·LAT THE GOVERNMENT OF BIHAR established the Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga in 1951 with the object, inter-alia, to promote advanced studies and research in Sanskrit Learning, to bring together the traditional Pandits with their profound learning and the modern scholars with their technique of research and investigations, to publish works of permanent value to scholars. This Institute is one of the five others planned by this Government as a token of their homage to the tradition of learning and scholarship for which ancient Bihar was noted. Apart from the Mithila Institute, three others have been established and have been doing useful work during the last three or four years---Nalanda Institute of Research & Post-Graduate Studies in Buddhist Learning and Pali at Nalanda, K. P, Jaisawal Research Institute at Patna, and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for research and advanced studies in Hindi at Patna, In the establishment of the Mithila Institute the State Government received a generous donation from the Maharajadhiraja of Darbhanga for construction of the building on a plot of land also donated by him. 2. As part of this programme of rehabilitating and re-orientating ancient learning and scholarship, the editing and publication of this volume has been undertaken with the cooperation of scholars in Bihar and outside. The Goverment of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholarship and learning would bear fruit in the fulness of time.

·FOREWORD It is not for me to introduce to the world of letters and sobolarship the late Mahamahopadhyaya Pandit Ramavatar Sharma of rovared memory. His versatile genius brought him widespread celebrity in his life-time, and through the works that he has left behind ho will continue to be remembered with respect and admiration by generations to come. Deeply stocpod in the ancient lore, he was equally interested in modern developments in knowledge in the field of both arty and science. There was in bim a pecnliar combiuation of the profundity of the traditional learning as well as the breadth of outlook and critical faculty of modern scholarsbip and he was extremely anxious that Indian scholarship even of the traditional type should be brought up to date and should, indeed, have some thing new to contribute to the world, Dr. K. P. Jayaswal, tho well-known orientalist, used to say that he belonged to the race of Kapil and Kanad; that, in fact, he was something more, for in his company, one often had the feeling that one was with somebody who was Kapila and Slunkar, Kalidas and Panditraj Jagannatha all rolled into one". It was a tragedy that he left is a little too early and that we could not derive from him the full benefit of his vast and encyclopaedic learning. He bad conceived the idea of writing an encyclopaedia in Sanskrit which, however, he could not give effect to in the manner he desired. Nevertheless within a comparatively short span of :time his contributions have been amazingly rich and include poems, research papers, critical essays, speeches and dissertations on a variety of subjects. His magnum gpns, of course, is his Sanskrit Lexicon. His philosophicul treatise, the Parmartha Darshan is no less important. It was acclaimed by many competent to prononnce an opinion on its subject-matter that it was the seventh Darshana, any addition to the sis for which this country and Sanskrit learning have been justis famous thronghont the world and will continue to be so through ages.

·(8) It was regrettable that little attention was paid, till recently, to make Panditji'a yritings readily available to the world. It is, tberefore, not without a feeling of gratification that I am writing these few lines by way of a foreword to the printed collections of Panditji's Miscellaneous Sanskrit Writings. The present collection forms the first volume of that scholar's Foris in Sanskrit ant English, those in Hindi haviog already bean published by the Biliar Rastrabhasa Parishad, Patna. The entire series will consist of three volumes and with the completion of the series all the writicgs of Panditji will have been published. I regard the publication of Panditji's works as tbe discharge of a long-standing debt which this State owed to him. I am sure the belatedness of it will only help to enhance its value in the eyes of those who have been eagerly waiting for the saine. It will not by revealing a secret when I stato that it was our respected Rashtrapatı who first drev our attention to the need of publishing these writings. Our late Rajyapal, Madhava Sri Hari Aney, with the scholar that was in bim, keenly interested himself in planning the publication and the State Government promptly took up the matter and sanctioned the fun is needed for it. Panditji's eldest son, Professor N. V, Sharma of Patna Voiversity, performed but a filial duty in bolc-heartedly cooperating in the fulfilment of the task. Oar tbanks are nevertheless due to him for the ungrudging assistance that ho rendered in getting the press. copy duly prepared. Last but not least, I have to thank Dr. P. L. Vaidya, Dir-ctor of the lithila Sanskrit Research Institute, Varbhanga, for the zeal and earnestness with which ho pusbed through this work and saw it through the press with commendable promptitude. Patna 10-3-56 BADRINITI VARTA ·प्रबन्धानुक्रमणिका 7 FOREWORD by Hon. Acbarya Badri Nath Varma LIFE-SEETOH of the Anthor in English परिचय 11 18 प्रथमो विभागः १ ३ २८ . १२ १ भारतगीतिका २ मुद्रदूतम् ३ धीरनैपधम् ४ साहित्यरत्नावली १ परिमल: २ अश्वघोषः ३ कुमारदासः ४ लीलाशुकः ५ पाणिनिः ६ भट्टभल्लटः ७ रत्नाकरः ८ क्षेमेन्द्रः ६ कविराजः १० विल्हणः ११ भासभर्तमेण्ठी ५ कलाकौमुदी-प्रास्ताविकम् निरूपणपरीक्षोल्लासः स्थूलतत्त्वोल्लासः रसोल्लासः १०० १०४ १०६ ११२ ११४ १२८ १३३ ."

·(१०)
"
"
रसोल्लासे धातवः
यन्त्रोल्लासः
गुणोल्लासः
६ भाषातत्त्वम
द्वितोयो विभागः
"
२ श्रीसरस्वत्यष्टकम्
२ अभिनवभारतम्- भारतीयमितिवृत्तम
देशान्तरीयेतिवृत्तम्
३ प्राचीनकविविषयकारिण पद्यानि
"

·(12) which he called the Paramartha Darshana and which 783 acclaimed by many as the soventh system of Indiad pbilosophy His magnum opus was tho Sanskrit Lexicon, which would bepublished by the Mithila Institnte as the last volune of his Sanskrit and English writings, the first being the present one. Dr. K. P. Jaya, tval spoke thus of the genius 'of Sharmaji "when I walked with Panditji I felt that I was with Kapil - Kanad, Sankara, and Kalidasa, Harsha, Jagannatha rolled into one". Umanath ·परिचय "भारतस्य न भा भाति विहारो हारवर्जितः। रामावतारे स्वर्याते मूच्चितैव सरस्वती ।" स्वर्गीय महामहोपाध्याय पण्डित रामावतार शर्मा ने अपने अविश्रांत स्वाध्याय एवं अविचल ज्ञान-साधना के द्वारा, समाज के समक्ष सरस्वती की उपासना का जो अनुपम एवं अनुकरणीय आदर्श उपस्थित किया था, उससे उनके युग का विद्वन्मंडल विस्मय-विमुग्ध हो गया था। शर्माजी का जन्म बिहार राज्य के सारन जिला स्थित छपरा नगर में, ६ मार्च, सन १८७७ को, एक साधनहीन किंतु विद्या प्रेमी सरयूपारीण ब्राह्मण परिवार में हुआ था। उन्होंने संस्कृत की प्रारंभिक शिक्षा अपने पिता पं. देवनारायण पाण्डेय से पाई थी। बाद में उन्होंने काशी के पश्च-परम गुरुओं में प्रमुख महामहोपाध्याय गङ्गाधर शास्त्री से संस्कृत की उशतम शिक्षा पाई। वे काशी से ही साहित्याचार्य की परीक्षा में सर्वप्रथम स्थान प्राप्त कर उत्तीर्ण हुए। इसके बाद, चूंकी उनके पिता का देहांत हो गया और उन्हें अपने तीन अनुजों और माता आदि का पालन-पोषण करना पड़ा, उन्होंने संस्कृत-शिक्षक के रूप में जीविकोपार्जन करते हुए मैट्रिकुलेशन (तब एनस), आइ. ए. ( तब एफ. ए.), बी. ए. और एम. ए. क्षाएँ की और सभी में ससम्मान सफल रहे, अन्तिम दोनों परीक्षाओं में तो प्रथम श्रेणी में प्रथम स्थान की प्राप्ति के साथ । ऐसी असाधारण योग्यता प्राप्त कर लेने पर उन्हें पटना कालेज में संस्कृता- ध्यापक का पद मिला। कुछ दिनों के बाद वे कलकत्ता विश्वविद्यालय के संस्कृत के प्राध्यापक नियुक्त हुए और वहीं वसु-मल्लिकलेक्चरर के रूप में अंग्रेजी में वेदान्त पर भापण-माला भी प्रस्तुत की, जो पुस्तकाकार प्रकाशित भी है। वे पुनः बड़े प्रामह से बिहार के शिक्षा विभाग द्वारा पटना कालेज में बुलाए गए, जहाँ से, काशी हिन्दू विश्वविद्यालय की स्थापना होने पर, उन्हें महामना मालवीय जो प्राच्य विभाग का अध्यक्ष यनाकर ले गए। कुछ वर्षों के बाद बिहार सरकार ने उन्हें फिर पटना फालेज में सानुरोध चुला लिया, और वे विहार की इसी प्रमुख शिक्षण संस्था के संस्कृत विभागाध्यक्ष के पद पर काम करते हुए, ३ एप्रिल, १९९९ को दिवंगत हुए।

·( १४ ) शर्माजी ने अखिल भारतीय हिन्दी साहित्य सम्मेलन के जबलपुर अधिवेशन की और सन् १९११ में अखिल भारतीय समाज सुधार सम्मेलन की अध्यक्षता की थी। सम्मेलन के अध्यक्ष के रूप में उनका स्वागत करने हुए स्वर्गीय पं० जगन्नाथ प्रसाद चतुर्वेदी ने कहा था, “जैसे रामावतार के समय मर्यादा स्थापित हुई, वैसे ही आज भी यहाँ रामावतार हुआ है ! हिन्दी की भी मर्यादा स्थापित हो जाएगी।” उक्त अवसर पर 'सरस्वती' में स्व. आचार्य महावोरप्रसाद द्विवेदी ने उनके परिचय में लिखा था--"यस्यास्ये परमार्थदर्शनमयी वाणी ननर्ताद्धता"। शर्माजी की प्रतिमा चतुरस्र थी और व अपनी बहुपथीन मतिमत्ता के कारण देश में ही नहीं, विदेशों में भी समय के अप्रतिम विद्वान् माने जाते थे। उन्होंने संस्कृत, हिन्दो और अमजी में स्थायी महत्त्व के पांडिन्यपूण प्रबन्ध लिखे थे ओर संस्कृत में काव्य, नाटक, चम्पू, दर्शन, इतिहास, भाषातत्त्व और कोष के महापं प्रन्थों की रचना की थी, जिनमें से कुछ का प्रकाशन प्रस्तुत पुस्तक में हुआ है, और शेप का निकट भविष्य में होगा। शर्माजी का यशकाय अजर-अमर है। उनकी विद्वत्ता, देशप्रेम और स्वाभिमान की कहानियाँ आज भी देश के कोने-कोने में कही-सुनी जाती हैं। उनकी मृत्यु के बाद भारत के एक दूसरे महान् विद्वान , डा० काशीप्रसाद जायसवाल ने कहा था--"जब मैं शर्माजी के साथ घूमता था तो मैं ऐसा अनुभव करता था कि मैं कपिल-कणाद-शंकर और कालिदास-हप-जगन्नाथ इन सभी के साथ चल -उमानाथ

·भारतगीतिका
अलं भारतीया मतानां विभेदैरलं देशभेदेन वैरेण चालम् ।
अयं शाश्वतो धर्म एको धरायां न सम्भाव्यते धर्मतत्त्वेपु भेदः ॥१॥
दया भूतसंधे मतिर्देवदेवे चतुर्वगचिन्ता विरोधाद्विरामः।
मनःकायवाकशोधने चैव बुद्धिः परं धर्मतत्त्वं विरोधोऽत्र केपाम् ।।२।।
नराः सर्व एवैकमीशं भजन्ते स ईशः परं नामभेदेन भिन्नः ।
समुद्भासितो धर्म एतेन चैको विचिन्त्येवि को वर्त्तवां भेदवादे ॥३॥
कलिङ्गागवङ्गान्ध्रकद्राविडादीनुपाधौन्विहायैक्यमालम्ब्य भूयः ।
अये भारतीयाः पुरेवात्मरूपं लभध्वं यशश्चन्द्रशुभ्रं वनुध्वम् ॥४॥
गिरं संस्कृता राजकीयां च वाणी समभ्यस्य लोकद्वयस्यापि सख्यम् ।
वशे स्थापयध्वं स्वधर्म स्वदेशं तथा प्रापयध्वं पुनर्गौरवं वत् ॥५॥
चतुर्वर्गमूलं विद्येति मत्वा स्वदेशीविद्यालयानामुदारम् ।
विधायोन्नति शिल्पशास्त्रादिशिक्षाप्रचारं भृशं मारते वर्धयध्वम् ॥६॥
अकृत्वा मति दोपजाते परेपां विशुद्धथै स्वदोषस्य भूयो यतध्वम् ।
स्वदोपे जनैः शोधिते नावकाशः कचिदोपजातस्य भावोति मत्वा ||७||
वचः सर्वतः सत्यमगीकुरुध्वं न घासत्यमुरोपित प्राणापि ।
चरि, भृशं सत्यपूतं वनुध्वं मतिं सर्वभूतापने वर्त्तयध्वम् ।।८।।
पुरामुप्मिकं चैहिक भारतीयाः सुखं विद्यया साधिदं पूर्वजैर्यः ।
उपेक्ष्याद्यविद्याम भोजनार्य परेषां मुसाक्षिणो हा मवन्तः ||
ननरहिकामुमिफार्थक्षमासु प्रवृत्तिं विहायाद्य विद्यासु मोहात् ।
अमं शुष्कवादेपु कुशिरेतः कथं याप्यते जीवनं दास्यकृत्ये ॥१॥
श्रुती दर्शने ज्योतिपे धर्मशाने पुराणेतिहासे चिकित्साविधौ च ।
व्यवोपयुकेपु विद्यान्तरेषु प्रवृत्ति उनुध्वं विवादान्विहाय ॥११॥

·૨ रामावतारप्रकीर्णप्रयन्धेपु समभ्यस्य देशान्तरोयाश्च भापाः समाहृत्य विज्ञानतत्वानि युस्त्या । गिरा दिव्यया संस्कृतानि प्रकार्म स्वदेशीयमापामु संचारययम् ॥१२॥ न संभाव्यते नेष्यते भोजनक्यं न चान्यत्तथा यायमेक्यं मुधीमिः। हृदैन बुद्धपैकया मर्वयन्नं स्वदेशोदये भारतीयान्तनुध्वम् ।।१३।। किं पूर्वसूरिभिरभूत्कृतमत्र देशे द्वीपान्तरेषु च कियत् क्रियतेऽधुनापि । आलोच्य सर्वमिदमग विधत्त यत्न यल्लेन सर्वमिद सिद्धयति नात्र शहा ॥१४॥ नान्याश्रयेण निजवुद्धियलेन सर्व पूर्फः कृतं सपदि तत क्रियतां भवद्भिः । वैज्ञानिकैरखिलसिद्धिमदस्य विघ्नान् द्वीपान्तरेष्वपि धनादि विनाप्यवापि ॥१५॥ यत्पूर्वजैमिपिनवामपरेस्तृणाय मत्या धनं भगदेकसहायसुस्थैः। प्रन्या व्यधायिपत हन्त परःसहस्राः सीदन्ति ते कथमिवान्यजनाशयाच ॥१६॥ नित्या सा करुणा शिवस्य न गता, धर्मो न नित्यो गन: सम्राट्प्रेपित ईश्वरेण कथमक्षेमाय चेष्टेत नः । उद्योगस्तु जनस्य न स्थिर इति स्थानं तदेकं मियो नोद्योगस्थिरचेतसां विफलतेत्युद्योग आलभ्यताम् ॥१७॥ ('मित्रगोष्ठी-पत्रिका' ; काशी, १८२६ शकान्दा: आपादप्रथमवर्षय तृतीया संख्या ·मुद्गरदूतम् किं मे पुत्रैर्गुणनिधिरयं तात एवैष पुत्रः शून्यध्यानस्तदहमधुना वर्तये ब्रह्मचर्यम् । कश्चिन्मूर्खश्चपलविधवास्नानपूतोदकेषु स्वान्ते कुर्वन्निति समवसकामगिर्याश्रमेषु ॥१॥ शास्त्रज्ञानामपि ननु तनुदूपितावस्कराद्यैः शुद्धः कः स्याद् गुरुरिवि भुवं स भ्रमन्मूर्खदेवः । वत्रे कश्चिद् गुरुमथ शकृत्पूयरक्तादिशून्यं चैत्ये कम्मिश्चन विनिहितं जीर्णपापाणखण्डम् ॥२॥ चैत्योपान्ते सरितमतुलां प्राप चिन्तां स पश्यन् देवाग्निदहति यदि तां का दशा यादसां स्यात् । तान्युड्डीय दुमततिमिमां तीरजां हन्त यान्ती- त्युक्तः प्राज्ञैरपि सकरुणं मुक्तकण्ठं रुरोद ॥३॥ मैनां धातीर्दहन भगवन्मातरं मत्स्यजातेः सायं प्रातः प्रतिदिनमिति प्रार्थनां गातुमुचैः । उद्युकानामथ समुदितश्चर्मकारादिकानां व्याख्यानाविपुलसमितीः स्थापयामास मूर्खः ॥४॥ सायं चैत्ये स कथकमुखान्माघमाहात्म्यकाण्डे शुक्लाष्टम्यां विकिरति सुधां शीतरश्मिनिशीथे । श्रुत्वा वा मिति सविधवः ममकोपीनधारी वीरे नद्या रजनिमनयजाड्यविद्धः सुधाये ॥५॥ मामोपान्ते तरुणविषयाः प्राप्तगन्धर्ववाधा मूमिग्नाः सरमसमसावामृशनङ्गुलीभिः । गायत्र्या वा मदनविधुरो रामकृष्णाहयैर्वा सोच्छ्रासास्ता व्यधित पयसा शस्यराजीवृषेव ||६|| ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु क्षेत्रेऽपश्यत् समहिपमथ स्फोतदप भ्रमन्तं त्वत्तः श्रेयान्ननु पशुरय शृङ्गलाफ़्लयुक्तः। इत्यं प्रोक्तः प्रियविधवया तामुवाच प्रिया पुच्छं शृङ्गद्वयमपि च मे दिव्यदृष्टयावलोक्यम् ।।७।। गर्भ लब्ध्वा तरुणविधवा कापि त लज्जयोचे वक्ष्यन्ती मे किमिह भगवन्बन्धवो गर्भिणी माम् । तां प्रत्यूचे प्रहसितमुखो मूर्खदेवः प्रगल्भो मद्भस्माणुप्रभवयि ते ख्यापयिष्यामि गर्भम् ॥८॥ धूतॊ वृत्तैरथ स गदितैरात्मजन्मान्तराणा- मत्यश्लीलैः किल पुलकयन्बालवैधव्यदग्धाम् । प्राप्यताभ्यः प्रतिदिनमसौ पायसापूपराशी- सीतारामस्तवकलकलैर्मोदयामास भक्तान ॥६॥ भ्रूते भूयो मनुरपि वदेद्यामिनी नैव भाषां किं शिक्षाभिर्जपत शिशवो रामकृष्णेति जल्पन् । भापानामन्यथ मनुमपि क्षीबकोऽसायजान- न्मुग्धास्निग्धैघृतमधुमयेवश्चयामास वादैः ॥१०॥ श्रुत्वा मृत्यु जरठविदुषः कस्यचित्काशिकायां शिष्यः पृष्टः कथय भगवन् कारणं तस्य मृत्योः । पोतेर्वीपान्तरगतिविधि शंसति स्मैप विप्र- स्तस्माद्यातो यमगृहमसावित्युवाच स्वशिष्यान् ॥११॥ काले याते पितरमथ च व्याधितं शुश्रुवान्स मामं गत्वा झटिति जरटं तं समाच्छिद्य वेद्यात् । वैद्यो नारायण इति वदनस्थापयित्वापगाया- मेकादश्यामजलरसनं मारयामास तात् ॥१२॥ विद्वान्वृद्धो ननु वव पिता हा विपन्नोऽद्य कष्टं शोकात्सर्वे सुहृद इति । तुष्टुवुस्तस्य तादम् । पापाः किं नु प्रलपथ पितुर्नेव जानीथ कीर्ति भूमावेप सुटमयि जडा मुकशोये द्वितीयः ॥१३|| ,

·मुहरदूतम्
दृष्टा मूर्खा जगति पुरुषाः प्रायशो लम्बकूर्चा
इत्यालोच्य व्यथितहृदयः पुस्तके चापि मूर्खः ।
'मुष्ट्या कूर्च धृतमवहितो दन्धुमारभ्य दोपे
वह्नौ सद्यो ज्वलति च मुखं मुक्तमुष्टिददाह ॥१४||
नीतिव्याख्यासमितिषु तथा धर्मवा सदासु
प्रायो नाट्यप्वथ शवखनिध्गश्रमेपूटानाम् ।
व्यर्थ क्षिप्त्वा भरतवसुधाद्रव्यकोटी: स कीटो
देशप्रेमोल्बणणितिभिर्नाशयामास विद्याम् ॥१५॥
आनेप्येऽहं हिमगिरितटादौपचं वः सुधार
प्राणायामपियति भवतां साधयिष्ये गति वा ।
कुजे कुब्जे सपदि भविता रामकृष्णावतारः
श्मच्छित्वा प्रकटवनिताभावभाजो रमध्यम् ॥१६॥
'जल्पन्नित्यं रसनगरले रामकृष्णादिनामा-
न्युप्राचारः किल क्लुपयन्नातवं बिभ्रदते ।
'सिन्दूरातो रणितवलयः शोटिकावेष्टिताङ्गः
सायं चैत्ये प्रतिदिनमसावञ्जितातो ननत ॥१७॥
“विभ्यद् भूताचपलविधवासद्गमैः पूतचैत्यः
प्रायश्चित्तं मुहुरुपदिशन्स गृहस्थेपु पापः ।
कोटीश्चिन्वञ्जगदुपदिशन्स्वप्नमायोपमानं
गाथा वेदानिव परिपठन् रफीतकीर्घिभूव ॥१८॥
ईशः सृष्टिं स किन विदधे पत्कृतैश्चिन्तया वा
तावत्पापं क इह कुरुते यावदीशः समेत ।
'रेरे मूढाः स्मरत गणिकां तामयाजामिल वा
व्याख्यायेत्यं निखिलजनतां मन्नयामास पापे ॥१३॥
एक प्रा सुटमिह पृया पुण्यपापादिभेदः
सहमुद्रायः स्पृशति न यमो धर्मलिङ्गैरुपेतम् ।
मार्यापुत्रादिकपरिहतिः स्वर्गसोपानधारा
जल्पन्नित्यं जगति विदघे पातकस्य प्रचारम् ॥२०॥

·रामावतारमकीणप्रपन्चेषु
चन्त्रीया श्रुतिः विदिता याप्पयानानि पेय
प्रायः फिखिन वदिद जने यन्न सारवीश ऊचे।
निर्मायनमिथुनभवांस्वा जगदिश्वररता-
कि विशानेरटत सततं सच्युतीरित्यशात्सः ॥२१॥
एफस्यायें ननु पशुशिशोः पक्षियो या हमे
लक्ष ला निहत मनुना मानया भूरिसंख्यान् ।
मस्याः फोटा अध प पशयो दुर्लभा दिव्यरूपा
घ्याल्यायेत्यं फरणहदयो नेप हिंसा विपेहे ॥२॥
आसं पूर्व रजकमयने रासभः साधुवृत्तो
येपा प्रेष्टा मम प विधवा रासभी साऽसती या।
पैत्ये श्वाऽयं मम किल पिता सूकरी हन्त माते-
त्याोन्मान्तरसुचरितैनन्दयामास नारी: ॥२३॥
पुष्पाख्यामिर्जननसमयं पाणिरेसाप्रपा-
रायुत्ता क-य-गणनया लक्षणं कन्यकानाम् ।
चन्द्रादीनां स्थितिभिरधियां दुर्दशा तत्प्रशान्ते-
मिथ्योपायानपि प फितवः ख्यापयन्प्राप वित्तम् ॥२४॥
पुत्रो मर्त्यः प्रकुरुत शिलापुत्रकान्यौवनं न
स्त्रीणां नित्यं वितनुत रतीरायसोलुखलेषु ।
भोज्यं पाके भजत विकृति पायुमाचामतेति
प्रायस्तरथ पहुविधैर्मायिकं सर्वमूचे ॥२॥
अर्थस्याप्ति सपदि नियतां भावनाभिदृढाभि-
ाचताणः प्रखरमतिना केनचिद् धूर्तयूना।
सोऽहं पीत्वा मदपरवशो हन्त संकल्पमा
किं वा कुर्यामिति कथयता ताडितः पादुकाभ्याम् ॥२६॥
श्रीकृष्णस्ते नयनविषयं याति शेपे निशायाः
किं त्वं शेपे तदिति कथयञ्जातु शिष्यं शनैः सः।
दिव्योष्णीपः कपिशवसनः काष्ठबाहुद्वयाझ्यः
पूजां यष्टिप्रहरणमयी प्राप तस्माद्विलनः ॥२७॥

·मुदरदूवम्
प्राणायामवियति विहरामोति विख्याप्य रङ्गे
मन्दालोके निभृतनिहितं भित्तिकानागदन्तम् ।
मृत्यन्यूर्तः स किल परतो मेखलाबद्धरन्नं
चेतश्चके कुतुक्तरलं वालिशानां वहनाम् ।।२।।
दचोत्कोचं विदितकपटं गर्भदासं च किञ्चिद्
गूहाकूतैः सपदि कितको मूर्च्छयन्पाणिकम्पैः ।
स्वेन ज्ञात कियदपि सुखेनाद्यवर्णाद्यभिज्ञा-
संकेताद्यैनिभृतविहितर्बोधयामास पापः ॥२६॥
सर्वाशुद्धिप्रणयियो मद्यवा'रगत्य-
श्वाण्डालीनामघरमघुपो वद्धगर्घः कुसीदे।
जियो भूयस्तरुणविधवाभ्रूणहत्यापराधी
धर्मव्याल्याचटुलरसनः पूज्यते स्मैप मूढः ॥३०॥
अस्मिन्नेवायसर सदितावत्र मुन्दोपमुन्दी
मिय्यावाचां धुरिकनपदी मारवस्य क्षयार्थम् ।
एको ब्रूते भ्रमति धरणी राघवो मत्त्वरूपो
लालामन्यस्वडिदणुमयीं पाययत्यात्ममतान् ।।३।।
भुत्वा कोयंतिकुलपतेर्मूर्खदेवत्य भूय-
स्वत्सङ्गच्छादिधिमिव हृदा धारयन्ती प्रचण्डा।
रएडा काचिन्मदनविघुरा स्यूलवीमत्सकाया
प्रायाद्दयां भरतवमुघामुचराध्वाधिवासात् ॥३२॥
व सर्वज्ञां सचरचरणां पाण्डुपन्नीमिव द्रा-
म्देगद(छोडे पटुमविरसादोपयन्मूलदेवः ।
भूयो भूयः प्रकटकपटामध्यघृष्यां स भक्त-
विद्योच्देदेऽधिगतविजयोऽपपुत्रद्वयाः ॥३३॥
भतरप |वमुपनता वैद्यनायादिलिने-
संसहम्मप्रचुरहदयासावयस्तान्तरातिम् ।
यन्यस्कोटो विर्यात चरतां प्रेतसत्त्यादिकानां
मन्त्रोदोपैरिति च सतवं पोपयामास पापा ॥३४॥

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु आदर्शेऽस्मिन्मलिनविधुरे स्यात्रिकालावभासो भीमादीनां पुनरपि भवेद् दृष्टिरबाङ्गुलीये । भाग्यं सर्व विलिखति सुखं काष्ठखण्डं तथेदं धूर्ती वादैरिति शिशुजनं मोहयन्ती चचार ॥३५॥ भूताहानैत्रिपदरुचिरापीठकानर्तयन्तो कम्पैः पाण्योश्चिरतरुरजः क्षिप्रमुल्लाघयन्ती । भखारूपं निजगुरुजनं व्योम्नि संदर्शयन्ती पूजां वालेष्वभजत चिरं दक्षिणारण्यकेषु ॥३६॥ कुद्धा शापैरथ निजमहाशक्तिवार्ताप्रपञ्चै- रन्ते भक्तप्रवरविहितैरर्धचन्द्रश्च भूयः । तामाजग्मुर्दृढतरधियो ये परीक्षार्थिनस्ता- न्दम्भोद्दामा शिशुजनरिपुर्धर्पयामास पापा ॥३७॥ रन्तुं देवैः क्षवथुविधिना वाप्पयानं विधातुं- कर्तुं बन्धून्नयनविपये योजनानां सहस्रात् । प्राणायामैरपि च विषयं प्राप्तुमन्यग्रहाणां वन्ध्यापुत्रानुसरणसभां स्थापयामास धूर्ती ॥३॥ शून्यध्यानरमिथुनभवब्रह्मदेवर्षियादैः फूत्कारादिप्रभवपृतनायुद्धवृत्तप्रपश्चैः । चिन्तामात्रप्रकटशकटोडीनकौलस्तवाद्य- पन्ध्यापुत्रानुसरणसभां हादयामास भक्ता ।।३।। भूतप्रेतःफलितगणनामारणोचाटनादि- स्पर्शाश्मादेरपि च महिमा हस्तसामुद्रिकं च । चन्यैर्दस्युप्रभृतिभिरिति व्याहृतं यद्यदेव प्रायः प्रख्यापितमय सभा हयामास तत्तत् ॥४०॥ माझाधनाण्यपि च सपरत्वादिसिद्धीदिमाद्रेः शृगादेपा भरतवसुधां नूनमानेप्यतीति । पन्भ्यापुत्रानुसरणसमास्यापिकायां विमुग्धाः सातारया अकृतमतयः सन्त्यजन्ति स्म विद्याम् ।।४श ·६ मुद्रदूतम् वरल्पैरथ पटुनटी सा शृगालागनानां पाथेय्यासीद्विरदविधुरान्मुनती हन्त भक्तान् । बद्धाशोऽस्यां हतमतिरसौ मूर्खदेवश्चिराय व्यामूढः सन्किमपि धुवुधे नेतिकर्तव्यतां स्वाम् ॥४२॥ वन्ध्यापुत्रानुसरणसभा तां विना साऽप्यनाथा चत्रे नाथं विटपटुमथो कालकूटाभिधानम् । दिव्याः शक्तीः कलयति करे वल्लभे पांसुलानां सेय॑स्तस्मिन्नभजत धृतिं नैव मूर्खः कदाचिन् ।॥४३॥ मूर्खत्वं स्याद्भरतवसुधावासिनां वेन शश्व- सिद्धेर्लोभैः कथमविरतं वञ्चितेभ्यश्च तेभ्यः । स्त्रीवित्तादेरलमधिगमः स्यात्सदा मादृशाना- मित्थं चिन्तामगमदतुलां मूर्खदेवः कदाचित् ॥४४॥ तस्योत्कण्ठाकुलमतिचिरं ध्यायतश्चैत्यमूले भू मृच्छन्नथ कपिकृशः कोकिलोदारवर्णः । पाशावासा नयनविपयं मुद्रानन्दनामा- यासीसिद्धः शिरसि कलयन्पीततृण्याशिरस्त्रम् ।।४।। कस्त्वं नग्नः कथय भगवन्नागतो वा किमर्थ नूनं देवो भवसि विकटो देवयोनिस्तथा वा । इत्यं भीतः किमपि भगवद्दर्शनान्मूर्खदेव- स्तं पप्रच्छ प्रएयिविधवाशाटके लीयमानः॥४६॥ एतं मेघस्तनितविशदेरतरैः प्रत्युवाच स्निग्धं पश्यन्प्रहसितमुखो मुद्गरानन्ददेवः । मा भैपी विदितयशसं मुद्रं पश्यसि त्वं देवं वन्ध्यासुतचरणयोश्वारणं धन्यजन्मा ॥४॥ सूर्यस्यामी बुधकविमहीभौमजीवप्रहा ये मन्दाख्यश्चाप्युरणवरुणो नत्र यासोऽन्तिमो मे । दिव्याः शक्तीस्तव समुदितस्येतितुं योगभूम्ना भूमि प्राप्त जनमिममये विद्धि विद्वन्नमस्ते ।। . २

·१०
रामावतारमकीर्णप्रयन्धेषु
जन्मानये वरुणभुक्ने गर्जितं मातृभाषा
क्रीडा शकायुधनवतडिद्रोहिदाद्यैश्च दिव्या ।
वासः कल्पतितिरुहतले संकते देवनद्या
वन्ध्यापुत्रो गुरुरिति सुखं कः प्रवक्तुं ममेप्टे ॥४॥
दिव्याः कुर्वन्गुरुग्थ कथाः कुण्डकानोनपोटा-
भ्रूकुंशानामभजन मुरावेशमत्यर्थघोरम् ।
साक्षात्कुर्वन्पशुपतिमसो नग्नदेवं महात्मा
ज्योतिर्लिङ्गे विपुलविमवे तस्य लीनश्चिराय ।।५।।
वन्ध्यापुत्रे गतवति गति तामवाच्यामथाई
मारीचस्य प्रकटयशसो हेमकूटाश्रमान्ने ।
ध्यायन्बाल्यप्रणयिनममुं भक्षितस्याहिफेन-
स्योपाद्वेगान्यपतमतुले तोत्रमू समाधौ ॥५१॥
वल्मीकान्तरितवपुषः कञ्चुकाढ्योरसो मे
जीर्यदल्लीनिविडिनगलस्योपचर्यास्थितस्य ।
न्यश्चन्नोडावलिचितजटामण्डलस्य प्रकामं
दुष्यन्तोऽसावलभत नृपो दर्शनं भाग्यलभ्यम् ॥५२॥
काले गच्छत्यतिविपुलतां विभ्रती श्मश्रुणी मे
प्रातिष्ठेता हरितमुभयोमुत्तर दक्षिणां च ।
एकं सक्तं स्मररिपुवटस्कन्धमागे तथान्य-
सुप्रीवादावसजदचिरादाञ्जनेयस्य पुच्छे ॥५३॥
इत्थं श्मश्रूपचयमतुलं धारयन्नय॑मानः
पुत्राद्यर्थ तरुणकुलटापाङ्गनीराजनाभिः ।
एकं कृत्यं युगमतिगतं न व्यजानां प्रमोदा-
द्वन्ध्यापुत्रं गुरुमपि चिराद्विस्मरन्च्योममग्नः ॥५४॥
कैलासाद्रि तुलयति हठाद्रावणेऽथोत्तरं मे
श्मशूदस्थाद्वियति रमसत्याटितं च प्रसह्य ।
तत्क्षोभा हनुमति ततो दक्षिणं कूदति द्रा-
गुत्खातं तद् व्यसनमगम श्मश्रुणोविप्लवेऽहम् ॥५॥

·मुद्गरदृतम्
श्मश्रूत्तापादथ च तपसः संप्रभावात्स धूम
दृष्ट्वा मौलिं मम गुरुभियस्तापसानां कुमाराः।
धक्ष्यत्यस्माद्वनमपि विभो मुद्रानन्ददेवो
दाक्षायण्याः कुलपतिमिति ज्ञापयामासुराः ॥५६॥
मीतश्चित्ते कुलपतिरपि क्षिप्रमेयात्मयोगा-
न्मृ.यां मां पतितमचिरात्प्रापयत्तीर्थराजम् ।
तत्रातिष्ठं तव सचरितम्यावतारं प्रतीक्ष्य
मात्रालम्वः कथमपि गुरुश्मश्रुलोपार्तिदुःस्थः ।।५७||
धर्मव्याख्याकलकलरवैरैपमः कुम्भकाले
हपानादेरिव मम गुरोरश्वकानां विबुद्धम् ।
दग्धा गेहाः सनरशिशयो वहिशौचात्त्वयेति
गुल्माध्यक्षोऽधिकरणभुवं पङ्गुसिंहोऽनयन्माम् ।।५।।
मामालोक्य प्रणिहितदृशं पङ्गुसिहे पुरीपा-
ध्यक्षे श्रुत्वाधिकरणपतिस्तत्कृतं मेऽभियोगम् ।
रे रे मूर्खाः कथमिव नरः पावकावस्करः स्या-
दुच्चैरूचे सरभसमिति त्रासयन्भृत्यवर्गम् ॥५६॥
अश्वस्यान्नान्मुनिवरमुखाध्मायमानासाया
गर्भे वहिं स्मरसि न कथं हा महाभारतोक्तम् ।
इत्यायुक्तीरयमगणयन्न्यायवादप्रियाणां
मर्त्य जानन्व्यमुचदथ मां भर्त्सयन्पङ्गुसिहम् ॥६॥
हेतोरस्मात्तव चरणयोदर्शने मे विलम्बो
मन्तुं क्षन्तुं तमयि भगवन्नर्हसि प्रश्रितस्य ।
साक्षाद् दृष्टा विकटवदना प्रेयसी तेऽवतीर्णा
प्राप्तः कालस्त्वरय सुमते रासभी द्रष्टुमेनाम् ॥६॥
कध्यापुत्रो मम गुरुरयं यः पुरोक्तोऽचतार-
स्त्वं तस्यासि प्रकटय निजं वैभवं भूप्रहेऽस्मिन् ।
येपा याता विकटचरितोदक्पथातु प्रिया ते
तस्याः स्पष्टं परपरसना रासमी सावतारः ॥१२॥

·१२
रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु
आदर्शों मे सुविमलमतेऽनागतातीवदर्शी
दन्त्युद्भाविक्षवथुजननं योगचूर्ण पवित्रम्।
लक्षायुष्वोपनयनपटुर्योगवर्तिश्च दिव्या
तस्या एतस्त्रितयमपरा: सिद्धयश्च प्रकाशाः ॥६३||
गच्छावनामियमयि सखे भारतं मोहगः
येन स्थास्यत्युपचितमले दास्यतेऽनुग्रहानी।
दिव्यं मोहाञ्जनमनुपमं येन चिन्तां विजयां
येनात्तातोऽमृतमिव जनो मस्यतेऽवस्करं च ॥६॥
मध्यमुद्गरः।
प्रस्थानाय प्रविहितमतो मन्त्रयित्वेति देवौ
सायंकाले समलिनघटं तेलकारं भ्रमन्तम् ।
काणं दृष्ट्वा पथि कुशकुनालोकभीती निशीथे
प्रातिष्ठेतां प्रियविधवया मगलेऽनुष्ठिते तो ॥६॥
सूचीभेद्य तमसि कुधियो दिग्भ्रमाती ततस्तो
नायं मार्गों बजतमनया रथ्ययेतीव पान्थः।
चाचप्याः कथमपि जडाः शासका भवन्त-
रतानाकश्योपनिचितमले पेवतुः पूतिगर्ते ॥६६॥
नोत्सा रात्रि कथमपि मलेऽवस्कराचार्यवयों
प्रातः पश्चाचटभुवि ततस्तस्य गर्तेऽन्तिमस्य ।
चैत्यं दृष्ट्वा परमरुचिरं रामभीचारुरम्यं
प्रारेभाते रमसविवशी मोदनृत्यं विचित्रम् ।।६॥
युद्धस्यूला चपलरसनां घोरवीभत्सरूपां
वक्राचार विकटतुलसीकाठमालायकण्ठाम् ।
तत्रोदामां विकृतवदनां रासभी वीक्ष्य काश्चि-
त्तां धावन्ती चिरमनुगतावापतुः पादयातम् ॥८॥
विज्ञानार्को भरतवमुयां भासयेद् गतिः का
पण्डि स्यात्ते क च वयमिमे इन्त यामः प्रवताः ।
मान्यर्य तेऽनुचितमुचितं दर्शयेमन्थरा त्यं
पादापावाद् द्विगुणितरुची नामिति प्रोचनुस्ती ॥६॥

·१३
मुद्रदूतम्
"विज्ञानार्क तम इव जडौ मन्यते बन्धुता वा-
मज्ञानान्धंतमसमतुनं हन्त जानाति सूर्यम् ।
येनास्माच व्रजति न वहिथगर्तात्तदेत-
दिव्यं मोहाञ्जनमयि ददेऽवस्कराचार्यवयों ॥७०॥
इत्युक्त्वा सा निभृतनिहितां भुक्तियां पूविजीर्णा-
मन्तःपूर्या त्वरितमनयोदर्शयामास घोरा ।
गन्धेनास्या रघुवरशरेणेव हा ताटके यः
क्षिप्तो दूरं व्यलुठदवनी मुद्रानन्ददेवः ॥७१५॥
प्रात्वा गन्धं मुदितहृदयोऽजामिलस्यावतारो
हृप्यद्रोमा विकसितमुखो मूर्खदेवस्तु वस्याः ।
धन्या रण्डे त्वमसि चटुले योगसिद्धति भूयः
स्तोत्रं शंसन्नवहितमनाः श्रद्दधे वाचमस्याः ॥७२॥
सर्वत्रैव प्रथय भगवन्दिव्यशक्तयादिवादं
शंसन् सिद्धान्प्रकटय निजं यस्यकस्यावतारम् ।
पार्वे शश्वद् घटय विधवाः स्वैरिणीर्याश्च काश्चि-
नैवेद्यादीन्यथ च विभजेः शिष्यवर्गेपु भूयः ॥७३॥
सिद्धेर्लोमादलसजनतां वीक्षितुं चावतारं
मूर्खाः सर्वे तरुणकुलटालिप्सया धर्मलिङ्गाः ।
उच्छिष्टाशापरवशहदो दुष्टबालाश्च शश्व-
न्मुग्धाः सन्तस्तव मवममी लक्षशः संश्रयन्ते ॥७४||
युक्तश्चेदं किमपि भगवन्नञ्जनं त्वं गृहाणे-
त्युका सद्योविकटपरुपं रासभी सा रगस ।
दृष्ट्वा कुल्जेऽपि च विटपति हन्त साऽन्तर्दधे द्रा-
ग्ध्यायंस्तां च स्वभुवमगमद्विक्लवो मूर्खदेवः ॥७॥
प्रातर्भूयोऽन्यथ मलसरस्तीरमासाद्य पृच्छ-
न्दासांस्तेभ्यः स जरठविटा तां गतां द्वीपमन्यत् ।
श्रुत्वा मूर्छन्कथमपि मनस्तामनुप्रेष्य दुःश्य-
स्तन्या चैत्यं सुगठहयभृद्राजधानीमियागात् ॥६॥

·१४
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
तस्याः शोभामथ सुरुचिरेऽवस्करस्यैष गर्ने
ध्यायं ध्यायं व्यलुठदवनी ताडयन्नात्मवक्षः।
काले चास्मिन्नशरणगतिर्मुद्गरानन्ददेव-
तृण्यामौलिः पुनरपि दधे तस्य नेत्रातिथित्वम् ।।७।।
अस्याभ्यणे शतमुखतया सागरस्येव गङ्गा
तस्योद्दामद्विगुणितरया प्रावहच्छोकधारा।
दृष्टे बन्धौ प्रियविरहज हन्त को नाम दुःखं
रोध्दं सद्यः प्रभवति हठादृश्यचित्तोऽपि मर्त्यः ॥८॥
यत्नाद्वाष्पं कथमपि वशी सन्निरुध्य प्रियाया
वार्तामिच्छन्नमुमथ चिरान्मूर्खदेवो जगाद ।
क' स्यादस्यां विपदि शरणं मुद्गर त्यां विना मे
याचे तस्माकिमपि भगवन् धृष्टतां चेत्क्षमेथाः ॥७६||
जातं वंशे भुवनविदिते वर्करानन्दकानां
जानामि त्वां विकृतिपुरुपं कामरूपं महात्मन् ।
तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरबन्धुर्गतोऽहं
याच्या मोघा वरमपगुणे नोत्तमे लब्धकामा ८०ll
सर्वज्ञ त्वां किमिव कथये ज्ञातमेवात्मवृत्तं
संदेशं मे हर विटपतिच्छद्मविश्लेपितस्य ।
गन्तव्या ते वसतिरनृता नाम धूर्तेश्वराणां
वाप्पाम्भोधिस्थिततरितडिच्चन्द्रिकाधौतहा ॥१॥
मार्ग तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं
प्राणायामेरपि ननु सखे येन गन्तुं झमेथाः ।
स्थाने स्थाने तरुणविधवाद्दष्टिपातैः प्रमोदः
स्थूलाभ्यूपैः स्वपशुपिशितैः स्याच शान्तिः सुधायाः॥२॥
ज्योतिलिङ्गं पुनरपि शिवस्यैति वृद्धि किमित्यं
दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धाराङ्गनाभिः ।
स्थानादस्मात्प्रचुरफितवानिप्पतावाङ्मुखस्त्वं
नन्दन्स्निग्धैः कपटयतिनां शुष्कहस्तावमर्शः ॥६॥

·१५ मुद्रदूतम् पृष्ठे कस्याप्यथ पथि यतो भाटकस्यन्दनस्य क्रान्त्वा सद्यः फलकमकशाद्यातभोतः प्रसर्पन् । गङ्गासेतोर्विपुलरुचिरस्यान्तिके वाप्पयान- स्थानं गत्या कतिचन कलास्तत्र यानाय तिष्ठः।।४।। निद्रादोपादय कवलितस्याहिफेनस्य दोपा- च्छून्यध्यानाचपलकुलटापादघातस्मृतेर्वा । आकीमारानुसृतावपमाचारधारोपनीवा- परमाराद्वा न यदि कलयेप्पियानागमं चेत् ॥८॥ स्थूलाभ्यूपैः सपशुपिशितैर्वतयंस्तत्र मूढः जीवाम्यश्नन्धिमलमनिलं योगवत्र्येति जल्पन् । अक्षोम्यः सन कतिचन विभो वासरांस्तत्र तिष्ठे- वात्कस्मिंश्चिदहनि भवेद्वाष्पयानस्य लाभः ॥६॥ स्थूलाभ्यूपे सपशुपिशिते तारनीरे हिमे च द्रव्यं प्रायः क्षपयसि यदि क्षिप्रमुत्थाप्य धूलिम् । घ्राताद्यस्मात्नुवति मनुजे योगपूर्णाद् गजेन्द्रो नासारन्ध्रात्प्रभवति सखे तत्सुखं निर्मिमीयाः ॥७॥ विक्रीयतत्पथिक निकटे भूरि वित्तं च लव्थ्या प्राप्ते याप्पानसि विश जवाच्छुल्कपत्रं विनय । स्थाने स्थानेऽधिकृतपुरुपान् वीक्ष्य दूराच्छनम्त्वं तिष्ठेब्रह्मञ्छकटरचितावस्करागारमध्ये ॥ गगारेवाप्रभृतिसरितः मेतुमिविप्रतीर्य मुम्बामवामिव च वणिज्ञां प्राप्य वीरे पयोधेः। अझैः सङ्ग कमलमृदुलैः पारसीकाइनानां लन्ध्या लेक्ष्यस्यमृतमधुरं मुद्ररायुःफलं सम् ॥धा तत्र स्पष्टं कनकघटिताः कामिनीट्टियानां पश्येर्यासां निविडवपुपां निस्तुलामङ्गलक्ष्मीम् । वीक्ष्योन्मतः पशुरिव मुहुर्मन्दिरस्याधिपोऽपि प्रायो लास्यं रचयति निजं गौरवं पृष्ठतोऽस्यन् ॥६०ll

·रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु
व्यक्तोर्जान्ते कमपि रुचिरं तत्र चित्र वहिन
प्राप्य स्वस्थो जलनिधिजले प्रारभस्व प्रयाणम् ।
द्वीपान्पश्यन्प्रवहणशतालोकधन्यस्तरङ्गा-
स्फालस्फीतावनविततीलङ्घयन्नापगानाम् ॥११॥
अश्नन्ब्रह्मन्न रानशकटे दिव्यभोज्यं यथेच्छं
तुङ्गाभोगे प्रौटकुलटोरःस्थले दत्तदृष्टिः।
द्राक्षामद्यं तुहिनशकलैः शीतलैः संपियंस्त्वं
वर्मश्रान्ति गमयसि पुरा बाष्पयानेन विद्वन् ।।२।।
संत्यज्यारादथ जलनिधेविप्र पारस्यबाहूं
मुक्तागारं यतिमिव सखे गच्छतो दक्षिणेन ।
शोरणाब्धिस्ते नयनविषयं धर्मयुद्ध क्षवाना-
मारव्यानां साधरसरितेवैष्यति व्यक्तशोणः ||६||
गच्छंरतेन प्रथितविभवामुत्पथा दक्षिणेन
स्फारागाणामिव सुमहतीं शिल्पकीर्तेः पताकाम् ।
तीद् रम्यामथ कृतमते तां सुबीजाख्यकुल्यां
मध्याम्भोधि प्रविश भगवन्नुत्तरेणाजपुत्रान् ।।४।।
आराद् गच्छन्यवनधरणेः प्राच्यविद्यानिधानाद्
दूरात्पश्यन्कुतुविवशो रोमकान्साहसाङ्कान् ।
मध्याम्भोधि हनुबलधरामुत्तरेण प्रसर्प-
गन्तास्यग्रे हरिकुजमुखं वीक्षमाणः सुफेनान् ।।६।।
द्रक्ष्यस्यप्रे विततमतुलं लवयित्वा सुफेना-
न्वार्तातन्त्रीशतयुतजलं मित्र तुङ्गाम्बुराशिम् ।
राक्षां पोतेः प्रवहणवयः किं च सांयात्रिका
मन्थानादेरिय शिशुकुलैर्मय्यमानं समन्तात् ॥६६॥
पारे तस्य प्रथितयशसां तत्र धूतेश्वराणां
राज्यं द्रक्ष्यस्यतुलविभवं मक्षिकाराज्यपावें ।
यस्मिन्विद्याप्रणयविवशास्तैलकारा अपि द्रा-
छोटीदत्याध्ययननिलयान्भूरिशः स्थापयन्ति ॥७॥

·मुद्रदूतम्
उत्तरमुद्गरः।
शिल्पागारैगरततयः सागरा युद्धपोतैः
शैला ज्योतिर्गणितभवनैः सेतुभिर्यत्र नद्यः ।
कुल्याम्भोभिर्जनपदपथा राजमार्गश्च देशा
विद्युहीपैः शशधरनिर्भर्वीथयो यत्र रम्याः ॥८॥
यद्वास्तव्यः प्रचरति सरित्सागरे घूमपोते-
भूमौ विष्वक् पवनशकटैष्पिविद्युच्छताङ्गैः।
दूरं चित्रैः पतति च वियद्वमनि व्योमयानै-
रित्थं लोकत्रयमपि करेऽवस्थितं मन्यमानः ||
श्वेतद्वीप्यानपि नविदस्तान्विजित्याहवेपु
व्यस्यायोग्य वनचरकुलं कानने विप्रकृष्टे ।
मानीतायां वशमतिवलैरुर्वरायां प्रजानां
भोगाद् भूयो दहति दहनो यत्र गोधूमशस्यम् ॥१०॥
विद्युहीपव्यजनलसिता यन्त्रसोपानगम्या
शेषांशाच प्रकटविभवा ये पराॉपवर्हाः।
दीप्तोद्योगैरतुलमतिभिर्ज्ञाननिष्टैः श्रितास्ते
चत्वारिंशक्षितिकृतरुचो यत्र सौधा विचित्राः॥१०१||
यद्विद्वद्भिः प्रकटमतिभिहन्त निर्माय तन्त्री-
वा यन्त्रं जगति विदितं व स्वनप्रायन्त्रम् ।
श्वेतद्वीप्यानपि ऋषिवरान्वाप्पयानादिकत्र्तृ-
ब्जेतुं शश्वद्विहितमतिभिर्भूः सनाथीकृतेयम् ॥१०२॥
स्थूलाभ्यूः सपशुपिशितैर्वर्तमानोऽपि नित्यं
शासत्यन्यान्विकृतमतयो घासमानोपभोगम् ।
यत्राश्रद्धाः सुरपितृकुले पिण्डहोमादिशून्या
धूर्ती मुग्धान्सुरपितृरुचीन्घोषणैर्वञ्चयन्ति ॥१०॥
आन्ताः कृत्यैरहनि विहितैरीप्समाना विनोदं
सायं ज्योत्स्नामयतनुरुचा मुष्टिसंमेयमध्याः ।
धूर्भूयस्वरुणयतिभिस्तारशैः कृष्णरूपैः
प्रेम प्रेमेत्युपचिवरवैयन नृत्यन्ति रामाः ॥१०॥

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु तत्र स्त्रीणां ललितललितैरङ्गहारैर्विमुग्धो दिव्यान्भोगान्कृतमतिरुशन्भोगसौधेषु विद्वन् । मेकानन्दादिवदयि सखे विस्मरन्योगमूछो नूनं प्राप्स्यस्युपचितमदः प्रेममूर्छा दुरन्ताम् ॥१०॥ गच्छन्मार्गे सरितमथ चेन्मिश्रसिप्राभिधानां पश्येर्दैवादयहितमना विद्धि पारेऽथ तस्याः । वृक्षःशश्वत्फलभरनतैनित्यरम्योपकण्ठे तस्यागारं ननु विटपतेर्येन नीवा प्रिया मे ।।१०६।। नौकाशुल्कं यदि न सुलभं तत्र ते स्यात्तदा त्वं धृत्वा जन्तोः शवमयि सखे दारुखण्डं तथा वा । गाढप्रेमा सपदि तुलसीदासवत्तां प्रतीर्य प्राप्स्यस्यने विटपतिगृहं रासभीचाररम्यम् ॥१०७॥ द्वारे यस्य स्फुरति तुलसी यत्र रक्षी हनूमा. न्मातेत्युक्ता चपलविधवा स्वामिनी यत्र चान्तः । च्छिन्नश्मनुः स च विटपतिः कामिनीवेषधारी यत्र स्वामी नटति सततं बालकैः स्त्रैणवेपैः ॥१०॥ नासां भोक्तुं यदि च हनुमान्यामिकस्तत्र तिष्ठे- नागच्छेत्ते सपदि भगवनरामरामेति जल्पन् । पश्चाद्भागे निलयनिरयस्यास्य कुत्रापि लीनो धैर्यात्सूर्यास्तमयसमयं प्रत्यवेक्षस्व विद्वन् ॥१०॥ यत्रोद्दामा न किल तुलसी यज्ञ नार्यो हनूमां- स्तस्मिन्मार्गे पटुवरमतेऽवस्करागारपार्श्वे । दैवात्कचिजरठभुजगं लम्बमानं गवाक्षा- दालम्ब्य द्रा निलयनिरयं तं विशेश्यचित्तः ॥११॥ गत्वा सद्यो मशकशिशुतां शीघ्रसंपातहेतोः पायुप्रक्षालनगृहगते पूतिगन्धे निषण्णः । 'अहस्यन्तर्भवनपतितां कर्त्तमत्युग्ररूपां विद्युहरीपप्रखरकिरणामात्मनो दुन्वभासम् ।।११।।

·मुगरदूतम्
स्थूला श्वेता परुपरसना शीर्णकन्दाघरोष्ठी
मध्ये स्फारा स्तिमितशुनकप्रेक्षणा तुङ्गनाभिः ।
श्रोणीकायात्प्रखरगमना दूरनम्रा स्तनाभ्यां
या वत्र स्यानरविकसनात्पूर्वजा वानरीव ॥११२।।
तां जानीथाः प्रलपनपटुं मृत्युदेवीं द्वितीयां
दूरीभूते मयि सहचरे तत्र धूकीमिवैकाम् ।
गाढामोदां तनुपु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु वृद्धां
जातां मन्ये विटपतियुतामश्वभार्यामिवान्याम् ॥११॥
नूनं तस्याः प्रलपनवशारछूनवस्त्रं प्रियाया
निःश्वासानामतिजडतया शीर्णनीलाधरोष्ठम् ।
दीर्घग्रीवं शिर उपलसद् व्यक्तिहीनालकत्वा-
कान्ति शश्वद्वहति जरठस्यायसोलुखलस्य ॥१४॥
आलोके ते निपतति पुरा सा विटाङ्कस्थिता वा
व्याख्याना तरुणजनतामोहनेऽतिप्रसक्ता ।
श्लिप्यन्ती वा परुपरसनं रासभं गतमग्न
पृच्छन्ती वा शुनकमयि भो मूर्खदेवः स्मृतस्ते ॥११५॥
तस्मिन्काले सुभग यदि सा दैवयोगात्प्रबुद्धा
स्यात्तां सद्यश्चटुलचरितां मूर्च्छयेद्र्धकम्पैः।
घोरा ह्येषा विकृतवदना जानती भोक्तुमेव
त्वामुद्दण्डं द्रुतमभिसरेस्पातयेच्च प्रसह्य ॥११६।।
तां समूच्छर्थ स्वमलकणिकात्यूप्मलमूर्धकम्पैः
प्रेतावेशादिव विधी चेष्टितान्यद्भुतानि ।
वस्मिन्धूर्ते विटकुलपती कापि दूरस्थिते त्वं .
वक्तुं धीरः स्तनितवचनैः स्वैरिणी प्रक्रमेथाः ॥११७॥
भर्तर्मित्रं चपलविधवे विद्धि मां मुद्राख्यं
तत्संदेशः स्मृतिमगमितैरागतं स्वत्समीपम् ।
यो वृन्दानि श्लथयति पथि भाम्यतां प्रोपितानां
तीब्रोद्धत्यश्चटुलकुलटानीविमोक्षोत्सुकानि ॥११॥

·२०
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
इत्याख्याते विटामिव चिराद् वृद्धवाराङ्गना सा
त्वामौद्धत्याच्चपलहृदया दृष्टिपातैर्दहन्ती ।
श्रोष्यत्यस्मात्परमवहिता मुद्रर स्वैरिणीनां
भत्तवृत्तं सुहृदुपनतं वेदनामेव धत्ते ॥११धा
तामायुष्मन् मम च बचनादात्मनश्चापक
घूया जारस्तव चपलिके कामगिर्याश्रमस्थः ।
दुःखेनातॊ विकटचरिते दुःखमिच्छत्यसौ मे
शश्वद्वाच्यं दुरितकृतिनां प्राणिनामेतदेव ॥१२०।।
स्थूलः स्थूलं विकटवदने गाढशैत्यैश्च शीतं
रुग्णै रुग्णं विरतकुतुकैः कौतुकेनातिशून्यम् ।
शीतश्वासं तुहिनशिशिरश्वासिभिर्दूरवर्ती
जारः स्वाङ्गैः स्पृशति चपले तेऽङ्गक वेदनातः ।।१२।।
गूढाख्येयं यदपि किल ते यो विटानां पुरस्ता-
दुच्चैः मुद्धः कथयितुमभूत्पादधातादिशङ्की ।
सोऽयं दिव्यश्रवणविपयो दिव्यदृष्टयाद्य दृश्य-
स्त्वां पारुष्यप्रगुणिवपदं मन्मुखेनेदमाइ ॥१२२॥
अश्मस्वङ्गं स्तिमितशुनकप्रेक्षणे दृष्टिपातं
वक्त्रच्छायां विकृतकलसे दर्भजालेषु केशान् ।
चोक्षेऽहं छुटिवविटपणिपु धूविभका-
न्हन्तैकस्मिन्कचिदपि न ते चण्डि सादृश्यमस्ति ।।१२३॥
स्वामुत्प्रेक्ष्य प्रकटितरुपं पाघाताय सन्जा-
मात्मानं ते खुरविनिहतं यावदिच्छाम्यभव्ये ।
रोपात्तावन्मुहुरुपचितात्त्वत्सकाशात्पलाये
क्रूरः पादाहविमपि न ते मर्पयत्येप रोपः ॥१२४||
मामाकाशप्रणिहितपदं निर्दयाघावहेदो-
लब्धायास्ते कथमपि मया दिव्यसंदर्शनेषु ।
पश्यन्वीनां न खलु बहुशो नाधमे पुंसखीनां
पूगस्यूलान्युपवनमुवि घीवनान्युद्भवन्ति ॥१२॥

