमपि निग्रहस्यानविभाजकसूत्रस्थानुक्त समुच्चयपरेण चकारेण समुचितं पृथगेव निग्रहस्थानम् ।। इत्यसिदिदीधितिः ॥ २ ॥ 1. T 'अथासिद्धिसिहान्तरहस्यम् ॥ (मा०)शानादिति । प्रत्यक्षादितो शानादित्यर्थः। तेनोद्भावना दिति संगच्छते । पर्वमपि विशिष्टामाय इति । व्याप्तिरिशिष्टपर्श धर्मषाभाष स्यर्थः । एनच साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्ष इति पक्षधिशे ज्यकपरामर्शस्यैवानुमितिहेतुत्यवादिना नव्यानां मतेन, साध्यव्याप्य. स्ये सति पक्षवृत्तित्यपान हेतुरिति परामर्शस्यापि हेतुस्वनय तु विशि: धाभावषशेतुरपि दोष इत्युक्तमधस्तात् । परामर्शविषयाभायो वेति । परामर्शविषयप्रतियोगिकामायत्वरूपेण व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावो थे त्यर्थः । दोष इत्यनुपज्यते, व्यर्थविशेषणत्वात्-विशिष्टा भावस्व. परामर्शविषयप्रतियोगिकाभावस्वरूपस्य विशेषणस्य दूपकतायाः मप्रयोजकत्वात् । तेन रूपेण ठानस्यामतियन्धकत्वादिति यावत् । मन्वयं तपेण भानादिसत्येपि मनुमिति स्यादित्यत आह तस्येति । प्रकारित्वं पिठ्ययं । तपेण शानमुन्नान वानुमितिप्रतिवन्धी शिनापीति पोजना : पत्रानानुमितिप्रतिवाधस्तत्रापि तप्रकार कसानमुद्भावन च तिष्ठनीत्यर्थः। तथा च तपेण , सानादिसरवेषि धनुमिताविष्टापत्तिरिति भाषः । कचिनु तदर्पण शानस्यानुमितिप्रतिबन्धकस्यामाये हेतुमा इतस्येति । सपेण मानमुलापन च धिनाप्यनुमितिप्रतिपन्धान रूपेण हानमनुमिायप्रतिपन्धकमित्याहुः । तदसत् । तथा सति व्यभिचाराविज्ञान विनापि अनुमितिप्रति पन्धकम्यमिचापदिक्षानस्याप्यप्रतिबन्धकायापरिति ध्येयम् ॥ ननु परामप्रतियोगिकामावरवस्य महर्षिणीतासिद्धिलक्षणत. पातपण झानादप्यनुमितिप्रतिययों भवतीत्यनुमयः कल्प्यते स्य. व माहानुमयसिद्ध होति। लक्षणमकारकासानानुमितिप्रतिबन्धेनु ·-- ।.असिद्धिप्रकरणम् । १८५७ भवसिद्धे हीत्यर्थः। लक्षणं-लक्षणस्यानुमितिप्रतिपन्धकताछेदक. स्थम् । ननु त्रयाणां प्रत्येकमेव दोपत्वे मितपसाधारकरपामायन विभागस्य वा न्यूनचं भयाणांमध्ये कयोश्चिद्वयोर्हत्यामासव्यतिरिक्तत्वं या स्थादित्यत माह परामर्शविषयेति । परामर्शविषयाभावस्वरूपेगानु. गतेनासिद्धत्येन त्रयाणां संग्रह इति योजना । विरोधोन्यूनत्वम्। हे. यामासाधिक्यं पेति । प्रयाणां मध्ये कोधियोहामासव्यतिलिल मत्व घेत्यर्थः ननु परामर्शविषगामावरवं परामविषयत्वावच्छिन्न प्रतियो- गिनाकामावरवं वत्प्रतियोगिकामावा घमा वा? माध: याप्त्यादि. प्रत्येकामायेऽज्याप्तः ताडशामावस्याप्रसिद्धश्च । न घेच पदायों यत्र परामर्शविपयो नास्ति, अन्ततः परामर्शविषयस्यामावस्यैव सर्वत्र प्रतान वितीय:-वैशिष्यव्यासल्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नमतियोगिताक. ज्याप्स्यायमा केवलसाध्यामावसाधनभावादीचानामाऽतिव्यात ঐ খালাও ব্যর মাধবখালাবাবাবা, स्वमतोमाभासभितिच्यातिः। परामर्शपदं च सामाव्यभिचरित. सम्बन्धिहेतुमान पक्ष(१)इत्याकारकातिरिकाविषयकान्वयव्यामिति परामर्शपरम्, तो हेतुनिष्ठव्यतिरेकव्यायभावरूपानुपसंहारित्वे मातिन्याप्तिः । सप्तमपदार्थरूपाभावम्य घटकसया(२) १ हेतुनिसा- यामावपत्तित्वरूपे साधारण्ये नातिन्याप्तिा तस्य भाववादिति घेत् । म । गोत्यधान मश्वस्यादिश्यादौ हेतोः सायसामानाधिश- रयामावको विरोधे दो पहिमाम् धूमादित्यादी यत्र मावस्य साध्यता तत्र पक्षचिसापामावरूपे याधे गोस्वाभावः सास्नादि. मान गोत्वामामादित्यादौ यत्रामावस्य पक्षता हेतुता च तत्र साया मायवत्पतरूपे वाघेसायामावस्याप्यवत्पक्षरूपे सत्मतिपक्षे साया. भापतिहेतुरूपे साधारण्ये सायासमानाधिकरणहेतुरूपे विरोधे चातिमाः तेषां हत्यामासत्यात् परामर्शविषयमहियोगिकामापाया. चा पत्रच भावस्य पक्षता तत्र पक्षताधछेदकामावरपक्षरूपा- श्रयासिद्धी साधनाभावपत्पक्षरूपासिद्धी चाध्याः तस्थामावrur. भाषात । एव यत्र भावस्य सायता सन साध्यतावादकाभाव. (१)सयामायब निसाध्यसाध्यासमानाधिकरणाडेतुमान पत्र इत्यर्थः । (२) षपदार्थभित्रस्वरूपरपाभारस्थ परकायेति HRIT २१३ - ·१८५८ अनुमानचिन्तामणी पत्साध्यात्मकसाध्यविशेषणासिद्धौ यत्र भावस्य साधनता तत्र साधनतावच्छेदकामावधत्साधनात्मकसाधनविशेषणासिद्धौ व्या. प्यभायघत्साधनात्मकव्याप्तिविरहरूपासिद्धी चाव्याप्तः । साध्याव्यभिचरितसम्बन्धिहेतुमान् पक्ष इत्याद्याकारकातिरि काविषयकान्ययिपरामशेण यद्धर्मावच्छिन्ने यद्धावच्छिन्न घर विषयीक्रियते तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववाचा. पच्छिन्नमसिद्धिरिति विवक्षितम् । न चैवं हेतुनिष्ठपक्षहत्यमा धप्रतियोगित्वहेतुनिष्ठपक्षवृत्यन्यत्वादिरूप स्वरूपासियादावव्याप्ति 'रिति वाच्यम्। समानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतियन्धकत्ववाविना नव्या नां नये साधनामायवरपक्षादेरेव स्वरूपासियादितथा तस्य स्थ' कपासियत्वादिविरहादिति चेत् । न । साध्यसामानाधिकरण्या• भाववद्धतुरूपे विरोध साध्याभायवदवृत्तित्वाभाषपद्धतुरूपे सा. धारण्ये चातिपात, साधनास्यन्ताभाववतपक्षादेरिव साधनास्य. म्ताभायव्याप्ययापक्ष-साधनवद्भिन्नपक्ष--साधनयन्द्रेवव्याप्यवत्प क्षादेरपि स्वरूपासियादितया तत्राव्यातिश्चेति(१)। मैप परामर्शविषयामायत्यपदेन परामर्शविरोधितायच्छेदकर पत्यम्य पियक्षितत्वात्, परामर्शपिरोधितावच्छेदकरूपत्यं तु निर्णय निष्ठं याशविशिष्टनिरूपितयिषयितासामान्य परामर्शप्रतिपन्धकतान. तिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टत्वम् । हत्यामाससामान्यलक्षणोक्कादिरी- घामापि तत्तद्दलप्रयोजनमयसेयम् । पतेनायच्छदकत्वमत्र न स्वरूपसम्यन्धविशेष: माणिक्यमा प. तो पहिमान धूमादित्यादी माणिस्यमयायामायवत्पर्वताविरूपे अयामिरपादायसम्मयापत्तो पर्यतत्वादिरूपेण यस्त्वन्तर माणिक्य मपरवामावरयपण याकचिवस्तुमानस्यापि पहियाप्यधूम पान् माणिक्यमयः पर्यत इत्यादिपरामशंप्रतियाधतया प्रतिबन्ध कतापच्छेद कपर्वताचम्पेशात् । अत एय विषयितासम्यन्धनान्यूनष्ट तित्यमपि न, नापि विपयितासम्बन्धेनानतिरिक्तवृत्तिय-माणिश्य. মহামায নাবিকভঘাদিকতাবানানবিক पर्यत इति कयलपर्यतादिधिम्यक(मानस्पापि विपयितासम्पन्न (१)पयरमेने पाटनम् । (Ohutमु.पु.पा-1 ·असिद्धिप्रकरणम् । सतसन्चात् असम्भवापत्तरिति निरस्तम् । माणिक्यमय एव पर्वतो षतिमान् इत्यादौ पर्वतत्वविशिष्टपर्यततिमपिरस्य माणिक्यमयस्या- -मारवान पर्वत इति नियनिष्ठस्य माणिक्यमयत्याभावधरवर्धसत्व. विशिष्टपर्यतनिरूपितविपयित्वस्य परामर्शप्रतिवन्धकताननिरिता- वृत्तितया केवलपर्वतश्वविशिष्टपर्वतादायतिव्याप्तिधारणाय सा. मान्यपदम् पग्निमपितविपयितासामान्यमित्युक्ती माणि- स्यमयत्यामावयपर्वतादावसम्भवः पर्वत इति निर्णयनिष्ठप- घंतविषयित्वस्यापि माणिक्यमयत्वामाववत्पर्वतनिरूपितत्ये- न सामान्यान्तर्गतत्वात् तस्य च प्रतिबन्धकतानपच्छेदकस्यात् अतो यारशषिशियनिरूपितेति । पर्यत इति माननिष्ठपर्वतावपयित्वं घन माविषयमयस्वाभावयत्पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितं विशिष्ट- ससानिरूपिताधारत्ववाद्विशिष्टपर्वननिरूपितविपयित्वम्य पिलक्षणस्य माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वत इति ज्ञान एव सत्वात् पर्वतो माणि. क्यमयो न पेति सशनिष्ठस्य ताशविपणिवस्य सामान्यान्तर्गतस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादसम्भवधारणाय निर्णयनिष्ठमिति। नि. जयश्चागृहीताप्रामाण्यकत्वेन विशेषणीयः नातस्तोपतादषस्थ्यम् । न च विशिएनिरूपितविपयित्वसामान्यप्रवे शे(१) प्रतिबन्धकताया म्वरूपसम्पन्धरूपावच्छेदकरवमेष विवक्ष्यता किममतिरिक्त तिवपर्यन्तेनेति पाव्यम् । (२)माणिक्यमयत्वाभावधान् पर्वतो रूपवानिति निर्णयनिष्ठस्य पनिष्ठप्रकारित्वायच्छिन्नमाणिक्यम- ययामावधपर्वतविशिएपर्वतत्वीनरूपितविशेष्यकत्वस्य माणिषयम- यत्वाभाषप्रकारित्वावच्छिन्नपलपर्यतत्वविशिष्टविशेष्यकत्वाति- रिक्तस्य तारशविषयितासामान्यातर्गन्तस्य म्वरूपसम्बन्धपता. शपरामर्शप्रतियस्थानापन्छेदकत्वविरहास् असम्भवापत्तेः । न च त. थापिसाधारण्ये साध्यासमानाधिकरणहत्त्वादिरूपविरोधे साध्यामा- यव्यापकोभूनाभायप्रतियोगित्वाभावय तुम्पेऽनुपसंहारे चाति- व्यातिरिति वाच्यम् । साधारणत्वविरुषत्वानुपसंहारि- स्वाविषयकत्वन पाशविशिष्टनिरूपितविषयायस्य वा विशे. पणात । न बैवं धन्यव्यभिचारिमेयत्ववान् पर्वतो वद्धिमान् मे. प्रत्यादित्यादौ पहिव्यभिधारिमेयत्वादिरूपाश्रयासिद्ध। साधार- पयत्याव्यासि , एवं पहिसमानाधिकरणहदत्यवान् पर्वतो .प.

·१८६० अनुमानचिन्तामणी हिमान हात्यादित्यादी बन्धसमानाधिकरणइदत्वादिरूपाथयासिद्ध विरोधरूपत्वाव्याप्तिः पन्ह्यभायव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहनस्वयान पर्वतो पहिमान् इदत्यादित्यादौ घन्ह्यभायव्यापीभूताभावनियोin- स्वामाययद्हुदत्यादिरूपानयासिद्धरनुसंधारित्वरूपवादव्याप्तिरिति पाच्यम्।साध्यसाधनपक्षभेदेनासिद्धिलक्षणस्य विभिन्नतया वन्ययमि- चारिमेयत्वयानित्यादाघाश्रयासियात्मकसाधारण्याविषयकत्वादिः विशेषणस्य लक्षणाघटकत्वात् शब्दानुगमस्याकिञ्चित्करन्यात । यत पय माणिक्यमया पर्वतो चन्हिमानधूमादित्यादी साधारण्यायन: सिद्धायपि न क्षतिः तत्र तदविषयकवादिविशेषणस्यानुपादयस्यात् । परामर्श व्यतिरेकव्याप्तरप्युपादानापतिरकव्याप्तविशिष्टइत्यभायय: त्पक्षरूपाच्याप्यस्यासिनो नाव्याप्तिः । मनु सपापि पर्पताभ्यः पर्वनो ददनान्यदहनधान् धूमा घूमादित्यादी पर्वतान्यस्यामावयतपर्वतादिकपाश्रयासियादा म to:-বাহান্নাঘ নিযুগ্ধতা।। च सप्तदिच्छानामुत्तेजकत्यनये आहार्यमानस्यापि प्रति- पम्पयनाहायपरामर्शविरोधितामादायेय तल्लक्षणसम्भय इति पाव्यम् । पर्वतान्यायामाययान् पर्यन इत्यादियाधनिर्णयाविरह शाप इच्छाविरईपि पर्वतान्या पर्यंत त्यादिप्रत्यक्षापादया. रणाय नाशप्रत्यक्ष मनि इच्छाया हेतुत्यावश्यकत्ये तर ताशयाध निर्णयस्य प्रतिवन्धकत्ये मानामावात् । न च यादशपिशिएनिकपि. 'বিশ্বব্যায়াবীনামালিবাবরিনাবশ্বনাদা- मानसामान्यं न प्रशनपरामशरम शाहशपिशिएमसिद्धिरिति लि पक्षितं पर्यनाम्या पर्यंत याद हाय ताशमी মাত: সায়মনগন্ধযয় কষাণ মধু বানি सापायपि न क्षतिरिति वाच्यम्। पस्नुमात्रविषयकनिर्णयाध्यादती परवानादाम्यज्ञाममामान्यस्यय तारापरामनारमयतया वस्तु मात्रस्य तत्रामिद्रिस्यापत्ततिनियंत्।न । तान्या पयंत इत्यार पाकमया तत्र पर्वताभ्यरयामाषयपर्वतादेरामपासिमित्यानम्युष पादिपास्ता विस्तार मतपेनिपत पय पको विशिष्टामायो नासिदिः किम्नु माना- सापः, अन्यथा वाया बहुपयनमसग स्पादित माप म ·सिद्धिपकरणम् । १८६१ लिहत्येन-याप्यत्वेन, सव-सहसम्भव । विभागयाघात:-पश्च. विधविमागविरोधः । परिभाषेति । एवं कथं न कृतमिति सर्वत्रानुयो. गसम्भवादिति भावः । एवंरूपसत्येपि-उक्तरूपसिद्धिसत्वेपि । उ. पजीव्यत्यैनंति । शानकृतेनेति भावः । हेयन्तरमाह-उपधेयेति । अ. सकरात्-शामासकरात् । यता मनूपजीव्यत्वमेव कथं विषयाभेदादि- त्यत आह उपधेयेति । मसङ्कपत-भेदात् । (चि०) नन्वाश्रयाप्रसिद्ध्या कथमाश्रयासिद्धिरुद् भाया । न च शशीयतथा गधि शृङ्गनिषेधवत् व्यो- भकमलमिति घाच्यम् । शशश्टङ्गनिषेधो न गवी. स्युक्तत्यादिति चेत् । व्योमकमलमिति निश्चितानन्य- पत्वनापार्थकम् आश्रयविशेषणासिद्धया चापासि. दिरसङ्कीर्णा। (मा०) पक्षाप्रसिण्यापि अश्रयासिद्धियथा व्योमकमलं सुगन्धि कमलवादित्यादाविति भ्रमेणाशङ्कते नन्विति । कयमिति । पक्षोऽसि. इत्यत्र सिसिसिव्याघातादिति मापाव्योमकमलमिति निषेध्य- मिति शेषः,व्योमीयत्तया कमलं नास्तीत्युद्भाव्यमित्यर्थः शशशुढेनि । शशीयतया शृङ्गनिषेधो भास्तीत्युक्तरवादित्यर्थः । आश्रयासिनों- तमुवरदरणमिति परिदरति व्योमेति । व्योमकमल सुरभीत्यर्थः । निर्णीतानन्वयत्येन-ज्योमकमलस्य नितान्धपकत्वाभावेन व्योमक मलस्याप्रसिबत्येनेति यावत् । अपार्थक-अनुमित्यजनक न वा. श्रयासिद्धिनियन्धनमिति भावः । इदं तु असती व्योमकमलस्य पक्ष- तातात्पर्यशायामुकं, यदा तु गगनीपत्येन प्रसिद्धकमलमेघ पक्ष- स्तदा तु पक्षविशपणामावरूपाश्रयासिद्धिरेवेति चोध्यम् । नन्वेव. माश्रयासिसेराअपासिद्धिस्यामा का पर्याश्रयासिद्धिरित्यत माह थाश्रयेति । आश्रये पक्षे विशेषणस्य पक्षतावच्छेदकस्यासिद्धिभाय आश्रयासिद्धिरिति तदर्थः । धान्येन धनवान् इतिवदर्भदे तृतीया, उदाहरणं व माणिक्यमयः पर्वतो घहिमान धूमादित्यादी माणिक्य- अपत्यविशेषणस्य पर्वतेऽभावादिति भावः। असंकीति । सा चं हवामासान्तरेणासंकीर्णापि माणिक्यमयः पर्वतो यहिमान धूमादि- ·दकताय. १८६२ अनुमानचिन्तामणी स्यादावित्यर्थः । एननु समयप्राचुर्येणोक्तम् । यस्तुती हेत्वाभास न्तरसकरेपि न दोषः इत्युक्तमेघ । इदनववधातव्यम् । न फेधलं पक्षे पक्षतापच्छेदकामाव आश्रया. सिद्धिः, किन्तु पक्षे पक्षतावच्छेदकपिरह(१)व्याप्य:-पक्षपक्षतावच्छ दकपदन्योन्याभाषः-पक्ष ताशान्योन्याभावव्याप्य:-पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभावः-पक्षतापच्छेदक पक्षतायच्छदकता' चच्छंदकामावव्याप्य'-पक्षतावच्छेद के पक्षतावच्छनकतावच्छेदश्वर न्यान्याभावः-पक्षतापच्छदफे तादृशाम्योन्याभावव्याप्य:-पक्षताव च्छेदकाभाववान् पक्षा-तम्याप्यवान् पक्षः-पक्षनाघच्छेदकवदन्योन्या मावधान पक्षो-तपाप्यवान् पक्षः-पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभाव. वत्पक्षतावच्छेदक-तद्याप्यवत्पक्षतावच्छेदक-पक्षतावच्छेदक छेदकवदन्योन्याभावयस्पक्षताचच्छेदक-तयाप्यवत्पक्षतावच्छेद कम् इत्यादावपि आश्रयासिद्धि । समानप्रकारकशानस्यैव प्रतिषन्धात्यमिति धादिनां नम्यानां नये तु पक्षतावच्छेदकाभाववान् पक्षः-तद्यायवान् पक्षः-पक्षतावच्छेद- फवदन्योन्यामाययान्, पक्ष-तयाप्यवान् पक्षः-इत्यादिरेपानयासि दिन तु पक्षे पक्षतावच्छेदकाभावः तद्याप्यादिरपि (२)तज्ज्ञानस्यानु- मितितत्करणपरामर्शाप्रतिबन्धकतया हेत्वाभासत्वस्यैव तत्राभावात् घश्यमाणानुगताश्रयासिद्धिलक्षणस्य तवासवाश । सर्वसाधारण श्रयासियनुगतलक्षणं तु-पक्षतावच्छेदकप्रकारकपक्षग्रहविरोधिताय. च्छेदकत्वम , तारशग्रहविरोधितावच्छदकत्वं चात्राप्यगृहीताप्रामा पयकनिर्णयनिष्ठं यादृशविशिष्टनिरूपितविपयितासामान्य ताशपक्ष प्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टत्व, तेन नासिादसा मान्यलक्षणवदधावच्छेदकात्यधिवक्षणे विकल्पानवकाशः । नायकद- लव्यावृत्तिरपि तत्रोक्तदिशावसेया । पक्षतावच्छेदकप्रकारकपक्षग्रह पदेन च पक्षतावच्छेदकवान् पक्ष इत्याकारकातिरिक्ताविषयकग्रहो माह , तेन स्वरूपासिद्धिव्याप्यत्वासिद्ध्यांदरपि परामर्शात्मक पक्ष तावच्छेदकप्रकारकग्रहपिरोधितावच्छेदकत्वेपि नातिव्याप्तिः। पक्ष- तावच्छेदकांशे या प्रतियन्धकत्वं ग्राह्यम् । (१) कामावन्याय इति मु.पु.प31 (२) पक्षनाव उदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकामावस्तुयायादि पीति पाठान्तारम् ।

·असिद्धिप्रकरणम् । १८६३ एवं स्वरूपासिधिरपि नानाविधी-साधनतायच्छेदकावच्छिन्न साधनाभावयपक्षा-ताहशसाधनामावश्याप्यवरपक्षा-साधनवदन्यो- न्यामावधान् पक्ष-ताशान्योन्याभावव्याप्यवान् पक्षा-पक्षे साधन. तावच्छेद कायव्छिन्नप्रतियोगिताकसाधनामावः-पक्षे तादशमाघ- माभावव्याप्यः-पक्षेसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनवदन्यान्यामा. 'य-पक्षे ताशान्योन्यामायव्याप्यश्चति क्रमेणाविधत्वात् । समा. नप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिय-धकत्ववादिना नव्यानां नये तु साधनता- बच्छेदकापीछन्नसाधनाभाववत्पक्षादिरूपा चतुर्विधैव स्वरूपास- द्धिः, न तु पक्ष माघनतावडेदकायच्छिन्नसाधनाभावादिरूपापित. रणपराममितियन्धकतया देवामासावस्यैव तमाभावात वश्यमा. णानुगतस्वरूपासिद्धिलक्षणस्य तत्रासवाया पक्षतावच्छेदकावच्छि. नपक्षविशेष्यकलाधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनमकारकग्रहपिरोधि- तापच्छेदकार स्वरूपसिधित्वम् , भवति च हदो वह्निमान् धूमादि- त्यादी धूमाभावबहदादिरूपा स्वरूपासिद्धिः धूमधान हद इत्यादिप क्षविशेष्यकसाधनमदधिरोधितावच्छेदिकति लक्षणसमन्धयः । हो घहिमान धूमादित्यादौ व्यसामान्यामाववधूमसामान्याभाव। पद्न्यादिवस्तिव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदफसाधनतावच्छरफयोः प्रधेश.। न चैव हदो वह्निमान् धूमादित्यादी इनवृत्तित्वाभाव वधु- मादिरूपस्वरूपासिद्धी पहिमानाकाशादित्यादौ वृत्तित्याभाववा- फाशादिरूपस्वरूपासिद्धी वाम्माप्तिः । नव्यानये प्रामाभावावगाहि- निर्णयस्यैव प्रतियाधकतया तज्ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि शेयसाधनताघच्छेदकायच्छिन्नसाधनप्रकारकमहविरोधित्वादिति पाच्यम् । नयनये तस्य स्वरूपासिदित्यविरहात् । न चैव तस्या. धिक्यापत्तिरिति वाच्यम् । इदो बतिमान् धुमादित्यादौ इरवृत्तिः स्थामाववधूमावस्यामासावस्यैवाभावात् ,यहिमानाकाशादित्यादो वृत्तिमायामायवदाकाशादेश्च साध्यसामानाधिकरण्याभाय वचत्या. देरियासाधारणत्वे विरोधे घान्तर्भावात् । पशतावच्छेदकावछिन्नवि. অন্ধলাঘাটৰজাঘামস্কাৰহ্মসংবিম্বিয়া घात्रापि अगृहीताप्रामाण्यनिर्णयनिष्ठयादशविशिष्ट्रनिरूपितविपयि- तासामान्य तारशमहविरोधितानतिरिक्तवृत्ति ताटशविशिष्टत्वम,ते- मासिद्धिसामान्यलक्षणघदवच्छदकत्वविकल्पावकाशः । प्रत्येकदल.

·अनुमानचिन्तामणी . | व्यावृत्तिरपि तत्रोक्तदिशावसेया । .सादृशग्रहवियोधत्वञ्च तादृशमहत्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिमपितधि. रोधित्व,तेन पर्वतो वह्निमान हुदस्वादित्यादौ-वन्यभावयचिदत्यादि रूपसाधारण्यघहिमवृत्ति हृदत्वादिरूपविरोधवषभायव्यापकीभूता भावप्रतियोगिहदत्वादिरूपानुपसंहारित्ववयव्यभिचरितसम्बन्धि स्वाभाववभ्रदत्यादिरूपव्याप्यस्वालिनिषु परामर्शात्मकतादृशमद विरोधितामादाय नातिव्यातिर्न बाधयसिद्धि साधनविशेषणासिद्धो रतिध्यातिः तेषां शानस्य तादृशमहत्वावच्छिनप्रतिवष्यतानिरूपितम तिवन्धकत्वाभावात् । अत एव इहोघहिमार धूमादित्यादौ वधभाव: पदवृत्तिधूमाभाषपदवह्निसमानधिकरणधूमाभाववद्ध्वयमाव: व्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमामाधवद्धदयद्वयव्यभिचरितसम्बन्धि धूमामाववद्धदादिषु व्य प्यत्वासिद्धान्तर्गतेषु नातिव्याप्तिः तेषां प. रामर्शात्मकताशप्रहविरोधितावच्छेदकत्वेपि ताशमहत्वावच्छि. नप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वविरहात् । स्वरूपा सिद्धरसङ्कीर्णोदाहरणं तु पर्वतो घहिमान महागसत्यादित्यादिकमे- घ, माथयासिद्धि-स्वरूपसिद्धिभिन्नासिद्धिश्च व्याप्यत्यासिद्धि, .यारशविशिष्टमायासिद्धियोदशयिशिष्ठं च स्वरूपासिधिस्तदु. भयावशिष्टानिरूपितं साधारणत्वविरुद्धत्यानुपसंहारित्वनिरूपित च निर्णयनिष्ठं याशविशिष्टनिरूपितविपयितासामान्यं परामर्शविरधि. तानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टं व्याप्यत्वासिद्धिरिति तु निष्कर्षः। तेन इदो घहिमान् धूमादित्यादौ चह्निव्याप्ययमाभाववद्यादिरूपः व्याप्यत्वासिविशिष्टस्यानतिरिक्ततया धूमाभाववद्धदाधात्मक स्वरूपासिद्धिभिनत्वाभावपि नाव्याप्तिः, न पा काञ्चनमयदो यहि मान् धूमादित्यादौ घहिव्याप्यधूमाभाववहुदादिरूपव्याप्यवासि विशिष्टस्यानतिरिक्ततया कांचनमयत्याभावषहदादिरूपाश्रयासि द्धिभिन्नत्वाभावप्यव्याप्तिः पक्षादिभेदेन व्याप्यवासिदमदात् पर्वतो धूमवान वहरित्यादौ यप्राश्रयासियादिकमप्रसिद्ध तत्र तदनिरुपितं विशेणं नोपादयं शब्दानुगमस्याकिश्चित्करत्वात, तेन तत्र व्याप्या त्वासिखौ नाव्याप्तिः । पतेन"वहिव्याप्यवदत्ववान् पर्वतावहिमान हवत्यादित्यादौ पहि। व्याप्यत्वामायक्वइधत्वाविरूपम्पाप्यत्वासिद्धराथयासिद्धिरूपत्याद ·असिद्धिपकरणम् । १८६५ व्याप्ति-इदत्वाभाववत्पर्वतरूपाश्रयासिनन्तरेऽव्याप्तिवारणाय तप्रा. पासिद्धिभिनित्यविशेषणस्यावश्यं प्रवेशनीयत्वात् । ५५ फाच. नमयतिसमवायी पर्वतः काञ्चनमयवहिमान् घूमादित्यादौ काञ्चनम. पत्वामायवद्वहिरूपसाम्पविशेषणासिधात्मकच्याप्पयासिद्धराशया- सिद्धिभिनयामावदिव्याप्ति: वहिसमवायित्वामायवत्पर्वतरूपाधया- सिद्धन्तरतिव्याप्तिवारणाय तप्राण्याश्रयासिद्धिभिन्नत्वस्यावश्यं प्र- घेशनीयत्वाता एव हि काञ्चनमयवहिमान् काञ्चनमयत्वादित्यादी काञ्चनमयत्वामावयवहयादिरूपसाध्यविशेषणासिधात्मकव्याप्यत्वा- सिचौ स्वरूपासिद्धिभिनयामावादव्याभिः । न च तत्रायन च्याप्य ग्वासिद्धिः किन्नरवाश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिरेवेति वाच्यम् । वि- निगमफामावादमायासिद्धादिभिन्नत्ववदाश्रयासिवादिलक्षणेपि च्याप्यत्वासिद्धिभिन्नत्यविशेषणस्य धक्तुमशक्यत्वात्कथकसंप्रदा- दायव्यवदारस्य सन्दिग्धावादिति"-दूषणमपि प्रत्युक्तम् । आश्रयासि. यादीनां प्रातिस्विकरूपेण मेदस्यैव लक्षणाघटकतया बहिव्यायह- दत्ववान् पर्वतो वढिमान इत्यादित्यादी हृवत्वाभाववतपर्वतादिरू- पाश्रयासिवपन्तरभेदस्यैव तलक्षणघटकत्वेनाक्तरूपाश्रयासिद्ध्यात्म फच्याप्यत्वासिहाययातिविरहात् । न चैवं तस्योमयरूपत्वापत्तिरित ति वाच्यम् । यिनिगमकामायेन व्याप्यवासिधाश्रयासिध्युभयकर पत्यस्य तवेष्टरयात सा च व्याप्यत्वासिद्धित्रिविधा-साध्यविशेष णासिधिसाधनविशेषणासिद्धिः व्याप्तिविरहरूपा चलाध्यतावच्छे. दकपकारकसाध्यमहाविरोधितावच्छेदकरूपंसाध्यविशेषणासिद्धि विरोथितायच्छेदकरयादिकं तु आश्रयासद्धिलक्षणवदयसेयम् । ताशं रुपञ्च साध्यतावच्छेदकाभावासाध्य तादृशामावच्याप्यव- साध्य-साध्यतावच्छेदकवदन्योन्याभाववत्साध्य तादृशान्योन्याभा. घन्यायपरसा-साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकामाववरसाध्यताय. च्छेदक-ताशाभावव्याप्ययसाध्यतावच्छेदकं साध्यतावच्छेदका तापच्छेकवदन्योन्याभावयत्साध्यतावच्छेदक-ताशान्योन्यामा ज्याप्यवसाध्यतावच्छेद कमित्यादि। मिन्नप्रकारकशानस्यापि प्रतियः धकरवनये साध्ये साध्यतावच्छेदकामाव-साध्य नाराभायच्या. प्य:-साध्ये साध्यतावच्छेदकपदन्योन्यामाधा-साध्ये तादृशान्यो. म्यामोपच्याप्य:-साध्यतावच्छेदके ..साध्यतावच्छेदकतावच्छेद २३४ ·.१८६६ अनुमानचिन्तामणौ काभावः-साध्यतावच्छेदके ताशामावव्याप्या-साध्यतावच्छेदके साध्यतावच्छेदकतापच्छेदकवदन्योन्यामाषः-साध्यतावच्छेदके ता. शान्योन्याभावव्याप्य इत्यादिकं योध्यम । एतदसंकीर्णोदाहरण च पर्धतः काञ्चनमयहिमान् धूमादित्यादि।साधनतावच्छेदकमकारक साधनग्रहविरोधितापच्छेदकरूपं साधनविशेषणासिादः। विरोधिः तावच्छेदकत्वादिकं तु आथयासिद्धिलक्षणपघसयम् । तादृशं च 5 साधननावच्छेदकाभाययत्साधनम् इत्यादिकमेवत्युक्तप्रायम् । पतदसकीर्णोदाहरणं च पर्वतो हिमान काञ्चनमयधूमादित्यादि । साध्यविशेषणासिद्धिसायनविशेपणासिध्यानयासिद्धिस्वरूपा- सिद्धिभिन्नासिदिव्याप्तविरहरूपासिद्धिः । निष्कर्षस्तु व्याप्यत्वासि द्धिसामान्यलक्षणवदवसेयः। तत्स्वरूपं च साध्याव्यभिचरितस. म्बन्धित्वरूपान्धयव्याप्तयमाघयत्साधन-ताशव्याप्त्यमाचव्याप्यवर साधन-ताशव्याप्तिमदन्योन्याभावयत्साधन-ताशाच्याप्तिमदन्यो न्यामापव्याप्यवत्साधन-तारशव्याप्तिमत्साधनाभाववत्पक्ष -तारशः व्याप्तिमत्साधनाभावव्याप्यवत्पक्षा-ताशव्याप्तिमत्साधनवदन्योन्या. भाववान् पक्षा-ताटशव्याप्तिमसाधनवदन्योन्याभाषव्याप्यवत्पक्ष एवं साध्याभावव्यापकीभनाभाषप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्तिम रसाधनाभाववतपक्षादि-साध्याभाववदवृत्तिसाधनाभाववत्पक्षादि साध्यसमानाधिकरणसाधनाभाववत्यक्षदा भिन्नप्रकारकशानस्यापि प्रतिबन्धकत्वनये साधने तारशान्वयव्याप्त्यभावादिरपि धायः ।। (चि०) व्याप्तिविरहश्च व्यर्थविशेषणादौ, तदुक्तम्- 'एकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयापत्ति'रिति । उपा. धिस्तु न पातिविरहः पहिव्यापकधूमाव्यापकधर्म- स्याप्रसिद्ध्या धूमेतविरहासिद्धेः,किन्तु यावत्म्यव्यभि: चारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरपमनोपाधिकत्वं व्याप्तिःसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकश्च धर्मान्तरं नतु तद्विरहः अपि तु तन्नियनः। न चैवमुपजीव्यत्वेन उपा धित्वांभासान्तरम् उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोऽदृषकत्वन तदर्थ परमुखवीक्षकस्यात् । नहि साध्यन्यापकाव्या ·असिद्धिमकरणम् । १८६७ यत्वमनुमितिविरोधि, किन्तु व्यभिचारोन्नयनेन स्व. पतिरफेण सत्प्रतिपक्षतया वा, तदाह 'उपाधापवश्य व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचारशद्देति । अप्रयोजका- न्यधासिद्धी सोपाघी नासिद्धौ। प्रतिकूलतानुकूल- सौभावावुपजीव्यत्वे सनि स्वतोदूपकावपिन हेत्या. भासौ-स्वरूपसतोरेव प्रतियन्धकत्यादित्युक्तम् ॥ इत्पसिद्धिचिन्तामणिः॥ (मा०) मनु साध्याधिशेषणासिद्धिसाधनविशेषणासिद्धिरूपव्या. प्यस्यासिरसकीर्णोदाहरणसत्वेपि व्याप्तिपिरहरूपव्याप्यत्वासिद्धर- सकीर्णोदाहरणं दुर्लभमित्यत माह यातिथिरहस्विति । व्यर्थविशे. पणत्वादाविति । असङ्कीर्ण इतिलिङ्गविपरिणामेनानुपज्यते-आदिप- दाद्य विशेष्यत्व परिगृहीतम्। तदुदाहरणच द्रव्यं गुणकर्मान्यत्य. विशिष्टसरवादित्यादि, तर हेतुतावच्छेदके विशेष्याभूतस्य सत्ता. स्वस्थ व्यर्थत्यात्, न तु पर्वतो वद्विमान् धूमपागभावादित्यादि भिन्न. धम्मिकत्वात् । व्यर्धविशेषणस्य व्याप्यत्यासिद्धित्ये दावार्यसंघाद माह तदुक्तमितिः क्षितिरकर्तृका शरीराजन्यायादितीसरानुमाने स. प्रतिपक्षानुमान इति शेष. एका प्रसिद्धि स्वरूपासिद्धिरूपामसिदि, परिहरतः शरीरविशेषणेन परिहरत, द्वितीयापचे-शरीरषिशेषणस्य व्यतया च्याप्यवासिद्ध्यापत्तेः, पतच प्राचीनमतानुसारेण । घ. स्तुनो व्यर्थविशेषणत्येपि स्वच्याएकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा सा. ध्याव्याभिचरितसम्बन्धित्वारा पा व्यामिर्दुर्वात । न चैव यहिमान नीलधूमादिति प्रयागे कयं निग्रह इति धाच्यम् । उद्भावित दृष्टान्तस्य साध्यादिधल्यवत् अधिकप्रयोगस्यापिनिग्रहस्थानविभाजक सूत्रस्य- चकारेणानुक्तसमुशायरेणोद्भावित प्रान्तस्य सायादिकल्पादि- घत तस्यापि समुच्चयात् । न चैव'मेकामसिद्धि'मित्याचार्यामिधान. विरोध इति वाच्यम् । व्यर्थविशेषणतया व्याप्तिविरहस्याभ्युपगमेपि तदीमधामस्या त्यात शरीरजम्यायामापस्थायखण्डता व्यर्थ- विशपणत्वस्यैर तत्रामाधान। न चैव व्यामिचिरहस्यासहीणोदाहर- ·१८६८ अनुमानचिन्तामणी णामाव इति वाच्यम् । तविहरपि क्षतिविरहादित्यसमावेदितस्या दिति पुनर्नव्यमतानुपापिनी राद्वान्तसरणि । फेचित्तु उपाध्यमावस्य व्याप्तितया सदभाव धेनोपाधिरपि व्या यत्यासिद्धिरिति वदन्ति, प्रसङ्गात्तम्मत निराकरोति उपाधिस्विति । उपायभावस्य याप्तस्य तथा स्थान चैतदित्याह पन्हीति। मन्वयम नौपाधिक व व्याप्तिरित्युछिचेतेश्यत माह फिन्नियति । नन्वेष तद्विर हरूप वेनापाधिर्याप्यत्यासिद्धि स्थादित्यत थाह साध्यति । उपजी व्यवन-यानिशानामायापजीव्यत्येन । इत्यामासान्तरमिति स्यादि ति शेप । तदर्ध-व्याप्तधानमतिबन्धार्थम् । अनुमितिविरोधि-साक्षा दनुमितित कारणयोर्विरोधि, सत्प्रतिपक्षतया साध्याभाषोन्नायकत या। ननु साध्यष्यापकाच्याप्यत्वस्य स्थतोऽपकरय साध्यव्यापका भावघसित्यरूपमप्रयोजकत्य साभ्यव्यापकविरहाव्यापकामावकरव रूपमन्यथासिद्धत्व च फुतोऽसिद्धिस्तयोरेव साध्यव्यापकाव्याप्यत्यक पत्वादिश्यत माह अप्रयोजका-यथासिद्धी चेति, प्रथमाद्विवचन ध र्मप्रधानश्च निर्दश । अप्रयोजकत्व अन्यथासदत्वे चत्यर्थ । सोपा धी-सोपाधी अपि, उपाधिसमानाधिकरणे अपीति पायद। नासि दौ-नासिद्धी, सर्वत्र प्रथमाद्विवचनम् । केचित्तु प्रतिकूलतर्कोऽनुकूलतर्कामायश्चासिद्ध्यन्तर्गत प्रया हुस्त-मत निराकरति प्रतिकूलति । उपजीव्याघे सतीति । नुमि त्यनुत्पादप्रयोजकत्वे सतीत्यर्थ । स्वतोदूपकावपीति । ग्राहकारणाभावावीत्यध । स्वरूपसतोरेव-शायमानाचावच्छिन्नया रघ । प्रतिबन्धकत्वादिति । व्याप्तिशान कारणीभूतामावप्रतियोगिता स्वादित्यर्थ Iशायमान चावच्छिन्नानुमितिताकारणामान्यतरकार गीभूतामायप्रतियागित्याश्रयस्यैव च हत्यामास वादिति भाव ॥ इति श्रीमथुरानायतकवागीशविरचित्ते तत्वचिन्तामणि रहस्ये अनुमानखण्डे हत्वामासेऽसिद्धिग्रन्थरहस्यम् ॥ ॥ -- 1 HT Tr व्याप्ति ·श्रीभधानुमानगादायी बाधप्रकरणम् । (चि.)बाधो न साध्याभाषवात्पक्षकत्वं पक्ष- यभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं था, पक्षे साध्याभावज्ञान- मात्रस्य प्रमात्वज्ञानं विना अधिकृपलत्याज्ञा(न)न था. धाभावादिति वक्ष्यत । अत एव साध्याभावपक्ष. पृत्तिमपि न, असिाहिसङ्कीर्णघाधान्याप्तेश्च । किन्तु साध्यामाधवप्रमाविषयपक्षकत्वं, प्रमितसाध्यामा. 'पषस्पक्षकरव, पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्व प्रसाराभावप्रति. पोगिताध्यकत्यं वेति। विवक्षितविवेकेन साध्यामाथ. प्रमैव दोषः । सा च प्रमास्येन ज्ञाता न स्वरूपसती हेत्वासासत्वात । प्रमात्वज्ञान विना अधिकवलत्वा. भाषेनादोपत्वात् अप्रमापामपि प्रमात्यज्ञानेऽनुमिति- प्रतिवन्याच। (दी) अतिरिक्तविषमतावादिमतेनाह पक्षेतिा पक्ष सा. ध्याभाववानिति ज्ञाने पक्षनिष्ठविपगस्वस्य प्रकार साध्याभाव इति लक्षणसमन्वयः। विवासितेति । हेत्वादिविषयत्वेनामतिबन्ध कत्वादिति मावः। (गा) मूले अधिकवलत्याशाने(ने)इति । अधिकालवस्यामान यस्मादिति व्युत्पश्या भधिकबलस्वाभाये (म) इत्यर्थ (माधवलस्वत्र उत्पतिरुत्वीपयिकनिश्चितप्रामाण्यकश्यरूपविशेषणावच्छिन्नस्यम्। बाधाभायात-प्रतिबन्धकवाभावात इनि यावत् । तथाच निराका धविषयमत्वस्याप्रतिवन्यसाधारणतया में सस्य दायत्वमिति भाय । साध्याभावयपक्षवृत्तित्वमिति [ साध्यामायापक्षकरव ·१८७० अनुमानगादायाँ नाध्याभावयत्पक्षविषयकछानविषयकन्नानविषयत्वं न तु तादृशप अवृत्तित्वमतस्ततोऽस्य भेदः। साध्याभाववत्त्वप्रमेति । एतादृशयाध. मानस्य प्रमात्यविषयकतानियमेन प्रतिबन्धकताभोव्यादिति भावः । मात्वं च न साध्याभावयविशेष्यकत्वं पर्वतो इदश्च न हिमानि यादिज्ञानविषयसाध्याभावमादाय पर्वतादिपक्षके बाधप्रसाद, केन्तु साध्यवदविशेष्यकत्वम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नांशे साध्या भाधवत्यानधाहे विरोध्यविषयकत्वेन प्रतिबन्धकरवे विवादात तदशे साध्याभावयत्त्वरित लक्षणमाह प्रमितेति । प्रमितत्व-स्ववि व्यकप्रमाप्रकारत्वम् । स्वं-पक्षः, प्रमाव पूर्ववत् । सिद्धान्तिमते विषयितापा न सप्रकारकत्वम् अपि तु ज्ञानस्यैवात पक्षनिष्ठप्रमा विषयत्वप्रकारत्वस्याभावविशेषणतया निवेशन विरुद्धम् fথবাৱানায়, একানোনিব্যাপ্লিনানিকাণ तप्रकारतारूपस्य विषपताप्रकारत्वस्थाभाववृत्तित्याविरोध इति वाच्यम। कार्यत्वकारणत्वयोरिव विशेष्यविशेषणविषयत्वयोनि- रुप्यनिरूपकभावसम्बन्धसत्वेपि कार्यतायाः कारणामत्याचव्यवदा. रेण ताहमानिरूप्यनिरूपकभावस्य पाठ्यर्थताविरहात् पछीतत्पुर. षव्युत्पन्नविषयताप्रकारत्वशब्देन उक्तार्थाप्रतिपादनात्। থানাৰীবাত্মাব আহবান शस्यैव पाठ्यर्यत्वात् प्रकारतायास्ताहशसम्बन्धस्य च विषयातायां सविषयायव्यवहारविरहेणासत्यात्तथा विवक्षितुमशक्यत्वादतः स. प्रकारकत्वं विषयताया एव न तु ज्ञानस्य प्रकारताया विषयताना. स्मकप्रतियोगित्वादिनिमपितावच्छेदकतातुल्याऽवच्छदकताविशेष. रूपत्वादित्यतिरिक्तविषयतायाघेकदशमताभिप्रायकत्या विषयता. प्रकारत्वपर्यन्तनिवेशन सङ्गमयति दोधिती अतिरिक्तति । 'पक्ष साध्याभावः पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि साध्यमित्यादिप्रमायां साध्या भावप्रकारकप्रमाविग्यताया पक्षेऽसत्वात यारशज्ञानमादाय लक्षपा. मङ्गमनं तदर्शयति पक्ष इति । शाने पक्षनिष्ठविषयत्वस्य प्रकार इति । दशानीपा या पक्षनिष्ठविषयता निरूपिनप्रकारतापा आधय इत्यर्थ । एतेन पक्षनिष्ठत्वादिक नामावादेविशेषणं किन्तु विषय. न्वादे, मकाराभान इति न पष्ठीत्पुरुष किन्तु कर्मधारय इत्यादिकम- पिम्फुटीकृतम्। साध्याभावनमैवस्पेघकारस्य पक्षादेदापघटकत्वव्य.

·घावप्रकरणम् । पच्छेदपरता न सम्भवति पक्षादिविश्यकत्वस्य प्रतिबन्धकोपयो गित्यादतो देतुनसम्वन्ध्रमाव्यवच्छेदकतामाविकर्तुं तविषयकत्व स्थ प्रतिबन्धकत्वानुयोगित्वम् , तद्यच्छेदेकहेतुमाह हेवादीति । एवं च साध्याभाचप्रमापदं साध्यामावप्रमाविषयत्वादिरूपविशषण. विशिएपक्षपरमित्यवधेयम् । (चि०) अथ साध्याभाववति पक्षे हेतोः सत्य. ज्ञाने व्यभिचारः, तदज्ञानेऽसिद्धिः, संशययोग्यत्वा. भावेन पक्षवाभावादाश्रयासिडिश्च । न च पक्षभिः ने व्यभिचारो दोषः, व्यर्थविशेषणत्वात् सवापसं- हारप्रवृत्तव्याःसाध्याभाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् । न चैवं सन्दिग्धसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानका- न्तिकपत्पक्षे व्यभिचारसंशवादनुमानमात्रांच्छेद इति पक्षे साध्यसंशयाऽनुमानाङ्गमिति । व्याप्तस्य पक्षधर्म- ताज्ञानादनुमित्युत्पादेन संशयनिवृत्तः, अन्यधा वि. शेषदर्शनस्प संशयविरोधिता भज्येत । न च पक्षे साध्यामा प्रतीत्य व्यभिचारज्ञानमित्युपजीव्यत्या. बाधा पृथक, पक्षे साध्याभावप्रतीतिरेव हि साध्या. भापत्योः सम्यन्धोलंखिनीसेकवित्तिवेद्यत्वेन नोप- जीव्यत्यम् । अन्यथा वाघदशा पचे हेतोरज्ञानाद- सिडिरेव । न चोद्भावितव्यभिचारनियोहाय यायो- दावनमावश्यकमित्युपजीव्यत्यम् , पभिचारोट्रायने परं कयन्ताऽनावश्यकत्वात्, तरचे वा तन्निबोधमेव दूषणं क्लसत्वात् । वविरुष्णः कृतक इत्युद्भावनाद- द्विरुष्ण इत्युद्भावने लापवामिनि पाधः पृथगितिक श्चित् । तन्न । पक्षे साध्याभावममा स्वार्थानुमाने दिन ·m HT १८७२ अनुमानगादाचर्या दोष तदा पर प्रत्यर्पि न स्वादविशेषादिति तदुद्भावः नस्प दूरनिरस्तत्वात् । अथोपनीतकाञ्चनमयत्यविशिष्टयवधमुमितेः स. लिङ्गजन्याया आभासत्वं हेत्वाभासाधीनम् । न चा. नुमितेः पूर्वं तत्र व्यभिचारज्ञान, विशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तदभावस्पाज्ञानात् । अत एव पक्षासिद्धिपि न अतः काञ्चनमयवहयभावरूपाहाघादनुमानाभासवं व्यधि करणप्रकारावच्छिन्न प्रतियोगिकश्चात्राऽभाव ईति चन्न। (दी० ) साध्याभावप्रमावग्रहे पक्षे साध्यापानवरसग्रह स्थापकत्वामिमायेण साध्याभावस्य वाचत्वादिमतेन वाश ते अनि । पक्ष इति । व्याप्ती निश्चितायो पक्षतत्समयोः सा. साभावमंशयो न दोपायेसर्थः । अनुमित्युत्पादेनेति फलतो. ऽपि विरोपित्तदर्शनाय । अत एव ज्यापः स्वरूपतो विरोधित्व दृढपति अन्पयति । हेत्वाभासाधीनपिति । न च हेत्वाभामस्पा. नुपिसाभासतामयोजकले साध्यवति पसे लिहाभामजन्याया अनुमित रामासत्यापत्ति , लिङ्गोपधाने सयात्वस्पष्टत्वात् । पक्षा- सिदिरिसस्य वाधकमाननियन्यनेसादिः ॥ (गा०) मूले साध्याभाववति पक्ष इति । साध्यामाववत्तया शा पमान इत्यर्थ । ननु साध्यभावप्रमाविषयपक्षकत्वादिठपदर्शित वाधे पक्षाशे प्रमा पिपयस्वोयनिविष्टन तु सामाभाषयावमिति उसानदायां हेतु साध्यामाययो सामानाधिकरण्यरूप पभिचारधिया नावश्यकति पषमयमाक्षेपत्याशाविरोवि दीधितीसायामापति साध्या भाषषत्वहस्यात्याभिप्रायणति । तद्वति तत्प्रकारकापस्य सममायस्य धर्मिणि तपस्तित्वादिति माय: 1 मनु मारपघटकनया साध्याम श्ययन धर्मिणो भानपिन प्र य ·याधमकरणम् । भिचारबुद्धेरावश्यकता येन रूपेण हेतुमत्तामा तेन प्रकारेण हेतु. मत्यप्रकारेण वा धर्मिणि साध्याभाय ज्ञानस्यैव व्यभिचारज्ञानस्वाद, दशित साध्यामावविशेश्यकत्यरूपप्रमात्वप्रवेशे च साध्यामायय. स्यबुद्धरेष नावश्यकत्यमित्यनुशयादाह साध्याभावस्येति । पक्ष. निष्ठस्येत्यादि। "मूले-असिद्धिः-पक्षधर्मताज्ञानरूपकारणविरह, तथाच बाधयु. दिदशायां अनुमिनिविरोधिनी व्यभिचारज्ञानस्य पक्षधर्मताज्ञानरू- पकारणधिरहस्ययाऽवश्यं सत्वात्तत एवानुमित्यनुत्पादे कृत वाधस्य देवामासाधनेति भावः। सशययोग्यता-साधकमानाभाच', तद्- भावेन-तद्विघटकबाधकमानसनएतेन संशययोग्यतापिरहाप. क्षताविरहयारेमदादतुहेतुमद्भावनाभिधानमसतमिति परास्तम् । आश्रयासिद्धिः पक्षधर्मशाशानविषयधर्मिविशंपणतया अनुमितिभयो। सकरयासत्यम् , सिनमानपक्षनामते एतद्दोपस्याकिञ्चित्करतया पू. पदोपस्थयोद्धारमाराय निराकरोतिन चेति । सर्वोपसहारप्रवृत्तव्या. मेरिति । सकलहेत्वधिकरणान्तर्भायन साध्यसत्ये निर्वाह्यव्याप्तरि- त्यर्थः । न चयमिति । दृष्टान्ते-पक्षभिन्ने, सन्दिग्धानकान्तिकघर- ध्यमिचारसंशयवत् । साध्याभाचशे सशयरूपत्वेपि प्रतिवन्धका दिति शेषः। एतेन साध्यामाघांशे निश्चयरूपमेव व्यभिचारमानं प्रतियन्धकमिति पक्षभिन्नांशत्यालनगर्भावपि नानुमानमानोच्छेद इति शङ्का निरासा । पक्षे-पक्षान्तर्भाधेण, सर्वत्र व्यभिचारसयादनुमा गमात्रोच्छेद-सन्दिग्धसाध्यकपक्षेऽनुमितेग्मुपपत्तिः । कचिदनु. मितिसम्भपि दुपहेतु जन्यत्वप्तशयात्ताप्रामाण्य संशयात् तत्का- यानुपपत्तिः। एतत्वायर्या च पक्ष इति यथा श्रुतमूले नोद्धारो सालच्छते प. क्षे साध्यसन्देहत्यानुमानाङ्गतया अपेक्षायां व्यमियारशानसावेना. नुमित्यनुपपत्तितादधस्थ्यात्, परामर्शस व्यभिधारशानस्य सा- क्षामित्यविरोधिनपा अकिश्चि करत्वेन तत्सत्त्व वाधनिश्चयदशा. यामनुमितिवारणाय वाधस्य रवानासताया मायन्यकरशदतस्त. याचष्टे दीधिती पक्ष इति । व्यासो निश्चितायामिति पूरणम् । पक्षे. साध्यसन्देहस्यादोपत्रे पक्षभिन्नपि तस्यादोपत्वं स्यादिति प्रतिवन्धु धाराय पक्ष इत्यत्र तत्सममप्यन्तमविपति पातत्समयोरिति । तथा- २३५ ·. १८७४ अनुमानगादापर्याम् च पक्षे तत्समेच व्याभिचारसंशयस्य यद्दोषत्व तदपि पूर्वव्याप्तेरनि श्य एवेति भाव । अविरोधिमात्रार्थकस्याङ्गपदस्य व्याख्यान दोषा- येति । एव च पक्षे व्यभिचारग्रहस्य दुषकत्वेपि व्यभिचारसशयस्य व्याप्तिनिश्चयविघटनेनैवानुमितिविराधिता पूर्व व्याप्तिनिश्चये च व्य भिचारसशयेपि व्याप्तिस्मृत्या विशिष्यपरामर्शसम्भवादनुमितिर्लिन त्यहैव, व्यभिचारनिश्चयस्य च साक्षादनुमितिविरोधितया साध्या भाववत्तया निधीयमाने पक्षे हेतुमत्तानिश्चये व्यभिचारनिश्चगादेव नानुमितिरिति न घाघस्य हेत्वाभासतेति मूलकाराशय । अनुमियु त्पादन सशयनिवृत्तिकथनश्च शकिताया अप्रामाण्यशङ्काया निरासाय पक्षे साध्यसशयो भनुमानाङ्गम् , अनुमितिपयकाले विशे पदर्शनसाहित्येन प्रात्यक्षिकसिद्धिविघटकतया अनुमित्युपयोगि न तु कारणम् , तथा च पक्षे साध्याभावसशयरूपव्यभिचारशानस्या नुमितिविरोधित्येपि तादृशसशये विन एवं परामर्शदनुमिति प्यतीति नानुमानोच्छद इत्यपि मूल ध्यानक्षते । अनुमित्युत्पादेनेति । व्याप्यवत्तापरामर्शस्याप्युत्तरकाले सशय निवर्तकत्वसम्भवादनुमित्युत्पादस्य सशयनियर्नकत्वाभिधानास- तिमाशयाह फल तोपीति । तथाच फलद्वारपि सशयनिवर्तकत्वम स्तीति त प्रदर्शितम् । थपिकारपूरणेन च स्वतोऽपि निवर्तकस्य लभ्यत इति न न्यूनतेति भाव । अतएव-स्वतो विरोधित्वस्यापि तात्पर्य विषयत्वादयेत्याशय । फलद्वारा विरोधियमपेक्ष्य ज्याय स्वरूपतो विरोधित्वमा परामर्शस्य विशेषदर्शनविधया स्वत सशपविराधित्व युक्त्या द्रढयति भन्यथेति । एव चान्यथेति मूलस्य परामर्शस्य स्वत साध्यसायानियतकत्व इत्यर्थ । साध्याभाधवद्धमिवृत्तियरूपव्यभिचारकाने धर्मिणि साध्याभाष प्रहो विशणतावच्छेदकप्रकारकहानविधया पूर्वमपेक्षित इत्यभिप्रा येणशका मुल-पक्षे साध्याभाव प्रतीत्येति । शानदयरूपे साध्यामा. घवान् पक्ष पक्षी हेतुमान ज्याकारका हेतुमान् पक्ष साध्यामाया नित्याकारकहानरूपे च ध्यभिचारप्रदेष साध्याभावग्रहस्य पूर्वम पेक्षे याशयेन पक्ष इत्यादिनोद्धार | साध्यामायहेत्वो सम्यन्धोले पिनीति । हेतुसम्पन्धितया शायमाने साध्याभापयिषयिणीत्यर्थः । प्रतेन छचिदाघाइपरामर्शयामेदपि न क्षति ।

·.. वायप्रकरणम् । ૧૮૦ दौधिती हेत्वामासस्यति । अनुमित्याभासता अनुमितमत्वम् । मूले तत्र व्यभिचारज्ञानमिति । धूमादिरूपहेतो काञ्चनमयत्यावपिछ. अवयमायत्तित्वज्ञानमित्यर्थः । एतादृशज्ञाननिराकरणं चानुमिः स्पोपायकव्यापकतानवच्छेदकेनाप्युपनीततपेण साध्यामितौ तदू- पाचच्छिन्नसाध्याभाववत्तित्वमपि साक्षाद्विरोधितया दाप इत्यभ्यु- पेत्य, अनुमितेः पूर्व तदशान पर तस्य न हेत्वागासता इत्यभिमानेन । अनुमितिपूर्वमशानं बाधसाधारणतयाऽकिञ्चित्करमित्यभिसन्धायामि. मानं निराष्ट्रत्यैतन्मत दूषयिष्यति विशिष्टस्यामसिञ्चति । अनुमिता. वंय यम काञ्चनमययन हिज्ञानं तत्र काञ्चनमयत्यविशिष्टयः पूर्व. मभानेन प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानाभायेन व्यभिः चारघर फाभावस्य प्राज्ञामासम्भवादित्यर्थः । भ्रमात्मकप्रतियोगि. तापच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिहानादेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- घुद्धिः। स च भ्रमो विशेषदर्शिनामाहार्य एयेत्याशयः । छात एव-तादृशाभावस्य पूर्वमनानादेव, न पक्षासिद्धिः-पक्षता. चिरहोपि नेत्यर्थः। सियभावरूपपक्षताविरहस्याप्रसक्त साध्यामावज्ञानस्य ता. शपक्षतानुपपादकत्याच्च साधकबाधकमानामावरूपपक्षताविरहस्य प्रससर्फ पूरयति दीधिती पक्षासिद्धिरित्यस्येति । विशिप्रतियोग्यप्रतिक्षापपि गाभावाप्रसिद्धिरित्याह मूले ध्य. धिकरणेति। (चि०) वस्तुतो व्यभिचारस्यापि सत्र सत्यात, ज्ञानश्च तस्य पाधस्येवानुमित्यनन्तरमेष । किञ्च वही काञ्चनमपत्वस्यानुमिताचेच भाने काञ्चनमयवाहिमा. नित्यनुमितिर्न स्थात् विशिष्टस्य पुर्वमज्ञानाद्वह्रौ फाचनमपत्वांशेऽनुमितराभासत्वं वहौ लिङ्गस्यासिद्धः व्यभिचाराच । न धानुमितेर्षिपयाभावाधीनमम्मावं फिन्तु हेत्वामासाधीन, यस्य हि ज्ञानमनुमितिपति। पन्धकं सत्समासान च साध्यामाको ज्ञात तिवाधक इति न स हेत्वाभातः॥

·१८७६ अनुमानगादाधर्याम् (दी०) लिङ्गस्येत्याद्यभ्युच्चयमात्रं, यह्वेग्पक्षत्वात् काचन- मयत्वस्यासाध्यत्वाच । न च साध्याभाव इति । अनुमिते। पूर्व विशिष्टस्याप्रसिद्धया तदभावस्याज्ञानादिति भवतैवोक्तत्वा- दिति भावः॥ (गा०) व्यभिचारस्य कञ्चनमयत्वावच्छिन्नयन्ाभाववदन्तित्व: रूपस्य कदाचिदप्याने व्यभिचारस्य न वास्तवत्वमत आह ज्ञानं च तस्येति ।अनुमितेः पूर्वमशानाचदि न हेत्वाभासता तदा दाहश. बाघस्यापि सा न स्यादिति प्रतिबन्दिसूचनाय बाधस्येवेति । काञ्चन. मयत्यावच्छिन्नवन्ह्यभाववत्पक्षरूपस्य भवन्मतसिद्धनमत्वप्रयांजक बाधस्येवेत्यर्थः । अनुमित्यनन्तरमेवेति। विशिष्टप्रतियोगिज्ञानात्मका. सुमित्या तन्मूलकस्मरणादिनावाअभावग्रहसामग्रीसंपत्तरिति भावः। अनुमितावेव भान इति । पूर्व यत्र तद्नान तत्र व्यभिचारग्रहस्यापि सं. भवनानुमितेरेवानुदयादिति भावः । विशिष्टस्य पूर्वमशानादिति। वि. शेषणान्तरविशेष्यतापनविशेषणकशानमान एव विशिष्टविशेषणशानं हेतुरित्यभिप्रायेण काञ्चनमयत्यादिमा विशिष्टस्य घन्टादेर्भानपि तटू पाचच्छिन्नतमाशानानियमान व्यभिचारग्रहनियम इत्यालोच्य उ. कानुमितेराभासताप्रयोजकमन्यदाह वन्हाविति लिङ्गस्य-काञ्चनम. यत्वव्याप्यस्य,चन्हावप्रसिद्धय॑भिचाराचेत्यस्य वन्दित्ती च काञ्चन. मयत्वस्पत्यादिः। यद्यपि धन्ही काञ्चनमयत्यमानस्य तत्र तयातिथि शिप्रयत्नाज्ञानानधीनतया तत्र तद्वत्त्यांशे अनुमितरामासत्वे उक्तासि. शिव्यभिचारयोः प्रयोजकत्वमसंभवदुक्तिकम् , तथाप्यनुमिती विधे- येतापच्छेदकतोहश्यतावच्छेदकताविलक्षणाप्रकारता तयाप्य पत्ता. शानप्रयोज्यति नियमानुरोधेन यदि काचनमयत्यावगाहिताया: तयाप्ययचाशाता धीनत्वमंगीकरोति तदेतद्रूपणम् । अनुमित्युपनीत मानवादिना तारनियमानीकारऽनुमित्युगनी. तमानमतविशेषस्यैवोच्छेदः सरेप तयाप्यवत्ताशानात्तदनुमित्यभ्युः पगमादिति तेन तादृशानियमो ना-युगेयत एवेन्यभिसंधाय दीधि. तिकार माह लिनस्येत्याचम्युच्चयमाप्रमिति। उक्तस्थले पक्षनिष्टस्य काश्चनमयत्यायच्छिन्नयन्धमावस्यानुमि. स्थामासताप्रपोजरत्येपि मनुमित्याभासमाया हेवाभामाधीनत्यनि- ·वधिप्रकरणम् । १८७७ यमोन सिध्यतीति नोक्तयुक्तया याघस्य हेत्वाभासतासिद्धिरित्याह मूले नचति । अमामात्यं भवतोच्यत इति शेष ।नच साध्याभाष इस्य- मन्तर प्रकृत इति पूरणीय, प्रतिबन्धक इत्यनन्तरं भवितुमईतीति । अध फुत इत्याकांक्षायामाह दीधिती अनुमितेः पूर्वमिति । अनु. मित्यात्मकविशिष्टसाध्यमानानन्तरं तदभावशानसंभवेपि तज्ज्ञानस्य पूर्वोत्पन्नायामनुमितावप्रतिवन्धकत्वादनुमित्यन्तरानुत्पादस्य व पक्षे हेतुमत्ताज्ञानसरे तदात्मकन्यभिचारज्ञानादेव गिद्वान तदभाषस्य हेत्वाभासनेति भावः । एतेमानुपायामप्यनुमिता विशिष्टविषयक- मानसादिज्ञानसभवेन विशिष्टसाध्याभावानोत्पत्तापि न क्षतिः ।। (चि०) वस्तुतस्तु उपनीतस्यानुमितो भाने मा. नाभाषः प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतियलेनैव तत्कल्पनम् , अन्यथा पूचॉपस्थितसकलपदार्थमाने यथार्थानु मित्यु. च्छेदः । अपि चै परार्धानुमानेप्युपनीतभाने याधि. तोऽर्थ उपनौतोऽयं मम भात इत्युद्भावनादेव विजये. त वादी उद्देश्यानुमितेरप्रतिबन्धान तन्त्र पारी दोष इतिचत् , सुल्पं स्वार्थानुमानेऽपि।अत एव यत्र सामा- न्यतोदृष्टानुमानमेवेतरवाधसहायं विशेषानुमापक सन्न वाधकानामाभासत्वे तत्प्रयुक्तं सामान्यतो दृष्ट. स्याप्याभासत्वमिति चास्यासकर्यात् । न च यदि विशेषविप्रतिपत्तो सामान्यस्य प्रतिज्ञा तदा अर्था- न्तरं सामान्यविप्रतिपत्तौ तु नेतरन याकापेक्षेति चाच्या स्वार्थानुमान एवैव प्राधासकरयोक्तत्वादित्य- पास्तम् । अनुमित्यपतियन्धेन तत्र यावत्यादोपत्यात् । ननु पक्षे साध्याभावग्रहवत्साध्यामाचव्याप्यग्र- होऽपि दूपको विरोपित्याविशेषात्, तथाच साध्याभा. वसम्बन्धो व्यभिचारः साध्याभावव्याप्पमामानाधि- ·. १८७८ अनुमानगादाधर्याम् करण्यं याधः साध्याभायच्याप्यन वहिवादिकमेवेति चेत् । न । पक्षे हि साध्याभावे ज्ञायमाने ज्ञाते वा यदि साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यधुद्धिस्तदा व्यभिचार एव । अथ पक्षे साध्याभाववुद्धि विनैव सा, तर्हि हेतु साध्याभावव्याप्पपोरगृह्यमाणविशेषयोः सत्पतिः पक्षत्वम् । अथ तुल्पपलेन सत्प्रतिपक्षोऽधिकरलेन वाध इति चेन्न । गमतीपपिकरूपताकल्पं हि घलं तच द्वयोज्ञो. तमिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं, गमकतापहि तश्च न बलम् । अथ साध्याभापच्याप्परिनन्धधासिद्धत्वं पर, तदा ततः साधनपति पचे साध्यामायानुमितावने. कान्तिफत्वमेव । पक्षे साध्याभावग्रहवादिति पदुक्तं त. दप्यसिद्धम् । तस्य दोपत्यानभ्युपगमात्, अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तिः। अध हेतुतः साध्यसिहिसम्भावनायां व्यभिचा- रासिद्धेः याचेन तोरसाधकत्ये सिद्ध व्यभिचार- सिद्धिरित्युपजीव्यत्याद्वाधः पृथक्, अन्यथा हेतोरसा. घकत्वे सिडे साध्यसिद्धिसम्भाधनाविरहायभिचा. रदिः तस्याश सत्यां तोरसाधकल्यधारित्यन्योs. पाश्रय इति चन्न । साध्यसिद्ध्युन्मुपहेतुमानस्य प्र. मितमा पाभायसहचरितहेतुविषपत्येन व्यभिचार. ज्ञानतया दृपफस्यात् । तथापि व्यभिचारे साध्यामा. पममा तन्त्रं तां पिना तदभायादिति सैय दोप इति ·याचप्रकरणम् । १८७१ चेत् । सस्यम् । किन्तु साध्याभावप्रमा व्यभिचारज्ञा- नत्वेन दूषिका क्लप्तत्वात, न स्वतन्ना । अत एव पक्ष साध्याभावज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वं न तु साध्याभावस- मानाधिकरणसाधनज्ञानत्वेनेति प्रत्युक्तम् । तस्य लघुत्वे ऽध्यक्लप्तत्वात् । अथ प्रत्यक्षादीप्रमामात्रं पति स्वात. येण बाधो दोपत्वेन क्लप्स इत्यनुमितावपि स एष दो- प इति चेत् । न तर्हि हेत्वाभाप्तः,अनुमित्यसाधारणदो- पस्य तस्यात् मनोयोगाभाववत् स्वरूपसत एव प्रति- बन्धकत्वात् हेतुत्वाभिमतावृत्तित्वेनाऽसाधकतालि. ङ्गत्याभावाच । बाधितपक्षकत्वं लिङ्गमिति चेन्न । अन्यत्र तथा दूधकत्वाकल्पनात् । इति पाधपूर्वपक्षचिन्तामाणिः ॥ (०) व्यभिचारधीसस्वादयानुमित्यनुत्पादनिर्वाहे वाघे विरो. धित्वान्तरकल्पनाया नियुक्तिकत्वादिति माय । तपायच्छिन्नव्यभिः चारस्य तद्रूपावच्छिन्नव्यापकताग्रहाधीनानुमितायेव विरोधितया उप नीततमविशिष्टसाध्यामिती काञ्चनमयत्वावच्छिन्नयनयमावबह त्तिस्वरूपन्यभिचारोभफिशित्करनि कथञ्चिद्विशिष्टलायज्ञानाधीन. पाधिग्रहदशायामुक्तानुमितधारणाय याधस्य हेत्वाभासायमावश्यक- मित्यनुशयादनुमितावुपनीतस्यैव भानं दृश्यति मुले घस्तुतस्वि ति। अनुमितायुपनीतभाने वाधकमप्याह अन्यथेति । यथार्धानुमिन्यु. च्छेद इति । भ्रमभिन्नानुमित्युच्छंद हरयर्य मनु उपनीतस्य सकलपदार्थ. स्थ माने तत्तत्पदावाधानश्वयाभावस्य सहकारितया तादशसहका- रिसत्व ममत्वमिष्टमेव तदसर ताशकारणविरहादेव ममत्वामित्य- तमादापि चोति । इत्युझावनादिति । मध्यस्थम्येत्यादिः । अन्यथा पादिप्रतिवादिनोः परोपन्यस्वसाध्यानमित्यसननादसगते । नच तयाधो दोष इति । यत्र यतिधिरनुइंश्या तत्र तानविरोधी प्रकते न दोष इति तदुद्भायनान्न धादिविजय इत्यर्थ ।

·१८८० अनुमानगादापर्याम् तुल्यं स्वार्थानुमानेपीति। प्रकृतहत्यधीनं यत्र यदवगाहित्वं तत्र सदवगाहनाविरोधिनः काञ्चनमयत्यादिना वहयाद्यभावस्य न प्रकृत. हेतुदोषत्वमिति प्रकृतहेतोरदुष्टतयाऽनुमितेरप्रमात्यानुपपीत्तर्भव. तामपीत्यर्थः । इतरबाधसहाय-मितरयाधग्रहसहित, विशेषानुमाप के-अगृहीतवाघस्य विशेषस्यानुमापकम् , साधकानां-इतरयाधकानां आभासत्वे-अप्रामाणिकत्वे, यस्य याधे गृहीतस्तस्य च धस्तुतो भ. चाधितस्य इति यावत् । तत्प्रयुक्तमिति । परिशिष्य मानविशेषवाधप्र. युक्तमित्यर्थः । आमासत्वं-अप्रमाजनकत्वं । अनुमित्यप्रतिबन्धेनेति । स्वरूपसतो वाधस्याप्रतिवन्धकत्वातज्ज्ञाने च विशेषानुमापकताया एयानुपपत्तेरिति भावः । बाधस्य-विशेषवाघस्य । अदोपत्यादिति । तथा च न तत्र सामान्यतोष्टस्याप्रमाजनकस्यनिर्वाह इति भावः । यद्यपि तादृशयाधावतारस्य कदाचिद्विशेषानुमित्यनुत्पादप्रयोजकतया तस्य हेतुदोपत्यं यत्र तदनयतारस्तप्रत्याया विशेषानुमितेराभासता. प्रयोजकत्वं चानपवादमेव, तथापि कदाचिदनुमित्यनुत्पादप्रयोजक ज्ञानविषपत्यसंमयेनैव स्वतन्त्रत्वाभासतानिचाहे अनुमित्याभासता. प्रयोजकत्वाभिधानामनुपयुक्तमाविशेषानुमितिविरोधितया व्यभिचा- राधसकोणत्यामासताच पक्षधर्मतावलेनेत्यादिना सिद्धान्तयिष्यत पति तात्पर्यम् । दुपक:-अनुमितिमतिवन्धकः।विरोधित्याविशेषादिति । साध्या- मायस्येव तहाप्यस्यापि साध्यविरोधिस्यादित्यर्थः । साध्याभाष. संयन्ध इति । तोरित्यादि, हेतुमत्तया शायमानपक्षे साध्याभाय. चस्वामित्यर्थः । व्यभिचारा-व्याभिचारग्रह विधया दृषणम, भवस्थिति शेप. साध्यामाघच्याप्यसामानाधिकरण्यामति । तस्येत्यादिः, तुमत्त. या शायमानपि पक्षे साध्याभावव्यायवायमित्यर्थः । यायोपाधविध. येय दूरणम्।तस्य व्यभिचारानात्मकस्यादिति भावः। चन्हित्यादिकमे. पेनि । पन्दिरण त्यादि याचस्पल इति शेषः । व्यभिचार एय- ध्यमिचारग्रह पय, अनुमितिविरोधीति शेषः । नुत्ययलेनेति । उभयत्र यलपई यलमानपरं, तथाच पत्र उारयादिमाधयन्हित्यादेरधिकयलसाने तत्र सम्प्रतिपततावित रदेण पाघस्पासाहर्यमिति माघः। तच्च-व्याप्तिपक्षयर्मतारमर्फ नमस्तापयिकरूपं घाइयोहातमिति। साध्यामायसाधयन्हियादे ·घाधप्रकरणम् । १८८१ रिव प्रकृतहतोरपि ज्ञातम्, अन्यथा कारणविरहादेवानमित्यनुत्पाद. निर्वाण पाधस्य हेत्वाभासावासिद्धोरिति भावः । गमकनाथ- हिभूतं-गमकतानौपायक, साध्यव्याप्यवत्तायुद्धेः प्रमावे गमक- तौनापयिकमापि सत्यतिपक्षविघटक यलं विरोधिव्यायचाची तवाभ्यवत्तायुद्धिप्रमात्वनिश्चयस्योत्तंजकत्वोपगमादिति । साध्यामाधव्याप्यवत्ताज्ञाने प्रमात्यनिश्चपदशायां साप्रतिपक्षता- मिरहेण प्राधस्यैव दोपत्वं वाधश्च प्रमितसाध्याभावव्याप्यवत्पक्ष. कत्वमान चोभयत्र प्रामापधग्रहदशायां यदनुमितिप्रतिवन्धकं तत पव ताशयाधग्रहदशायामनुमित्यनुत्पादनिर्वाह ताशयाधबुद्धः प्रति- पन्धकत्वान्तरमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । ताशप्रतिबन्धक प्ररत. परामर्शमारवग्रहस्य उत्तेजकतया उभयत्र प्रामाण्यग्रहदशायामनुमि तेवारणाय प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनाया आवश्यकत्वादिति शकते म थेतियनन्यथामिद्धन्वं प्रमात्वनिश्चयः ततः साध्याभावव्यायबुद्धिन साध्याभावानुमिताविति । बाधकविरहेणेति शेषः । अनेकान्तिकमेव- व्यभिचारमानानुमिति विरन्ध्यादिति (१)शेष । इदमापाततः ताद- शसाध्यामायानुमित्युत्पादकाले साध्यानुमितेयभिचारधानाधार. पात, किन्तु एका प्रामाण्यग्रहस्थले अन्यत्राप्रामाण्यमहोतपयवानु- मित्युपगमेनोक्तप्रामाण्यमहोत्तेजकताया अनुपयोगाद उभयत्र प्रामा- ण्यग्रहतदग्रहस्थलयोरप्रामाण्यग्रहागास्कन्दितविरोधिव्याप्यवत्ताशा. नप्रतिवन्धकतयैवोपपत्तः प्रतियन्धकत्यातरं नियुक्तिकमित्येव दूषण घोध्यम् । इति यदुक्कामति ।हत्यनेन दृष्टान्तविधया यन्सायाभावशा. नस्य स्वातन्त्र्येण दूषणत्वमुक्तमित्यर्या हेत्वामासान्तरतापत्तरितिय. क्षनिष्ठसायाभावमात्रस्य व्यभिचारानात्मकतया वाधत्वस्यापितत्रा. नुपगमेन क्लप्तेऽनन्तर्भावादिति मायः | हेतुत. साध्यासिद्धिसंभावनायामिति । हेतोः साध्यसाधक. प्रमाविषयत्व संभावनायोमित्यर्थः । व्यभिचारासिद्धरिति । तादृश. प्रमाविषयत्वस्याव्यभिचारनिपतत्वादिति भावः । व्यभिचारादेर. साधकस्यसिद्प्युपगमे. दोपमाहान्यथेति । बाधसिद्धिय व्यभि चारसिद्धिरिति नोपजीव्योपजविकभाव पनि दायति नेति । सप होप इति । सा प्रमात्वेनैव लाघवात प्रतिषाधिकान तु व्य. मिचारसाततया व्यभिचारस्य गुरुशरीरत्वादित्यर्थःपक्षातिरिक्त ·૧૮૮૨ अनुमानगादाधर्याम् हेतुमाध्याभाववत्त्वग्रहदशायामनुमितिवारणाय व्यभिचारधियः ! तिबन्धकताया आवश्यकत्वाद्रगौरवमकिञ्चित्करं साध्याभावप्रमाया प्रतिपन्धकत्यान्तरकल्पन एव च गौरवमिति दूषयति सत्यमिति । साध्याभावप्रमाप्रतिबन्धितीत्यादिः। अन्यत्र तथा दूपकत्याकल्प नादिति । प्रत्यक्षादौ साध्याभाववत्पक्षकत्वपर्यन्तज्ञानस्य प्रतिवन्धः फत्वाकल्पनादित्यर्थः। तथा चानुमितौ तज्ज्ञानप्रतियन्धकतायामुक्त युकथनवकाशन हेतुवृत्चित्त्वेपि तस्य हेत्वाभासत्यं नास्तीति भावः।। (चि०) उच्यते । पक्षे साध्याभावनिश्चयः सा. ध्याभावज्ञानप्रमात्वनिश्चयात् , ज्ञानमात्रादर्य निश्च प्रामाण्पग्रहपयें भ्रमत्वेन ज्ञातादर्थनिश्चयप्रसङ्गव, तथा चोपजीव्यत्वेनाधिकयलत्वेन वा पक्षे साध्याभा. घज्ञानस्य प्रमावनिश्चये सव्यभिचारो नान्यथा, उभ. घथापि साध्याभायनिश्चपाधीनस्पभिचारज्ञानात् पूर्व ज्ञातं साध्याभावज्ञानममात्वमेव दोष उपजी. व्यत्वात् । यदि च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्व. निश्चयो नानुमितिविरोधी, तदा व्याप्तिपक्षधर्मतया हेतुज्ञानं विशेपदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावज्ञानं परि- भूप साध्य साधयेदेव पर्वते घूम इव वाह्निम् । न च सा. ध्याभाव बुद्धिरेवागृह्यमाणविशेपा सत्प्रतिपक्षवत् प्र. तिपन्धकेति वाच्यम् । रजतेन इदं रजतमिति ज्ञानेऽपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य शद्दे पीतत्वज्ञाने शुक्लत्वस्य चानुमानात, पादियाक्पेन पक्षे साध्याभायज्ञानाद. नुमानोच्छेदप्रसङ्गाच। अथ पक्षे साध्याभाषप्रमेय साध्याभाषहेतुवि. पपा व्यभिचारज्ञानत्वेन दोषो न तु तस्याः प्रमात्य ज्ञानपाति चेत्, तर्हि प्रमाया: अममात्यज्ञाने भ्रान्ता ·: वापप्रकरणम्। १८८३ नुमितिर्न स्यात्, न स्याच पक्षे साध्याभावज्ञानप्रमा. स्वभ्रमादनुमितिप्रतिवन्धः । (दी) तथावत्यादि। अधिकवलत्वेनाधिकरणस्वरूपवे. नापेक्षणीयो व्यभिचारनिश्चयः । साध्याभावानिश्चयति । साध्या- भाको निधीयते यन प्रामाण्यनिश्येन तदधीनेत्यर्थः । (ग) पक्षे साध्यामावनिश्चय इति। साध्याभावाने प्रामापय. संशयोत्तरं तर प्रामाण्यनिश्चयं विना न साध्यामावनिश्चयस्तत्सं. शयस्य सामघा अनिवृत्तेरिति सतत्ममात्वनिश्चयाधीना एवं प्रमात्य निश्चयं बिना मप्रामाण्यसंशययोग्यतया कथंचिदुत्पन्नोपि निश्चयो न निश्चयकार्यकारी मतस्तस्य निश्चय कार्यकारित्वमपि प्रमावनि श्चयाधीनमित्यर्थः । शानमात्रादनिश्चय इति प्रमायनिश्चयनिर. पेक्षाज्ञानहतोः प्रामाण्यसंशयस्पले अर्थनिश्वये ताशमानस्य निश्च. यका-भ्युपगमे प्रामाण्याहवैषय तदुपायविचारवैयर्य, अर्थनि. चयमसंगा--तरकार्यनिएकम्पप्रवृत्यादिप्रसह । द्वितीयाभ्युपग- मे दूषणामिदमुपजीव्यत्वेनेति । कचिसाध्याभावानेश्चयात्मकन्य- भिचारशानस्वरूपे उपजीव्यत्वेनेत्यर्थः । अधिक बलत्वेनेत्य- प्र बहुवादिम्रमं निराकर्नु दैधितिकृत घ्यावष्टे अधिकर. यस्यरूपत्वेनेति । अनुमितिमतिवन्धकरूपनिब्धयकार्यकारिताम- योजकत्वेनेत्यर्थः । एतदुभयस्य प्रामाण्यनिधयारेक्षायामेष हेतु. तया तहामाय प्रमात्यनिश्वयविशेषणं पूरपति अपेक्षणीय इति। नि श्रयकार्यार्थमपश्यं स्वीकरणीय इत्यर्थः । प्रमात्यनिश्चयस्य स्परू- पसद्यभिचारानिर्वाहकतया व्यभिचारपदं सन्निश्चयपरतया व्याच व्यभिचार इति व्यभिचारनिश्चयः साध्याभायोशे निश्चयकार्यकारि ताप्रयोजकरूपपिशिष्यभिचारज्ञाननिहिः। तच रूपं निश्चय स्वमियनिस्चितप्रामाण्यफरवमपीति पक्षद्वयसङ्गतिः । व्यमिचारज्ञान स्थ साध्यामानिधयात्मकतया तीनवकथनासते. साध्या. -भावनिश्चयपई फरणव्युत्पत्या तस्प्रमारवनिश्चयपरतया वर्णयति सा. ध्याभाव इति । च्याधिकरणबीहापसहिष्णुतया साध्याभावस्य नि. धयो यस्मादिति नव्यायातम् तदधीमत्वंतनिर्वानिधयकार्य: कारितामयोजकरूपयायम् । एतच्चेदानी शानयोः कामिका हेतुश्वना- ·। - १८८४ अनुमानगादाधर्याम् भिहितम् । पूर्व ज्ञातमिति च मूल तज्ज्ञानभिन्नज्ञानविषयीभूतमित्य- र्थकम् । उपजीव्यत्वादिति । स्वरूपे प्रतिवन्धकत्वे वेत्यादिः । पत. च्चेदानी दोषत्वहेतुतयोक्तम् । ननु पहिरनुष्ण इत्यादौसाध्यामावववत्ताशानादेवानमित्युत्पाद निर्वाहात् तत्प्रमात्वधिय स्वतोऽविरोधित्वेन ताप्रमात्यस्य हत्या. भासता नोपपन्नत्याशङ्कय प्रमात्वज्ञानस्यानुमिती स्वतः प्रतिबन्ध कत्वं व्यवस्थापयति यदि चेति । साध्याभावत्ववयुद्धेरनुमितिसा धारणवद्विशिष्टधीप्रतिबन्धकतया तस्याः परामर्शन विशेष दशनात्मकेनापि न परिमयसम्भवः प्रतिवन्धकसत्त्वे फस्यापि हेतोः कार्योत्पादकत्वायोगादित्याशङ्का निराकरोति न चेत्यादिना ।अगृहा. माणविशेषा-अगृहीताप्रामाण्या,रजते नेदरजतमिति अप्रामाण्यमा नविनवेत्यादि विशेषदर्शननेति । परामर्शरूपेणत्यादि भनुमानादि- ति । तथाच विशपादर्शनविशिएत्वेनैव ग्राह्याभावबुद्धेः प्रतिवन्धक स्वमुपगन्तव्यमित्यनुमितिमात्र एव प्रमात्वेनानिश्चिासाध्याभावधियो- ऽविरोधित्वादिति' भावः । प्रमात्मकग्राह्याभावशानमेगनुमिति. प्रतियन्धकम्, अतो न पीनत्वादिभ्रमशायर्या पातत्वाभावाद्यनुमित्यनु पपत्तिः, तत्प्रतिवन्धकतापि व्यभिचारशानविधयेव न तु स्वातव्येणे. ति न तद्विपयस्य घाघहेत्वामासता इति शङ्कते अथेति । तहति । घस्तुगत्या प्रमाया एवं प्रतियन्धकत्व इत्यर्थः । (चि०)ननूपजीव्यत्वेऽप्यत्र साध्याज्ञावप्रमेति ज्ञा. नंन स्वतोपर्क क्लसत्वात् पक्षे साध्याभावनिश्चयं कु- छन् व्यभिचारज्ञानदारेति चेन्न।अत्र साध्याभावप्रमे ति ज्ञानानियमतः साध्पज्ञानानुदात् तस्पैच प्रतियः न्धकत्वात्, शब्दादी तथा दर्शनात्।सापामाचप्रमावि. पयवृत्तित्वस्य हेतुवृत्तित्यादसाधारणत्वेन साध्याभा. वनमापाहेत्वाभासत्वम्। साधारण्येऽपिज्ञायमानं सत पदनुमिति प्रतिपघ्नाति तस्यय हेत्वाभामत्वम् । न घ साध्यासापप्रमाऽग्नेति निश्चपदशायां पचे साध्यामा। - ·पापप्रकरणम् । वहेत्वोर्तानाह्यभिचार इति वाच्यम् । प्रमात्वज्ञानस्प साध्याभावनिश्चयहेतुत्वेन तद्दशापां तदभावात् । अत्रेदं तत्वम् । साध्याभाववान साध्यबदन्यो वा पक्षा-4- क्षावृत्तिसाध्य-पक्षे साध्यामाव:-पक्षनिष्ठसाध्याभावववादिक- साध्यादेः पक्षावृत्तित्वादिक-माध्यवसामान्यादेः पक्षान्पत्ता- दिक-विशिष्टसाध्ये पक्षादेविशेष्याभाववादिकं-यथामतं पक्षे साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षाद्विरोधि प्रत्येकमेव वाधः । तन्निश्चयश्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोपविशेषाचजन्यज्ञानमात्र एव विरोधी । अत एव 'अनन्वयनिश्चयपिरहो योग्यता इत्याचाः । विभाजकन्तु प्रकृतपक्षमतसाध्यवैशिधग्रहविरोधपनुन्ना- यकस्वे प्रकृतपक्षमतताध्यग्रहविरोधित्वे च सति प्रकृतपक्षप्रकृ. तसाध्यवौशिष्यग्रहविरोधित्वम् । पक्षादेः साध्यासमानाधिकरण- धर्मवत्यादिकमपि याध एव । साध्याभाववत्पशादिज्ञानामाव- न्तु न बाधः। सज्ञानस्य पक्षादौ साध्याभावादेरनवगाहित्ये वि. रोधिषिपयवाभावाद , अवगाहित्ये तु तद्विषयत्वेनैव मतिबन्ध- कत्वात् प्रपात्यनिश्चयस्यान्यत्र प्रतिबन्धकत्वाकल्पनाच । सर्वत्र निश्चयस्य हेतुत्वे प्रतिवन्धकले चा भ्रमत्वाग्रहः, संशयताधार णज्ञानमात्रस्य तथाले तु भ्रमत्वानिश्चयः प्रयोजकोऽन्यथाऽऽका- डाकतिमाध्यत्वादिनिश्चयहेतुमतिहेतुपरामर्शादीनां प्रमात्वनिश्च- यो योग्यता व्यभिचारज्ञानादीनाच प्रमात्वज्ञानं श्योजकीभवे- द । शङ्खादी शुक्लस्वाभावभ्रमे च शुक्लत्वायनुमित्तिर्न विना तद- मामाण्यग्रई, नहि स्वरूपप्सत्यपि वाधनिश्चये शाब्दमानप्तादिज्ञा- नमुत्पद्यते । (गा०) माभूत् साध्याभाषक्षानमनुमिती स्वतः प्रतिवन्ध त. थापि तत्पमात्यक्ष प्रतिपन्धकत्वमफलं यहिरनुपण इत्यादौ पन्धा. .

·૨૮૮૬ अनुमानगादाधाम् दावुष्णत्वादिनिश्चयासत्ये तत्पमात्वनिश्चयेप्यनुमित्युपगमात्तनिश्चयः दशापां व्यभिचारधानादेवानमित्यनुत्पादनिर्वाहाच्छह. पीत हत्या दौ अपीतत्वाद्यनुमितेभिचारीसत्वेपि मानुपपत्तिः साध्या भावांशेऽगृहीताप्रामाण्यकत्वस्य व्यभिचारधीप्रतिवन्धकतायां नि. घेश्यत्वादिति शंकते नन्विति । साध्याभावानिश्चयं कुर्वनिति । अनुमि तिप्रतिबन्धकरूपनिश्चयकार्यकारिताप्रयोजकविशेषणवैशिष्टधं निर्वाह यदित्यर्थः । साध्याभावज्ञानासत्वेपि तविषयकप्रमात्वनिश्चयकाले न साध्यशानमित्यनुभवमालभ्य समाधत्ते नेति । तस्यैवेति । तस्यापी त्यर्थः । प्रतिवन्धकत्वादिति ! तादृशज्ञानकाले व्यभिचारज्ञानानिय मोऽग्रे दर्शनीयः शान्दादिसाधारणबुद्धौ ग्राह्याभावप्रमात्वज्ञानस्य । तिबन्धकत्वेष वाधस्यासाधारणहेतुदोपत्यमुपपादयति हेतुवृत्ति- त्वादसाधारणत्वेनेति । हेतुवृत्तितया विरोधित्वस्यानुमितिमात्रनिरू पिनत्येनेत्यर्थः । हेतुनिठमाध्याभाषप्रमाविषयवृत्तिवपर्यतस्य न दोषतेत्यभिसन्धायाह साधारण्यपीति । पक्षे साध्याभावप्रमा इति शाने प्रमात्वघटकतया पक्षे साध्याभाववत्त्वमाने , तदपि ज्ञान व्यभि चारज्ञानरूपमेवेति दोषान्तरज्ञानात्मक यशानमनुमितिप्रतिबन्धक स पर दोष इति नियमात्। माध्याभाषप्रमाज्ञानस्य शान्दादिसाधा- रणविशिष्टज्ञानप्रतियन्धकत्वेपि न तद्विषयस्य हेत्वाभासतानिर्वाह इति शङ्कते न च साध्यामावप्रमेति। हेसुमत्वग्रहविषयतावच्छेदक पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यामाववायममधगाथापि पक्षनिष्ठवि. घयतायां साध्याभाववत्चित्वावगाहिना पक्षे साध्याभावप्रमेति नि. श्वयस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावनिश्चयोपजीव्यस्य संभ. घामोक्तयाधशानस्य व्यभिचारज्ञानरूपतेति समापचे प्रमावेति । प. क्षनिष्ठग्राह्याभावस्य बाधत्वमभ्युपेत्यापि घाघस्य पार्यक्यं व्यवस्था पयति पक्षधर्मतायलेनेत्यादिना । साध्याभावयुद्धे प्रमात्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकस्य निराकृत्य तत्प्र. मात्यस्य दोपताया भने स्वयं पूरणीयतया दीधितिकारो वस्तुतो वाघस्वरूपान्याह मवेदमित्यादिना । साध्याभाववानिति । अत्र सा ध्याभाववत्वमनवच्छिन्न ग्राह्यम् , अतोन कपितयोगवानयं वृक्ष. त्यादावतिरसङ्गः । न चानपच्छिमत्वानवाहिनोपि तदभावपत्ता शानस्याच्याप्यनित्याप्रहदशायां तद्वत्ताप्रहमतिबन्धकतया बनध.

·वाचमकरणम् । १८८७ च्छिन्न याविशेषितसाध्यामापयत्वस्यापि दोपत्वं दुर्वारमिति पा. च्यम् । प्रतिवन्धकीभूतामाधयत्ताशाने नियमतोऽधिकरणत्याशे सम्बन्धधकतयाऽनवच्छिनत्यभानापगमाव, अन्यथा अव्याप्यवृत्ति त्यज्ञानकालीन तज्ज्ञानस्याविरोधियात, तशानामावविशिष्टत्वेन प्रतिवन्धकत्यस्योपगतव्यतया गौरवात् तदपेक्षया अनच्छिन्नत्या. घगाहितया तथात् लाययात् । पूर्वोत्पन्नाव्याप्यवृतित्वज्ञानवशा. दगपच्छिन्नवृत्तिकत्वानवगाहिनोऽमाधवत्ताज्ञानस्याव्याप्यवृत्तित्वधी. नाशेपि अप्रतिवन्धकत्वमिष्टमेष । पकदेशकालरूपधार्मता বাঙ্গাইল तदभाव चाज्ञानस्य तदवच्छेदेन तद्वत्ताशा. नप्रतियन्धकत्वान्तरकल्पनमव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाचेजकतापक्षप्याव- श्यफम्-अव्याव्यतिधेन शातयोरपि मायामावयोरेगावच्छे. ইন একৱানৰ।ন ঘানবাত্মাৰকাশমানশা शानस्य प्रतिबन्धकत्वे अयं संयोगवान् तदभावाश्चति समुच्चयस्या- संयोगवास वेति संशयाविरोधियप्रसङ्गः तस्य व्याप्यत्तित्यान- गाहित्वादिति वाच्यम् । समुच्चयस्य कोटिवयसामानाधिकरण्य. विषयकतया विरोधमाननिवर्तकर्य-संशयविरोधिवात, भवतु पा च्याप्यवृत्तित्वज्ञानामावविशिष्टस्य व्याप्यवृत्तित्वानवाहिनोऽपि ज्ञानस्य प्रतिबन्धकाधम् , तथापिवृक्षनिष्ठसंयोगामायादी नातिप्रसङ्गः तद्विपयकनिश्चयत्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकताशून्याव्याप्यवृत्तित्वशा- नफालीनशानसाधारणत्येन तदतिरिक्तवृत्तित्वादिति व्याप्यवृत्तिसा. ध्यकस्यले पक्षनिष्ठानवच्छिभसाध्याभायवस्थमेव पाधः । तद्विषय. स्वच मतियन्धकतानियतमेवेति अनाच्छससाध्यामाववश्ववद्देश. फालकपपक्षतावच्छेदकापच्छेदेन साध्याभावयत्यमपि तदवच्छेदेन साध्यसाधने घाधा एवं पक्षवावच्छेदकधर्म अनतिरिक्तवृत्तिवरू- पसाध्यावच्छेदकताभान पत्रोद्देश्यं तम पक्षतावच्छेदकसामाना. धिकरण्येन साध्यामाययत्वम् । यत्र च ताप्टराधर्मसामानाधिकरण्य. मात्रेण साध्यसिद्धिरद्देश्यातन तादशधर्मावनिं साध्यामावरवं घाध इति विशेष योध्यः । पो साभ्यस्य पादशसम्बन्धोऽनुमितिः विषयातसयाधपतिप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धताको भायो वि- घक्षणाया वनसंपदेगा लाभानियदेश्का जासशसंको गादिसम्बन्धावच्छिन्नाभाषस्याविरोधितया धाधानात्मकत्यात पर्या .

·૧૮૮૮ अनुमानगादापर्याम् प्तिनिवेशः। यत्र संयुक्तसंयोगादिरूपपरम्परासम्बन्धो अनुमितिविषयः स्तत्र शुद्धसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावो न वाधः पक्षविषयता- निरूपितसंयोगादिविषयतायाः, साक्षात्साध्यविषयत्वानिरूपिततया संयोगादौ साध्यसम्बन्धताविरहात् । धर्मितावच्छेदकन्यापकता दिविशिष्टसंयोगादिना साक्षात्सम्बन्धेनानुमाने व तादृशामावो घाय एव । उक्तरीतिरप्यनुसतव्या । साध्ययदन्यो चैति । तद्वत्तावुद्धौ तर दत्यन्ताभावस्येव तबद्भेदस्यापि धियो विरोधित्यादिति भावः। ए. वंच वृत्यनियामकसम्बन्धेनानुमितिस्वीकारे तत्सम्बन्धस्य प्रतियो. गितानवच्छेदकत्वे च तत्र साध्यवद्भेदस्यैव वाधत्वं बोध्यम् । वाका- रः साध्यामावसाध्यवद्भेदयोः पृथक् पृथक् पक्षविशेपणतया दोष. घटकता न तु गिलितयोरिति लाभाय । पक्ष:-क्षतावच्छेदकविशि टः । पक्षावृत्तिसाध्यमिति । पक्षावृत्तित्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकाय छिन्नमित्यर्थः । यद्यपि,पक्षः साध्यवानित्यनुमितौ पक्षे साध्यस्या. धिकरणत्वमेव सम्बन्धतथा भासते नतु साध्ये पक्षवृत्तित्वं तपासति पक्षे साध्यस्येव साध्यपि पक्षस्य प्रकारतापत्तरिति तादृशानु. मिती साध्यं पक्षावृत्तीति - ज्ञानस्य न माह्याभावज्ञानविधया विरोधियम्, तथापि पक्षः साध्यवान् पक्षे साध्यमिति ज्ञान योः समशीलयारेकं यत्प्रतिवध्यत्वम् अन्यस्यापि तत्पतिवध्य- त्वमनुभवसिद्धमित्याशयेनेत दुक्तिः । पक्षतावच्छेदेकावच्छेदनानु. मिती पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नत्यविशिष्टसाध्यस्यापि तुल्ययुक्त्या बाधता योध्या। एतच्च प्राचीनमतानुसारेण ! घस्तुतस्तु तदीयतत्सं. सर्गावगाहियुद्धौ तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावबुद्धःप्रतिवन्धकत्वमि. विसंसर्गविधया यद्भासते तत्संसर्गस्य विशिष्टयुद्ध्यविषयतया आधा- राधेयभावसंसर्गयुद्धौ वा आधाराधेयभावाभावज्ञान प्रतिवन्धकताया अप्रामाणिकतया पक्षवृत्तित्यायभायटितस्य न दोषता। मत पपा. ने यथामतमित्यसिधास्यते । एतन्मते अवृत्तित्वविशिष्टसाध्यस्य सि. द्विविशेषात्मकस्यापि बाधरूपता बोध्या। वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तत्या. द विशेषणविशेष्यभावपरीत्येपि प्रतियन्धकत्वमक्षतमित्याशयेनाद पक्षे साध्याभाव इति आघयतयापक्षेण पक्ष वृत्तित्वेन धा विशिष्टता. ध्याभाव इत्यर्धातारशसाध्यवभेदोपि योध्यः। पक्षनिसाध्याभाषष. स्वादिकमिति | साध्यामावाधिकरणत्वं सायवनेदाधिकरणावं थे.

·वामकरणम् । व्यर्थः। गांधकरणारया पूर्वस्माद्भदः । एतदपि प्राचीनमतेनासा. ध्यादेरित्यादिना साध्यसम्यन्धपारमहः। पक्षावृत्तिावादिकमित्या. दिना" वृत्तिवपरिग्रहः । गादिपदाभ्यां चा साध्यतावच्छेदकस्य पक्षनिष्ठात्यन्तामाधप्रतियोगितावच्छेदकावादिपरिग्रहः । एतदपि सर्व प्राचीनमतेनाभेदमतियोगिन्यभदायोगित्वयोः समशीलयारेक- वरमान यत्र वियपरज्ञानमपित्तत्र तयारत्याशपेनाह साध्यवदिति । साध्यवस्वव्यापकानुयोगिताकत्यादिविशिष्टपक्षमेदादिकमित्यर्थः । आदिपदाम्या पक्षलायच्छेदकावच्छिन्नस्य साध्यवसामान्यनिधमे- दप्रतियोगित्यादेःपरिग्रह घश्यमाणलक्षण विशिष्पक्ष रिशियसाप. वैशिष्ट्यपहावे स्वरूपसम्पन्धरूपस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्यानि. वेशात विशिष्टपक्षमाध्यमहाविरोधियविशेषणसार्थस्यमिति सूथ. यितुमाह विशिष्ट इति । आदिपदाभ्यां विशेष्यस्य पक्षावृत्तियादि- परिप्रहः। विशिष्टस्य पक्षावे विशेष्यतावच्छदकावच्छेदंग साध्या- मापयत्यादिकपि योध्यम् । मूलता प्राधामायवु प्रातबन्धकर. मन्यत्र फलममिति शब्दादौ तथा दर्शनात इत्यनेनाभिहितम् , बत पर उक्तयाधशानप्रतिवन्धकत्वस्येव तथात्वमित्याद तनिश्चयश्चति । विरोधिनिश्चयायेनेति विरोधीत्यत्र हेतु धर्मिणि पाहामावविषय. कत्वेनेत्ययः । तात्ये सति विरोधितायाः सर्वानुमवसिद्धत्वादिति भाव'. मात्र एवेत्ति । मात्रपद कृत्स्नायकम् । माहाभायनिश्चय. स्य शादियोधपतिवन्धकवे याचार्यसम्मतिमाह अत पवेति । मयि कृता तु एकपदार्थसंसर्ग अपरपदार्थानामावतियोगित्वममाधि पयस्यज्ञानस्य शादधीविरोधित्वाशयन त तारशपमाविषयत्या. भाषरूपयोग्यताया ज्ञातोपयोगिता शब्दपरिच्छेद स्वीकरिष्यते । प्रसतपक्षेति। सत्प्रतिपक्षेतियामिवारणाय प्रथम सत्यन्तम् । पशासिद्धिसाध्याप्रसिधोवारणाय 'द्वितीयम् । उदासीनधारणाय विशेष्यम् । यद्यपि साध्यामावविशिष्टकृतपशाविरुपयाधे विरो. भ्युपायकसाध्याभावाप्यविशिष्टपक्षाद्यन्यत्वं विशिष्टपलादिप्रह विरोधिपक्षतायच्छरकामायविशिष्टपक्षाधया चासिद्धम् , तथापि थारशविशिएनिमपितविषयिताविरोध्यनुमितिजनकतावडेदकत्वे, सति विशिष्टपक्षप्रदत्यस्य विशिएसाध्यप्रइस्यस्य च न्यूनवृत्तिर्षा विशिष्टपले विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यप्रहत्त्वान्यूनवृत्ति प्रतिबध्यता, त. .

·घारणाय अनुमानगादाधर्याम् निरपिनप्रतियन्धकतावच्छेदिका तादृशत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । शेष पूर्वोपदर्शितदिशावसेयम् । घशात्र लक्षणे वहिमानहदो वहिमानियादी षयमावविशिष्टह दादिरूपे बाधेऽव्याप्ति तद्विषयकत्वावच्छिन्नप्रतिघन्धकतानिरूपित. प्रतिययताया विशिष्टपक्षमहावव्यापकत्वात् । नव पक्षतावच्छेदका• दिभेदेन बाघलक्षणस्य मित्रतया यत्र साध्यमेव पक्षतावच्छेदक तत्र पिशिष्टपक्षप्रदविरोधित्वस्यानिवेशनीयतया माध्यासियाधात्मक धाधासवह इति वाच्यम् । घहिमान् काञ्चनमयदो घहिमानि. स्यादौ काञ्चनमयत्याभारविशिष्टहदादिरूपाध्यासियादावतिव्याधित तादृशपक्षकस्थलीयवाधलक्षणेऽविरोधित्वान्तस्यावश्यं निवेशनीयरयात्तत्रत्यापासिद्धिरुपयाधे अन्यातेवुवारत्वादिति चे. । आश्रयासियात्मकस्प तस्यालयावाल्लक्ष्यत्वे तु उद्देश्यताय. च्छेदकताविधेयतावच्छेदकतातिरिकविशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य वैशिष्ट्यबोधीयिषयतान्तःपातिप्रकारतावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिक , पितप्रतिबन्धकतावच्छेदकायषयिताकत्वस्याविरोधित्वान्तसहितवि. रोधियान्तेन धिवक्षणात्। काञ्चनमय दो पहिमानियादाचा यासियादिज्ञानस्य प्रतियध्यतावच्छेदिका न उइंश्पतावच्छदकता- भिवा विशिएपक्षविशियसाध्य वैशिष्ट्ययोधीविषयतान्तःपातिनी प्रकारता इति तदृष्युदाप्तः। उकपक्षाप्रसिद्धिरूपयाधयुध ताशप्र. कारताभिन्ना या विधेयमुद्रयाया उक्तविशिष्टवैशिष्ट्यावषयतान्तःपार तिनी(साध्यप्रकारता तस्या अपि इदत्यावाच्छन्नविशेष्यताभिरूपित. पहपादिप्रकारतान प्रतियध्यताधछेदकत्वान्न ताशवाधासवाद। उतविशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालिवानवृतित्वमुपेश्य तारशधिषयतान्त पातित्यनिवेशाच काचनमपइदो हिमान् ह. दश्च काश्चनमय इत्येताहशज्ञानीया या विधेयमुदया प्रकारता तस्या इरघावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितकाञ्चनमयत्यादिप्रकारतात्यनाथपा. सिद्धिधानप्रतियध्यतावच्छेदकत्येपि नातिप्रसनः। ननु तथापि पर्वतो घहिव्यायामाषयद्वपमायोमययानित्यादी परिभ्याप्पयस्पर्धमाविरूपयाधेऽव्याति: तस्य वद्धिमत्पतरूप पिराप्युनायायाविति चेन्न । पिरोधितान्तघटकप्रतियाधकटाप साविषयताया पिराप्युनायकतानपच्छेदकरयमनिपंप ता. । प्रकारताया ·এইঙ্কৰন্থ । १८९१ शप्रतिवन्धकतायां स्यनिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयायाच्छि. অবিন্যানিধিবসানঘনঘাবাবাভিরাম त्तिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयत्वान्छिनन्यस्य प्र. तियाधतायां निवेशनीयत्वात । प्रकृते च चहिव्यायामाना. हानत्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिपन्धकतामादायाचयाधे ल. क्षणसमन्वयसम्मवात । तयादि-ताशप्रांतयन्धकतानिरूपितमति- पध्यतावच्छेदकं न बहामावयपर्वतज्ञानत्वं, किन्तु बहिव्याप्यामार. ঘনত্মানমন্তব্যৱসৰবশ্বনাথ যথমাবনুমান विगधिहिमत्पर्वतालायकतावच्छेदकवहिव्याप्यवनपर्वतविषयिता. पच्छिन्नत्येपि बहिन्याप्यामावयपर्वतमानविधिवहिव्याप्य वत्पर्व- तोभायफतावच्छेदकवहिन्याप्यवरपर्वतविषयतावच्छिन्नत्वस्याक्षतत्या. 'दिति । तथाच उद्देश्यतावच्छेदकताविधेयतावच्छेदकतातिरिक्त विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यविशिष्वशिष्ट्यबोधीयविषयन्तात:पातिप्र. कारत्यावच्छिन्नमतिघयतानिरूपिता सती स्वनिरूपितप्रति- राध्यतावच्छेदकविषयित्वान्छिनप्रतियध्यतानिरूपित प्रतिबन्धक- तावच्छेदकीभूतपिपवित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यनानिरूपितजग. कनावच्छेदकीभूतविपयित्वानवच्छिनप्रतियभ्यतानिरूपिततियन्ध फतावच्छेदकविपयिताकावमिति निष्कर्ष। न पक्षाची साध्यासमानाधिकरणाधर्मवस्वादिज्ञानस्यानुमिति. विरोधितया साध्यामायामावत्वेन साध्यानवगाहिनस्तम्य साध्या- भायात्यनवगाहिन्वेन साध्यामावाननुमापकतया च तविषय. विव्याप्तिरित्याशंकायामिष्टापत्या परिहरति पक्षादरिति । मूलो. स्तसिद्धान्तं दूषयति साध्यामावयदिति । पक्षावधाविति । पक्षनापच्छ- कावच्छिन्ने इत्यर्थः । सनयगाहित्व इति । तप तमनवगाहाथि नमभित्रायस्य तवति तत्प्रकारकत्वस्य साधगाहनसम्मयादिति मावः। मनु साध्याभाधयति पक्षे साध्याभावप्रकारकमिद ज्ञानमि. स्याकारकविरोधिविषयकप्रमावहानस्थ प्रतिबन्धकताया निर्विवा- दतया तविषयस्य साध्यामायवत्पक्षघटिनप्रमात्वस्य हेत्यामासता निष्प्रत्यू हैव इत्यत बाह अवगाहित्वं स्थिति । तविषयायति । पक्षतावच्छेदकादिविशिएसाध्याभावायवगाहित्येनैवेत्यर्थः । एप. জাভ প্লাবধায়ক মান্নাঘরাশিয় ग ·१८९२ अनुमानगादायर्याम् ध्यपच्छेदः तन्नियेशे गौरयात् तविषयकज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकता प्रयोजकविरोधिविषयताश्रयत्वेन प्रतियन्धकतया तदसनदाउनेति भावः | साध्याभाययतपक्षघटितप्रमात्यविश्यकत्वे अनुामातप्रति पन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वसत्यपि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरिघ ता. शविशिष्टान्तरघटितत्येन न दोपतासम्भव इति योध्यम् । ननु विरोध्यविषयस्यापि धर्मिणि प्राधामावास्यविषयकशान. स्य शब्दादौ प्रतिवन्धकतादर्शनादनुमितापपि ताप्रतिवन्धकाय मव्याहतमेव, तदुक्तं मूलकृता-शाब्दादौ तथा दर्शनादित्यत आह प्रमात्वनिश्चयस्पेति । प्रतियन्धकत्वाकल्पनादिति । शान्दवोधावायपि तत्प्रतिबन्धकत्वानुभवस्य तुल्यायायेनासिद्धत्यादिति भावः। ननु साध्यामावज्ञानसत्त्वेपि तत्राप्रामाण्यमहे ऽनुमित्युत्पत्तेरनुमितो सा- ध्यामावशानं न प्रतिबन्धकमपि तु तत्पमात्यग्रह एप इत्यत आहे सर्वप्रेति । ममत्वाग्रहः-संशयसाधारणममत्वज्ञानावच्छिन्नाभाव: प्रयोजक इत्यन्ययः। प्रयोजकत्वं चावच्छेदकत्व | गन हेतुतोपादानं हटान्तस्येन । तत्र ज्ञानसामान्यमनुपादाय निश्चयरूपविशेषोपादा नव्यवच्छेध स्पष्टयति सशयसाधारणेति । ननु साध्यामायनिश्चयस्य तर्मिकभ्रमत्वमहामावविशिष्टस्य प्रतिबन्धकत्वापेक्षया साध्याभा- पज्ञानप्रमावरहस्यैघ प्रतिबन्धकत्वमुचितम् योशङ्की निरा. कंतु प्रतियन्दिमोह अन्यथेति । प्रयोजकीभवेदिति । यथायोग कार्यजनने 'फार्यप्रतिबन्धे घेति पूरणीयम्, तथाच कांक्षाज्ञानाधसत्वे तत्प्रमात्वग्रहेपि न शाब्दयोधोरपस्यादिरिति . गृहीताप्रामाण्यकस्यैवाकांक्षाविज्ञानस्य कारणत्वादिक तथा साध्या भावीनश्चयासवे तत्ममात्वग्रहेपिन साध्यज्ञानप्रतिवन्ध इत्यप्रामाण्य ग्रहाभावविशिष्टस्य साध्याभावनिश्चयस्यैव तज्ज्ञानप्रतिघन्धकत्व • मिति भावः। ननु शहादौ श्चेत्यभाषादिम्रमे प्रमात्वज्ञान विनापिक. त्याधनुमितेरुदयात्र साध्याभावज्ञानस्य साध्यप्रतिबन्धकतेत्यत माइ राहादापिति । विना तदप्रामाण्यग्रहमिति । फलानुरोधेन तत्र भ्रमत्वग्रहस्यैव कल्पनादिति भावः । प्रमात्वेनाशायमानापि अ. प्रमावेनागृह्यमाणा ग्राह्याभावधाः शाब्दबोधादिप्रतिवन्धिकैति भवतामप्यनुमत विशेषदर्शनत्वेन लिपरामर्शस्यैव साध्या भापमानपरिभाषफताया भवदभिमतत्वात, तथा च शाब्दबोधा यथा.

·. बाधप्रकरणम् । तत्प्रतियःधकनाधौव्ये अनुमितिसाधारणानुगतधर्मस्यय HH तिघध्यतावच्छदकस्यात् तत्र तत्र विपरीतज्ञा भ्रमकानकपन पा अनुमित्युपपादनमेघोचितम्, अन्यथा शान्दादिसाधारणविपरीत हानप्रतिवध्यतावच्छदकाम अनुमित्यन्यत्वस्य निवेशनीयतया अनु मिती साध्याभायशानप्रमात्वयुद्ध प्रतियन्धकान्तरस्य कल्पनीय तया च ौरवात्, अनुमित्यन्यावस्य विपरीतज्ञानप्रतिष यतावच्छे एकरवे आभयासियादिज्ञानकालऽनुमित्यापत्तेश्व पक्षताघरछेवकादि ध्याप्यरत्तामानस्थ अनुमि यजनकतया तद्विपरीतज्ञानदशाया त छाब्दबुद्ध्यादेरिव तदवच्छित्रपक्षादिपिपयकानुमितेर्भवतोप्यनि- एत्यादित्याद न हीति ॥ If (दी)अय लाघवेन संशयसाधारणं संसृष्टत्वकानमेव शा ब्दानुमित्यो. कारणम् , आस्ताच तस्यैव विरोधितया प्रकरण- समो बापच स्वाभासाऽसिद्धिरिव परामर्शस्य, विलीयताथामास दसाध्यकमनुपानमिति चेन्न । सशयासत्त्वसमये परीमशोत्पादे सिद्धिसिपाधयिषे विनो अनुपियनुत्पादमसगाव, सति विशेषदर्शने सशपायोगादिति । एतेन लाघवात् प्रमात्वेन निर्णीयमान बाधशान विरोधीति परास्तम् । विपरीतमेव लाघां, स्फुटतरञ्च तद्भावसाध्यै । तत्र हि गोवा- घपकारके गोत्वाभावादिप्रकारक ज्ञान वाधनिश्चयः । तयाच गौत्वादिमदिशेयकगोवायभावप्रकारकत्वज्ञानाभावो भ्रमत्वग्रह विरह । बाघग्रहश्च पक्षे गोवाघमकारक ज्ञान, तस्य च गावा दिमाशिष्यकगोत्वायभावपकारकत्वाधमफारफ गोस्वाभाववद्वि राष्यकगात्वाद्यभारमकारकत्वमकारकज्ञान ममात्वनिश्वप इति । उक्तमापश्च तत्तत्काय प्रति प्रतिवन्धमानी कारणानाच म मात्वन निश्रीयमानतया नयात्रापत्तिरिति । न च सति विशा. दर्शने विपरीतनिश्चयोऽफिश्चित्कर. तत्सत्वेऽपि विशेषदर्शनेन म. T - ·१८९४ अनुमानगादाधयाँ त्यक्षोत्पादादिति वाच्यम् । विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तरमेव प्रस 'सोदयात्, परैरपि रुचिर प्रत्यक्षविशेष एव विपरीतनिश्चयविशेष पैव तपात्वोपगमाञ्च । नहि शाब्दादिवोधेऽपि विशेषादर्शनवि- शिष्टरवन स विरोधी, गौरवात् मानाभावाच्च । न वा चानुपादि प्रयक्षे मानसादिविपरीतनिश्चयो विरोधी । उपयुज्यते चकचिद्धि- मोपदर्शनममामाग्यग्राहकत्वेन बाधयुद्धः। नचैवं बाधावतारदशायर्या पक्षे हेतोरग्रहेऽज्ञानलसणासिद्धिः, ग्रहे चव्यभिचारधारेचेति वा- च्यम् । वाधग्रहपरामर्शयों दात, अभेदेऽपि पक्षः साध्यव्याप्यहेतु. मान् साध्याभावांश्च इति ग्रहस्य परस्परोपरागानवगाहिनो व्यभि. चाराविषयत्वात् । एकत्र व्यभिचाराव्यभिचारयोरेकनिश्चयागोचर- त्वात् , पूर्णे च करणे साक्षादनुमित्याविरोधिनी व्यभिचारज्ञाना- देरफिश्चित्करत्वात् । उक्तश्च साध्यादेः पक्षाघवृत्तित्वादिकमपि चापः । न च तद्रहेऽपि व्यभिचारबुद्धिरावश्पफी। .(गा० ) अथ शाम्दयोधे विपरीतनिश्चयामाचो न हेतुः योग्यता. छानहेतुतयैवोपपत्तः, एवं च अनुमितावपि न तस्य हेतुता शाब्दानु. मितिसाधारणपरोक्षानुभवत्वस्य जातिविशेषस्य घा विशेष्ये विशेष णवत्यरूपयोग्यताशानजन्यतावच्छेदकत्वोपगमात्ताशकारणावरह- घायाषितानिमित्यनुश्यादिति बाघस्य साक्षादनुमितिविरोधि. तया हेत्वाभासताभिधानमसवमिति शते अथेति । लाघवेनेति । বংশষমেষংঘাষা অন্যায়কালনস্কতাৰকা घवेन तद्वद्भेदत दमायभ्याप्यादिनिश्चयाभावानामपि हेतुत्याकल्पने. लाघवेन चत्यर्ग:वाक्यार्थस्य पक्षे साध्यस्य च निश्चयः शान्दानु. मित्योः पूर्व नियमतो न सम्मपतीत्यत उक्त संशयसाधारणमिति । एक्कारेण विपरीतनिश्चयामाषस्य उपयच्छेदः। प्रत्यक्षस्थल अली. किकप्रत्यक्षत्यमेव पाधादिधीप्रतियध्यतावच्छेदकमिति भाषः1 नच प्रायस्पले मलौकिकहानत्वस्य पिपरीतमानप्रतियध्यतावच्छेदक- तोपपतेः संगटनशानहेतुत्वान्तरकल्पनायामेघ गौरयमिति घा. च्यम् । इच्छाया उत्तेजकत्वं प्रत्यक्षस्थले न तु परोक्षस्थले dि. .

·बाघपकरणम् । १८९५ थक् प्रतियन्धकताया भवताप्यावश्यकत्वात् , याधाभायस्पशाब्दयो- धादिहेतुतामते शाब्दादिसामग्न्याः प्रत्यक्षादिप्रतिबन्धकतायां यो. নাম্বাবধায়া মুখখামায সমাধানাথ घस्य च निवेशनीपतया गौरवाच । न च शाब्दयोधादी बाधाविधिः यो प्रतिवन्धकत्वे तात्तासंशयस्य द्वितीयक्षणे स्मरणादिरूपतदा भावनिश्चये तदनन्तर शान्दवाधापत्तिरिति वाच्यम् । यन विषये संशयद्वितीयक्षणे कचिद्विपरीतनिश्चयः शाब्दादिशानकारणान्त. रसमवधानं च सापत्तिवारणाप बाधादिनिश्चयप्रतिपन्ध्रफताया धावश्यकत्वपि विषयविशेषे लाघवन योग्यताशानहेतुताया नि- मन्यूदता इत्णशयात् । नन्धेव धाधप्रकरणसमयौहत्याभासतान स्पादित्यत आह आस्तां चेनि । तस्यैव-कारणीभूतस्प संसृष्टत्व- शान स्येव, असिद्धिरिष-स्वरूपासिद्धिरिक, परामर्शस्य अनुमितिजन- फस्य, विरोधितया हेधाभास इत्यनुपणान्धयः। नन्वेष भासिद्धसायकानुमितिपिलीयेत कोट्यमसिधा साभ्य- संशयासम्भवादित्यापतिमाह विलीयतां चेति । ताहशानुमितेरे- कोशिनामेवानुमतत्वादिति मायः । अथ पक्षसाध्ययोः संसर्गज्ञानस्यानुमिति हेनुत्वेऽपि असिसा- ध्यविशेष्यकानुमिती न तस्य हेतुत्वमुपेयम्, न या चहानस्य साक्षानमितिमतिबन्धकत्वं साध्यविशेष्यकानुमिती साध्यसिद्ध प्रतिबन्धकतवैध पक्षे याचप्रहदशायां ताशा- नुमित्यापचेरनवकाशात् इति कथमप्रसिधसायकानुमानानुप- पचिरिति चेत्र। एप साध्यमसिद्धिगनपेक्ष्यानुमित्युत्प स्या तत्र प्रतियोगिमत्ताशानरूपयोधप्रहस्य साध्यप्रसिदि वितापि सम्भवात् साध्यप्रसिद्धिप्रतियन्धपातया ताशयाधमहकाले नुमिः स्यापतेरपितुमशक्यत्यात तादृशानुमितिस्वीकारोमिती बाघ- ज्ञानस्य साक्षात्प्रतियन्धकायस्थापश्यत्यात् । एयमत्र पृथिधीत. रमंद इत्यादि शाब्दयोघे पृषिधीतरमेदपक्षकर्मिपाध्यकानुमिती पाक्षादाधज्ञानस्य अनियन्धकत्वमकस्पयित्वा याधमानकाले ताराशायाधतादृशानुमित्योरिणाय धर्मिणि पृथिवीतरभेद. संसगंडानस्य तदुभयसंसर्गायगादिपरोक्षानकारणताया आपश्य- अभावलाध्यकस्थल ·अनुपानगादाचर्या कवादितरभेदादिरूपाप्रासेवसाध्यकानुमितरुपमासम्भवः । अथ पृथिव्यां पृथितिरभेद इति साध्यविशेष्यकानुमिती संसंगे. शागस्य हेतुन्वासम्मवेपि न वाधज्ञानस्य पृथिवीतरप्रकारकशान- रूपस्य साक्षाप्रतिबन्धकावाप्रसक्तिः पृथिवीत्यावच्छिन्ने तादात्म्य. " सम्बन्धेन पृथिवीतरप्रकारकशानस्यानाहार्यस्यामसिद्धेरिति तार• साध्यमिशेयकानुमितिरन्याहतेय । न च शुद्धभेदत्वावच्छि- पेऽनाहापृथिव्यायवृत्तित्वज्ञानरूपयांधज्ञानसम्भवात्तदानीं । पृधि- स्यामितरभेद इत्यनुमित्यादिवारणाय पृथिवीतरभेदसंसर्गज्ञानस्य सादशपरोक्षशानहेतुत्यमावश्यकम, अन्यथा तादृशवाधादियुद्धेतु मित्यादी साक्षात्प्रनिगन्धकत्यकल्पनेन गौरवप्रसङ्गात् , तथा च क ताशसाध्यविशेष्यकानुमितिरिति वाच्यम् । तादृशयाधादि प्रशायामुपवर्शितानुमित्यादिवारणाय भेदत्वावच्छिन्ने पृथिवी- मर्गज्ञानत्यनैव. तादशपरोक्षशानहेतुत्योपगमात् पृथिवीतरमेद. स्वरूपताध्यतावच्छेदकावच्छिनाप्रसिद्धिदशायामपि केवलभेदत्य. करेण पृधियो संसर्गशानात् तादृशानुमितेः सम्भवात् । न चैतन्मते' सायसंशवादनुमितेरुपगन्तव्यतयासंशयस्यैव पक्षतावनानुमितिहे. भुषमिति - साध्याप्रसिद्धिदशापां पक्षतापिरहेण नानुमितिसम्भय इति पाख्यम् । संशय विनापि साप्यनिश्चयकाले सिपाधयिपाक- टेनानुमित्यु पञ्चः सिपाधयिपायिरहविशिष्टसिजमावस्य पक्षतात्य- स्पोपेयरयात् । साध्यविशेष्यकानुमिती साम्यमसिद्धेः प्रतिबन्धक तपैप साध्यसिनिवशायामनुमितिधारणसम्भवाव नाइशानुमिती मंगपाविरूपाक्षताहेतुत्वस्य नियुक्तिकरयारोति चेत् । न । यम प्र. तियाघापापियुद्धरसम्मपरतत्र साध्यविशेष्यकानुमिती संसप. वहानहेतुताया नियुक्तिकत्वेनास्थीकारेपि पृथिव्यां जलमंदा इदे धूमामाय इत्यादि शाने संएटापसानहेतुताया अयनीयतया तार. शाऽनुमितेरमम्मयेन तदभिमायणेय बिलीयतां चेत्यादिनन्यसा पच पूपियां जलभेद याचनुमितेः प्रामाणिवाये पृषिथ्यां जलभव इस्पादिशाप्दयुद्धी संप्रत्यरूपयोग्यतावानस्प इंतुल्ये साम्दावमेय गन्यतापच्छेदक वाच्यं ताशानुमिनी घागरया याधयुद्धरपि मा. साप्रतियम्घारपमुपेयं विषयभेदेन कार्यकारणमायभेदस्यायप. राइिति का ताशानुमिनिधिलय इति पाध्यम । सापपिशे ·. पापकरणम् । स्यकानुमितेः सिद्धान्तिभिरनभ्युपगमात् तदनुरोधेनानुमितिविशेष संस्त्वज्ञानहेतुनामभ्युपगम्य याधादियुद्धः साक्षात्मतिबन्धकता. फल्पनमयुक्तमित्याशयेन सादृशानुमितिविलयस्योपगन्तव्यत्वात् । नच साध्यविशेष्यकानुमितेः लिन्तिभिरनभ्युपगमे पृथिव्यां जळा. विमेदसायकानुमानस्य पक्षकदेशे साध्यप्रसिधा सम्भवपि एक- व्यक्तिपक्षक-इत्तरभेदानुमानस्यागतिरिठि साध्यायशेष्यकानुमिः तिस्थाकार आवश्यक इति कथं तदनभ्युपगम इति वाच्यम् । ताद आनुमित्यनभ्युपगमेपि साध्यविश्यकव्यतिरेकव्याप्त्यवगाहिपरा. मीविशेषदर्शनरूपातादृशालौकिकप्रत्यक्षस्पर प्रथम स्वीका. ৫াহবা নাবিহাৰৰমহ্মান্ধেয়ানাখনন साध्ययिरोपणकानुमितिसम्भवेन सामञ्जस्यात् विशिष्टसाध्या- प्रसिदापि अभावत्वादिसामान्यलक्षणया तेन रूपेण साध्यज्ञानस्य পুর্ব লাল কানাযকাহালানায় মন খাবা कालौकिकप्रत्यक्षसम्मवाद । तु बोध्यम् । उक्तरीत्या साध्यविशेष्यकानुमित्यनभ्युपगमेपि नियहि तादशानुमितिसामपन्तरकल्पनेन लाधयानुरोधेनैव तदन. भ्युपगमः समुचितः किन्यत्र मस्यज्ञान हेतुत्वोपरोधः। नच साध्यविशेष्यकानुमित्यनभ्युपगमेपि तदुसरकालीनसाध्यविशेषण. कानुमित्यनुरोधेन क्लत्त हेतुनाकातिरेकपरामर्शदेव तन्निवाहे परा- मर्शकारणताधियविरहान गौरवमिति वाच्यम् । तदभ्युपगमे तत्र লাবণঃ মপিবশ্বনাথৰাখিবল দীন্তা ara ঘ) भेदादिभिकेतरादिरूपप्रतियोगिसंशयात्मकपक्षधर्मिकताध्यसंसर्ग. सन्देदात संसृष्टत्वज्ञानहेतुनामपि साध्यधिशेष्यकानुमिनिनिर्वाहः । বিশ্বনাথৰহ্মান্ধোনত্মঘাগম ঘনাটকনিয়া एशिष्ट्यप्रकारकानुमित्यसम्भवादिति । एतेन संसृत्यवानस्थानुमितिहेतुत्वे महानसीयतरवहपमाप. घान ,पर्वत इत्यताइशेतरबाधारवेधीयलाच्छुद्धयहित्यादिना व्याप- कतानहान्महानसीयवहिमान् पर्वत स्याकारकाया विशेष्ये विशे. पणमिति रोल्या जायमानाया अतुमितेरनुपपत्तिस्ता महानसी. पापविशिष्टयनहादेः भागमसिया तत्संसर्गज्ञानासभयात् । ग पद इति पाठ मारम।

·मानः - १८९८ अनुमानगादावर्याम् च वह्रौ महानसीयत्वस्य पर्वते च घेतः संशयात्मकसंसर्ग. शानात्तादृशानुमिनिर्भवष्यतीति वाच्यम् । तथासति विशिष्टविशे- पणकानुमितो विशिएसंसर्गज्ञान हेतुत्वे महानसीयवद्धिर्नास्तीति घा. धग्रहदशायां विशिष्टवन्हयादिविशेषणकानुमितिधारणाय याधग्रह- म्य साक्षात्मतिबन्धकतास्वीकारापत्तिरिति परास्तम् । यथा महान- सीयर्वाहमान पर्वत इति वाक्यात् विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या जाय. शाब्दयोघो- अवान्तरपायाभूतमहानसीयत्वविशेषित- पहयादिबोधं विनापि वलयशे महानसीयस्यसंशयात्मकारपर्वते महा' नसीयत्यविशेष्यतापनवहिकोटिकसंशयरूपयोग्यताज्ञानानियहति त. था ताशसंशयादेवोक्तस्थले महानसीयवढिमान् पर्वत इत्यनुमिति निर्वाहात् महानसीयत्वविशिष्टवहिनिर्णय विना प्रतियोगितावच्छेद कविशिष्टप्रतियोगिनिश्चयरूपकारणाभावान्महानतीयवहयभावमा नालम्भयेन नोक्तसंशयसम्भव इति चेत् । शाब्दस्थले ऽप्येषोऽसुयोगः तुल्य: स्यात् । संशयेति । साध्यसंशयद्वितीयक्षणे यत्र परामर्शोत्पादस्तहि. तीयक्षणे घिनश्यदयस्थान संशयात् अनुमितेरेतन्मतेपि निर्वाहात । संशयासस्वसमय इति । सिद्ध्यात्मकपरामर्शद्वितीयक्षणे यत्रानु मित्ला तर सिच्यात्मकसंसृष्टत्वनिश्चयादनुमितेरेतन्मनेऽपि च नि. हिात् । सिद्धिसिपाधयिषे विनेति । सिद्धिरूपससृष्टत्वज्ञान सिपाध. विषाधिरदसहकृतं प्रतिबन्धकमिति तदपगमनिर्वाहकसिपाधयिषो. पादानम् । परामर्शानन्तरोत्पन्नसशयादेव तनैतन्मते अनुमितिर्भधि. यतीति शका निराकरोति सतीति। ननु धमत्याग्रहविशिष्टयाधनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धात्यापेक्षया प्र. मात्वनिश्चययिशिष्टवाघज्ञानस्येन प्रतिबन्धकत्यमेव युक्तं तदभाव.' यति तत्प्रकारकायरूपम्रमत्यापेक्षया तवति तत्मकारकत्वरूपन- मात्वरहस्यैव लघुत्वात, मन्मते प्रमात्यशाने निश्चयत्वस्येघ भवन्म- ते वाघाने निश्चयरवस्य निवेशनीयतया साम्यात् अभावांशे प्रमा स्वेन निश्चीयमानो वाघसंशयोपियाधुनिश्चय कार्यकारी । एवं च बाधमहासरचे तत्प्रमात्वनिश्चयसत्त्येऽनुभूयमानानुमितिरप्युपपद्यते, घाघर्धाप्रमावस्य हेत्यामासतापि विशेष्यविशेषणमा विनिगमना पिरदेण ममापनिवपस्पापि प्रतिबन्धकस्यातू । यदि वाधनिश्चयाँ ·याधमकरणम् । विशिष्टतामात्यग्रहेऽनुमित्य प्रतियन्धके तापमात्यविषयक यसरे "नातिप्रसनतया तस्य न दोपता, तदा पक्षनिष्ठ सास्वाभायादिविषः यकत्वस्यापि सामाण्यानास्कन्दितज्ञानसाधारण्येन तत्प्रनिबन्धका- ताप्रतिमलततया तस्यापि दोपत्वासम्भवः । तत्सम्भवस्तु मित. माध्याभाववत् पक्षादेरेवेति शंका निराकरोति पनेनेत्यादिना। ए. तेन-अज्ञायमानेपि याधग्रह शाब्दमानसादिज्ञानानुत्पादानुभवेन । ', उक्तलाघवमपि नास्तीत्याद विपरीतमेवेति । तदभावनिश्चय- स्वधरकत प्रकारकत्यापेक्षया प्रमात्यनिश्चयवघरकस्य तद्वति सम्म फारकत्वाभावाप्रकारकत्वस्यातिगुरुतया भ्रमशानाभाधरुयावच्छेद- कतामतेऽमावनिवेशाधिक्यस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः মৰমাযথ বাঘমঘমাথামৰামায় মাত্রা स्मकस्थ ताप्पणैव निवेशात् तादशनमत्वस्य साध्याभावयति सा. ध्याभावप्रकारत्यरूपप्रमात्वापेक्षया लघुत्वेनातिस्फुटं लाययमित्याह स्फुटतरं चेति । गोस्वामकारकमिति । एतेन यक्ष्याप्रमात्वज्ञ नीयनिश्चयावापेक्षया वाधप्रहनिश्चयत्वस्य विशेषोऽपि दर्शितः । न च प्रमेयत्यादिना गोत्यप्रकारकनिश्चपसंप्रदाय गोत्वत्यावच्छिन्नाप्रकार. फत्वं निवेश्यं नवाच सत्ययं गोत्यामाववान गोस्वाभावाभावधान वेति संशयस्य धर्मिणि गोयामायामापत्वेनैव गोस्वप्रकारकस्याव्यावृत्ति. रिति वाच्यम् । ताशसंशय धर्मिणि गोत्वत्पेन गोत्वस्य नियमती मानोपगमात्-तेन रूपेण तद्वत्वभाने बाधकामाचात् । गोत्या- दिमविशेष्यगोत्वाधभापप्रकारफरयाद्यमकारकेति । याविपदा होत्याधभावयद्विशेष्यकगोलाद्यभावप्रकारकत्वरूपममायामावपरिन. छ। ममत्याप्रकारकत्वाभिधानं तु भारद्वयकोटिकसशयाभ्युपगन्तृ- "मतावलम्बन गनु भावरूपसाध्याभायमानस्य प्रतिबन्धकतायत. दभापति तत्प्रकारकस्वरूपनमत्य-तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमाया- भावोः समशरीरतया विनिगमनाविरहेण योरेव ग्रही निवेशनी. यो तदपेक्षया श्रमस्वाभावरूपप्रामाण्यतो लघुशरीरतद्वति तत्यका. रकत्यरूपनमात्वरहस्यावच्छेदकत्ये लायम, भाषद्वयकोटिक संशया- नभ्युपगमात्, विधयत्वशरीरे प्रमात्याभायामकारकत्वमेव निवेश्यते न तु ममायाप्रकारकत्यमिति न? तदुभयनिवेशनिवन्धन गौरवमिति शफायां प्रतिवदीमा उक्तमाय चेति । उकमायं-उत्कल्पम्, पूर्वमा ·मति- अनुमानगादापर्याम्'. कांक्षाज्ञानहेतुप्रतिहेतुपरामर्शधर्मिकप्रमात्वनिश्चयस्य कारणत्वप्रति यन्धकन्वे आपादिते न तु प्रमात्यधिशिनिश्चयानां तेष मिति प्रायः पदम् । प्रतियन्धकान-प्रतिहेतुपरामर्शादीना, कारणानामाकांक्षाशा: नपरामर्शादीनाम्।तथास्वापत्तिरिति यथायोग प्रतिबन्धकत्वस्य का रणवस्य चापत्तिरित्यर्थः । तुत्ययुक्त्श प्रामाण्पनिश्चयेपि निश्चितप्रा. माण्यकत्वस्य तत्रापि च तथापापेक्षया मनवच्छिन्नप्रामाण्यग्रह घाघयोः कार्यनहप्रतियन्धादायपेक्षिततया स एव न स्पात। साधकादिविशेषणपरम्परानवस्था चेति तत्र तत्र प्रामाण्यनिश्चयो यदि नापेक्ष्यते तदातुल्यं प्रातेऽपीति भावः। अगृहौताप्रामाण्यकत्वेन प्रतिवन्धकतामतेपि तद्घटकाप्रामाण्यग्रहे अनिश्चिताप्रामापक विशेषणं तम चागृहीताप्रामाण्यकावं विशेषणम् इत्येवंकमेण विशेष. परम्परया अनवस्थितिरिति तु नाशंकनीयम् , प्रतिबन्धकीभूतनि. श्चपविशेषणागृहीताप्रामाण्यकश्यघदकाप्रामाण्यग्रहेऽनिधितामामा पपकरयानियेशात् । तभाप्रामाण्यनिश्चयवशायांकारर्पधारणाय तदप्रा. मापये निश्चयविशिष्टविपरीतनिश्चयादीनामगृहीताप्रामाण्यकरवानवा च्छिन्नानां प्रतिबन्धकत्वान्तरस्यैव कल्पनीयत्वात् । तादृशाप्रामाण्य निधये च निधितप्रामाण्यकस्याविशेषिताप्रामाण्यमहाभावस्य घि शेषणत्वोपगमात् तवैशिष्टयनियेशफलस्य प्रतिबन्धकस्यान्तरकल्पन योपपादनात् दूरस्थे धर्मिणि अयं स्थाणुरित्यादिनिश्चयानन्तरंक रादिरूपविशेषदर्शने सति नायं स्थाणुरित्यादिप्रत्यक्षोत्पत्या विशे पदर्शन विशिष्टस्यय विपरीतनिश्चयस्य प्रतियन्धकता घाच्या, तथ घ परामसत्त्ये विपरीतनिश्चयेनानुमित्यप्रतिबन्धातू तदसते कारणामापादेयानुमित्यनुत्पत्या धाधस्य न हेस्यामासनेति शंक निरस्यति न चेत्यादिना । पिशेपदर्शनेन तमाशानन्तरमेवेति । विपरी तनिश्चयानन्तरीपरविशेषदर्शनाधीनपिपरीतनिधयनाश सत्ययाय पं: । क्षणमात्रस्यातिसदमकालनया तद्विलम्येम फलीपगमेऽनुमय विरोधाभापात पूवंक्षणे भ्रमसत्येपि विशेषदर्शनपशात् ये प्रत्यक्षम यन्ति तपामपिपरोक्षकानप्रतियन्धक्तायां विशेषादर्शनशिप नियशी नानुमतः, विपरीतनिधये सति विशेषदर्शन शादियांध বুখামাখি বাঘারপত্তিার মিয়া। क्षपिशेष पय-तदिन्द्रियजन्यप्रत्यक्ष पय, विपरीतनिश्चयविशेषस्यैवं ·वाधमकरणम् ॥ १९०१ तदिन्द्रियजन्यदोषविशेषाजन्यविपरीतनिश्चयविशेषस्यैष,सधास्योपगः मात्-विशेषादर्शनविशिष्टत्वेन प्रतिवन्धकरयोगमात् । विशेषोपादा- नप्रयोजनमाह न वेति। दोपविशषजन्यविपरीतज्ञानसाये तदनियतं. फत्येन विशेषदर्शनस्याकिश्चि करतया तत्सरवेपि समानेन्द्रियजन्य "यक्षानुत्पत्या विशेषदर्शनविशिष्टत्यमपुरस्कृत्यैव तस्य प्रतिबन्ध कत्यमिति दोपविशेषाजन्यत्वं विशेषपदार्थेन्तर्भावितम् । उक्तस्थलेपि अपं स्थाणुरिति प्रमोत्पत्तिकाले अयन स्थाणुरिति प्रत्यक्षवारणाय विशेषादर्शनविशिष्टदोपप्रतिबन्धफताया आवश्यकत्वे तद्विशिएविए. रीतज्ञानप्रतिवन्धकत्वमफलमिति बोध्यम् । ननु यत्र विपरीतनिश्चयानन्तरं तन्निवकं विशेषदर्शनं तर यि. शेषदर्शनस्योरपन्नविपरीतशाननाशकतया विपरीतनानान्तरोत्पाद विरोधितया च प्रत्यक्षनिश्चयोपयोगित्वेपि यत्र शंखत्यादिदर्शनकाले दोषविशेषजन्यः पतित्वादिभ्रमस्तत्राप्यनुभवसिद्धं मानसादापपीत- स्वादिनिश्चये शखत्यादिदर्शनस्योपयोगित्यं विशेषदर्शनस्योत्तेजक त्वं विना न निर्वहतीत्यतआहोपयुज्यते चेति । अप्रामाण्य ग्राहक त्वेनेति । विशेषदर्शनकालीनविपरीनहानानुव्यवसाये सथाप्यति तविपरीतावगाहित्वभानात्तेन हेतुना तत्राप्रामाण्यानुमितिसम्भवा. विति भावः । यद्यपि यत्रोपकमेणामामाण्यानुमितिस्तस्यानुव्यव- सायादिना विनत्वादेव विरोधिता न सम्मवति, तथापि तत्समा नविपयशानान्तरस्यापिरोधियायाप्रामाण्यग्रहोपयोग इत्ययधेयम्। साध्यामावविशिष्टपक्षादेवाधरत्वे 'अथ साध्यामाप्रति पक्ष' इत्यादि पूर्वपक्षमन्थन दर्शितामनुपपत्तिमाशय निराकरोति न वै. मित्यादिना । अज्ञानलक्षणा जनकशानाभावरूपानंद चेति । पक्ष हैतोरित्यगुपज्यते । व्यभिचारधीरेवेति । उमपथाप्यनुमित्यनुत्पादे याधोऽकिश्चित्फर इति शेषः । थाधनहपरामर्शयोर्भवादिति । तथाच पक्षे हेतु प्रहेपि तस्य साध्याभावयत्ताशानाभिन्नतयान व्यभिचारा. बगाहिता साध्यामाधयत्तित्वस्य विशिष्टस्य पगिचारत्वात् साध्यामावविषयमानस्य विशिष्टविषयत्यान, एवं साध्याभाव- शामस्थापि हेतौ तदधिकरणवृत्तिस्थानवाहितया न तदस्तिय. মিখায়াবন দাৰণানো আর ও विरोपितेति पापादेव तानुमिस्यनुत्पाद इति भावः । पम परा- ·१९०२ अनुमानगादाधर्याम् मशेपि लौकिकत्रिकर्षादोषविशेषावा पक्षे साध्यामाधवत्त्वभान तत्रापि नव्यभिचारग्रह इत्याहाभेदेपीति। तयोरित्यादि। इति ग्रहस्थे- तित्याकारकस्यैव नत्रत्यवाधग्रहस्येत्यर्थः । परस्परोपरागानधगा. हिन इति । तो साध्यभावविशिष्टर्मिवृत्तित्वस्य साध्यामावविशिष्टे मिणि हेतुमत्त्वस्य चानवगाहिन इत्यर्थः । एतच व्यभिचारावि. चयकत्ये हेतुगर्भ विशेषणं विशिष्टव्यभिचाराभाने च खण्डशस्तब टकनानापदार्थावगाहिनानाशानस्येघ विशकलितसमूहालम्बनस्याप्य नुमिस्यविरोधितया धाध एवानुमितिविरोधीति भावः । ननु तत्र विशिष्टव्यभिचारशाने किंथाधकमित्यत माह एकत्रेति । एकनि. श्वयागोचरस्यादिति । तदुभयमाने निश्चयत्वस्यैवानिर्वाहात, तवनि- वाद दयानिनिश्चयामावनधानुमित्यनुत्पादादिति भाषः । ननु विशिष्टस्य साध्याभाषपद्रवृत्तिवादेरिव तद्धर्मिणि साध्यामावव. पादिना सहित तर्मिणो हेतुमत्यादिकमपि व्यभिचार विशफलि. ततदुभयशानादप्यनुमितिप्रतियन्धस्यानुमविकत्वादियुक्तस्थलेषि व्यभिचारनियन्धन पयानुमित्यनुत्पाद श्याशस्याह पूणे चेति । तृती. योलगपरामर्शसमवथाने सति परामर्शविगटकतयैवानुमितितिरो. थिनो --प्यभिचारस्वरूपासियादिग्रहस्पानुमिरपनुत्पादनिर्वाहक- स्थादित्यर्थः । तथा च तृतीयलिङ्गपरामर्शसमधाने सति पक्षे सा. ध्यामायग्रहे पाधादेवानुमितिप्रतिवन्ध इति तस्य इत्याभासतेति मायः। यारशयाधप्रहकाले व्यभिचारमानानियमस्तज्ज्ञानस्य व्यभिः चारशानसशीर्णतयापि थाधरय पार्थक्य निष्प्रत्यूहमित्याह उत्ताश्चेति । मच-नहि, तहे-तारायाधप्रहे । व्यभिचारबुद्धिरावश्यकीति । घर्मिणि साध्यामाययस्वस्येय साध्ययम्यवृत्तित्वस्य व्यभिचारघट. करयादिति भाषः॥ (दी.) यसनिधितप्रामाण्यम्य शानस्यार्थनिश्चयरूपस्वे प्रापाण्यनिश्चयवैयर्यमतिममङ्गय तयाच पक्षे साध्यामापज्ञानस्य निश्चयत्वमम्पत्तपेऽपेक्षणीयस्तरममावनिश्चय एव प्रतियन्धका, माथमिकलादुपनीव्यत्वाच, न तु चरममापि तदनं पमि. पारमानमिति ।

·चापमकरणम् । तत्तुच्छम् । तस्य प्रतिबन्धकवेनाक्लसवादगृहीतामापाण्यक- लेनैव निश्चयस्य स्वकार्यकारित्वात् , अन्यथानवस्थानाद, अमा माण्पशङ्का निवर्तकत्वेन च कचित मापाण्यग्रहोपयोगात संशयसा; धारणस्प न्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वाचति । यत्तुपनीतकाञ्चन- मयत्वविशिष्टवयनुमितिविरोधी व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वावच्छि- नप्रतियोगिताको वयभावो वाधः । न च विशिष्टसाध्याप्रप्ति द्धया कयं तद्विशिष्टानुमितिः, विशेष्ये विशेषणमियादिन्यायेन तत्सम्भ- चात् । शुद्धसाध्यव्याप्तिग्रहादेव चोपनयमहकारेणाप्रसिद्धविशिष्ट- साध्यानुमितिसम्भवात् तदभावो बाघोऽस्तु । तेन रूपेण व्यासेरनु. पादानाच्च तथाव्यभिचारो न दोपाय,उपनीतसकलभाने चापा- माण्यं प्रत्यक्षेऽपि तुल्यम् अनुदेश्यांश घानुमितेरमामाण्यं न वादि- विनयमयोजकमिति । तत्र । प्रत्यक्षे हि विना सनिकमभाना- दुपनीतभानस्य प्रत्यभिज्ञादावानुभविकत्वादुपनयोऽपि सन्निकर्पः कल्प्यते, अनुमितौ च फलासिया न सामग्न्यन्तरकल्पना । न खलु वहिच्याप्यधूमपरामर्शादपनीतरासमानुमितिरानुभविकी कस्यापि, अन्यथा पर्वते पहिसन्देहवतो निश्चितवतिव्यभिचार- केण अभिधेयत्यादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनुमिमतोऽपि धधपिनो यतिमत्वनिथयानिष्कम्पमत्यापत्तेरिति । (गा०) साध्याभाववुद्धः प्रमात्वस्य व्यभिचारशानोपजीव्य. छानविषमतया हेत्यमासत्वमिति यन्मूलोक्तं तदूपयितुमुपन्यस्पति यविसि । निश्चयरूपत्वे-तत्कार्यकारित्वे, अतिप्रसङ्गः-गृहीताप्रामा- ण्यकशानस्य तथात्वसः। तत्प्रमात्वनिश्चय एपेति । विरोध्द घिपयकोऽपीति शेषः । प्रतियन्धक इति । अनुमितेरित्यादिः मा. थमिकत्व काचिरकमित्यत माह उपजीव्यत्वादिति । नस्वित्यादिना व्यभिचारज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतियन्धकरवमेव व्यवच्छिन्न व्याप्ति. शामप्रतिरन्धकतायामविवादाद, अन्यथा व्यभिचारस्य हेत्वाभा- सत्यानुपपत्तेः। -- ·१९०४ । अनुमानगादापर्याम् तस्प-पक्षे साध्यामावद्धिममात्यनिश्चयस्य । अक्लप्तत्या- दिति। व्यभिचारशानस्य पक्षातिरिक्ते साध्याभावदेतुमत्तायगा. विज्ञानात् यत्रानुमिन्यनुत्पादस्तत्र प्रतिबन्धकताऽकलमेति भावः। उपजीव्यत्यमपि दूषयति अगृहीतेति। अन्यथा-निश्चितप्रामाण्यकत्वेन तथालये । प्रामाण्याहवैयर्थ्यमुद्धरति अप्रामाण्यशति । क्वचिदिति । यत्र कोट्युपस्थित्यादिरूपकारणसमवधानं तत्यर्थः । कचिदित्यने. न तादृशोपयोगितायामनवस्था नास्तीनि सुचितम् । व्यभिचारः शांनस्य साध्यामायांशे निश्चय त्यापेक्षायां प्रमात्यनिश्चयापेक्षा संघ नास्तीत्यतोऽपि न ममात्वनिश्चयोपजीव्यतेत्यत आह संशयति । मुलों. कानि कतिपयदपणान्युद्धृत्य सौन्दङमतम्परिश्त्योपन्यस्यति यचिति । पाध इति । असफीर्ण इत्यादि। किंचेत्यादि मूलेनोक दूरणमुदाति न चेत्यादिना। विशिष्टसाध्यामसिद्धा-अनुमितेः पूर्व फाञ्चनमयत्वरूपविशेपणनावच्छेदकविशिष्टवहिरूपविशेषणाशानेन, क तद्विशिएानुमितिः-कथे तारशविशिलाविशेषणकानुमित. प्रसक्तिः, तथाच कारणयाधादेव तत्र विशिशानुमित्मनुत्पादसम्भषा द्वाधोऽकिञ्चित्कर इति भावः । विशेष्ये विशेषणामतीति । अयं भावः । विशिष्टविशेषणकं ज्ञा विविधं तदुपलक्षितप्रतियोगिशिष्ट्यावगाहि तविशिष्टप्रतियो गिकवैशिष्ट्यागादि च । आये विशेषणशानासंसानहयोरेवापेक्ष न तु विशेष पतावच्छेदकप्रकारकधियोपि, यत पय यवान्तरघाक्या धेशानं विनय महावाक्याज्ञानं स्वीकुर्वन्ति इति । न चैयमपि पू वैशिष्टयाऽप्रसिद्धी प्रतियोगितावच्छेदफविशिष्टप्रतियोगिशानामा यादाधनहो न सम्भवतीति स्वरुपसतो याधस्याकिञ्चित्करतेति धा रूपम् । प्रतियोगितापच्छेदकविशिधप्रतियोगितानस्य विशिषि शेपणानविधपय विशिष्टप्रतियोगिषिशेषितामायबुद्धो हेतुत्यारका चममयत्वेन पहिनास्तीरयाकारिफायर्या स्थानान्ये प्रतियोगिता रकतया काञ्चनमयस्यायधगाहिल्याममावयुद्धी तदपेक्षाविरदात मतियोगिविशेषणापन्नस्यय प्रतियोगितायच्छेदकायमानमिति नि: मस्य प्रधिकरणीयच्छिन्नाभायवादिनोऽननुमायाप्त पूर्व कर चिनिशिएसापनानेनापि यामहा विशिष्टवैशिष्टयविषयकानु ठिकारणास्तरसमयधानं च सम्मवतीस्यपि योध्यम्। ।

·पायप्रकरणम्। ननु विशिष्टज्ञानानपेक्षया कथचिद्विशिष्टज्ञानसम्पत्या वाध. प्रहसम्भवे व्यभिचारोपि गृहीत ते तत एवानुमितिनं भविष्य- तीति किं बाधेनेति दूषणमुद्धर्तुं तत्र काचनमयत्वावच्छिन्नवहधमा- वरूपबाधनादशाभाववद्वात्तत्वरूपव्याभिचारग्रहयो काञ्चनमयप विशिष्टयनुमितिविरोधित्वाविरोधित्व दर्शयति शुद्धसाध्यति । अप्रसिद्ध विशिष्टसाध्यानुमितीति । पूर्वाक्षातकाञ्चनमयत्यादिविशषि- तयादेरनुमितिसम्मवादित्यर्थः । तदभाव -काश्चनमय गव- स्छिन्नवनयभावः । पाधाऽस्तु-विशिष्टसाध्ये साधनीये वाधरूप प्रतिहेतुदायोऽस्तु । विशिष्टसाध्यव्याप्तिग्रहविषयतयेय उपनयादि. सहतशुद्धसाध्यव्याप्तिप्रहविषयतयापि प्रयतहतो विशिष्टसाध्या घभानप्रयोजकतया बाधग्रहदशायां तस्य च तदनुत्पादकताया बाधप्रयुक्तत्वात्ताशवाधग्रहस्य शुद्धसाध्यानुमित्यविरोधिरपि शुद्धसाध्ये साधनीये तस्य दोपत्यानुपगमे क्षतिविरहादिति भाव । तेन रूपेण-काशनमयस्यादिसहितवाहित्यादिना तथा व्यभिचार.. काञ्चनमयावाद्यच्छिन्नय हयभाववत्तित्वम । न दोपायेति । पक्षात रिक्त वधिकरणमात्रे काञ्चनमय वाद्यवच्छिन्नयस्थाद्यभावपत्ताशा- नेपि पक्षे काञ्चनमयत्वायरच्छिन्नवहयाद्यनुमित्युपगमेनानुमितो साक्षायभिचारशामस्य विरोधित्वेपि काञ्चनमयत्वादिसहितवह्नि स्वावधानविधयताकानुमितावेज तथा व्यभिचारधियो विगाधि स्थाव काञ्चनमयत्याचवच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिशानजन्यानुमितो पाश्चनमयत्वाद्यशे विधेयतावच्छदकतापविलक्षणविषयतावरहेग उक्न्यभिचारधियोऽविरोधित्वादिति भार । श्रथ व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वाचवच्छिन्नवद्यमायनीनी काश्च नमयायमा प्रतियोगितावष्उइकतया भासते समानाधिकरण चाहत्याादक तु प्रतियोगिन्युपलक्षणतयैव भासत तस्य प्रतियागितान बच्छेदकत्वात् । पय च काञ्चनमयहिमानित्यनुमिनी काश्चमयस्वच- द्वित्वया प्रतियोगितारच्छेदत्यपर्याप्त्यरगाहियाधामहस्यैध प्रति बन्चकतया नोक्तयाधज्ञानस्य विरोधितेति कथ स हेत्वाभास ।न चोभयधर्मप्रकारेण साध्यानुमितौ एकधर्माशेऽयच्छदकत्वम न्यत्र च प्रतियोगितापा सामानाधिकरण्यावगाहित्वनय प्रतिब- धकनेति वाच्यम् । तथासति काञ्चनमयत्वेन महानसीयवद्विा.

·अनुमानगादार्याम् तीति धियोपि काञ्चनमयवहिमानित्यनुमितिविरोधितापतेः अधिक स्वित्यादिन्यायन इतरसामानाधिकरण्याभानस्य प्रतिवन्धकताया- मतन्वयात् । न च पकांश स्यरूपलम्वन्धरूपस्यापरांशे चानति- रिक्तवृत्तित्वरूपस्यावगाइन प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रम् । दृशप्रति. यन्धकतायाः छाप्यक्लमत्वात् । तावतापि काञ्चनमयत्येन घटित घटामयसामान्यं नास्तीति ज्ञानस्य काञ्चनमयवतिमानित्यनुमि तिविरोधिताया दुर्यारत्वाच्च । मंयम् । प्रतियोगिविशेषणनया भासमानधर्मस्थापि समानाधि. करणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायच्छदकन्यो। पगमेन काञ्चनमययविनास्तीत्यादिभ्रम य काञ्चनमयाधेन यहि नास्तीत्यादिबुद्धायपि काशनमयत्ययहित्यायोः प्रतियोगितापच्छे. दकतापर्याप्तिमानानङ्गीकारात् । न च मिलित्या अभासमानयोः प्रतियोगिविशेपणतया स्वातन्त्र्येण च भासमानयोरुभयोर्मिलितयोः प्रतियोगितावच्छंदकतापर्याप्तिभान दुर्घटं काचनमयो नास्ति प. हिमांस्तीत्पादाधियति घाच्यम् । एकम्प प्रतियोगिविषयतायाम. घच्छे दफत या मासमानयोरिय यदुमयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्यविषयतयोरमायनिएकधिपयतानिरूपिता तपोरपि मिलितपो. प्रतियोगितापच्छेदकतापर्याप्तिभानोपगमादित्यलं पल्लवितेन । अन्यथा पूर्वोपरिपतसकलमान इत्यादिम्लोकमुपनीतमान पणमुसरति उपनीतसकलमाने चेति । प्रत्यक्षेपि तुल्यमिति । तथा घ प्रत्यक्षमात्रस्येयानुमितिमात्रस्यापि किशिदंशेऽप्रमात्यमिटमे प्रति मायः तायता चपादिनो मनिग्रह इत्यादानुदश्यांश इति । था. दिनो यद्विपर्यासभिरनुश्यातदंत्यर्पः। अनुमितेरप्रामापयामिति । पादिसम्पादितानुमितनंमत्यमित्यर्थः।न यादियिजयप्रयोजकमिति । म पादिकमप्रतियादितया जयप्रयोजकमियर्पः। यस्सिदिदिम उश्या तासाधनारिपम्पिदत्यामासस्थय निप्रदम्पानायादुई पशे मनुमितसंमत्य एप तापसम्मयादिति भाषः । एतासमाधा- ममपि म्ले शहापामेणाभिहितमिरवप,पम् । मूलस्थापा अनुमितायुपनीतमानस्यामामाणिकायोपिंपरणन पापकासदर्शन पमतमेतनिकरोति तरयादिना प्ररपक्षेधि पानं पदि विहानाविमुद्रया स्थविषयमास तानुमिवायपि ·1 वाधाकरणम् । १९०७ तस्य तथात्वं दुर्यारमेव विशिष्टानुभवत्वावच्छिन्नं प्रत्येच वि. शेपणज्ञानादेहे तुतया अनुभवसामान्ये एव तस्य विषयमासकतास- म्भवात् , अतस्तत्र ज्ञानस्य सनिकपविधया तथा व्यवस्थाप. यति प्रत्यक्ष होति । अनुमियादी यदि नोपनीतभानं तदा प्रत्यक्षेपि मास्तु विशेषादिति किं ज्ञानस्य सन्निकर्पत्वेनेति प्रतिवन्द्यद्धारापाह उपनीतमानस्येति । उपनीतत्वारिधिपयकत्वस्यत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञा. दावित्यादिमा घटो नास्तीति सुरभि चन्दनमित्यादिप्रत्यक्षपरिग्रहः । उपनयोपति। शानमपीत्यर्थः। सनिकपः-स्वविषय मनस संनिकपः, कल्प्यते इत्यस्य विषयमासकत्वेनेत्यादिः। तद्वलाच्चनोपनीतस्यानु. मिती भानं प्रत्यक्षत्वस्य सन्निकर्षजन्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । नन्यस्तु उपनायकशानस्य प्रत्यक्षत्व कार्यतावच्छेदकं तथापि विशेषणशानवाघाघमाययलादनुमितानुपनीतं भासतामित्यत आह अमिताविति । न सामान्यन्तरकल्पनेति । अयं भावः। विशेषमा- सकसामग्रीनिरपेक्ष केवल बाधाघमावसदितं विशेषणशानविधया हेतुभूतं ज्ञानं न विषयमासकमतिप्रसङ्गात् । विशेषमासकसामग्री च प्रत्यक्षानुीमत्यारननुगतेति प्रत्यक्षतामोसहितमेव तत्तथा मतु अनुमितिसामग्रीसहितं तादृशस्य तथात्व कल्पकाभावात् । काञ्च नमयत्यव्याप्यधान् पहिः काशनमयवहिन्याप्यवान्पर्वत इत्यादि परामर्शघटिनवहधादिमासकानुामतिबामग्रीतोपि धयादौ काञ्चन मयत्यादिविशिष्टबुद्धिमत्पद्यते इति विशप्यभासकानुग्मेतिसामग्री सहितमपि काअनमयत्यादिरूपविशेषणशानादिक स्वावषयमासक- मिति चेद्भवतु तादृशमपि तत्र विशेषणशानादिकं तथा बहिन्याप्यवा. पर्वत इत्यादिना काञ्चनमयत्वादिविषयकत्वावच्छिन्नाजनकपग. मशादिसहितकाञ्चनमयत्वादिज्ञानस्य विपपभालकत्वं तावतापि न सिद-पति सर्वसाधारण घयादिमासकसामग्रीय चर्क दुर्यनं सुवचत्वेपि न तेन रूपेण हेतुतेति तेन रूपेण न सह- कारितासम्भव हात फलासिद्धिमेव विवृणोति न खतिवति । मनु काञ्चनमयधाहमान्पर्वत इत्यादिमानसे तत्तद्विषयोपस्थिति राधा विशेषामायादिघटिता या सामग्री विशिष्टविषयकावप्रयोजिका सा काञ्चनमयावाद्युपस्थितियाविशेषामायादिसहिता वहयादिन्याय वापरामर्शसमधानकालेप्यक्षतव तादृशाने मानसत्यप्रयोजि. .

·११९०८ अनुमानगादाधर्याम् कायामेव सामान्यामनुमितिसामग्रोरूपप्रतिवन्धकाभावनियेशार तविशिष्टविषयावसाहिताप्रयोजकागरे प्रयोजनविरहेण तदनन्तर्गन. स्यात् । न च तादृशमामग्रीविशिएविशेषणज्ञानस्य मानसानुमित्यान। करूपेण हेतुतेति कथ तादृशसामग्न्या अनुगतरूपणोभयत्रावशिष्टदि. पयकत्वप्रयोजरुतेनि वाच्यम् । प्रत्यक्षनिष्ठोपनायकशानजन्यतायाम पिअनुमिनिसाधारणलौकिकमानत्यस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वोपगमन मानसानुमित्योरेकरूपेण विशेषणशानहेतु दानपायात् । न च प्रत्यक्ष त्वापेक्षया अलपोनित्वस्योपनायकशानजन्यतावच्छदकाव नियुति क तुत्यशपिरत्वेपि पिनिगमनाविरहेण उभयोस्तथात्वस्याप्रत्यूह वा दिरयाशकयाऽनुमितायुग्नीतमान बाधकमाहान्यथेति । अभिधे. पत्यादिनति । इदमापातत प्रमेयत्वाद्यनुमितिपूर्व वयादेपस्थिति सत्त्वेऽनुमिन्यनुव्यवसायदशाया पर्वतादी मानस वहयाधुपनीतभा नस्य सर्वमत पर दुर्यारतया यहाधिप्रवृत्त क्षणकाचलम्बनावश्य फत्वात् । यदा च तदभावस्याप्युपास्थतिस्तदा तस्यापिप्रत्यक्ष मतद मिगतसया भानसम्मन यथा तशिश्चयरूपप्रत्यक्ष तथा अनुमिताय. पि सदभावस्थ तथा भानपिन तनिश्चयरूपानुमितिरिति प्रवृतिग्रस के समाधान तुल्पम । पप तद्याप्यवत्ताशानाजन्ये उपस्छितिवाधा. मारमायाधीने तनिश्चयेनामाण्यशङ्कासम्मधेन न तदधिप्रति रित्यपि सममेव। यनु अमति अपि याघावतार उपस्थितानां सर्वेषा धर्माणां न मारोपस्थित धर्मिषु मानमिति यजमानस्यक्तितो यत्र यन्त्र धर्मिणि पधद्धर्मम्योपनीतभान प्रामाणिक तत्तग्नानध्यक्तेरननुगतरू पेण तम तदुपनायता स्त्रीशर्या,नया च फलाभावाम्माम्बाप शा नस्यानुमिता साध्यायो मयिपयधमान्तरमामयमुपेयन इत्या सुगनासमानपण्डनमा तदपि न सम्पन्। पथ सत्युपगीतप्रत्यक्षे पापा दियुद्ध प्रतिवन्धकताायल्यासदात् । याधादिकालीनस्य झानस्योप नापकल्यावरनेर तदानीमपि उपनीतभानगरणसम्मयात् । पुष्प विशेरस्य उपनीतविषयधिशेषमानेऽनुगतरूपेणोपनायवशानदातुः यसम्भवाच्चति। १६ तु योयम् । यतमित्युनीतमानस्यीकारे ययात्तिाश नमयायादिनय तिमहामसीपस्यादिनापि पर्पता पहपाचन ·घामकरणम् । १९०९ मिनेः शुद्धवडिव्याप्ययत्तापरामर्शतः सम्भवेन तद्विरोधिनया स- मानाधिकरणमहानसीयवाहिन्यायवच्छिन्नाभावरूपाधस्याप्यसङ्की. दोपना दुवारेति घडिव्याप्यधूमवान्पर्वन इत्यादिपरामर्शान्महान सीयवहयादिवाधावतारादेव न पर्वतादी भासते इति बाधस्य पृथग्दोषत्वमिति ॥ (चि० ) पक्षधर्मनायलेन प्रसिद्ध पाधान सिध्य- तीति बाधः पृथक् । प्रसिद्धाभाववति पक्षे व्यभिचा- रान्न तसिद्धिरिति चेत् , तसत्प्रसिद्धाभाववति स. पक्ष व्यभिचारात् तमपि न साधयेत् , तदज्ञानात्त. साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अथ पक्षवृत्तेरन्य एव धूमादिः सपक्षे, तर्हि गोस्वपृथिवीत्वद्रव्यत्वादेरप्रसिद्ध- सारलायनुमान न स्यात सालादिप्रत्येकव्यभिचारात् । यदि च साध्यत्वावच्छेदकसालात्वादिसामान्याच. च्छिन्नप्रतियोगिकाभावयति न गोत्वादिकमिति न व्यभिचारः, तर्हि धूमऽप्येवं व्यभिचारामावात साध्य तावच्छेदकेन प्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्यमपि साध्य धूमगोवादिकं साधयेत् यदि बाधो न दोष इति घपम् । (दी० ) पक्षधर्मनावलेनेत्यादि । ननु विशेषतो व्याप्त्य ग्रहाभ तयामिदिसम्भावना, सामान्यतः सिद्धौ न विशेषतो, वाधो विरोधी भिन्न प्रकारकत्वात् । न च समानविषयत्वमेव विरो- धित्वे तन्त्रम् पृयिव्यादिरूपबाधग्रहेऽपि वायू रूपवान्नवेति संशयाद • रूपवानिस नुमितेश्च । न चारूपयेव रूपत्वेन शन्तिमारोपितं वा त. द्विपया, तादृशशङ्काविरहेऽपि तयोरानुभविकत्वात् । दोपवशाह श्वेतं द्रव्यमिति भ्रमेऽपि इद पीतः शङ्ख इति प्रत्ययान ,घटपटी न स्तः दण्डी चैत्रो नास्तीति ग्रहेऽपि घटोऽस्ति चैत्रोऽस्तीत्येवग- ·१९१० अनुमानगादापर्याम् मात् । सल्लिद्गपरामीडाषितविशेषभानममनश्च विशेषवाधावता. रानवतारयोः समानः समानसमाधानव । (गा०) पक्षधर्मनारलेनेत्यादिमुलोपदर्शितसिद्धान्ते उपाध्यायो- क्तदूपणं शकते नन्विति । विशेषतो-महानसीयवहित्यादि ना, तथासिद्धिः-ताशविशेषधर्मप्रकारिका सिद्धिः, सामान्य ता-व्यापकतावच्छेदकवहिरवादिना, विशेषतो बाधः-महानमी यवाहत्याचवच्छिन्नाभावग्रहः, भिन्नमकारकत्वात्-अभावप्रतियो गितावच्छेदकतया ग्राहातानवच्छेदकरूपप्रकारावाहित्वात , स. मानप्रकारकत्वस्यैव प्रतिबन्धकतायां तन्त्रत्वात् इति भावः । समा नावश्यकत्वमेवेति । अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ग्राह्यत्तिधर्मा वगाहित्यमवेत्यर्थः । न त्यभावप्रतियोगितया ग्राह्यविषयकरव.. मेवेत्यर्थः । वहिर्नास्तीत्यादिसामान्याभावयुद्धौ महानतीयवहयादेः प्रतियोगितयाऽभाने महानसीयहिज्ञानविरोधित्वानुपपत्तेः। न च सामान्यप्रत्यासत्तितः सामान्याभायबुद्धौ सकलप्रतियोगिमान नियतं सामान्यज्ञानसस्वेपि तत्प्रकारकलौकिकप्रत्यक्षसामग्यसवे सकलसामान्याश्रयमानासम्मवात् , अनुपस्थितव्यक्तीनां - विशे. पणज्ञानरूपकारणधिरहणाभाषांश प्रतियोगितया प्रकारत्वा- योगाच्च । एवकारणा समानप्रकारकत्वतन्त्रताव्यवच्छदः। अनु- मितादेव चेत्समानाविषयकत्वेन विराधितांच्यते तत्राह रूपवागि- त्यनुमिनेश्चेति । अमपं-सपभिन्न, शाङ्कतमारोपितं वेति वाकारोऽ. नास्थायाम् । रूपत्वांशे निर्मितावच्छेदककतदवच्छिन्नविशेषणता. कवुद्धा रूपत्वप्रकारकवुद्धित्येन तत्संशयनिश्चययाईयोरेव हेतुत्वा. "त्तयोः सशयानुमित्यारानुभावकत्वादिति । तथा चानायत्या तत्र रूपाचपयत्वस्य स्वीकरणीनया समानविषयकत्वेन विरोधि. तामते तदनुपपत्तिरिति भावः । ननु पूर्व कपवनारूपानविरहेषि ताशसशयादौ विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या धर्मिविशेषणतया भासमाने को रूपत्वभानं सम्भवतीत्याशय बाधकान्तरमाह-दो. पवशादिति । श्वनं व्यमिति द्रव्यपदं च श्वेतपदस्य धर्मिपरताला भाय । इह गीतः शह इति । यद्यपि ग्राहशतवृत्तिशुक्लत्यावच्छिन्ना. भावनहे इह शङ्ख इति पानावादिविषयकश्चातस्याप्यनुपपत्ति तथापि * ·वाघमकरणम् । नमस्य साक्षात्कारिज्ञानविरोधिताप्रयोजऋपित्तादिदोपजन्यतायाः वैत्याकारण शहरहस्य तत्रानुत्पत्या शहरवग्रहे श्वस्याविषयक स्वलाभाय पीत इति प्रत्ययादिति साक्षात्कारित्यप्रत्ययादित्यर्थः । मन शनासनिकृष्ठस्योपनीतशङ्गस्य न भानोपगमसम्भवः शॉ साक्षात्करोत्यिनुभवात् । नापि लौकिकसनिकश्रियस्य कस्यचि. दशहस्य तदानीं तत्राशयत्वसाक्षात्कारसामग्रीसत्येन शहत्यग्रहा- सम्भवात् । अतस्तत्र शहत्येत शङ्खस्यैव भानमङ्गीकार्य तत्रच शुक्ला. भावग्रहदशायां भवतो न सम्भवतीति भावः ।। मनु तत्रापि पित्तादिना प्रतिवन्धाच्छतादौ श्वैत्यायग्रहेणैव इह श्वेतः शान इत्यादिसाक्षात्कारविरहोपपापनाशे च सति ता. नमसपि क्षण ताशसाक्षाकारोपगमसम्भवाहोपविशेषजन्य. नमस्य लौकिकप्रत्यक्षपातयन्धकत्व सविधादमित्याशमय घाधका. न्तरमाह-घटेति । ग्राह्यपर्याप्तधर्मावच्छिन्नाभावग्रहस्य प्रतिवन्धक. स्वोपगमे हो न स्त इत्यत्र परम्परासम्बन्धेन द्विस्वागावस्य वि. पयावोपगन्तुमते च घटपटी न स्त इति ग्रहे घटोस्तीति ज्ञानस्य नानुपपत्तिरित्यतो विशिष्टाभाषप्रहदशायां विशेष्यप्रनातिपर्यन्ता- नुपपतिप्रदर्शनम् । यद्यपि विशेष्यवति विशिष्ठाभावप्रत्ययस्य विशेषणामावविषयकत्ववादिनां प्राचां नेयमप्यनुपपत्तिः। वस्तुतः समानप्रकारकत्वेन विरोधितामतेपि दण्डविशिष्टश्चैत्रो नास्तीति ग्रहदशायां दण्डोपलक्षितचत्रवत्ताप्रत्ययस्य समानप्रकारकस्यानु. पपत्तिरित्युपलक्षणीभवत्तद्धर्मप्रकारकप्रतियोगिमत्ताग्रहे तविशि- टामाधीयप्रतियोगिताचि लक्षमतदृत्तिधमांवच्छिन्त्रप्रतियोगिता विशिg. विषयकामावग्रहस्य तद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ताग्रह विलक्षणप्रतियो. गितायगाहिविशिरामावग्रहस्य पृथक् प्रतिवन्धमता याव्या, तथा च समानविषयत्वेन विरोधितामतेपि तद्वत्तानहसामान्यविरोधिता. यांविशिष्टाभावीयप्रतियोगिताविलक्षणहतिधर्माधच्छिन्नप्रतियोगि. खावगाहित्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्ययाविरोधितार्या च घिशि. शाभावीयविलक्षणप्रतियोगितावमादित्वं तन्त्रमित्युक्ती नोकदोपा. बस । तथापि तन्मते तद्वत्ताग्रहं प्रति घास्तवतहृत्तिधर्मावच्छिन्न. प्रतियोगितारमादिायन प्रतिवन्धकवे पीतो नास्तीति अहे पोतः जो नास्तीत्यानुपानिकादिप्रतीत्यापतिः पीतत्यस्य वस्तुतइशद्वा.

·. १९१२ अनुमानगादाधर्याम् तित्याहात्यस्य शशावृत्तित्यभ्रमदशायां शुक्लो नास्तीति प्रहेपि ताराप्रतीत्यनुपपत्तिश्चेति तत्तित्वस्थान तदृत्तितया गृहा. माणत्वं धर्मविशेषणे देयम् । तथा च कालान्तरोणपुरुषान्तः रोणशानन्यावर्तनाय तत्तत्कालपुरुपनियेशेन महागौरवं दूपर्ण घोध्यम् । न च समामप्रकारकत्वेन विरोधिनामत तसद्यक्तित्व प्रकारकप्रतियोगिमताग्रहे तत्तयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकामा. पज्ञानस्य यावत्यः प्रतिवन्धकताः तावत्य पय वाधवुद्धिप्रति. धन्धकाः समानविषयकत्वन प्रतिवन्धकतामते समानप्रकार- करवेग प्रतिबन्धकतामते घ घटत्वपटवादिरूपप्रकारान्तर्भायेण वि. रोधिताधिक्यामिति गौरवामति वाच्यम् । समानविषयन्वेन विरो. धितामते उक्तकमेण ज्ञानव्यक्तिभेदेन प्रतिबन्धमताभदादतीयगौर- घात् घायौ रूपविशेषाभावकूटग्रहदशायां पायौ रूपान्यत् किमपि समषायेन नास्तीति भ्रमसत्ये वापू रूपवान घेति संशयादेरलुपपः तिर्शप तन्मते द्रव्या। मनु समानप्रकारकरवेम विरोधितामते पर्वते महानसीयवहिनी-' स्तोत्यादियिशेषयाघानघतारदशायां सल्लिङ्गपरामर्शाहित्यादिसा. मान्यधर्मप्रकारेण पर्वतादौ महानसीयवन्ह्यादिविषयकनमानुमिति प्रसङ्गः, समानविषयकाचन घिरोधित्वमते च तत्र तन्द्रासकेतरबा. धाविसावेपि विशेषयाधादेव न तत्रनगानप्रसङ्ग इत्यत आह सदिति। विशेषयाधायतारानवतारयोः समान इति । समानप्रकारकत्वेन विरोधितामते विशेषधाधावतारदशायां ताप्रसस्तथा विशेषमासकेतरबाधाधसत्वे विशेषबाधानवतारदशायो नत्प्रसङ्गो स्तीत्यर्थः । समानसमाधानश्चेति । यथा समानविषयकत्वेन घिरोधितामते बाधित्तेतरवाधाद्यसाधे विशेषवाधानवतारे ताशे. तरयाधादिरूपदोषविरहादेय न तादृशम्रमानुमितिरिति समा. धानं तथा समानकारकस्बेन विरोधितामतेपि तदेव समान. मित्यर्थः । समानप्रकारकत्वेन विरोधितामपि इतरवाधादितो विशेषज्ञपेय पक्षे बाधिनविशेषभानमभ्युपगम्य याधासक- रस्य व्यवस्थाप्यतया तन्मते यद्यप्युक्तरीत्या नातिप्रसद्वा. रासम्मका ताशयाधादिरूपदोषस्य सामान्य रूपेण बाधितव्य. तिविषयकानुमितावहेतुतया ताशविरहस्य ताशभ्रमानुमितिवि- यथा ·पाधप्रकरणम्। हाप्रयोजकत्वास, तथापि तन्मते सामान्यरूपेण पक्षे पाधिनविशे. पानुमित्य प्रसिद्धा तरसामरस्यकल्पनेम न तमसः सामान्यरू- पेण बाधितविशेषमानस्यानुमिताधभावस्तु ताशप्रत्यक्षसामनीषि- रहपयोज्य एवेति॥ (दी० ) अत्र वदन्ति-व्यापकतानवच्छेदकमपि रूप लाघवज्ञानादिसहकारिवशादनुपितो मकारीमवति, यथा जी. पनमरणान्पतरप्रतियोगी प्राणिवादित्यत्र जीवनपतियोगि- स्वम् । अन्यथा जीवित्वे सति पदासत्वस्य देतोरसिद्ध्या बहिप्स. स्वानुमानायोगात् । एवं क्षित्पादिफ रेकत्वमपि । अन्यथा एको. ऽनेको वा क्षित्यादिकति सन्देहमसझाव, अनुमितेश्च सादूप्पेण लध्वर्थाविषयकत्वे तथाविधानुव्यवसायविरहाद , सति लाघवम• तिसन्धाने लवर्थपरिच्छेदकत्वमनुमानस्येत्यपि न सिधयेत्। इत्थ- च विशेषतो जायमानानुमिति विरुणद्धि बाघः । प्रमितियाधः पृथक् । सल्लिङ्गपरामर्शत कथं भ्रान्तानुमिति यतां न जायेत पा कयं यथार्थेवि चेत् । (गा०) यद्यपि साध्यतावच्छेदकप्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्धमपि साध्य धूमगोत्वादिकं साधयेदिति मूललिखनात् साध्यतावच्छेदकव. हिन्वादिप्रकारकाबाधितविशेषसिद्धिविरोधितया बाधस्य हेन्यामा- सत्वं मूलकाराभिमतं, तथापि समातविषयकन्वेन विरोधिताया विचारासहरयातामुपेत्य सहकारिविशेषवशाध्यापकतानवच्छेदका कारेणापि साम्यस्यानुमितौ भानमुपगम्य समायत्त सत्र क्षती. तिलाघवशानादीत्यादिना एकविशेषयाधपरिग्रहः। प्रकारीमय- सीसि | साध्यांश इत्यादि। अन्न अपसिद्धान्तशङ्कामपनिनीपुणिकारसम्मतिमादशीोतुं पत्र तस्यापि व्यापकतानवच्छेदकप्रकारकत्वमनुमतं तथाविध अष्टात. माह ययेत्यादिना । त्यति । व्यतिरोकिनन्थे मणिकारापदर्शितव- हिसायसायकलिङ्गविशेषणासिद्धिपरीदारफलकानुमान इति शेषः । जीवनप्रतियोगित्वमिति । भाषप्रधान, म्यापकतानयच्छेदकमपि सा. २३. -- ·- १९१४ अनुपानगादार्याम् यशि लाघवज्ञानयसात् अन्यतरप्रतियोगिरवांशे प्रकारीभवतीत्यनुपं. गादिनान्वयः। ननु नत्रान्यतरप्रतियोगितात्वरूपव्यापकतावच्छेदका- सारेणैव लाघवज्ञानयलाद्विशेषस्य जीयनप्रतियोगित्वस्य सिद्धिन तु ताप्येण । न चयं लाघवज्ञानस्यानुपयोगः, परामर्शस्यैव सामान्यरूपे. णाबाधितीवशपांनुमापफरवसम्भवादिति वाच्यम् । थपररावशेषमान. निवृत्ती साधयज्ञानोपयोगात्। यदि च बाधितविशेषभासकलाया. नरूपदोषविरहादेवाऽवाधितविशेषर्मिकलायवज्ञानदशायां तादृश. विशेषाभावसम्भयादवाधितविषयकलाघज्ञानस्योपयोगिता नघर- | भवतु तदा तदनुपयोग्येय याधितघमिकलाघवज्ञानमेव तद्भाननिया- सकतया , अबाधितमानप्रतियन्धकतया च उपयुक्तमित्यत आह भन्ययेति । बहिःसत्वानुमानायोगादिति । यत्र ज्योति शास्त्रावधा रितनियमात् समयविशेषजन्यत्यादिरूपालिङ्गात् देवदत्तस्य शत धर्षजीविता प्रथममयधारिता अनन्तरं च भूयो भूयो गृहे एवं दृष्ट्वा शतवर्षजीवी गृह एवेति नियमाप्यवधारितः ततश्च कदाचिद्योगा- सुपलब्ध्या 'गृहे तदभावं निश्चित्य प्रतिसन्धत्ते देवदत्तस्य शतवर्ष- जीवित्वे तदुपपादक यहि सत्यमावश्यकमिति गृह एवेति नियमो न सम्भवति ताशनियमसत्त्वे च मरणस्यावश्यकतया तादृश. जीवित्वनिश्चायकनियमोन सम्भवति इति ताशनियाग्रहोऽप्रमा किं वा एतादृशमियमग्रह एवैति देवदत्तौ जीवति मृतो वेति तत्र मरणापेक्षया भावरूप जीविस्ये लाघवग्रहे सति जीवित्वोपपादक- घहि सत्यसिद्धरनुमानताऽनिर्वाहादित्यर्थः । तथा सति संशयक- रणका पत्तनिराकरण नोपपद्यते इति भावः । ननु त्र सामान्य रूपेणैव जीवित्वसिद्धय विशेषसंशयनिवृत्या मानली हेतुसिद्धि रित्यपि मणिकारामिप्राय' सम्भवतीति समानविषयकस्वप्रयुक्त. 'विरोधित्वाभिप्रायकतयापि तन्मूलव्याख्यासम्भवादनुमितापक तावच्छेदकप्रकारकत्यस्य मणिकाराभिमतत्वं न लभ्पत इत्यनुश. शयन दृष्टान्तान्तरानुसरण एवमिति । क्षितिक रेफत्वमपीति । विरानुमान इति शेष । प्रकरीभयतीत्यनुषङ्गादिना अन्धयः। तत्रैक- स्वस्याप्रकारत्वेनैश्वरैकत्वानकत्वयोनित्यं सशय इति पूर्वपक्षयित्वा लाघवम्य प्रमाणसहकारितया सिद्धान्त प्रणयती मणिकृतानुमतां युक्तिमाहान्यति । क्षितिकतुरकत्यें ध न क्षितिकतनिष्ठभेदाप्रति- ·घामकरणम् । योगिरवं क्षिनिकतमिन्ने तदप्रसिद्धः । क्षितिकर्तुरिव च लाघवज्ञाना. दिना तदसिदे अनुपस्थिते तत्र लाघवज्ञानासम्भवात् । न च ध्यणु कादिकत्तरि अङदिकर्षभेद पव क्षित्यादिकर्तुरेफत्व स चाङरादि कतरि सिद्धे तनय प्रसिद्ध्यतीत्युपस्थितेस्तत्र लाघवज्ञानसम्भवेन तत्सहकृतघणुकादिपक्षकसकनुकत्यायनुमाना अणुककत्रीदाबड्ड- रादिवत्रभेदरूप तरकनकत्वं सिद्ध्यतीति वाच्यम् । कार्यत्वादिलि. कनाडुरादौ विशिष्य सककत्वस्य प्रथमतः सिद्धावपि प्रत्येकरः दुरादावुभयकर्तृकत्यसंशयसम्भवेन तत्कनुनिष्टमदाप्रतियोगित्व प्रसिध्वसमायात् । किन्तु गात्मानात्मोभयावृत्तिदुखसमानाधिकर- णद्वित्वशून्यत्वमेव तत् , ताशं च द्वित्वं भात्मेतरदव्यद्वये प्रसि- खं तच्छ्न्यत्यं च गुणादाविति । मनु लाघवज्ञानात् सामान्येनैव रू. पेण लध्यर्थविषयिणी अनुमितिरस्तु न तु ध्यापकतानरच्छेदकधर्मेण लम्वविपरीतसरायंच लाघवधारेव निवर्तयिष्यनीत्याशय युक्त्य. माह अनुमितेश्चेति । ताध्यति । लाघवधीविषयतावच्छेदक महान सीयवाहित्यादिरूपेणेत्यर्थः । तथाविधानुव्यवसायविरहात्- महानसीपपद्मिनुमिनोमीत्यनुव्यवसायासम्भवात् । नासिबेदिति । घहिमनुमिनोमोत्यादिपतीतहिवियत्यादिमात्रसाधकतया विशे. पता महानसीयवन्द्यानिविषयकत्वसाधकप्रतीतिविरहादिति भाव'! भवतु लाघवज्ञानादियशाद्यापकतानवच्छेदकपकारेण साध्यानुमिः तिस्तायता किमायामित्याकाक्षायामाह इत्ध चेति । महानसीय धम्ही लायमित्यादिलाघवधानसदस्तादन्दिव्याप्ययान् पर्वत '. त्यादिपरामर्शात् महानतीयचन्ह्यादियाधग्रहदशायामिव तदग्रहद- शायामपि पर्वतो महानसीववन्हिमानित्यनुमितिः स्थाद्यदि नासी प्रतिबन्धको भवेदिति धाधः पृथक्दोष इत्यर्थः शईते सलिन- परामर्शादिति । कथ भ्रमानुमितिरिति । दोपधिरहादिति भावान जायेत पाकथ यथाति । अनुमितिरित्यनुपज्यते । गुणरूपन. स्कारणसत्वादिति मायः॥ (चि०) साध्याभावयन्मासहचान व्यभि. चारः साध्यप्रागभावध्वंसवगुत्तित्येन व्यभिचारितया पृथिवीत्यादिना गन्धादेः द्रव्यत्वादिना गुणस्यानुमा- ·अनुमानगादापर्याम् नमगमसनात्, किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्गामि- त्वम् । एवञ्च स प्रागभावप्रध्वंसावच्छिन्नतदाश्रये त. स्पतियोगिसाधने पक्षे व्यभिचारो नेतियाधो दूपणम् । अथावच्छेचे सिद्धसाधनम् अवच्छंदके हेत्यासि. खि विशिष्टश्च नान्यदिति चेत् । तर्हि प्रागभावप्रध्य. समतियोगिनोरेकवृत्तिनैकसमपतापि स्यात् । अथ परसमयावच्छेदेन तत्र प्रागभावःमध्यसोया न तरसमयावच्छेदेन प्रतियोगीति चेत् । तर्हि तदव- कछेदेन प्रतियोगिसाधने सिद्धसाधनं किन्तु याध एव । अन्यथा मावात्पन्ताभाषपोरप्यत्तित्वमङ्गः एकवृत्ति स्वात् । अवच्छेदकभेदेन धृत्तिरिहापितुल्या, तत्र देश. भेदोऽवच्छेदकोऽत्र तु समयभेद इति । असिद्धरपि पाध एवोपजीपः । न चैवमुपजीव्यत्वाहाधवत् सिद्धसाध. नमपि पृथक्, उपजीव्यत्वेऽपिस्वतोऽदूपकत्वात् । नहि साध्यज्ञानं नवुद्धिविरोधि, धारावाहिक ज्ञानोदयात् । नाप्यनुमितिविरोधि, अनुमित्सया प्रत्यक्षसिद्धेऽप्यनु. मानदर्शनात् । तदुक्तं 'प्रत्यक्षदृष्टमप्यनुमानेन बुभु- स्सन्से तर्करसिका' इति । श्रवणानन्तरं मननदर्शना. उच । तस्मात् सिद्धिमात्रार्थिनः सिटौ न तदिच्छा, सिद्धिविशेषार्थिनः सास्तीति तस्पानुमित्तिरेव । एवञ्च सिषाधयिषितपक्षविघटनद्वारा सिद्धसाधनं दूषणं न स्वतः। (दी०) वाधानवतारे बाधितार्थलाघवज्ञानादोषादेव । तथा सामान्यतोऽष्टाचदितरमसिद्धाशेषविशेषवापसहकूतात् शिष्य माणमसिमकारिकानुमिति यते, पया भोजनमाध्यकपीनत्या ·बाघमकरणम् । विवासन्ध्याभोजनबाघे रात्रिभोजनप्रकारिका । एवं द्रव्यरत्ति- स्वसाध्यिका गुणत्वादिच्छायां दिगन्तव्यत्तित्ववाधै प्रसिद्ध- मनोवृत्तित्वानुमितिीयमाना मनोवृत्चित्वाभावमपया वाध्यत इति विशेषचापो दोपः । किन्तु साध्येत्यादिकमापाततः । वस्तुतस्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणसम्बन्धविशेपारच्छिन्न- प्रतियोगिताकसाध्याभावरगामित्वं व्यभिचारः । स्वप्रागभावे- स्पादिकं स्पष्टत्वेनोक्तम् । तत्र तदानीं वदत्यन्ताभावस्यापि ध्युत्पा. दितत्वात् । अत एवोत्पत्तिकालावच्छिन्ने घटे- पृथिवीत्यादिना रूपादिसाधने बायो निराबा पदमादधाति । एवं साध्यवत्तान- पच्छेदकदेशावच्छिमस्य पक्षलेऽपि वाघो वोध्यः । (गा० ) उभयत्रैकमुत्तरमाह थाधानवतार इति । असलिङ्गप- रामीमावेपि यापागवतारसहरुताद्वास्तववाधिताविषयकलाघ. घशानरूपाहोपाटेतोरेव भ्रान्तानुमितिर्याधनहरूपोत्तेजकाभाववि. शिष्टताशदोपरूपप्रतिवन्धकसत्वात्प्रमानुमित्यनुत्पादचोपपद्यते इ. त्यर्थः। यद्यपि भ्रमरूपपरामर्शघिरहेपि प्राशाभावर्वादशेयकव्याप्य. पत्ताशानरूपसलिङ्गपरामर्शस्ताक्षत पक, तथापि तन्मात्रान प. तादौ महानसीयवन्ह्यादिभातमिति लाघवज्ञानस्य दोषताया भाव. श्यकत्ये तस्य तथात्यममामाणिकम । नच लाघवज्ञान विनापि म- हानसीयद्विव्याप्यवान् पर्वत इत्यादि परामद्धिमानुमित्युत्पत्या ताशपरामर्शस्यापि दोषत्यमावश्यकमिति वाच्यम् । ससाधारण- परामर्शत्वस्य कस्यामावात् पर्वतपिशष्यकमहानसीयवहानुमिती तविशेष्यकमदानसीययहिरपायच्छिन्ननिमापितव्यातिविशिष्टहेतुमचा. परामर्शस्य हेतुरपि महानसीयबद्यभावद्विशेष्यकशुस्वहिव्याप्य. पत्ताशानधन हेतुत्वाकल्पनात् परामर्शलाघवज्ञानयोर्जन्यतावच्छेदक- कोरी अव्यवहितोसत्यनिवेशालाधवज्ञानजन्यानुमिती महानसीय. घहिल्याप्यपचापरामर्शस्य तज्जन्यानुमितो घ लाघवज्ञानस्य न व्यभिचारः। केविन लापयशानोपनीतमहामसीयावादी न विधपतापच्छेद- ·१९.८ अनुमानगादाभम् फतारूपपिलक्षणविषयती स्वीक्रियते अपि तु प्रकारतामात्र पर्वतो घहिमानित्यादिसिद्धिदायां तादृशानुमितिन जायत एव महानसी. यहियाप्यवत्ताज्ञानजन्यानुमितौ च महानसीयत्वसहितं वह्नित्वमे. घ विधयतावच्छेदकमिति कार्यवैचियान परस्परं व्यभिचार इति । तन्न । लाघवज्ञानादधिकविषयकानुमितेः साध्यतावच्छेदकाष स्छिन्नप्रकारकसिद्धिप्रतिवध्यत्वे देवदत्ते जीवनमरणान्यतरप्रतियो गित्वसामान्यनिश्चयदशायां लाघयतानाज्जीवित्वस्य विशेषतोऽसि. या पहिम्सत्वानुमानानुपपत्तेः। तारसिद्ध्यमावरितलाघवज्ञान सहकृतसामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्ताशानघटितसामग्या भिन्नवि पयकप्रत्यक्षादौ प्रतिबन्धकताधिक्य प्रामाणिकत्वान्न दोपायेति सङ्केपं. घहिव्यायधूमवान्पर्वत इत्यादिपरामर्शात् महानसीयवहौ लाघ मित्यादिलाघवशानदशायां महानसीयविभिन्नवन्ह्यभाववानित्या दीतग्वाधनहवशायां च पर्वतादौ याधितमहानसीयवधायनुमि तिर्वाधानवतारदशायां जायते न तु तदवतारदशाया इति वाघोऽ- सङ्कीर्णतया हेत्वाभासः सामान्यधर्मावच्छिन्नसायकानुमिती विशे' पव्यभिवारस्यादोपत्वादिति मणिरुत.। अत्रोपाध्याया। लाघवाशानादिसत्त्वपि व्यापकतावच्छेदकतया गृहीतेनैव रूपेणानुमितिरिति महानसीयवहित्यादिना न महानसीय. धन्ह्यनुमितिर्जायते अपि तु शुद्धवह्नित्यादिनैव, तत्र च महानसीयब घभावधीन विरोधिनी द्वित्वाग्छिन्नामावनिश्चयदशायामपि प्रत्येक संशयावेरनुभवसिद्धतया ग्राहातावच्छेदकावच्छिन्नामावनिश्चयस्यैव विशिष्टधीविरोधित्वादित्यतो न विशेषवाधस्य दोपतालम्भव न च बाधबुद्ध' प्रतिबन्धकतायां समानप्रकारकत्वस्य तन्त्रस्वे लाध यशानादिजन्यमहानसीयवाह्याद्यनुमितिर्यदि शुद्धवह्नित्यादिनैव त. दघगाहते तदा तदुत्तरं महानसीयवाहियान या पर्वत इति सशया स्यादिति लघ्वर्थभासकमपि लाघवज्ञानमनुपयुक्तं स्यादिति समान विषयकत्वनैव बाधयुद्धविरोधित्वं अनुमितो विशेषरूपेण लयर्थवि. वा आवश्यकमिति उभयथैव विशेषवाधो हेत्वाभासीभवे. विति वाच्यम् । लायवज्ञानस्यैव तादृशसंशयविरोधिघाल्लाघवज्ञा• नजन्यानुमितिनाशानन्तरमपि क्षण सशयोपगमे क्षतिविरहात् । मात्र नव्याः । लाघवज्ञाननाये लाघवज्ञानजन्यानुमितिसत्यपि ." -पयक ·। घाघपकरणम् । ययुक्तसंशयः स्वीक्रियते तदा लाघवज्ञानस्य लध्यर्थभातकस्य- मेवोच्छिद्येत तज्जन्यातुमिती लवर्थविश्यताया व्यर्थत्वात् । म 'च तस्य फलान्तरातत्वेपि 'लवर्थविषयकत्वेनानुमितेरनुध्यव. सापालध्वर्थविषयकत्व दुरपन्हचमिति वाच्यम् । यतो घहिमानि. त्यनुमितेरनुव्यवसायस्य मान्मनुमिनोमीत्याकारकलेव न तु महा मसाययतिमनुमिनोमीत्याकारकतेति तस्य तदेवगाहिताया एवासि. द्धः । एवं महानसीयवन्ही लायवज्ञानसत्वे तदसत्वशायामिव स. ल्लिहपरामर्शात् प्रमानुमितिः स्यात् इति लाघवज्ञानस्य प्रमानुमि. 'तिप्रतिबन्धका यमुभयमत एयावश्यकम् । तत्र चौपाध्यायमते पर्व. "तीयवही महानतीयवह्नौ च लाघवमित्येतादृशलाघवज्ञानवशायां पर्वते पर्वतीयवन्धनुमितिनिहाय बाधितार्थविषयकलाघवाने भयाधिताविषयकलाधयज्ञानस्योत्तेजकता चाच्या, तथा च पर्य. तचन्वरादिविशेष्यकपर्वतीयचत्वरीयवहादिविपयकानुमितित्वेन -प्रतियध्यत्वं पर्वतीय चत्वरीयवहयाविधर्मिकलायवज्ञानविरहविशिष्ट 'महानसीयवयादिमिकलाघवज्ञानस्वेन प्रतिबन्धकत्यमुपेयम् इत्ये. कैविधलाघवज्ञानप्रतिवन्यात्वस्य पक्षविधेयभेदेनानन्त्यम् ।नव्य. “मते च यहित्यपर्याप्तविधेयतावच्छेदकताकानुमितित्वं बाधितबहि- • धार्मिकलाघवज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकं पर्वतीयचो लाधवक्षा. 'नात् पर्वतादौ पर्वतीयवाहित्येनैवानुमायुत्पादात् तस्याः शुद्धयहि- 'स्वावच्छिन्नाविषयकतया लाघयज्ञानस्योसेजकत्वमन्तरणच निर्वाहा "दिनि न पक्षभेदेन प्रतिवन्धफताभेदः । वहित्यादी विधेयतावच्छ. दकाचपर्याप्तिनिवेशधोपाध्यायतेऽप्यावश्यकः, अन्यथा पर्वतीयघ- हिन्याप्ययान् पर्वन इत्यादि परामर्शान्महानसीयवती लाघवज्ञान- पशायां पादौ पर्वतीयवहधनुमितेरनिर्वाहात् । अथ पर्वतादी महानसीययन्धादियाधनहदशायां तमिकलाघ- घधीसपि तत्र पर्वतीययनशादेरेवानुमितिनध्यमत इति ताशया. धप्रहस्य लावयज्ञान प्रनियन्यकतावामुत्तेजकत्वमावश्यक, तथा च पानादी मधामसीयवहांधग्रहेपि उक्तलाघवज्ञानमत्येपि नवरा. दौ चत्वरीयवहातुमित्युदयात्तत्तर्मिकनदवाधिनदयाधनुमितीत. समिकमहानसीयवहिवाधग्रहमुत्तेजकीकृत्य पक्षभेदेन लाघवज्ञान- स्य विभिनप्रतियन्धकताकल्पनं नव्यानामध्यावश्यकमिति चेत।।

·१९२० अनुमानगादार्याम् सत्यम् । एयमपि पर्यतादिविशेष्यकशुवधहिन्यापच्छिन्नविधेयता कानुमितित्वं बाधितवद्विशर्मिकलापक्षानप्रतिवध्यतावच्छेदक न ध्यमते, उपाध्यायमते तु पर्यतादिधर्मिकशुद्धहिन्यावच्छिन्नपर्वतीय घशानुमितित्वम, अन्यथा पर्वतादौ महानसीययन्धाधनुमितरपि तद्धर्मिकलाघवज्ञानादनुपपत्तिरिति प्रतिवध्यतावच्छेदकलाघधाम ज्यमतमेव साधीयः । न च महानसीयवहयादिमिकप्रतिबन्धक तायां तदज्ञानप्रतियन्धकयाधतदमाघच्याप्यवत्ताज्ञानतदभावाषच्छ दकधर्मदर्शमानामनेकेषां नव्यमते उत्तेजकतया गौरवम उपाध्या यमते च पर्वतीयवहयादिधर्मिकलाघवनानमानस्य तत्रोत्तेजकरणं ताटशवाधादिग्रहदशायामपि पर्वतादौ महानसीयचन्ह्यादेरेव घनिह स्वादिना भानसम्मवेन पर्वतीयवहपादेम्तत्र मानानुपगमेन ताश. बाधादिबुद्धेरनुचेजकर समिति वाच्यम् । पाधादिवुद्धीनां महानसी यमधादिमत्ताग्रहविरोधित्धेनानुगमय्य उत्तेजकत्यसम्मवाद ।नव्य मतेपि तेषां पृथगुक्तेजकरयविरहार उपाध्यायमते पर्यायवनप्राविध मिकलाघवज्ञानादेर्योत्तेजकता तत्र पर्वतीयव-हा- ययभाववानिति याधादियुद्धपि तहशायां पर्वतीयवहादिमाननिर्वाहार्थमुत्तेजकता पा पाच्यतया गौरवाश । लाघवज्ञानप्रतिवन्धकतागं बाधविशे. पस्योत्तेजकरवानुपगमे लषर्थयाधप्रहदशायां लाघवज्ञानसत्वे अनु मितिरव न स्यात् प्रमाया भ्रमस्य च प्रतिबन्धकत्वसत्व दिति था. धग्रहाभाववैशिष्टय प्रतिवन्धके निवशितम् । वाधग्रहच विरोधिप्रह मानोपलक्षणं तेषां च महानसीयवह्वयादिमत्तामहविरोधित्वनका भाव प्रातिस्विधारूपेणाभावकूट घा निविशतामित्यन्यदेतत् । प्रति घध्यतावच्छेदक च न यथार्थवधनुमितित्व यथार्धस्य तद्वति तन्त्र फारकत्वस्य तत्तद्वतिव्यक्तिभेदेन भिन्नत्वात् । नापि वह्नयन्तरानाम तित्व वहिवये लाघवज्ञानसत्वे परस्परप्रतिबन्धनानुमित्युच्छेदप्रस मात् । एकलाघवज्ञानेऽपरलाघवज्ञानानामुचेजकरवे गौरवात् । कि *तु शुद्धयहित्यापच्छिन्नविधेयकानुमितित्वमेव अतोपि महानसीय हित्यादिभानसिद्धिरिति दिक् । इतरघासहरतसामान्यतोदृष्टस्यापि घ्यापकतानवच्छेदकप्रका रकानुमितिजनकसाया उक्तत्वातन्जन्यविशेषधर्मप्रकारकानुमिति विरोधितयापि याधस्य हेत्वाभासस्व व्यवस्थापयति तथेति । सामा , ·धाधारणम् । १९२१ स्पतोष्टात्-सामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तामानातू, तदितरपति- धाशेषविशेषयायसहकतादिति । यद्यविशेषरूपावच्छिन्नं सामान्य प्र. सिद्धं तदेकतररूपभिन्नापरसकलरूपायच्छिन्नस्य पाचसहतादिस्य. थः शिष्यमाणप्रसिद्धप्रकारिकति । पदिशपरूपाधच्छिन्नस्य याची म गृहीतस्तद्धविच्छिन्नमसिनकारिकत्यर्थः । तदानीमप्रतीतस्या- स्मवृत्ति वस्प वाधप्रहेपि गुणत्वादिना दिगन्तव्यवृत्तित्यस्य बाधाहे विशेष्तो मनोवृत्तित्वानुमित्युत्पत्या सहकारिशरीरे प्रसिद्धिमिधेशः। संध्याभोजनप्रसिद्धिदशायां दिवाभोजनमात्रबाधग्रहात् विशेषतो राविभौजित्वस्य पानत्वेनासिद्धा साकल्यनिवेश । अज्ञातसुरभिग- घस्य सुरभिविजातीयगन्धवाधमहात् गृहीतपृथिवीरवन सुरमिग. धित्वावच्छिन्नप्रकारकानुमित्यनुत्पत्या प्रसिद्धेः सहकारितालाभाय शिष्यमाणे प्रसिद्धिविशेषणमुपात्तम् । अत्रेदं घोध्यम् । यादशसामग्रीयलादात्मवृत्तिस्याप्रसिद्धिस्थले तद्वायग्रहेपि मनोवृत्तिवानुमिनिस्तारशीसामग्री अग्रहीतयाघस्या- त्मवृत्तित्वस्य प्रसिद्धिदशायामपि तत्कथं तदानी न मनोवृत्तित्यानु. मितिः न हि मनोवृत्तित्वानुमितावारमवृतित्वप्रसिद्ध प्रतिबन्धकता सम्भवति येन तत्सवात्सामग्रीविरहः, तपासति तबाधग्रहेपि म. नोवृतित्यानुमित्यनुपपत्तेः । न च तत्र तत्तद्विशेषधाधमहाभावयिशि. एतत्तदिपप्रसिद्ध प्रतिबन्धकरवानायं दोष इति वाच्यम् । तथा सतीतरवाधानहहेतुताया नियुक्तिकत्यापत्तेः उत्तेजकतयैव तदुपयो. गोपपत्यत्र विशेषान्तरमानस्यैव न प्रसिद्धिस्तत्रोपस्थितविशेषप्र. कारकानुमितारणाय विशेषान्तरप्रसिद्धरय देतुताकल्पनौचिस्यात्, तस्मात्तधर्मविशेषितसामान्यधर्मावच्छिन्नविषयकानुमिती तदि. परीतधर्मसहितसामाग्यधर्मावच्छिन्नाभावमह एप हेतुः नतु विशेष- धर्मान्तरविशेषितसामान्यधर्मावच्छिन्नामावग्रहश्च तद्विपरातच तद. प्यन्ताभावस्तवदन्यत्यम् । अत्यन्तान्योन्यामाययोश्च प्रतियोगितत्वा. पच्छेदको अभाव(ग्रह) प्रतियोगितावच्छेदकसामान्ययटितविशेषधर्म- प्रकारेण भासमाने प्रतियोगिनि निरुताधिपरीतधर्मस्य यारशं विशेष णत्वं साक्षातविशेपणकोटिप्रविएपदार्थविशेषणतया या ताशमेशा नुमितौ तद्वर्मस्प सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेषणत्वम्। महानसीयभिन्न पहपभायवानियत्र याधप्रहे महानसीयस्वविपरीतस्य महानसी. २३१ ·अनुमानगादावर्याम् पाभ्ययस्य प्रतियोगिनि साक्षादेव विशेपणतेति साक्षान्महा- नसीयत्वयिशेपितस्य वडित्यायच्छिन्नस्य महानसीयवहिमानित्यनु मिती भान विशेष्याभावान्यविशिष्टाभाववत्तित्यादिवाधग्रहे विशे. प्याभावान्यत्वादेवृत्यादिविशेषणकोटिप्रविष्टेमावादी विदोषणाव- मिति तदधीनविशिष्टव्यभिचाराद्यनुमितावपि तादृशाभावादी विशे. ज्यतामावरणादिसामान्यधर्मस्य विशेपणतया भानाद्विशेषव्यभिवा. रादिसिद्धिः। एवं चनाय रात्रिभिन्नभोजी इच्छा न मनोभिन्नद्रव्या श्रिता इत्यादिसामान्याभावाचगाहिवाधग्रहदशायामेष पीनत्वगुण स्वादिना रात्रिभोजि यमनोरुपद्व्यवृत्तित्वत्वादिप्रकारकानुमितिः । दिवा न मुक्ते न संध्यांशे भुक्तं न पृथिवीवृत्तिर्न जलवृत्तिरित्यादिवि. शेपाभावकूटमहश्च सामान्याभावग्राहकतयेधोपयुज्यते इति । यद्य. ध्येकविशेषयाधप्रहस्थले तविशिष्टसामान्यसाधकहेतुत एव विशेषा. न्तरप्रकारकसिद्धिरपि सम्भवति, तथापि यत्र तविशिष्टसामान्य. साधकहती विशेषान्तरव्याप्तिप्रहो प्रामाणिकस्ता तसिध्यर्थे ता. रशसामर-यन्तरकल्पनम् । न च तत्रापि फलानुरोधातायशव्याप्तिम- हकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । यत्र पूर्व विशिष्टत्वाचनुपस्थित्या व्याप्तिग्रहो बाधितस्तत्र तत्कल्पनस्यासम्भवात् । नच विशेषणविशे ध्ययोरुपस्थितौ महानसविशिष्टोपस्थितिसम्भवात् कालविलम्वेन व्याप्त्यादिग्रहोऽनुमितिघशक्यते कल्पयितुम्, यत्र च न व्याप्त्यादि. ग्रहः प्रमाणान्तरसिद्धस्तत्र फलमपलपनीयमिति वाच्यम् । यत्र धूम स्वादिकमनुपस्थित शब्दादिना पन्हिन्याप्यमहानसीयान्यवहय. भाषोभयरवादिना महानसीयवाहयादिव्याप्तिपक्षधर्मशाग्रहस्तत्र स. धमतसिद्धमहानसीयवयायनुमित्यर्थ तारशव्याप्त्यादिज्ञानस्य ता. इशानुमिति सामग्रीत्वमकल्पयित्वा महानसीयान्यवहाभाशादिप्रह सहरुतचन्ह्यादिव्याप्यवत्ताज्ञानस्यैव तादृशानुमितिसामग्रीत्वकल्प नादेयोपपत्तेः फलापलापादेरन्याय्यत्वादिति । यथा विशेषान्तरषा धग्रहसहकता सामान्यज्ञानसामग्री : व्यापकतानवच्छेदकविशेषध. मप्रकारेण व्यापकानुमिति जनयति तथा सामान्यज्ञानसहकृता विशे पान्तरवाधसामग्धपि विशेषधर्मप्रकारेण व्यापकमप्यनुमापयति स्थ. लय एय विरोपधर्मप्रकारकसशयानुत्पादस्यानुभविकत्वात् तथा विधसामन्यास्तादृशामितिअनकत्वोपगमे वहिमहानसीयान्यवन्ध.

·वाधप्रकरणम् । मायव्याप्योमयादिलिहकमहानसीयवहित्वाधवच्छिन्नसाध्यफपरा. मर्शस्य महानसीयवहित्वाचवच्छिन्नविधेयकानुमिती हेतुरखास्तराक- ल्पनेन लामवाच्चेति मनमवलम्य मणिकृता पुरोवत्तिविशेष्यकप- हित्यमकारकज्ञानस्वावच्छिन्ने वहिवाभाषपति घहित्यप्रकारकत्यामा घानुमागादाहित्ववति पवित्वप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यसिद्धिरङ्गीकृतेत्य- पधेयम् । व्यभिचारशरीरे अत्यन्ताभावस्वनामावनिवेशनेपि आवश्यकम- तियोगिवैयधिकरण्यादिविशेषणेन वसपागभावधारणात्, किन्तु साध्यायातमायवद्गामित्वमिति मूलमसरतमि पमिसन्धायाह कि. स्तु साध्येत्यादिकमापातत इति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याविशेषणेने साध्यतापरछेदकसम्म- न्याचवच्छिन्नमतियोगिताकत्वविशेषणेनापि घसमगभाषादिन्या- ति सम्भवति ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमतेपि तयो. धर्मविशेषसम्यन्धविशेषावच्छित्रप्रतियोगिताकत्ये मामाभावादिति दर्शयितुं साध्यामाये प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमिय सम्बन्धविशे पायच्छित्रप्रतियोगिताकत्वमपि विशेषणं प्रदर्शितं, स्वयंसस्वप्रा- गमावावच्छिन्नस्वाश्रयस्य च सामयिकस्वात्यन्ताभावावच्छिन्नत्व. सत्वादत्यन्तामापं परित्यज्य स्वसप्रागमायोपादानमयुक्तममस्यायं. क्या स्वप्रागमावत्यादिकमिति । स्पएत्धेनेति । तयोः प्रतियोग्य. धिकरणवृत्तिताया सर्वमतसिद्धत्वादिति मावः । उत्पत्याविकाले घटादी गन्धादेपत्यन्ताभावासत्वे ततगन्धत्यादिना साध्यतायां प्रा. गभावादिकमादाय पाधसमर्थनेपि रूपत्वगन्धरवादिसामान्यधर्मपु- रस्कारण साध्यता म याधनिर्वाह इति प्रागभावादिमति तदत्य. ताभावस्वीकार आवश्यक इत्याह अत पवेति । अत एप-ध्वसमाग. भावसमये तदत्यन्तामावसत्तादेय,अन्यथा साध्यारयन्ताभावज्ञानस्यै. घ स्यतः साध्यवत्ताशानपिरोधितया यसप्रागमायोविराधित्वास. म्भवन उचास्थले वाधानयकाशात् उपष्टभसङ्गतिर्न हि साध्यप्रति योगिकाभाघमात्रयानमेय साक्षात् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्या धीविरोधि तत्साध्यव्ययभावज्ञानस्यापि साध्यसामान्यधीप्रति. यन्धकतापत्ते, किन्तु साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नाभावज्ञानमेच, न हि ध्यसमागभावयो सामान्यधर्मावच्छिन्नसाध्यस्थल तथात्यम् सा.