·२१ मुद्गरदूतम् भित्त्वा सयो जरठममरं पत्तनं नालिकानां ये सद्गन्धसुविमलजुपः सर्वतः संप्रवृत्ताः। से सेव्यन्ते चपनकुलटे हा परीवाहपाता व्याख्यानं ते कचिदपि भवेजातु तन्नेति लोभात् ।।१२६॥ व्याख्याधूलो चपलरसने ते वियद् व्याप्नुवत्यां विज्ञानार्कोऽस्तमयमय सर्वथा लुप्तविम्बः । भक्तिन्योत्स्ना भजवि विलयं कर्मतारा न दृश्या मोहध्वान्तं प्रसरति मुहुर्दम्भधूका रटन्ति ॥१२७॥ सा त्वं दूरे वससि यदि चेद्वन्धुता हा हता ते तत्कल्याणि प्रकटय मुखं पादयोस्ते पतामः । 'प्रत्यध्वं च प्रतिगृह्मथ प्रत्यविद्यालयं च व्याख्याद्वेषा तव पुनरसौ रासभान्संधिनोतु ॥१२॥ आगच्छेश्चद्भगवति मलानन्द नाम्नाथ सख्या संयोगं ते सपदि घटये येन संमन्व्य सार्धम् । विश्वाविद्यालयमपि सुखं भारते निर्मिमीथा यस्माल्लब्धा सकलजनता हन्त सर्वा अविद्याः॥१२६|| शुष्क पर्ण परिणमयितुं मोदकापूपकेषु प्राणायामैर्वियति चरितुं वायुतो दुग्धमाप्तुम् । 'पुत्रानुत्पादयितुमरणेरश्मरन्ध्र प्रवेष्टुं राम भूमौ भ्रमयितुमलं चिन्तयाहातुमन्यम् ॥१३०॥ रन्तुं देवैः क्षवविधिना बाष्पयानं विधार्नु लक्षायुष्टुं घटयितुमथो योगवानिलाशात् । सर्व द्रष्टुं मलिनमुकुरे प्रेक्षितुं चावतारा- बालवृद्धरय च तरुणः कौशलं यत्र लभ्यम् ॥१३१॥ यस्मिवृद्धोक्षमवदुहते कौतुकात्केपि विज्ञा- स्तस्याघस्तात्तितडमपरें धारयन्ते पयोर्थम् । प्राणायामैः पतगवनवः संतरन्त्यम्बरेऽन्ये- ऽभ्यस्यन्तः प्राक्तरणमलिनेऽन्ये विवीर्षन्ति चान्भः ।।१३२॥

·२२
-
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
पर्मोत्कर्तादुत शिक्कियोद्वाहतः स्यात्प्रजाप्ति-
बुद्धवृद्धिं जनयवि शिखा कूर्चरक्षा तथा वा।
सिद्धेहतुर्भवति न च वा सिद्धलालावलेहो
वादरायुः क्षपयति सदैवेदशैर्यत्र लोकः ॥१३३।।
नीतिक्षोभैर्विधिपु सततं हन्त विज्ञानवादै-
मालाकपरपि च खटिकाभरमलेपादिकृत्यः ।
प्रेतच्छायाग्रहणकुतुकैरुखण्डेरणैश्च
प्रायश्छात्रोऽध्ययनसमयं नाप्नुते सिद्धिकामः ॥१३४ा.
भस्मिन्विद्याविलयनफले स्थापिते भारतेऽस्मिन्
विश्वाविद्यालय उपचितं मोहमन्तर्दधाना ।
स्थास्यत्येषा भरतवसुधावस्करश्वभ्रमध्ये
वन्ध्यापुत्रानुसरणसभानुग्रहाणां स्मरन्ती ॥१३शा
प्राणान्तो मे प्रमदशयनादुत्थिते दण्डपाणी
मैनं कालं गमय चपले लोचने मोलयित्वा ।
एह्यह्यावां विरहगुणितं तं तमात्मामिला
निर्वेक्ष्यावः परिणतमले वत्र गत्तैकदेशे ॥१३६।।
भूयश्वाहं त्वमसि विपिने कण्ठलग्ना पुरा मे
शान्ति गत्वा किमपि विकृता प्राहरः पादधातैः।
घोरारावं कथितमसत्पृच्छतश्च त्वया मे
दृष्टः साक्षाकितव निरतस्त्वं सखीभाववत्सु ॥१३७॥
एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा
मा कोलीनादपकवदने मय्यविश्वासिनी भूः।
स्नेनानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते त्वभोगाद्
दृष्टे वस्तुन्यपि बहुलिताः कौतुकं वर्धयन्ति ॥१८॥
निस्तुद्यैवं प्रथमविरहोद्ग्रमोदां सखी ते
वारां राशेः प्रवहणशतक्षोमितासंनिवृत्तः ।
सोपालम्भैरकुशलमयैस्तद्वचोभिर्ममापि
प्रायो वनादपि दृढतरं जीवितं संसयेथाः ॥१३॥

·२३ मुद्रदूतम्. कञ्चित्सौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे मन्दं मन्दं स्तनसि न कथं मातृवाचाऽद्य विद्वन् । निःशब्दोऽपि स्रवसि भगवन् क्षारमम्बु प्रकामं प्रत्युक्तं हि प्रणयिपु सतामीप्सितार्थक्रियय ॥१४॥ एतत्कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनो में सौहार्दोद्वा विधुर इति वा मन्यनुक्रोशबुद्धथा। ब्रह्मनिष्टान्विचर विषयान्प्रौढतासंभृतश्री- र्मा भूदेवं कचिदपि च ते स्वैरिणीविप्रयोगः ॥१४१॥ इत्युक्तोऽसौ विटपतिगृहं मुद्रानन्ददेवो गत्वाशंसत्स किल विधवां मूर्खदेवस्य वृत्तम् । -शुश्रावैतद्विटपतिरथ प्रायशः सर्वमेवं पायुप्रक्षालनगृहगतः क्रोधदग्धाखिलाङ्गः ॥१४२।। -श्रुत्वा वाचा यतिसमुदितां तां विटेशोऽपि सद्यः स्वप्राणान्तं विकलहृदयः संविधायातिरोपात् । संयोज्येतौ प्रकटितशुचौ दम्पती प्रेतरूपौ दुःखान्युप्राण्यविरतमसौ भोजयामास पापः ॥१४॥ तस्मिन्मृत्युं विटकुलपतौ प्रापिते मुद्गरेण व्यक्त शोकाद्विकलहृदयौ दम्पती तु प्रसस । वन्ध्यापुत्रानुसरणसमाधीश्वरत्वाधिचके बद्धस्पर्धी द्रुतमभवतां व्यापदा तस्य रिक्त ॥१४४॥ आसीद्धोरः कलिरथ तयोस्तत्सभायाः पतित्वं नाशायास्या भरतधरणेर्वाञ्छतोम्छद्मभाजोः। वितर्वाग्भिः कुटिलकपटैर्दिव्यशक्तिप्रवादै- यंत्रान्योन्यं किल शठवरौ चिक्तिशाते चिराय ॥१४॥ ज्योतिर्दिव्यं विटपतिशिरोरन्ध्रतो निर्गतं मे रात्रौ साक्षादतुलविभवे मूर्धरन्ध्र प्रविष्टम् सिद्धाः प्राप्ता नयनविषधे दीप्तरूपाश्च भूयः प्राहुमा हे भवति सदसो युज्यते ते पवित्वम् ॥१४६।।

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
मुत्या वस्या वदनकुहरात्सिद्धिवाणीमिवेत्थं
वन्ध्यापुत्रानुसरणसभास्तारवर्गो विमुग्धः ।
सद्यो वने चपलरसनां तां सभायाः पतित्वे
यच्छत्वासावदनुत विभुर्मुद्रोऽप्यट्टहासम् ।।१४
प्राप्यं धन्यरमरुकविना यप्रियायाः पवित्वं
शस्त भूयस्तदकृतमतिर्मूर्खदेवस्त्वनिच्छन् ।
वन्ध्यापुत्रानुसरणसभां तां विहायातिरुष्टः
कल्याणार्थी शरणभगमद् ब्लाकटानन्ददेवम् ॥१४८
इति श्रीमहामहोपाध्यायपण्डितरामावतारशर्मया प्रणीतं
मुद्रदूतं समाप्तम् ।
(ऐशवोये १९१४ अन्दे विरचितम्)

·Notes to special words in the Mudgaradutam मुद्गरदूतस्थानां विशिष्टशब्दानां आङ्ग्लभापया पयायसूचनम् । १. अनृता-New York २. स्थूलाम्पूप:-Loaf ३, बाप्पयानस्थानम्-Railway Station ४. सारनीरम-Soda Water ५ हिमम्-Ice ६. बाप्पयान:-Railway Carriage ७. शुल्कपत्रम्-Ticket ८. अधिकृतपुरुषः-Officer (here Ticket collector) १. घातोान्तिम्-Victoria Terminus १०. अशनशकटम्-Restaurant Car ११. द्राक्षामद्यम्-Grape wine १२. तुहिनशकलम्-Bits of ice १३. पारस्यबाहु:-Persian Gulf १४. शोणाधिः-Red Sea १५. श्रारब्या:-Arabians १६. स्फाराङ्गाः-French १७. सुबीजकुल्या-Suez Canal १८ मध्याम्भोधि:-The Mediterranean Sea १६. श्रजपुत्राः-Egypt २०, रोमकाः-Romans २१. हनुबनधरा-Italy २२. हरिकुलमुखम्-Strait of Gibralter २३. सुफेना:-Spain २४, वार्तातन्त्री-Cable २५. तुङ्गाम्बुराशि:-Pacific Ocean २६. घूत्रेश्वरा:-Americans २७. भधिका-Mexico २८. पवनशकटमू-Motor Car २९. व्योमयानम्-Aeroplane ३०. श्वेतद्वीप्याः-The English ३.. स्वनप्राहयन्त्रम्-Gramophone ३२. मिश्रसिप्रा--Mississipi ·धीरनैषधम् । प्राकथनम् । इदं खलु धीरनैप, काश्यां कवेमहामहोपाध्यायस्य श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणोऽन्ते- वसता श्रीमता महामहोपाध्यायेन साहित्याचार्येण पण्डितरामावतारशर्मणा श्रीहर्षकवे- नैषधीयचरितमधीयानैः सहाध्यायिभिस्तदीयां कवित्वशक्तिं जिज्ञासुभिः पुण्यश्लोकस्य महाराजनलस्य दमयन्त्याश्वाद्भुतं चरितं रूपके दिदृक्षुभिः सानुरागं सानुबन्धं सकौतुकं चाभ्यर्थितेन पञ्चदशवर्षवयस्केनैव प्रणीतमासीत् । तच्च ममाग्रजेन गुरुणा प्रणेत्रा मद्भक्तिपराधीनेनातिप्रीतेनानारवादितपूर्वरूपक- रसास्वादनलोलुपोऽहं सर्वप्रथममाई स्वकाव्यमध्यापितः। एकदा स्वगुरोः श्रीगङ्गाधर- शास्त्रिण दर्शनाय तदन्तिकमुपनीतस्तेन किमपि रुचिरं पद्यं श्रावयितुमादिष्टो धीर- नैषधस्य नान्दीमपठम् । तामाकर्ण्य भृशं प्रीतेनामुना जिज्ञासितं केन प्रणीतस्य कस्य प्रन्थस्येदं पद्यमिति । अथ समग्रमेतन्नाटकं दर्शयितुमादिष्टेनाग्रजेन मे समुपहृतमाद्यो- पान्तमिदं पुस्तकमवलोक्यातिसंतुष्टेन भृशं प्रशस्य ग्रन्थकर्ता "रामावतार, त्वं महा- कविर्भूया" इत्याशिपा संयुयुजे गुरुवरेण । मोदगिरि (मुंगेर) राजकीयविद्यालयस्य भूतपूर्वप्रधानसंस्कृताध्यापकेन श्रीकान्तशर्मणा।

·ग्रन्थकर्तुः परिचयः ।
विलसत्सरसाचलोत्कलिकाशालिनि सारवे तटे।
श्रुतिधर्मपरम्परा छपरा नाम पुरी विराजते ॥१॥
रघुनाथपदाम्बुजार्पणात्परिपूतैः सरयूजलैः श्रिताम् ।
श्रुतिपाठपराहतेऽमरात्क इमां वर्णयितुं क्षमो भवेत् ॥२॥
अच्छमसच्छायवलक्षसून-
तुच्छान्यगुच्छोच्छलिताच्छकच्छाम् ।
पुण्यां दधत्याः सरयूं सनीडे
यस्याः कृतार्थ छपरेति नाम ॥३॥
तत्रामवद्भवपदाम्बुजसक्तचेता
नेता श्रुतीरितपथस्य किल द्विजन्मा ।
दिक्कुम्भिकुम्भतटभासुरकीर्तिदामा
धामाधिकः प्रथितकोद्रवशर्मनामा ॥४॥
सुधारसालिङ्गितभारतीमरे
समुल्लसत्सूरिसमासु भासरे।
प्रजल्पति प्राप्तविरग्विवैभवे
न कोऽद्रयत्कोद्वशर्मकोविदे ॥५॥
श्रीदेवनारायणशर्मनाम्न-
इनदात्मजस्याखिलसूरिमोलेः।
रामायतारेण सुतेन नत्वा
गुमं कृतं काव्यमिदं मनोज्ञम् ॥६॥

·ग्रन्थकर्तुः गुरोः परिचयः। माघकोविदवारणे-द्रघटया सारस्वताख्ये हृदे दुर्गाहे दघतां महोत्पलरुचं गाघेतरे सद्रसे । ज्ञामामोदिमरन्दबिन्दुमुदितच्छात्रालिमालाभृतां श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणां मयि भवेद् दृष्टिर्दयार्दा चिरम् ॥शा शश्वत्स्तनन्धयसुधारशेखरस्य देवस्य पावनतमा स्फुटसन्निधानात् । विद्याक्लिासवसतिगरी प्रतीता वाराणसीति भजते महतीमभिख्याम् ।। उत्तुङ्गसौधकलितां विवलत्तरङ्गा गङ्गा हिमालयतटीमवगम्य रम्गम् । यां चन्द्रचूडचरणाम्बुजवासपूतां हातुं भनागपि समुत्सहते न जातु ॥३॥ उद्दामरूपकलितप्रियकोपयुक्त बालोज्ज्वला सुविमला सुरसिन्धुशुद्धा । एषा हिमालयघरेत्यधितिष्ठतीष्ट यामिन्दुबन्धुरजटो भगवान्पिनाकी' ॥४ तस्यां कस्यांचन चिति सदा सक्तचेता व्यपेता. शेषश्रान्तिर्विगलितभवभ्रान्तिरासीन्महात्मा । आशान्तेभ्यः कुतुकितहृदोपेत्य विद्वज्जनेन जुष्टाभ्यर्णः कविकुलगुरुः श्रीनृसिंहाभिधानः ।।५।। १, पर्वतपत्रे उहाम्नां रूपाल्यमृगविशेषयुक्तानां प्रियकाणां मृगविशेषाणामुपयुश्वैः (राक्षचारि घननिर्माणे) प्रबाले रोममिचला। अन्यत्रोदामसु विसलमज्यासजिषु सुरूपेषु प्रियेष कोप पतीमियुबतिभिरूपला । हि इति हेतौ निश्चये वा। माया लक्ष्म्या पालयधरा गृहमः ।

·गुरोः परिचयः। गोत्रावतंसोऽम्बुधिगामिकीति- सरिप्रवाहोऽमृतलाभहेतुः । नमन्दरोद्यद्रुचिरत्र विद्व- त्कुलेषु यो मन्दर एव जातः' ॥६॥ व्याप्तं सप्तसमुद्रमुद्रवसुधां सप्ताधधाम्नः सदा सप्तद्वीपसमेतसूरिविनुतं सप्तापि लोकानातम् । गीतं सप्तकुलाद्रिमौलिनिवसस्वर्गाङ्गनाभिर्नृणां सन्तापानधुना धुनाति विधुना तुल्यं यदीयं यशः ॥७॥ ज्येष्ठः पुत्रो बहुचोदितगुणगरिमा तस्य विश्वावदातैः कीर्तिवातैरपातेधवलितवसुधो वावसुधोद्गारभारैः । आस्ते संसारदावानल विकलतरं जीक्यञ्जीवजातं सातकालोकिलोकोद्धतबुदिनुतः सूरिगङ्गाधगख्यः ।।८।। पौरस्त्येब्धितटे कलिङ्गजगजप्रोद्दण्डदन्तच्छला- द्वेलावेल्लदमन्दसुन्दमिलन्मुक्तामिपाइक्षिणे। पाश्चात्ये च पयःपयोधिलहरीडिण्डीरपिण्डोपधेः कीर्तिर्यस्य विभाति शीतशिखरिव्याजात्सदेवोत्तरे ॥६॥ जडमूर्तिनापि तस्य तु रुचिधाम्नः पादसन्निधितः। काव्यामृतमिदमब्जे- नेव मयोद्भावितं रुचिरम् ॥१०॥ प्रहो रामावतारशर्मा। 1. परे मृतस्य मोहस्य । अत्र संसारे दरमीपदुपती रुचिरिच्छा यस्य स विरक्तो विद्वाकुलेप पपिडतेषु नमन् विनयं दर्शयन् । न मन्दरस्येवोचती रुचिः शोभा यस्येति तु विरोधः । गोत्रायाः पृथिव्याः गोगाणा गिरीय धा। २. कविप-जमूर्तिना मूदेन रुविधाम्नस्तेजोनिधेस्तस्य धरणसग्निकांत, पन्द्रपसे जलमय- मूतिना रुविधाम्नः सूर्यस्य किरणसम्पत्,ि पापरे जले यूत्तिर्यस्येति । शेष चन्द्रयत् । यथा चन्द्रेण पमेन न सूर्पकरसम्पादेय मुधा मकरन्दवोदाम्यते सया मया तस्यैव कृपयेदं कृतमिति भावः।

·धीरनैषधम् । श्रीकृष्णोरसि कौस्तुभच्छविरिव ध्वान्तावृते व्योमनि प्रत्यग्रा शशिनः कलेव निकपे रेखेव जाम्बूनदी। प्रावृड्वारिधरेऽचिरद्युतिरिव श्रीकण्ठकण्ठे भृशं संसक्ता गिरिजाभुजव्रतविका दूरीक्रियाद् दुष्कृतम् ॥११॥ मलिननलिनलीलालिङ्गितं निविलासं लपनमनतिलोलालोकमालोक्य लक्ष्म्याः । लघु लघयितुमस्या मानमानम्य पादौ दलयतु दुरितं वः स्पष्टुकामो मुकुन्दः ॥२॥ नान्द्यन्ते सूत्रधारः- अलमतिविरतरेण । भो भोः सामाजिकाः इदं तावदस्मदाय- मभ्यर्थनावाक्यमवधीयतामत्रभवद्भिः- वैदर्भीललितप्रपञ्चचतुरो नेता प्रणेता तथा चेतोहारि च धीरनैपमिदं लोकोत्तरं रूपकम् । सभ्याश्चात्रभवन्त एव विदुषामग्रेसरास्तद् ध्रुवं धाताऽशेपगुणप्रपञ्चनविधौ जातोऽभिजातोऽधुना ॥३॥ ( आकाशे ) किमुच्यते भारतीविलासनिवासे कालिदासे दुर्मदविबुधकुलदुर्ध. श्रीहर्प दृप्तसूरिसमज्ञानिर्भरिणीनिदाघे माघे विशेमुषीशाणे वाणे महाईकविताप्रसूती भवभूतौ कोविदमदखण्डिनि दण्डिनि दुर्दान्तलब्धवर्णवारणारौ मुरारौ च दिवंगते केनेदं पश्चिमशिखरिशिखरमारूढे दिनमणौ खद्योतेनेव विस्फुरितमिति । अहो प्रमादः । कि प्रथममेव मया हितेन भावभूरिलेन न विज्ञापितं भवद्भधः। तच्छ्रयताम्-- अस्त्युत्तरे सारवे तीरे भरद्वाजस्य महर्षेः सुमहान्सन्ततित्रततीवितानः। तत्राभवद्भवपदाम्बुजसक्तचेता नेता श्रुतीरितपथस्य किल द्विजन्मा।

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
दिक्कुम्भिकुम्भतटभासुरकीर्तिदामा
धामाधिकः प्रथितकोद्रवशर्मनामा ॥४॥
आमुष्यायणस्य च तत्रभवतो विविधविद्याविभावनभासुरभूसुरमरालमालोप--
लालितचरणसरसोरहस्य श्रीदेवनारायणशर्मणस्तनूजः
सारस्वतार्णवविगाहविलासधीर-
धीराब्धिसङ्गमितकीर्तिसरित्प्रवाहः ।
गोत्रावतंस इममन्वितमन्दराद्री
रामावतारकविरातनुत प्रबन्धम् ॥१॥
(पुनराकाशे ) किं वदथ । साम्प्रतं सर्वेपूर्वीपतिषु मुकषिपरिश्रमानभिज्ञतां कल-
यत्सु कथमस्य कवेरीदृशी प्रवृत्ति तेति । अहो कि ताकर्णितो भवद्भिः सकलकविकुल--
सारसकासारः स महाराजो वाराणसीपतिः।
(पुनराकाशे ) ननु किमनुयुज्यते कीदृग्गुणः स महाराज इति । हन्त कथं नाम
सुकवित्वमहीपतित्वयोरैकाधिकरण्यभूमिः स देवो वर्णयितुं शक्यते । यस्य-
समीकयात्रासु मदावलावली-
भरादवस्थां विषमां धरोदरे।
प्रयाति पत्यो सरितां रसत्यसौ
ध्रुवं युगान्तं स्मरति श्रियः प्रियः ॥६॥
किञ्च-
कलावसद्राजकदुर्णयाक्षमा
तमामिवोद्धर्तुमघो विलम्बिनौ।
क्रमेण जानुस्पृशतामुपागतो
मुजी भजन्भूदयितो विभाति यः ॥७॥
अपि च-
यद्वारि रक्षणवः शतशःप्रवीरा
रात्रिन्दिवं विलिखिता इस भान्ति सद्गान् ।
तुङ्गागनाशापरान रिपुराजलक्ष्म्या
यद्गागनाकचकलापनिभान्वहन्तः ॥८॥

·धीरनैषधम् अपि च- रणाजिरे यस्य मुजोष्मवह्निभि- गैतेयु लीलां शलभस्य भत्तपु। वनेऽवरोधैपिता विभाव्यते हुताशनश्चन्दनपड्कशीतलः ॥६॥ किञ्च- नानापदार्जनितेषु यस्य यशःसु लोकत्रितयीं श्रयत्सु । चित्रीयते को न जनो विलोक्य सहस्रचन्द्राश्चितमन्तरिक्षम् ॥१०॥ अन्यच्च- ब्रह्माण्डस्वर्णपेटोदरविलसदुरुद्योतयद्दोःप्रताप- भ्राजत्कौसुम्भवास परिवृतनिखिलव्याजराजनिजागा । तौणी क्षीणप्रतीपक्षितिपतिविगलद्रक्तसिन्दूरराजि- व्यालिप्ता ग्राहयित्वा निजकरमतुलं येन हृष्टेयमास्ते ।।१।। अस्यैव च महाराजस्य विनोदाय रचितोऽयं प्रबन्धः। (राहर्षम्) साम्प्रतं परि- तोषिता परिपत्तदेवं तावत् । (नेपथ्याभिमुखम् ) प्रार्य सन्निधेहि । (प्रविश्य ) नटो-अन्न एसम्हि । सूत्रधारः-अपि सभाजनसभाजनाय सन्जिताः शुभशीलाः कुशीलवाः। नटी अणुटिअं समलं । सूत्रधारः-साम्प्रतं भवत्याः सङ्गीतमाकर्णयितुमिव सुदूरसमुल्लसितकर्णिकार- कर्णो मधुरसौ। तदिममेवोद्दिश्य किमपि गीयताम् । नटी-तह (इति गायति)। रइवइणर वइप्पहियो विओइमिअवहकिदे मिअऊ । कोइलपत्तिसमेओ समाअओ माहओ Yणं ॥४ 1. भार्य एपास्मि । २. अनुष्ठितं सकलम् । ३. तथा । १. रतिपतिनृपतिप्रहितो वियोगिगवघकृते मृगयुः। कोकिलपत्तिसमेतः समागतो माधदो ननम् ॥

·३४ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु सूत्रधारः-(अद्भुतमभिनीय) अयि प्रिये पश्य- वीणाकणाधरणकौतुकिना स्वरेण रम्भोरु यत्किमपि गीतमिदं भवत्या। तेनास्ति शोणनयना कलकण्ठराजी राजीवचारुनयनेऽलिपु हुंकृतिश्च ।।१२।। (नभो विलोक्य ) अहो- वंहीयसा वसुभरेण विराजमानो मानोन्नतो जनविलोचनशर्मदायो । हन्ता घनस्य तमसो भृशशीतशीलो राजकलोऽभ्युदयते द्विजराज एपः ।।१३।। (नेपथ्ये ) साधु शैलूपावतंस, साधूपन्यस्तम् । (बंहीयसेत्यादि पठ्यते) सूत्रधारः-( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अहो अयं महाराजनलस्यामात्यः श्रुतशील इत एवाभिवर्तते तद्वयमपि प्रस्तुताय साधयामः। ( इति निष्क्रान्ती) प्रस्तावना (ततः प्रविश्य सावित्यादि पठन्नमात्यः।) अमात्य:- T:-अहो महाराजस्य कृते तादृशीविषमा घटनाः समनुभूयापि रण- च्यापारान्न पराजयते मे चेतः। अथवा नृपेण सर्वाणि निजानुजे यथा समय कार्याणि सदा समाद्दनः ।। कथं निजं जीवितमस्य वा कने वितीर्य नानृण्यमवाप्नुयामहम् ।।१४।।

·धीरनैपधम् (पुरोऽवलोक्य ) अयं महाराजः किमपि हृदये मन्त्रयन्निवास्मिन्प्रमदोद्याने स. वयस्यस्तिष्ठति । तद्यावदुपसमामि । (ततः प्रविशतो राजा विदूषकश्च ) राजा-(गृहीत्वा विलोक्य) अये सर्वातिशायिनी रूपसंपदेतल्लिखितायाः कुमार्या इति मन्ये । (मन्त्रिणं प्रति ) अमात्य अपि केनेदमालिखितं कस्येयं कन्येत्यादि किमपि ज्ञायते । श्रुतशीलः-महाराज न किश्चिज्ज्ञायते । मार्गे पतितमिदमासादितम् । तदन्येषां कार्याणामवेक्षणाय मामनुमन्यतां देवः । राजा-यथा रोचते भवते। (अमात्यो निष्क्रान्तः।) राजा-( विदूषकं प्रति ) वयस्य (चित्रं निर्दिश्य ) पश्य लक्षये वयःसन्धौ वर्तते इयम् । विदूपक:-कहं विभ। राजा-कि न पश्यसि- स्तनयुगमिदं धत्ते शोभा दरोर्जितपनजां कुवलयदलद्योते किश्चिञ्चले च विलोचने । निविडधृतया दृष्टया लक्ष्याऽस्ति लोमलता तथा नतिगुरुतया श्रोण्योन्यासः पदोरनतिस्थिरः ॥१८॥ ( सचिन्तम् ) वयस्य अपि नाम कोऽपि दयातुरस्या अभिजनादि निवेदयेत् । भवतु तावदस्याः किञ्चिदनुकारिणीभिलतामिराल्मानमस्मिन्नुद्याने विनोदयामि । ( इत्युभौ परिक्रामतः1) राजा-वयस्य इतः पश्य चम्पकमिदं प्रियाङ्गकानां गौरतामनुकतुं यतते न तूपलभते । तदुपालभे वावदेतत्साहसिकम् । अयि धम्पकोज्ज्वलहिरण्यवरेण्यं वपुरिच्छसि त्वमनुक ममुप्याः। 1. कयमिव ।

·रामावतारप्रकीर्णप्रयन्धेपु अलिनां कुलं मलिनमप्यत एत- द्विजहात्यनात्मचिदमछ वत त्वाम् ||१६॥ विदूषकः-आणवेदु यअस्सो, सटोज्नेव इमन्स दुट्ठस्य मुण्डं बंसहएडेण इमेण सिहिलेमि। राजा-ननु विदितस्ते पराक्रमः । ( अन्यतः ) वयस्य, इतः किमप्यतीय मधुरं . वर्तते । विदूपक:-कि वम्हणभोजणस्स संचिदं मोअअणिउरं । राजा-धिग्ब्रह्मबन्धो सर्वत्र ते दृष्टिभॊज्यमेव गोचरयति । विदूपक:-जह तुह प्पिया तह मे भोअणं, को णु विसेसो। राजा-(प्रशृण्वन् ) पश्य केतकमिदम्- विषधरविपवह्निमध्यसंस्थं दलकरपत्रकृताश्रयं चिरेण। कथमपि तपसाऽधिगम्य तस्या मुग्यशशिसौरभमश्नुते विकाशम् ।।२।। अपि च । इदमप्युपपाते। एतत्सदा मकरकेतनसद्म तस्या यत्सौरभादनुकरोति वपुमंगाक्ष्याः । मन्ये ततो मकरकेननशासनेन नोरीकृत क नु रिपोविषयः प्रियः स्यात् ।।२१।। (कुआन्तरं प्रविश्य ) सखे इयं मनोविनोदनकुशला- विदूषकः-कि लद्धा उदाणम्मि एव ।। राजा हन्त किमप्रस्तुतं प्रलपसि । नन्विमा मल्लिकामुद्दिश्य भणामि । तदस्याः सौभाग्यमुपश्लोकयामि- 1. आज्ञापयतु वयस्य । सद्य एवास्य दुष्टस्य मुण्डं वंशदण्डेनानेन शिथिलयामि । २. किं माझएभोजनस्य सञ्चितं मोदकनिकुरम्बम् । ३. यया तव प्रिया तथा मे मोननं को नु विशेषः। ५, कि खन्या उद्याने एव ।

·७ धीरनैपधम् तवान्ययो मल्लि मसारमेचकान् वतंसयत्युत्पललोचना कचान् । अतोऽद्य तेषां त्वमनीय बन्धुभि- मधुवतैः शश्वदुपाश्रिता चिरम् ।।२२।। ( अन्यतः ) वयस्य पश्यास्य बन्धुजीवस्य हृदि मुधा गर्वः पदं विधत्ते येनेदं “फुल्लं तिष्ठति । तदेनदुपालभे । अये वर्णमात्रसाम्यगवित बन्धुजीव, सखे- शोभते न हठ एप मुधा ते यसुधारसभृतोऽप्यधरस्य । साम्यमिच्छसि न किं पिकशोमां वर्णतो वहति वायसलोकः ॥२३॥ ( अन्यतः ) सखे इतस्तावत्तडागोऽयमतिमनोरमः । ननु दृश्यतामत्र नीलोत्प. लाना लीला। प्रतानि हि- मृगदृशो नयनश्रियमर्जितुं स्फुरदलिब्रजपक्षसमीरणात् । तरलतामनुरूपमधीयते श्रितजडा न वहन्ति रुचं तु ताम् ।।२४॥ ( पुरतो विलोक्य सकौतुकम् । एते मानसागता गजहंसाः । तरया गतिं विकचवारिजलोचनाया वाञ्छन्ति हन्त सुतनोरनुकर्तुमेते । दानान्धगन्धकरिणामपि तां दिशन्ती ब्रीडां ध्रवं जनिशतैरपि नो लभरेन् ॥२५॥ तथापि किश्चित्तगतिमनुविधाना जनयन्ति मे कुतूहलमेते । पश्य सखे अयमेक:- चिररतिपरिखिन्नो वामतश्चञ्चुकोटिं नवकिसलयरम्यामसभागे निवेश्य ।

·रामावतारप्रकीर्णप्रयन्वेषु चरणमपरमुव्या दक्षिणं कन्धरायां विद्धदयति निद्रां स्वर्णभृङ्गारशोभः ॥२६॥ ( शनैः ) तदेनं ग्रहीतुं पञ्जरमेकमुपनय । विदूषकः-णणु मोअअपब्बदसंपेसणकुलिसणिहाङ्गुलिसलाइआजुद अपञ्जर- णिबज्म इमं करेमि। राजा -मैवं भोः । नायमोहशो मनोज्ञः पत्री कुलिशपञ्जरे नियन्त्रणामहति । तद्धिरण्मयं पञ्जरमानय । विदूषकः-तहिं करणअपिञ्जरम्मिणिपाणिपारम्मि गेण्हदु भवं ।' राजा-भवत्वेवम् । को दोपः ( इति शनफैरुपमृत्य राजहंसं गृह्णाति) ( ततस्तत्करगत एव) राजहंसः- अयि नरनाथ विजयस्व । अवधस्व मद्याहारम् । भीमेन समरकर्मसु भीमेन महीभुजा गुप्तम् । कुण्डलमिव वसुधायाः कुण्डिननामास्ति विश्रुतं नगरम् ।।२७|| तत्रच- नरदेव केवलमपाकृतकाम- द्युतिदर्पदर्पकवती तव रूपे। श्रुतिमागतेऽसटशचारिमभूमि- दुहिताऽस्ति तस्य नृपतेर्दमयन्ती ॥२८॥ किन्तु- बलसूदनादिवियुधार्थितया ते न तवास्ति सङ्गमसुखं सुखलभ्यम् । दलकण्टकौघवृतयेव पडले- नवकेतकी सुमनसा निहतारे ॥२६॥ 1. ननु मोदकपर्वतसंपेपणकुलिशनिभाइलिशलाकिकायुतभुजपक्षरनिबदमिमं करोमि । २ सकिनकपरे निजपाणिपारे गृपतु भवान् ।

·धीरनैपधम् ३६ तन्मुश्च माम् । अहं तया सह ते सङ्गमोपायं करिष्यामि । राजा-एप मुक्तोऽसि । (इति तथा कृत्या) व्रज साम्प्रतम् । स्वयमुपक प्रवृत्तस्य किं तेऽन्यत्संदिशामि। हंसः-तथेति ( उड्डोनः )। राजा-(किञ्चिद्वैलक्ष्यं नाटयित्वा ) वयस्य गत एव स पक्षिराजः। अधिरूढेव रजनी प्रतिमाति। विदूषकः--णणु णिसीधं वट्टइ ।' राजा-बयस्य एवमेतत् । तथाहि- रतिपरिचयताम्यद्वामनेत्रास्यपद्म- श्वसितपरिमलौघे भ्राम्यतां भृङ्गयूनाम् । न लघुरपि विभेदो लक्ष्यते गुञ्जिताना- मपि कलमणितानां सुश्रवाणां गवाक्षः ॥३०॥ सच्छयनागारमार्गमादेशय । विदूषका-इदो इदो महाराओ। (इति निष्क्रान्ती) इति प्रथमोऽङ्कः। जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो व्यधित यदतिहृद्यं सूरिरामावतारः । रसभरपरिपूर्णे नाटकेऽत्रादिमोऽद्य ध्यगलदनवशेषक्षीणपकोऽयमकः ॥३॥ १. ननु निशीथो वर्तते । २. इत इनो महाराजः।

·द्वितीयोऽङ्कः। (प्रविशतः सख्यौ) एका-सहि कमले, कहि संपदं भट्टिणी महाराओ ।' कमला--सहि मिस्सकेसि भअवदो संडिल्लरस सआसं सन्तुदअत्थं मं आदि- सिभ गरुभवेअणावाउलाए कुमारीए संदस्सणत्यं पमवणं गदा। मिश्रकेशी -ता तहिं जेव साहेम्ह । (निष्क्रान्ते) (ततः प्रविशति राजा, राज्ञो दमयन्ती च) राजा-(सविषादं स्वगतम्) भावी स्वयंवरविधिर्दिवसैश्चतुर्भि- यस्याः शिरीपकुसुमाधिककोमलाग्याः । सेयं बतागमदिमां विषमामवस्था को हन्त वेत्ति परुषस्य विधेर्विलासान् ॥१॥ · अथवा ( प्रकाशम्) वत्से, दैवं का प्रतिकर्तुं क्षमने ? तथापि न कस्मिंश्चिदा. यासावहे कर्मण्यात्मा नियोजनीयस्त्वया । (अन्यतः) अहो शाण्डिल्याश्रमं प्रेपिता कमलापि चिरयति। कः को भोः ? ( कमलया सह प्रविश्य) प्रतीहारः-देव, इयं कमला शाण्डिल्याश्रमादागता। राजा-भवतु, जातं कार्यम् । स्वं नियोगमशून्यं कुरु : प्रतीहारः-तथा। (इति निष्कान्तः) 1. सखि कमले, कुत्र साम्प्रतं महिनी महाराजश्व । २. सखि मित्रवेशि भगवतः शायिदत्यस्य सका शान्त्युदकार्य मामादिरय गुरुवेदनान्याकु.. खायाः कुमार्याः सान्त्वनाथ प्रमदवनं गता। ३. तत्तव साधपामः।

·घोरनैषधम् ४१ कमला-जअदु जअदु भट्टा । भअवं संडिल्लो सासिब्बअणं समादिसइ।' राजा-(साञ्जलिबन्धम् ) किमिव । कमला-(संस्कृतमाश्रित्य ) मया योगचक्षुपावगतमस्य परिणामः सुखावह एवेति । तथापि सद्यस्तापोपरमाय सम्यगमिमन्त्रितेनानेन जलेन वत्साया मौला- वभिषेकः कार्य इति । (इति जलं समर्पयति ।) ( राजा जलं गृहीत्वा दमयन्तीमकमारोप्याभिषिञ्चति ।) दमयन्ती-साम्प्रतं नितानीव मेऽङ्गकानि । राजा राज्ञी च- -प्रियं नः। राजा-वत्से, अद्य विष्णुपूजनाय संविधान कार्यमिति प्रासादमुपयामि । देवी-वच्छे, हं पि तुम इमेण वेअरणोपसमेण णिव्वुदा विदरणेहिं बम्हणाणं पसाअणत्यं साहम्हि । ( इत्युत्यितौ)२ (दमयन्ती उपसत्य तयोः पादौ गृह्णाति । ) राजा-वत्से, निजमुजोर्जितवैभवभासिता- वनितलं दधतं सकलाः कलाः। वरय वीरमदान्तकरं वरं त्वमधुना मधुनाशनसन्निभम् ॥२॥ देवी-तुह तादस्स यमणं सधं होटु । (निष्क्रान्तौ ।) दमयन्ती-(पनवशयनमधिशय्य) सखि कमले, बलवत्परितापाकुलास्मि पुनः। कमला-पिमसहि, अस्स दावरस णिदाणप्पासणेण मंपि समदुःखभाइणि का अरिहसि ।। 1. जयतु जयतु मा । मगदादाण्डिल्यः साशीर्वचनं समादिशति । २. बसे, अहमपि तवानेन वेदनोपशमैन निवृता वितरणे ह्मणानां प्रसादनार्थ साधयामि । ३. तव वातस्व वचनं सत्यं भवतु । १. प्रियसि, अस्य तापस्य निदानप्रकाशनेन मामपि समदुःखमागिनी कमहंसि।

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु दमयन्ती-प्रियसखि तस्य स्मरणेन सुतरां हृदयं ज्वलति तथापि यद्येष ते निर्बन्धस्तर्हि श्रूयताम् । अद्य रजनीविभवे-. स्वप्ने स्मिताश्चितकपोलतलं विलोल- राजीवलोचनमनङ्गतरङ्गिताङ्गम् । दस्रोपमं तरुणमूर्जितचारिमाणं रोमाञ्चसश्चिततर्नु सहसालुलोकम् ।।३।। कमला-सहि तदो तदो।' दमयन्ती-ततश्व- तस्मिन्मृगारिकुलदूरवलग्नशोभे मन्दस्मिवयतिनितान्तलसत्कपोले। अभ्याशमागतवति प्रसभं मदीयं चित्तं स्मरः क्षपित साध्वसमाविवेश ॥४॥ अनन्तरं च- मामेति मे मितमनाकलयन्वचोऽयं सञ्चारयन्हृदयंचोर चटुप्रपञ्चम् । पश्येपुसजितशरांजितकुञ्चिताङ्ग- श्वेलावलं चलमलम्बत जातकम्पः॥५॥ कमला-तदो तदो। दमयन्ती-ततश्चाहम्- क गतोसि विहाय हा प्रिय त्वयि सक्तामनुरागिणोमिमाम् । इति सानुशयं प्रलापिनी परिहीये सखि निद्रया द्रुतम् ॥६॥ ( इति मूति। कमला-(चेतनामुपनीय) पित्रसहि कि अदिदरं अत्ताणं सिविपादिहस्स वत्थुणे किदे ग्वेदावेमि । सिविणेहि बहुसो मुहाई दुक्खाईवा दिरसन्ति । ण ताणं किदे हरिमो दुकावं या जुन्न ।' 1. मसि ततस्ततः। २. गतस्ततः। ३. पियसखि किमतितरात्मानं स्वप्नदृष्टस्य वातुनः ठो रोदसि । यहि यदुराः सुयानि दुःखानि का पन्ने । म तेरो कृले यो दुःसंवा युध्यते। ) ·४३ धीरनैषधम् दमयन्ती-सखि कथाशेषमश्रुत्वैव कि मामुपालभसे । कमला-तत्कथय। . दमयन्ती-सखि, अनान्तरे तरलतारकतारहारे तारापथे तरणिरश्मिरुचस्तरन्त्यः । विस्तारिमायनिकरे सरसीव रेजु- नारीस्तनोपनतकुङ्कुमरागरेखाः ।। कमला-तदो तदो।" दमयन्ती-ततश्च समाकर्पतीव हृदयं विधुरयतीव धैर्य कीलयतीव प्रेमानुबन्धं श्लथयतीय शीलं विदूरयतीव ब्रीडां तस्मिन्हृद्ते तरुणे विन्यस्तभावनाहं कथंकथंचि. मधुकर कुलनिपीयमानकमलिनीपीयूपे प्रत्यूपे साकमम्बया सारससरसकेलिकौतुका- कुलिताम्भसि सरसि स्नातुमयासिपम् । कमला-णणु अम्हेहि साकं जेव। दमयन्ती-तत्र स्नानोत्तरं देवीपरिचर्याच्यापृता भवतीष्वनयगतमदीयकुतुकासु तटभुवि चरतो देवादत्रागतान्मानसपिसिनिवतंसान्कनकहंसान्विलोक्य शैशवसुलभ- तरलताकलितान्तग तानन्वसरम् । कमला-तदो तदो। दमयन्ती-ततश्च किचिल्लान्तमिव तेषामन्यतम पाणिना प्रधत्तुं मतिमकार्पम् । स शनैः शनेपसरन्मां विजन निकुरवं नीत्वा मानवगिरा न्यगादीत्- सुभगा भव राजपुत्रि अस्त्युत्तरेस्यां निषधाभिधानो देशः समुत्सारितदोपदेशः। तस्मिन्ननल्पावनिपालपूज्यो भूव भूपः किल वीरसेनः ॥८॥ . १. ततस्ततः। २. ननु अस्माभिः साकमेव । ३. ततस्ततः।

·- रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु विडीजसो यद्भुजभूरिवैभवा- द्भवन्विरक्तः कुलिशस्य सौहृदे। चिराय पाणिर्भवति स्म शर्मणे शचीकपोले बिसपुष्पकोमले ||६|| तस्यात्मजः सर्वगुणावदातो लावण्यनिर्भत्सितपश्चबाणः । अदभ्रभूपालकिरीटकोटि- लाल्याद्धिपद्मोऽस्ति नलो नरेन्द्रः ॥१०॥ निशम्य रूपश्रियमिन्द्रवैभवो जनाधिनाथः स नरेन्द्रपुत्रि ते । मनोमवार्तो लभते न वा मना- ग्विनोदनां हा तुहिनद्युतावपि ॥११॥ कि बहुना- सदा हृदि त्वां निधन्मनोभुवः शरव्यतां प्राप्य तनूभवत्तनुः। तवैव सापल्यभयान निद्रया कदाचिदेष श्रयते समागमम् ॥१२॥ अपि च साम्प्रतं स विश्वम्भरेश्वर:- शीतांशुं निशितांशुकण्टकजुपं चक्र वियोगिच्छिदं शुभ्रं बालमृणालमुल्वणविषं व्यालं स्मरप्रेषितम् । काश्मीरं स्मरवह्निमुमुरमसौ पाटीरमरम्मदं पाण्डुग्योतिरशर्मदं कलयते भीमात्मजे त्वामृते ॥१३॥ इति गदिस्वैव स राजहंसोऽन्तरीक्षमाश्रितः । मयाप्यनेन यस्तरुगो वर्णितः स एव देवेन मे स्वप्ने दर्शित इत्युदश्चिततर्फया सरमसमेत्य यूयमासादिताः। अहह सखि, पतत्रिणा प्राणसमस्य भूभुज- स्तथा मुधायासविधायिकोदिता।

·धोरनैपधम्
न पारये धारयितुं धृति हृदा
कथं नु जह्यां हतजीवितं जवात् ।।१४।।
(इति मूर्छति ।)
( सखी चेतनामुपनयति ।)
(नेपथ्ये आलोक वनिः) (सर्वाः सप्रणयं शृण्वन्ति ) (पुनर्नेपथ्ये ) भो भोः पौराः,
प्रतिप्रतोलि प्रतिनिलयं समारभ्यतां महोत्सवः ।
अद्य हि-
ब्रह्मर्षिणा हि दुमकेन रतेरतीतां
रूपश्चियं शुभगुणां तनयां वितीर्य ।
तस्याः किमप्यतिगते तु किशोरभावे
रक्षाविधिर्निगदितः किल कोऽपि राज्ञे ॥१५॥
पूत्य तस्य प्रियजनयुतः केशवाभ्यर्चनार्थ
यास्यन्देवः सफलजनतानन्दिनान्दीनिनादः ।
पुत्री मूर्तामिव भगवतः पञ्चबाणस्य लक्ष्मी
शश्वद्रम्थयुतिरमणकोद्यानमायाति नेतुम् ।।१६।।
सर्वाः-( ससम्भ्रमम् ) अये तातः संप्राप्तस्तद्वयमेव तं मध्येपथं प्राप्नुमः ।
(निष्क्रान्ताः सर्वाः।)
इति द्वितीयोऽङ्कः॥
जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो
व्यधित यददिद्वयं सूरिरामावतार।
रसभरपरिपूर्ण नाटकेऽत्र द्वित्तीयो
व्यगलदनवशेपक्षीणपकोऽयमङ्कः ॥१७॥

·तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याकाशमार्गेण गन्धर्वद्वयम् ।) एक:-धिपराधीनताम् । तथाहि-देवेन्द्रविनोदाय रात्रिन्दिवमुपवीणयता कथंचिक्षणमात्रं विश्रामो लब्धः संप्रति । अथवा किमनेन विश्रामेण । मुहूर्तानन्तरमेव किमपि रूपकं सुधर्मायां प्रयोत्यत इति जनश्रुतिस्तत्र च मया सत्वरमेवमुपस्थातव्यमेव । (पुरतः परिक्रम्य विलोक्य ) अये मम प्रियसखश्चित्ररथ इत एवायाति । ( उपसृत्य) सखे चित्ररथ, कुत आगतोसि ? क्लान्त इव लक्ष्यसे । किञ्चेदं करे । चित्ररथः-सखे चित्राङ्गद, ननु त्वया ज्ञावमेव भवेद्यथा भर्तुर्विनोदनाय प्रथमनाट्याचार्येण भरतमुनिना प्रणीतं किमपि रूपकमस्ति । चित्रानन्दः :-अथ किम् । चित्ररथा-तस्यैवानयनाय स्वामिना ब्रह्मलोकं प्रेषितोऽस्मि । तेन च मुनिना पत्रमिदं दत्त्वानुपदेमेवाहमागत इति भत्रे संदिश्याहं प्रहितः । चित्राङ्गदः-सखे मया नावगतं किं तावत्स्वामिनो वैमनस्यनिदानं येन स मनोविनोदनमीहते ? अपि नाम त्वया किमप्युपलब्धं स्यात् ? चित्ररथः-सखे, गुरुणा नारदेन समतीतसकलाप्सरःसौन्दर्या कापि मनुजेs. नुरक्ता मानवकन्या काचिन्निवेदिता । तस्या अभिजनादि तल्लाभोपायं च पृष्टः स मुनिरे- सस्य रूपकस्य प्रयोगेणैव सर्व ज्ञास्यत इत्यादिष्टवान् । तस्या एव विरहेण तल्लाभो. पायं चिन्तयन्विमनायते भतेति वितर्को में । चित्राङ्गदः-युज्यते, तदेहि सुधर्मामेव बजामः । (निष्कान्तौ।) विष्कम्भकः।

·धोरनैपधम् (प्रविशतीन्द्रो वाचस्पतिश्च ।) इन्द्रः-(दीर्घ निःश्वस्य स्वगतम् ), अहो- वैणिकेन मुनिना हि वर्णिता- मेणनेत्ररुचिहारिलोचनाम् । भीमभूपतनयां विचिन्नय- न्सीमदुविधरसाकुलोऽस्म्यहम् ॥११॥ तदाप्रभृति- न मे मनो मेनकयाऽनुरज्यते न चास्ति रम्भापरिरम्भलोलुपम् । न हारिणीयं हरिणी विभाव्यते न वा घृताची रुचये प्रकल्पते ॥२॥ अथवा अलमावेगेन । साम्प्रतं संनिहित एव तस्या लाभोपायः। भवतु । (प्रकाशम् ) भगवन्नागिरस, तन्नाट्याचार्येण प्रहितं पत्रम् । जीवः- देव, इदम् । ( ददाति ।) इन्द्रः-(गृहीत्या वाचयति ) स्वस्ति देवेन्द्राय- पुण्यं रहस्यं परमं मयेदं बिनोदनायैव निरूपितं ते । सद्योऽप्सरोभिः समिती तवेदं प्रयोजयिष्यन्नयमागतोऽस्मि ॥३॥ (नेपथ्ये । नन्वयमागतोऽस्मि । ) इन्द्रः--( विलोक्य ) अये कथमयं संप्राप्त एव भगवन्भरतः (तदभिमुखं परिक्रम्य ) भगवन्नयमभिवादये । इदमासनमुपविश्यताम् । ( इत्यासन निर्दिशति।) भरतः-विजयी भूयाः। ( इत्युपविशति । ) इन्द्रः-भगवन्नागिरस, अवहितीक्रियन्तां सभ्याः । जीव. .-यथाह महेन्द्रः। ( इति पुरतः परिक्रम्य ) भो भोः सभासदः, अद्य किलात्रभवता भुवनत्रयराज्यातपत्रान्तावसक्तकल्पशाखिकुसुमसौरभभ्रमद्मभ्रमर- कुलकलरयमुखरितहरिदन्तरेण पुरन्दरेण समाज्ञापिता ब्रह्मलोकादुपागता अप्सरसो ·रामाववारप्रकीर्णप्रबन्धेषु भगवता भरतेन प्रणीतमद्भुतं कलिदुर्विलसितं नाम रूपकं प्रयोक्ष्यन्तीति समवहित-- युष्माभिर्भाव्यम् । (इति जीव इन्द्रय यथोचितमासने उपविशतः।) (प्रविश्य ) सूबधार श्रीशेन्द्ररुद्रचतुरास्यमुखाः सुरौघा द्राग्येन धैर्यविधुरा विहिवाः प्रसस । तस्मै जगद्विजयिने बत वामनेत्रा--. नेत्राश्वलाय केलये शतशो नमस्याः॥४॥ इन्द्रः-(स्वगवम् ) तथ्यमेवोपन्यस्तमनेन भरतपुत्रेण । सूत्रधारः-(परितो विलोक्य ) अये, कथं किमपि सज्जीकृतं नास्ति ? (नपण्या- भिमुखमवलोक्य ) इयमार्या विमनायमानेवेत एवाभिवत्तते । तद्विपादकारणमस्यास्ताव- दवगच्छामि । (उपसत्य ) आर्ये किमिति विमनायसे ? (प्रविश्य) नटी-उवफन्तजोव्वणाए वच्छाए विआहस्स किदे दुक्खिदं मे मणो ।' सूत्रधारः-आर्ये कोऽयं मुधा विपाद: ? पश्य- वत्सा सुतेन सख्युर्मे सुभद्रेण मनीषिणा । नलेन दमयन्तीव नचिरात्परिणेष्यते ॥५॥ इन्द्रः-(स्वगतम्) अये कथं मत्सखस्य वीरसेनस्य सुते नलेऽनुरफा भैमी । तदिदानीमतिविषममापतितम् । अथवा कामाकृष्टमानसस्य को धर्माधर्मविवेकः ।। वत्तमेव दूतं कृत्वा कार्य साधयिष्ये । ( नेपथ्ये । आः पाप, परिमुषितशेमुपीक शैलूपकिशोरक, इत्य|क्ते) सूत्रधारः-आर्य, अयं कलिः पापो नलदमयन्त्योः समागममात्मनोऽनिष्टमार्ण्य कुधा मेऽभिमुखमायाति । तन्न युक्तमाततायिनोऽस्याप्रे स्थातुम् । (निष्कान्ती।) 1. उपक्रान्तयौवनाया वस्साया विवाहस्य कृते दुःखितं मे मनः ।

·धीरनैपधम् ४६ ( प्रविश्य) भीषणवेषः कलिः-(आः पापेत्यादि पठित्वा ) अथवा अलं वराकस्यास्य नटस्य वाचि विशेषदशनेन । श्राः पाप, मुधाभैमीकामुक नल- धर्मस्य मे द्विपत अर्जयितार मुच्चै- गर्वण भोमतनयापरिरम्भलुब्धम् । स्वामद्य हन्ति कलिरेप विनाश्य सर्वा राज्यश्रियं सह यशःप्रसरांजवेन ॥६|| किन- धर्मावधीरणविधोधुरबुद्धिधैर्य- निधूतनैपधभुजोर्जितवीर्यगर्वः। हर्षादयोद्धतनखाङ्कररश्मिकान्त- श्मश्रुत्करः कलिरुपैयवि बन्धुवर्गम् ॥७॥ इन्द्रः-आः कलिचाण्डाल, सुदूरमतिप्रसक्तोऽसि धर्माक्षेपेण । एप न भवसि । (इति वज्रमुद्यच्छति) जीवः-देव, किमिदमकाण्डे वनमुद्यम्यते ? ननु प्रेक्षणकमिदं न पुनर्भूतार्थः । इन्द्रः-( वज्रं संहत्यामागतम् ) हो कामाकुलितं मे चेतो न किमपि क्लयति । ( प्रकाशम् ) भगवन्यायजालपरिचिन्ताकुतोऽस्मि । कलिः- वत्स वननाभ, ( इत्ययोंके ) अहो व्यप्रता! स तु दमयन्त्याश्चिन- मानेतुं प्रेषितस्तलिखित्वागच्छन्नेव भ्रमान्मार्गे न्यपातयत् । वेवलं नलस्यैव चिन्नं गृहीत्वा समागत इति पुनस्तदानयनाय गतः । हा! दैवदुर्विलसितेन तच्चित्रं तस्यैव वीरसेन्सुतम्य हन्तं गतम् । तेन च साम्प्रतं स भैम्यां द्विगुणिताभिलापो वत्तेत इति समपलब्धं चरेभ्यः । भवतु प्रस्तुतं तारदनुसरामि । ( नेपथ्याभिमुखम् ) वत्सौ काम- मोही, इतस्तावत् । (विटचेटवेषेण प्रविश्य ) काममोही-जअदु जश्रदु भट्टा ।' वलिः-सी, चरेभ्य उपल्ब्धं यथा रमणकोद्याने साम्प्रतं दमयन्ती वर्तते । ततस्तन्मार्गमादेशयतम् । १, जयतु जयतु भत्ता।

·रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु काममोहौ-इदो इदो भट्टा ( सर्वे परिकामन्ति!) तौ-एदं उज्जाणं, एदु भट्टा । ( इति पुरो निर्दिशतः।) कलिः--(प्रविश्य ) ( परितोऽवलोक्य ) हा हत्तोऽस्मि! इतः कश्चिज्जरठोऽप्रजा. पसदः सामानि गायति! ( अन्यतः) हा हतविधे, मृतोऽस्मि । दग्धोऽस्मि । इतोऽयं चपलो द्विजवटुहुतवहाय वपट्कुरुते । ( परितः) भाः अस्मिन्मन्दिरे श्रुतिपथोन्मायी घण्टाघणघणात्कारः श्रूयते ! हा! उत्क्रामन्तीव मे प्राणाः । (दूरमपसृत्य सविषाद दीर्घ निःश्वसिति ।) इन्द्रः-पापोऽयं कलिः सर्वथैव धर्मद्वेपपरः। कलिः-अहो दुष्प्रवेशमिदं स्थानम् ! तत्कुत्र स्थितः कार्यजातमपि चिन्तयामि । अथवा काम मदनुरूपस्थानगवेपणे प्रवर्त्तयामि । स हि सुदुर्मदाण्यपि वस्तूनि ग्रहीतुं शक्नोति । तथाहि । अयम्- निमग्नमन्तर्दुरवग्रहं प्रिय- रपास्य मानाभिधनकमूर्जितम् । त्रपाजलं मानवतीमनोर्णवं सुखावगाचं विदधाति कामिनाम || वत्स, काम, किमस्त्यत्र मदुपवेशयोग्यं स्थानम् ? कामः-गणु विहोदओ एसो सामिणो पुरदो जजेव चिट्ठ।' कलिः-पत्स, मुलूपलक्षितं त्वया । यतो भूतावासमहीरहेरन सुखेनोपविष्टं मां न धर्मस्तस्य पृद्धप्रपितामहो वा व्ययितुं शक्नोति । किन मत्प्रीतिपात्रतयैवेमं जनाः फलिममामनन्ति ! (इति तस्य तले उपविष्टः।। कामः-(महर्षम् ) देय, अवरं अम्हाणं अणुकूलं ।। फलि:-किमिय। 1. इन तो भो । २. पतदुधानम् । एतु मता। मनु विभीतर एप स्वामिनः पुरत एव तिष्ठति । अ. देव. प्रपरमामाम्मनुस्खम् ।