·१९२४ अनुमानगादार्याम् मान्यधर्मस्य प्रतियोगितानपच्छेदकत्वादिति । मूलेश्वच्छचे सिद्धसाधनमिति। विशिष्टघटकविशेषघटादौसा. ध्यसाधने सिद्धस्यायाधितस्यैव साधन प्रमापैवानुमितिरिति या. यत् । नथाच न तत्र बाधो दोष इति भावः । अवच्छेदके-ध्वंसप्राग- भावादिरूपविशिष्टघटकविशेषणे, हेत्वसिद्धिः-पृधित्वादिहेनोरसि. द्धिः, तथाच तत्पक्षकानुमाने न यास्यासंकर इति भावः । ननु वि. शेष्यविशेषणपक्षक संकीर्णबाधासम्भवेपि विशिष्टपक्षके तस्य निष्प्र. त्यहतेत्यत आह विशिष्टं चेति । नान्यदिति । विशेषणविशेष्याभ्यामिति शेषः । गन्धादो गन्धप्रागभावाघुपलक्षितघटादिवृत्तित्वसत्यपि न तविशिष्टघटादिवृत्तित्वं न हि तत्तितपैव एकसमयावच्छिन्नतत्ति स्वरूपं तद्विशिरवृत्तित्वं निर्वहति तथा सति प्रतियोगिनो ध्वसमा गभावयत्तितया एकसमयावच्छिन्न तत्सामानाधिकरण्यमपि स्या. विति तद्विरोधो भज्येत । यदि च श्वसमागभावयोः प्रतियोगिन पका. धिकरणे धृत्ती एकसमयो नावच्छेदक इत्येकसमयावच्छेदन कत्राव मानस्वरूपो विरोधस्तदा पक्षतावच्छेदकध्वसादिसमयावच्छिन्न सदवृत्तित्यरूपं तद्विशिष्वृत्तित्य प्रतियोगिन्यवगाहमानानुमितिवा- भितविषयैवेति तादृशानुमिनिविरोधी तदवच्छेदेन प्रतियोगिनो बा• धोऽसंकीर्णस्तत्र दोष एवेति पृधिचीत्वादिरूपहेतोस्तविशिष्टवृत्तित्वेना सिद्धिपिरहादिति समाधत्ते तहत्यादि । मधिकरणक्येनावच्छेदकैपये पाधकान्तरमाहान्यथेति । अवच्छेदकभेदेन चिरिति । एकस्मिन्न- प्यधिकरणे विभिन्नावच्छेदेन पृत्तिरित्यर्थः। दीधितो साध्यवरवानवच्छेदकेत्यादि । घहिमत्त्यानवच्छेदकशि• खरावच्छेदेन पर्वतादौ धूमादिना घन्ह्यादिसाधनेपीत्यर्थः ॥ (चि०) नन्वभावधीरपि न भावधीप्रतिबन्धिका नेदं रजतमिति भ्रमानन्तरं रजतनिश्चधात् । न चाभा. वप्रमा तथा, अपीतः शङ्ग इति प्रमापयत एव पीतोऽय. मिति भ्रमदर्शनादिति चेन्न । विरोधिज्ञानं हि प्रतिवन्धक प्रत्यक्षभ्रमस्य च प्र. स्पक्षप्रमा विरोधिनीसाच शङ्खादौ नास्त्येव,अनुमिती ·पाथमकरणमा स्वभावमामाघ्रमेय विरोधीति कथमभावप्रमायां भावानुमितिरिति । स चायं दशघिधः। धमिग्राहकमानयाधित घटो- व्यापका सत्यादिति प्रत्यक्षेण परमाणप: सावयपा भूतत्वादित्यनुमानेन मेरुः पापणमयः पर्वतत्वादिति सुवर्णमयत्ययोधकागमेन सायप्रतियोगिग्राहकया- धितं वहिरनुष्णः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षेण शब्दोऽश्रा. वणो गुणत्वादित्यनुमानेन गवयत्वं गवयपदाप्रवृत्ति. निमित्तं जातिवादित्युपमानेन साध्यग्राहकयाधित नरशिकिपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यत्रागमेन हेतुग्रा- हकयाधितं जलानिलायुष्षौ पृधिधीतो विपरीतस्पर्शवा- तेजोवदिति प्रत्यक्षेण मनो विभु ज्ञानसमवारवाधार- स्वादित्यनुमानेन राजसूयं ब्रामणकर्तव्यं स्वर्गसाधन. स्वामिष्टोमवदिति राजसूयफर्तव्यतायोधकागमनेति ॥ इति याचिन्तामणिः।। (६०) अप पक्षतावच्छेदकावरछेदेन साध्यसिद्धौ सदव- छेदेन हेतुमत्ताज्ञानं प्रयोजकमन्यथा गृहीतमागासिद्धेर्घटत्वादेर- पि पृथिवी वायरच्छेदेन रूपादिसिद्धिमसद्गात् । न च शिख. राघवच्छेदेन धूमादिमत्वमिति चेन्न । अवच्छेदकत्वयोर्वस्तुनोर्गे- दात् शब्दसामान्यस्याकिञ्चिरत्वात् । अवच्छिन्नाटतेरपि च हतो- स्तावेन गृहीताजायमानामनुमिति विरुणद्धि वाषप्रमा, सङ्करे- ऽपि वस्तुनोनिासकरात् । सुखाचनबच्छेदकशरीराधरिछन्ना- स्मादौ सुखादिसाध्यकदुःखादेवनमानसात् कापसंयोगाद्यनवच्छ- ·२१९६ अनुमानगादापर्याम् दकमूलाधवच्छिन्ने कासियोगादिसाध्यक्षविशेपत्वादेवर्तमा नत्वाच । बत्र चैतत्कालावच्छिन्नः पर्वतो वहिमानिति शब्दादि- चदेवकालावच्छिन्नपर्वतपक्षकधूपादरप्पेवकालावच्छंदेन पति- मचायुद्धिरतुभवसिद्धा नापट्दवमईतीत्यभिप्रायः ।। इति बाधदीधितिः ।। तत्सा- । भागा- (गा० ) तत्र पक्षतावच्छेदकशिखरावच्छिन्ने धूमादिमावस्य तदवच्छेदेन वदयाधनुमितिजनकशानविषयस्यासत्या त्वसिद्धिरिति कुतो याघस्यासंकीर्णता, पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमाण हेतुमत्ताशानस्यावच्छेदकावच्छेदनानुमितिजनकत्वे भागासिद्धेश्वोप. ताप्रसङ्गादिति शकतेऽथत्यादि । घटत्वादेरिति पञ्चमी । पृधि- धात्वाद्यवच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसङ्गादितिः। पृथिवीत्वादिसा- मानाधिकरण्यमात्रेण घटत्वाभावरूपभागासिद्धिग्रहेपि मानाधिकरण्यमात्रेण तद्वत्ताप्रहसम्भवादिति भाव: सिखेदोपत्वानुरोधेन पक्षतावच्छेदकपृथिवीत्वाद्यंशे साध्यस्या- नतिरिक्तवृत्तिन्वरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामनुमिती तत्र हेतोस्ताद शावच्छेदकस्वावहिपरामर्शत्वेन हेतुत्वमास्ताम्, पक्षतावच्छेदकदे. शकालयो. स्वरूपसम्बन्धरूपसापायावच्छेदकत्वावगाहिन्यामनु. मिती च न तारशावच्छेदकत्वावगाहपरामर्शत्वेन हेतुता तदव. च्छेदेन पाधवुधादिरूपप्रतिबन्धकामावसहितसामानाधिकरण्यमा प्रविषयकानुमितिसामप्रतिस्तादृशानुमितिस्वीकारे क्षतिविरहात । अवच्छेदकत्वपदार्थयोदेनकस्य वाधाभावमात्राद्भानेपि अन्यस्य भा. न अधिकापेक्षायां याधकामावादिति समाधत्ते अवच्छेदकत्वयोरि- ति । शिखरायवच्छेइन घढ्याद्यनुमितौ तदवच्छदेन हेतुमत्ताज्ञान- स्य हेतुत्वमभ्युपेत्यापि तत्र वाघस्य दोधता व्यवस्थापयति अव. च्छिन्नावृत्तरिति । शिखराद्यवच्छेदेन धूमाद्यसत्त्वेपि तदवच्छिन्नत्य- भ्रमविषयधूमादितस्तदवच्छेदेन पत्याद्यनुमित्युत्पत्तिबाधप्रमैव वि रुणद्धीति वाघो दोष इत्यर्थः । बाधयुद्धः प्रमात्याभिधानञ्च तद्विष.

·'वाधप्रकरणम् ! १९२७ यहरदोषसिद्धि सूचयितुम् । तथापितत्र स्वरूपसदसिद्धिसंकर एवे. त्याशंक्य तत्संकरस्याकिंचित्करतामाह संकरेपि इति ।शानासंक- रादिति । सिद्धिज्ञानदशायां वाघज्ञानस्यैवानुमित्यनुत्पादप्रयोजक स्वादित्यर्थः । यस्त्वसंकरस्थलमप्याह सुखाद्यवनच्छद केति । सुखा. धनपच्छेदकं यन्नार कायशरीरादिकं शरीरव्यक्तिविशधादिर्या पक्षताव- च्छेदकं तदवच्छेदेमात्मादिरूपपक्षे समवायेन सुखादिलपसाध्यव्या- प्यस्य दुःखादिहेनोर्वर्तमानस्वादित्यर्थ । तथान तारशहेतोरसिद्धि. विरहात्पक्षतावच्छेद शरीरविशेषाद्यवच्छेदेन साध्याभावोऽसिया- यसकार्गो वाध इति भावः । व्याप्यवृत्तेः सवयवावच्छिन्नवृत्ति- फत्वे मूलावच्छिनोवृक्षः कपिसंयोगी एतद्वक्षत्वादिस्यादावपि मूला- वच्छिन्नवृत्तिककपिसंयोगाद्यभावरूपवाधस्यासंकर इत्याह कपीति । मनु सर्वत्रानुमिती साध्ये पक्षप्तावच्छेदकस्य सामानाधिकरण्य. मेव भासते पक्षधमंतायलाव व्याप्यस्य हेतोः पक्षतावच्छेदकसा. धिकरण्यरूपपक्षधर्मतायाः ध्यापकस्य साध्यस्य पक्षावधछ- दकसामानाधिकरण्यं विना अनुपयमानत्वात् न तु पक्षतावच्छे. दकावच्छिन्नत्वमपि साध्यस्य तदवच्छिन्नावं विनापि हेतोः पक्षधर्म. तोपपत्तेस्तदविरहात् बाधाभायबलात् तदाने अन्यदपि अबाधित साध्यादी किन्न भासते। अथ व्याप्यस्य पक्षतावच्छेदकव्यापकरवरूप तदवोच्छन्नत्वं साध्यस्य ताहशदवाछिनत्यमन्तरेण नोपपद्यते इति तदयमाहिनः परामर्शात् साध्ये पक्षतावच्छेदकव्यापकत्यरूपतदया छिन्नत्वावगाहिन्यनुमितियुतव मत एव भागासिद्धोपनापीति चे. त् । भवतु ताशपरामर्शात् तादृश्यप छेदकापच्छे नानुमि- तिः, न च तावताऽसंकीर्णयाधौलभ्यम् देतोः पक्षतापच्छेदक- धर्मव्यापकत्ये पाधासंमवात् । एवं यत्र तपच्छेदेन हेतुस्तत्र तद. बच्छेदेन साध्यमिति व्यासो गृहीतायां देशकालरूपपक्षतावच्छेदका पच्छेदेन हेतुमत्ताशानाय तदधच्छेदेन साध्यानुमितिः स्यादेव ता. सुशध्याप्तिमतो हेतोः पक्षतायच्छेदकदेशकालावच्छेदेन सत्तायास्तद. घच्छेदेन साध्यवस्वमन्तरंणानुपपत्तेस्तद्भासकपक्षधर्मताबलसम्पत्ते. रक्षतस्यादित्येतावतापि न बाधासंकरसौलभ्यम् साध्यानपच्छेदकदेश. कासायच्छिन्नवृत्तित्ये हेतो दर्शिताया अवच्छेदकान्तावण पालेर. सिद्धरित्युपाध्यायानुयायिनामाक्षेरमभयायलयमेन परिदरति अध ·अनुमानगादापम् वेति । शम्दादिवदित्यन्तं दृष्टान्ताभिधानमनुभयदादयाय । इदं तु पोध्यम् । यादृशन्याप्तिज्ञानात्पक्षवाय ध्छदकसाध्ययो। के. पलमेकत्र द्वयमिति रीत्या वैशिष्ठयविषयिणी प्रमानुमितिस्नत्ममात एष चेद्वाविशेषाभावसहकतात्पक्षतावच्छदककालादिविशिष्टानु. योगिकसाध्यवैशिष्टयविषया म्रमानुमितिर्मवेत् तदा गुणादी द्रव्य तित्याधुपलक्षितसत्तादिवशिष्टपविषयकानुमिल्यौपपिकजात्यादिलि. अकमतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्याधिशोषितप्रतियोगिवैयधिकरण्य घटितव्याप्तिधमातोऽसति याधावतारे तद्विशिष्टवैशिष्टयविषयममा सुमितिरपि तुल्ययुक्त्या युज्यतेति व्याप्ती प्रतियोगितापच्छदकापच्छि वैयधिकरणपनिवेशनमनर्थक स्यादिति दिए । गिरीन्द्रदुहितुर्नमासुरवपवतभिव- स्पदांबुजरज कृपाकलिततीक्ष्णधीसम्पदा । गदाधरधिनिर्मिता कठिन दुर्गतकोटवी नवीनपदवी मुद वितनुता सदा धीमताम् ॥ इति श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता. अनुमानखण्डदीधितिटिप्पणी समाता ।। ॥ समाप्तेय बाधान्ता गादाधरी ॥

·॥ अथ ॥ असाधकतासाधकत्वप्रकरणम् ।। 1 अथ हेत्याभासानामसाधकतासापकत्वेन सदु. त्तरत्वं जात्पादोमा चासाधकतासाधारण्येन परा. साधकतासाधकतया स्वव्याघातकत्वादमदुत्तरत्वम् । अथ विरुद्धत्वादिज्ञानादेय स्वानुमितेरिव परानुमितेः प्रतिवन्धे किमसाधकतानुमानेन, यहचसि पादयुक्त- दूषणावगमा स निगृहीत इति समयमन्धेन फयाप्र. वृत्तौ दूषणमात्रमुद्भाव्यमन्यधार्थान्तरत्वादिति चेन्न । वर्ष-युद्देश्यं परानुमितिप्रतिवन्धः, स्थापनापा असा. धकतासाधनत्यश्च । तत्राचं दूपणमात्रज्ञानादेव । दि. तीयन्तु अलिङ्गत्वज्ञापनात् । प्रतिबन्धकत्ववदनेना. पि रूपेण दूपकत्वसम्भव इत्यभिप्रायेण पाऽसाधक- तासाधनम् । नन्येवं पञ्चावययप्रयोगापेक्षा स्यात् अ. न्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेन्न । दूषणस्यासाधकताव्या. प्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्मताया एवोगाव्यस्यात् अन्यथा अधिकतापत्तेः । नन्धेचं कृतकत्वेनानित्यत्वा. नुमाने व्याप्ति भिधपा उभयसिद्धस्यादिति चेन्न । क. धायां समयविषयतया दूपणे स्वसाधकताव्याप्त्युप- स्थितेरावश्यकत्वात् अन्यथा कथकत्वविरोधात् । (10) असाधफतासाधकस्यनिर्वचनायोपोद्धातसंगतिमाह है. स्वामासानामिति । तथाचासाधकरवाशाने सदुसरत्यापरिचये देत्या. .

·अनुमानगादाधर्याम् भासनिर्वचनमेव व्यर्थमापद्यतेति भावः । न वसाधकतासापकत्व न सदुत्तरत्व असाधकतासाधनस्यैवाभाव दित्याह अथेति । परति । परेण यामनुमितिमुद्दिश्य प्रयोग कृतस्तस्या इत्यर्थ । अ यथा यद पेक्षया परत्व तदीयावरुद्धत्वादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वप्रातरसङ्गत्या पत्ते । विरुद्धत्व युद्भावनस्य यत्प्रयुक्तानुमानाविरुद्धत्वादितिहतात मऽनुमितिरित्यर्थों न तद्भाषितेन प्रयोक्तुरनुमितिप्रतिबन्ध इत्यर्थ इति भाव । एवमपि । द्वितीय विति । असाधकत्यसाधन तावन्न यावद्विरुद्ध वादिलित्वन हेतुपञ्चम्यन्तत्वेनाच्यत इत्यर्थ । ननु द्वयमुद्देश्यमित्यत्रैवाक्षेप स एव च समाधिरित्यसगनेयारुद्दश्यत्व योजमाह प्रतिबन्धक ववदिति । दूपणस्योद्भाव्यतया दुपणत्वस्यो भयरूपतया तनुभयरूपोदावनमुद्देश्यमिति भाव । धस्तुगत्या सा धकोसाधमत्वानुामतावपि न स्वपक्षसिद्धिरित्यनुमितिप्रतिबन्धका पन्यास आवश्यकस्तगासाधक यनिर्वाहात् मसाधकत्यानुमितिस्त्व नावश्यकी तदभावाप स्वपक्षसिद्ध , दुषणत्वप्रकारान्तरापक्षायां तु काचि फस्तदुपन्यास सामयिक इति सर्वतात्पर्यार्थ । पक्षधर्मताया इति । यद्यप्यसाधकतानुमाने विरुद्धवादित्येव प्रयोज्य न तु पक्षध मतापि धूमवस्यादित्यत्रवानाकासितत्वात् , तथापि बिरुवायमिति प्रथमोद्भावनमभिप्रेत्येद द्रव्यम् । अधिकेति । आकासितादधिकम नाकाहितमथान्तरमिति यावत् । हेतुइयाधुपन्यासेन यथाश्रुतस्या सङ्गतरिति । अन्यथति। नन्यनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वरूपदूषणत्वनिश्चयादय कथ कवनिर्वाहात्कथमव न हीदमवासाधकत्वव्याप्ति ,अपि त्विदमसाध क वमध तथाच तद्याशिप्रतिसन्धान कथक्त्वतन्नमय । न चानुम तिप्रतिवन्धकतावच्छदकरूपवत्वमनुमित्यभावनियत यजज्ञान तद्वत्व तथा च यत्र विरुद्ध वादस्तत्रानुमित्यभाव इति व्याप्तिमातेवति वा च्यम्। अनुमित्यभावस्यासाधक वरूप वाभावादपि त्वनुमित्यभावप्न योजकज्ञानविषयतावच्छदकचत्वस्य तत्वतह्याप्तश्चाप्रतिसहितवति । "मैवम् पिरुद्धस्यवानुमितिय धकतावच्छदकतया यत्र विरुद्धत्व तत्र तथा प्रतिय धकतायच्दकव चामति सहचारधिौ-यण याप्तिग्रहाव श्यफ वादि युत्तरकल्प प्रथमकरूपे च स्फुरैव प्रतीतारत्यभ्युपगमात, अत एवानाम यभावस्य झानन साध्यनिश्चय पक्षावाभावानुमिति ·असाधकतासाधकत्वप्रकरणम् । सम्भवतीत्यनुमित्साधीनया पक्षतयाऽनुमितिरिति सामयिकासाध. कतासाधनं सर्वसिद्धमिति । (चि०) नन्यवं कृतकत्वेनानुमाने तयाप्तिमनदी कृत्या- पिकथासम्भवात्। यस्तु कथारम्भे बाधस्याऽसाधकत्य- व्याप्रिं नाङ्गीकरोति तं प्रति तदृदूपणत्यं प्रसाध्य पञ्चा. वयवप्रयोगः कर्तव्य एव । यत्तु दूषणे पक्षधर्मतामा नमुद्भाव्यं तन्त्र, यत्र वादिनोस्तथा समयोऽन्यत्र तु प. चावयवप्रयोग एवेति । तन्न । कथासम्प्रदायविरो. धात् । अथासाधकत्वं न पक्ष साध्यप्रत्ययाजनकत्वम्, तेनापि तत्त्वेनाज्ञानदशायां पक्षे साध्यन्नमजननात् कदाचिदजनकावं सद्धनायपि । नन्तकाले साय. विशिष्टपक्षधमिज्ञानाजनकत्वं तत्, न हि पणत्व- ज्ञानदशायां पक्षे भ्रमरूपाप्यनुमितिः, साध्यविशिष्ट पक्षज्ञानञ्च हेतुत्वेन ज्ञानदशाघां प्रसिद्ध मिति चन्न । सताय सत्प्रतिपक्षतादशायामपि पूर्वकाले साध्यचि. शिष्टपक्षज्ञानाजनकत्वमस्तीत्यसाधकताप्रसङ्गात् । अ- थ पक्षे साध्यनमजनकत्वं तत, पाविरुद्धयोरपित. त्याज्ञानदशायां भ्रमजनकत्वादिति चन्न । सद्धेती स. त्पतिपक्षेऽसाधारणे च तस्येन ज्ञानदशायां साध्यभ्र. मजनकत्वात् अज्ञाने साध्पभ्रमाजनकत्वात् । नापि ध्यातिपक्षधर्मतान्यतरराहिल्पं, सत्प्रतिपक्षासाधा. रणसद्धतोरभावात् दशाधिशेप तस्य दोषत्वात् सा. ध्याप्रसिद्धी प्रकृतसाध्यव्याप्त्यप्रसिद्धेश्च । नाप्यनै- कान्तिकाद्यन्यतमत्वम, यत्किश्चिदनै कान्तिकत्वस्याति- व्याः प्रकृतसाध्यानकास्तिकत्वस्याप्रसिद्धत्येन केव- ·१९३२ अनुमानगादार्याम् लान्वयिसाधनेऽप्रसिद्धः अंशतः सिद्धसाधनात् सा. ध्याविशेपाच । यत्तु एतत्कालीनएतत्पक्षीयत्वावच्छि. नप्रतियोगिकैतत्साध्यप्रमाकरणत्वाभावः, तत्तत्काल तत्तत्पक्षविषयसाध्यत्वाभिमतानित्यत्वादिप्रमाजनक स्वाभावो वाऽसाधकत्वम् । न च प्रतियोग्यप्रसिद्धिः, एतत्कालीनैतत्पक्षीयत्वनत्तत्कालतत्तत्पक्षविषयत्ययो- यधिकरणयोरेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति। तन्न। सद्धेतोःसत्प्रतिपक्षत्याज्ञानदशायामपि तादृशममायाम करणभावेनासाधकतापत्तेः।नापि तृतीयलिग परामर्श स्य प्रमात्यं तत् | विरुद्धादी परामर्शाभावात् सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्प्रमात्वाच । नाप्यनुमितिः हेतुभूताभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वं तत्, सहेतापपि कदाचित् व्यभिचारित्वसम्मतिपक्षत्वज्ञानस्यानुमिति प्रतिबन्धकत्वात् । (मा०) अनहीकृत्येति । तथा चाङ्गीकारनियमो नात्रेय तत्रापीति भावः । नन्येवं पृथिवीत्येन पक्षतावच्छेदकैनवेतरभेदानुमामेन पक्ष मत्वं न प्रदश्येतोभयसिद्धत्वात् । न च तत्राप्य युपगमानियमोऽन- भ्युपगमे व्याघातापत्तिरिति, दूपणान्तरं न त्वभ्युपगम इति वाच्यम् । तछत्राप्यनभ्युपगमे व्याघातास्तु दोषो नाभ्युपगमनियम इत्यन आह पस्त्विति । यस्तुव्याशिमात्राननीकर्ता चाका दः । घाघस्य- दोषमानस्य,दूषणत्वमसाधकत्वव्याप्यत्वं प्रसाध्य व्याघातेनैव प्रयोग पवेत्यनन्तर समाचार इति शेषस्तेनासिद्धिरुतरं घटतेऽन्यथा पश्चा वययप्रयोगः कर्तुमईतीत्युक्ती समाचारविरोधी नोत्तर घटतेऽनहता. या यत्र युक्तत्वादित्यवधेपम् । हेतुत्वेनेत्युपलक्षणं हेत्वन्तरेण प्रसिस मित्यपि योद्धव्यम् । अन्यथा वहिमानयं वह्निविरहादित्यादौ हेतुत्य: भ्रमस्याप्यभावादसहत्यापरिति । विशेषणत्वमप्रेसिद्धान्त एवेति स्वकालस्योपलक्षणयपक्षमालंग्य दूपयति सताविति । साध्याप्रसि.

·. असाधतासाधकत्वप्रकरणम् । द्धाविति न च धक्ष्यमाणमप्यसाधकत्वं साध्यगर्भ तय न सम्भवती- ति तदसहायत्येन न युक्तं तदव्याप्तिमदर्शनं तम्ग केवलापार्थकावा- दिति वाच्यम्। साध्याप्रसिद्धाचपि तत्प्रत्ययमसिद्धाशुक्तिरजतप्रत्य- यादौ तथा दर्शनेन तदजनकत्वलक्षणवक्ष्यमाणाप्ताधवस्य प्रकृते समर्थनीयत्वादिति भावः केवलेत्याधुपलक्षणम् । सत्प्रतिपक्षानुप- हितन्यत्राप्यप्रसिद्धिपध्या। अशतः सिद्धति । संशयस्य सिद्धस्यैर, साधनादित्यर्थः । पथमपि । (चि० ) अधानुमितिप्रतिबन्धकममाविषयत्वम. साधकत्वं, सद्धतौ व्यभिचारादिभ्रमः प्रतिवन्धका, अनुमितिप्रतिबन्धकायश्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृती. पलिङ्गपरामर्शविघटनद्वारा तुरुपयलतया विषयतपा घेति चेन्न । सत्प्रतिपक्षपोर्विरुद्धयोस्ति यतुल्यब लत्वाभान तमस्य प्रतिवन्धकत्वात् । न च तुल्य- पलतया ज्ञापमान बाधितसाध्यविपर्ययकत्वज्ञानं प्रतियन्धकं तच प्रमैयति वाच्यम् । तुल्यपलनाज्ञान- मेय हि प्रतिवन्धकं न तु ज्ञायमानत्वज्ञानं गौरवाद- सिद्धश्च । न च सत्प्रतिपक्षेऽन्यतराङ्गवैकल्यममैघ प्रति- धन्धिकति वाच्यम् । अन्यतरत्वं तदतवृत्ति, न च त. दत्तवृत्तिसामानाधिकरण्येन ज्ञायमानस्य दोपत्वं, धर्म- मात्रस्य व्यभिचारज्ञानादनुमित्युच्छेदापत्तेः, अन्य तराङ्गवैकल्यज्ञानोपजीव्यस्य तुल्यबलत्वज्ञानस्यय प्र. तियन्धकत्वाच, अन्यथा व्याप्पयामिद्धयन्त याप तः । अधानकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनुमिनिप्रतिय. न्धकत्वमसाधकावं, तथा हीदमनैकान्तिकादिज्ञानमे. तत्साध्यपत्तपैतत्पुरुषस्यैतत्कालीनैतत्पक्षकानुमितिमा तिवन्धकम् एतदनकान्तिकज्ञानत्यात , एतदन्य. .

·१९३४॥ अनुमानगादार्याम्
तज्ज्ञानवदिति चेन्न । एतत्साध्यवत्तयैतत्पक्षकत्वा..
नुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् प्रसिद्धावप्येतत्कालीन
एतपुरुषस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्धः । नापि समी.
चीनसाध्यविशिष्ट पक्षप्रत्यपाजनकत्वं, बाधविरुद्धासि-
द्धेपु साध्यानधिकरण पक्षे सत्यसाध्यतीत्यप्रसिद्ध
चह्निमति बाष्पे धूमभ्रमात् वद्वयनुमितेः सत्यत्वाच्च ।
न चान्य एव वहिस्तत्र भासते, मानाभावात् तहले
प्रत्यभिज्ञानात् एकभ्यक्तिके तदसम्भवाच्च । न च
सानुमितिर्लिङ्गविषयत्वेन
भ्रमः,
अनुमिती लिङ्गभाने
मानाभावात् । किश्च भावोऽभावो वोभयमपि प्रमेयमि-
ति सत्यानुमिता भावत्वाभावात्वथति प्रमेयत्वज्ञाने
एकत्र तयोरभावादसत्यानुमितिः स्यात् । न चान्पतरत्वं
लिङ्ग, तह्याप्तिमविदुषोऽप्यनुमितेर्पविशेषणत्याच ।
अथ साध्यव्याप्यत्वमेव तत्र तन्त्रं तत्र च बाघो ना.
स्तीति चेत् , तर्हि कूटलिङ्गादनुमितौ वहिव्याप्यवस्व.
मेव तन्त्रं वहिव्याप्यञ्च किश्चित्तत्रास्त्येव । अर्थ
कूटलिङ्गे वाहिश्याप्याभेदः प्रतीयते तथा च वह्नौ कूटलि.
व्यापकाभेदोऽपि, अन्यथा कूटस्यैष वविव्याप्पत्वा-
प्रतीतेः, एवञ्च कूटलिङ्गम्यापको पवित्वेन भासते
इति घढ्यनुमितिरमत्यैवेति चेन्न । बहिन्याप्यालोके
धूमारोपपत् यत्रानुमितिस्तत्रासिद्धिभेदेऽसत्यत्वाभा.
धापत्तेः आलोकव्यापके धूमव्यापकाभेदात् । अथलि.
मनुमितिविषयो नियमतः पक्षधर्मताज्ञानविषय.
स्वात् गाप्तिज्ञानविषयत्वात् नियमेनानुमितिहेतुवि-
शेपणधीविपगत्वाच पर्वतत्ववत्माध्यषच । किश्चैकयि.
.

·असाधकतासाधकत्वप्रकरणम् । शेषणवत्वेन ज्ञाते विशेषणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमिति धूमविशिष्ट एवं वह्नि- वैशिष्टयानुमितिरिनि । नन्यनुमिती व्यापकत्व. भानेऽनुमित्यविच्छेदः । न च फलीभूतज्ञानन्यू- नविषयस्यैव परामर्शस्यानुमितिहेतुत्वं, गौरवात्, विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि न । परामर्श- स्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बलवत्वाचे. ति चेत् । न सिद्धसाधने न विच्छेदात् । यद्यप्येचं लिङ्ग- ज्ञानेऽममात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तस्यासाघकत्वं, तथाप्युक्तमसाधकस्यमत्स्येवेति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि दैवात्तत्र धूमसरवे कथं तदंशेऽप्यसत्यता । अत एव आईन्धन भयो पहिधूमधापको नान्यः, मच वह्नित्वेन व्यापकत्वादन्योऽपि तथा, तेन विनापि धूमसत्वात्, एवं बाप्पे धूमभ्रमात् धूमव्यापको पहि- र्भासते सच तत्र नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्तम् । देवाझुमसत्त्वे सत्यत्यान् । (मा०)तुल्यचलनेति । अत्र वस्तुगत्या यत्तुल्ययलमगृहीतविशेषवलं तद्विषतयोभयविरुवबलाविषयतया वेत्यर्थः गतु तुल्यबलत्वमपि विषय इति । नन्यन्यतराहकल्पसंशयाधायकतया दाप इत्यनुभवसिद्ध- मित्यस्यरसाहौपान्तरमाह अन्यतरेति। एकति । सास्नाशून्यायामपि गवि तारोपण गोत्याद्यनुमित्पादावित्यः लिई-लितनावच्छेदकम्। वहिव्याप्येति । एतचाभ्युपेत्य समाहितम् । वस्तुत्तो घहिन्याप्याभ घलिस्तयापकत्येन भासते न तु कूटव्यापके घहित्य सामग्रीविरहा. दिति ध्येयम् । नियमत इति दिलष्टमावश्यकतया निश्चीयमानतया चत्यर्थः । तनायेनाकस्मिकं द्वितीयन तु व्यापकतापच्छदकावच्छि. प्रमपि संदिग्धमुदाहतमायादि वार्यत इति भावः । मध्यमहेतावपि नि. यमेनेति पूरणीयं आकस्मिकस्य तत्रापि धारणीयत्वादिति । नांशवि.

·अनुमानगादावर्याम् घक्षयेदमसाधका निरच्यत इत्याह तथापीति । अस्तु ताब घमित्यभ्युपगमपाद. पस्तुनो नोक्तानुमानादपि तथा सिद्धिरित्येव परः । तदसिद्धिीज तु अनुमान सामग्न्यभाधेन फलाभायादाधिर तथाहि किं साध्यविशिष्टपक्षकानुमितित्यवत्तत्र लिङ्गमपि विषयतया कार्यतावच्छदक विशेष्यानुमिति प्रति व्याप्तिज्ञानादीनां हेतुति म न्पसे, अथवा सामान्यत पय प्रमाणमास्योपनीतभानजनकत्व सुर भिचन्दनमित्यादीक्लप्तमित्यत्राप्येयमिति । आद्यो गौरवानुभवधि- भाभ्यामेव निरसनीयः। द्वितीयस्तु स्यादेव यदि सौरभांशो संस्कार रूपप्रत्यक्षसन्निकर्पवदिहापि व्याप्तिरूपलिहसनिक लिङ्गेनापि मरेन, मन एव शक्ते शब्दसनिकपत्यस्याभावात् शब्दो न शाब्दधुद्धिविषय विशेष्यामाने ससर्गामाने व विशिष्टयुध्यसिद्धः अन्यथानुपपत्यैव ए क्षससवन्त ध्यपानुमितिशाद्वौमात लिङ्गशब्दयोईतुतेत्ति व्याति तिचिरहेपि पक्षससगंगाचरेताम्या ते जन्यते इति सर्व मुस्थम् । (चि०) पुच्यते । स्रज्ञानदशायां पक्षे साध्यम त्यपाजनकत्यमसाधकत्वं । तथाहि-विरुद्धत्वादिज्ञान दशावर्तीदं पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकं विरुधादित्वात • पक्षविशेषणमहिना तत्तदशायां पक्षसाध्यप्राधाजन कत्वं सिद्धयति । बाधितादाचपिलिङ्गत्वभ्रमान पक्षे सा' ध्यप्रत्ययजनकत्वमिति न प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्यान सिद्धि।। यदा अनुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकरूपवः पषमसाधकत्वं, तधाहीदानीमिदमनुमितिप्रतिपन्धक तावच्छेदकरूपयदनैकान्तिकादित्पात् ज्ञानवत, अ नुमितिप्रतिवन्धफतापच्छेदकश्च रूपं ज्ञाने विषयतपाने कान्तिकादित्वमेव । न च साध्याविशेषा, उपाधिविशेष स्यानुमेपत्वात् , तोयत्येन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छे दकरूपपरत्वानुमानवत् । 1 अन्ये त्वनै कान्तिकपाधितविरुद्वेष्वव्याप्पत्वं व्या. ।

·असाधफतासापकत्वमकरणम् । पत्वासिद्धेऽने कान्ति कत्यं स्वरूपासिद्धसत्प्रतिपक्षा- साधारणेषु दशाविशेपेऽनुमितिप्रतिपन्धक जानपि- पयत्वमसाधकत्वम् । न चैदमनैकान्तिकोऽसाधक- इति सह प्रयोगानुपपत्तिः, तवाव्याप्यवस्थासाध. कशब्दार्थत्यात् । असाधकताननुगमेऽपि च हेत्वा. भासत्वमनुगतमेव यस्य ज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धक तस्य हेत्वाभासत्यादिति । इति श्रीमहामहोपाध्यायगनेशापाध्यायविरचिते तत्यचिन्तामणी अनुमानखण्डे हेत्वाभासा. नामसाघकतासाघकत्वन्धः समाप्तः। गादाधर्षा अनुमानखण्डो पाधान्तः समाप्तः । (मा.) स्वशानकालस्य विशेषणत्वमादाय सिद्धान्तमाह स्वशाने. तिासाध्यप्रत्ययाजनकर साध्यप्रत्ययजनकतावच्छेदकरूपविरहस्ता निचाच्यभिचारित्वादीनि यसत्प्रतिपक्षमायाधितत्वान्तानि तदभाघः कदाचित्सामतिपक्षोतीऽपीति स्थानकालीनतया स विशेषितास चन ताशोन्यदा तधाज्ञानरूपविशेषणाभावेन विशिष्टाभाघात,एव च सव्यभिचारित्यादिरेय पर्यवसितस्तथा सत्यपियथान साध्याधिशेष. स्तथाऽऽकर पवम्फुटम् निनु स्वज्ञानकालीनतया जनकत्वामावेविस द्धस्थादित्यादिव्यभिचरितस्य जनकतावच्छेदकविरहरूपत्वेपि स्वशा. नविरहकाले विशिष्टाभावात्तथा जनकत्वामावे यथाश्रुते जनकतावच्छे. दकाभावरूपे विशक्षिनेऽपि साये च स्वज्ञानाप्रवेणे पिरुदत्यादिति ध्यर्थविशेषणं कदाचिदजनकस्यस्य ज्ञायमानत्वलक्षणतज्जनकतावच्छे- फविरहात्मनोशायमानत्वस्य च केवलान्ययित्वादित्यभिसँधिनासा. ध्यनिष्कृयाह तथाहीति । तपाहि शानकालस्य पक्षतापच्छेदकराया तत्कालीनत्यं साध्यस्य न तु तस्यापि साध्यप्रवेशो येन व्यभिचारम च व्यर्धविशेषणता, विक्षितसाध्यस्यासार्वत्रिकायात, सायसिक्षिा ·। अनुमानगादापर्याम् जनकतावच्छेदकत्वं तु तत्प्रत्ययजनकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वम्भर एयासत्प्रतिपक्षितत्वं तुल्यबलत्यशानाभाधरूपं प्रतिबन्धकाभाषरूप तया स्वरूपसदेवानुमितिजनक न तु शातमिति मतावकाशेनेदं घटत इत्यरुच्या लक्षणान्तर यक्ष्यते, तथाच ज्ञायमानस्वशानमपि या धनुमिति हेतुः स्यात् तदा शायमानत्वमपि तथा जनकतावच्छेदक भवेत् येनाशायमानत्वमवच्छेदकाभाषः स्यात् । एवं च सद्धेतौ सत्य तिपक्षाद्यनवतारेपि नोक्कापच्छेदफामावः कोपीति न केवलाधयि स्वामिति न व्यर्थविशेषणता । न च सर्वो वहिव्याप्यचान्य हिमान् तावा दित्यनुमानेन स न तद्वान्मेयत्यादित्यादिना सत्प्रतिपक्षेणैवमन्यत्रापी सवमेव सत्प्रतिपक्षितमिति वाच्यम् । सर्वत्र सर्वस्यैवमवताराभावात न च स्वशानदशायामित्यत्र ज्ञाने यथार्थपायथार्थत्वविकल्पः, शान मानस्य विवक्षितत्वात भ्रममादापातिप्रसङ्गस्य तादृशावच्छेदका. भावस्वरूपसस्वाभावादेषाभावात् । नहि व्यभिचारनमे पास्तव तादृशः सः । न च सत्प्रतिपक्ष विरुद्धाव्याप्त्यादौ लिङ्गातरे कुतो वास्तवसत्त्वमिति वाच्यम् । प्रतीतिपलेन तत्र तत्सम्बन्धाभ्युपगः मात् स च स्वरूपसम्बन्धविशेष पवेत्युक्तं हेवाभासलक्षणे । अन्ये तु यथाश्रुते साध्ये व्यर्थविशेषणत्वाभावेन स्वज्ञानकालमपि साध्ये प्रवेशयति तेषां ज्ञानमानगर्भताया सद्धेतावतिप्रसङ्गः। प्रमा स्वपर्यन्ते च वक्तव्ये सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिरित्यपि दोपो भवति भस्माक तु दोपशकैव न भवतीति सक्षेप !! ननु वाधिने तथा साध्यप्रत्ययाप्रसिद्धा तजनकतावच्छेदकाव. भावोऽप्रसिद्ध इत्यत आह लिनेति । तस्यान्यस्य वा लिङ्गावभ्रम दशायामित्यर्थः । उक्तारुच्या लक्षणान्तरमाह यति । तद्वत्वं चात्र त. दर्तमानत्वं विवक्षितमतो न सत्प्रतिपक्षोतीतिप्रसा, न हि पूर्व वेषात्रापि स्वज्ञानदशायामित्यस्ति । अत एव तद्वर्तमानत्वस्य तदा वच्छिन्नत्वरूपस्य सार्वत्रिकत्वात विरुद्धस्वादित्यादौ न व्यर्थविशे- पणतेति भावः। फेचिनु नेह व्यर्थविशेषणता व्याप्तेरुभयगृहीततया व्याप्तिग्रहसा. मग्रीसम्पादनाय हेन्चनुपन्यासात्, अपि तु समयबन्धादुपन्यस्तस्य हेनुत्वप्रतिपादनाय तव्याप्यतानवच्छेदकस्य विशेषणस्य प्रवेशे ·घाधमफरणम् । पिन क्षतिः प्रतिबन्धकप्रयोजनतयोपन्यस्तस्य विशिष्टस्योभयसिद्ध- व्याप्तिकस्य पंचम्या हेतुत्वाभिधानादित्यपि वदन्ति । ननु व्यभिचारित्वादि नं प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तत्सत्येप्यम. तिवन्धादित्यत माहानुमितीति । तथाचानुमितिप्रतिवन्धकमानविन पयतावच्छेदकरवमसाधफत्वमिति पर्यवसितार्थः । ननु साध्यान. सिद्धावस्यापकामेवमिति चेन । आये स्वशानदशायामिति पच- नादेव तदसंग्राह्यत्वलामात् । अन्त्येपि म पदार्थकपस्य साध्य. स्याप्रसिद्धिा, जयगडदशादिवनिरर्थकरवात , किन्तु वाक्यार्थरुप. साध्यस्याप्रसिद्धिर्वाच्या तथा च साध्यज्ञानस्य प्रकृतहेतुनिष्टव्या. तिप्रतियोगित्याप्रकारकत्वमनीमीतप्रतिवन्धकतावच्छेदको धर्मः, स चामाप्रसिद्धावपि साध्यस्य नद्धमे तथा प्रतियोगित्वप्रकारकत्वा- भावादक्षतः । वस्तुतः साध्यामसिद्धिाशुद्धमपार्थक हेत्वाभासामा- नामेवासाधकतासाधकत्वात् अज्ञानरूपासियादीनांत्यपार्थकत्वं हेत्य- र्यान्वययोग्यतापिरहनिश्चयात् हेस्याभासानां तथात्वेप्युपजीव्यतमा पृथग्दोपस्वम् ।नचाहाने किञ्चिदाभासान्तरं तधोपजीव्यमस्नि, मत एव तेषामनाभासस्पेनिग्रहान्तररवाभाषेपि कथायामुद्भावगम्, अन्य- यापार्थकाप्रवेशे यन्यत्राप्रवेशे द्वाविशत्यधिकनिग्रहस्थानानामभाधे तदुनयन स्यादेव । 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ता' इत्यत्रानुचारूपस- मुच्चयरूपतया चकारव्यारयानात्तत्समुच्चय । अनुक्तप्रकारसमुच्च. यार्थकत्वेन तद्याख्यानात् । न हि धम्र्यवानुक्तोऽपि तु उक्तस्यापि व्याप्त्यसियादेरनुक्तसाम्यधिकलदृष्टान्तादिप्रकारतालामाय चका. रकरणात्तदपि तथोद्भावनाय, तेन व्यापयसिद्धिवान्तसाध्यवै. कल्यं तेनैध रूपेणादाव्यत इति लभ्यते, तद्वविहापि साध्यान. सिद्धिलिहांशज्ञानाद्यपाथकान्तरुतमेव साध्यामसिद्धित्वादिवोदा. ध्य न वन्यथेति सर्व सुस्थम् ॥ (१) (अनुगतसम्भोऽननुगतं देयमित्यरूचि मनसि कृत्याह अन्ये. स्थिति । एवं च लक्षणयोः सुस्थत्वे यथाश्रुतमादाय साध्यप्रत्ययज. नका लिगायभ्रमदशायां विरुद्धस्यापीति व्यभिचारो यदाकदा- (0) एतदक्षितः पाटो तातपादसंगृहीतातिप्राचीनालोक- पुस्तके दृश्यते कालिकातामुद्रितपुस्तके तु नोपसभ्यत इति । + ·१९४० अनुमानगादापर्याम् चित्तजनकत्वं वस्तुमान वेत्यर्थपर्यालोचनया विरुद्धत्वादिहेतो व्यर्थविशेषणवमित्याये। नमरूपमपि साध्यशानं न यत्र तन साध्य प्रत्ययजनकरवाभावो साध्यप्रत्ययप्रतिवन्धकतावच्छेदको धर्मों था दमप्यप्रसिद्धमित्युभयो । प्रतिसाधनं साध्याभायवांश्च पक्षोऽनु मितिमतिबन्धकत्वधीविषयतावच्छेदकस्तद्वन्वं लिंगे नास्ति प्रति. साधनयत्वस्य कचिदयभावात्,स्वरूपासिद्ध चतादृशपक्षसम्बन्धा भावादिति द्वितीये च दूषणमलन दएव्यम् । अन्यत्र चैतन मात्साध्यमत्ययजनकत्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वयोः सामान्यता प्र देण विवक्षितसाध्ये दृपणास्पर्शात तादशमतिसाचनसम्बन्धस्य यथा सत्प्रतिपक्षस्तित्व तयामाससामान्यलक्षणे उक्तम् । घाघे च पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिताध्यकत्वं तथा तत्यमरत्येय देतापिति व्यर्थानि दूषणामि चेत् क समाधानवार्ता। यश व्यर्थ विशेषणतापरिहाराय समाधान हेत्वाभासत्वनियतसाध्यप्रत्ययाज नकत्यं साध्यमिति । तन्न, तथासति हेत्वामासत्वस्यैव साध्यत्वों चिन्यै तस्यैवालाधपत्यापत्तिरिति दिक् ॥) (१) इति जयदेवमिधविरचितः हेत्वामासानामसाधकता. साधकावप्रकरणस्यालोकः समाप्त। (१) प्रारपस्यास्य शिरोमणि मा तहोगफारधाम्पारपासत्या मुदियोध्यालोशन मूलपाठसंगममा प्रदचति ॥

·गंगेशोपाध्यायकृतानुमानखण्डस्य अवशिष्टचिन्तामणिः। ईश्वरवादः। . (चि०) एवमनुमाने निरूपिते तस्माजगनिर्मा. तृपुरुषधौरेपसिद्धिः-क्षित्यादी कार्यत्वेन घटवत् सक- तैकत्वानुमानात् । ननु-क्षित्यादि प्रत्येक न पक्षः, तस्य स्वशब्देनाभि- धातुमशक्यत्वात् । नापि मिलितम् , एकरूपाभावात् । अत एव सर्तकत्वाप्तकतत्वविचारारम्भःसंशयविषयः तथान्तविधादपिपयो वा न पक्षा, एकरूपाभाषन तयो- स्तावत् ग्रहीतुमशक्यत्वात् पादिनोनिश्चितत्वेन संश- पाभावात् । न च वाद्यनुमानयोस्तुल्पपलत्वेन मध्यस्थस्य संशयः, अनुमानाभ्यां तस्य संशयो मध्यस्थप्रश्नानन्त- रञ्चानुमानमिति परस्पराश्रयात् घटेऽपि कदाचिन् नयोः सम्भवात् , प्रत्येक संशये विवादास्पदत्वनानुमानेऽर्धा- मरत्वापत्तेश्च । न च शरीरापेक्षेण की पन्न कृतं शरीराजन्यं जगं वा पक्षः, जन्यात्मविशेषगुणशब्द- फूत्कारसर्गाद्यकालीनयेदघदादिलिप्यादिसंपदापानामी- श्वरमात्रकर्तृकाणामसंग्रहात्, असिद्धेश्च अदृष्टद्वारा शरीरिणोऽपि क्षित्पादिकर्तृत्वात् । नापि जन्यकृत्यज- न्यं जन्यम् उभरसिकृतिजन्पान्यजन्पं वा पक्षा, क्षि-

·.
१९४२
अनुमानचिन्तामणी
नककृत्यजन्यं जन्यकृतिसाक्षादजन्यं वा पक्षा,
ईश्व
रकृतेरदृष्टजनकत्वेन क्षित्यादौ तदभावात् । (१)घटादाव
प्येवं पक्षस्खेनांशतः सिद्धसाधनान् नि, च क्षितिरेय
पक्षा, अरेण सन्दिग्धानकान्तिकवान् नि च निश्चितवि
पक्षे हेतुसन्देहास् स इति वाच्यम् । हत्ती साध्याभाव
वदामित्वसंशयस्य दृषकत्वात् । स च साध्याभावपति
हेतुसन्देहात् हेतुमति साध्याभावसन्देहावा उभषधा
पि दोषः। न चैव पक्षेऽपि तत्स्थात , अनुमानमात्रोच्छंद
फत्वेन तदितरन तस्प दूपस्यात् । अदुरे हेतोरनिश्च
पेन सन्दिग्धानकान्तिकम्, तनिधये च साध्पसन्देहवति
साध्यानुमितिरेव पचवन सामग्रीसत्त्वात् । अत एवा
कुरः पक्षसम इति चेन्न । तस्यापक्षत्वेन हेतो. पक्षधर्म
ताविरहेण स्थापनानुमानाविपयत्वात् । तदा तस्यापि
पक्षत्ये प्रतिज्ञानुपपत्तिः । अनुमानान्तराधीनतत्सा
ध्यानमित्यनन्तरश्च पक्षेऽनुमितावितरेतरामपानकम
नुमानं स्पात् तत्रापिक्षिया सन्दिग्धानकान्तात , क्षिते
बिवादविपपत्ये अद्दुरे प्रथम माध्यमाने अर्थान्तराञ्च (२)
किधमककोपादानाभिजाम हायपि नेश्वरसिद्धिः ।
नापि साधकालीनं हाणुकं पक्षः, परम्प्रति सर्गाचसिद्धेः।
मिश सकर्तृकत्यं ? न तायन् कृतिमत्सर
भाषः कृतिमज्जन्पत्थं था, अस्मदादिना मिद्धसाय.
नात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानविकीपीकृतिमज्ज
न्यत्वं तदिति चेत्, न । उपादानगोचरत्वं यदि पाकि-
प
११) यमदेरिति पाठस्य प्रकाशमारसमनरयेऽपि सरलाशेपुल.
पु सातम्यातम्योपायमेष मुद्रितः।

·१२परवा। १९४३ चिदुपादानगोचरत्यं तदा अस्मदादिनाऽर्थान्तरत्वम, ज्ञा. नादिजन्यत्वमपि(१) विवक्षितम्, न च घटोपादानगोच- रज्ञानादीनां क्षितिजनकेत्त्वं ,सम्भवति, व्यभिचारा. दिति चेन्न । क्षितिजनकादृष्टजनकज्ञानादीनाम् उपा. दानविषयनिपमेनादृष्टदारा तैरेय सिद्धसाधनात् । न च साक्षात्तजन्पत्वं विवक्षितम्, तद्धि न कृतिजन्याजन्यत्वे सति कृतिजन्मत्वम् स्वजनककृत्यल्पवाहितोत्तरक्षणय. तित्वं वा, घटदृष्टान्तस्य साध्यधिकलतापत्तेः घटादौ कु. 'लालादिकर्तृकत्वाभावप्रसङ्गाचा न च शरीरक्रिया दृष्टा- न्त इति वाच्यम् । घटेनानैकन्तिकत्वात् चेष्टावस्योपाधि- स्थाच्च । नापि क्षित्याधुपादानगोचरस्यं विधक्षितम, अप्रसिद्धः । न चोपादानशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वेन घदक्षित्पादिसमभिव्याहारे तत्तदुपादानगोचरत्वं चैत्रो मातृभक्तो मैनपदिति वाच्यम् । शाब्दे हि पोधे तथा । न चात्र शब्दः प्रमाणं धादिनोऽनासत्वात् । अनुमाने स्व. नुगतेन व्यापकत्वग्रहे नेन रूपेण व्यापकमिद्धिः, तच्चो- पादानत्वमेवेति कथं नार्थान्तरम् । किश्चैवं घटादायपि तत्तदुपादानत्वेनै घोपस्थित्या मामान्येन रूपेण कुत्राप्य. नुपस्थितेयातिरेय न गृह्येत । अपि च सामान्यलक्षपा. या ज्ञानलक्षणया योगजधर्मरूपया या प्रत्यासत्योपादाः नगोचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमताऽस्मदादिना सिद्ध. माधनम्, तेषां क्षिपणवाहितपूध ममवासत्येऽपि तदनः सत्यादृष्टवारा तेपामपि जनकत्वसम्भवात् ज्ञानादि. माक्षाजन्यत्यस्प घ निरस्तत्वात। " (२)शानाधीनामपि जनश्यामनि पाठान्तरम् ।

·महामहोपाध्यापरुधिदत्तकृतो अनुमानावण्डचिन्तामणेः अवशिष्टभागस्य प्रकाशः। । (प्रका०) पवमियता प्रबन्धेन निरूपितस्यानुमानस्य प्रयोजनं दर्श यति एवमिति । जगदिति । कार्यमात्रेत्यर्थः । ननु तदप्रसिद्धी साध्याप्रसिद्धः कथं तदनुमानमित्यत आह-क्षिल्यादाविति । तथा च पक्षधर्मताबलात्तत्सिद्धिगिति भावः। *मिलिनमिति* । एकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थः 1 तयो रिति । संशयदिपपत्वषिवादविषयत्वयोरित्यर्थः । प्राहकाभाषमुफ्त्या पाहामायमा वादिनोरिति । सम्भवादिति । विशेषादर्शनदशा- यामिति भावः । तथाच तस्यापि पक्षान्तर्भूतत्वे तत्रांशत: सिरसा धनमिति तात्पर्यम् । मभ्युपेत्याह * प्रत्येकमिति । क्षितिः सफर्तृका नवेति प्रत्येकमित्यर्थः। विवादास्पदत्वेनेत्युपलक्षणं ताशसंशयधिः पयत्वेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । अर्थान्तरत्वादिति । पिचारागसंशपपिण यतावच्छेदकेन रूपेण पक्षे साध्यसाधनस्प तासंशयनिवर्तकत्वेन प्रा. तासम्बद्धत्य रूपान्तरेण तत्साधनस्य भित्रप्रकारकतया तत्संशया. निवर्तकत्येन प्रकृतार्यासम्यचत्वादिति भावः । जन्येति* जन्या. विशेषगुणेऽपि अस्मदादिशरीरस्य कारणावात् । सर्गाधकालीनधेश दावस्मदाघरटोपार्जितेश्वरोपगृहीतशरीरस्य कारणावादिति भाषः । * असिद्धरितिका प्रसिद्धरित्यर्थः। अत्र हेतुमाह अति माय नससंग्रह प्रति माधः । घाधन्तरमतं पदूयदि नापीति । द्वितीय लक्षणे योपमा परादेरिति । चेष्टाद्वारा जन्मशतेस्तत्र जनकरया. वित्यर्थः क्षितिरतिशतपाच नार्थान्तरमिति मावः। तस्यापक्ष त्वेनेति । परार्थानुमाने प्रतिक्षाविषयस्यैव पक्षत्वं भवतीति भ्रमनप्त मुत्तरं पोयम् । पक्षाले प्रतिवाविषयत्ये। •सर्गानिक दानी म्तनपशुकमस्मयादिनेष योगजमानयता सकतकं स्यादित्यान्तर दया सादरयुक्तम् । यत्र सन्दिग्धानकात्तिकमपि पोष्पम् । साप्पंदूपयितुं पृच्छति किश्चेति ।यभिचाराविति सितिपूर्व ·२२. - मस्मदादिघटोपानज्ञानस्यासम्भवादित्यशः । #घटेति । कुलालकृते श्चेष्टादारा तजनकत्वादित्यर्थ । *घटादाविति । उकस्य तत्कर्तृकत्व प्रयोजकस्य तमासस्यादिति भावाचेप्टात्वस्येति । न च कृतिध्वं. सादौ साध्याच्यातिः। पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यध्यापकत्यादिति भायः। *फिचैवमिति । यदि शाब्देऽपि चोधे तत्तदुपादाननवोपस्थिति- र्षाच्या तदेत्यर्थः। ननूपादानगोचररवेन प्रत्यक्षादीनां जनकत्व विध क्षितं तेन च रूपेण नेपां स्वसमवेतकार्य प्रत्येव जनकत्य, तथा चान्यो पादानप्रत्यक्षस्याजनकत्वादेव नार्थान्तरमित्यत आह अपि नेति। इदं च नैयापिकमतेनैव दूपण द्रष्टव्यम् । *तद्वत इति । नदुपलक्षित स्येत्यर्थः । ननु विशिष्टस्य जनकत्व विवक्षितमत माह अष्टेति । यद्यपि योगिज्ञानस्य नादृष्टद्वारकतासम्भव , क्षीणदोपत्वेन योगिनोड दृष्टासभवात्। तथाप्येतदनुमानवलादेव धर्मिकल्पनात' इनि न्यायादोष विनापि तस्य जनस्य भवस्वित्यर्थान्तरापादनमेवेदमिति ध्येयम् ॥ (चि. )अथ योगजधर्माजन्यसविकल्पकाजन्यसा. मान्य लक्षणाप्रत्यासत्यजन्यजन्योपादानगोचरापरोक्ष- जानचिकीर्षाकृतिमदजन्यं जन्यं पक्षः, योगजधर्माजन्य सविकल्पकाजन्य सामान्यलक्षणप्रत्यासापजन्योपादा. नगौचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पाकृतिमज्जन्यमिति साध्यम् , पदा अनागतगोचरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्यजन्यज न्यज्ञानादिमदजन्यं जन्यम् , अनागतगोचरसाक्षात्का. रजनकपत्यासत्यजन्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकी पीकृतिमन्जन्यमिति साध्यम् , ज्ञानाव्यवाहितात्तरसमय. पछाऽव्यवहितोत्तरक्षणपतिकृतीनां जनकत्वं विय- क्षितं न तु ज्ञानादीनां योगपद्यं पौर्वाप वाऽतो न साध्यामिद्धिर्न या क्षित्यादौ याध इति । पेयम् । योगजधर्म सामान्य ज्ञानरूपप्रत्यासशीनामनाग- तगोचरसाक्षात्कारस्थ तजनकप्रत्यासत्तीनाञ्च परस्यान सिद्धतया तदजन्यस्य साक्षात्कारस्याप्यसिद्धत्वेन प.

·अनुमानचिन्तामणी
क्षसाध्ययाविशेषणासिद्ध्या परं प्रत्याश्रयासिद्धेः सा.
ध्यापसिद्धेश्च । तत्सिद्धौ वा पक्षे तदजन्यत्वासिद्धेः क्षि.
तिजनकादृष्टजनककृतिचिकीर्षामाक्षात्काराण योगजध.
आधजन्यानामदृष्टद्वारा क्षितिजनकत्वेन सिडसाधनात ।
न च तादृशसाक्षाज्जन्यत्वं विवक्षितम् , घटादिदृष्टान्ते
नदसम्भवात, दृष्टान्ते घटादाजनकेष्टसाधनताज्ञानस्था.
नुमितित्वेन जन्यसविकल्पकव्याप्तिग्रहजन्यत्वेन सा.
ध्याप्रमिद्धेश्च ।
ननु व्याप्तियलेन साध्यं सिध्यति व्याप्तिश्च यत्र यत्र
कार्यत्वं तत्र तत्र तदुपादानाभिज्ञकर्तृजन्यत्वमितिरूपान
तु पद्यत् कार्य तत्तत् यताकिञ्चिदुपादानाभिज्ञजन्यामिति,
एवञ्च यत्र यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र तदुपादानाभिज्ञजन्यत्व.
मितिबिशिष्य व्याप्त्या क्षित्पादौ कार्यत्यं क्षित्याशुपादा
नाभिशजन्यत्वमेव साधयत्यतो न सिद्धसाधनमिति चे.
न । घटे पटे च कार्यत्वस्य व्याप्तिग्रहः किं प्रत्येक घटो.
पादानाद्यभिज्ञजन्यत्वेन, तत्तदुपादानाभिज्ञजन्पत्वेन,
उपादानाभिज्ञजन्यत्वेन वा ? आधे घटोपादानाभिज्ञ
जन्यत्वादी कात्वस्य व्यभिचार एव । दितीये स्वननुः
गततत्तच्छदाभिधेयघटापादानगतानुगतरूपामाः
चात् कथं व्यापकताग्रहः ? तत्तच्छन्दस्य स्वभावात्
माभिव्याहृतपरतया नायं दोष इति चेत् । न । अनुपाने
शब्दस्यमाधोपन्यामस्थाप्रपोजकत्वात् । अत एवेदानी
देवदत्तो पहिरस्ति विद्यमानस्ये मति गृहामत्त्यात,
विमानस्पे सति पो पदा पत्र नास्ति स तदा तदति-
रितदेशेऽस्ति पधाशमेव पहिरसन् गृहे प्रतिष्ठामीप
प्र पक्षदृष्टान्तमायारणयत्यतत्यारनुगतयोरभागाना
चपि किन्तु व्यतिरेकीत्युक्तम्। तृतीये सिद्धसाधनमेव ॥

·१२.रदादा। -- (प्रका०) अथेति । अन्न प्रत्यासत्यजन्यत्वं विशेषणं पक्षे पक्षा सिद्दिवारणा साध्ये तु सिद्धसाधनवारणार्थम् अष्टद्वारा योगजादि ज्ञानानामपि जनकत्वस्योकत्वात् । एवमग्रेऽपि । ज्ञानाव्यवहितेति । इदं च वस्तुगतिमभिमेत्य न घिद साध्यतावच्छेदकाविष्ट ज्ञानादिः प्रत्येकविशिष्टजन्यत्वस्य साधने साध्याप्रसिद्ध्यादेरभावात् पक्षधर्मता. चलेग विलक्षणशानासिद्धः अत एव सिद्धान्तेऽपि तथैव भविष्यति । 37 यिति। विवक्षितीमत्पनुपज्यते, साध्यतावच्छेदकाविराधे नेति शेषः। *पक्षसाध्ययोरिति । पक्षविशेषणसिद्ध्या आश्रयासिद्धिः, सा. ध्यविशेषणाप्रसिधा साध्याप्रसिद्धिारति बोध्यम् । सिद्धा वेति । योगजधर्माधजन्योपादानगोचरज्ञानादिसिद्धी वा तस्याप्यपद्वारा क्षि. त्यादिजनकत्यसम्भवात् पक्षे तदजन्यस्यस्यासिद्धरित्यर्थः । *सिद्धसा धनादिति । यत्किञ्चिदुपादानाभिप्रायेणेदम्। वस्तुतोऽप्रयोजकत्याद्वि. शिष्टसाध्ये नव्यापकत्यमिति योध्यम्। साध्याप्रसिद्धेरिति । यद्यप्य. परोक्षानजन्यत्वस्वत एवाप्रसिद्धम् अनुमितेरपरोक्षवाभाधान, तयाच फि सविकल्पकजन्यत्वोपवर्णनेन । तथापि घटादेस्तादशमत्यक्षजन्यत्वं नास्ति मानामावादित्यपरोक्षपदमपास्य ज्ञानघटितमेव साध्य कर्तव्यम् । एयञ्च तेन रूपेण साध्याप्रसिद्धिरुतेति भावः । पस्तुतस्तु अनुमितित्वेन जन्यसविकल्पकव्याप्तिग्रह जन्यत्धेन घे. त्यर्थः, तथा च विशेषणविशेष्योमयावरहाद्विशिष्टसाध्यामासिद्धरित्य. यः । *उक्तमिति त्वयति शेषः॥ (चि.) अथ सर्गाधकालीनं घणुकं ज्ञानेच्छाकृति. ममानकालीनसामग्रीजन्यं कार्यत्वात् घटवत् , अह. टमामग्रीजन्यत्वेऽहष्टत्वापत्तिरिति चेन्न । परं प्रति स. गर्गाद्यसिद्धेः । ज्ञानादीनां सिद्धायपि झणुकाजनकत्वात् उदासीनसिद्धावप्रयोजकत्वाच्च । एतेन सद्यकालीनं घणुकं आणुकासमायिकारणसमकालीनकृतिजन्यमिः तिनिरस्तम् । पुकायमचाविकारणसमारकालीनकृति- खेन गौरवाप्रयोजकाभ्यामजनकत्वात् । किन कार्यत्वं ? न तावत् योगोपस्थितकृत्यह ·- १९४८ अनुमानचितमणी त्वम्, असिद्धे' । नापि पूर्वकालासत्वे सत्युत्तरकालस म्वन्धित्वम्, तत्तत्पूर्वकालस्थाननुगतस्वात् सकलपूर्वका लस्याप्रसिद्धे.। नापिकादाचित्कत्व प्रागभावनानकान्ति कत्वात् । नापि प्रागभावप्रतियोगित्व, ध्यसेनानकान्ति कत्वात् । 1 नापि सत्त्वे सति तत्त्व, सत्ताजातेः पर प्रत्य सिद्धे, स्वरूपसत्त्वस्य च ध्वसेऽपि सत्त्वात् ॥ (प्रका०) *अथ सर्गेति । तथाच तत्कालेऽस्मदादिज्ञानाभावात्त दाथयेश्वरसिद्धिरितिभाय । न च ब्रह्माण्डान्तरवर्तिज्ञानादिकमादाया चीन्तरम, तत्कालविशपस्य सकलनहाण्डसाधारणत्वेन युगपदेय तन्ना शसम्भवत तन मानाभावात् । अन च सर्गान्तरज्ञानादिसमानकालीन कालादियत्किञ्चित्कारणजन्यत्वेन सिद्धसाधनवारणाय सामग्रापदम् । तथापि तादृशादृष्टजनकसामग्या अर्थान्तरमस्त्वित्यत आद अ हपतिः । न हारपसामग्री सहरमायभावादिघटिताऽन्यत्र जनित्यर्थ । यत्ववादृष्टसामग्रीयसेऽष्टसामग्रीजन्यस्वर्ग व्यभिचार इति । तन्न। सामग्या नित्यकारणघटितत्वेन ध्यलासम्भवात् , असामग्न्या स्वर्ग प्र यजनकत्या । भटजनकयागादेरेव स्वर्गजनकतया बाधि तत्वात् । यद्यप्यदृष्टसहकताइटसामग्रीज यत्वेन घणुकस्य नाटत्या. पत्तिरिति । तदपि न । लायवाददृटप्सामग्रीजन्यत्वस्यैवाहत्वप्रपोज पत्यादिति भाव । ननु मास्तु शानादीना घणुकजनक व तथापि तदा प्रय बनेश्वरसिद्धि स्यादेचेत्यत आह उदासीनेति । कार्यकारणमा पादितीभावानोदासीनसिद्धिरिति भावः । उदासीनसिद्धावपि न स्थभिमसप्रयोजकेश्वरसिद्धिरित्यप्याटु । घणुकासमवायति । त वृदणुकासमवायीत्यर्थ । न च घणुकान्तर व्यभिचार 1 तस्य पक्षस मवादिति माय । असिद्धरितिकापर प्रतीति शेप । न चाटवारा प्रत्यय त मतपीति याच्यम् । तथापि ध्यसे व्यभिचारादिति भाप || (चि०) यनु अप घटः एतटकजनमानित्यज्ञान चिकीपकृत्यतिरिक्तज्ञानादिजन्यः कार्यत्वात् पटयदि स्पादि । तन्न । विपचे पाधकामावेनाप्रयोजकत्वात् , न्यथाऽप एतद्धटजनकानियादृष्टातिरिक्तादृष्ट घट ·२२चरवाद जन्यः कार्यत्वात् अपरधटवल(१)। एतत्(२)सुखदुःखसा. क्षात्कारौ एतञ्जनकानित्यसुखदुःसातिरिक्तसुखदुःख- साध्या सुखदुःखसाक्षात्कारत्वादित्यादिना नित्यधर्मा- धर्मसुखदुःखाश्रयस्थापि सिद्धिप्रसङ्गात् । अयं घटः स्व. जनकानित्यज्ञानाद्यतिरिक्तज्ञानाधजन्यः घटत्वात् अप. रघटवदित्यादिना सत्मतिपक्षाच्च ।। (प्रका०) *यविति । पक्षधर्मतावलान्निस्यज्ञानलिद्धिः साध्ये पतत्पदमकिञ्चित्करम् । अनयोजकत्वमेव विशदयत्ति अन्यथेति ॥ (चि०) चित्तु-दृश्यते तावदभिमतविपयग्राहि- णीन्द्रिये मनो निवेशयतः पुंसो मनःक्रियानुकूलो यत्नः, तथा च सर्गाधकालीनशरीरजन्यज्ञानध्वंमानाधारका. लाधारज्ञानजनकात्ममनःसंयोगजनिका मन:किया तन्म. नोगोचरप्रयत्नानाधारतन्मनोगोचरप्रयत्नताप्येतरसकल. कारणाधारकालानन्तरकालानाधाराद्यसत्ताका तन्मनः फ्रियात्वात् सम्मततन्मनःक्रियावत् ,अर्थात् प्रयलाधारका लानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिद्धयतीत्याहुः । तन्न, सर्गाद्यकाले ज्ञानजनकमनःसंयोगजनकफ्रियायां मा. नामावः पूर्व क्रिययैव संघोगसंभवात् । ईश्वरवादिनां तन्मनोगोचरप्रपनानाधारः कालोऽप्रसिड एव, क्रियात्व. स्पैव हेतुत्वे व्यर्थविशेषणत्वश्च । किश्चैवं प्रयत्नानाधार- कालानन्तरकालाधारत्वम् , अर्थात् तत्सिडौ मानान्त रादीश्वरासिद्धावान्तरत्वमिति । (प्रका०) *दृश्यते तापदिति । भनेनवक्ष्यमाणानुमाने सायन सिद्धिदर्शितेति । तथाच सांधेति । सर्गाधकालीनं यच्छरीरं तजन्य पशान तध्वंसानाधारो य कालस्तवाधार यज्ज्ञानं तजनको य माम. मनासयोग नजनिका मनःक्रिया पक्षः। न च न्यायनये सगंप्रलय. (१)पदिति । पु. पाठ । (२) एनी सुख. २ पु० पाट ।

·तथाच १९५० अनुमानचिन्तामणी योरनादित्वात् सर्गाधकालीनशरीरजन्यायंसानाधारकालाप्रसिद्धिः सगपदस्यतरसर्गपरत्वात, सर्गाचकालीनशानजनकात्म मन सयोगजनकमान कियापक्षल्वे इदानीन्तनक्रियाणामस्मदादिप्रय- नजन्यत्यानांशतः सिद्धसाधनमिति भावः । न च सर्गाद्यकाली नमन क्रियस्येवास्त्विति वाच्यम् । सद्यकालीनत्वस्यायनापि विशे पणत्यात् । *सम्मन इति । तन्मनोगोचरप्रयत्नानाधारः तम्मनोगो. घरप्रयत्नतद्याप्येतरसफलतम्मन क्रियाकारणाधारी थकाल' तदन न्तरकालानाधारा आद्यसत्ता उत्पत्तिर्यस्या सातयेत्यर्थ । अत्राकार পীসুনামযাথাকোলকাত্তাঘাঘেৰিৱিষায় য न्मनोगोचरप्रयत्नतद्याप्येतरसकलकारणाधारति विशेषणम् । एवश्व का रणीभूतस्येय तस्य सिद्धिः । न दि भवति इतरसफलक्रियाकारणस स्वेपि प्रपलव्यतिरेकेणोचरक्षणे क्रिया जायते अथ च न प्रयतजन्येति । वाधवारणाय तन्मनोगोचरप्रयतानाधारेति विशेषणम् । तम्मनों गोचर प्रयतानाधारचरमक्षणे तदुत्पादितकियासस्वादाघ इत्यत आह *t. घेति । *अर्थादिति । प्रकारान्तरे याधादित्यर्थः । दूषयति तन्नोति । तथाच पक्षासिद्धिरिति भावः । पूर्वति प्रलयकालीनक्रिययैवेत्यर्थ । इद चोपलक्षणम् , तत्कालीनसंयोगेनापि शानसम्भघात । पूर्वसदकारि शरीरविरेहणाजमनात क्रियास्वस्येति । भन्नापि ईश्वरवादिनामित्यनुपञ्जनीयम्, तधाच तत्प्रपनमादाय तरिक्रया माने लायसस्वाधविशषणमित्यर्थः । *किश्चरमिति । अनुमिते व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादित्यर्थः । *अर्धादिति । अनुमाना स्तरादित्यर्थः । तव नुकूलतयातूपम्यासेऽप्राप्तकालत्यमिति ध्येयम् ॥ (चि०) अनोच्यते अदृष्टाद्वारकोपादानगोचरजन्यकृ त्यजन्यानि समवेतानि जन्यानि अदृष्टप्रागभावव्या प्यमागभावाप्रतिघोग्युपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षा- कृत्तिमजन्यानि स्वजनकादृष्टोत्तरोपादानगोचराप रोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमजन्यानि वा अपरोक्षज्ञानचिकी. पप्रपत्नविषयीभूतोपादानानि वा समवेतत्वे सति प्राग भावप्रतियोगित्यात् पदेवं तदेवं यथा घटः, तथा चैतानि तस्मात्तथा । उक्तपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदादाय तथैव निरुक्तस्य पक्षवनिर्देशे समूहालम्पनरूपवानमिति- ·२.सरवाद। रुत्पद्यते । न च जन्यकृत्यजन्यत्वं तावत् अननुगतेष्वे. फरूपाभावेन ग्रहीतुमशक्यमिति वाच्यम् । जन्य कृत्यज. न्यत्वं हि जन्यकृतिजन्पान्यत्वमित्यन्यत्वेन रूपेण सा. मान्यलक्षणया तावतामुपस्थिते । न च जन्यत्वविशे. पणव्याव-प्रसिद्धिः, प्रमेयो घट इतिपदव्यावर्तकत्वे. ऽपि तदुपरक्तयुद्धेरुद्देश्यत्वेन तस्योपरञ्जकत्वात् । उ. काम्पतमत्वमेव सर्तकत्वम् । अतएव घटभोक्तान घ. दकता इति व्यवाहियते । एवञ्च शब्दफूत्कारादीनां पक्षते. प। ज्ञानेच्छादीनामपि पक्षत्वान्न सन्दिग्धानकान्तिकता। उपादानस्य सिद्धत्वेऽप्युपादेवस्थासिद्धत्वात्तहत्येन त. त्रापि चिकीर्पा । यद्वा पक्षे हेतौ च समवेतत्वं न विशे. पणं तेन ध्वंसोऽपि पक्षः। साध्ये चौपादानपदं कारण- मात्रपरमुपादेयमेव । जन्मेच्छाकृत्यजन्यावश्च पक्षे घि. वनितं तेन कृतिध्वंसस्य कृतिजन्यत्येडपीच्छाजन्यत्वा. भावात् पक्षधम् । क्षितिरेव वा पक्षः। न पाकरे सन्दि. ग्यानकातिकत्वम् पक्षपक्षसमनैरपेक्ष्येण घटादौ निश्चित. व्याप्तर्लिङ्गस्य तपार्दर्शनेनोभपत्रानुमित्याविरोधात् । (प्रका०) *अराद्वारकेति । अयोपादानपदं स्वापादानपरं, तथाच स्थोपादानगोधरजन्यकृतिजन्या घटादय. प्रसिद्धा तदन्यत्ये सति ज. यत्यं पक्षतावच्छेदकम् । पनेनोपादानपदं यत्किभिदुपादानपरं तदाऽ. हयाद्वारकरूपाद्युपादानमृदङ्गादिगोचरास्मदादिशतिजन्यानां शब्दादी- नां पक्षता न स्यात् , क्षित्यायुपादानपरत्वेऽप्रसिद्धिरिति परास्तम् । मन्येरमाद्वारकेति व्यर्थ अहटद्वारफकृतिमादाय प्रहते दोपा- सस्पर्शदिति चेत् । अत्र पदन्ति । कांस्यादावोषधलेपादिजनिकया तगोचरास्मदा. दिकृत्याऽदृपद्वारा यञ्चलनं जायते तस्य चश्वरमात्रकफस्यासन हादि. तितद्विशेषणमिति । तन्न । औषधलेपजनककृतेरहजनकत्ये मा. नामावात् । औषधसंयोगद्वारीय तस्याश्चलगजनकत्यसम्भवात् । न च मासंधागधंसानन्तरमपि चलनोत्पत्तस्तद्वारकत्वं नति वाच्यम । अ.

·घाच्या - १९५२ अनुमानचिन्तामणौ. सिद्धेः । तथासति संयोगध्यतस्यैव जनकरयापत्तश्च । न हि संयोगत ध्यससमययोश्चलनोस्पचौ मानमस्तीति । विषयलनादी मन्त्रपाठादित साध्ये यद्यप्यदृष्टद्वारकत्यं सम्भवति तेस्तथापि न तदुपादानविषा- दिगोचरत्वम्, किन्तु फण्ठताल्यादिगाचरत्वमेवति तदर्थमपि नैतद्विशेष णमिति । अन्य तु विष्णुपतियोगिकस्वात्माभेदचिन्तनजनकृतिजन्यस्थमं म्य परमेश्वरकत कस्यासनः स्यादित्यदृष्टावारकत्वं विशेषण तस्य स्योपादानगोचरमन्यकृतिजन्यत्वात् । न च तज्जनकाटस्येश्वर कर्तृकम्यासहः स्यात्, न हटटजननेप्यव्यापारः कृतेरिति अहटाद्वारकपदस्यादृष्टप्रागमायव्याप्यप्रागभावाप्रतियो. गित्वपरवादित्याहुः । तदपि न । अहएजन्यकृतिजन्यगंगास्पां- देरस्मदादिकनुकस्य पक्षान्तभूतत्यापत्तेः। न चेपपत्तिः । अंशतः सिद्ध साधनप्रसगात् । न चोद्देश्यप्रतीतरसिद्धन तथा, पक्षतावच्छेदकनागा- स्व एव तस्य दोपत्यादिति वाच्यम् ! एवं सति समक्तजन्यमानस्पैच प क्षधापत्ती घटादिधारकायशेषणानुपपत्तेः । तथा च प्राचीनमतेनेदम् । न च गङ्गास्पर्शस्यैवाइष्टजनकत्व न तु जनकवतरिति वाच्यम् । एव दि अभेदचिन्तनस्यय स्वर्गादिजनकत्वं न तु तजनककृतेरिति तुल्यत्वात्। अबाहुः । कालीशरीरे यगौरं रूपमुत्पन्नं तत्कालीशरीरगोचरतप. श्वरणादित्या जन्यते, सा च कृतिरदृष्टद्वारिका तद्रूपोपादानकाली- शरीरगोचरा चेति तदूपेऽव्याप्तिवारणायैतद्विशेषणमिति । न चैवमपि निदिध्यासनादेरसह इति घाख्यम् । तत्र तदुपावानगोचराजन्यकृते रेवानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे चाऽस्मदादिकर्तृकस्मासद्धाहरवात पद पाद्वारकतदुपादान गौचरनेरेव तत्कर्तृतानिहकत्वात् । न चाहए- द्वारकत्वमात्मगुणाद्वारफरवमिति वाच्यम् । कृतिद्वारीभूतात्मगुण पवा- च्यानेरिति । एवञ्चैतन्मतेऽभेदचिन्तनजन्यस्वर्गेऽप्यन्याप्तिवारणायेतद्विशे पणम् । तजनकादपं तु अस्मदादिकर्तृकमेवेति संक्षेपः । धंसे गोवा. दी चातिव्याप्तिवारणाय जन्यसमवेतपदे। तत्पक्षतायामंशतोवाधापत्ते- रितिभावः । अदृष्टाजनकेत्युक्ते याधः ईश्वरकृतरप्यदृष्टजनकत्वादिति तद्वारणाय तमेवार्थ भंग्यतरेणाद *अष्टेति । अत्रव्याप्तिश्च कालिकी । ननूपादानपदं यत्किश्चिदुपादानपर प्रकृतोपादानपरं घा? नाद्यः ! शब्दादीनाशतः सिद्धसाधनात् । न च तत्र ज्ञानेच्छयोन कारणत्वं किन्तु कृतिमात्रस्यैव मिलितानां तप स्वसमवेतकार्य प्रत्येव जनक ·२२.पा५॥ १९५३ । त्वादिति वाच्यम् । तथापि ज्ञानादिधदित प्रत्येक लाध्यत्रय, तथैवान ग्रन्थकता बिभावनात् । तथाच प्रतिमादायाशत सिद्धसाधनसावधा स्थ्यात् । नाय । अप्रसिद्धरिति चेत् । मैवम् । उपादानगोचरत्वेन यस्य शानादेखनकत्यताहशतजन्यस्य सा यम्, नेन च रूपेण स्थविषयसमवतकार्य प्रत्येव तस्य जनकत्यमिति माशत सिद्धसाधनम् । नन्धेयमाएमागभावत्यादिविशेषण स्यम् जन्मान्तरीयज्ञानादीनां तेन रूपेणाजनकतया सिद्धसाधनानयकाशात इति चेत् । न । कालीरूपऽभेदचिन्तनजन्यस्वां चाशत सिद्धसाधमया रकवादिति ! सादृष्टपद स्वजनकाऽष्टपरम् । न चैव कविपक्ष कांच दृष्टान्त इति पूर्वोक्ताऽननुगमस्तदवस्थ एवेति वाव्यम् सामान्यम्याप्ते मंहे तस्यावोपस्यात् । तस्या एवं प्रकृतानुमानामत्वेनाभिमत यात् । द्वितीयसाध्ये स्वपदोपादानन तब प्रन्यकृत्तात्पर्योयनात् । अन्यथा स्वपदानुपादानेऽपि जनकत्वगर्भ साध्यमननुगतमव स्यादिप्ति । अत्र यद्यपि प्रत्यक्षेत्येव वक्तुमुचित घट इति वाच्य नघट इत्यप्रयोगात् , तथापि प्रत्यक्षत्वस्येन्द्रियजन्यावे धाध, साक्षात्यजातिपरत्वे पर प्रत्य सिद्धिरित्युभयप्रसिद्धये अपरोक्षेत्युक्तम् । तदर्थस्तु लिङ्गादिकरणक शानाम्यशानस्वमुमयसाधारणमेवेति ध्येयम् । *स्यजसकेति । अरस्वज नत्यादिविशेषण पूर्वोतकालीलपादायशत सिद्धसाधनधारणाय, शन्दे च पूर्वोत्तरूपेणारात सिद्धसाधनवारणम् । *अपरोक्षेति* | ताशान. विपयोपादानसमवेतानीत्यर्यात् । यर्थलदर्थयारपियक्षितत्वमति ध्येयम्। ननु कालीरूपेऽभेदचिातनजन्यस्वर्ग चाशत सिद्धसाधन मिति चेत् । स्वजनकाादृष्टोत्तरापरोक्षज्ञानादिविषयोपादानसमवेत यस्य विवक्षितत्वात् । न घाटाजनकोत्तरकालीनताशशामादिविषयत्व स्यापि सम्भवात् पुन सिद्धसाधनमेवेति पाच्यम् । शानादे स्वजनक येनापि विवक्षणीयत्वात्। उपाधिभेदाधन पूर्वसा पावैशिष्टयम् । समये तत्य इति । यसेभिचारधारणाय सत्यन्तम् । गोत्यादौ व्यभिचारश रणाय मागमावल्यादि। पूर्व निदिध्यासनादेरमेदचिन्तनजन्यारहस्य स्वोपादानगोचरजन्यकृतिजन्यत्यानभ्युपगमात, अभ्युपगमे या अस्मदा दिकस्मेवेति न दोप इत्युक्तम् । स्वगजनकादृष्टस्य समति तारशजाय. कृतिजन्यायनास्तु पक्षानन्त ताव माऽस्त्वस्मदादिकनुकत्य नेपाम् ।ज न्यात्मविशेषगुणानामीश्वरमाधकर्नुकत्वस्य पूर्वमुक्तत्वातथापि तमाय पक्षत्वनिर्देशात न कोपि दोष इत्यभिप्रेत्याह *उक्तति । न च जाय. स्पेति। वोपायेति शेष । तदुपरक्तति । उभयसिद्धप्रयोजनकाव वन्य -- ·. . । अनुमानचिन्तामणी न तु प्रयोजनस्योमपसिद्धिरिति माधः। ननु सकर्तृकत्व विषादात्सा ध्यान्तरे झियमाणेऽन्तरमित्यत माह * उत्तेति । ननु कृतिजन्याव मेय सपाटकर नवनागभायाविघटितमित्यत आह *मा. येतिया एवं हि भाजकारद्वारा भोपस्कृतिजन्यघटे भोक्तृत्वषत् करें- स्यव्यवहारापत्तिरित्यर्थः। मनु याकान्यतमत्वमेघ सार्नुकत्यं सदा ध्वंसः सकको न स्पात्, तथा चानुमानाजगन्निर्माणकतसिद्धिरित्यहि न स्यादिस्यत आहायति । गनु पक्षेऽप्युपादानपदं कारणमात्रपरं यथाश्रुतमेव था? आये शम्दा देरसद्धहापत्ति , अन्त्ये कृति यससट्टहाजन्येच्छासातजन्य विशेषण मनर्थकम् , तस्य स्मोपादानामायन स्पोपादानगीचरजन्यकृतिजन्यान्य त्यनेय सङ्ग्रहीतस्यात् । न चोपादानमधिकरणं घिक्षितं, मृदङ्गादेव न शब्दाधिकरणय फियधिकरणतावच्छेदकापमिति धाच्यम् । अधिक रणता समवायन विवक्षिता सम्बन्धमात्रेण चा? नाच. 1 उक्तदोपात् । नान्त्यः । अयच्छेद्यायच्छेदकमावसम्बन्धन मृदादरणि शब्दाधिकर णत्वात्, अत एव शरीरस्यापि भोगाधिकरणत्यम्, अतपय च मृदनादी शब्द इति प्रतीतिरिति चेत् । मैयम् ।पक्षेऽप्युपादानपदं कारणमात्रपरम् अनुपादेयमेय घा, जन्येच्छे- स्यत्र जन्यमानेच्छेत्यर्थः । अन्यथा प्रतियोगितयेच्छाजत्ये विरोधिगुणधेन च अन्यकृतिजनिते इच्छाध्वंसे पक्षतावच्छेदकाव्याप्स्यापतेः। एवञ्च शब्दानां समा एष । मिलितामा ज्ञानादीनां स्वपिपये समवतकार्य प्रत्येव जनकरघात् । अतएव ताऽस्मदादिना नांशत:सिद्धसाधनमः । नवमुक्तस्प साध्यस्य से धाध एव स्यात् तस्यासमवेतत्वात , शानादीनां च स्वविषयसमधेतकार्य प्रत्येव जनकत्वादिति वाच्यम् । थनित्यानामेय तेयां तथास्वावधारणात् । बसे च नित्यानामेघ तेषां जन्यत्यस्य साध्यतात्पर्यावसानात् । न चैवं कुत्रापि महाक्षितिध्यमादी नास्मदादीनां कर्तुत्वं स्यादिति वाच्यम् । एतन्मते इटापत्ते, आत एष ध्यसमात्रस्यैवेश्वरकर्तृकन्यात् सोऽपि पक्ष इत्येव प्रन्धकृतोक्तं नतु ध्वंसविशेष इति दिक। अत्र च मते कृतिमात्रघटित न साध्यमतो नांशतासिद्धसाधनम् । तृतीयसाध्ये उपादानपदं कारणमात्रपरं बोध्यम्, न तु तदेवमेवेति । *पक्ष इति*। प्रतिक्षाविषय इत्यर्थः । तयोरिति पक्षपक्षसमयोरित्यर्थः। सप्तम्यन्तस्य

·इश्वरवाद।
,
(चि०)न त्वनुमित्योरन्योन्पोपक्षत्र, येनान्योन्याश्र
यः स्यात्, मतिज्ञाया अविषयत्वात्तत्र पक्षसमध्यप्रदेशः।
न चाङ्गुरस्य पक्षत्वेनानिर्देशात्तन न पक्षधर्मताज्ञानमि
ति वाच्यम् । सिपाधयिषाविरहसहकृतसाधकप्रमाणवि
रहवति(१) लिङ्गज्ञानस्पानुमितिमात्रकारणत्वात्, तञ्च
क्षितौ पश्चावपयेनारे स्वत एवेति न कश्चिदिशेप । यदि
च क्षिती हेतुनिश्वयदशायां हेतुमत्तयाऽगुरस्प न निश्चय
स्तदा क्व सन्दिग्धानेकान्तिकम् ? (२) ।
अथ पक्षसमें साध्याभावसामानाधिकरणपसशया-
द्धती व्याप्तिग्रह एव नोत्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा बाध्येत
इति चेत्, तर्हि महानसेपि धूमन्यासिग्रहो न स्यात
भूतोऽपि वा वाध्येत सन्दिग्धवाहिकपर्वतापर्यंतधूमवता
मेकधर्माभावेनायोग्यत्वात् ,तस्मात्साध्यसन्देरवति हेतु
निश्चयो न दोषः किन्तु गुण एव, अन्यथाऽनुमानमात्रम
च्छिधेत ! पक्षादन्यत्र दृषणमिति यदुकं तत्र पक्षान्यत्व
सिपाधपिक्तिसाध्यान्यत्वं यदि, तदाऽनपेक्षितानुमितिर्न
स्यात् । अथ सन्दिग्धसाध्यान्यत्व साधकबाधकप्रमाणा
भावविपपान्यत्वं वावियक्षित(३), तदारेऽपित्तन्नास्ति ।
अध प्रतिज्ञाविषयान्यस्य, तदा स्वार्थानुमित्युच्छेद । नि
यतविपयज्ञानाजन्पत्वेन पक्षविशेषणान् सर्वविपपज्ञान
सिद्धि.। साध्ये च ज्ञानेच्छाप्रपनानां विशेषणत्वेन विशि
टस्य साधनत्व विवक्षितम् , तेन न तदुपलक्षितक्षेत्रज्ञे.
नार्थान्तरम् , सामान्यतोऽपि साध्यनिर्देश पक्षधर्मताच
(8) प्रमाणाभावयतीति पाठान्तरम् ।
(२११म पंक्तिमारम्यैतदन्तचिन्तामणि १९५३ टेऽपिते।
प्रमावाद मुद्रित इत्यवधेयम् ।
(३) विवक्षितमिति नास्ति काल मु. पुस्त।

·अनुमानचिन्तमपी
लेनाभिमतविशेषसिद्धः(१)।
(प्रका) तस्मादिति । तथाच व्याभिचारशानस्य दूपकत्वम् , तथा
साधारणानकास्तिकलक्षणव्याख्यानासो । ननु सर्वत्र पटादेः पक्षा.
नन्तर्भूतस्यात्तदुपादानगोचरत्न इंश्वरमानस्यासिद्धर्न सर्पविषयत्व
सिद्धिरित्यत आह नियतेति । उपादानगोचरेति विशेषणानाध्या-
सिभिः । तृतीयकोटेरभावादनियतविपयज्ञानजन्यस्यसिद्धिरित्यर्थः।
पतधोपनीतभानयादिमते।
मनु साध्यातेनोपादानपदेन क्षित्याधुपादानमेव न घियक्षितं किन्तु
घटायुपादानमपि, तथाच घटाग्रुपादानगोचरखानादीनां क्षिल्याघजन
कत्वेऽपि तदुगलक्षितास्मदादेनकरवसम्भवादातरम् , न च तेषां न
सर्यविषपत्यम् , मानादौ संसारे योगिनस्तादृशशानादेरपि सम्भवादि.
रयत माह साध्ये चेति । साधनत्वं-जनकरयम् ।
(चि०) नन्यायसाध्यद्रये घटाशुपादानगोचराप
रोक्षज्ञानचिकीपकृतीनामेच जनकत्वमापास्वित्यर्था.
न्तरम् । न च तेषां व्यभिचारात् क्षित्यादायका.
रणस्वमिति वाच्यम् । अनादौ प्रयाहे कस्यचित् कदाचि
म् क्षितिहणुकादिपूर्व घटाशुपादानगोचरज्ञानादिस.
स्वात् । न च सर्गाधकालीनस्थापि पक्षत्वात्तत्रेश्वरसि.
द्धिः, परं प्रति तदसिद्धेरिति चेत् न ।
ज्ञानादीनां त्रयाणां स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येव
जनकत्वावधारणेनैतदनुमानस्य तदविषयत्वात् । अत ए.
वान्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानाद्यजन्पत्वेन पक्षविशेष
णमपि न युक्तम् । तृतीयसाध्ये तु नार्धान्तरं क्षित्पादेर्घ
दाधुपादानासमवेतत्वात् ।
ननु सामान्य लक्षणादिप्रत्यासत्या क्षित्याशुपादानगो.
चरं 'यत् प्रत्यक्ष तज्यन्यत्वमेघास्तु, तथाचेश्वरे न प्रत्यक्षं न
वेच्छाप्रयत्नौ तयोः समानाधिकरणज्ञानाविषयेऽसश्चात् ।
न च तादृशप्रत्यामत्यजन्यत्वं प्रत्यक्षे विशेषण, परं
(१) सिद्धिश्चेति पाठान्तरम् ।

·1 ईश्वरवादः। १९५७ प्रत्यसिडेरिति चेन्न । द्रव्यत्वेन ज्ञानलक्षणया वा कपालगोचरप्रत्यक्षेऽपि घटादायकर्तृत्वात् क्षित्यादौ सकर्तृत्वनिर्वाहकं ज्ञानं सि. ध्यत्तद्विलक्षणमेव सिध्यति । न चायपपविभागद्वारा क्षित्यादिपु जलेक्षपात् समुद्रादिषु हस्तक्षेपात् परमाणु- दयसंयोगे च घणुकेष्वस्मदादिकर्तृकत्वादंशतः सिद्ध. साधनमिति वाच्यम् । तत्र हि क्षितिनाशे अस्मदादीनां कर्तृत्वं न खण्डक्षिती, अवस्थितसंयोगेभ्प एव तदुपपत्तेः सकलतदुपादानगोचरज्ञानेच्छाकृतीनामभावाच्च । अत एष णुकेऽपि न कतत्वं, जलक्षेपादधिकपरिमाणसमुद्रादेः सपक्षत्वमेव घटस्पेव । (प्रका) समन्विति | ननुपादानगोचरस्चन जनकत्वस्य पूर्व वि. पक्षणात घटोपादानगोचरस्य तथात्वानेयं शङ्केति चेन्न । तेनैव रूपेण जनकत्वमवाध्यायातु इयर्थान्तरापादनसम्भघात् । न च तेषा. मसविषयत्वान्न तैरन्तरमिति वाच्यम् । व्यापकतावच्छेदकप्रकार. नैयस्यमनुमिती यन्मते न सर्घविषयत्यसिद्धर्थमने प्रकारान्तरमेव भविष्यतीति तन्मतेनैतत्सम्भवात् । *शानादीनामिति । अस्मदादि- शानादीनामष्टाद्वारकारणामिति शेषः । अतएवेति । धाधन तसि. द्धिप्रसङ्गाभावादित्यर्थः। *दव्यत्येनेति । प्रत्यासत्येति शेषः तद्विलक्षणमिति । तथाच सामान्यज्ञानप्रत्यासत्तिजन्यनत्यक्षयोः स्वरूपायोग्यत्वात् तज्जस्यत्वेन नाथान्तरम् । न च योगिप्रत्यक्षमादाय दोषः । तादृशनानायोगिकल्पने गौरवादेकस्यैव सिद्धरिति भावः। *फर्तृत्वमिति । एतच न यन्मते शानादीनां स्वविपयसमतकार्य प्रत्येव जनकरवं तन्मतेनेति ध्येयम् । *प्रत पयेति । घणुकोपादानपरमाणुगोचरप्रत्यक्षादेरभावादिस्यर्थः । सपक्षावमेति । तन प्रक्षितजलबिन्दुसमुद्रयोरेघावयवत्वेनोपादान. गोचरशानादिसम्भपादस्मदादिकनृत्यमित्यर्थः । (चि०)नतु घटे साध्यविकलत्वम् अन्ययव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानादेरेव जनकत्वात् न तु तदाश्रयस्प धर्मियाह कस्या- न्वयव्यतिरेकस्थ वा ग्राहकस्याभावात् । न च घट ·अनुमानचिन्तामणी आत्मजन्य उत्पत्तिमत्त्वात् ज्ञानवदिति वाच्यम् । आत्म- समवेतत्त्वस्पोपाधित्वात्, घट आकाशजन्य उत्पत्तिम- पात् शब्दवदिति यत् अप्रयोजकत्वाचेति चत् । मैषम्। प्रपतवदात्मसंपोगश्चेष्टाद्वारा घटहेतुरताप्रय नयदात्मापि हेतुः। न चात्मसंपोगे सत्यपि प्रयत्नं पि. ना न चेप्टेति प्रपन एय तत्कारणम् , असमवापिकारणं विना कार्यानुत्पत्ती 1 न चात्मसंपोगस्य कारणत्वेऽपि संपोगपरिचायकमात्रमात्मेति वाच्यम् । संयोगमात्रस्पा. कारणत्यन संयोगिविशेपितस्य हेतुत्वात् । आत्मसंयोग व्यतिरेकप्रयुक्त क्रियान्यतिरेकस्पासिद्धनात्मसंयोगः का. रणमिति चन्न । पा क्रिया व्यधिकरणयदीपगुणजन्या सा तत्संयोगासमवापिकागणिका यथा स्पर्शषद्रव्यसंयो- गजक्रियेति तसिद्धेः । न च क्रियाया मूर्तमानसमवेता. समवापिकारणत्यनियम इति वाच्यम् । कार्यमानाभि- प्रायेण ज्ञानादौ व्यभिचारात् विशिष्पाप्रपोजकत्वात् असमवायिकारणसंयोगाश्रयस्य নাইলন- नियमाव। (प्रका०) *नन्विति । तथाच घटादी व्यभिवात्पीति भावः। *आत्मेति । आत्मवृत्तित्यस्येत्यर्थः । यदा समवेतत्यपक्षधर्मापच्छि नसाध्यव्यापकोऽयमुराधिरिति म ज्ञानध्वसादी साध्याध्यापकत्वम् । *हेतुत्वादिति विशेषणन्धे बाधक बिना उपलक्षणत्यस्यायुकत्यादिति भावात्मेति । तथा चारमसयोगस्य क्रियायामेवन हेतुत्वं कुतस्त. द्वारा घटेऽपीत्यर्थः । *क्रियेति । कपालरूपजपघटरूपे व्यभिचारावाह कियेति । स्पन्द इत्यर्थ ! गुरुत्वजम्पपतनकियायां गजनि तक्रि यायां च व्यभिचारादाह संयधिकरणेति*। नन्वाम्रादिपतने व्यभिः चार', स्वध्यधिकरणस्थाश्रयावयवीयानादिजन्यस्यात् स्वाश्रयावय वसयोगाजन्यत्वाश्चेत्यत आह गुणेति । अत्र गुणजन्यत्य गुणन्यतिरेक प्रयुकथ्यतिरेकप्रतियोगित्वम् ,तेनेश्वरज्ञानादिजन्यत्वेऽपि क्रियाया नेश्व सयोमोऽसमधाथिकारणमिति व्यभिचारोन भवतीति। युक्तस्लोल्यात ·ईश्वरवादः। १९५९ स्पायसमयायिकारणत्वमित्ययाम एतेन मन्त्रपाठजन्यविषचलने व्य- भिचारो निरस्तः, इष्टापत्तेः । अष्टाद्वारकत्वेन विशेषणाद्वा मन्त्रस्याशु. विनाशिस्वेनाइटद्वारकत्वात् । ननु तुलायामेकदिगवस्थिताधिकगुरुजन्या. परदिगवीस्थतानमनकियायांव्यभिचार इति चेत् । न, तत्राधिकगुरुत्वा. प्रयव्यसंयुक्तसंयोगस्योनमनहेतुत्वात् पट्यादौ तस्य तद्धेतुत्य कल्पनात् । न चैवं व्यधिकरणपद व्यर्धम् वेगादिजन्यक्रियायां तथापि व्यभिचारात्। नचाहएयदात्मसंयोगस्यैवं कारणता न स्यादिति वाध्यम् । व्याप्त्य. न्तरेणापि तत्सम्मयात् । तथाचानुपदमेव वश्यामः । नन्वेवमपि किया. यामात्मकारणत्वसिद्धावपि घटेन तत्सिद्धिा, तथा च साध्यवैकल्यं तदवस्थमेवेति चेत्, । न ! मूर्तवृत्तियत्कार्य यदीयगुणनिमित्तकारणकं तत्तत्समानाधिकरणसयोगजन्यमिति ब्याप्त्या तसिद्धे. । यदि च व्यभिचारशका, तदाऽत्र विशेषणान्तरमपि प्रवेश्यम् । न चाप्रविपक्षया धकामावः । अप्रत्यासनस्य जनकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । पृर्वव्याप्तावपि तदेव विपक्षबाधकमिति संक्षेपः। *विशिप्येति । क्रियाया इत्यत्र क्रियापदेन कर्ममानाभिधान . व्यर्थः । असमवायोति प्रकृताभिप्रायेण, कारणस्योगाश्रयस्येत्यत्र तात्पर्यम् । (चि०) अन्ये तु अनुकूलकृतिसमधायित्वं कर्तृत्वं न तु जनकत्षे सति, गौरवात् । कर्तरि कारकव्यवहार- श्वाभियुक्तानां "सविशेषण" इति न्यायेन कृतिपर्यच. सन्न एव । एवं ज्ञानेच्छाकृतिजन्यत्त्वमेव साध्यं सदाश्र. यत्वमेवेश्वरस्य कर्तृत्वम् । अथ घटे कृतिसाध्येप्टसाधनताज्ञानं चिकीपवारा हेतुः , तय न प्रत्यक्षं चिकीर्षाविपयेऽनागते इन्द्रियासा- मात्,(१) किन्तु अनुमितिरूपं, तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः साध्यापसिद्धिति चेन्न । सिद्धवृत्त्यसिद्धविषया हि कृतिः सिद्धविपयप्रत्यक्षे मति संभवति, न हि मृदवयवानां संस्थानविशेपे कृति- साध्येप्टसाधनतानुमितावप्पवयवस्य प्रत्यक्षणोपस्थि- (१) सन्निकर्यादिति पाठान्तरम् ।

·१९६०
अनुमानचिन्तामणी
ति चिना प्रवृत्तिः, अतएव या शब्दातदुपजीविलिङ्गामा
कृत्तिसाध्येष्टसाधनत्वेऽवगतेऽपि हविरादीनां प्रत्यक्षेणानु
पस्थितीन प्रवृत्तिः। नवोपादानप्रत्यक्षप्रवर्तकज्ञानोपक्षी
• णम् । अप्रत्यक्षपरमाणौ तक्रियायामिष्टसाधनताज्ञानेऽप्य.
प्रवृत्तः। प्रवृत्तिविषयस्य मृदङ्गादेः प्रत्यक्षत्वान शन्दफत्का
रादिना व्यभिचारः। न चाभिमतग्राहकोन्द्रियसंयोगानमः
नसिप्रयत्नजन्यक्रिपामदर्शनाच व्यभिचारः, अदृष्टसहक
तत्वगिन्द्रियेण हि मनोवहनाड़ीनामुपलम्भन तद्गोचरम
पत्नानाडीप्रिया ततः स्पर्शवगवन्नाड्या नोदनान्मनसि
फ्रिया न तु प्रयत्नात् । अतएव जलाद्यभ्यवहारमलोत्स.
गहेतुनाशीनामनायाभ्यासवासनावशाददृष्टसहकृतत्वगि-
.न्द्रियेणोपलम्भात तगोचरः प्रयत्नः ।
नन्वेवं घटादावनुमितेर्जन्यत्वदर्शनादीश्वरेऽनुमिः
तिरपि सिद्धयेत् , यथा न प्रत्यक्षस्पेन्द्रिपजन्यत्वेऽपि
नित्यं तदीश्वरे तथानुमितेनित्यं जन्यत्वेऽपि सातत्र
निलेव अनित्येनानादिद्यणुकाद्यजननादिति चेन्न । सु.
खदुःखाभावादिसाधनानुमिते तर्हि घटादौ हेतुत्वं गृ.
होतं, न च तावता शरीरादृष्टाभावेन सुखमस्त्यतो न
क्षिायादौ तस्यानुमितियथार्था सम्भवति । न च तादृशाः
नुमितेरनुमित्यन्तरस्य पाऽनुमितित्वेन घटादौ प्रवृत्तिवि.
पथप्रत्यक्षवडेतुत्वं गृहीतमतो नेश्वरेऽनुमितिः ।
ननु बेपजन्य कृति साध्ये चिकीर्षाषिरहाव्यभिचारः
तदृष्टान्तेन क्षित्यादौ द्वेपसाध्यत्वादीन्वरे देषोऽपि
स्थात् मे पवतः संसारित्वन भगवतोऽपि तथात्वापनिरि-
ति चेन्न । न हि सर्पादिवे पादेव तन्नाशानुकलव्यापार
कृतिरुत्पत्तुमर्हति, प्रपोजना दुःन प्रेक्षावता
1
.