·4324 घोरनैपधम् कामः-दमयन्तीए सहीओ कुसुमावचअणिमित्तं इदो ज्जेव अहिवन्ति ।' कलिः-(विलोक्य ) प्रियं नः प्रियम् । किमुच्यते वत्स, सर्वातिशायि बुद्धिवैभवं वे। तच्छृणुमस्तावदेतयोविनम्भालापम् । (ततः प्रविशतः पुष्पावचयं नाटयन्त्यो सख्यो।) एका-सहि मिस्सकेसि, कुमारोए रत्तिवृत्तन्तेण हिदं विम भीदं विष मे हिअभं। मिनकेशी-सहि कमले, को सो वुत्तन्तो ?" कमला-जदा तुम देवीए परिचज्जाइ आसि सदा कुमारीए विरसद्ध एल. गुणणिज्माणपराइ पिसीधवेलाइ सहस जेव तस्य घरस्स भित्ती वज्जोहदा विम विदिण्णा। कलिः-अहो मायाविनैवेदं साहसमनुष्ठितमिति मन्ये । मिश्रकेशी-तदो तदो। कमला-अध तदो छिद्दादो विणिग्गदो को वि रक्खसो।' मिश्रकेशी -हला ण किम्पि मच्चाहिदं जादं ।' कमला-सहि जादप्पाअं जेव्व आसी, कि पुणो दमणअमुणिणा विदिण्णेण भट्टिदारिभाए चूडारमणेण पासेहिं दहिज्जन्तो विअ सो रक्खसो पुणो रन्धं पविठ्ठो।" वसुहा वि जहट्टिों जादा। 2. दमयन्त्याः सख्यौ कुसुमावचर्यानमिमित एवाभिवते । २. सखि मिश्रकेशि, कुमार्या रानिवृत्तान्तेन क्षुभितमिव भीतमिव हृदयम् । ३. सखि कमले, कोऽसौ वृत्तान्तः ? ४. यदा स्वं देव्या परिचर्यायामासी: तदा कुमार्या विसन्धं नलगुणणिभ्यानपरायां निशीय- देखायां सहसव तस्य गृहस्प भित्तिर्वनोपहतेय विदीर्ण । ५. ततस्ततः। ६. अथ तरिछदाद्विनिर्गतः कोपि रापसः । हला न किमपि प्रत्याहितं मातम् । ८ सखि, जातप्रायमेवासीत् किं पुनर्दमनकमुनिना वितीर्णन मतदारिकायारघूवाररनेन प्रकाशमान इवासी रासः पुना रन्ध्र प्रविष्टो वसुधापि यथास्यितं जाता।

·रामाववार रकीर्णप्रबन्धेषु मिश्रकेशी सहि, दिठुिआ महसूअणस्स पूअणं करिअ गअदिअसम्मि भट्टा तं मणिं भत्तिदारिआए दिण्णवां।' कमला-सहि महाणुहाओ सो महरिसो सुणिज्जादि । एवं क्खु सा मणिको विअरणकालाम्म समादिहवां 1 (संस्कृत्यनाश्रित्य) यः कश्चिदेतां तनयां हताश-- स्तवान्यदृष्टया विनयातिवर्ती । यवेत लब्धुं प्रसभं तमेष चूडामणिः शिवयिता विनोतिम् ॥ll इन्द्रः-दिष्टया दुष्टराक्षसकुलमुखमर्दनायाय मणिस्तया धार्यते। (नेपथ्ये ) अद्यागमिष्यति नृपो निषधाधिराजो भैमोस्वयंवरमहो महनीयकीर्तिः । देवस्ततो रमणकोपवनान्तवर्ति- प्रासादमात्रजति तत्प्रतिपालनाय ॥१०॥ सख्यौ-अम्हो महाराओ पासादं गदो । ता अम्हे वि साहेम्ह ।' (इति निष्कान्ते।) कलिः-वत्सौ काममोहौ, श्रुतमेव भवद्भ्यां यथा दुष्टवटुना दमनकेनेन्द्रजालं रचितम् । तदेवं क्रियताम् । (कणे एवमेवम् ) नेपथ्ये) वेतालिको- इत्या घराम्बरचराणि तमांसि नून- मन्वेपणाय तमसोऽम्बुधिगर्तगर्भ । लीनस्य गूढमवमज्जति संहृतांशु-- निष्कारणाम्बुजवनीकमनीयबन्धुः ॥११॥ .. ससि, दिष्टया मधुम्दनस्य पूजनं कृत्वा गतदिवपे मना तं मणि मतदारिकाय दत्त न् । २. ससि, माानुमावोऽप्तौ महपिः। श्रूयते एव खासी मणेवितरणकाले समादिष्टवान् । पग्रहो महाराजः प्रासादं गतः। तदावामपि माधयावः । । एक:- ·अपरः- घोरनैपघम् राजश्चिराय विजयस्व पति सुशीलं पुत्री तवोपलभतां निजरूपयोग्यम् । प्रारोहरोहणवनीयकमेलकानां तुझ्यशोद्रिशिखरं मनुजैर्दुरापम् ॥१२॥ कलिः-अविशेषज्ञ वैतालिकाधम, 'पुत्री तवोपलभतां कलिमात्मयोग्यम्' इति वक्तव्यं खलु । ( अन्यतः ) वत्सौ, मायाविन उद्यानस्य मार्गमादेशयतम् । तो-इदो इदो मट्टा।' ( निष्कान्ताः कलिकाममोहाः।) इन्द्रः कथमवसितोऽभिनयस्तत्प्रासादमेव ब्रजामि । अद्य हि देवी द्रष्टव्येति । (निकान्ताः सर्वे ।) इति तृतीयोऽङ्कः॥ जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो ब्यधित यदतिहृद्यं सूरिरामावतारः । रसभरिपरिपूर्ण नाटकेऽस्मिंस्तृतीयो व्यगलदनवशेषक्षीणपकोऽयमङ्कः ॥१३॥ १.इत इतो म।

·चतुर्थोऽङ्कः। ( प्रविशति चिन्तो नलो विदूषकश्च । ) नलः-( सचिन्तम् ) अहो अन्तरायबहुलाः प्रियजनसमागमाः। मध्येपथमे- वैभिस्तपस्विभिर्यज्ञरक्षायै प्रार्थितोऽस्मि । कथं घा स्वधर्ममवधूय कुण्डिनपुरं प्रयामि । भवतु, सर्वथा समाप्त एव तपस्विनामवभृथोत्सवे पुनः प्रस्थास्ये । (प्रकाशम् ) वयस्य माधव, संप्रति सेनापतिना तपोवनोपरोधपरिहाराय बहिनिवेशितान्येव सैन्यानि । तदेहि तपोवनोपकण्ठस्य रामणीयकं पश्यावः। ( इति परिक्रामतः।) नल:-(परितोऽवलोक्य) वयस्य, अतिरमणीयोऽयमुरेशः । पश्य-- कचिन्मरिचपल्लयं कवलयन्ति हारीतकाः कचिचपलचन्नवः शुकवरा इमे दाडिमे । रसालमुकुले कचिद्रसभरः पिकैः पीयते कचिच्च दयिताधरं धयति मत्तपारावतः ।।१।। (स्तोकमन्तरमतीत्य ) वयस्य, अस्मिन्सरसरसत्सारसे सरसि- प्रत्यप्रकुंकुमनिभारुणरश्मिरक्त- व्यक्तानुरागमिव चक्रपतत्रियुग्मम् । सौत्सुक्यमेतदितरेतरवक्त्रचुम्बि प्राप्तोत्यमन्दमदनप्रमदप्रकर्षम् ।।२।। विदूषकः- एव्वं तुम पि होहि ।' नलः ( अश्रुत्वैव ) पयस्य, भन तावत्प्रच्छायशीतले कवेलितले उपविशावः । ( इति तथा कुस्त. 1) (चित्र हस्तस्थं दयित्वा) वयस्य, विप्रलम्भावस्थायास्ते सख्याश्चित्रमिदं प्रवि-- भाति । तथाहि- १.एवं स्वमपि भव ।

·५५ धीरनेपधम् मृणाललतिका तर्नु भुजलतामपास्य स्थिता स्मरज्वरभृताङ्ककव्यतिकरावशुष्यत्तरे । नवीननलिनोदलाकलितपाण्डुतल्पाश्चले विभाति शरदि सुटं शशिकलेव मेघान्तरे ।।३।। कथितमपि कुण्डिनेशस्य दूतेन सहैव प्रेषितया प्रियंवदाभिधानया सारिकया। विदूषकः-कि वित्रा नल: रतिप्रियेण प्रसभंववापिता सुता विदर्भाधिपतेर्भवत्कृते । व्यथामनल्पामधिगम्य साम्प्रतं न निवृतिं यात्यमृतद्युतावपि ॥४॥ किश्च- स्वप्नेषु भैमी रतिजीवितेन देवेन दत्तामुपलभ्य शिक्षाम् । विहाय भोगांत्रिदिवे दुरापा- स्त्ववेकचित्ता किल साम्प्रतीयम् ।।५।। ( सबाष्पगद्गदम् ) वयस्य, साम्प्रतं पश्य मेऽवस्थाम् । ध्याय ध्यायं मधुरमधुरं प्रेयसीवनपनं धृत्वा धृत्वा धृतिमथ गलद्वन्धनं कामवाणैः । विद्धं विद्धं विधुरषिधुरं शून्यभूयं दधानं दून दून हृदयकुसुमं मामकं म्लायतीदम् ॥६॥ ( इति मूर्च्छति ।) विदूषकः-(चेतनामुपनीय) वअस्स, मा समधिलं पाआसं किया। राजा-वयस्य, किं करोमि, शम्बरारेः शाम्बर्या वितीर्ण मोहमपासितुं न पारये । (नेपथ्ये) अब्रह्मण्यम्। परित्रायतां महाराजः। परित्रायताम् । . किमिव । २. पयस्य मा समधिकमायासं कृयाः । - ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु यावन्महर्पिभिरमू परिशोध्य वेदी न स्थापितो हुतवहो भगवान् समन्त्रम् । तावद् व्यदूपि रिशिताशनवगंधुर्य रत्तोक्षणेन ननु मण्डपमेव सर्वम् ।। राजा-(श्रुतिममिनीय) न भेतव्यम् । कथमरे यातुधानापसदाः कथं सति मयि सुदूर प्रगल्भध्वे। (उच्चैः) नन्वेष:- आसप्तनोरनिधितीरमनन्तभूम- भूभृद्मजोपडतरत्नमरीचिजालैः । नीराजितो रिपुनृपालकरालकाल- दण्डोऽ िदण्ड उपयातु शिरस्तटं वः ॥८॥ (पुनर्नेपथ्ये मिनस्वरेण ) आस्ते कोपि यदि क्षमः स कुरुता कोदण्डदण्डः करे क्षुद्रक्षोणिपलक्षवीर्यविभवक्षादक्षमोऽहं क्षणात् । ब्याक्षिप्तक्रतुसंविधानमुदयत्नासेषु विप्रेष्विदं वातायुष्विव साम्प्रतं मितनवै शार्दूलविक्रीड़ितम् ॥६॥ नलः -पाः पापान्तर्धानगर्वित राक्षसाधम अनुभूयतामनुचितं ऋतुविनाशस्व फलम् । (धनुपि समन्त्रक बाणमारोप्य ) येनोस्सिास्तु पशुना पिशिताशनेन वर्णाः स्वगवापशुनारत्वरितं तदीयम् । पोत्ा प्रसह्य रुधिरं हृदयस्य तर्ण तूणीरमाग्रज तु शब्दभिदेप बाणः ॥१०॥ (इति नेपथ्याभिमुखमाकाशे शरं विमुञ्चति । ).. (नेपथ्ये तारतरचं कारोचरं बहूनां जनानां पलायनवनिः।) (ठभी सविस्मयमाकर्णयतः 1) ·धारनेपधम् (पुनर्नेपथ्ये) जय नृप निहतारे राक्षसास्ते शरेण च्छलकृतमुनिवेषा नाशिताः सर्व एव । व्रज विघटिवविघ्न' सप्रमोदं विदर्भान् भवतु भवति धन्या वीक्षिता भीमकन्या ॥११॥ नला -(अवमवलोक्य ) अये ! कथमिमे सिद्धगणा मामाशिपाभिनन्दन्ति ! किमेते राक्षसा एवार्धपथे मामुपरोध्दुमागता न मुनयः । विदूषकः-वअरस बहुमाया रक्खसा सुणिञ्जन्ति ता किं चित्तं ।' नलः-भवतु प्रसङ्गादिमपि देवकार्य निर्वर्तितम् । तद् वयस्य, मुहूर्चमत्र शीतच्छायेऽशोकतले समुपविशावः। ( इत्युपविष्टौ ।) नलः-सखे, अपि नामैते राक्षसाः कुण्डिनपुरेऽप्येवं मायां कुर्युः १ अथवा सर्व- मीश्वरः क्षेमं विधारयति । किमत्र बहुशो विचिन्तनेन । विदूपकः--जधाह प्पिअवअस्सो।। नल: -सखे, निष्करुणो मदनोऽतिवेलं तापति माम् । नूनम- विहिणीवदनद्विजपत्यसु- क्षतिमहावृजिनं कृतवानहो। बिनयनानलमाप्य मृतोऽपि स- न्मनसिजो गतवान्स पिशाचताम् ॥१२॥ अन्यथानङ्गः कथं प्रहरेत् ? हा वयस्य, दक्षिणानल, स्वमप्येवं मद्भाग्यविपर्यया- द्विषममाचरसि । अथवा- पाटीरद्रुमकोटरोदरचरत्काकोदरश्वासजै- रालिप्तो गरलैरलं प्रचलयपत्राणि वित्रासदः। १. ययस्य, बहुमाया हिरासाः प्र यन्ते तल्कि चित्रम् । २,यथाह प्रियवपस्या ·- बअरस, रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु कन्दर्पण रयाद्वियोगिहरिणव्यापादनाचेरितो नूनं सह्यशिलालिघर्षणबशात्तोक्ष्णो भवानाशुगः ॥१३॥ (सविषादम् ) वयस्य, कि करोमि । एवमुपालब्धावपीमौ न लज्जेते। का गतिः । (चित्र निर्वर्ण्य ) अपि श्वसितविक्लवं तद्धरं पिवेयं द्रुतं प्रिये ननु मनागिमौ श्रयतु ते कपोली स्मितम् । प्रपञ्च्य किलकिश्चितं चिततर्नु स्मास्येपुभिः कृतार्थय पदान्जयोरुपनतं तवेमं जनम् ॥१४॥ विदूषकः-( स्वगतम् ) मम्महे अदिभूमिं गदो इमस्स मणोरहो । (प्रकाशम् ) कहिं नाम तुहस्स प्पिा ? चित्तं क्खु एदं ।' राजा-हा धिक् । कथं चित्रमिदम् ! ( इति मूर्छति ।) (विदूषकः पटान्तेन बीजयति ।) (नेपध्ये) निषधजनपदेन्द्रं द्रष्टुमौत्सुक्यभाज- स्तपनरुचिरहैमस्यन्दनैरिन्द्रमुख्याः। परिमलपरिपूर्णोदारमन्दारमाला- स्ततिमनुगहनानामागता लोकपाजाः ॥१५॥ राजा-(उच्छुस्य) अये कथं लोकपाला मां द्रष्टुमागतास्तद् गत्वा संभाग्यामः। (निष्क्रान्तौ ।) इति चतुर्थोऽङ्कः ॥ जनकचरणनिन्तावाप्तविज्ञानलेशो व्यधित यदतिहृद्यं सूरिरामावतारः। रसभरपरिपूर्णे नाटकेऽस्मिंश्चतुर्थो व्यगलदनवशेषक्षीणपठोऽयमः ॥१६॥ 1. प्रतिभूमि गोश्य मनोरया वयस्य कुछ नाम तव प्रिया चित्र खस्वेतत् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। एका-सहि, दिद्विआ तेण मुणिणा संडिल्लेण णलरूवादो महाराभवञ्च. पत्थं समापदादो रक्खसादो रक्खिदा भट्टिदारिमा । तेण हि मुरिगणा एवं संदिदं ।' रक्षोऽधमोऽय नलरुपधारी समागतस्ते नृप वश्वनाय । मायाविनामा कलिना प्रयुक्त- स्तदप्रमादो मव घातयनम् ।।१।। द्वितीया-सहि, तदो तदो। प्रथमा-तदो एवं संदेसं घेत्तूण माअदमत्तग्मि मुणिसिस्सम्मि अन्तहिदो सो रक्खसो सपरिप्रणो।' L- द्वितीया--सहि. अदो उजेव रक्खसोपवादो भतिदारिआ विमरणामदि संपदं ।' प्रथमा--अण्णं वि कारणं । एअदा देएहि वितिण्णंतवाणसिद्धी गलो सुद्धन्तं भाभदो। लोअवालाणं कं वि भत्तारं घरेहीति च भत्तिदारिम संदिट्टयां। वदो तुम ब्जेव मह मत्ता गएणो होदुं अरिहाद । एव्यं च-(संस्कृतमाश्रित्य) देवानां यदि निरवाहो महोऽयं ते काम सह भवता स्वयंवर मे। आयान्तु स्वयमहभिरेव तुभ्यं दास्ये न त्वपि तयापराघभाक् स्याः ॥२॥ १.सखि, दिव्या तेन मुनिना शारिरस्येन नलरूपान्महाराजवशनार्य समागतादापसाद धिता मत्त दारिका, तेन हि मुनिना एतत्सदिधम् । २. सखि, उत्तरततः1. तत एयरदेश गृहोपा गठमा मुनिरहस्ये अन्तहितोऽसौ रापसः परिधनः। सलि, सत एव सरसोयादिमनाते सातम् । ५, न्यदपि कारणम् । एकदा fir Pारमा तः IASER A सार सति घ मतदारिका दिया । सरयमेव मम मा नान्यो मविनमहति । एवं ध। ।

·६० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु एव्वं मत्तिदारिआए संदिटं। तदो लोभवालादो विग्धं संकन्ती सा विमना- अदि। द्वितीया-जुञ्जदि । ता एहि । जामो। ( निष्कान्ते।) विष्कम्भकः। (प्रविशति सचिन्तो नलः) नलः-अहोवदा गृहीतदूत्ये मयि कीदृशीमवस्थां भैमी समन्वभवत् । हन्तः निबन्धमारचयति प्रचुरं दिगीश- संतोषणाय मयि मन्युविकम्पितौष्ठम् । सा यत्सखी प्रचलिता सरयं निरस्य चेतो न मुञ्चति चिरादपि तन्मदीयम् ॥३॥ किश्व-- दूत्यान्नृशंसमनपेक्षितभूरिभावं श्रोत्राध्वभेदि वचनं मयि भाषमाणे । नीहारहारितरुचो रसिताब्जयोस्त- न्नेत्रे श्रियं श्रितवती मनसो न यावः ॥४॥ (सविषादम् ) हा वनमयचित्त, एतावतापि न व्यथा ते जाता । ? तदा- कामाइकुशैः सुनयनानयनाञ्चलेस्त्व- मुत्तोदितोपि परुपत्त्रमनूनयन्हा । गम्भीरवेदिनमनेकपमन्वकार्पोः किं साम्प्रतं व्रजसि शोकमकाण्ड एव ॥शा ' - (साशंसम्) अपि श्वसितकम्पितस्वनमदम्भरम्याधरं सदाश्रुजलनिर्गलन्नयनकजलं सुभ्रवः । 1. एवं मतदारिकया संदिष्टम् । सतो लोछावमयादि शामाना सा विमनायते । १. युभ्यते, तदेहि यावः।

·२१ धीरनैपघम् वपुर्विरहवेदनाविधुरमङ्कपाल्यामहं विधाय गुरुसंमदोपचितमानसः स्यां कदा || (नेपथ्ये) ननु अविलम्बितमेव (इत्याक्त) नलः-(श्रुविममिनीय) कथमविलम्धितमेवेत्युत्तरं वितीर्ण दैवेन । (दक्षिण- -पाहुपन्दं सूचयति ।) (पुनर्नेपथ्ये) ननु अविलम्बितमेव सजीमवतं प्रियसख्यो । गौरीपूजनाय याम्यहम् । नल:- (नेपथ्माभिमुखमवलोक्य) अये कथमत्रवोद्याने गौरीपूजनाय भैमी सह सखीभ्यां समायाति । तदत्रैव लोकपालप्रभावाधिगतयान्तर्यानविद्ययादृश्यो भूत्वा शृणोम्यासां विनम्भालापान । (इति तथा करोति ।) (ततः प्रविशति भैमी गृहीतपूजासंमारे सख्यौ च ।) दमयन्ती-सखि कमले, अत्यन्तं निस्सहानि मेङ्गकानि नाल्पमपि गन्तु प्रभवन्ति । तदियं गौरी भगवती । पूजयामीमाम् । ( इति तया करोति।) नल:- अहो! संनिधानवशात्संपति स्फुटमस्या भगानां लावण्यं विभाव्यते । • (निपुणं निरूप्प ) हन्त ! कयं निराभरणवेयमस्ति ? ( सविमर्शम् ) अथवा सहजैनात्या -लावण्येन तिरोहिताभरणलक्ष्मीरिति मन्ये । वयाहि - हेमावदात्तनुपाहुलताद्वयेऽस्मिन् शोभा न विस्फुरति हेमविभूपणानाम् । तनत्परम्पकुरुविन्ददलप्रभापि पाण्योर्विसारिरुचिभिर्ननु मसितैव ॥१॥ किध- श्रवणाभितं हि नयनोत्पलद्वयं अवयोसले विधुरयत्यनारदम् । स्मरपर्मवारिफणभूपितो स्वनी न परमाररचिमनतो मना ।

·६२ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु ( निभृतं निवर्ण्य) अये इदमप्यपरं रम्यतरं विभाति । ताटङ्कयुग्ममनुकर्णतटं निबद्धं क्षोभाय कामुकजनस्य मनोभुवेव । वामा सुसंहितमपाङ्गशरावलीना- मुत्तेजनाय ननु शाणयुगं विभर्ति ॥६॥ (सकौतुकम् ) इतश्च- संधाय तन्व्याः कुचयुग्ममेत- परस्परं मन्मथबाणबाधाम् । विधूय शश्वत्क्रशितेतरागा समेधते संधिवलं महर्द्धि ॥१०॥ ( सविस्मयम् ) इतश्च- जलजन्मनः शरणमद्य जितं भवतानुकम्प्यमिति वक्तुमिव । चरणोत्पलद्वयमुपाश्रयते कलकूजिहंसकयुगं सुतनोः ॥११॥ भवतु, किमप्यालपन्तीव लक्ष्यते । तदाकर्णयामि । दमयन्ती-(गौर्यावरणयोः पुष्पाञ्जलिं विकीर्य प्रणम्रोभूय ) भगवति, वृन्दारकप्रणयिनीकरकीयमाण- मन्दारमाल्यमकरन्दमिलन्मिलिन्दे । वन्दारुवृन्दगुरुनन्दनमन्दिरे ते वन्दामहेऽम्ब सततं चरणारविन्दे ॥१२॥ नलः-(स्वगतम् ) अहो माधुर्यमस्या पाणीपु ! मन्ये साक्षाद्भगवती सरस्वती वदनमेतदीयमधिशेते। कमला-(संस्कृतमाश्रित्य) मङ्गलाङ्गणमनगसुन्दरं कुन्दकान्तिहरदन्तमौक्तिका ।

·धीरनैषधम् ६३ चन्द्रनन्दिवदनाम्बुजा पति प्राप्नुयाद् द्रुतमियं सखी मम ॥१३॥ नलः-(स्वगतम् ) सखि कमले, चन्द्रादीनामुपन्यासाद ग्राम्यतैव लक्ष्यते। क तापदिदै मुखक वा स वराको राकारजनीरमणः। दमयन्ती-सखि, निर्तितं पूजनं तदिदानी गन्छामः । ( सबैलक्ष्य विमृश्य ) कमले, साम्प्रतं न पारयामि जीवितं धारयितुम् । पश्य- प्राणाधिको मम तथा यदि नेपयोऽपि पारुष्यमाश्रयति हन्त दयां विहाय । पापा तदा कयमिदं हतजीवितं हा धृत्वा पताम्यनुशयाम्बुनिधो दुरन्ते ॥१४॥ ( इति मुन्छति । ) सख्यो-( नलिनीदलैरुपर्व-ज्य सविपादम् ) हा कधं चिरं उपवीइदा.वि व उच्छसिदि । ( दीर्घ निःश्वस्य ) हा लोधवाला एत्तिकं ज्जेव्व अहिलसिदं तुम्हाणं ? हा -महाराज, नेसघ, फुदो पदं भवत्यन्वरं गदं भत्तणो दयिदंण ओलम्बसि " (संस्कृवमाश्रित्य ) हा हतविधे, भीमावनीन्द्रतनुजां विबुधेन्द्रतुल्ये रको नले विरहवाहिविताप्यमानाम् । मूचर्चा गतामहह कोपि न पश्यतीमां देवस्य दुर्विलसित हि गिरामगम्यम् ॥१५॥ नलः-(ससम्भ्रमम् ) महह संप्रति न धैर्यमवलम्बितुमुत्सहे। (इति कथंचि- • दुपसत्य पाणना भैी स्पृशति ।) दमयन्ती-(मीलिवलौचनैव ) सखि, अन्यारा एष ते फरस्पर्शः प्रतिमावि । अमृतेनेवानेन दय स्पर्शनोत्रीवितास्मि । १. चिरमुरवीमिता अपि न उमिति । (दोघ निरयस्प) हा लोकपालाः एतावदेव •ममिपिन पुस्मामाहा महारान ग्य.कुछ एतददायम्वरं गतामामनोदपिता नावमनसे ।

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु कमला-अयि मुद्धे, अहं दूरादो म्हि, कि अलीअं भणसि ? नलः-(स्वगतम् ) दिष्ट्या प्रत्युज्जीवितेयम् । तदपसरामि । ( विमृश्य ) अहो हर्पजडीभूत इव मे करो नेतः प्रचलति । ( इति कथंचिदपसृतः । ) दमयन्तो-(मीलितलोचना सखोवाक्यमश्रुत्वैव ) सखि, किमिति सत्वरमप- सूतासि । एहि पुनरपि तादृशेनामृतहस्तेन स्पर्शन संभावय माम् । ( इति नेत्रे उन्मीलयति ।) नलः-(स्वगतम्) ननु सुतनु तवैव स्पर्शनान्निति, नवधनजलदानाचातकस्येव जाता। इयममृतमनोज्ञा श्रोत्रमामोदयन्तो पुनरपि तव वाणी हारिणी कर्णमेतु ॥१६॥ कमला-सहि सच्चं भणीअदि । मया हि ण तुह फंसो किदो। दमयन्ती-अत्र न कोऽप्यन्योऽस्ति । तत्केन स्पृष्टाई । मन्ये त्वयैव परिहासार्थ गोप्यते न मया स्पृष्टासीति । (नेपथ्ये) स्वयंवरः श्वो भवितेति देवी प्रसान्त्वनायाद्य निजात्मजायाः। प्रासादमभ्येति समर्च्य देव रमापति मङ्गलमूलभूतम् ॥१७॥ दमयन्तो-अहो प्रमादः! चिरायिवमत्रास्माभिः। अम्बा प्रासादमागवा : सत्सत्वरं संभावयामः। (इति निफान्ताः1) नल:--हा फयं गता एव । (सवैलक्ष्यम् ) हा निष्करुण देव, १.अपि मुग्धे, महंदतोऽस्मि, किमनीकं मणसि । १.ससि, सायं भएयते, मया हिमतवमर्शः कृता ।

·३५
घोरनैषधम्
तल्लीलाश्वितचारुलोचनमहो वक्त्रं चिरं नेतितं
वाचो नापि यथेष्टमाश्रितसुधासाराः समास्वादिताः।
नैवान्तःकरणस्य निर्वृतिरभूत्तत्संनिधानादलं
कि जातेऽपि समागमे सपदि हा विघ्नः कृतोऽयं त्वया ॥१८॥
(अर्वमवलोक्य ) कथं मध्याह्नः संवृत्तः । तथाहि-
प्रत्यप्राम्बुजिनीदलान्तरगतः प्राणाधिका सारसः
पताभ्यामुपवीजयत्ययमलिर्नीलोत्पलश्यामलः।
प्रेयस्यास्वपमूर्जितां शमयितु दूरान्मधून्यानय-
नस्य यच्छति तन्मुखाच्च मुदितो लीटे रसादादृतः ॥१६॥
वत्संध्योपासनाय शिबिरमेवानुप्रविशामि ।
(इति निष्क्रान्तः ।)
इति पञ्चमोऽङ्कः॥
जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो
व्यधित यदतिहृद्यं सूरिरामावतारः।
रसभरपरिपूर्णे नाटके पश्चमेऽस्मिन्
व्यगलदनवशेपक्षीणपकोऽयमङ्कः ॥२॥

·पष्ठोऽङ्कः। (प्रविशति प्रदृष्टः सिन्दूराञ्चितश्मश्रुः पीतवस्त्रधारी दधिविलिप्तललाटः कालोपचित- कपोलो विदूषकः।) विदूपकः-ही ही भो कह सोहम्हि एदेण पसाहणेण, मण्णे मह जेव घम्हणस्स तोसत्यं यमरसस्स विाहमहूसओ जादो । लड्डुमा भक्खिदा, वत्थाई लद्धाई ।' (प्रविश्य) वामनकः-साहु यम्हण, साहु सोहसि अणेण पसाहणेण । विदूषकः-अवेहि रे दासीए पुत्तम, उवहससि मं ।' यामनकः-ण उवहसम्मि, णणु जरढमल्नुओ विक्ष साहु सोहसि ति भएम्हि । विदूषकः-णणु तुमं फुदो मण्डूओ विभ अगेण जिएणचेलेण परिविदो भमसि । धामनकः-णा देवीए सहीए वितिएणं एदं चीणंसुअं, मा दाव हत्यिणो में तुंगं ठूण पखुहिदा होन्तु त्ति पदेण परिविदो भमम्हि ।। विदूषकः-साहु तु फणिट्ठामेतेन सरीरेण दिट्टण इत्थिणं फ्लोहो। भण फर्हि यस्सो।। यामनका-भट्टिणी दढुं गच्छेह । विदूषकः-हिं वितहि जेवजाम्हि । (निष्फ्रान्ती) विष्कम्मकः। १.हीरी भी रूपं शोभे पसेन प्रसाधनेन । मन्ये ममैव माझयस्य वोपायं वयस्पस्य विकार मोमवो बात पहाता मपिता: । वामाथि आधानि । १. सापुमा साधु गोममे मनेन प्रसाधनेन । ३. अहिरेदारयाः पुत्र, उपहसमि माग! ..मोपामामि मनु बरटमानुस साधु गोमो इति भवामि । ५ मनु स्वं यो मापद र मनेन पीपंग परिपतो प्रमगि। .. मनु देव्याः सख्या वितीरमेशबीनायकम् । मा नागिनो मानारएका पुमिता मवम् इति एलेन परितो प्रमामि । ..नत्र निष्ठामाप परऐन मिलना सोमः।मण कुत्र पस्यः । म.मनीषं पचता . नामरिष पामि ।

·६७ धीरनैषधम् (प्रविशति कौतुकितान्तरङ्गो राजा ।) नलः-अहो चिरान्मे संप्रति मनोरथोपपत्तिर्जाता। तथाहि- अलवितरदांशुकस्मितमलक्ष्यनेत्राश्चल- प्रचारमभृशोदयन्मणितमस्फुरद्धूलतम् । अपूर्णसकलाङ्गकेक्षणकुतूहलं दुर्लभं जनः कृततपश्चयो बत लभेत मुग्धारतम् ॥११॥ (प्रविश्य) विदूषकः-जअदु जनदु प्पिअवयस्सो । अवि णाम णववधूलाभादो सुप्प- हादा रअणी प्पिभवभस्सस्स।' राजा-ननु भवति शुभचिन्तके किं न सुलभम् । तद्वयस्य, साम्प्रतं निर्वर्तित कृत्योऽस्मीति देवी द्रष्टुमिच्छामि । तत्त्वमपि मया सहैवागच्छ । (इत्युभौ परिक्रम्य) कथमियं देवी सखीभ्यां सह किमपि मन्त्रयन्तीव दृश्यते । . (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा देवी सख्यौ च 1) कमला-सहि, अल अण्णधा सम्भावणाए । भणुऊलो महाराजो क्खु ।' राजा-वयस्य, मत्संबद्धव वार्ता । तदिहैव भूत्वा शृणुमः । (इति तथा कुरुतः ।) दमयन्ती-सखि न ते वचने प्रत्येमि । कमला-गणु मह वप्रणम्मि ण पच्चओ होदु । तवैव सापल्यभयान निद्र- यापि संगच्छते महाराज इति महोवारिणो पतत्तिराअस्स वअणम्मि कि ए पच्चेसि । राजा-अहो किं नु स्यात् ? कि मयैव किमपि स्खलितम् ? १. जयतु जयतु प्रियवयस्यः। अपि नाम नववधूलाभारसुप्रमाता रजनी प्रियवयस्यस्य । २. सखि अलमन्यथा संभावनया । अनुकूलो महाराजः खलु । १. ननु मम वचने न प्रत्ययो भवतु । (तवैव...इति) महोपकारिणः पतत्रिराजस्य वचने किंन प्रत्येषित ·रामावतारप्रकीर्णप्रयन्धेषु दमयन्ती-अयि किमेवं मां वञ्चयसि ? तेषु किल दिवसेषु तथा भवेदार्य- पुत्रस्य चेतोवृत्तिः। राजा-(सानुशयम् ) वयस्य, अपि किश्लिल्लक्ष्यसि ? विदूषकः-हंहो पिअवस्स, हं ब्रह्मणो मोअएक्करसएणो कहं णाम एदाणं वक्कवअणाणं अत्थं जाणिसं' राजा भवतु स्वयमेवामतः स्फुटीभविष्यति । कमला-अयि मिच्छाणिबंधपहिले एसा पदिकिदी तुह ज्जेव ।। राजा-(सानुतापम्) अहो सामात्योपलब्धा देव्याःप्रतिकृतिर्गोपयितुं विस्मृता। मन्ये तामेव दृष्ट्वा देव्यान्यथैव परिशङ्कितम् । भवतु शृणोमि किं तावत्प्रतिपद्यवे देवी। दमयन्ती-सखि किं न पश्यसि ? कुचकुड्मलयुगमचिरोद्भिन्नमनामृष्टमन्जुलं भाति । अयमधरपल्लवोऽप्यप्रचुरितरागो रदास्पृष्टः ॥२॥ तत्कस्याश्चित्कुमार्या श्रआर्यपुत्रेण बहुमतायाः प्रतिकृतिरियम् । नलः-अहो मुग्धतातिशयो यत्कुमारीभावस्थम्यात्मनः प्रतिकृतिमन्यथैव संभा- वयति देवी। कमला--णणु मह उणो थणकुम्हा पिअकरपरिमर्दपिहला अहरविंबं पि पिअविस्सद्धपरिचुम्बणसमेहिदराअंत्ति वक्सेसो कुदो गोविदो । गणु मुद्धे अलि- अपरिसंकिदे, इमाई पेक्व ( इति प्रतिकृतेर्धेमध्ये स्थिते रिजुनामिके भीमश्यानामसाबारग- चिह्न दर्शयति ) दमयन्ती-(सुनिपुणं निरूप्य ) सखि, सुष्ट्रपलक्षितं त्वया, मयैवात्र भ्रान्तं तयं वृत्तान्तो राजपुत्रस्य न वर्णनीयः । हो प्रियवयस्य, अहं ब्राह्मणो मोदकैफरसज्ञः कथं नाम एतेषां वक्रवचनानामर्थ ज्ञास्यामि ! २, अयि मिथ्यानिबन्धमहिले, एषा प्रतिकृतिस्तवैव ? २. ननु मम पुनः स्तनकुम्भी प्रियकरपरिमर्दथुलो प्राविम्यामपि प्रियविनम्धारिचुम्बन- समेधितरागमिति धास्यशेषः कुतो गोरितः। ननु मुग्ये अजोकारिश ने इमे प्रेदश्व ।

·नल:- । घोरनैपधम् ६६ -अवसरोऽयमात्मानं दर्शयितुम् । विदूषकः-(उपसृत्य ) जअदु जअदु देवो।' नलः- (उपसृत्य ) देवि किमिवाद्य विमनायमानामिव देवीं पश्यामि | ( दमयन्ती कमलायै चित्रगोपनाय संज्ञां करोति ।) कमला-( अबुध्दैव) महाराअ ण किम्पि । केवलं चित्तं एदं ( इत्य|क्ते)। (दमयन्ती सरोषं तां पश्यन्ती समुत्थाय चलिता।) राजा-(अवष्टम्य) अयि सुतनु, अलं कोपेनास्यां वराक्याम् । सर्व श्रुतमेव मया । कृतमत्र व्यलीकेन । सुतनु नहिहि रोपं पश्य मञ्जीरयुग्मं रसति परिचलन्त्यां त्वय्यलं श्रोणिभारात् । अधिगतनिजवासस्थानपादाब्जवाधं ध्रुवमिदमनुकम्पा याचते शिञ्जितेन ॥३॥ . अपि च- मदिराक्षि वीक्ष्य तव रोपजम्भणा- दतिवेलवेल्लितमरालिते ध्रुवौ। श्रयते जवादपि गुरू कुचाविमौ बत वेपथुस्तनुवलग्नसुदुःसहः ॥४॥ तत्प्रसीद शतपत्रलोचने रोचनेयमनुगएडमुद्रितः । मार्जिमालमजलस्य शीकरै- स एप चरणौ स्पृशामि ते ॥शा ( इति चरणौ स्पष्टुमिच्छति ।) . ( दमयन्ती ससाध्वसं किंचिदपक्रम्य संकोचिताङ्गी स्थिता ।) 1, जयतु जयतु देवा। २. महाराज न किमपि, केवलं चित्रमेतत् ।

·७० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु कमला-गणु एदं आसणं विहूसेदु महाराओ।' (दमयन्ती सख्यै नलोपवेशनाय संशां करोति ।) सखी-महाराम पसरणाहं ति भणादि एसा । तं उवविसदु महाराओ। (राजा उपविशति । दमयन्त्यपि भूमावुपविशति ।) राजा-ननु देवी, इदमर्द्धासनमलंकरोतु देवी । (इत्युत्थाप्य कयंचित्सलां पार्वे निवेश्य ) देवि, किमिदमकाण्डे लज्जसे ? पश्य- चश्चद्विपश्चिमधुराक्षररम्यवाणि प्रत्यप्रतामरसचारुविसारिनेत्रे । दासोऽयमुन्नतिमदप्यखिलं च राज्यं सर्व तवैव ननु सुन्दरि यन्मदीयम् ॥६॥ ( प्रविश्य संभ्रान्तः।) कन्चुकी-देव नाशितम्। राजा-अये, केन? कन्चुकी-देव बन्धुना । (इति व्याकुलतां नाटयति ।) राजा-(सक्रोधम् ) धिग्वृद्धापसद, किमस्थाने प्रलपसि ? ननु जरया सर्म तेऽङ्गैर्मतिरपि शिथिलीकृता । कचुकी-(सभयम् ) देव, वदामि नाशितं धन्धुना सर्वम् । राजा-आः मूढ, ननु स्फुटमभिधीयताम् । किमेवमसंगतं प्रलपन्संभ्रान्तोऽसि । फन्चुकी--( सत्रासम् ) देव, ननु सर्व श्रूयवाम् । राजा-कथय। फन्चुकी- नाशितं धन्धुना सर्वमुद्यानं मरुतस्तव । रादोन्तरवलज्ज्वालाजालैदलयता जनान् ॥७॥ (नेपथ्ये महान्कलकलः।) .. ननु एतदासनं विमुपयनु महाराजः । २. माराम, प्रसबाहमिति मयस्येपा, तदुपविशतु महारावः ।

·धोरनैषधम्
राजा-(ससंभ्रममूर्ध्वमवलोक्य) अहो सत्यमेव महोत्पातानां संरम्भः । तथाहि-
ज्वालाजालैर्जनानां ज्वरमुपजनयञ्जातवेदाः समिन्वे
देवश्चायं विवस्वान्मलिनतरघृणिदृश्यते लग्नकीलः ।
आशाश्चेमा न भान्ति प्रचुरतररजोराजिसंछादिताङ्गा
धात्री पात्रीभवन्तां विदलयति मनो वेपथूनामियं नः ।।
(कञ्चुकिनं प्रति ) आर्य विद्याधर, इदं सर्व गुरवे गौतमाय निवेद्य सत्वरं
तदादेश मह्यमुपनय।
कञ्चुकी-तथा ( इति निष्कान्तः।)
राजा-देवि, अत्रोत्पातानां महती बाघेति प्रासादाभ्यन्तरमेव प्रविशामः ।
{ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इति पष्ठो॥
,
जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो
व्यधित यदतिहृद्यं सूरिरामावतारः।
रसभरपरिपूर्णे नाटके तत्र पष्ठी
व्यगलदनवशेषक्षीणपकोऽयमः ॥६॥

·सप्तमोऽङ्कः। (नेपथ्ये) घा हा पुत्रि, हा वत्से, किमिदम् ? पुत्रि, मा साहसं कार्योदयात्ते कमलापतिः । शाश्वतं ननु सौभाग्यं न चिरात्पतिमाप्स्यसि ॥१॥ (प्रविश्य संभ्रान्ता।) चेटी–अम्भो कहं एसा भत्तिदारिया उब्बन्धणाय किदोजोआ असरीरिणीए. भारदीए णिवारिजदि! हा कहं एदाए ण स्सुदो अजदणो वुत्तन्तो ?' (ततः प्रविशति पाशहस्ताशोकतलस्था दमयन्ती।) दमयन्ती-हा कथं मन्दभागिन्यहं प्राणपरित्यागेऽपि नानुमता देवैः । (उपमृत्य) चेटी-भत्तिदारिए, को एसो तुह मिसा विसामो ? किं णु पदं व्ववसिदं । कि मजदणो वुत्तन्तो ण स्सुदो ज्जेव ? दमयन्ती-अयि कः सः? चेटी-जं अन्न क्खु महाराभस्स णाराअणपूअरणं करिम तदहिमुहं बहु विल- अन्तस्स एवं आवासवणेण भअवदा अणुग्गहो किदो। ( संस्कृतमाश्रित्य) राजन्, मास्म विक्लवतां प्रायः सत्वरं क्रियते मया । कोऽप्युपायो नलो येन प्राप्यते धीरतां ब्रज ॥२॥ 1. अहो फयमेपा भत्तुं दारिका उद्वन्धनाय कृतोद्योगा अशरीरिण्या मारत्या निघायते? हा कथमेतया न तोऽद्यतनो वृतान्तः? २. मतदारिके, क एप तव मृपा विपादः? किं न्वेतद् व्यवसितम् १ किमयतनो वृत्तान्तो न धत एव! ३. यदद्य खल महाराजस्य नारायणपूजनं कृत्वा तदभिमुखं बहु। विलपत एवमाश्वासवचनेन भगवता भनुग्रहः पतः।

·धीरनैषधम् दमयन्ती-हा निष्करण विधे, कमपराधं संभाव्य नृशंसं वान्धवापसर्द पुष्करं प्रयुज्येशीमवस्थां प्रापितस्त्रार्यपुत्रः । चेटी-अलं विसाएण । णणु लद्धा प्रासा। तं एहि भट्टिणी तुमं दहूं इदि। दमयन्ती-काम्बा साम्प्रतम् ? चेटी-पाप्सादन्भन्तरम्मिा दमयन्ती-ततस्तन्मार्गमादेशय । चेटी-इदो इदो भत्तिदारिआ ।' (निष्कान्ते।) विष्कम्भकः। - (प्रविशति सरस्वती भीमश्च ।) सरस्वती-वत्स, संदिष्टं च मां प्रहिण्वता देवेन कैटभारिणा यदस्यैव रूप- कस्य प्रयोगेगा भववो मनोरथः संपत्स्यते । (परितो विलोक्य ) वत्स, समागवा एव सदेवासुरगन्धर्वा मानवाः सदसि । तत्किमिति विलम्ब्यते ? राजा-यथाह भगवती । (उच्यैः ) भो भोः कुशीलवाः प्रवत्त्यतामिदानीमभिनयः । (प्रविश्य) सूत्रधारः- चक्रपारिएरसी देवो जगतो मद्गलं महत् । जयत्यनादिसंसारसूत्रधारो महामहाः ॥३॥ भो भोः सामाजिकाः, तस्यैव देवस्य निदेशादभ्युदितः करुणापावनः सारस्वतः प्रबन्धोयं लोकमङ्गलाय प्रयुज्यते । १. पलं विषादेन । ननु खन्धा प्राण। सदेहि, महिनी वांदप्रमिच्छति । २.प्रासादाम्यन्तरे। ३. इत हवो मदारिका। १०

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
(नेपथ्ये)
हा महाराज ! हा त्रैलोक्यबन्धो ! हा आर्यपुत्र ! कथमिमां त्वदेकजीवितां
दासीमुपेक्षसे?
सूत्रपार:-(नेपथ्यानिमुखमवलोक्य ) अहह कष्टमापतितम् ! महाराजनलस्य
धर्मपली-
शोकातिमारात्कलुपान्तरेय तपात्ययादम्बुधिगामिनीव ।
भर्ना वियुक्ता विधृता सस्त्रीभ्यामाक्रीडमायाति मुहुः स्खलन्ती ॥४॥
( सखेदो गम् ) हन्त न पारयेऽस्या इमामवस्था साक्षात्कर्तुम् !
(इति निष्क्रान्तः)
( ततः प्रविशति सह सखीभ्यां ययानिर्दिष्टा दमयन्ती।)
दमयन्ती-हा महाराज!-( इत्यादि पठित्वा मूर्च्छति । )
भीमा-हा वत्से, कथमीदृशमवस्थान्तरमनुभवसि ? ( इति मुर्छति ।)
सरस्वती-अयि वत्स, प्रेक्षणकमिदं किमतितरां विपीदसि ?
( इति चेतनामुपनयति ।)
भीमा-कथं प्रेक्षणकमिदं न भूतार्थः !
दमयन्ती-हा आर्यपुत्र ! हा नाथ ! हा प्राणप्रिय ! हा सुकृतिकुजनयन-
रुपद ! क्षणदाकंरकुलोत्स!
मनुजपशुना तेन घृतोपर्धेः सकले हते
जलधिवलये राज्ये प्राज्ये न मन्युभरेण यत् ।
नगरमनुजैदृष्टः शोकाकुलं बहिरागतो
विपिनमगमस्तस्य स्मृत्वा मनो मम ताम्यति ।।५।।
कित-
तदा बुभुत्ताकुलितो मराला-
विलोक्य हेमान्महणाय तेपाम् ।
उपर्युपातिप्य निजान्तरीयं
नभः प्रयातेषु च सेपु खिन्नः ॥६॥

·धोरनैषधम् अङ्गानि यदौमवरोचितानि ममार्धवस्त्रेण कथं कथंचित् । ब्रीडानमन्मौलि तिरोदधस्त- दद्यापि ते निईहतीव चेतः ॥७॥ (दीर्घ निःश्वस्य ) हा प्राणनाथ, मम मानद, दैवदोषा- द्विसन्धमाकलितसुप्तिसुखां विहाय । दासीमिमा विदलितार्द्धदुकूलवासाः कां कां दशामधिगतोऽसि वनान्तरेषु ॥८॥ (सापस्मारमिव ) हा महाराज- शार्दूलदारितकुरङ्गकुले भ्रमित्वा- ऽरण्येऽवितान्तचरणाम्बुरुहो दिनान्ते । दास्याऽनया विरहितो व्यथमानचेवा रानि कथं सह मृगैरनयः सुदीर्घाम् ।।६।। ( इति मूर्च्छति । ) भीमा-हा वत्से, सम्प्रति न शक्तोऽस्मि । अभिभवति मां विमोहः । ( इति मूर्च्छति ।) सरस्वती-(चेतनामुपनीय ) वत्स, कियद्वदामि प्रेक्षणकमिदम् । भीमः-भगवति, यत्किश्चिदस्तु । न पारये द्रष्टुम् । सरस्वती-ननु शुभोऽस्योदकं इति भगवता समादिष्टं तत्किं विपीदास ( दमयन्ती मूछति।) सल्यो-(चेतनामुपनीय) हा सहि केत्तिमं दूरं खेदावेसि अत्ताणं?' दमयन्ती-(अश्रुत्वैव ) हा नाथ हा सकलभूवलरत्न राज- नद्यापि यापितमहुव्यसनां दयाः । आश्वासनस्य वचनैरमृतोपमाह- हो हन्त हन्त परिवर्द्वयसे न किं माम् ॥१०॥ सति, नियहरं पति पात्मानम् ।

·- ७६ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु ( सावष्टम्भम् ) अथवा किमत्र निराग महाराजमुपलभे। ममैव दौर्भाग्य- विलसितमिदं सकलम् । ( सविपादम् ) भोहतविधे, किं नाम तत्र निर्जने वने विचरन्ती माम्- व्यालेन तेन समवर्ति गृहप्रकोष्ठ- द्वारप्रभं वदनमुद्वहता निगीर्णाम् । संमोच्य पारपरिवर्जितदुःखवार्थों निक्षिप्तवानसि श्यामपहाय दूरम् ॥११॥ ( सविमर्शम् ) अथवा कोऽत्र देवस्य दोषः। स व्याल एव पातकिनी मामर्द्धनि- गीर्णमेव घृणया मुखादपाकृतवान् । हा भगवन् वासुदेव, त्वयापि नानुकम्पितेयं दुःख- भागिनी। किं मां मातृष्वसुर्गृहे वहिप्रवेशमहोत्सवमनुभवितुं समुद्यतामकस्मादेव पिनोविक्लवतामुपश्राव्य समानीतवानसि । ( इति मूर्च्छति । ) सख्यौ-(चिरमुपवीज्य ) हद्धी कहं ण राज वि उजिवइ । ता सुद्धन्तं जेव पविसामः। उभे-(संस्कृतमाश्रित्य ) हा सोमवंशाङ्कुर नैपधेन्द्र प्राणांस्त्यजन्ती दयितां तवेमाम् । किं नाम नाश्वासयसे समेत्य द्यूते हृता ते करुणापि किं वा ॥१२॥ (इति पठन्त्यो रुदत्यौ कथंचिद्दमयन्तीमवष्टम्य निष्क्रान्ते।) गर्भावः। भीमा-हा कथं नेवोज्जीविता वत्सा। (इति मूर्छति । ) (सरस्वती चेतनामुपनपति ।) (नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ) 1.समवत्तौ-यमराजः। २.वाधिक कथंनाचापि उनीवति, सत् शुद्धान्तमेव प्रविशावः ।

·घौरनैपधम्
इंडो जन्मान्तरेपि भवर्ती' दयितां लमेय
भीमावनीन्द्रतनुजे विगलद्वियोगम् ।
इत्यालपन्स गतवान्तुपर्णनाम्नो
भूपस्य सारथिरनौपयमेव मोहम् ॥१३||
(सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति ।)
भीमः सरस्वती च-(ससम्भ्रममुत्याय) हन्त किमिदं स्यात् । कथितं च यः
कमलया वत्सायाः सख्या यथा ऋतुपर्णस्य राज्ञो रथघोपमनुकरोतीति । तद् गत्ता
“पश्यामः (इति परिकामतः।)
(ततः प्रविशति सारथिम्यां वोन्यमानो मूच्छितो विरूपो नलः।)
सारयी-हद्धि कहं अन्न मिण उच्छसिदि !'
(उपत्य)
सरस्वतीमीमौ-( सविमर्शम्) हा कथमिदं रूपान्तरमधिगतो वत्सः ! (उपवीम्य)
हा कथं नोनीवति!
भीमा-हा वत्स ! कासि गवः ? हा भगवन् मधुसूदन, किमिदमुपन्यस्तम् ?
-हा भगवति भारति एप ते रूपकार्थः! (द्धितः ।)
सरस्वती-आश्वसितु वत्सः । सर्व शुभमेव भाषि ।
(भाकाशात्यविश्य)
नारदः-मो भोः अन्तापुरचारिणः परिचारकाः!
आदेशादित एव दानवरिपोर्मेमो समानीयताम्
(उच्चैः)
आतोद्यादि च मङ्गलं पुरजनैः स्वरं समारभ्यताम् ।
(सहपतिरेकम्) उत्तीर्णो निपधाधिपोऽयमघुना दीर्घाममूमापदम्
(सोत्वम्) जातं सम्प्रति भूतलं किमया त्रैलोक्यमेवोज्ज्वलम् ॥१४||
(वयः प्रविशति सखान्यो धार्यमाना कशाली करारनाघिदेववेव दारापाननुगता भैमो।)
(नारदः कनादकेन न मिचति।)
सधि ! कयमपारि नावासति !

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
( नलः उत्थाय पादयोः पति नारदस्य ।)
नारदः-वत्स, उत्तिष्ठ, नागराजेन कर्कोटकेन वितीर्ण वस्त्रं परिधत्व । (नल::
तथा करोति)
(सर्वे सविस्मयं तस्य पूर्व रूपं पश्यन्ति।)
दमयन्ती-(दारको प्रति ) (सासम् ) वत्सौ प्रणमतं चिरादृष्टस्य तावस्य.
चरणौ।
वार्ष्णेयः-महाराज,
(दारको तथा कुरुतः)
नारदा-वत्स नल, इयं भगवती भारती, अयं च ते श्वशुरः । तदिमौ प्रणम।
नला- ( सरस्वत्याः पादयो पतिवा) भगवति अयं दासो वैरसेनिःप्रणिपति ।
सरस्वती-(उत्थाप्य) क्स, चिराय जगतो मङ्गलं भूया।
(नलः भीमं मणमति ।)
भीमः-(उस्थाप्य ) वत्स, चिराय ते हो मधुसूदनः क्षेमं दिश्यात ।
(प्रविश्य)
देश हित्वा पुष्करः पलायितः।
सर्वे-प्रियं नः प्रियम् । नष्टः स द्यूतकराधमः ।
भीमः-( दमयन्ती प्रति ) वत्से, भगवती महर्षि च प्रणम ।
(भैमी तथा करोति।)
उभौ-वत्से, अवियुक्ता दयितेन चिरं वसुधाराज्यसुखमनुभूयाः ।
सरस्वती-वस, वरसेने, किं से भूयः प्रियमुपकरोमि ।
नला-भगवति, किमतः परं प्रियमस्ति ।
प्राप्ता त्रिलोकतिलकत्वमिता प्रियेयं
दुःखाम्बुधिश्च सुमहान्परितीर्ण एषः ।
नष्टो रिपुर्जलधिपारविसारि किंच
साम्राज्यमाप्तमतुलो हि तव प्रसादः ॥१५॥

·घोरनैपधम् तथापीदमस्तु !(भरतवाक्यम् ) भूयाद्र्पकमुत्तमं परिमलैरानन्दयन्सज्जना- नेतत्सूरिमिलिन्दमानसमुदे वृन्दारकैर्वन्दितम् । शुभ्रन्दीवरदामसुन्दरतरं वन्दारुवृन्दे परं दाक्षिण्यं दधतः सदा करुणया नारायणस्य प्रभोः ॥१६॥ ( इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ इति सप्तमोऽङ्कः॥ जनकचरणचिन्तावाप्तविज्ञानलेशो व्यधित यदतिद्वधं सूरिरामावतारः। रसभरपरिपूर्णे नाटके सप्तमोऽस्मिन् व्यगलदनवशेषक्षीणपक्षोऽयमकः ॥१७॥ ॥ समाप्तमिदं धीरनेपघम् ।।

·साहित्यरत्नावली (१) परिमलः। तत्रभवान् मृगांकदत्तसूनुः पद्मगुप्तापराख्यः परिमलमहाकविः श्रीभोजदेवपित. व्यस्य धारेश्वरस्य वैक्रमीयकादशशतकोमृतस्य वाक्पतिराजदेवस्य सभांभूपयामास। वाक्पतिराजदेवो भोजपितामह इति निर्णयसागरमुद्रितेपु प्राचीनलेखेषु दुर्गाप्रसाद- पण्डितस्योक्तिरतु प्रमादमूलिका, लेखेषु 'तत्पादानुष्यात'शब्देन तदुत्तराधिकारियो प्रहरणान्न पुत्रस्येय, तथा च वाक्पतिराजपादानुष्यातः सिन्धुराजस्तत्पादानुध्यातो भोज इत्यादिना सिन्धुगजो वावपतिराजानन्तरं भुवं युभोजेत्येव गम्यते । तयोः कः संबन्ध इत्यत्र तु- "दिवं यियासुर्मम वाचि मुद्रामदत्त यां वाक्पतिराजदेवः । तस्यानुजन्मा कवियान्धवस्य मिनत्ति त संप्रति सिन्धुराजः ॥" इति श्लोक एव परिमलस्य प्रमाणम् । अस्यैव च वाक्पतिराजानुजस्य भोजपितुः सिन्धुराजस्य कुमारनारायणापर- नाम्नो नवसाहसाझोपाधिकरयेतिवृत्तं नवसाहसाकचरिताख्यं परिमलः मणिनाय । सिन्धुराजो मृगयानुसारेण विन्यकानने भ्रमन्यनकखलावेष्टितमीवमद्भुतं फमपि मृगं विलोक्य मोहित इव वमनुजगाम । अनुगच्छता च नृपेण- "शिलाभेदक्षमेणापि किमपि श्लथमुष्टिना । अभूद्विद्धः स सारङ्गस्तेन त्वविन मर्मणि " नृपनामाष्टुं वाणमङ्गे वहन्मृगोऽपि जयाकुखान्तरेषु घायननविदूरे नर्मदावटे सखीमिः सह प्रीहन्याः निजस्वामिन्याः फणिकन्यायाः समीपं जगाम। वत्र च याणं नृपनामा विलोक्येव देवनिदेशितव शशिप्रभा तस्मिन्ननुरागं पमार। नृपोऽपि मगमन्वेष्टुं रमागदास्येन निजामात्येन सहितोऽनुचरान विहाय घने यने विचरन् मुछाहारं हन्तं पाप हंसमाकाशे विलोक्य, तदनुसारी फस्यापि इदस्य पुलिने उत्पादितं हारं गृहीत्या, सन नीलमणिमिलिसित शशिपमाया नाम विलोक्य वस्यां ११ ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु समुत्कण्ठितरतां रात्रि तत्रैव नीत्वा, प्रभाते शशिप्रभायाः सखी पाटलाख्यामिवस्ततः पक्षिहृतहारविचयव्ययां दृष्ट्वा तत्सकाशादात्मनि नागदुहितुः प्रणयं ज्ञात्वा नर्मदातटे तां ददर्श । तत्र तदागमनमसहमानैः फणिभिर्मायाबलाद्विग्नितमनोरथः सहसोदिते तिमिरचक्रवाताद्युपद्रवेऽन्तहितां प्रियामन्विष्यन्नृपः शरीरिण्या नर्मदयोपसृत्य “यो वांकुशराक्षसात्स्वयं तस्य सरसि निर्गतं कनक कमलमाहृत्य शशिप्रभायाः कर्णावतंसी- कुर्यात्स एव तस्याः पाणिग्राही भवेदिति" तत्पितुर्नियम परिज्ञाय नर्मदोपदिष्टमेव पन्थानमनुसरन् ऋपिभ्यो विद्याधरेभ्यो नागेभ्यश्च साहायक देवोपस्थापितमादानो विद्याधरसेनया पत्रांकुशं विजित्य कनककोकनदं शशिप्रभायाः कर्णपूरीकृत्य तो परि- णीय पुनः स्वनगरीमाजगामेति मूलकथा अस्मिन् काव्ये वर्णिता । अयं च कविर्भास- सौमिल-कालिदास-भर्तृमेण्ठाश्वघोष-बिह्नणादिवत् वैदर्भरीतिमेव सर्वदानुसरति । यथा च विहणसूक्तयो द्राक्षापाकोपमास्तथैवास्य सूक्तयः सद्योवृन्तविलूनद्राक्षामधुराः सतां मनोवृत्तय इव च सुप्रसन्नाः । प्रौढ़ौ बितणः प्रकृष्यते, सरसत्वे तु परिमलः । यद्यप्यस्य केचिन्मालवेन्द्रस्तुतिरूपाः "मग्नानि द्विपतां कुलानि समरे त्वत्खङ्गधाराजले नाथास्मिन्निति बन्दिवाचि बहुशो देव श्रुवायां पुरा। मुग्धा गुर्जरभूमिपालमहिषी प्रत्याशया पाथसः कान्तारे कृपणा विमुञ्चति मुहुः पत्युः कृपाणे दृशौ ।" इत्याद्याः श्लोकाः सुभाषितमन्येपूपलभ्यन्ते, तथापि नाद्याप्यस्य प्रसन्धान्तराणि नाम्नापि विदितानि। । साहसाचरितं प्राचां प्रियमासीत्, तथाहि दशरूपके धृतः श्लोकः, 'चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसि । बीड़ाधवलितं चक्रे मुखेन्दुमवशैव सा ।।' (पठे सर्गे ४२) -'अनातपत्रोऽप्ययम्' इत्यादिचतुर्थसर्गश्लोकः । अस्य अन्यस्य कीदृशं माधुर्यादिकमित्यादि अधोबिलिख्यमानास्पबन्धात्स्फुटो- मविष्यति। दर्पणे च- ·३ साहित्यरत्नावली परिमलकृते साहसाचरिते चतुर्थे सर्गे- ततः स चेवस्यवनिपतिर्दधे शशिप्रमालोकमहोत्सवस्पृहाम् । उपोदरागामुदाधिस्तटोदरे नवोद्गतां विद्रुमकन्दलीमिय ॥शा शशिप्रभाशानलिनीमृणालतामुपागते मौक्तिकदाम्नि सादरः । वदागते दूत इव न्यवेशयत् स दर्शितप्रेमलवे विलोचने ॥२॥ पुनः पुनः पट्पदराजिमेचकां तदिन्द्रनीलाक्षरपंक्तिमैक्षत । स तत्तणान्मन्मथजातवेदसस्तनीयसी धूमलतामिवोद्धताम् ।।३।। सुगन्धिहारानुलेपनं करे समुन्मिपत्स्वेदलवे विलुम्पति । असंगताया अपि दोघचनुपः पयोधरस्पर्शमियाससाद सः॥४॥ तदीयनामाङ्कलिपि शनैः शनैः सलीलमावर्तयितुं प्रचक्रमे । परिस्फुरत्पल्लवपाटलाधरो रहस्यविद्यामिच मन्मथस्य सः ॥५॥ अनेकरूपालिखनप्रगल्भया मुतीक्ष्णया वर्तिकयेव चिन्तया । स तामनाप्वेक्षणसंस्तवां पुरा लिलेख चित्ते मुहुरन्यथान्यथा ॥६॥ अनङ्गचण्डारपतप्तयोस्वदा शशिप्रभाविभ्रमदर्शनं प्रति । द्वयोरभूदुत्सुकता वनान्तरे विलासिनस्तस्य च कैरवस्य च ॥७॥ उदादिग्वारणहस्तहारिणा स दक्षिणेन स्फुरता च वाहुना। स्थिरीकृताशो मनसापि दुर्लमामदुर्लमामिन्दुमुखीममन्यत ।। पुरो विमुञ्चन्नयने यहच्छया नृपस्तमालट्ठमकाननोदरे। अपश्यदत्रावसरे विलासिनी पयोदमध्ये शशिनः कलामिव पक्षा विभिन्नचूर्णालकमक्ति कुतो विकोणचूड़ामणिचन्द्रिकं शिरः । अथानुमावेन निदेशितेव सा ननाम मानिन्यवशा विशाम्पतिम् ॥१०॥ रशा नरेन्द्रेण निर्देशिते स्वयं शिलावले नातिविदूरवर्तिनि । सपाविशत्सा रशनामणिविपा निपिच्यमानेऽमरचापशोमिनि ॥१२॥ तयातिदीघदेशनानुपातिमिर्विकृप्यमाणामिव भूपणांशुभिः । इति क्षितीरोहितवर्मदीपिकामुदीरयामास गिरं रमागदः ॥१२॥ अनेन विन्ध्यादिविहारजन्मना श्रमेण कामं भवती कदर्थिता। प्रसुनजूदादिनुसानिलोप्मणा बटाविटदेन्दुफ्लेव शूलिनः || अमी सरोजप्रतिने मुझे मुहुस्ववावपाताम्रपोजभित्तिनि । समुन्मिपन्ति समवारिविन्दवो नवानि लावण्यमुघालवा इव ॥१४ ·४ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेपु इतोऽवतंसोत्पललास्यदेशिके निरन्तरं गन्धवहे वहत्यपि । न घूर्णते विन्नललाटसङ्गिनी तबालकश्रेणिरियं मनागपि ॥१॥ अनेन पीनस्तनकम्पदायिना निरायतेनोद्वहता कदुष्णताम् । अयं प्रवालादपि पाटलच्छविन दूयते निःश्वसितेन तेऽधरः ॥१६॥ उदित्यपंक्तया श्रमवारिविग्रुपां निरन्तराध्यासितरेखयानया । तवैप कण्ठः कुटजावदातया :विलासमुक्तालतयेय भूष्यते ॥१७॥ इदं महचित्रममानुपं त्वया विगाह्यते यद्वनमद्वितीयया । इमाः क विन्ध्यस्य भुवोऽतिदुर्गमाः क राजवेश्माभरणं भवाशी ॥१८॥ नवोद्गताशोफपलाशकान्तिना निकामनिर्यन्नखचन्द्रिकेण च । विभर्पि कस्येदमनेन पाणिना वदावधूतेन्दुमरीचि चामरम् ।।१६।। नृपस्य कस्यापि परिच्छदाङ्गना यदि त्वमुच्चैविभवो हि कोऽपि सः। मरुत्पतिर्मनकयेव तन्वि यस्त्वयापि वालव्यजनेन वीज्यते ॥२०॥ अथर्धिमत्या परवत्यसि स्त्रिया कयापि कासौ जगदेकसुन्दरी। नतभ्रु यस्याः स्मरचापयष्टयो विधेयतां यान्ति भवद्विधा अपि ॥२१॥ परस्परस्पर्धिविलाससम्पदा भयं भवत्वामितया विकल्प्यते । मरुत्वतो वा रमणी रमाऽथवा कलत्रमर्धेन्दुविभूपणस्य वा ॥२२॥ इयं परिभ्रान्तिरगेन्द्रकन्दरे सखीव तं शंसति कार्यगौरवम् । भवादशः श्वापददूपितेऽन्यथा चरन्त्यरण्यं किमधीतनीतयः॥२३॥ छनेन खेलन्मददन्तिना वद त्वमागता चण्डि कुतो दुरध्वना । विधाय विश्लपविपादमाययोः स्वकार्यनिष्ठे कथय क यास्यसि ॥२४॥ इति साहिता मृगायताक्षी समुपोढप्रणयं यशोभटेन । सहसा न जगाद लज्जया (नु) श्रमतः किं नु नृपस्तु तामवोचत् ॥२शा शान्तासि कौतुकहतेन कदर्थितासि प्रश्नेरनेन विहितो न वयोपचारः। आतिथ्यमेप कुरुते परमगलेखा- संवादनकचतुरो निचुलानिलस्ते ॥२६॥ एवं निसर्गमधुरेण सुधारसैक- निष्यन्दिना फरिणवधूरथ सा हसन्दी। चन्द्रांशुना कुमुदिनोव दिनोमवप्ता योतक्लमा नरपतेयंचसा यभूव ॥२७॥ ("मित्रगोष्टी-पत्रिका', पाराणसी, प्रयमे वर्षे, प्रथमर्सख्या, कारदा, पैशाखः।)

·[२] अश्वघोषः। अश्वघोपमहाकविः कदा बभूवेति निश्चेतुं न शक्यते । भदन्ताश्वघोपनाम्नो बौद्धस्य केचिदपरेऽपि ग्रन्था आसन्निति विविधग्रन्थपरिशीलनादवगम्यते । अयं बुद्ध- चरितकर्ता तु बौद्धो न वेत्यापि न वक्तुं शक्यते । अबौद्धनापि हि व्यासदासापर- नाम्ना क्षेमेन्द्रमहाकविना बोधिसत्त्वावदानकल्पलता प्राणायि । न चात्रोपक्रमादिशैली- तोऽपि कवेद्धित्वमवगन्तुं। सुशकम् । कि तु रामायणेन रघुवंशेन च केपुचिरस्थलेषु साम्यात् कालिदासस्येवास्यापि कवेः प्रसादप्रियत्वान्माघाद्यर्वाचीनकवीनां रीतेश्व कचिदप्यस्मिन्मन्थे दर्शनाभावात् कालिदासात्पूर्व वा तत्समकालमेव वा कविरयमा सीदिति ज्ञायते। साम्प्रतमेकं बुद्धचरितमेवैतत्प्रणीतमुपलभ्यते । अत्र शान्तोऽङ्गी, करुणोऽङ्गम् । प्रसादमाधुर्यमयी वैदर्भी रीतिः । स्वाभाविकं चैतत् । तथाहि भवभूतिं विहाय करुण- प्रधानो न कोऽपि कविरोजःप्रियः । नच शान्तस्य परिपोपः शब्दकाठिन्येन क्लिष्टार्थ- बाहुल्येन च कथञ्चित्साध्यः। प्रायस्त्रिबिधाः कवयः सर्वदेशेयूपलभ्यन्ते- "केचिद्वदन्त्यभिमतं प्रायोऽनभिमतमपि ध्रुवन्त्यपरे । किममिमतं तेपामिति केचिन्नैव प्रकाशयन्ति पुनः॥" तत्र कालिदासोऽभिमतवादिनां मुख्यः । को हि संदिग्धे- "क्लेशावहा भर्तरलक्षणाहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्तो । स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोमहिप्यावभक्तिभेदेन वपूर्ववन्दे ।।" ( रघौ चतुर्दशे सर्गे) इत्येतस्य "मृग्यश्च दर्भाकुरनिर्व्यपेक्षास्तवागतिसं समयोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि " (तत्रैव प्रयोदशे) इत्यस्य वा श्लोकस्यार्थग्रहणे ।

·। ८६ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु नैषधीयकारस्तु कदाचिदनभिमतमपि वक्ति, तद्यथा सुप्रसिद्ध 'तव वर्त्मनि वर्त्ततां शिवमिति" श्लोके । ईदृग्विधेषु तु श्लोकेषु प्रकरणादिना समुचितोऽथों निश्चेतु- मपि शक्यते । कचित्तु कविः किमभिप्रेतीति नारायणपण्डितोऽपि वकुमशक्नुवन् • यद्वा 'किं वेत्यादि' प्रलपन् 'प्राज्ञं मन्यमना हठेन पठिवामस्मिन् खलः खेलतु' इति श्रीहर्षोच्चारितस्योपालम्भस्य भाजनमात्मानं विधत्ते । न हि केनापि- महानटः कि नु स भानुरागे सन्धाय सन्ध्यां कुनटीमपीशाम् । तनोति तन्वा वियतापि तारहारस्रजा साम्प्रतमङ्गहारम् ।।" ( नैषधीये द्वाविशे सर्गे) इत्यस्य पद्यस्य कः स्वारसिकोऽर्थ इति सुखेन निश्चीयते । ईदृशेषु च त्रिविधेषु फविपु अश्वघोषः कालिदासवदभिमतवादिनामन्यतमः । अनार्पग्रन्थेषु च करुणशान्तयोराहशः परिपोषः, ईदृशो माधुर्यानुवन्धो प्रसादश्च कालिदासीयान्प्रबन्धान्विहाय न काप्युपलभ्यते । अत्रच- "अभवच्छयिता हि तत्र काचिद्विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् । दयितामपि रुक्मपत्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम्" नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् । स्वपिति स्म तथापरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन्मृदङ्गमेव ।। इत्यादिप्रबन्धेन सुन्दरकाण्डस्थस्य हनुमत्कर्तृकरावणान्तःपुरदर्शनस्य साम्यं प्रतिभाति । बुद्धे विनिर्गत्य नगरोपवनं व्रजति विलासिनीनां चेष्टाश्च "बभूवु. रन्तःपुरसुन्दरीणां, त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि।" इत्यादिना रघौ कृतस्य वर्णनस्या. नुरूपाः समुपलभ्यन्ते। अत्रोदाहृतानां गुणानां स्पष्टप्रतिपत्तयेऽत्यन्तमधुरः करुणोऽयं प्रबन्ध उपन्यस्यते- १. तव वर्मनि वत्ततां शिवं पुनरस्तु खरितं समागमः। अयि साधय साधयप्सितं स्मरणीयाः समये वयं वयः ।। तपस्यते काव्यप्रकाशकृते मन्मटाय श्रीहर्षेण स्वकविताया आदर्शभूतोऽयं श्लोकः प्रद- शितः । तेन च दूपणोल्लासप्रणयनात्पूर्व न मया भवतो अन्य उपलब्धोऽन्यया दूषणोदाहरणान्वे- पणप्रयुक्तो महान् मे क्लेशः परिहृतोऽभविष्यदित्यनुवापः कृतः। यत्र वम निवर्तता, सवं भागमः (मागड ) वयं स्मरणीयाः कथावशेषा इस्यादि विरुद्धोऽर्थः प्रतिभाति । २. तधया वाल्मीकीये सुन्दरकापडे- "ल्लियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूदा निशीथकाले रमणोपगूवाः । दर्रा काश्चिप्रमदोपगूढा पया विहङ्गा विहगोपगूढाः ॥"-इत्यादि - ·बुद्धचरिते- ततस्वथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे पोवनं याति विवर्णवाससि । भुजौ समुत्तिप्य तनः स वाजिभृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षिती ॥१॥ विलोक्य भूयश्च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्यामुपगृह्य कन्यकम् । ततो निराशो विलपन्मुहुर्मुहुर्ययो शरीरेण पुरं न चेतसा ॥२॥ यमेकरात्रेण तु भराज्ञया जगाम मार्ग सह तेन वाजिना। इयाय भर्तुविरहं विचिन्तयंस्वमेव पन्थानमहोभिरष्टभिः ॥ ३ ॥ निशम्य च स्रस्वशरीरगामिनी विना गतौ शाक्यकुलपण तो। मुमोच वाष्पं पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेरिवागते ॥४॥ पुनः कुमारोविनिवृत्त इत्यथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरेऽङ्गनाः। विविक्तपृष्ठं च विलोक्य वाजिनं पुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः ।। शा विगाहमानश्च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चतुपा । स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्यको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव ॥ ६ ॥ ततः सवाप्पा महिपी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिपीव वत्सला। प्रगृह्य पाहू निपपात गौतमी विलोलपर्ण कदलीव काश्चनी ॥७॥ तथैव रोपप्रविरक्तलोचना विपादसम्बन्धकपायगद्गदम् । उवाच निःश्वासचलत्पयोघरा विगाइशोकाश्रुधरा यशोधरा ।। ८॥ निशि प्रमुमामवशां विहाय मां गतः क स च्छन्दक मन्मनोरयः। उपागते च त्वयि कन्यके च मे ममं गतेपु त्रिषु कम्पते मनः॥४॥ प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा । गतोऽर्यपुत्रो' छपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्टया सफलः श्रमरतय ॥१०॥ परं मनुप्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलम । मुहब्रुवेन हविपश्चिता त्वया कृतः फुलस्यास्य महानुपप्लवः ॥११॥ अनमोऽस्य जनस्य सर्वया तुरंगमोऽपि ध्रुवमेष कन्यकः । जहार सर्वश्वमितस्तयाहि मे जने प्रमुप्ते निशि रत्नचौरवत् ।।१२।। 1. पतासम्म प्रयोगेम्यो पदचरितस्य रघुशादिम्योऽपि पापीनवं सम्मायथे।

·८८ रामावतारप्रकीर्णप्रयन्धेपु यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिपुप्रहारानपि किं पुनः कशाः । गतः कशापातमयात् कथं त्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् ॥१३॥ अनार्यकर्मा मृशमद्य द्वेपते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव । यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं वदा हि मूकस्तुरगाधमोऽभवत् ॥१४॥ समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ । जनस्य तेनातरवेण चाहतश्चचालवध्वनिनेव वारणः॥१॥ निशम्य च च्छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् । पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेवृत्त इयोत्सवेध्वजः ॥१६॥ सतो मुहूर्त सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः । निरीक्ष्य दृष्टया जलपूणया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः ॥१७॥ बहूनि कृत्वा समरे मियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् । गुणप्रियो येन वने स मे सुतः प्रियोऽपि सन्नप्रियवत्प्रचारितः ॥१८॥ सदद्य मां वा नय वत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय । ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौपधादिव ॥१६॥ प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः । इमे परीप्सन्ति हि मे पिपासवो ममासवः प्रेतगति यियासकः ।।२०।। इति तनयवियोगजातदुःखः क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् । दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः ॥२१॥ [मित्रगोष्टी-पत्रिका, काशी, शकान्दः १८२६, प्रथमवर्षस्य द्वितीया संख्या।]

·कुमारदासः "जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासश्च रावणश्च यदि क्षमी।" (सूक्तिमुक्तावल्यामुद्धृतः) राजशेखरः। कुमारदासो वैक्रमीये पष्ठशवके सिंहलाघीश आसीत् । अशोकापराख्यस्य चन्द्रगुप्तपौत्रस्य प्रियदर्शिनो वंशे समुद्भूतोऽयमिति वौद्धान्थेभ्योऽत्रगम्यते । रघुवंशा. दिपणेतुः कालिदासस्यायं मित्रमासीदिति किंवदन्ती । तत्र नान्यत्प्रमाणम् । एतस्य मित्रं कोऽपि रघुवंशकभिन्न एव कालिदासाख्यः शृङ्गारतिलकादिक्षुद्रप्रवन्धानां प्रणेता भवेत् । बहवो हि कालिदासाख्यया प्रथिताः कवयः। कालिदासस्य तादृशी प्रसिद्धि- येन तन्नाम कविसामान्यापरपर्यायत्वेनावविष्टते । राजशेखरस्य त्रयः कालिदासा विदिवा बभूवुः । तथाहि वस्य श्लोकः- "एकोऽपि जीयते हन्त कालिदासो न फेनचित् । शृङ्गारे ललितोद्वारे कालिदासत्रयी किमु" ॥२॥ एपां त्रयाणामेको मुख्यः कालिदासः श्रव्यकाव्यत्रयस्य नाटफत्रयस्य च प्रणेता विक्रमार्कसभ्यः कविकुलगुरुः । अपरी फाविति विशेपो दुरुहः । अष्टमशक्के भवभूतेः समकालिकः कश्चित् कालिदासः। परिमलोऽपि कालिदासापराख्यः। कश्चित् काति- दासो भोजसमायामप्यासीत् । एतावैकादशशतकोझूवी । अनयोरन्यतरो माघसमका- लिकः। भागवतचम्पूकारः अभिनवकालिदासास्ययात्मानं व्यवहरति । एवं शंकर- विजयकारो माधवोऽप्यात्मानं कालिदासमाचप्टे। फुमारदासमित्रस्य कालिदासस्य कदाचित् सिंहले गमनं, वनराजकीयवारविलासिनीद्वारे राज्ञा लेखिवायाः 'कमले कमलोत्पत्तिः ध्यते न च दृश्य' इत्यस्याः समस्यायाः 'याले क्व मुखाम्मोजे दृष्टमिन्दी- परद्वयमिति तेन पूरणमित्यादिफया सिंहलद्धेषु प्रसिद्धा । सर्व घेवधया तया वास्तु कुमारदासेन प्रणो जानकीहरणमतिरुचिरं रघुवंशशैली च सर्वथाऽनुकरोति। नान्यः कोऽपि कवि कालिदासीयां शैलीमनुकृत्ये वादशी सफलतामासादितवान् । प्रत्योऽयं सण्डित एघायाधि प्राप्त इति दुश्सस्य विपयः। पूर्वसूरीणां विदितोऽयं प्रचुरप्रपारो पन्यः । क्याहि गएरलमहोदधिकारेण 'महिषयूसरितः सरितस्वटः' इवि भानकीदरणे १२ ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिपुप्रहारानपि किं पुनः कशाः । गतः कशापातभयात् कथं त्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् ।।१३।। भनार्यकर्मा मृशमद्य हेपते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव । यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं वदा हि मूकस्तुरगाधमोऽभवत् ॥१४॥ समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ । जनस्य तेनातरवेण चाहतश्चचालवध्वनिनेव वारणः॥१॥ निशम्य च च्छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् । पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेवृत्त इवोत्सवेध्वजः ।।१६।। ततो मुहूर्त सुतशोकमोदितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः । निरीक्ष्य दृष्टया जलपूणया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः ॥१७॥ बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् । गुणप्रियो येन वने स मे सुतः प्रियोऽपि सन्नप्रियवत्प्रचारितः ॥१८॥ तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय । ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौपधादिव॥१॥ प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे नलाञ्जलिः । इमे परीप्सन्ति हि मे पिपासवो ममासवः प्रेतगति यियासवः ॥२०॥ इति तनयवियोगजातदुःखः क्षितिसदृशं सहज विहाय धैर्यम् । दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः ॥२१॥ [मित्रगोष्ठी-पत्रिका, काशी, शकाब्दः १८२६, प्रथमवर्षस्य द्वितीया संख्या।]

·कुमारदासः "जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासश्च रावणश्च यदि क्षमो॥" (सूक्तिमुक्तावल्यानुद्धृतः ) राजशेखरः। कुमारदासो वैक्रमीये पाठशतके सिंहलाधीश आसीत् । अशोकापरास्यस्य चन्द्रगुप्रपौत्रस्य प्रियदर्शिनो वंशे समुद्भूतोऽयमिति बौद्धमन्येभ्योऽवगम्यते । रघुवंशा- दिप्रणेतुः कालिदासस्या मित्रमासीदिति किंवदन्ती। वत्र नान्यत्रमाणम् । एतस्य मित्रं कोऽपि रघुवंशकर्तर्मिन्न एव कालिदासाख्यः शृङ्गारविलकादिक्षुद्रप्रवन्धानां प्रणेता भवेत् । वडवो हि कालिदासाख्यया प्रथिताः कवयः। कालिदासस्य ताहशी प्रसिद्धि- येन वन्नाम कविसामान्यापरपर्यायत्वेनावतिष्ठते । राजशेखरस्य प्रयः कालिदासा विदिता बभूवुः । वयाहि वत्य श्लोकः- "एकोऽपि जीयते इन्त कालिदासो न केनचित् । शृङ्गारे ललितोहारे कालिदासत्रयो किमु" ||२|| एप त्रयाणामेको मुल्यः कालिदासः अव्यकाव्यत्रयस्य नाटकनयस्य च प्रणेता विक्रमार्कसभ्यः कविकुलगुरुः । अपरो काविति विशेषो दुरुहः। अष्टमशनके भवभूतेः समकालिकः फश्चित् कालिदासः। परिमलोऽपि कालिदासापरास्यः। कश्चित् कालि- दासो मोजसमायामप्यासीत् । एवापेकाराशवकोद्भवो । प्रनयोरन्यतरो मापसमका- लिकः। भागववचम्पूकारः अमिनवकालिदासात्ययात्मानं व्यवहरति । एवं शंकर- विजयकारो माघवोऽप्यात्मानं कालिदासमाचप्टै। कुमारदासमित्रस्य कालिदासस्य कदाचित् सिंदले गमनं, वत्रराजकीयवारविलासिनीद्वारे राज्ञा लेखिवायाः 'कमते कमलोत्पतिः श्रूयते न च दृश्यते' इत्यस्याः समस्यायाः 'वाले वत्र मुखाम्मोजे दृष्टमिन्दी- वरद्वपमिति तेन पूरणमित्यादिकया सिंहलद्धेषु प्रसिद्धा ! सर्व उद्यया तथा वास्तु कुमारदासेन प्रणीतं जानकीहरणमतिरुचिरं रघुवंशशैली च सर्वयाऽनुकरोति । नान्यः कोऽपि कविः कालिदासीयां शैलीमनुकृत्ये वादशौं सफलतामासादितवान् । प्रन्योऽयं सण्डिव एवाचावधि प्राप्त इति दुम्सस्य विपयः। पूर्वसूरीणां विदितोऽयं प्रचुरप्रचारो अन्यः । क्याहि गणरत्नमहोदधिकारेण 'महिपयूसरितः सरितस्तटः' इति जानकीहरणे १२ ·रामावतारप्रकोणेप्रबन्धेपु यमकमित्युक्तम् । 'वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः' इति वाक्यस्य पातञ्जले महाभाष्ये उद्धृतस्य औचित्यविचारचर्चायां क्षेमेन्द्रेणोद्धृते कुमारदासीये- "अयि विजहीहि दृढोपगृहनं त्यज नवसंगमभीरु साध्वसम् । अरुणकरोद्गम एप वत्तेते वरतनु संप्रवदन्ति कुकुटाः॥" इत्वत्र दर्शनात् पतञ्जलेरपि कुमारदासः प्राचीन इति केषांचित् प्रमादः। पतञ्जलिना तद्वाक्यं ग्रन्यान्तरे दृष्टमिति सभवात्। श्लोकश्चायं खण्डितेऽस्मिन् अन्थे नोपलभ्यते । फिच लेख्शैलीतः कविरयं कालिदासादत्यन्तमर्वाचीन इति ज्ञायते । एतत्सूक्तेरादर्शभूतोऽयं सन्दर्भ उपन्यस्यते- जानकोहरणे । प्रथमसर्गे। विधेयचित्तश्चलितव्यधेषु हलायुवाभः स कुतूहलेन । अन्येद्युरन्यायनिवृत्तवृत्तिर्मगेन्द्रगामी मृगयां जगाम ॥ १ ॥ अथ क्वणन् निर्भररेणुविद्धैतिर्विधूतागरुपादपान्ते । अधिज्यधन्वा धनदप्रभावश्चचार मैनाकगुरोनिकुञ्ज ।। २ ॥ अन्योन्यवक्तार्पितपल्लवानप्रासं नृवीरस्य कुरङ्गयुग्मम् । प्रियानुनीती भृशमिष्टचाटुचेष्टस्य घाताभिरति निरासे ॥३॥ स द्वीपिनोऽथ द्विपराजगामो हन्तुं तुरंग रचितक्रमस्य । जधान देहं प्रतिविन्दु वाणे रेकेन दुर्लक्ष्यभुजः क्षणेन ॥ ४॥ तस्मिन्नृपे पाटयति प्रसह्य शस्त्रेण गएडं भिपजीव भीमम् । तदोयनादप्रतिनिास्वनेन त्रासादिवाद्रिभृशमुन्ननाद ॥ ५ ॥ युद्धाय यूयादभितो निवृत्तं काडं मुहुः क्रोधविमुक्तनादम् । शरस्य लक्ष्यं शरजन्मतुल्यश्वकार चक्रोकृतचापदण्डः ॥ ६॥ फचिन्मृगं मार्गणगोचरेऽसौ दृष्ट्वा विकृष्टायवचापदण्डः । शरं मुमुनुः शरभोरवेगं वमन्वयादन्वयकेतुभूतः ॥७॥ विलाप मार्ग नृपमार्गणानां रेखायमानो गगने रयेण । मृगोचमोऽसौ वमसावटस्य यनं वपस्यद्वने प्रपेदे ॥८॥ , ·धनुस्सहायोऽश्मवति प्रदेशे विहाय वाहं सहसा नृवीरः । चचार पद्भ्यां गहने तरूणामसौ वने तत्पददत्तदृष्टिः ॥४॥ तटेऽथ तस्या घटपूरणोत्थं श्रुत्वा रवं हितनादशङ्की । शरं शरण्योऽपि मुमोच वाले मुनेस्तनूजे मनुवंशकेतुः ॥१०॥ पुत्रो मुनेः पत्रिविभिन्नमर्मा शरानुसारेण नृपं प्रयातम् । नेत्राम्बुदिग्धेन विलापनाम्ना वाणेन भूयो हदि तं जघान ।।११॥ एकं त्वया साधयताऽपि लक्ष्यं नीतं विनाशं त्रितयं निरागः । मञ्चक्षुषा कल्पितदृष्टिकृत्यो वृद्धौ वने मे पितरावहं च ॥१३॥ वनेषु वासो मृगयूथमध्ये क्रिया च वृद्धान्धजनस्य पोषः । वृत्तिश्च वन्यं फलमेपु दोप: संभावितः को मयि घातहेतुः ॥१३।। प्रती विनाथो विगतापरायः स्मर्तव्यदृष्टेः पितुरन्धयष्टिः। इत्येषु किं निष्करुणेन कश्चिदवध्यभावे गणितो न हेतुः ॥१४॥ साधुः कृपामन्थरमक्षि शत्रो प्रीत्यर्थसंमीलितमादधाति । नीचस्तु निष्कारणवैरशीलस्तत्पूर्वसंपादितदर्शनेऽपि ॥१शा जीर्णो जतुन्यासनिरुद्धरन्धः कुम्भश्च मौली तरुवल्कलं च । एतेषु यन्मां विनिहत्य गम्यं तद् गृह्यतामस्तु भवान्कृतार्थः ॥१६॥ मैवं भवानेनमदुष्टभावं जुगुप्सतां स्माक्षतसाधुवृत्तम् । इतीव वाचो निगृहीतकण्ठः प्राणोररुध्यन्त तपस्विसूनोः ॥१७॥ भोज्यासुतश्चारुभुजद्वयेन घटं गृहीत्वा घटिवारिनाशः। वाष्पायमाणो बहुमानपात्रं यमप्रभावो यमिनं ददर्श ॥१८॥ दयानुयावस्तनयस्य नाशं श्रुत्वा वपस्वी मुहुरात्तशोकः । दिदेश देशस्तुतसद्गुणाय विशन्वशी विश्वमुख सशापम् ॥१॥ भय स विपमपादगोपिनार्य जगदुपयोगांवयुकभूरिधातुम् । बहुतुहिननिपावदोषदुष्टं गिरिमसृजत् कुकरिव प्रबन्धम् ।।२०।। ['मित्रगोष्टी-पत्रिका', काशी २६ एकान्दाः, पापा, प्रयमे व सृवीया संध्या]

·लोलाशुक;
अस्य कवेर्विषये न किंचिनिश्चितं वक्तुं शक्यते । अयं दाक्षिणात्यः शिवभक्त
स्तथापि श्रीकृष्णेऽस्य परमा प्रीतिरिति सुप्रसिद्धादुत्तररामचरितटीकाकृता वीरराघवे-
णोद्धृतात्-
शैवा वयं न खलु तत्र विचारणीयं
पञ्चाक्षरीजपपरा नितरां तथापि ।
चेतो मदीयमतसीकुसुमावभासं
स्मेराननं स्मरति गोपवधूकिशोरम् ॥१॥
इवि पद्यादवगम्यते ।
अयं च न महाकविः, किन्तु हरि-भल्लट-मूक-जगन्नाथ-कुलशेखरादिवत् सु.
मधुराणां भावगर्भाणां श्लोकानां प्रणेता । एक एव चाद्यावधि कवेरस्य पद्यानां संग्रहः
शतकत्रयात्मकः 'कृष्णकर्णामृताख्यः' प्रबन्ध उपलब्धः।
अस्य माधुर्यमभिनवशैलीविलासं चास्वाद्य चिरं चित्रीयते सहृदयानां चेतः।
रामानुजीयैरन्यैश्च वैष्णवैरत्यन्तमातोऽस्य ग्रन्थः । कवितार्किकसिंहो वेवटोऽपि प्रौद्धि-
मात्रे एनमतिशेते । माधुर्ये तु नायं केनापि दाक्षिणात्यकविना तुलितः । अपरदाक्षिणा
त्यकविवदयमपि आद्यनुप्रासप्रियः। पालकारिकैः प्राय उपेक्षितोऽपि आद्यनुप्रासः
नवीनकविभिर्विशेषतो दाक्षिणात्यरत्यन्तमादृतश्चमत्कारप्रदश्चेति सुविदितं सर्वेषां
साहित्यरसिकानाम् ।
कर्णामृतस्य शतकत्रयाद्रुचिरतमानि पद्यान्यत्र संगृह्य विन्यस्यन्ते-
मुकुलायमाननयनाम्बुजं विभो-
मुरलीनिनादमकरन्दनिर्भरम् ।
मुकुरायमाणमूदुगण्डमण्डल
मुखपङ्कजं मनसि मे विजृम्भवाम् ॥१॥
मदशिखण्डिशिखण्डविभूषणं
मदनमन्थरमुग्धमुखाम्बुजम् ।
ब्रजवधूनयनाञ्चलवचितं
विजयवां मम धामयजीवितम् ॥२॥

·लीलाशुकः
पुनः प्रसन्नेन मुखेन्दुतेजसा पुरोऽवतीर्णस्य कृपामहान्बुधः।
तदेव लीलामुरलीरवामृवं समाधिविघ्नाय कदा नु मे भवेत् ॥शा
परामृश्यं दूरे परिपदि मुनीनां ब्रजवधू-
दृशां वश्यं शश्वत् त्रिभुवनमनोहारिवपुषम् ।
अनामृश्यं वाचामनिदमुदयानामपि कदा
दरीहश्ये देवं दरदलितनीलोत्पलरुचिम् ।।४।।
मुष्णानमेतत्पुनरुतशोभमुष्णेतरांशोरदयं मुखेन ।
तृप्णम्युराशिं त्रिगुणीकरोवि कृष्णाद्वयं किंचन जीवितं मे ॥५॥
शुभ्रूपसे यदि वचः शृणु मामकीनं
पूर्वरपूर्वकविमिन कटाक्षितं यत् ।
नीराजनक्रमधुरं भवदाननेन्दो.
निर्व्याजमर्हति चिराय शशिप्रदीपः ॥६॥
यां दृष्ट्वा यमुनां पिपासुरनिशं व्यूहो गवां गाहते
विद्युत्वानिति नीलकण्ठनिवहो द्रष्टुं समुत्कण्ठते ।
उत्तंसाय तमालपल्लवमिति च्छिन्दन्ति यां गोपिकाः
कान्तिः कालियशासनस्य वपुपः सा पावनी पातु वः ||
अयि मुरलि, मुकुन्दस्मेरवक्त्रारविन्द-
श्वसनमधुरसज्ञे, त्वां प्रणम्याद्य याचे ।
अधरमणिसमीपं प्राप्तवत्यां भवत्यां
कथय रहसि कर्णे मद्दशां नन्दसूनोः ।।८।।
अमुनाखिलगोपगोपनार्थ यमुनारोषसि नन्दनन्दनेन ।
दमुना वनसंभवः पपे नः किमु नासी शरणार्थिनां शरण्यः ||
वृन्दावनगुमतलेपु गवां गणेपु
वेदावसानसमयेषु च दृश्यते यत् ।
तद्वेणुनादनपरं शिसिपिच्छचूई
प्रझ स्मरामि कमलेक्षणमभ्रनोलम् ॥१०॥
देवकोनियपूजनपूतः पूतनारिचरणोदकधूतः ।
यद्यहं स्मृवधनजयसूतः किं करिष्यवि स मे यमदूतः ॥११॥

·. रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु आताम्रपाणिकमल प्रयप्रतोद- मालोलहारमणिकुण्डलहेमसूत्रम् । आविःश्रमाम्बुकणमम्बुदनीलमव्या- दाद्य धनञ्जयरथाभरणं महो नः ॥१३॥ कालिन्दीपुलिनोदरेषु मुसली यावद् गतः खेलितुं तावत्कर्बुरिकापयः पिब हरे वर्धिष्यते ते शिखा। इत्थं बालतया प्रतारणपराः श्रुत्वा यशोदागिरः पायाद्वः स्वशिखा स्पृशन्प्रमुदित. क्षीरेऽर्धपीते हरिः ॥१४॥ अरुणधरामृतविशेपितस्मितं वरुणालयानुगतवर्णवैभवम् । तरुणारविन्ददलदीर्घलोचनं करुणालयं कमपि बालमाश्रये ॥१५॥ लावण्यवीचीललिताङ्गभूपा भूपापदारोपितपुण्यवर्हाम् । कारुण्यधाराच्छकटाक्षमाला बाला भजे वल्लववंशलक्ष्मीम् ॥१६॥ प्रातः स्मरामि दधिघोपविधूतनिद्र निद्रावसानरमणीयमुखारविन्दम् । हृद्यानवद्यवपुपं नवनीतचोर- मुन्मीलिताजनयन नयनाभिरामम् ॥१७॥ ["मित्रगोष्टी पत्रिका,' काशी, १८२६ शकाब्दा, श्रावण , प्रथमे वर्षे चतुर्थसख्या ] * काव्यप्रकाराटीकाकृता पहुथ तेन कमलाकरेणोद्ध्तोश्य श्लोक ।

·पाणिनिः रामायणप्रणेता वाल्मीकि , विष्णुपुराणप्रणेता पराशर,भारतप्रणेता पाराशर्यः कृष्णद्वैपायनः, एतेभ्योऽर्वाचीनाः कालिदासाच प्राचीनाः बहवः कवयो वभूवुः । तेपां प्रयन्धाश्च काश्मीरकविदुपां क्षेमेन्द्रादीनां सुविदिता बभूः। किं वहुना बगीयो नाति- प्राचीनः साहित्यदर्पणकारः कविराजविश्वनायोऽपि दृष्टयानमीयां कांश्चित्प्रवन्यानिति प्रतीयते । तथापि द्वित्रेषु गत-शतकेषु ताशी दुरवस्था विद्याभ्यासस्य जाता, येन प्रन्यांशान्नात्युपयुक्तान वादबहुलानवलम्व्य तपरिष्कारात्मकेषु परिकादिषु मुधा श्रम विधानेजनैस्तथोपेक्षिताः पराद्धर्था अपि नियन्याः, येन साम्प्रेतं बहूनां कवीनां शास्त्र- कृतां च नामापि लुप्तप्रायम् । न साम्प्रत भासत्य स्वप्नवासवदत्तप्रभृतीनि नाटकान्यु. पलभ्यन्ते, न रामिलसौमिलयोः शूद्रककथा प्राप्यते । क्वाधुना पाणिनेः पावालविजय- काव्यम्, क्व वा पररचे कण्ठाभरणम् । किमभून्मेण्ठप्रणीतस्य ह्यप्रोववधस्य, किंवा जातं धर्मकीत्तमहाप्रबन्धानाम् । धन्यास्ते सूक्तसंग्रहकारा, यत्प्रभागाधुना नामाप्येपां महाकवीनां श्रूयते । मोहान्धकाकुहरादाच्छिद्य वैदेशिऊरुद्धृतेभ्यः सूक्तिमुक्तावली- सदुक्तिरामृत-शाई घरपद्धवि-सुभाषितावल्यादि-संग्रहमन्येभ्यः पाणिनि-भास. मेण्ठादिमहाकवीनां विपये फिश्चिद्विदिवमास्ते साम्प्रतम् । तत्र वैयाकरण वेन मुप्रसिद्धो दातीपुनः पाणिनि पातालविजयकान्यं जाम्पातीविजयापराख्यं प्रगिनायेति- "सस्ति पाणिनये तस्मै यस्य रद्ररसादतः। आदी व्याकरणं काव्यमनु जाम्मरतोजयम् ॥” इति राजशेखरलोकादवगम्यते 1 क्या चान्यस्यापि कस्यचित्पद्यम्- "सुमन्यो भक्तिनः क इह रघुकारे न रमते, धृतिर्दाशीपुरे, हरसि हरिचन्द्रोऽपि हृदयम् । विशुद्धोति शुरु,प्रकृतिमधुरा मारविगिर- स्वयाप्यन्वर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते ।।" किन सुचविलके केषां फयोनां फानि च्छन्दांसि रम्यतमानोति प्रस्ताव भारवे. रास्य, राजरोखरस्य शार्दूलविक्रोदिव, भवभूतेः शिरिगो, पाणिनेचापजानिरिति ·६६ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु क्षेमेन्द्रः । अत्र चोपजाविशब्देन सुप्रसिद्धाया इन्द्रवत्रोपेन्द्रवनाचरणमिश्रणात्मिकाया उपजातेमहणम् । पाणिनेः पाटलिपुत्र भगवतो वर्पस्य सन्निधावध्ययनं तपसा प्रसादिता- न्महेश्वरादक्षरसमाम्नायप्राप्तिश्च बृहत्कथायां कथापीठलम्बके दृश्यते । यत्तु न वैयाकरणेन पाणिनिना प्रणीतं जाम्बवतीविजयकाव्यं, किन्तु कविपाणिनिः प्रसिद्धपाणिनेभिन्न एव कश्चित् नहि वैयाकरणमुख्यो रुद्रटटीकाकृता नमिसाधुनाऽन्यैश्च प्रदर्शितानि. 'सन्ध्यावधूं गृहत्यादि' च्युतसंस्कृतीनि पदानि प्रयुञ्जीवेति केचिदाधुनिकाः । न तत्स- युक्तिकम् , न हि नवप्रणीतं स्वकीयमेव व्याकरणं पाणिनिरनुसत शशाक । रामायण- भारतादिपरिशीलनात् करामलकीभूतानि इन्द्रशाकटयनादिव्याकरणानुसारीणि पदानि सततमबोधपूर्वमपि वस्य हृदये स्फुरन्ति स्मेति तेषां तद्ग्रन्थे दर्शनं सुसङ्गतमेव । अस्य च विरलाः सूक्तयः संग्रहेपूपलभ्यन्ते । तासां चातिरमणीयत्वात् कवेः शैली प्रदर्शयितुमत्र निवेशः क्रियते- पाणिनेः श्लोकाः। अथाससादास्तमनिन्द्यतेजा जनस्य दूरोज्झितमृत्युभीतेः । उत्पत्तिमद्वस्तु विनाश्यवश्यं यथाहमित्येवमिवोपदेष्टुम् ॥१।। असौ गिरेः शीतलकन्दरस्थः पारावतो मन्मथचाटुदक्षः। धर्मालसाङ्गी मधुराणि कूजन्संवीजते पक्षपुटेन कान्ताम् ॥२॥ ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानानखक्षताभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरप्यधिकं चकार ॥३॥' गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्मावृपि कालमेघाः । अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं वच्छवरी गौरिव हुंकरोति ।।४।। सरोरुहाक्षीणि निमीलयन्त्या रवौ गते साधुकृतं नलिन्या। अक्षणां हि दृष्ट्वापि जगत्समस्तं फलं प्रियालोकनमेकमेव ॥५।। निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः । धारानिपातैः सह किं नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यात्ततरं रास ॥६॥ शुद्धस्वभावान्यपि संहितानि निनाय भेदं कुमुदानि चन्द्रः । अवाप्य वृद्धि मलिनान्तरात्मा जडीभवेत्कस्य गुणाय वक्र: ।।७।। १. दर्पणोतोऽयं श्लोकः । २. च्युतसंस्कृतिः, शपश्यनोनित्यमित्युक्त। ३. कुवलयानन्देश्यतेऽयरलोकः।

·७ पाणिनि उपोढरागण विलोलवारकं तथा गृहीतं शरािना निशामुखम् । यथा समस्तं विमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद् गलितं न लक्षिवम् । प्रकाश्य लोकान्भगवान्वतेजसा प्रभादरिदः सवितापि जायते । महो चला श्रीर्चलमानदाप्यहो स्पृशन्ति सर्व हि' दशा विपर्यये ॥धा क्षपाः क्षामीकृत्य प्रसभमपहत्याग्नु सरितां प्रतप्योर्वी कृत्स्ना वरुगहनमुच्चोप्य सकलम् । क संपत्युष्मांशुर्गत इति समालोकनपरा- स्वडिदीपालोका दिशि दिशि परन्तीह जलदाः ॥१०॥ पाणी शोणवलेवनूदरि दरक्षामा कपोलस्थली विन्यस्वाञ्जनदि नजले कि म्लानिमा नीयते । मुग्धे चुम्बतु नाम चञ्चलवया भृङ्गः कचित्कन्दली- मुन्मीलनवमालतीपरिमलः किं तेन विस्मयते ॥११॥ सुबुद्धेभ्यः सुदूरं धनजनिततमःपूरितेपु हमेषु प्रोमीवं पश्य पाद्वयनमिवमुवः श्रेणयः फेरवाणाम् । उल्कालोकः स्फुरद्भिर्निजवनदरीसर्पिमिििक्षवेभ्य- श्वोउत्सान्द्रं वसाम्मः कथितशववपुर्मण्डलेभ्यः पिवन्ति ॥१२॥ कल्हाररपर्शगम शिशिरपरिचयात्कान्तिद्भिः करा- चन्द्रेणालिनिवायास्विमिनिषसने स्रंसमाने रजन्याः। अन्योन्यालोफिनीमिः परिचयजनितप्रेमनियन्दिनीमि- ईराख्दै प्रमोदे हसिमिय परिस्पष्टमाशासखीमिः ॥१३॥ चश्चत्पशामिपात ज्वलितद्वयप्रौदधाम्नविवायाः कोडा व्याकृष्टमूर्चेरहमहमिकया चण्डचन्चुमहेण ।. सबस्तप्तं शवस्य बलदिव पिशिवं मूरि जम्वाईदग्धं पश्यान्तःप्लुप्यमाणः प्रविशति सलिलं सत्वरं गृद्धः ॥१४|| विलोक्य संगने रागंपश्चिमाया विवस्वतः। कृवं फगमुखं प्राच्या नहि नार्यों विनर्यया ॥१॥ {"मित्रगोटी-पत्रिका' की ERR कान्दामापाप्रपमवर्षे पचमसम्मा] 1. रणदुर्गटयः स्पृगन्तीय।

·भट्टभल्लट अतिप्राचीनोऽयं कविः। अस्य प्रवन्धो 'भल्लटशतक'नाम्ना विदितः। नामास्य काश्मीरकत्वं सूचयति । समयस्त्वस्य नं शक्यतेऽनुमातुम् । 'सोऽपूर्वो रसना- विपर्ययविधिः' इत्यादयोऽस्य श्लोकाः काव्यप्रकाशे उद्धृताः । अस्य शैली प्रायो भर्तृहरे किंचिदेव भिद्यते । केवलं कचिदस्य काठिन्यं भर्तृहरितोऽर्वाचीनत्वं द्योतयति । शब्दा. लकारप्रियत्न चास्य कदाचित्तथाविधं येन कालिदासादर्वाचीनतमस्य निश्चितप्रायं प्रति. भाति । नहि भास-कालिदास-भर्तृहरि-मेण्ठपभृतीनां प्राचीनतराणां महाकवीनां प्रबन्धेपु- "दन्तान्तकुन्तमुखसन्ततपातघातसंताडितोन्नतगिरिगंज एव वेत्ति । पश्चास्यपाणिपविपञ्जरपातपीडां न क्रोष्टक स्वशिशुहुंकृतिनष्टचेष्टः ॥" इतीदृशाः परुपानुपासप्रायाः श्लोकाः सुलभाः। किश्च भल्लटः प्रायोऽन्योक्ति- मियो, भर्तृहरिस्तु कचिदेव तथेत्यपि विशेषः । अस्य प्राचीनेष्वालङ्कारिकेपु महती प्रसिद्धिरासीदिति प्रतीयते । तथा च कस्यचित्पद्यम्- माघश्चोरो मयूरो मुररिपुरपरो भारविः सारविद्यः श्रोहपः कालिदासः कविरथ भवभूत्यादयो भोजराजः । श्रीदण्डी डिण्डिमाख्यः श्रुतिमुकुटगुरुभल्लटो भट्टबाणः ख्याताश्चान्ये सुबन्ध्वादय इह कृतिभिर्विधमाहादयन्ति ।। अस्य चादर्शरूपाः काश्वित्सूक्तयोऽत्र विन्यस्यन्ते- दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णताले¥रीकृताः करिवरेण मदान्धबुद्धया । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा भृङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने वसन्ति ।। आस्त्रीशिशुप्रथितयप पिपासितेभ्यः संरक्ष्यतेऽम्बुधिरपेयतयैर दूरात् । दंष्ट्राकरालमकरालिकरालिताभिः किं भाययत्यपरमूर्मिपरम्पराभिः ।। भस्यवानुकरणरूपं कस्यचित्पधम्- "अस्माधिचित्रवपुपश्चिापृष्ठलग्नान् कस्मादिमुञ्चसि सखे यदि या विमुश्च । जाता तवैव तनुमपमहानिरेपा गोपालमौलिमुकुटे भविता स्वितिनः।"

·मट्टमल्लटः आवद्धकृत्रिमसटाजटिलांसभित्तिरारोपितो मृगपतेः पदवी यदि श्वा । मत्तेमकुम्मतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥ रज्या दिशः प्रवितताः सलिलं विषेण पाशैर्महो हुतभुजा ज्वलिता वनान्ताः। व्यापाः पदान्यनुसरन्ति गृहीतचापा के देशमानयतु यूथपतिमगाणाम् ।। प्रेसन्मयूखनख्शातशिखानिखातविख्यातवारणगणस्य हरेणुहायाम् । कोष्टा निकृष्टसरमासुतदृष्टिनष्टघाष्टः प्रविष्ट इति कष्टमिहाद्य दृष्टम् ।। विशालं शाल्मल्या नयनसुभगं वीक्ष्य कुसुमं शुकस्यासीद् बुद्धिः फलमपि भवेदस्य सदृशम् । इति ध्यात्वोपारतं फलमपि च देवात्परिणतं विपाके तूलोऽन्तः सपदि मरुता सोऽप्यपहृतः ।। पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरावरणानना नवदधिपर्टी गर्वोन्नद्धः समुद्धतकन्धरः। निजसमुचिवास्तारवाश्चेष्टा विकारशताकुलो यदि न कुरुते काणः काकः कदा नु करिष्यति ॥ किंजातोऽसि चतुष्पये घनतरुच्छायोऽसि किं छायया युक्तश्चफलितोऽसि कि फलमरैराढ्योऽपि कि सन्नतः । हे सवृक्ष सहस्व संप्रति सखे शाखाशिवाकर्षण- सोमामोटनमञ्जनानि भवतः स्वेरेव दुश्चेष्टितः॥ प्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मोः पयोमानुपी मुक्तीघाः सिकताः प्रवाललतिकाः शैवालमम्मः सदा । तीरे कल्पमहीरहाः किमपरं नामापि रलाकरो दूरे कणरसायनं निकटवस्तृष्णापि नो शाम्यति ।। भेकेन कगता सरोपपरुपं यत्कृष्णसर्पानने दातुं गण्डचपेटमुग्मितमिया हस्तः ममुल्लासिवः । यच्चायोमुखमतिणी विदघता नागेन वत्र स्थित तत्सर्व विपमन्त्रिणो भगवतः कस्यापि लीलायितम् ।। मृत्योरास्पमिवान धनुरिदं पाशोविपामा शराः शिक्षा सापि जिवार्जुनप्रभृतिका सर्वत्र निम्ना गतिः । मन्तः क्रौर्यमहो शठस्य मधुरं हा हारि गेयं मुखे व्याघस्यास्य यया भविष्यति तथा मन्ये वन निर्मगम् ।। [मित्रगोशी-पत्रिका', पाणी; 8 पकाना, मारिपन प्रयमे व पटसंस्था) ·रत्नाकर अयं काश्मीरको रत्नाकरमहाकविः राजानकोपाधिका नक्मशतके कश्मीरान् प्रशासतःअवन्तिवर्मनृपतेः सभां भूपयति स्म । तथा च राजतरङ्गिण्यां कल्हणस्य पद्यम्- 'मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रथां रत्नाकरश्चागासाम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥ १॥ यद्यप्ययमवन्तिवर्मणः सभायामासोदिति पद्यादस्मानिश्चीयते, तथापि प्रथममेव वृहस्पत्युपाधिकस्य चिप्पटजयापीडस्य सदो भूपयति स्मेति 'बालवृहस्पत्यनुजीविनो रत्नाकरस्य कृतावित्यादि' हरविजयसमाप्तिलेखावगम्यते पश्चादयमवन्तिवर्मणा परिगृहीतः। अस्य चैकमेव हरविजयाख्यं काव्यमुपलभ्यते । तच्च माधस्य शिशुपाल- वधवगारवेः किरातार्जुनीयवच्चैकामपि कवेयशः कल्पान्तस्थिरं रक्षितुं कल्पते । अस्मिन् अन्थे अतिविस्तर एक एव दोषः । स एव चास्य प्रचारे कांचिद्वाधां व्यधत्त । तथापि प्राचीनेषु पचुरोऽस्य प्रचार आसीत्साम्प्रतं च मुद्रितोऽयं काव्यमालायामिति सर्वेषां मुलभः । माघादेकादशशतकस्थधारेश्वरभोजराजसभ्यात्प्राचोनोऽयं कविः । पठशतकीये द्वितीयपुलकेशिलेखे- "येनायोजि नवेऽश्मस्थिरमर्थविधी विवकिना जिनवेश्म । स विजयतां रविकोतिः कविवाश्रितकालिदासभारविकीर्तिः।" इत्यत्र वर्णितः। अत एव निर्णातपष्ठशतकप्राचीनतरत्वाद्भारवेश्चार्वाचीनः । मस्मिन्पो नाम्ना गृहीतानां कवीनां मध्ये मुक्ताकणस्य विषये नान्यत् विधिज्ञायते । केवलं काचिसूकयोऽस्य चिदुद्धता श्यन्ते । मदृश्रीशिवस्वामी प्रसिद्धः कविः रेमेन्द्रण स्वप्रन्थेषु ५ श उद्गः । अश्य मूकमा कदाचिदत्यन्तकठिना चौधित्यविचारे निन्दिताः कदाधिसु मुरी मधुरास्तपथा- "या विन्योरचिः क विद्रुममणिः स्वप्नेपि सा रष्टवान् हामश्री. मुरास्वपौमिरपि किं मुक्ताफलः प्राप्यते । तरकान्तिः शतशोऽपि परिपतनहम्नः कुतः सेत्स्यति स्याहारनमयी प्रयासि दयितांकरी धनायाम्पग" प्राणा: मुरिया खोदेवीशतकादीनो प्रोता।

·रत्नाकरः माघेन यथा केचन भारवि-कालिदासादीनां श्लोकाश्योरितास्वथैव रत्नाकर. स्यापि । अस्य च कवेर्वसन्ततितकावृत्तमविप्रसिद्धमतिमनोरम चेति क्षेमेन्द्रः । अस्ति धास्य वसन्ततिलकासु कोऽपि विशेपो यो न केनापि कविनाऽद्यापि तुलितः । केवलं भिक्षाटनस्य कवितासु कश्चित्प्रसादप्रचुरोऽपरवियो वसन्ततिलकागुणाविशय उप- लभ्यते इति स एव कदाचिद्वसन्ततिलकानिर्माणे रत्नाकरस्य तुलामधिराहेत् । अयं च कविस्तालरनाकरनाम्ना प्रसिद्धः । अनेन हि वालशब्दघटितः- "प्रस्तावलम्बिरविविम्बवयोदयाद्रि- चूडोन्मिपरसफलसन्ध्यतया च सायम् । सन्ध्यापनृत्तदरहस्तगृहीतकांस्य- तालद्वयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः॥" इति श्लोको निर्मितः। एवं- "सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्री यं यं व्यतोयाय पतिवरा सा । नरेन्द्रमार्गाह इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ।।" इति श्लोकस्य प्रणयनाद्रघुवंशकर्त्तदीपशिखाकालिदास इति नाम । एवम्- "उदर्यात विततोलरश्मिरजापहिमरुचौ हिमघाम्नि याति पास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिचण्टाद्वयपरिवारिदवारणेन्द्रलीलाम् ॥" इति पद्यस्य शिशुपालवये दर्शनाचामणेघण्टामाप इति नाम प्रसिद्धम् । भारवेश्व- "उसुलस्थलनलिनीवनादमुप्मा- दुधूतः सरसिजसंमवः परागः। वात्याभिर्षियति विचर्चितः समन्ता- दायचे कनकमयावपत्रलक्ष्मीम् ॥" इवि पद्यरचनादावपत्रभाररिरित्युपापिः प्रसिद्धः । एवमन्येपामर करीनां तत्तच्छलोकप्रणयनावमलजम्लिकावासुदेव-यमच्य- मिकारत्न-निद्रादरिद्रादीन्युमनामानि अवानीति सूक्तिविदां विदितम् । उपरिदर्शि- सानां गुणानामादशी हरविजयादनोग्न्यस्यन्ते- बसपया-"क्तावधानं वितहिरि पनी मुरमगोपोजनगीतानिःस्वने। मिघमामहाप भूपसी न स मम्पेति मगोकपमम्म 1-मिते “विगठमापरिषममपहपकतमगोरखपून मृगनयम् । मतदारितोमजीविकारनिनिनिमिरेपरमम्तः ।"-मारे • - ·हरविजये उपक्रमः कण्ठश्रियं' कुवलयस्तबकाभिरामदामानुकारि विकरच्छवि कालकूटम् । विभ्रत्सुखानि दिशतादुपहारपीतधूपोत्थधूममलिनामिव धूर्जटिवः ॥१॥ ज़म्भाविकासितमुखं नखदर्पणान्तराविष्कृतप्रतिमुखं गुरुरोपगर्भम् । रूपं पुनातु जनितारिचमूवि मर्दमुद्दत्तदैत्यवनिर्वहणं हरेर्वः ॥२॥ पर्यन्तवर्तिपरिपाण्डुरपत्रपंक्ति पद्मासनासनकुशेशयकोशचक्रम् । युष्मान्पुनातु दधदुद्धतदुग्धसिन्धुवीचिच्छटावलयितामरशैललीलाम् ॥३॥ अस्त्युन्नते सुरसरिजलधाव्यमानभागे नवार्करुचिमन्दरशैलशृङ्ग । ज्योत्नावतीति नगरी भुवनत्रयकभूषा वृषाङ्कशिरसीव शशाङ्कलेखा ॥४॥ यस्यां निशासु गगनं नवपद्मरागसद्मप्रभारुणितमध्यगतेन्दुलेखम् । वक्षो नृसिहनखरैरसुराधिपस्य सासृक्छटं विषमभिन्नमिवाचकारित ॥५॥ यनेन्द्रनीलभवनं पृथुपद्मरागवातायनैरुभयपार्श्वगतैविभाति । वाणासुरस्य हरिचविलूनबाहुमूलवणैरिव वपुः क्षतजच्छटाः ॥६॥ 'यस्या भरेण गलतस्तरुणीमुखेन्दुलावण्यकान्तिविसरामृतनिझरस्य । अट्टालसालवलयं विक्टालवाललीलां विडम्बयति चुम्बितभानुबिम्बम् ।।७।। तामध्युवास भुवनानुजिघृक्षयात्तनिर्माणदेहघटनः क्षपितारिचक्रः । चक्रीव सौधधयलां भुजगाधिराजमूर्ति विभुः शिशिररश्मिकलाकिरीटः॥ 1. अयं श्लोकः पेमेन्द्रणोद्दतः । २. विमर्शमिति क्वचित्पाठः ।