·इश्वरवाद। १९६१ कृतरनुपपत्ता, किन्तु दुःखसाधनध्वंसं तत्साध्यदुःखानु- त्पाद वा फलमुदिश्य तत्साधनताज्ञानात् , तथा वेष्ट- साधनताज्ञानात्तत्रेच्छाऽस्त्येवेति सैव कृतिकारणं क्ल. सत्वात् , देपस्तु परम्परयातदुपक्षीणः कुतस्तहि उपसि द्विशत्रु द्वेष्मीति अबाधितप्रत्ययात् । न चाहश्यस्य कर्तु रनुपलब्धियाधः, अनुपलब्धिमात्रस्प बाधकत्वेऽतीन्द्रियोः च्छेदात् योग्पानुपलब्धेश्चासिद्धेः परात्मनोऽयोग्यत्वनि- यमात, शशशृङ्गप्रतिपन्द्या च नादृश्यमात्रनिरासः, परमाण्वादिस्वीकारात् । नाप्ययोग्यकर्तृकनिरासः, चे. घ्या ज्ञानादिमतः परात्मनोऽनुमानात् परं प्रति तस्था. योग्यत्वात् । नापि शृङ्गे पशुत्ववदप्रयोजकम, कर्तुः का पमाने कारणत्वावधारणात् प्रतियन्दिमानस्यादूषण स्वात् । शशे पशुत्वेनायोग्यशृङ्गसिद्धिः कुतो नेति चेत्, म अर्थान्तरत्वात् विपक्षे पाधकाभावात(१)च्याप्त्य. सिद्धेः शृङ्गत्वस्य योग्यसंस्थानविशेषम्पनयनायोग्यस्य पिरोधेन शङ्कितुमशक्यत्वात, शशे शृङ्गस्यात्यन्तामाव इति सर्धपामपाधितप्रत्यक्षबाधितत्वाच्च । अथ कृति. कार्यस्वघोर्नान्वपव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः त्वन्मने व्या. पककृतेः सत्वे तद्देशे समये वा कृतिमानव्यतिरेका. निरूपणात् । नित्यकृतरवयोऽपि न गृहीतो वह्निमान. पतिरकोऽस्ति गृह्यते च । न चैधमाकाशात्मनोरप्य. सिद्धि समाविमानस्य व्यतिरेकानिरूपणेन का स. मयायिकारणजन्यमिति व्यामेरसिरिति वाच्यम् । स. मवायिकारणत्वग्रहे हि तसंसर्गाभावोऽप्रयोजको नि. मित्तमानसाधारणत्यात्, किन्तु यत्समवापि तत्र कार्य (१) याधाभाषेनेति पाठान्तरम् ।

·अनुमानचिन्तामणी पन्न समयापि तत्र नेत्यन्पोन्पामावमादाय कार्य सम- घायिजन्यमिति व्याप्तिग्रहसम्भवात, समधायित्वेन त. पोरन्योन्याभाषोऽस्ति गृह्यते च। - (प्रका) विशेष्ये घाधे सत्येव “सविशेषणे हो" ति न्यायाव. तार इस्यपरितोष हदि निधायाइ-अन्ये स्वितिक छतीत्युपलक्षणं शामेच्छेत्यपि द्रष्टव्यम् , अत एयानुपदं तथैव विभावयिष्यति । *सा. भ्यासिद्धिति* । ययुक्तदोपभिया दृष्टान्तस्त्याज्यस्तदा प्रकृतसा ध्यापसिद्धिरेच दोष इत्पः । ननुपादानप्रत्पर्धा पिनापि शब्दाधि- प्रवृचेव्यभिचार इत्यत माह-प्रवृत्तिविषयस्येति । न झुपादान प्रत्यक्षत्वेन कारण घूमः किन्तु प्रवृत्तिविषयप्रत्यक्षत्वेन, प्रवृत्तिविषय न ग गनादि किन्तु मृदङ्गादिकमेव तशास्मदादिप्रत्यक्षमेवेति न व्यभिधार इत्यर्थः । पर वायवीयशरीरप्रत्यक्षाभाषेन तद्रोचरप्रयक्षाभावाचा कर ऐति चिन्त्यम् । अष्टेति। न चावदात्मसंयोगादेव तत्र क्रियोत्पत्तिरस्तु किं प्रयत्नेनेति पाच्यम् । स्वतन्त्रात्ययव्यतिरेकानुवि. धायित्वादिति भावः । न च भगवतीति (१)। न चायथार्थव साऽस्वि. ति पाच्यम् । विशेषदर्शनवस ईश्वरस्य तदसम्भवादिति भावः । ननु स्वसुखादिसाधनतानुमितित्वेन न कारणत्वं किन्तु स्वरसाधनतानु मितिवेन, तत्र पाधः विश्वस्येश्वरेच्छाविषयत्वादियपरितोषादाह- *नचेति । तथापि तादृशानुमितित्पेन न कारणत्वं किन्तु ताशा नत्वेन, साशं च तत्प्रत्यक्षमेव भवतीति पक्षमधर्मनायलाच नुमिता पपि प्रत्यक्षजन्य त्वमेव सिञ्चतीति भावः । रागवत-इच्छावतः '. पस्त्यिति । दुःखे तत्साधने वा यतो वेष-उत्पद्यते ततस्तदभाव इच्छा भपति न त्वन्यथा वेषाविषयघटाघमाय इच्छाविरहात : तथा च दुःखादिद्वेगे दुःखाभाव इच्छामुत्पादयति ततः कृतिरितीच्छाया- मेष तदुपक्षय इत्यर्थः । इदं च प्रवृत्तिप्रयतमभिप्रेत्य-निवृत्तिप्रयत्ने तु द्वेपजन्यत्वमय समानविषयस्येन लाघवेन प्रवृत्ति प्रत्येव विकी पाया हेतुस्वात् , निवृत्ती तु समानविषयतया द्वेष एव हेतुर्न मिन्नविषय- निकी न च प्रवृत्तिविरह एव निवृत्तिः, वैपरीत्यापत्तेः, तदुक्तं कु. सुमाअली-'प्रवृत्तिप्रथलो रागानिवृत्तिस्तु देवादिति' । न चैवं कथ व्य भिचारोद्धारःनिवृत्तेः क्रियाविरहहेतुत्वेन प्रवृत्तिसाध्यतानियमेन कार्या (१) अनमूले तावत्तेनि कलिकातापुस्तकस्थपाठो मुद्रितः किन्तु मगवतीत्येव दीकाकारसंमतोयोध्यः।

·इवरवाद। मां चिकीर्णजन्यावस्वीकारात । मन्येवं कुत इत्यादिप्रन्या कप कारणान्तरमेव निवृत्ते. कल्यतामित्याक्षेपे, शत्रु मीत्यनुव्यवसाय. साक्षिके तत्र ततोऽन्यत् कारणं न कल्प्यमिति परिक्षार इत्येतदमिप्रा. यकत्यादिति] घस्तुतस्तु प्रवृत्तिविरह एष निवृत्तिः। न व पेपरीत्य, सुपुतिद शायामपि निवृत्तिविरहस्य सवेन प्रवृत्तिकार्यचेष्टादिकार्यापतेः। न च तदा निवृत्तिनास्तीति पाध्यम ! तरकारणद्वेपाभाये तदभाषात । ঔষমা নাসনাঘানাপাৰা। যথা গান্ধীৰম प्रन्यकतुरनुशयप्रकाश पवायमिति मन्तव्यम् । एवञ्च पयाभुत एवा. निमप्रन्यः सुकर इति । • यत्र तु धूमपन्ह्यादौ व्यासिनहः सिखस्ता साध्यतामान्यव्यति रेफप्रोऽस्त्येवेति न व्याप्तिग्रहस्तद्यभिचारीति दर्शयति यहिमाति* *समयायिमात्रस्येति । आकाशात्मादेरपि व्यापकस्य समवायित्याभ्यु. परमादिति भावः। (चि०) पदा भावकार्य समवेतमिति व्याप्स्या तयोः सिद्धिरिति, पथा हि यद्यदहरन्धये धूमो गृहीतस्त. त्तरतिरके धूममात्रयतिरेकग्रहात पहिधूममात्रयोया- ग्रहानतुपर्वतीपरहेः रन्वयव्यतिरेकग्रहात् । न चान्या न्वयव्यतिरेका पामन्यव्याप्तिग्रहेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यदिशेपारवषयतिरेकग्रहः तत्सामान्ययोर्षाधकं वि. ना व्याप्तिमहात, स च वह्निधूमव्याप्तिग्रहे उत्पवमानःस. कलधूमगोचरो धूमत्वपुरस्कारेण प्रसिधूमगोचर एव या भवति, तथेहापि कृतिविशेषकार्यविशेषपोरन्वयव्य. तिरेकग्रहो बाधकं विना कृतिकार्यत्वमायोपाप्तिग्रहे उपायः, न तु पक्षधर्मतापललभ्यविशेषान्वयध्यतिरेक ग्रहः अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । एतेन- कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहत्तये सम्भाव्यतेऽतीन्द्रियः की व्यतिरेकसिद्धिविधुरा व्यासिः कथं सिध्यति । दृश्योऽध व्यतिरेकसिद्धिमनसा का समाधीयते ·. १९६१ अनुमानचिन्तमणी तत्यागोपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणम् ॥ इति निरस्तम् । ननु यदि कर्तृमात्रव्यतिरेकन हाददृश्यकर्तृसिउिस्तदा वद्विमानव्याप्तधूमाददृश्यजाउ रोपवद्विसिद्धिरपि स्यात् । न स्यात्, अदृश्यषहधूमा- नुत्पत्तः दृश्यस्यैव तत्र हेतुत्वात् । ननु ज्ञानेच्छामपनत्रयम्पतिरेकान्न कार्यव्यतिरेका किन्तु एकैकन्यतिरेकात् तथा च व्यर्थविशेषणत्वेन पि. शिष्टव्यतिरेको न हेतुव्यतिरेकव्याप्य इति न हेतोर्वि. शिष्टसिद्धिः साध्याभावव्यापकाभाषप्रतियोगिन एव साध्यगमकत्वादिति चेन्न । यत एकैकम्यतिरेकात् कार्य: व्यतिरेकोऽत एव कार्यत्वादेरेकै सिध्यत्त्रयमपि सिध्य. ति, आर्थस्तु समाजः। (प्रका० ) ननु द्रव्यस्य गुणकारणवत्समवायिकारण विशि एन ग्राहां किन्तु समयायित्वसमानाधिकरणकारणमेव तत्,तथा चो. भयग्राहकसमाजादुमयग्रहे आर्थः समाज इत्यपरितोपादास्यति । *वाधक पिनेति* । सामान्येन रूपेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति ततो न्याप्तिाह इति भावः । सफलधूमगोचर इति स्वमते, प्रसिद्धधूमगोचर पति परमते, तत्र सामान्यलक्षणानीकारादिति ध्येयम् । , *कार्यत्यस्येति । कार्यत्वस्य देतोर्विपक्षवृत्तिवनवृत्तये सर्वत्र तृणादौ कार्यतीन्द्रियः, कर्ता चेत्स्वीक्रियते तदा कापि तयतिरेकति ध्वयो नेति तवैधुत्किथं व्याप्तिायत, अथ तद्यतिरेकसिद्ध्यर्णितया रश्य एव का चस्पीक्रियते तदा तद्विरदेऽपि तृणादो कार्यत्वमस्ती हितष विपक्षे तस्य व्यक्तमीक्षणमित्यर्थः। दृश्यस्य-योग्यस्थ, 'तथा चाविन्धनबहद्देश्यमानधूमोत्पत्तिः समर्थिता तस्यापि योग्यस्वादितिभा. चः । व्यर्यविशेषणत्वेनेति* । भखण्डामाधानभ्युपगत्तमतेनेदम् । *साध्याभावेति । केवलान्वयी नास्त्येवेति भावः। अब केवलान्वयिव्य. घस्थापनाध्यतिरेकव्याप्तिप्रहविरहेप्याययव्याप्तिसत्तामात्रेणानुमित्यविरो. धेन चान्धयव्यातादेव व्यर्थविशेषणवान विशिष्टव्यापकत्वग्रहः विशिष्ट स्य कारणान विपक्षयाधकसम्मवात् , अन्यथा इन्धनविशिएवहाय. वि धूमस्यापकन्य न गृहोत। न च तत्र पहिमानार्धमानुत्पत्तेर्विशिष्टं ·इश्चरवादा। १९६५ कारणतावच्छेदकं प्रकृते चात्मत्वमेव लाघवादिति वाच्यम् । अन्या- एमनिशानादौ सत्यपि भात्मनः कार्यस्य पटादेहत्पत्तिप्रसङ्गभपेम शा. मादेवश्यं कारणतावच्छेदकत्वात् । न च तेषामपि कारणत्वान्न का- रणतावच्छेदकत्वमवच्छेदकरये न करणत्वं दण्डत्यपदिति वाच्यम् । उक्तहेतोरयच्छेदकत्वेऽपि ज्ञानाद्युत्कर्षदर्शनेन कार्योत्कर्पदर्शनातेषा. मपि कारणत्वात् , अत एवालोकरूपस्यावच्छेदकत्वेऽपि व्यजकत्व. मिति सिद्धान्त इति यद्यपि तथाप्यभ्युपेत्याह-*यत इति । अन्ये तु साध्ये व्यर्यविशेषणता हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वाभावस्य गुरुण्यपि साध्यतावच्छेदके सुग्रहत्वात् । अ. घच्छेदकतायां हि भयति गौरवं दोषो यया हेतुनिष्ठनीलधूमत्यादी सा. ध्यनिधधर्म त्यवच्छेदकरवं प्राहामेव न, किन्तूलप्रतियोगितावच्छेदक- स्वाभावः स च गुरुण्यपि सुग्रह एव, अन्यथा तादृशधर्मस्योक्तप्रति- योगितानवच्छेदकत्यस्य केनापि प्रमाणेनाग्रहे प्रतियोगितावच्छेदक त्वमेव सिद्ध स्थादित्याशयान्योन्यामावगर्भव्याप्ती साध्यपत्त्यावच्छे. देन साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगित्वस्य ग्राह्यतया तत्र कल्पे व्यर्थ विशेषणत्यमेव नीलधूमत्ववदरच्छेदककोटिप्रवेशादित्याहुः । (चि०) स्यादेतत् अशरीरसर्वज्ञनित्यज्ञानादिमान् कत्तापक्षे विवक्षितः घटादौ च कार्यत्वस्थ तविपरीतकरी सहचारादिदर्शनाद्विशेषविरुद्धत्वमिति चत् । न । हे तोर्षिः वक्षितसाध्यविपरीतसहचारमात्रस्यापकत्वात् , अन्य. थानुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्गात्। न चानित्यज्ञानासर्वज्ञशरी. रिकर्तृत्वेन समं कार्यत्वस्य च्यासिरस्ति येन तद्विपरीतसा. घने बिरुद्धत्वं स्थान, तादृशव्याप्तिश्च त्वया मया वा ना- श्रीक्रियते अङ्गुरादौ योग्यानुपलम्भन शरीरिकर्तृत्वाभा. पात् । अथ यथादर्शनयल प्रवृत्तव्याप्स्याऽनित्यज्ञानादि मान कोंपनेपः पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान, त. घा चोपनेपविशेषयोर्विरोधेन व्याप्तिपक्षधर्मतपोर्विरो-' धात् परस्परसहकारिताविरहान्नानुमान विशेपविरोधा., दिति चेन्न । अनित्यज्ञानादिकर्तृजन्यत्वेन व्याप्त्यभा- ·अनुमानचिन्तामणौ वात् ज्ञामादिमत्कर्तृजन्यत्वव्याप्तेः पक्षधर्मतावलेभ्यः विशेषाविरोधात केवलाया व्याप्तेश्च पक्षधर्मतायाश्च पृ. थगुपनायकत्वाभावाच्च एफवैयर्थ प्रसङ्गाच्च । तथा च. निरपेक्षतादशायां विशेषानुपस्थापनादेवन विरोधज्ञानम् सापेक्षतादशापाच सहोपलम्भादेव विरोधप्रतियोगिनो सिद्ध्यसिद्धिभ्यां विरोधभावज्ञानाभावाच्च । लिङ्गवि. शेषेण साध्यविशेषेण च विरोधे च विशेषविरोधः, यथा चन्दनप्रभववाद्विमानयं सुरभिधूमवत्वादिति । ननु ज्ञान स्वनित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वयोश्च परस्परविरुद्धत्वेन एकधर्म्यसमावेशान कथं नित्यज्ञानादिकर्तृसिद्धिरिति' चेत्, न उपसंहारस्थानस्याभावात् । तथाहीश्वरे तयुद्धौ च शरीरित्वकर्तृत्वे वुद्धित्वनित्यत्वे च उपसंहियमाणे वि. रुद्धे नतुस्वाश्रयस्थिते उभयोच्छेदप्रसङ्गात् । नचेश्वरस्त. बुद्धिर्वोपस्थिता, उपस्थिती पार्मिग्राहकमानेन तयो. विरोधापहारात्, अनुपस्थिते च तद्ये विरोधज्ञानमकि- श्चित्करमेव अस्मदादियुद्धौ व्योमादौ कुविन्दे मुक्काम नि च उपस्थिते विरोधोपसंहारान् । बुद्धित्वनित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वपोरनधिगमऽपि ईश्वरेऽशरीरिकर्तृत्व नित्यज्ञानादिसिद्धिरप्रत्यूहैय । अत एव नित्यत्वावयव त्वयाविरोधज्ञानमकिश्चितकरमेवेति परमाणुसिंडिताई. श्वरतबुद्धयादिकं तर्कितमिति चेन्न । तर्कस्य प्रसञ्जनस्प संशयस्य चाऽज्ञातेऽसम्भंषात् । (प्रका० ) योग्येति । शरीराभायस्य योग्यानुपलंम्भेन प्रहे वि. शिष्टाभावस्यानुमानादित्यर्थः । क तर्हि विशेषविरोधी दूषणमित्यपे. क्षायामाह लिङ्गति । उपसंहारेति । यद्यपि घटत्वपटरषयोरपि विरोधो न स्यातथापि तदुभयानय कसाधकमानामावत्तिवान सिम तिमझते च न तदभावः अत एव या तत्साघमात विरोधमा ·ईश्वरवादः। नमकिञ्चित्करमित्याह अत एवेति । साक्षात्साधनत्यमिति । तथा. व कृतेने हस्तादिन्यापारो द्वारमिति भावः। (चि०) स्यादेतत् घटादौ कृतिसाध्यता हस्तादिव्या- पारादिद्वारैष न तु साक्षात् । न च पितापुत्रयोरेकघटसा- धनत्वमिव प्रयत्नहस्तादिव्यापारयोः साक्षात साधकत्वं वाच्पमिति वाच्यम् । घटा हस्तव्यापारादिना व्याप्रिया माणकुंलालसमीपदेशस्थस्य हस्तादिव्यापारशन्यस्य त. घटकर्तृत्वापत्तेः । न च हस्तादिव्यापारवत्ताऽशरीरस्य सम्भवति। अन्याहशीच कृतिसाध्यता न दृष्टा, शरीर तबघापारौ चाकुरे याधिताविति कर्तुरपि याध एव, अन्य. था तदनुमानात् क्षेत्रज्ञ एवं कर्ता अनुमीयेत युद्धयादिम. त्परांत्मनो पाग्यानुपलब्धिवाधाभावात् । शरीरव्यापा- रदारैवं क्षेत्रज्ञस्य हेतुत्वात् शरीरव्यापारस्प चाकुरे याधात् थाधित इति चेत् । तर्हि कर्तृमात्रस्यापि तयारैव चेप्टेतरकारी कर्तृत्वदर्शनात् तद्वाधे कर्तृमात्रयाधो. ऽपि । एवञ्च कृतिसाध्यत्वे शरीरव्यापारजन्यत्वं प्रयो. जकमिति स गोपाधिः । एवं ज्ञानेच्छयोरपीच्छा. कृतिबारा जनकत्यमिति कथं दारं विना क्षित्यादी जनकत्वमिति । '(मका ) तद्वारैवेति । यद्यपि साधकालीनं घरादिकं प्रति शरीराधिष्ठातुरीश्वरस्य न वाधस्तथापि परेण तदनीकारादिति भा. वाचे ऐतरतिः । यदि चामेदचिन्तनादावण्यस्मादिकतकरय तदा तदितरेत्यपि बोध्यम् । तत्रापि घेष्टामाषादिति । *एपशेति । चेष्ट तरकाय इदंबोध्यम् अवारं विनेति* I द्वारत्वस्य जन्यत्वगर्भया दिति भावः। (नि.) उच्यते । जन्यमाने हस्तादिव्यापारजनककृ. तिमन जनकत्वं चेष्टायां क्षित्यादौ च व्यभिचारात् , किन्तु घटादौ तथा जनकत्वमिति जन्यमाने कृतिमा । । ५ ·। अनुमानचिन्तामणी त्रस्य जनकत्वविरोधिषिशेषयोजन्यजनकभी बाधकं विना सामान्ययोरपि तथामावनियमात् । न हि विशेष विशेषप्रयोजकत्वेन सामान्ये सामान्ययोजक विरोधः। चेष्टेतरकार्य शरीरव्यापारदारैप कृतेतुत्वात् तेन विना क्षित्यादौ न कृतिसाध्यत्वमिति चेत् । न, चप्टेतरकार्य: माने शरीरव्यापारजनक कृतित्वेन ने जनकत्वं क्षित्यादी व्यभिचारात्, किन्तु तदिशेपघटादी इत्युक्तरवात् । न चैपमामवातजडीकृतकलेवरस्य प्रयत्नादेव घटो- त्पत्तिः स्यात् हस्तादिव्यापार विनैव कृतेतुत्वादिति वाच्यम् । घंटे कृतिवत् हस्तादिव्यापारस्थापि हेतु स्वात् । यदुक्तं-'क्षेत्रज्ञ एव कुतो नानुमीयत' इति । तत्र हस्तादिव्यापारककृतिमान् यदि क्षेत्रज्ञोऽभिमतः तदा हस्तादिव्यापारस्याङ्करे पोग्यानुपलविधवाधात् । अध रस्तादिव्यापाररहितकृतिमानभिमत्तस्तदोमित्युच्यते स एव भगवानीश्वरः । अत एव 'सहभावनिरूपकत्वे निपतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वं समवाय्पसमवापिनोस्तथा त्वेन निमित्तेऽपि तथा भावात्। अन्यथा प्रतिपन्धका भावानन्तरं प्रतिवन्धकसत्वकाले कार्य स्थान प्राप्ति पन्धकाभावस्य पूर्व सत्त्वात्, न च कृतेः सहभापनि कार्यसमयेऽभावात् , तथा च तंत्परिचा. पितच्यापारद्वारा तस्याः सहभावनिरूपकत्वमत: शरीर- व्यापारबारैच कृतजनकत्वं न केवलाया' इत्यपास्तम् । समवाययसमवापिप्रतिवन्धकाभावानामविनश्यदयस्थ ) स्पेन कारणत्वात् तथैवान्वयव्यतिरेकात्नेन तेषामभावे विनाशक्षणे च न कार्यम्, अन्यथा प्रतिव्यक्ति कार्यस- हभावनिरूपणे कार्योत्पत्तेः प्राक् सहभावस्य निरूप रूपकत्वं स्वत', ·ईश्वरवादः। पितुमशक्यत्वात् कारणत्वानिश्चयेन क्वापि प्रवृत्तिर्न स्यादिति । तजातीयत्वस्यायवाच्यत्वे विनश्यदधस्य कथं सहभावेनापि व्यवच्छेद्यम्, अत: स्वरूपयोग्यतारूपा कारणतात्तत्रापि। कार्याभाषस्तु सहकारिविरहात् ,अन्य. था निमित्तानां प्रत्येक कार्यसहभायानरूपकत्वेन जनः कत्वे गौरवम् , प्रागभावस्य प्रतियोग्यजनकत्वमसङ्गाच । अन्यथा उत्पन्नोपि पुनरुत्पद्येत सामग्रीसत्वात्। न च स एप तत्र प्रतिवन्धकः, अभावान्तरस्थ तम्राकारणत्वेन का- रणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिबन्धकत्वस्य प्रागर भाषकारणत्य एच विश्रामात् । न चैका सामग्री एकदा एकमेव कार4 जनयति स्वभार्यादिति याच्यम्। सामग्री तद्विरहस्य कार्यतदभावप्रपोजकत्येन सामग्धा सत्यां कारर्पस्य, तदभाव कार्याभावस्य वज्रलेपापितत्वात् । (प्रका० ) प्रत्युतानूकूल्यमित्याह विशेषयोरिति । श्रयति । प्रतिवन्धकामावस्य निमिचत्वादिति भावः । प्रतिवन्धकाभावस्था प्रतियन्धकमागभावस्य । * अन्ययव्यतिरेकादिति । अन्यथा निराश्रय रूपाधुत्पतेति भावः। तत्रापि-विनश्यवस्थेपि। गौरवमिति । एतच वस्तुगतिमनुरुध्योक्तम् । वस्तुतः सहभावगर्भऽपि हेतुत्ये यश सहभायो न स्यतस्तधास्तु हस्तादिव्यापारद्वारा प्रकृते तु मित्यरुतेः स्वत एव तत्सहभाघ इति किं तदपेक्षयेति बोध्यम् । इष्टापत्तिमाशय प्रागमाय वेतुत्य साधयति *अन्यथेति । विश्रामादिति । पतेन-प्रति. योगिप्रनिबन्धकत्यायुपगमेन सर्वत्र प्रतिवन्धकामावेपि न कार्य सह- भूतायेन हेतुत्वं किन्तु यत्र तथान्ययाद्यनुविधानं तत्रैव सधेति. विभाषितम् । अत एव सिद्धेः प्रतिवन्धकत्येपि तद्विरहरूपाया पक्षता. यान तथा कारणत्यमिति 1 एकदेति । एकमिति सम्पातापातं एकदैव जनयतीत्येव प्रकृतसङ्गतेरिति । (चि०) स्यादेतत् कर्ता शरीर्येव ज्ञानमनित्यमेव यु; द्विरिच्छादारय कृतिद्वारवेच्छा हेतुरित्यादिप्राथमिकता प्तिप्रत्यक्षविरोधात् नाशरीरनित्यज्ञानादिकर्तृसिद्धिः ।

·१९७० अनुमानचिन्तामणी अत एव शरीरमनित्यमेवेति नियमान कर्तृत्वेन नित्या. तीन्द्रियशरीरसिद्विरीश्वरे। न घाप्रयोजकत्वम् , निह. पाधित्वेन शङ्काकलङ्कानवतारात् । कार्यत्वसकर्तृकत्वयो- पंदि निरुपाधिकत्वमस्ति तदापि तुल्यपलत्वेन सत्पतिः पक्षात् सत्पतिवन्धो (१)ऽस्तु। न च कार्यत्वं पक्षधर्मता. सत्वादलीयः कर्ता शरीर चेत्यादीतनास्तीति वाच्यम् । ज्ञानमनित्यमेवेति व्याप्सेरेय क्षित्पादौ ज्ञानजन्यत्वपिरो. धित्वात् । एवं कार्य ज्ञानजन्य ज्ञानमनित्यमेवेत्यना योर्विरोध एव, अविरोधे तु धमपि स्पात, तथा च क्षित्यादौ शरीर्यनित्यज्ञानपर्यवसाने विरोध एव स्थात(२) । किञ्च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादौ नित्यज्ञानादेरप्र. सिद्धेः तव्यावर्तकतया नोपाधित्वनिश्चपस्तत्संशयो वा, कार्यत्वसर्तृकत्वव्यासिग्रहदशायां शरीरव्यापारा- व्यभिचारात उपाधेनिश्चयः संशयो वास्तीति । तन्न । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिश्याप्रसिद्धः, विपक्षबाध. काभावेनाप्रयोजकस्यात् । निरुपाधिसहचारदर्शनव्याभिः चारादर्शनादेव व्याप्तिग्रहः निरुपाधित्वमेघ वा विपक्ष थाधकमिति चेन्न । अवयवो महानेव तेज उद्धृतरूपं. मेवेत्यादि व्याप्तिग्रहात् परमाणुनेत्रादेरसिद्धिप्रसङ्गात् । अथ द्रव्यचाक्षुपत्येऽनेकद्रव्यवत्वस्य, साक्षात्कार वि. पयेन्द्रिय सन्निकर्षस्य हेतुत्वात् तन्मूलकविपक्षषाधकेन परमाण्यादिसाधकस्य बलवत्वात् परमाण्वादिसिद्धी विरोधिव्याप्तीधा, न तु पैपरीत्यं विपक्षे बाधकामावेन तस्यायलवत्वादिति मन्यसे, तर्हि ज्ञानादिकार्यकारण. भावावधारणात् तन्मूलकविपक्षबाधकेन निष्कलङ्कव्या " . (१)पसवत्पनिरोध इति पाठातान ! (१) वाच एवेति पातरम् ।

·इश्वरवादः। १९७१ प्तिग्रहात् पक्षधर्मताग्रहसहितान्नित्यज्ञानादिसिद्धी व्य. भिचारान्न व्याप्तिः। अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक एवे. न्यादिनिरुपाधिसहचाराद्याप्तिग्रहे सकलानुमानोच्छेदः। (प्रका० ) युद्धिरिति । कर्तृत्वनिर्वाहक हेतुत्वं युद्धरिच्छाद्वारैति भाषः। *सत्प्रतिपक्षवदिति । एतेन सत्प्रतिपक्षछाययैवास्या च्याप्त प्रतिबन्धकस्ये हेत्वाभासान्तरवशङ्का नेति दर्शितम् । *बलीय इति । तथाच न सत्प्रतिपक्षत्वं तुल्यबलत्वाभावादिति भावः। विरोधिया- दिति । तथाच पक्षधर्मताविनाकृताया अपि तस्या विरोधित्वातु. ल्यालयमस्येवेति भावः । किञ्चेति । ज्ञानमनित्यमेवेति ध्याती संसारिज्ञानत्यानित्यशानान्यज्ञानत्यादिकमुपाधिर्याच्या, स घेश्वरनि. त्यानयोविर्ययोरभायात्र सम्भवतीत्यर्थ इत्याहुः । वयं तु ज्ञानम- नित्यमेवेति व्यासायनित्यत्वरूपसास्यव्यापकस्योपाधानत्वरूपसाघ. नाक्यापकत्वं नास्मदादिशाने मायं तत्रोपाधिसभाराव भनित्यत्वस्थ तथाप्यस्यास्मदादिहानेपि सत्वात्, अन्यथा साध्याध्यापकतयैयानु. पाधितापत्तेः, तथाच नित्याने साधनाव्यापकत्वं प्राहाम् । तच्च न सम्भवति तदसिद्धः, अत एवाद तदव्यावर्गकतयेति । तत्र ज्ञानय. रूपसाधनाव्यापकतया य उपाधिस्तनिश्चयस्तत्संशयो पा नास्तीत्यर्थ इति विभावयाम: 1 उपाधेरिति । शरीरव्यापारजन्यत्वरूपस्वेत्यर्थः। (चि० ) वयन्तु चूमः । पक्षधर्मतापलान्नित्यं ज्ञानं सिध्यत् बुद्धिरनित्यैवेति व्यातिप्रत्यक्षेण न प्रतियध्य. तेऽस्मदादिधुद्धिविपपकत्वेन भित्रविषयकत्वात् एकथि. पपविरोधिज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्वात् नित्यत्वानित्य- स्वयोरेकजातीये द्रव्येऽविरोधात् । घुद्धिमाने निस्य. स्वायगमात् कथं तद्विशेपे नित्यत्ययुद्धिरिति चेन्न । बुद्धिमावस्धेश्वरानीश्वरयुद्धिपरत्वे घिरोधात् व्यभि. चाराच । अस्मदादिवुद्धिपरत्वे च भिन्नविषयत्वेनाप्रति. पन्धकत्वात् । बुद्धित्वं निलावृत्त्येवेत्यवगतमतस्तत्र कथं नित्यत्तित्वावगम इति चेन्न । उभयसिद्धनित्या- पृतित्वावगमेऽप्यतिरिक्तनित्यत्तित्वावगतो पिरोधा

·१९७२
अनुमानचिन्तामणी
भावात् । बुद्धित्वमनित्यत्वव्याप्यमवगतं नाऽनित्य
त्याभावयति ज्ञातव्यमिति चेत् । न 1, अनित्यत्वव्या.
प्यमनित्यमात्रवृत्तित्वं तत्र चोक्तमेघ । एतेन 'कर्ता
शरीर्यवेत्याद्यपि ज्ञान प्रतिबन्धकमिति' निरस्तम् ।
ननु कर्तृजन्यत्वे जन्पत्वं नावच्छेदक, किन्तु घट
स्वादिकमेव तेनैव रूपेणान्वयव्यतिरेकग्रहात् आवश्यक
त्वाच, अननुगतमपि जन्यतावच्छेदकं वहिजन्यताया
धूमत्यादिवत् । अथ घटस्वादिवजन्यत्वमवच्छेदकं न
हि विशेषोऽस्तीति सामान्यमप्रयोजकम् , तथा च वद्विजः
न्यत्वे धूमविशेषः प्रयोज्योऽस्तीति न धूमसामान्यमग्निं
गमयेत, तस्माद्यदिशेपयोः कार्यकारणभावः तत्सा
मान्यधोरपि पाधकं धिना तथात्यनियम इति चेत् ।न,तत्र
बाध काभावात् अन्न च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिप्राथमिकम
व्याप्ती पाधात् , तुल्यत्वे वा व्याप्तिसंशयाधायकत्वात्।
न च कार्यकारणभावमूलकत्वेन कार्यत्वव्याप्तिबली.
यसीति वाच्यम् । विरोधिप्रत्यक्षेण कार्यकारणभावस्यैवा.
सिद्धेः। एतेन 'धूमादौ पहिजन्पतावच्छेदकमनुगतं
न सम्भवति इह तु जन्यत्वमनुगतमस्त्यतो चाधर्फ
विना न मुच्यते हाते' निरस्तम् । ज्ञानमनित्यमेवेत्या
दिसहबारावसायस्य याधक पिना पक्षधर्मव्याप्तिप.
पयसायितत्वेन याधकत्वादिति ।
मेयम् । निरूपावित्वेन सहचारायसापस्य साधकं
याधर्फ च विना पारण्येन व्याप्तिसंशपाधापकत्वात्।
अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एव सुखं दुःखमम्मिनमेये.
त्यादिव्याप्तिग्रहस्य कार्यकारणभायग्राहकयाधकरघेतात
संशपाधापकत्ये धा कारणानुमानोच्छेदे निरीहं जगजा-

·ईश्वरवादः। येत । तस्माद्विशेषयोः कार्यकारणभावस्तत्सामान्य- यो कार्यकारणभावो बलवता बाघकेनापनीयते, न चात्र तदस्ति, विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षवाध- कस्थाभावात्। (प्रका० ननु यथा ज्ञानीदर्काययोः कार्यकारणभावस्तष वि. पक्षबाधकस्तथाऽत्रापि निरुपाधित्यस्य व्यवस्थापितत्वाचदेव विपक्ष धाधकमस्त्वित्यपरितोष हृदि निधायाह *वयविति । यद्यपिशान- त्यावच्छिन्ने सर्वत्रैवानित्यत्वाधामात्तदवच्छिने न नित्यत्वावगमः अन्य था याघोपि प्रतियन्धको न स्यातू । तथापि सामान्यलक्षणानगीकर्तुः स्तादृश शानमेव न भवति, भिन्नविषयकं च ज्ञान न प्रतिवन्धक, कचिः भास्तीति ज्ञानानन्तर कचिदस्तीति ज्ञानस्यानुभवासिद्धत्वात् अस्मन्मते तु विपक्षयाधकामावन ताहशव्याप्तरेवासिद्धिः । न चैव याधोऽपि प्रति- पन्धको न स्याद्भिनविषयत्वादिति वाच्यम् । सामान्यलक्षणानही. कीरेदमनिटं नास्माकमित्याशयात् । सामान्यरूपेण कार्यकारणमाघे सायुक्तरूपं ज्ञानमप्रामाण्यशकास्कन्दितमिति न प्रतिबन्धकमित्यपि वदन्ति । व्याप्तीति* व्याप्तौ पर्यवसायितयेत्यर्थ । (चि०) नव्यास्तु कार्य कजन्यमिति व्याप्तितो. ऽशरीरनित्यज्ञानकर्चुपस्थिती ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन चि. रोधप्रतिसन्धानं न तु तां विना, प्रतियोग्यनुपस्थि. तौ विरोधानिरूपणात्, तथा चोपजीव्ययाधात् ज्ञान- मनित्यमेवेति व्याप्तिज्ञानमकिश्चित्करमेव । अत एव पक्षधर्मताधिनाकृतं विरोधिव्याप्तिज्ञानं न हेत्वाभास. नयोक्तं विरोधप्रतियोगिसिद्यसिद्धिपराहतत्वादिति । (प्रका०) *नध्यास्स्थिति 1 हानमनित्यमेध कार्य शामजन्यमेवे. त्यनयोः स्वरूपतो घिरोधाभावात् द्वितीयन्याप्त्या पक्षधर्मतासहितया निमयज्ञानोपस्थापने सति स स्यात्तथा च विरोधमानमकिभिरकरम् उ. पजीव्यविरोधादित्यर्थः । अत्रेदमनभिमतियाजम् ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन ज्ञानत्वावच्छेदेनापि नित्यत्वावगमारपक्षधर्मतावलादपि न शान नित्यक्ष प्रहः नित्यत्यानित्यत्ययोर्यिरोघश्य पूर्वावधारियादिति परस्यामिमतं न ·न १९७४ अनुमानचिन्तामणौ तु नित्यानित्यज्ञानयोर्विरोधप्रतिसन्धान प्रतिवन्धकत्वेनाभिमतं येनो पजीव्यविरोधः स्यात्, तश च पूर्वोक्तसमाधानमेवान द्रष्टव्यम् । (चि० ) स्यादेतत् अस्तु शरीरजन्यत्यमुपाधिः । च पक्षेतरत्ववपक्षमात्रव्यावर्तकविशेपणवत्वात साधनविशेपितत्वात् साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्य पापकत्वानिश्चयाच्च नोपाधित्वं, चेप्टेतरकापु शरी- रव्यापारद्वारैय कर्तुः कारणत्वात् शरीरसहकृतस्यैव स्वका कारणत्याच । न हि शरीरबिनाकृतः की शरीरकियां घटादिकं वा जनयति । न च यत्स. हकृतं यजनकम् तेन पिना तजनकम् अतोऽर्थाच्छरी. रजन्यमेव कर्चजन्यमिति साध्यव्यापकत्वनिश्चयात् । पक्षेतरत्यादौ च विपक्षपाधकाभावान्न साध्यव्यापक- तानिश्चय इति तेपामनुपाधित्थे चीजम् । अत एष था. घोन्नीतं पवीतरत्यं यहिमस्येन धूमवरवे साध्ये आध. नमभव वह्निमत्त्वं, रसवत्वेन गन्धवत्त्वे साध्ये पृथिवी. स्वमुपाधिः विपक्षवाधकैरनेपां साध्यव्यापकत्वनिश्चया- त्। न च साधनविशेपितत्यमपि,जन्यत्वं हि मागभावप्रति- पोगित्यं, शरीरउन्पत्यश्च शरीर कारणत्वम् , अन्पानिक को इतरपदसमभिव्याहारेण जन्यपदादितरकारणकस्पैध प्रतीस्तदर्यकत्यकल्पनादिति विधा- यक्षाते । अत एव शरीरिकर्तृकत्यमुपाधिः शरीरसहकृतस्पेष फर्नुः कार• पत्यात व्यापं व्यापककोटायनि येशयत एक प्रमाणस्प व्याप्सिग्राहकत्वात् । शरीरिकनुकत्यसककत्वपोर्न च्याप्तिग्रह इति चेन्न । पिशिष्टाविशिष्टमेदेन व्याप्य. पापकभाषाविरोधात् । अत एय जन्पश्येन कारणज. न्पत्यमनुमीपत इति । (प्रा.) साधनति । यद्यपि समनश्पटिनं सापन, ·ईश्वरवादा। १९७५ न विशेपित, तथापि ध्वंससाधारणपक्षवे जन्यत्यमानस्यैव साधना स्वमिति तदभिप्रायेणेदम् साधनविशेषितवत्साधनकदेशविशेषितापि नोपाधिरित्यभिप्रायेण घेदं योध्यम् । आन्धनति । च पक्षमात्र व्यावतकाविशेषणस्प साधनविशषितस्प चोदाहरणं योध्यम् । व्या. प्यमिति । अभेद व्याप्तिरूपसम्यन्धानहादिति भावः । विशिष्टेति । सगाव सम्पषितायच्छेदकमेदग्रहात्सम्बन्धग्रहो नानुपपन्नः नालघट योरभेदसंबन्धप्रवदिति भाषःकारणजन्यावमिति । यद्यपि पदान्त. रसमभिन्याहतजन्यायस्य तत्कारणकत्वार्थत्वेन नात्र व्याप्यस्य व्यापक कोरिप्रवेशस्तथापि कारणजन्यावं कारणप्रागमावव्यापकमागमायन तियोगित्व प्रागभावप्रतियोगित्वमा जन्यवं विधक्षितम् ।शरीरजन्यत्वा पाधी तु शरीरकारणकत्यमेव विवक्षितम्, तेन तस्य पूर्वोक्तसाधनविशे- पितत्वोद्धारो नासन्नत इति मायः। (चि०) मैवम्। फतुहिं शरीरसहकारिता किं घटादी कर्तव्ये कार्यमाने धा स्वकार्य वा ? आधे की श. रोरं विना घटादिकं न करोतीति किमापातं कर्तुः का. दर्यमात्रकरणे ? द्वितीये च कार्यमानं कर्तृजन्यमिति न त्वया स्वीक्रियते, स्वीकारे वा शरीराजन्यमपि कार्य कर्तजन्यमिति साध्याव्यापकत्वम् । तृतीये तु स्वज- न्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकमात्मापात् । तथापि यत्र कर्तृत्वमस्ति तत्र शरीरजन्यत्वमावश्पकामिति तस्य साध्पव्यापकत्यम् , तुल्ययोगक्षेमस्येन हेतुल्याप्यतासंश. पाधापकत्वेन सन्दिग्धोपाधित्यं वेति चेन्न । लायवेन बाधकं चिना कर्तृजन्यत्वे सति जन्यत्वमवच्छेदकं न तु शरीजन्यत्वं गौरवात् , तथा च शरीरजन्यत्वं न स. कतकत्वव्यापकम्। घटादौ स्वार्थः समाजा, घटत्येन शरी. रजन्यत्यनियमात् न तु व्यापकत्वाप्रयुक्तः, मानाभा. वात् । शरीरजन्यत्वं न सकार्नुकत्यव्यापकं तद्यायजा लत्याध्यापकत्वात् नित्यत्ययदिति पाधकान् हस्तादि- नापि कर्तृत्व निर्वाहेण शरीरस्याप्रयोजकत्वात् साक्षात्.

·।
अनुमानचिन्तामणी
प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वस्य साधनव्यापकत्वाच्च । शरीर
कर्तृकत्वमपि नोपाधिः जन्यमात्र कर्तुः शरीरसहकाः
रिताविरहान् ।
(प्रका० ) ननु स्वजम्या न स्वजन्यतापच्छेदकमुक्त, किन्तु श;
रोरं स्वजन्ये सहकारीति, तथा च स्वजन्यत्वं शरीरजन्यतावच्छेदकम्,
एवञ्च शरीरजन्यत्वस्य कर्तजन्यत्वव्यापकत्वात्तदव्याप्यत्वेन जन्यत्व
स्पैव सकर्तृकत्वाच्याप्यत्वमनुमेयमित्यपरितोषादाह हस्तादिना:
पीति । साधनेति । परमाण्यादीनामपीश्वरप्रयत्नाधिष्ठितत्वेन तज
न्यत्वस्य पक्षे सम्भवादिति भावः । न च चेष्टाजन्यत्वमुपाधिः, चेष्टा,
यामेव साध्याव्यापकत्वात् । न च चेष्टायजन्यव तथा अधद्वाराक्षि,
त्यावरपि तजन्यत्वात् । यद्यप्यदृष्टाजनकचेपाथयजन्यत्वोपाधौ नोक्तदो
पस्तथापि विपक्षबाधकतर्कामावान्नास्य साध्यव्यापकत्वमिति भावः ।
(चि० ) अध यद्विशेषयो कार्यकारणभावस्तत्-
सामान्पयोरपि बाधकं विना तथा नियम इति स्वपा
निरदकि, तथा च कर्तृविशेषशरीरजन्यविशेषयोः का
र्यकारणभावनियमात् कर्तृमात्र शरीरजन्यमात्रयोरपि
तधाभाषः, तथा च शरीरजन्यत्वं कर्तृतावच्छेदकमिति
भवत्युपाधिः। मचैवं घटवच्छरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्व
व्याप्पं न तु व्यापकमपीति वाच्यम् । उभयसिद्धसकलस
कर्तृत्ववृत्तित्वेन साध्यव्यापकतानिर्णयात् । जन्यत्वेऽपि
सफर्तृत्वव्याप्यत्वग्राहकमस्तीति चेत्तर्हि उभपत्र प्रा.
हकसाम्ये विनिगमकाभावाम् पाप्तिसंशयाधायकत्वेन
सन्दिन्धोपाधिळप्यत्वासिद्धिी । इदुव्याप्यतामंश:
याधापक एवं सन्दिग्धोपाधिः, सच साध्यव्यापकत्वे
साधनाव्यापकत्वे घा, उसपत्र वा सन्देशात् । न च घाच्यं
शरीरजन्यत्यसकर्तृकत्ययोरन्वयव्यतिरेकज्ञाने जन्यत्व
सफर्नुकत्वयोस्तद्ग्रह आवश्यक इति लाघवात् तपोरेव
व्याप्तिग्रहो न तूपाघिसाध्ययोः, हेतुसाध्ययोरन्यपन्यति-

·१ रेकज्ञानश्च शरीरजन्यवानवगमेऽपि भवतीति विनिगम- कमितिापतो न कर्तुमानजन्यमात्रयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः कर्तृमात्रस्य व्यतिरेकाभावात् । किन्तु वि. शेपयोरन्धयव्यतिरेकेण कार्यकारणभावेन वा सामा. न्ययास्तथात्वग्रहस्तौ च तुल्यावेवेति चेत् । उच्यते। अस्तु तावत् घटत्ववान् जन्धत्वशरीरज. न्यत्वयोरपि कर्तजन्यतावच्छेदकत्वेन सफर्तृकत्वन्या. प्यत्वं ग्राहकसमानत्वात् विनिगमनाभावाद्विरोधाभा- पाच्च, सकर्तृकत्वव्यापकत्वन्तु शरीरजम्यत्वस्य कुतः घटत्ववदव्यापकस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् । उभय- सिद्धसकर्तृकेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरजन्यत्वस्थ व्या. पत्वकग्रह इति चेन्न । शरीरजन्यत्वविनिवेद्यत्वेन तुल्य- न्यायेन च प्रथम कर्तजन्यत्वे जन्यत्वमवच्छेदकं क्लसमिति तद्विरोधेन शरीरजन्यत्वस्य सकर्तृकत्वव्यापकत्वानव. गमात् । अतएव न सन्दिग्धोपाधिश्वम् । (प्रका०) उक्तोपाध्यभिप्रायेणेव साध्यध्यापकताग्राहक शकुने *- पति शरीरेति* चेष्टायपेत्यर्थः । *शरीरजम्यत्वेति । मनु शरीरजन्यत्वं शरीरकारणकत्वमुक्तम् , अन्यथा साधनविशे. पिनापत्तः, तथा च कथं तहहे जन्यत्वग्रह आवश्यक इति चेत् । अत्र कचित् । शरीरजन्यत्वस्य गुरुत्वाद्यावन्न तस्य व्यापकत्य. प्रहस्तावदेय कर्तुजन्यत्व जन्यत्वमवच्छेदकीकृत्य गृहीतमुपस्थितिला. घयावियाहुः। मन्ये तु सकर्तृकत्वग्रहः प्रथममवश्यं घाच्यः, अन्यथा शरीरजन्य स्वस्य तधापक्रत्यासिद्धस्तत्र चायच्छेवकग्रहः प्राथमिक इत्यवच्छे- दकं लाघवाजन्यत्वमेव न त्यन्यदित्यामिप्रायकोऽयं ग्रन्थ इत्याहुः । उक्तास्वरसेनैव वाह तुल्यन्यायेति । तद्विरोधेनेति नहि सम्भ- वति शरीरजन्यत्वं सकर्तृकरवव्याप्यजन्यत्वाध्यापकं सकतृकरवव्या. पकं चेति भावः । अत एवेति । सकर्तुत्वव्याप्यजन्यावारूपापकत्ये. न शरीरजन्यत्वस्य सकर्तृकत्याच्यापकतथा ऽनुपाधिस्वनिर्णयादित्यर्थः । - ·१९७८ अनुमानचिन्तामणी (चि०) ननु घटादौ शरीरजन्यत्वे कर्तजन्यत्व. मनुगतमवच्छेदकं याचकाभावात् । न च लाघवाढत्या दिशमेध तथा, कर्नुजन्यत्वेऽपि जन्यत्वस्थातधात्वा पत्तेः । एवं शरीरजन्यत्वस्य व्याप्पं सकर्तृकत्वं घढेधूम इवेति भवत्युपाधिः । किञ्च कर्तृजन्यत्वे जन्यत्वं शरीर. जन्यत्ये वा सकतृकत्यमयच्छेदकमिति संशयेऽपि न हेतोः साध्यव्याप्यतानिश्चय इति चेत् , तर्हि घटादौ कर्तुजन्यः त्वे गृहीते तस्य शरीरजन्यतावच्छेदकत्वं ग्रहीतव्यम् घंटे च घटत्वषजन्यत्वमपि घाधकं विना कर्तृजन्यतावच्छेदकं गृहीतमनो जन्यमाने कर्तृजन्यत्वान्न शरीरजन्यत्वे तद्- वच्छेदकत्वं प्रथमगृहीतोपजीव्यविरोधात्। अतएव न तस्य हेती व्याप्तिसंशयाधायकत्वमपि । एतेनानणुत्वक्षित्य- वययवृत्यन्यत्वादय उपाधित्वेन निरस्ताः, जन्यत्वस्य, साध्यव्याप्यत्वेन नेपां साध्याध्यापकत्यात् । तथापि क्षित्मादिकं न कर्तृजन्यं शरीराजन्यत्वात् गगनवदिति सत्प्रतिपक्षोऽस्त्विति चेत् । न । अस्य प्रसिद्धकर्तृजन्प्रत्याभायविषयकत्वात् अप्रती. नप्रतियोगिकस्याभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्, स्था. पनानुपानश्च पक्षधर्मनायलात् प्रमितभिन्नकर्तृक स्यसाधकमतो भिन्नविपयकत्वान्न प्रतियध्यप्रतिवन्धक भावः । अन एन नयापकरहितत्वादिकमतावसाधकं याधकमपास्नम, तस्य प्रमिद्धाभावविषयकत्वनाप्रसि. द्वाभावाविपयकत्वात् । व्यक्तिसाधकस्य च विशेषतोऽप्र. सिद्रव्यक्तिसाधकस्यनियमात् , अन्यथानुमानचैयर्यात्। फर्तृजन्यत्वमनुगत घटादौ प्रसिहं गत् साध्यं तदभायो मया साध्यत इति चेत् , फतुजन्यत्यमनुगतमपि पक्षध.

·. ६.परवा। मतावलेन प्रसिद्ध करिमादाय पर्यघस्थति, तदभा. वस्तु प्रसिद्धस्य कर्तरभावमादाय सिद्धति नाप्रमिद्धस्य, अनुगतस्यापि कर्तृजन्यत्वस्य तदभावस्य च कर्तृव्यक्ति- घटितत्वात् , अन्यथा व्यक्तितदनाबासिद्धिप्रसङ्गात् । नवं सत्प्रतिपक्षोच्छेदः, तस्य गोत्वाधेकभावाभाव- साघकविपयत्वात्। (प्रका) *फर्तृजन्यत्वेपीति । यद्विशेषयोरिरयादिव्यातिप्राहक- स्यामयत्र तुल्यत्वादिति भावः । *एवं शरीरेति । जन्यतावच्छेदक. त्वाद्धटत्याद्यवच्छेदनैव कजन्यत्यं गृहीतं शरीरजभ्यतावच्छेदकत्वेन गृह्यताम् । अत एव नोपजीव्यविरोधः । न च दस्तादिजन्ये व्यभिचा. रान शरीरजन्यतावच्छेदक कर्तृजन्यत्वमिति वाच्यम् । शरीरपदस्य पूर्वोक्तचेष्टावयपरत्वात् । न च शरीरजभ्यत्वावच्छंदकमेव घटत्या- दिकमस्तु कर्तृजन्यतावच्छेदकं जन्यत्वमेवास्त्विति विनिगमकामावा. दिति याच्यम् । तथापि जन्यत्ये सकर्तृकत्वव्याप्यत्वानिश्वयादिति चेत् । क्षत्राः । कर्तुजन्यत्वे जन्पत्यमवच्छेदकं शरीरजन्यत्वे सकफरवं या यद्विपयोरित्यादिग्राहकस्य समानत्वादिति संशये लायवाजम्पत्य- मेष कर्तृजन्यतावच्छेदकं स्वीक्रियते न तु कर्नजन्यत्वस्य शरीरज. न्यतावच्छेदकत्वं गौरवात् । नन्वेकप्रतियोगिकजन्यतावच्छेदकद्वयो. पस्थिती लाघधावतारः, न चात्र तथा, उमयस्याप्युभपजन्यतावच्छेद- कत्वसम्मवादिति चेत् । न उभयनिरूपितोभयजन्यतावच्छेदकस्य प्रकृते विरद्धत्वेन एकत्रगावच्छेदकताकल्पनाप्रसक्तो कुत्र तत्काल्प्यतामिति लाघवावतारसम्भवादिति । शरीरजन्यत्वस्य पादावपि सत्वेन नाम- ते कर्तृजन्यत्वं न्यून वृत्तितया तदवच्छेदकं न भवतीत्यप्याहुः । शस्य प्रसिद्धति* 1 इदं च सर्व सामान्यलक्षणानभ्युपगमेन पर प्रत्यापादनं सस्य गोस्वाधेकभावाभाविषयत्वेन त्वयाऽवश्यं वाच्यत्या. दियेवमर्थकतया तस्यत्यादिफक्किफापि योज्येति न स्वसिद्धान्त , विरोध इत्याहुः । *अपनीनेति । यद्यपि परमते प्रतियोगितावच्छेद- कपकारकज्ञानस्यैवामावर्धाकारणत्वं न तु प्रतियोगिज्ञानस्य अवश्य फत्वात, अन्यथा वाघापि तन्मते प्रतिबन्धको न स्यात्, न स्याच घ. सादिसामान्धामाययानं सामान्य लक्षणासम्भवेन सकलप्रतियोगिता- नामावात् । तथापि स्वमतावष्टम्गेनेदं द्रष्टव्यम् । P ·हन अनुमानचिन्तामणौ वस्तुतस्तु स्थापनानुमानस्य सचिववादस्य च तदभावान्न्यू: नपलवस्वान सत्प्रतिपक्षत्वमिति भावः। (पि.) एतेन "ज्ञानत्वं न नित्यवृत्ति ज्ञानमात्र. धृत्तिधर्मत्यात स्मृतित्ववत्, ज्ञानं न नित्यगुणवृत्तिगुणः स्वच्याप्यजातियोगि तनावशेषगुणत्वात् सुखवत्, आत्मा नित्यविशेषगुणाधारवृत्तिद्रव्यत्वापरजाः तिमान् विभुत्वात् गगनवदि"त्याद्यपास्तम्, प्रसिद्ध नित्ये व्योमादौ प्रसिद्धायाश्च रूपस्वजलस्वादि. जातेपतिरकविषयत्वात् अप्रपोजकत्वाच्च 1किन क्षित्पादौ शरीराजन्यत्वमसिद्धम् अदृष्टद्वारा न्यत्वात् । न चादृष्टाहारकजन्यज्ञानाजन्पत्वं हेतु, ज्ञाने जन्पत्वविशेषणस्याव्यावर्तकतया व्यर्थत्वात् । नव स्थापनायां पक्षविशेषणेऽप्येष दोषः, प्रमेयो घट इतिवत्तदुपरक्तयुद्धरुद्देश्यत्वात् । अपि च शरीराजन्यत्वे व्यर्थविशेषणन्वं, लाघवेनाजन्यत्वस्यैव व्याप्यत्वात् । न च निष्प्रयोजनविशेषणमसिद्धं, व्यासिग्रहोपयुक्तषि शेषणवत् पक्षधर्मनौपपिकविशेषणस्यापि मप्रयोजन- त्याव्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वेऽनुमितिप्रयोज- कत्वस्यैव पीजत्वात् । व्यभिचारचारकविशेषणवत्येव व्यासिनह इति चेत्, न । निर्विशेषणेऽपि गौत्वादी व्याप्तिग्रहात् । तत्रापि व्यक्तिषिशिष्टे व्याप्तिग्रह इति घेन्न । स्वतो व्यावृत्तगोत्वस्य व्यभिचारात्, अन्यथा- अन्योन्याश्रयात् । अपि च व्यभिचारपारकविशेषणव. त्यष व्यासिग्रह इत्पप्रयोजकम् सहचारदर्शनादिसत्ये तद भावेन पासिग्रहाबिलम्यात् । व्यभिचारावारकविशे. पणशूल्य एक व्यासिग्रह इति चेन्न । प्रमेयत्वेन ज्ञाय. मान धूम व्याप्तिग्रहात् । - ·ईश्वरवादः। चति । (प्रका०) *ज्ञानमात्रेनिम् । यद्यप्रजातिपदमपि सदाऽनित्यमान- तीनि साध्यार्थी ज्ञानातिरिक्तावृत्तित्वं च हत्यर्थों विचक्षणीयस्तथा चा. वृत्तौ व्यभिचारयारणाय नदृष्टव्यम् । चितु कालादिवर्तमानरचनाप्र- सिद्धिः स्यात् । जातिपदोपादाने तु जातित्यनिर्वाहकसम्बन्धेन शानमा. प्रवृत्तिावतुलाम इत्याहुः। *चसमेति । पादा संख्यादौ च व्यमिचारधारणाय चेतनवि- शेषपदे । यद्यपि यथाश्रुतं भावनायां व्यभिचारि परमाणुवृत्तिनित्यस्थित. स्थापकवृत्तिसंस्कारत्वजातिसत्यात्तथापि हतौ गुणपदं प्रत्यक्षेण वि. शेष्यम् । एक्शात्मकत्यप्रत्यक्षत्वपक्षे विशेश्पदम् । आत्मेति । य- द्यापन नित्यविशेषगुणाधार इत्येव साध्यमुचितं, तथापि तन्मते श- म्दस्य नित्यतयाssकाश पय व्यभिचार: म्यादस्मन्मतेचेश्वगत्मनःसि- ध्यसियााघातेनापक्षतयाऽस्मदाद्यात्ममात्रपक्षत्वे सिद्धसाधन मा. भूदिति तादृशजातिगर्भ साध्यमुपात्तमिति ध्येयम् । मन्वष्टाजनकश. राजन्यत्वं हेतुः, न च हस्तादिजन्य तथापि व्यभिचार, शरीरप. पदस्य चेष्टाश्रयपरत्वादिस्यपरितोषादाह-अपि *निर्विशेषण इति । व्यभिचारवारकरिशेपणन्य इत्यर्थः । *अन्य. ति- । यदि जाति स्यतो ध्यावर्तिका किन्तु व्यक्तियाधर्तनीया तदा ज्यावृत्तपरस्परध्याधर्तनीयत्वेन परस्पराश्रयापत्तिरित्यर्थः । व्यभिचा- राधारकाविशेषणशानं व्याप्तिग्रहप्रतियन्धकमित्यभिप्रेत्य शकते *व्यभि. चारेति । विशेषणशून्ये विशेषणशानशून्य इत्यर्थः । अत एपो. परे प्रमेयत्येन हायमानपर्यन्तमुपासमिति । (चि०) अथ नवोपात्तव्यभिचारावारकविशेषण- शन्यत्वं विवक्षितम्, न च तत्र प्रमेयस्यं विशेषणमुपात्त- मिति चेन्न । विरोधात्, न हि तत्रोपात्तं तेन शुन्यश्चेत्ति सम्भवति । यविषयक्त्वेन परामर्श: कारणमनुमिती तल्लिङ्गं प्रकने च व्यभिचारादन्यथासिद्धेश्च न विशेप- णविषयकत्वेन तत्वमिति चेन्न । धूमस्याप्यतत्वापत्तेः व्यभिचारातद्विपयत्वेनानुमित्यकारणत्वान् । अप्रैक- मवच्छेदकमपरन्त्र प्राप्तिः । यदा लाघवेन व्यासज्य- त्तिकैव व्याप्तिरिति विशिष्टव्याप्त्यर्थः, तत्र विशे- .

·१९८२ अनुमानचिन्तामणी
व्यतावच्छेदकस्य व्याप्त्यनघच्छेदकत्वेन विशेषणस्य
तदवच्छेदकत्वमिति नियमात्, एवृत्तित्ववाधे सत्येध
उपासष्यवृत्तित्वमिति व्याप्तश्च न शरीजन्यत्वाभावे
नीलधूमादौ च व्याप्तिरिति विशेषमाने सा, तथा च
स्वरूपासिद्धिः तदारणार्थ विशेषणाभिधाने व्याप्य.
स्वासिद्धिरिति चेत् | न। अव्यभिचारस्थानोपाधिकत्वस्य
या विशिष्टे नीलधूमादौ सत्त्वेन तह्यतिरेकसाधने पा.
धात् । न च विशेष्यत्वमुपाधिः साधनव्यापकत्वात् । कि.
च मौरभविशेषवधूमरहितमिदं चन्दनप्रभववतिरहित
त्वात् , निधूमोऽयमान्धनप्रभयवतिरहितत्वादित्यादापपि
कारणविशेषाभावेन कार्यविशेषाभावानुमान न स्यात् ।
पहिरहितत्वादिकश्वोपाधिर्मवेत्, व्यतिरेकिण्यष्टद्रव्या
तिरिक्तद्रव्यामाश्रितत्वं च हेत्वमाधव्याप्पं न स्यात,
द्रव्यानाश्रितत्वस्यैव व्याप्यत्वान्, रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव
व्यञ्जकत्वादित्यादौ त्वयाप्यसिद्धिवारकविशेषणस्वी.
काराच । अपि च गौरयेण विशिष्टस्य व्यापकतापि न
स्यात्, तथा थ स्थापनानुमान उपादानगोचरापरोक्ष
ज्ञानविकीपीकृतिमन्जन्यता, धूमेनार्दैन्धनप्रभवद्विषं-
टत्वेन शरीरजन्यत्वमपि नानुमायेत ।
ईश्वरानुमानदीधितिः ।
(दी०) ईश्वरवादे, न च विशेष्यत्वमुपाधिः साधनव्यापकत्वा-
'दिति । साध्यस्पति शेपः । शरीरसहकारेणैव कर्तः कार्यजनक
स्वाद शरीरानन्यस्य न कर्तजन्यत्वम् । तथा चाऽकर्तृकत्वरूपसा.
पच्याप्पस्प शरीराजन्यत्वस्य हेतोर पापफसया साध्यस्पान्या-
पकं विशेष्यम् अजन्पस्वं नोपाधिरिसर्थः । यदि विशिष्टामावे हेवी

·. ईश्वरवादः। विशेषणवैयर्य विशेष्याभावरूपच विशेष्यमुपाधिर्मवेत् तदाऽऽन्धन- प्रभववन्दिरहितत्वादिना निघूमत्वादी साध्ये व्यधिशेपणतम् उ. पाधिश्च वन्दिरहितत्वादि सम्भवेदित्याह किञ्चति । ननु स्वरूपा. सिद्विवारफत्वाविशेषणस्य न वैय_मिति न भ्रम, अपि तु व्य. भिचारावारकत्वात् , रूपादिपु मध्य इत्यत्र गन्धव्यञ्जकत्वस्य हे. तोयभिचारो न शुद्धनैव वारयितुं शक्यते तस्य समभिध्याहारच. शाच्छुदातिरिक्ताव्यञ्जकन्वरूपस्य गन्धव्यञ्जफेऽसत्त्वेन विशेषण- स्वायोगादतो रूपान्तर्गतगन्धातिरिकापञ्जकत्वं नच व्यभिचार- पारकमेव इत्यत आह अपि चेति । (फा०) व्यभित्रागदिति । आकाशादिपक्षकासन्यत्यविषयत पेयानुमितिजनकत्वादित्यर्थः । अत एयरन्यथासिदिरपति माय अधू- मस्यापोति- आलोकविषयतयापि तजन्यायाहित्यर्थ । अत्र यद्याप व्यासज्यवृत्तिातिर्यध विशेष्ययाधम्तत्र घाच्या पाईन्धनप्रभघय. हिमत्त्वादी, सच न सम्भवति, धूमादिसामानाधिकरण्यस्य सयोगवि. शेषस्य बहिधूममात्रनिष्ठनात्, अपि च आईन्धनादी विशेषण ब्या- पयभावनिश्चय तवच्छिन्न गतिविशेष व्यापिग्रहादामेति , तथापि म थमाक्तविशियात्यभिप्रायेण दूषयनि *नेति नीलधूम हेनौ साधना मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयूमरवमुपाधि । तथा चानोपाधिकधाभावसा धनेन बाध इति शतेन *चेति । साधनेति* नीलधुमवति सर्वत्र धू. मवारसस्वादिस्य। फचितु उभयग्रोपाधि शकते *न चेति । अण्द्वारा शरीरस्य शि. स्यावावपि जनकत्वमिति शरीराजन्य: नियमावृत्तीति अजन्यायो पाधे साधनध्यापकन्वामत्यर्थ इत्याहु । सन। एव हि व्याप्यत्वालि. सिमुधरत स्वरूपासियापत्तेः। तथा च शरीराजन्यत्वे पूर्वोत्तै ताप र्यम् । तच शित्यादिवृत्तीनि साधनाध्यापकत्वमिति । इंदशे व्यर्थविशेषणता यदभ्युपगतमप्यनुमान न स्यादित्याह- मिति उसपन सहिरहस्रमाप्रस्थर गमकत्यसम्ममातिमा घः । चाहराहतति* | यदि वास्यायोगोलके साथ्याव्यापकत्यारोपा- धित्व तदा धूमवत्त्वोपाये साधनध्यापकत्यमिति तुल्यामिति मावः । ननु गन्धादिपु मध्ये इति व्यमिधारयारक नापर्यघसम्मेव गन्धमात्र.

·१९८४ अनुमानचिन्तामणी व्यसकत्वं हि द्रव्यविशेषितं हेतू कार्यम, अन्यथा सन्निकर्षे व्यभिचारः स्यात् तस्य च तेन व्यभिचारवारणं तदा यदि व्याभिचारा स्यात सच तदा यदि गन्धमात्रध्यक्षकत्वं प्रसिद्ध स्यात् तयाच गन्धादिषु मध्ये इति प्रसिद्धि सम्पाद्य सनिक व्यभिचारवारणप्रयोजकमित्यर चेराद अपि चेति । (चि० ) यत्तु जन्यान्योन्याभावापेक्षया शरीरजन्या- न्योन्याभावस्याल्पत्वातपामेव व्याप्यत्वमिति विप- रीतमेष लाघवमिति। तन्न । विरोधाभायन यहूनामल्पस्य च व्याप्यत्याने हे शीतस्पर्शवत्वजलस्वोर्गन्धाभावेऽपृ. पिवीत्वपृथिवीत्वाभाषयोरिय । अन्यथा नीलधूमस्पैध व्याप्यत्वे धूममात्रस्याव्याप्यत्वप्रसङ्गः । किश्च त्वन्नये वह न्योन्याभावापेक्षया जन्यत्वात्यन्ताभाषस्यैव व्यापता स्यात् एकत्यात् । प्रमेयत्वाद्यनन्तधर्मविशिष्टस्य व्याप्ताध. पि प्रपोजनामावान्नानुमाने तदुपन्यासः । अथ लाधवेन जन्यत्वस्प शीघोपस्थितिकतया शीघ्रं पाप्तिग्रहः न तु शरीरजन्यभावत्वेन पिल. स्थितप्रतीति करवान् । यत्र विशेषणविशेप्यान्यतराभा- पति साध्यं तन्न विशिष्टाभावस्थापि पाप्तिरिति चेन्न । एवं सति उत्पत्तिमत्त्वं मति सत्यादिकमानिन्याय सकर्तृत्वव्याप्यतया न गृह्यत शीप्रोपस्थितिकता घटत्यादरेष तथास्वान् । यदि घ सामान्यविशेषभाषा- पिरोयामानामयस्यापि व्याप्यत्वं सदा शरीराज- न्पत्यजन्पत्वाभाषयोरपि तुल्पम् । फिश शरीरजन्यः स्यं विशिष्टंमदभायमपि विभिनष्टि न तु साक्षात् । प शरीरजन्यत्याभायोऽग्वण्ट एप हेतुरतो न पर्थ. विशेषणाता। न घात्र विशिष्टाभायो विशेष्पाभाव एप, घिरपादायजन्पतापत्तः । अत एष स्थापनापां शरीरज. जन्यस्वाभावत्वेन मथा ·ईश्वरवादः। पस्वमुपाधिः साध्याभावच्याप्याभाव प्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वनियमात् । व्यर्थविशेषणेऽधिकं निग्रह- स्थानमिति चेन्न । हंतुद्वयोपन्यासे घधिकम् । अत्र तु विशिष्टमेव हेतुरिति विरुद्धस्थल उक्तमिति । (दी०) यश्चित्यादि यावदिशेपाभावानामेव सामान्याभावल- मते। वहल्पैति। बहरोजन्यान्योन्याभावा अल्प शरीरजन्यान्योन्या- भावाः'। अपृथिवीस्वं पृथिवीसामान्यान्योन्याभावः स च विशेषा. भावसमुदाया । जन्यत्वात्यन्ताभावस्येत्यभ्युषयमात्रं, जन्यत्वस्या- खण्डस्य एकस्य विरहेण तुल्यापायतया सामान्याभावस्पापि तत्त- जन्यस्वाभावरूपत्वात् । यद्यपि मत्येकव्याप्यत्वस्य सम्भवे बहूना. मल्पानाच तथात्वम, न एकैफस्यान्योन्याभावस्य व्यभिचा. रित्वान तया च शररिजन्यान्योन्यामावसमुदायस्य व्याप्यत्वे न तंत्र क्षित्यायन्यान्याभावानां निवेशो पर्यत्वात्, तथापि जन्यत्व शरीरजन्यत्वावच्छिन्नपतियोगिताकाचतिरिक्तावाभावाविति तत्र बदल्पभावसम्भव इत्यत्र तात्पर्यमिति ।। विदुषां निवहरिहैकमत्याबददुष्ट निरति यस दुष्टम् ॥ मयि जल्पनि कल्पनाधिनाये रधुनाये मनुतां तदन्ययेव ।। न इति महामहोपाध्यायधीरघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणि. विरचिता ईश्वरानुमानतत्वचिन्तामणिदीधितिः समाधान अनुमानदीधितिः सम्पूर्णा।

·१९८६ अनुमानचिन्तामणी (प्रका०) यस्विति शरीरजन्यघटापेक्षया जायाः क्षिरयादयोऽपीति ने यहयः । प्रतियोगिवाहुल्यकृतं चाभावयागुल्यमिति भावः। यथे. ति* ! तथा चापच्छेदकलाय प्रयोजकं न तु व्यक्तिलाघयमिति मा. या। *प्रयोजनेति । प्रहते पक्षधर्मतायामुपयोगः शरीरपदस्थति भावः। अथेति । न च यदि तत्र व्यातिरस्ति तदान प्रथमं व्याप्ति प्रहो जातस्ततः किं ? पश्चादपि तद्रहेणानुमितिसम्मवादिति वाच्यम् । पत्र प्रथमं व्याप्तिप्रठः तप व्याप्तिरित्यभिमानेनाभिधानादिति । यो ति* ! निधूमोऽयमान्धनप्रभवहिरतिवादित्यवान्धनरूपविशेषणा भावपति विशेष्यवति तमाप:पिण्डे साध्यं निधूमत्यं तथा पहिरूपविशे ध्यामावति केपलान्धनपति वनादौ निघूमत्यम्, एवञ्च प्रत्यकस्यधूमाः भयोजकतया तदभाधे विशिष्टामावो हेतुः । न चैवं ते सिच, जन्यः स्वविशेष्यति शरीररूपविशेषणविरहणाकर्तृत्वरूपसाध्यसम्पन्धानि- ध्धयात शित्यादो पक्षे नस्य सन्दिग्धावात । तथाचात्र विशिष्टाभावो न हेतुरित्यर्थः । यत्तु साध्य नेति पाठस्तधाच यत्र विशेषणविशेष्यान्यतरा भावपति साध्याभाषः, विशेषणान्यतराभाधो व्यभिचारीति यायत तत्र विशिष्टामाधो हेतुः । अत्र तु न तति न सहेतुरिति । तन्न । विशे पणाद्यन्यतराभायस्य व्यभिचारित्वे विशियामावस्य व्यभिचारस्यापि पज्रलेपन्वात् । श्रखण्ड एवेति । तथाच शरीरजन्यत्वाभाषे जन्य. स्यप्रतियोगिकत्वाभावात् तव्यच्छेदेन व्याप्त्यन्न विशिधावच्छेदेनैव तन्द्रह इति न धैयध्यमिति भावः। अधिकामिति । अनुपयुक्तनीलाघंशो. पादानादिति भावः । अहेविति । हेतूदाहरणादिकमधिकं तल्ल क्षणादिति भावः। (चि० ) उच्यते । नीलधूमादौ व्याप्तिरस्त्येव, अन्य था विशेषाणामव्याप्यत्वे निराश्रया व्याप्तिःस्यात् । नी. लत्वमपि न व्याप्पतावच्छेदकं गौरवात्. किन्तु धूमत्व मेष दण्डत्धेन कारणत्वे रूपमिय, धूमत्वच न नीलिम्नि किन्तु तदाश्रये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतुत्वम् । नील. धूमे नीलस्य विशपणत्वे तद्विशिष्टे न धूमत्वम् । क्षणत्वे च धूमावानुमितिः किश्च व्याप्यतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वमिति न नीलधूमत्वं तथा । नचैवं धूम- उपल- ·इश्वरवाद। १९८ स्वस्यापच्छेदकत्वेऽपि सामग्रीमत्वात् नलिधूमादनु मित्युत्पत्तौ हेत्वाभासत्वं न स्यात् अनुमितिप्रतिबन्ध- कस्य तत्त्वादिति वाच्यम् । तदभावेऽपि नीलधूमप्रयु. क्तसाध्यवत्प्रत्ययस्य भ्रमत्वेन तत्कारणस्वस्याभासत्व. सम्भवादिति दिक् ॥ एवञ्च शरीराजन्यत्वेऽपि न शरीरमवच्छेदकं गौर- वात्, येन विशेषणेन विना व्याप्तिने गृह्यते तस्यैव व्या. प्पतावच्छेदकत्वनिपमात् । अत एव गन्धस्यैव व्यञ्चक- त्यादित्यत्राप्रसिद्धत्वेन रूपादिपु मध्ये इति विशेषणं पिना व्याप्तिर्ग्रहीतुं न शक्यते इत्यसिद्धिवारकमपि विशेपणं सार्थकमेव । सुरभिधूमविशेषादौ च चन्दनप्रभवाग्म्या- देः कारणत्वात कारणाभावस्य कार्याभाययोजकतया व्याप्यत्वनिश्चया व्यापके च न व्यर्थविशेषणता, विशि. प्टस्य कारणत्वेन व्यापकत्यात विशेषव्यतिरेकिस्थले(१) विपक्षयाधनानन्यगतिकतया विशिष्टस्थ व्यापक- त्यात विशिष्ठाभावस्य हेत्वभावव्याप्यत्वम् । यत्र च वि. पक्षपाधकं नास्ति तत्र विशिष्टस्य व्यापकतापि न, 4- था कार्यस्य द्विकर्तृकत्वेनापि शरीरजन्यत्वाभाघोऽखण्डो हेतुः । यदि हि शरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्य प्रयोजकं स्यात् तदा तदभावप्रयुक्तः सकर्तृकस्वाभाव इति तस्य साध्य. व्याप्यता स्यात्, नचैवं, किन्तुजन्यत्वं लाघवात्तथा तथा चाजन्यत्वमेवोपाधिः । साध्यव्याप्पामाव: सा. ध्याभावव्यापक इति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानि- यात सकर्तृकत्वशरीरजन्यत्वयोाप्त्यभावेन तद. भाययोरपि व्याप्त्यभाव इति व्याप्यत्यासिद्धत्वाच । (१)परिशेप व्यतिरोकिणीति पाठान्तरम ।

·१९८८ अनुमानचिन्तामणी . अत एव शरीरजन्यत्वाभावस्थाकर्तृकत्वाव्याप्यत्वात्तद भावयोरपि न्यायव्यापफभाव इति तिरस्तम् । शरीर जन्यत्वस्य सकर्तृकत्वाऽप्रयोजकत्वात् । न चाजन्यत्वं पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वेन नोपाधिः सत्प्रतिपक्षोच्छे. दकप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्थापनायां यत्राभासत्वं तन्त्र विशेषादर्शनदशापां सतप्रतिपक्ष पूर्वसाधनव्य. तिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधिकत्वात् , यथा श. ब्दोऽनित्यो गुणत्वादित्यत्र शब्दो नित्यो व्योमैकगुण- स्वादित्यादिना सत्प्रतिपचे गुणत्वाभावो नोपाधिः जल परमाणुरूपे साध्याध्यापकत्वात । न चैवमनका. स्तिकत्वमेव तत्रोद्भाव्यं सत्प्रतिपक्षमुपेक्ष्य तस्योद्धा वनानहत्वात् । किञ्च प्रागभावप्रतियोगित्वे सति समधे तत्वस्य तत्प्रतियोगित्ये सति सत्त्वस्य, सत्त्वे सति उत्पत्तिमत्त्वस्य वा हेतुत्ये, एपामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्वसाधनव्यतिरेकः । अत स्वस्य नोपाधित्वं ध्वंसे साध्याव्यापकत्वादितिन दोषः । (प्रका०) तर्हि नीलधूमस्य कथं न हेतुत्वमत आह नीलायम पीति । विशेष्यतावच्छेदस्य सम्बन्धिताद्यवच्छेदकत्व एव विशेषण स्थापि तदयच्छेदकत्वादित्यर्थः । अन दृष्टान्तमाह एण्डत्वेने. ति । ननु नैल्य व्याप्यतावच्छेदकत्वेन हेती मा प्रविशतु व्याप्य त्वेनैव प्रविशस्वित्यत आह धूमत्वं चेति । च्याप्यतावच्छे. दकावच्छिन्नस्यैव व्याप्यत्य प्रकृते च धूमत्वं तथा तदवच्छिन्नस्य चन नैल्य इति व्याप्यतया त प्रवेशस्तत्रेति भावः । इव च वस्तुमति मनुरुप्पोक्तम् । वस्तुतो धूमत्वस्य नैल्यवृत्तित्वेपि धुमवधक्तिस्थलीय तदिति धूममात्रमेव हेतुरिति न नीलघूमो हेतुः, नीलधूमत्वस्थानय. च्छेदकत्वात्, नल्यस्यापि धूमत्वावच्छिन्नत्वेनेय हेतुत्वादिति नैल्ये धूम स्वासत्वोपवर्णनमप्रकृतमेवप्रयते तु गौरवमेवेति ध्येयम् । ननु नीलिन्नि धूमस्वासस्वेपि नीलधूमे धूमत्वमस्त्येव अतस्तवच्छिनत्वेन इतुप्रधेश. स्तस्य स्यादित्यत माह-नीलघूम इति । तथाच नीलोपलक्षितधूम. एवाजन्य ·ईश्वरवादः। मात्रस्यैष धूमत्वावच्छिन्नत्वान्न केनापि प्रकारेण हेती नैल्यप्रवेश इति भावः । ननु च्याप्यतावच्छेदकमस्तु धूमत्वमा किन्तु नीलधूमस्यापि व्याप्यत्वात्तेनापि हेत्वरयवनिर्देशः स्यादित्यत आह किश्चेति । व्या. प्यतानवच्छेदकेन हेतुनिर्देशेऽतिप्रसङ्गादिति भावः। ननु धूममात्रनिष्ठः व्याप्ती नीलधुमत्वं न्यूनवृत्तित्वादेव नावच्छेदकं न तु गौरवात, नील. धूममात्रनिष्ठव्याप्ती नीलधुमत्यमेवावच्छेदक न तु धूमरवं आतिप्रसङ्गा. दिति चेन। न्यूनवृत्तेरपि व्याप्यतावच्छेदकस्यात् , अन्यथा आलोकाध. वृत्तित्वेन धूमत्वस्याप्यतत्यापत्तेः । ननु गौरवण नीलधुमत्यावच्छेदेन व्याप्त्यग्रहेऽज्ञानरूपासिद्धिरस्तु न तु हेत्वाभासीभूताहायमान प्रतिवन्धकत्वाभायात् । नाच यतो गौर- वान्नीलधूमरयस्यानवच्छेदकत्वं तदेव व्याप्यवासिद्धित्वेन विवक्षितम्, तस्य शायमानतयैव प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । परामर्शविषया- मावस्येच असिद्धित्वेन ग्रन्धकदभिमतत्वात् गौरवस्थातथास्यात् । तथा च व्याप्यत्यासिद्धिय॑विशेषणादायित्ययसंघातमिति चेत् । अत्र फेचित । यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपधत्वलक्षणा व्यासिर्लाघया- दनुमिति हेतुः, सकलसाधनाधिकरणे साध्यसत्यं दर्शयतोदाहरणेन सैव प्रदर्यत इति तदभावो व्याप्यत्यासिद्धिरवच्छेदकत्वामाव पप पर्यवसनो नीलधूमादी नीलधूमघूमत्वरूपावच्छेदकान्तरसस्वे नीलधूम. त्यस्य तटितशरीरस्यानयच्छेदकत्यात् । एवञ्च परामर्शविषयाभाव- त्यमपि समर्थितमित्याहुः। भत्र पदन्ति । सम्बन्धितापच्छेदकयत्व लक्षणायां ध्यातायवच्छेद- कत्यं यधनतिरिक्तदेशवृत्तित्यं तदा तन्नीलधूमेऽप्यस्ति,अथ तत्र ताश. धर्मान्तराघटितत्वमपि विशेषणं तदा सर्वव्याप्तिलक्षणतो गौरवादनु- मित्यदेतुरेवेति तदभायज्ञानस्य व प्रतिवन्धकता तादृशधर्मायटित. स्वादेख्दाहरणोपदर्शनशकैय नास्तीति न किञ्चिदेतत् । तस्मादिदम.. न तत्त्वम् । नीलधूमे धूमत्वावच्छिन्नन्याशिसवऽपि नीलधूमत्वावच्छि. नव्याप्तिविरदो व्याप्यत्यासिद्धिः । स च विशेषणावच्छिन्नविरहो वा सम्बन्धबिरहो वेत्यन्यदेतत । एवश्व ज्ञानगर्भधाभासलक्षणं परा- मशधिपयाभायत्वं च सङ्गच्छते । न च नीलधूमत्वावच्छिन्नव्याप्त्यमा सिद्धः कथमेषमिति याच्यम् । कस्तूरिकादहनादिप्रतियोगिकविशेष. व्यातेरेव तास्याः प्रसिद्धः। न च ताडशी व्याप्ति लघूमेऽस्त्येवेति नीलधूमत्यायन्छिन्ने प्रनित्यावच्छिन्नप्रतियोगिकग्याप्तिविरदस्य • या- ·१९९० अनुमानचिन्तामणी च्यत्वे पुनः सेवाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । नीलधूमयावछिन्नव्यामिप्रति योगिकरवलक्षणव्यापकत्वाभावस्य यहित्यावच्छिन्ने व्याप्यत्वासिद्धि पदार्थत्वात् । समानवित्तिवेद्यतया व्याप्यत्ययव्यापकत्वस्यापि परामर्श विषयत्वेनोक्तव्यापकत्वाभावे परामर्शविषयाभावत्वस्यापि सत्वाच । या धूमत्वावच्छिन्ने नीलधूमत्वावच्छिन्नन्याप्त्यभाव एव व्याप्य. त्यासिद्धिः । तस्यापि नीलधूमत्वायच्छिन्ने सत्त्वेनान्यधर्मावच्छिन्ने विरः हादिति। वस्तुतो घह्निनिरूपितधूमनिष्ठव्याप्ती नीलधूमत्वावच्छेदेन व्याप्रया महे ऽज्ञानरूपासिद्धिरित्यपि न स्यात् गौरवज्ञानस्यावच्छेदकत्वज्ञान एवं प्रतिवन्धकस्यात् । एवञ्च यासमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितान घच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्न व्यातिस्तथा च नीलधूमेऽप्येतादृशावच्छेदकत्याभावः परामर्शविषयामावतया भय. स्वसिद्धिः । न च व्यास्तादृशावच्छेदकगर्भग्वे मानाभाव इति षाच्या म् । व्यर्थविशेषणे व्याप्तिप्रहप्रतिबन्धस्यैव तत्र मानत्वात् गौरवमानस्य अवच्छेदकत्वातिरिक्तव्याप्तिघटकपदार्थग्रहाप्रतिबन्धकत्वात् । यथा प. भिचारितेव्याप्तिग्रहप्रतिवन्ध पवाव्यभिचारितत्वगत्ये तस्या मानमः । न च तत्र व्याप्तिग्रहमतिबन्धो न भवत्येवेति वाच्यम् । एवं हि अशान रूपासिद्धिरपि न स्यात् । तथैकामसिद्धि परिहरतो द्वितीयापरिति सिद्धान्तोपि भज्येत । तस्मात्परिदर पा तमाशानरूपासिद्धि स्वीकुरु घा व्याप्तेरवच्छेदकगर्भस्यमिति दिक् । *म्रमत्वेनेति-ननु शायमानतया प्रतियन्धकत्वाभावात्तथाप्यस्य कथं हेत्वाभासत्वं विधिप्रयुक्तं तदेतुकत्यं तज्ज्ञाप्यत्वं वा । न च लिही- पहितमानपक्षेपि सद्भासते उपस्थापकामायात् । तस्कथं तद्विषयत्वेना. नुमितेभ्रमरघमिति चेत् । यमाहुः । यनुमिस्याभासतामयोजकरणं हत्यामासत्यमिति सम्प्रदा यमनास्याऽभिधानम् । तरमयुक्तरयं तद्विशिएवम् । तथा च लिहोप. हितमानपने व्याप्यायासिसौ नीलधूमो व्याप्यस्येनानुमिती भासत इति तस्याभ्रमरयम्। फैचि-पद्विव्याप्यनीलधूमवान् पहिमानिरयनुमितो हाप्यापक मायस्प संसर्गविधया मासनात् नीलधूमे च तस्तेन रूपेण तदभावा द्विरयरन तस्याम्रमरघमिरयाः। पस्नुमोयनन्यपासिसपमहानानुमिनिसस्येन मीठमस्पोदेश्यानु ·- ईश्वरवादः। मितिप्रतिपन्धकस्यनेय होपामासाघ-शरीराजन्यायादी विशेप्पस्या- सिद्धका पिशिष्टस्य व्याप्यस्यासिनतयानुमिनिसामान्यतिबन्धक । रपमेय तदेतत्सबमभिसन्धायाह- विगितिक । प्रकते धोजपति एप. मिति । शरीराजन्यायपानि । शरीरजन्यस्याभयमानप्रतियोगिकया. सदस्योन्यामांपपीयर्थः । यातदोष निरस्पति-* सुरभीतिक। ननु सुरमिधुमपंम कार्यतावच्छेदकं प्रत्येकसामग्रौपसमाजावार्थ समाज महिम्नेष घिशिष्यकासिनोलघायपदिति घेइ । म पिशिष्टस्य कार्यतायन्दकरपि प्रत्येक कारणताया एवमान्यायनिधयमूलत्य- संमपास् । स्थापमानुमाने पुषक्तिय्यापक व्यविशेषणत्यमुखरति व्याप कं चैति विशिष्टस्येतिक। यएमागभायेत्यादिना कृतित्वादि. ना मायकमेव कारणात्यं न तु तादशहरयादिविशिष्टारमकत्येन कारणत्वं फरयादीनां सहकारितया परस्य दंडवकादियदयच्छर करयामाया । तपापि पस्तुगतिमनुस्मयतदुकंन तुतायेन जनकरयं विवक्षितम् । यं न यिशियस्य व्यापायमिति वाच्यम् । प्रत्येककारणताया तम्मूलस्यसम्भवात । वस्तुतः प्रत्येकमेय तचापकरयम् । आसमाज दिनो विशिससिद्धिः। मत पय प्रन्यकृतानि सधैव विमायितं धूमं प्रति तुमाईन्धनमयपहिस्यनेय कारणावादिशिएम्यैव व्यापत्यम् । न च पछिसंयोग माधिनसहकारीति पास्यम् । तासंयोग सत्यपि सत्मभर. घन्युत्पादं पिना ततो धूमानुरपत्तेरिति यदन्ति । अमरपड इति । तथा च प्रतियोगिधिशेषणत्यार घेयमिति माय: । अजन्यायमितिका एवं प्रायोजकत्यमशीति ध्येयम् । सामति. पक्षोच्छेदा समीचीनप्रतिपक्षोच्छेदः। यथा नेयं ध्यायात तथोक्तं प्राम्। *किति पामन्यतमः स्थापनातुरपरस्य विरदा प्रत्यनुमामोपा. धिरित्यर्थः। *अत एवेति ! यत: समवेतत्यादिघटितस्य जन्यायस्पा. भाव उपाधिष्तस्तस्य यंसवृत्तिरपान साध्याध्याप्तिरियर्थः । (चि० ) अन्ये तु यनिष्ठागनिरूपिमा व्याप्तिन पिशे. पणेन पिना न गृयते तत्र विशिष्ट व्याप्यतापच्छेदकम् । अफर्तृकत्यनिरूपितामायनिष्ठव्याप्तौ च शरीरं विनय प्रति योगितया जन्यस्यमयच्छेदकं क्लसमिति न शरीरजन्यत्य- मवच्छेदकं घूमे नीलधूमत्व मिय,अतिगीरयेण शरीरजन्य- स्वमप्रतियोगितचाच जन्पत्वं नापच्छेदकामितिव्याप्यता.

·, १९९२ अनुमानचिन्तामणी वच्छेदकाभावान्न शरीरजन्यत्वाभावोऽकर्तृकत्वव्याप्पः। व्यभिचाराभावात्तथेति चेन्न। क्षित्यादाचेव व्यभिचारात्, अन्यथा क्षित्यादिकं नादृष्टहतुकं शरीरजन्यत्वाभावादि त्यपि स्यात् । नन्वस्तु तावदशरीरनित्यज्ञानादिकत्रनु मितिस्तथापि सानुमितिरयथावाशरीरे कर्तृत्वज्ञान- त्वात् ज्ञानेच्छाप्रयत्नेषु नित्यज्ञानत्वात् शरीराजन्येसक तैकत्वज्ञानत्वात्, घटः कर्ता घटज्ञानादिक नित्यं व्योम सकर्तृकमिति ज्ञानवदिति साध्यम्, न चोपजीव्यषाधा, अनुमितिापजीव्या, नन्वस्तु तयाथार्थमपीति चेन्न । कर्तृकार्ययोनिरुपाधि कार्यकारणाभावेन एतस्याप्रपोज- कत्वात्, अन्यथा पर्वते बन्धनुमितिरयधार्था उभयसि. हवाहिमाद्भिन्ने वह्रिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वयव्य. तिरेक्युच्छेदः । किशानुमितेरपायायमनेन ज्ञाप्य, न तु का, तथा च दोषाढत्पन्नस्यानेन ज्ञापने तत्रायमेव दोपो दोपान्तरं वा ? नायः अन्योन्याश्रयात् उत्पन्ने तस्मिन् ज्ञापनं ज्ञापकादेव च तस्माद्दोपात्तदुत्पत्तिरिति । नान्त्योऽसिद्धेः । नर्कापरिशुद्धिस्तु न दपणम्। यदीश्वरः कास्पात्, शरीरी स्पात् , इष्टसाधनताज्ञानवान् स्यात् प्रपोजनवान् स्यात अनित्यज्ञानधान् स्यात् क्षित्पादि यदि सकर्तृकं स्यात् शरीरिकर्तृकं स्पादिति तर्काणां वि. पर्यये आश्रपासिद्धिव्यविशेपणतादिना विपर्ययाप र्यपसानेनाभासत्वात् । (प्रा०) मार्चा मतमाह 1 अन्ये स्थितिमा यनिष्ठतिकायधिशेष्यता पच्छेदकपिशिष्टनिष्ठत्यर्थः। यमापनि व्याप्ती अमाधवरूपविशेष्यता पच्छेवपाविशिष्टपाताविश्यर्थः । यप्रेदमनमिमतियाजम् । लायन यनिष्टत्यत्र पटिपरग्यं न तु विशेष्यतापच्छेदकापटिनपरत्य गोर पात् । एष शरीरजम्यायामापनिष्ठम्याति शरीरपदं यिना न गृपते ·ईश्वरवाद। प्रतियोगितापच्छेदकग्रहं विनाभायमहत्ययाभावात् । तथा च कथं म विशिष्टस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वम्, अन्यथा जन्यस्वाभायोपि व्याप्यो न स्यात् । सफारणकत्याभायादी जन्यत्यधिशेषण पिनाऽपि भापत्या पच्छिन्न यातिप्रहादिति केवलव्यतिरेकिण्युभपसिद्धसाध्य यत्वंफेयलान्य- यिन्युमपसिद्धसाध्यमिन्नत्व चाप्रसिद्धमिति अन्वयव्यतिरेकीत्युक्तम् । (चि०) ननुक्षित्यादाककर्तृसिद्धिः कुतः? एकमर्तृकत्येन व्याप्तयभावात्। न च लाघचात्, तस्याप्रमाणत्वात् । सफ. तकत्यप्रमाणादेव लाघवसहफ़्तान्तत्सिद्धिरिति चत्।न तावदनुमितिमात्रे लाघवं सहकारि, व्यभिचारात् माना. भावाचा न हि लिङ्गपरामर्श सति तदिलम्बेनानुमितेर्विल. म्बो येन तत् सहकारि स्यात् । नापि लघ्वनुमिती, भ. मोन्पानयात् । नापि व्यत्यनुमिती, धूमेन बयनुमिता- वेकदिहस्तादिसंशयाभाघापत्तः। साधकामावेन नानात्वा. सिडी कर्तृसिद्धरेबैंककसिद्धिरिति चेत् । न। एकत्यसा. धकामानै कत्यासिद्धी कर्तसिद्धिरेच नानामिद्धिरित्यस्पा- पिसुवचत्त्यात् । अथ यमर्थमनालम्यमानाऽनुमितिःपक्षे न साध्यसंसर्ग विपीकरोति म पक्षधर्मतायलात् सिद्धय- तिन त्यधिकमपि, तथा च द्वितीयं करिं न विषयी. कुर्वत्यपि कर्तारं विषयोकरोत्ययेति न द्वितीयमवगाह- ते, एकस्तु फर्ता सियति तदपिपपत्थे कर्तृपिपयतैय न स्यात् एकविषयत्वाभाधे नानाविषयत्वस्याप्यभा. थात्, तद्घटितत्वात्तस्पति चेत् । एवं तर्हि फत्फत्वम- पिन विषयः स्यात् एकत्यविषयत्वं विनापि कर्तृविषय. त्वसम्भयात्। वस्तुगत्यैका सिद्ध्यति न स्पेकत्येति चेन्न, एकत्वासिद्ध्या वस्तुगत्यक इति ज्ञातुमणक्यत्वात् , तथा चेश्वर एकत्वानकत्व योनित्यसंशय इति । उच्यते । यत्र प्रमाणे लघुगुरुविषयता सम्भवति .

·अनुमानचिन्तामणौ
तन लाघव सहकारिता, कारणताकार्यताव्याप्यतादि
ग्राहके प्रत्यक्षे प्रवृत्तिनिमित्तग्राहके उपमाने श
दशक्तिग्राहकेऽनुमाने तथाविधप्रमाणमान्ने च
फलतान्त्रिकैः सहकारित्वकल्पनात् । एवं लाघवमेव
गौरवामिति ज्ञानानन्तरं बाधक विना लघूनामेव कार
णत्यकार्यस्यव्याप्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वशब्दशक्यत्वानां
ज्ञानदर्शनात् । तत्रापि लाघवानादरे शब्दशक्यत्वादि
संशये तन्मूलकव्यवहारोच्छेदोपिनिगमकाभावात्, सो
ऽयं विचारमारभते लाघवञ्च तदङ्ग नाङ्गीकुरुते इति म
हासाहसम् । नन्वेषं वस्तुगत्या नानाकर्तृकपु घटत्वेन
फुलालककत्वानुमानेऽपि पाधकानवतारदशायां ला
घवादेककार्वसिद्धिः स्थात् , न चेष्टापत्तिः, अनुमित्यनन्तर
(१)नानात्वकत्वे सशयादिति चेन्न। तत्रापिलाघवेन कौ
क्यमेष सिद्धयति तत्सन्देहस्तु ज्ञानमामाण्यसशयादि
ति पश्वान्नानाकर्तृकत्वसाधकप्रमाणादेवककतकतानुमान
तत्र पाध्यते। न चैवं क्षित्यादिकर्तर्यपि प्रामाण्यसशया
देकत्वानेकत्वसशपो दुरुच्छेदः एकत्वे बाधकस्याभाषेन
प्रामाण्यनिश्वपात् । न चैकत्वमाधकाभाव एव पाधक',
अनुमितेरेव लाघयसहकारपोकत्यसायकत्वाम् ।
(प्रश.) अन्योन्याथयादिति* । लापशामजम्पानुमितित्यस्यैव
सध्यनुमिसिल्वादिस्य।
पर प्रतिक । न यव समयाघुरिपतारानुमितिच लाघय
शानकापतापच्छकमिति पयवससम्, तथा च यत्र तजशान न जात
यस्तुनो लगोरेपानुमितिस्तत्र व्यभिचार । न चलायछानजन्या
सुमितिमा तथा अन्यो यसमिति चर ने लगायत
रितिकालीनरयिषयताकानामति यस्य कायंतापच्छेदपाया। मनु
तथापि रायपशानोपनीतमस्य प्रकारामयानुामती धमासता, स्था
(एनमिषशय इनि पाटान्तरम् ।

·ईश्वरवादः। स्याापनीतादन्यस्यानुमिती माने मानाभावादिति पूर्वोक्तविरोधात् । न च पस्तुगत्यकः सिद्यति न लेकत्वमपीति वाच्यम् । एकत्यानेकत्य सशयतादयस्थ्यात् ।। असाहुः । व्याप्स्यायनुपनीतमपि लाघवज्ञानोपनीनमनुमिती मा. सते नान्यत् अतिप्रसङ्गात, लाघवज्ञानमात्रस्य प्रमाणमात्रसहका. स्विकल्पनास , तदिदमुक्तं तथाविधप्रमाणमात्र इति । अप ला. घरज्ञानोपनीत्वस्यैव नियामकत्यानातिप्रसङ्गः । व्याप्त्यादीत्यादि- ग्रन्थस्तु लाघवानुपनीतविषयकः । नन्धकविषयत्वेप्यनेकविषयत्वसं. भवात्संशयतादयस्थ्यमिति येन । एकमात्रकदृश्य एव लाघवावतारा. तस्यैवानुमितिविषयत्वात् । मत एव नानाकर्तृके घटे पश्चादेककर्तृ. कताशानं वाध्यत इत्यने वक्ष्यति, अन्यथा नानाकर्तृकम्यवेककर्तृक. ताशानस्पप्रमावे पाधासम्भवादिति । (चि०) अन्धे तु क्षितिका अङ्करकभिन्नः अश. रीरकर्तृत्वात् अकुरकर्तृवदित्यभेदानुमानादेककर्तृसि. दिः । न च क्षितिकर्ता अकरकर्तृभिन्नः अङ्कुराकर्तृत्वात् कुलालपदिति सत्प्रतिपक्षः, अनित्यज्ञानानामाश्रयत्व- स्योपाधित्यादित्याहुः । अत्राप्ययोजकत्ये भेदाभेदपो. गौरवलाघवे एय शरणम् । तथापि कथं नित्यसर्वविषयज्ञानसिद्धिः । पक्ष. धर्मतायसादिति चेत्, व्यापकतयाऽवगतस्य पक्षसम्ध. न्धमा पक्षधर्मादेतोः सिध्यति, तथाच पक्षे तदुपादान गोचरज्ञानमा सिद्धयेत् नतु नित्यसविषयज्ञानं, तेन रूपेण व्यापकत्याग्रहात् । न च पेन विनानुपपत्तिः सोऽपि विषयः, व्यतिरेकविलयापत्तेः । अन्न प्राचः । यमर्थमनालम्यमानाऽनुमिति: पक्षे माध्यसम्पन्धं न विषयीकरोति स पक्षधर्मताय. लात् सिद्ध्यतीत्यनुपपत्तिमूलकोऽन्वयी, प्रतीत्पनुपपत्या च व्यतिरंकी । तदिहाऽनादिघणुकादिकार्यप्रवाहस्प प.