·हरविजये सन्ध्यावर्णनम् स्पष्टोल्लरात्किरणकेतरसूर्यबिन्धविस्वीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुषावतारवद्वान्धकारमधुपावलि संचुकोच || अस्तावलम्बिरविविम्वत्योदयाद्रिचूडोन्मिपत्सकलसन्ध्यतया च सायम् । सन्ध्यापनृत्तहरहस्तगृहीतकांस्यतालद्वयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥२॥ विस्रंसमानकपिलांशुशिखासहस्रविष्यन्दिसान्द्ररुधिरश्रुति सूर्यविम्बम् । छिन्नं जवाजलनिधौ निपपात कालखङ्गेन विस्फुरितमह इवोत्तमाङ्गम् ॥३॥ अन्तर्विविक्षुरिव भानुमतो रथावरक्तिः स्फुरत्सलिलसैरिभरोषदृष्टा । श्वासानिलः सपदि जर्जरयांचकार सिन्योर्जल विधुतफेनिलवीचिचक्रम् ॥४॥ तावक्रमेण दयितार्कवियोगजन्मदाहज्यरव्यथितदिग्वनिताकरास्तैः। क्ष्मामण्डलं विगलिताञ्जनबाप्पतोयलेशोत्कररिव तमाशलेः पुपूरे ॥२॥ दंष्ट्राकरालपृथुपोत्रतलावलग्नकासारपङ्ककलुषाः सलिलादुदस्युः । प्रस्वार्धचन्द्रशकला बहलान्धकारकूटा इवाय वनशूकरयूथनाथाः॥६॥ आबद्धपद्ममुकुलाञ्जलियाचितो मामुत्सृज्य संप्रति गतः कथमंशुमाली । अन्तर्निवद्धमधुश्कणिवैरितीव स्वप्नायते स्म नलिनी निशि लब्धनिद्रा । ('मित्रपोटो-पत्रिका, बासरी २६ शकान्दाः, कार्तिक, प्रयमे व सतमसंख्याः) २.भोमस्वितया रस्नाकरस्य वसन्ततिलका प्रकृयते समासाचार तया दीयेन प्रायः पादा. तेऽपिन वृचिविरतिः। साकुमार्य न मिचाटनस्पामृतमधुरा वसन्ततिलकाः सरिकृष्टा इति प्रतिः ।. रात्र,रनाकरस्यानोपन्यासः कृत एव । सम्प्रति मिनाटनस्य पधचतुष्टयं सारतम्यायोपन्यत्पते- सग्रस्तुपारगिरिजौषधिसेवयेव यः स्वोपयुक्तगरलं शमयाशकार । अन्यरशश्यरामनारजनमामया: पायादपायनियादयमादिद्यः ॥1॥ भूता चिरेण गमिता कति नाम सन्तः पृष्पोरवराश्च कति नाम नयेतरेऽपि । पापि कीचियपुपा कवयः पृपिया जीवन्ति तेष्वमिहिवस्तुतयोऽयदा तेः ॥२॥ संतजिंदा गिरिशमालपमीतिमाया काचिरत्रपानतमुखी मुवमालिलेस । रेखा सदाहतिरभूत् किमियं विघतो भावानुसारि वचनं स विष्टितं च ॥ तुष्टार निन्दति जनाग्रिपुरारिमेरा पारस्यिते स्तुवति गाढतरं निनिन्द। मौनारसम्बिनि पुकोप पोराष्टिः स्नेहः प्रिये दुरपयोपगठिवपनाम् ॥

·क्षेमेन्द्रः ख्रीस्तैकादशशतकस्य मध्यभागे काश्मीरकानन्तनृपतेः राज्ये क्षेमेन्द्रेण बहवो मन्थाः प्राणायिषत । अस्य व्यासदास इत्यपरं नाम | व्यासस्य भगवतो महाभक्तोऽयं पौराणिकी शैलीमवलम्ब्य सौकर्येण लक्षाधिकश्लोकयुतान् प्रबन्धान प्राणेष्ट । अस्य रसपरिप्लुतैरनेकैः स्रोतोभिः प्रवहन कवितागङ्गाप्रवाहः साम्प्रतमपि जगत्पावयति, आ कल्पान्ताच्च पावयिष्यति । कचिदनुप्रासप्रियत्वेऽपि प्रायो नायमलङ्कारप्रवणः, किन्तु रसापेक्ष एवेति स्पष्टं प्रतीयते । अस्य च औचित्यविचारचर्चा, क्लाविलासः, कषि- कण्ठाभरणम्, चतुर्वर्गसंग्रहः, चारुचर्या, दशावतारचरितम्, बृहत्कथामञ्जरी, बोधि- सत्वादानकल्पलता, रामायणमञ्जरी, भारतमञ्जरी, समयमाका, सुवृत्ततिलकम् , सेव्यसेवकोपदेशश्च इत्येते प्रबन्धाः समुपलभ्यन्ते । अमृततरङ्गम्, अवसरसारः, कनक- जानकी, चित्रभारतम्, पद्यकादम्बरी, मुक्तावली, राजावली, लावण्यवती, वात्स्यायन:- सूत्रसारः, शशिवंशमहाकाव्यम्, इत्येते प्रबन्धाः केवलं नाम्ना विदिताः प्रबन्धान्तरेषु धृताभिधत्वात् । अन्येऽपि पवनपश्चाशिकादयोऽस्य प्रबन्धा नाम्ना विदिताः। अस्य कवेः प्रायः कथारसरुचिराः प्रबन्धाः नतु माघादिवदलङ्गारमात्रसाराः। भारतस्य भारतकथापुर- पाणां च महाभक्तोऽयम् । अर्जुन एवाग्य मते सर्वोत्तमो वीरः। तथा चाग्य श्लोकः- "लक्ष्मणो लघुसंधानी दुरपाती च राघवः । कर्णो दृढप्रहारी च पार्थस्यैते त्रयो गुणाः।।" कचित्तु अलंकारेष्वपि कौशलमस्योपलभ्यत एव । यथा- “निजां कायच्छायां श्रयति महिपः कर्दमधिया च्युतं गुञ्जापुजं रुधिरमिति काकः कलयति । समुत्सर्पन सर्पः सुपिरविवरं तापविवश' सचीत्काराधूतं प्रविशति करं कुञ्जरपदे।" अस्य चोपलब्धेषु मन्येपु सुतरां हृद्यमभिनववस्तुप्रथितं च दशावतारचरित रघु- वंशवदनेककथामयं, तस्मात्संगृह्म प्रमन्धैकदेशोऽयं साहित्यवित्सूपायनीक्रियते- ·दशावतारचरिते रावणयात्रा तुष्टात्पुनः प्राप्य घरं त्रिनेत्रात्रैलोक्यलक्ष्मोपरिभोगमव्यम् । व्रजन् विमानेन दशाननः खे सकौतुकः पुष्पकमित्युवाच ॥५॥ य एप दूराकनकाचलस्य संलक्ष्यते दक्षिणपाश्वदेशे। शृङ्गामलग्नोज्ज्वलरत्नशैलस्तदविश्रान्तिसुखे ममेच्छा ॥२॥ इति ब्रुवाणः क्षणदाचरेन्द्र क्षणाद्विमानेन जवेन नीतः । नस्याद्भुतादेविचचार पद्धयां रत्नस्थले क्ल्पलतावृतान्ते ॥३॥ समुल्लसन्नीलमणिस्थलोरुस्यूलांशुपुञ्जान्नतदण्डपादम् । पुनः प्रवृत्तं वालवचनाय व्याप्ताम्बरं विष्णुमिवाप्रमेयम् ||४|| बलान्वितो यद् घनकालनेमि प्रहादसंरव्धजलोद्भवोत्रम् । सतारकाग्रं कटकं वहन्तं यातं हिरण्याक्षमिवाचलत्वम् ।। सविस्मयानन्ददृशा समन्तानिर्वणेयन्नेव मुहुर्महाद्रिम् । तदुच्चशृङ्गाश्रमधाम्नि दिव्यां कन्यामपश्यत्स तपःप्रसक्ताम् ।।६।। तन्वी स्तनाभोगभरावाप्तसंसक्तकृष्णाजिनगाढवन्धाम् । लवामिवोधस्तवकाभिलापनिष्यन्दलीनानिकुलाभिरामाम् । पौलस्त्यविध्वस्तसमातलोकयनावमानानलवीचिन्ताम् । शक्रश्रियं स्वर्गवियोगखिन्नां रक्षाक्षयायेव तपप्रवृत्ताम् ।।८।। वां वीक्ष्य रक्षःपतिरक्षयेन्दुमुखी सखीनेत्रसुधां निपीय । मेने तच्छिष्टरुचापि शिष्टां स्पृष्टां न संश्लिष्टनिकृष्टसृष्टिम् ॥६॥ पुनः सदाचारपरम्पराईपाद्यासनादिप्रणयप्रवृत्ताम् । वामनवीदद्भुतरूपसंपत्संपन्नपूजः क्षणदाचरेन्द्रः ॥१०॥ का त्वं मनोजन्मविवर्जिवेव रतिर्विरागवतदुग्रहेण । मदेन विद्या कपटेन मैत्री लोभेन लक्ष्मीरिव लुप्तशोभा ॥११॥ ध्यानावधानं परमोऽवमानस्रपाकरं पात्रमथातसूत्रम् । बने निवासस्तव यौवनेऽस्मिक्षपश्च शापः कुसुमायुधस्य ॥१२॥ त्यक्त्वामहं ब्रूहि विचिन्त्य वन्वि त्वमेव सत्यं यदि युक्तमेतत् । विम्बाघरे चुम्बनकेलियोग्ये जपेन पापार्जनमेष मुग्घे ! ॥१॥ ~ १४

·रामावतारप्रकीर्णप्रयन्वेषु
निरञ्जनत्वं कुसुमप्रसक्तिश्चित्रं जटाबन्धनकारणं ते ।
अनङ्गरागं कुरु मा शरीरमनङ्गरागं वह चेतसि स्वम् ॥१४॥
भोगोत्सवं मानय मा नय त्वं क्लेशैरदोपं कृशतां शरीरम् ।
अहं हि ते तन्वि समीहिते च हिते च संपादनबद्धकतः ॥१२॥
शृङ्गारस्य गतैव भाग्यगुरुतानङ्गस्य नाङ्गरहा
लावण्यं घनमन्युदैन्यमलिनं का यौवनस्योन्नतिः ।
नोद्यानं दयितं मधुर्विधिहतः कस्येन्दुरानन्ददः
कान्ते ते तपसि स्थिता यदि मतिस्तत्सर्वमरतं गतम् ॥१६॥
श्रुत्वैतदुक्तं दशकन्धरेण सा किंचिदाकुञ्चितचेतनेव ।
जगाद खेदेन विनिःश्वसन्ती ह्रियावमानेन च मन्युना च ॥१७॥
व्रते विवादं विमति विवेके सत्येऽतिशङ्कां विनये विकारम् ।
गुणेऽवमानं कुशले निषेधं धर्म विरोधं न करोति साधुः ॥१८॥
कचस्य वाचस्पतिसंभवस्य स्वाध्यायजा वेदवती सुताऽहम् ।
देया मयेयं स्वयमच्युताय मनोरथोऽभूत्पितुरित्ययं मे ॥१६॥
कालेन दैत्यैः स हतः पिता मे मातानलं शोकमिव प्रविष्टा ।
वरार्थिनी देवमनन्यचित्ता तपःप्रवृत्ता हरिमर्थयेऽहम् ॥२०॥
इति ब्रुवाणां दशकन्धरस्तां गाढानुबन्धेन घनाभिलापः ।
पुनः पुनः क्षीब इव प्रलापी कोपाग्निसंतापवती चकार ।।२१॥
स्मृत्वा स शापं नलकूबरस्य संत्यक्तकान्ताहठसङ्गवान्छः।
नखक्षतोच्छिष्टकुचस्थली तां कृत्वा जगाम स्वपुरी सकामः ॥२२॥
सा मानिनी दुर्विषहावमानं रक्षाकरस्पर्शममृष्यमाणा ।
कुलाभिमानेन्धनमात्मशुद्धथै पूर्व प्रकोपाग्निमिवाविवेश ॥२३॥
चिरं विचिन्त्याच्युतमच्युताशा जन्मास्तु मे राक्षससंक्षयाय ।
उक्त्वेति दृष्ट्वा रविमद्रिशृङ्गात्तापेन तन्यो तनुमुत्ससर्ज ॥२४॥
प्रविश्य लङ्कामलकां विजित्य हृत्वा पुनर्वैश्रवणस्य कोशम् ।
काले विशालेऽनिलवप्रयाते लकापतिः पुष्पकमित्युवाच ॥२॥
दृष्टः पुराश्चर्यगिरिमया या पुनस्तदालोकनकौतुकं मे ।
रम्यं निपीतं बत नेत्रपा–ने विस्मरत्येव मनः कदाचित् ॥२६॥
इत्यादराभ्यर्थनियन्त्रितेन नोतः क्षणेनैव स पुष्करेण ( पुष्पकेण ) |
तं देशमेत्यायतकालजिहालीढं न तं प्रौढगिरि ददर्श ॥२॥

·१०७
दशावतारचरिते रावणयात्रा
तत्राभ्यपश्यन्नगराण्यगण्यरलप्रयत्नक्रयविक्रयाणि ।
परस्परारन्धविरोधयुद्धसंघानसंनद्धधराधिपानि ॥२८॥
अहो नु नानाद्भुतविभ्रमाणां कत्ती च हा च सदैव कालः ।
येनानिशं दर्शयता विचित्रं निपीतमन्यद्वत वान्तमन्यत् ॥२६॥
क्षणं विचिन्त्येति ययौ पुरी स्वामनित्यतानष्टविदेशास्यः ।
गिरेवियोगादचलं द्वितीयमिवोद्वहन् विस्मयभारमन्तः ॥३०॥
गते निगीर्णाद्भुतचनवाले काले विशाले वहुमोहजाले ।
स्मृत्वा समारा विमानराजं तमेव देशं स पुनर्जगाम ॥३१॥
न तत्र चित्राणि पुराणि वानि न हेमहाणि न मन्दिराणि ।
स्वप्नान्तराणीव कृवभ्रमाणिजन्मान्तराणीद गवान्यपश्यत् ॥३२॥
तत्रालुलोके स वमालवालवालीसहिन्तालनिरन्तरालम् ।
वनं विशाल विवलत्प्रियालमालावलीसंतवनकमालम् ॥३३ ।
घोरघुग्द्व्यायधनप्रघोपैरिवोच्चरोमाञ्चचयालिवानाम् ।
विशटैरुत्कटक एटकानां व्याप्त समूहः सदिरद्रुमाणम् ॥३४॥
अन्वश्वसन्निश्चलदुष्टसत्त्वैः कम्पप्रदं पिप्पलपल्लवानाम् ।
वमःपिशाचार्चितमर्कभासा मीत्येव दूरात्परिवर्यमानम् ॥३५॥
गतेप्यमावं नगरेपु तेषु दृष्ट्वा तदुमं गहनं गभीरम् ।
रक्षःपतिप्रस्तसमस्तलोककुलाय कालाय नमश्चकार ।।३६।।
सोऽचिन्तयत्कालविहंगमोऽयमलक्ष्यदाक्ष्यक्रमपत्तवेगः ।
दिवानिशं याति विचित्रशकिरहो कदाचिन्न चलत्यखिन्नः ।।३७||
इत्यद्भुतामाक्लयन्नचिन्त्यां कालस्य शक्ति स विसंस्थुलोऽभूत् ।
अनित्यताचिन्तनमनमाज्ञां नाङ्गानि केषां शिथिलीमवन्ति ॥३८॥
प्राप्तः स लहां विभवोपमोगहपोत्सविस्मृतकाललीलः ।
मेने सुखक्षीयवयाऽक्षयाणि संमोगलीलापनजीवितानि ॥३६॥
शनैः या क्षणसंख्ययापि प्रवर्धमाने युगदीर्घकाले ।
पुनर्विमानेन तमेव देशं बुतूहलाचः प्रययौ दशास्यः ॥४॥
स वत्र निर्धातपनोमपातदीर्णोवरीनिष्कमएक्रमेण ।
ददर्श पातालमिवान्तहीनं सात प्रजा मुवनप्रणामम् ।।४।।
दएं वदालोकनमुन्नकण्ठः स्थित्वा प्रयातः स पदं स्वमेव ।
काले प्रयाले पुनरागतोऽय सरः समुद्रोपममभ्यपश्यत् ॥४२॥

·२०८ रामावतारपफोर्णप्रबन्धेपु अनन्तपद्मान्वितमप्रमेयमुदमनागेन्द्रसहस्रसेव्यम् । परागपुञ्जन भुजंगलोकमिवान्तराले कपिलेन जुष्टम् ॥४॥ हंसांसकण्डूयनलोलनालफुल्लारविन्दोस्थितपट्पदानाम् । मुहुः समूहविहितान्धकार क्रोशन्निशाशङ्कितचक्रवाकम् ॥४४॥ स्वादूर्फ फोमलवोचिवातं पद्मोज्ज्वलं भृङ्गगणोपगीतम् । ससौरभं पुण्यवतामिवैकं सन्द्रियाणामुपभागपात्रम् ॥४५॥ सविभ्रमं श्रीरमणं परागपीताम्बरं नाभिभवाद्भुताजम् । नीलोत्पलश्यामलमाकलय्य सरः स निःस्पन्दवनुः प्रध्यौ ।।४।। अहो नु नेत्राप्तिकौतुकानि वैचित्र्यमैत्रीकृतविस्मयानि । पिवत्ययत्नेन कियन्ति कालः सृजत्यजस्रं च महाद्भुतानि ॥४॥ क्षणं विचिन्त्येति लसद्विवेकः स शङ्कराारससादरोऽभूत् । अनित्यताचिन्तनखेदजन्मा न सद्विचारः कुशलाय कस्य ॥४८|| सररतटे टक्षितरत्नपीठे लिङ्गं विधाय स्फटिकाद्रिशृङ्गम् ॥ स पुष्पकोपाहृतदिव्यपद्मरचा चकारामृतरश्मिमोलेः ॥४॥ स त्र्यम्यकस्याम्परचुम्ब्यमानां विधाय पूजां कमलोपचारः। हृदस्य विष्णोरिय गध्यजातं सगाददे मूर्ध्नि विधातुगन्जम् ॥५०॥ तस्यान्तरे काश्चनकर्णिकस्य विचित्ररत्नोज्यलपल्लयस्य । स दिव्यपद्मस्य ददर्श फन्यां तद्भीतिलग्नामिव जातु लक्ष्मीम् ।।१।। आदाय फन्यां फमलं विधाय तचन्द्रचूडग्य किरीटकोदो। प्रीति यह विस्मयगर्भगुवी लकेश्वर स्वां नगरौंजगाम ॥५२॥ मन्दोदरी तद्दयिताय तर तेनार्पितों कल्पितपुत्रिका ताम् । अनन्यलायएययी विलोक्य कन्यामभूद्विस्मयनिश्चलेय ॥५३॥ कदाचिदुत्सद्गगृहीतरन्यां सां नारदोऽभ्येत्य मुनिर्जगाद । परयुरवयेयं घपलेन्द्रियस्य कन्या भविष्यत्पमिलापभूमिः॥५४॥ श्रुत्यैतदाच्याच महाईपट्टः मुवर्णमञ्जूपधृतां पुगारीम् । मन्दोदरी भूमिनलापसाते सत्याज रत्नाकरपारतीरे ॥५५॥ पाले प्रया जनपन रामा यहागने हेमदनेन फटे। लम्पा समृद्धेन्दुमुग्पी गुना सा सीतेवि नाम्ना भुपने मसिदा ॥५६॥ [मिगोष्टीविया, वागी, रामदास, पोरा प्रथमस्य नामी संश।

·कविराजः स्रोस्तीयद्वादशशतकारम्भे वङ्गेषु लक्ष्मणसेनाख्यो वैद्यवंशीयो नृपतिर्वभूव यस्य प्रशस्तिर्गयायामुपलब्धा, यत्र च वैक्रमसंवत् ११७३ तत्समयो दत्तः । अस्य सभायां कतिचित् काय आसन्, येपां नामानि प्रशस्त्यन्तरपद्ये- "गोवर्धनश्व शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्व रत्नानि समिती लक्ष्मणस्य च ।।" तत्र गोवर्धन आर्यासप्तशतीप्रणेता। शरणस्य उमापतेश्च प्रन्या नोपलब्धाः। जयदेवः पीयूपवर्षापरनामकात् पक्षघरात् प्रसन्नराघव-चन्द्रालोकादिपणेतुर्भिन्नो गीतगोविन्दप्रणेता । कविराजश्च द्विसन्धानापरास्यस्य रामायणभारतोभयकथालेप- रूपस्य राघवपाण्डवीयस्य प्रणेता । कचिद् भवभूतिमनुकुर्वन्नपि प्रायोऽयं प्रसन्नशैलीकः कालिदासस्यानुसा। श्लेषोऽप्यस्य नितरां प्रसन्नः सार्थकश्च । धनंजयकृतमीश- मेवापरं द्विसन्धानमुपलभ्यते । तत्तु न तथा मनोरमम, प्रायो निर्भङ्गश्लेपत्वादरुचि- करं च । कविराजस्तु सभङ्गरलेपप्रियः प्रायोऽक्षुण्णां नवां पद्धतिमनुसरति । एते कघयो जयदेवेनापि वर्णिताः । तद्यथा- "वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः, संदर्भशुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव, शरणः श्लाघ्यो दुरूद्रुतेः । शृङ्गारोत्तरसत्ममेयरचनैराचार्यगोवर्धन- स्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतधरो घोयी कषिदमापतिः॥" अन्न धोयीनामा कविराजो विख्यातः श्रुतघर-इति स्वारसिकोऽर्थः। ततश्च कविराजा प्राकृतं घोयीति नाम परिहरन् सर्वदात्मानं फविराजशब्देनैव व्यपदिशतीति प्रतिमाति । केपांचिन्मते श्रुतधरनामा कोऽप्यन्यः कविः । अन्यत्समानम् । तस्यास्य कवि. राजस्य कीदृशमद्वितीयमभिनवं ध फौशलमिति विन्यस्यमानः प्रयन्धो वक्ष्यति- पश्च . केविच प्रसनराधवप्रणेता तृतीय एवेति मन्यन्ते, सजयदेवप्रकरणे पुटीमविध्यति ।

·११०
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
राघवपण्डवीये उपक्रमः
सुबन्धुर्वाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः ।
वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा ॥
श्रीलतालिङ्गिताङ्गस्य विष्णुकल्पद्रुमस्य वः ।
अवतारमहाशाखाः पुष्णन्तु फलमीप्सितम् ।।
स वः करोतु विघ्नानां वरणं वारणाननः ।
मदचारिभिरारब्धभोगावलिरिवालिभिः।।
जगत्प्रदीपयोर्वशी सूर्याचन्द्रमसोरपि ।
ययोरुद्दीपितौ वाग्भिस्तौ वन्दे कविपुंगवौ।।
निःश्रेण्यो ब्रह्मलोकस्य वाग्देव्याः कर्णकुण्डले ।
धर्मद्रुममहामूले वाल्मीकिव्यासयोः कृती ॥
पुराणरामायणभारतादिक्षीराणि संयोजितभक्तिवत्सः ।
पुरातनैर्या दुदुहे कवीन्द्रः सा भारती कामदुधा ममास्तु ॥
श्रीरामायणमाणिक्यं भारतस्वर्णमुद्रितम् ।
न कस्य कुरुते लोके विस्मयोल्लासि मानसम् ।।
एकत्र चन्द्रातपसुन्दरस्य पार्वेऽपरस्मिन्स्फुरदुष्णभासः ।
अयं सुमेरोरनुयावि लीला कथाद्वयाश्चर्यमयः प्रयन्धः ।।
मनोज्ञरामायणभारताख्यभागीरथीसागरसंनिपाते ।
सन्तः प्रकुर्वन्त्वयगाइलीलामरिमन्नपच्छेदिनि काव्यतीर्थे ।
रत्नावतंस इव भारतमण्डलस्य कामन्दिशो दशरथस्फुटवीरलक्ष्मीः ।
राजा सुमन्त्रविहिताभिरतिर्वभूव पाण्डुर्यशोभिरभिरजिससर्वलोकः।
मातुः श्रियं संदधदिन्दुमत्याः श्लाघ्यः शरत्काल इवोडुपरतो ।
असो प्रजारक्षणदक्षमावादजस्य चक्रे मनसः प्रमोदम् ॥
विचित्रवीर्यस्य दिवंगतस्य पितुः स राज्यं प्रतिपद्य पाल्ये ।
पुरीमयोध्यां धृतराष्ट्रभद्रा सहस्तिशोमां सुखमध्युयास ॥
फरप्रहारकोसलकेकयेन्द्रभुयोर्गुरुनोविनमत्युमित्रः ।
पृयायरोपः समरे जिवारिगोप्ता हिमाद्रीश्वरता स लेभे ।।

·कविराजः ततः प्रजानां परिपालनेन कृतात्मकृत्यः क्षितिपः कदाचित् । प्रियानुयातो मृगयानुरोधात् सयौवननीः प्रययो वनान्ते ॥ शावानुबद्धहरिणीरसितोलपानां कोलावलोदलितवालकसेरुकाणाम् । दन्तावलोन्मथितपल्लवसल्लकीनां राजाभवद्वनभुवामुपकण्ठवर्ती ॥ शकुन्याकोर्णरकइतिनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तरन्तु ज्याघोपक्षुब्धकराठीरवरवचक्विव्यस्तमातङ्गयूथम् । खट्नव्यालूनखड़ तुमुलकलकलप्रान्तकूनच्छकुन्तं भल्लध्यस्ताच्छभल्लं वनभुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ॥ स गादयुद्धिस्तमसोपकण्ठे विवर्त्तमानं गभीरमीकम् । मत्वा मृगं मार्गणलक्ष्यभूतमनग्रयजन्मानमृपिं चकार ॥ तपस्विनश्छन्नतनोः शरेण विभिन्नमूतैर्जनकान्महाघेः । शापं सुतापायनियद्धमृत्यु प्रियानुवृत्तौ कुशलोऽप्ययाप । विपद्रुमस्य व्यसनाह्वयस्य फलं स लब्ध्वा सहसा निवृत्तः । कान्तोपभोगेपु पराङ्मुखात्मा निनाय कालं निरपत्यदुःखी ।। स्फुरदृप्यशृङ्गविततानि चान्वहं स बनान्तराण्यधिगतो महीपतिः । चतुरोऽपि पञ्चमुखभासुरश्रियस्तनयानवाप हरिदस्रतेजसः ।। I'मिप्रगोष्टी-पत्रिका'; काशी, २६ शकान्दाः, माधः, प्रथमवर्षे दरामसंख्या) ·बिल्हणः सीस्तैकादशशतकस्यान्तिमे भागे विल्हणेन विक्रमाङ्कचरितं प्रणीतमिति पाश्चात्त्याः। एतं ग्रन्थ चौरपञ्चाशिका बिल्हणकाव्यं च विहाय नान्यत् किश्चिदेतत्प्र- णीतमुपलभ्यते । बिल्हणचरिते फस्यचिद्राज्ञो दुहितरि सक्तोऽयं राज्ञा पधायादिष्टो वध्यस्थानं गच्छन्मार्गे पश्चाशिका प्रणिनाय । तवृत्तविद्राजापि सदयः स्वां तनयां तस्मै प्रदाय तं ररक्षेति कथास्ति । कथा समूला नवेति न निर्णेतुं शक्यते । अस्य राज- कन्यया सह संव सरश्लोकाः केचित् प्रसिद्धाः। तेपामेको यथा- "अङ्गणं तदिदमुन्मदद्विपश्रेणिशोणितविहारिणो हरेः । उल्लसत्तरुणकेलिपल्लवां शल्लकी त्यजति किं मतङ्गाजः ॥" पूर्वार्द्ध नृपकन्याया उत्तराद्धं च बिल्हणस्य । प्रथममयं कश्मीरेवासीत् काश्मीराभिजनश्च । पश्चादक्षिणस्यामागत्य डाइल. नरेन्द्रसभायां कविताकौशलेन गङ्गाधराख्यं सदस्यकविं विजित्य चालुक्यनृपं विक्रमाई प्रापत् । तत्रैव च स्वमहाकाव्यं विक्रमाचरितं प्राणष्ट । दक्षिणस्यां वसतोऽपि महानस्य कश्मीरेषु बहुमानः । तथा च विक्रमचरिते- "सहोदराः कुकुमकेसराणां भवन्ति नूनं कविताविलासाः । न शारदादेशमपास्य दृष्टस्तेषां यदन्यत्र मया प्ररोहः । वैदर्भी वृत्ति शृङ्गारं च रसमवलम्ब्य प्रायोऽस्य लेखः प्रावततेति तरिमन्नेव प्रन्थे स्फुटम् । शब्दविन्यासप्रौदिर्नेदृशी कस्यचिदन्यस्य कवेः । तदाहैप स्त्रयमेव- "भौढिप्रकर्षण पुराणरोतियातक्रमः श्लाध्यतमः कवीनाम् ।" अस्य ग्रन्थः कथादौ प्रायो हर्षचरितमनुकरोति । अन्ते कवेरितिवृत्तं प्रदत्तम्। "तत्र प्रवरपुरस्य ( Srinagar ) वर्णनमप्यस्ति । केवलं शब्दसौकुमार्ये न्यूनोऽयं परिमलात् । आदर्शोऽस्य प्रौढिमाधुर्यादीनामत्रोपन्यस्यते । विक्रमाचरिते नायकस्यौत्सुक्यम्- विजृम्भमाणेष्वथ पञ्चशणकोदण्डसिञ्जाघनगर्जितेषु । विलासिनोमानसमाविवेश सा राजहंसीव नरेश्वरस्य ।

·११३ बिल्हणः क्षिप्त पदे चारु रुपा विशन्त्या वालप्रवालप्रतिमल्लमासि । चेतः रितीन्दोः सटिकावदातमुपाघियोगादिव रक्तमासीत् ।। वित्रासितश्चैत्रसमीरणेन मयूखदण्डैः स्खलितः सुधांशोः। नासौ वभूष स्मरपार्थिवस्य कस्याः पदं रोपविभीपिकायाः।। गृहन् गुणानहि विभावरीणां दिनप्रशंसां विनिशासु । क्रमादसौ वां तितिमाचकाङ्क्ष यत्र द्वयं नास्ति दिनं निशा च ।। त्रैलोक्यसंमोहनविद्ययैव तया जयास्यां महतों दधानः । तं धन्विनां धुर्यमपि प्रहः विलासघन्वा धनुराधकर्प ॥ निजप्रभानिहुवचन्द्रमासा प्रभावलक्ष्म्येव परिस्फुरन्त्या । वया समानीयव पाण्डिमानं चालुक्यभूपालकुलप्रदीपः ।। शृङ्गाररलाकरवेलयेव दया प्रवेशे विहिते वरुण्या । नवानुरागेण मनस्वदीयं रलोत्करेणेव सनाथमासीत् ।। असौ भवित्री सुभगा नतभ्रूः करिष्यते पञ्चशरः प्रसादम् । आन्दोलितोऽभूदिति चिन्तयासी त्रैलोक्यचिन्ताहरणक्षमोऽपि ॥ यथा यया निःश्वसिति स्म राजा निरङ्कुश कार्यमदर्शयञ्च । त्या वथा नागरयन्धना भेजे जयास्यां मगवाननङ्गः ।। वीपतेः पार्वणचन्द्रवक्या समुद्वहन्ती हृदये निवासम् । विकासदीचामपरागनानां सरोजिनीनामिव संजहार ॥ नितान्तमेकान्तनिपेवणेन द्वेपेण चान्तःपुरसुन्दरीपु । प्रच्छादनार्य विहिततोऽपि क्षोणीपविस्ताडिवहिण्डिमोऽभूत् ।। ताडीदले कर्णपरिच्युतेऽपि कन्दर्पलेखभ्रममाससाद । सत्तंसमागच्छति पट्पदेऽपि प्रत्याशया कर्णमदच देवः॥ प्रान्ते च निद्रालसलोचने चशून्ये च पञ्चपुरिपून्विमुञ्चन् । न वत्र चित्रं गगयाम्बभूव क्षत्वत्रवस्य क्षतिमेकवीरः॥ [मित्रगोधी-पत्रिका', काशी, २९ राकान्दा, गुना, प्रथमवर्षे एकादशसंख्या ] १५ ·भासभत मेण्ठौ "सूत्रधारकृतारम्भर्नाटकै भूमिकः। सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ।। हर्षचरिते बाणः । "वक्रोक्त्या मेण्ठराजस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् । आधूता इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः॥" राजशेखरः । महाकवीनामपि बहुमतयो सभमेण्ठयोर्विपयेऽत्यल्पमेव विदुषां विदितम् । भासः कालिदायेन मालविकाग्निमित्रप्रस्तावनायां धृताभिधेय इति ततोऽपि प्राचीनतर इति निर्णीयते । महती चास्य कालिदाससमये तदनन्तरं च प्रथा आसीत् । अयं नाट- कानि बहूनि प्रणिनाय। तेषां च नामान्यपि:साम्प्रतं न विदितानि । केवलमेकं भासनाट- कानां मध्ये स्वप्नवासवदत्तनामकमासीदिति प्रतीयते । तथा च श्लोकः सूक्तिमुक्तावली- "भासनाटकचक्रेऽपि च्छेकै तिप्ते परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥" इदानीं तु च्छेकपरीक्षादग्धावशिष्टं तदेकमपि स्वप्नवासवदत्तं नोपलभ्यते इत्यहो सर्वकपः कालस्य महिमा । नूनं प्रसादादिसंपत्ती कालिदासोऽपि भासस्य शिष्य इवासीदिति कालभक्षितशेषभाससूक्तीनां परिशीलनतोऽवगम्यते । भर्तृमेण्ठस्तु हयग्रीववधमहाकाव्यकर्ता काश्मीरको महाकविरासीत् । स प मातृगुप्तनृपस्य विक्रमादित्यहपरक्षितस्य प्रवरसेनेन हर्षमरणानन्तरं पराभूतस्य सभा- यामासीदित्यादि राजतरङ्गिण्यास्तृतीयेऽध्याये उपलभ्यते । कोऽसौ मातृगुप्तः कश्च भारत. सम्राटपदव्यपदेश्यः स विक्रमापराख्यो हर्ष इति च विशेषतो न ज्ञायते । मातृगुप्त- समयोऽप्यनिश्चित एवाद्यापि । एवं समयानिर्णयेऽपि कविताप्रकारादिपरीक्षणेन प्रायो भेण्ठः कालिदाससमकालिकस्तस्मान्नात्यर्वाचीनो वेति वक्तुं शक्यते । एतग्रन्थस्य लोपः शोकायैव विदुषाम् । क्षेमेन्द्रादिप्राचीनप्रन्थकृद्भिर्दर्पणकदादिभिनव्यश्च कतिमिश्चिद्रतिवा अस्य काश्चित्सूक्तयः। अन्याश्च सूक्तिग्रन्थेपूपलब्धाः । मेण्ठनामसादृश्यादयं हस्तिपक कृत्तिः प्रथममासीदिति केपांचिदनुमानम् । 9 भाऊदामोप्रभृतयोऽयं मातृगुप्त एव कालिदासमहाकविरिति प्रसिदि गत इति विक्रमादित. स्वादिसाम्यावदन्ति स्म।

·भासमतमेण्डौ ११५ 'त्यक्तो विन्यगिरिरितिः 'घासमासमिति च पद्याभ्यां वक्ष्यमाणाभ्यामस्य इस्तिस्वभावपरिचयः समीचौन आसीदित्यवगम्यते च । राजशेखरेण बालरामायण- कर्पूरमञ्जरीविद्धशालभाञ्जिकादिप्रणेना महाकविना सबहुमानं वालरामायणे प्रचण्ड- पाण्डवे च प्रस्तावनायामयमित्थं वर्णितः- "वभूव वल्मीकभवःपुरा कवि- स्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेएठताम् । स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वचते सम्प्रति राजशेखरः ||१|| विरलविरला अपि नितान्तं मधुराः प्रसादप्रचुराः अपूर्वशैलीपरिशीलन- शालिन्यः काश्चिद् मासमर्टमेण्ठयोः सूक्तयोऽन रसिकेभ्य उपहारी क्रियन्ते- सूचयो भासस्य यथा- प्रत्यासन्नविवाहमंगलविधौ देवार्चनव्यप्रया दृष्ट्वाने परिणेतुरेप लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् । उन्मादस्मितरोपलन्जितरसैौर्या कथंचिचिराद् वृद्धस्त्रीवचनाप्रिये विनिहितः पुप्पाञ्जलिः पातु वः ॥ दग्धे मनोभवतरौ वालाकुचकुम्भसंभवरमृतः । त्रिवलीकृतालवाला जाता रोमावली वल्ली ।। पाला च सा विदितपश्चशरप्रपश्चा तन्वीच सा स्तनभरोपचितागयष्टिः। लजां समुदहति सा वहते च घाष्ट्र्य हा कापि सा किमिव वा फययामि तस्याः ॥ तीक्ष्णं रविस्तपति नीच स्वाचिरायः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमियाकृतज्ञः। घोर्य प्रसीदति मुनेरिव चित्तमन्दः फामी दरिद्र इव शोपमुपैति पहः॥ पेया सुरा मियतमामुखमोक्षणीयं माह्या स्वमावललितो विकटश्च वेपः। येनेदमीरशमदृश्यत मोक्षवम दीर्घायुरस्तु भगवान्स पिनाकपाणिः ॥ कपाले मार्जारः पय इति करॊलेढि शशिन- स्वरुच्छिद्रमोवान्विसमिति करी संकलयति । निशान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रमामचश्चन्द्रो जगदिदमो विक्लवति ।। मपं सूधियुवावस्यादपदावादामजामिन्नस्तता माचीन।

·रामावतारप्रकोप्रवन्धेषु
कठिनहृदये मुश्च क्रोधं शिवप्रतिघातक
लिखति दिवसं यावं यातं यमः किल मानिनि ।
वयसि तरुणे नैतद्युक्तं चले च समागमे
भवति कलहो यावत्तावद्वरं सुभगे सुखम् ॥
विरहवनितावक्त्रौपम्यं विभर्ति निशापति-
गलितविभवस्याज्ञवाद्य द्युतिर्ममृणा रवः ।
अभिनववधूरोपस्वादुः करीपतनूनपा-
दसरलजनाश्लेपनरस्तुपारसमीरणः ॥
यदपि विबुधैः सिन्धोरन्नः कथंचिदुपार्जितं
तदपि सकलं चारुस्त्रीणां मुखेषु विलोक्यते ।
सुरसुमनसः श्वासामोदे शशी च कपोलयो-
रमृतमधरे तिर्यग्भूते विपं च विलोचने ॥
कृतककृतकैर्मायासव्यस्त्वयास्म्यतिवश्चिता
निभृतनिभृतैः कार्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम् ।
भवतु विदितं नेष्टाहं ते वृथा परिखिद्यसे
घहमसहना त्वं निःस्नेहः समेन समं गतम् ॥
दुःखाते मयि दुःखिता भवति या हृष्टा प्रहृष्टे तथा
दीने दैन्यमुपैति रोपपरुपे पथ्यं वचो भापते ।
फालं वेत्ति कथाः करोति निपुणा मत्संस्तवे रज्यति
भार्या मन्त्रिपरः सखा परिजनः सका बहुत्वं गता ।।
भर्टमेण्ठस्य यथा-
मासोबत्यो हयग्रोवः सुहृद्वेश्मसु यस्य ताः।
प्रथयन्ति यलं पाहोः सितच्छत्रस्मिताः श्रियः॥
यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुग्मिता।
मदेनेरावणमुखे मानेन हदये हरेः।।
याची माधुर्यवपिण्यो नामयः शिथिलांशुकाः ।
दृष्टयश्च चलद्धृका मण्डनान्यन्ध्रयोषिताम् ।।

·भासभर्टमेण्ठी
न तथा नागरस्त्रीणां विलासा रमयन्ति नः।
यथा स्वभावमुग्धानि वृत्तानि ग्राम्ययोपिताम् ॥
स्थाप्यकृतकोत्तालहासपल्लविवाघरम् ।
मुखं प्रामविलासिन्याः सकलं राज्यमर्हति ॥
जनमजितमपीच्छवा विजेतुं निशिवदशार्घशरं धनुर्विमुच्य।
अविरमसतयोद्यवा स्मरेण ध्रुवमसियष्टिरिहागनाभिधाना ।
मधु च विकसिवोत्पज्ञावतंसं शशिकरपल्लवितं च हयंपृष्ठम् ।
मदनजनिठविभ्रमा च रामा फलमिदमर्थवतां विभूतयोऽन्याः ॥
इदं हि माहात्म्यमरोपसूचकं वदन्ति चिद्रं महतां मनीपिणः ।
मनो यदेषां सुख-दुःखसंमवै प्रयाति नो हर्षविषादवश्यताम् ।।
महद्भिरोधैस्तमसामभिद्रुतो भयेऽप्यसंमूढमतिः क्रमन्तिती।
प्रदीपवेपेण गृहे गृहे स्थितो विवएड्य देहं पहुधेव मास्करः॥
विपदि धैर्यमयाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिव्यसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥
त्यको विन्ध्यगिरिः पिता भगवतो मावेव रेवा नदी
ते ते स्नेइनिबन्धबन्धुरधियस्तुल्योदया दन्तिनः ।
स्वल्लोमान्ननु हस्तिनि स्ययमिदं वन्धाय दत्त्रं वपु-
स्त्वं दूरे धियसे लुठन्ति च शिरपीठे कठोराड्याः ।।
घासपासं गृहाण त्यज गजफलम प्रेमबन्यं करिण्याः
पाशमन्यित्रगानाममिमतमधुना देहि पट्वानुलेपम् ।
दूरीमूवास्तषैते शबरवरवधूविभ्रमोद्धान्तरम्या
रेवाकूलोपकण्ठद्गुमकुमुमरजोधूसरा विन्थ्यपादाः॥
I"मित्रगोटी-पत्रिका', पाणी, सादा ग्रः, प्रथमवर्षे दादयसंख्या ]

·कलाकौमुदी उपक्रमोल्लास: जयत्यहो वाहमयदेवतासो यामात्रिवो नार्थयते नरेन्दान् । जयन्ति तत्तत्त्वविदश्च पां गिरः सुधामप्यवधीरयन्ति ।। भारते प्राचां बहवः कला विदिता बभूवुः। द्विजातयोऽपि कलाशिक्षणमुपादेयं मेनिरे । शितित्सकलकलैरच येषां या कला बहुमता, स्वयमानुरूपा या स्वस्यामेव कौशलं प्रादयद । क्षत्रियवरो भगवान् श्रीकृष्णोऽपि विश्वरात् सान्दीपनेः चतुःपष्टि फलाःशिक्षितवानिति मागवते दर्शनात् ब्राह्मणत्रियाभ्यामपि कला समाहतपूर्वेत्य- वसीयते । एताश्च कलाः श्रीमद्भागवतटीयमु कमलाकरमन्येषु च वर्णिता इति विस्तरमवान्नात्र प्रदर्श्यन्ते । आसु च काश्चित् पारशिज्ञादयो द्विजातिमिरात्मायमेव अभ्यत्यमानाः शास्त्रसम्मवाः । अन्यायें विशेषतो विमृतिस्वीकारेण विधोयमानाः शूद्रत्वसंपादिकाः । लबाकरं चतत्, यदाधुनिक फुलोनेरपि विप्रैः विलोभेन शूद्र- गृहेष्वपि पारस्यावादिकृत्यं स्वीक्रियते । मन्यामहे, कृषिवाणिज्यादिरूपा वैश्यचि. रपि शदरस्याः परगृहे नीचदास्यरूपायाः प्रेयसी। किश्न कलाकौशलेन जीविका क्रिया मा वा, अध्ययनाध्यापने तु प्रायः सर्वासामपि कलानां द्विजातिमिरपि का शक्यते । पुरा हि सर्वज्ञत्यमयुक्तमेव विप्राणं पूज्यत्तमासीत् । इदमेव चामिप्रेत्य मनुनोत्रम्- "सर्वस्वं माझएस्पेदं यत्किधिनगवीगतम् । भानुशंस्याद् प्रामवानां मुञ्जते होतरे जनाः" इति वयाहि वेषु युगेपु सर्व लौकिक पारलौकिकं च कार्य विप्राधीनमासीत्। एक- मनीवरेव प्रन्यैः सुशिक्षितः अर्थधर्मकाममोहाल्यं पुरुषार्यचतुष्टयं मुजममासौद । इदानीन्तन्षु तु विशेषु क्षेविदेव विद्वांसः, विद्वद्भ्योऽपि साम्प्रतिकेभ्यः केवल पार- सीरिकविपयेवेव साहायकं प्रातुं मुशवम् ।

·१२० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु लौकिकेषु विज्ञानेषु तु न कापि शिक्षा तैर्दातुं शक्यते । लौकिकं विहाय च पार- लौकिकं न किञ्चित् साधयितुं संभाव्यते । वित्तमार्याद्यभावात् प्रतिदिनं ज्ञानपूर्वक चौय॑व्यभिचारादी प्रवत्तैमाना हि जनाः कथं पण्डितोपदिष्टः प्रायश्चित्तशतैरपि पाव. यितुं शक्यन्ते । कथं वा जीविकाभावात् दिविराणां गृहेषु पाचकत्वं कुर्वतां न्यायाधि. करणगमनसंभ्रान्तैर्भूयोभूयः स्वामिभिः पाकशीघ्रतायां प्रेय॑माणानां स्नानसन्ध्या- र्थमपि समयमलभमानानां द्विजापसदानां काचिदेहिकस्य आमुध्मिकस्य वा श्रेयसः प्रत्याशा प्रजायताम् । ऐहिकमेव प्रामुष्मिकस्य साधनं भवति । नहि जीवन्मुक्तोऽपि शरीरे वर्तमानः विनान्नमवस्थातुं शक्नोति । इत्थमवस्थिते च ये विप्रोः संस्कृतभाषा- ध्ययनेनैव स्वयं भापान्तरज्ञाने कृत्स्नस्य जगतोऽध्यापने शक्ता अभवन् । स्वदेश- निर्मितैः पवित्रैर्वस्तुभिश्च सय व्यवहारं निरवाहयन् , नच कस्मैचिच्छिल्पाय कस्यचित् कलायै वा भारतीयान् द्वोपान्तरैः शिक्ष्यमाणान् द्रष्टुमसहन्त । कथं व एव साम्प्रतं स्वपुत्रान् संस्कृतविद्यया सहैव वा तां विनैव वा शूद्रेभ्यो द्वीपान्तरीयेभ्यो वा भाषा- न्तरमभ्यस्यतो द्रष्टुमुत्सहन्ते ? कथं वा निखिलविद्यान्तरप्रसविनी सा मयैतरभारती तथाऽनुपयोगिनी संवृत्ता, येन वेदाभ्यास नित्यकर्मादिशितां च अनाहत्य क्षीरकण्ठः घृतोपपीतैः उद्भिद्यमानश्मश्रुभिश्च सर्वैरपि विप्रवालको मद्यवसारनायुप्रायधन्धनानि अपावनानि पागलपुस्तकानि आङ्ग्लविधया मुद्रितानि संस्कृतपुस्तकानि मद्यरसोद्भासुरा (Varnished with alcohol ) लेखनीः सीसकशलाकिकाच ( Pencil) दर्भ- संपर्कालैः करैरामशद्भिः स्वाध्यापकानुकरणेन च सोमकपायाहे मुखेऽपि सज्जयद्भिः स्वर्गस्थानपूर्वपुरुषान् लज्जयद्भिः, यज्ञवेदिकाविचरणक्षमैश्चरणैः प्रातरेव अपावनीपु पुरीपवाहकमार्जनीभिरुन्मृष्टरेणुपु साम्प्रतिकाङ्ग्लविद्यालयभूमिषु निःशङ्कमटाट्यत इति विचार्यमाणे किमुत्तरं भवत्वस्माकम् । किं करोतु वराकोऽयं वालजनः ? क्षेत्राणि विक्रीय गुरुजनेन कलाकुमार (B. A.) पदं प्राप्तुं प्रवर्तितोऽयम् । नास्य गुरुभिः सपि मनसि कृतम् उत्तीर्णेभ्य एतेभ्य प्रतिमासं विंशतिमुद्राव्ययेन अमूल्यस्वास्थ्यविप्लावनेन च पठितवद्भ्यो न्यायाधिकरणेषु विद्यामन्दिरेषु च रिक्तं पदं प्रदास्यते न वा न तैः स्मृताः शतशो न्यायवादिनो ( Vakil ) गावान्मक्षिकापसारणमात्रं कुर्वाणा न्यायालयेषु । कः शरणं ददातु एभ्यो वालकेभ्यः ? अस्ति कोऽपि भारतीयो विद्यालयो यत्र वेधयन्त्रादिसहकारेण आय॑ज्योतिष पाठ्यते; शस्त्रोद्यानायुदाहरणैर्वा आयुर्वेद चिकित्सा शिक्ष्यते, यत्र बृहत्संहितायां वर्णितानि वस्तुजातानि प्रत्यक्ष परीक्ष्यन्ते, ·उपक्रमोल्लासः १२१ यत्र च स्वयमधिगतानेकभाषाः समधीतानेकविद्या विद्वांसः संस्कृतादिभारतीयभाषा- भिरेव पौरस्त्यं पाश्चात्त्यं चोभयमपि विज्ञानं व्याचक्षते । : को विमान बालान् बोधयतु । केवलस्य भाषान्तरस्य ज्ञानं तन्न लिखितानी ज्ञानविज्ञानादिप्रवन्धानामध्ययनं बिना न कस्मेचित् पलायेति । क एतानुपदिशतु । मुद्रणप्रचारापूर्व लिखनादिकाठिन्यभयात् अतिसंक्षिप्तरीत्या प्रणीतानां संस्कृतग्रन्थानां बोधाय यादृक् गुरुसाहाय्यं यावान् वा परिश्रमोऽपेक्ष्यते, न तथा मुद्रणादिसौकात् अतिविस्तृतानां सुपरिस्फुटार्थानां च पाश्चात्यप्रबन्धानां अर्थाधिगमाय । विनैव प्रचुरं व्ययं, विनैव विश्वविद्यालयसंबंध, स्वगृह एव सर्वाः पाश्चात्यविद्या अधिगन्तुं शक्यन्ते, द्वीपान्तरेपु महती संख्या विनैव अध्यापकान समधीतविद्यानामिति । यदि भारतीयभाषा एव पाश्चत्यभापावदुपयोगिन्यः सकलविज्ञाननिधयश्च पुन- रपि अत्रत्यरतद्धितैपिभिर्विधीयेरन, महदनर्थमूलमुन्मूलितं स्यात् , महती भाषान्तर- शिक्षादिनिमित्ता व्ययपरंपरा परिहता स्यात् , महान् क्लेशराशिरुद्धृतः स्यात्, महा- नुन्नतिप्रकारः प्रचारितः स्यात् महय गौरवं भारतीयानां सकले जगति प्रतिष्ठापित स्यात् ।। कदाचित् प्रतिसहस्रमेकोऽपि भारतीयो न जानाति किमधुना साधितं पाश्चात्य- वैज्ञानिकः, किं घा साधितमासीत् पूर्वतनैर्भारतीयैः। पाश्चात्यभापाभिज्ञानां वार्ताप- प्रादिपाठकानां वा पाश्चात्यविज्ञानपिपये वेचिदेव किश्चिजानन्ति । जानता वा केचिदेय सन्ति, ये पाश्चात्ययन्त्राणां पाश्चात्यशास्त्राणां वा समुचितमुपयोगमवगच्छन्ति । अवगततदुपयोगाश्च विरलतमा एव भारतीयहितेषु निजविज्ञानं प्रवर्तयन्ति । पाश्चा. त्येपु बहवः शास्त्रविभागाः सन्ति, प्रतिविभागोपयुक्ताश्य यन्त्रविशेषाः सन्ति । यन्तुस्व- भावनिरूपणं तत्परिचादिपरीक्षां च प्रत्यक्षमविधाय न किञ्चित्पाश्चात्यनिश्चीयते । पाश्चात्यग्रन्थाश्च अतोय सुबोधाः। वेषां यन्त्रजातंच परायमपि श्रमानिर्मितमपि च स्वल्पव्ययलभ्यं सरलप्रयोगं च । एतादृशे सीक.ये सत्यपि तादृशमस्माकं दोयिं येन नात्मा ज्योतिपिका दरवीक्षणेन 'ज्योतिस्तत्वं पश्यन्ति । न सूक्ष्मवीक्षणेन घायचीयान् जलीयांश्च सूक्ष्मजन्तून परीक्ष्य जलवायुशोधनाय केऽपि प्ररन्ते । न लक्षोपार्जका अपि चिकित्सकाः वैद्युतैः किरणविशेषः शरीरान्त गान् प्रत्यक्षं वीक्ष्य चिकित्सासु प्रवर्तन्ते । न प्रायश्चित्रयरा चित्रसमर्पकस्य' प्रयोगं जानन्ति । न स्थपतयः पुरप- सहस्रदुर्घहान भारान् पश्यन्त्रेण सुखमुत्यापयन्ति । न नोकिया भारतनिर्मिताभि- 1. Telescope .. Microscope. 3.3. Rars. 4. Photograph. S. Crane.

·११ १७ १२२ रामावतारप्रकोणेप्रबन्धेपु प्पिनौकाभिर्व्यवहरन्ति । न पाश्चात्यवित्तपतिभिरिव भारतीयैः कोटिपतिभिरपि वष्पशकटमार्गान निर्माय प्रत्यहं लक्षव्ययेन लक्षत्रयं उपाय॑ते । न भारतीयः सामन्तैः फराकर्षणेन प्रजाः पीडयद्भिः तासामुपयोगाय प्रत्येकं पुरुषशतश्रमक्षमानि कर्पणो- स्पवनपेषणादियन्त्राणि स्थाप्यन्ते । नात्र प्रतिनगरं पत्रचक्राणि पेषणचक्राणि वयन- चक्राणि च स्थापयद्भिर्वा भारतीयैर्वणिग्वरैर्दीपान्तरीयवस्तूनां अनानुपयुक्तप्रायता प्रविधीयते । न बहुभिः मंक्षिप्तलेखशैली' समभ्यस्यते । न गृहे गृहे दूरानुस्वानकेन' वार्तादिः प्रवर्तते, न सधैवैद्युतलेखशैली१२ शिक्ष्यते । नानुस्वानलेखकस्योपयोगः प्रचुरं प्रचरति । न मुद्रालेखकेन'४ पत्रादिकं सर्वत्र विलिख्यते । न वाष्पयन्त्रैः१५ पुरुषलक्षदुष्कराण्यपि कार्याणि सत्वरं सम्पाद्यन्ते । न भूपरीक्षया'६क्क रत्नानि काङ्गराः क धातव इत्यादि परिशील्यते । न धातुशिल्पिभिः लौहरतम्भजालकादयः शतशो भार. तीयधनिनां साम्प्रतं निर्मीयमाणेषु गृहेषु अपेक्ष्यमाणाः प्रतिनगरं निर्मीयन्ते । न निर्मालानि विचित्राणि च काचकवस्तृनिभारतीयशिल्पिभिरुत्पाद्यन्ते। नजन्तुविद्यया' प्राणिनां स्वभावादि परीक्ष्यते । न रसशास्त्रेण द्रव्ययोजनाभिः विविधानि कार्याणि साध्यन्ते । न वैद्युतविज्ञानेन५ वैद्युतशकटादीनि प्रचार्य्यन्ते । नात्रापि द्वीपान्तरे- प्विव व्यर्थप्रायां शिक्षा विहाय समुपयोगिशिल्पशिक्षादौ सर्वैरुयुज्यते । न विज्ञानशि- क्षालयाः सर्वतः स्थाप्यन्ते । न भारतीयभाषाप्रधाना वैज्ञानिकविद्यालयाः सर्वतोऽवलो- क्यन्ते । न चेन्द्रजालतोऽप्यद्भुततराणि मायाकल्पनाभ्योऽपि रम्यतराणि अणिमादि सिद्धिसंपत्तेरपि स्पृहणीयतराणि, महापद्मादिनिधिप्राप्तेरपि श्रेयस्करतराणि विज्ञान- फौशलानि पाश्चात्यैः प्रदर्श्यमानानि - पश्यन्तोऽपि तच्छिध्यतां तहास्यं चाप्यवलम्व्यापि स्वयं केऽपि तादृशानि कौशलानि प्रदर्शयितुं चेष्टन्ते । न च सौभाग्योपनतं पाश्चात्य - सम्बन्धं वहन्तोऽपि निरुद्योगाः निष्पाणा भारतीया विनापि तत्सम्बन्धं सकलकला• कुशलान् कर्पूरद्वीपवासिनो दृष्ट्वा मनागपि अपत्रपन्ते । प्राचीनसमयेषु भारतीयः प्रायः सर्वा अपिकला अभ्यासपथं प्रापिता आसन । किन्तु, वद्विज्ञानस्य पूर्णतया वर्णनं नास्माभिः कर्तुं शक्यते, नहि तेषां सर्वेऽपि प्रबन्धाः साम्प्रतिकपुस्कालयेपूपलभ्यन्ते, न च तेषां फौशलादर्शाः सर्वेऽपीदानीमवविष्ठन्ते । कतिचित् कालेन भतिवाः परे म्लेभस्मीझवाः इतरे च पातालकुक्षिकुइरे दुर्जनसंपर्क परिहरन्त इव प्रलीनाः । भवतु यादृक् तादृग्या गौरवं कौशलं वा भस्मत्पूर्वजानां किं 6. Steam veggel. 7. Paper Mill. 8. Grinding mill. 9. Weaving mill. 10. Short-hand. 13. Phonograph 15. Steam Engine. 16. Geology. 18. Chemisry. 19. Electrophysics. - 11. Telepboue. 12. Telegraph. 14. Type writer. 17. Zoology ·उपक्रमोल्लासः १२३ तेन, न चेद्वयमपि तद्गौरवानुरूपं किमपि कुमः, किमस्माभिः, कृतं केवलं तद्गौरवानु- मानाध्मावहृदयरवविष्ठमानैः, किं प्रपितामहोपभुक्तैः मोदकैः प्रपौत्रः स्वोदरं पूरयितुं शक्नोति ? भो भारतीयाः, श्रृयतामुत्कणैरस्मद्वचः, दृश्यतां च विस्फारिताः, कथं वर्षशत. द्वयेनैव स्वप्नेऽपि साम्प्रतिकभारतीयैरदृष्टानि स्थानानि पाश्चात्यविलोकितानि । मनसो. ऽप्यगम्याः सिद्धयः संपादिताः। कृपणैरप्यनुत्प्रेक्षिताः सम्पदो राशीकृताः। विशृद्ध- लवाग्भिः कविभिरपवर्णिता उत्कर्षाश्च समासादिताः। मत्कुणान् सूक्ष्मवीक्षणेन'महिपपरिमाणान् दर्शयद्भिरेतैर्महिमसिद्धिः प्रदर्शिग। पापाणमपि वैद्युताग्निना विलापयद्भिः अणिमासिद्धिरुभाविता, यालामसूमा जलधारा प्रस्यलक्षोद्वहनतमां विदधानः गरिमसिद्धिरुल्लासिता, वकयन्त्रेण पिनाक- दुर्मरान् लौहस्तम्भान् कदलीप्रकाण्डानिय हेलयैव उत्थापयद्भिर्लघिमसिद्धिः प्रकाशिता, द्विचक्र वाष्पशकट: वैद्युतशस्टैश्च क्षणेनैवातिदूरं प्राप्नुवद्भिः प्राप्तिसिद्धिसद्भाविता, द्वीपान्तरीय वस्तुजातं मुखेन द्वारि द्वारि त्वरितप्रापनप्रणाल्या प्रकाममधिगच्छद्भिः प्राकाम्यसिद्धिः प्रकटीकृता, उप्णप्रदेशोचितान् वरुगुल्मादीन् शीवप्रदेशेपु शीतप्रदेशो- चितांश्चोष्णप्रदेशेषु प्ररोहयद्भिः अन्यांश्च प्रकृतिविपर्यान् परिहत्य अद्भुवसृष्टिं दर्शयद्भिः इशित्वसिद्धिः प्रतिष्ठापिता, भुयं वशीकृत्य महारत्नधातुप्रभृतिवस्तुनावमधिगच्छतिः जलराशिमादिगन्तं वाप्पनौकया समुत्तरद्भिः, वेजोनिधिमग्नि शक्टादिवाइने विनि- युखानेः वायुशक्त्या पेपणादिकारयदिः, आकाशगुणं शब्दमपि वशे विधाय मनुस्वान- लेखके वन्दीकुर्वद्भिः, पचभूववशीकारकुशलः वशित्वसिद्धिरपि प्रख्यापितेति । इमामीदशीमुन्नति पर्याङ्गः भवद्भिरपि फिश्चित्तादृशं क्रियमाणमाशास्महे, नास्ति भवतां दादृशं वितमिति पादस्तु अफिश्चित्करः। वर्षशतद्वयात्पूर्व पाश्चात्याः फरिद्वीपवासिनश्च साम्प्रतिकमारतीवेभ्योऽपि निर्धनतरा आसन् । किन किमुच्यते नास्ति विचमिति अस्ति भारतीयधनिनां पैदेशिकवस्त्रादिपु, न्यायकलहेप, मूसंचाटु- फारेषु, नोवाक्षेपु, अन्येषु च फामक्रोधजेषु व्यसनेषु प्रतेप्तुं, परतश्च ऋणगत पवित्वा स्वात्मानं लोकद्वपमुसाद् भ्रंशयितुं पर्याप्त विच, नास्ति च किविरेशोन्नवये 1. Microscope. • Hydraulic Machine. 3.Crane. 4. Bicycle. 5. Steam Loccmotive. (. Motor car. 7. Post system. 8. Find mill. 9. Phonograph.