·अनुमानचिन्तामणी क्षस्थे तदुपादानस्यानादिज्ञान गोचरचं बिना नो. पादानगोचरज्ञानजन्यत्वममादिकार्यप्रवाहस्थानुमिति- रालम्बते, अनादितैव च नित्यता, सर्वमुक्तावपि तत्स- स्वमनादिभावत्वात्, पक्षतदुपादानविषयतैव च सर्वधि- 'पपता, लायवात्त तावद्विषयकमनायेकमेव ज्ञान सिद्धय- ति, न तु नित्यानित्यज्ञानानीति । (मकार) अन्य इत्यत्रास्यरसीजमुद्धाटयति *अत्रापातिक कि जोक्तानुमानेन मिनिकर्तुरङ्कुरकर्षभेदानुमितावपि सागरादिपर्नु रेतद्भिनत्यसंशयादीश्वरनानात्वसंशयतावस्थ्यमिति। अनादिभाव. स्वादिति । यद्यप्यनुमिती नानादित्वं विषयस्तथाऽप्यनादिकार्यप्रवाह विषयत्वेन तत्सिद्धिरिति भावः। (चि०) नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशे. पणात् ज्ञान सिध्यत् नित्यमेव सिद्यत्ति अनित्ये बाधात् । पाचस्पतिमिश्रास्तु लायादेकज्ञानसिद्धावुत्पत्ति मतोऽनादिकार्यपधाहं प्रत्यजनकत्वात् परिशेपेण नित्य- ज्ञानादिसिद्धिः । नियतविषयता च ज्ञानस्य कारणाधीना, कारणच नित्यज्ञानानिवर्तमानं नियतविषयतामादाय निवर्सत इति मविषयत्वसिद्धिरिति । . पदपदार्थीप्रतिपादकवेदकर्तृत्वेनेश्वरस्य पट्पदार्थी गोचरसाक्षात्कारवरवेन वा सार्वयम्। घटाकाशसंयोगं प्रतीश्वरस्य कर्तृत्वात घटादिगोचरमपि ज्ञान सिद्धमि. ति केचित् । (प्रका)नच्यास्थित्यस्त्वरसोनावनमाती तूपनीतभानानगीका. राप्रित्यशान जन्पापं पक्षधर्मतावलादपि न सिद्धतीति। ननु तथापि कथं सर्वविषयत्वमित्यत बाद नियतेति । एवं च पशतदुगदानापतिरिक्तविषयत्वमपि सिद्ध्यति । एतेन प्रधमकरूपेऽस्व. रसोपि सूचित. क्षादिविषयावे तत्र सर्पविषयावासिझेरिति । वि०)ननु घटादीनां फथमीश्वरककर्तृत्व भपति घट ·ईश्वरवादः। ईश्वरकतका कार्यत्वात् क्षितिपदिति चेन्न । घटस्य द्वि. कर्तृकतघातदृष्टान्तेन क्षित्वादेरपि दिकर्तृकतापत्तेः(), तथा च घटवत् क्षितिः चितिवद्घट इतीश्वरानन्त्यम् । काय कर्तृत्वेन कारणता न तुद्धिकर्तृकत्वेनेति चेत्। तर्हि नेश्वरकर्तृकत्वेन कारणता किन्तु कर्तृत्वेनेति । मैवम् ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्वविपपतपा घटायुपा- दानविषयत्यमपीति कथं न तेषां घटादिकारणत्वं कुला. लादिज्ञानतुल्पत्वात् । तदादुराचार्याः "परमाण्वष्टाधि. छातृसिद्धी ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्व विषयत्वे वेमाध. धिष्ठानस्थापि न्यापप्राप्तत्वात् न तु तदधिष्ठानार्थमेवे. इवरसिद्धिरिति । “अहं सर्वस्य प्रभयो मत्तः सर्व प्रवर्तते" इत्पागमाचायमर्थोऽध्यव्यवसेघः । अधेश्वरस्य सर्वज्ञत्वे सर्वविषपभ्रान्तेाने ईश्वरोऽपि भ्रान्तः स्यात्भ्रमस्य तस्यापि भ्रमविषयविषयकस्वादि- ति चेत्ान रजतत्यप्रकारकज्ञानवानयमिति ज्ञानं न भ्रमः अभ्रान्तस्य तथात्वात् । इदं रजतमितिज्ञाने रजतत्वं प्रका. रः तेन स भ्रमः, ईश्वरज्ञाने च रजतत्वप्रकारकत्वं प्रका. र इति स न भ्रमः । अत एवास्मदादिरपि भ्रान्तिज्ञो न भ्रान्त इति । (प्रका०) नन्विति, तथाच कर्य जमनिर्मातृत्वमिति भावः । म भ्रान्त इति। न ह्यसद्विपयत्वेन भ्रमत्वं, किन्तु व्यधिकरणकार. पत्वेनेति भावः। (चि०) स्थादेतत् प्रयोजनं पिना कथमीश्वरः प्रच. तते ? सुग्वस्थाभावात् अधाभाषेम निर्दखत्वात् । करुणया प्रवर्तते इति चेत् । तर्हि परसुखदुःखप्रहाणे प्रयो. जने, तथाच सुखिनमेव सृजेन्न नाराकिणम् । धमाधर्मपर- (१) दिरपि द्विकर्नुका स्यादिति पाठान्तरम् ।

·"
।
अनुमानचिन्तामणी
तन्त्रत्वात् तदनुरूपं फलं प्रापयतीति चेत् । तानश्यक
स्वात् फर्मनिर्मितमेव जगचिपमस्तु किमीश्वरेण
अनपेक्षितकीटादिज्ञानवता। कर्मनिरपेक्षत्वे चैकदैव सदा
च सर्गप्रलयो स्पातां, ज्ञानादीनां नित्यत्वात् । किश्च
तत्पपनस्प करुणाजन्यत्वेन शरीरादिजन्यतापत्ती
संसारितापत्तिरिति । न । ईश्वरानभ्युपगमे विचारस्पा
अयासिद्धत्यात् । तमभ्युपगम्प पृच्छसि चेत्, आकर्णय ।
जगत एव तदिच्छाविपयत्वेन खेष्टसाधनताज्ञानसत्वात् ।
(प्रका०) स्पेष्टसाधन वेति । तथा च यमप प्रयोजनशान
व्याप्यस्यमध्याहतम, प्रयोजनमानजन्यत्वनियमच जन्यत्वोपाधिषित
इति भाव ।
(चि०) वस्तुनस्तु क्षित्यादितत्तदसाधारणक्रमिका•
दृष्टादिसामग्रीसमवाहिता ईश्वरज्ञानादयो पदा भवन्ति
तदाक्षित्यादिकं करोतीति व्यवहारः। सर्गमलयासाधा.
रणमामिकादृष्टादिसामग्रीसमयहितत्वमेव तदिच्छा.
श्चिकापासंजिहीत्ये। न चैवं किं तज्ज्ञानादिनेति
वाच्यम् । क्षित्यादीनां कार्यत्वेन ज्ञानजन्यतया नित्य
जानादीनामपि जनकत्याव, सुखादिशब्दपारात्माका.
शादियत् ।
नन्धशरीरात कथं घेदघटादिशब्दव्यवहारसंप्रदाय
उच्यते । सर्गादापदृष्टोपगृहीतभूतभेदान्मीन शरीरो.
पत्तायदृष्टयदात्मसंयोगादृष्टसहकृतप्रयनवदीरघरसं.
योगादा सकलदार्यगोचरज्ञानादियक्षासाहितान्मनिक
लेवरकण्ठमाल्यादिक्रियाप्तजन्यसंगोगादेदोत्पत्तिः ।
एवं कुलालादिशरीरावच्छेदेनाइष्टमहकृतमयमयदीश्वर
संयोगात्तयुरीच्छामहितचेष्टोत्पत्ती(१)सफलघटानुक
(१) मदिनारमपानोपत्तो पति पाठान्तम् ।

·ईश्वरवादः। जिल्यापाराद् घटोत्पत्तिः । एवं प्रयोज्यमयोजकज्ञानाय व्यापाराभिमतशरीरावच्छेदेनापि अदृष्ठसहकृते(१)श्व रज्ञानच्छाप्रयनादेव वाव्यवहार, ततस्तत्सुशीलो(२) बालो व्युत्पद्यते सोऽयं भूताघेशन्यायः । (प्रका०) प्रयोजनशानापेक्षा प्रश्नोत्पचौ न तु तस्थितावत्याद यस्तुत इति* 1 करोतीति । ईश्चर इति शेषः। ननु सदिच्छायाः सिमक्षारूपत्ये प्रलयो न स्यात सजिहीरूपत्वे च सगों न स्यादि. त्यत आह तति । * सुखादीति भावकार्यस्य समधायिकार: जन्यत्यनियमाद्यपारमादिजन्यत्यमिति भावः। मीनशरीतिः। तच शरीर नेश्वरस्य तददृष्टीपगृहीतत्वामावात् किन्तु संसारिण पवेति ध्येयम् । अत एपाई *सोयं भूनायशन्याय इति । न वै संसारमा न सिद्धत् नयापाराणां भूतावेशन्यायेन प. रमेश्वरादेव सिद्धेरिति वाच्यम् । तथासत्यदृष्टम्भावन शरीरासिद्धी भूनावशन्यायस्यापि असम्भवात् भगवत्यहाभावात् । (चि०)यतु-यथालिष्यादिनामोनिश्लोकोऽनुमाय पठ्य ते तथा सर्गान्तरोत्पन्नतत्त्वज्ञानयता भोगार्थ सर्गादावुत- पन्नेन मन्वादिना सर्वज्ञेश्वराभिप्रायस्थवेदः साक्षा. तकृत्यानूयते, ततोऽग्रिमसंप्रदायः, स एय च कायन्यूह कृ. त्या वारव्यवहारं करोतीति-मतम् । तन्न । प्रतिसर्गायन- तसर्वशकल्पनायां गौरवात् , तेपामेय क्षित्यादिकर्तृत्त्व सम्भचेन ईश्वराननुमानाच । एतेन सर्गादौ सर्गान्तर- सिद्धयोगिन एव क्षितिकारः सन्त्यिति निरस्तम्।सर्गा. दावनन्तसर्वज्ञसिद्धिश्च किं प्रमाणान्तरात् क्षित्यादिक. दृग्राहकाला । नाचस्तभावानानान्त्यः अनादिधणुकादि. कार्यप्रवाहस्थ सकर्तृकत्वानुमानाललाघव सहकृतादिक- स्वैव मर्वज्ञस्य सिद्धेः॥ (१) प्रयोज्यवृद्धप्रयोजकवृद्धभावादिमच्छरीररूपावच्छेदेनाइटस इश्तति पाठान्तरम्। (२)तीति पाठान्तरम् । - ·२०००. अनुमानचिन्तामणी अधेश्चरज्ञानमूलकशब्दशक्तिग्रहे प्रपोज्यव्यापारा- नुमितघटज्ञाने घशब्दस्य कारणताग्रहो भ्रमः स्यात तदीयज्ञानस्य नित्यत्यान, तथा च तजन्यघटशब्दशक्तिन- हस्य भ्रमत्वे मकलशब्दज्ञानं भ्रमः स्यात् भ्रमपरम्पराम. लकत्वात् । अनि त्यसर्वज्ञमूलकशब्दत्वग्रहे व नायं दोष इति चन्न पापारानुमितमिदं घटज्ञानं घरपदजन्यमिति ज्ञानस्य शब्दशक्तिग्रहकारणस्य भ्रमत्वेऽपि घरपदं घट; शक्तमिति ज्ञानस्य यथार्थत्वात् विषयायाधात् । न च भ्रममूलकत्वेन तस्य भ्रमत्वमनुमेयम् । तदशेच्यधिकरण- कारामावेन घाधात् बाधितविषयत्वस्योपाधित्वाच । अत एव घटमानयेति शब्दानन्तरं सूत्रसञ्चाराधिष्ठित दारुपुत्रकस्य घटानपनव्यवहारदर्शनादालो घट पदे व्युत् पद्यते । तन्मूलकशाब्दज्ञानमपि न भ्रमः, तस्यापि भ्रम वे प्रयोज्यव्यवहारादिदानी व्युत्पत्ति स्यात् , किमपं. प्रयोज्यश्चेतनव्यवहाराव्युतपन्नोऽचेतनव्यवहारदेति सं. दायस्य यज्रलेपायमानत्वात् ॥ "विश्वतश्चक्षुरुत वि. श्वतो मुग्यो विश्वतो याहस्त विश्वतः पात् । सं बाहु •यां धमति मं पतीचाभूर्मा जनयन्दव एकः इत्यादि श्रुतयः,- उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।। यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः।। इत्यादयः स्मृतयश्च बढ्यो मानत्वेनानुमन्धेयाइलि। इत्यनुमानचिन्तामणौ ईश्वरवादः । +1+ ·THK CHOWKHAMBA SÅNSKRIT SERIES, COLLWCTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS No's, 186,187,201,217 259 260 263 264,277,278 284, 292, 301 319,397 434, 343, 341, 9 302 & 365 THY GÂDÂDIARI A COMPTARY ON DIDHITI Tur COMMENTARY OF TATTYA HIVI 131191 BA Gaduhun Bhattichury 2 Chukcu uton (thith Texts) f Edited by (1) TVI 1 uzruk gestaru Pl Duerdo ang WYP wwcharana Bhattaci tryn 1-4fis (2) VI Fadhyor tara Pd Dnada and I anunca ana Bhattacharya and Aya jachārza Sri Rama Sastri Bhandari 6 11 fas (%) X J P Janacharana B1 attacharja and A yayacharya sri Rama Sastri Bhandara 12-14 fas ( 4 ) V Jp Yamacharana Bhattacharya and Nyay padhyaya F Druridiraja Sestrī 16. 21 fas FASCICULUS 1-21. PRINTED PUDLISITED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWK HAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE Vidya Vilas Press, North of Gopal Vandır,Benares, 1927

·2
Agents
I 1zncco Booksellors
LONDO
Otto Harrassowitz, Leipzig
GERMANY.
The Oriental Book supplying Agoncy
POONA
3

·hibi-GOATOLORDowDramapan चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला (ग्रन्थ संख्या ४२) नम्बर्स १८६-१८७-२०१-२१७ २५९-२६०-२६३ २६४- २७७२७८-२८४ २९२-३०१-३१९-३३७-३३० - ३४३-३६-३२-३६२-३६५ । गादाधरी श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता। श्रीगङ्गेशोपाध्यायविरचिततत्वचिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणिविरचितदीधित्या च गर्मिता। ancharaaణామయయయ యు १-४सण्डान्त म० म०प० विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिना, म०म०५० वामाचरण- भट्टाचार्यण च, ५-११ खण्डान्त म०म० ५० विन्यवाप्रिसादाद्वियोर्दना, मन्म० वामानरणभाचार्यण न्यायाचार्य श्रीरामशाक्षिणा च, १२-१४ खण्डान्त म.म.१० वामाचरणमाचार्येण, न्यायाचार्य श्रीरामशा स्त्रिया च, १५-११ खण्डान्त म०म०प० वामाचरणभट्टाचार्यण, न्यायोपाध्याय १० दुण्डिराजशास्त्रिणा च संशोधितम् । प्रकाशक:- - जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्बांसस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। १९८३ Vistaratswat900Ptcoman

·हमारे यहां हर तरह की छपाई व जिल्दसाजीका कार्य भीहोता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास मेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·अनुमानगादार्या उपोद्घातः। (१) न्यायशास्त्रस्य माहात्म्यम् । अथेय प्रकाश्यते मुद्रयित्वा नव्यन्यायशास्त्रचूडामणि-मणिग्रन्थ व्याख्यानरूपाया शिरोमणिरित्यपरसज्ञया प्रथिताया दीधितेष्टीका गादाधरी। एतस्या खलु निर्मावा तफककशप्रज्ञाप्रतिभाप्रभाप्रभाव. विहितानेकनिवन्धा यङ्गदेशीयविद्यमण्डलाभ्यतिपादपीठस्तार्किक. कुलनिकरकैरवकलाकरो युधकुलकलापकमनीयायनितलस्फुरन्मनी पाविकाशित आगम इथ सदा लोकहितपरायण पुरन्दराद्यानमिव विमलसर चिदुराऽपि धृतराष्ट्रपक्षात पुलाचारनिरतोपि कौलाचा रविरत. कारुण्यकेदारकावण्यकुङ्कुमस्थ क्षीरसागरो विवेफरत्नविस- रस्याप्रतिमप्रतिभाप्रसारविनिजितप्रतिपक्षाचार्यवों श्रीजीयाचार्यत प्राप्त जन्मा द्विजवरो न यनैयापिकानामरणार्गदाधरभट्टाचाय । मय न्यायशास्त्रस्यातिगहनस्य योजभूत शाइपदार्थतत्त्वविवेकपिसिद्धौ- पधायमान न्यायदर्शनमप्रातरूपस्वरूपलसारान्धपप्रतिघातविक- लोस्तानसुभृत. समुहिधोपुणा करुगावरुणालयेन भगवता महर्पिणा गौतमेन व्यरचितिच्च- भङ्गानि घेदाचत्वारा मीमासा न्यायधिस्तर । पुराण धर्मशास्तं च विद्या ह्य ताश्चतुर्दश || इत्यादिनोक्तचतुदश विद्यासुन्यायविस्तरपदेन संगृहीत न्यायचार्ति कभूमिफाया म० म०प० विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिभि श्रुतिस्मृत्यादि- प्रमाणप्रदर्शनपूर्वक यथा प्रशसित, परमतदूपणाद्वारेण चास्य यथा धौ- द्धादिनास्तिकदर्शनेभ्य प्राचीनत्व च व्यवस्थापितं तत्तत्रेव द्रव्यम् । तस्यैव व प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाप्यप्रमाणचतुएयवादिनी महर्मत. मवलम्यमानेन लोकोत्तरनभ्यन्यायप्रपञ्चप्रजापतिना महार्षिकल्पेन श्री महड्थेशापाध्यायेन प्रमागादिपाइशग्दार्थनिरूपण परस्य पञ्चाध्याय्या स्मकस्य न्यायशास्त्रस्य प्रमाणप्रकरणात्मकमेकाशमवलम्य प्रमा- णवतुझ्यव्यवस्थापनपरो युक्तिहीतिजालजटिलस्तत्वचिन्तामणिर्मः हानियाध सपा प्रमेयज्ञानसोलभ्याय प्रमाणतयधारणार्थमेव निरमाथि । तवेदमादिम पासम्-'मध जगदेव दुःखपढ़निमान- मुधिोपुरष्टादशविद्यास्थानंप्यम्पतितमामात्वीक्षिकों पामकायणि .

·२ अनुमानगादार्या को मुनिः प्रणिनाय तत्र प्रेक्षायत्प्रवृत्यर्थ प्रमाणादितत्त्वज्ञानाम्निम्। यसाधिगम इत्यादावसुत्रयत् । तेष्वपि प्रमाणाधीना सर्वेषां व्ययस्थि. तिरिति प्रमाणतत्यमत्र विविच्यत' इति । न्यायदर्शनस्थं 'प्रत्यक्षानु। मानोपमानशब्दाः प्रमाणानि' इति पञ्चदशाक्षरात्मक १ ००३ सूत्रमेकमेवावलम्ब्य श्लोकद्वादशसाहस्त्र्यात्मकश्चिन्तामणिमहानिधन्धो (गङ्गशोपाध्यायेन स्वमतिप्रागल्म्येन यथा विदधे तथा नान्यत्वं न. व्यन्यायाम्बुधिपरिशीलनपराणां तकरसिकानाम्। स चेदानी मि. थिला-बग-द्रविडादिदेशीयैर्महापण्डितैः साक्षात् परम्परया पा व्या- ख्यातः क्रोडपत्रादिभिरलतः श्लोकानां लक्षाणामष्टाविंशत्योप- हितो नव्यन्यायशास्त्रत्येन व्यवहति गमितोऽनेकैर्भारतीयः पाश्चात्यै श्व विद्वद्भिः । एतेनाऽस्य ग्रन्थस्य नवीनत्यन्तद्याख्यानरूपाणां च दीधिति-जागदीशी-माथुरी-गादाधरी-क्रोडपत्रादीनां प्रलापत्वमात्र- स्वं चेति निरस्तम् । शास्त्रतात्पर्यानवयोधात् गोतीयसूत्राधारेणास्य विनिर्मितत्याच्य। सूत्रमाप्यवार्तिकादीन्येयानयस्थितानि नवीमान्य- कर्मण्याणि चैत्याद्याक्षेपेण न्यायस्य समूलोच्छेदं फर्तुमिच्छन्तोऽ. विशातत्यायागममहिमानः पल्लवग्राहिपाण्डित्येने व नैयायिकमन्याः पाश्चात्या अभिनवदार्शनिकास्त्यस्माभिः खद्योतभाप्यचन्द्राख्यटीका- द्वयसहितस्य भाप्यस्य भूमिकायां दत्तोचरा इति विरम्यतेऽत्रामा दृशामवर्णनीये न्यायशास्त्रस्य गांभीर्ये । अत एवोक्त रघुनाथतार्किक. शिरोमणिनाऽनुमानचिन्तामणिदोधितौ- न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्य केचन विज्ञातुमीशवे सुधियः ॥ एवमुदयनाचार्यश्रीहर्षादिमिरपि तत्रतत्र प्रतिमादितमेवास्य मा हात्म्यम्। (२) न्यायशास्त्रस्य नव्यपाच्यविवेकः। केचित्तु अवच्छेदकावच्छिन्नशब्दादिभियास्यातत्वेनास्य नवीनस्थ साधनमिच्छन्ति । तदपि शास्त्रतात्पर्यस्यानवममान्न युक्तमिति प्रूमः । अन्यथा पातजलदर्शनीयसमाधिपादस्थ 'पूर्वेपामपि गुरुका (१) गंगेशोपाध्यायममृतीनां नव्यनैयायियाकानामैतिह्य विषय- विवेधनप्रकरणे यथाक्रममनुपदमेव टिप्पण्यामुपपादयिष्यते ।

·विषयभूमिका। लेनाऽनवच्छेदात्' इति २६ सूने वद्भाप्यादौ चावच्छेदकादिशब्दानां व्यवहारात् तेपामपि नव्यत्वं स्यात् । इदमन विचार्यते। किं तावत् न्यायशास्त्रस्य प्राचीनत्वमर्वाची. नत्वं घा? पद्यपि सूत्रकारीयप्रमाणभागनिरूपफत्यागोशोपाध्यायप्र. चलितशैलीसम्पन्नानां ग्रन्थानामधयावत्प्राचीनेष्येवान्तर्भावः समुचि- तः, तथा तत्वचिन्तामण्यादिगादाधर्यन्तेपु सविवेचनेषु ग्रन्थेषु कु. प्रापि आदायन्ते वा नव्यशास्त्र प्रास्यन्यायशास्त्रं चेति व्यपदेशस्यादर्श- नात्सफलमेव न्यायशास्त्रमेकविधमेय भवितुं युफ्तम्, तथापि भार. द्वाजरतस्य न्यायवार्तिकस्य 'यतिजरतीना मित्यादिवाक्येन प्रा. चीनत्वं संस्थापयन्तो वाचस्पतिमिश्रादय एवं प्राच्यनव्यव्यवहारे प्रमाणम् । नवमपि तत्त्वचिन्तामण्यादिनिवन्धानां नव्यत्वं पूर्वोक्त. रोत्याऽसंभवीति यान्यम्। न्यायसारमारभ्योपलभ्यमानेषु न्यायशा खनिबन्धेषु 'इति प्राच्या इति नव्या' इत्यादिना विद्वत्सभयव्यवहार- स्य प्रचलितत्येन तधिरासस्याशस्यत्वात् । अत्र केचित्। भारमादिप्रमेयपदार्थानां तत्त्वज्ञानानिःधेयमङ्गीकुर्वद्भिः गौतमादिमहर्षिभिमिरात्मविज्ञानात्मयादिचार्वाकचौद्धादिपराजयार्थमा- स्मनोऽनुमानेन सिद्धिस्तावत् प्रदर्शिता। परार्थानुमानापरपर्यायम्य च न्यायस्य पूर्वाडोत्तराइसाकल्येनैव वस्तुसाधनक्षमत्वमिति तदनु- सारिणां सूत्रप्रन्थानां शास्त्रीयसकलपदार्थप्रतिपादकानां भाप्यया तिफतात्पर्यटीकादिव्याख्याग्रन्थानां समानतन्त्रसिद्धानां चोक्तलक्ष- सम्पन्नानां प्राचीनत्वम् । तदेकदेशप्रमाणव्याख्यानरूपाणान्तु तावचिन्तामण्यादीनां सव्याख्यानां नियन्धानां गन्यत्वमित्याहुः। मन्मन्दम् । तथासति प्रमाणमानविवेचनपराणां जैनयौद्धादिप्रन्या. नां प्राचीतानामपिनन्यत्वव्यवहार आपोत । अपरे तु बाहुल्येन नास्तिकत्येनाभिमतानां चार्वाकबौद्धादीनामेव तत्त्वचिन्तामणिपूर्वकालीनेषु सूनभाप्यादिग्रन्थेषु खण्डनस्योपलम्मा. तेषां पुराणत्यव्यवहारः, तस्यचिन्तामण्यादिपु तु आस्तिकत्येन गृ- होतोना मीमांसा-सास्यादिदर्शनानामेवाधिक्षेप इति नव्यत्वव्यपदेश इति वदन्ति। वस्तुतस्तु अलौकिकनूतनप्रतिभाशालिना विद्वद्वरेण गङ्गेशोपा- ध्यायेन भायग्नन्थं मन्यानं विधाय तात्पर्यटीकादिड्नागादिनिबन्ध- ·अनुमानगादावर्या प्रग्रहायवैशेषिकसूत्राम्बुधिं मथित्वा तत्सारभूतोऽयं तत्त्वचिन्ता मणिनूतन पचोदपादीति तकालमारभ्य विनिर्मितस्य न्यायशास्त्रनि- करस्य नव्यत्यव्यवहार इति युक्तमुत्पश्यामः। केचित्तु विद्वांसोऽस्य न्यायशास्त्रस्य प्राच्य-नन्य-नव्यनव्यं चेति त्रिविध विभाग बदन्तिा तत्रसूत्रकारमारभ्योदयनारपूर्वजातं प्राच्यम्(१) उदयनागङ्गेशाद्वा दोथितिकारात्याग नव्यम्(२) शिरोमणिमारभ्य निबद्धं तु सर्व न्यायशासं नव्यनयमि(३ ति तेषामाशयः। अब तृतीयविभागस्य मूलं विमृश्यमाणमयच्छेदकादिप्रवेशनिय न्धनमेव प्रतिभासते, तस व्यमिमरितत्यादयुक्तमित्युक्तमेघ । किञ्चैवं सति 'अतिजरतीना' मिति घाचस्पत्यवचनाचातुविध्यमप्यापयेत । प्रदर्शितवचनबलेनोद्योतकारान्तानां गौतमकणादादीनामतिप्राचीनत्व मुद्योतकरभारद्वाजोत्तरकालवतिना पुराणत्वं स्वस्य स्वसमकाल: स्थितानामुदयनादीनां च भव्यत्यमाविष्कुर्वता तदुत्तरसमयजाताना गङ्गशोपाध्यायादीनां नव्यनव्यत्यस्य संभवदुक्तिकतया (१)अतिप्रा. चीन (२)प्राचीन (३)नव्य (2)नव्यनव्येति चतुर्धा विभागस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मोद्वस्तुतस्त्यित्यादिना प्रदर्शित एवं प्राचीना चीन- व्यपदेशः साध्विति रुतं वाग्विवादेन । (३) नव्यन्यायशास्त्रस्य विषयविवेचनम् । स चायं प्राचीनतर्कशास्त्राम्बुधिनिमन्धनसमुद्भुतो भव्यन्याय- शास्त्र कल्पनायुक्तीनामादिमः फलम्स्तत्त्वचिन्तामणिः प्रत्यक्षा(१)नु. मानो(२)पमान ३)शब्दा(e)ख्ये खण्डवतष्टये विभक्तः । तत्रादि. मे खंडे प्रयोदश विषया विवेचिताः | नेषु प्रथम धर्मव्यवस्थापन विदधतोपाध्यायेन दृष्टादृष्टप्रयोजनककर्मणां साफल्यमहीकुर्षताम प्याच्छन्ननास्तिकानां पराजयार्थ प्रन्थारमे विहितस्य मङ्गलम्य सा- फल्यप्रदर्शनापदेशेनाविगीतशिष्टाचारविषयाणां स्वेटदेवतोपासनादी- नां श्रद्धया हातानां पूजमान्तानां साफल्य व्यक्तीकृतं मङ्गलवादे (९) । ()प्रामाण्यवादे (३)अन्यथाख्यातिवादे च मीमांसकाना स्वतःप्रा. माण्यवादिनां निरासो विहितः। (४) १५)लौकिकालौकिरप्रत्यक्षवादी सर्वतन्त्रसिद्धौ युच्या प्रदर्शितौ । (६)समवायवादे व वेदान्तिनां मी- मांसकानामपि मतं दूपयित्या समवापः साधितः।(७)अभावोऽपि सां. ख्यादिमतविप्रतिपत्तिखण्डनद्वारा स्थापितः। (८)अनुपलब्धिवादेऽनु- ·विषयमूमिका। पलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं निरस्तम्। (२)प्रत्यक्षकरणवादे लौकिफप्रत्यक्ष. करणानां विवेचन, (१०)मनोन्यवादे मनसोऽणुत्वं च स्थापितम् । (११)अनुव्यवसायवादेन ज्ञानस्य स्वतो ग्राह्यत्ववादिना मीमांसकानां (१२२१३) सविकल्पकनिर्विकल्पकयादाम्यां च निर्विकल्पमात्रस्य प्र. त्यक्षत्वमिच्छता बौद्धानां खण्डनं विहितम् । एवमनुमानखण्डेऽपि सप्तयिशतिविपयाणां मिरूपणे विवे. चितम् । ते चानुमानखण्डमभ्यस्यतां नैयायिकानो प्रथिता एवानु- मित्यादया ईश्वरानु मानान्तो विपयाः । तत्रापि द्वौ मुख्यभागी व्या- मियादो हत्यामासवादश्च । अतो व्याप्तिवादे व्याप्तिसिद्धान्त- लक्षणं हेत्वाभासे हेत्वाभाससामाग्यलक्षणश्चातीवोपयोगि सर्वेपा- मभिमत प्रथितं चेति तद्रुपादाय गंगेशमभृतीनां गव्यनैयायिकाना- मुमयम लक्षणे निष्कृय वियेचयामः॥ श्रीसद्गुरुःशरणाम्। ( ४ ) मएयुक्त सिद्धान्तलक्षणे मतान्तरमदर्शनम् । अनोच्यते [१]प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्समानाधिकरणारय. न्ताभाषप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्त भयति तेन समं तस्य सामामाधिकरपयं व्यातिरिति व्याशिलक्षणं श्रीमता गोपाध्या- येन(१ सिद्धोन्तितम् । (३) पप पलु नव्यनैयायिकतिलको दरमहामण्डलान्तर्गते कम- लारोधास वर्तमाने कोरानग्रामे कस्यचिच्छ्रोत्रियस्य मदने समजनि । शशांत एव चाय तर्कशास्त्र निष्णातो महाकाल्युपासकश्चाभूत्।सच सप्तपदाथोनियन्धप्रणेतुः शिवादित्यस्योल्लेखात् धैशेषिकदर्शनावलम्बिनो रनकोशाख्यमहानिबन्धघृतमतस्योवनाच पञ्चशताधिकैकादशशतई- स्वीयसंवत्सरादूर्वमातीद्रमण्डल इत्यनुमीयते । यतश्चिन्तामणिमन्थे मानशिशुक-सिंहशिशुकापराहयोरानन्दसूरि-भपरचन्द्रसूरिणोपाह- नैयायिकयोमतं सिंहव्याघ्राख्यव्याप्तिपूर्वपक्षलक्षणयोरपदेशेनोदधृ. त्य निरस्तम् । खण्डनषाधमतानण्डनाच ११४६ ई० समये यर्तमानस्य कोजाधिपवेजयचन्द्रस्य राशः समापण्डितस्य श्रीहर्पस्य समकाली- नोऽयमिति यदातोतिहासविशाः। एवं चायमतेन गशोपाध्यायस्य समयस्त्रयोदशशताब्याः प्रथमभागोऽन्त्येन तुद्वादशशताब्धा अन्ति- 'मभाग इति विज्ञायते ।

·अनुमानगादाधर्या तत्र च नैयायिफशिरोमणिना (१)रधुनाथसार्वभौमेन दीधितिग्रन्थे कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यत्राव्याप्तिवारणाय [२]साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वत्यधिकरणी. भूतयविञ्चिद्यत्त्यनुयोगिकरवसामान्योभयाभावरूपोऽर्थों विवक्षितः । एवं च कालिकसम्बन्धसामान्ये महाकालानुयोगिकत्यसरयेऽपिगगन प्रतियोगिकत्वविरहात् गगनामाव एव घटवान् महाकालवादित्यादी प्रतियोगिन्यधिफरणतया प्रसिद्ध इत्यव्याप्तिदोषो पारितो भवति । (१)ई०१४७७ परिमितेऽन्देधीमतारघुनाथसार्वभौमेन नदियाशान्ति. पुरेजनुरीता बाल्य एषतस्य पितालोकान्तरमगमत्। जनम्या महता ऋच्छणरधुनाथस्य पोपणं विहितम् ।पञ्चवार्षिकोऽयं मात्रा कदाविद- गन्यानयमार्थमादिष्टाधार विनैवतमानेतुं कस्यांचित् चतुष्पाट्यांमवि- धः। ततश्च भूतिपुर्ज करे सस्थाप्याग्निं गृहीत्वा गन्तुकामः स चतुप्पा. ठीशिक्षकेन घासुदेवसार्वभौमविदुपा लक्षितः। तस्य घुद्धिगाम्भीर्यमव. लोक्य जातहार्देन सार्वभौमेन रघुनाथः स्वशिष्यतामानायि । रघुनाथ- सार्यभौमोऽपिव्याकरणसाहित्यादी व्युत्पत्तिमुपलभ्य न्यायशास्त्रेऽपि परिश्रमं विधाय तत्र व्युत्पत्तिमुपलिप्सुर्गुरोराशया मिथिलां गत्वा पक्षधरमिश्राणां छात्रो बभूव। रघुनाथस्त्वेकाशे एवासीदित्यपिघदम्ति तद्वृत्तज्ञाः। एकदा नैयायिकछानः पंडितैश्च भूयिष्ठे विद्वत्समाजे चतु पाठ्या अभ्यापक पक्षधरस्ततर्कशास्त्रे व्युत्पन्न रघुनाथसार्वभौममा भ्यमैथिलछार्विवादयित्या न ते विचारा ग्राम्या इत्यन्तेऽधिक्षिप्तवान्। तदसहमानेन सार्वभौमेन पक्षधरमिश्रोन हन्तुं सासिमा तद्गृहसमीपे. ऽपावृतशरीरेणास्थायि । निशि कान्तया लहेन्दोः सुपमा पश्यतो गवाक्षस्थितस्य पक्षधरमिथस्य शिरश्छेत्तु यदा प्रवृत्तो रघुनाथस्तइन्दोरप्यधिक प्रकाशमानमेक मुख जगत्यस्मिन् वर्तते यदहमहोरात्रं चिन्तये यदाधार नैयायिकप्रवरं मिथिलायामद्य सेतुं कोऽपि न क्षम, इति पक्षधरवचनश्रवणमात्रेण तद्धस्ताद- सिर्भूमी विग्रहश्च चरणयोः पपातेत्यपि रघुनाथसार्वभौमानां कीर्तिपनाको पंशदेशेऽधुनापि गीयते। तेन च चौद्धाधिकारे [१किर- णावलीप्रकाशे [२] न्यायलीलावतीप्रकाओ[३] खंडनखंडवाये च[] दीधियाख्या टीका कता।१ पदार्थतत्वनिरूपणम अवच्छेदकत्यनि- रक्तिः३नयादः ४ाख्यातवादश्चेति चत्यारोमूलनन्धाश्च निर्मिताः।'

·विषयभूमिका। किन्तु कालस्य जगदाधारतया संयोगसमय याभ्यां गगनादेरवृत्तित्वे. पि स्वरूपसम्बन्धेन चेत् वृत्तित्वं नदोक्तरीत्यागगनामाचोऽपि प्रतियो- गिव्यधिकरणो भवितुं नाहतीति उक्तकल्पं परित्यज्य-निरुक्तप- •तियोग्यनधिकरणहेतुमन्निष्ठामावप्रतियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धा- वच्छिन्नत्वयद्धपिच्छिन्नत्वोमयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छि- नस्य च्यापकत्वमित्यर्थान्तरं कृतं नेनैव । तथा चसंयोगेत घटाघभाव. मादायैवोकदोपवारण सम्भवतीति । अनयोश्चाद्यकल्पे उक्ताव्याप्तिधारणेऽपिघटयानित्यहानत्वादिस्या- दी विपयितासम्बन्धे गगनप्रतियोगिकात्यनित्यज्ञानानुयोगिकरमोभय- सत्त्वेन गगनाभावमादायापि प्रनियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रसिद्धा. सम्भवाद्व्याप्ति निराकर्तु श्रीमता (१)जगदीशतर्कालङ्कारेण (४}RI. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रातसाध्याधिकरणतानिरूपितस्वरू- पसम्बन्धे यदभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतासामा- न्याभावव हेतुमतस्तदभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साध्या (१) जगद्विख्यातस्य चैतन्यमहाप्रभोः श्वशुराणां सनातन मिश्राणा. मात्मजस्य प्रपौत्रोऽयं जगदीशतालङ्कारः ई० पचत्रिंशाधिकशोड. पेन्दे जागदीशी लिखितवानिति वदन्ति इतिहासज्ञा । अष्टादशवर्ष- देशीयाऽयं मातृकाक्षरग्रहण विधाय भवानन्दसिद्धान्तवागीशाना चतुप्पाट्यो न्यायशास्त्रमनीतवान्, किन्तु- श्रीसार्वभौमस्य गुरोः पदार्ज विद्यार्थिनां कल्पतरो प्रणम्य । विनिर्मितः श्रीजगदीशविज्ञविद्योततामाद्यमगेर्मयूखः ।। इत्याधुस्त्या सार्वभौमान्तेवासिनमेवारमानं मन्यते स्म जग दोशःशब्दशक्तिप्रकाशिकायां इति पुनायरहस्येऽस्मद्गुरुचरणा' इत्युलेषदर्शनाचार्य न्यायरहस्य-न्यायकुसुमाञ्जलिकारिकाध्याख्या- पदार्थकाशादिन्यायप्र-यप्रणेता रामभद्रसार्वभौम पवेति सिद्ध्यति । (१) तत्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाश(जागदीशो) (२) चिन्तामणिमयूख (३) न्यायादर्श (न्यायसारावलो) (१)शवशक्तिप्रकाशिका- (५) तर्कामृत (६) पदार्थतत्यनिर्णय (द्रव्यभायटोका) (७) न्याय स्लोलायतीदीधितिव्याख्यास्याः सप्त.निवन्या न्यायशास्त्रे जगदीशत- कालङ्कारेण प्रणीताः। ताल्लेखे शब्दसंक्षेपेऽपि यदर्थगांभीर्य तन्नाव्यक्त नन्यन्यायकोविद्वानाम् ॥ ।

·अनुमानगादायों च्छेदकमित्याद्यर्थेनैवोक्तदोपद्वयसमाधानसंभचे निरुक्तप्रतियोगिकरवे. स्यादिरीत्या दीधितकारोक्तायां खण्डशः प्रसिद्धौ चैयाक्षेपःप्रदर्शितः। यादशमतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिकसंबन्धसामान्ये सा. ध्यतायच्छेदकसम्बन्धत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यत्यनुयोगिफसम्र म्घस्योमयाभावस्तादशप्रतियोगितानयच्छेदकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदके विपक्षणेऽपि उक्तदोपवारण संभवतीति कयमेवं नोक्तमित्यादिरीत्यापि दीधितायाक्षेपोऽदर्शि। विश्वनाथन्यायपञ्चाननास्तु गगनादेवृत्तित्व- मङ्गोमत्यान्य प्रतियोगिताघटितमुभयामावकल्पमेवोधृतयन्तो न्याय. सिद्धान्तमुक्तावल्याम् । अन्त्यस्य प्रतियोगिताघटितोभवाभावकल्पस्य व्यभिचारिण्य. तिव्याप्तियारणाय जगदीशतर्फालङ्कारेण-[६] स्वावच्छेदकता. घटकसम्यन्धेन पादशप्रतियोगितावच्छेदफानधिकरणं हेत्वधि. करणं तादशप्रतियोगितासामात्ये यद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताक. त्य- यत्सम्यन्धायच्छिन्नायच्छेदकताकत्योमयाभावस्तेग सम्बन्धेन तद्धर्मापच्छिन्नस्य व्यापकत्वमित्यर्थः । एवं च पृत्यनियामकस. म्पायस्य प्रतियोगितापच्छेदकत्वामावेऽपि प्रतियोगितापच्छेदक तायटकसम्यन्धत्यस्य चैत्रो न पचतीत्यादी पाकविशिष्टाया एतेरमायस्य पृत्यनियामकानुफूलत्वसम्बन्धेन चैत्रादायन्वयानुरो. धन सर्वयादिसंमतत्वात् , व्यभिचारिणि च सामान्याभायमतियो- गितायामेष तादृशोमयामापविरहानातिव्याप्तिरिति पूर्वकल्पोपदि मध्यमतापदेशेनान्यः कोऽपि उल्लिपितः ॥ (१)मथुरानाधतर्थयागीशास्तु [७] स्वायच्छेदकसम्यन्धेन म्या (१)श्रीमान् मन्यनैयायिकप्रयरो मधुरानापतर्फवागीशः समाय. विफपंचदराशतायामासीत् । अस्य च पिता- म्यायाम्युपिटलसेतुं हेतुं श्रीराममपिलसंपत्तः । तात त्रिमुयनगीतं तलिटारमादराग्नरया ॥१॥ धोगता मधुरानापतकंयागीशधोमता। पिशवीरस्य पश्यन्तं प्रत्यक्षमणिफजिकाः ॥ २॥ इति तरपचिन्तामणिरत्यारयाया माणुः प्रारम्मिफपपाय- प्रदानेन श्रीरामतफलदारनाम्ना प्रधितो रघुनापशिरोमणेरन्तेया. सो पनि प्रतीयते । मधुरानायनयागोगनु रमापशिरोमणि ·या विषपभूमिका । घच्छेदकावच्छिन्नसामान्यासम्बन्धिनिराक्तहेतुसम्बन्धिका या प्रतियोगिता तदनवच्छेदक यत्साध्यतावच्छेदक तदयच्छिन्न. साध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यादिनोकचिन्तामणिसिद्धान्तलक्ष- पस्यार्थ निष्ठप्य तत्रापि वद्धिमान् धूमादित्यादायसम्भवस्य प्रति. योगिताम्यक्ति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावन्छिनत्व नियेश्य स्वा. वच्छेदकसम्बन्धेनेस्यत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युक्त्या या नि. धारणेऽपि कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादी अध्याति प्रदर्य बिस्वापच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकापच्छिन्नसामान्यासम्बन्धिनि. रुक्तहेतुसम्बन्धिकप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाय. छिन्नत्य-यधर्मनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकत्वोभयाभायस्तापच्छिन्नसा. ध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थ कृतवन्तः । इत्थं चोक्तस्थले समवाया. दिसम्बन्धायच्छिन्नघटाद्यभावप्रतियोगितामादाय प्रसिद्धिसंभवेनाल्या. तिचारणे सुलभमेव । घदयान्नित्यज्ञानस्यादित्यादौ घृस्यनियामकपिप- तादिसम्बन्धेन साध्यतायामच्याशिवारणं घ वृत्तिनियामकसम्बन्धयत् वृत्यनियामफसम्बन्धस्याप्यमावप्रतियोगितावरछेकत्व स्वीकुर्वनिर्म थुरानायतर्फवागीशैर्जगदीशतकालङ्काराणामुक्त[]लक्षणार्थकरणार-- यासो व्यर्थतामापादितः । एवं तादात्म्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यध्ये हेतुत्ये चाट्याप्तियारपायाधिकरणत्वं यत्तित्वमपहाय सम्ब. धित्ववियेश शोमनं मन्वानेन मथुरानाथेन दीधितिकारोक्तायाः ताद- समस्य विद्वद्वरस्पोक्तश्रीरामतर्कालङ्कारस्यय सविधे म्यापशास्त्र- मधीत्य माधुरीतिनास्ना सुप्रथिता मणिमन्थस्य व्याख्यां चके । स- घाँसु च चिन्तामणिव्याख्यासु अधिक सरलतयामास्यास्तादग् प्रचा. रो नषद्वीपेऽभूद्यथा जागदोश्याः । निम्नलिखिता प्रन्या मथुरानाधत- कंवागीशेन मियद्धा- (१) तत्त्वचिन्तामणिरहस्यम्( माधुरी) (२) मण्यालोकरहस्यम् । (३) दोधितिरहस्यम् । (१)सिद्धान्तरहस्यम् । (५) लीलावतीप्रकाशरहस्यम् । (६) लोलायतीप्रकाशदीधितिरहस्यम् । (७) बौद्धाधिकारहस्यम्। ।

·१० अनुमानगांदाधर्या शसंयोगिवृत्तिधूमत्यादिरूपम्याप्तेः खण्डनमपि कृतम् । (१गदाधरभट्टाचार्यास्तु सम्बन्धघटितशिरोमण्युक्ता]उभया- भावटितकल्पे संयोगेन घटादिसाध्यके घटत्यादिहेनापतिव्याप्तिवा- (१) नव्यन्यायशास्त्रग्रन्थाम्बुधिपारङ्गतः श्रीमान् चक्रपतिविरुदास लीसम्पन्नः श्रीगदाधरमट्टाचार्यः पूर्ववदेशावयव-योग्रामण्डलान्तर्गत: लक्ष्मीपोसाग्राममधिवसन् सप्तदशशताम्धामभूत् इति इतिहासविदा सम्मतम् । तेन च नदियानाम्नि न्यायशास्त्रस्थाद्यपीठे गत्या हरिराम- तर्कवागीशानो सविधे तर्कशास्त्रमधीतम् । किन्तु गुरोः पश्चात् पूर्ववरदेशोद्भयत्वात्प्रथितयुधवंशानुभूतत्वाच्च तत्रस्यैश्छात्रैाय. विदा दक्षमतिरप्यसो नात्यादतोऽभूत्। ततश्च चक्रवर्तिमहाशयेन गुरव तुष्पाटो त्यता स्थापिताच स्वकीयाऽन्या चतुष्पाठीभारामवाटिका वा कदाचिदेकेन छात्रेण कुसुमावचयान्तत्रागत्य कञ्चित् पादपमेवो. द्दिश्य पूर्वपक्षसमाधाने कुर्वश्वकवतिमहाशयो सविस्मयमालोकितः । ततश्च जाता अनेके शिप्यास्तस्य न्यायशास्त्रेऽप्रतिमया प्रतिभया गाघपाण्डित्येन वशीभूता। एकदा तत्समकालीनस्य जगदीशतर्का- लडारस्य समीपे गदाधरभट्टाचार्याणां कश्विच्छात्र प्राप्त वान् । तर्कालङ्कारेण स्थलविशेषव्याख्यानार्थ पृष्टः स च्छात्रो यथा धीत व्याख्यातवान् । तालवारस्तु अशुद्धनिदं न सम्या गुरवे निवेदयेति तमातिमयान । ध्रुतवृत्तान्तास्तु गदाघरभट्टाचार्या:- मतिवैभवेनासङ्गतस्यापि तस्य स्व-याख्यानानुसारेण मूलपाठमपि संयोज्य लिखिया कस्यचिद्धस्तेन प्रेषितवन्तः। दृष्ट्या तु तादृश बुद्धिदाढ्य चकितो जगदीशतालङ्कारमहाशयो मुग्ध इधाभूदित्येपापि कियदस्तीतद्वैदुष्ये प्रमाणम् । प्रणोतयांश्चाय(१)तस्यचिन्तामणिदीधि. तिप्रकाशिका (२)चिन्तामणिव्याख्या (३)भालोकटीका (e)मुकापलि. टीका (रत्नकोशवादरहस्याख्यान् व्याख्याग्रन्थान् । (६)आख्या तवाद (७)कारकवाद (८)नयाद (९)मुक्तिवाद (१०)विषयतावाद (१७व्युत्पत्तिवाद (१२)शकिवाद (१३) स्मृतिसंस्कारवादादयो मौल प्रन्या अपि तेन निपद्धाः। येनस नव्यनैयायिफेषु प्रधानतया विधुतो. भत् । अयं मयानन्दरायस्य ज्येष्टसूनानदियाशान्तोन्द्रस्य राघरायस्य समये सुप्रसिद्धनैयायिको यभूव । नदियाशान्तिपुरमेवातः परं तस्य नियासस्थानमभूद, गौडदेशीपश्चात पर सोऽगण्यन ॥

·। 'विपयभूमिका रणाप संयोगमात्र एव तिरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वहस्वधिकरणयकि- चिह्यत्यनुयोगिकत्योभयाभावमात्य,-यस्य घदस्याधःस्थितपटे येन संयोगेन घटविशिष्टयुद्धिर्जमिता तैनेय संयोगेन पटेन समं परिवृत्त्य स्थापिते तटे घटविशिष्टयुद्धिरपि जन्यते तत्र संयोगे घटप्रतियो- गिकत्वघटानुयोगिकरपस्याचश्यकतया संयोगेन घटसाध्यके तखट- तत्पटाग्यतरत्यरूपेण हेनुसायामतिध्याप्तिं निरसितुं [५]लाध्यताय. च्छेदकसम्यन्धानुयोगितासामान्य निरुतप्रतियोगिफायविशिष्टसम्य न्धनिरूपितत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्टत्वोभयामावरूपमर्थ विवक्षितवन्तः । एवं च स्वस्मिन् स्वविशिष्टयुद्धानुदयेन स्वप्रा तियोगिकत्यविशिष्टसंयोगनिरूपितस्यस्य स्वनिष्टानुयोगितायामसा त्त्वात् संयोगीयानुयोगितासामान्ये घटप्रतियोगिकरयविशिएसम्य. न्धनिरूपितत्वतद्धनिष्ठत्योभयाभावोऽक्षत इति नोक्तदोषः । एतेनेत- रकल्पे समवायैक्पमतेनातिव्याप्तिसमुद्भायनं यणभुतामिमायण योध्यम् इत्युक्तं तः । किन्तु 'इदन्तु चोध्यामित्यादिना गदाधरभट्टाचा. येणापि दीधितिकारोक्तस्योभयामावघटितोक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्या. नुधावनस्याक्षेपः कृत पय । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नामावनिरूपिता स्यविशिष्टसाध्ययनिष्ठाधिकरणतामिनहेतुमत्रिष्टाधिकरणताकरवस्य प्रतियोगिव्याधिकरणहेतुसमानाधिरणेति पदस्यार्थकरणेनैव महाफा. लो घट्यान् महाकालवादित्यगदावव्याप्तिवारणसम्भवात् हेतुमनिष्ट वदधिकरणताय साध्याभायाधिकरणताभिन्नत्वसत्त्वेन विशिष्टभेस- स्थात् कालिकसम्बन्धायच्छिन्नपटाद्यभापश्यैवैतादृशविशेषणानान्त. तया प्रतियोगिव्यधिकरणस्याभावस्य प्रसिद्धत्वात् । एवं च प्रनियो. गिवैयधिकरण्यस्य 'यादशप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नानधिकरण- वं हेतुमत' इत्यादिक्रमेण निर्वचनेऽननुगमात् तत्तत्प्रतियोगितावच्छे. दकत्यामायकूटनिवेशने व्याप्तेदुयतेत्यादि दूषणान्तरायामप्यनवकाश इत्यादिनोकार्थकरणस्य प्रयोजनान्तरमपि गदाधरेण प्रदर्शितम् ।। द्वि. तीयफल्पानुसरणं तु स्वमतेन दीधितिकारनगदीशाभ्यामनुसते प्रद श्य मतान्तराभिमतस्य पूर्वोक्त घटयानित्यज्ञानत्वादित्यादिस्यले व्या. तियारकस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धे [१० -निरुतमतियोगिप्रति- योगिकत्यहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यनयनुयोगित्यसाध्यप्रतियोगिक त्वैतनित्यावच्छिन्नाभावरूपार्थस्य कालिकसम्बन्धेन घटादिसाध्य के ·. अनुमानगादार्या ऽच्यामिमसफरयाकल्पान्तरानुसरणवीजप्रदर्शनं 'भत्र केविदित्यादि अन्योक्तमुक्तनैयायिकशिरोमणिनाऽधिकं परिहतम् । अयं च गादाधा- मत्र विशेषो द्रव्यः । रघुनाथसार्वभौमेन सम्बन्धघटितोभयो भावकल्पपरित्यागे द्रव्य जातेरित्यादायतिच्यातिवारणरूपं यदी दत्तम् । तस्य [११]साध्यतावच्छेदकसम्ब-धतावच्छेदकरूपविशिष्ट निरूपितानुयोगितासामान्ये निरुतप्रतियोगिप्रतियोगिफसम्बन्धनि- रूपितत्य-हेत्यधिकरणीभूतपत्किश्चिद्यक्तिनिष्टत्वोभयाभावरूपार्थविव- क्षया समयायभेदमते समवायफालिकविशेषणतोभयसम्बन्धेन द्रव्य- त्यस्य साध्यतायां केवलसमवायादिना व्यत्वादेर्हेतुतास्थलेऽति. प्याप्तिवारणेऽपि न निरुक्तातियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितत्व- स्थाने निरुकप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वविशिष्टसम्बन्धनिरूपितावनिये. शेन द्रव्यं जातेरित्यादापप्यतिन्याप्तिर्वारयितुं शक्येति वदता गदा धरमहाचार्येण समवायस्यैक्यमतेनैव कथमतिव्याप्तिः पूर्वकल्पे दत्ता दीधितिग्रन्य इति शिरोमणिमतेऽस्वरसः प्रदर्शितः॥ एवमुक्त प्रतियोगिताघटितोभयामायकल्प विषयतादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां तादशसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतयाऽभायप्रतियोगि- तानयच्छेदफरयेन तत्सम्यन्धायच्छिन्नन्यस्याप्रसिद्धतयाऽव्याप्ति- पारणाय वृत्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकतास्वीकारपक्षे म्यन्धस्याभायप्रतियोगितानयच्छेदकत्वमटीकृत्य [१२ प्रतियोगिता- घच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितापच्छेदकाधिकरणकामाघ- प्रतियोगितावच्छेदकतासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छि• ग्नत्य-ताशरूपायच्छिन्नत्योमयाभायरूपोऽर्थो वियशितः । तथाच उतसम्बन्धेन सांभ्यतायां सदेती तासम्पन्धावच्छिन्नापच्छेदक- ताफसाम्पयवमायो न प्रतियोगितायच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रति. योगितायच्छेदफानधिकरणहेत्वधिकरणकः, मतोऽभ्यसम्बन्धेन सा. ध्यादिमदमायः तत्सम्यन्नायायच्छिन्नामावो या ताहरा इति मामतियोगितायच्छेदकतायामुमयानायसत्यान्नाम्यातिरितिसक्षेपः । (५) मएयुक्त हेत्वाभाससामान्पलक्षणे मतान्तरमदर्शनम् । (मनुमितिकारणीभूतामापप्रतियोगिययामानविषयत्यम् । (२)पद्विपपरयेन लिङ्गमानस्यानुमितिप्रतियन्यायम् सत्यम्। (३)साय. मान सपनुमितिमतिपय पत्तत्त्व पातयामाससामान्यलक्षणमिति तत्स.

·१३ विषयभूमिका। लक्षणत्रयमुदितं मणिग्रन्थे। वन च प्रतिवन्धकज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्यादापति- प्रसङ्गपारणाय द्वितीयलक्षणमुपात्तमिति रघुनाथ-मथुरानाथादीनाम- भिप्रायः। तत्र च प्रमेयस्यविशिष्टव्यभिचारादायतिव्याप्तियारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेश: शिरोमणिना प्रोक्त । पद्विपयकत्वेने- स्यादिद्वितीयलक्षणस्य सद्धर्मावच्छिन्नतापक्षकतधर्मावच्छिन्नतत्- साध्यकतधर्मावच्छिन्नत तुकानुमितिप्रतियन्धकस्यार्थकत्यस्य पर्वत. त्वेन पक्षत्ये घहित्येन साध्यत्रे विशिष्टधूमत्येन हेतुत्वे पर्वताः का- ञ्चनमयत्यविरहस्यादोपत्वेन तत्रातिव्याधिधारणायावश्यकत्येन नि- हिः पर्वतो वहिमान् पर्वतावृत्तिवाद्विमान वा तद्यभिचारिणः पर्व तावृत्ती धर्मादित्यादौ तादृशानुमितेरप्रसिद्धतयाऽव्याप्तियारणार्थ (४)यद्विषयकनिश्चयस्थ विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तदुत्तरमनुमिती अनाहार्यमानसशाने या पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षे साभ्यताव- च्छेदकविशिएसाध्ययशियावगाहित्वस्य साध्यतावच्छेदकविशि साध्यवैशिष्ट्यायगाहित्यस्य साध्यताच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपि. तन्याप्तिविशिएहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमत्त्यावगाहित्यस्य च द्वयो. यतिरेका तत्त्व हेतुदोष यम् । (५) मतपक्षे प्रकृतसाध्यवस्व- प्रकृतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमत्त्रस्य वावगदिनो ज्ञातस्य यद्विषयकं ज्ञानं पिरोधिविषयक तस्य तादृशज्ञानविरोधियं या हेतुदो. पत्यम् । (६) यादशपक्षकथादृशलाध्यकयादृाहेती याचतो दोपाः सम्भवन्ति तावदन्यान्यत्वं तत्र हेत्वाभासत्वमिति मतान्तरेणार्थप्रयं प्रदर्शितम्। तन च प्रथमकल्प प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याति नि. राकर्तुं वस्तुतस्त्वित्यादिना (७) यद्विपयफनिश्वयस्यविरोधियाश- यादशप्रतियोगिको निरुक्तोभयव्यतिरेकस्तदन्ययद्विषयकनिश्चयत्वनि- रोधिताविपयिताप्रतियोगिकस्तथाविधविशिष्टाघटितत्यरूपताश- -विशिष्टान्तराघटितत्वस्थ निवेशः प्रदर्शितोजगदीशतर्कालङ्कारेणासा- ध्याभाय पदवृत्तित्वरूपाया अन्ययव्याप्तेरेवानुमित्युपयोगिस्यात् तादृश. ध्यातिविशिष्टप्रदतहेतुमत्यायगाहित्वस्यैव लक्षणे निवेशमङ्गीकुर्वतांन- व्यानां मतेन तु (८)प्रस्तपक्षतावच्छेदकविशिष्पक्षे प्रकृतसाध्यायगा. हित्पस्य भरातसाध्यीयतादृशव्यामिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्यागाहित्यस्य ३ ·अनुमानगादार्या च नित्यावच्छिन्नाभायो यद्धर्मावच्छेदेन यादृशधर्मवत्तानिश्चयत्ववि- रोधिविषयिताप्रतियोगिकस्तद्धर्मावच्छिन्न एवं तादृशधर्मविशिष्टस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षकप्रकृतहतकसाध्यकन्यायस्थले दोष' च विवृत जागदीश्याम् । शस्मिंस्तु मते जगदीशमट्टाचार्याणामभिः मानः परैरपरिशोलितः पन्धा' इत्युक्तः । (९)यादशविशिएविषयकनि: श्चयवृत्तित्वविशिष्टाया विरोधिविषयतायाः प्रयुक्तो व्यापकः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाघ्यावगाहित्यस्य प्रकृतसाध्यन्यायप्रकृतहेतुमत्त्यावगाहित्यस्य च द्वयोन्यतिरेकस्तत्त्वं हेतुदोपत्वम् इत्यादिस्तु रामभद्रसार्वभौमा- माणां गुरुचरणानामप्यभिप्रेतोः साध्याभावव्याप्यविशेषपक्षात्मकस प्रतिपक्षेऽन्याप्तिप्रसङ्गाद्यापादनेन खण्डितः धीमज्जगदीशतर्कालङ्का- रमहोदयः । कल्पे चास्मिन् सर्वत्र सर्ववस्तूनां भ्रमे मानाभावाद्यन्न पस्य यद्वाप्यस्य वा भ्रमो नास्ति तन तस्य साध्यतायां तदभार• विशिष्टतद्वस्तुरूपयाधादायन्याफ्यादिरूपाऽस्वासयीजस्य वदन्ति' इत्युक्त्या सूचितस्योद्धाटनान्न तत्र शिरोमणेनिर्भर इति जगदीश. प्रन्येन युध्यते । दीपिायुक्त (२) कल्पेऽपि यत्र स्थलचिशेपे साध्यत. ध्याप्ययोः पक्षे सम्हालम्यनम्रमो न कस्याप्युत्पना प्रत्यदीप पर्वतः पर्वतान्यो धूमादित्यादिस्थलीययाधादायन्याप्तितादधस्याहीधितिः कारस्यानिर्भर पवेति जगदीशेनोत्तम्। तृतीयेऽत्वननुगतेऽपि लक्षणे स्थमतेन फस्यचिदस्यरसस्यानुल्लेपात्तत्र दीधितिकारस्य निर्भरः सूचितो जगदीशभट्टाचार्यः ॥ मथुरामायतर्फयागोशास्तु चिन्तामण्मुक्त(१)कल्प दीधितफा रपदस्थरसं प्रदर्य यद्विपयकायेनेत्यादि(२)कल्प प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादायतिव्याप्तिनिरासकं जागदीश्यामुक्त विशिष्टान्तराघरि तत्वनिवेशं प्रमेयत्यमगृत्ति प्रमेयस्यादित्यादौ यत्तिरयामापयसि प्रमेयत्वादिरूपन्यमिवारऽम्याप्तिभिया परित्यज्य प्रतियन्धक्तायां शानिरूपितपिशिष्टविशेष्यकरयानवच्छेद्यत्यविशेषणं दचपन्तः। तत्र च स्थानिरुपितयिशिएयिशेप्यकरवानवच्छिन स्वामिरुपितविशि प्टविरोष्यकत्यामतिरिकतिप्रतियन्धकमामिन्नत्यमुकम् । प्रमेयस्यादि. विशिश्यलयमायघद्धदामफपिशिष्टपिपयफस्यायच्छिनप्रतिपन्धक तायास्यानिरूपिनेन फेयलपपमायवद्धदायिशेयकत्येनाप्यच्छि- यात् मोतदोपापत्तिः। (१०)प्रस्तपरतायच्छेदफरूपेण प्रस्तपक्ष ·विषयभूमिको। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकरूपेण प्रगतसाध्यवैशिष्ट्यावाहिनी प्रकृत. साध्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतसाध्यनिरूपित-याप्तिप्रकारेण प्रकृतहेतु. तावच्छेदकरूपेण प्रकृतहेतुफैशिष्ट्यावगाहिनी च या युद्धिः सा यत्र पदवगाहते तत्र तद्वैशिष्ट्यावगाहि यमानं यत्प्रतिवन्धकतानतिरि- कवृत्ति यादृशविशिएनिरूपितविषयतासामान्य तादृशविशिष्टत्वं 'हेतुदोपत्वमित्याकारोऽपि उक्तकल्पार्थो निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् वहि- व्यभिचारिधर्मत्वादित्यादिस्थलसङ्ग्रहाय माथुर्यामुक्तः। गदाधरचक्रवर्तिनस्तु यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादिदीधितिनियद्धप्रथम कल्पस्यावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिस्थले (१२)यद्विषयकनि. श्चयान्यवहितोत्तरानुमितित्वम्यापको विरोधिविषयताप्रयुक्तो व्यापक- स्वविशिष्टसंयोगससर्गकवहिप्रकारकत्वघटितोमयाभावस्तत्त्वरूपमर्थ प्रदर्श्व व्यापकत्याद्यविशेपितसंयोगसंसर्गकवद्विप्रकारकघटितोमया- भावघटितं साध्यसामानाधिकरण्येन साध्यस्थले निर्दिष्टयन्तः । अव च्छेदकायच्छेदेन साध्यसिद्धौ सामानाधिकरण्येन वाघान्याप्त्यासामा. नाधिकरण्येन तरिसद्धौच सामानाधिकरण्येन पाधातिव्याप्स्या चोभ यसाधारणलक्षणस्यासंभवस्तैः प्रदर्शितः। एवं मेयत्वविशिष्टव्यभिचा. रादिवारणाय यथाश्रुतविशियान्तराघटितत्वनिवेशमुपदर्शितव्यभिचा. रघटितथाधादावव्याप्तिवारणाय परिहत्य विशिष्टान्तरविपयित्वाप्रयो ज्यस्वविययिताप्रयोज्यतादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्य. रूप विरोषणं निवेशितं गादाधर्याम्, तथा मेयत्वविशिष्टश्यभिचारा. दिविपयिताप्रयोज्याया उक्तोभयाभाषप्रयोजकव्याप्त्ययवगाहित्यामा. यवत्तायाः शुद्धव्यभिचारादिविपयिताप्रयोज्यत्वनियमेन न मेयत्वविशि- व्यभिचारादौ विशिष्टान्तरविपरित्याप्रयोज्यस्वविपयिताप्रयोज्यनिरु- तोमयामाययोजकाभावाधिकरणताकत्वमिति नोक्तदोपप्रसङ्गः।य. स्वित्यादिना रामभद्रसार्यभौमतममपि नियध्य तत्तुच्छमित्यादिना जग. दोशननिरस्तम् । पक्षतावच्छेदकविशिष्टे निरुकता यहेतुवैशिष्टयाव- गाहिनिश्चयावृत्तिविषयतायाश्य विराधिविपयतात्वमङ्गोकुर्वता मतेन (१२)यनिरूपितताविषयताशालिनिश्चयोतरानुमितित्वव्यापक. उभयामावस्तत्त्वमिरंवाद्ययंत्रोदासीने घटादावनिम्यावारणाया न्याशविरोधिविषयताया विवसगीयतयाभ्रभान्यवृत्तितदीय विपयि. तासामान्य तादृशनिश्वयावृत्ति तदीयविषयताया पय विषक्षणेन नि.

·. अनुमानगादोधर्या वाहसम्भवे विरोधियद्विषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये द्वयो. यतिरेक इत्यनभिधाय यविषयफनिश्चयस्येत्यादिवकाभिधानस्यानी- चित्यप्रदर्शनेन निरस्तः ॥ दीधित्युक्तद्वितीयकल्पस्य च घटवद्भूतला. दिरूपोदासीनपदार्थविषयकसमूहालम्बनारमकपक्षतावच्छेदकावच्छि. न्नविशेष्यकसभ्यतयायहेतुप्रकारकज्ञानविषयकघटवभूतलादिज्ञा. नप्रतिवन्धकंज्ञानविषयघटाभावयद्भूतलादावतिव्याप्ति निरसितुं यदः पावच्छिन्ने यद्पायच्छिन्नप्रकारकत्वत्वावच्छिन्नं तादशमहत्वव्यापक तपायच्छिन्नविशेष्यकतद्रपावच्छिन्नप्रकारकमहत्वावच्छिन्नप्रतिब। ध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविपयिताक- धर्मवत्स्वरूपोऽर्यो पिवक्षितः । तृतीये त्वननुगतकल्पे 'तावदग्या- न्यत्वस्येतरभेदानुमापकत्वमेव न तु दोपपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वम्, किन्तु अभावप्रयोजकमान्यवृत्तिविपयितानिरूपफत्यमेव, अन्यथा निर्वहित्यनिशिष्टे घहिसाधने धूमो दुध इत्यादी दुष्टपदस्य वद्यमाववि शिष्टनिहित्याधयच्छिन्नान्यतमयदर्थकत्वेन निर्वहित्वविशिष्टे निवढेः साधने इत्यादेः प्रसिध्या तस्य हेत्यन्वयिनि निर्वद्वित्वविशिष्टविशे- प्यकवयनुमितिमयोजकत्यार्यकत्वासम्म'नान्वितार्यकत्वप्रसङ्गात् इत्यादिना गदाधरचक्रवर्तिभिरुतकल्पे दोपपदार्थविवेचन विहितम् । पूर्वोक्तेषु च कल्पेषु कश्वित्केचिद्रदन्तीत्यादिपदैरस्वरसस्य प्रदर्श नादीधितिकारस्यान्तिम पय कल्पे निर्भर इति गदाधएचक्रवर्तिनापि सूचितम् ॥ (१)पक्षधरमिथास्यालोकास्ये चिन्तामणिव्याप्याने हेत्वाभास. ( जयदेवापरसंशाः श्रीपक्षधरमिश्रा दरभङ्गामण्डलान्तर्गते फोराननाम्नि प्रामे कमलासरित्तटे नियसतोभदसेममिश्रस्य भार्यायां सुमित्रादेय्या १२७५ ३० वर्षे समजनि । से च हरिमिश्रविदुपः स्त्र. पितृव्यस्यैवान्तेवासिनोऽभूयन्- अधीत्य जयदेवेन हरिमिथात् पितृप्यतः। तररचिन्तामणेरित्यमालोकोऽयं प्रकाश्यते । इत्यालोकप्रन्यस्यायपयेनोहाते । तेषां पाण्डित्यविषय पयमा. मण्यते- शरपाचस्पत्यो गडरपाचस्पती सदृशी। पक्षापरममिपक्षीलश्यीभूतो न य सापि ॥

·- विषयभूमिका सामान्यलक्षण दुष्टानां हेतूनामेय न तु दोषाणां तृतीयलक्षणस्येव प्रथ. मस्यापि नायमानदोपस्य मतिबन्धकत्वमते तादृशाभावप्रतियोगिनां यथार्थतानमिति पष्ठीसमासाङ्गीकारेण तादृशाभावप्रतियोगिप्रका रकयथार्थज्ञानविषयत्वरूपस्यार्थस्य सम्भवान्त कश्चिहोप'इत्याहुः । अन च ज्ञानविषयतावच्छेदकस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकापशानेप्य. नुमितिप्रतिन्बधकतावच्छेदको विषय एव घेति कल्पदयं प्रान्तिम करामिप्रायेणाग्रिमं लक्षणद्वयमित्युक्त्वा विशेषोऽपि तैग्यमयोचि । प्रथमेऽनुमितिप्रतियन्धकतापच्छेदकधर्मे यथार्थशानविषयत्वमित्यनेन यथार्थपदगर्ममेव तद्वत्त्व लभ्यत इति व्यर्थविशेषणत्वात्तादशधर्म- चवमाप्रमुपादाय लक्षणान्तरप्रणयनम् । तत्रापि मध्यमे विषयस्यैव प्रतिबन्धात्वं प्राप्यते न च तरसम्भवति वानस्यैव तथात्वादिति चरममाश्रित्य सिद्धान्तः । एवं व सर्वसामञ्जस्ये प्रथमस्य धमिलक्ष. फरवमुत्तरयोर्व्यभिचारादिधर्मलक्षकत्वं याधितादौ व्यभिचारस्वादि- नेय सामाग्यलक्षणेन सङ्घद इत्यादि कल्पनमकल्पनमेवेति । मिश्राणां दुष्टलक्षणपरेऽप्यत्र व्याख्याने यथार्थपदसार्थक्यसम्मवा. नास्यरससम्भावना । अत एवान गदाधरमतस्यास्था प्रतीयते । जग. दीशतर्फालद्वारस्तु पक्षवृत्तितया ज्ञायमानस्य वह्नयभावरूपयाधस्य स्वरूपसम्बन्धेनैव यद्यथार्थज्ञान तद्विषयस्यस्य धूमादौ वर्तमानत्यात् पर्वतो घहिमान्धूमादित्यादावतिथ्याप्तिरूपामरुचि दत्तवान् । तथा च तस्य दुएलक्षणपरत्वे निर्भर इति वदामः । (१)प्रकाश टुचिदत्तस्यापि मते हेतुपदयभासमान इति योगाद्दुष्टो धायेव हेत्वाभासपदयाच्य इति तल्लक्षणमाहानुमितीति' प्रतीकस्य पतेपी ताकिको सृधिः-(१) सत्यचिन्तामण्यालोकः (२) द्रव्य पदार्थः (व्यकिरणायलीप्रकाश ) (३) लीलावतीवियेकः (लीला. तीप्रकाशटीका) । तर्कफर्कशमतयोऽपीमे साहित्यकलालन्तवा. विभवा बभूयुरिति तमिमिताभ्यां प्रसन्नराधव-चन्द्रालोकाभ्यामव- सीयत इति। (१)वचिदत्तमिश्रस्तु जयदेवमिनस्य प्रधानसिम्यो प्रयोदशा- ताब्यामलंचकार मिथिलादेशम् । तत्स्यविन्तामणिप्रकाशः न्यायकु- सुमाअलिप्रकाशमकरन्दश्च तत्पाण्डित्यद्योतकरी तिरिति इतिहा. सरिद सम्मतम् ।

·। अनुमानगाशी प्रकरणारम्भे ग्रहणाद्दुष्टमिपरतयैवोक्तलक्षणानां व्याख्यानमित्यव. धार्यते । तेन च मयुकप्रथमलक्षणस्य व्यभिचारादिधर्मेऽतिव्याप्ति- वारणायानुमितिप्रतिवन्धकपदेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेद कधर्माननुमितिप्रतिबन्धकवाने विषयतयाऽवच्छेदकरूपान् व्यभिचा- रत्वाद्युपाधीनादाय तद्वत्वगोवरयथार्थज्ञानविपयत्वरूपं हेत्वाभासत्वं विवक्षितम् । अत्र व्यर्थविशेषणताया द्वितीयतृतीयलक्षणानुसरणस्य योजत्दै प्रदर्श्य तत्रापि ज्ञानविषयीभूतस्य व्यभिचारादेर्न प्रतिवन्धः कत्यं किन्तु तज्ज्ञानस्यैवेत्यपरितोपो द्वितीयलक्षणानुसरणे हेतुः प्रद शितः। एतेन व्यभिचारादय उपाधय पच लक्षिताः तद्विषयकत्वेनैव लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् लक्षणद्वये तत्पदस्य च तदा स्वपरत्येन तद्वत्यमर्थः, तेन व्यभिचारादिधर्म नाव्याप्तिः धर्मिणि लिङ्के च नासम्भव इति सूचितम् । एवं च विदत्तमते प्रथमस्य लक्षणस्य धमिलक्षकत्वमुत्तरयोश्च दोपलक्षकत्वं प्रतीयते द्वितीयमादाय चं सिद्धान्तत्वामिमानस्तेषाम् । इदं च वर्धमानमतेनोक्तन्तेन पक्षधर मिश्रोक्तैतन्मतनिराससङ्गतिः॥ (१) न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यां यद्विपयकत्येनेत्यादिना द्वितीय लक्षगमेयोद्धृतम्। शिरोमण्युक्तोऽन्त्यकल्पोपिपरिगृहीतः। सत्प्रतिपक्षा• दीनामनित्यदोपत्वाभिप्रायेण 'परे स्वित्यादिना द्वितीयस्यव लक्षणस्य कल्पान्तरप्रदर्शन वृत्तम् । तत्र यथार्थपदवैययं प्रथमलक्षणस्य परि. त्यागे हेतुः, व्यभिचारादिज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्वं न तु ज्ञायमानदोपा. जामित्यभिमानेन तु तृतीय परित्यज्य द्वितीयलक्षणमेव विश्वनाथ पञ्चाननेन गृहीतमिति दिक् ॥ (६) उपसंहारः। एवमनुमानान्ते गङ्गेशोपाध्यायेनोपमानखएडचिन्तामणी उपमिति. तत्करणादीनां विवेचनं कृत्वा चतुर्थे शब्दसण्डे प्रथम शान्दयोध. विश्वनाथन्यायपञ्चाननानामैतिहाविषयो न्यायचन्द्रिकोपेताया काशीसंस्कृतपुस्तकमालामुद्रितायां मुक्तायल्या भूमिकायर्या सविस्ता- मस्माभिनिरूपितस्तत्रैव द्रष्टव्यः । डाक्टरसतीशचन्द्रविद्याभूषणमहो। दयनिंबधेन (Indian Logic History) पुस्तकेन शायते यदुक्त पञ्चाननेन नवादटीका-अलङ्कारपरीता-कारकचकन्यायबोधिन्या प्प्या अपरेऽपि नियन्या विनिर्मिताः।

·' विषयभूमिका। प्रमा निरूप्य शब्दप्रामाण्यविचारः सविस्तरमुकः । ततश्व शाब्दवोध- फारणीभूतानाकाहायोग्यताऽऽसत्तितात्पर्यादीन विविव्य शब्दनित्य- तावादिमीमांसकमतखण्डनाय तदनित्यतास्थापन विहितम् । उच्छि. अप्रन्छन्नवादेन घेदानां पं रुपेयत्वं च व्यवस्थाप्य विधि-अपूर्व-शक्ति- लक्षणा-समास-भाख्यात-धातु-उपसर्गाणां वादास्तदर्थविवेचनद्वारा विप्रतिपत्तिनिरासाय प्रदर्शिताः । प्रामाण्यचतुष्टयनामाण्यवादे गौतम मतेन प्रमाणचतुण्यस्योपसंहारेण मन्थसमाप्तिः कृता श्रीमता गङ्गेशो. पाध्यायेन ! (१)खण्डचतु एयेप्वप्युक्तमास्यानानां वाहुल्येप्यनु. (१) तत्वचिन्तामणेरद्ययावदुपलब्धानां साक्षात्परम्पराव्याख्या. नान। निघण्टुपत्रम्- तत्वचिन्तामणिर्मूलम् । 1 मणिव्याख्या (कणादतर्फवागीशभट्टाचार्यश्ता ) 15GOA D. चिन्तामणिदीधितिः (रघुनाथतार्किकशिरोमणिकता) 1477-1547A.P [1] मणिदीधितिटीका (समरुदतवागीश०) 17004.D. [श दीधितिप्रकाशिका (गदाधरभट्टाचार्य) 1600AD. [8] दीधितिटीका (रघुदेवन्यायालंकार०) 1600A.D. [4] मणिदीधिनिप्रकाशिका (रुद्रन्याययाचस्पति) 1700 [5] दीधितिगूढार्थविद्योतनं (जगरामन्यायपंवानन०) 1700A. [6] दीधितिप्रकाशिका (जगदीशतालंकार० ) 1700A.D. -[7] दीधितिटीका (रामभद्रसार्वभौम०) 1680A.D [8] दीधितिरहस्यम् (मथुरानाथतर्कवागीश० ) 1570 A.D. [७] दोधिनिप्रसारिणी ( कृष्णदाससार्वभौम०) [10] दीधितिप्रकाशिका (भवानन्दसिद्धान्तवागीश०) 1625A,D, ३ सवचिन्तामणिप्रकाशः(हरिदासन्यायालङ्कार०)1480-1540AD. 4 अनुमानसण्इटीका (याचस्पतिमिश्रा) 1450 A.D. 5 चिन्तामणिमयूषः (शङ्करमिश्रा) 1450 A.D. 6 चिन्तामणिप्रकाशः। (वर्धमानोपाध्याय 1250A.D. 7 तत्त्वचिन्तामण्यालोकः ( पसरमिश्न) 1275A.D. 1515 ·मनुमानगादाधर्या मानखण्डदीधिरयाः प्रायशा पठनपाठनादी प्रचारस्योपलभ्यमानत्वात् पपेक्षासु त द्याख्यानप्रकरणानां व्यवस्थापनाश काशीस्थवीखम्बा. संस्कृत पुस्तकमालायामनुमानजागदीशीसहितासा पूर्व मुद्रिता अनु. मानखण्डदोधितेः गदाधररतव्यास्यायास्तु प्रालयलेप स्वरूपसुरमा- गुणपाशवशीभूतताकिंकमण्डलोपु सम्प्राप्त पटनपाठनप्रचाराया अद्या- पि कास्न्यनामुद्रितायाः पुस्तकान्येपणे यहु क्लिश्यन्तोऽन्तेवासिनः समीक्ष्य पुण्यवललामलालसासमेधितोत्साहवशीकृतान्त फरणः संस्कृतविद्यानुरागी श्रीयुतहरिदासगुप्तमहोदयानामात्मजः श्रेधि- कुलावतंसः श्रीजयकृष्णदासगुप्त महोदयः प्रवर्तयामास मुद्रित. पत्रपरिशोधनाय महामहोपाध्यायविन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदि नोऽस्मद्गुरवरान् म०म० पं० वामाचरणभट्टाचार्यन्यायाचायाश्च । महतोऽस्य ग्रन्थस्य परिशोधने मट्टाचार्याणामयकाशामा वादस्मत्सहाध्यायिना न्यायाचार्य पं. श्रीरामशास्त्रिणा दचे साहाय्ये गादाधर्याः संशोधनकार्य समोचीनतया प्रचलितमासीत् । किन्स्वस्माकं दैवदुविपाकवशात् केवलान्ययिप्रकरगपर्यन्तं परिशोध्य. [1] त. वि. आलोकारहस्यं (मथुरानाथ०) 1570 A.D. [2] मण्यालोफटिप्पणी ( हरिदासन्यायालकार०) 1480-1540 [१] त. चि० भालोककंटकोद्धारः (मधुसूदनठाकुर०) 1575 [4] आलोकदर्पणः [ महेशउपकुर०] 1100 [5] त. वि. भालोकपरिशिष्टम् । देवनायठक्कुर० ] 1562 [6] अनुमानौलोकप्रसारिणी [ कृष्णदाससार्वभौम.] 1515 [7] शब्दालोकविवेकः [गुणानन्दवागीश. ] 1570 [8] प्रत्यक्षालोकसारमंजरी [भवानन्द०] 1625 [9] त. वि. आलोकटीका [गदाधरभट्टाचार्य०11650 A.D. 8 चिन्तामणिप्रकाशः (रुविदत्तमिश्र०) 1275A.D. 9 त चिन्तामणिमयूखः । जगदीशतीलङ्कारः।] 1635A.D. 10 तबि० मालोकविवेकः [जयरामन्यायपंवानन] 1700 11 त. चिन्तामणिटीका [ भवानन्दसिद्धान्तवागीश०] 12 DO [हरिरामतकंवागीश.] 1625A.D. 18 स० वि० गूढार्थदीपिका [ रघुदेवन्यायालद्वार०] 1650 14 त चिन्तामणिन्याख्या [गदाधाभट्टावार्य०] 16501,D. 1625 ·विषयभूमिका। पुरन्दरपुरातिथौ संजाते द्विवेदिमहोदये श्रीरामशास्त्रिणि चोक्तगुरुम- होदयेनैव प्रोत्साहितोऽहं यथामति प्रायतिषि गादार्याः संशोधने । अस्याश्च वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृनपाठशालापुस्तकालयस्थितंत- दध्यक्षपण्डितप्रयर श्रीगोपीनाथकविराज एम.ए.महोदयप्रसादेन ल धं प्रायशोऽशुद्धं विश्वविख्यातवेदुषीविभयानामस्मद्गुरुवरपूज्यपाद- श्रीमहामहोपाध्यायवामावरणन्यायाचार्यमहोदयोना बगाक्षर लिखितं चपुस्तक, चिन्तामणेस्तु चौखम्बामुद्रितं, दीधितेः जीवानन्दमुदिनम- न्यच्च पुस्तकं समासाद्य त्याभासनन्थे फेरलव्यतिरेक्पर्धापत्तिप्रकर- पांच गादाघरीव्यात्याया अभावात् तत्र प्रात:स्मरणीयः तर्कतीभेगा. धिसमल कृतैः वटुकनाथशास्त्रिभिरस्मत्तानपादैः कृत विवरणाख्यन्या- ख्यान च सनिवेश्य योग्यपाउविशेष च कुण्टल्यन्तर्गतं विधाय यथावुद्धि- वैभवं प्रकाशितोऽसौ महानिबन्धः। दुरवगाहेऽत्र ग्रन्थे अनभवतां ता तकल्पानां गुरुवर्याणां काशीविद्यालयस्थमुख्याध्यापकानां नैयायिक- प्रवराणाम.म.पं.श्रीमदम्बादत्तशास्त्रिणा साहाय्येनैव मया विप- मस्थलपारावारतरणमकारीति तदुपकाराग्न कदापि विस्मरिप्यामि । तदेवमस्मिन्महति नियन्धजलधाबुदुम्बरफोटकल्पेन बहूपराद्धं स्यादिति सम्भावयन् प्रतिसुभगशितामिलापान्तःकरणो विनमण्डलीमण्ड. नायमानान् ताकिकान साअलिकलिकोपदारं प्रीयतामनेन क्लेशलेशेन कृततः सर्वान्तर्यामी श्री जगदीश्वर इत्यभ्यर्थयते- विदुषामनुचर दुपिढराजशास्त्री।

·गादाधरी-दीधितिसहिततत्त्वचिन्तामणेः प्रकरणानां सूचीपत्रम्। मकरणम् मा० पृ० अ० पू० १ अनुमितिप्रकरणम् । १-१४० २ व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । १४१-१८२ ३ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८३-३३० ४ पूर्वपक्षमकरणम् । ३३१-३९० ५ सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । ३९१-४७८ ६ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४७९-५२६ ७ सामान्याभावप्रकरणम् । ५२७-५५९ ८ विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५६०-६१८ ९ अतएव चतुष्टयप्रकरणम् । ६१९-६३४ १० च्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६३५-६७४ ११ तर्फमकरणम् । ६७५-७३६ १२ व्याप्यनुगमभकरणम् । ७३७-७७१ १३ सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७७२-८७६ १४ उपाधिमकरणम् । ८७५-१०७८ १५ पक्षताप्रकरणम् । १०७९-११७६ १६ परामर्शभकरणम् । ११७७-१३२५ १७ केवलान्वयिप्रकरणम् । १३२६-१३८८ १८ फेयलम्पतिरेमिकरणम् । १३८९-१४३४ ·मकरणम् १९ अर्थापत्तिमकरणम् । २० अवयवाकरणम् । २१ सामान्यनिरुक्तिमकरणम् । २२ सम्पभिचारमकरणम् । २३ साधारणप्रकरणम् । २४ असाधारणप्रकरणम् । २५ अनुपसंहारिपकरणम् । २६. विरुद्धमकरणम् । २७ सत्पतिपक्षप्रकरणम् । २८ असिदिप्रकरणम् । २९ बाधमकरणम् । ३० असाधकतासाधकत्वमकरणम् । मा०पृ० अ० पृ० २१४३५-१४६० १४६१-१५७८ १५७९-१६३६ १६३७-१७०१ १७०२-१७२० १७२१-१७३९ १७४०-१७६८ -१७६९-१७८३ १७८४-१८३५ १८३६-१८६८ १८६९-१९२८ १९२९-१९४० ३१ ईश्वरवादप्रकरणम् । ३२ शक्तिवादप्रकरणम् । ३३ मुक्तिवादप्रकरणम् । ३३ प्रकरपासख्या १९४१-२००१ २००१-२०५४ २०५५-२०८४ पत्र सख्या २०८४ ·गादाधरी-दीधिति-सहितस्य तत्वचिन्तामणेः . अनुमानखण्डस्य ग्रन्धानुक्रमेण विषयसूचीपत्रम् । २० . विषयः। पृष्ठाङ्के (१) अनुमितिप्रकरणे १ मङ्गलाचरणम् । १ १२.सोम्पदस्यार्थविचारः। २ ३.नम पदार्थविवेचनम्। । ४,मत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपणे सङ्गतिकथनम् । ५५:प्रत्यक्षानुमित्योरुपजीव्योपजीवकभावविचार। ६ अनुमानापमानयो प्रसङ्गता सद्गतिकथनम् । ७ सार्वभौममतेन सङ्गतिप्रदर्शनम् । ८ अनुमिति लक्षणकयनपूर्वकमनुमानलक्षणप्रदर्शनम् । २४ ९ उक्तानुमितिलक्षणस्योपाध्यायसंमतव्याख्यानमदर्शनम् । २ १० उपाध्यायमतदूपणम् । ११ प्रमाणनिरूपणप्रस्तावः। १२ व्याप्तिविशिष्टश्च पक्षधर्मश्चेति समासमंगीकुर्वतों मिश्राणामतम् । ४३ १३ मिश्रमतखण्डनम् । १४ शानातकर्मधारयपक्षेण समाधानम् । १५ मणिमन्नादिन्यानोभयव्यापकताज्ञानस्यैकविधव्यभिचार. शाने प्रतिरकन्यम्। १६ व्यापकतानश्चय हेतुतायाः प्रयोजनान्तरकथनम्। १७ अनुमितिलक्षणस्य शाब्दयोधप्रायक्षाद्रावतियाप्तिनिरासः ७४ ·. ११८ [४] विषयः। १० १८ भनुमितिलक्षणस्य प्रत्यक्षानुव्यवसायतिव्यातिदूषणम् । ८७ स्मरणेऽतिच्याप्तिप्रदर्शनम्। २० झानायेन स्मृत्तिसंस्कारहेतुतायो युफ्त्यन्तरकथनम् । १०१ २१ उक्तस्मरणातिव्यातिनिरसनम् । २२ अध्यातिप्रदर्शनपूर्वक चरमशानपदसार्थक्येन तनिपाता। १९२ २३ व्यनिघटितमनुमितिलक्षणम् । २४ मूलोकलक्षणस्य चक्रवर्तिकृतं व्याख्यानम् । मिश्रकृतं व्याख्यानम् । १२३ २६ मिथलक्षणे चिन्तायोजकथनम् । १२९ २७ तस्करणमित्यस्य विचार। २८ अनुमानप्रामाण्यपरीक्षायै चार्वाकमतोत्थापनं तखण्डनं च ।१३३ (२) क्यासिएशुरूमकरणे । २१ व्याप्तिस्वरूपनिरूपणारम्भः। ३० च्याप्ति(१)लक्षणम् । ३१ याति(२)लक्षणम् । ३२ व्यालि(३(४)लक्षणविचारः। ३३ व्याति(५)लक्षणम्। ३४ व्यामिपञ्चकस्याप्रसिद्बकत्र दृषणनिर्वचनम् । ३५ सिंहव्याघ्राहपूर्वपक्षव्याप्तिद्वयलक्षणम् । २६ सिंहव्याघ्रलक्षणयोरेकोक्त्यनुवादपूर्वक दूषणम् । ३७ सिंहव्याघ्रलक्षणे सार्वभौममतव्याख्यानम् तदुपणं च । (३) व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणे । ও বিৰূখান্নাম মালাক্কা तनिरासश्च । ३९ व्यधिकरणधर्मावनिउन्नाभावखण्डनपरप्रधानताराय. पारिभाषिकाव्यभिचरितत्वकथनम् । ४० पारिभाषिके व्यभिचरितत्वपदार्थ यावत्पदव्या- वृत्तिप्रदर्शनम्। ५१ आपकरणे सम्बन्धनिरेशकथनम् । १४१ १४२ १४३ १४८ १५३ १६४ है .

·३ [५] विषयः। पृ० ४२ सम्बन्धभेदनियन्धनदोपनिरासाय सम्बन्धैक्यविवक्षणम् । २०५ ४३ प्रतियोगिवत् तइंसमागमावयोत्पाताभावेन सहा. विरोधियकथनम् । २०१० ४४ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यपरिष्कारः। २१२ ४. व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नाभावांगीकारेण लक्षणान्तरम् । २१८ ४६ चक्रवर्तिमतेन लक्षणान्तरप्रदर्शनम् । ૨૨૬ ४७ चक्रवर्तिलक्षणेऽवच्छेदकत्वविवेचनम् । २३९ ४८ प्रगलममतीयलक्षणद्वयप्रदर्शनद्वारा तन्निरसनम् । ૨૪ર ४९ मतान्तरेण व्याप्त्यन्तरप्रदर्शनं तत्खण्डनं च । ५. मिधमतसिद्धव्याप्तिप्रदर्शनम् । २५४ ५१ उत्तमिधीयव्याप्तिलक्षणेऽभावप्रतियोगित्यस्य. पारिभापिकार्थप्रदर्शनद्वारा निफरतल्लक्षणकथनम् । २६९ ५२ पथाश्रुतामधलक्षणदूषणम् । २७३ ५३ उक्तलक्षणे साजात्यपरित्यागेन लघुलक्षणप्रदर्शनम् । २७५ ५४ फूटाघटितलक्षणकथनम् । २७६ ५५ मतान्तरेण व्याप्तिलक्षणकधनम् । ૨૮૮ ५६ तल्लक्षणीयाभावपदार्थविधेचनम् । २९२ ५७ उक्तव्याप्तिखण्डनम् । ५८ किञ्चत्यादिना तत्रानुपपत्यन्तरकथनम् । ३०४ ५९ सार्वभौमलक्षणपरिष्कारखण्डनम् । ३१४ ६० व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावनिराकरणम् । (४ पूर्वपक्षप्रकरणे) ६१ पूर्वपक्षव्याप्यन्तरप्रदर्शनम् । ६२ तत्राधिकरणपदस्य मार्थक्यप्रदर्शनम् । ६३ मिश्रमतेन पूर्वपक्षव्याप्तिस्वरूपव्याख्यानम् । ३४० ६४ तत्र चिन्ताधीजवर्णनम्। ६५ पूर्वपक्षव्याप्तिखण्डनप्रकारकथनम् । ६६ अनोपाधिकप्तम्यन्धरूपच्याप्तिप्रदर्शनं तभिरसमञ्च । ६७ अनौपाधिकरवान्तरप्रदर्शनधारा तग्निरसनम् ।

·[ ६ ॥ विषया ४०० ४०२ . ६८ कास्न सम्पधादिरूपन्यासीनां प्रदर्शनं ततपण्डनं च १३७६ ६९ सम्बन्धमात्रस्य व्याप्तित्वकथनं तन्निरसनं च। ७० मतान्तरेण व्याप्तिकथनं तत्यण्डनञ्च। (५) सिद्धान्तलक्षणपकरणे । ७१ याशिसिद्धान्तलक्षणप्रदर्शनम्।' ७ शरोमणिमतेन तदर्धकथनम्।' ३२.२ ७३ वण्डिमा दण्डिसंयोगादित्यनाध्याप्तिधारणप्रकारका ७४ यपविशिष्टसामानाधिकरण्यनिवेशफलप्रदर्शनम् । ७५'च्यातरक्यप्रदर्शनम् । ७६ प्रतियोग्पसामानाधिकरण्यनिवेशसाक्यकथनम् । ४०५ नयमले सिनियरदर्शन। ४१८ प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपरिकार। ४२३ ७९ सम्प्रदायमतेनात्यन्तपदोपादानसार्थक्यकथनम् । ४२७ ८० उक्तमतेऽतिध्यातिनिरासः। ४२९ दे९ संसर्गाभावत्वतद्धाटतात्यतामावत्ययोव्याप्तिपदितत्वेना. मवस्थाशवाप्रदर्शनम् तन्निरसन च । ४६ प्रतियोगियधिकरपय स्थान्योन्याभावसाधारणोऽर्थः। २३ अभावान्तार्थस्य निष्कर्षस्वरूपकथनम् । ८४ निष्कासिद्धान्तलक्षणव्याप्त प्रदर्शनम् । ४३९ ८५ तत्र सम्बन्धनियश येत्यादिकल्पान्तरञ्च । ४४१ ८६ तादात्म्यसम्बन्धेन यातिव्यवस्थापनम् । ४४३ ८७ उक्तनिष्ट एलक्षणस्य कालो घरवान्महाकालत्यादित्यादाय "पातिशवाकधनम्। ८८"उक्काव्याप्तियारपाय पूर्वपक्षप्रदर्शनम् । ८९ सिद्धान्तेनोक्ताव्यानिवारणाय कल्पान्तरकथनम् । ९०-स्वरूपसम्बन्धेन गगगादेवृत्तिमत्वपक्षे कल्पान्तरम् । ४६४ ९५ उक्त कल्पान्तरस्य प्रयोजनान्तरप्रदर्शनम् । ९२ प्रसङ्गतः प्रतियोगित्वाधिकरणत्यादीनामतिरिक्तपदार्थत्व. ४७५ ४३७ ४४९ . कथनम्।

·. ४८४ [७] विषयः। पृ० (६) अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणे ९३ स्यरूपसम्यन्धरूपावच्छेदकत्वस्याक्षेपः । ९४ अवच्छेदकत्वान्तरनिरसनम् । ९५ अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपायच्छेदकत्वनिरूपणम् । २६ अनतिरिक्तवृत्तित्वघरकावच्छेदकत्वस्यार्थः। ४८८ ९७ वस्तुतास्वत्यादिनाऽमतिरिक्तवृत्तित्वस्यार्थद्वयर्यानरूपणम् । १९ ९८ यथाश्रुतानतिरिक्तवृत्तित्यपदार्धपरित्यागप्रयोजनकथनम् । ५०१५ ९९ अध्यातिधारणाय प्रतियोगितानां विशिष्योपादानम् । ५०८ १०० अनियोगिवैयधिकरण्यानुपावानशङ्का ततखण्डनादि । १८१ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धानिवेशपक्षे प्रतियोगिवैयधिकर. ण्यद्वयानुपावाननिरूपणमतिभ्यातिनिरासश्चंति मतम् । १०२ पतन्मस्परस्पदर्शनम्। १२१ २०३ गुरुधर्मस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमतेन व्या. तिपरिकार (७) सामान्याभावपकरणे । १०४ सामान्यामायस्य पार्थक्येन व्यवस्थापनम् । १०५ तदनहीकारणवायु रूपवान्न घेति संशपानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ५३१ १०६ नवीनमते उक्तसंशयोपपत्तिकथनम् । १०७ उक्तसंशयस्य प्रकृतोपयोगित्वमुपपादयतामपरेप पतम् । ५३९ १०८ विशेषाभावकूटस्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धसत्वेऽतिरिक्तसं म्भावनाया उतेजकतया सशयोपपत्तिशङ्कामदर्शनम् । १०९ प्रकारान्तरेण सरायोपपत्या सामान्याभावपार्थक्याक्षेपः । ५४२ ११० विशेषाभावसामान्यामाययोभदवादिमिधादिमतखण्डनम् । ५४ १११ प्रतिवन्दिमुझेन सामान्याभायस्य पार्थक्य स्थापनम् । १९२ सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं सायद्विशेषामापु व्यासज्यवृत्तीति मतखण्डनम् । ११३ सार्वभौममतेनातिरितसामान्यामावसिद्धिप्रदर्शनम् । (८) विशेषच्याप्तिप्रकरणे । ११५ विशेषच्यामि(१)लक्षणनिराणम् तत्र दोषप्रदर्शन। ।

·५८६ [८] 11 विषयः। पृ० ११५ अत्र लक्षणे दोपान्तराणा प्रदर्शनम् । ११६ उक्तदोषोद्धाराया बदन्तीत्यादिना कस्यचिन्मतस्य प्रदर्शनम् । ११७ विशेषायाः (२)(३) लक्षणम् । ११८ भेदस्पान्याप्यवृत्तित्यमगगीकुर्वत मतस्य पण्डन । ११९ भेदस्याध्यान्यत्तित्वसाधनम् । १२० अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानियममुपयादयतां मतम् । ५८३ १२१ नियमाघटिताया मगनुगतच्यातेनिस्थानुमितिदेतत्वम् । ५८४ १२२ व्यासृज्यवृत्तिप्रतियोगिताकामावलण्डनम् । १२३ द्वित्वायच्छिन्नाभावांगीकारेपि अध्यातिनिरसतम्। १२४ अनौपाधिकरवरूपव्याप्तिनिर्वचनम्। ५२५, उतनमतान्तरेणीतरपदर्शनम् । १२६ कथितानोपाधिकरयस्यार्थान्तरकथनम् । १२७. यवेत्यादिना अथवेश्यादिना च व्यायन्तप्रदर्शनम् । १२८ सम्बन्धितावच्छेदकत्वरूपव्याप्तिप्रदर्शनम् । ६०१ १२९ तावच्छेदकत्वपदार्थनिर्वचनम् । ६०४ १३७ मिथमतनावच्छेदकन्वरूपवर्णनम् । १३१ व्यभिचारधिय उक्तव्यामेः प्रतिबन्धकवस्थापनम् । ६१२ १३२ सार्वभौमीयव्यासिकथनम् । (९) अतएवचतुष्टयप्रकरणे। १३३ सोपाधौ साधनतावच्छेदकातिरिक्तस्य नियतावच्छे- दकरवात्तविशेषस्तत्रोपाधिरियभिमायकं प्रथमतपय. निरूपणम्। १३४ तत्रावच्छेदकरवपदार्थनिरुक्तिः । ६२० १३५ यद्वेत्यादिना शिरोमणिमते भिन्नाम्तलार्थक्यप्रयो. जनक कल्पान्तरम् । ૨૪ २३६ विशेपणास्य-उपाधिनिष्पाप्रदर्शनम् । १३७ मतान्तरेण विशेषणपदार्थनिर्वचनम् । १३८ तन्मतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । ६०१ ६२४ ·. C " [ २ ] विषयः। पृ० १३९ साधनाध्यापकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्याप. कत्यरूपोपाधिप्रदर्शकम् (२)अतएवप्रदर्शनम् । દરછ २४० तत्र विशेष्यदलविशेषणदलयोावृत्तिकथनम् । ६२९ १४१ व्यभिचारेऽपश्यमुपाधिरित्यभिप्रायेण (३) तृतीयमतपव. निरूपणम्। १४२ गुरुमतेनात एवत्रयानन्तरं आचार्यमतेन (४)चतुर्थस्यात. पयकल्पस्य कथनम् । (१०) व्याप्तिग्रहोपायमकरणे । १५३ मामाकरमतेन व्याप्तिग्रहोपायप्रदर्शनम् । ६३५ १४४ तत्र भूयोदर्शनस्य कल्पदयप्रदर्शनपूर्वकं प्राभाकरमतेन तत्यण्डनम् । ६४५ तृतीयकल्पनिरसनेन भूयोदर्शमस्य च्यातिप्रदोपा. यत्वखण्डनम्। १४६ प्रामाकरमतेन तर्कस्य व्याप्तिप्राइकत्वकथनम् । ६४४ १४७ नैयायिकमतवण्डनपूर्वकं व्याप्तेः समदर्शनगम्य. त्यस्थापनम् । ६४९ १४८ तत्र संशयानुपपत्तिप्रदर्शनसण्डनपूर्वक भूगोदर्शन- स्योपयोगित्ववर्णनम्। १४२. यद्वेत्यादिना सकद्दर्शनस्य व्याप्तिग्राहकत्वसंशयो- पपायोर्वर्णनम। १५० सहचारदर्शनजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वरूपसकदर्शन- माह्या व्याप्तिरिति मतान्तरप्रदर्शनपूर्वकं प्राभाकरमतेन तरखण्डनम्। ३५१ प्राभाकरमतखण्डनद्वारा व्याप्तिग्राहकोपायप्रदर्शनम् । ६५८ १५२ पुरुषभेदेन कार्यकारणमायभेदव्यवस्थापनम् । १५३ सहचारज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण ध्यापकताग्राहकस्यमगी. कुर्यता मिश्राणां मतं तन्निरसनं च । १५४ धूम सामान्ये वह्निसामान्यज्याप्रतीन्द्रियत्ययव. ६७० स्थापनम् । -- ·[ १० ] (१२) तर्कप्रकरणे। विषय । पृ० १५५ तर्फस्य व्यातिप्रहमूलकत्वनाशका तनिवारणं च । ६७५ २५६ कार्यकारणभावग्रहस्याषश्यकत्यप्रदर्शनम् । ६८० १५७ तर्काकारमधिष्टपदव्यावृत्तिकथनम् । ६८६ १५८ अवन्हेरेव भविष्यतीरयादिशानिराकरणम्। १५९ तदुपादानमित्यादेरर्थस्य प्रदर्शनम् । १६० विशेषतः कार्यकारणभावग्रहस्थ लाघवप्रतिसंघानारसा- मान्यतः परिच्छेदकत्वकथनम् । १६१ अपरे स्वित्यादिना आपाधापादकभावप्रदर्शनम् । १६२ अन्वयव्यतिरेकानुविधायिज्ञानस्यैव शंकाप्रतिरोध. कत्वात्तस्य तर्कघटकत्वमझीकुर्वता मिश्राणां मतस्योक- मतेन दूपणप्रदर्शनम्। १६३ अपरे स्वित्यादिमते चिन्तावीजप्रदर्शनम् । ७१२ १६४ व्यधिकरणस्य हेतुत्वशानिरासार्थकतर्काकार प्रदर्श कमतान्तरम् । ७१४ १६९ उकमतावलम्बिसार्वभौममतमदर्शनम् । ७१६ १६६ उक्तमतद्वयेऽस्थरसकथनम् । ७१८ १६७ व्यभिचारशकार्या तकस्यानयत्यप्रदर्शनम् । ७१९ १६८ तत्र च मिश्रमतप्रदर्शनम् । १६९ "शंका चेदनुमास्ये'वेत्यायुदयनाचार्यकारिकायाः स्खण्डन कारकृतस्य दूषणस्य तमिरासस्य च वर्णनम् । ૬૨૨ १७० स्वरूपतस्तस्य व्याप्तिप्राहकरवस्थापनम् । ७२४ १७१ तस्य विशेषत. कारणत्वे गौरवप्रदर्शनम् । १७२ सर्वत्र तके तर्कान्तरस्थानपेक्षणीयतयाऽनवस्थाभाव वादिनां मतस्य प्रदर्शनम् । १७३ अनोपाधिकत्वग्रहस्य तापेक्षत्वात्ताधीनो ध्याग्रिह इति मत तत्खण्डन। ७३२ १७४ व्याप्तिग्रहेष्व्यभिचारनिश्चयस्यैव हेतुत्वात्तच्छाविर. इस्यायेदुल्स तसंस्थानपक्षिततया मानवस्थति र दिनां मतम् । ७२१ - ·" , [ १९ ] विषयः। पृ० १५५ उक्तमतखण्डनम्। ७३४ (१२) व्याप्त्यनुगममकरणे । १७६ उक्तव्याप्तिप्रकारेषु भेदघटितव्यातेरनुमितिहेतुत्य. कथनम् । ७३७ १७७ भेदघटितव्याप्त प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविशेष- णानुपादानेन लाघवकथनम् । १७८ प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिवानहेतुतायां तट. स्थाशंकाप्रवशमम् । ७३८ १७९ तत्र च मैयमित्यादिना समाधानवर्णनम् । ७४३ १८० प्रतिवन्धकताघटितरूपेण हेतुतायाःप्रयोजनस्य प्रदर्शनम् ।७४७ १८१ अत्यस्ताभावान्योन्याभावगर्भव्याप्त्योः प्रत्येकज्ञानस्यापि भ. नुमिनिहेतुत्वाभिप्रायेण मतान्तरप्रदर्शनम् । १८२ अभावयघटितव्यभिचारशानेऽनुगमध्य तबिरोधित्येनोभय. विधज्ञानस्यानुमिति हेतुत्ववादिनां मतन्तत्खण्डनञ्च । ७५७ १८३ व्यभिचारशानानुगमेपि व्याप्तिशामस्य समूहालम्बनमान- विरोधित्वेनानुगमसम्मव इति यर्णनम् । १८४ मेदस्याच्याप्यतृत्तित्वे मणिकारोराव्याप्तिद्वयस्य दूषणायो. पक्रमः। १८५ भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽत्यन्ताभावघटितव्याप्तेरपि दुर्घच. घकथनमा ७६६ १८६ प्रतियोगियधिकरण्याघटितपारिभाषिकानोपाधिकत्य- स्य व्याप्तिस्वेन सिद्धान्तवर्णनम् । હ૭. (१३) सामान्यलक्षणामकरणे । २८७ व्याप्तिग्रहे सामान्य लक्षणाप्रत्यासरोरुपयोगिताप्रदर्शनम् ।७७२ २८८ सामान्य लक्षणापदार्थव्युत्पादनम् । १८२ धूमत्वादिसामान्यम्यैव प्रत्यासत्तित्यव्यवस्थापनम् । १९० सामान्यस्य सखण्डाखण्डभेदेन द्वैविध्यकथनम् । १९१ अनित्यसामान्यस्यातीतादिदशायर्या प्रत्यासतित्यधिरहा. भिप्रायेण नव्यानां पूर्वपक्षः। ७६० હર । " ७७४ ७८० ·[ १२ ] ७९० ܐܘܐ ८०८ पिपत्र । १० १९२ मध्यमते ज्ञानलक्षणासामान्यलक्षणयोदप्रदर्शनम् । १९३ सामान्पप्रत्यासत्पनभ्युपगमपि सर्वसाधारणव्याते. सम्म. धान्न तदुपयोगरत्याशयेनोकात्यासत्तेः खण्डनम् । १९५ अनुमाने सर्वमानार्थ सामान्यलक्षणाया उपयोगाभा. घकधनम् । १९५ सामान्यलक्षणाया अनभ्युपगमे आपत्तीना निराकरणम् ।७९७ १९६ विशेषणशानादेतु वानजीकारे युक्ति। १९७ उच्यत इत्यादिना सामान्य लक्षणाझीकार सिद्धान्त. प्रदर्शनम् । १९८ सिद्धान्त्यभिमतोकसंशयानुपपधिरूपसामान्यमत्यासचि युक्तिदूषकमतप्रदर्शनम्। ८९० १९९ सामान्यमत्यासतो युक्त्यन्तरप्रदर्शनमुममतेने तत्खण्डनच। २०० तदसावयुद्धौ तज्ज्ञानदेतुत्यात यावत्प्रतियोगितानस्य हेतु. स्वाभिमायेणापि उक्त प्रत्यासत्तिन सम्मवतीति वर्णनम् । ८९५ २.१ याचतेजोशाननाास्तेज.सामान्याभाव एवान्धकारस्तथा च तदनुरोधेनापि सामान्यप्रत्यासत्यादर इति मिश्रमत. खण्डनम् । ८९७ २०२ प्रतियोगिविशेषितमागभावप्रत्यक्षेऽनागतप्रतियोगिज्ञानार्थ सामान्यनत्यासत्त्यादर स्यीभप्रायका पूर्वपक्षा। ८२१ २०३ उक्तपूर्वपक्षीनरसनम् । २०४ प्रसन्नात्यागभावस्य लोकिकप्रत्यक्षाविषयत्वकपनम् । ८३० २०५ बलस्यातिरिक्तरवव्यवस्थापनम् । २०६ महाप्रलयानङ्गीकारे प्रागभाव विनोत्पत्निपदार्थस्य निर्वचनम्। 'तत्राचार्यसवादमदर्शनं च। २०७ महाप्रलयाडीकारे उत्पत्तिपदार्धकथनम् क्षणवपरिष्कार- प्रदर्शनच। २०८ अन्योन्याश्रयवारणाय उत्परपीटतस्य पूर्पक्षस्य मिवचनम्। ८४२ ·। १३ । । विषयः। पृ० २०९ सिद्धान्तिमतमुपेक्ष्य प्रागभायसाधकममाणाशनन्त. त्यण्डनं च। २१० उपनस्य पुनरुत्पत्तिप्रसनयारणाय प्रागभावं व्यवस्थापयता. केपाश्चित्सामान्यलक्षणास्वीकारप्रयोजनकं मतम् । २११ अन्ये त्वियादिना प्रागमायसाधकमतान्तरस्य वर्णनम् । ८५४ २१२ मत्र मिश्रमतप्रदर्शन तत्खण्डनं च । २१३ सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिसाधकप्रगल्ममतस्य निराकरणम्६२ २१४ समानप्रकारकत्वेनोपस्थिते कार्यकारणभावे सामान्यप्रश्या. सत्यारदवर्णनम् । ८६४ २१५ प्रकारान्तरेण दीधितिमते सामान्यलक्षणाखण्डनम् । ८६८ २१६ सामान्यलक्षणानभ्युपगमे संशयानुपपतिरिति तदभ्युपगम प्रति सिद्धान्तवर्णनम् । ८७७ ९०० (१४) उपाधिमकरणे । २१७ उपाधिनिरूपणे सङ्गतिप्रदर्शनं तत्स्थरूपकथनं च । २१८ स्थलविशेष उपाधिषिशेषप्रदर्शनमा ८८३ २१९ पक्षातिरिते साध्यव्यापकताबहादुपार्दपकत्यकथनम्। ८९३ २२० कचित्पक्षेतरत्वस्ययोपाधित्वव्यवस्थापनम् । २२१ उपाधः साप्रतिपक्षोत्थापकतया दूपकावासम्भव इत्याशङ्का- तत्समाधानं च। २२२ पायस्थलेप्युपाध्यसम्भवात्सोपि नोपाधिरित्याशङ्का- समाधाने। ९०४ २२३ सत्प्रतिपक्षोत्थापकतारूपरफताबीजपक्षे पक्षेतरत्वतरसमशी- लागामुपाधिस्ववर्णनम् । २२४ पूर्वोक्तलक्षणस्यातिव्यापकत्वालक्षणान्तरप्रदर्शन तत्खण्डनं च। २२९ जपाकुसुमसापयंणोपाधिस्वरूपवर्णनं तशिरासन्ध । २२६ अन्य वित्यादिनोपाध्यन्तप्रदर्शनतत्समाधानादि ।। ९१५ ·[४] ९३० , २४४ ९४६ ९५८ विषयः। २२७ पक्षधर्मावच्छिन्नत्यविशेषितसाध्यव्यापकत्वस्तिस्योपा. धेर्दूपणम् । ૨૨૪ २२८ साधनायच्छिन्नसाध्ययापकत्यघटितस्योपाय. प्रदर्शन तरखण्डनश्च। २२९ तप किश्चेत्यादिना दूषणान्तस्वर्णनम् । २३० सत्पतिपक्षोन्नायकत्वरूपदूपकतायोजपक्षे उपाधिस्यरूप- प्रदर्शनम् । २३१ उक्तोपाधेः खण्डनम् । २३२ किञ्चत्यादिना खण्डनान्तरम् । २३३ दीधितिकारोक्तमुक्तोपाधिपरिष्कारवर्णमम् । २३४ उपाधे लक्ष्यप्रदर्शनम् । ९५२ २२६ वीधितो उपाधिस्वरूपान्तरखण्डनपूर्वकं पस्तुतस्त्वित्या. ना सिद्धान्तोपाधिवर्णनम्। २३६ सिद्धान्तिमतेनोपाधिलक्षणवर्णनम् । २३७ सद्धेतो सपकदेशवृत्तिधर्मतिप्रसवारणायोलोपाधिल. क्षण निकृष्टार्थप्रदर्शनम् । २३८ दीधितौ सालोपाधिसाधारणलक्षणप्रवर्शनम्। २३९ मिश्रमतेनोपाधिवर्णनम् । २४० साधनाव्यापकत्वघटितोपाधिलक्षण दूषयतां नम्यानां म. तेनोपाधिप्रदर्शनम्। २४१ उपाधिलक्षणपटिनधर्मपदार्थनिर्वचनम् । २४२ उपाधिफलभूतव्यभिचागनुमानाकारप्रदर्शनम् । २४३ मित्रातनयायाम्यभिचारित्ये सतीत्यनान्यभिचारपदाधे. • विवेचनम्। २४४ साक्षात्परपरासाधारणव्यभिचारोनायकोपाधिस्वरूप- प्रदशनम्। २४५ दीभिती मतविशेषण व्याभचारोवायफविचारः । २४६ सोयनुमाने व्यभिचारोद्भावनप्रकारवर्णनम् । १००६ २४७ स्थलविशेपेपूपाध्यतिम्यातिनिरसनम्। २५८ आन्धमसंयोगादेपाधित्वानुपपत्तिनिरसनम् । ९९२ N १००७ ·[ १५ ] विषयः। २४९ मा धनप्रभववढे मोपधायकत्वकथनम् । २५० प्रसंगतः कार्यकारणातिरिक्तयोरप्यनुकूलतःण व्याप्तिग्रह, स्थापनम्। १०२३ २५१ सोपाधी उपाध्यनुकूलतकांभाषयोद्धयोरपि दूषक स्वकथनम्। २५२ याधानुनीतपक्षेवरस्थानुपाधित्वाभिप्रायकोपाधि- प्रदर्शनम् । १०३१ २९३ साध्यसाधनानुगमन तदभोवान्नायकत्वस्योपाधित्व. खण्डनमू। २०३७ २५४ उपाधेः सामान्यविशेषलक्षणे पृथक् वाच्ये इति मतस्य खण्डनम् । २०३९ २५५ मतान्तरेण सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वपक्षे साधनाध्यापकत्वा घटितस्योपाधेलक्षण तत्खण्डनं च। १०४५ २१६ उपाधिविभागप्रदर्शनम् । १०४६ २५७ समानेत्यादिसूत्रानुक्तस्यापि व्याप्यसशयजन्यव्यापकसं शयस्य व्यवस्थापनाभिप्रायेण मतान्तरप्रदर्शनम् । १०४७ २५८ उक्तमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । १०५० २५९ उकसशयस्य साधारणधर्मजसंशयेऽन्तर्भावप्रदर्शक नव्यमतमू। २६० उपाधित्वघटकसाधनाध्यापकत्वादिसशयस्य साध्यव्य- भिचारव्याप्यसंशयपर्यवसानप्रदर्शनम् । २६१ उपाधिसन्देवस्याप्युपाधित्ववर्णनम् । १०५८ २६२ उपाधिदृषकताबीजनिरूपणम् । २६३ उपाधेर्दूषकतायीजासम्भवादुपाघेहेत्वाभासत्वाभिमा यण पूर्वपक्षस्थापनम् । २६४ व्यभिचारवानद्वारा व्याप्तिबिरहोगायकतया वोपाधेप फत्वाभित्रायेण सिद्धान्तकथनम्। २६५ उपाध्यामासवर्णनम् । (१५) पक्षतामकरणे। २६६ पक्षतानिरूपणे महातिप्रदर्शनम् । " ·१०७९ १०९२ १०२३ १०१७ ११११ विषयः। पृ० २६७ संदिग्धसाध्यधर्मत्यरूपपक्षतापण्डनमा २६८ साधकबाधकमानाभावरूपपक्षताया विकल्पप्रदर्शन. पूर्वक निरसनम्। २६९ सिपाधयिषामात्रस्य पक्षतारखण्डनम् । २७० सिद्धान्तपक्षतानियंचनम् । २७२ सिपाधयिषापदार्थनिर्वचनम् । २७२ इच्छाया अननुगमेपि दोपाभावप्रदर्शनम् । २७३ धूमादिलिगकानुमितिसाधारणकपक्षत्वासम्भवे इष्टापत्तिकथनम्। २७४ पक्षतायां धर्मितापच्छेद कादिप्रवेशप्रयोजनकथनम् । २७५ कचिदनुमिता सिद्धिमात्रस्य प्रतियाधकाचवर्णनम् । २७६ प्रकारताधिश अन्तर्भाव्यैव प्रतिवध्यप्रतिवन्धक. भावस्वीकारः। २७७ पूर्धेच्छानाशे छान्तरेणैवानुमितिरित्यभिमायर्फ यशपतिमतम्। ११२३ २७८ द्वित्रिक्षणान्तरेपि अनुमित्सायामनुमितिदर्शनावतु। मित्सा योग्यता याव्यत्यभिप्रायेण मिश्रमतप्रदर्शनम् । ११२४ २७२ सिद्धी सत्यामनुमित्सानाशे पाचकालमनुमितिः स का. लोऽनुमित्सेति वदतामन्येषां मतस्य वर्णनम् । २८० तक मतेऽस्वरसप्रदर्शनम्। २८१ इच्छायां तदिच्छाविषयीसच्चनुपहितस्वविशेषणदानस्य 'प्रयोजनम्। २८२ सर्वग्रेच्छानिवेशे प्रयोजनाभावस्य प्रदर्शनम् । २८३ सार्वभौममते पक्षतानियंचतम् । २८४ तव द्वितीयसिषाधयिषाविरहपदस्यासार्थकत्वशंका- निरसनम्। २८५ लार्वभौममतखण्डनम् । २८६ साबमामलक्षणयटकक्षणपदार्थेऽव्यवहिमोत्तरत्या दिविचार। ११३८ ११२६ ११२८ " .