·१२४
रामावतारप्रकोर्णप्रबन्धेपु
प्रदातुम् ? उदाराया भारतभूमेस्ततयाः, न मातृभूमिमोदृशैहत्यामासैः प्रतारयत, रक्षत
निजपूर्वजानां गौरवम्, पश्यत निजप्रतिष्ठान, सम्पादयत च देशोन्नतिमिति भूयोभूयः
प्रार्थ्यत इति शम्।
[मित्रगोष्ठी-पत्रिका वाराणसी, (प्रयमे वर्षे, प्रथमसंख्या, १८२६ शकाग्दाः वैशाखः]

·कला-कौमुदी। निरूपण-परीक्षोल्लास: स्वयनिरूप्यावहिवरपरोक्ष्य तथैव परिवर्चान् । लौकिकमपि यैस्तु प्रमितं वेभ्यो नमोऽस्तु धन्येभ्यः ||१|| प्रायो निरूपणपरीक्षाभ्यामेव सकलं लौकिकं विज्ञानं समुद्भवति । केवलं योगि- नामेव स्वयं विनापि निरूपण-परीते सर्व पदार्थजातं समुदभासत पूर्वसमयेषु । वत्रवसूनां स्थितेस्तत्परिवत्तादेश्च सावधानतया प्रत्यक्षीकरणं निरूपणम् (Observation ) निरूपणकर्ता स्वयं निरूपणोये कञ्चित्परिवर्त नोत्पादयति, केवलं प्रकृतिकृतान्परिवर्त्तान् प्रत्यक्षीकरोति । वया च टोकः- प्राकृतं परिवर्त्तादि मनुष्यैर्विनिरूप्यते । निरूप्ये न परीवत्तों निरूपककृतो भवेत् ।।१॥ अत्रादिशब्दाद् यास्कोकाः पडपि भावविकाराः परिगृहीताः पर्वतं प्रासादं चारा निर्मराद्यत्पत्तिस्थानं तारकादिकं वा निरूपयन्ति जनाः। परीक्षायां ( Experiment ) तु स्वयं निजप्रयत्नरुत्पादिताः परीक्ष्ये वस्तुनि परिवर्ताः प्रत्यक्षोक्रियन्ते । भवति पान लोकः- कृत्रिम परिवर्तादि विपश्चिद्भिः परीक्ष्यते । परीक्ष्येपु परीवर्चा विधीयन्वे परीक्षकैः ॥२॥ अमिना हीरक भस्मीफ शक्यते न वा, भस्मीकृते होरके कानि स्थूलतत्त्वान्यु. पलभ्यन्ते, केषां द्रव्याणां योगेन प्रतिघृप्टेन सुखमग्निरुत्पाद्यते, जलमेकं स्थूलतत्त्वं वा "जायतेऽस्ति विपरिहमते वर्द्धतेमधीयते विनरस्तीति ।" जन्म, स्थितिः, विपरिणामः, दिः अपचयः, विनम्यश्चेति तदर्यः । निरक पू३० प्र.पा.स। • Elements are of two kinds, Atomic and Boleculer. True Atomaio elements are the five Indian elements, i, e. Earth or Smell elements (गधतन्मात्रम्),Water or tasteelements (रसन्मानम्), Fire or colour elements { रूपतन्मात्रम् 1, Tayuortouch elements (स्परांवन्मात्रम् ), Akasha or Sound elements (शब्दसम्मानम्):-Man merer cea analyse them further. Therefore they must be distinguished as Moleculer or स्थूल lements, from our Atomicor elements, अम्बबना जमनपारजनकादीन्यग्रिम स्वासे प्रपत्रपिश्यन्ते। - ·१२६ रामावतारपफोर्णप्रबन्धेषु स्थूलतत्त्वानां बहूनां योगो वा, कृत्रिमः श्वेतोपलो निर्मातुं शाक्यते न वा, तन्त्रीरहितं दूरलेखकयन्त्रं सम्भाव्यते न वा, किश्चिद्व्यं सर्वथा मनुष्येण नाशयितुं शक्यते न वा। कैश्चिदार्शनिकैकदेशिभिरुत्प्रेक्षितो द्रव्यत्वसामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताको- ऽत्यन्ताभावः पुरुपैरुत्पादयितुं प्रत्यक्षीकत्तुं वा शक्यते न वेत्यादि च परीक्ष्यते । तत्र च निरूपणे प्रायो यन्त्रत्रयमत्यावश्यकम् । दूरस्थानां तारकादीनां निरूपणे दूरवीक्षणमपेक्ष्यते । सूक्ष्माणां जलीयवायवीयादिकीटानामन्येषां चेदृशानां वस्तूनां निरूपणे सूक्ष्मवीक्षणमपेक्ष्यते । भित्त्यादिव्यवहितानां वस्तूनां शरीरान्तर्धात्वादीनां था निरूपणे तु वैद्युताः किरणविशेषा' अपेक्ष्यन्ते । एतच निरूपणोपयिकं प्रधानं यन्त्रम् । कदाचित्तु चित्रजीवक घनचित्रक प्रभापरिमोपकादीनि दृष्टिसहायकानि कर्णपणव हृद्गतिबोधकादीनिए, कर्णसहायकानि, अन्याहशानि च नाडीगतिलेखकादीनि यन्त्रजातान्यपेक्ष्यन्ते। परीक्षायां तु प्रायो बहूनि यन्त्राण्यावश्यकानि, बहूनि च द्रव्याण्यपेक्ष्यन्ते । अग्नेर्विद्युतः अम्लानां विविधनलिकानां च साहायकेन प्रायो बह्यः परीक्षाः प्रवर्तन्ते । प्राचीन रतीयनिरूपणं परीक्षां चाविधाय न किञ्चिन्निरणीयत । कार्यकारण- भावश्च निरूपणपरीक्षाभ्यामेव निरचीयत । प्रायः कचिदन्वयेन, कचिद्व्यतिरेकेण, कचिदुभयेन, कचित्पारिशेष्यात् , फचिच सहभाविना परिवर्तन कार्यकारणभावो निर्णीयते । तद्यथा- १. सर्वत्रैव भूगोलस्योपरिक्षिप्तानां वस्तूनां शक्त्यन्तरेणानवष्टब्धानां पुनरवत्रैष पातो दृश्यत इति फेवलान्ययदर्शनाद्भून्यतिरिक्तस्य स्थानरयारमाभिरलभ्यत्वेन व्यति- रेकमसंस्थाप्यापि भूगतामाकर्पणशक्तिं स्वीकुर्मः । २. सर्वान् जन्मिनः अमरत्वन्यतिरेकभाजो दृष्ट्वा अमरत्वान्वितं वस्त्वदृष्ट्वापि शुद्धव्यतिरेकेणैव जन्मिभिन्नमेवामरत्यविशिष्टमिति व्यवस्था । गीतश्च स एवार्थो भगवता- जावस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धयं जन्म मृतस्य च । वस्मादपरिहार्येऽर्थे नत्यं शोचितुमर्हसि ।। इति ॥ (1) Ez-ays. () Bioscope. (1) Storooscope. (*) Blindscopo. (4) Ear-drum. (V) Stothoscope.

·कलाकीमुदी १२७ ३. शुद्धान्वयेन शुद्धाव्यतिरेकेण वा विरला एव कार्यकारणभावा व्यवस्था- प्यन्ते । प्रायस्तु द्वयमप्यन्वयं व्यतिरेकं चोपलभ्य कार्यकारणभावो निधीयते । उभयथा निर्णीत एव स दृढो भवति । यथा मनुष्येषु विवेकशक्तिश्यते, तद्व्यतिरिकेषु तु नेति मानुष्यं विवेकप्रयोजकमिति सिद्धान्त्यते । यथा वा वायो अम्ल जानकाख्यस्य स्थूलतत्त्वस्य सन्निधान एव प्राणिनः प्राणितुं शक्नुवन्ति तदसानियाने तु सत्वरं प्राणैवियुज्यन्त इति अम्लजनकः प्राणनक्रियायाः साधनमिति निश्चीयते। ४. कचिव द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णामधिकानां वा द्रव्याणां संयोगे एकस्यानेकपाश्च कार्ये प्रथमतो व्यवस्थापिले कार्यशेपश्चेदुपलभ्यते, स द्रव्यशेपस्य कार्य इति निर्णीयते । यथा केनचिद् वने वसता अज्ञातगुणेन शाकेन सहशाल्योदनोभुक्तश्चेत्तन्मरणप्रयोजकः स्यात्, शाल्योदनस्य केवलस्य प्रथमव एवप्राणधारकत्वनिश्चयात् पारिशेप्यासोऽज्ञातः शाक एव निधनप्रयोजक इति निश्चीयते। ५. कदाचित्तु सर्वथा अन्वय स्यव्यतिरेकरय वा असंभवे एकस्य वस्तुनो वृद्धाव- परस्यापि वृद्धी, प्रथमस्य हासे च द्वितीयस्यापि हासे दृप्टे तयोरुभयोः कार्यकारणभायो या उभयोः केनचिकेन पस्तुना प्रयोज्यत्वं वा निश्चीयते । यथा सर्वथा वाय्वभाव- स्यासाध्यप्रायत्वात् पर्वतादावुपर्युपरि गच्छवां वायुसान्द्रताया हासेन सहेय क्रमेण प्राणनेऽप्यसीकर्य वर्द्धमानमुपलभ्य वायुसन्निधिं विना प्राणनमसंभाव्यमित्यनुमीयते । । 'मिगोडो-त्रिका', कासी; शकादा, १८२६ मयमे वर्षे द्वितीया संस्था] .

·स्थूलतत्त्वोल्लासः वर्ज भस्मीकर्तुं लोष्टादपि निधिमथोद्धर्तुम् । वायुमपि वशयितुं ये जानन्ति कथं न ते कृतिनः ॥१॥ अणुतत्त्वानि पञ्चैव भारतीयदार्शनिकैनिर्णीतानि । स्थूलतत्त्वानि तु कानिचित् सुवर्णरजतादीनि प्राचीनानां विदितान्यासन् । अन्यानि च वहूनि पाश्चात्यनिश्चितानि, उपलभ्यन्ते च समये-समये नवानि तत्त्वान्तराणीति तेषां संख्या न व्यवस्थितेति पाश्चात्यसिद्धान्तः । किंच शुद्धद्रव्यान्तरसंयोगजानि निश्चेतुं शक्यन्ते । * पाश्चात्यैरपि हि पूर्व स्थूलजले तत्त्वाभिमानश्चिरमकारि, साम्प्रतं तु अक्सिजनहेड्रसननाम्नोः शुद्धतरयोः पदार्थयोः संयोगाजलं जायत इति सर्वेपां वैज्ञानिकानां विदितम् । तथापि रसविज्ञाने अत्यन्तमुपयुक्तत्वादयावधि विदितानां शुद्धतरेषु द्रव्या- न्तरेष्यविभक्तानां स्थूलतत्त्वानां परिगणनं संक्षेपेण तेषां स्वभावादि चात्रोपन्यस्यते । अधिका विवेचना तेपां रसोल्लासे विधास्यते । अद्यावधि प्रायः सप्ततिः स्थूलतत्त्वानि उपलब्धानि । तानि च धात्वधातुभेदेन द्विधा । तत्र- अधातवः। मानम्, Names Symbols नामानि, चिह्नम्, गुणाः। १. Hydrogen H. हैड्रजन् ह. (जलजनकम् ) वायुरूपं, लघिष्ठं द्रव्यं, सुखेन ज्वल- नीयम् । २७. Fluorine F. फ्लुवोरिन्, फ. (प्लावकम् ) अम्लजनकेन क्षारजकेन वा वायुरूपस्य नास्य योगाः। काचोल्लेख. नेऽस्योपयोगः। ३५. Chlorine cl. क्लोरिन्, क्ल. (पिङ्गलम् ) पूतिगन्धिवायु- रूपम् ,विपम्, नज्वलनीयम्, वर्णनाशकम् , जलजनेफेन योज्यम् । See Roses and Schorlemmen, vol, 1. P. 156.

·स्थूलतत्त्वोल्लासः मानम् Names. Symbols. नामानि चिह्नम् गुणाः VE Bromine, Br. नोमिन् । व्र. (विनम् ), लवणोदके लभ्यम् जलाकारम्। १२५, Iodine. I. आइयोडिन्, ई. (मनिनवर्णम् ) पारदं विहा. यैकमेवेदं सामान्योपणे द्रवरूपम्। १५. Oxygen. 0. अक्सिजन, अ. (मभ्लजनकम् ) प्रायः सर्वत्र लभ्यम्, पाएनायावश्यकम्, वायुरूपम् , जलजनकेन योगाजलोत्पादकम् । ३१. Sulphur. S. सल्फर-गंधक, स. अतिगन्धयुक्तम, औषधोप- योगि, दीपशलाकाद्युप- योगि च,गंधकासुप्रसिद्धम्। Selenium. Se. सेलेनियम् , से. (चन्द्रकम् ) दग्धं सत् नील- ज्वालापदम्। १२४. Tellarinm. Te. टेलुरियम्. टे. (पार्थिवम् ) नीलज्वालम् । १३. Nitrogeon. N. नाइट्रजन. न. (क्षारजनकम्) प्राणिनां वृक्षादीनाञ्च स्थितयेऽत्यन्त- मुपयुक्तम्, वायुरूपम् । वायु- मण्डले मुख्यं तत्त्वम् । ३०. Phosphoras. P. परस्रस्. प. (प्रस्फुरकम् ), अस्थितारेभ्यः खनिभ्यच लभ्यम, अदि- सुज्वलम, दीपशनाकोप- , युतम्। ७४. Arsenic. As. आर्सेनिक, आ. विपम्, रसायनोपयोगि। शंखिनी B. पोरन, य. धातुविद्योपयुक्तम् । C. आईन. क. क्षार हीरफाहारादिपु २०. Boron. २२. Carbon. 5. Silicos. SI. सिलिकन. सि. पार्थिवद्रव्येऽम्नजनकास- स्टो मुल्यो।

·१३० रामावतारप्रकोर्णप्रबन्धेषु धातवः ॐ मानम् Names Symbols. नामानि, चिह्नम्, गुणाः । ३८, Potassium. K. पोटासियम्. क. पावसु समुद्राम्भसि च लभ्यम। २२. Sodium, Na. सोडियम्., ना. क्षालनादावुपयुक्तम् । ६. Lithium. Li. लिथियम्. लि. (आश्मकम् ) धनद्रव्य रजतशुभ्रम्। ८४. Rubidium. Rb. सबिडियम. वं. (लोहिनम् ) जले द्रुमेपु च लभ्यम्। १३१. Cesium. Cs. कैसियम्. क्स. (आकाशकम् ) रजताभम्, सज्वलम्। ३६. Calcium. Ca, काल्सियम्. का. (कठिनी ) सौधनिर्माणोप- युक्तम्। Strontium. S. स्ट्रण्टियम्. स्र. पीतंद्रव्यं, जलविभाजकम् । १३६. Barium, Ba. धारियम्. या. श्वेत लवणाम्भसि लभ्यम् । ८. Beryllium. Be. वेरिलियम बे. श्वेतं सुज्वलम् । २४. Magnesium, Mg माग्निसियम्. म्ग. समुद्राम्भसि लभ्यम् । ६४. Zinc ZD. जिङ्क. ज्न श्वेतनीलो धातुः, अस्य तात्रेण योगादारकूटोद्भवः। १११. Cadmium. Cd. काभियम्. क्ड. पूतिधूमो धूम्रवर्णो धातुः । ६३. Copper. (ताम्रम् ) सुप्रद्धिम्, पात्रा- धुपयुक्तम् । २०७. Silver. Ag. सिल्वर. (रजतम् ). सुप्रसिद्धम्, मुद्राभूपणादिनिर्माणो- पयोगि। १८. Mercury. Hg. मर्करी. ग. (पारदः) सुप्रसिद्धो Cu. कपर्. धातुः। ,[भिन्नगोष्टी-पत्रिका, काशी; १८२६ शकान्दाः, आषादः; प्रथमे वर्षे तृतीया संख्या ] धातुए विद्युत उष्णतायाश्वप्रचारो यथा मुखेन भवति न तथा दम्परेयान्त । (अधिकमन) ·गुणः। अणुमानम्, Name Symbols. नामानि, चिह्नानि, १५, folybdernm..fo. मोलिन्डिनम्, मो. (प्रपुकम)नातिकठिनम् । 852 Tuogsted. W. टङ्गस्टेन व. (गुरुहपत्) धूम्रभामुरम् । २३७. Uranium, U. यूरनियम् स. श्वेतं धृष्टभासुरम् दुर्लभम्। Sn. टिन् स्न. पुणः कठिनतरं सुवर्णा- न्मृदुतरं भासुर ताम्रादि- प्रलेपनोपयुक्तम् । ४७. Titerjum. Ti. टिटेनियम टि. दुर्लभमगोपयोगम् । ५०. Zirconinm. Zr. जर्कोनियम् अ. कठिनं काचपारागादि. विलेखकम् । २६०. Thorium. Th. थोरियम् थ. वायो सुज्वलम् क्षारे द्राव्यम् । ५०. Vanadium. v. वानेडियम् व. पृथिव्यां सूर्यमण्डले च लभ्यम्। २१६. Antimony. Sb. आण्टिमनी स्व. रजवशुभ्रम्, सुपेपम्, अतिमगुरम् । ७१. Germanium, Ge. जर्मेनियम. जो. महरम्. धूम्रम २०७. Bismuth. Bi. विस्मय वि. कठिनभारम्, धूम्रम्। १८१. Tantalum. Ta. टोटलम् टा अल्पोपयोगी घातू। ६३. Noibium. Nb. नियोवियम् An. सुवर्णम् औ. सुप्रसिद्धम् । १६३. Platinum. Pt. प्लैटिनम् प्ट. (रजतक्म) अत्युष्णसह- त्वाद्रयकार्येप्वत्यन्तमुपः युतम् । २०५. Pallsdium. Pd. पालाढियम्. प्ड. रजतशुभ्रम, अत्युष्णे ताराम्ले द्राव्यम् । २०२. Rhodium. Ra. रोस्यिम ई. (पाटलम्) अम्लसदम् । १६१. Iridium. Ir. इरिडियम् इर्, लेखन्यमसंस्कारोपयुक्तम् । २.१. kutheninm Rr. स्पेनियम रु. (रुपक) फठिनमहरम् । 03. अस्मियम् मस्. (पगन्धम्) अनादि. सइत्वारियन्वादिनिर्मा- पोपयोगि। । १६५. Gold {5. Osniam, ·. १३२ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु अणुमानम. Name: Symbols. नामानि, चिह्नानि, गुणः ३५, Argon. आर्गन् अचिरोपलब्धम्, वायो अलसम्) लभ्यम् । 3. Helium हिलियम् उल्कापाषाणादौ ( सौरम् ) लभ्यम् । २०४. Lead. Pb. (त्रपु) प्व. सुप्रसिद्धम, मृदु । २०२. Thallium, Ti. थालियम् है. श्वेतनीलम् । Yttrium. Y. यिट्रियम् य. धूम्रवर्णम् । १३६. Cerium. Ce. सिरियम् सी. अल्पोपयोगम् छुरिकादि घर्पणारफुलिङ्गजनकम् । २३७. Lanthanum: La. लान्थेनम् ला. लोहवर्णम् भङ्गुरम् । Didymium Di. डिडिमियम् डि. पीतम वासो मलिनम । १६२. Terlium. Tr. १६५. Erbium. En. १५५. Gadolinium. Gd. अल्पोपयोगाः। १७२. Ytterbium, Yb. १४६. Somarium, Sm. १७०. Decipium. Dp. २६. Aluminium.. Al. आलुमिनियम्, आल... श्वेतम् सुनादम् । ४३. .Scandium. Sc. स्काण्डियम्. स्क. अल्पोपयोगम् । ११२. Indium. In. इण्डियम्. इन्. नपुणोपि मृदुतरम्, श्वेतछेद्यम् । ५४. Manganese II. मंगनीज म्न. श्वेतरक्तं कठिन- १ भगुरम् । ५५ Iron. Te. ( लोहम्) सुप्रसिद्धम् शस्नायुः पयुक्तम् । Cobalt. Co. कोबाल्ट. को. लोहात्कण्ठिनतरम् अम्लजनके क्षीयते जलजनकशोपयति । ५८. Nickel. Ni, निकेल. न्ल. उल्कालोहे मिश्रितं, सूर्यवायौ लभ्यम् कठिनं भासरं चुम्ब- केन आकर्षणीयम् । ५१. - Chromium. Cr. क्रोमियम्. फ, (वर्णकम्) काचात्कठिनवरम् ["मित्रगोष्टी-पत्रिका काशी, १८२६ शकान्दाः, धावणः, प्रथम चतुर्य संख्या ] ·रसोल्लासः , वायुचतुष्टयम् तत्त्वैमिथो विभिन्नैः कतिपयसंख्यैर्जगद्विचित्रमिदम् । जनितं ययातिरुचिरं चिरमेका जयति सा शक्तिः ॥ सामान्यतो द्रव्यं द्विविधं शुद्धं मिनं च । यस्य विभागो नाद्यापि रसज्ञैः कत्त पारितः तच्छुद्धम् , यत्तु द्रव्यान्तरेपु विभक्तुं शक्यते तन्मश्रम् । शुद्धानि द्रव्याणि तत्त्वाख्यानि परिसंख्यातानि तत्त्वोल्लाने। मिश्राणां तु संख्यानियमो नास्ति । शुद्ध द्रव्ययोगान्मिश्रद्रव्योद्भवः । तत्र योगो द्विविधः । बाह्य आन्तरश्च । बाह्ययोगे गुणेषु न परिवृत्तिः, मानस्य च नियमो नास्ति । यथा यावता जलेन यवतो शर्करा मिश्रयितु- मिप्यते, तावतो जलस्य तावत्या शर्करया सह मिश्रणं संभाव्यते । तयोमियोश्चान्तर गुणेषु न परिवृत्तिः । आन्तरयोगे तु महती गुणपरिवृत्तिः, नियतं च मानम् । वायुरूप- स्याम्जजनकरय वाहशेनैव जलजनकेन सह योगे द्रवरूपस्य जलस्योत्पत्तिः । मानं चान नियतम, जले एकगुणं चेजलजनकम्, तस्मादप्रगुणप्रायस्याम्लजनकरयोपलम्भात् । एदश जलम् = 'हो' संकेतेन प्राकाश्यते । 'ह' शब्देन जलजनक, तत्र द्वयङ्कदागाद द्विमितं गृह्यते, 'ओ' शब्देन भम्क्षजन, तत्र १६ मितं गृह्यते, वस्याणुमानं हि पोडश- मितं प्रदर्शितं तत्त्यसूच्याम् । एवं संख्यां विना दत्तश्विरैः केवलमणुमानं गृह्यते, संख्याप्रदाने तु तद्गुणितमणुमानमिति सर्यत्रानुसन्धेयम् । यथा क्षारजनकं 'न' शब्द याच्यम्, तस्याणुमानं च १४, अतः 'न' शब्देन चतुई शमितं, 'न'२ शब्देन अष्टावि. शतिमितं, 'न३' शब्देन ४२ मितं क्षारं ग्राह्यम् । तथा चाष्टादशमिते जले द्वी भागो जलजनकस्य, पोडश चाम्लजनकस्येत्युक्तम् । यदि तु फस्यचिद्व्यस्याधिको भागः स्याचस्य योग एव न भवति, यथा पोडशस्याने विशतिर्भागाधेदम्लजनकस्य द्वाभ्यां जलजनकभागाभ्यां सहावस्याप्यरन, पोडशमा. गानां जलरूपेण परिणामो जायते, भागचतुष्टयं तु पृथगवशिष्यते। अयमेव न्य स्वभावनियतो माननियतश्च योग आन्तरयोग उच्यते । रसशास्त्रं चेशमेव योगमधि- मृत्य प्रवचवे न तु याह्ययोगम् । शुद्धतत्वानि प प्रायशः सर्वाण्येव विरूपाणि परलद्रवपनरूपस्यात् । वायुरू- ·१३४ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु पाणि तरलानि, जलसदृशानि द्रवाणि, कठिनानि च घनानि । यथा एकमेव जलमुष्ण- तादियोगवियोगोभ्यां कदाचिद्वाप्पोभूय वायुरूपं कदाचित्साधारणजलरूपं, कदाचिच्च घनहिमरूपमुपलभ्यते। एवं च यद्यपि सर्वाणि द्रव्याणि त्रिविधानि संभवन्ति तथापि, येषां यारशं रूपं प्राय उपलब्धं तन्नाम्नव तस्य व्यवहारस्तथा च अम्लजनक-तार-जनक-जलजनक पिङ्गलकानां प्रायो वायुरूपत्वमेवेति तेषां वायुचतुष्टयशब्देन व्यवहारः। अम्लजनकम् तत्राम्लजनकं प्राणनायावश्यकमग्निधारकं च । तद्रहिते हि वायौ न कश्चित्प्राणितुं शक्नोति । अग्निज्वाला च सद्यो निर्वाति । शुद्धाम्लजनकपूरिते पात्रे निर्खालोऽपि स्फुलिङ्गः स्वयं सद्यः प्रज्वलति । धातत्रोऽपि शुष्कन्धनवज्ज्वलन्ति । आर्द्रमपि प्रस्फुरका मम्लजनकसंबंधमात्रेण सद्यो ज्वलति । अत एवास्य प्राणवायुराग्नेयवायुश्चेति पर्यायान्त- रद्वयम् । अय च वायुर्निवणे निःस्वादो निर्गन्धश्च । क्षारजनकम् । क्षारजनकमपि वर्णस्वादगन्धै_नम् । किन्तु ज्वलन्नपि वह्निः शुद्धेऽस्मिन्निजितः सद्यो निर्वाति । भूवायो चत्वारो भागाः क्षारजनकस्य, एकश्चाम्लजनफस्य, अत एवात्र वयं सुखेन प्राणिमः । सुखं चाग्निराज्यलति । यदि हि वायुः क्षारजनकैकमयोऽमवि. प्यन्नात्रजन्तोः प्राणनमग्नेर्वा स्थितिग्भविष्यत् । यदि तु केवलमम्लजनकमयोऽयं यायुरः भविष्यत्तथापि प्राणनं प्रज्वलनं, ताडक्त्वरान्वितमभविष्यद्येन धगिति क्षणेन सकला प्राणिनां प्राणनशक्तिरग्नेश्च ज्वलनशक्तिः परिक्षीणाऽभविष्यत् । मिलितेन तु तद्वयन- नातिशीघ्रन या सर्वथा असंभाव्यं प्राणनं प्रज्वलनं वेति न कश्चिदुपद्रुवः । बलजनकम् । जलजनकमपि वर्णरवादगन्धैनिम् । प ज्वलन्ती सिस्थकवचिका मजिता निर्वाति, किन्तु स्वयं जलजनकमेव ईपन्नीलया ज्वालया प्रज्वलति । जलजनक लघुतमं द्रव्यं जगति । अत एव तत्पूर्णो विमानः पक्षिमार्गमप्यतीत्य विहायसि मुखेन संघरति । जले पास्यैको भागः, अष्टौ चाम्लजनकरयेति प्रागेवोक्तम् । पिङ्गलकम् । पीतहरिवषर्णत्वादिदं पिङ्गलकमुच्यते । अस्य गन्धः अवीयोत्कटः । षादोऽपि मुद्रासहः। प्रसुरफादयः पदार्या स्वयमन ज्वलन्त । अनेन प यस्त्रादेवणः सदो यिनुप्यत इति पालनेऽस्य महानुपयोगः। गन्धान्तरनाशकत्वादीपपालयादिषु घेर्द वायुशोधनायोपयुज्यते। ["मित्रगोटी-पत्रिवारी शहादा, मात्रः, प्रथम परमसंन्या) अत्र ·रसोल्लास: १३५ एवं वायुचतुष्टयस्वभावादिवर्णनेन रसप्रक्रियां किंचिदर्शयित्वा साम्प्रतमवशिष्ट- तत्त्वानां केपांचित्कलास्वत्यन्तमुपपुक्ततया क्रमानुरोधेनैव सुबोधं वर्णनमत्रोपन्यस्यते । कार्यन् (क० = १२) । अनेकानि रूपाण्यस्य द्रव्यस्य, अङ्गारे कृष्णोऽस्य वर्णः हीरऽत्यन्तमुज्वलः । यद्यपि हीरक कठिनतम द्रव्यं जगति, सामान्याग्निना च न दग्धुं शक्यते । तथापि प्रबलस्य गल्वनायवैद्युतयन्त्रस्य तन्त्र्योरङ्गारयुक्तान्तयोमध्ये स्थापितं निर्वायुके पत्रे च दग्धमेतत्क्षणेन कृष्णाङ्गारवर्ण संपद्यते । उत्तमानि हारकाणि भारते गोलकन्दप्रदेशे सिद्धपुरे जिलप्रदेशे च लभ्यन्ते । सामान्यकार्यन्द्रव्यं चेद- त्यन्तं तप्ते द्रुते अयसि दीयेत तदयश्च शोघ्र द्रुतत्रपुणि निधाय शीतलं विधीयेत कृत्रि- माणि होरकाणि अयसोऽन्तरुत्पद्यन्ते तानि च अम्लेषु अयसि दायिते सुलभानि किंतु न कृत्रिमाणि होरकाणि सौन्दर्य काठिन्ये वा स्वाभाविकहीरकतुलामर्हन्ति । इयं क्रिया द्वित्राणि यन्त्राण्यपेचते दुष्करा चेति रसज्ञानां साहाय्यं पिना न कर्तुं शक्यते । कार्यनद्रव्यस्य होरकं विहाय कृष्णप्राच्मि प्रेफाइट नाम्न्यपि शुद्धावस्थायामुपलम्भः । फास्फोरस् ( प-३०)-प्रस्फुरकापराख्यमिदं द्रव्यं शुद्धं चेद्वायुस्पर्शेन सद्यो ज्वलतीति शुद्धस्यास्य न कचिदुपलम्भः । अम्लजनकेन खटिरया च मिश्रितमिदं प्रायः स्थले, गले ( समुद्रे, नदीयुच ), जन्तूनां पेशोपु मन्नासु चोपलभ्यते । उल्कापापाणे- प्वपि प्रस्फुरकस्योपलम्भाद्भवनान्वरेष्वपि तस्य स्थितिरनुमीयते। प्रस्फुरकं सिक्थकवर्ण प्रायछुरिकया छेद्य च । द्रवावस्थायां घनावस्थायां वा नेदं विद्युत्मधारयोग्यम् । जले प्रायो नेदं मिश्रीभवति केचित्तैलेष्वम्लेषु वा सुखेन मिश्रीभयति । रसप्रक्रियामु प्रज्व लनं परिहर्तुमिदं जले स्थाप्यते। अन्यथा वायुसंपत्सिद्यो द्रवीभूय प्रज्वलति । प्रस्फुरकं प्राणिभिर्भुकं मुहूर्तेनैव मृत्युप्रदं भवति । अग्नेरुत्पादनाय प्राचीनानां यह उपाया विदिना अभूवन् । साम्प्रतमपि विशेषविधिपु याज्ञिकैः कैश्चिद्वन्यैश्च तरेयोपायरग्निरुत्पाद्यते । वन फेचित्कठिनकाट- खण्डं कस्मिंश्चिन्मृदुकाप्टे त्वरितत्वरितं धर्षन्ति तेन च वह्निरुद्भवति । केचित्पापाणमयों लोहमयों या स्थूलशलाकां दिद्रिते पापाणे मन्यनदण्डयद् भ्रमयन्ति तेन वद्विसत्पद्यते । अपरे लोहेन पापाणं ताडयन्ति तस्मादहिम्फुलिङ्गे निःस्ते च सद्यःशुप्फकाळं या सूत्रं या प्रज्यलयन्ति । गतरातकस्य प्रथमचतुर्थाशपर्यन्तं (१८२८) लोहताहितात्पापानि:- मृन्न सुलिन सह गन्धकावृतान्तस्य शण-कहमरस्य सबन्धेन वस्त्पादनं प्रचरित भस्म पनि पन्त्रोतासे करिष्यते ।

·१३६
रामावतारप्रकीर्णप्रपन्धेषु
तमासीत् । अन्ततो नानाविधानां पर्पणशलाकिकानामाविष्कारोऽभूत् तासां गध्ये
सर्वोत्तमाः शलाकिकाः निम्नलिखितेन द्रव्ययोजनेन निर्मीयन्ते ।
द्रव्याणि
अंशाः
१ पोटास्सियम् क्लोरेट ३२
२ पोटास्सियम् बाइक्रोमेट १२
३ रक्तसीप्सकम्
४ एण्टिमनी सल्फाइड्
अस्मिन्योजने प्रस्फुरकाभावात् मरफुरके एण्टिमनोसल्फाइडयुक्त भर्पणं विना
प्रज्वलनं न संभवतीति निर्भयशलाकिकानां निर्माणमनेन योजनेन जायते ।
[मित्रगोष्टी-गनिका, काशी, १९२६, शकान्दाः, श्राधिनः, प्रथमे वर्षे पटसंख्या ]

·रसोल्लासे (धातवः) लोहम् ( फो-4) अस्य धातोः सर्वातिशायिनी उपयोगिता सर्वत्र प्रसिद्धा। अस्य प्रायःअम्लजनकेन गन्धकेन वा मिश्रितस्य सर्वोपलम्भः । अस्य न केवलं पृथ्वी- स्वरेपु किन्तु प्राणिनां रुधिरेऽपि स्थितिः । एवं वृक्षेप्वपि तस्य स्थिविर्दग्धेषु हि वनरपतिपु तारे मिश्रितस्य तस्योपलम्भात् । प्राणिनां घिरे लौहस्य स्थितिरत्युप- योगिनी। यदा तु व्याध्यादिवशाघिरे शक्तिहीयते तदा मण्डूरादीनां लोहघटिव- भेपजानां योगेण पुनः शक्तिर्वद्यते इति बहूनां विदिवमेव । लौहस्य उल्कापापाण- राशिप्वपि स्थिविरुपलभ्यत इति तारकादिगोलेप्वपि तस्य स्थितिरनुमीयते । मिश्रलौहे पृथिव्या उपलव्धे द्रावणादिना संशोध्य मिश्रितमम्तजनकादिकं पृथक्कृत्य घातुरयं शस्त्रनिर्माणादिकार्येषु विनियुज्यते । भगुरमभङ्गुरं कठिनं चेति क्रमशःशुद्धतरं विविधं लौहं भवति । वत्र गन्धक- क्षाराधेशवहुलं भरं लौहं जलनलिकादिनिर्माणे कटादिनिर्माणे च तस्योपयोगः । इदं दाव्यते न तु घनेन ताड्यते भगभयात् । अमङ्गुरलौहस्य घनताडनैराकारपरिवृत्तिः कर्तुं शक्यते द्रावणं तु न तथा सुकरम् । अभङ्गुरलौहस्योपयोगो भारतीयेषु विदित आसीत् । अद्भुतानि वस्तूनि भारते प्राचीनरस्माद्धातीनिर्मितान्यद्यापि तिष्ठन्ति । दिल्ली- पत्तनाद्दूरे पप्टिहस्तीचिनो विशालोऽभहरलौहमयः स्तम्मोऽस्ति यच्छिखरे प्राचीनः कश्चित् संस्कृतलेखोऽपि यत्तते । अयं लेखः सोप्टचतुर्थशतके लिखिव इति यूरोपीयाणां सिद्धान्तः। न सुकरमीदृशस्य स्तम्भस्य निर्माणं विचित्रयन्त्रसहायैरपि यूरोपीयेरिवि साघु चित्रीयते तेषां चेतः फयमिदं स्तम्मप्रकाण्डं विनिर्मितं प्राचीनभारतीयरिति । रक्वतं लोहं चेदकस्माच्छीवलीक्रियेव तदात्यन्त कठिनं जायते नमितं च पुनरुत्पत्य पूर्वीकारं मजते । शस्त्रादिनिमांगे ईदशस्य लोहस्य महानुपयोगः । "मल्लीनामिव पानकर्म कुरुते" 'मादावानपुनधिप्तवपुपां श्वासानिखोलासित- प्रोत्सर्पविरहानलेन च पुनःसन्तापिताना याम् । संभरपेव निपेठमधुपयसा देवस्य चेतोमुषो महीनामिव पानकम कुरले काम कुरडेपणा" सम्बनसिप्ठेत्पुरते:कामरूपोप खोरशोधनायमदीयतेति माति।

·रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु इति काव्यप्रकाशोद्धृते प्राचीन श्लोके रक्ततप्तस्य लौहस्य जले शीतलीकरणेन कठिनीकरणमुक्तम् । अतो यथा भारतीयानां लौहस्यामगुरीकरणं विदितमासीत्तथैव कठिनीकरणमपि विदितमासीदित्यनुमीयते । पृथिव्यामुपलब्धमकृत्रिमलौहं कदाचिद् द्रव्यान्तरमिभितं चुम्बकगुणान्वहति तत्संस्पृष्टं लौहान्तरमपि तादृशगुणं जायते । रजतम् (अग् १०७) अयं बहुमूल्यो धातुर्मुद्राभूषणादिनिर्माणे अत्यन्तमुपयुक्तः प्रायः सर्वेषु देशेषूपलभ्यते । अमेरिकामदेशेषु त्वधिकतरमस्योपलम्भः । नान्यः कोऽपि धातुरोदृशोमुपसंक्रमणशक्ति विद्युत्संक्रमणशक्ति वा वहति । अयं धातुरत्यन्तभङ्गुरः तेन च अतिसूक्ष्मास्तन्त्र्यः अतिलघूनि च पत्राण्यस्मान्निर्मातुं शक्यन्ते । ताम्रादिनिर्मितानि वस्तूनि रजतद्रवसंबंधाद्जतनिभानि बहिर्भान्तीति कलायामस्य धातोर्महानुपयोगः । पिङ्गलकमिश्रिते रजते सुर्यालोकेन कृष्णत्वमुत्पद्यत इति पाश्चात्यानां चिराद्विदितमासीत्। इममेव परिवर्त्तमानित्य चित्रग्रहणसम्प्रदाय: साम्प्रतिकपाश्चात्त्यराविष्कृत इति शिल्पोल्लासे विस्तरेण वर्णयिष्यते । चित्रप्रणयन्त्रस्य स्वरूपवर्णनमुपयोगप्रकारश्च यन्त्रोल्लासे वक्ष्यते । { "मित्रगोष्ठी-पत्रिका', काशी, १८२६ शकान्दाः, कार्तिकः, प्रथमवर्षे सप्तमसंख्या ] .

·यन्त्रोल्लासः सिद्धिभिरपि दुस्सा, काव्योत्प्रेक्षाभिरपि दुरुत्प्रेक्षम् । यन्त्रैः कृतमनियन्त्रणमखिलप्राप्यं बुधैरघुना ।। मनशरयोगादिना संस्कारं विधाय प्राचीनदूरस्थानां वस्तूनां परीक्षादिकं न्यधीयत । किन्तु योगशक्त्यादिभिरेकस्य पुरुषस्योपयोगेपि विश्वजनीनस्तदुपयोगो नाभूत् । किञ्च सुदुष्करास्ते योगा बहुविघ्नाः कैश्चिदेव चालौकिकशक्तिशालिभिः साध्या इवि तेषां प्रायो लौकिककार्येम्वनुपयोग एवासीत् । केवलं पारलौकिक एव तेपामुपयोगः सम्भवति स्म । साम्प्रतिकनिर्मिवानि सुलमानि लौकिकशक्तिमात्रापेशाणि यन्त्राणि तु न केवलं निर्मातुरेव, किन्तु सर्वस्यापि जगत उपयोगीनीवि तेषां संग्रह सर्वेपामावश्यकः सर्वः सुकरश्वेति वेपांचिद्भुवानामत्यावश्यकानां च यन्त्राणां विवरणमनोपन्यस्यते । तत्र प्रथमं नातिपिराविष्कृतानां वैद्युतकिरणानुस्वानलेखफकिरणपरोक्षकाणां (X Rays, phonograph and spectroscope ) वर्णनमत्र विधीयते । १ वैद्युतकिरणाः-शर्मण्यदेशे उर्जवगप्रान्ते वसता रान्टजन ( Routgen ) महाशयेन प्रथममेतेपोमद्भुतशक्तिकानां किरणानां स्थितिनिश्चिता । यदि विद्युद्यन्त्राचन्त्रीद्वयमुखेन वायुशून्ये कृष्णपत्राच्छन्ने स्वम्मनिबद्ध नलके वैद्युतकिरणाः प्रवेश्येरंस्तदा अदृश्यमाना अपि वादृशाः फिरणाः उद्भवन्ति ये: किरणसंमुखं न्यस्वं वस्तु मामुरंसत्स्वाभ्यन्तरदशां भूपिठं प्रकाशयति । एपां किरणानां गुणाश्च साधारणकिरणानां गुणेभ्यः सर्वथा भिन्नाः । काष्ठचर्मपत्रादिकानि कतिचिद- स्तूनि फिरणैरेतैः सुवेपानि । अस्थिसोसकादीनि तु सर्वयावमोमयानि । श्रत एव जन्तूनामझेपु किरणरेतेष्टेषु धर्म प्रविष्य दृष्टिरस्थि प्रपतति । एषां किरणानां वादशी राठिन पत्रसहस्राच्छन्नमपि वस्तु मुखेन चित्रलेखकद्वारा चित्रिवं भाति । किन सूर्यकिरणाः फाचादिभामुरपदार्येप्वपि स्वररुपेप्वेव प्रविशन्ति न तु चूर्णरूपेषु । एते वैद्युतकिरणास्तु पूर्णकणेषु वयैव मुसेन विशन्ति यया स्तरचयेष्विनि महानेपां सामान्य किरणेभ्यो व्यतिरेका कवितारामबापो नमन विभास्पते ।

·रामावतारप्रकोणप्रबन्यु २. अनुस्वानलेखकम्-अमेरिकाप्रदेशे निवसता एडिसन् नाम्ना प्रसिद्धेन वैज्ञानिकेन निर्मितं यन्त्रमिदम् । अत्र सूर्याकारेण शृङ्गेण शब्दाश्चेदुच्चार्यन्ते कठिनसि- क्थकनलिकाः ( Wax-cylinders ) सत्वरं भ्राम्यमाणाः स्वसंबद्धया सूच्या विलि. रूयन्ते, वासु च लेखरेखासु पुनश्चेत्सा सूची तथैव प्रचार्येत, त एवशब्दाः पुनरुद्भवन्ति । अस्मिन् यन्त्रे च उच्चैः स्वरेण शब्देपूचारितेपु गभीराः रेखाः भवन्ति अन्यथा नाति- निम्नाः । शब्दानामुच्चलादिकं च तथैव पुनरुद्भवति । । '३. किरणपरीक्षकम् ।-दूरवीक्षणयन्त्रे ( Telescope') कर्त्तितकोणस्य काचस्य (Prism) योगात् निर्मितमिदं यन्त्रम्। अनेन सूर्यतारकादीनां किरणापरीक्ष्य, कर्तितकोणे काचे वर्णानां तन्मध्यस्थानां कृष्णरेखाणां च परीक्षणे कृते, कस्मिन्महादौ कानि स्थूलतत्त्वानि सन्तीति निश्चीयते । श्वेतोष्णात् ( Incandescent ) पदार्थान्नि- गच्छन्ती प्रभा पाप्परूपे तस्मिन्नेव द्रव्ये संक्रान्ता सती कृष्णतामापद्यते । इत्यं वाष्पीकृतानां बहूनां तत्स्वानां प्रमायाः परीक्षां विधाय समसंस्थानां ताशकृष्णरेखाणां सूर्य दर्शनातेपा तत्त्वानां तत्रापि स्थितिवैज्ञानिकै निश्चिता । [ 'मित्रगोष्ठी-पत्रिका; काशी, १८२६ शकाब्दाः, श्राग्रहायणः, प्रथमे वर्षे श्रष्टमसंख्या ] इत्थं कानिचिदत्यद्भुतानि यन्त्राणि प्रदर्श्य, तेषां निर्माणे प्रायो विद्युच्छक्के- रपेक्षितत्वाद् विद्युयन्त्राणां रचनादि दर्शयितुमुचितम् । विद्युयन्त्रेषु च विद्युतो महोपयोगिवामज्ञात्वा जनान प्रतिष्यन्त इति प्रथमं तदुपयोगोऽत्र वय॑ते । विद्युत् शक्तिमात्रं, नतु द्रव्यविशेषः । इयं शक्तिः द्रव्यविशेषसंयोगवशात् समुद्भवति । अनया च दुष्कराणि कर्माणि कर्तुं शक्यन्ते। ऊर्णा चेत् काचादिकठिनवस्तुपु पृष्यते तत्रेयं शक्तिरुद्भवति । तथा घृष्ट्वा चोर्णा क्षोदिष्ठानयःकणान् कति । दूरानुस्वानयन्त्रे (टेलिफोन् = 'Telephone ) वैद्युतयन्त्रेण तन्त्रीद्वारा वैद्युतधारा प्रेष्यते । तया च तन्व्या एकस्मिन्नन्ते.स्थिते धातुपत्रे यादृशाः शब्दजनिता विकारा उत्पद्यन्ते, तादृशा एव परस्मिन्नन्ते स्थिते पत्रेऽपि पुनरुत्पाद्यन्ते । प्रथममेतन्नातिदूरस्थयोरेव पत्रयोस्त- न्त्रोसम्बद्धयोः सम्भावितमासोत् । साम्प्रतं तु योजनशतान्तरितयोरपि पत्नयोर्मध्यस्था तन्त्री वैद्युतधारामेकरिमन्नन्ते प्राप्यैव सद्याऽपरस्मिन्नन्ते तां प्रापयति । पुनर्जनयति चानयैव शक्त्या. एकस्मिन्नन्ते उच्चारितान् शब्दविशेषान् परस्मिन्नन्तेऽपि । एवं दूरवीपणस्य निर्माणं यापते ।

·यन्त्रोल्लासः १४१ दुरलेखकयन्त्रे ( Telegraph ) एकस्मिन्नन्वे स्थितेन वैद्युतयन्त्रेण स्वसम्बद्धतन्त्री- द्वारा वैद्यतधारायां प्रेपितायां परस्मिन्नन्ते स्थिता वन्त्रीमण्डलवृता अयस्कान्तसूची सद्य इतस्ततः परिवर्त्तते । तत्परिवृत्तिसंकेतेन च वर्णमालां निर्माय सर्वः संवादव्यवहारः पृथ्योमण्डलस्य पूर्वापरयोरन्तयोर्मध्ये प्रवर्त्तते । प्रायो वङ्गप्रदेशात् प्रहितो वैद्युतसंवादः सद्य एव अमेरिफाप्रदेशं गच्छति, देशान्तरकृतसमयभेदाच्च सायं कलिकावानगरा- प्रहितः संवादस्तस्यैव दिनस्य मध्याह्न एव लन्दननगरं गच्छति । महान्तः सागरा अपि साम्प्रतं तन्त्रीमिरायोजितजलाः सन्ति, येन पूर्वापरतटयोर्योजनसहस्रान्तरित- योरपि सुखेन सद्यो वैद्यतसंबादः प्रवर्तते । समुद्रे च विलास्तन्त्र्यस्वरङ्गादिमिर्भज्येर- निवि प्रायस्वाः पञ्चसप्तमिवाः वैद्युतप्रवाहनिरोधकैद्रव्यर्वेटिवाः, परतश्च शणलोहादि- संवृताः स्थाप्यन्ते। एवं वेद्युतकिरणैः कथं बहून्यमासुराणि वस्तूनि मासुरीक्रियन्ते इति स्फुटो- कृतमेव पूर्वमस्माभिः । अन्योऽपि प्रकाशने विद्युत उपयोगः । प्राचीनसमयेपु तेला. दिस्नेहान् विना दीपादिप्रज्वलनमसंभाविवमासीत् । अधुना तु वायुप्रकाशो . विद्यु- प्रकाशश्चेति द्वावपरावद्धती प्रकाशप्रकारी प्रचरिती । तत्र वायुप्रकाशः प्रकरणान्तरे वक्ष्यते । अत्र तु विद्युतः प्रकृततया तदीयप्रकाशस्यैव किचिद्वर्णनं प्रस्तूयते । धंद्युतः प्रकाशो द्विविधो, भासुरः श्वेतश्च । वत्र भासुरप्रकाशलाभाय श्वेवागार- ( Carbon reds ) शलाफिकयोः किचित्यक्स्ययोद्युतधारया बहिरुत्पाद्यते । अङ्गारवाप्पे नितरां तप्ते च प्रायः सूर्यप्रकाशप्रविभः प्रकाशः समुद्भवति । श्वाङ्गारस्य सूक्ष्मसूत्रेषु निर्वायुकझकाचपात्रस्थिवेषु तन्नीभिः काचपात्रमुद्रिताभिर्योजितेपु वैद्युत घाराप्रेषणेन श्वेतः प्रकाश उत्पद्यते । अस्य प्रकाशसौन्दर्य न वर्णयितुं शक्यते, केवलं चक्षुर्विषयीकरणादेवानुभूयते । ["मियगोष्टी-पत्रिका,' काशी; 4 शकान्दा, पोपः, प्रथमे वर्षे नवमसंन्या ] विद्युतः कार्यवातं किश्चिद्वर्णितं, संप्रति तद्विपयेऽन्यत्तिचित्यलूयते । विद्यन्नाम द्रव्याणां शक्तिविशेषः । स्पादनविनाशादिशोना चेयं शक्तिः लातायष्टी वस्त्रे घृश्यायां पत्रनूलादिसण्डानामाकर्पणक्षमा शक्तिः समुद्भबति । सेयं शक्तिर्विघुन्नाम्ना व्यपदि- श्यते । इयं च शचिद्विविधा-एका आकर्पणात्मिका, अपरा प्रणोदनामिका । एकमेव आपापुरिलोनयरिया दापते।

·१४० रामावतारप्रकोणप्रबन्धेषु २. अनुस्वानलेखकम्-अमेरिकाप्रदेशे निवसता एडिसन् नाम्ना प्रसिद्धन ज्ञानिकेन निर्मितं यन्त्रमिदम् । अत्र सूर्याकारेण शृङ्गेण शब्दाश्चेदुचार्यन्ते कठिनसि- क्थकनलिकाः ( Wax-sylinders ) सत्वरं भ्राम्यमाणाः स्वसंबद्धया सूच्या विलि. ख्यन्ते, सासु च लेखरेखासु पुनश्चेत्सा सूची तथैव प्रचार्येत, त एवंशब्दाः पुनरुद्भवन्ति । अस्मिन् यन्त्रे च उच्चैः स्वरेण शब्देपूचारितेपु गभीराः रेखाः भवन्ति अन्यथा नाति- नेम्नाः । शब्दानामुच्चलादिकं च तथैव पुनरुद्भवति ।। '३. किरणपरीक्षकम् ।-दूरवीक्षणयन्त्रे ॐ ( Telescope') कर्तितकोणस्य काचस्य (Prism) योगात् निर्मितमिदं यन्त्रम्। अनेन सूर्यतारकादीनां किरणान्परीक्ष्य, कर्तितकोणे काचे वर्णानां तन्मध्यस्थानां कृष्णरेखाणां च परीक्षणे कृते, कस्मिन्प्रहादौ कानि स्थूलतत्त्वानि सन्तीति निश्चीयते । श्वेतोष्णात् ( Incandescent ) पदार्थान्नि- गच्छन्ती प्रभा पाप्परूपे तस्मिन्नेव द्रव्ये संक्रान्ता सती कृष्णतामापद्यते । इत्थं वाष्पीकृतानां बहूनां तत्त्वानां प्रमायाः परीक्षां विधाय समसंस्थानां ताशकृष्णरेखाणां सूर्ये दर्शनात्तेपां तत्त्वानां तत्रापि स्थितिवैज्ञानिकैनिश्चिता । [ 'मित्रगोष्टी-पत्रिका; काशी, १८२६ शकाब्दाः, आग्रहायणः, प्रथमे वर्षे श्रष्टमसंख्या ] इत्थं कानिचिदत्यद्भुतानि यन्त्राणि प्रदर्श्य, तेषां निर्माणे प्रायो विद्युच्छक्के- रपेक्षितत्वाद् विद्युद्यन्त्राणां रचनादि दर्शयितुमुचितम् । विद्युयन्त्रेषु च विद्युतो महोपयोगितामज्ञाला जना न प्रवर्तिध्यन्त इति प्रथमं तदुपयोगोऽत्र वय॑ते । विद्युत् शक्तिमात्रं, नतु द्रव्यविशेषः । इयं शक्तिः द्रव्यविशेषसंयोगवशात् समुद्भवति । अनया च दुष्कराणि कर्माणि कर्तुं शक्यन्ते। ऊर्णा चेत् काचादिकठिनवस्तुपु घृष्यते तत्रेयं शक्तिरुद्भवति । तथा घृष्टा चोर्णा क्षोदिष्ठानयःकणान् कर्षति । दूरानुस्वानयन्त्रे (टेलिफोन् = Telephone ) वैद्युतयन्त्रेण तन्त्रीद्वारा वैद्युतधारा प्रेष्यते । तया च तन्त्र्या एकस्मिन्नन्ते स्थिते धातुपत्रे यादृशाः शब्दजनिता विकारा उत्पद्यन्ते, तादृशा एव परस्मिन्नन्ते स्थिते पत्रेऽपि पुनरुत्पाद्यन्ते । प्रथममेतन्नातिदूरस्थयोरेव पत्रयोस्त- न्त्रोसम्बद्धयोः सम्भावितमासीत् । साम्प्रतं तु योजनशतान्तरितयोरपि पत्रयोर्मध्यस्था तन्त्री वैद्युतधारामेकस्मिन्नन्ते प्राप्यैव सद्याऽपरस्मिन्नन्ते तां प्रापयति । पुनर्जनयति चानयैव शक्त्या एकस्मिन्नन्ते उच्चारितान् शब्दविशेषान् परस्मिन्नन्तेऽपि । एवं दूरवीपणस्य निर्माणं वश्यते। - ·यन्त्रोल्लासः दुरलेखकयन्त्रे ( Telegraph ) एकस्मिन्नन्वे स्थितेन वैद्युतयन्त्रेण स्वसम्बद्धतन्त्री- द्वारा वैद्यतधारायां प्रेपितायां परस्मिन्नन्ते स्थिता तन्त्रीमण्डलवृता अयस्कान्वसूची सद्य इतस्ततः परिवर्तते । तत्परिवृत्तिसंकेतेन च वर्णमालां निर्माय सर्वःसंवादव्यवहारः पृथ्यीमण्डलस्य पूर्वापरयोरन्वयोर्मध्ये प्रवर्त्तते । प्रायो वड्गप्रदेशात् प्रहितो वैद्युवसंवादः सद्य एष अमेरिकाप्रदेशं गच्छति, देशान्तरकृतसमयभेदाच सायं कलिकावानगरा- सहितः संवादस्तस्यैव दिनस्य मध्याह्न एव लन्दननगरं गच्छति। महान्तः सागरा अपि साम्प्रतं वन्त्रीभिरायोजितजलाः सन्ति, येन पूर्वापरतटयोर्योजनसहस्रान्तरित- योरपि सुखेन सद्यो वैद्यतसंवादः प्रवर्तते । समुद्रे घ केवलास्तन्त्र्यस्तरङ्गादिभिर्भज्येर- न्निति प्रायस्ताः पञ्चसप्तमिताः वैद्युतप्रवाहनिरोधकैद्रव्यर्वेष्टिताः, परतश्च शणलोहादि- संवृताः स्थाप्यन्ते। एवं वैद्युतकिरणैः कथं बहून्यभासुराणि वस्तूनि भासुरीक्रियन्ते इति फुटी- कृतमेव पूर्वमस्माभिः । अन्योऽपि प्रकाशने विद्युत उपयोगः । प्राचीनसमयेषु तैला. दिस्नेहान् विना दीपादिप्रज्वलनमसंभावितमासीत् । अधुना तु वायुप्रकाशो . विद्यु- प्रकाशश्चेवि द्वावपरावद्भुतौ प्रकाशप्रकारौ प्रचरितौ । तत्र वायुप्रकाशः प्रकरणान्तरे वक्ष्यते । अत्र तु विद्युतः प्रकृततया तदीयप्रकाशस्यैव किचिद्वर्णनं प्रस्तूयते । बंद्युतः प्रकाशो द्विविधो, भासुरः श्वेतश्च । तत्र भासुरप्रकाशलाभाय श्वेताहार- ( Carbon rods ) शलाकिकयोः किञ्चित्पृथक्स्थयोवैद्युतधारया वहिरुत्पाद्यते । अद्गारवाप्पे नितरां तप्ते च प्रायः सूर्यप्रकाशप्रतिभः प्रकाशः समुद्भवति । श्वेवाङ्गारस्य सूमसूत्रेषु निर्वायुफकाचपात्रस्थितेषु तन्त्रीभिः काचपात्रमुद्रिताभियोजितेपु वैद्युत- धाराप्रपणेन श्वेता प्रकाश उत्पद्यते । अस्य प्रकाशसौन्दयं न वर्णयितुं शक्यते, केवलं पनुर्विपयोकरणादेवानुभूयते । ["मित्रगोष्ठी-पत्रिका, काशी; १८२६ शशब्दाः, पोपः, प्रथमे वर्षे नवमर्शपया] विद्यतः कार्यजातं किश्चिद्वर्णितं, संप्रति तद्विषयेऽन्यलिम्वित्प्रस्तूयते । विद्युन्नाम द्रव्याणां शक्तिविशेषः । उत्पादनविनाशादिशीला चेयं शक्तिः लाक्षायष्टी वस्त्रे घृष्ठायां पत्रतूलादिखण्डानामाकर्षणक्षमा शक्तिः समुद्भवति । सेयं शक्तिर्विद्युन्नाम्ना व्यपदि- श्यते । इयं च शक्तिढिविधा-एका आकर्षणात्मिका, अपरा प्रणोदनात्मिका । एकमेव पायुरिकीकरणपक्रिया पश्यते।

·१४२ रामावतारप्रकोर्णप्रबन्वेपु द्रव्यं घर्षणद्रव्यभेदेन कदाचित्प्रथमां कदाचिच्च द्वितीयां शक्ति प्रदर्शयति । एकविधश- क्तियुतं द्रव्यद्वयमितरेतरप्रणोदनक्षम भिन्नशक्तियुत तु परस्पराकर्षणाय प्रजायत इति बोध्यम् । काचं कौशेयघृष्टं प्रथमशक्तियुतं जायते। लाज्ञा च ऊर्णाघृष्टा द्वितीयशक्ति- मतीति संकेतः। ततश्च कौशेयधृष्टकाचप्रणोद्यानि द्रव्यानि प्रथमशक्तिमन्ति । अर्णा- घृष्टलाक्षाप्रणोद्यानि तु द्वितीयशक्तिमन्तीति निष्कर्षः। प्रायः सर्वेषु द्रव्येषु वैद्युतशक्के राविर्भावः संभाव्यते । किन्तु कानिचिद् द्रव्याणि समाइकाणि कानिचित्तु संक्रामकाणि । सन्निकर्षे द्रव्येपूत्पन्नापि विद्युत्सद्यः संक्रामकैरपहृता न परीक्षचैर्लक्ष्यते । द्रव्यान्तरे संग्राहकेण संक्रामकातिते तु सैव तत्र स्फुटं लक्ष्यत इति भेदः। तद्यथा लाक्षायष्टि विद्युतः संग्राहिका मनुष्याणां हस्तश्च संक्रामकः । ततश्च आरकूटखण्डे हस्तसंवद्धे ऊर्णायां घृष्टेऽपि न विद्युल्लक्ष्यते । हस्ते हि समुत्पन्नापि विद्युत्संक्रान्ता भवति न चेदृशेनारकूटखण्डेन द्रव्यान्तामाकृष्यते । तदेवारकूटखण्डं हस्तेन साक्षादस्पृष्टं स्व- सम्बद्धलाक्षायष्टिद्वारा गृहीतं तु ऊर्णायां धृष्टं विद्यद्गुणान्दर्शयति । अन्यस्यां सविद्युति लाक्षायष्टौ च सन्निकर्षे प्रापितायां सा तेनारकूटखएडेन प्रणोद्यते । द्वितीया हि शक्ति- रारकूटखण्डे समुद्भूता तत्संबद्धलातायष्टिनिरुद्धा स्वकार्यक्षमा चिराय तिष्ठति । द्रव्याणि च कानिचित् संक्रामकाणि; धातवः, शरीरम् , जलम्, काष्ठाङ्गारः इत्यादि । कानिचिदीपत्संक्रामकाणि, पत्रम्, तूलम् , काष्ठम्, पदित्यादि । इतराणि च संग्राहकाणि, काचम्, लाक्षा, कौशेयम् , गन्धकम् , अर्णा, तैलमित्यादि । जलस्योपरि संक्रामत्वं दर्शितमिति सर्वाणि द्रव्याणि वैद्युतयन्त्रोपयुक्तानि शुष्काण्येव प्रशस्यतराणि । विद्युदुद्भवे च घृष्टे वस्तुद्वये सममेव समानपरिमाणा द्वितयो शक्तिरुद्भवति । काचमूर्णायां घृष्यते तदनन्तरे च पत्रखण्डसविघे स्थाप्यते चेत्केवला घृष्टोर्णा पत्रमा कर्षति । केवलं च काच विद्युत्सहितवस्तुनो विद्युदूहितवस्त्वाकर्पणक्षमत्वात् काचोणे समं स्थापिते तु न किश्चिदाकर्पतः । परस्परभिन्नशक्तिद्वयविशिष्टत्वात् परस्परशक्ति- प्रतिरोधात् । अत्र काचे द्वितीया, ऊर्णयाञ्च प्रथमा शक्तिरुद्भवति ततश्च प्रथमशक्ति- मलौशेयपृष्ट काचमनया प्रणोद्यते । ["मित्रगोष्टी-पत्रिका', काशीसशकान्दाः, फाल्गुनः,प्रयमे व एकादशसंस्पा] ·गुणोल्लास: गुरुत्वाकर्पणस्थितिस्थापकताकैशिकाकर्पणसंकोचप्रसारप्रस्रवणाद्या भनेके द्रव्य- धर्मास्तत्तद्रव्येषु चाल्पत्वबाहुल्यादिभेदभिन्नास्तत्तदवस्थासूपलभ्यन्ते । ते च द्रव्यसा- मान्यगुणा इति व्यवह्रियन्ते । रूपरसगन्धाद्यास्तु द्रव्यविशेषगुणत्वेन व्यपदिश्यन्ते । तत्र प्रतिबन्धकाभावे पृथिवी सर्वमेव वस्तुजातं स्वकेन्द्र प्रत्याकर्पति । इदं चाकर्षण केन्द्रसान्निध्यापेक्षमाकपेशीयवस्तुराश्यपेयं चेति तदेय वस्तु भूमध्यरेखासमीपे यावद्गुरुत्वं दर्शयति ततोऽधिकतरं ध्रुवसंनिहितप्रदेशेषु ! पृथिव्या आकारो हि वर्तुल- प्रायः, भूमध्यरेखाया मध्यान्मध्यं यावयो व्यासरतस्य दैव्यं ध्रुवद्वयावधिकव्यासापेक्ष- याऽधिकतरं सूर्यमभितो गविवेगवशावध्रुवप्रदेशयोः पृथिव्या निम्नत्वात् । म.२ म.१ .१ 'म१-म२' इत्यस्य 'ध्रुर-ध्रुर' इत्ये- तद्व्यासापेक्षया दीर्घवरत्वात्तद स्य 'केम१' इत्यस्यापि 'के६१ इत्येतदपेक्षया दीर्घतरत्वात् 'म'- स्थाने स्थिवाद्वस्तुनः 'ध्रु' स्थाने स्थितस्य 'के' नामकातेन्द्रासंनि- कृष्टवरत्वम् । भवएव मध्यरेखासं. निहितप्रदेशापेक्षया ध्रुवसनिहित- प्रदेशेषु तुलिवानां वस्तूनां गुरुत्वम- धिकमुपलम्यते । पृथिवीरेन्द्रापेक्षया संनिकर्षाधिक्ये वस्तुनो गुरुत्वमधिकं भवतीत्वत्र स्पष्टं प्रमाणं तु वक्ष्यमाणोदाहरणेन स्फुटं भविष्यति ! 'तु' नामके तुलादण्डे अत्युच्छिते 'स्त' नामके स्तम्भे स्थापित '११-फर-क३-४ नामकाश्चत्वारः फंसा रज्जुपुं समालम्बिताः ।

·क२ अस्य . क४ क३ . रामावतारप्रकोणप्रवन्धेषु तत्र प्रथममुञ्चतरयोःकसयोस्तुल्यगुरुत्ववद्वस्तुयुगंन्यस्य तुलादण्डः स्थिरीक्रियते। ततश्च वस्तुद्वयादित्यं तु. तु. लितादेकं पृथक्कृत्य निम्नतरे कसे स्थाप्यते । क १ निम्नतरस्य कंसस्य उपरिष्टकंसापेक्षया पृथिवीरेन्द्र प्रति संनि- हिततरत्वान्निम्नतर कसे स्थापितस्य वस्तुनो गुरुत्वं सद्यः संवर्द्धते तुलादण्ड- तत्पार्श्वसंनिहितोऽन्तश्च सद्यो निम्नीभवति । अत्र तस्मिन्नेव परमाणुराशौ पृथिवीकेन्द्रसंनिधानविप्रकर्षविशेषवशाद् गुरुत्वे विशेपीभवतीति द्रष्टव्यम् । आकर्षणमानं च आकर्षकाकृष्यवस्तुद्वयमानघातस्य तद्वि- प्रकर्षवर्गविभक्तस्य सापेक्षम् । ततश्च यदि 'म१-मर' नामक वस्तुद्वयं परस्पराकर्षक भवेत् उभयमध्ये विप्रकर्पश्च 'द' शब्देन विन्यस्येत तदा म.xम तयोराकर्षणं (द)२ न्मितं भविष्यति। गुरुत्वश्च द्रव्यस्वभावपरिवर्तनेन नोपचयमपचयं वा भजते । काचनलिकायां सुपिहितायां स्थापितं द्रव्यद्वयं शीतोष्णत्वादिविशेषेण परस्परमिश्रणादिवशेन वा न परिवर्तितगुरुत्वं कदाप्युपलभ्यते। प्रायः सर्वेषु द्रव्येषु स्थितिस्थापकत्वमुपलभ्यते। इयं शक्ति के चिद्रव्येप्व-- धिका केपुचिचाल्पा। सर्व वस्तु बाझशक्त्त्याक्रान्तं ततो मुक्त चाक्रान्तिबलभेदात् आक्रमणसमयादिभेदवशाच आक्रमणाल्पत्वे पुनः स्वामवस्था प्रतिपद्यते तदाधिक्ये तु. न तथा । यथा नानादितन्त्री गुरुणा लोहादिपिण्डेनाकृष्यमाणा समधिकाधिक लम्ब- माना किश्चिदूरपर्यन्तमाकृष्टा ततो मुक्ता च पुनः स्वामवस्थां प्रतिपद्यते । वतोऽधिक- माकृष्टा तु निम्नान्निम्नवरं लम्बमानैव गच्छति। ततोऽप्यधिकमाकृष्टा च भज्यते । थाक्रमणानन्तरं पूर्वस्थिनिस्थापनाय च कानिचिद्वस्तूनि न समयमपेक्षन्ते । अन्यानि तु यहसमयानन्तरं स्वां स्थिति स्थापयन्ति । प्रायो धातुमयानां न समयापेक्षा । फापमयी तन्त्री तु भाराष्टा फतिपयहोरानन्तरं पुनः स्वां स्थितिमापद्यते । . -

·गुगाल्लासः
१४५
यया शक्तया दीपवत्तिस्तैलमाकर्पति सा शक्तिः कैशिकाकर्पणनाम्ना व्यवतियते ।
यो जलतैलादिद्रव्याणि चर्मकोशाच्छन्नानीव च्यवहरन्ति स्वसंपद्धं द्रव्यान्तरं च
यथाशक्ति स्वाभिमुखमाकृष्य वर्त्तयन्ति । यदि धनुराकारा कौशेयगुणवती तन्त्री
लक्षारमिरे जले (Soap Water) निमज्ज्यते तदा तज्जलवुवुदेनाकृष्यमाणं
कौशेयमतितरां दृढं सत्तन्त्री प्रत्याकृप्यते । अस्मिंश्चित्रे त=तन्त्री । ज=जलबुद्बुदम् .
क-कोशेयसूत्रम् । इदमेव केशिकाकर्षणस्प मूलम् ।
अनया शक्या सूक्ष्मरन्ध्रकाचनलिकासु त.
जलादिद्रवपदार्थाः स्वयं सुदूरमारोहन्ति ।
अस्मिंश्चित्रे 'क' काचनलके अपावृताधोमुखे 'प'
नामकरक्तजलपूर्णपात्रस्योपरि स्थापितमात्रे एव क.अ.
रक्तजलं शनेः 'अ' स्थानपर्यन्वमारोहति ।
एवमन्येषां प्रसिद्धतराणां गुणानां स्वयं परीक्षा
विधेयेत्यलम् ।
क
[मित्रगोठा पत्रिका', काशी, १८२६ शहादा, चैत्रः, प्रयमवर्षे द्वाद सस्या !

·. , भाषातत्वम् इह खलु भाषाविषये त्रयः प्रश्नाः समुत्तिष्ठन्ति । कथं मनुष्ये भाषायाः प्रादु- [प्रश्नाः] र्भाव आसीदिति प्रथमः प्रश्नः । कः क्रमो भाषाणां पौर्वापर्वस्य, कथं च वर्गीकरणं भापारणामिति द्वितीयः । के हेतवो भाषासु परिणामस्येति तृतीयः। १. तत्र प्रथमं भाषाया मनुष्येषु कथमाविर्भाव आसीदिति विचारे केचि- दीश्वरः साक्षादाविर्भूय मर्नु वा कश्यपं वा 'आदर्ग' वा यथातथानुपूर्वीकनामधेयं नराणां प्रथमपूर्वजं स्वरचिताकरणकोपादिभिरपरथा वा [ईवरमूलतत्त्ववादः ] यथा कथञ्चिद्भापां कामप्यशिक्षयद्यस्याः क्रमेण रूपान्तराणि भजन्त्यो विविधाः सांप्रतिक्यो भाषा दुहितर इवेत्याहुः । अन्ये तु नराः सभ्यताप्रचारात्पूर्व भाषां विनवेङ्गिताकारादिभिः परस्परालापं कुर्वाणा- स्ततो निजकार्यमनिरुह्यमाणं विलाक्य शकटादिक्रेडारं, सारमेयादिभाषणं, स्वाभाविक दुःखभयादो मुखादकस्मादुच्चरितं 'ही', 'हा', 'हुम्' श्रादिशब्दजात चावलम्ब्य तत्तद्व- स्तूनां तत्तस्त्रियाणां च नैसर्गिकध्वनिमूलकानि काककोकिल- [ध्वनिमूलमत्तवादः] कुक्कुटादीनि फूत्कारचीत्कारादीनि च नामानि निमिमाणाः परस्परं तैरेव च व्यवहरन्तः कांचिद्भाषां प्रचारयाम्बभूवुरिति साटोपमुट्टङ्कयन्ति । इतरे तु सभ्यताभावविक्लयाः पुरुपपूर्वजाश्चेष्टादिभिनिजव्यवहार- निर्वाहं कालक्रमेणावश्यकताभिवृद्धौ सम्यग्जायमानमपश्यन्तो [ अन्योन्यविदारः] महतीं काञ्चित्सभा महामण्डलं या विधाय गवाश्वादीन् शृङ्ग पुच्छादिभिर्माहं प्राहमिदं वस्त्वेतत्पदवाच्यमिति मिथः संविदं विधाय महामण्डलनिीतानां शब्दानांप्रचाराय वाग्मिन उपदेशकान्महोपदेशकान्महा• महोपदंशकांश्च दिगन्तेषु संप्रेष्यभापामात्मीयां व्यवहारगोचरी- [ नैसर्गिऊशाक गदः ] चक्रुरिति तर्कन्ति । परे तु पूर्वोकामाशमूलकत्व-ध्वनिमूलकत्व- मिथासंचिन्मूलकत्वरूपां वादत्रयीं पूर्वपत्तत्वेनाभिलक्ष्य वादेध्वेषु शतशो दूषणान्युदाययन्तः पृथिव्या जनेषु नैसगिकी मानसी शक्तिरीश्वरोदायिता तादशी काचिदम्ति यया स्वयमेवैते निजोपयोगानुरूपंध्वन्यायवलम्बसहकृतोद्धमन्या- ·भापतित्वम् दृशं च शब्दजातं विरन्य परस्परं चिरंव्याजहर्व्यवहरन्ति व्यवहरिष्यन्ति चेति स्वप सिद्धान्तयन्ति तर्कयन्ति च कर्कशतर्ककर्तरीजुपः पूर्वपक्षान्वक्ष्यमाणरोत्या । ईश्वरेण प्रथमजो मन्वादिर्भापामशिक्ष्यतेति तावत्कथं संभाव्यते, व्याकरण- कोषादिकं हि भाषाशिक्षणसाधनं यां काचिद्भापामवलम्ब्यैव विवरितुं शक्यतेन तुमुकेन मूकं प्रति। यदि प्रथमज ईश्वरस्य भाषां बोद्ध प्रथमत एव शक्तो [सयसनिरामः ] नाग्य मापाशिक्षणमावश्यकं, यदि तु म्वयं स मूको भाषानमिनश्च क उपायस्तमवगमयितुमीश्वरम्येति माक्षात् पुरुपरूपेणावतीर्येश्वरः प्रथम भाषामशिक्षयदित्यसङ्गतम् । अथेश्वरेण न लौकिकेन गुरुणातरसमानाय- शब्दपारायणादिभिः शिक्षितः प्रथमतः किं तर्हि भाषाज्ञानोपयिकशक्त्युदोघनेनाम्य चेतसीतीश्वरमूलकत्यवादिनामभिप्रायस्तर्वागतोऽस्माकमीश्वरवितीर्णनैसर्गिकशक्तिवाद- पक्षः । ये तु ही, हा, हुम, फट, के, क्रीम, आदिध्वनिमूलस्त्वं सर्वेषां मापाशब्दानां वदन्ति तेऽपि किल यथाकथंचित्प्रत्यक्षवानुवाचकाना केपांचिदेव शन्दानां काफ- क्रौद्यादीनांध्यनिमूलकत्वं समर्थयितुंप्रभवन्ति न पुनर्ज्ञानविज्ञानसम्बद्धानां संवित्प्रत्यय- समयाचारादिशब्दानां शास्त्रीयाणामवच्छेदकताप्रकारतानुयोगिनाप्रतियोगिताविपय- यादिशब्दानां चैति तेषां वादः प्रायिकः कतिपयशब्दविषय एवेति ध्येयम् । ये पुनर्मूक- महामण्डलसंविन्मूलिकां मापोद्भतिमाहुम्नेपामपि समिती नावत्पर्यन्तं भापाज्ञाना- भावान्महतो हुंकार-कार-चीत्कार-बहुलस्य कोलाहलय प्रवर्तमानस्यापि कया भापया सभायाः पतय उपपतयश्च निश्चिताः कथं वा महोपदेशकादयो भाषाज्ञानं विनी- पदेशविचक्षणा बभूवुरिति नावधार्यते बहुविचारानन्तरमपि । तदित्यं पूर्वपक्षत्रयस्य प्रत्यादिष्टत्वात्यक्षान्तराणां वा मुलभत्वेन चतुर्थो नैसगिफराक्तिमूलकत्वान एव विच- क्षणे पाव्यवदाविषयेऽङ्गीकार्य इति कृतमत्र वाक्यप्रपचेन । २. यथातथा याभापारणानुद्भवोभवतु । सांप याःखनु भाषाः प्रचारविपये वर्तन्ते तासां परस्परं सम्यन्योऽस्ति वा, तथा सामान्यतः कीदृशानि रूपाणि भापारणा- ममवन् सांप्रतं च यतन्त इत्यार. प्रश्नः । तत्र विविधानां मापाणां परोक्षणेन भाषा- तत्त्वज्ञरते विपया एवं निर्णताः। काश्चिद् भाषा विशेषतः मभ्यजातीनां वर्गीकृताः अपरास्तु सभ्यताशून्यानां चन्यानां भापाः परस्परं यस्तुतोऽसम्बद्धा दार्शनिकोनभ्यस्त. तयाऽज्ञातसम्बन्धा वा पृयगेय वर्तन्ते । तत्र चार्यभाषाणामेको महावर्गो यस्मिन् संस्कृत-पारसीक लेटिन ग्रीक गोथिकादि मापा अन्तर्भूवाः । अपर आरज्यवर्ग यस्मिन् हिमप्रख्यमागरणमन्तर्मापः। अन्यस्तुरुप्मवर्गों यस्मिन् तुरुष्क (टर्की) ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु देशीयानां भाषाणां संग्रहः । इतरस्थीनवर्गो यस्मिन् चीन जापानप्रभृतिदेशीयानां मापाणामन्तर्भावः । परश्च द्रविडवर्गो यत्र तामीलतेलङ्गादिदक्षिणभारतीयभापाणां संग्रहः । वर्गीकरणम एवं केचिदन्येऽपि अफ्रिकाऽमेरिकादिदेशेषु प्रचरन्तीनां भाषाणां यर्गाः सन्ति, से च वर्गान भाषातत्त्वः सम्यगभ्यम्ताः इत्यनपेक्षिताः । तत्र च अस्माकं परिचया- यात्यन्तमपेक्षितः । प्रथम आर्यवर्गस्तत्रापि भारतस्योत्तरस्यां दिशि बहुलप्रचारस्तस्या- वान्तरवर्गः संस्कृताख्यो यत्र हिन्दी-मराठी-बंगाली-गुजरातिभाषाणां संग्रहः । अस्मिन् प्रबन्धे च संस्कृतवर्गादेवोदाहरणादिकं प्रयोक्ष्यते । इदञ्च वर्गीकरणं शब्दानां रचना- याश्च साम्यमुपलभ्य स्थिरीकृतम्। तत्रापि शब्दानां साम्यं न तथा वर्गस्यप्रयोजकं. यथा यथा वाक्यरचनायाः साम्यम् । तथाहि बंगभाषायां हिन्दीभाषायां च यथा वह्वः सस्कृतशब्दाः उपलभ्यन्ते नथैव भारतीयानां सम्बन्धात् कदाचित्तामिलादिपु अपि, तथापि बंग-हिन्दी भाषयोवर्गात्पृथगेव द्रविडवर्गस्य स्थिरिति न शब्दाधीनः किन्तु वाक्यरचनाधीनो निर्णयः । भाषा-भेद प्रयोजकम् एवं भाषाभेदप्रयोजकत्वमपि न तथा शब्दभेदस्य यथा वाक्यरचनाभेदस्येति ध्येयम् । तद्यथा 'अहं वाष्पशकटम्य विश्रामथानाय प्रस्थानं करोमि' इत्यम्मिन्वाक्ये शब्दास्त एव "मैं बाष्पशकट के विश्राम-स्थान पर प्रस्थान करता हूँ" इत्यस्मिन् वाक्येऽपि प्रायः सन्ति तथापि वाक्यरचनाभेदात् प्रथमवाक्यं संस्कृतभाषामयमन्यच हिन्दीभापासम्बद्धमित्युच्यते । एवं कैश्चिच्छास्त्रिभिट्टाचार्यश्च न्यायादिकं पाठयद्भिः शास्त्रार्थविवाद वा कुर्वाणः स्वयं संस्कृतगिरा वक्तुमशक्कतया वा श्रोतॄणां बोधसौक- यीय वा समुच्चार्यमाणानि प्रकारतावच्छेदकताप्रचुराणि अपि 'है' 'छथ' 'श्राछे' इत्यादि विरलक्रियादिवशादेव हिन्दी-मैथिल-बंगादिमाषामयानि ननु संस्कृतभाषामयानि व्यप- दिश्यन्ते । अयं तावद्देशभेदेनैको वर्गीकरणप्रकारो भाषाणामपरस्तु तासामवस्थाभेदात् । अवस्थाः विविधानां भाषाणां तत्तत्कालेषु तासामवस्थानां च पराक्षणेन ज्ञायते यथा मापाणां सामान्यतश्वतखाऽवस्थाः भवन्ति । प्रथमा धात्ववस्था, द्वितीया समासावस्था, तृतीया प्रत्ययावस्था, चतुर्थी चाव्ययावस्थेति । प्रथम मनुष्येषु धातुमय्यः प्रकृतिप्रत्यय- ·भाषातत्त्वम् विभागहीना भाषाः प्राचरन् । शब्दानां परस्परं संसर्गश्च शाब्दयोघे चैकपदार्थेऽपर- पदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया भासत इति गदाधरीयव्युत्पत्तिवादोक्तविधया प्रत्यया- दिकं विनैव प्रतीयते । साम्प्रतमपि चीनादिदेशेषु धातुमयी भाषा [पात्ववरपा] प्रयुज्यते । चीनवासिभिर्हि घटमानयेति वक्तव्ये एको निर्वि- भक्तिकः शब्दो घटवाच्योऽपरश्चानयेत्यर्थको विभक्तिरहित एव शब्दः प्रयुज्यते नैव च सुखं शब्दवोघो भवति । न केवलमेतावदेव । यथा जीवेषु उद्भि- नाएडजजरायुजानामुत्तरोत्तरं विशेष सत्यपि रसपरिणामादिकमुद्भिनकार्यमण्डजेष्वपि तद्विशिष्टं च गत्यादिकं किञ्चिदुपलभ्यते तथा जरायुजेयु विशेषतो मनुष्येषु नीचतम- प्राणिसाधारणं रसपरिणामगत्यादिकं ततोऽप्यधिकंच किञ्चिद्विवेकादिकमुपलभ्यत इति जीवशास्त्रस्य निश्चयस्तथैव भाषास्वपि पूर्वपूर्वावस्थाधर्मा अपि उत्तरोत्तरावस्थासूप- लभ्यन्ते केचिच्च विरोपा अपोति बोध्यम् । अत एव धात्ववस्था अपि उत्तरा- वस्थासूपलभ्यन्त इति पश्चात्प्रपञ्चयिष्यते । काश्चित्तु द्राविडादिभापाः अमेरिकादि- प्रदेशभापाश्च द्वितीयायां समासावस्थायां वर्तन्ते द्राविडादिभिहि [ समामावस्था ] गृहात्सत्वरं घटमानीय पानीयं दीयतामिति वक्तव्ये एको महा- वंशस्तम्बाकृष्टलट्वासमः समस्तः शब्दः सम्पूर्णवाक्यार्थबोधकः प्रयुज्यते, तेनैव च किडविड़ायितबहुलेन शब्देन वाक्यार्थबगेधो भवति । प्रथमावस्थायां ये किल शब्दा वाक्येयु पृथगेवावर्तन्त त एव शनैः शनैरेकीभवन्तः [प्रत्ययावरया] समासावस्थाप्रयोजका भवन्ति । ततश्च समन्तेमु शब्देपु कश्चित् प्रवलः स्वार्थ निजस्वरादिकमुदात्तादि च रतन वैकल्यरहितस्तिष्ठति तत्रैव च समासे कश्चिदपरः शब्दः घृष्टघृष्टो दुर्वलीभवन प्रत्ययावस्थामापद्यते, एषु प्रत्ययेषु कल्प-देश्य-देशीय-चर-रूप्यादिकाः साम्प्रतमपि पृथक् प्रयोगाहे रूपं विभ्रति । केचित्तु मुप्तिादयः कृतद्धितादयोऽपि सांप्रतं संक्षिप्तं पृथक् प्रयोगार्हरूपपरिचयायोग्यं म्वरूपं विधति । नथाहि कतिपयवर्यायुतेभ्यः पूर्व प्रायः भवति भवामि इत्यादीनां स्याने भूधातोस्तच्छन्दस्यास्मच्छन्दस्य च पृयक प्रयोग प्रासीत् । कोलक्रमेण तु तच्छन्दस्य रूपं पृष्टप्रायं ति इति अरमच्छन्दस्य च मि इति संवृत्तम् । सांप्रतं च तिशब्दस्य मिराब्दस्य वा प्रत्ययावस्थापन्नम्योत्रत्तिः कथमभूदिति परिचयोऽपि दुःखेन जायते । एवं चतुर्थी चान्ययावस्था पुनर्धात्ववस्थासदृशो श्राग्लादिपाश्चात्त्यमापासु उत्तर-भारतीय हिन्दी यग्ला प्रादिभाषासु चोपलभ्यते । अस्या- [भत्र्ययावया] मवस्थायां प्रत्ययावस्थातः परमत्यन्तपुष्टानां विभक्त्यादीनामर्थ- योघरय दुप्परतया तेषां मर्वया लोपे जाते सम्पन्धयोधनमव्ययः ·१५० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु क्रियते । यथा श्राग्लभाषायां पूर्व कारकादिवोधकविभक्त्यादिप्रत्ययेषु सत्वपि सांप्रतं तेषां लोपो जातः सम्बन्धयोधनं चाव्ययरधिकरणादियोधकैविधीयते । यथा ग्रामे वृक्षोऽन्तीति याच्ये आगलैश्चवारःशब्दाः प्रयुज्यन्ते । तत्र एको ग्रामवाची, अन्यः अधिकरणसम्बन्धवाची अपगे वृक्षवाची इतराश्रामधातुवाची । तत्राधिकरणबोधार्थ पृथक्शब्दप्रयोगः । कर्तृसम्बन्धम्तु मंसर्गमर्यादयैव भवति । एवं हिन्दीभापायां तस्यैव वाक्यार्थबोधनाय 'गाँव में वृक्ष है' इति चत्वारि पदानि प्रयुज्यन्ते तत्राप्यधिकरण- योधाय कर्तृबोधाय च विभक्तयो न मन्ति किंतु अधिकरणबोधः 'मैं' इत्यव्ययेन कर्तृवोधश्च संसर्गमर्यादया न भवतीति सुव्यक्तम । इत्थं प्रत्ययहीनाः प्रत्ययविरला या प्रत्ययकार्य चाव्ययैः पृथक् प्रयुक्तैः कुर्वाणा भाषाः अव्ययायम्थागता उच्यन्ते । तत्र च प्रायोऽवस्थानां सांकर्यमपि दृश्यते । पुरुषो हि यथा वयःसन्धौ पर्व- मानोऽनेकावस्थाधर्मानाविर्भावयति तथा भापास्यपि दृश्यते । तद्यथा मंस्कृतभाषायां सर्वावस्थाधर्माः परिदृश्यन्ते । वारि पिवेति वाक्यं हि प्रथमावस्थानं गतं नात्र वैया- करणप्रकाण्डानामकाण्डताण्डवितेन लोपादिविधानेनापि प्रत्ययाद्यवस्थानं सुलभमिति प्रत्ययरहितमेवेदं वाक्यम् । एवं 'किमिदम्-राजपुरुषगतागतविकलजनसंमर्दः' इति प्रश्नोत्तरालापं उत्तरवाक्यमेकसमासमयमिति द्वितीयावस्था मुव्यक्ता । तथा प्रत्यया- यस्था संस्कृतभाषायां सांप्रतं मुख्येवेति रामा गच्छीत्यादि सहस्रशो वाक्यानि तृतीया- वस्थोदाहरणानीति न तदर्थ कश्चित्प्रयासः । चतुर्थ्या अप्यवस्थायाः संस्कृतभापायां प्रचाराङ्कुरो दृश्यते कालवशाच तत्त्रयोजकानामन्ययानां विशेषतः कर्मप्रवचनीयाख्यानां विभक्तिस्थानीयाना प्रयागप्राचुर्य सम्भाव्यते । विभक्त्यादिप्रयोगे हि सन्ध्यादिविषये महान् क्लेशो जायते कस्यां विभक्तो कस्य शब्दस्य कि रूपमिति च सर्वदा ज्ञातुं न मुकरमिति बहबा वध्वै वच्मात्यस्य स्थाने वधू प्रति वच्मोति कर्मप्रवचनीयघटितं प्रयागं बहु मन्येरन् । इथं चतस्रोऽप्यवस्था मंस्कृते यथा कथंचित्सुलभाः प्रत्ययावस्था तु मुख्येति स्थितम् । एवं भापोद्भवं भाषाणां वर्गीकरणमवस्थाभेदं च प्रपञ्च्य सांप्रतं के हेतवो भाषासु परिणामस्येति किंचित्प्रस्तूयते -तत्र (क) देशस्वभावः, (ख) अशक्तिमिश्र- मालस्यम्, (ग) धर्मादिकम्, (घ) संस्कारप्रवृत्तिः, (ङ) भाषान्तरसंघदृश्चेति मुख्यानि कारणानि भापाणा परिणामस्य । देशस्वभावभेदेन भापाणां भेदो भवतीति तावत्सुप्रसिद्धमेव । एकैव भाषा [ देशस्वभावः ] तत्तद्देशेषु प्रचरन्ती तत्तद्देशीयानां स्वभावादिवशात्पृथगरूपा भवन्ती नानानामान्यासादयति । इत्थमेव संस्कृतात्प्राकृतभेद- ·भापतित्त्वम् १५२ क्रमेण सांप्रतिक्त्यः हिन्दी-मराठी-यङ्गालीआदिभाषाः समुत्पन्नाः। एक एव हि संस्कृत- शब्दः लक्ष्मीः इति हिन्दीभाषायां लच्छमी इति बङ्गभाषायां च लक्खी इत्युच्यते । संस्कृतभापापि स्वयं देशभेदात् किश्चिद्भिन्नेव भवति । तथाहि दक्षिणात्या भाल- भरिणत्यादिशब्दान् फालफणित्यादिरूपेणोनारन्ति । अत्रत्यानामवदानशब्दो दाति- णात्यसंस्कृतेऽपदानमित्युच्यते । एवं तडागताडवादिस्थान दाक्षिणात्यैरताटङ्कतटाका- युच्यते । इत्थं देशस्वभाववशाच्छन्दस्यैकस्य रूपभेदो जायते । प्राकृतेष्वपि एकस्येव कृष्णशब्दस्य 'कमणो 'करहो' इत्यादिरूपाणि जायन्ते । कन्याशब्दः करिमश्चित्प्राकृते कण्णा इति अन्यत्र तु कजा (पैशाची ) इत्युच्यते । एवमन्येपि भेदा अशोकशासन- प्राकृतेषु णकारम्यानुपलम्मः, प्राकृतान्तरेषु णकारस्य बहुश उपलम्भ इत्यादयो अत्रो- दाह्र्तव्याः। एक एव वर्ण एकस्मिन्देशे सुखेनोधारयितुं शक्यते ऽपरत्र तु दुरुधारः स एव यथा चीनदेशीयः क्राइष्ट इत्यस्य स्थाने केलिसेत्तू इत्युचारयन्ति । [मशक्तिमिश्रमावस्यम् ] एवं लकारो भारतीयैरन्यश्च मुखमुञ्चार्यते । परं जापानीय- लकारो ऽत्यन्तं दुरचार इत्युच्यते । इत्थं देशवयःसमयादियशादक्षराणां मुखोच्चारता वा संजायते । एकस्मिलपि हि देशे कुटुम्वेऽपि था श्रीवालकादीनामुञ्चारणं पुरुपाणा- मुभारणाद्भिद्यते । तत्र च यद्यपि सामान्यतो मित्रदेशीया अपि भिन्नदेशोया भाषा: शितादिवशाच्छुद्धमुगारयितुं प्रभयन्ति । यथा भारतीयैरग्लभापाऽतिशुद्धतयोचार- यितुं शक्यते तथापि शिक्षाभावाद्वा जिहाप्रयनपरिहारपरादालस्याहा प्रायो भापापु परिणामा भवन्ति तेन च 'प्रमिसरी नोट' इत्यस्य स्थाने 'परमेसरी लोट' 'लाइब्रेरी' इत्यम्य स्थाने 'रायबरेली' इति स्मृति' इत्यम्य स्थाने 'श्शृतिः' इत्यादयः परिणामाः प्रादुर्भवन्ति । अयमेव मुख्यः परिणामहेतु पाणाम् । यत्प्रयोज्यः संस्कृतसम्भवो मागधीशौरसेन्यादिप्राकृतप्रवाहक्रमेण मांप्रतं हिन्दीवङ्गमाषादिरूपोऽनेकस्रोतोमयो भारतीयभाषाणां प्रवाहः प्रवर्तते । घमाचारादिकृतो मनुष्याणां स्वभावभेदी निमित्तान्तरं भाषाविपरिणामस्य । तथाहि केचिद्देशेषु रोमिः पत्पु म न प्रहणीयमित्याचारः [धमांच दिकम् ] अन्यत्र च पुरुषार्याया नाम न गृहाते । एवं गुवादिनामपरि- हारोपि योध्यः। श्लोकश्चात्रोदाहियते- श्रात्मनाम गुरोर्नाम नामातिपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृहोयाज्येष्टापत्यकलत्रयोरिति । नया व पां भक्तानां गुरखो लोटादासमंटादासादिनामानो मवेयुर्यथा यागणस्या- ·। २५२ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु मयोध्यादौ च बहव उपलभ्यन्ते तेमक्तवरैर्गुरुनाम परिहरदिर्भटादिप्रसिद्धहिन्दी- शब्दानां स्थाने शब्दान्तराणि यथासम्भवं प्रयुज्यन्ते । ततश्च प्रथमं तेषां कुटुम्वेषु तदनन्तरं च समस्तजनपदेऽपि कदाचिदीदृशानामभिनवशब्दानां व्यवहारो जायते । एवं पांचिदाचारे क्षौरशब्दो मृताशौचानन्तरभाविकेशकर्तनपर इति कृत्वा मुण्डन- शब्द एव सामान्यतीरार्थे प्रयुज्यते तौरशब्दश्चामाङ्गलिकत्वेन निश्चोयत इत्यादि- कान्यन्यानि प्रयोगपरिवर्तनोदाहरणान्यूह्यानि । पण्डितैर्भापान्तरत्र्यवहारकाले यथसंभवं भापान्तरशब्दाः संस्कृताकारसदृश- माकारं प्राप्यन्ते । एवामाङ्ग्लभाषाभिज्ञ पान्तरशब्दा प्राङ्गल- [ सस्कारप्रवृत्तिः] भाषासदृशमाकारमाप्यन्त इति दृश्यते । संस्कृतज्ञैः पण्डितैः 'खिचड़ी' इति हिन्दीशब्दः खिच्चटिकारूपेण परिणम्यते रोटी- शब्दश्च रोटिकेति परिवर्त्यते । क्रमादृशाः शब्दाः संस्कृतेऽपि पण्डितम्मन्यैः प्रयुज्यन्ते । इत्थमेव विल्हणादिसमयेषु प्राकृतो लडहशब्दः सुन्दरवाची लटभरूपतां प्राप्तः संस्कृत- भापायां प्रचारं प्राप। भाषान्तरसंघर्षण नूतनाः शब्दा भाषायां समागच्छन्ति, केषांचिच्छब्दानां वास्तवार्थो नश्यतीत्याद्यपि सुप्रसिद्धमेव । कङ्केल्लिशब्दः [ भाषान्तर सघट्टः] प्राकृतेऽशोकवृक्षवाची प्राकृतात्संस्कृते शङ्कराचार्येण भारतचम्पू. कारेणान्यश्च गृहीतः संस्कृते चैको लकारोऽस्य विलोपित. । "प्रमदवनकङ्केलितरवे' इति सौन्दर्यलहरी । कङ्कलिदेशमुपनीयेत्यवन्तश्च'। एवं हण्डे हब्जे हला इत्यादीन्यव्ययान्यमरेण प्राकृताद् गृहीतानि शब्दान्तराणि चावुत्तादीनि प्राकृतात्संस्कृतमागतानि । एवं संप्रति वङ्गदेशीयैः स्वभाषानुसारेण संस्कृतेऽपि रौद्रशब्दो मीपणयाची धर्मार्थ संभ्रान्तशब्दो व्याकुलार्थवाची च पूज्यार्थे प्रयुज्यते । एते पञ्च मुख्या भाषा परिणतिहेतवश्छन्दोरक्षादिकानि निमित्तान्तराणि तु विरलप्रसराणि विस्तरपरिजिहार्पया नोपन्यस्तानि । ['मनगोष्टी पत्रिका', काशी, १६२८ शकाब्दा, मागशीर्षः, तृनीये वर्षे अष्टमलंख्या ] . प्रथमोभागः समाप्तः ·:: द्वितीयो विभागः। श्रीसरस्वत्यष्टकम् । मातः सरस्वति सरस्वति पारशून्ये संसारनामनि निकाममुपप्लुतस्य । रागादिभिर्जलचरैस्तमसावृतस्य नौकेव मेऽस्ति शरणं भवदछिपूजा ॥१॥ मातर्भवातपहतो भवतीमवाप्य तुद्रे गुणान् कति दधे मनसि त्वदीयान् । स्वादूदकाम्बुधितटीं मरुवासिपान्थः प्राग्याददीत कियदम्बु हतो स्वकीये ।।२।। मोहाम्बुधावतितरां तमसा निगूढा अन्विप्य तत्त्वकणिकाः किल जीवतो मे। सारस्वतन्त्रकवितामृतदानशीएडे सारस्वत स्फुरतु धाम सदा प्रकामम् ॥शा नाम्नानिमीतिजनफेरतिपातकैम स्तेयानृतादिभिरलं समलीकृतस्य । यामम्ब सेवितवतो भुवनेपु कीर्चिः सा त्वं निधेहि सततं हृदये मदीये || न त्वं प्रमादगलिवा हृदयात्कदाचित् नान्याम्य तत्र निवसत्यधिदेवदेव । श्रागशते शिशुक्या विहितेऽपि तस्मा- न्मां घायसे चरणयोः सविधे सदेव था २० ·१५४ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु सेवाश्ववृत्तिमुररीकृतवानजसं देशे वसन् परमुखेक्षणमात्रधन्ये । यत्पल्यपत्यसुहृदस्तव सेवनक- शक्कान् करोमि सुखमेकमिदं ममाम्ब || त्वत्सेवनान्न परमो मम कोऽपि धर्मः स्वाराज्यमप्यतुलमेकमिदं तदेव । भक्त चिराय तदयाचितमेव दत्से वत्से मयीति घृणवै परमम्ब किंवा ॥७॥ मुक्तो न भक्तिमुदितेन महलसादः श्रद्धा प्रशास्तूपु हृदो न बहिय॑घोपि । वित्रासिता अधिकृता न वचःप्रपञ्च- देन्यान्मयाम्ब सततं परितोपितासि || ·अभिनवभारतम् । भारतीयमितिवृत्तम् । चाङ्मयाणवीयेतिहासकाण्डे भारतीयेतिहासवरङ्गः । प्राचीनेभ्यो निवन्धेभ्यो नवीनेभ्यश्च यत्नतः । संगृह्य भारतस्येतिवृत्तं संक्षिप्तमुच्यते ॥ १ ॥ पूर्वराजशिलालेखताम्रपत्रप्रशस्तिभिः । मुद्राद्यैश्च कृतः प्रतः प्रवन्धोऽयं परीक्षितैः॥ २ ॥ कवित्वशक्तिदारिद्रयान्निवन्धे यत्र कुत्रचित्। सूक्तयोऽस्मिंश्चिररनानां गौरवेण निवेशिताः ॥३॥ एकाहोरात्रवर्षेषु धुवभूपितमूर्धसु । पुरा मेरुपदेशेषु न्यबसन्नार्यजातयः॥४॥ तदा वसन्तसमयस्तत्राभूत्सार्वकालिकः । शीवोएबाधा नेवासीननाश्च सुखिनोऽभवन् ॥ ५॥ ऋषीणामुप्रतपसामतिमानुपवर्चसाम् । वेदः प्रादुरभूत्तत्र विद्यास्थानोपहितः ॥ ६ ॥ तन्वन्तो वैदिकान्यज्ञान्सुवन्तश्चार्यदेवताः। नन्दिताः प्राकृतैर्दश्यय॑वसंस्तत्र ते चिरम् ।। ७ ।। अथ कालवशादार्याः सर्वतो मेरुमण्डले । प्रालेयप्रलयाकान्ते प्रस्थिता दत्तिणां दिशम् ।। ८ ॥ आझामन्तः क्रमाद्वाराः सरितः सागरान्गिरीन् । जयन्तोऽनार्यजातीय सर्वतस्ते प्रतस्थिरे ।। १ ॥ १. कृतयुगात् पूर्वम्।

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु क्रान्त्वा हिमालयं केचित्प्राप्ताः पश्चिमभारतम् । कृते युगे महोद्योगाः सप्तसिन्धुपरिप्लुतम् ॥१०॥ विजित्य नरजातीश्च भारते प्रथमोषिताः। पश्चिमोत्तरभागेषु सभ्यतां ते विवस्तरुः ॥११॥ अजय्याश्छलिनो वन्याः पणयोऽरण्यमाश्रिताः। जितास्तु शूद्रा दासत्वमार्येषु प्रतिपेदिरे ॥१२॥ रक्षन्तः पूर्वजैदृष्टं वेदं निधिमिवाक्षयम् । व्यभजन्नृग्यजुःसामरूपेणार्या महौजसः ॥१३॥ ऋचो देवस्तुतिप्राया यज्ञात्मानि यपि तु । सामानि गीतिसाराणि संगृहीतानि ऋक्छतेः॥१४॥ सुदाप्रभृतयो भूपाः संग्रामाद्यं च तत्कृतम् । वर्णिता इतिहासांशा अपि वेदे कचित्कचित् ॥१५॥ यदैतिह्याद्यभूदन पणिप्रभृतिपु स्थितम् । अथयोंगिरसाख्योऽस्य ऋपिभिःसंग्रहः कृतः ॥१६॥ अथर्वण पुराणानामंगानां चाथ विस्तरैः। विटपैरिव रेजेऽसौ वेदः कल्पद्रुमोपमः ॥१७॥ बहुप्रकृतिविज्ञानमथर्वागिरसे स्थिवम् । मूलात्मकं यत्तस्याभूदायुर्वेदादिविस्तृतिः ॥१८॥ इतिहासपुराणेषु राजवंशादिकीर्तनम् । लोकयानादिकाश्चान्ये विविधा विपयाः स्थिताः ।।१।। शिक्षा व्याकरणं कल्पो ज्योतिश्छन्दो निरक्तकम् वेदशानोपयुक्तानि पडंगान्युपयो जगुः ॥२०॥ शिक्षा विचारो वर्णानां पदानां व्याकृतिर्मता । फल्पस्य विपया यज्ञा ज्योतिः कालविनिर्णयः ॥२१॥ गायत्र्यादिगतिश्यन्दो निरुतऽर्थस्य निश्चयः। इत्यं विभका विपया वेदांगानां पुरातनः ।।२२।। वयुगारम्मा L (२०१०) शाम्दारम्भात् पूर्वम् ।

·१५७ भारतीयमितिवृत्तम् कलिः शयानो भवति संजिहानस्तु द्वापरः। उचिष्टस्त्रेता भवति कृतं संपद्यते चरन् ॥२३॥ इति श्रुतेमहोद्योगनिस्तन्द्रप्रायपूरुपम् । कृताभिधानं प्रथितं युगं तत्कृतिशालिनाम् ॥२४॥ प्रयोदश सहस्राणि युक्तानि नवभिः शतैः। सोनाशीतीनि वर्षाणामन्दरे शककृत्ययोः ॥२शा चत्वार्यब्दसहस्राणि संयुतान्यष्टभिः शतैः । कृवमंनिक्षये चान्यूद्यगानां त्रिवयं क्रमात् ॥२६॥ सुदाहरिश्चन्द्रनलाः पुण्यश्लोकास्तथापरे। भगीरथाद्या अभवन्कृवात्मानः कृते युगे ॥२॥ पितृन्प्लावयितुं दग्धान्गंगास्रोतोऽववारितम् । भगीरयेनाद्य यावच्चम्पातो दृश्यतेऽन्धिगम् ॥२८॥ अथ त्रेतायुगे रामो भ्रमन्दशरथाज्ञया । नीतवान्कीर्तिमार्याणां लंकाद्वोपं मुदुर्गमम् ॥३॥ लंघयन्सागरं रामस्तं प्राप्य विनिवर्तिनः । भगीरयात्पूर्वभवाद्विवत्रेऽतिशयं निजम् ॥३०॥ द्वापरेऽप्यभवन्नेवं भूपा भीष्मादिपूर्वजाः । क्रमेण भारतीयानां द्वासमापत्तु गौरवम् ॥३१॥ ऊनाशीत्यधिकामेकत्रिंशदब्दशवीमिह । शकान्दारम्भतः पूर्व प्रादुरासीत्कलिः किल ॥३२॥ प्रवृत्तेऽय कलावासीरालस्यादिविप्लुतम् । जगत्समस्तमेवेदं धर्मक्षयविसंकुलम् ॥३३॥ सतविशे कलेरब्दे-चैत्रशुल्लादिमे दियो। सप्तर्षिवर्पस्यारम्मो लौकिकाल्यस्य मूवले||३४|| शतेपु, पटसु सार्थेषु व्यधिकेषु च भूतले । फलेगतेपु वर्षाणामभूवन्कुरुपाण्डवाः ॥३५॥ १.पेठरेपमाप। २.प्रेठारम्मः (२०१०) वापर समः (२०५०) बलेरारम्भः (०२०) ·१५८ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु पद्विपञ्चद्विवर्षाणि पूर्व शकसमोदयात् । , सप्तर्पिषु मधास्थेषु शशास मां युधिष्ठिरः ॥३६॥ इन्द्रप्रस्थमधिष्ठाय पाण्डवाश्चण्डविक्रमाः । सागरान्तां धरां धीरा अशिपन्नाशितद्विपः ॥३७॥ श्रीकृष्णसचिवा वीराः पार्था बलमदोद्धतान् । दुर्योधनादीन्संग्रामे सुखेनैव विजिग्यिरे ॥३८॥ घोरांगिरसशिष्योऽसौ ज्ञानविज्ञानतत्परः । छान्दोग्ये वर्णितः श्रीमा श्रीकृष्णो देवकीसुतः ॥३६॥ अथ कृष्णे गते घोरः कलिः प्रावर्तत क्षितौ । धर्माधर्मविमूढानां विनिपातस्य कारणम् ॥४०॥ व्यनश्यद्वैदिकं ज्ञानमितिवृत्तं व्यलुप्यत । भूतप्रेतपिशाचादिपूजनं सर्वतोऽभवत् ॥४१॥ संप्रदायसहस्राणि मतभेदाश्च भूरिशः । धर्मे विनष्टेऽजायन्त व्यामोहाय नृणां क्षितौ ॥४२॥ पाण्डवानां तृतीयस्य पौत्रः शत्रुनिबर्हणः । अभिमन्योरभूत्पुत्रः परीक्षिन्नृपसत्तमः ॥४३॥ जनमेजयनामाभूत्परीक्षितनयो नृपः । बृहदारण्यके नाम्नी विन्यस्ते नृपयोस्तयोः ॥४४॥ ब्राह्मणानां शतपथप्रभृतीनां क्रमेण च । छान्दोग्याद्योपनिपदा प्रादुर्भावोऽभवद्भुवि ॥४५॥ सब्राह्मणोपनिषदां संहितानां समुद्भवः । जनमेजयपर्यन्ते कालेऽवनितलेऽभवत् ॥४६॥ श्रीतगृह्यादिसूत्राणि प्रातिशाख्यं निघण्टवः । जनमेजयतोऽर्वाश्चि बुद्धात्प्रनतराणि तु ॥४॥ श्रादौ कालः संहितानां ब्राह्मणानां ततः परम् । सूत्राणां समयः पश्चात्कान्यानां समयस्ततः॥४॥ 1.कुस्सारत्वयुदम् २१२६ (रा०प०) कहप्यस्य राजतरंगिययाम् ।

·भारतीयमितिवृत्तम् भापानुसारतः प्रायः कालस्थितिरितीहशी। जनोद्योगानुसारेण कृतादिस्थितिमूचिरे ॥४६॥ प्राचेतसेन मुनिना छन्दोभिलौकिकैनवैः । वाल्मीकिना विरचिता रम्या रामायणी कथा ।।५०॥ छन्दोभिर्वर्णनियतैतनैदिकेतरैः। यस्मान्निबद्धं प्रथममादिकाव्यमिदं ततः ॥५१॥ रामायणीयैश्छन्दोभिः प्रायश्चैतादृशैः परैः। भारतं स्मृतयश्चैव पुराणानि च चक्रिरे ।।२।। कुरूणां पांडवानां च संयुग रोमहर्पणम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासो भारते विनिबद्धवान् ॥५३॥ इदं' कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते । उदयं प्रेप्सुभिर्भूत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥५४|| अवलम्च्यातिविस्तीर्णे वाल्मीकिन्यासयोः कृती ।। पाणिन्याद्याः कविवराः काव्यान्यन्यानि चक्रिरे ॥५५॥ प्रक्षीणराजके वृत्ते महाभारतसंयुगे। चक्रवर्त्तिविहीना भूः सामन्तैर्धारिता चिरम् ।।५६।। महानुभावेष्विति कालवेधसा सुमेधसामप्यविभाज्यवर्त्मना । क्षयं दुरन्तं गमितेषु राजसु प्रजासु वैलव्यमवर्त्तताभितः ॥२७॥ इति प्रथमा वीचिः। अथ दक्षिणकूले यो भागीरथ्या मनोहरः । देशोऽस्ति मगधाभिख्यो वसुधामुखमण्डनम् ॥ १ ॥ यस्मिन्पामोपमा गोष्ठा प्रामाश्च पुरसंनिभाः। पुटभेदनतुल्यानि पुराएपद्भुतया श्रिया ॥ २ ॥ अनेकवारमुप्तानि लूनान्यपि हि कर्षकैः । यत्र धान्यानि दूर्वावत्ररोहन्ति मुहुर्मुहुः ।। ३ ।। सदाप्रस्लवशालिन्यः कुण्डोध्न्यो यत्र सुप्रताः। अहर्निशं कामदोह्या गावः कामगवीनिभाः॥ ४॥ पेमेन्दस्य।

·रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु तत्र भारतवर्षस्य सर्वस्वनिधिभूरिव । श्रियः क्रीडागृहमभूत्पुरं राजगृहाभिधम् ।। ५ ।। वसत्यत्र जरासन्धो वन्दीकृतमहारथः। पाण्डवानां द्वितीयेन द्वन्द्वयुद्धे न्यपात्यत ॥६॥ तत्राभूच्छिशुनागाख्यो' नागराजलसद्भुजः। शकाब्दारम्भतः पूर्वमष्टमे शतके नृपः ॥ ७ ॥ शाकवर्ण:२ क्षेमधर्मा क्षत्रोजा इति वत्कुले। भूमिपाला रमालानवाहवो जज्ञिरे क्रमात् ॥ ८ ॥ सप्तमे शतकेऽभूवंत्रयोऽप्येते नृपोत्तमाः। नेतिवृत्तं पुराणादौ तेषां किमपि दृश्यते ॥ ४ ॥ क्षत्रीजसोऽथ तनयो विम्बिसार इति श्रुतः। गृहे लक्ष्मीसरस्वत्योरभूद्राजगृहे वली ॥१०॥ श्रेणीकृतयशा' योऽभूच्छेगिकापरनामकः । नेतेव दक्षिणः ज्ञोगी लक्ष्मी चावर्जयन्गुणैः ॥११॥ पंटूशताधिकवर्षाणि पूर्व शकसमोदयात् । निर्ममे विम्बिसारेण नवराजगृहं पुरम् ॥१२॥ नवराजगृहाख्ये स नगरे निजनिर्मिते । जित्वाभान्विघे राज्यं प्रायोऽप्टाविंशतिं समाः ॥१३॥ कोशलेपु नृपस्यास्य समये शाक्यवंशजः। जातो गौतमबुद्धोऽसौ पुरे कपिलवस्तुनि ॥१४॥ वर्धमानमहावीरजिनोऽपि मगधान्सुधीः । कालेऽस्मिन्नेव वैशालिसंभवः समुपादिशत् ॥१५॥ अजातशत्रुर्नृपतिविम्बिसारतनूभवः । कूणिकापरनामाशाद्वसुधामथ वीर्यवान् ॥१६॥ ..शिशुनाग (श.पू. मष्टमे शते) २. शाकवर्णाधाः पत्रौजोन्ताः (श० पू० सप्तमे शते) ३. हेमचन्द्रस्य । १. जिनस्य मृत्युः ( मद्रयाहोः कल्पसूत्रे. दिग्विसार- ६००-५० श०प०). मुदस्य जन्म (६३५ श० पू०) अजातशत्रः (५७६-९५४ श.पू.)