·[ १७ ] विषयः। पृ० २८७ तत्र सिद्धीनाममावस्य फेन रूपेण कारणत्वमिति विषचनम्। ११४२ २८८ इच्छाविरहविशिष्टसिद्धिसाधकमानान्यतराभावस्य पक्षतीत्वाकवतामुपाध्यायानां मतमतत्पण्डनं च । १९५५ २८९ पस्तुतस्वित्यादिना कल्पान्तरप्रदर्शनम् । २२० लायपात् सिनमावस्यैव पक्षताव्यवहारनिमित्तत्व. कथनम्। २९१ सिद्धयभावयत बाधाभावस्य पक्षताय निघशे प्रयो। जनामावप्रदर्शनम्। १९६६ २९२ सिपाधयिषाया अनुगमासम्मवप्रदर्शनम् । २९३ सिमावस्य कारणत्वे आक्षेपमदर्शनम तनिरसनं च । १९७४ २९४ प्रामाकरमते पक्षनाया अनुमितिहेतुत्यासम्भव- प्रदर्शनम् । (१६) परामर्शप्रकरणे। २९ संगतिप्रदर्शनद्वारा विशिरशानस्य कारणत्यम्य- वस्थापनम् । २९६ तत्र मीमांसफमतेन पूर्वपक्षग्रन्थप्रदर्शनम् । २९७ शानदयस्थकारणतावादिनां मीमांसकानां मतेऽन्यत्र देतो व्याप्तिहानाइपरत्र पक्षधर्मताज्ञानाचानुमिति. धारणप्रदर्शनम्। १९८१ २९८ यवेत्यादिना मीमांसकमतावधारणप्रदर्शनम् । २९९ इन्द्रियसन्निकणे धूमे व्यापप्रधूमस्मरणे धुमस्वरूपप्तामा न्यधर्मदर्शनात् व्याप्योपमित्यभेदप्रत्ययात्तस्पानुमितिहे. तुत्वमित्याचाशकासमाधानं मीमांसकानाम् । ३०० विशिष्टपरामशॉपपादफनैयागकमतखण्डनम् । ३०१ विशिष्टपरामर्शस्वीकारे व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तर स्यापत्तिप्रदर्शनम् । ११८९ ३०२ निद्रादेः प्रमाणान्तरस्यापचिनिया संशयस्यमयोः प्रासद्धि कं प्रमावखण्डनमा १९९६ ३ ·[ १८ ] १२०९ १२११ ૨૨૬ १२२८ १२४॥ ૨૨૪૩ • विषयः। पृ० ३०३ शानद्वयस्थानुमितिहेतुत्वपक्षे सशयाउनुपपत्तिकथाम् । ११९९ ३०५ ४गायाभेदज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वावश्यकायेन परामोऽव. श्य स्वीकार्य इति न्यायमतप्रदर्शन तत्खण्डनं च । ३०५ भेदाग्रहस्य हतुत्वेपि न विशिष्टज्ञानस्याङ्गीकार इति मीमांसकमतोपसंहारः। ३.६ अनोव्यत इत्यादिसिद्धान्तप्रन्धेन परामर्शस्वीकार यु. किप्रदर्शनम्। ३०७ व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशानहेतुत्वस्थासम्भव- प्रदर्शनम् । રરરર ३०८ अतिरिकविशिष्टज्ञानस्य कारणात्य गौरवस्यादोपत्व. कथनम्। ३०९ व्यभिचारनिर्णयेन कारणत्वग्रहासम्भवस्य निरासः । १२३७ ३१० स्यादेतदित्यादिना पूर्वपक्षपदर्शनम् । ३११ उच्यत इत्यादिना समाधानम् । ३१२ एकैच हि सा व्याप्तिरित्यादि अन्धस्य दीधितिकाराभिप्रे. तार्थदर्शनम् । ३१३ व्याप्यपरामर्शस्य हेतुनायामाक्षेपस्तत्समाधानं च। ३१४ मतान्तरण व्यापकताज्ञानस्थानुमितिहंतुनप्रदर्शनम् । १२६२ ३१५ तत्र युक्तिप्रदर्शनम्। १२७१ ३१६ घस्तुतस्त्वित्यादिना व्यापकत्वव्याप्यत्वयोरान्तर. प्रदर्शनम् । ३१७ परामृश्यमाणलिङ्गस्य हेतुरवतण्डनाय लिहपरामर्शस्य हेतुत्ववादिनां प्राचीनानां मतस्य स्थापनम् । १८ अोव्यत इत्यादिनोक्तमतखण्डनद्वारा लिङ्गज्ञानस्थानु. मितिहेतुत्वस्थापनम् । ३.९ लिरकरणतापक्षे दोषान्ताप्रदर्शनम् । ३२. धूममागमायादीनां लिइन्यनिराकरणम । २२१ व्यापारामायापरामर्शस्याकरणवर्णनम् । ३५. पसरपस्यासिविशिष्शानवान व्यापारतामानिनों १२५१ १२५४ १२७६ १२८४ १३०१ १३०४ १३१२ मत तत्पडन च।

·विषयः। पृ० ३२३ दण्डत्वविवेकप्रदर्शनम् । ३२४ पक्षशान त्येनानुमिनि प्रति हेतुत्ववादिनां मतम् । १३२३ ३२५ उक्तमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । (१७) केरलायिप्राणे। ३२६ अनुमानविभागवर्णनं केवलान्वयि लक्षण च । ३२७ सहचारभेदाझीकारे व्याप्तिभदानदेनान्यथा कंवलाम्ययि. निर्वचनम् । ३२८ गृहीतव्याप्तिभेदाभेदे प्राचीनसंवाइप्रदर्शनम् । ३२९. अभिधयत्याव्यतिरिकित्यशंकातन्निवृत्यादिकथनम् । १३४७ ३३० लक्ष्यासिया लक्षणासभर इत्याशयनाशका- प्रदर्शनम्। १३४९ ३३१ उच्यत इत्यादिगा सिद्धान्ते केवलान्वयित्वनिचिनम् १३५३ ३३२ प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिनिरसनम् । ३३३ पक्षे साध्यसिद्धिविरोधित पय सशयस्यानुमानाय. घर्णनम्। ३३४ अत्र वदन्तीत्यादिना केवलान्धव्यनुमानखण्डनारस्मः । १३६१ ३३५ व्यापकताज्ञानादनुमितिरित्यस्य निरसनम् । १३७२ ३३६ अर्थापत्तेः प्रमाणातरत्यस्थापनपूर्वक व्यतिरेफव्यापक साया अनुमित्युपयोगित्वखण्डनम् । (१८) केवलव्यतिरेकिमकरणे । २३७ फेघलव्यतिरेपिनो लक्षास्य प्रवर्शनम् १३८९ ३३. व्यतिरेक्यनुमाने आक्षेपप्रदर्शन तत्समाधान च। १३९० ३३९ यत्यादिकल्पान्तरेण व्यतिरोस्थापनम् । ३४० यथाश्रुतध्यापकाभावयत्ताज्ञानहेतुतादृषणम् । ३४९ अनुगतरूपाभावाद व्याप्तिमानस्यानुमितिहेतुत्वाक्षेप. समाधानादिप्रदर्शनम् । १४०५ ३४२ व्यतिरेकिस्थले साध्यायप्रसिभ्याध्यतिरेक्यनुपपत्ति पक्षप्रदर्शनम् १४०८ १४०१ ·। २० । + १४.८ विपयः। पृ ३५३ पृधियीतरेभ्यो मिद्यत इत्यादी साध्यप्रसिध्यादिवशन- पण्डनम् । १४०१ ३५४ साध्यप्रसिद्धिस्थापनपूर्वक व्यतिरपयुपपत्तिसिद्धान्तः । १७११ ३४५ यद्वरयादिना प्रकारान्तरण व्यतिरकिणि साध्य प्रसिद्धिप्रदर्शनम् । १०१४ ३४६ व्यतिरेकिपयत्यान्ताभावस्यैव साध्यताभिप्रायेण मतान्तरकथनम् । ३४७ जीयनछरी सात्मकमित्यत्र साध्याप्रसिध्या कथं व्यतिकिनिरूपणमित्याशङ्का तत्समाधानादिनदर्शनश्च ।१४२० ३४८ कल्पान्तरेणोक्तःशकाममाधानम् । ३४९ अन्वयेनेच्छासाध्यकानुमानवादिनः पूर्वपक्षस्त- २समाधानचा १४२५ ३५० उच्यत इत्यादिना सिद्धान्तप्रदर्शनम् । १४२७ ३५१ साध्याभावव्यापकामायप्रतियोगित्यस्य प्रयोजकाप मगोकुर्वता मतान्तरम् । (१९) अर्थोपत्तिमारणे । ३५२ अर्थापत्ति व्यनिरकव्याप्तिशा नव चरितार्थी मन्यमानानां नैयायिकामा मतेऽरुचिप्रदर्शनपूर्वकमधापत्तिस्थापनम् । १०३५ ३५३ तब नेयायिकमतन संशयस्यार्थापतिकल्पकरव. निरसनम्।। -." ३५४ मैवमित्यादिना मीमांसकपूर्वपक्षीयसमाधानम् । १५५ संशयकारणकार्थापत्तिसिद्धान्तविवेचनम् । २१६ नत्र मीमांसकाशका-समाधानादिदर्शनम् । ३५७ अनुपपत्तिकारणकापत्तिपूर्वपक्षः । ३५८ तत्र नयाविकाशकासमाधानादिप्रदर्शनम् । ३५९ अनुपपत्तिकारणकार्थापत्तिसमाधानम् । ३६० मट्टाभिमताया यथाश्रुत गन्देन शन्दकल्पनारूपाया श्रुतार्थापत्तरतिरिकप्रमाणान्तस्वाभिमायणका। १४५७ ३६१ उत्ताशकासमाधानम् । १४३७ १४३८ १४४२ १४५० १४५४ ·। २१ ] (२०) अश्याप्रकरणे। विषयः। पृ० ३६२ अनुमाननिरूपणोत्तरं न्यायतचयनिरूपणे सातिः। १४६१ ३६३ न्यायपदार्थनिर्वचनम् । ३६४ न्यायजन्यबोधस्य परामर्शप्रयोजकत्वकथनम् । १४६२ ३६५ दीधित्युत्तोनितानुपूर्वीकर यविचारः । ३६६ प्रतिज्ञालक्षणे न्यायान्तर्गतत्वविशेषणेऽन्योन्या- थयबारणम्। १४६५ ३६७ प्रतिज्ञाहावेकवाक्यताव्यवहारप्रयोजककथनम् । १४६८ ३६८ न्यायान्तर्गतत्यघाटनाश्ययावनिर्वचनम् । १४६९ ३६९ न्यायान्तर्गतत्यनिर्वचनम् । ३७० दीधितिकारोक्तस्यावयवस्यघटकस्य प्रतिज्ञाधन्यतमः त्वस्य विचारः १४७३ ३७१ पस्तुतस्वित्यादिना मतिज्ञायन्यनमवाघटितस्यैवा. घयवलक्षणत्यव्यवस्थापनम् । १४७४ ३७२ मूलोकावयवलक्षणमन्यथा व्याचक्षाणानां केषांचिन्मतम् १४७७ ३७३ प्रत्यकयाफ्यस्प न्यायत्यमिच्छता केपांचिन्मतेन न्यापलक्षण निरसनं च । १४८० ३७४ अन्ययेत्यादि मूलमन्यथा ध्याचक्षाणानां मतम् । ૨૪.૨ ३७. अनुमितिविधेयवाचकत्वं साध्यपदस्यांगीकुचंता मणि. काराणां मन सूत्रकारीयप्रतिज्ञालक्षणस्प खण्डनम् । १५८४ ३७६ साथ्यस्य प्रकृतानुमितिविधेयविशिष्टार्थपरत्वामिः मायेण दीधित्तिकारोक्तप्रतिज्ञालक्षणम् । ३७७ मुलोक्तप्रतिमालसणानिविष्टपदच्यावृत्तिप्रदर्शनम् । ३७. मिश्रमतेम प्रतिज्ञालक्षणतिविधानतिरिक्तपदण्यावृत्ति कपनम् तरपण्डनं च। ३७९ मन्यूनविषयकत्वस्यान्तरकपनपूर्वक मतान्तरे. णोक्तच्यावृत्तिसङ्गतिप्रदर्शनम् । १४९२ ३८० अयंपदामनुपङ्गाक्षे निगमनानतिरिक्तविषयकाय. व्याहत्यसम्मवाभिप्रायेणाशंकासमाधानादिकथनम् । १४९३ .

·[ २२ ] १४९७ १५०४ " १५१२ " विषय पू० ३८१ अन्यूनानतिरिक्तविषयकेत्यस्य यथाश्रुताक्षपस माधानादिप्रदर्शनम् । ३८२ साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिवशप्रयोजनवर्णनम् । १५०० ३८३ घलयादिसाध्यकप्रतिज्ञायाम याप्त्या यथोक्तलक्षणे आक्षेपप्रदर्शनम्। ३८४ उद्देश्यानुमितिपदस्य याशविशिष्टार्थवोध प्रति ज्ञया जन्यते तादृशविशिष्टार्थबाधपरतत्यभिप्रायण समा धानप्रदर्शनम् । ३८५ मतान्तरेण प्रतिज्ञालक्षणप्रदर्शनम् । ३-६ तास्वरसप्रदर्शनम् । ३८७ पाकाचवच्छिन्नछत्याद साध्यतास्थले उपनयाकार । ३८८ मणिकारमतेनापनयाकारवर्णनम् । ३८९ तथा चायमित्यादरापनयो न पहिल्याप्यधूमधाचाय मिति मतान्तरप्रदर्शनम्। ३१.० अत्रास्वरसकथनम्। ३९१ प्रतिशारिशपऽ यातिधारणाय योग्यतानिवेशनम् । ३९२ अन्यूनानतिरिक्तपदाघटितप्रतिज्ञालक्षणस्यनिष्कृष्टाय । १५१५ ३९३ लिङ्गाविषयकत्वविवक्षणप्यव्याप्तिसम्भवेन नाक्तलक्ष पसम्भव इत्याशङ्का ३९४ उक्ताशकासमाधानायार्थविशेषकरना। १५२० ३९५ तद्वहि तत्वपदार्थनिर्धचनम् । ३९६ वहिभूतत्वनिर्वचनायासविद्वपात्कल्पान्तरेण प्रतिज्ञा निवचनम् । ३९७ तादृशगमक योपयिकत्वपदार्थविचार। ३९८ अन्यूनानतिरिक्तपदमिति मूलस्य समुदायपरित्याग परत्वनार्थवरणम् । ३९९ पथाभुतलिङ्गाविषयकवनिवेशे व्यतिरेकिण्यव्याप्ति वारयता मतेन प्रतिज्ञालक्षणम्। १६२९ ४०० तपास्वरसप्रदर्शनम् । ४०१ प्रकारान्तरण प्रतिहार क्षणप्रदर्शनम् । १५१३ "" १५२२ २५२३ " " ·[ २३ ] " विषयः। ४० प्रतिज्ञालक्षणोपसंहारप्रदर्शनम् । ४०३ प्रतिशोत्तरं हेतुलक्षणवर्णने सङ्गतिप्रदर्शनम् । ४०४ प्रथम हेतुलक्षणकथनम् । ४०५ अतिव्याप्तिवारणाय दीधितौ हतोलक्षणान्तरप्रदर्शनम् । १५३८ ४०६ साध्यटितार्थवांधकोकहनावव्याप्ति हेतुविभक्तिमदु. तोदाहरणेऽतिव्याप्ति व प्रकारान्तरेण वारयता मतेन दीधितौ हेतुलक्षणकथनम् । ४०७ दिन्तामणौ हतो लक्षणचतुष्टयप्रतिपादनम् । १५४० ४०८ यथाशुनद्विनीयलक्षणस्य निगमनसाधारणतया- ऽन्यथा दीधिती व्याख्यानम। ४०९ तृतीयलक्षणे पायावयवत्वदलसार्थक्याय दोधिती जनकपदस्य स्वरूपोग्यत्वार्थकत्यम् । ४१० तसिलादेः पंचम्यनादेशतापक्षे उक्तहेतावन्याशिवारणाय पञ्च- म्यन्तत्वम् (8) लक्षणेऽविवक्षता मतेन दीधितो तदर्थः ।१५४३ ४११ उक्तमतेऽस्वरसादर्शनम् । १५४५ ४१२ चिन्तामणी पाठलक्षणप्रदर्शनम्, दीधितो तत्र पंच. म्यन्तपदसाक्यकथनं च। ४१३ अवधित्यादौ पंचम्पाः शक्तिस्थापनम् । ४१४ अपादामताघटकविभागस्वजात्यच्छिचे पंचम्या: शक्तिमंगाकुर्वनां मतस्थ प्रदर्शनम् । ४१५ उक्तमतस्विरसकपनम् । १५५९ ४१६ प्रतिशास्थसाध्यवाचकपदस्य ज्ञानलाक्षणिकरवाय. तिक्षायामपि पञ्चम्यन्तपदव्यावृत्तिसम्भव इति मत सत्यण्डञ्च ४१७ पञ्चम्या ज्ञापकत्वार्यकरवे वर्धमानोपाध्यायानां समतिः। १५५२ ४- जम्यत्वस्य पञ्चम्यर्धयसिद्धान्तः। ४१९ निगमनापंचम्या लाक्षणिकत्येनोपसंहारप्रदर्शनम् । १५५७ ४२० लक्षणायोजामाबादयमात्मा सानादित्यादावश्याप्तिशङ्का तदुद्धारमदर्शनञ्च ४२१ दोधिती प्रकारान्तरेणोक्तप्रतिज्ञादावतिष्यातिनिरासार्थ हेतुलक्षणपरिष्कासन " . 1 ·[२४] १५७८ विषयः। 'पृ० ४२२ पंचम्यन्तेत्यादिलक्षणकर्तुग्नुमताया धूमादिपदम्य ज्ञान लक्षणाया निराकतॄणां नव्यानां मतम् । ४२३ मूलोक्तलक्षणापक्षया लघूनां प्रतिज्ञाघवयवलक्षणानां दीधिती प्रदर्शनम् । ४२४ हेतुप्रयोगस्य पंचम्यन्तपदोपस्थापत्यानावश्यकत्य प्रदर्शनम्। १५७१ ४२५ उदाहरण-उपनय-निगमनाना लक्षणानि । ४२६ सयमन्थोपसंहारः। (२१) सामान्यनिरुक्तिप्रकरणे ४२७ अवयधान्ते हेत्वाभालनिरूपणे सातिप्रदर्शनम् तत्प्रयो- जनकथनं च। १५७९ ४२८ हेत्वाभास सामान्य लक्षणद्वयम् । १५८० ४२९ तालिङ्गोपधानमतेनानुमितिशब्दार्थवर्णनम् तत्प्रयोजन प्रदर्शनं च। ४३० यथार्थपदप्रयोजन लक्षणान्तराषतरणकथनं च । ४३१ मतान्तरेणोक्तलक्षणस्य दुष्टहेतुपरत्ववर्णनम् । ४३२ द्वितीयलक्षणे लिङ्गपदस्थाविवक्षितत्यकथनम् । ४३३ तथावच्छेदकत्वपदार्थविचारः । १५२२ ४३४ अतिव्याप्तिवारणायात्र विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशः। १५५६ ४३५ सतविशेपेण सजातीयविशियान्तरास्तित्वस्य यत्पदार्थे विशेषणत्यकथनम तत्खण्डनं च । १६०० ४३६ पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादीनां त्यत्तित्वेपि हेतो दुष्टताव्यवहारोपपादनम् । १६०२ ४३७ साधननिष्ठसाध्याभाववदृत्तित्वादेरेव दोषत्वं नतु तद्वि शिष्टत्वादेरित्यमिप्रायेण व्याख्यान्तरम् । १६०३ ४३८ सास्वरसमदर्शनम् । ४३९ पूर्वपक्षमतेन विशिष्य पक्षतायन्छेदकादिप्रवेशप्रयोजन- प्रदर्शनम्। ४४. सिद्धान्तमतेन निकृष्टलक्षणनिर्वचनद्वारोक्तनिवेश- खण्डनम्। १५८५ १५८८ १६०४ ·. । २५ ] विषयः। पृ० ४३१ मतविशेषेण नियहि पर्यो यहिमानित्यादिस्थलीयदोष. साधारणप्रकारान्तरणनम्। ४५२ उक्तमतविशेषेऽस्वरसप्रदर्शगम् । ४४३ मतान्तरेण हेत्वाभारुसामान्यच्याख्यानम् । ४४४ स्थलविशेषाभिप्रायेण पञ्चधिधत्वोक्तिकथनम । ४४५ दशाधिशेपे देन्योरनुमितिप्रतिवन्धकत्ववर्णनम् । १६२४ ४४६ दशाविशेषे हेतो१त्वमङ्गीकुर्चतामन्यथा दोषलक्षणव. र्णनम् तत्खण्डन च । ४३७ कार्यानुत्पत्तिस्याप्यतावच्छेदकत्यरूपप्रतिबन्धकतापच्छे. दकरवे विरोधिसामग्रीकालीनत्येप्यक्षतमित्यभिप्रायका- शकानिरसनम् । ४४८ सत्प्रतिपक्षे विरोधिव्याप्यवत्पक्षाप्रसिद्धावपि भ्रमविषयः विरोधिव्याप्यत्वादिरेय दोष इति मतं तत्खण्डनं च। १६३१ ४४९ बाधम्रमप्रतिबन्धकतामादायातिप्रसहोद्धारणाशङ्कर तन्निरासम्छ। ४५० थाघलत्पतिपक्षयोलिंगसाधारणदोपत्वाक्षेप. स्य समाधानम्। १६३७ ४५१ सामान्यनिरुपायुपसंहार।। (२२) सव्यभिचारप्रकरणे । ४५२ सव्यभिचारविभागप्रदर्शनम्। ४५३ सव्यभिचारपूर्वपक्षसामान्यलक्षणानि । ४५४ प्रथमतः सामान्य लक्षणाकरणेपि मतविशेषेण विभागस्या- ईत्वप्रतिपादनम् । ४५५ अन्नास्वरसप्रदर्शनम् । ४५६ साध्यसंशपेत्यादिसामान्यलक्षणस्य दीधितिकारोत व्याख्यानम्। १६३९ ४५७ उपलक्षणीय पदव्यावृत्तिप्रदर्शनम् । १६४२ ४५८ कोहिद्वयोपस्यापकत्वाशस्य प्रयोजनान्तरं पर्णपतो मयस्य प्रदर्शनम् । ४५९ अतिप्रसादिधारणाय उक्तसभ्यभिचारसामान्यलक्षणस्य निकृष्टार्यकथनम्। ४६० मिश्रमतदुषणम्। ४६१ लक्षणस्थद्वयपदेन विप्रतिपत्तिवारणकधनम् । १६५८ ५६२ पिप्रतिपत्तेदकलक्षणलक्ष्यत्य प्रदर्शनम्। " ४ ·[ २६ ] " " । M १६७१ २६७२ विषयः। पृ० ४६३ अनुपसहारिण्युक्तलक्षणसमन्वयनदर्शनम् । ४६४ साध्यसशयकाले साहचर्षनिश्चयासम्भपि तदंशे सशया कतजनकज्ञानमादाय लक्षणसमन्वयं मन्यानानां मतम्। ४६५ तत्र चिन्ताधीजमदर्शनम् । ४६६ केवलान्वयिविशेपे अय घट पनावादित्यादायलक्ष्यस्याभि- प्रायेणाऽध्यानिवारणमा ४६७ मतान्तरेणोक्त दोपवारणप्रदर्शगम्। ४६८ प्रमेयत्वेनाभेदानुमानादावव्याप्तिरित्यमिप्रायेण पूर्वपक्षस्त. समाधानचा ४६९ मणिकारोक्तस्योपस्थापकत्वादिज्ञानेऽनुमितितजनकप्र. तिबन्धकवरूपस्य दूपकतावीजस्थ शिरोमण्युक्त खण्डनम् in ४७० मतान्तरण सव्यभिचारसामान्यलक्षणान्तरप्रदर्शनम् तत्खण्डनश्च। ४७१ त-मनेन निष्टार्थप्रदर्शनम्। ४७२ तवे चिन्तामणिकारमतेनातिव्याप्तियारकप्रकारान्तरा नुसरणम् । ४७३ उक्तमतेऽसाधारण्यपदार्थविचार। ४७४ उक्त सामान्यलक्षणघटकानुमितिपदस्थानुमितितत्करणा: म्यतरपरत्वकथनम। १६७६ ४७५ अतएयेत्यादिना सध्यभिचारसामाम्पलक्षणयप्रदर्शन सनिरसन च। ४७६ दौघिताबुपाध्यायमतेन सव्यभिचारसामान्यलक्षणम् । १६७५ ४७७ तत्र चिन्तांचीजकथनम् | ४७८ नापीत्यादिना सव्यभिचारसामान्य लक्षणत्रयखण्डनम् 1१६८२ ४७९ उपदर्शितसाधारणासाधारणयो. सग्रहाय मिश्रोक्तम्या. रयानप्रदर्शनम् । ४८० तन स्वरसप्रदर्शनम् । ४८१ उच्यत इत्यादिना सत्यभिचारसामान्यसिद्धान्तलक्षण- कथनम्। ४८२ उक्तातप्रसदस्योक्तलक्षणेपि सत्वाप्रकारान्तरेण दीधि- तिकारोक्तव्यारयानम् । ४८३ इद दीधितिकारोक्याख्याच मूलानपक्ष स्वतन्त्रमिति ४८४ अत्र प्राचीनमनेन दीधितो करन्तरमिति प्रदर्शनम् । " १६७७ १६८१ १६८५ " " J ·[ २७ ] विषयः। " " " ४८५ दधितौसिद्धान्त लक्षणान्तरोत्थापकावतारग्रन्थप्रदर्शनम्।१६९१ ४८६ लक्षणान्तरपारयानम् । १६९२ ४८७ यद्वत्यादिनातृतीयसिद्धान्तलक्षणप्रदर्शनम् । १७०० ४६८ अनुमितिविरोधित्वघटितलक्षणप्रयोजनप्रदर्शनम् । १७०१ ४८९ सव्यभिचारग्रंथांपसंहारः । (२३) साधारणपकरणे। ४२.० पूर्वपक्षीयसाधारणलक्षणपश्चकप्रदर्शन तत्खण्डनं च । १७०२ ४२.१ चतुर्थलक्षणे दीधितो मतविशेषप्रदर्शनम् । १७०३ ४९२ तास्परसप्रदर्शनम् । १७०५ ४२३ साधारणसिद्धान्तलक्षणम् । ४९४ तत्र विपक्षपदस्य निश्चयाघटितं दीधितिकारोक्तव्याख्यानम१७०६ ४२५ निधयघटितमेव विपक्षत्वामेति मिश्रव्याख्यानप्रदर्शनम् । १७०९ ४९६ तत्र निश्चयपदार्थविवेचनम् । ४९७ मिश्रमतसंडगन्यारूपानम् । १७१० ४२८ साध्यामावघद्वृत्तित्वादेरेकस्य साधारणलक्षणत्वेऽन्यता व्यामिवारणायानुगतविभाजकरूपप्रदर्शनम् । १७१२ ४९९ उक्तानुगतरूपेणानुगमेऽसभवादिदोपवारणाय समूहा- लम्बनण्याप्तिधीविरोधित्वेन सकलव्यभिचारसग्रहपर दीधितिव्याख्यानम्। १७१५ ५०० एकाधिधव्याप्तिग्रहेन विधव्यभिचारेऽच्याप्तिशरणायो. भयम्य व्याप्तित्वम् । १७१६ ५१ लघुसाधारण्यरूपदीधि युक्तप्रकारान्तरस्य व्याख्यानम् ॥१७१९ १०२ विशिष्टसाधनवत्वादिनिहाविरोधित्वमनिवेशयता मतेन लक्षणप्रदर्शनम् । १७२० ५०३ तचास्यरसकथनम् । (२४) असाधारणमकरणे । ५०४ पूर्वपक्षीयासाधारणलक्षणम् । ૨૭૨૧ ५०५ तत्र साक्षपदार्थविवेचनपूर्वकंशाचा मतेग निष्टार्थप्रदर्शनम् । ५०६ उक्तलक्ष विपक्षब्यावृत्तेन दोषत्यमित्यभिप्रायेणाशंका । १७२२ ५०७ अन न्यनतामंगायोकशंकापा धितापभिप्रायान्तर- प्रदर्शनमा १७२३ ५०८ नादृशामिनायनिरसनम् । ५०९ सपक्षावृत्तत्वस्यापि दोपरयन अनुहाव्यत्व प्रदर्शना- " " ·[२. ] --- . १७३३ " विषयः। पृ० पकिंचेत्यादिपूर्वपक्षप्रया । ५१० उच्यत इत्यादिना साधारणसिद्धान्तोपक्रमः । २७२७ ५११ असाधारणस्थ साध्यतदभावोत्थापकतया दोषत्वस्यवस्था "पनम् निकृष्टलक्षणं च। ५१२ सत्प्रतिपक्षासाधारणयोमैदकथनम् । ५१३ सत्प्रतिपक्षसध्यभिचारोमयलक्षणाकान्तन्येनोमयान्तर्भाधे. प्यसाधारण्यस्य दोषता इति मतमदर्शनम् । १७३१. ५१४ स्थल विशेष सपशव्यावृत्तस्थमात्रस्योद्भावनीयत पदर्शनम्१७३ ५१५ वीधितो नवीनमतेनासाधारण्यदूपकताबीजपणनम् मूल. ग्रंथयोजनञ्च। ५१६ उक्तनव्यमतविवेचनं दीधितिकारोक्तम् | १७३७ .५१७ असाधारणग्रंशस्योपसंहारप्रदर्शनम् (२५) अनुपसंहारिपकरणे । ५१८ पूर्वपक्षीयानुपसंहारिलक्षणत्रयनिरसनम् । १७५० ६१९ द्वितीय लक्षणे सोतुत्वादित्यादिम्लग्रंधसंगमनप्रदर्शनम् १७४१ ५२० तत्रैव पक्षत्वविचार । ५२१ द्वितीयलक्षणावतारासंगतिनिरसनम् । १७४२ ५२२ पूर्वपक्षीयचतुर्थपचमलक्षणपोः प्रदर्शनम् । ५२३ चतुर्थलक्षणखण्डनप्रन्थस्य मिश्रमतेन व्याख्यातरम् । १७४३ ५२४ तपास्वरसप्रदर्शनमा ५२५ प्रथमदोषासगतिधारणाय पंचमे लक्षणे विप्रतिवत्ति- पदार्थकथनम्। २२६ अनुपसंहारीसिद्धान्तलक्षणम् । ५२७ सिद्धान्त लक्षणीयहितीयलक्षणापतरणम् । ५२८ प्रथमलक्षणे यत्यस्य षष्ठपर्थपरनया वीधितिकारीय. व्याख्यानम्। ५२९ तत्र पक्षपदार्थवर्णनम् । १७५०. ५३० अनुपसंहारित्वस्य व्याप्यत्यासिद्धिभिन्नदूषकवामीजप्रति. पादनम्। ५३१ दीधितो अनुपसंहारित्वस्य दूषकताधीजविचार। ५३२ अनुपसंहारिणो हेत्वाभासत्याभावत्यषर्णनम् । ५३३ मिश्रमतेनानुपसहारिणो हेत्वामासत्वकथनम् । ५३४ मिश्रमसखण्डनम् । ५३५ अनुपसंहारिणो व्यभिचारेऽन्तर्भावसभवात्स्यासन्ध्येण " १७४७ " " १७४८ १७४९ १७५४ १७५७ ·" . [ २९ ] विषयः। तस्यैवानुपसंहारित्यकथनम् । ५३६ दधितिकारो साधारणादिययव्यापकं सामान्यलक्षणम् , ५३७ स्वमतेन असाधारणस्य दूषकत्ववर्णनम् । ५३८ मणिकारोक्तासाधारण्यस्य दीधितिमते विरुद्धस्यकथनम्१७६ ५३९ प्रगल्भोकानुपसंहारित्यखण्डनम् । १७६७ ५४० गदाधरोतमनुपसंहारित्वम् । ५४१ अनुपसंहार्युपसंहारप्रदर्शनम् । (२६) विरुद्धमकरणे । ५४२ पूर्वपक्षीयविरुद्धलक्षणम्यम् । ५४३ तत्र साध्यविरोधित्वपदार्थव्याख्यानम् । ৬৩০ ५४४ प्रासंगिकामावत्यविचारः । १७७१ ५५५ विरोधस्योपजीव्यत्वेन दोषत्वस्थापनम् ! १७७३ ५४६ मतान्तरेण विरुद्धलक्षणानां प्रदर्शन तेषां खण्डनं च । १७४ ५४७ दीधितौ विरुद्धस्यानकान्तिकलक्षणाकान्तत्वैपि स्वातंटये. ण तद्विभजनम् । १७७५ ५४८ उच्यत इत्यादिना विरुद्धसिद्धान्तलक्षणम् । १७७६ ५४९ वीधिती मधमसिद्धान्तलक्षणसमनायाभिप्रायवर्णनम्। १७७७ ५५० अभिप्रायान्तरेण यद्वेत्यादिना सिद्धान्त लक्षणान्तरल्याण्यानमा ५५१विरुद्धस्यपरार्यानुमाने पार्थक्यशंकातत्समाधानप्रदर्शनमा१७७९ ५५२ विरुद्धस्य यिधिसाधतनिषेधसाधनभेदेनावान्तरविभाग फथनम्। ५५३ सर्वपामुक्तभेदभिनानां विरुद्धाणामनुगमकरूपसत्त्वदिक्य प्रदर्शनम् । ૨૭૮૦ ५५९ उक्तनिखिलविरुद्ध विशेषाणां विशेषणनियंधनत्वम् । १७८३ ५५५ पिरोधस्य दोपान्तरत्वोपसंहारप्रदर्शनम् । (२७) सत्प्रतिपक्षपकरणे । ५५६ पूर्वपक्षीयसम्मतिपक्षलक्षणचतुष्टयप्रदर्शनं ताखण्डनञ्च । १७८५ ५५७ दीधिती प्रथमलक्षणीयवलपदार्यविचारे मूलाशयपूरणम्१७८९ १५८ दीधितो चतुघलक्षणे एकत्र तझंगनियमादिति दूषणासं. गतिनिरसनम् । १५९ उच्यत इत्यादिना सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तलक्षणमयम । १७८७ १६० प्रथमलक्षणस्य दीधितो सत्प्रतिपक्षितल्यवहारोपयिका .

·विषयः। " १८०१ . १८०४, पृ० ५६१ उपाध्यायमतरीत्या समानपदसार्थक्पपर्णनम्। १७९१ ५६२ मिश्रोक्तसमानपदव्यावृत्तिखण्डनम् । १७९२ ५६३ प्रथमलक्षणस्य फलितार्थप्रदर्शनम् । " ५६४ मतविशेषण फलितान्तरप्रदर्शनम् । १७९३ ५६५ सत्प्रतिपक्षस्य स्वार्थानुमान एव दोपरयमिति मतं त- खडनं च। १७२६ ५६६ सत्पतिपक्षस्यापि व्यभिचारपदुपजीव्यत्वेन दोपत्वप्रा तिपादनम्। १७९८ ५६७ अस्य दृपकताबोजवर्णनम् । ५६८ सर्वत्र वादिवाक्यस्य विरोधिना प्रस्तत्वादनुमानोच्छेद प्रसवारणम् । ५६९ मतान्तरेण संशयजनकत्यस्य दूपफतावीजत्वप्रदर्शनम् तः निरासश्च । १८०२ ५७० रत्नाकोशकारमतव्यवस्थापनमा ५७१ दीधितौ तदभिप्रायस्य स्पष्टीकरणम् । ५७२रत्नकोशकाराभियतसंशयाकारानुमितायर्वाचीनानां मतम्।१८०२. ५७३ दीधितो रानकोशकृन्मतखण्डनम् । १८१३ ५७४ मिथकृत रत्मकोशकारमतस्य खण्डनम् । ५७५ गदाधरमतेन सशयाकारानुर्मितिनिरासप्रदर्शनम् । ५७६ वस्तुतस्त्वित्यादिना संशयाकारानुमित्यनुपपत्तिखण्डनम् १८२१ ५७७ हेत्वाभासानां फलद्वारकलक्षणप्रदर्शनम् । ५७८ प्रकरणसमस्य जिज्ञासाजनकत्वव्यवस्थापनम् । १८२४ ५७२ मतान्तरेण दूपकतावीजस्य खण्डनम् । १८२५ ५८० दोधितौ सत्प्रतिपक्षहेतुदोषाणामभिधानम् । ५८१ सर्वसत्प्रतिपक्षसाधारणविभाजकरूपप्रदर्शनम् । ५८२ उग्नेये उन्नायके चाविरोध्यन्तविशेषणस्यसार्थवयंप्रदर्शनमा१८३३ ५८३ सत्प्रतिपक्षप्रथोपसहारः । १८३५ (२८) असिद्धिप्रकरणे ५८४ पूर्वपक्षासिद्धिलक्षणदर्शनम् । ५८५ तत्र व्याधिपक्षधर्मता विशिष्टाभावरूपासिद्धी प्रत्येकामा. यस्थ स्वतो दोपत्वसम्भवन विशिष्टाभावस्यासिद्धित्वा- सम्भव ५८६ व्यामिपक्षधर्मतामितिविरहस्यासिद्धित्वनिरसनम् । १८२५ " १८३ શ્વર ·+ । ३. 1 विषयः। ५८७ साधनविशेषणासिद्धादी हेतुतावच्छेदकविशिष्टत्यादरम. सिद्धबा तलक्षणस्यासम्भवमदर्शनम् । ५८८ प्याप्तिपक्षधर्मतानिश्चयरुपसिद्धचमावस्यैवासिद्धित्य मिति मतस्य खण्डनम् । ५८९ घशाताया अध्यसिद्धेहेत्वाभासत्वमिति मनस्य दूषणम् । १८४९ ५९० मतान्तरण हेत्वाभाससामान्यतविशेषलक्षणानां प्रदर्शनमा१८५० ५२१ तन्मतसण्डनम् । ५९२ उच्यत इत्यादिनाऽसिदिसिद्धान्तलक्षणनिरूपणम् । १८५२ ५९३ दोधितौ चिन्तामण्युक्तसामान्यलक्षणेऽस्परसप्रदर्शन द्वारा स्वतन्त्रासिदिसामान्यलक्षणप्रदर्शनम् । ५९४ दीधिती आश्रयामिद्धिस्वरूपासिद्धयादीत लक्षणानि । १८५४ ५९५ दीधितो मतान्तरीयव्याप्यत्वासिद्धिखण्डनम् । ५१६ परामपंविषयाभावत्यविचार। १८५७ ५१७ आश्रयासिद्धरुद्भावनप्रकारविवेकः। १८६१ ५९८ नव्यमाच्यमतेन नानाविधाश्रयासिद्धिस्वरूपासियादि- प्रदर्शनम् । ५२९ व्याप्यत्वासिद्धेविभागनिरूपणम् । ६०० व्याप्तिविरहरूपव्याप्यत्यासिद्धरसकीर्णोदाहरणप्रदर्शनम्।१८६६ ६०१ उपाधेाप्यस्यासिद्धत्तमहीकुर्वतां मतस्य खण्डनम् । १८६८ ६०२ प्रतिकूलतर्कानुकूलतर्कामाक्योरसिद्ध्यन्तर्गत्वमिति मत. विशेषस्य खण्डनम्। ६०३ असिद्धिग्रन्थोपसंहारः। (२१) वाधप्रकरणे ६०४ पूर्वपक्षीयवाघलक्षणानां निरसनम् । १०१ पाघस्य पृथग्हेत्वाभासन्धविधारः । ६०६ याधस्य हेत्वाभासत्यामावत्वपूर्वपक्षः। १८७५ ३०७ वस्तुतस्वित्यादिमा वाधस्यादोयत्ययवस्थापनम् । १८७७ ६०८ उच्यत इत्यादिना बाधस्योपजीव्यत्वेत पृथक् हेत्वाभासत्व. 'कथनम्। १८८२ ६०९ याघस्य स्वतो न दूषकरवमिति मतस्य खण्डनम् । ६१० दीधितोवास वेकवाधस्वरूपाणां प्रदर्शनम् विभाजक- रूपयनं च। ६११ दोषधिशेषवारणाय निष्कृष्टार्थप्रदर्शनम् । ६१२ मुलोतसाध्याभावपत्पक्षादिक्षानप्रमात्वस्य यात्यलण्डनम्। " " .

·पृ. ११०२ १९०४ विषयः ६१३ सशयसाधारणसस्टत्यज्ञानस्थानुमितिहेतुत्वदिनो मतस्य निराकरणम्। ६१४ उक्तमतेऽप्रसिद्धसायकानुमानानुपपत्तिविवार। ६१५ साध्यामायुद्ध प्रमात्वस्य व्यभिचारोपजीव्यतया हेत्वा मालत्यामति मूलोक्तस्य दूषणम् । ६१६ सोन्दडमतपरिष्कारपूर्वकं तदुषणाभिधानम् । ६१७ मूले बाधस्य पृथक्त्यव्यवस्थापनम् । १९०९ ६१८ उक्तमूलसिद्धान्ते उपाध्यायोक्तदूषणाशवाप्रदर्शनम् । १९१० ६१९ अभावयुद्धविधीप्रतियन्धकस्यव्यवस्थापनम् । ६२० याविभागवर्णनम् । १९२५ ६२१ दीधितो बाधस्थासङ्कीर्णोदाहरणासम्मवान पृथक्त्व मित्यभिप्रायेण शङ्कावर्णनम् । ६२२ आशङ्कासमाधानम् । १९२६ ६३ वाघग्रन्धोपसहारप्रदर्शनम् । १९२८ (३०) असाधकतासाधकत्वपकरणे ६२४ हेत्वाभासानामसाधकतासाधकास्वनिरूपणे सग. तिप्रदर्शनम्। ६२५ असाधकतासाधकत्वस्थ सदुत्तरत्वे आक्षेप । ६२६ उक्ताक्षेपपरीहारः । ६२७ कपकत्वाविरोधापादनार्थमसाधकता व्याप्युप. स्थितेरावश्यकत्वम् । १९३० ६२८ असाधकतासाधकत्व पूर्वपक्षपक्षकथनम् । ६२९ तत्र चार्वाकमत प्रदर्शन तत्खण्डनश्च । ६३० पूर्वपक्षीयासाधकतासाधकत्वान्तरनिरसनम् । ६३१ उच्यत इत्यादिना सिद्धान्तेऽसाधकतासाधकत्व. विवेचनम्। ६३२ स्वज्ञानकालस्य विशेषत्वाभिप्रायेणोक्तसिद्धान्त. सगमनम्। ६३३ स्वशानकोलस्य साध्ये निवेशमगीकुर्वतां मतस्य. खण्डनम्। १३४ अन्येत्वित्यादिनोक्तस्थले मतान्तरप्रदर्शनम् । १९३९ ६३५ गादाधर्यामसाधकनासाधकत्यप्रकरणस्य समाप्ति । १९४० विषयसख्या ६३१ पत्रसख्या १९४० " " ·" " " " " (३१) ईश्वरवादप्रकरणे। विषय, १३६ अनुमाननिरूपणप्रयोजनीभूतेश्वरसिझनुमानम् । १९५० ६३७ उक्तसिद्धा-त्यनुमाने पक्षाक्षेपद्वारेश्वरसिद्धावाने । साध्याक्षेपद्वारश्वरसिद्धावाक्षेप । ६३१ मतान्तरण पक्षसाध्यनिर्वचनम् । ६४० उक्तपक्षसाध्यनिर्वचनम्वण्डनम् पूर्वपश्चिमनेन । ६४१ व्याप्तिबलेन साध्यसिद्धिप्रदर्शन नत्खण्डनश्च । २४२ सद्यकालीनहाणु कपक्षकानुमाननेशरसिद्रिमदशनम् । १९४७ ६४३ उक्तानुमानखण्डनम् । ६४४ उक्तानुमाने कार्यत्वरूपहेतो. खण्डनम् । ६४. पक्षधर्मताबलान्नित्यज्ञानसिद्धिद्वारेश्वरसाधकानुमानम् । १९४८ ६४६ उक्तानुमानराण्डनम् । १९४९ ६५७ मन कियापक्षकानुमाननश्वरसिद्धिप्रदर्शनम् । ६५८ उक्तानुमानाक्षेपकवनम् । ६४२ अनोच्यत इत्यादिनासिद्धान्त्यनुमानजयनिष्कर्ष प्रदर्शनम् । २०५० ६५० निफसिद्धान्त्यनुमानप्रयपक्षव्यवस्थापनम् । १९५१ ६५१ पक्षेऽदृष्टादारकविशेषणवैयाक्षेपसमाधानम् । १९५२ ६५२ साध्ये उपादानपदविचार ६५३ पश्क्षेप्युपादानपदसार्थक्यप्रदर्शनम् । ६५४ साध्यसंदेहयति हेतुनिश्चयस्यादापत्वकटतम् । १९५५ ६५५ पाध्ये झानादीना विशेषणवेन विशिसाधनचिवथया स्मदादिनार्थान्तरनिरसनम् । ६५६ उक्त सिद्धान्त्यनुमानययस्य साध्येप्यन्तिरत्यशका । ६५७ उक्ताशंकानिरसनम् । ६५८ सिद्धानयनुमाने दृशन्ते साध्ययकरयाक्षेपप्रदर्शनम् । ६५९ उक्ताक्षेपखण्डनम् । १९५८ ६६० मतान्तरेण साध्यार्थप्रदर्शनद्वारेश्वरवर्तुत्यसिद्धिप्रदर्शगम्। १९५०, १६१ वरन्पोपि स्यादिस्याक्षेपस्थ समाधानम् । १९६० १३२ भारकार्य समवेतमिति च्यात्या कृतिविशेषकार्यविशे पयोरन्वयव्यतिरेकग्रहस्य सामान्येन नद्याप्तिग्रहे उपा " " " ·[ ३४ ] १९६३ १९७० १९७१ १२७५ विषय पृ० पत्यक्धनद्वारेश्वरसिद्धिकथनम् । ६६३ दृष्टान्ते विरुद्धकर्तृसहवारदर्शनारिसद्वान्त्यनुमाने वि रुद्धत्यशङ्कानिरसनम् । ६६४ सिद्धान्त्यनुमाने वाधोपाध्यो प्रदर्शनम् पूर्वपक्षिमतेन । १०६७ ६६५ याधोपायो खण्डनद्वारा हस्तादिव्यापारनिरपेक्षत्येभ्व रस्य क्षित्यादिकर्तृकस्यसिद्धिकथनम् । १९६७ १६६ कर्ता शरोर्येव ज्ञानमनित्यमे येत्यादिव्याप्तिप्रत्यक्षविरोधा प्राशरीरनित्यज्ञानादिमत्कर्तृसिद्धिरिति पूर्वपक्षे । १३७ उक्तपूर्वपक्षखण्डनम् । ६६८ उक्तपूर्वपक्षस्य गङ्गेशोपाध्यायामिमत विण्डनम् । ६६९ नव्यमतेन ज्ञानमनित्यमे रेति ध्यानिज्ञानस्याकिंचित्कर स्यकथनम्। ६७० सिद्धान्त्यनुमाने शरीरजन्यस्वरूपोपाधिप्रदर्शनद्वाराक्षेप ११०७४ २७. उनाक्षेपसमाधानम् । १७२ उक्तागायभिप्रायेणेय साध्यव्यापकताम्राहकाशङ्का। ६७३ उक्ताशङ्कासमाधानम् । ६७४ उपाधिमण्डनप्रदर्शनपूर्वक सत्प्रतिपक्षाशवाग्वण्डनम् । ३७ ६७१ मानस्यानित्यतासाधकानामनुमानानो पण्डनम् । ६७६ मत्प्रतिपक्षानुमाने साध्यादिमण्डनम् । ६.७ सिमात्यनुमानषि प्रनिमायोपाधिशहा। १७. उतोपाधिनियंचन स्वित्यादिना । १८० उनापाधिनिरसनमुच्यन म्यादिना । ३८१ प्याप्यताय दायिवार । ६८२ नोरथमं व्याप्यस्यासिनिविचार। १२ ग्राचा मतेन व्याप्यतायदायिगा। ६८४ घरम्पत्यानकारया मंशयनपसिनापाक्षेप । १८५ उनाक्षपनिरामहायस्यमापन प्रदर्शनम् । १८६ मतान्तरण कपनमाधकानुमानम्य मण्डनम् । १० नित्यसपविश्यमामिद्धि । ५८ मध्यानपिनानामिनिप्रदा'मम् । " १०८० " १९८५ १०८४ १९७ ००३ . 1."

·। " " " विषयः पृ० ६८२ वाचस्पतिमिश्रिमतेन नित्यज्ञानसिद्धिः। ६४० ईयरस्य जगनिर्मातत्वे आक्षेपः । ६९१ उक्ताक्षेपसमाधानम्। ६९२ ईश्वरस्य सर्वज्ञत्ये भ्रान्तत्यापत्तिरित्याशेपसमाधानम् । ६९३ प्रयोजनाभावादोभ्यरस्य प्रवृत्त्यभावइत्याक्षेपस्य पण्डनम् । ६९४ यस्तुतस्त्वित्यादिनोलाक्षेपस्य समाधानान्तरम् । ६२५ अशरीरात्क वेदघटादिशब्दव्यवहारसम्प्रदाय इत्याक्षेप निराकरणम्। ६२६ प्रनिसर्गाधनम्तसर्वशकल्पने गौरयप्रदर्शनम् । १९९.९ १९७ ईश्वरज्ञानमूलकशब्दशक्तिप्रोऽपि भ्रमासम्भवप्रदर्शनम् । २००० ६९- ईश्वरेऽनुमानयत् श्रुतिस्मृत्योरपि प्रमाणत्वेन कथनम् । (३२) शक्तिवादप्रकरणे। ६५९ शक्तिसाधकानुमानप्रकारः पूर्वपक्षिमतेन। ७०० मण्यभावस्य दाह हेतुत्यवादिना प्राचां मतम् । २००२ ७०१ उत्कमतवण्डनम् । २००३ ७२२ विशेष्यविशेषणोमयाभावदयापकस्य प्रतिवन्धकाभाव. स्थानुगतस्य दाहहेतुत्वव्यवस्थापनम् प्राचीनमतेन । ७०३ उकाभायस्य तुरीयसंसर्गाभावत्वांगीकारः । ७०४ तुरीयसंसर्गाभावस्वीकारे विमागन्याघातापत्या घंसा. त्यन्ताभाचयोस्तस्यान्तर्भावः। ७०५ पूर्वपक्षिगतेनाननुगतस्यादुक्ताभावयोहहेतुत्वखण्डनम् । ७०६ तत्तदुत्तेजनामावानामनुगतत्वामायाद्धेतुत्वासम्भषण दर्शनम् । ७०७ अतिरिकविशिष्ठाभावस्यासम्भवप्रदर्शनम् । ७०८ विशिष्धाभावस्थापनद्वारा प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयोःस. म्बन्धामावस्य दाहहेतुत्यव्यवस्थापन सिद्धान्तिमतेन । ७०२ प्रकारान्तरेणाननुगमदोपपरिहारद्वारा पतिवन्धकाभाव. स्थ दाहहेतुत्वस्थापनम् । २००९ ७१० प्रतिबन्धकामायस्थ दाहहेतुत्वाक्षेपसमाधानम् । २०१० ७१२ यरेत्यादिना प्रतिवन्धमत्यापच्छिसप्रतियोगिताकामा. ०००४ २००५ " २००७ २००८ " ·[ ३६ ] " २०१३ " २०२३ २०२६ २३२७ विषयः यस्यैव दोहहेतुत्वकथनम् । ७१२ स्वमतेन संसर्गाभावादिनिर्यवनद्वाराऽभावस्य दाहहेतु त्वकथनम्। ७१३ संसर्गामावविवारः । ७१४ विशेषणाभावादावनुगतहेतुत्यसंभवाहाहवेजात्याङ्गीकारे याधप्रदर्शनम्। २०१६ ७१५ प्रतिबन्धकामावस्य कारणतावच्छेदकत्वमङ्गीकुर्वतांमु. गरिमिथाणां मतम् । २०१८ ७९६ उक्तमतखण्डनम् । ७१७ शक्तिसाधकानुमानप्रयोगाणां पूर्वपक्षिमतेन प्रदर्शनम् । २०२१ ७१८ उक्तानुमानानामप्रयोजकत्याभिप्रायेण खण्डनम् । ७१९ तणादीनां वही कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वाङ्गीकारेण शक्ति सिद्धिप्रदर्शनं पूर्वपक्षमतेन । ७२० पूर्वपश्येकदेशिमतखण्डनं पूर्वपक्षिमतेन । ७२१ तृणाघानम्यादगन्तशक्तिकल्पने गौरवमित्यभिप्रायेणो. नपूर्वपक्षनिरासः। २०२८ ७२२ अत्र नटस्थाशङ्कापरिहारः। ७२३ मोहिमोक्षणादिजन्याऽधेयशक्तिस्वीकारे पूर्वपक्षिमतेन युक्तिप्रदर्शनम् । ७२४ उक्तयुक्तिखण्डनद्वाराधेयशक्तिनिराप्तः। २०३३ ७२५ यदेत्यादिनोत्तरान्तरम् । ७२६ स्वमतेनापशकिनिराकरणप्रकार। ७२७ नैयायिफमतेन शक्तिपदार्थनिर्वचनम् । ७२८ अपयेत्यादिना शरयपरपर्यायस्य फारणत्वस्य निर्यचनम् ।२०४५ ७२९ कारणत्यस्य लक्षणान्तराणा कथनम् । २०४७ ७३० प्रिमियाधासिद्धिप्रदर्शनम् । ७३१ पुसुमावलिप्रकाशोक्तपञ्चविधान्यथासिद्धानामेयात- मांधकथनम्। २०५१ ७३२ अनन्ययासिनियनपूर्ववनित्यसकारणत्यस्य मण्डनम् ।२०५४ २०२२ २०३०. २०४३ ..

·[ ३७ ] (३३) मुक्तिवादप्रकरणे। २०६० विषय ७३३ अनुमानपरमप्रयोजनस्थापवर्गस्य लक्षणम् । २०५५ ७३४ उक्तलक्षणमोक्षस्य पुरपार्थवाक्षेप । २०५६ ७३५ उक्ताक्षेपसमाधि । ७३६ मतान्तरेण दु खप्रागभारासहवृत्तिदु ग्वसाधनध्यसस्य मुत्तित्वम् । २०५९ ७३७ उकमुक्ती दु पनागभावससे आक्षेप । ७३८ उक्ताक्षेपपरिहार । २०६१ ७३९, उक्तमुक्ती दु खनागभावस्थासत्वव्यवस्थापनम् । २०६२ ७४० दुखायन्तामावस्येव मुक्तित्वयादिनामन्येषा मतम् । २०६३ ७४१ प्राभाकरमतेनायन्तिकदु वनागभावस्येव मोक्षत्यप्रदर्शनम्२०६५ ७१२ उक्तमाभाकरमतवण्डनम् । ७४३ घेदान्तिस्तेन दु खाभावस्य पुरपार्थ आक्षेप । २०६६ ७४४ उक्ताक्षेपसमाधानम् । ०४५ अपेद्यतया दुखाभायस्यापुरुषार्थत्वमित्याशङ्कासमाधानम२०१७ ७४६ दुखाभावरूपमुक्तिसाधकानुमानप्रयोगप्रदर्शनम् । २०१८ ७३७ उत्तमुक्तो ध्रुतिप्रमाणकथनम् । ७.८ आचार्यमतेना शरीर वा इत्यादिश्रुतिप्रमाणकथन सद र्थकथन च। २०६९ ७४० लीलावतीकारमतेन मुक्तिपदार्थस्य स्खण्डनम् । २०७० ७५० वेदान्त्यकदण्डिमतोक्तापवर्गस्य खण्डनम् । २०७१ ७५१ त्रिदण्डियेदान्तिना मुनिरसनम् । २०७२ ७५२ मतान्तरोन्मुक्तिपदार्थस्य खण्डनम् । ७१३ उक्तमुक्ती सर्वामिणामधिकार इति सप्रमाणनिरूपणम् । २०७३ ७१४ जानवकर्मणोपि मुतौ हेतुत्वकथनम् । २०७४ ७५५ शानकर्मणोस्तुल्यतया मुक्त्यर्थत्वे गीतादिप्रमाणप्रदर्शनम् । २०७५५ ७५६ आरादुपकारक कर्म संरिपत्योपकारक तत्वज्ञानमेवेश्या चार्यमतप्रदर्शनम् । ७५७ समुच्चयपादिमनेनाचार्यमतवण्टनम् । " " २०७७ "

·विषयः
पृ
७५८ भत्र वदन्ति इत्यादिना तत्वज्ञानमात्रादेवापवर्गदति स्था.
पनम् ।
२०७८
७५९ कर्मणामपि तत्वज्ञाननरपेक्ष्येण मुक्तिहेतुत्वमित्यभिप्राये.
णाक्षेपः।
७६० उकाक्षेपसमाधिः।
७६१ फर्मस्थलेऽपि तत्त्वज्ञानस्यावश्यकत्वात्तत एवापवर्ग इति
व्यवस्थापनम्।
७६२ मुक्तिवादस्योपसंहारः।
२०८१
२०७२
२०७९
७६२ विषयसंख्या
२०८४ पत्र संख्या

·(प्रका० ) *ईश्वराननुमानाचेति । यद्यपि मन्वादिशरीरारम्भक घणुकादिकर्तृत्वनेश्वरानुमानं स्यादेघ । तथापीश्वरस्थाप्यावश्यकथा रिक मन्यादिनेति भावः । विश्वतश्चक्षु-विश्वविषयकसाक्षात्कारवान् विश्वतोमुखः-विश्वविषयकवचनवान् । विश्वतोयाहु-विश्वविषयक प्रयत्नवान्, विश्यतस्पात् विश्यव्यापी, बाहुभ्यां-धर्माधर्माभ्यां, संपतत्रै परमाणुमि , सधमति-सयोजयति । किमर्थमित्यत आह घाचाभूमी सं. जनयन् । द्यावेत्यूद्धलोकसप्तकं भूमीत्यधोलोकसप्तकमुण्लक्षितम्।सद्वयं व्यवहिताश्चति सूत्रेण धमजनना-पामधीयते । स्मृतिविरोधम श्रुतेर- न्यपरत्वमाशय तद्विरोधमेव दर्शयति उत्तम इति । ॥ इत्यनुमानखण्डायशिष्टाशचिन्तामणिव्याख्यानप्रकाशे ईश्वरवादः ।। (चि०)स्पादेतत्. ईश्वरवत कार्येणैव शक्तिरप्यनुमी. यते, तथाहि यादृशादंय करतलानलसंपोगाद्दाहो जायते तादृशादेव सति प्रतिबन्धके न जायते, अतो पदभावात कार्याभावस्तबहयादावभ्युपेयं तेन विना तदभाचाय; तदाहाभायानुपपत्तेर्व्यतिरेकमुखन शक्तिसिद्धिः । न चा: दृष्टवैगुण्यम् , दृष्टसाद्गुण्ये तदभावात् , तस्य तदर्थत्वात् अन्यथा दृढदण्डनुन्नमपि धनां न भ्राम्येत् । अधादृष्ट विलम्यादपि विलम्यो यथा यन्ध्यास्त्रीसंप्रयोगे परमाणु कर्मणि अध्ययनतुल्यत्येऽपि एकत्र फलाभावे चेति चेन्न । अष्टविलम्पो हि न तन्नाशानुत्पादौ, मपयपसा. रणानुपदं दाहाभाचप्रसङ्कात । किञ्च नियमतो माणसद्धा घे काय्याभावस्तदभावे कार्यमिति दृष्टत्वात् मण्याद्यभाव अन्यथा कंदाचित् मण्याधभावेऽपि तदभावान्न कार्य स्यात् , बन्ध्यासंप्रयोगे तु दृष्टव्यः भिचाराददृष्टविलम्यादेव बिलम्यः । अदृष्टभ कचित् साक्षाजनकम् , अन्यथा परम्परया हेतुरपि न स्यात् । न च मममजयोः समश(१) निरपवादमभ्यस्यतारेका प्रग. (१निरन्तरमिति पाठान्तरम् । एय कारणम्, . २५१

·तथा
२००२ अनुमानचिन्तामणौ
रभो नापर इति दृश्यते । न च सर्वोत्पत्तिमतामदृष्टं नि.
मिसकारणम् , अगस्यागमनसाध्ये सुखे तदभावात्
तहि. नोऽधर्मात् सुखत्वात् नापि धर्मात् । तेन(१)
अगम्यागमनमुत्पाद्य सुग्वमुत्पादनीयम् ,
गम्पागमनकारणत्वेन न स धर्मः, श्येनापूर्ववनिषिद्धफल.
कपनानकत्वात् । दाहप्रतिकूलादृष्टादेव दाहाभाव इति
चेन्न । तस्योत्तेजकाभावसहितमंण्यजन्यत्वं तत्राऽदाहा'
र्थिनोऽप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तज्जन्यत्वेऽपि तदुत्पादका
देष दाहाभार इति किमदृष्टेन, प्रथमोपस्थितत्वादुपजी-
व्यत्वाच । प्रतियन्धकाभावहेतुत्वस्य तेनाभ्युपगमात्
अदृष्टोत्पत्तौ शौचाचमनादेः साधारणस्थानाप्यन्वपः
स्पात् , अशुचेरेव तदुत्पत्तौ शौच सति तदभावापसे, प्र.
तिपक्षसनिधापकादृष्टस्यैव प्रतिपन्धमत्ये सति मण्यमयो.
मेऽपि दाहानात्तिः अग्रिमकाल एय सन्निधिदर्शनेन तद
सिद्धाभावात् । अस्तु तर्हि उत्तेजकाभावसहकृतप्रतिष
न्धमाभावस्पाययव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्यम् । एयं केवलो.
तेजकमाये उभयसत्ये उभपामा च विशिष्टभावोऽ
नुगतो हेतुः । प्रतिपन्धकत्यञ्च कारणीभूताभाषप्रतिपो.
गित्यंतच्च मण्याचभावत्येन न तु प्रतिपन्धकाभावत्वेने.
सिमान्योन्याश्रयः। अत एव प्रतियन्धकत्वाभिमतमण्या-
दीनाममायकूट एघ कारणं तेन माणमझाये मन्प्राध
माघेऽपिन कार्यम् । अनतिरिक्तामाययादिमते
यहारार्थ तत्म्मानाभिषिक्त हेतुत्यम् । नपाभायो न
कारणम्, भावयन ग्राहकनोल्पात् । दृष्टश फुयसंगोगा
भाषण गती, अनुपलम्भस्याभाषविताने, पिहिताकर
चप

·शक्तिवादः। । णस्य प्रत्यवाये, निर्दोपत्वस्य वेदप्रामाण्ये जनकत्वमिति प्राश्च:। मैवम् । विशिष्टं हि नार्थान्तरं येन तदभावोऽनुगतः स्यात्, किन्तु विशेषणविशेप्यसम्बन्धा इति तेषां प्रत्ये- कामावस्य हेतुत्ये कचित् विशेषणमण्यभावः कचिदु. त्तेजकाभावरूपविशेषणाभाव:-कचिदुभयं कारणमिति व्यभिचारानकमपि हेतुः स्यात् । (प्रका० ) प्रसादाह *स्यादेतदिति ! *कार्येणैयेति । यथा अ. नुमीयत इति नैयायिकदिशा उपदर्शिताया अर्थापत्तेः पृथक्त्येन स्वयं स्वीकारादिति ध्येयम् । नन्येचं कार्येण न तदुन्नयनं किन्तु कार्याभावे- नेत्यत माह व्यतिरेफेति । व्यतिरेकनिरूपकतया तत्प्रयोजकमित्यर्थः। तस्य अदृष्टस्य, तदर्थत्वात्-एसाहुण्यार्थत्वात,तथा च साहुण्यमेया- दृष्टसाहुण्ये मानमिति भावः । परमाण्विति । खण्डमलये परमाणु. कर्मणि सत्यपि यथा न घणुकारम्भकसंयोग इत्यर्थः । पूर्वादष्टस्य नाशादमिमस्योत्पादकामावादाहो न स्यादित्याह *मण्यपसारणेति । न च मण्यपसारणनैय तदासमुत्पद्यत इति वाच्यम् । तस्य विहित- निषिदेतरत्येन तदजनकत्वादिति भावः। *मण्यायभाव एवेति । हवं चारसकारणतानिरासमानाभिप्रायेणापाततः, घस्तुतोऽस्यापि न कार. णत्यमित्यने वक्ष्यति । तदभावात्-अहामायात । धयेत्युपलक्षणम् । परमाणुकमणीत्यपि दव्यम् । नन्य रोपसंहारवारच सर्वत्र जन न तु साक्षादित्यत आह अदृष्ट चेति । *अन्यथेति वारे तस्य साक्षा. जनकत्वं स्वीकार्यमेव तत्रापि द्वारान्तरापेक्षायामनवस्थानादिति भा पः।नचेति । तथाच दापि तदेव जनमिति भावः । *येनेति । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यर्थपदेन श्रेयस्कारार्थ केन श्येनापूर्वमनरूप व्यावृत्तं तस्य निपिद्धशशुवधजनकत्वेनाभ्रेयस्करत्वात् , तद्वदयमपि न धर्म इत्यर्थः । दाहप्रतिकलेति* । नियतामिसाध्यदाहप्रतिकूलमेया. हैप्टमुत्पाद्यन इति नान्यन्तरजन्यदाहप्रतिवन्ध इति भावः । दोपान्त- रमाह-* अपेति । भनुवैरिति । यामागमादौ तथा दर्शनादिति भावः । उपयसत्वे-उचेजकप्रतियन्धकसत्य । *तचेति । कारणस्व मित्यर्थः । मणिसद्भावे-उत्तेजकाभावविशिष्टमणिसद्भावे । ( चित्पादेतत् प्रतियोगिभेदादिवत् मतियोगितावच्छे. -

·अनुमानचिन्तामणी
दकविशेपणभेदेऽप्यभावो भिद्यते, अन्यथा पृधिव्यादित्रा
यमत्येकरूपाभावेऽवगतेऽपि वायौ रूपसंशयो न स्यात् ।
एवञ्च यथा केवलदण्डसद्भावे दण्डपुरुषसद्भावे इयाभावे
च विशेषणविशेष्योभधाभावप्रयुक्तः केवलपुरुषाभावो.
उपाधितानुगतव्यवहारबलात् प्रतीतिसिद्धः तथा वि.
शेप्यस्प प्रतिबन्धकस्याभाषे विशेपणस्योत्तेजकाभा.
वस्पाभावे घासावे च केवलप्रतिबन्धकाभावो विशे.
प्यविशषणोभयाभावव्यापकोऽनुगत एव दाहकारण.
मस्तु । अथ विशेषणायभावादेव केवलपुरुषाभाषव्या
वहार एकशक्तिमत्वादिति चेन्न । अनुगतन्यवहारस्या-
नुगतज्ञानसाध्यत्वात् शक्तश्चातीन्द्रियत्वात् । अधोते.
जकप्रयोगकाले मणेः कोऽHIT? न तावत् प्राकमध्यसा-
भावी,तियोः प्रतियोग्यसमानकालत्वात् । न च श्या-
मोघमासीदित्यन यथा श्पामध्वंसप्रयुक्तः श्यामघटस्पेन
१फघटस्य ध्वंस एय तोत्तेजकाभावध्वमप्रयुक्त उत्तेजका-
भाववत्वेन मणिध्वंस एवेति वाच्यम् । ध्वंसस्थानन्तत्वे
उत्तेजकापनयेऽपि दाहप्रसङ्गात् । नाप्यत्यन्ताभावः, त
स्य कादाचिकत्याभावादिति चेत् । ।यथा दण्डोपनप्राप
नयदशापां केवलपुरुषाभाव उत्पादविनाशवान् अन्य
पायाधित केवलपुरुषाभावतभायव्यवहारयोरुपपादपि.
तुमशक्यत्वात् , तोत्तेजकोपनयापनयशृङ्खलायां प्र
तियन्धकाभायोऽपि तथैप स्पीकरणीयः तुल्पन्याप.
स्यात् । पदि च संसर्गाभावत्रपवैधम्पत्तित्र नाऽन्तम
पति, सदा तुरीप एय संसर्गाभावोऽस्तु, न हि कलप्स.
विशेषपाधे मामान्यपाधो, विशेपान्तरमादापापि तस्य
सम्भवात् । अन्यथा फलप्सानादिसंसर्गाभाषषधम्ण
71

·शक्तिवादः। २००५ ध्यसोऽपि न सिद्धयेत् । व्यवहारानुपपत्तिश्च तुल्यैव । सोऽयमस्माकं सगोत्रकलहो न तु शक्तिपादः । (प्रका०) प्रतियोगीति* । यद्यपि प्रतियोगिभेदस्थले प्रतियोगिताच्छे- दकमेहस्यावश्यकत्यात्तभेदादेव भेदस्तथापि यथा प्रतियोगिभेदोऽभाव मेदव्याप्यस्तथा प्रतियोगितावच्छदकभेदापीत्यर्थः । एवञ्चेति* केवल दण्डसझावे उभयाभावाद्दण्डपुरपसद्भावे विशेषणामायाद्दण्डपुरुषो. भयाभाव च विशेष्याभावादण्डाभायविशिष्टपुरुषाभ य इत्यर्थः । *प्रयु. क्त इतिका विशेषणादिविरहान्यतरव्याप्त इत्यर्थः । अनुगतेति । यद्यपि शब्दप्रपोगरूपे व्यवहारे व्यभिचार. नानार्थशब्दानुगमेपि विषयागनुग- मात्, तथापि व्यवहारशब्देन ज्ञानमेव विवक्षितम् । न चवमनन्वयः। शानेन विपयिणा विषयस्योपलक्षणात् । तथा चानुगतज्ञानस्याभुगत- विषयसाध्यवादित्या द्रष्टव्यः । ननु शक्तिरेवानुगता तद्विपयो। स्थित्यत आह शक्तधेति । इवामपंतप्रयुक्तः तनियतः, न तु तजन्यः समसमयत्वादिति ध्येयम् । न तु घटत्वेन, घट भासी. दिति प्रत्ययाभावादिति भावः । *सोयमितिक । उत्पादविनाशवान् तुरीयसंसर्गाभावोऽस्तु नोभयथापि शक्तिसिद्धिरिति भावः । (चि०) अस्तु वा ध्वंस एवासौ, संसर्गाभावविभागे जन्याभावत्वेन ध्वंसस्य विभजनात् । न चैवं पिनाशय. स्पेन मागभाव एव सः, परिभाषाया अपर्यनुपोज्यत्वा- त् । यदाऽत्यन्तामाच एषासौ, तस्य नित्यत्वेऽपि का. दाचित्कामतीति कार्यानुदयौ प्रत्यासत्तिकादाचित्कत्या. त् । प्रत्यासत्तिश्च विशेषणामाचो विशेष्याभाष उ. भयाभावश्च, तदैव विशिष्टात्यन्ताभावसत्त्वादिति । तन्न । यदि यतीतविशेषणावच्छेदेन विद्यमानस्यैव वि. शेप्पस्य ध्वंस: स्यात् तदा क्षणरूपातीतविशेषणापरिछ. नत्येन प्रतिक्षणं घटस्य विनाशः स्यात् इति क्षणभङ्गा- पत्तिाकिञ्च विद्यमानस्य विनष्टत्येनाप्रतीतः शिखा पि. नष्टा पुरुषो न विनष्ट इति विपरीतायाधितप्रत्ययाच न विशेषणाभावेऽपि विशेष्यध्यसः । श्यामोऽघमासत्ि .

·अनुमानचिन्तामणी केवलोऽयमासीत् 'पुरुष इत्यादौ "सविशपणे ही"ति न्यापेन विशेष्यवति श्यामकैवल्यादिध्वस एव प्रती. यते, ध्वंसस्य ध्वंसानुपपत्तेश्च न विद्यमानस्प ध्वंसः । एनेनोत्तेजकसद्भावे सत्युत्तेजकाभावविशिष्टमणेरुत्पन्न सस्थ उत्तेजकापनयसमये ध्वंसो जातोऽध्वस्तश्व ध्वंसः कारणमिति न विफल उत्तेजकापनय इत्पपा- सम् । विद्यमानध्वंसस्य च ध्वंसाभावात् । न च ध्वं- सान्यः संसर्गाभावो विशिष्टाभाव इति वाच्यम् । उत्प. नामावस्य विनष्टप्रत्ययहेतुतया तनोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्वप्रत्ययापत्तेः । नापि विशिष्टाभावोऽत्यन्ताभावः, तथाहि स एव कचित् विशेषणाभावसहितः कचिद्वि- शेष्पाभावसहितो दाहकारणामिनि अननुगमस्तदवस्थ एव, विशेषणविशेष्याभावयोः प्रत्यासात्तत्वावच्छेदका. नुगतधर्माभावात् । (प्रका० ) ननु तुरीयसंसर्गामावस्वीकारे विभागव्याघात इत्यप रितुष्यन्नाह *अस्तु नि । ननु विनाशिनि ध्वंसपदपरिभायैव स. दिग्धेत्यरुचेराह यति * । “यदि हातीति । यद्यपि विशेष्यता. पच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नघटादिप्रतियोगिकः प्रतिक्षणं ध्वंसी नेप्यते साहशक्षामहपात एव च शेषावहस्तपाप विशेष्यस्य प्रत्याभिशाप मानलमघाय्यसमयापिनाशाभावाच न घटादेविनाशा, किन्तु विशेषणस्य । न च विशेपणनाशसामग्न्येव विशेष्पनाशिका, नित्य मात्रापलापापत्तेः। अत एव श्यामायमासीदिति प्रत्ययो न स्वयमासी. दिति प्रत्यय इति भावः। ध्वसस्येति । तथा चौकापगमेपि दाहा. पतिः। उत्तेजककालोपन्नस्य प्रनियन्यकवसस्य तदाप्यनाशादिप्ति भाषः । यस्तस्येति कविपाठः । स च सुगम एघ । उत्पादविनाश शीलस्तुयः संसामाव एव घिशिष्टाभाष इति निरस्पति नाचेति । अस्यन्तामाय पयासाविति पक्ष परिहरति नापीति: । अत्यन्तामा पस्य नित्यायात्सदेय दादापातरिति प्रत्यासत्तिसदितस्य तस्य हेतुत्वं पाच्यम् , श्यामसिथ पिशेषणमावादिरित्यननुगम इत्याह .स एपेति।

·२००५ शक्तिवादः। (चि०) अथ विशिष्ठविरोधस्वं विशेषणविशेष्या. भावपोरनुंगतं तदवच्छेदकमस्ति नयोश्च सत्व एव वि. शिष्टात्यन्ताभायसत्यादिति चेत्, तर्हि विशिष्ठविरोधि. त्येनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्ठाभावत्वेन दाहव्यवहा रादौ जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीविनाऽतिरिक्तविशिष्टा- भावेन । अथोत्तेजककाल विद्यमानात्यन्ताभावानुवृत्ताव- प्युत्तेजकापन यने उत्तेजकाभावव्यक्तिर्या जाता तदव. च्छिन्नमणेरभावो न तत्रेति तदा कार्योदयः तत्त. दुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेन्न । तत्तदुत्तेजकाभावानामननुगतत्येनानुगतविशिष्टा- भावपवहारानुपपत्तेः, उत्तेजकाभावत्वेनानुगमेऽति- प्रसङ्ग एव। अथ विशेषणविशेप्याभाषयोर्विशिष्टविरोधित्वम नुगतकारणतावच्छेदकं यत्र तदन्यतराभावस्तत्र न विशिष्टं यत्र विशिष्टं तत्र न तयारभाव इति सहान. पस्थाननियमस्प विरोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति चेन्न । सहानपस्थाननियमो न परस्परविरहरूपतया विशेष- णविशेष्याभावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतपा तत्प्रत्ये- काभावाभावस्प विशिष्टत्यापत्तेः, तथा च विशेष्य. विशेषणयोः प्रत्येक विशिष्टत्वापत्तिः तदभावस्य त. स्वात् । न चोभयाभावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं घमाव- द्वयं विशिष्टाभावो न तु प्रत्येकाभाषरूप इति प्रत्येकामा चाद्विशिष्ठाभावव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरह व्याप्पत्वं तदाक्षेपकत्यं वा, विशेषणविशेषयाभावस्य वि. शिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात् तदनाक्षेपकत्वाच्च, अ. भेपे तयोरभावात् । एतेनान्यदपि विशिष्टव्यवहारवि.

·अनुमानचिन्तामणों रोधित्वादिनानुगतत्वमपास्तम् । केनाप्यनुगतेन रूपेण विशेषणविशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्येकाभाषा वस्थ विशेषणविशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्टत्वाप- तेः, तदभावाभावस्य तस्मादित्युक्तत्वात्, तस्मादि शेषणविशेष्याभावो विशेपणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्ठाभाव इति । (प्रका०) *अति* उत्तेजककाले विद्यमाने योऽत्येन्तागायस्तदनु. वृत्ताचपीत्यर्थः। उत्तेजकाभावत्वेनेति तोलेजकाभावविशिष्टम. ज्यमावत्वेन हेनुत्वं, तथाच पूर्यानुवर्तमानतादशाभावावुत्तेजकापनय. काले दाहापत्तिः, कारणतावच्छेदकावच्छिन्नयरिकश्चित्सा एय का योत्पत्तरियर्थः । *तहीतिर । पूर्वोक्त इसापत्तिमाशङ्कने अथेति । *विशेषणविशेष्याभावस्ये. ति अतिरिक्तविशिष्टाभाधानभ्युपगमादिति भावः । (चि०) अनोच्यते । विशेषणविशेष्ययोः मम्य- धाद्विशिष्टव्यवहार इति . तयोः सम्बन्धाभावादिशि. टाभावव्यवहार इनि घटतदभावव्यवहाराविध घटस. ममत्याभ्याम् । न हि तयारसम्पन्धे विशिष्टाव हारः, नवा तदभाये मति न विशिष्टामावव्यवहारः । यस्प घ पत्र सम्बन्धः स एय तत्र तस्य शिप्रयम् , स चमम्पन्धाभावो विशेषणासायादिशेष्याभावान उभपा. मायात् सर्वत्राविशिष्ठ एकस्तेषां व्यापकोऽनुगतविशिष्टा. भाष व्यवहारकारणम् , इह दण्डी पुझपो नास्तीत्यत्र तथा दर्शनात् । अत एष दण्डमात्रमनाथ दण्डपुरुषमझाने उ. भपाभाय घयल्यपुरुपयोः मम्यधामायःमर्वप्रास्तात्य. नुगमः कलपुरुषमावघ्पयहारः । एपञ्च प्रमियन्त्रकोते. जकाभायपोः सम्यन्याभावो दाहकारण म पनिपन्ध. फामा प्रतिपयकोत्तेजकसनाघे उभपामा : धारिस, ·शक्तिवादः। सर्वत्र प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयोः सम्बन्धो नास्तीति प्रतीतेः । नन्वेवं यत्र प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावा तत्रापि दाहः स्यात् अधिकरणाभारयोरतिरिक्तसम्बन्धाभाषा. दिनि चेन्न। तदभावेऽपिस्वरूपसम्बन्धस्याभावात सर्वत्र खरूपसम्बन्धादेवाधिकरणाभावयोशिष्ट्यप्रतीतेः। न थापि प्रतियन्धकोत्तेजकाभावाच स्वरूपसम्बन्धः त. पोरभावश्च प्रतिवन्धकाभाव उत्तेजकच दाह कारणं, तथा चोभयाभावे उत्तेजकासत्वे परं दाहः स्यात् , उत्ते. जापति च प्रतिबन्धके दाहो न स्थादिति चेन्न । अधि. करणाभावायेव स्वरूपसम्बन्धः, तयाघटवभूतलचन्वः रोयतदभायपोरपि स्वरूपसत्त्वे घटयति घटाभावव्यवहा. रापत्तेः किन्तूपश्लिष्टस्वभावत्वं, तच्च सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घटबद्भूतल चत्व- रीयतभावपोर्विशिष्ट प्रत्ययजननयोग्यत्यमस्ति, घटवति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात् , तदिहापि प्रतिबन्ध कोरोजकाभावयांविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं सम्बन्धः, अन्यथोत्तेजकवति प्रतिवन्धके चत्वरीयोसे. जकामावविशिष्टप्रत्ययापतेः। तादृशस्वरूपसम्बन्धाभा. चश्च प्रतिपन्धकाभाव प्रतिबन्धकोत्तेजकसझाये उभया. मायेचाविशिष्ट एय । यदा अदण्डपुरुषस्याभाबे दण्डी पुग्यो न प्रतियोगी तस्यादण्डत्याभावात् किन्तु तदन्यः, नस्य चाभावो दण्डिसट्टायपि दण्डमात्रमत्ये उभयासरये चारिशिष्ट इति तस्मात् केवलपुरुषाभावव्यवहारोऽनुगतः। तदुक्तं. "न हि दण्डिनि सति अदण्डानामन्येषां नाभायः, किन्तु दण्टाभावस्यति युक्तम, अन्यथा तन्नाऽन्यपामिति स्वरूप- ·अनुमानचिन्तामणी पदस्य व्यर्थत्वापत्तः, तथा केवलप्रतियन्धकाभावे उत्तेज कसहकृतः प्रतिबन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलस्वाभा वात किन्तु तदन्यः, तदन्यस्य च केवलप्रतियन्धकस्या- भाचे उरोजकसहित प्रतिवन्धकसत्ये उत्तेजकमात्रमत्त्वे उभपास या विशिष्ट एवेति नाऽननुगमः,उत्तेजकापन- पे च केवलप्रतिवन्धकोऽस्तीति न तदभाव इति दाही न भवती"ति । (प्रका) *सम्वन्धाभावादिति* । ननु विशेषणविशेष्यसम्बन्ध स्प तदुनयमावृत्चित्याभूतलादी तत्सम्बन्धाभावाण्डिनि सत्यपि दण्डीह नास्तीति व्यवहारापत्तिरिति चेत् । न । यादृशेन हि सम्यन्धेन यत्र यहिशिष्टन्यवहारस्तादृशसम्बन्धाभायस्यैव तयवहारहेतु व द ण्डपुरुषसयोगस्तु नैतधरहारहेतुः, तस्य भूतलावृत्तित्वेन तत्रदम स्तीत व्यवहारानापत्ते, किन्तु परम्परासम्बन्धविशप, तथा च त दभाव एव विशिणाभावच्यवहारहतुरिति फलबरन तथा कल्पनादिति। •सम्यन्या तर पिनेति । सयोगादायतिपातराह सम्बन्धेति । अपम्मवारणायाह- अन्तरतिछ । ननु स्वात्मविषयकशान स्वा. रमना सम विषयाधययिभान' सम्पन्य स्वरूपसम्बन्ध एय वच्य। तत्र चेदमव्यापकता समवापस्यैव सम्म-धान्तरस्य सत्यादिति चेन्न । उद्देश्यव्यवहारप्रयोजन सम्बन्धान्तर नित्ययात् । न च समायो वि पयत्यव्यवहाररायोजक घटादिविषयक ज्ञानस्य म्यात्मनि विषयाय ग्यवहारप्रयोजकत्यप्रसङ्गात् । ननु घटाभाघम्रमानुपात , योग्यताया परवर कनया त विशिष्टज्ञानोत्पत्या योग्यतावश्यभावात् । माघ प्रत्ययपदं प्रमागरम, सम्बन्धसत्ये नस्यपि प्रमात्यात, अन्यथा सम्य घामायन तस्याप्रमात्य ठदनमात्ये चना मात्र-धामाघ इति परस्प राययात् । किच अतीन्द्रियाभायस्वरपसम्बन्धऽध्याप्तिः, तत्र सम्प म्यम्य विशिएपश्ययाजनकत्वात् तम्प्रत्ययस्थागुमिस्पादिम्पत्या नि पपापपस्यादिति चेन्न । विशिष्टप्रत्ययजननयाग्यनारच्छदारूपाय छिन्नस्यरूपस्य सम्पाघावात् , यातायोदशामाये यायस्याय मायाम्। योग्यतायदक चायन्तामा प्रतियोगिदेशान्यदेशयम, गमावाप प्रतियोगिदशस्य सनिभातयागिरायकाश्यम्, अम्पो यामाये प्रतियोगिताय देशाम्यवत्यमागमा यायमन्योन्यामाय ·शक्तियादा। घय तरच मत्य यांग इति वाच्यम् । तत्रापि तद्देशान्यत्वस्य स चात् । म चेवमनवस्था यस्त्वनवस्थाया प्रामाणिकत्वेनादापात् प्र त्ययानय थायाश्चासत्यात, उक्तावच्छदकोपलक्षितस्वरूपस्यय प्रस्य. यविषयत्वे तस्य तदविषयत्वात् । एवञ्चोकारच्छदकावच्छिन्नस्य रूपाभावे यत्रामावधीस्तत्र भ्रम । एतेनातीन्द्रियस्वरूपसम्बन्धाव्या तिरप्यपास्ता । न चौतारकस्य प्रत्ययाविषयाय विषयाभाचारकथ भ्रमाचप्रमात् इति वाच्यम् । एकसातावच्छेदकावच्छिन्नस्य सम्बन्धत्व न विद्यमानसम्बन्धविषय वादन्यत्र तदनच्छिन्नत्वन तस्य विद्यमान सम्बन्धाविषयत्वात् । ननु यत्किञ्चिसम्बन्धाभायो न विशिष्टामारोऽतिप्रसहादिति वि. शेषणविशेष्योभयप्रतियोगिफलम्बन्धाभावस्तथा वाच्य , तदभावश्च कचिद्विशेषणविशेष्योभयप्रतियोगित्यरूपविशपणाभावात् कचिदिशष्य सम्यन्धाभावादित्यननुगमस्तदयस्थ एव । इयानेव विशषो या पुरुषादौ विशेष्ये दण्डादिविशेषण सम्बन्धे च विशपणविशेष्योभयप्रतियागि यम् । ननु दण्डपुरुषोभयप्रतियोगिकसम्बन्धत्यमेक प्रतियोगिता तावच्छेदक तदवच्छिमाभाव एक एवेति नाऽननुगम इति चेत् । तहि दण्डावच्छिन्नपुरुषत्वमक प्रतियोगितावच्छेदक तदच्छिन्नाभायोऽय नुगत एवेति कि सम्बन्धाभावस्य विशिष्टामावत्योपवर्णनेन । न च घि शेष्ये विद्यमाने न तदभाव इति वाच्यम् । विशेषणावच्छिन्नानामन्ये पामे गभाषाभ्युपगमेन दायामाचात् । अत पवानुपदमेव वक्ष्यति "न हि दण्डिनि सती"पादि। किञ्चन्यत्र यथा तथाऽस्तु प्रकृते चोत्तेजपामा यमणिसम्बन्धस्य नदुभयस्वरूपतया तदभावोऽननुगत एव । न च त दुमय न स्वरूपसम्बन्ध, किन्तु ताशधिशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमति रिक्तमेव तथति पाच्यम् । विशिष्टद्धिविषयस्य सम्बन्धवाद्विशिष्ट प्रत्ययघटितस्य तस्य विशिष्टयुध्यविषयत्वात , अत एव सम्बन्धस्य सम्बन्धिभिन्नत्यनियमन स्वरूपसम्बन्ध परैनाङ्गीक्रियते । अत एव स मचायसिद्धि, तत्तत्स्वरूपाणामनन्तत्वेन स्वरूपसम्बन्धेनार्यान्तरा भावात् , अन्यथा तेनैवार्थान्तर स्यात् । न च सम्बन्धत्यस्य मिलित. वृत्तियन सम्बन्धवावाच्छन्नाभावस्थानुगतत्यामेति याच्यम् । एव वि शपणावच्छिन्नविशेष्यामावस्यापि विशिष्टामायवे दोषाभाचादित्युक्तम् । अपि च यदि सम्बन्धाभायो विशिष्टाभावस्तदा इह दण्डी पुरुषो ना स्तीत्यनार्थप्रतियोगित्वेन सम्बन्ध एय भासेत । न चैव, दण्डाय. च्छिन्नपुरुपस्यैव तत्वेन प्रतीते । अन्यथा घटामागेऽप्यतिरिक्तन ·अनुमानचिन्तामणी तध्यवहारसम्भवार सिद्ध्येत् , घटतदधिकरणसम्बन्धामायादेव यदि च सम्बन्धस्य तन प्रतियोगित्येनानुल्लेखातद्भान विनापि घटत्या पच्छिन्नघरहानादेव तदभावज्ञानाच न तदभावनान्यथासिद्धि, तद मातेऽपि तुल्पमित्यपरितोष हदि निधायाह पद्वति । अयं च विशेषणा वच्छिन्नविशेष्यप्रतियोगिताको त्य-ताभाव न तु ध्यसो न वा विद्यमान प्रतियोगिक इति न क्षणिकत्वशङ्का । न च तस्य नित्यायन मागरि कार्यापत्ति , समपविशेषावच्छेदेन संसर्गित्वादिति प्रन्यरतवाभिधा नादिनि । दण्डी पुरुष इति । तत्काले दण्डवानित्यर्थः।किन्तु तदन्यः- तत्काले दण्डाभावधानित्यर्थ । नहीति । युक्तमिति योजना । भन्यो- ति। विशेषणावच्छिन्न प्रतियोगिको यदि नाभाव', किन्तु विशेषणप्रतिः योगिक एव सदाऽन्येपामिति पदस्य विशेष्यवाचिनोऽनुपादानाप तेरित्यर्थ । यदा यदि तत्कालीनदण्डाभाक्यानेव न प्रतियोगी, तवा अन्यया. रोनदण्डामावमादाय नत्र स्थित्तदण्डिनोपपदण्डायनाभावप्रतियोगि- स्वादन्येषामिति व्यमित्यर्थ । (चि०) ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डा चये घटोत्पत्तियत् प्रतिबन्धकसत्वेऽपि तदन्यप्र. तिपन्ध काभाषेऽपि(१) कार्यानुदयात्, न हि पावत् कार णतावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वयेऽपि कार्यमिति चे. ना प्रतिपन्ध काभावत्वेन न हेतुत्वमन्योन्याश्रयात् कि न्तु मण्याच मावस्येनेत्युत्तस्यात्, तस्येऽपि वा घटे दण्डसलिलादिवत्प्रतिबन्धकाभाघटस्य दाहहेतुत्वात् । पदा प्रतियन्धमत्यावच्छिन्नपातयोगिक एवाभा या कारणम्, सच यायदिशेपामायनियत इति न प्रति. पन्धकसत्येऽपरप्रतिवन्धमाभावेऽपि कार्योदयः। प्रतियः न्धफस्प च मंमगोमावा हेतुः, तेन तत्सत्ये तदन्योन्पा. भायेऽपिन कार्यम् । अन्ययम्पतिरेकाभ्यां व्याप्तिकार- तत्यपोग्रेह ममर्गाभायस्य स्ययाऽपि हेतुत्वाङ्गीकारात, (URATIमावपीति पाठातरम् ।

·शत्तिवाद। अन्यथा सामग्रीव्यापकपोः सत्त्वे तदन्योन्याभावे का. व्र्यव्याप्याभावापत्ती कार्यकारणव्याप्यव्यापकभाये व्याघातात् । किञ्च तचापि प्रतिबन्धकाभावे शकि- रस्तीति तत्सत्त्वे तदन्योन्याभावमादाय शक्तिसत्त्व- पसङ्गः । न च स दुर्वचा, न वा प्रागभावादित्वेनाs- ननुगमव्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयोः संसर्गमारो- म यो निषेधः स संसर्गाभावः। भूनलं घटसंसर्गों ने. त्पत्र भूतल घटसंसर्गस्य संसगों नारोप्यते किन्तु ता दात्म्यम् । (प्रका० ) मनु कार्यानुत्पादप्रयोजकत्य प्रतिबन्धकत्य प्रयोजकत्य च यस्मिन्सतीत्यादिगर्भ न तु पूर्ववर्तित्वगभमिति नान्योन्याधय इत्यत आह-तस्वैपि चेति । नन्वेषमन्योन्याश्रयामावन तत्मामान्याभाष एक एप लाया हेतुरन्तु न तु यावविशेषाभावा इत्यपरितोपात्तदेव सिद्धान्तयति *पद्धतिः। संसर्गाभाव इति ! अगापि यत्रोत्तेजकमस्ति तपो. तेजकामावच्छिन्नात्याताभायमानं हेतुरन्यत्र प्रसादिसाधारणतत्स संभावत्वमावश्यकमिति भावः । या निषेधः, ज्ञायत इति शेषः । (चि०) पयन्तु मा । यत्र प्रतियोगिनमधिकरणे ममारोप्य निषेधावगमः म संसर्गाभावः, यत्र चाधि करणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधावगमः सी. ऽन्योन्याभावः । भूतलं न घट इत्यत्र भूतलस्य घटत्यावग. मात् घटत्वमेव च घटतादात्म्यम् । आरोपस्य हेतुत्वे किं मानमिति चेत्, मा भूत्तावदन्यत्, नेदमिह नेदमिद- मित्सबाधित विलक्षणव्यवहारस्यैव तत्र मानत्वादिति(१)। ननु प्रतिवन्धकात्यन्ताभायो न हेतुः, तस्मिन् सत्यपि कार्याभायात् । न हि करादौ मण्यत्यन्ताभावः ततसं. योगात्पन्ताभावो चा, मणेः स्थाययववृत्तिस्यात् संयो. (हार पप तय मानमिति पाठान्तरम् । ।

·२०१४ अनुमानचिननामणी गस्य चाव्याप्पवृत्तित्वात् । अतएव न तत्पध्वंसप्राग भाचौ हेतू , तयोः करादाववृत्तेः गुणर्मादेश्च प्रतिबध्य त्यानापत्तेश्व, तस्थ जन्यधानाश्रयत्वेन तत्र तपोर भावात, न चान्य. संसर्गाभायोऽस्तीति चेन्न । संसर्गाव. च्छिन्नमतियोगिकस्थाभावविशेषस्य सति प्रतिवन्धफेऽभा वात् । स च समयविशेषावच्छेदेन संसर्गितथा अत्यन्ताभाव एव, तथैवान्वयव्यतिरेकायधारणात् । अथैवं प्रागभाय प्रध्वंसस्थले समविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभावयोपप तो न तयोः सिद्धिः, अत्यन्ताभायो यव्याप्यवृत्ति तस्य चैकन भावाभावे काचिद्देशोऽवच्छेदकः क्वचित् काल इति चेन्न । तत्र विद्यमानताविरोधित्धेनैव कपाले न घट इति प्रतीतिलक्षण्यात् ,नत्येव भूतले घटाभाषप्रतीतिः । अन्ये तु भविष्यति घटो घटो नष्ट इति पिलक्ष णप्रतीत्या अत्यन्ताभावेन केन समर्थपितुमशस्यत्वात अन्य व्यायं सप्तगाभाच इत्यच्याहुः।। (1) नन्मदागपादिस्थले नादात्म्यमपि ससग एकत्यन्या म्यामापेऽतिव्याप्ति, किञ्च ससस्यारोप्यत्व रजतस्यादेरिय त ससोषि भासेत, न चयमित्यपरितुष्य नापय स्थिनिक । प्रति योगिनमिति । अधिकरणविषयकप्रतियाग्यारारज-पान विषयाभाय स्पषं । म-निध । अन्योन्यामावतच्या यमाधमन्योन्यामा यमिन्नस्य रक्षणासर च दशायतुमन्योन्यामावलक्षणमप्याह-पनच ति । अधिकरणविषयकप्रतियागितायच्छेदकारोपजन्यनिधधर्माधि पय स्पर्ष । गम्पिदमुमयलसणातीन्द्रियमतामायान्योन्यागाययोरम्यारा त विषयमानरूपानुमिरयादिरूपयारागन्यायात् । न म योग्यता रस्वातनधारयम, सातारापजननयाग्पतायच्छक हिनाभायप्रतीति पिमनिसादिति ममगांमाययिषपस्मादिक तथा पाच्यम्, मधा धा Wमाभयमन प्रागमायादियि पयस्यमय तपा, प्रागमावस्यादपि सप्स iगायपाटनस्यात् । पप सम्पयस्याति प्रागमागमनया सस्प म .

·एव - शक्तिवादः। २०१५ ससामावगर्भवादन्योन्याश्नयोपि । किञ्च योग्यताया अनिर्वचन स्पक्षे योग्यध्वसेऽप्यपाप्तिरिति । अत्र वदन्ति । प्रतियाग्यागेपपूर्वकनिषेधावगमविषयतावच्छेदक पर ससर्गाभावत्वम् । एमाप्रशत्युभय लक्षणम् । स्वरूप तु विषताय च्छेदक ससाभाववादि, तच स्वाभावाभावत्य अस्वाभावाभाव सत्य तेन नोक्तसर्योपायकाश । अस्ति च घरस्य या भाषस्तदभा यो घटा यान्योन्यान्याभावस्थामायो घटत्यमिति। न च ससगाभा. वस्प योऽन्योन्यामावस्तदशारा न ससर्गाभाव इति स्वससर्गामाया मावा लक्षणार्थों वाच्य इति पुनर योन्याश्रयत्वमिति वाच्यम् । स्यामावाभावानमित्यत्र धस्तुतो यद्यपि ससर्गाभावाभाव पर्ययसितस्तथापि ससर्गाभारत्य न त प्रविम्-अभावत्वनैव सप्तर्गा भाय उपस्थित इति न काचिदनुपपत्ति । अन्योन्याभाव स्वप्रतियो गिकाभावमात्रामावत्यामायादिति स सुस्थमिति । भवद चित्यम् । स्वभाराभाषच न ससर्गाभारत्वम् , अन्योन्या मायतिव्याप्त । ताहि घटान्यान्याशास्तदभारा घटस्तदभावश्च तदन्यो-पाभाव । ननु घगन्यायाभावाभावा न घर , किन्तु घरत्व मिनि च । घटी घटान्योन्याभावो नेति प्रतीत्या घट घटान्यान्यामा या या-याभावो विषयीक्रियते, स च घटस्वरूप एव अभावप्रतियागिक म्यामायस्याधिकरणानतिरकात् । न च स्वससर्गाभावाभावस्य तान मिति वाच्यम् । अमाशयात् । कचिच असण्डया सप्तर्गामात्यायो-याभावत्वयोरभाभ्याल क्षणायामुपलक्षणम । न च तया पदार्थान्तरतापति, सामान्यात भायात् । सामान्य हि द्विविध उपाधि तिश्च । तत्रोपाधिदिविध -स खण्डोऽवण्डश्वेत्युपाधाय-तीयात तत्तदन्ने इति, तथाच रनको शे तरणिीमधेरक्तम्-"एवमभाषत्यध्वसत्यादिक वाध्यमित्याहु । नेदमिहति । ननु ससीभावान्यान्याभावरूपाविषयलक्षपन ज्ञानवैरक्षण्य तस्माच्चव्यवहारवलक्षण्यमि पन्यथासिद्ध तत्रारोपहेतुता व्यवस्थापयतीति चत् । मेयम् । यदि नारोपे हेतुस्तदा भून ले घटस सगीभावा-यापागायसत्य कदाचिन्नदामद कदाचिदमिदमिति व्यच. हारपलक्षण्यानुपपत्तरित्यधात् । प्रतियोगिशालानुपरम्यादीना कार पाना तौल्ये कायवैचित्र्यस्याकस्मिातापत्तो कारणवैचि यस्य कला गीयत्य पारिशच्यादाराम्हेतुनायामेव विश्रामादिति भाव इत्याहु । गणति । उक्तातिय अकामारस्य तत्रास त्या तत्र प्रतिवन्धो न ·अनुमानचिन्तामणी स्थात् यत्रैच कदाचित् प्रतियन्धकामावस्तत्रैवान्यदा प्रतिवन्धकसत्त्वा दिति भावः । प्रतिवन्धकरवानापत्तरिति पाठे अन्यस्येति शेप । तथाच गुणादेः प्रतिबन्धकत्यमन्यस्य न म्यादिति गुणादेः प्रतिवध्य स्व न स्यादित्यग पर्यवस्यतीति ध्येयम् । *ससगैति* | यद्यपि ससर्गस्याव्याप्यवृत्तित्वात्तदवच्छिन्नाभायोपि तथैव, तयाच सोपि तत्रास्त्येव, तथापि व्याप्यवृत्तितादृशाभावस्य हेतुत्वमिति भावः । एवं विद्यमानताविरोधित्वेनेत्यर्थः । अन्यत्र विद्यमानपि घटे तथा प्रतीति दर्शनादिति भावः। (चि० ) एतेन विशेषणाभावविशेष्याभावतदुभ- पाभावघटितं सामग्रीत्रयमेवास्तु हेतुः दाहे च जातित्र यकल्पनमिति प्रत्युक्तम् । अनुगतहेतुसत्यात दाहवैजात्यः स्प योग्पानुपलब्धिबाधितत्वाच । व्यक्तिपोग्यतयैव जा. तियोग्यत्वेन योग्येऽयोग्यजात्यभावात । ननु प्रहर मा दहेत्यादौ सावधिमन्त्रपाठे मन्त्रविनाशे दाहः स्यात्। न च सङ्कल्पचिपयकालविशेष एव तत्र प्रतिवन्धक, म. ङ्कल्पनाशसमयस्य स्वतोऽविशेषात् । न च उद्देश्यत्वमेव नत्र विशेषः, तस्य विनाशात् । न चोद्देशध्वसोऽपि हेतुः, तस्य पामार्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्रपाठजनि तमदृष्टमेव नन प्रतियन्धकं तत्कालदाहाप्राप्तिकफलना इयत्वेन नाग्रे दाहप्रतिबन्ध इति वाच्यम् । प्रतिपन्धकम- नपाठस्पानिपित्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकत्वात् ह. दाचारस्य विगीतत्वेन श्रुत्यायननुमापकाचादिति चेत् । मै. यम् ।उद्देश्पत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रतिबन्धक स्यात्। ननु प्रतिवन्धमळतामप्रतिवन्धकत्वेन शक्तिमान पर्वतांमन्यादीनां न प्रतिवन्धकस्यमतः शक्तिसिदिः। न च कार्यानुत्पाद पय प्रतियन्धः तन्जनकत्वमेव प्रति पन्धकस्यमिति वाच्यम् । कार्यानुत्पादो हि तत्र न तत्मा गमायो न पा तदुत्तरकालसंमर्गः तस्य मन्त्राथजन्य- ·शक्तिवादः। स्यात् इति चेन्न । मन्त्रादीनामप्रतिबन्ध कत्वात् तत्प्रयो. तारस्तु प्रतिवन्धका' ते च किश्चित्करा एव । मन्त्रादौ च काय कारणोपचारात् स्वार्थिफकन्प्रत्ययादा तथा व्यपदेशः । प्रतिवन्धश्च सामग्रीविरहः । मन्त्राद्यभाव. घटितमामग्रीविरहश्व मन्त्रादिरेव, तदभावाभावस्थ तत्वात् । (प्रका०) योग्य इति । रत्न वस्यापि योग्यवृत्तयोग्यत्वमेघ, पद पिशेषयाच्यत्वज्ञानार्ध तत्रोपदेशापेक्षेति भाव । मन्त्रविनाशेतिर । मन्त्रस्यापिनाशितया प्रहराभ्यन्तरेपि दाह स्यादित्यर्थ । सङ्कल्पस्य विशेषणत्वमालम्य दृपयति सङ्कल्पनाश इनि । तथाच सङ्कल्पस्ये छात्मकत्यात्तदभाव विशिष्टाभायोऽक्षत एवेति भाव । विगीतत्यमे ति* । यद्यपि विगीतत्य निपिद्धत्वमेवेत्यानपिद्धत्येनत्यनेन प्रागुक्तेन विरोध , तथापि शिष्यवृत्यधिपयत्व तदमिनेत्यैतदुक्तमिति ध्येयम् यद्यप्येष थुत्यनुमापकस्यानिापद्धत्वरूपाविगीतत्वस्य न क्षति , तथापि भोजनाधावारे व्यभिचारवारणायालौकिकत्वमपि विशेषणम् । इद तु मन्त्रीपश्यादिवल्लोकिकमाति भाव । यद्वा शिष्टाचारत्वस्यैतद नुमानान्तर्गतत्वस्यैव क्षतिरिति भाव । *उद्देश्यत्येति । ज्ञानमस्थिर मिति तद्विशिष्टाभाष महराभ्यन्तरेऽपि स्यादिति सस्कारयुक्तम् । य किञ्चित्सस्कारविपयाय न प्रहराम्तरेऽपत्यत उक्तमुद्दश्यशानादिते ति । स च शानविषयमान इति नोक्तदोष । ननु रोगादिना सस्कार नाशे विशिष्टामावसम्भवात्प्रहराभ्यन्तरराणि दाह स्यात्, यत्र चस स्कारोदयो न ताया का गतिरिति चेत् । न । तत्र दाहप्रतिबन्ध इत्य स्यैवासि यचदाहप्रतिबन्धस्तनाउन-यगतिककार्यदर्शनात्सस्कारा पि फल्प्यते कार्योन्नेयधर्माणा यथाकार्यमुनयनादिति साम्प्रदायिका । । सङ्कल्पस्यन घय तु चूम सङ्कल्पविषय एव काल प्रतिय धक विशेषणत्य, किन्तु स्वविषयीभूनकालोपलक्षफत्वम्, यथा मङ्गलस्यास- प्रसमयसमासिफलकत्वे स्ववृत्तिलमायुपलक्षक त्वम् । इयानेव चिशेपो-यत्तस्पाधाराघयसम्बन्धेन तथात्वमस्य च वि पविपयिभावसम्बन्धेनेति न कश्चितिशय इति । प्रतिबन्धात्यान्यथा नुपपत्या तसिद्धि निराधमुत्थापयति नन्विति । कर्तरि बुलो विधानादिति भाव । तस्येति । यद्यपि क्षेमसाधारण ज-यत्नमत्रापि आसनसमयस्य २५३ ·.०१८ अनुमानचिन्तामणी सम्भवति तथापि सत्त्वघटितजन्यस्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ध्येयम् । 'स्वाधिकाः क्वचिल्लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्त' इति न्यायादौषध प्रतिवन्धक मिति नपुंसकलिङ्गात्वमिति भावः । मनु भवेदेवं यदि मन्त्रादीनां प्र. तिवन्धकस्य भवेदत आह प्रतिबन्धश्चेति* | सामनीविरह.-सामग्री घटककारणविरहः। (चि० ) नव्यास्तु प्रतिबन्धकाभावो कारण न घा शक्तिः, किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेष प्रति तत्त कालप्रतिबन्धेतरवह्नः कारणत्वमिति प्रतिवन्धकाभावः कारणतावच्छेदको न तु कारणं दण्डत्ववत्, आकाशा दौ त्येकव्यक्तिकेन यथा कारणत्वं कचित् प्रतिबन्धेऽप्यन्य 5 शब्दोत्पत्तेः किन्तु भेर्यादेस्तथा कारणत्वमिति तत्प्रतियन्धे शब्दोत्पत्ति त्याहुः । तन्न। वह्निपत्तियन्धकाभाषयोरन्वयम्पतिरेकतौल्ये. नोभयस्यापि कारणत्वात् , न त्वेकमवच्छेदकं विनिगमका भावात् । किश्च यस्मिन् सत्यपि यदभावात् कार्यामाघ- स्तस्य कारणत्वमायाप्ति न तु तदवच्छेदकत्वम् । न हि कार्याऽयोगव्यपच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्व तत्स्य, नच्च सहकारिविरहप्रयुक्तकार्याभावेऽध्यक्षतम् । अन्य था चक्रसहितदण्डत्वेन कारणस्वे सहकार्युच्छेदः, यस्य पद्धर्ममधगम्यैव नियतपूर्ववर्तित्वमधगम्यते तस्य तद. पच्छेदकं दण्डत्यमिय, सहकारी तु न तथा । (प्रका० ) यद्वा व्यसग्यवृत्तिप्रतियोगिकाभाषमभ्युपगम्य रिमिधमतमाह नव्यास्त्वितिः । *मेर्यादेरिति । इदं तु समाधि- सौरर्यादुधम् । धम्नुतस्नु तत्कालप्रनियद्धतरवहेरिव तत्तत्कालतत्तदेश- प्रतिबद्धतराकाशस्य जनस्य सम्भयति, अन्योन्याभाषस्याध्याप्यवृत्ति स्वाभ्युपगोन तत्प्रणयथानात् (?)।प्रतियन्धकात्यन्तामावस्यवादक यस्थीकारावा तस्याच्याप्यवृत्तिस्यात्, अन्यथा पहिभादपि कालान्त' रेवापांगुरपायापत्ति प्रतियरतरत्वामायादिति प्रतियदा मन्ये पत्यादय प्रसिदारतदन्ययनिग्य तत्र जनतायच्छे । पदा तत्काल ·शक्तिवादः। दककोटिप्रविष्टम् ।माकाश तु न तथेत्यनेनैवाभिप्रायेण तदुक्तमिति। #उ भयस्यापीतिः । नन्वेवमन्वय-यतिरेकतौल्यन दृढत्वदण्डयोद्धयोरपि जनकत्यापत्ति । न च दण्डस्य चक्रादिसमवधान साक्षात्सम्बन्धेन रढत्यस्य च परम्परासम्बन्धेन तदिति विनिगमकमिति वाच्यम् । वह्नि प्रतिवन्धकामावयोरपि तुल्यत्वात् । किञ्चैव विनिगमनया परम्परास भ्यद्धस्यालोकरूपादेरपि प्रत्यक्षादहेतुत्व न स्यात् , किन्त्ववच्छेदकत्व मेव स्यात् दृढत्ववत् । अपि च यस्मिन्सत्यपीति नियमादय दायदे तुत्यमेव दण्डे सत्यपि दााभावेन कार्याभावात् । म चाटनाप्यनेकेन रज्जयद्धेन घटा पत्तिदर्शनाद्विवक्षितविधेकेन भ्रभिजनकत्यमेव दाढ्य तस्य च न यटजनका जनकत्वस्याजनकत्वादिति वाच्यम् । भ्रमिज नकायस्य घटजनकत्ये विरोधाभाधात् । जनकत्वस्य तज्जनकविरोध, शामानयात् । किञ्च भ्रमिजनकतायामय दण्डस्य किमवाछनक नता पद्दण्डत्यमेव अढादपि भ्रम्युत्पत्त्यापत्त । न च दृढदण्डत्य तथा, अवच्छेद्यभ्रमिजनकत्वातिरिक्तस्य दृढावस्याभावात् , भाव चा घटज मक तवास्तु । अपि च अन्य प्रनीति' न्यायन दण्डस्या-यथासिया पत्ति , कुम्भकारपितृवत् । न चान्यमुदासीन प्रतीति विधाक्षत भ्र मिस्तु जनिति वाच्यम् । एव कुम्भकारपितुरपि जनकाय स्यात् कु म्भकारस्यापि जनकत्येनोदासीनस्वाभावात् । तस्मादत्र समाधान चि त्यम् । विपक्षे याधकमाह * नदीतिः । तस्य प्रवृत्तिपूर्वमनिश्चये कार णे कार्यार्थिनी प्रवृत्त्यापत्तिरिति भाव । *भन्यथेनि । कार्यायोगव्य घच्छेदस्यैव कारणत्व इत्यर्थ । ननु तथापि प्रतिबन्धकाभावो कारण प्रतिवन्धकसमानकालीनकार्य प्रत्युत्तेजकरूपविशेषसामग्रीक स्पनेनर सामञ्जस्ये तदतुताग्राहकान्वयादर-यथासिद्धिरिति चेन्न । यत्र प्रतिबन्धक नोत्तेजक तत्र प्रतिवन्धकाभावस्य कारणत्वकल्पना दन्यत्रापि हेतुस्वेन तत्वन तत्रावच्छदकान्तरकल्पनौचित्यात्, न तु विशेषसामन्यन्तरकल्पन गौरवात् । किञ्च उत्तजकमननुगतमिति म दाहहेतुः । तत्तदुत्तेजकयायवभावविशिष्मण्याद्यभाष पवानुगत इति स एवानुगतो हतु। अत एव पक्षताया अनुमितिहतुत्यम् , अन्यथा सिद्ध्युत्तरानुमितित्यावच्छिन्ने सिपाधयिषाविशषसामग्री सामा-पसा मनोपरामर्शमात्रमिति तस्या अहतुत्वाद । न-वैध सशयोत्तरप्रत्यक्षल्या वच्छिन्न विशेषदर्शनरूपतामग्न्यन्तर न कल्प्यतति चेत् । न इष्टगत् , विशेषादर्शनसदकृतसशयाभावस्पैव हतुत्वादिति केचित । (चि०) ननु मा भूत् अर्थापत्तिा शक्तो मानमनु

·२०२०
अनुमानचिन्तामणी
मानन्तु स्यात् । तथाहि स्थिरोऽवयवी जनकदशाविशि
प्टो वहिरजनकदशाव्यावृत्तभावभूनधर्मशान जनकत्वात्
कुण्ठकुठारातीक्षणकुठारवत् दाद्यामंयुक्तवहाद्यसंयु
क्तयद्विवच्च प्रतिवन्धकसत्त्वे. संयोगादेरजनकदशावति।
स्येन तदतिरिक्तातीन्द्रियभायभूतधर्मसिद्धिः। यद्यपि श
तर्भावहेतुजन्यवन नाजनकदशाब्यावृत्तत्वं, तथाप्युक्त
विशिष्टायास्तपात्वम् । यदा धर्मेऽतीन्द्रियत्वं विशेषणम् ।
न च दृष्टान्तासिद्धिः, तुल्याधारत्वेऽपिलोहविशेषघटितकु.
ठारे विलक्षणच्छि दाक्रिपारूपकार्यवलादतीन्द्रियतीक्षा
त्वसिद्धेः । अध वा तथाभूत एव पहिः कार्यानुकूला.
तीन्द्रियनिष्ठधर्मसमवायी जनकत्वात् आत्मवत,
अतीन्द्रियत्वश्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्वम् अः
नित्यसाक्षात्काराविपपत्वं योगजधर्माद्यजन्यसाक्षात्कारा.
विपपत्यं वा, परं स्वं वा प्रत्यसिद्धेः, संयोगादिपञ्चजन्य
ज्ञानाविषयत्यन्द्रियकाणामपि । तथापि संयोगान्यतः
रप्रसासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुभयवादिप्तिडम,
अन्यतरस्यश्च तदम्पान्पत्यम् । नचाभावातीन्द्रियत्वं,तस्था-
सिद्ध। न च वही स्थितिस्थापकेमार्थान्तरं,नम्र तदभाषात,
मियागा घेगेनादृष्टयदात्ममयोगेन धोत्पत्तेः । म चारमा
त्यं नित्यत्वं घोपाधिः, स्पर्शकत्यादिमति घणुफे साध्या
व्यापकत्वात् । यहा पिण्डीभूतो यहिः दासानुकूलादि-
ठातीन्द्रिाभायभूतधर्मधान दाहजनकत्वात् आत्मयत् ।
नघारमत्यमुपाधिः, अदृष्टत्यस्य दाहानुकूलनाटे मा.
ध्याध्यापकस्यात् । अथ मा करवटि संयोगः कार्यानुकला.
तीन्द्रियधर्मममयापी जनकत्वात् आत्मयत् यणुकाच ।
न चात्मात्य दम्पत्यं वोपाधिः, घणुकीकत्यस्पर्शादी
मापापात्याग | TET प्रमियमकदशापां प्रत्यक्ष

·शक्तिवादः। २०२१ सकलदाह हेतुसमाहितो दाहाजनको वह्निजनकदशा तिकार्यानुकूल भावभूतधर्मशून्य अजनकत्वात् कुण्ठ कुठारवत् । यद्वा तथाभूतो यति दाहजनकदशावृत्तिदा हानुलभायभृतशर्मशून्यः दाहाजनकत्वात् दात्यास युक्तयद्विवत । अनुकुलत्यञ्च का भावमयोजकाभाव प्रतियोगित्य कारणतदवच्छेदकसाधारण, दृढदण्डत्येन कारणत्वे दृढत्वाभावादाप का भावदर्शनादिति। (प्रका) मनु शक्तिरूपसाध्यानीसद्धर्नानुमान स्थादित्यत आह तथाहीति। अपयवी प्रत्यक्ष इत्यषं 1 अन्यथा वाहत्वस्य परमा ण्यत्तित्वेनाव्यावर्तकतापत्त । अत्र घ प्रतिबन्धकसमवधानदशामा याशसमोगवान्यहि प्रतिबन्धकाभावकालेपि तादृशदाहसयागवानेव पति स्थिरपदेन विवक्षित इति न दाह्यसयागेनार्थान्तरम् । ननु याव दजनकदशाया व्यावृत्तत्व शक्तनास्ति यत्किञ्चिदजनकदशाब्यावृत्तत्य दाहसयागादेरपीत्यर्थान्तरमित्यपरितोषादाह *यति । न चय भाव भूतपद व्यर्थम, दुरदृष्याभावावेरतीन्द्रियस्य धारणाय तदुपगमात् । भा हमतेनुपलब्धिगम्यतयामायमात्रस्यैवातान्द्रियत्वाचा । वस्तुतस्तु सयागाद्यन्यतमप्रायासत्तिजन्यसाक्षा काराविषयाव मभायमान पवेत्यनुपदमेश स्फुटम् । ननु लोहविशपस्यैव सातिशय च्छिदाजनकरवादतीन्द्रियतैश्ण्य मानाभात्र, अतिरिक्तपदार्थापत्तश्चे त्यस्वरसादाद अथ वेति । कार्यानुकूलत्व स्वनिमित्तकारणक कार्यानुकूल व विषक्षित, तेन कर्मानुकूलास्थातस्थापकेन नार्यान्तरक मंणि तु वाह्न समयायि कारणमिति नोत्तोष । यही स्थितिस्थाप फाभावपक्ष कार्यानुकूलपदमुद्दश्यसिञ्चयम् । अहमदारमतयागोष्ण पशंप्रतिबन्धकामावादिनार्यान्तरवारणायाद्रिष्टगदविशेषणम् । यद्यपि गुरमतेऽमायोऽधिको नास्त्ययति समयायपदमधिक तथापि परस्या यान्तर स्यादयति तद्वारणाय तदुपातमिात ध्ययम् । *पेन्द्रियकाणामिति । घस्तुतस्तु सयादिपञ्चकजन्यज्ञानस्या प्रसिद्ध साध्याप्रसिद्धिद्रष्टव्या । तथापीति । यद्यपि जन्यान्त व्यर्थ तेदजन्यसाक्षात्कारस्य च्यायत्यस्याप्रसिद्ध, तद्रहित च न्या यनयेऽप्रसिद्ध तथापि विशिष्टाभावे न वैयर्यमिति ध्येयम् । अप सयोगावीत्यर्थ । तेनात्ममनोयोगस्य योगियक्षादावपि जनक ·२०२२ अनुमानचिन्तामणी स्वान्न पर प्रत्यसिद्धिरिति मन्तव्यम् । म चामावति । उक्ता तीन्द्रियत्वस्य तत्रापि भावादेति भावः । तस्येति । गुरुमतति रिक्तस्य तस्यासिद्धरित्यर्थ 1 नैयायिकमते च परिभाषिकस्य निरु तस्यातीन्द्रियत्पस्याभावे वृत्तावपि न काचित्क्षति । तमादायाधान्त रशङ्काया समधायिपदेनैव वारणादिति भाव । परमाणी साध्याव्या मेराह *यद्वेति । यद्वा कार्यस्य विशेषरूपेण सिद्यर्यमाह-यवति । भदृष्टत्वस्य धर्मवादेरित्यर्थ । *अनुकूलत्वेनति- । कारणतदवच्छे दकसाधारणस्य तस्य तस्याग्रे निरुतत्वादिति भाघ । यद्यपि तन्मते धर्मत्वादिक न कारणतावच्छेदक किन्तु शक्तिरेव, तथापि न्यायनये धर्मत्यादिकमादाय तन्मते शक्तिमादाय साध्यमस्त्येवाटे, उपाधिस्तु ने युभयसिद्धसाध्याध्यापकत्वमिति भाय । अद्विष्ठपदानुपादानासा- ध्ये लाघव स्थितिस्थापकेन नाथांन्तरत्वशङ्कापीति मनसि कृत्याह- *अथवेति । कार्यानुकूलत्य स्वकार्यानुकूलत्व तदप्युद्देश्यसिद्धये । सयोगानार्थान्तरवारणायातीन्द्रियति । उकातीन्द्रियत्वस्थ प्रतिष Fधकामावेपि सरया-परमतेऽर्थान्तरशका माभूदित्यत उका समय यीति । * जनकत्वादिति । न चाभाचे व्यभिचार, समवायगर्भ साध्यस्य तत्रासत्यादिति वाच्यम् । परैरभावानङ्गीकारात् । ननु तथापि समवाये व्यभिचार । न च तत्रापि शक्तिसमचायोस्त्येवेति वाच्यम् । अनवस्थानादिति चेन्न । निमित्तकारणतातिरिक्तकारणताश्रय यस्य है- त्यर्थयात् । तर यत्किचिकार्य प्रत्येव विवक्षित न तु दाहलक्षण प्रतीति नासिद्धिरिति ध्येयम् । अत्र साध्ये हेतौ च दाहपदप्रक्षेपण यद्विपक्षकानुमान इवानुमानान्तरमपि ग्रन्धकदगिमत लेखकप्रमा दान प्रचरतीति ध्येयम् । अत एवैतदन्तावनय पश्यति-'अप्रिमत्र तुर्यु बहिरिन्द्रियामायक्ष यमुपाधिरिति, अन्यथा तदसातत्यापत्त. रिति पश्यते । *न चामत्यमितिः । न च घणुकादौ साधाव्याप्ति रिति याव्यम् । दाइजनकत्यरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्ययापकत्वादिति भाय । गुलाध्यध्यापकमाइ द्रव्यत्वमिनि । घणुकमि । न यक यस्यस्पर्शत्यजाती नातीन्द्रिये अणुकै कायद्यणुकस्पर्शत्वोपाधी च न समवेती तथाच तत्र साध्यासवान साण्याव्यातिरिति चेत् । अत्र फेचित् । मतहणसविमानबहुगीहिणा गुरुयधर्मादिकमुत तत्र साप्याम्यापकत्वमस्त्येवस्याहु: अभ्य नु धर्मासस्याविवक्षितस्वन तासमयायियस्य तनिरूपितस- मयायाधयाकमया समयापिघणुक्मादायै नत्र साध्यसमिति ष ·शक्तिवादः। दन्ति । शक्तिवदुपाधिरपि समपैति, अन्यथोपाधिरसंग्रद्धः स्यात्तन्मते विशेषणताया अमभ्युपगमादित्यम्याहुः । मन्यनुकूललं यदि जनकत्ये तदा शकावेतदभ्युपगमेऽपसिद्धान्तः । अपाचच्छेदकत्वं तदा शान्तासिद्धिः, आत्मन्यदृष्टरूपताशधर्मस्य जनकत्वादिरयुभयसाधारणं तदाह #अनुकूलत्यं चेति । (चि० ) उच्यते । साध्यं विनाप्युभपसिहप्रतिय- घकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भवात् विपक्षमा घकाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदि च सहचा- रदर्शन व्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भमात्राव प्तिग्रहस्तदा शक्तिसिद्ध्यनन्तरं तेनैव हेतुना शस्यति रिक्तत्वप्रक्षेपेण शत्यतिरिक्तदाहानुकूलातीन्द्रियधर्म सिद्धिः । एवं तत्तदतिरिकत्वस्य प्रक्षेपातेनैव हेतुनाऽन- स्ततादृशधर्मसिद्धिप्रसङ्गः द्वितीयादितादृशधर्म विनापि प्रथमानुमितशक्त्यैव जनकत्याद्युपपत्तेन तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेन, हन्तवं शक्तिं विनापित. दसिद्धेः किं शक्त्या । पद्धीश्वरानन्यवन्न शक्त्या- नन्पमित्युक्तम् । तदोधात् । कार्यमाने हि कर्तृत्वेन कारणत्वं न स्वीश्वरत्वेन विकर्तृकत्वादिना था, गौरवात्, घटे स्वार्थः समाजः । एवञ्च जनकदशा. व्यावृत्तत्वेनैव प्रयोजकत्वं न तु भावभूतत्वेनेति गौ- रवान् । अपि च भावकार्यमात्रस्य समवाधिकारणज. न्यत्येन शक्तरपि तथास्यात् शक्त्यनुकूला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तब्या एवं मापि समवापिकारणज- न्यति तदनुकूलशक्तिस्वीकारे शक्यनवस्था । किञ्च प्रथमानुमानजनकत्वं न स्वरूपायोग्यत्वम् , यही कुठारे च तदभायात्, किन्तु कार्यानुपधानम् । तथा च तदुपधा. नदशायामपि वही शक्तिः कुठारे तण्यमिति यायो दृष्टान्तामिद्धिश्च, लोहाविशेषाणामेव सातिशयच्छि- ·२०२४ अनुमानचिन्तामणी दाजनकत्वमतो नातीन्द्रियतैक्ष्ण्यप्रसिद्धिः । अग्रिमचतुर्यु पहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि स. न्दिग्धोपाधित्वेन दृषकत्वात् । अपिच जनकत्वस्य, केष लान्वयित्वेन व्यतिरेकाप्रसिद्ध्या नान्वयव्यतिरेकी। न च जनकत्वाभावस्य शक्तावेव प्रसिद्धिा, अन्योन्पा श्रयात् । न च गुरुवचनपरम्परात एव वाक्यार्थतया तत् प्रसिद्धिः त्वन्नये सिद्धार्थस्याप्रमाणत्वात् । न च परार्द्धसं- ख्यायां साध्यजनकत्वव्यतिरेकयाः प्रसिद्धिः, अप्रत्या क्षायाः शब्दैकवेद्यापास्तस्याः प्रत्यक्षेण साध्यहेतुप. तिरेवायोग्रहीतुमशक्यत्वात् । एतेन पण्डापूर्वेऽपि तत् प्रमिद्विरपास्ता। (प्रका) उभयसिद्धति । तथाच प्रतियन्धकामावस्यैव दाहा दिमयाजकाव करूप्यत धर्मकल्पनाया पर लघुत्वादिति तात्पर्याधः । *घटे स्वार्थ समाज इति । ईपरकर्तृकत्यस्य न्यायप्राप्तत्वात् कुलालक- र्तृकत्यम्य घटवायच्छेदेन अवयव्यतिरेकसिद्धत्वादिति भावः । *सम धायिकारण इति । यद्यपि निमित्तकारणेपि शकिरस्त्वति तद्वारा प्यवस्था भवत्येव, तथाप्येककार्यमा समवायिकारणजन्यत्व परोन मन्यते तन्मते कारणास्थय कार्यस्यापि समवायस्य नथाभावाभाघातात. थापि समवेतकार्य प्रतितधात्व स्वीकार्यमे प्रेति भार । न चेयमनवस्था प्रामाणिफी प्रमाणाभाघात । न कार्यान्यथानुपपत्तिरेव मान, तम्यो भयसिद्धप्रतिबन्धकामावेनैवोपपत्ते । न चामावो न कारण भावध. ग्राहकतोल्पात् । एष गुणादिनिष्टशक्ती गुणादीना समयायिकारण आपत्तौ द्रव्यत्यापत्तिरित्यपि दृषण द्रष्टव्यम । न च नित्यैव शक्तिन कार्येति याव्यम् । 'अनित्ये भायहेतुजेति'तस्सिद्धान्तात् । विशेष प्रतिय. चढेरपि दाह्यापत्ति, 1 न चौदभूता शक्तिस्तदा नास्तीति वाच्यम् । उद्भतापमपि यदि नित्य तदा स दोष । यथानित्य, तदा नन्न ननानुकूला शतावपि शक्ति स्वीकार्या । पच तत्राप्युभूतस्वजनना नुकूल रायतरमियनयस्यापते, उद्भूतत्यस्यैव शकिस्थाना- चनीपनया नित्यशको मानामावश्चनि भाव । प्रधानुमान इत्युप' रक्षणम् । भजनरत्यागमद्वितीयानुमानेपीति इण्यम् । मन्दभूत.

·" शक्तिवादः। २०२५ विविशिष्टा शक्तिरजनकदशाव्यावृत्तेति पूर्णपक्ष एवोक्तमिति न घाघ इति चेन्न । नित्यानित्यविकल्पेन पूर्वोक्तेनोद्भूतत्ये मानाभाव इत्ये तदवष्टम्भेनतस्योक्तत्वात्। वस्तुतः प्रतिबन्धकाल एव परं शक्ती नोद्भूतत्वं तथा च सहका. र्यन्तरविरहप्रयुनं यदा वह्री कार्यानुफ्धानं तदा उद्भूतत्वविशिष्टाया. स्तस्याः सत्त्वाद्वाघ एघेति भावः। अतीन्द्रियस्वगर्भ साध्ये प्रामुक्त स्यान्तासियुद्धारं परिहरति लोहेति । अग्रिमेति । यद्वा धर्म उनीन्द्रियस्वमित्यादिचतुर्थीत्यर्य इति केचित् । तन्न । कुठारे साध्या. व्यापकतापत्तेः । तदनुमाने कुठारस्यैतदृष्टान्तत्वेन तत्र साध्यसत्वात् । ने च लोहविशेषाणामित्यनेन तन साध्यामावव्यवस्थितेनैवमिति याध्यम् । एवं साध्यध्यापकताग्रस्थलामावादेव नोपाधिः । न चा. मैच तति वाच्यम् । अष्टादेरजनकदशावृत्तिस्येन तत्र साध्यासस्वा. स् । न च जनकदशावृत्तिपरमाण्वादिसंयोगमादाय तत्रापि साध्यस. त्यमिति वाच्यम् । एवं हि तादृशसंयोगमादाय घटादावपि साध्यस. स्पेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वात् । न च गुरुत्वाभाधरूपपक्षधर्मावच्छि. प्रसापच्यापकत्यमिति वाच्यम् । सौरालोकादावपि ताशपरमाणु: संपोगसत्येन साध्याध्यापकत्वात् । तस्मात्पूर्वोक्तसंयोगपक्षकदाहघटि. तसाध्यकानुमानेन सह चतुष्टमभिमतम् । न चात्र स्थितिस्थापकवत्ति वृक्षादी साध्याच्याप्तिरिति वाच्यम् । कार्यानुकूलत्यस्य स्वनिमित्तकका यांनुकूलेति विवक्षया स्थितिस्थापकस्य तथात्वेन वृक्षादौ तथाऽस. त्यात । कार्यपदस्य वद्विकार्यपरत्यावा । तथा च ताशसाध्यमात्मन्येच, तर चोपाधिरस्त्येवेति न साध्याच्याप्तिरिति भावः । अपरे तु चतुपु मध्ये कार्यानुकलेत्यादिघटितानुमाननयेऽयमुपाधि *यपिचति । तन्मते चान्वयव्यतिरेक्येव गमक इति भावः । *सिद्धिरितिक शक्तिसिद्धिरित्यर्थः । तथा चैतदनुमानेनेय न शक्ति सिद्धिर्यनान्योन्याश्रय इति भावः । परार्द्धसहयायामित्युपलक्षणम् । परममहत्त्वपरमाणपरिमाणादायपिद्रप्टटयम्। *अप्रत्यक्षाया इतिक । ननु मत्यक्षमेव न व्याप्तिमादकम् , अतीन्द्रियानुमानस्थले तदभावात् । • तथा च मानान्तरेण साध्यहेतुप्रतिधोगिकव्यतिरेकन्याप्तिमहोऽस्त्यिति चेत् । मत्र प्रत्यक्षाभिप्रायेणतदुक्तम | घस्तुतोऽन्यथोपपन्नतया सर्वमे. वानुमानमप्रयोजकमित्याहुन यस्तुनो मानान्तरशब्दः सिद्धार्थत्वात नानुमानम् । कार्यानुकला. रित्यर्थ इत्याहु।। .

·२०२६ अनुमानचिन्तामणी तीन्द्रियधर्माभावानुमान हि जनकत्यामावेनैव लिड्न बाध्य, जनक. स्वसत्ये तारशधर्मसत्यस्यावश्यकावात् । जनकत्वाभावानुमानं च ता. दृशधर्माभावेन तादृशधर्मस्य जनकतावच्छेदकस्य सत्त्वे जनकत्वस्या प्याघभ्यकत्वात । एवञ्च हेत्वभावेन साध्याभावः साध्याभावेन हेस्व. भावोऽनुमेय इति पतोऽन्योन्याध्य इति भावः । यता तदनुमानमपि साश्यसाधनामावव्याप्तिग्रहमन्तरेण न स्यात्तद्रहश्च न तदुभयव्यतिरे- कप्रसिद्धि विना तदुभयन्यतिरेषाश्च साध्यसाधने पवेति साध्यसा धनन्याप्तिप्रहे तदुभयाभावव्याप्तिधीस्तस्यां च सत्यां तदुभयध्याप्तिधी रिस्पन्योन्याश्रय इति भावः । न चान्वयव्यानिधान व्यतिरेकय्यानिधी- हेतुरिति नान्योन्याश्रय इति वाच्यम् । तथापचयव्याप्स्यपहादेव सदनुपपरेरिति मायः । एतेन पण्डेतिम च पण्डापूर्घादी स्वध्वं. ससाक्षात्कारजनकत्वेन जनकत्वामाय एव नेति पाच्यम् । अतीन्द्रि पत्वेन योगिज्ञानस्य विषयाजन्यतया च साक्षात्काराजनकरवात । त मने पंसस्याधिकरणाविरूपतया तइसाध्यत्वाच्चेति भावः॥ (चि०) स्पादेतत् नृणारणिमणीनां वही कारण. स्वादेकशक्तिमत्वमुपेयम् , एकजातीपकाये एक जातीयकारणत्वनियमात् । वयवान्तरजातीपे तेषां प्रत्येक कारणत्यमिति चेन्न । पतिजातीयत्वस्याकस्मिक- नापत्तेः, कारणगतकरूपमपहाय कार्यागतय हुतररूप- कल्पने गौरवात् । तृणारणिमणिप्रभवहिप्पंवान्तर जातेरनुपलब्धिपाधितत्वाच । यन च तत्तदिन्धनप्रपो. ज्यं प्रदीपदामदहनादौ पैजात्यमनुभूपते तत्र कारपोप्के- 'शक्तिमत्त्यमपि नास्ति । किश्च गोमग-पृश्चिकममव: पृश्चिकादिपु वैजात्यकल्पने तत्प्रभवश्चिकेप्यपि जारणं कल्प्यम्, एवं तत्ममवत्यं तत्प्रभषेप्यपाति जात्यान. 'नत्यं पिजातीपफारणानां विजातीयकार्यजनकत्यनिया मात् । न प नपानको पृश्चिको, बुदिव्यपदेशपोरविशे. पात् । पदि विजातीयवंककार्यशक्तिसमयापार न कार्यविशेषान् कारणपिशेपः तदभायात्तदभाषः का.

·शक्तिवादः । २०२७ प्यनुमीयेत तदभावेऽपि तज्जातीयशक्तिमतोऽयस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वहिवृश्चिकादायेवमेतत् नि. रूपितनियतवहयादिकारणकधूमादौ कुतो न तदनु मानम् । अन्यथा कार्यवैजात्येऽपि तृणस्य वलिविशेष इस यद्वित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धूममात्रे । तृणा. दिप्रभयत्वग्रहानन्तरं यह्वयवान्तरजातिग्रहयत् वहि- तदन्पजन्यत्वज्ञानानन्तरं धूमावान्तर-जातिग्रहो भवि. प्यतीत्यप्याशङ्मोत । बाधकं विना धूमत्वेन वहिकार्याने- ति चेत्, तर्हि पाधकं पिना धूमं प्रति पट्टित्वेन कारणते. स्थापि तुल्यम् । पत्त तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्थोपजीव्यत्यात्तद्रक्षार्थ वहौ जातिविशेष एव कल्प्यते इति। तन्न । वह्नित्वेन कार्य: स्वग्रहात्तद्रक्षार्थ नृणादौ शक्तिकल्पनौचित्यात् । यथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणफूत्कारयोः परस्परसहकारि- स्पं तथैव तच्छत्तयोरपि परस्परसहकारित्वेन वह्नयनुकूल स्वं, तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तृणारणिमणिफूत्कारनि. मन्धनतरणिफिरणानां यह्नयनुकूल शक्तिमत्त्वेन कार. त्येऽपि फुत्कारेण नृणादेव निर्मन्थनेनारणेरेष प्रतिफलि ततरणिकिरणैर्मणेरेवारन्युत्पत्तिः, न तु मगिफत्कारादि. पो, मणिफूत्कारशक्त्योः परस्परसहकारित्वविरहात् । पतु तृणफुत्कारादिस्तोमनये विशिष्ट शक्तिरिति । तन्न नृणत्वेन गृहीतकारणताभङ्गप्रसङ्गादिति । (प्रका०) +हणारणीति । तया च वहिस्वप्रयोजकतया तृणादीना. मेकानुगत शक्तिसिसायन्यत्रापि तदनुमानमिति भावः। ननु वहिनिष्ठा आतिःप्रमाणसिद्धा, तथा च "धर्मिकल्पनात" इति न्यायाचस्या एयावच्छेदकावं कल्प्यते न शक्तिपित आह- तृणारणीति तथा .च जातित्रयमपि करायमेवेति तदपेशकशक्तिकरूपानमेव लम्पिति मा ·२०६८ अनुमानचिन्तामणी - *पत्र चेति । तत्रोतन्यायावतारादिति भावः शकते यदीति में। जात्ये-जात्यपक्षे । इत्यध्याशंक्येतेत्यन्वयः। नन्येवं तृणनिर्मन्थना-या. मध्ययुत्पत्यापत्तिः, कारणतायच्छेदकावच्छिन्नघटितसामनीलस्वादि त्यत आह * यथा चेति । तथैव तच्छमत्योरपीति । नन्येवं कार्य- घेजात्यमावश्यकम, एकजातीयकायें सहकारिनियमानुपपत्तेः । स हि फलविरोधेन परं स्यात् । स च कार्यतावच्छेदकभेदन, सच प्रकृते न कार्यवेजात्य विना, एवञ्च नैकशक्तिमस्थेन जनकत्वमिति चेत् । अबाहुः । तृणादीनां वहित्वावच्छिन्नं प्रत्येकशक्तिमत्त्वेन फुरकारा• दीनां च तृणजन्यवहित्याचवच्छिन्नं प्रति जनकत्वेनैव शक्तिसिद्धिसह. कारिनियमयोरप्युपपत्तिरिति । केचिनु यथा प्रागमावस्येन कार्यमा प्रति कारणत्वेऽपि घटप्रागमा. पोन पट प्रति योग्यः । यथा वा जन्यविशिएशाने । বিহবলম্বানন कारणत्वेऽपि घटत्यक्षानं पटत्वविशिष्ज्ञानं प्रति न स्वरूपयोग्यं तथा फूत्कारादीनामेकशक्तिमत्त्वेन कारणत्येऽपि न तृणनिर्मन्यनादिभ्यो व न्युत्पत्तिरित्याहुः । सुणफूत्कारसम्बन्धतरणिफिरणमणिसम्बन्धादिवेकजातीयशक्तिः मान्य कारणतायाछेदकम्, तथा च तदन्यतमसम्बन्धामावे तृणनिमन्धन समवधानेऽपि नान्युत्पत्चिरिस्पप्याटुः । स्पैकदेशिमत दूपयति यत्त्विति । तृणत्वेनेति यद्यपि पामत तुणायन न कारणता कित्येकशक्तिमत्वेन, अन्यथा तदक्षार्थ कार्यधै। जात्यकल्पनापत्तेः । तथापि तृणादिप्रत्येकवृत्तित्वं लाघवात । कारणता. पदेन शक्तिरेवान विषक्षिता । तथा च तृणत्यावच्छेदेन गृहीनशक्तिमत प्रसङ्गादित्यर्थः । तृणादिशक्तश्चकजातीयत्वेनानुगमा । एकजातिप्रपोज कंच तत्रादयादिकम् । न च गौरवम् , प्रामाणिकत्वादिति भाषः ॥ (चि०) उच्यते । तृणारणि-मणि-फुत्कारादिपः तीनामानन्येन प्रतिव्यक्ति भावहेतुजनितानन्तशक्ति स्वीकारे गारचं तावदनन्तग्पक्तिजन्यानन्तवधिव्यक्तिपु जातिप्रयकल्पने लाघवमिति सदेव फल्पते । न च जाती पोग्पानुपलब्धिपापः, गोमयपृश्चिकप्रभवधिकपो. रिपतीलस्य कपिलस्यव्याजात्याय प्रत्यक्षसिकरवात । मृणजन्पनानावहिव्यक्तिपुतृणजन्यस्वज्ञानानन्तरं मणिज.

·शक्तिवादः। २०२५ न्यव्यावृत्ताऽनुगतवुद्धिरस्ति जातिविषया। तृणजन्यस्ये. नोपाधिनासाचिति चेन्न । वाधकं विनानुगतयुद्धस्तयङ्ग्य- जातिविषयत्वनियमात्। न च गोमयवृश्चिकप्रभववृश्चिकप. रम्परायामननुगतजात्यापत्तिः, गोमयजन्यवृश्चिक-प्रभवः वृश्चिकेषु वृश्चिकमभवस्वजातेः सत्त्वात् । यद्विमात्रे च दाहस्पर्शवानवधवः तत्संयोगः पवनादिश्च कारणानि । न च तृणादिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गा, विशेपसाम- श्रीमादायैव सामान्यसामग्रया जनकत्वात् । (प्रका०) प्रतिव्यक्तीति । एतच 'अनित्ये भावहेतुजा' इति सिद्धा. तात् । नित्यशक्त्यभ्युपगमे चपूर्वोक एय दोषो द्रष्टव्यः। #जातीति । मच मण्यादी कारणे एवैकजातिः कल्प्यता लाघवादिति वाच्यम् । प्रस्तरत्वादिना सदरापचेरिति भावः । प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । तथाच 'धमिकल्पनाता पति यायेन तस्या एव जातेरवच्छेदकत्वमा कल्प्यते न तु शक्ति कल्पयित्वा तदयच्छेदकत्वमिति भावः । एतदपि जातेः प्रा. माणिकतथा तदग्छेदकत्वस्यैव लाघवादौचित्यमित्यभिप्रेत्योक्तम् । पस्तुतः कार्यतायच्छेदकाननुगमस्यादोपवाजात्यभावऽपितसहि त्यस्यैवावच्छेदकत्वसम्भवान्न शक्तिसिद्धिरित्यवधेयम । तन्मते जातेः संस्थानमा प्रत्यंग्यतया शकी जात्यभावे कयमनुगम इत्यति वृषणं पो. श्यम् । पहिवृत्तिजाती योग्यानुपलब्धिवाधं निराकरोति तृणजन्येतिक अन्यथा विशुद्धमातापितृजन्यत्वेनेय ब्राह्मणानुगतवुद्धस्तथापि जात्य मायः स्यादिति भावः। जात्यानस्यमुद्धरति-गोमयेति । यद्यपिगो मयवृश्चिकमभषयोवृश्चिकसमवयोवृश्चिकयोःजात्यमस्ति तयापि वृश्चि. करयमनुगतमप्यस्ति। तदेवाग्रिमवृश्चिके जनकतावच्छेदक मिनि सर्वत्र. श्चिकमभवत्यप्रयोज्यजातिमत्त्वमिति नानन्त्यमिति भावः । वद्विजातीय- स्याकस्मिकरवप्रसार मागुक्तमुखरति वहिमात्र इति । यद्यप्युदर्यवर नुभूतः स्पर्श इति लीलावत्यादी व्यवस्थापनाचत्र कथं पवित्वं प्रयोज कामायात तथापि भौमवहिमात्र एव तत्प्रयोजकत्वमुतामिति भावः । के. चितु लोलापतीप्रन्ध आपाततः । वस्तुतस्तत्रोद्भुतस्पर्श इत्यादुः । पवनेति । तदुरकर्येण वदन्युत्कर्षदर्शनादिति भावः । (चि० ) ननु तृणारणिमणीनां वहीं कारणत्यग्रहे ।

·अनुमानचिन्तामणी शक्तिवैजात्यपोरन्पतरकल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वयव्यतिरे काभ्यां, व्यभिचारात । अथारणिमण्यभाववति स्तोमा विशेष तृण विना वहिव्यतिरेका तृणान्वये पहिरित्पन्व यव्यतिरेकाभ्यां तत्रैव स्तोमे तदितरहेतुसकलसमरधा. नेतृणान्वयेऽवश्यं वतिरिति निघतान्वयेन रासभादिव्या. वृत्तेन तृणादिकारणत्वग्रह इति चेन्न । तृणं विनापि व. हिरिति ज्ञाने सति वहि नियतपूर्ववर्तित्वस्थ कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तृणाजन्ये वही मणेः कारणत्वग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण बहो तृणजन्यत्वाग्रहे तदज. न्यत्वस्याप्यग्रहात् वह्निमात्रस्पैव तदजन्पत्वाच । न च मण्यजन्पत्वेन तृणजन्यत्वग्रहः, अन्योन्याश्र- यात् । यत्तु यन्न कारणताग्राहक नास्ति नत्र व्यभिचा. रस्तद्ग्रहपरिपन्धीति । तन । अवापितनियतपूर्ववर्ति। त्याभावग्रहे तद्ग्रहस्थासम्भवात् अभावप्रमापां भाव- ज्ञानानुदयादिति उच्यते। उक्तग्राहकै हकै द्विनिष्ठकार्यतानि- रूपितकारणतावच्छेदकरूपवस्वं तृणस्य तृणनिष्ठकारण. तानिरूपित कार्यतावच्छेदकरूपवत्वं वहाऽकार्याका रणव्यावृत्तं रूपं परिच्छिद्यते, न तु तृगत्वेन कारणत्वं घहित्वेन कार्यत्वं वा, तच्चोमयथापि सम्भवति वाहिरवेन कार्यतपातदनुकूलशक्तिमत्वेन च तृणादीयां कारणतयों पहिस्यावान्तरजातिविशेषेण कार्यतपा वा, तत्र च विनिगमकमुक्कमेर । (RTI) तटस्थ राहने मन्विति । ननु तृपजन्याय तृणरूपाची प्रसिद्ध, तदमापश्च मणिजन्यपद्वी मुग्रह इति तदधाम मणिजन्य स्य सुप्रहमियत माह- दिमायोति । व्यभिचारण सृगस्पाज. नवादहिमात्रस्यय मृगाजन्यायादित्यर्थ । तथा च पुनः स एष पभिचार रति भावः ।

·शक्तिवादः। *उत्तप्राहकैरिति । अन्ययव्यतिरेकाभ्यां नियतेनान्वयन चेति छत्वा यहुवचनोपपत्तिः । *अकार्याकारणेति । ननु कारणत्वसं. शये कथं तयच्छेदकरूपवत्यनिश्चयः, तयोरेवनिश्चायकनिधेयत्वात् , किञ्च वहिनिष्ठकार्यतायास्तुणनिष्ठकारणतायाश्चाग्रहे फयं तदवच्छेद- कन्ने म शानं विशेषणज्ञानसाध्यवाद्विशिष्टज्ञानस्य । अपिचकार्य: तावच्छेदकत्वं कार्यतादाश्रयमात्रवृत्तिय, तद्वहे च कार्यताधाश्रयत्व. मयदय विषयः । न च कार्यताद्यपि गृह्यत एवेति वाच्यम् । व्यभिचारण तहस्थाशक्यत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति । कार्यतादिकमप्यत्र गृह्यत एव । तेन नोक्कसर्वदोषा- वकाशः। न चोक्तम्यभिचारनिश्चये कथमध्यभिचाररूपनियमगर्भहेतु. स्वग्रह इति पाच्यम् । समानप्रकारकविरोधिज्ञानस्यैव प्रतियन्धकतपा सृणत्वापच्छिमस्य हित्वावछिन्ने व्यभिचारग्रहे तदवच्छिन्नस्य तद. पच्छिन्ने हेतुत्वाग्रहेऽपि तदाश्रययोतुहेतुमद्भावग्रहस्याविरोधात् । अव पथ थागं विनापि दानात्स्वर्गज्ञानेऽपि स्वर्गजनको याग इति धीः स्वर्गस्यसामानाधिकरण्येन यागजन्यत्व विपयीकरोति, त दिदमाद- नतु तृणत्वेन कारणत्वं पहित्येन कार्यत्वं वेति । यदि च कार्यकारणभाष एव न गृह्यते तदा न तु हेतुत्वं कार्यत्वं वेत्येष यूयात् । न चैवं वद्वित्यावच्छेदेन व्यभिचारग्रहेपि वहिन्यसामानाधिकर- ज्येन रासमअन्यत्वं गृह्यतामिति वाच्यम् । ग्राहकाभावात् । अत्र चार- णिमण्यभायवतीत्यादिना ग्राहकस्योक्तत्वात् । न चैवं तृणनिष्ठकारणता प्रतियोगिककार्यताश्रयत्वं गृह्यत इत्येवास्तु किं तदवच्छेदकरूपयत्वपर्यन्ते. नेति वाच्यम् । अग्रिमविनिगमकगषणस्य सामान्यतावच्छेदकग्रह विनाऽनुपपत्तेः। सामान्यतो दृष्टावतारं बिना परिशेषानुदयादिति । यतु ससम्बन्धिकप्रत्यक्षाने सम्बन्धितापच्छेदकरूपवत्त्वज्ञानमावश्यकमिति सद्धियं विना न कार्यकारणभावग्रहः प्रत्यक्षेण, अत एव न शाब्दस्वर्ग. जनकत्वज्ञानप्रतिवन्धीति । तन्ना यं चाहिन्यक्तिस्तृणजन्येति प्रत्यक्षेण तयक्तित्यादरवश्य भानात् । न च तस्यानवच्छेदकतया तयच्छेदेन का. यतावुद्धमत्वापत्तिरिति वाच्यम् | कार्यतायुद्धाववच्छेदकत्वस्थाच्या मानात् । माने वा तदंशे भ्रमध्येपि कार्यतांशे प्रमात्वादिति ॥ (पि.) अथ तृणारणिमणीनामभाषत्रये न कार्य- मभाषत्रयाभाये कार्यमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अभाव- त्रपाभावत्वेन तृणादीनां कारणस्वमिति न व्यभिचार: । ।

·। २०३२ अनुमानचिन्तामणी अभावाभावस्प भावपर्यावसन्नत्वादिति चेत् । अभाव. त्रयाणामभावः किं तृणादिप्रत्येकव्यापकोऽन्य एव उत तृणादि प्रत्येकमेव । आधेऽभावस्थ कारणत्वमिति किमा. पातं तृणादिकारणत्वे, द्वितीये तृणस्य नाराणिमण्यमा- पाभावत्वं तदुभयापत्तेः । एतेनाभावत्रये न काय तद. भावे कार्पमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणादिप्रत्येकस्य का. रणत्वग्रह इति परास्तम् । (प्रका०) अन्य एवेति । अभाव अयप्रतियोगिको व्यासज्यमतियो. गिताक इत्यर्थः । अमावस्येति । तथाच तृणोकर्षण बढ्युत्कोपिन स्यादिति भायः । एतेनेति । तृणस्य तदुभयत्यापत्त्येत्यर्थः। पूर्व मि. लिवानां तृणादीनामभावप्रयाभावत्वेन हेतुत्वमाशकित इदानीं तु प्रत्येक म्येति न पौनरुत्यमित्याहुः (चि०) स्यादेतत् । मा भूत् महजशक्तिराधेयशक्ति- स्तु स्यादेव, तथाहि श्रीहीन प्रोक्षतीत्पत्र कालान्तरका- रानुकूलोऽतीन्द्रियोऽतिशयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभय. वादिसिद्धम् । स ब्रीहिसमवेतो न वोति संशये व्रीहिनिष्ठ एव वाच्या, धमन्यथा मोक्षितानामेव तेषां कालान्तरे- ऽपघातादौ विनियोगः । न च मन्त्रादिमहकृतस्वमेघ मीहिपु विशेषा, तेषां चिरध्वस्तत्वात् । ननु कथं प्रोक्षितस्यैवावघातादौ अन्यय: 'नीहीनव- हन्तीति' श्रुतेस्तन्मानान्धपेऽप्युपपत्तेः । अथ 'नीहिभिर्य- जत'धीहीन प्रोक्षनि' 'नीहीनयहन्ति पुरोडाशर्यजेतेय. प्र यथा पुरोडाशे पकृत्यपेक्षापामवहतीहीणामध्यषा- नुवृत्तिदाराय यः, प्रांक्षणे घ यागार्थमुपातवीहीणां, त. भाऽथयाते बीयाकाहाणं प्रोधितानामेवान्ययः, पाधकं विना शन्दानां सन्निहितविशेषपरत्यनियमात्, "टपक्ति- पपनानां मन्निहितविशेषपरत्यमिति" गापा, अन्यथा ·प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्पसन्निधिकल्पने गौरव मिति चेत् । न, तर्हि एकस्य दयं यत्र प्रोक्षणंतत्रावघातोन तु प्रोक्षणविशिष्टे, यन्त्र रूपं तत्र रस इति वत्, तथा च मोक्षणस्य शब्देन कालान्तरकार्यजनकत्वाऽयोधनात् कथं तनिर्वाहार्थमतिशयकल्पनम्। "प्रोक्षिताबीहपोऽवधाताय कल्पन्त" इति वाक्यशेषात् प्रोक्षणविशिष्टस्यावघाते का. रणत्वयोध इति चेत् । अस्तु तावदेवम् , नधापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूते क्तानुशासनादतीतप्रोक्षणे व्रीहावघाता. न्यया, तथा चावघात प्रोक्षणध्वंसः कारणं न तु प्रोक्षण- मिति चेत् । मैवम् । प्रोक्षणमवघातजनकं प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमा. नत्वात् अवघाते व्रीहिवत् । न चासिद्धिः, अमोक्षितेऽव. घाताभावादवश्यमवघातार्य प्रोक्षणोपादानात् । न च मोक्षणध्वंस एव व्यापारः पतियोगिनोऽहेतुत्वापातात, अ. न्यथा यागादेरपि तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्प. त्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावादेव भविष्पति । न च प्रोक्षि- ता नीयस्तथा, निरन्वयध्वस्तत्वेनोपलक्षणस्याहेतुत्वात्। कुरूणां क्षेत्रमित्यत्र तु कुरुज्ञानस्तरब्यावृत्तक्षेप्रज्ञव्यव. हारजनकत्वं न तुकुरोः, अन्यथा यागोपलक्षितो पज्जये. घ स्वर्ग फलिष्यति किम पूर्वेण । न च देवदत्ताधश- रीरं देवदत्तविशेषगुणजन्यं जन्पत्वे सति सद्भोगसा- धनत्यात तलिमित्तस्रग्वदिति तसिद्धिा, जन्मान्तरीयै. रदृष्टजनकत्वाभिमानेच्छामयनैः सिद्धसाधनात् । त. स्मात् प्रोक्षणादयो भावभुतमतिशयंजनयन्त एव काला. न्तरभाधिकार्यजनकाः प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् रोगचिकित्सापत्, स चातिशयो लाघवात फलसमा- २५५ ·०३४ . अनुमानाचन्तामणों नाधिकरण इति श्रीहिनिष्ट एय, तेन तत्प्तमवहितत्वं बीहेः साक्षात्सम्बन्धात् पुरुपनिष्ठत्रेन च ब्रीहिणो साक्षात्सम्पन्धाभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवात् न साक्षात् बीहिंसमवहितत्व स्यात् । किश्च यो यद्गतफलार्थितया क्रियते स याधकं विना तदूतमेव तद नुकूलमतिशय जनयत्ति रोगचिकित्सावत् । अथ प्रोक्षण पुरुषसमवेत्तातिशयजनक कालान्तरमाविकार्यजनक स्थे सति विहितत्वात् यागवत् , अन्यथा विधिविरोधा- दिनि चेन्न । कृपिचिकित्सादिना व्यभिचारात अप्रयोज कत्वाच तेन विनापि विधिसम्भवात् । अस्तु वा सकल व्रीहिनिष्ठ एक एव । न चैकत्रीहिनाशे तन्नाशापत्तिः। कि शिदाश्रयनाशस्थ वृक्षादाधिव कार्यानाशकत्वादिति । (प्रका०) उभयसिद्धत्वमव स्थापयति कमिति । तटस्थ आह-- नन्विति । अवघातन बोहेनटत्यात्तदन्वय पुगेडाशन भवतीत्यत आह-अवयवेति । *नविति । तथाच तद्यापारत्वेनातिशय पल्पयति माय । तटस्थशका परिदरति मैवमिति । भ्रमेणोपादीयमानेऽवयाता जनरे व्यभिचारादाह प्रमाणत इति । नवकारण कारणकारणे व्यभिचार । न च कारणाकारणसाधारणमनुकूलत्वमा साध्य तदपि मध्यत्तिोटतमित्यतिशयसिद्धिरिति वाच्यम् । एव हि जनकीभूताच सजनकत्वेनापि माध्यस्य चरिनायत्वे प्रतियोगिनाऽहेनुस्वारत्तेरिति । क्ष्यमाणविरोधादिति चेत् । न । घेदमूहकायद्यातोद्देश्यकापादानविषय स्वादिति विशेषश्यास्येव साधनादिति । वस्तुतो व्यक्तिवचनान्यायेना वघाते प्रोक्षिसनी हेरन्धये नोक्षणस्य वाधक विना विशपणत्व नोपल क्षणत्यमिति । प्रतियोगिन इति । अभावतत्प्रतियोगिनारेनाजनक बादिसर्प । व्यापार निनव प्रोक्षणस्यावघातजनकत्वमस्त्विति शकते छन चेनि । अहेतुत्वादिनिप्रोक्षणस्य च हेतुत्य साधितमिति भाष । मनु यशुपलक्षणमतीतमनना तदा तता व्यावृत्त न्यादिक न स्यादिश्यम आइ पुरुणामिनिकननिमिरे युपरभणतनागमाघनत्यपि दएप्यम् । अ यया माधयकल्प्यापनरत्यधयम । जन्मान्तरीरि ·२०३५ ति। अतीतोपलक्षणस्यापि जनकत्वाभ्युपगमादिति भावः । एतावता विसातिरिक्तं व्यापार सिद्धमुसहरति तस्मादिति * | प्रमाणत इनि*] कार्यापेक्षया चिरध्वस्तत्वे सतीति विशेषणम् , तेन साशाजनके न व्यभि. चारः । अतिशयस्य भावत्वं च पक्षधर्मतावललभ्य न तु साध्यतावच्छे दकप्रविष्टम , तेन विश्नध्वंसद्वारा समाप्तिलाधने मंगले मिथ्याशान सद्वारा मुक्तिसाधते तत्वशाने या न व्यभिचारः। नन्वस्त्वतिशयः पुरु पसमवेत पय, तथाच नाधेय शक्तिसिद्धिरत आह *सचेति। *संस्कारत्येगेनि । नचैवमने कबीड्युपादासनस्यादिति वाच्यम् । होगा दिनिहाथै तदुपयोगात् । ननु यत्र किञ्चिदययवनाशात्सकलबीहिना- शेन सण्डनीहिणामुत्पत्तिस्तत्र का गतिरित्यस्वरमादाह अस्तु वेति । किञ्चिदिति । यावत्प्रत्यभिज्ञ वस्तुस्थितिरिनि स्वमतायटभेनेदम् । (पि० ) उच्यते । अतिशयग्राहकमानाल्लाघनसह- कृतात् स एक एव सिध्यति न नाना पुरुपनिष्ठश्च । ताहि मोक्षणमपूजनकं दृष्टद्वारामाचे सति काला न्तरभाविफलजनमतया विहितत्वात् यागतदद्वत, कृ. प्यादी दृष्टद्वारसम्भवात् न व्यभिचारो न घाऽप्रयोज- कत्वम् । घागदानहोमादिनदगानामपूर्वजनकत्ये दृष्ट द्वाराभाचे सति कालान्तरमाविकार्यजनकमया विहि. नत्वस्यैष प्रयोजकत्वात् अन्यस्याननुगमात् । न च यो यद्गाफलार्षितपा क्रियते स पावकं घिमा तहातमेय तदनुकूलं फलं जमपतीति नियमः, शत्रुवधमुद्दिश्य प्रवर्तिते श्नयागादौ व्यभिचारा विपक्षे याधाभा. चाच । नापि पदुद्देशेन यत् क्रियते न सत्तत्र भाविका यानुकलातिशयजनकमिति व्याप्तिः हविस्त्यागादिभिः व्यभिचारात्। मनु प्रोक्षिततीहिणाऽदृष्टस्प जनितत्वात् यहिप हय पुनरूपयोगान्तरंस्थात्, विनियुक्तविनियोगविरोधात् उपयोगे या तज्जातीयान्तरमुपादीयेनाविशेषात् । न ।

·अनुमानांचन्तामणा
"वीहीनवहन्ती"त्यत्रोकन्यायेन प्रोक्षितस्यैव व्रीहेरन्वया-
। विधेर्दुर्लइयत्वात् । गधा “यहिस्तृणोति" 'वहिपि ह
विरासादय"तीत्यत्र।
यद्वा पिचित्राः सस्कारा. केचिदुद्देश्यसहकारिण
एवाग्रिमकार्यकारिण. यथाऽभिचारसस्कारो य देह
मुद्दिश्य प्रवृत्तस्तदपेक्ष एव तत्सम्बद्धस्यैव दुख जन
यति, तथा प्राक्षणसस्कारा अपि उद्देश्यत्रीहिसहकृता
एवाग्रिम कार्यकर्तारः । यथा च कारीरीजनित सस्कारा
धारपुरुषसयोगाजलमुचामदृष्टसमवधान तथा प्रोक्षणज
न्यादृष्टवादात्मसंयोगाहीहीणामुत्तरक्रियाविशेषाः, कर्म
कर्तृसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव । आगमिकत्वात्
चाण्डालादिस्पर्शस्थाहवयादिसस्कारनाशकत्वश्रुतेद्य
धिकरणस्याप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्मनाशा
पारगमनयत् निषिद्धकीर्तनवच्च । किश्च पोक्षणज
न्यातिशयो वीहिनिष्ठो न माना, आत्मवृत्तेरेकस्मा-
दप्युक्तन्यायेन कार्योपपत्तेः । नाप्येकः, एकद्वित्राश्र
पनाशानां प्रत्येकमननुगमेन कार्यनाशे आश्रयमा-
बनाशस्य जनकत्वादेव व्रीहिनाशेन तन्नाशादपर
मोक्षित नहीणाममन्वयापत्तेः । अथ "व्रीहीन् मो
क्षती"तीप्सितद्वितीपाश्रुतेः क्रियाजन्पेष्टफलभागित्व
बाहेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य व्रीहित्तित्वम् ,साक्षातस
म्बन्धस्यैवौत्सर्गिकत्वादिति चेन्न । धात्वातावच्छदकस
योगेनबीहिकर्मतोपपत्तः। न च सयोगावच्छिन्न एव व्यापा
रविशेषः प्रोक्षणार्य, तथा च कथं प्रोचणसाध्यतयाऽन्ध
घ इति वाच्यम् । सयोगस्पोपलक्षणत्वेनापदार्थस्वात् ,
अन्यथा ग्राम गच्छतीसादी का गतिः, कापा "सफ्तून्

·शक्तिवादः। पोक्षती"त्यादौ, तत्राधेयशक्यभावात् । किञ्च घट सा. क्षात्करोतीत्यादौ क्रियाजन्यसंस्कारादीनां घटवृत्ति. स्वात् संस्कारस्य वरूपसम्बन्धेन घरवृत्तित्व, पहिमा नुमिनोमीत्यादिवत्, प्रयोगसाधुरेव वा दितीपेति यदि, तदा प्रकृतेऽपि नथाऽस्तु । अथ प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्यं न यजमानाष्टं पूज्यत्वप्रयोजक, भोगादिना तन्नाशेऽपि पू. ज्यत्वात् सत्सत्त्वेपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वान् अ. न्यधर्म प्रत्पन्यधर्मस्पानुपपोगाच । न च प्रतिष्ठाध्यसस्तथा, तत एव उपजीपप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गापत्तेः । तस्मात् मतिष्ठाजन्याऽपृश्यस्पादिनापा प्रतिमादिनिष्ठा श. क्तिरभ्युपेयेति चेत् , प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादौ देवता- मन्निधिरहङ्कारममकाररूपः क्रियते, स्वसादृश्यदर्शिन- चित्रादाविव ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कारसत्त्वात् । अस्पृ. यस्पशादिना तु तन्नाशः। अचेतनदेवतापचे च यथा- र्थप्रतिष्ठितमत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यपशादिधिरहसहकृतस्य तथात्वं "प्रतिष्ठितं पूजयदिति' विधियलात्तत्मातिस. धानस्थावश्यकत्यादिति प्राश्चः। नधास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तबाधेयशक्तिवदपूर्वान्तर जन्यते तददृष्टयदात्मसंयोगानपस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य. स्पर्शन तनाशे चाज्यस्वमिस्पाहुः । (प्रका०) यद्यप्पतिशयस्यैकत्वेनैव पुरुषनिष्ठत्व सिध्यति । अन्यथा लाघवेनाधयनाशमानस्यैय कार्यनाशप्रयोजकत्वेनावयवनाशानाशा. दोधातराणामुपयोगो न स्यात्तथापि प्रकारान्तरमाद *तयाहीति । टद्वारेनिअन धर्म जनकत्वं साध्यम, निषिद्धकर्मणि व्यभिचारयार. णाय विहितत्वादियुक्तम् यथिते व्यभिचारयारणाय कालानत्या. दि। ननु उबारामाये सतीत्यस्याइमान्यद्वारामा सतीत्यर्थः, तथा चासिद्धिा, परमते शक्तरेघ द्वारस्यात् । न च प्रत्यक्षवारामा सती. ति तदर्थः । औषधपानादी व्यभिचारात् । न च तत्र विहिरवाभावादेव ·अनुमानचिन्तामणा न व्यभिचार इति वाच्यम् । आयुर्वेदेन तस्यापि विहितत्वादिति चेत् । न । शब्दतदुपजीविप्रमाणमात्रप्रयोज्यधीविषयद्वारेतरद्वारस्य दृष्टद्वार पदेन विवक्षितत्वाप्त । न चौपयादौ व्यभिचारः । तदीयधातुसाम्यादि रूपातीन्द्रियधारविशेष शब्दानुपजीविप्रमाणासम्भवादिति वाच्यम् । अन्यव्यतिरेकादिमूलकप्रमाणस्यापि कदाचित्तत्र प्रसरादिति भावः | *ष्यादाविति। न च विहितस्वाभावादेय न व्यमिचार इति वाच्यम् । प्रत्येकवर्णापायविभागविधिना वैश्यस्य कृषिविधिनादिति भावः | श. उवधमिति । पतच्च परमते । अस्मन्मते श्येनापूर्वस्य शधुनिष्ठत्वमेष फलोपपादकमपूर्व फलाश्रये कल्प्यत इति वक्ष्यमाणयुक्त्या तथा व्यव. स्थितेः । अत एव गयाश्राद्धापूर्वस्य पितृनिष्ठत्वम्, पञ्चमीकायां तथा विमायनाच्च । स्वमतेन दोपमाह *विपक्षेति। न च फलसामाना धिकरण्ये लाघवमेय विपक्षबाधकामिति वाच्यम् । नानात्वगौरवेन त ल्लाघवानावरादिति भावः । *हविस्त्यागेति । षड्न्युहेशेन हविस्त्याः ज्यते, न च तनातिशयो जन्यते इत्यर्थः । न च पह्रौ तदनुकूलसंयोगो जन्यत एवेति वाच्यम् । एव हि प्रोक्षणेनापि ब्रीही जलसंयोगजननात् सिद्ध साधनादिति भावः । पुरुषसमवेतातिशयस्य परम्परासम्बन्धेन स्वरूपसम्बन्धेन साक्षादेव या ग्रीहिनिष्ठत्वस्याप्युपपत्तेनातिरिक्तप. दार्थकल्पनमिति तत्वम् । अधोवनतत्वशागपुरुष कृतमोक्षणेन दोपा भावादानुत्पादे शक्तिसिद्धिरिति चेन्न । तत्र फलानुत्पादात् । लो- कसइदातवाचारणादिति भावः । * यहिप इति । बोहयोगस्ये त्यर्थः । यथा तस्प जनितादयस्य न पुनरूपमोगान्तरं तथा बाहेर. प्पडएजननोपगमे तन स्यादित्यर्थः । यद्वा व्यतिरकरष्टान्तोऽयम् । यथा यदि स्तृणाति इत्याविविधिबलात्तस्य पुनरुपयोगस्तथान न स्यादित्यर्थ । कन्यायेनेति । व्यक्तिवधानन्यायनावघाते प्रोक्षितस्यैवान्वये सर्घ- मिदमविरुद्धमिति भावः । ननु पुरुपे पातित्यादिदोपेणाहनोत्पद्यते इति भगत्या यीहिनिष्ठातिशय स्वीकार्य इत्यत्र माद *कर्तृकर्मेति । पहिग्रीहिनियोपि स न स्यादित्यर्थः। पुरुषमिष्ठत्ये साधकमुपया मीहिनिष्ठत्वे याधकमाह फिञ्चेति । *कार्येति भावकार्ययर्थः। *स्थायति । स्पसमयायिकारणेत्यर्थः । एवञ्च किञ्चिदाधयनाशे वृक्षादिनाशे प्रत्यभिज्ञानस्य सजातीयत्व विषय इति भाषः1 संयोग स्पेतिका ननु फलस्योपलक्षणये तत्तयापारमावस्यैव धात्वर्धये त्य- जिगम्योः पर्यापतापत्तिः। अपच्छेदकीभूनयोः फल पोर्णिमागलंयोगयो धरियर्यापये। सदमाययोभयधारस्यात्, फर्ममावस्यवोमयजन- ·शक्तिवादः। फस्येन पतनादियदयान्तरजानिमादायाप्यर्थभेदस्य दुरुपपादत्वादिति । अत्र वदन्ति । व्यापार उपलक्षणीभूतस्यापि फलस्य प्रतीतो विशेष पत्वमेव । ३५साधनताविधिपक्षे मियोपलक्षणस्यापि इष्टस्य ज्ञानविशे पतावत् । तदत्र फलविशिष्ट व्यापारा यदि बापस्तदा शब्दारफलपि शिष्टव्यापारधीरपरथा फलोपलक्षितव्यापारधीरिति उभयथापि फला शेपि शक्ति का प्रतीत्य विशेषो येन पर्यायना। विशेषणत्ये प्रकृते कर्म- त्यानुग्पत्तिरिति । अस्तु वा प्रोक्षणजन्यापूर्वस्य साक्षात्स्वरूपसम्बन्धे नैन नीहिकमत्व, माक्षादीजन्यसरकारविषयतया घटादीनामिय, एयञ्च व्याप्य सस्कार्यकर्मणो भदोप्युपपद्यत इत्यभिप्रेत्याह किञ्चेति । *घलिमिति । न ह्यत्र कर्मणि द्वितीया, अनुमिती बरकारकत्सात, कर्मणश्च कारकविशपस्यात् । किन्तु साधु विभक्तिस्तथानापीत्यर्थे । * चेति । प्रतिष्ठित पूजयेदिति निष्ठास्वरसादिति भाय । तत पय-तास ज्वणि चाण्डालादिस्पर्शगापूज्यत्वादेत्यर्थ । देवताचैत-यपक्षमालच्य परिहरति प्रतिष्ठाविधिोति । अहद्वारेति । अहमियं प्रतिमा म मेद शरीरमिस्यादिज्ञानरूप इत्यर्थ । नन्धिद ज्ञान विषयवाघाझान्त स्यातू, न च तत्सम्भवति, विशेग्दर्शनादित्यत आह भरवसाइयेति । मथाच विशेषदर्शन सत्यप्यादायभ्रमोऽयमित्यर्थ । (चि० ) वगन्तु चूमः । प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधि. वाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्व न बोध्यते, किन्तु भूतार्थे कानुशासनादतीतप्रतिष्ठे पृज्यत्व बोध्यते, तथा च प्र तिष्ठायस प्रतिष्ठाकालीनपाचदस्पृश्यस्पर्शादिमतियोगि- कानादिकालससाभावसहित पूज्यत्वप्रयोजकः म च प्रागभागोऽत्यन्ताभावश्च कचित् । कामिनीचरणाभिघा नदोरदादिभिरशाकपुष्पोत्कर्षदर्शनादपि नाधेयशक्ति मिद्धिः, समर्याचशेपावच्छिन्नचरणदादादिस योगध्वंस स्यैव कारणत्वात् चरणभिघाताधाकृष्ठभागान्तरजनि तवृक्षादेव वा तदुपपत्ते , कालान्तरे पुवायुत्कर्षाव क्षापयोपचयावश्यम्भायेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । ना पिताम्रकास्यादावस्तु भस्मसयोगादिजन्यशुद्धिरूपा आ धेय शक्तिः, तत्सयोगध्वंसस्य सयोगसमान कालीनास्पृ ·, अनुमानचिन्तामणी इयस्पर्शादिप्रतियोगिफपावदनादिससर्गाभावसहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसयोगजनितः कांस्याापभोक्तृनिष्ठः सं स्कार एवं शुद्धिरित्यन्ये । (प्रका०) मनु देवताया सर्वज्ञत्वाभावेत व्यासहदशाया यहि तनानादेशे प्रतिष्ठाया कथमदवारममकारी सस्कारी सस्कारनाशे घा कथ पूज्यत्य कथ या शानसरकारयोरननुगतया पूजाप्रयोजकत्वमिति प्रथमकल्पानुपपत्ति । यत्र च व्यासट्यत्तन्न प्रत्यभिशाम तत्र प्रतिष्ठि तप्रतिमापूजापि निष्फला स्यात् । प्रतिष्ठित पूजयदित्यादिना च प्रति छायास्तथ्य सस्य वा देतुत्व वाध्यते न तत्मत्यभिज्ञानस्यापीति द्वितीय कल्पानुपपारी । ऐनैवोपपत्तायटएकल्पनानुपपत्तिरिति तृतीयकल्पा नुपपत्तिरित्यस्वरसादाह-वध विति* 1 ननु यत्र प्रतिमाथा प्रतिष्ठा जाता देवारिकश्चिदवयवनाशादन्या प्रतिमा जाता तत्र प्रतिष्ठारूप प्रतियोगिनोऽवृत्तस्तद्धसस्यापि न वृत्ति, प्रतियोग्यधिकरण एव ध्वसस्य वृत्त, तथाच तत्पूजा निष्फला स्यात् । न चेष्टाप. त्ति आचारविरोधात् । अन्यथा एतच्छङ्कया कस्यापि प्रवृत्तिर्न स्यात् । न च तत्प्रतिमावृत्तित्वेन ध्वसस्य २ प्रयोजकत्व किन्तु स्वरूपेण तच्च तत्रास्त्येवेति वाच्यम् । एव हि तद्धसस्य प्रतिमान्तर पूज्यत्वप्रयाजकतापि स्यादविशेषादिति चेत् । मत्राटु । इय प्रतिष्ठितेति बुद्ध खण्डमतिमायामपि प्रमावव्यव दाराचद्धसस्य तत्रापि वृत्तिरेव । प्रतिमा-तरे च तदभावाचदभाव । अत एव प्रोक्षितवादीणा यत्किञ्चिदययवनाशापाशेपि खण्डनाहीणा मुपयाग । सस्कृता एते ब्रीहय इति प्रतीत्या तत्रापि पुरुषसमवेतस- स्कारसम्बन्धसिद्धे । अन्यथा सर्वमिद तत्रापि तुल्यमिति । प्रति ठाकालीनेति । अत्र स्वसमानाधिकरणेत्यपि विशेषणन्तेन तत्प्रतिष्ठा कालीन प्रतिमान्तरास्पृश्यस्पर्शप्रागभावाभावेन यावदामाधानापूज्यता पत्ति । ननु प्रतिष्ठोत्तरमपि पूज्यता म स्यात्प्रतिष्ठापूर्वकालीनाम्पृश्यस्प शांना जाततया तत्यागभावाभावादित्यत आह प्रतिष्ठाकालीनेस्यभाय विशेषणम्।नन्वेकस्पर्शानन्तरमनिमस्पर्शप्रागभावसरवारपूज्यता स्यादि त्यत माह भयावदिति *। आदिपदमययवविभागादिपरम् । स्फुटितप्र तिमाया अपयपूज्यत्वात । नयनादिससर्गपदमत्रारिकश्चि करमिति चेत् । अत्राहु । तावदा ·शावाद। २०४१ घसहितप्रतिष्ठाध्वंसस्य हेतुत्वे तापदभावा अपि हेतव इति ध्रुषम् । तथा चानादित्वानन्तर्भावे साद्यभावानामपि जनकत्वमिति बहूनां जन. कत्वे गौरवमित्यापजनकत्वे लाघवेन सादिष्यावर्तनाचमनादिपोपाहा. नम् । पघमन्योन्याभावव्यायना संसर्गपदम् । अन्ये तु प्रतिष्ठामालीनत्येन प्रतिष्ठोत्तरकालीनत्वं विवक्षितम् , तद. पि स्पर्शादिविशेषणं न त्यमावविशेषणम् । एवं प्रतिमायामस्पृश्यस्पर्श जासेपि तद्धंसान्योन्याभायावादाय पूज्यतापत्तिः । प्रतिष्ठोत्तरकालीना. नां यावदस्पृश्यस्पशानामभावस्य तन सत्यात्, धनादिपदसंसर्गपदोपा- दाने तु नोक्तदोपः, समिधास्पृश्यस्पर्शव्यक्तरेयानादिसंसर्गाभावस्य ग. बासस्वात्, अत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्यात , प्रागभाव. स्य प्रतियोगितप्वंसासमानकालनित्यादित्याहुः । समयधिशप इति । स च पिशेपः कार्यकोन्नयो यदनन्तरं पुष्यमित्यर्थः । नन्वेषं घरणलयो. गस्य कारणीभूताभावप्रतियोगित्वेन प्रतिवन्धकत्यापत्ति। 1 । चेप त्तिः, चिरसमयब्यापिसंयोगे सति पुष्पानुत्पत्यापरित्यपरितोपादा. ह-चरणेति* I *तत्संयोगेति* । अन पयाम्लादिसंयोगो जलक्षाल. नेनापनीयत इति भावः। *सस्कार पवेतिर । धर्मविशेष इत्यर्थः। अन्ये वित्यस्वरसोद्भा- चनम् । नदीजं द्वारेणैवोपपत्ताबदृष्टफल्पनानयकाश इति । (चि०) अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयवि. शेषावच्छिन्नाभिमन्नणध्वंस एष व्यधायपनायकः तत्त. न्मन्न देवतासन्निधिरेय वा । फलमपीजादीनामापरमा- पन्तभड्ने तन चावान्तरजात्यभावे नियतकलमजाती- यादिसिद्धिरपि परमाणुपाकजविशेषादेव, कार्यधुत्तिरू- पादिसजातीयस्य पूर्वरूपादिविजातीयस्य परमाणौ पा. कजरूपादेरुभयसिद्धत्वात् । धाहि कलमयीजं यवादे- र्जात्या व्यावीते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकरेव । एवं माधकर्षणजनितात् परमाणुपाकपरम्पराविशेषादेव हैमन्तिकशस्योत्पत्तिः। एतेन लाक्षारसावसेकादयो व्या- ख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजात्तत्फलविशेषः यथा हातिमांसं हरिद्रानलसाधितमुपयोगात् सयों ।

·२०४२ अनुमानचिन्तामणी व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि। पत्र च तोय- तेजोवायुपु न पाकजो मिशेपस्तत्रोद्भवानुभवकठिनत्वा. दयो विशेषास्तत्तदुपनायकादृष्टविशेषादेव । तुलादौ चा. घियासपूर्वकतुलारोहणसामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रति 'ज्ञत्यसाहिता प्राचीनधर्माधर्मफले तज्जपभङ्गो जन- यति । यदा अहं निष्पापः पापवान् घेति तुलाधिरूदाभिः शस्तज्ञानविशेपसहिता सा तथा, तदाहुः-- तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तरपुरुषः । इति । अथ वा प्रतिज्ञाशुद्ध्यशुद्धी अपेक्ष्य तया धर्माधर्मों जन्येते ताभ्याच जपपराजयो, सत्यासत्यप्रतिज्ञाभि. शस्त तुलारोहणस्पेष्टानिष्टफलत्येनार्धतो विधिनिषेधात् "अभिशस्तः सत्यप्रतिज्ञो विजयकामस्तुलामारोहेदसत्य. प्रतिज्ञो न तुलामारोहेदि"ति श्रुतेरुन्नपनात् । यद्वा तपा देवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपं लिङ्गमभिः व्यञ्जयन्ति । (प्रका०) *समयविशेषति न चचं यागेऽप्यपूर्वन कल्प्यमिति वाच्य म्। तत्र विधिना कार्यकारणभावधोधनात , अत्र तु न तथेति भावः । पा. फलविशेष मानमाह *कायति । ननु बीजापुरादौ लाक्षायसेका. स्कुसुमारुण्यं दृश्यते तत्र लाक्षारसस्य गलितत्यान्न कालान्तरीयकुसु. मारुणिमहेतुत्यं न वा स्वरूपात्तस्मात्तादृगुत्कर्षस्तथा च तत्प्रयोजकत्ये. नाधेयशक्तिः स्वीकार्यत्यत माह पतेति 1 इत्यादीति । "दश- रात्रोपितं कांस्ये सपिश्चापि विषायत" इत्यादि पदग्राह्यम् । कठिमत्वं तु तोये प्रतिवद्धयत्यमित्यर्थः । तुलादौ तुलाविधिजन्यामाधेयशक्ति जयादिनयोजिकामाशंक्य निराकरोति तुलादाविति । तुत्यस्य- तुलनीयस्य । ननु तुलादिसामग्न्याः क्षणिकतया कालान्तरभाविजया- दिजनकत्वानुपपचिः पापिनोऽपि सभाक्षोभादिना, पापयत्वज्ञानाभावे निष्पापस्वनमे घा महानुपपत्तिश्चेत्यरचेराह *अथवेति । तया-तु. लाधिरोहणसमग्या । ननु दृष्टद्वारेणैवोपपतावदृष्टकल्पनानुपपत्तिः, लौकिकक्रियाया अपोष्टानिएफलकवेन तुलाधिरोहणेन भुस्युनयनासं- ·प शक्तिवादः । २०४३ भवश्त्यपरिमोपादाह । यति । अयं पापी निष्पापो घा तुलारूद इति ज्ञानमेव तज्जन्यसंस्कारो वात्र सन्निधिरित्यर्थः । *ताधेति 1 दे. यता इत्यर्थः । लिङ्गमिति 1 नमनानमनादिकमित्यर्थः ॥ (चि० ) कस्तहि शक्तिपदस्यार्थः ? कारणत्वम्। तच स्वस्यव्याप्येतरसकलसंपत्तौ कार्याभावव्यापकाभाच. प्रतियोगित्वम् । (प्रका०) *स्वस्वेति* 1 अत्र यत्र कार्यस्य धादेमावस्तत्र दण्डादे. रभाव इति दैशिकी व्यापकता, कालियां तु सामग्रीकाले व्यभिचा- रात्, पतञ्च दण्डसद्भावेपि चक्राद्यभावन कार्याभावे व्यभिचार इति तद्वारणाय कार्यामा विशिनष्टि संपत्ताविस्यन्तेन । स्वेतरसफलसंपत्ता- विति कृते प्रसिद्धिः, दण्डेतरसकलमध्यपवितानां चक्रम्यादीनां संपत्ती घटामायाप्रसिद्धरित्यत उक्तं स्वल्याप्येति । चभ्रम्यादीनांच दण्डसमवधाननियतत्वेन दण्डव्याप्यतया तदितरसंपत्तिकालीनकार्या. भावप्रसिद्धःक्तदोषः । एतेन यमस्वस्थव्याप्यमप्यस्ति तत्रापि तत्सम्प. तिरस्तीति तत्र कार्याभायाप्रसिद्धिरेत्यपास्तम् - काचित्फताहशामाय. प्रसिचव व्यापकावनिर्वाहात् । ननु तदितरसकलपदं तदितरकारणपरं तदितरमात्रपर घा? आये आत्माश्रयः । अन्त्येऽसम्भवः । यटाधुत्पत्ती घेमादिसमयधानागावादिति चेत् ।न। कार्यप्रागभाषव्याप्यागमाय. प्रतियोगिसकलस्य विवक्षितत्वात । कार्यनियतपूर्ववतिसकलस्य विष. क्षितस्यावा । कार्यत्वं च भगभावप्रतियोगित्वम् । न घायथासिझेद. ण्डरूपादापतिव्याप्तिः, तत्र स्वस्वव्याप्यतरदण्डादिसकलसंपत्ती का. र्याभायाभावेनोक्तरूपाभावात् । वस्तुतो नान्यथासिचवमत्रापिदेयम्, अ. तो नोक्तदोषः । अन्यथा कुलालपित्रादौ प्रसद्गतादयस्थ्यात्। चक्रभ्रम्या. दीनां चकव्याप्यत्यवत्कुलालादीनां तद्याप्यत्वात् । यत्विदं कारणला. मान्यलक्षणं तथा च कुलालपितृत्वनान्यथासिद्धत्वेपि कुलालधेन त. स्थापि घटजनकनयाऽतिव्याश्यभावः । न च कुलालपितृत्वेन जनकता. पत्तिा । यस्य कार्यामायव्यापकामावप्रतियोगित्वं तस्य हेतुष्यमित्येय लक्षणार्थत्वादिति । तन्न । दण्डवक्रादिजनके वयाप्यतिव्याप्त्यपरिहा. रात् । न हि तजनके दण्डाययवादी दण्डत्यादिसम्मयः। कुलालमात्रा. दो प्रसन्नतादयस्थ्याच । ननु स्वस्वव्याप्येतरसकलसंपत्ती स्वसंपत्ती व स्वव्याप्याभायप्रयुक्तकार्याभाषध्यापकत्वाभावात्स्वाभायस्यायुक्तमिः दमिति चेन्न । तत्सम्पत्तिकालीनकार्यामावव्यापकामाषप्रतियोगिस्वस्व. - ·००४४ अनुमानचिन्तामणी न्यायालयतरक घस्य विषक्षितगत । यत्तु स्थासमवधानकालीनस्वपि कार्यामावविशेषणम् अता नारदोष इति । तन्न । आत्मादिदेतायव्याप्ते । नन्वेषमध्यात्मादिहेतायव्याप्तिय कार्याभावयति देशे काले घा तदभा धाभावादिति चन्न । तत्समयधानसत्यपि तदभावस्प कपलान्वयित्वन तत्रापि तत्सत्यात् । तद्याप्यस्याभावप्रतियागिरयायतरगर्मलक्षणस्य तत्रापि सत्वाच्च । न चैषमाशशस्य घटादिहनुतापत्ति मन पधासि खरषेनर धारणात् । तयाप्येतरसकलसपती घटाभाधामसिद्धेश्च । मा स्मादौ च स्वव्याप्यहत्व-तरप्रत्यासत्यादिव्यतिरकमयुक्तका भावप्रसि दिसम्भवात् । अत पवात्मन कपालगाचरत्यक्षादिसम्बन्धेन घटका रणत्वम् यत्तु पदयच्छिन्नामायव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि प्रत्य हेतुत्वरूपायम् । अस्ति चारमयानिमायस्प हानामायापक त्येऽपि गुणत्वावच्छिन्नाभाय प्रति समवायित्वाधच्छिन्नाभावस्य व्याप कत्वम् । अस्ति च दिक्कालयास्तचापनि उन्नामावस्पान्यापकत्वेऽप्या धाराधेयभावयत्वेन तदभावस्यापि कार्याभायव्यापकत्वमिति । तशि म्त्यम् । एकघटसत्ये घटत्वावच्छिन्नामाषाभाववदात्मरूपसमवापिसत्वे समवायित्वावच्छिन्नाभावासभवात् । यदि च कवला-वयितया तवभाव स्तदा आत्मत्वावच्छिन्नाभावोऽपि सुलभ एव । कचिनु जन्यगुणमान प्रति समवायितया कारणत्वेन तत्रापित जातीयतयाकलक्षणसवादित्याहु । तदपि चिन्त्यम । उक्तरीत्या स मषायित्वस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगितायच्छदकतया समवायि स्थेन हेतुत्यमित्यव न स्यात् । अन्यथा प्रमेयत्वनय इतुल्यापत्ती तजा तीयतया गुणादायतिव्याप्त्यापत्त । अत एव प्रमयत्यादी सामान्य त्यासतिकरणे अव्याप्ति, व्यतिरकाप्रसिद्धरित्यपास्तम् । तत्रापि स्व व्याप्यव्यतिरकप्रयुक्तकार्याभाषप्रसिद्धिसम्भवनान्यतरत्वगर्भलक्षणस पात् । अन्यथा स्वच्याप्यान सच्चैव लक्षणासिद्धि स्यात् । यत्त जन्य साक्षात्कार प्रति प्रत्याससितया कारणत्व इन्द्रियप्रत्यासात्तितधाप्येत रसफलसमवधाने इन्द्रिय प्रत्यासात्तिव्यतिरके सति सकलसाक्षारकार सत्यातजातीयत्वन तसत्वान्नाव्याप्ति, अत पेश्वरतानादी भाव्या प्तिरिति । तन्न । पूर्वोक्तरीत्या प्रत्यासतित्यस्य कार्याभावव्यापकामाय प्रतियोगितानवच्छदकतया सेन रूपेण हतुत्यप्राप्तश्च । न हि येन फेना पिरूपण तजातीयत्व वाच्यम् । अतिप्रसङ्गात् । कितु अन्वयव्यतिरक- प्रतियोगितावच्छेदकेनैव । न च प्रयासतित्व तथा, तदधच्छिन्नर यतिरेकाप्रसिद्धेरिति । यद्यपि प्रागभावऽध्याति, तदितरसकलसपत्त ·शक्तिवादा। २०४५ कायांमायाप्रसिद्धेः उत्पन्नस्य पुनरुत्पादेपि कार्यस्य सत्यात्। तथाप्युत्पः तिविशिएकार्याभावो विवक्षितः स च तत्राप्पस्ति । न च गन्धं प्रति रसादिमागमायानामपि हेतुत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अनन्यथासि- अत्यनैव वारणात् । च सव्येतरविषाणयोः परस्पर कार्यकारणभाया. पीत्तः, तदितरसकलसंपत्तिकालस्य तत्सामग्रीकालत्वपर्यवसाने नका. लीनपरस्परामावव्यापकत्वारपरस्परामावस्येति वाच्यम् । अग्रिमक्षण इति विशेषणात् । तरसम्पत्यग्रिमक्षणे च कार्याभावाभावात् । यनु कार्यपदं सदीय कार्यपरमतो मोक्तप्रसङ्ग इति । तन्न । आम्माश्रयात्, संपत्ताधि स्यन्तवैयापतेश्च । न च दण्डाययये घटाभाषायाभिचारेणाध्यापकरव- मिति वाच्यम् । तत्र तत्रेतरसम्पत्यवच्छिन्नकार्याभावादित्येके । कार्यामा. पवति यत्संसर्गावच्छिन्नयदभावस्तत्ससर्गावच्छिन्नस्य देतुत्वरूपत्वम् । अस्ति च घटाभावव्यापको यो दण्डसंसर्गामायः सदण्डावयषेपीत्यन्ये । फेचिन कार्याभावव्यापकामायप्रतियोगित्वामित्यत्र यहुप्रीहिलमासेन कार्याभावव्याप्याभाषप्रतियोगित्वमर्थः । कारणम्य कार्यव्यापकत्वेन तदभावस्थ कार्याभाषव्याप्यतीचित्यात । एवञ्च चन्द्रोदयसमुद्रचो परस्पर कार्यकारणभायापत्तिरतस्तद्वारणाय सम्पत्तावित्यन्तम् । न चैव. मपि दोपनादधस्थ्यम् । अप्रिमक्षण इत्यस्य विधक्षितत्वात् । न हि तन ताशानिमक्षणे समुद्रधिव्यतिरेकश्चन्द्रोदयव्यतिरेकव्याप्त । मामा. दिहती प्रमेयाप्रत्यासत्यादी च जातीयत्वमादायैव लक्षगगमनम् , अन्यच पूर्ववदूह्यमित्याहुः॥ (चि.) अथ वा यन्त्र कार्याभावच्याप्पत्ता इतरा- भायावच्छिन्ना तत्कारणम् । बीजेऽङ्कुराभाव व्याप्यना न धीजवनावच्छिद्यते इतरसमषधाने सति बीजादारस. म्भयात्, किन्स्यितराभावेनावच्छिद्यते इतराभाचे पोज- स्याङ्कराभाषनिषमात् । शिलाशकले स्वराभावव्या. प्यता शिलास्येनैवायच्छिद्यते । कारणत्यमतीन्द्रियधरितसकलसंपत्तिगर्म तया दुर्ग्रह प्रत्यक्षस्थाप्रवृत्या साध्याप्रसिध्या मानान्तरस्याप्यप्रवृचे, किच अनन्यपासिद्धत्यकार्यनियतपूर्वचित्वादेः प्रवेशे थावश्यफै तायम्मान. मेव लक्षणमस्तु लाघधात् आधिकांशस्य गुरुवाद, अत पवापि त. धैव लक्षणामियमचेराह *अथवेति । यत्र कार्याभायव्याप्यता. इतरा. (प्रका) मन्यि ·२०४६ अनुमानचिन्तामणी भावसहकारापच्छिन्ना सदच्छिन्नं कारणं तदधच्छिन्नत्वं कारणस्वमि. ति यावत् । तेन यत्र दण्डामावत्वं तत्र घटामाव इति भण्डामावत्वनि. एव्याप्तौ दण्डामावस्यैवावच्छेदकतयाऽजनके दण्डामावरवादी नाति. व्याप्तिः । न वा धीजत्वस्य कार्याभावच्याप्यस्प जनकत्वासम्भवादसम्म. घा तत्र दण्डाभावसहरूतत्वस्यानयच्छेदकत्वात् , चीजत्वाधवच्छिन्नस्य जनकत्याच पयश्चाग्रे वाजवीजस्यपदे घीजत्वचीजत्वत्वपरे । इतरामा वेग-तराभावसहरुतत्वेन । शिलायां-शिलात्वे, शिलावेन-शिला. त्वत्वेन। ननु कार्यामावस्तजन्यकायामांवो वा तदभावमात्रं चा? आधे भा. स्माश्रयः । अन्त्ये शिलायामप्यङ्करस्य संयोगवत्या सत्त्वेन तत्रापीतरा- मायसहकतशिलात्वस्य कार्याभावव्याप्यत्वात् । किश्च घटकारणशाना- दी कार्याभावव्याप्यत्वं ज्ञानरयत्यादिनैपायच्छिद्यते । दण्डाभावप्ताहि. त्यस्य तत्र नीलधूम इय व्यर्थत्यादिति । अत्र वदन्ति । उत्पत्तिकालीनप्लम्बन्धावच्छिन्नकार्याभावच्याप्यत्वं विवक्षित संयोगसम्बन्धस्योत्पत्त्यनन्तरकालीनतया तवच्छिन्नाभाव- मादाय न शिलादौ प्रसङ्गः। उत्पत्तिकालीनसम्बन्धो द्वयमेव कारणता समवायश्व-दवच्छिन्नाराभावश्चेतराभाषावाच्छन्ने स्वसमवायिनि बीजादौ च । द्वयं च कारणमेव । न चैवं करणतागर्भत्वेनारमाश्रयः । स. भ्यन्धत्वेन तज्ज्ञामादिति । *अत्रेदं चिन्यम् । विषयधिपयिभावप्लम्बन्धस्याप्युत्पत्तिकाली. नतया तदवच्छिन्नकार्याभावस्याप्यत्वस्येतराभावावच्छेद्यतया बयादे रनुमितिजनकत्वापत्तिः । चरमकारणे कार्यत्वाभावाव्याप्तिश्च । वस्तुतस्तु बीजादड्डुर इति प्रतीतियलाइवध्यवधिमद्भाषलक्षण- स्वरूपसम्बन्धविशेष एव विलक्षणः कार्यकारणयोः । तत्सम्बन्धा- विच्छिन्नकार्याभावश्च कारणे इतराभाधावच्छेदेन । स्वरूपायोग्ये तु तारशसम्बन्धाभावात्तदवच्छिन्नकार्याभाव स्वासाधारणशिलात्वादि. धर्मावच्छेद्यः । एव च ताइशसम्बन्धावच्छिनकार्याभावव्याप्यत्वं यत्र स्वासाधारणधर्मेतरावच्छिन्नं तदवच्छिन्नं कारणमित्यत्र ता. स्पर्यम् । चरमकारणे च यद्यपीतराभावो नापच्छेदका । तथा प्युत्पादकाल एष तथा उत्पादानन्तरमेव कार्योत्पादेन तदा कार्याभावात् । यद्वा चरमकारणे परामर्शदावपि प्रतियन्धका. भाषधिलम्बेन कार्योत्पत्तिघिलम्बादित्यन्तराभावावच्छिन्नस्वमेव । य. दि च कचिन्न तयात्वं तदा तत्सजातीयत्वं लक्षणं योग्यम नि चार ·शक्तिपादन २०४७ प्यस्थदण्डे तद्दण्डत्वादिनैव नदवच्छेदावव्याप्तिरिति वाच्यम् । दण्ड. त्वमादाय लक्षणसत्वात् । एवञ्च घटकारणज्ञानत्वादायपि तत्सम्बन्धा- पच्छिन्नकार्याभावव्याप्यत्व दण्डाद्यभाधायच्छेद्यमेवेति न तनाव्याप्ति. रिति ध्येयम् । मनु दण्डरूपादायतिप्रसङ्ग इति चेत् । न। दण्डाद्धट इति घदण्डकपाट शर्ति प्रतीत्यभावन ताशसम्बन्धावच्छिनकार्यामाय- सम्बन्धस्य दण्डरूपत्वेनयावच्छेदात् । अत पय व्योमावावपि न घट. कारणत्यप्रसङ्गः । अत्र च स्वभाव पय शरणम् । एवञ्चानन्यथासिद्ध- स्वेन विशेषणीयमतो नोक्तदोष इति कस्थचिद्याख्यानमनादेयम् । उ. कैनवोपपत्तेरिति । (चि०) पदा अन्पासमधधानावच्छिन्नकार्यानुत्प- त्ति व्याप्यत्वं कारणत्वम्, रासभादेःस्वत एष कार्याभा. वव्याप्यता अन्यासमवधानस्य चैययनानपच्छेदकत्वात् । अनन्यथासिद्धानियतपूर्तिजातीयत्वं वा तत्वम् । अन्यधासिद्धत्वञ्च त्रिधा। गेन सहैव यस्य प्रति पूर्वव. तित्वमवगम्यते, यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्र. ति पूर्ववर्तित्वे ज्ञाते एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्तित्वमवग म्यते, यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव ज्ञानं प्रत्या. फाशस्य । अन्यत्र क्लप्सनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भव तत्सहभूतत्वम् , यथा गन्धवति गन्धानुत्पादाद्गन्धं प्रति तत्प्रागभावस्य नियतपूर्ववर्तित्वकल्पनात् एकजस्थले गन्धं प्रति रूपादिमागभावादीनामप्यन्यथासिद्धत्वम् । एतन्त्रितयत्पतिरकानिपतपूर्ववर्तित्वं कारणत्यम् । या- गापूर्वयोस्तु यागपूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्वचगम्यमाने, पत्र जन्यस्य पूर्ववर्तित्वेऽघगते जनकस्य पूर्वभावोऽवग- म्यते सत्र जन्धेन जनकस्थान्यधासिद्धिः, यत्र घ जनकस्य सधात्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगतिस्तत्र नारा नस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोगभ्रमणयोस्तु युगपदेष पूर्वभाषित्वग्रहः । स्वस्खानन्तरोत्पत्तिकसकलसमधाने ·२०४८ अनुमानचिन्तामणी सत्यपि यस्याभावात् कार्य न जायते मति च. जायते तज्जातीपं प्रति तदनन्यधासिद्धम् । (प्रका०) अन्यासमयधानावच्छिति यन्यासमयधानायच्छि. नं कार्यानुत्पत्तिस्याप्यायं यस्य तदपच्छिन्नत्यं कारणत्वमित्यर्थः । उत्प. तिगर्मतया पूर्वस्माझेद।। अत्रापि पूर्वोक्तसम्यन्धपिशेषमादायोत्पत्य. भाषव्याययं धोध्यम् । उत्पत्तिश्च स्वसमानकालीनपवा प्रतियोगिक सानाधारसमयसम्यन्ध । ध्वंसत्वं च मागमायप्रतियोग्यभावत्वं प्रागभावत्वं च न प्रतियोगिजनकाभाषापं घेतान्योन्याश्रयः स्यात। किन्तु गन्धानाधारसमयानाधारामावत्यम् । शेपं पूर्ववत् । *अनन्यथासिद्धति । घटजातीयं प्रति रासमजातीयमनन्यथासि द्धमिति अत्रातिव्याप्तिवारणाय नियतपदम् । ननु नियतत्वं कालमपेक्ष्य देशमपेक्ष्य घा? नायः । रासभेपि गतत्वात । घटपदादिपूर्वकाले रासभा जातीयस्य नियमेन सत्वात् । नान्यः । साक्षात्सम्बन्धेनाइएादेर्घटादिदे. शापेक्षयानियमात । साक्षात्परम्परासाधारणसम्बन्धमा विवक्षायो रासमेपि घटादिदेशमियतत्वेनातिप्रसङ्गादिति। नैवम साक्षात्परंपरासा. धारणकजातीयसम्बन्धेन देशनियतत्वस्य विधक्षितत्वात ।रासभादाघे. कजातीयसम्बन्धेन घटादिदेशनियतत्याभात् । घटादाघेकजातीयसम्य. न्धेनादृष्टादेनियतत्वादिति वदन्ति । *अत्रदं चिस्यम् ।'किपत्सु घटेषु रासमस्याप्येकजातीयतत्सम्य. न्धेन देशनियतत्यादतिप्रसन्नः । कार्यतावच्छेदकारच्छेदेनाइएस्या. प्यतयात्वम् । द्रव्यगुणाधनेक कार्य एकजातीयतासम्यन्धाभावादिति । भक्षितीजसद्धहाय जातीयेति । जातिपदं च कार्यपूर्ववर्तितावच्छे वकधर्मपरम् । अतो नाकाशाकत्तिकारणावेऽव्याप्तिः । पूर्वत्तित्व च मागभावावच्छिन्नसमयवृत्तित्वम् । प्रागभाषश्च न विशेषणं येन प्रा गभावेऽव्याशिः। किन्तु तदुपलक्षितकालविशेषवृत्तित्वं तच्च तत्राप्य. स्ति । कालस्य च स्थूलस्पेशाधिकरणतया हेतुत्वं-तस्य च पूर्वक्षण वृत्तित्वमस्त्येष । नत्यधिकरणतया हेतुत्वं तस्य च पूर्वक्षणवृत्तित्वमा स्त्येव । नत्यधिकरणस्येनि न तदध्याप्तिदोषः। प्रागभावत्वं च न प्रति. योगिजनकाभावत्वम् । अन्योन्याश्रयान् । नापि विनाश्यभावपं पिना. शस्य प्रागमावगर्भतयान्योन्याश्रयात्। उत्पत्तिगर्भतया तनिर्वचने चो. त्प: स्यसमानकालीनपदार्थप्रतियोगिकध्वंसानाधारसमयसम्बन्ध रूपत्वेऽयोग्याध्यात्।किन्तु गन्धागाधारसमयानाधाराभावत्वम् ।

·शक्तिवादा। २०४९ ननु ध्वंसप्रागभावानात्मनि घटादायव्याप्ति । न चात्र तदलक्ष्यम वेति वाच्यम् । न प्रागभावलक्षणमिह प्रकृत किन्तु कारण वलक्षणम् । तच सामान्यत पय लक्ष्य तधेवोपक्रमात् । तथा च ध्वसमागमावस्या लक्ष्यत्ये ध्यसकारणसाधारण न तल्लक्षणमिति चेत । न । अभाव. पदस्प भायामाचसाधारणविरोधिपरत्वात् । यद्यप्येष तयथ्यम् व्यापाभाघात् । तथापि तत्तत्प्रतियोगिफामायलाभार्थमभावपदम् । न हि प्रागभावसामान्यगर्भ कारणत्वम्, किन्तु तत्त प्रतियोगिकप्राग. भावावच्छिन्नसमयवृत्तिव तत्कारणत्यम् । तथा च ताशकालावृत्तिस्त. दभावस्ताप्रागभाव इति पर्यवस्यति । नव तादृशसमयाप्रसिद्धि गन्धरव स्थाधिकरणानधिकरणसमयवृत्तिकादााचकात्रवृत्तिजातित्वाशत्रत्यय दित्यनुमानाससिद्ध । मनु लिञ्चतु गन्धानाधारसमय , तथापि प्राग भावस्य कथ तदनधिकरणत्व प्राधम् नहि तत्र प्रत्यक्षमागमो वा सम्म पति, अनुमान तु सम्भवेतश प्रसिद्ध्युत्तरम् । तथा चानुमानप्रवृत्ती प्रागावत्वेन धीस्तस्यां चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रय इति चन्न । तार- शनिर्णयवतोपि मीमासकम्य भविष्यतीति वुद्धनिरुतातिरिक्तरूपेण माग. भावस्यायथ्य तद्बुद्धिविषयत्वात्तन-रूपेण तगुद्धिधिपयत्वेन बोपस्थितम्य प्रापभावस्य लिनामासादिमागि ताशसमयानाधारस्यानुमितिसम्भ. धात्, गन्धस्यैव दृपान्तत्वाच। यदा कादचित्काभावत्वेनैवोपस्थितस्य तस्य तदनुमान ध्वसशे पाधादेवाननुमानात, तदनयतारे तदशे भ्रमत्वेपि क्षत्यमावान। ननु गन्धानाधारसमयो नास्तीति निर्णयवतो मीमासकस्येपसाधन- तालिनककार्यताशानन प्रवृत्तिदर्शनानैतत्प्रागभायत्वगर्भ कारणत्वम्, किन कारणत्वयाधशम्दादिरवैत्र महाप्रलयकाल प्रमाणं स्यात्तस्य त. गर्मचात्तथाच तदनभ्युपगमापि तस्य व्याहत्येतति क्षेत्र । गाधानाधारे- त्यादिना भविष्यतीति प्रतीतिनिर्वाहप्रयोजकस्य प्रागभायत्यस्योपलक्षण- स्वात् मत पय मीमासक प्रति जनकत्वधाटतस्य लिङ्गस्य नैयायिकली. कायपि नान्यतरासियादिदोष इति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । तस्यैवानुः गतस्य निर्वस्तुमशफ्यात् । न चाखण्डमेव प्रागमावत्य तेमोपलक्षित मिति याच्यम् । उपाधेरखण्डत्वे जात्यपलापापत्ते । जातेश्वाभावेऽन भ्युपगमात् । वस्तुतस्तु नेद कारणत्व प्रवृत्त्यनुकूलम् । तथा च स्यमते लक्ष्यता- पच्छेदकतया कारणपदप्रतिनिमित्ततया वा निरक्त यस्मिन्सती त्यादिना निरुक्त क्षमसाधारणतःसाध्य करवज्ञानमय प्रवत्तक । तदेव ·२०५० अनुमानचिन्तामणी विध्यर्थः । अन्यगा प्रागमाघस्य प्रागमायामापे तापूर्ववरियामापेन सदस्तिजनकल्यामायाद्दुःपप्रागमायार्थिता प्रायशितादी प्रवृत्यमा पापत्तरित्याविषिधी यापते । तयाच नोक्तदोपः। एतेन राधानाधार गर्भधनीलानाधारगर्मतयापितनियंचनामे कारणायमपि भिघेत । तथाच पिनिगमकामायादुभगएसाधनताशामस्य प्रवकता प्रवृत्पननुगम इत्यपास्तम् । निरकस्य प्रयतंकतानभ्युपगमात । यथा- काशपदाकदाचिच्छदाश्रयत्वेन कदाचिदएद्रव्यातिरिकद्रव्यानेति पत्कदाचित्रीलाधनाधारायेनापि समयविशेषोपलक्षणास कापि क्षतिः । तत्समयविशेषापरपमायस्यावच्छिन्नसमयसत्यस्येय हेतुतया च न प्रथः पथननुगम इति निरक्तमेव प्रत्यनुकूलमिति । तच्चियम् । तत्समया मभ्युपगन्तुरेतज्शानं यिनवान्यज्ञानादेव प्रचिरित्यगनुगमस्येयमयपरि- हार्यत्वात्, प्रायश्चित्तप्रवृत्पनुपपत्तेध । अत पय तत्समयाघटितस्या. नुगतस्य प्रागमायत्यस्य निर्यक्तुं शक्पायपि न प्रतृप्यनुलस्वामिाते ध्येयम् । यनु गन्धानाधारसमपस्य महाप्रलयत्व मानाभायः युगपनारों मानाऽभावात् । तथा च यावदम्धमाशनम्तामपि पस्त्यन्तरसयसम्भा. धनयातमागमावस्यगन्धानाधारसमयानाधारस्वसंशयग तत्कारणे तद्ग- भकारणलक्षणाव्याप्तिसन्देह, एपञ्च व्यर्थविशेषणतासन्देहानद्वारणाय विशेषणमप्पदेयमिति । तन्न। यावद्धनाशो हादृष्याभावात्, अन्यथा संयोगविभागयोरन्योन्यताश्यतयान्यतरावस्थिती सर्वमुक्त्यनुपपत्तः । तथा च सादृष्टाभावात् कार्याभायो घाच्य इति युगपदेव सर्वनाश इत्याहुः । न चाकाशादेरवृत्तितया पूर्वकालयत्तित्वाभावादव्यातिरिति याच्यम् । धर्तिपदेन समवधानवश्वस्योक्तत्वात् । घस्तुतः कालस्य जगदाधारतया सत्रापि तदत्तिः । ननु व्यरवेन रूपेण दण्डरासभयोर्नियतपूतित्वसधारकारणत्वं स्यादिति चेन्न । सेन रूपेण तस्यायथासिघर्षाच्ययात् । सामग्री च न कारणं, क्षणविशे' स्वात् । कालोपायेश्चाधिकरणत्यनैध हेतुत्वात् । न च कारणमेलकरूपा. पां तस्यामतिप्रसनः । दण्डादीनां कारणत्वस्येष्ठत्वात् । मलकस्यातिः रिक्तश्यानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे या दण्डम्वदन्यपासिद्धस्यात् । परस्परप्रायासतिरूपस्येपरवात्। केचित्तु-स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगित्वादिषत् । त. स्परिचायक पवायं धर्मविशेष उक्त-इत्याहुः । ननु कारणत्वादन्येन रूपेण सिद्धयमापोऽनाम्यवासिद्धत्वमित्यन्यो। न्याश्रयः । सिद्धिपदस्य चोत्पत्तिपरत्वे नित्यमातिव्याप्तिः । शप्तिप ·शक्तिवादः । रत्येसम्भवः । तोरपि प्रमेयत्यादिना शारिति योगार्धमपहाय बढा मत्यवासिद्धिपदार्थमाह-*अन्ययेति । यद्यपि कुसुमाअलिप्रकाशे प. वधान्यथासिद्धिरुक्ता तयाप्यवच्छेदकजनकजनकयोरवैव प्रवेशान त. सिनहाय प्रकारवयमुक्कम । अत एव कुसुमाञ्जलिमकरन्दपि तथैव वि. भावितमस्माभिरिति । येन सहवेति । तेन तदन्यथासिद्धमिति शे. पः। ननु शब्दादिना दण्डपूर्वतिरवग्रहं विनापि सदूपपूर्वपतिषप्रह- सम्भवानियमो सिद्धः। न च प्रत्यक्षेति विशेषणीयम्, अतीन्द्रियान्यथा- सिद्धेच्या नियमाधियक्षा दण्डरूपेणैव दण्डस्थान्यथासिया. पत्तेरिति चेन्न । रूपस्वमानस्यातिप्रसक्ततया दण्डरूपत्नय पूर्ववर्तित्व. प्रहो वाच्यः । तत्र साहित्यनियमात् । न चैवं द्रव्यत्यादेरतिप्रसकतया दण्डत्वेनैव दण्डस्य पूर्ववत्तिरवाहाहण्डत्वेन दण्डस्यान्यथासिदिर- स्थिति वाच्यम् । येन पृथगन्वयव्यतिरेकवता सद्देश्यीत् । अनापृथा. न्यपादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं देयम्, तेन दण्डेन दण्डसंयोगस्य नान्यथासिद्धिः। एतद्विशेषणमहिम्नैव यत्रोभयोगभयविशेषणावच्छेदेने. पान्ययाद्यनुविधानं तमनापरस्य नान्यथासिद्धिः। यथोदभूतरुपनेज. सोरित्येके । यनोमयविशेषणापच्छेदेनैवान्ययाधनुविधानं तद्भिन्नत्वेन विशेषणात ताशस्थलेतिऽप्रसङ्ग इत्यन्ये । कुम्भकारपिताप्पयान्त- र्भवति कुम्भकारत्वेन तदनन्यथासिद्धस्येएल्वात्कुम्भकारपितृत्वेना. न्यथासिद्धत्वं वाच्यम् । तत्र तत्साहित्यनियमात् । नम्घेवमुद्भूतरूपते. जसोरिव रदत्यदण्डयोगप नैकेनापरस्यान्वयासिद्धिः स्यात् । उभयो उभयधिशेषणावच्छेदेनैवान्ययायनुविधानात् । न च दृढत्वस्प चक्रध. मिजमकत्यस्यान्वयायविधानमेय नेति पाव्यम् । तथासति हण्डत्वे. नेप तुतापत्तौ दृढत्वस्यावच्छेदकतापिनस्याताकिञ्च दण्डत्वेन दंडस्य दण्डनदण्डस्वस्थान्ययाद्यनुविधानमित्युभयोरुभयविशेषणावच्छेदेनैवानु. विधानमिति नैकेनापरस्यान्यपासिद्धिःस्थाव । अपि च फुम्भकारपित. स्वेनान्यथासिद्धस्थापि कुम्भकारत्वेनेव दण्डरूयत्वेताम्ययालिस्यापि रूपत्यादिनान्यथासिद्धिरस्तु न तु तदतिप्रसक्तमिति चेत् । तत्किमतिमा सकत्वमप्यपरान्यपासिद्धिः । तथा चानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्वचि- स्वयोरप्रतिक्षेपे कितेन । किञ्च फलानुपहितवृतित्वस्यातिप्रसक्तत्वस्य दण्डत्यादिसाधारणत्वात्, अतारास्य वाभायात् । न च फलानुपहि- तनित्यवृत्तित्वेन तथास्यम् , रूपत्वेन नित्यरूपस्यापि थटजनकात्याविरो. धात्, उतरूपयोरप्रतिक्षेपात । जन्यरूपत्वेन पा हेतुत्यमस्तु । न च तेन रूपेणान्यत्र क्लत्यनान्तर्मपतीति घाच्यम् । तर्हि दण्डकपत्यता:

·२०५२ अनुमानचिन्तामणी पि तथास्तु किमुक्तान्यपासिद्धति विन्स्यम् । मन्य प्रतीति ननु शब्दोऽदयातिरिक्तद्रव्याधितोश्टदल्यानाधितत्व सति गुणत्यादित्य नेनाकाशसिद्धौ शब्दपूर्ववर्तितामशात्यापि ज्ञानादिक प्रति तस्य पूर्यष त्तित्व ज्ञायत पवेति चेन तेनापि विपक्षयाप्रकतया शब्दकारणतामु पजीव्येवाकाशसिद्धरित्याहु । न चैव सयोगादिकमपि प्रत्याकाशस्या न्यथासिद्धत्वास नकारात्वनष्टत्वात् । पत्यन शनपूर्ववर्तिता महात्यापि पूर्ववत्तित्वग्रहात् । नन्वय यागादरपर्य यथासिद्धापत्ति । स्वर्ग प्रति पूर्ववत्तित्व ज्ञात एय तस्य त प्रति सद्भहादिति चन्न । साक्षा दिति पूषवर्तित्व विशेषणामित्याहु । तत्पूर्वधर्तित्वानुपपादक यस्य पूधयत्तित्व गृहात इत्पपादित्येके । न च परत्वादिश्वपत्ति घमहान तरमन्यकार्य दिमायोस्त स्य यथासिदि तद्रह दिनाप्यधिकरणयन कार्यमानपूर्वपत्तित्वप्रहात कुम्भकारपितुरजाप्यातर्भाव । गनु पुम्भकारपित्वेन तथा वेपि चैत्र स्वादिना तस्यानन्यथासिद्धत्वमास्त्वति चन्न तेनापि रुपेण कुम्भका रजनकत्व शात्य तस्य घर स्यन्वयादग्रहात् । तदानी तहश तस्य सत्यानियमन कुम्भकारद्वारेच घनियतपूर्ववर्तित्वग्रहात्। नन्वन्य प्रति श्ववचित्य हात पनत्यत्र येन कनचित्सर्वेण वा गाघ । दण्डादावति प्रसङ्गात् । नान्त्यः । शन्दनियत्यानित्यत्वसन्देहपि शन्दकारणनामनु पीपादाभपवताकाशसिद्धी ज्ञानादिपूर्ववत्तिाग्रहसम्भवात् । निरुपाधित्वादरपि विपक्षयाधक सम्भवात् । वस्तुन शब्दमित्यत्व निणययता मीमासकस्य त पूर्वयचित्यमशात्वैव शानादिपूत्तित्वह हात नियमासिद्धि । किश द्रव्यत्ववाफाशस्य स्वसयागइच ज्ञानादौ हतुत्वमस्तु । न च ग्राहकाभाधन तन रूपण नियतपूर्वयत्ति वाग्रह इति वाच्यम् । ग्राह्यसत्त्वे प्राहकामावासम्भवात् । न च तेन रूपेणा-पत्य घान्तभवतानि वाध्यम् । तथा सत्याकाश वनापि तथात्वापचे। अपि च पर शब्दसाक्षात्कार प्रत्यपि तस्यान्यथासिधापत्ति । नच शब्दपूर्ववचितामहात्वापीन्द्रियत्वेन तत्पूर्ववर्तिग्रह इति वाच्यम् । श्रा प्रत्वेन तथापन्यथासिद्धापत्ते । तस्याकाशघटितत्वादाकाशस्य च शब्दपूर्ववर्तित्वप्रहावना सिद्धरनभ्युपगमाद-यथा शानपि तस्यान्य थासिनत्य न स्यात् एवं च पाञ्चमौतिकशरीर प्रत्यापि तद-पथसिद्ध स्यात् । किञ्च इश्वरमानाद क्षितिपूपतित्वे भात एघ घरपूर्ववर्जिता पहात्तत्राप्य यथासियापत्ति । न च कार्यमा कतृावस्यैकदेव पौ पयनदानव मिति धान्यम् । प्रचनपि कार्यमात्र विभुपात्रस्यैकदैव ·शक्तिवादः। पौर्वापर्यग्रहस्य शब्दादिना सम्भवादन्यथासिघभावापत्ते । शब्दस्या. पिघर्णध्वनिमेदेन नानात्वादन्यतरपृर्षपत्तित्वग्रहेणापि सम्भयेन नि यमाभावात् । तत्र शब्दत्ववदाप्यनुगतपक्षतायच्छेदकस्यान्यतमत्वाद- र्वा विशेषणस्य सम्मयादिति चिन्स्यम् । *अन्यत्रेति । एतच्च प्रा. यिकम् ! यकल य यल्लघुमियतर्ववर्ति तत्समधाननियतत्य तत्व मित्यत्र तात्पर्यम् । तेन गुणेन दोपाभावस्य महत्त्वेमानेकद्रव्यत्वस्थान्येषा च गुरूणां पदार्थनाम यथासिद्धिर्भवति । अत पञ्चम्या हेतुत्वाभिधाना दारमाश्रय इस्यपास्तम् । पूर्ववर्तिन इत्यत्रायधौ पञ्चमीत्यन्ये । अत एव घरासभादेरपि यथाश्रुनान्यथासिवन्तभावेऽनन्यथासिद्धपदेनैव तवा रणे नियतपद व्यर्थमित्यपास्तम् । निरुक्तस्य रासमेऽसवात । नवव दण्डरूपाकाशादेरप्पप्रयान्तर्भावे तद्राहकान्यथासिद्धेरानर्थक्यम् । कि. अवश्यकलप्यत्वं नियतपूर्ववर्तित्वमाण कारणतयाचा नाद्य । गन्धं प्रति रूपविशेषप्रागभावस्यापि तथात्वेन तन गन्धप्रागभावस्या यथासि. माएत्ते । नान्य । आत्माश्रयात् । अपि च सहकारिणा परपणा म्पचासिद्ध्यापत्ति । द्वयोरप्यवश्यकल्प्यलघुनियतपूर्ववत्तित्वेन तरसम वधाननियतत्वात् । न च पृथगन्धयाचनमुविधायित्वे सतीत्यपि यि शेषणम्। तद्धिपृथग-वयादिग्रहाधिषत्व समनियतत्व वा नाय । रूपमा गमावस्यापि शब्दादिना ताशग्रहावेपयत्वेन तथात्वापत्ते । नान्यः। आलोकरूपादेरी परशानादेश्चैवमपि परस्परमन्यथासिद्धापत्ते । एने नावपकल्प्यपूर्ववर्तिन एव कार्पसम्भवे तनियतसदभूतत्वमित्यर्थः, पञ्चमी चावधि वे न तु हेतुतायामित्यपास्तम् इति चिन्त्यम् । भनु यम सहैवेत्यन्यथासिद्धिर्यागपीत्यत आह । *यागेतिक अपूर्वानुगस्थितार- पि विधिना यागकारणत्यवोधनान्न तु मन सत्यर्थ । तदेवाह नत्वगम्यमान इति । नन्येषमपूर्वेण यावकुलालेन पि तान्यथासिद्धो न स्यादित्यत आह-योति फुलाल प्रति पूर्ववत्तिय शात एव घट प्रति कुलालपितृयेन पगचित्यग्रहाचेन सोऽन्यथासिन इत्यर्थ 1 नन्वेष कुलालपितृवद्यागोपि अन्यथासिद्धः स्यादित्यत आह *यन चेतिक पूर्वोत्तरीत्या सत्रातान्यथासिद्धेरभावादित्यर्थ । नन्वेष चमचमणेन दण्डसपोगस्यापि कुलालपित्वदन्यथासिदि स्यादत माह दण्डेतिका तत्र द्वयोरपि समवधानसम्भयेन स्वातन्त्र्येणापि नियत पूर्ववर्तिताप्रहसम्मवेत अन्य प्रति पूर्वत्तिये सात एघेत्यवधारणास. स्मयादिति भाव । *स्वस्वति । स्व कारण-नाभिमत दण्डादित दनन्तरोत्पत्तिक तत्सयोमादि तदितरसकलसमवधाने सतीत्यर्थ ।

·२०५४
अनुमानचिन्तामणी
कचित्स्वस्थानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने सतीति पाठः । तेत्र स्वप.
दमन्यपरम्॥
(चि०) अनन्यथासिनियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्व
मित्यन्ये । तन्न। ईश्वरतद्गुळ्यादीनामसङ्ग्रहात्। तयतिरे.
कस्प तत्समवधानव्यतिरेकस्य वाऽभावात् । कार्यस्था.
न्यथानुपपद्यमानताब्यवस्थाप्यत्वं वाऽनन्धधासिद्ध
त्वम् । नन्वेषमतिरिक्तशती साधकबाधकप्रमाणाभावा-
नित्यं संशयः। न च साधकामावस्य बाधकत्वम्, बाधका-
भावस्य साधकत्वादिति चेन्न । साधकाभावेन वहावत्यत्र
सिद्धातीन्द्रियधर्माभाषसाधने लाघवं घाघकामानाती,
न्द्रिपधर्मसाधने च गौरवमिति साधकामावासदभाव एवं
सिध्यतीति ॥
इति शक्तिवादः।
(प्रका) रेति तिचोपलक्षणम् । यस्याभावादिति पञ्चम्या
हेतुत्वार्यकत्यादरमाश्रयः । यदभावनियतः कार्यामा इति विवक्षायों
स्वसाधे स्थानन्तरोत्पत्तिमध्यतिरेकेण यत्र कार्याभाधस्तत्र व्यभि.
चारः। द्वितीयपाठे दण्डानन्तरपत्तिकचरमकारणसमधाने चका.
पमायाकार्यामायामसिद्धस्नप्राध्यातिः । उकानन्यथासिद्धावस्यैव
कारणतारूपस्थासम्भये शेपयेपर्शमुभयनत्यपिद्रव्यम् । साधकामाघे.
नेतिकायद्यप्येक गुरुलघुविषयतासम्मये लाघव सहकारि, अन्यथा
मानान्तरेण लाघधावतारसम्मवे गुरुमात्रस्यासिद्धिप्रसन्नात् । तथापि
ययासिदिरपरसिदिविरोधिनी वय लाघवापतारस्थ गुरसिद्धिमा
वियाघकरयमित्याः॥
शीत शीतयाः॥

·अथ गङ्गशोपाध्यायकृतपरिशिष्टचिन्तामणौ मुक्तिवादः। (चि०) परमप्रयोजनन्त्वनुमानस्यापवर्गी, "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (साक्षात् कर्तव्यः" इति श्रुतेः । स च समानाधिकरणदुग्वमाग भावासहवृत्तिदुःखध्वंसः । (प्रका०) ननु निःश्रेयसानुकूलतथा प्रमाणतत्यधिचनमान प्रतिशत, न चानुमानस्य तद्धेतुत्वं मानमित्यत आह परमेति । वधिप्रवृ. स्याविकमपि तत्प्रयोजनमतः परमेत्युक्तम् । यद्यपि श्रुतिनं साक्षादपवर्ग देतुतामाह, तथापि "दु-खेनात्यन्तं विमुक्तभरतीत्यर्थवादसमभिव्याह- ता तथापन योध्या । यद्यपि मन्तब्य इत्येव प्रकृतोपयोगि तथापि पक्ष हानामावे मननासम्भव इति श्रोतव्य इत्युकमातस्याशुविनाशिनो द्वारा पेक्षायों निदिध्यासितव्य इत्युक्तम् । यद्यपि 'द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्येषमाकारा श्रुतिस्तथापि 'अग्निहोत्र जुहोतियवा" पवतीति' पदावारकरवाकल्पनाच्छाब्दकमलधनेनार्थक्रमोपादाने प. यवसितार्थपरतया साक्षात्कर्तव्य इति व्यत्ययेन व्युरक्रमेण च निर्दिष्ट- मिति ध्येयम् । ननु 'दुःखेनात्यन्त विमुमचरतीत्यादिना दु:खात्यन्ता मावोऽपयर्गत्वेन श्रूयते तस्यासाध्यत्वान्नानुमानप्रयोजनत्वमित्यत आह *सनेति । तथा च तदसहवृत्तित्वमेव श्रुतापात्यन्तिकत्वम्, इदानीन्तन दु.खसातिव्यातिसारणाय दुःसप्रागभावासहवृत्तित्वे सतीति घंसवि. शेपणं दुःखप्रागभावासमामकालीनेत्यर्थः । ससारिदुःसप्रागभावसमा. नकालीनतया काविमुक्तावव्यापह-समानाधिकरणेति भागभाववि. शेषण स्वसमानाधिकरणेत्यर्थः। संयोगादिप्रागभावप्तमानकालतया दो. पतादयस्यादाह-आध दुःखपदम एतच्चैकविंशतिप्रमेददुःखपरम मत घरममोगरूपदुःसनागभावसमानदेशकालतयोपान्त्यदु:खचसे जाति व्याप्ति । अत पथ प्रागभाषपदमप्पर्धयत् । चरमदुःखध्वंसस्तु पक्षमा नोप्यचिरमनुभूयत इति सिद्धान्तेन मोगरूपदुःखसमानदेशकालतया इसम्मववारकत्वात् । केचित्तु दुःखप्रागभाषासमानवृत्तित्यं दुनधिशेषण- ·- अनुमानचिन्तामणी मतो नोपारयदुःखध्यसेऽतिव्याप्तिरित्याहुः । रूपध्वंसादावतिब्यावे. राह चरमदुःखपदं मुख्यदुःखपरम्।न च तत्र समानाधिकरणदुःखप्रायः भावाप्रसिदन प्रसनः विषयत्वेन रूपादेरपि दुःखत्यात् । ननु सुखान्त' मुक्तावव्याप्तिः 'ते नराः सुखमृत्यव' इति श्रुतारणस्य दुःखाव्याप्त त्वसम्भवात् । न च तत्मुखपूर्वकालीनदुःखध्वंस एव मुक्तिः । तत्राप्यु क्तलक्षणाव्याप्तेः । तत्सुखचानस्यापि दुखतया तत्प्रागभाषसमानका लत्वात् । मुक्तस्य सुखोत्पत्यसम्मवादिति चेन्न । 'ते नग' इत्यादिश्रुते. रन्यापेक्षया मरणे दुःखाभाव इत्यवतात्पर्यात् । नचानुपपत्ति विना नमु. ख्यार्थत्याग इति वाच्यम् । दुःखविशेषहेतुरोगादिसत्वे दुनोत्पादस्थाव: श्पकत्वात् । ननु मरणे दुःखं मे माभूदिति कामनया प्रयोगस्नानो यत्र मृतस्तन का गतिरिति चेन । तत्र हि कामनव बाधिता, अन्यथा यत्र मुक्तो सुखें मम भव स्विति कामनया स्नातस्तत्र का गतिः । यदि च तत्र कारणयाधात्सुखं याधितमिनि कामनापास्तदा दुःखसामग्री सत्वे तदभायोपि धाधित इति चिन्त्यम् । न च भोजकारटं विना कथं दुसोत्पत्तिरिति वाच्यम् । अान्तरस्य भोगेन क्षीणत्वेयरपोता समानमरणदुःखभोजकाइएस्प समात् । न चैवमीश्वरस्यापि श. रोरत्यागकाले दुःखोत्पत्तिगिति वाच्यम् । अदृष्टादिकारणयाधेन पा. धादिनि संक्षेपः। (चि०) ननु नासौ पुरुषार्थः, अतीतदुःखध्वंसस्प सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वंसयितुमशक्यत्वात् पर्त्त- मानस्य पुरुषप्रयत्नं विनैव विरोधिगुणनाश्यत्वात् , अती- तदुःखवत् हेनुच्छेदे पुम्पव्यापारःप्रापश्चित्तवादति चेत्। न । नत्र किं हेतूच्छेदस्य सुखदुःखामाचेतरत्वेन स्वतोऽपु. झपार्थत्वात् अनागतानुत्पादमुद्दिश्य क्रियमाणत्याच्य गया तत्र दुःखानुत्पादः पुरुषार्थस्नयेहापीति विवक्षितम् , अथानुत्पादस्थ प्रागभावत्येनासाध्यत्वात् फलान्तरस्पा. 'मायाच्चानन्यगनिकतपा फण्टकनाशवःग्वसाधन नाश पय स्वतः पुनपार्थस्तथेहापीति वा, उभयवापि दुम्वध्यमस्यापुस्पार्थत्वमेघ, न च तयोरपि पुरुषार्थतत. मिति घक्षाम।

·१०८७ - ३ मुक्तिवादः। मैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्याऽयत्नसाध्यत्वेऽपि ताद शदुग्ध्वंसस्य मिथ्याज्ञानोच्छेदयारा पुरुपप्रणलाधीनत. विज्ञानसाध्यत्वात, तथाहि तत्वज्ञानात् सवासनमि. थ्याज्ञानाभावे दोपानुत्पत्ती प्रवृत्यभाषेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभाषे तादृशदुःस्वध्वंसो भवति । अथ चरमदुःख उत्पन्ने तध्वंमस्तज्ज्ञानादेव भविष्यति तदनुत्पादे तत्वज्ञानादपि न स्पादिति चेन्न । प्रतियोगिवत्तत्वज्ञान स्यापि तद्धेतुत्वानुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात्,तेन विना तदनुत्पत्तः । अत एव शुकस्य तत्त्वज्ञानमुत्पन्नमिति तस्य तदुवंस उत्पन्नो नास्मदादीनाम् । तत्र दुःग्वं नोत्पन्न मस्ति तेन स ध्वंसी नास्मदादीनामिति चेत् , अनादी मसारे तत् कुतो नोत्पन्नम् ? स्वकारणाभाधादिति चेन्न। अन्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तत्त्वज्ञानादन्यस्यान्विष्य. माणस्पाभावात् । मुक्ती स सोऽस्त्येव नस्मिन् सति मुक्तिरस्त्येति स गुक्त्युपपादकोत्पाद्य इति सर्ववाद्यु. पगतम् । मुक्तिः सा अन्या वा? ननु ध्यसाधु दुःखमुपादेयं तदनुस् पाद्यध्वंसानुत्पादादिगि चेत्, सत्यम, पुरुषार्थहेतुत्वेन लोक दुग्वतत्साधनयोरप्युपादानदर्शनात् अनागतम् म्भनाशार्ध मुद्रादी प्रवृत्तिदर्शनादनागतास्त्रध्यमार्थ मपि प्रवृत्तिः । चरमदुःखध्वंसो न दुःखध्वंसत्वेनोद्देश्यः अपनामिद्धदुःखान्तरध्वंसवदपुरुपादर्थत्वादिति चेन्न।समा नाधिकरणदुःखप्रागमावासवृत्तिदुःखध्वसत्वेन तस्योद्देश्य.. स्वात् दुःखासंभिन्नमुखयत् , तस्य च पुरुषप्रयनसाध्यत्यमेव. इत्युक्तम् । एतेन दुःखध्वंसत्वमेव माक्षत्यम्, तत्तदात्मया- वद्दुग्वध्वंससमुन्मूलनदशायान्तु तथा व्यपदेशः प्रति. पुरुपं दुःखध्वंसस्नोमस्य व्यक्तिस्थानीयत्वात् तेजोऽभा- वे संघलिनेयतमसपदमपोगधन्, पथा संचलित एव डा. - ·२०५८ अनुमानचिन्तामणी विति दिव्यपदेशौ प्रवृत्तिरपि संवलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्यानतिरिक्तत्वेऽतिप्रस. गात, अतिरिक्तत्वे जन्यस्य ध्वंसावृत्तेः 'अजन्यस्य पुरु- पार्थस्वाभावात् साध्यतया संवलने भोगावश्यम्भा. वात् । अन्धतमसादौ तथा संघलन एव प्रयोगात् अत एव संस्काराजनफभोगविषयदुग्यध्वंसः सं. स्काराजनकानुभवध्वंसो वा मुक्तिः।नचातिव्याप्तिः,जन- कत्वस्थाजनयत्यतिभावादिति निरस्तम्। अपुरुषार्थत्वात्। (प्रका०) असौ दुःखधंसः नतु प्रकृतः तस्यातीतादावभावेन वि. कल्पासम्मवादिति ध्येयम् । हेवावप्यतीतादिविकल्पदोषे सत्येताह *तदिति* । मिथ्याशानेऽप्यतीतादिविकल्पसम्भवादाह सुवास मेति । तथा चालागतस्याभाचे वर्तमानस्यायतनियर्यत्वेपि तवास. नैव निवर्यत इति भावः । ननु बासनापि मिथ्याज्ञानमुत्पाद्य प्रवृत्ति द्वारा मुक्तिविरोधिनी म स्वतः, तथा च मिथ्याशामागभावाभावे त. दसम्भवात्तत्सत्यपि न क्षतिरिति तनिवृत्यर्थं किं तत्वशानेन । नच तत्सत्त्वे अशेषविशेषगुणोच्छेदलक्षणो न मोक्ष इति वाच्यम । चरमः संस्कारयत्तस्यापि फालाद्विनाशसम्भवादिति चेत् । न । अन्वयव्यतिरे काभ्यां चरमदुःखं तसं च प्रति तत्वज्ञानस्य हेतुत्वमित्यग्रे स्फुरत्वात् तत्त्वज्ञानं विना कायव्यूहाभावेऽनन्तकर्मक्षयानुपपत्तेश्च तदावश्यकत्वे विरोधितया तेनैव तद्वासना निवर्तत इत्याशयात् । ताहादुःख. ध्वंसस्तत्त्वज्ञानोत्पाध इति सर्वसमतमित्याह मुक्ताविति । दुःख धंस पतिशलायमादित्यभिमानः मिलितानामिति एकदा तावद्दुः. स्वानुत्पादेन तद्धंसस्य तत्वज्ञानासाध्यवादित्यर्थः। ननु तन्मेलकमेष साध्यं स्यादित्यत आह *मेलकस्यति । तस्य मेलकिदुःखाचंसान. तिरिक्तस्ये तापतामुक्तरीत्याऽसाध्यत्वे यत्किञ्चिदुःख,सोमुक्तरित्यस्म. दादिरपि मुक्तः स्यादित्यर्य' । चरमध्यसपटिसस्तोमस्य मुक्तिस्ये लाघयारस पय मुक्तिरित्यपि योध्यम् । संचलन एवेति । तत्र मिलि. तातामसाध्यत्वेपि तत्पदघाच्यत्वे दोपामाधादिति भावः। जनकत्वस्थ. स्वरूपपोग्यत्यस्य । पुरुषार्थवादितिकायद्यपि प्रथमपक्षे मायं दोष: स्तथापि तस्य संस्कारारकालाना विनाश इति घात्तिकदर्शनादसम्मधः स्वरूपपोग्यतावियनायां तु सुनरामिति दूपणे तात्पर्यम् ।

·मुक्तिवाद २०५९ (चि०) अन्ये तु दुवमागभावासहवृत्तिःवसाधन ध्वंसो मुक्तिः । लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य चैदिक प्राय- श्चित्तादौ पापनाशस्थानन्यगतिकतया दुःख साधनध्वंस. त्वेन पुरुषार्थत्वात् । अथाऽदिकण्टकादिपापं चा ना. ३यतां तेन तन्लन्यं दुखं न भवतीति दुखानुत्पादमुद्दि- श्य प्रवृत्तेर्दुःखानुत्पाद एव प्रपोजनं न तु दुःखसाधना. भावः सुखदुःखाभावेतरत्वादिति चेन्न । दुःखानुत्पा. दस्य प्रागभावस्नानादितयाऽसाध्यत्वात् । न च तनपा लनसाध्यम् । पालनं हि न तत्स्वरूपम् ,तस्यासाध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्पन्धः अभावे सम्बन्धिद्वयातिरिक्तस्य तस्याप्रामाणिकत्वादनभ्युपगमाञ्च । नापि सम्बन्धि. बयस्वरूपं साध्यम् , प्रागभावस्याप्यसाध्यत्वात् सम- यतदुपाध्योश्च प्रयतं विनय सिद्धेः । अथ दुःखे पायथा सदभाये इच्छा तथा दुःखसाधने मेपा. तदभावेऽपीच्छा या तत्साधने प्रवृत्तिरिति चेन्न । पदिच्छया घत्साधने यस्य प्रवृत्तिस्तस्यैव तत्प्रपोजन त्वमिति दुःखसाधनाभावस्यैव प्रपोजनत्वात् । अथ चिकीयोनिप्रयत्ने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेम विनोपराये पि. कीविरहात,नतु देवयांनिमयने, अनिष्टसाधनताज्ञाना दहिकण्टकादी डेपो बंपाय तयागानुकूलो यन्न उत्प. यत, अयमेव हि उपस्वभायो यत् प्रतिवन्धकं विना स्व- विनाश्यविपपनाशानुकूलं यनमुत्पादयति अन्यथा प्रय. क्षदवियानुपपत्तेः । अत एव फलं विनैवोत्कटमोधान्धा. नामात्मघाते प्रवृत्तिरिति चेन्न । प्रयोजनमनुष्ट्रिय क्षेपमा. प्रादुःखकफलके प्रेक्षावतां प्रयत्नानुत्पादाव मोघान्धा- नामपि तात्कालिकफलाभिमानोऽस्त्येव उत्कटरागान्धा.

·२०६० अनुमानचिन्तामणी नामिव परदारादायपि प्रवृत्तेरिति । तन्न । दुःखं मे मा भूदित्युद्दिश्य प्रायश्चित्तादौ । प्रवृत्तः दुखानुत्पादस्यैव प्रपोजनत्वात् । न च प्रागभावस्थासाध्यत्वम्, दुःखका रणविघटनमारा तस्यापि कृतिसापत्वात् । दुःखकाः रणसमवधानदशायां कृती सत्यां , दुःखसाधननाशे सत्यग्रिमसमये प्रागभावस्वरूपमस्ति तेन विना ना. स्तीन्यपव्यतिरेकयोस्तत्र सत्त्वात् । घटेऽपि कृती सत्यामग्रिमक्षण तत्सत्त्वं तथा विना नेत्येध कृति- साध्ययम, न तु प्रागसतोऽग्रिमक्षण सायमुत्पत्तिः गौ. स्वाद कृति विना न यत् स्वरूप तत्कृतिसाध्य तत्पागमा घस्वरूपन्तु न तथेति चन्न। कृतिध्वंसेऽपि घटसत्त्वेनानि. मक्षणे इत्यावश्यकत्वात् । अत एवं योगयत क्षेमस्याप्प. नागतानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकवृत्तिविषयत्यमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वप्रस्तावे। ननु प्रायश्चित्तनाथपापजन्यदुःखस्य प्रागभावो य- यस्ति तदा दुःखमाघश्यकं तस्य प्रतियोगिजनकत्वनिय. मात् , नास्ति चत्तर्हि तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्युभव थापि प्रायश्चित्तमफलम, तस्माद्दुःखसाधनध्वंसमुखेन भागभावस्यापि साध्यतेति तत्रैव कृतिसाध्यतापर्यवः सानात् दुःखसाधनध्वम एव पुरुषार्थों न तु दुःखानुत्पा. दाधितपेति तत्र मागभावतत्वविचारो वापसदशनवि. चारधद । अथ तदापि मागमावस्यासत्ये तदभावा, गपं न दुःखसाधनमिति न तन्नाशार्थं प्रवत्तते, तस्य मत्त्वे च पापमादायव तस्प दाखोत्पादकत्वनिपमा प्रायश्चित्ते सत्यपि गले पादिकया पापावस्थानमिति न ततः पापनाश इति चेन्न ।प्रागभावस्पासरवेऽपिदुःख ता.

·२०६१ मुक्तिवाद धनजातीयनाशस्य पुरुषार्थत्वात् सत्वेऽपि पापान्तरमादा- यापि तस्य दुःखजनकत्वसंभवाद , प्रायश्चित्तात् पापनाशः स्थादेवत्ति प्रागभावसत्यासत्यसन्देहेऽपि प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तिरमत्यू हैवेति । (प्रका०) *प्रयोजनावादिति । मुत्यनयोजनस्वादित्यर्थः । तधाच दुःखसाधनवसस्य स्वतः पुरुषार्थवाभावान मोक्षत्वमिति भावः । कृ तो सत्यामिति । एतच्चपचित प्रत्यक्षप्रकाश निमक्षण इति । तञ्च प्रागभावपीति भावः। नत्यिति । तथाच तस्य स्वतः पुरुषार्थत्यकल्पनात्स एप मोक्ष इति भाव । फलोपहितसाधननाशा पुरुषाधायनात इति मन्यानो देशयत्ति *अधेति । तथाच तत्सत्वासस्वविचारा युक्त पवेति भावः । (चि०) उच्यते । तत्र दुःखप्रागभावोऽस्त्येव तस्पैध दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुषार्थत्वात् । स च पापनाशमारा प्रायश्चित्तसाध्य इनिप्रागभावसत्वेऽपि न निष्फल प्राय. श्चित्तम् । तेन प्रागभावेन दुःखमयश्यं जननीयमिति चेत् । सत्यम् , किन्तु पापान्तरमासाथ । न चैवं प्रापश्चित्तमफलं, दुखानुपान्देन तस्य सफलत्वान् । न च दुःखानुत्पादस्या. ऽपि दुःखानुत्पादान्तरमेघ फलं सच्च तत्र नास्तीत्पफ. लत्वम् , स्वरूपसत एव तस्य पुरपार्थत्वात् अनवस्थाना- ८च । अतोऽनेन पापेन दुःख मे मा भूदिति विद्यमानपा- पनाशाप प्रायश्चित्तं प्रवृत्तिः । एतन चीर्णप्रायश्चित्त दु:- स्वप्रागभावा नास्पच, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनावाचे नानिक्षिप्रसङ्गात् । न च प्रायश्चित्तथैफल्यं, न वा भगव. तो दुःखमयकर्मोपदेशकत्येनानाप्तत्वम् । तस्य पापध्मनैव सफलत्वान,प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधन पापनिश्चया. तन्नाशा प्रवृत्तिरित्यपालमा दुःखसाधननाशस्थ स्वसो. पुस्पार्थत्वान्। पापान्तरेण नत्प्रतियोगिजनने सन्नाशात्, तस्मान् दाखं में मा भूदित्युद्दिश्य तसाधनध्यसार्थ प्र.

·२०६२ अनुमानचिन्तामणी वृत्तिरिति दु.खानुत्पाद एव पुरुपाएँ न तु दुःखसाधन ध्यम इति स्थितम् । अपि च न तावत् दुःखमयसंसा- रवीजमिथ्याज्ञानस्य ध्वंसो मुक्तिः, तत्त्वज्ञानात्तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्वदशायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरीरे- न्द्रियबुद्धयादितन्निदानधर्माधर्मध्वंसः, अचीर्णप्रायश्चित्त. कर्मणां भोगैकनाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात्, भोग द्वारा तन्नाशस्थ च पुरुषार्थत्वादिति । (प्रका०)*किन्तु पापान्तमिति नन्वे काशीमृतस्य कृतप्राणान्ति- काविप्रायश्चित्तस्य कथं मुक्तिः। नचतत्रापि पुनःपापान्तरोत्पत्ति । काशी मरणेनोपनतस्वज्ञानस्य तस्य दीपाभायेन तदुत्पतेरसम्भवादिति चेत । अत्र वदन्ति । तत्र दुःखप्रागमावो नास्येय । फलसन्देहपर्यवसि सतःसन्देहाच्च प्रायश्चित्त प्रवृत्युपपत्ती तब तस्याकिश्चित्करत्वेपि का चिन्न क्षतिः। न च निष्फलत्येन तद्वोधकवेदाप्रामाण्य सति दुखप्रा गभावे तस्य तथा जनकत्वमिति धैदतात्पयांत, सति दोषे निषिद्धकर्म ण पापजनकत्ववत, सति विघ्ने मङ्गलस्य तद्धसजनकत्वोति न. चिन्त्यम् । पापादिजनने दोपादेः सहकारित्वमिति निषिद्धकर्मादे: मारवाभावानिष्फलत्वेऽपि न तद्वोधकयेदाप्रामाण्यम,इह तु साङ्गस्य प्रा यश्चित्तस्य निष्फलत्वे तद्वोधकवेदाप्रामाण्यं स्यादेव न दि दु.खप्राग भावे फाले दुःसमागभायस्यापि सहकारित्व येन तदभाये प्रायश्चित्तस्य साहन स्यादिति। घय तु चूमः । तत्र दुःखमागभावो नास्त्येय काशीमरणस्यैव तर मानस्यात् । प्रवृत्तिश्च तमात्तस्सन्देहाद्धाानचैव तद्बोधकवेदामामाण्यम्। यकामकर्तव्यतया हि वेदेन यदोभ्यते साङ्गस्य तस्यावश्य तत्फल जन- फत्वमिति नियम । तदिहापि पासकामकर्तव्यतया प्रायश्चित्तस्य घेदेन बोधनात्तदनुत्पादेन परं नोधकदामामाण्यम् । न चात्र तद. स्ति । तत्रापि प्रायश्चित्तन पारस्र नाशितमात् । अत एव प्रायश्चित पापयंसकामनवाधिकारो न तु दुपानुत्पादकामना, तस्यातत्फल स्वात्। न चैव दुखानुत्पादस्येय प्रयोजनस्यादिश्यग्निमप्रन्यपिरो. धः । दु खसाधनायस एच स्वतःपुरुषार्थतपाऽपेक्षित इत्याक्षेपे तत्र दुःखानुत्पाद पच स्वता पुरुषाः। तथाच तदर्षतपा पापसस्तन गान प्रयोजनं न तु मुण्यमिति न स मोम इनि तदर्थ । तदिदमुकम्- ·मुक्तिवादः । 'तस्यैव दुःखानुत्पादरूपायेन पुरुषार्थत्वादिति' । तथाच प्रायश्चित्तस्य पापध्वंसः फलं । तत्फलं च स्वतः पुरुषार्थो दुःखानुपाः। तदिदं ष. पत्ति । न च प्रायश्चितम्य दुरितोत्पत्तिनिमित्तकत्वं पापनाशपालश्रव. णादिति। न च परमपुरुषार्थानिष्पत्ती वेदोधितं फलं जनयतोपि नि फलस्वम् । तथामति विघ्नसं समाप्तिं घा जनितवतो मङ्गलस्थत. साध्यस्वत:पुरुषार्थसुखाद्यनुत्पत्ती निष्फलत्वापत्तः । तस्माद्दुःख- प्रागभावासावपि न तद्वोधकवेदाप्रामाण्यमिति । अस्तु वा तत्र दुख- प्रागभावः। पूर्वजन्मोत्पन्नं पापास्तरमासाद्य कायम्यूहदशायां तेन दु:. खाजनने मोक्षोपपत्तेः। न हि तजन्मकृतारपेच कमांणि तदा भुज्यन्त इति नियमः । तस्माद्यदि तत्सत्वं तदापापान्तरमावश्यकम्, अन्यथात. सत्त्वे मानाभाव एव । प्रवृत्तिस्तु पूर्वोक्तरीत्येवेति । तथापि दुख. प्रागभावोऽस्त्येव, तथा च तस्य न निष्फलत्वं प्रागभावस्य बातम्यग. तिकतया अनियतदेशकल्पनादात्मान्तरे पापान्तरमासाच तेन दुखा स्पादनम्। नवंदुःखप्रागभावसत्य काशीमृतस्य कथं मुक्तिरिति मचाम। स्थसमयेतदुःखजनकप्रागभाघस्यैव मुक्तिविरोधित्यात । तदर्भमेव च मुक्तिलक्षणमिति । तन । प्रागभावस्य प्रतियोग्यसमानदेशाध प्रायश्चि तप्रवृत्यन्यथानुपपाया करप्यं मानान्तराद्वा? नाद्यः । उक्तरीत्या तद न्यथोपपतेः । नास्यः । तदसिद्ध । एतेन तत्र सन्नपि दुःखमागभावः पापसहकारिविरहाक्ष दुःखोल्पादकः । अत एव न मुक्तिविरोधीति क. स्यचिन्मतं निरस्तम् । तादृशप्रागभाव मानामावात् प्रतियोग्यनुपपत्ते. धेति । अफलमिति । स्वतः पुरुषार्थाप्रयोजकमित्यर्थः । दुस्सा नुत्पादेनेति । तावरकालीनदुःखानुत्पादेनेत्यर्थः । विद्यमानेति । तथाच न निष्फलत्वशंकापीति भावः।चार्गेति। तेत्यर्थः कचि- स्कृतेति पाठः । अनिर्मोक्षप्रसङ्गमुद्धरति पापान्तरेणेति ॥ (पि.) अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः । यद्यपि परदुःखात्यन्नाभावः स्वतःसिह एष दुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसम्भवी घटादापतिप्रसक्तोऽसाध्यश्च,तथापि दु:- खसाधनध्वंस एव स्ववृत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः स च साध्य एवन चावश्यकत्वेन स एव मुक्तिः,तस्य स्वतोऽ. पुरुषार्थत्वेन दुःस्वाभावमुद्दिश्यतन प्रवृत्तेः "दुःखेनात्यन्तं विमुक्तवरतीति" अमात्यन्ताभावत्वेन मुक्तिश्रवणाच ।

·२०६४ अनुमानचिन्तामणी यद्यपि दुःखसाधनध्वंसो न स्वतः पुरुषार्थः अत्यन्ताभावश्च न साध्या, तथापि विशिष्टस्य पुरुपार्थत्वं, विशेषणप्ता ध्यत्वेन विशिष्टसाध्यस्दश्च । अहिकण्टकादिनाशस्थापि तत्तयक्तिसाध्यदुःखत्त्यन्तातावमुद्दिश्य तत् सम्बन्यत्वे. नैव साध्यतेति । तन । अधादिदुख साधनध्वंसस्य न मु क्तिनिर्वाहकत्वमित्युक्तस्यात् । किञ्च नाऽनागनस्वभिः खस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या,मुक्तस्थानागतस्ववृत्ति दुःखानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वाऽमुक्तत्तापातात् अत्य- न्ताभावसम्बन्धविरोधाच्च । नाप्युत्पन्नस्त्रवृत्तिदुःखस्य, तद्वृत्तस्तत्रात्यन्ताभावविरोधात् तदभावस्य स्वतामिद्ध. स्वात् अतीतदुःखभावस्थानुद्देश्यत्वाच । नापि परकीय. दु.ग्वातान्ताभावसम्बन्धः, तस्य स्वतःमिहत्वात् । अपि च दुरावसानिध्वंसस्य नान्त्यन्ताभावसम्बन्धवे मा. नम् । दु.व साधनध्वंसादावस्य दुश्वधात्यन्ताभाव इति युधिगपदेशौ स्त इति चेन्न । तस्य समानाधिकरणदुःखा. भावविपपत्वे नाप्युपपत्तावतिरिक्तसम्बन्धाविषयत्वात् । एनेन सर्चदुख पागलावसंबन्धाभावो मुक्तिः, घटादेश्च न मुक्तत् दुःखसाधनध्यसविशेपिननद्योगिनो मुक्तप- दार्थस्यात् तथैव व्यवहारात योगरूढिभ्यां पङ्कजादिपद वाच्यत्व पदिति परास्तम् । प्रागभावसंसर्गाभावस्पस्थतो. ऽनुद्देश्यत्वात् प्रत्युतात्पन्नाभावापासाध्यत्वेन ध्वंसरू. पत्वेन तस्य दुश्वरूपतया हेपत्वात् । (30810) ननु विशिष्टं नान्तरं किन्तु विशेषणात्मकमेघ । तत्र विशेषणस्य स्वत-पुष्पायाभाघाद्विशे यस्पासायत्यात्तदुमयसम्य- घस्पास ध्यायातदुभयसम्यम्यस्यापि तदुभयात्मकत्येनोकदोपत्राद यस्यानोक्तपक्ष क्षोदसह इत्याशयनाह-अधांदीतिर । तापवित्या दिनेप्ति शेषः । योगेतिक । पनत्यपजनिकर्तुत्योभपरिशिष्टे यथा ·+ मुक्तिवादः। २०६५ पङ्कजपदप्रयोगो योगादिना तथोक्तोभयविशिटै कड्यैव मुक्तपदपयोग इत्यर्थः॥ (चि०) प्राभाकरास्तु आस्पन्तिकदुखाप्रागभाषी मो. क्षः । न च तस्यानादिलेनापुरुषार्थत्वम् , कदाचित् कृत्यन- पेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मानाशमुखेन तस्य कृति- साध्यत्वात्, कृत्यधीनतत्त्वज्ञानादधर्मनाशे सत्पग्रिम समये दुःखप्रागभावस्वरूपं नास्ति । तया च विनाsध. भर्मेण दुःखाजनमान्न तत्प्रागभावस्वरूपमस्तीति घटवत् कृतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितच त्वया प्रागभावस्प कृतिसाध्यत्वमहिकण्टकादिनाशमायश्चित्तथैमार्थिप्रवृ. त्तिस्थले । न चैवं युगपदधर्मध्वंस एच मुक्तिः प्रागभा. घस्यानादितथा विवक्षितविवेकेन तत्रैव कृप्तिसाध्यत्व. पर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य स्थतोऽपुरु- पार्थत्वात्, दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वा. च्या, सा च कथमसाध्यत्वे प्रागभावस्य स्यादिति । अत एव 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपे'त्यादि (गौ०१०१०२) सूत्रमपि सङ्गच्छते । अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनुत्पादानां दुःखानुत्पादाहेतुत्वेनामङ्गतं स्थादित्यास्थियत । तदतिस्थवीयः । तथा त्यस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रतियोगिजनकत्वनिपमात् मुक्तस्यापि दुः. खोरपादप्रसङ्ग ।अधर्मशरीरादिसहकारिविरहान्न दुःखो- त्पाद इति चेत्, तर्हि उत्तरावधिविधुरत्वेनानादेरत्यन्ता- भावत्वापत्तौ प्रागभावत्वव्याकोपः। प्रतियोगिजनकनाश्य- जातीयत्वन तत्र प्रागभारत्वव्यपदेशो वस्तुतो नित्य एव स इति चेन्न। नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया भागभायान्य- स्वेन नाशजातीपत्वाभायात् प्रतियोगिजनकत्वनाशमुवे नतस्पासाध्यत्वाच । अपिच मुक्तः प्रागभावस्य ममाना. ।

·२०६६ अनुमानचिन्तामणी धिकरणं भावि दुःख न प्रतियोगि, तस्याभावात, भावे वाऽमुक्तत्वापातात । नापि समानाधिकरणमतीत वर्त मानञ्च, तत्मागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकर- णम्, अन्यवृत्तिदुःखस्यान्यत्रात्यन्नाभावेन प्रागभाषा- भावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । न च दुःखमानं प्रतियोगि, स्वपरावृत्तर्दुःखमात्रस्याप्रामाणिकत्वात् तस्या- त्पन्नासतो नित्यानिवृत्तत्वेन तन्निवृत्त प्रेक्षावत्प्रवृत्यः नुपपत्तेः। अहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्तादिसांध्यदुःख मागभाषस्य फलञ्जभक्षण प्रागभावस्य च समानाधिकर- णमेव भावि दुःखं भक्षणञ्च प्रतियोगि । मनु दुःखावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानेस्तुल्या- पव्ययत्वात् । न च बहुतरदुःखानुविद्धतया सुखस्थापि प्रेक्षावद्वेयत्वम् , आवश्यकत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् सु खत्य निरुपीछाविपयत्वात्, अन्यथा दुखाननुविद्ध- तया तथात्वन पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत् । न, सुखमनु- दिश्यापि दुःखभीरूणां दुःखहाना प्रवृत्तिदर्शनात दु:- खाभाषस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात् । नहि दुःखाभाषद्- जापां सुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखाभावार्थ प्रवर्तते। वैप. रीत्यस्यापि सम्भवे सुखस्पाप्यपुरुषार्थत्वापत्तः । अतो दुखामावदशापां सुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखामावा. र्थिप्रवृत्तिप्रतिपन्धकम् । तस्मादविधेकिनः सुखमात्रलि- प्सयो पटुतरदुश्वानुविद्धमपि सुखमुद्दिश्प "शिगे म. दीपं पदि यातु यात्यिति" कृपया परदारादिष्यपि प्रवर्तः माना: “वरं वृन्दावनेऽरण्ये" इत्यादि पदन्तो नाबाधि- कारिणः । पे च विषेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे मिपन्ति दुःश्वदुर्दिनानि कियती सुग्वग्वद्यौतिकेति कु. पिसफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति मन्पमा ·मुक्तिवादः । २०६७ नाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽत्राधिकारिणः । न च भोगार्थिनामप्रवृत्ती पुरुपार्थता हीयते, कस्यचिदपवृ. त्तावपि चिकित्सादेः पुरुषार्थत्वात् ॥ (प्रका० ) *अत पवेति । अनुत्पादस्य साध्यापादेयेत्यर्थ: 1 2 तियोगीनि । प्रतियोगिजनकनाश्यः प्रागभावः तन्नाशस्य प्रतियोगिह- पत्वातजातीयत्वोपः । यतु प्रतियोगिजनकायन प्रतियोगिनाश्यत्ये. न चेत्यर्थ इति 1 तन्न। तन्नाश्यत्वं हि तजन्यनाशप्रतियोगित्वम् । न च मागभावनाशःप्रतियोगिजन्यः। *अमेदे तदनुपपत्तरिति *। * प्रायश्चित्त साध्य इति । प्रायश्चितप्रयोज्य इत्यर्थः । कलःकरण इति प्रसिद्ध पक्षिविशेष इत्याहु । शुष्कमांसमित्यपरे । तथापि तुल्यायध्ययत्यं म समाहितमित्युपसहरति *तस्मादिति । तथा च विवेकिन प्रति न तुलपाययस्वमिति भावः कस्यचिदितिक । अन्यथा मुमुक्षुप्रवृश्य भावे सुखमपि पुरुषार्थों न स्यादिति भाव ।। (चि.) अथ,- दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतपेष्यते । न हि मूर्छायवस्थार्थ प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः ।। पुरुषार्थत्वे सुखवज्ञापमानत्यनियमात , न च मुकि. ज्ञानं सम्भवतीति चेत। नहि दुःखाभावं जानीयामित्युदि. श्य प्रवृत्तिः, किन्तु दुःखं मे मा भूदित्युद्दिश्पेत्यतो दुखा. भाय एव पुरुषार्थः। तस्प ज्ञानन्तु स्वकारणाधीनं, न तु पु. रुपाधतोपयोगि, सुखी स्वामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, न तु सुख जानीयामिति सुखमेव तथास्तु न तु तदधगमः तस्यावश्य. कत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच । किञ्च बहुतरदुःखज बरकलेवरा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रपतमाना दृ. श्यन्ते । न च मरणे तस्य ज्ञानमस्ति । न ते विवेकिन इति चेन्न । पुरुषार्थत्वे विवेकानुपयोगात् । किश्च चरम. दुःखानुभवेऽनागतदुःखध्वंसोऽपि विषयः, तथा धाग्रिम. क्षणे तदुपरमः(१) तद्विषयकच विनश्यदवस्थं ज्ञानमस्तीति (तपम इति पाठातरम।।

·२०६८ अनुमानचिन्तामणों वर्तमानमप्यचिरमनुभूयते । ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्त्वात् ज्ञानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु-दुःखत्वं देव- दत्तदुःखत्वं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि. वृत्ति कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वात् सन्ततिस्वादा एतत्- प्रदीपवत् । सन्ततित्पश्च नानाकालीनकार्यमात्रवृत्तिध. मर्मत्वम् । एवञ्च सुखत्वादायपि साध्यं, तेन समूलोच्छेदे मोक्षः । न चामयोजकत्वम्, सन्तत्युच्छेदे मूलोच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्प संसारमूलस्थ श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्वज्ञानानिवृत्तिः सम्भवत्येवा"आ. त्मा ज्ञातम्पो न स पुनरावर्तत इति" श्रुतिस्तत्र प्रमा णम् । रात्रिसन्नन्यायेनार्थवादोपनीतापुनरावृत्तेरधिका. रिविशेषणत्वात् । स आत्मज्ञो न पुनरावर्त्तते न पुनः शरीरी भवतीत्यर्थः । "आत्मा धा अरे ओतपो नि. दिध्यासितव्यः ( साक्षात कर्त्तव्यः)" इत्युपक्रम्प "दुःखे. नात्यन्तं विमुक्तवरतीति" श्रुतिश्च मानम् । (प्रका० ) नन्यस्तु तज्ज्ञानमित्यत आहनचेति । शरीराघभावा. दिनि भाघ । * पुरुषार्थत्व इति । निरूपाधीच्छाविषयत्वस्य तथाप्य. नपायादिति भावः । *अनागतेति । योगजधर्मबलादिति भावः । *मु. क्तिलक्षणस्यति । पूर्वोक्तस्येत्यर्थः । अशेषविशेषगुणोच्छित्तिस्तु न लक्षण येन ज्ञानं मुक्तिविरोधि स्यादिति भावः । ननु देघदचदुःखत्वं न पक्षतावच्छेदकमुक्तहेतुद्वयस्य दुःखत्वे व्यभिचारात्मत्येक मुक्तिरपि न सिधेदित्याशयेन समुक्ति साधपनाह-*दुःखत्वमिति । स्वाभ येति । स्वाध्यायावच्छिन्नासमानकालीनेत्यर्थः । द्रव्यत्वादी व्यभिचा. रादाह मात्रेति । यद्यपि सत्ये व्यभिचारः स च भावकार्यविषक्षायां परिहर्तुं शक्यः, तथापि यथाश्रुतेऽपरितुष्यन्नाह साततित्वावति । नन्यत्रापि दोपसादवस्थ्पमत माह सन्ततित्व चेति। नानाकालः पूर्वोत्त काला, घसे च नोत्तरकालस्तस्यानन्तस्वात् , तथा च ध्वंसप्रतियो. गिमात्रवृत्तिधर्मत्यादिस्यत्र तात्पर्यम् । गएपमिति । महानत्यादे। पक्षर कार्यमात्रवृत्तित्वमसिमिति पायम्। जम्यहानवादी पक्षवाद। - ·मुक्तिवादः। २०६९ *सन्तत्युच्छेद इति । एवं चौपाधिशङ्कापि प्रत्युक्ता । #रात्रीति । यथा “य पता रात्रीरुपयन्ति तस्य पितरो वृतफुल्यां मधुकुल्यां वाक्ष- रन्ती"त्यत्रार्थवादोपनीतं फलं तथा नापीत्यर्यः। * पुनः शरीरीतिय- द्यपि तत्वज्ञानवतोऽपि भोगार्थ शरीरं तथापि दोपानुपक्तशरीराभावा. त्तवान भवतीत्यर्थः । तत्वज्ञानहेतुत्यसिद्धपर्थमाह *इत्युपक्रम्येति । (चि० ) आचार्यास्तु-"अशरीरं वावसन्तं मिपा. प्रिये न स्पृशतः" इति श्रुतिस्तत्र मानम् । वावसन्तमिति यङ्लुकि । तेन संसारदशायां क्षणमात्रमशरीरत्वेन ना. न्यथासिद्धिः। ननु चन्द्वस्यरसेन मिलितसुखदुःखोभय निषेधः प्रतीपते स तु नित्यवत् प्राप्त एव एकैकनिषेधे घ घाक्यभेदापत्तिः, न च मुक्ती प्रमाणमिति चेन्न । द्वित्वे. नैकेन रूपेणोपस्थितयोः प्रत्येक निषेधान्ययेऽपि वाक्य- भेदाभायात्, धवखदिरौ छिन्धीत्यत्र प्रत्येक छिदान्या इय, न हि तन्त्र मिलितछिदा । अपि च न प्रियाप्रियरूपं किञ्चिदस्तीति मिलितनिषेधोपेकैकान्वये प्रत्येकाभावे वा भवेत् तत्र एकैकान्धयस्पाशरीरे पोग्यत्यात प्रत्ये. काभाष एव पर्यवस्पति । अत एव सर्वमुक्तिरपि, स यदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्सिद्धेः अन्यथा मुनिरपि न स्यात् तत्रैव व्यभिचारान् । पदि चोभयात्मान एव केचित्तदा तच्छकया मोक्षार्थ न कश्चित्प्रयतैत । शमद. मभोगानभिष्वगादिमुक्तिचिहन श्रुतिसिद्धेन सन्देहनिवृत्ति. रिति चेन्ना मसारित्वेन मुक्तियोग्यवात् न तु तदिशेप. शमादिमत्वेन सामान्ये पाधके सत्पंव योग्यतया विशेषनिष्ठत्वात् । किश्च शमादयः श्रुत्या मुक्ती सहका- रितया घोधिताः न तु योग्यतया, तत्त्वेऽपि संसारित्वेन तेऽपि साधनायाः, शमादिकमपि हि कार्य तत्रापि सं. सारित्वेनैव योग्यता सामान्ये याकाभावात् । (प्रका० ) *तेनाते । न चैवमपि खएउप्रलयकालमादायान्यथासि- ·अनुमानचिन्तामणी द्धिरिति वाच्यम् । मुक्तिप्रकरणाम्नातत्वेन तत्परत्वादित्याहुः । ननु यड न्तत्वे पायसतीमति स्यात्। नाभ्यस्ताच्छतुरिति नुम्निषेधात् । तथाच याति संवोधनम् । अत. क्षणमात्राशरीरत्वेनैवान्ययासिद्धिरिति । न । छान्दसत्यनापपत्ते । एतदस्वरसादेवाचार्यान्वित्युक्तमित्यन्ये । स चं ति* । पकसपि मिलितनिधसम्भवान मुक्ती प्रमाणत्वमिति भावः। श्रुते. प्रत्येकमुक्तिपरत्रयायुपपत्तेः सर्वमुक्काबुक्तानुमानमेव शरणमि. स्याह-*अत पवेति । अत्तएवेत्यस्य श्रुतिपरामशंभ्रमं वारयति। स. चति । दुःखत्यपक्षीकरण इत्यर्थः ॥ (चि०) न च नित्यसुग्वाभिव्यक्तिर्मुक्ति।साहि ननि त्या, मुक्तशरीरिणोरविशेषापातात् । नोत्पाद्या, तद्धेतुश. रीराधभावात् , ज्ञानमात्रे सुस्वनाने वा तद्धतुत्वावधार। णात्। न च संसारदशायांतहेतुः, सामान्पे बाधकाभावात्। अत एव सर्गादौ शरीरकल्पना। किश्च तजनक न ताव. दात्ममनोयोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्थाजनकत्वात्। घि पपमानापेक्षणेतु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्तिप्रस- गानापि योगजो धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्नभावत्वेन वि. नाशित्वेऽपवर्गनिवृत्त्यापत्तनच तजन्याभिव्यक्तिरनन्ता तम्या अपितत एव नाशात्। अथ तत्वज्ञानात् सवासनमिः माज्ञाननाशे दोषाभाषेम प्रवृत्पाद्यमावाद्धर्माधर्मपोरनु. त्पादे प्राचीनधर्माधर्मक्षयादुःख साधनशरीरादिनाश एवं तत्र हेतु अत एव तस्यानन्स्पेनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त इति चेन्न। शरीरं विना तदनुत्पत्तेः तस्य तद्धेनुस्खे मानामा. चाचा न च मोक्षार्थप्रवृत्तिरेव तत्रमानम्, दुःखहानातिया तदुपपत्तेः । न च नित्ये सुखे मानमस्ति । "नित्यं विज्ञा. नमानन्दं प्रम" "आनन्दं ब्रह्मणीरूपं तच मोक्षे प्र तिप्रितमित्पादि" श्रुतिर्मानमिति चेन्न। उपजननापाय(१) यनोनिसुम्बपोरहं जानाम्यहं सुग्वीति भिन्नत्वेना. (७) पर RTER पर ।

·मुक्तिवादः। नुभूयमानयोर्ब्रह्माभेदयोधने प्रत्यक्षवाधात् । अथ सुखस्य ब्रह्माभदयोधनादेवायोग्यतयाऽनित्यं. सुग्वं विहाय चाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवर. न तु नित्यसुखे सिहे तदभेदबोधनं पेनान्पोन्याश्रयः । यद्वा नित्यं सुखं बोधयित्वा तदभिन्न ब्रह्म बोध्यते न च वाक्य भेदः वाक्पैकवाक्यत्वादिति चेल । आत्मनोऽ- नुभूयमानत्वेन तदभिन्नस्य नित्यसुग्वस्पाप्पनुभवमस- ङ्गात् सुखमानस्य स्वगोचरसाक्षात्कारजनकत्यनिय- मात् तदननुभवे वाऽऽत्मनोऽप्पनुभवो न स्यात् । अथा. स्माभिन्नं नित्यमुखमनुभूयत एव सुखत्वं तु तन नानुभू यत इति चेन्न। मुखानुभयसामग्या एव सुन्वत्वानुभाव। कत्वात् तस्मादानन्दं ब्रह्मेति मत्यर्थीयाघ्प्रत्ययान्तत्वे. नानन्दवरवं योध्यं तेनाभेदः, अन्यथा नपुसकलिगत्वानु पपत्तेः। (प्रका० ) लीलावतीकारमत निरस्यति । नति*। नित्यसुख. स्थाभिव्यक्तिरित्यर्थः । सुखमाने येति दृष्टान्तार्थमुक्तम् । अस्यवासिद्धि- माशक्याह अत एवेत्तिक । सुषमात्रस्य शरीरजन्यत्वादेवेत्यर्थ । *उ स्पत्यपायति । इदानीमुत्पन सुखमित्यनुभवयलादिति भावः । *अभिन्न- स्वति । अभेदे तदुषत्तानुपपत्तरिति भाव.। याधस्य विशेषविषयश्वन सामान्यतो योग्यतासशयलस्यादन्वय स्थादित्याह-प्रति* *स्वर्गरविति । अन्यथाऽस्मदादिसुखस्य दुखसम्मिन्नवीनश्चयावाधापत्तेरिति भाव । उक्तयुक्त्या प्रथममपि नित्यमुखसिद्धिः सम्भवत्येवेति मान्योन्याश्रप इत्यरुचेराह यति । श्रुतिविरोध निरस्यति *स्मादिति । अन्यथेति । यद्यपि छान्दसत्वेन लिङ्गव्यत्ययः सम्भवी तथाप्युक्तयुक्त्या तयोमैदे तद्वत्व- परतधेति मायः॥ (चि०)एतेन ब्रह्मावततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्ती विज्ञानमुखात्मक केवल्यात्माऽपवर्गे वर्तत इति वेदान्ति- मतमपास्तम् । स्वप्रकाशसुग्वात्मकब्रह्मणो नित्यत्वेन मु.

·२०७२ अनुमानचिन्तामणी तसंसारिणोरविशेषप्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्नं विना .तस्प सत्यादपुरुषार्थत्वाच । अविद्यानिवृत्तिः प्रयत्नसाध्येति चत् । अविद्या यदि मिथ्याज्ञानमर्थान्तरं वा, उभयथापि सुखदुःखाभायतत्साधनेतरत्वेन तन्निवृत्तेरपुरुषार्थत्वात् । त्रिदण्डास्तु भानन्दात्मकपरमात्मनि जीवात्मलयो मुक्तिः । लयश्च लिङ्गशरीरापगमः । लिङ्गशरीरश्चैकादशे- न्द्रियाणि पश्च महाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भूयावस्थि- तानि जीवात्मनि सुखदुःखावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न । लिङ्गशरीरध्वंसस्य स्वतो दुःख साधनाभावत. यापुरुषार्थत्वात्। न चोपाधिशरीरनाशे ह्यौपाधिकजीव. नाशो लया, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात् ब्रह्मणो नित्यत्वेन तदपिनस्प नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य विरोधेना- भावात् । नाप्यनुपप्लवा चित्तसन्ततिरपवर्ग:भावश्यकत्वेना- नुपप्लवस्य द्वाग्वाभावस्य पुरुषार्थत्वे चित्तसन्ततेरपुरुषार्थ. स्वात् शरीरादिकारणं विना चिससन्ततेरनुत्पादाच्च। न हि चित्तमात्र तत्सामग्री, शरीरादिवैषांपत्तेः। नापि दुःखत्वेना-महानमेव मुक्तिः, सुखदुःखाभावेतरत्वेनापुर- पार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महानस्यायनसिद्धरतिरिक्तहान. स्थाशक्यत्वात् । यत्तु योगदिसाध्यनिरतिशयानन्दमयी जीवन्मुक्ति मुद्दिश्य प्रवृत्तेः कारणवशादात्पन्तिकदुःखालावरूपां मुक्तिमासादयतीति मतम् ।तन्ना परममुक्तरपुरुषार्थतापत्तेः चिरत्तास्थ मोक्षेऽधिकारात् सुखोद्देशेनाप्रवृत्तेश्च ।। (मका) एकदण्डिमतं निरस्यति एनेनेति-isarसाधनतिर यद्यपि मिप्यावाननिवृतिस्तानच्यापारतया दुम्पामायसाधनमेव, तथापि दुपामावस्य मोक्षायनानन्युपगमान्मुमुचणां तदर्यतया प्र. पूप्तिस्तन्मते न स्यादिश्याशयः।

·मुक्तिवादः। २०७३ ननु लयः संयोगो विनाशो वा विभुत्वनित्यत्याभ्यामसम्मयतीति व्याचष्टे लयश्चति । तयाच जीवात्मलय इत्यस्य जीवात्मसम्बन्धि- लिङ्गशरीरध्वंस इत्यर्थः । लिङ्गशरीरमेव किमित्यत आह-लिनेति । चक्षुरादीमि ज्ञानेन्द्रियाणि षट् , चाक्पाणिपादपायपस्थात्मकानि पश्च कर्मेन्द्रियाणीत्येकादशेन्द्रियाणीति । मूक्ष्मेति । किञ्चितन्मात्र- या शरीरमावेनावस्थितानीत्यर्थः। उक्तव्याख्यायामानन्दमयपरमात्मनात्यलग्नक मेवेति दोषे सत्येवा. ह लिहेति **दु खसाधताते*। अहिण्टकादिवसस्थानागत. दु सप्रागभावप्रयोजकतया प्रयोजनस्वम् । न च दुम्न मागभावो मुक्त. स्यति न तस्य प्रवृत्यरत्वमिति भावः । मुक्ता-परममुक्तेः । इष्टापत्तिमाशम्याह विरक्तस्येतिका सच दुपाभायमुहिश्य प्रवर्तते न सुखोदेशेनेति तस्य स एव पुरुषा- र्थ इति भाषा (चि०) मोक्ष च मर्वाश्रमिणामधिकारः आश्रमचतु: यमुपक्रम्प ‘स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति" श्रुतेः, सङ्को चे(१) कारणाभावात् , आकासामा अधिशेषेणानन्तर्य- स्थाप्रयोजकत्यान्। कयन्तर्हि "मोनाश्रमश्चतुओं ये योभि. क्षोः परिकीर्तितः" इति प्रवज्या मोक्षाश्रममाहु', गृह स्थस्य च पुत्रदारादिमङ्गो दुर्वार इत्यमाधारण्येन तथो- पदेशात् "तत्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि हि मुच्यत" इत्यागमाच्च । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्प "आत्मा या अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (माक्षात् कर्तव्यः)" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यश्च शरीरादिभिन्नमात्मानमवधार्थ शास्त्रेण पदार्थान् विविच्य तोधितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मानं विदधाति । न च शब्दोपपत्तिज- न्यत्तषज्ञानातू साक्षात्कारिसंसारबीजमवासनमि- याज्ञाननिवृतिः,दिमोहादौ तथानुपलब्धेः । अतः श्रुति- (१)मानामावादिति पाठान्तरम् । (२)संशयकस्यात पाठान्तरम् ।

·२०७४ अनुमानाचन्तामणा स्मृत्युदितविधिना चिरनिरन्तरादरसेवितनिदिध्यासन- जन्यपोगजधर्मादारमतत्वसाक्षात्कार ससारबीजस- वासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनसमर्थमामाद्य दोषाभावात् प्र. पृश्यादेरभावेऽनागनधर्माधर्मानुत्पादेऽनादिभयसश्चितक- भर्मणां भोगेन क्षणादपज्यते । उपदेशमात्राच्छरीरभिः नात्मावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्कया सासूकस्य नाऽश्रद्वा. मलक्षालनमिति मननमावश्यकम् । तथा च "मन्तव्यश्वोप- पत्तिभिरिति" श्रुतिरेयोपपत्तियोधकस्य शास्त्रस्यापय. गहतुत्वं घोधयति मननस्य तदेक साध्यत्वात् । एवञ्च शमदमब्रह्मचर्याधुपबृंहितयापन्नित्यनैमित्तिकसन्ध्योपा. सनादिकमसहितात्तत्वज्ञानान्मुक्तिः । (सका०) प्रसङ्गादाह संमोक्षे चेति । ननु वह्मचारी गृहस्थश्च घान मधो यनिस्तये"त्युपक्रम्य 'स ब्रह्मसस्थो अमृतत्यमेतीति'' श्रुत्या यतेरेवाधिकारयोधनम् , हाव्यवहितानन्तर्येण तस्येव तत्पदन पराम आदित्यत आह आकाशाया इति । आनन्तर्यस्थ-सव्यवहितानन्त यस्य । बाधक विना सकाचानुपपरोरिति भाव । कथमिति । तशाच एतद्धलादेष सङ्कोच इति भाघ । नन्वतदेव कथमित्यत शाह नवज्ञानेति । पयस्थिते मनन विदधातीत्यचय । गृहस्वादिस्पीति शप । इगिश्रुतिरिति । इत्यादिश्रुतिरित्यर्थ । शरीराद्भिनमित्युपल- क्षणम् । इप्रसाधनीभूतमननसाधन चत्यपि द्रव्यम् । इतरमिन्नत्वानुमि सो प्रतियोगितानद्वारा शास्त्रोपयोग दर्शयी शास्त्रणति । उपपत्ति योधागापि सदुपयोगमाह-तथाचेति* | Bानकर्मसमुद्ययवाद्याक्षिपति “पपति मानदंतु याभ्युपगम तथैव फर्मणापि हेतुत्वमिति तुल्य- पदुमपप्राधान्यमित्यथ । चित्तु एवञ्च तत्त्वज्ञानमात्र न प्रयोजक विन्तु प्राधान्येन कर्मणोऽपि तथा पमित्यत आह पवश्चति । तथाच सिद्धान्तम- एघायम ततस्तटस्थपूर्वपक्षे भ्रमरते शानमात्रत-प्रत्यारे परद्वापानरम्ने सिद्धान्तावतार इत्याः ॥ (चि.) स्यादेतत् ज्ञानकर्मणोन समप्राधान्पेन स- मुघप' फर्मणां स्वाश्थात् फलान्तरार्थत्येन श्रुतत्या. नमोक्षार्थकल्पनाविरोधात् तत्त्वज्ञानस्य फर्मनरपेक्षेण -

·मुक्तिवादः ।
मुक्तिहेतुरवप्रतीतेश्च! नाप्यगानिभावेन, तथा हि न कर्म
सन्निपत्योपकारकम्, तत्वज्ञानशरीरानिर्वाहकत्वात् । ना.
पि प्रयाजादिवदारादुपकारकम् , स्ववाक्यत एव कर्मणां
भयोजनलाशेन फल वत्सन्निधायफलस्वाभावात् । उपप.
तिविरुद्धश्च ज्ञानकर्मसमुच्चयः काम्यनिपिपोत्यागा-
(१) नाप्यसङ्कल्पितफलवत्काम्यकर्मसमुच्चयः,चतुर्थी
श्रमविधिविरोधात् । अत एव न यावनित्यनैमित्तिकस.
मुच्चयोऽपि । नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तर.
ज्ञाने सति गृहस्थस्थापि मुक्त,
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिमिमः।
श्राद्धकृन् सत्यवादी च गृहस्थोऽपि हि मुच्यते ॥
इति स्मृतेः।
नचाऽननुगमपि माधनम् , स्वर्गवदपार्ग प्रकारभे.
दाभावात् । न चापवर्गाधिकारी व्यतपाविहिनानि कर्मा.
णि, गेन तत्समुचय: स्यात् । "संन्यस्प सर्वकर्माणीति"
स्मृतेः "सर्वकर्मसंन्यासो ज्ञानमात्राच्च मोक्ष इति ।
भैषम् । स्वस्वाश्रमविहितेन कर्मणा ज्ञानस्य समप्राधा-
न्येन समुच्चयात् ज्ञानकर्मणोस्तुल्यत्वेन मुक्त्यर्थत्याभिः
थानात् । तथा च भगथनीता-
ख स्वे कर्मण्यभिरतः संसिहि लभते नरः ।
स्वकर्मा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ।।
श्रीविष्णुपुराणे-
तस्मात तत्माप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पण्डितर्नरः ।
तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते ! ॥
हारीत:-
उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः।
(१)रमायादिति पासान्तरम् ।
-

·२०७६ अनुमानचिन्तामणी तथैव ज्ञानको प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम् ।। श्रुतिश्च-"सत्येन लभ्वस्तपसा ह्येष आत्मा सम्पम् ज्ञानेन ब्रमणेति । एतन्मूलकमेव- परिज्ञानात् भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम् । कायक्लेशभयाच्चैव कर्म नेच्छन्ति पण्डिताः ॥ ज्ञानं प्रधानं न तु कर्महीन कर्म प्रधानं न तु धुद्धिहीनम् । तस्मात्तयोरेव भवेत् प्रसिद्धिन त्वेकपक्षोविहगः प्रयाति॥ न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्प कर्मणः फलान्तरा. र्थत्वमनुपपन्नम् ,नथा वाक्यस्वरसात् ज्ञानतुरूपताप्रतीते। तत्फलजनकत्वेऽपि कर्मणांशब्द एव मानमेवमन्यत्रा पि । अथ चा(१) आरादुपकारितया अगाङ्गिभावेन स. मुच्चयः, स च प्रयाजादिवत् अपूर्वधारैव । यनु ज. इभरतोपाख्याने- न पपाठ गुरुपोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च फर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । तद् योगिधर्मसत्यागाई जातिस्मरत्वेन न शिक्षितानीत्येवं परं वा । तदुक्तं "जज्ञे जातिस्मरो द्विजः सर्वविज्ञान सम्पन्नःसर्वशास्त्रार्थतत्व वित्" इति । (प्रका०) सनिपत्योपकारित्व यदि तत्वज्ञानसहकारितया मुक्ति हेतु तदा नाङ्गानिमाव', किन्तु समप्राधान्यमेघ तच्च दूषितमेधेति प्रधा. नीभूतशरीरनिष्पादकत्यमेव तद्वाच्यम् , एवंसायाह तत्वज्ञानेति।। नापीति । असल्पितफलमभिलापाविषयफलं, काम्य कामनापूर्वक पतं नित्यशावादि तत्समुच्चय हत्य: । चतुति तस्य काम्पमान स्यैव निधादिश्यर्थ पोरयति पाने कर्मणि सतीत्यर्थ प्रसिद्धि-प्रटासिद्धि, मुक्तिरित्या मयतु घेति। न च फलान्तरार्थविनाशायानुपपत्तिा, ने तिरिसफलत्यनेयायझत्तिः, किन्तु प्रधानातिरिकमुस्योद्देश्य (१)मपतु पति पाठान्तरं प्रकाशकन्मत् ।

·स्वात, मुक्तिवादः। फलपत्रेन, अन्यथा विघ्नध्वंसफलकमङ्गलस्य ग्रन्थाङ्गाय न स्यादिति भावः। जातिस्मरत्येति । तत्सर्व पूर्वकृतमेव कर्म स्मृत्वा मशि- क्षितघानित्यर्थः। (चि०) अन्न केचित्। अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्थि- नस्तत्प्रतियन्धकाधर्मनिवृतिद्वारा प्रायश्चिनवदारादुप- कारकं कर्म, सन्निपत्योपकारकं तु तत्त्वज्ञानम् । उत्पन्न- तत्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धवृष्टः कारीरीसमाप्तिवदार- ब्धाश्रमपरिपालनं लोकसदार्थम् । यदपि लोक- संग्रहो न प्रयोजन सुखदु खाभाषतत्साधनेतर. तथापकरणे लोकानां विगानाभिन्द्यत्वेन यज्ज्ञानं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखोत्पादनेनाध. मक्षयार्थश्चेति । तन्न । तरषज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्म- णामपूर्वमारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात, तस्माद् पानि कर्माण्युपनीतमात्रकर्तव्यत्वेन विहिता- नि सन्ध्योपासनादीनि तानि मोक्षार्थिभिरवश्यं का. योणि, तत्परित्यागस्य प्रत्यवागहेतुत्येनाशास्त्रीयत्वात् सङ्कोचे मानाभावात् । निपिद्धामि काम्पानि च पन्ध. हेतुत्वात् मुक्तिपरिपन्धानीति त्यज्यन्ते । धनमूलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते । सोऽयं "संन्यस्य सर्वक- माणि" इत्यस्याः । अयमेष हि संन्यासपदार्थ, त. था च गीता- काम्यानां कर्मणा न्यासं संन्यासं कवयो विदु। नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहासस्प परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥इति ।। तत्वज्ञान धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं विहितत्वेन ध. मजनकत्यनियमादिति धर्मस्यैव प्राधान्यम् । स च धम्मो मुस्त्यय फलेन नाश्यते इति केचित् । तन्न । मिश्या.

·२०७८ अनुमानचिन्तामणौ ज्ञानामवृत्या दृष्टद्वारेण वोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात्, अन्यथा भेषजादिष्यपि तथा स्यात् । एवञ्च तत्रैव विहि- तस्वस्य व्यभिचारः। अब पदन्ति । संसारकारणोच्छेदक्रमेण कार्योच्छे. दान्मोक्षः । एवञ्च तत्वज्ञानमात्रादेव मिथ्याज्ञानो- च्छेदादपवर्गः तत्र न तस्य कर्मसहकारित्यम् मियाज्ञा. नोन्मूलने फर्मविनाकृतस्यैव तस्य दिङ्मोहादी हेतु. स्वावधारणात् । कर्मणामपवर्गहतुताश्रुतिश्च तत्वज्ञान द्वारा प्युपपद्यते साक्षात्तस्याश्रुतेः । तत्त्वज्ञानयतश्चाधि- कारे नित्याकरणेऽपि दोपाभावेन प्रत्यवायाभावोपप- ते, अन्यथा भोगार्थ विहितनिपिद्धाचरणेन धर्माधर्मो. स्पत्ती मोक्षाभावप्रसङ्गः। (प्रका०) भाचार्यमतमाह अति* 1 *संनिपत्येति । कर्मापेक्ष या सभिधायोपकारकमित्यर्थः । ननु जनेनावमतो योगी'त्यादिना तस्य तत्याज्यमित्यरुचेराद तत्कर्मसाध्यति । अपूर्वद्वारेति । प्रायः चित्ते तु पापनाशफलश्रुनेस्तथात्वमिति भावः । समुचयवादी परमतं दूपयित्वा स्वमतमुपसंहरति तस्मादिति। * अति नैयायिका इति शेषः। मात्रपदव्यवच्छेद्यं कर्ममात्रमि. म्याद तति । मिथ्याज्ञानोदे इत्यर्थः । तस्य-तत्वज्ञानस्य | क. मणामिति- "तं विद्याकर्मणी समारभेते, विद्या चैव तपश्चैवेत्यादि" श्रुतश्चेत्यर्थः । यद्यपि तत्वज्ञानहेतुत्यमप्यपद्वारा, तथाच तद्वारा मु: क्तिहेतुत्वमेवास्तु शानं प्रत्यपि हेतुत्वकल्पने गौरवास्,तथापि "तमेतं माह्मणा विविदिपन्ति यक्षेन दानेन तपसा नाशकनेत्यादि" श्रुन्या वेदनं प्रत्यपि यहादेतुत्वसिद्धः प्रामाणिक गौरवमिति भावः । विपरीतान न श्रुतिरित्या साक्षात्वस्येतिए । दोषामविनेत्युपलक्षणं प्रागमावा. भाषनेत्यपि द्रष्टव्यम् , अन्यथा प्रतियोग्युत्पत्तेरावश्यकत्वात् ॥ (चि०)ननु तत्तत्तीर्थमहादानस्नानकाशीमर. णादिकर्मणा तत्त्वज्ञानरपेक्ष्येण मुक्तिहेतुत्वं भूयते त. स्कथं तत्वज्ञानमेष सहेतुः। न च तेषांतत्वज्ञानमेव व्या.

·मुक्तिवादः। २०७९ पारः, अनुपदं तश्यज्ञानानुत्पादाददृष्टद्वारा तहेतुत्वं वा- च्यम् तथा चापवर्गकारणमेवादृष्टं कल्प्यतां लाघवात् । न च तत्त्वज्ञानप्रतिपन्धकाधर्मनाश एव तेषां पापारः, प्रतिवन्धकदुरितध्वंसतोऽपूर्वस्व लधुत्वात् । अथ तत्त. कर्मणामननुगप्रात् कथं मुक्तिरनुगतादुःखध्यं से प्रकारा- भावादिति चेन्न । गुणमाशे समवाय्यसमवापिनाशथि- रोधिगुणानां नाशकत्वदर्शनात् । तत्तनाशयिशेपे तु तत्त. हेतुरिति चेत्,तर्हि तत्तद्दुःखध्यसे तत्तत्कर्मणामपि तथा. , त्वमस्तु, तथापि तत्त्वज्ञाने तत्प्रतिषन्धकदुरितध्वंसे चा. ननुगतानामेव तत्तत्कर्मणां जनकत्वं, मुमुक्षुमुद्दिश वि. हितत्वादनुगतमस्तीति चेत् । न।ज्ञानकर्मणोनिरपेक्षसाधनताषणाद् व्रीहियषव. दुविकल्प पत्र । निरपेक्षैकसाधनायकद्धेऽपरसाधनान्यो न विकल्प बिना सम्भवति आकाङ्कापिरहादिति न्याया- न् । साहित्यबोधकं विनैकं प्रत्यनेकस्य हेतुता यन्न शब्देन योध्यते सम्र विकल्पेनान्वयो यथा ब्रीहियपयोरिति व्युत्पत्तेर्वा । (प्रका०) *मस्थिति । तथाच तृणाणि यायेन मोक्षविशेषे शा- नकर्मणोतुत्यमिति भावः । *लाघवादिति । उभयहेतुकल्पने गौर. धादिति भावः। संप्रदायमतेन समाधत्ते ज्ञानकर्मणोरिति- ननु नैरपैश्यमपि न थूयत इत्यरुधेराह साहित्ययोधकामिनि । "क्षीमे व सामा"पित्यादी परकत्तयं तदनया सहेस्यादिसाहित्ययाधामेयास्तीति भावः ॥ (चि०) वस्तुतस्तु दृढभूमिसवासनमिथ्याज्ञानोन्मू- लनं विनान मोक्ष इत्युभयसिद्धम् ,ताहशमियाज्ञाननाशे चान्ययव्यतिरेकाभ्यां तत्त्वज्ञानकारणमधारितमतो न तेन विना स इति तनापि तत्वज्ञानमावश्यकम् । य. धपिमिथ्पाज्ञाननाशे विरोधिगुणमात्रस्यैव तडेतुत्वम् ,त.

·२०८० अनुमानचिन्तामणी थापि मिथ्याज्ञानप्रागभावासहवृत्तिमिथ्याज्ञानध्वसस्य तदेकसाध्यत्वम् "आत्मा ज्ञातव्यः न स पुनराव त" इत्यादिश्रुतेक्षिं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधार- मात् । "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्या पन्धा विद्यते अपनायेति"श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन् सत्येषेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरा. दया करप्पेरन् , कर्मणां तत्त्वज्ञानद्वारापि मुक्तिजन. कत्यसम्भवान, प्रमाणयतो गौरवञ्च न दीपाय । कर्मणां तत्वज्ञानविशेष एव जमकत्वमतो न तत्राननुगमो दो-, पाय । वाराणसीमरणस्य तत्वज्ञानफल जनकत्वमागमा- देवाधगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्राध- श्चित्तादिय विनश्यन्ति अनन्यथासिदशब्दबला च प्रायश्चित्तस्य दुरितोत्पशिनिमित्तकत्वं, पापनाशफ- लश्रवणात् । अतएव न ब्राह्महत्पादीनां प्रायश्चित्तदुःखम- घफलम,नरकफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्तविधिया- च दुःखैकफलत्येन तत्रीप्रवृतः । नापि कर्मान्तराधिकार एष फलम् महापातकातिरिक्तऽनधिकाराभावात् । अन्य. था पत्किचित्पापवतोऽकृतप्रायश्चित्तत्वेनानधिकारापत्तः, प्राणान्तिफे तदमायाच्च । भूपते हि- भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। दीपन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परात्मनि ।। स्मृतिश्च- जानाग्मिः मर्पकर्माणि भस्मसात् फुरतेऽर्जुन! । इति । "माभुक्तं दीगते फर्म' इत्यत्र घमापश्चित्तादिस्मृ. पिता सङ्कोचस्यावश्यकत्वेन शब्दोधितनाशकानाइयपर- स्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पा.

·मुक्तिवादः। २०८१ पपुण्यक्षपहेतूनां पहुतरस्थात् ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दयो ध्यमित्युक्तम्। (प्रका०) मनु 'नाम्य पन्था विद्यतेऽयनाये"त्यादिश्रुति प्रकृते ला हित्यबोधिवेति न विकल्प इत्यरुचराह पस्तुतस्त्विनि । यद्यपि बाधक विना सामान्यपरत्वमेव तथाप्युक्तश्रुतेर्षिशषपरत्वेनाप्युपपत्तेर्नि सन्दिग्धं प्रमाणमाह तमेति ।त विदित्ववेत्यर्थ । तदेवाहना- न्य इति मन्यस्तत्वधामनिरपेक्ष । अन्यति । तथाच यथा सु पत्यायच्छेदेन तद्धतुत्यकल्पनाचत्र शरीरकल्पन तथा मुक्ति यायच्छे. देन लाघवाचतुत्यकल्पनासवत्र तज्ञानपनापीति माय । नम्वेव फर्महेतुत्वबोधकथुते का गतिरित्यत माह कर्म शामिति । एघ पूर्वी कगौरव निरस्यति प्रमाणेति । तथापीत्यादिप्रतियन्दिमुद्धरति *तत्तदितिका तृणारणिमणि-पापानिति माघ । नयनाविकर्मराश क्ष यानुपपत्ती न मोक्ष इत्याशक्य परमत दूषयितुगुप-यस्यनि नया मादिति स्टान्तासिद्धिमाशय निराकरोति *नचेति ननु निषिद्ध कर्मणा नरक फलकत्वाभाघाचदुपपादकतया पापस्पेवामावा कुत प्राय चित्तस्य तमाशकत्व तत पुनरपि दृष्टान्तासिारित्यत शाह * त पति । पश्यमाणहेतोरित्यर्थ । *मायधित्तति । न तदेव कुत इत्यत आह-दुखति मिाणान्तिक तितत्र कर्मा-तरामाधेन तद- धिकारार्थितयाऽप्रवृरित्यर्थ । मनु शब्दयलादित्यसिद वारश शब्दा- भावदित्यत शाह #श्रूयते इति दयन्धि मिथ्याशनवासना,कर्म-स हप, तनिवन्धन-दाप कर्माणि घरातीत्यर्थ । शन्देति । यदि च भोगोपिशवोधितस्तदा ताद्नत्व नाशक विशेषण योद्धव्यम् । (चि०) अथ भस्मसातपदस्प लाचणिकत्वन प. था यह। परम्परमा भस्म तथा ज्ञानात् कर्मक्षय इत्यर्थः । तथा च "मामुक्त क्षीयते कर्मेति" स्मृतिरुत्सर्गतो भो. गैनैव क्षघमाह, अनन्पयासिहप्रायश्चित्तविधिना सा पाध्यते । ज्ञाननाश्यत्वश्च(१) भोगदारापि सम्भवती- त्ययाधे सम्मवति न घाधकल्पनानेति पन्न। फर्म गो भोग नाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात । न हि भोगस्तत्वज्ञान- ()मानस्य नाशकत्यश्चेति पाठारतरम् ।

·. अनुमानचिन्तामणी व्यापारः, तथाऽश्रष्णात् तेन विनापि कर्मण एव तदु. पपत्तश्चाकर्मणो भोगनाश्यत्वे तत्त्वज्ञानानुपयोगात् । पतु माभुक्तमिति स्मृतिविरोधन क्षीपन्त इत्यादिश्रते. रन्पथावर्णनम् । तन। स्मृतेः प्रत्यक्षवेदबाधितत्वेन तद्वि. रुद्धार्थकवेदाननुमापकत्वात् । वामदेवसौभरिप्रभृतीनां कायन्यूहश्रवणात्तत्त्वज्ञानेन कायन्यूहमुत्पाग्र भोगद्वारा कर्मक्षय इति चेन्न । तपःप्रभावादेव तत्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायव्यूहसम्भवात् । भोगजननार्थश्च कर्मभिरवश्वं तत्त. स्कायनिष्पादन मिति न तत्र तत्वज्ञानोपयोगा, पौ. गपद्यश्च कायानां तज्जनककर्मस्वभावात् तपाप्रभाषा. दू(१) पा । न च ज्ञानं भोगयारा कर्मनाशकमित्युत्ताम् ! एतेनागमयो। परस्परविरोधादनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाइपं प्रायश्चित्ताद्यनाश्यत्वे सति फर्म- स्यात् भुक्तभुज्यमानकर्मवदिति अनुमानान्निर्णय इ. यपास्तम्। ज्ञानस्थ प्रायश्चित्ततुल्यत्वेनाप्रपोजकत्वात् श्रुति. पाधितत्वाच । शब्दयोधितनाशकानाश्यत्वस्योपाधि. स्वाच्च अकृतप्रधानेन कृतप्रधानेन चाहापूर्वेण व्यभिचा- राच, तस्प प्रधानयागादिनाइयत्वात् । न च तस्यापि यागस्य स्वर्गफलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेय आधिकृता. घिकारपि स्वर्गकामस्याधिकारान् निष्फ. लेऽप्रवृत्तेरिति चाच्यम् । स्वर्गफलत्यऽङ्गत्वविरोधात् । प्रतिश्व फलश्यागान्धिप्ततया,(२) तदुक्तम्-"यागे रागा. दले धैधाति । मनु "सायदेयास्य चिरं पायन विमोक्ष्येऽध संम्प. स्थते फैयल्पेनेति" श्रुतेस्तावदेवास्योत्पन्नतत्वज्ञान (९) स्थमायादतिपाठान्तरम्। (२) पागाधितयेति पाठान्तरम् । अन्यथा ।

·मुक्तिवादः। स्य चिरं विलम्बो यावन्नोत्पन्नकर्मणो विमोक्षः, अथ सं. पत्स्यते कैवल्पनेति' अत्र भोगेन क्षपयित्वनि शेपन च शेपे मानाभावः, सत्यपि विज्ञाने कविस्थाने क्ल. मसामर्थ्यस्थ भोगस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चन्न । तत्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशायां न मोक्षा किन्तु सदानिमक्षण इत्यर्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यत्तु अकृत- प्रधानागापूर्वाभिमायमेतद्-'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणी'त्यादि, तपां कार्याणां नाशकान्तराभावादिति । तन्न | प्रधानार्थ- तथा क्लप्तानां तदभावे तत्सामग्यूसिद्धः तत्सत्त्वेऽपि सर्वकम्मपदस्थ कन्तिरापरिग्राहकस्य सङ्कोचे मानाभायात् । यदपि भस्मसात करणादिना फला• जनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात् कृतमपि विहितं कर्म न फ- लायेति, तथा च श्रुतिः "तद्यथा पुष्करपलाशे नाप दिल- प्यन्ते" इत्यादि। तदपि न । नहि भस्मसातकरणक्षयचा. नुत्पत्तिरुच्यते, न च लक्षणा, मुख्य बाधकामावादिति । उच्यते । कर्मणो भोगनाश्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वं भोगस्य तत्वज्ञानव्यापारत्वात् । न च भोगमात्रस्पैव क. मनाशे सामर्थ्यात्तत्वज्ञानव्याभिचारः, कर्मप्रागभागस- हवृत्तिकर्मनाशे युगपत्कर्मभोगे वाऽव्यभिचारात्। अत एवानुमानेनागमवाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिधाक्य- शेपे मानाभावः । उत्पन्नत्तत्त्वज्ञानस्यापपर्गविलम्योपण. दनार्थमुक्तरीत्या भोगस्यैवाक्षेपादिति । तदस्यापवर्गस्य प. रमपुरुषार्थस्य श्रुतिमिडकारणमनुमानं विधिक्तमिति ।। इति श्रीमहामहोपाध्याय गङ्गशविरचिते तत्वचिन्ता- मणानुमानाख्यद्वितीयखण्डे ईश्वरानुमानम् ॥ समाप्तञ्च द्वितीपमनुमानखण्डम् ।

·२०८४ अनुमानचिन्तामणी (प्रका) कीर्तनादिनावि तन्नाशादाह उत्सर्गत इति । प्रायः श्चित्तति प्रायश्चित्तादिविधिनेत्यर्थः। तपइति तथाच तत्त्वज्ञानवतः फायव्यूहोऽसिद्ध पय तस्य ज्ञानेनैव कर्मक्षयादिति भावः । *तप इति । पूर्व फायन्यूहहेतुत्वमुकमिदानी वद्योगपद्यमुक्तमित्यपौनरुक्त्यम् अधिमः तिपदमिति । एतच प्रायधित्तनाश्यकर्मभांगे वाधासिद्धिवारणार्थम् । *ज्ञानस्येति । तथाच ज्ञानानाश्यत्वमपि भोगनाश्यत्ये तन्त्रम्, अन्यथा कर्मस्वमात्रस्यैव तन्नतायां प्रायश्चित्तादिरपि तनाशकोन स्पादिति भावः। ननु तप्रधाने फर्थ व्यभिचारः । तत्र भोगसंभवेन तन्नाश्यत्वसंम. धादित्यत गाद *तस्येतियाग आदिर्यस्य तदपूर्व,तथाच प्रधानापूर्व- नाइयत्वादित्यर्थः । तस्य यागशरीरनिष्पादकतया तमाश्यत्वमेघेत्यया. हुः । *अधिकृतेति । अधिकृतस्याधिकारी यन तदधिकृताधिका- रकमहं तत्यपः । यागार्धितया-प्रधानापूर्थितयेत्यर्थः । श्रुति योजयति तावदेवेति । प्रधानेति यद्यप्य तत्र प्रागुक्तव्यमि- चारोद्भावनायुक्तं तथाप्येतदनुशयादेघ तत्र व्यभिचारान्तरोद्भावना मिति ध्येयम् । यद्वा नहि प्रयोजनसापेक्षा सामनी कार्य जनयति त- थाच यत्र सामग्री तदुत्पत्तिसंभवात् , एतदनुशयादेवाह यरस पीति । क्षयश्चेतिक । क्षीयन्ते चास्य कर्माणीत्यत्रत्यर्थः। फर्मण रति तथाच नाभुक्तमित्यादिश्रुतिसर्गतो भोगेन क्षयमाह, शामस्य कर्मनाशकर भोगद्वाराप्युपपद्यत इति न त तद्वाध रति भावः । अत्र पूर्वोक्तदूषणमाशंक्य निराकरोति जनचेति- अन्वयम्यतिरेकाभ्यां दुखध्वसविशेष इव तरोतुत्वमिति भावः। पस्तुतोऽनियमः यत्कर्मजा टुनमागमायोस्ति तस्य भोगनेध नाश तन्त्र प्रागमावस्याएसहकारेण मतियोगिजनकत्यनियमात् । अन्यथा तनाशकामाचे तस्यात्यन्तो. भापत्यापत्तेः । यरकर्मजदुःखप्रागमायो नास्ति सत्र चानन्यगत्या""" स्पैव तापमानानाश इति युक्तमुत्पश्यामः । अनुमाने-विमतिपद मिरपात्र उत्पति क्षणमात्रस्य विलम्यपदयाच्यात्यामाधादिति माधः । तपाध्ये कश्रुतिरप्यनन्यपासिध्या तत्र प्रमाणमेवेवि तात्पर्यम् । मतपय शा- समपि तत्यानपूर्वकमुपपद्यते तदा दुपाक्षण एप मोक्षापत्ती तदसं: मपादिति ॥ ति श्रीमहामहोपाध्यायधीरविदत्तविरचितोऽनुमानप्रकाशः समाः ॥

·काशीसस्कृतसीरीज़-पुस्तकमाला । इस कार्य-रकृतप्रन्यमाला विभाग प्रमाशिता भवात । एतस्या प्राचीना नवीनाथ दुर्लभा मुलभाश्च आयुपयुक्ता सस्कृतप्रथा नाशिकराजकीयसस्कृतपाठशाली पपिडतरन्यरपि विद्धि मशोधिता रमण ममुदिता भवन्ति । अस्या प्रका दयमाणाना ग्रन्धाना मूय सूचापन प्रयाश वतत् । परतु एतस्या नियगेनाऽचान्छननया निदिन हामह शयाना प्रातमुद्रा शता पनर्वियातमुद्रा ( वामान ) परावर्तिता भरेयु मार्गदग यथ । पृथा दा1०॥ भवन । मन मुद्रिनग्रन्थनामानि। मूल्यम्। नलपाफ नलविचित । सपूर्ण (पारशास्त्रम् १) ०१-८ • सक्षेपशारीरकम् । गमतीयस्वामिम्तान्ययार्थियोधिनीटाका- सहितम्। (चेदान्त १०८० ३ वापिकदर्शनम् । प० धाटुण्डिराजशास्त्रिस्तविवरणोपेताम्या प्रशस्तपादभाध्योपस्काराभ्यां समन्वितम् (वैशेषिक१)२०२-८ श्रीमूक्तम् । विद्यारण्यपथ्वीधर श्रीकण्ठाचार्यम्तभाष्यनयेषा टिप्पण्या च समलङ्गतम्। (वैदिक १) २००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखर (भैरची चन्द्रकलाटीकासहित -प्रथम भाग अव्ययीभाव । ५ लघुशब्दन्दुशेखर (भैरवी ) चन्द्रकलाटासहित तत्पुरुषादि समाप्तिपर्यन्त । द्वितीय भाग (व्याकरण)०८-० ६ कारिकावली मुना दिनः राम शन्दखण्डसहिता तथा 'गुणा निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय प० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कृतव्यारयासहिता। (न्याय १) १०६- ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कनवार्तिकटीफया-तत्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्यितम् । (वेदान्त २००-८ ८ अलमारप्रदीप । पण्डितररवियेश्वरपाण्डेयनिर्मित । • अनगरज महाकविकल्याणमलविरचित । (कामशास्त्र १) १००-१२ १० जातकपारिजात श्रिीवैद्यनाथशर्मणा विरचित । (या. १) १०३-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनमृतीयश्राद-शौच-नान-मोजन- कल्पसहितम। (कर्मकाण्डम् ) ००--- १२ पुग्यसुत्तम् सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मगलभाष्य-नि म्याकमतभाग्यचतुएयसदितम् । (चैदिक २) रु०१--४ १३ श्रीमन्मनासुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलवण्ठव्याण्ययाच सवलितम्। ( वेदान्त ३)०१-४ रु००--2 ·प्पणा। , २ काशीसस्कृतसीराज । १४ युमारसभवमहाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० सी वनी-शिशुहितैपिणी-टीकाद्वयापेतम् सम्पूर्णम् । (काव्य) १५ श्रुतघोधश्छन्दोग्रन्थ । आनन्दवद्धिनीतात्पर्यप्रकाशाग्यसस्कृत- भाषाटीकासहित । (छद १) २०० १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि ( न्याय २)रु०१ १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वगे हरिहर गदाधा तृतीयकाण्डे ह रिहर-जयराम-प्रणातभाष्येण समालमृतम् । हरिहरभाष्यल हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाघरमाप्यसहितश्राइनवक ण्डिकासूरैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिरि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रै परिष्कृत-टिप्प पयादिभि महित च। ( कर्मकाण्ड २)२०३. १८ सक्षपशारीरकम्-मधुसूदनोटीकासहितम् सपूर्ण (वेदान्त)२०८- १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिगवा परिभापन्दुशेखरपरिष्कृतिाग मिति । (व्याकरण) र... २० कातीयेष्टिदीपक । ( दर्शपौर्णमालपमति ) महामहोपाध्याय प० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचित ! (फर्मकाण्ड) २०१- २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमाहम्नस्तात्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पद-ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनायझया ( सम्बनदी वा सस्टतपद्यानुवाद-भाषाटाका-भापापद्यानुवाद-भाषा विम्य) पञ्चमुखानाम्न्या क्या-शक्तिमहिम्नम्तारण च समन्वितम् । (म्ताधिक१) १- २५ बौदाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्निप्रणीन पटीमन्यायमिन्दु-भापा टीयासहित { चाइन्याय वि०१)१०१- २३ सपरिग्रत-दर्पणसहितयाकरणभूपणसार (व्याकरण ३) ० ४ २४ न्यायपातिकनारपर्यटका धीवाचतिमिश्रधिराचना । सम्पूण (न्यायविभाग ३)२०६. २९ मामासान्यायप्रकाश (आपदेवीय) प्राचिन्नम्यामिशाखिकतया सारविवेचिन्या व्यारयया सहिन ( मामासा१)70- २६ पोरोहित्यकर्मसार (टिप्पणीसमलात } प्रथमो भाग श्रीग्मा काशमणा सगृहीत । (कर्मकाण्डरि०३) २००- २७ रघुशप्देन्दुशेम्बर म० म० श्रीनागेदाभट्टविरचित । अव्ययी सस्तोमामा, मण्डित सोनत्यानन्दपन्त पर्वतीय गनशेगरदीपकायेन टिप्पणेन समुरग्वलित व्या०४) २८ ग्घुनामदायाव्यम्। महाकविधीयारिदासविरचितम् पञ्चमी स्मकम् । म०म० श्रीमलिनागमरिकनसखीरिनटीस्या प.धांगरटरवरमना साति ·३ काशीसस्कृतसीरीज । कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीत यहुयत्नरासादितया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बटुपण्डितपाठान् परिपू र्य,सूनाङ्काश्च सयाज्य, परिष्कृत्य सशाधितम् । (फाम०२) 5०८--- न्यायकुसुमाञ्जली ।न्यायावायपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचर्यविरचि तामहामहो पाध्यायविदत्तातमकरन्दानासितमझामहा पाध्याय वईमनोपाध्यायप्रगितप्रकाशसाहत (न्याय) २०६-० रिंभापेन्दुशेसर । म म० श्रीनागेशभट्टरचित । म०म० भैरव मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवत्या-तत्त्व प्रकाशिकया टीकया च सहित । व्याकरण ४०३-० अर्थसमह । पूर्वमीमासासारसंग्रहरूप । श्रीलौगाभिमास्करविरचि त।श्रीमरपरमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशियोगिमिक्ष विरचितमीमासाथकौमुद्यास्यन्याख्यासहित (मीमा०२) १०१-० यायवार्तिकम् न्यायदर्शनयात्स्यायनामाप्योपवृहणम् । परमणि भारतानाइयोतकरविरचितम् । महर्षि गोतमादिचरितसम्म लितवृहत् भूमिकासहितम् । (न्याय).६-० शुक्लयजुर्वेदसहिता। वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखोया । श्रीमदुव्य दाचायविरचितमन्त्रभाष्यण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितयेद दीपेन च सहिना। (भाग १-२-३-४)(वैदिक ३) ०८-० शुक्यनुर्वेदकाण्वसहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अभ्यायपर्यन्ता। स्वैदिक ४) १०६-० सिद्धान्तलेशमग्रह 1 श्रीगदप्पयदीक्षितविरचित । श्रीमत्परमहस परिवाजकाचार्यकृष्णानन्दतीथविरचितया कृष्णालङ्कारारय या व्याख्यया समरत । वेदान्त ४) २०६-० काशित । श्रीपाणिनिमुनिरित्रित याकरणसूत्राणा वृत्ति वि दहर-धामन-जयादित्यनिनिमिता। (व्याकरणं ५) १०६-० प्रारतप्रकाश । मामहस्त । श्रीमवररुचिप्रणीतप्रातसूत्रसहि (व्याकरण ६) २०१-४ जीवन्मुक्ति धियेक श्रीमद्विधारण्यस्वामिचिरनित । भापानुया (येदान्त ५) रु०२-० दसमेत श्रीनारदीयसाहता । ब्रह्मणोपदि नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्योतिष (ज्योतिष २) ६००-६ मादनीकाश-मेदिनीकारविरचित । भीमासादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् (मीमासा ३) रु०१०-० ते । टिप्पण्या च सयोजित । (कोश १) २०१८ (भाग-२) ·३ . 'काशामस्कृतमारीज़ । ४३ न्यादर्शनम् । श्रीगोतममुनीग्रणितम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणित "गाप्यसहितम् । श्रीविश्तायन्यायपज्ञामनभट्टाचार्यविरचि. • तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्याय ६) हैं. ३ १४ दानमयूरव घिद्वरधीनीलकण्ठमविरचितः (धर्मशास्त्रंश) २०६- ४५ कालमाधवः विद्रहरथीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र रु.१-- ४६ भास्वती। श्रीमच्टतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( देवभू- पण) पाण्डेयेन नाभ्यां छायोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण मापाटोकाभ्यां सहिता! (ज्योतिष ३ २०२- ४७ फाधिकारकाशः । उपाध्यायोपाह्मवैयाकरणकसरीविरदाङ्कितमैथि. लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । 4. सीतारामशर्मतटिपण्या विभूषितः (व्याकरणं ७) 5. ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यरतमाण्डूक्यकारिकाब्याख्या-श्रीम- स्परमहंसपरिवाजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि. कृता। शंकरानन्दरतमाण्डफ्योपनिषद्दीपिका चा (वेदा०६) रु. १ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मदाचार्यविरचिनः । पं० श्रीहरिशङ्करमणा मेथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कत. का य०४) १०४ .५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठपकुररता मीमा०४) रु. ५- ५१ रघुवशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो पाध्याय श्रीमलिनापनेसनाविनीटीकयोपेतम् प० श्रीकन. " । कलालटपकुरेण विरचितया गावोधिनी टिप्पण्या सम लङ्कनम् सपूर्णम् । ७२ काययोधः साजनीतटीकोपंत दत्तात्रेय सम्मदायाऽनुगतः। २०. ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितनार-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिना (का-यादारु०९- ५४ अठारमुक्तायली । पर्चमीय विवर-धीविश्वेश्वर पाण्डेय निर्मिता- (कादर ७ि) १०१ जयकृष्णदास-हरिदासगुप्ता, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौसम्या सस्थत सीरीज भापोस, विद्यापिलाम प्रेम, गंपादिर में मार पा बनारम सिटी। - A म०१-