·१६१ । भारतीयमितिवृत्तम् विजित्य कोसलानाजा लिच्छवीन्मैथिलांस्तथा । हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये मगधानां जयं व्ययात् ॥१७॥ दुर्ग च पाटलिप्रामे लिच्छवीनामुपप्लवात् । रक्षितुं मगधानेप स्थापयामास दुर्जयम् ॥१८॥ खिन्नः पितुर्वियोगेन नृपतिः पितृवत्सलः। निर्माय चम्पानगरौं तत्रैव न्यबसचिरम् ॥१६॥ साधपञ्चशताब्देभ्यः पूर्वमेव शकाब्दतः । गौतमो भगवान्बुद्धःप्राप निर्वाणमात्मवान् ॥२०॥ प्रसेनजित्सुतो राजा कोसलानां विदूरथः अजातशत्रोः कालेऽभूच्छाक्योन्मूलनदुर्घहः ।।२१।। उपालिकाश्यपानन्दप्रमुखैः श्रमणैः कृता । कालेऽस्मिन्बौद्धसमितिः पुरे राजगृहाभिधे ॥२२॥ पञ्चविंशतिवारिण राज्यं कृत्या मृते ततः। अजातशत्रौ तत्पुत्रो दर्शको मगधानशात् ।।२३।। तावन्त्येव तु वर्षाणि कृतराज्ये गतेऽत्ययम् । दर्शके तस्य पुत्रोऽभूदुदयो मगधेश्वरः ।।२४॥ अस्योदयननाम्नापि प्रसिद्धिं केचिदूचिरे। वत्सराज इति ख्यात आल्यानेष्वेप भूपतिः ॥रशा पाटलिग्रामदुर्ग स पितामहकृतं नृपः । चक्रे पाटलिपुत्राख्यं परितो नगरोत्तमम् ॥२६॥ आसन्नचत्वारिंशानि वणि कृतशासने । उदये पञ्चतां याते नृपोभून्नन्दिवर्धनः ॥२७॥ वतः परं महानन्दी नृपतिर्मगधानशात । औपविशाब्दिकं प्रायः प्रत्येकं राज्यमेवयोः ॥२८॥ युद्धस्य निर्वाणम् ५५५ (२० पू०) दर्शकः ५३.५२८ (५०) उदपनः ५२०-१७(श० पू०) मन्दिवर्धनः १०-१० (२०१०) २१ ·१६२ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेपु स महापद्मनन्देन राज्यात्पुत्रेण पातितः । प्रतिपेदे कालगतिं महानन्दी दुरत्ययाम् ॥२६॥ नन्देन तस्य पुत्रश्च पश्चाशदधिकाः समाः। समृद्धिमत्सु विहितं मगधेपु प्रशासनम् ॥३०॥ नन्दानां यवनाध्यक्षोऽलिकचन्द्रःप्रशासने । विजित्य पौरवं कंचिद् गन्धारानजयद्वली ||३१|| प्राची प्रपालितां ननदृष्ट्वैव (?) जिघृक्षिताम् । अनुत्साहहतैः सैन्यैः प्रतस्थे स भुवं निजाम् ।।३२१. विसृज्य सिन्धुमार्गेण नया पोतनायकम् । पारसीकपथेनासौ प्रत्यगाद्विपयं स्वकम् ।।३३।। प्रायोऽस्मिन्समये वर्पशिष्याद् व्याकरणोत्तमम् । दासीपुत्राभूच्छालातुरीयात्पाणिनेमुनेः ॥३४॥ शाकल्यगार्यापिशलिशाकटायनगालवैः । भारद्वाजस्फोटपुत्रचाक्रवर्मणकाश्यपैः ॥३५॥ सेनकाद्यैश्च नरुक्ताकृतिश्च यत्नतः । कृताननुगमान्वीक्ष्याष्टाध्यायी पाणिनियंधात् ॥३६॥ संस्कृतं पाणिनेः काले देशभापाभवजने । भापालोकादिशब्दैहिं संस्कृतं स व्यपादिशत् ॥३०॥ व्याकृतिज्ञन मुनिना पातालविजयाभिधम् । कृतं पाणिनिना काव्यमिति केचित्परोक्षकाः ॥३८॥ नैरुक्तानां शाकपूणिप्रभृतीनां मतानि च । संगृह्य समयेष्वेषु यास्कश्चने निरुक्तकम् ॥३६॥ कियन्ति पाणिनेः पूर्व परतोऽप्यपराणि तु । काणादादीनि सूत्राणि बभूवुर्दर्शनेष्विह ॥४०॥ महानन्दी १६९-४४६ (श०पू०) महापानन्दः ४४८-१०१ (श०पू०) ·भारतीयमिनिवृत्तम् शिलालिना कृशाश्वेन तथान्यमुनिभिः कृतम् । सूत्रजातं वीक्ष्य नाट्यशास्त्रं भरत ऊचिवान् ॥४१॥ नन्दानां समये धीमानभूद्वररुचिः कविः । आसीद् व्याकरणे यस्य कवित्वे च मतिः समा ॥४२॥ सुमाल्या_महापद्मः पुत्रैरष्टभिरन्वितः । मौर्येण चन्द्रगुप्तेन चलेन विनिपातितः ॥४४॥ चतुर्योऽब्दशतेभ्यश्च किंचित्पूर्व शकाव्दतः। नन्दाः स्मृतिपथं नीता बलिना मौर्यभूभृता ॥४|| आसीदमात्यश्चन्द्रस्य चाणक्याख्यो महामतिः। प्राणेपीदर्थशास्त्रं यो नृपाणामर्थमक्षयम् ॥४६॥ येन शत्रं च शानं च नन्दराजगता च भूः। अमर्पणोद्धृतान्याशु प्रांशुवीर्येण धीमता ॥४७॥ यस्याभिचारवण वयज्वलनतेजसः । पपात मूलतः श्रीमान्सुपर्या नन्दपर्वतः ॥४॥ हत्या नन्दान्विजित्यारीश्चन्द्रगुप्तस्तथापरान् । चाणक्यसचिवो राज्यं चिरं चक्रे महामतिः ॥४॥ शल्यकाद्यवनाधीशाद्वलेन विजिवादसौ । गान्धारादीन्समाच्छिद्य चक्रवर्तित्वमाप्तवान् ॥५०॥ शल्यकप्रहितो राजदुतो मेघस्तनामिधः। चिरं चन्द्रसभामध्यमध्युवास विनीतघीः ।।५१॥ तलेखेभ्यस्तथैवार्थशाखापाणक्यनिर्मितात् । तात्कालिकी स्थितिःप्रायः प्रत्यक्षेव विभाव्यते ॥५॥ चतुर्विशतिवारिण राज्यं कृत्वा महाबलः । पुत्राय बिन्दुसाराय दद्दत्वा व्यापदं गतः ॥५३॥ पद्रगुप्त: १००-३० (२.१०) १.पाययस्यार। १. कामन्दस्य नीतिसारे। बिन्दुसार 15-३५1 (२०१०) P ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु विन्दुसारो महासारः प्राप्य राज्यं स पैतृकम् । अमित्रघात इत्याख्यां भेजे संख्यावतां वरः ॥५४॥ प्रपाल्य पैतृकं राज्यं सम्यक् पड्विंशतिं समाः । शिशावेव सुते वीरो जगाम स्मृतिशेपताम् ॥५॥ अशोकवर्धनो राजा विन्दुसारसुतस्ततः । चौद्ध धर्म समाश्रित्य पालयामास भारतम् ॥५६॥ प्रशस्तयः शिलास्वस्य स्तूपाश्च बहुसंख्यकाः। संप्रत्यपि यशोराशि पुष्णन्ति प्रियदर्शिनः ॥५७॥ दुर्बोधं संस्कृतं प्रायोऽशोकस्य समयेऽभवत् । प्राकृतैर्विविधैस्तस्मादस्य दृब्धाः प्रशस्तयः ।।५।। चत्वारिंशतमन्दानामशोकः शोककर्षणः । प्रायः प्रत्यन्तसहिते भारते शासनं व्यधात् ॥५६॥ ततः परं दशरथः संगतश्च तथा नृपः। शालिशूको देववर्मा शतधन्वा बृहद्रथः ॥६॥ पडित्येतेऽभवन्मौर्या निर्वीयाः प्रायशः क्रमात् । अधुश्च मागधं राज्यं पट्चत्वारिंशतं समाः ॥६१॥ चन्द्रगुप्तादिभिर्वीरैरर्जितोर्जितकीर्तिभिः। हारितेयं धरा मूलैर्भिक्षुराजसुतैरियम् ॥६२॥ चार्वाकवौद्धजैना_निर्वेदपरमैरथ । साम्यं पशुमनुष्याणामुपादिश्यत भारते ॥६३|| भारतीयेष्वनुद्योगदग्धेषु।प्रायशः कलाः । यवनान्रोमकांश्चैव पाश्चात्त्येपु समाश्रिताः ॥६४|| दर्शिताशेपसैन्यश्च बलदर्शनकैतवात् । सेनानीः पुष्यमित्रोऽथ निष्पिपेप बृहद्रथम् ।।६।। बृहद्रथं विनिष्पिघ्य वन्दीकृत्यास्य मन्त्रिणम् । इष्टवानश्वमेधेन पुष्यमित्रो महामनाः ।।६।। अशोका ३५०-३११ (श०पू०) दशरथाद्या वृहद्रयान्ताः ३३०-२६४ (श० पू०) ·भारतीयमितिवृत्तम् चिरादशोकस्याज्ञाभिर्निर्यज्ञां भारतावनिम् । पुष्योऽश्वमेधकल्पेन सयज्ञामतनोत्पुनः ॥६७|| क्षारवेलं सकालिङ्ग मिलिन्दं यवनं तथा । निरस्यति स्म वीर्येण मगघाक्रमणोद्यतौ ॥१८॥ कात्यायनेन कृतिना पाणिनीये सवात्तिके । संग्रहाख्यां महाव्याख्यां व्याडिश्चक्रे महामतिः ॥६॥ पातञ्जलं महाभाष्यं संग्रहान्धिसुधासमम् । पुष्यमित्रस्य समये समुदेति स्म भारते ।।७।। साकेतमध्यमिकयोर्यवनेनोपरुद्धयोः । वर्णनं पुष्यमित्रोययागस्य च पतञ्जलौ ॥७॥ पुष्यमित्रे गते पाश्चत्रिंशदब्दिकशासने । अग्निमित्रोऽभवद्राजा तस्य पुत्रो महायशाः ॥७२॥ कालिदासोऽग्निमित्रस्य कथामालम्ब्य निर्ममे । महाकविर्मालविकाग्निमित्रं विक्रमे नृपे ॥७३|| अग्निमित्रे यश शेपे राज्यं कृत्वाष्टवत्सरान् । हीनवीर्याः क्रमादृष्ट शुङ्गा व्यसनिनोऽभवन् ॥४॥ मुज्येष्ठो वसुमित्रश्चान्तकश्चैव पुलिन्दकः। नृपो घोषवसुर्वममित्रो भागवतस्तथा १७५।। देवभूतिरिति प्रायोऽप्पष्टिं वत्सरानृपाः । अनिमित्रात्परं क्षुद्रा अविनीता हतौजसः ॥७६।। शुगवंश्या घरां दध्रुर्देवभूविस्तु कामवान् । अमात्ययामुदेवेन दासीपुत्र्या विनाशितः ॥७॥ कारयो विप्रो यामुद्देवो राज्यमेवमवाप्तवान् । पञ्चचत्वारिंशवं च समाः काएपा धुपंराम् ॥८॥ भारतीयान्प्रतीयेप राजदूतान्समारतः। काएवानां समवेशास्त्यो रोमकारणां महीपतिः ॥७॥ दुष्पमित्र. २९श्वरस (२०५०) अग्निमित्र २२८-२११(०पू०) ·-- रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु हत्वा काएवं सुशर्माणमान्धैर्दक्षिणदेशजैः । प्रायो धृता भूरब्दानां सत्रिपष्टिं शतद्वयीम् ॥८॥ आन्ध्रवंश्यः शातकर्णिपः शात इति श्रुतः सुशर्माणमशर्माणं व्यधादित्यैतिहासिकाः ॥१॥ शिकस्तु सुशर्माणमान्ध्रो निहतवानिति । सर्वत्रैव पुराणेषु सुस्पष्टं समुदीरितम् ॥२॥ शिकेण प्रकरणं तन्मृच्छकटिकं कृतम् । शूद्रकापरनाम्नेति केपांचिद्विदुषां मतम् ॥८॥ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि लक्ष्म लक्ष्मी तनोति च । अरत्नालोकभेद्यं चेत्याद्या दण्डिकवेगिरः॥४॥ काव्यादर्श धृता नूनमलंकाराद्युदाहृतौ । शूद्रकात्कालिदासाच वाणादिति विदां मतम् ॥५॥ मौर्याणां समयादान्ध्रनृपाणां बलशालिनाम् । श्रीकाकुलपुरी कृष्णातटस्था राजधान्यभूत् ॥६॥ आन्ध्रयूथाधिनाथास्तेऽतौहिणीनामपीश्वराः । मूय॑धुर्मौर्यसिंहीयं प्रतापनखरं खरम् ।।७।। अशोकवर्धने मौर्ये गते तु स्मृतिशेपताम् । आन्ध्रावनीभुजो भेजुः स्वातन्त्र्य दक्षिणापथे ।।८।। कालिंग क्षारवेलं च मगधाक्रमणोद्यतम् । प्रोत्साहयांवभूवुस्ते सैन्यसाहाय्यदानतः ॥८॥ मगधेशं सुशर्माणं वलेन विनिहत्य ते । स्वातन्त्र्यनाशनोकारं प्रतिचक्रुः पुरातनम् ॥१०॥ प्रायोऽस्मिन्समयेऽभूवन्मासाद्याः कवयो भुवि । फालिदासादिभिर्यपां भूयोऽश्लाघ्यन्त सूक्तयः ॥११॥ सूत्रधारफतारम्भर्नाटकैर्यहुभूमिकैः । सपतार्यशो लेभे भासो देवकुलेरिव ॥२॥ मुम्येष्टाया देवभूयन्ताः २२०-१५५ (२०५०) शिमकाया हार्वजाः 10-०२०पू०) ·१६७ भारतीयमितिवृत्तम् हालः सप्तदशः शिपोः शकाब्दोपक्रमेऽभवत् । गुणान्यस्य कथेवातिदीर्धा यस्य यशःप्रथा ॥३॥ सातवाहन इत्यस्य नाम विद्वत्सु विश्रुतम् । समयेऽस्या तार्थाभूद् गुणाढ्यस्य बृहत्कथा ॥४॥ संस्कृतं जनदुर्बोधं वीक्ष्य भूमिपतिः सुधीः । प्रवन्धान्कारयामास प्राकृतै रेव भूरिशः ॥६५।। पाणिनीयं सुदुर्बोधं मत्वा व्याकरणं कृतम् । सदस्यैस्तस्य कातन्त्रं सुकुमारधियां कृते ॥६६॥ अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुद्धजातिभिः कोशं रत्नैरिव सुभाषितैः ॥१७॥ गाथासप्तशतीनाम्ना कोशोऽयं प्रथितो भुवि । गाथा यत्रोपलभ्यन्ते ध्वनिमर्मविदां प्रियाः ॥८॥ मौर्येषु क्षीणवीर्येषु क्रमापश्चिमभारतम् । यवनैश्च शकैश्चाभूत्समाक्रम्य वशीकृतम् || विलिवायकुलो राजा हालवंश्यो महाबलः। संग्रामे विजयं लेभे यवनः पल्लवैःशकैः ॥१०॥ भूमकचहरातस्य नहपानाभिधं सुतम् । सौराष्ट्रसत्वपं राजा विलियायकुलोऽवधीत् ।।१०१॥ चष्टनं चोजयिन्यां स निजप्रतिनिधि व्यधात् । सौराष्ट्रमालवादीनां शासने विनियोजितम् ।।१०२।। विलिवायकुलस्याभूत्यूलुमायी तनूभवः। राजधानी प्रतिष्ठानं यस्य गोदावरीतटे ॥१०॥ मुतां चटनपौत्रस्य रुद्रदाम्नः स भूपतिः । उपयेमे दत्तमित्राममित्राणां व्ययावहः ॥१०४।। जिगीपोः श्वशुरालेभे पुलुमायी पराभवम् । दुहितुम्य कृते तेन विसृष्टः स्वं पुरं ययौ ॥१-शा बाबा.१-१५(२०५०) .. पापस्य पंचरिते। २. पापस्य हर्षचरिते। पुलमायो५-० (००) बदामा २-10(००) ·१६८ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु पुरुषाख्ये पुरे राजा कनिष्कोऽत्रान्तरेऽभवत् । उत्तरस्यां प्रतापोऽस्य दुःसहोऽभूद्रवेरिव ।।१०६॥ आयुर्वेदर्पयस्तस्य सभायां चरकादयः। अश्वघोपादयश्चैव कविमुख्याः प्रथां ययुः ॥१०७॥ रुद्रदामनि सौराष्ट्रमालवादीञ्जयत्यसौ । क्रमाद्विजिग्ये कश्मीरतुरुष्कादीन्महाबलः ॥१०८।। पाणिग्राहांस्तुरुष्कादीन्कनिष्को जितवान्यलात् । जिगीषुः प्रययौ प्राची सव्यसाचिपराक्रमः ॥१०॥ अरुद्धो दुर्बलैर्मार्गे शार्दूल इव जम्बुकैः । आस्कन्ध पाटलिपुरीमश्वघोपं ततोऽनयत् ॥११०॥ विप्रोऽश्वघोपः पौरस्त्यो वसुमित्रस्य शिक्षया। बौद्ध धर्म समाश्रित्य कश्मीरेष्वसच्चिरम् ।।१११॥ प्रसन्नमधुरं काव्यं प्राणीयत कवीन्दुना । अश्वघोपेण बुद्धस्य चरितं करुणोत्तरम् ।।११२॥ पञ्चत्रिंशद्युते याते शकाच्दानां शतत्रये । भेजेऽनुवादं बुद्धस्य चरितं चीनभाषया ।।११।। कनिष्कसमये प्रायो बौद्धो नागार्जुनोऽभवत् । कारिकाश्चक्रिरे येन रम्या माध्यमिके नये ॥११४॥ हुतिनामनि चीनशे रोमेशे त्रिजने तथा । राजदूताः कनिष्केण प्रहिता विश्रुतौजसा ।।११५॥ कनिष्कस्तस्य पुत्रश्च हुविष्कस्तत्सुतस्तथा । वासुदेवखयोप्येतेऽशिपन्नुत्तरभारतम् ॥११६।। रुद्रादाममुतैरित्थं सौराष्ट्रादी विनिर्जिते । हृते कनिष्कदायादैः क्रमादुत्तरभारते ।।११७।। सातवाहनवंश्यानामान्ध्राणां राज्यमूर्जितम् । सार्धे गते शकाब्दानां व्यशीर्यत शते शनः ।।११।। कनिष्कः१७-७३ (२०पू०) विष्क: 08-10 थामदेवः ३०७-१८ ·१६ भारतीयमिविवृत्तम् नाशं गवेषु शिशुनागकनन्दमौर्य- शुङ्गान्धवंशमणिपु क्षितिपस्य शोभा। वीरान्तरोद्यमियं प्रतिपालयन्ती कालं किंयन्तमथवा वनितेव तस्थी ॥११धा इति द्वितीया वीचिः। वासुदेवे कनिष्कस्य पौत्रे कालगतिं गते । नाधिराज्यमभूत्र कस्याप्यन्दशतं भुवि ॥१॥ अधिराजपदस्यार्थे चिलुने नातिविश्रुताः । स्वतन्त्राः सुद्रसामन्ता ये केचिदभवन्कचित् ।।२।। कनिष्कस्य कियत्कालात्परं कश्मीरमण्डले । अभिमन्युरिति ख्यातो नृपोऽभूद्विवुधाश्रितः ॥३॥ चन्द्राचार्यादिभिर्लब्ध्वा तदादेशं प्रयत्नतः । प्रवत्तितं महाभाष्यं स्वं च व्याकरणं कृतम् ॥४॥ शतद्वये शकान्दानामधित्रिशे गते ततः । चन्द्राख्यो गुप्रवंशीयो नृपतिर्मगधानशात् ॥शा प्रायश्चन्द्रस्य समये दीपवंशो विनिर्मितः। यत्र सिंहलराजानामितिवृतं न्यवध्यत ॥६॥ कुमारदेवी तस्यासीदेवी लिच्छविकन्यका । जातः समुद्रगुप्ता महोजास्वनयस्वयोः ॥७॥ अन्दान्सप्तदश प्राज्यं राज्यं कृत्वा गतेऽत्ययम् । चन्द्रे समुद्रो राजाभूदाजानुविलसद्धजः ।।।। प्रशस्तिरघुनाप्यस्य हरिपेणविनिर्मिता । प्रयागदुर्गेऽशोकस्य शिलायामवलोक्यते ॥ समये प्रहितस्तस्य कंसतन्तुमहीमुजे । भारतीयो राजदूतः कंसवन्तुपुरीमंगात् ॥१०॥ पुप्पाहयं पुरं पूर्व साकेताख्यं पुरं ततः । समुद्रगुमराज्यस्य राजधानी विदुधाः ॥११॥ ममिमन्युः द्वितीयेशतके ·१७० रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु विजित्य भारतं सर्व काम्बोजैः कृतसंधिकः । पूजितो मेघवर्णेन सिंहलेशेन भूपतिः ॥१२॥ इष्टवानश्वमेधेन राज्यं पञ्चाशतं समाः । समुद्रगुमः संपाल्य प्रयातः स्मृतिशेपताम् ।।१३।। न' किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः । व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुती तस्करता स्थिता ॥१४॥ चन्द्रगुपोऽस्य तनयो दत्तदेवीतनूभवः । जगाम विक्रमादित्यनान्ना ख्यातिं महीतले ॥१२॥ सिन्धोः पारे स वाह्रीकान्सौराष्ट्रे शकसत्रपान् । विजित्य भारतस्यासीदेकच्छत्रो महीपतिः ॥१६॥ यथाप्रह्लाद्नामचन्द्र प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ।।१७।। राजन्वती धरा तेन सतामप्यन्यभूभुजाम् । ताराग्रहादियुक्तापि रात्रिर्योतिष्मतीन्दुना ॥१८॥ विक्रमे विक्रमाङ्कम्य भारतं परिरक्षति । चीनः फाहियनाख्योऽत्र तीर्थयात्रार्थमागतः ॥१६॥ अन्विष्यन्विनयाख्यं स पिटकं मथुरापुरे। कान्यकुब्जेपु यत्नेन श्रावस्त्यां कपिले ततः ॥२०॥ कुशीनगरवैशालिकाशीपाटलिपु भ्रमन् । ताम्रलिप्त्यां सिंहले च यवद्वीपे ततो वसन् ॥२१॥ बुद्धभद्रसखोऽयासीचीनान्सुचरितप्रियः । लिलेख च स्वयात्राणामितिवृत्तं महामनाः ।।२।। सुधीः सोऽपि स्खलेखेषु गुप्मराज्यस्य भारते। सुरक्षितस्य सर्वत्र शश्वन्निर्दस्युतां जगौ ॥२३॥ समये विक्रमाङ्कस्य कालिदासमहाकविः । रघुवंशादिकाव्यानि कल्पस्थायीनि निर्ममे ॥२४॥ समुद्रगुप्तः २४८-२९६ चन्द्रगुप्त विक्रमाङ्क: २६७-३,४ १. कालिदासस्य रघुवंशे २. कााजदासस्य रघुवंशे।

·भारतीयमितिवृत्तम्
भासशूद्रकसौमिल्लप्रमुखैः पूर्वसूरिभिः ।
कालिदासो नवीचक्रे क्षुए नाटकपद्धतिम् ॥२५॥
नाडिधमोऽमरुकविः शृङ्गारकवितागुरुः।
शृङ्गारशतकं चक्रे चन्द्रगुप्ने प्रशासति ॥२६॥
समुद्रगुप्ते तत्सने चन्द्रगुप्ते च शासति ।
जीर्णोद्वारः पुराणानां स्मृतीनां च व्यधीयत ॥२०॥
सति पाटलिसाकेतोजयिन्यान्ये पुरत्रये ।
राजधानीत्वयोग्येऽभूञ्चन्द्र उज्जयिनीप्रियः ॥२८॥
अष्टत्रिंशतमन्दानामद्वितीयातपत्रकम् ।
परिपाल्योर्जितं राज्यं शकशत्रुर्गतोऽत्ययम् ।।२६।।
समयेप्वेष्वभूद्धीमान्दिड्नागो बौद्धतार्किकः ।
निरास्थत्पक्षिलन्यायं यः प्रमाणसमुच्चये ॥३०॥
दिङ्नागस्याभवत्प्रत्यादेष्टा तस्मात्कियत्परम् ।
न्यायवात्तिककृद्विद्वानुद्योतकरनामकः । ३१।।
महानाम्नो गयास्थायां प्रशस्तौ दृश्यते स्फुटम् ।
लेखे दशपुरीये च कुमारस्य समानता ॥३२॥
कालिदासीयपद्यानामिति साहित्यविन्मतम् ।
एतत्कालिकमाहुस्तमतोऽपि सुपरीक्षकाः ।।३३।।
कुमारगुप्तः पुत्रोऽभूद्विक्रमादित्यभूभुजः ।
योऽरीनमारयद्वीरः कौमारेऽप्यमरोपमः ॥३४॥
दिङ्नागस्य गुरु/मान्यसुबन्धुरिति श्रुतः ।
विक्रमादित्यपुत्रस्य वृद्धामात्योऽभवचिरम् ।।३।।
कालिदासः कविः श्रीमान्विक्रमादित्यभूभुजः ।
अंशतस्तत्मुत्तस्यापि कालेऽभूदिति केचन ॥३६॥
प्रायः कुमारगुमस्य समयेऽद्भुतशक्तिभाक् ।
कयां वासवदत्ताख्यां मुबन्धुर्षिनित्रद्धवान् ॥३०॥
अस्मिंश्च समये काव्यं जानकीहरणं व्ययात् ।
कुमारदासो नृपतिः प्रथितः सिंहलेश्वर ॥३॥

·१७२ - रामावतारप्रकीर्णप्रयन्धेषु जानकीहरणं क रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासच रायणश्च यदि क्षमो ॥३॥ शकारिसूनुर्वसुधां त्रिचत्वारिंशतं समाः। प्रपाल्य विधिवीरो जगामालेख्यशेपताम् ॥४०॥ सुतोऽभूत्स्कन्दगुमोऽस्य हूणवंशधानलः । नलोपमः शरीरेण रेणुकेय इवौजसा ॥४१॥ स्कन्दगुप्तस्य समये जातः कुमुमपत्तने । ज्योतिर्विदप्रणीर्लल्लगुरुरार्यभटाभिधः ।।४।। महानाम्नो महावंशो दीपवंशानुगोऽभवत् । इतिहासः सिंहलानां स्कन्दगुप्से प्रशासति ॥४३॥ नैकवारान्विजिग्येऽसौ हूणांस्तूलमिवानलः । विजये च विनीतात्मा बद्विष्टापूर्त्तमाचरत् ॥४४॥ पर्णदत्तः सुराष्ट्रेपु तेन शास्ता नियोजितः । सुदर्शनं नवीचके यत्सुतश्चक्रपालितः ।।४।। अन्तर्वेयां सर्वनागः कृतस्तेन प्रशासकः । इत्थं प्रशास्तृभिः सर्व भारतं प्रशशास सः ॥४॥ स्कन्दगुमे यशःशेपे हूणैर्वलमदोद्धतः । उपद्रुता भारतभूरशान्त्या पीडिता चिरम् ॥४७॥ चतुर्विशतिमब्दानां कृतराज्ये मृते ततः । स्कन्दगुप्तेऽस्य पुत्रोऽभूत्सुरगुप्तो महीपतिः ॥४८॥ प्रकाशादित्य इत्यन्यामाख्यां दधदसौ नृपः। विशुद्धस्वर्णमुद्राणां प्रचारमकरोद्भुवि ४६ स्थिरगुप्ताभिधाप्यस्य दृश्यते यत्रकुत्रचित् । वत्सदेवी बभूवास्य धर्मपत्नी महामतेः ॥५०॥ कृत्वा पाश्चाब्दिकं राज्यं पुरगुप्त गतेऽत्ययम् । तत्पुत्रो नरसिंहोऽभून्महादेवीपतिर्नुपः ॥१॥ कुमारगुप्तः २३५-३०६ स्पन्दगुप्तः ३७७-01 पुगुप्ता १०२-१०६ ·भारतीयमितिवृत्तम् राजदूता भारतीयाः कसतन्तुपुरं ययुः । नरसिंहस्य समये प्रहिता रोमभूभुजे ॥५२|| ज्योतिर्विदस्य समये पञ्चसिद्धान्तिकां सुधीः । तथा बृहत्संहितां च वराहमिहिरो व्यधात् ॥५३॥ वराहमिहिरात्किचिदर्याचीनोऽभवत्सुधीः । ब्रह्मगुप्ताभिधो ब्रह्मसिद्धान्तं प्रणिनाय यः॥५४|| म्लेच्छान्धतमसादित्यो बालादित्यापराभिधः। नरसिंहो दधे राज्यं पञ्चोनार्धशताब्दिकम् ॥५॥ त्वरमारणाख्यहूणोऽय शाकलस्य नृपो बली। मध्यभारतमाक्रामन्नरसिंहेन निर्जितः ॥५६॥ अथ म्लेच्छगणाकीर्णे मण्डले चएडविक्रमः। त्वरमाणस्य मिहिरकुलः पुत्रोऽभवन्नृपः ॥७॥ सांनिध्यं यस्य सैन्यान्तईन्यमानाशनोत्सुकात् । अजानन्गृध्रकंकादिन्दृष्ट्वाने धावतो जनाः ।।५।। दिवाराज हवप्राणिसहस्रपरिवारितः। योऽभूभूपालवेवालो विलासभवनेष्वपि ॥५६|| वालेषु करुणा स्त्रीपु घृणा वृद्धेषु गौरवम् । न यभूव नृशंसस्य यस्य घोराकृतेनवः ॥६॥ स.जातु देवीं संवीतसिंहलांशुककलुकाम् । हेमपादाहित्कुचां दृष्ट्वा जग्वाल मन्युना ॥६॥ सिंहलेषु नरेन्द्रानिमुद्रांकः क्रियते पटः । इति कचुकिना,पृटेनोको यात्रामदात्ततः ॥६२।। वत्सेनाकुम्भिदानाम्भोनिम्नगावसंगमः । यमुनालिंगनीति प्रपेदे दक्षिणार्णवः ॥३॥ स.सिंहलेन्द्रेण सम संरम्भादुदपाटयत् । चिरेण चरणस्पृष्टप्रियालोकनजां रुपम् ॥६क्षा 1.५-शपरप रातापियाम् मरसिंगुसः (दाजादित्यः) १०-m मितिः २२-२ ·रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु दूरात्तसैन्यमालोक्य लंकासोधेनिशाचराः । भूयोऽपि राघवोद्योगमाशङ्कय प्रचकम्पिरे ॥६॥ च्यावृत्त्य चोलकर्णाटलाटादींश्च नरेश्वरान् । सिन्धुरानिय गन्धेभो गन्धेनेव व्यदारयत् ॥६६॥ तस्मिन्प्रयाते प्राप्तेभ्यः शशंमुस्तत्पराभवम् । नगर्यो नरनाथेभ्यस्त्रुट्यदट्टालमेखलाः ॥६॥ काश्मीरं द्वारमासाद्य श्वभ्रष्टस्य दन्तिनः । श्रुत्वा स त्रास घोपं तोपरोमाञ्चितोऽभवत् ॥६८।। तदाकर्णनसंरम्भे सहर्पोऽथ विरुद्धधीः । शतमन्यद् गजेन्द्राणां हठेन निरलोठयत् ॥६॥ फरक्रियोऽसौ मिहिरः पशुमारममारयत् । आर्यसिंहादिकान्यौद्धानन्धो बलमदादधीः ॥७०॥ जातुचिद्यातुधानाभो नभो धूसरयन्नसौ । उपदुद्राय मिहिरकुलो मगधकोसलान् ।।७१। स्कन्दगुतस्य वंश्येन यालादित्येन भूभुजा। मालवेशयशोधर्मदेवेन च स निर्जितः ॥७॥ निप्पिष्य हूणन्मिहिरकुलो पन्दीकृतोप्यसौ । बालादित्येन कृपया मुक्तः कश्मीरकानगात् ॥७३॥ चिरात्राय भुक्त्वा स भुवं भूलोकभैरवः । भूरिरोगार्दितवपुः प्राविशज्जातवेदसम् ७४|| प्रजापुण्योदयैस्तीबेस्तस्य क्षयमुपेयुपः । प्रपौत्रो वसुनन्दोऽभूत्प्रख्यातः स्मरशास्त्रकृत् ।।७शा कालेनाल्पेन मिहिरकुलकुल्यैर्नयातिगैः। हारिते विपुले राज्ये चिन्तां सुसचिवा ययुः ।।७६|| अथ प्रतापादित्याख्यस्तैरानीय दिगन्तरात् । विक्रमादित्यभूभर्तुर्वन्धू राज्येऽभ्यपिच्यत ॥७॥ यशोधर्मदेवः (प्रायो बालादित्यसमकालिकः) ·१५५ भारतीयमितिवृत्तम् ततः प्रतापादित्यस्य पौत्रः कश्मीरभूपतिः । देव्या वाक्पुष्टया साधं तुञ्जीनोऽरञ्जयत्प्रजाः ।।७।। नाट्यं सर्वजनप्रेक्ष्यं यश्चक्रे स महाकविः। द्वैपायनमुनेरंशरतत्काले चन्द्रकोऽभवत् ।।७।। अथ कालेनोजयिन्यां श्रीमान्होपराभिधः। एकच्छत्रश्चक्रवर्ती विक्रमादित्य इत्यभूत् ।।८।। नागादिगन्तराख्यातं गुणवत्सुलभं नृपम् । तं कविर्मादृगुमाख्यः सभास्थानस्थमासदत् ।।८।। स सेवमानो नृपतिमुद्योगेन बलीयसा | अनिविएणो मातृगुप्तः पड़तूनत्यवाहयत् ॥२॥ चिरसेवनसंतुष्टो हर्पविक्रमभूपतिः । मातृगुप्ताय कश्मीरमण्डलस्वामितां ददौ ।।। हर्षविक्रमकालेऽभूत्पारसीकोऽनुशीलवान् । पञ्चतन्त्रानुयादं यः स्वविद्वझिरकारयत् ।।४।। लध्वाथ विक्रमादित्यात्कश्मीरस्वामिता कविः। पितेव पालयामास मातृगुप्तः प्रजा निजाः ।।८ हयग्रीववधं मेएठस्तदयेऽदर्शयन्नवम्। आसमाप्ति ततो नापत्साध्यसाध्विति या वचः ।।६।। अय प्रथयितुं तस्मिन्पुस्तकं प्रस्तुते न्यधात् । लावण्यनिर्याणभिया तदधः स्वर्णभाजनम् ॥८॥ अन्तरजतया तस्य तादृश्या कृतसस्कृतिः । भर्तृमेण्ठः कविमेने पुनरुक्तं श्रियोऽर्पणम् ।। त्रिगर्तानां भुवं जित्वा कदाचिद् भूपतिर्मजन् । विक्रमादित्यमरणोत्कालधर्ममुपागतम् III तस्मिन्नहनि भूभा शोकान्निःश्वसतानिशम् । नास्नायि नाशि नास्वापि स्थितेनावनताननम् || मातूगुसः पटे शतके १.-२ करहणय राजतरहिण्याम्।

·१७६ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु अथ वाराणसी गत्वा कृतकापायसंग्रहः । सर्व संन्यस्य निर्विएणो मातृगुप्तोऽभवद्यतिः ।।१।। वीरः प्रवरसेनाख्यः पूर्वराजकुलांकुरः । मातृगुप्ते प्रव्रजितें कश्मीराणां नृपोऽभवत् ।।४।। राजा' प्रवरसेनोऽथ नमयन्नवनीश्वरान् । अकृच्छ्रलभ्याः ककुभो वृद्धस्य यशसो व्यधात् ॥६शा शुष्यत्तमालपत्राणि शीर्णतालीदलानि च । तत्सेनार्णवतीराणि चक्रेरिस्त्रीमुखानि च ॥६|| वितस्तायां स भूपालो बृहत्सेतुमकारयत् । ख्याता ततःप्रभृत्येव तादृनौसेतुकल्पना ||६शा सिंहासनं स्ववंश्यानां तेनाहितहृतं ततः । विक्रमादित्यवसवेरानीतं स्वपुरं पुनः ॥६॥ कीतिः२ प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्ज्वला । सागरस्य परं पारं कपिसेनेव सेतुना ॥१७॥ वैरिनिर्वासितं पित्र्ये विक्रमादित्य न्यधात् । राज्ये प्रतापशीलं स शीलादित्यापराभिधम् ॥८॥ प्रायोऽस्मिन्समये राजा श्रीप्रभाकरवर्धनः । प्रतापशीलान्याख्योऽभूत्स्थाएवीश्वरपुरेश्वरः ।।६।। अथ प्रतापशीलस्य राज्ञो देवी यशोमती। सुपुवे तनयो राज्यवर्धनं हर्षवर्धनम् ॥१०॥ पितर्युपरते राज्यवर्धनो मालवैः सह । युध्यमानः शशान गौडेशेन हतश्छलात् ॥१०॥ निहते कान्यकुब्जेशे प्रवर्मणि मालवैः। वन्दीकृतास्य राज्यश्रीर्भार्या हर्षस्वसा बलात् ।।१०२।। प्रवरसेनः षष्ठे शतके १.५-१६ वरुणल्य राजतरनिएपाम् । २. पाणल्यइपंचरिते। प्रमाकरवधनः ५०७-५२९ - हर्षवर्धनः ५२८-५६८ ·१.७७ . . भारतायामातवृत्तम् पलाय्य बन्धनाद्विन्ध्यकानने भ्रमति स्म सा। देवतेव वनस्योपदावानलभयद्रुता ।।१०३॥ स्वसारं गहनेऽन्विष्य शात्रवेभ्योऽतिवाह्य च । जित्वा शशांकं गौडेशं हो निवृतिमाप्तवान् ॥१०४॥ पलभ्यां ध्रुवसेनं स नेपालांश्चोमविक्रमः । जितवान्नर्मदापार निरस्तः पुलकेशिना ॥१०॥ स' चित्रवर्णविच्छित्तिहारिणोरवनीपतिः । कृतोव मृगयुश्चक्रे योगं वाणमयूरयोः ।।१०६॥ भट्टारहरिचन्द्रेण तथा क्षुएणं सुबन्धुना । गद्यमार्ग नवीचक्रे वाणो हपसभामणिः ॥१०७॥ सभायां हर्षदेवस्य तीर्थयात्रार्थमागतः । मतिमान्हयशुङ्गाख्यधीनश्चक्रे चिरं स्थितिम ।।१०।। प्रयागे धामकाणा या हर्पण समितिः कृता । उपस्थितोऽभवत्तत्र यशुङ्गो महामतिः ।।१०।। अस्मिश्च समये वृत्ति काशिकाख्यां प्रणिन्यतुः । तो वामनजयादित्यो पाणिनीये मुविश्रुताम् ॥११०॥ रत्नावली या नागानन्दं च प्रियदशिकाम् । रूपकत्रितयं चक्रे श्रीहर्मों निपुणः कविः ॥११॥ वलभीशो हर्पकाले शीलादित्यो नृपोऽभवत् । स शत्रुञ्जयमाहात्म्यं चक्रे यस्मै घनेश्वरः ॥११२।। हर्पस्य समये टीकां दुविनीतो विनिर्ममे। काव्ये किरातार्जुनीये विद्वान्भारविनिर्मिते ॥११३।। श्रीहर्षनृपतेः प्रायः समकालभवोऽभवत् । प्रवीर: पुलकेशाख्यो दाक्षिणात्यो नराधिपः ॥११४॥ निरस्तो यस्य वीर्येण हर्पः सत्त्वोद्वतोऽप्यसो। नर्मदां लंघयामास न वेलामिव तोयधिः ॥११शा १.परिमस्य साहगाचरिते। पुलगी -

·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
रविकीर्तिकृते लेखे पुलकेशिमहीभृतः ।
अभिधा कालिदासस्य भारवेश्च निवेशिता ॥११६||
हर्षदेवेऽत्ययं याते तदमात्योऽर्जुनाभिधः।
तद्राज्यमात्मसात्कृत्य दुर्नयेन व्यनाशयत् ।।११७।।
अविनीतेऽर्जुने चीनः प्रसह्य विनिपातिते ।
पतिपुत्रविहोनेव नारी भारतभूरभूत् ॥११८॥
सम्राविरहितायां च सुचिरं भारतावनौ ।
इतरततोऽभवन्केचित्सामन्ता नातिविश्रुताः ॥११॥
प्राच्यां पालाश्च सेनाधोदीच्या कर्कोटकोत्पलाः।
राष्ट्रकूटाश्व चालुक्या दक्षिणस्यां नराधिपाः॥१२०।।
महोदयाश्चेदयश्च परमाराश्च भूभुजः।
प्रतीच्यामभवन्वीराः स्वातन्त्र्यं स्वभुवि श्रिताः ॥१२१।।
गतवति दिवमित्यनल्पसत्वे -
द्भुतकृतिशालिनि वीरहर्पदेवे ।
परविवरगवेपणोधताना-
मियमवनिश्चिरमामिपं बभूव ।।२२।।
इति तृतीया वीचिः।
अर्जुने निहते चीनः कंचित्कालं प्रतापवान् ।
'मादित्यसेनगुमोभून्मगधेपु बली नृपः ॥१॥
आदित्यसेनसमये समभूवनन्दिनः।
पूज्यपादस्य जैनेन्द्रव्याकृतिविदुषां मता ॥२॥
धरसेननृपश्चास्मिन्कालेऽभूदलभीपतिः ।
भट्टिस्वामी यस्य राज्ये भट्टिकाव्यं विनिर्ममे ॥३॥
कर्ता वाक्यपदीयस्य सारस्य च महामतिः ।
कविर्भर्तृहरिभट्टिस्वाम्येवेत्येक अचिरे ॥४॥
हर्षदेवे कथाशेपे भारते विप्लवाकुले ।
गोपालदेवपालाद्यः पालैगा धृताधिरम ॥१॥

·१७६ भारतायमितिवृत्तम् आदित्यसेनाच गते काले कियति मागधम् । राज्यं वदाधिपः पालैस्तद्वंश्येभ्यो व्यलुप्यत ।।६।। अत्रान्तरे च कर्कोटवंश्या भूरिपराक्रमाः । कश्मीरमण्डले भूपा अजायन्त जिगीपवः ।। प्रजाप्रियोऽभवत्तपां चन्द्रापीडमहीपतिः। यस्य राज्याभिषेकोऽभूवाधिरसवत्सरे ।।८।। चन्द्रापीडानुजो जातो ललितादित्यभूपतिः । मुक्तापीड इति ख्यातं यस्य नामापरं भुवि ||६|| नयाञ्जलिपु' बद्धेषु राजभिविजयोत्सवे । पार्थिवः पृथुविक्रान्तियुधि क्रोधं मुमोच यः ।।१०।। विनिःसरञ्जनतया भयाद निवामुचन् । द्विपां वसतयो यस्य निशम्यास्कन्ददुन्दुभिम् ॥११॥ नितिं प्रदक्षिणयतो रवेरिव महीपतेः । जिगीपोः प्रायशो यस्य यात्रास्वेव वयो ययौ ॥१२॥ करं पूर्वदिशो गृहन्प्रतापानलसंनिधौ । अन्तर्वेद्या महाराजः स्वकीयुष्णीपभृतभी ।।१३।। यशोवर्माद्रिवाहिन्याः क्षणाकुर्वन्विशोपणम् । नृपतिर्ललितादित्यः प्रतापादित्यतां ययौ ॥१४॥ मतिमान्कान्यकुब्जेन्द्र प्रत्यभात्कृत्यवेदिनाम् । दीप्तं यललितादित्यं पष्ठं दत्त्वा न्यपेवत ॥१५॥ कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः । जितो ययो यशोवर्मा तद्गुणस्तुविवन्दिताम् ॥१६॥ परसेनः ५५१-७२ मादित्यसेनगुप्त: ५५८-५११ चन्द्रारी १४-५ सलितादियः (मुना) ६५५-र ....-२ हास्य शानिययाम् । पशोदा मायो मुबारसमकादिका ·१८० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु यशोवर्माणमुल्लंघ्य हिमाद्रिमिव जाह्नवी । सुखेन प्राविशत्तस्य वाहिनी पूर्वसागरम् ॥१७॥ वनरालिश्यामलेन दिशं वैवस्वतांकिताम् । स प्रतस्थेऽब्धितारेण तत्कृपाणेन तु द्विपः ॥१८॥ तस्योध्यजूटाः कर्णाटाः कृतप्रणतयोऽनयन् । सुवर्णकेतकीरत्यक्त्वा प्रतापमवतंसताम ॥१६॥ पश्चिमाद्रेमरुद्वयत्तवीचेराविर्भवन्त्यभूत् । द्वारका तस्य सैन्यानां प्रवेशोत्सुक्यदायिनी।।२०।। सर्वतोदिकमालोक्य जितप्रायांस्ततो नृपान् । स प्राविशत्सुविस्तीर्णमरथेनोत्तरापथम् ॥२१।। आ कामरूपविपयादा तुरुष्कभुवस्तथा । जित्वोत्तरापथं राजा प्रत्यगाद्विषयान्निजान् ॥२२॥ अखण्डिताश्मप्राकारं प्रासादान्तय॑धत्तसः । मार्तण्डस्याद्भुतं राजा द्राक्षास्फीतं च पत्तनम | ललितादित्यनृपतेः समये वौद्धतापदात् । मीमांसावात्र्तिकान्यासन्भट्टपादकुमारिलान् ॥२४॥ भवभूतेः कियन्मात्रमर्वाचीनो महाकविः । मुरारिर्नाटकं रम्यं प्राणेष्टानयराघवम् ।।२।। ललितादित्यनृपतेः पौत्रः शत्रुनिवर्हणः । गजा श्रीमाञ्जयापीडः प्राप राज्यं ततः क्रमात ॥२६॥ देशान्तरादागमय्य' व्याचक्षाणान्तमापतिः । प्रावर्त्तयत विच्छिन्नं महाभाप्यं स्वमण्डले ॥२७॥ क्षीराभिधाच्छन्दविद्योपाध्यात्संभृतश्रुतः । बुधैः सह ययो वृद्धि स जयापीडपण्डितः ॥२८॥ विद्वान्दीनारलक्षण प्रत्यहं कृतवेतनः। भट्टोऽभुदुद्भटस्तस्य भूमीभर्तुः सभापतिः ॥२६॥ स दामोदरगुप्ताख्यं कुट्टनीमतकारिणम् । कवि कार्य बलिरिव धुर्य धीसचिवं व्यधात ॥३०॥. अयापीडा १.२७-३, कादयस्य राजवहिएयाम् । ७०१-०३- ·२६१ भारतीयमितिवृत्तम् मनोरथः शङ्खदत्तश्चटकः संधिमांस्तथा। बभूवुः कवयस्यस्य वामनाद्याश्च मन्त्रिणः ॥३१॥ वामनाकिंचिदर्वाचो जने दण्डिमहाकवेः । कथा दशकुमाराख्या काव्यादर्शश्च विश्रुतः ॥३२॥ जयापीडस्य समये शंकरः केरलेष्वभूत् । मायावादपरं भाप्यं ब्रह्मसूत्रेषु योऽकरोत् ॥३३॥ हलायुधोऽस्मिन्कालेऽभूत्कविः कविरहस्यकृत् । सूरिश्च जिनसेनाख्यः स जैनहरिवंशकृत् ॥३४॥ मूकः पञ्चशती चक्रे प्रायोऽस्मिन्समये कविः । मल्टश्च व्यधास्वीयं शतकं विदुपां मतम् ।।३।। शिशुपालवधं चक्र माघोऽस्मिन्समये कविः । अन्येऽपि बहवोऽभूषन्कवयः कान्तकीर्तयः ॥३६॥ ललितापीडनामाभूत्ततो वसुमतीपतिः । देव्यां दुर्गाभिवायां यो जयापीडादजायत ॥३७॥ कल्याणदेव्यां संजातो. जयापीडमहीभुजः । संग्रामापीडनामाथ बभूव भुवनेश्वरः ॥३८॥ श्रीचिप्पटजयापीडो बृहस्पत्यपराभिधः। ललितापीडजो राजा शिशुदेश्यस्ततोऽभवत् ॥३६॥ रखाकरः कविर्यस्यानुजीवी काव्यमुत्तमम् । हरस्य विजयं चक्रे काश्मीरकजनप्रियम् ॥४०) धर्मपालसदस्यश्च भट्टनारायणः कविः । फालेऽस्मिन्नाटकं चक्रे वेणीसंहारनामकम् ।।४।। अभिनन्देन कानेऽस्मिन्हारवर्षसमानुपा । कृतः कादम्बरीसारो रामस्य परितं तथा ॥४॥ पद्मोत्पलककल्याणमम्मधर्मः स मातुलैः । यालकः पाल्यमानोऽभूत्पृथिवीभोगभागिभिः ॥४शा विपरमयापीर मटमे शतके १,२-१ कारणाय राजतरहिययम्म।

·१८२ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु निरंकुशं चेष्टमानाः शनकैरत्यक्तशैशवात् । ते स्वस्रीयान्नृपान्नाशमकुलीनाः शशंकिरे ॥४४॥ अथाभिचारक्रियया मिथः संमन्त्र्य पापिभिः। राज्येच्छया तैः स्वस्रोयः स्वामी च सनृपो हतः ॥४५] सापत्यास्ते बुभुजिरे राज्यं स्वामिविवर्जितम् । निर्जने महिषं शान्तं मिथः सेा वृका इव ॥४६॥ तेपामाक्रान्तदेशानां नाममात्रमहीपतीन् । तांस्तान्कर्तुमसामान्यान्विरोधोऽन्योन्यमुद्ययौ ॥४॥ अथ मम्मोत्पलकयोरुदभूदारुणो रणः। रुद्धप्रवाहा यत्रासीद्वितस्ता सुभदैर्हतैः ॥४८॥ कविव॒धमनःसिन्धुशशांकः शंकुकाभिधः । यमुद्दिश्याकरोत्काव्यं भुवनाभ्युदयाभिधम् ॥४६॥ सचिवेरथ धीमद्भिःप्रजाविप्लवशान्तये । उत्पलस्यावन्तिवर्मा पौत्रो राज्येऽभ्यपिच्यत ॥५०॥ अवन्तिवर्मा 'साम्राज्यं प्राप्य पाटितकण्टकः । चकार चरितैश्चित्रं सतां करटकितं वपुः ।।५।। विच्छिन्नप्रसरा विद्या तस्य शूरेण मन्त्रिणा । सत्कृत्य विदुषः सभ्यान्कश्मीरेष्ववतारिता ।।२।। युग्यैः क्षितिभुजां योग्यैरुह्यमाना महर्द्धयः । बुधाः प्रवृद्धसत्कारा विविशुभूपतेः सभाम् ॥५३॥ मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रयां रखाकरधागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥५४|| अनुप्रहाय लोकानां भट्टश्रीकल्लटादयः। अवन्तिवर्मणः काले सिद्धा भुवमवातरन् ॥५५॥ जयापोडे क्रमाद्याते स्वल्पवीर्येषु राजसु । सलिलोपप्लवेरासन्कश्मीराः समुपद्रुताः ॥६॥ प्रवन्तिवर्मा 3-30 1.1-५५ काहपत्य रामतहिएयाम ।

·१८३ भारतीयमितिवृत्तम् अवन्तिवर्मणः पुण्यैर्जन्तजीवयितुं ततः। स्वयमन्नपतिः श्रीमान्सूर्यः क्षितिमवातरत् ॥५७|| यत्र यत्र विवेदीयवेधं सलिलविप्लवे। तत्र तत्र वितस्तायाः प्रवाहानूतनान्व्यधात् ॥५८|| जम्वालाका स्फुरन्मीना भूर्वभौ सलिलोमिता। व्यक्तकासनक्षत्रा निघेव नभस्थली ॥५६|| स्फुरत्तरंगजिह्वाः स नदीर्मार्गमजिग्रहत् । तास्ताः स्वेच्छानुसारेण मांत्रिकः पन्नगीरिव ॥६॥ उद्धृत्य सलिलादुमेिवमादिवराहवत् । अनेकजनसंकीर्णान्यामानानाविधान्व्यधात् ।।३२॥ भट्टनारायणो धीमान् रुद्रटाद्यास्तथापरे। प्राय एतेषु कालेपु बहवः कवयोऽभवन् ॥६॥ अवन्तिवर्मणः प्रायो नृपस्य समकालिकः । कान्यकुब्जेश्वरो भोजमिहिरोऽभून्महाबलः ॥६३।। अस्य चादिवराहाख्यां विभ्रतः समये कविः । विशाखदेवः कृतवान्मुद्राराक्षसनाटकम् ॥६४|| प्रायोऽस्मिन्समये श्लेषकविर्भट्टत्रिविक्रमः। दमयन्तीकयां चक्रे नलचम्पूपराभिधाम् ॥६॥ तनयस्तस्य नृपतिर्महेन्द्रसमविक्रमः। अभून्महेन्द्रपालाख्यो वाड्ययाम्भोधिचन्द्रमाः ॥६६॥ कविः कर्पूरमञ्जर्या वालरामायणस्य च । उपाध्यायो महेन्द्रस्य समभुद्राजशेखरः ॥६॥ महेन्द्रपालपुत्रेऽय महीपाले प्रशासति । आर्यतेमीश्वरश्चके चण्डकौशिकनाटकम् ।।६।। च्यापन्नेऽवन्तिनृपतो वोरे कामीरमण्डलम् । नृपः शंकरवर्माख्यः प्रशशास तदात्मजः ॥६६॥ १.५७-५ शयाय राजतानिश्पाम् । मोजमिहिरः -२ मोपात्रः ६२५-६ मारा: 18-18 ·१८४ : रामावतारप्रकोपप्रवन्धेपु तस्य श्रीस्वामिराजस्य तनयोदक्पथप्रभोः। पूर्णिमेव क्षपावन्धोः सुगन्धाख्याभवत्प्रिया ||७|| तया समं पुरवरे सुरराजोपमो नृपः। स्वीये शंकरगौरीशसुगन्धेशी विनिर्ममे ॥७१।। द्विजस्तयो यकाख्यो गौरीशसुरसग्मनोः । चातुर्विद्यः कृतस्तेन वाग्देवीकुलमन्दिरम् ।।७।। समयेप्वेषु च प्रायो विचित्रप्रतिभाभृता । सूरिवादीभसिंहेन गद्यचिन्तामणिः कृतः ॥३॥ कालधर्म गते तस्मिन्नृपे शंकरवर्मणि । सुगन्धाया अविनयाद्राज्यतन्त्रं व्यशीर्यत ॥४॥ तुझीनचन्द्रापीडादिप्रजापालप्रियाःप्रजा। पार्थपंग्वादिभिरथ क्षपिता राजराक्षसैः ॥७॥ ईदृशैर्नृपवेतालैभरते भारपीडिते । तुरुप्को मोहमोदाख्यः क्षते क्षारयदाययो ॥६॥ अनेकवारानुन्मत्तो वारणः कलमानिव । उपदुद्राय विपयान्भारतीयान्स दुर्ग्रहः ॥॥॥७॥ मथुरासोमनाथादितीर्थान्यर्थंकलोलुपः। लुलुण्ठ मूत्तिप्रासादवेदिकादिविनाशकः ॥८॥ गांगेयदेवश्वेदीशः कश्चित्कालं ततो बली । सामन्तै रतस्यासीत्पूजितश्चक्रवतियत् ॥७॥ कालेऽस्मिन्मालवेशोऽभून्मुञ्जः सीयकसंभवः । यस्य वाक्पतिराजाख्या विद्वद्रोष्ठीपु विश्रुता ।।८०|| प्रतीते विक्रमादित्ये गतेऽस्तं सातवाहने । कविमिने विशश्राम यस्मिन्देवी सरस्वती ।।८।। चोलकेरलकर्णाटलाटचेदिजयोर्जितः । चालुक्यायमल्लेन हतः सीयफनन्दनः ।। ....-०२ कल्हणस्य राजतरङ्गिण्याम् । वाकपतिरात: 1-18 २. परिमलस्य साइसाहुचरिदे ।

·१८५ भारतीयमितिवृत्तम् कृठं मुञ्जमहीपालगोष्टीरनेन धीमता। धनञ्जयेन नाट्यस्य विपये दशरूपकम् ।।८।। धनञ्जयेन सुधिया निबद्ध विदुपां मते । व्याख्यां चक्रेऽवलोकाख्यां धनिको दशरूपके ॥८४|| प्रायो मुञ्जस्य समये नृगरालस्य कस्यचित् । सदस्यो दर्शनाभिज्ञो वाचस्पतिरभूत्सुधीः ।।श! नृपो वाक्पतिराजस्यानुजन्मा मानिनां वरः। सिन्धुराज इति ख्यातो मालवानशिपत्ततः ।।६।। सिन्धुराजस्य चरितं पद्मगुनेन निर्मितम् । यत्साहसांकचरितनाम्ना विद्वत्सु विश्रुतम् ॥८ हूणांश्च कोशलाँल्लाटान्वागडान्मुरलास्तथा। विजित्य नागवंश्यां स उपयेमे शशिप्रभाम् ||८|| तत्पुत्रो' भोज इत्यासीन्नासीराकान्तभूतलः । परमारकुलोतंसः कंसजिन्महिमा नृपः ।।६।। चम्पूरामायणं भोजः कण्ठाभरणमप्यसो । निवन्धांश्च पहनन्यान्निववन्ध महामतिः ॥१०॥ प्रशासति महावीर्य घरां भोजधराधिपे। मिश्रदामोदरश्चक्रे महानाटकसंग्रहम् ।।६१॥ समयेऽस्मिन्नभूत्सूरिधर्नपालो महाकविः। कता गद्यकथा येन रम्या तिलकमलरी ||२|| गांगेयतनयः कर्णदेवः संधाय गुर्जर।। जितो निस्पिष्टवान्भोज स स्वयं कीर्तिवर्मणा ॥३॥ गोपालाख्यो महावीर्यः कोवियर्मचभूपतिः । फार्णदेयं चेदिराज जित्वाभूकीतिमाजनम् ॥६|| सिम्धुरामः .-0 मोगदेवः १३२- ताम्रदेते।

·१८६ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु प्रबोधचन्द्रोदयकृत्कृपणमिश्रः कविश्चिरम् । समादृतः सदस्योऽभून्नृपतेः कीर्तिवर्मणः ।।६।। कश्मीरभनिन्तोऽभूभोजस्य समकालिकः । क्षेमेन्द्रेण कृता ग्रन्था यस्य राज्ये पर शताः ॥६६॥ पुत्रोऽनन्तस्य कलशस्ततोऽभून्नृपतिः कविः । राज्ये यस्याभवत्प्रौढो बिल्हणाख्यो महाकविः ||१७| अनाऽन्तरेभूत्कल्याणपुरे चालुक्यविक्रमः । विक्रमाकान्तभुवनो नृपतिस्तेजसां निधिः ।।८।। चोलान्गौडान्कामरूपान्विजिस्य नृपतिर्बली । मालवेशस्य साहाय्यं चक्रे मानवतां वरः ।।६।। काश्मीरकेण कविना बिल्हणेन महाधिया । रचितं विक्रमांकस्य चरितं काव्यमद्भुतम् ।। विक्रमार्फसदस्योसौ विज्ञानेश्वरपण्डितः । याज्ञवल्क्यस्मृतेष्टीकां नियबन्ध मिताक्षराम् ।।१०।। हर्षदेवे यशःशेपे भारते विप्लवाकुले । गोपालाद्यैर्धता वङ्गाः पालैरिति पुरोदितम् ।।१०१।। प्रसह्य तु महीपालाद्वङ्गानाच्छिद्य वीर्यवान् । नृपो विजयसेनाख्यश्चक्रे राज्यं महामतिः ॥१०॥ पुत्रो विजयसेनस्य महासेनपराक्रमः । पल्लालसेननामाभूद् भूमीभग लसद्यशाः ॥१०३।। प्रशास्ता बद्देशस्य प्रशस्तविनयः सुधीः। बल्लालसेनतनयो नयोर्जितपराक्रमः ॥१०४|| अनन्तदेवः १४०-1001 कलश: १००२-१०० चालक्यविक्रमा ९१८-१९३८ महीपाल: १८- विजयसेनः दशमे शतके यहालसेनः एकादशे शतके ·१८७ भारतीयमितिवृत्तम् अभृलक्ष्मणसेनाख्यो राजा सेनकुलाग्रणीः । यो भोज इव विद्यायामनुरक्तः स्वयं कविः ।।१०।। वाग्भटग्वैव शम्भुश्च श्रीपालश्च महेश्वरः। रामानुजो भास्करश्च तथा लीलाशुकादयः ।।१०६|| वैज्ञानिका दार्शनिकाः कवयश्च महाधियः । समयेप्वप्वजायन्त जरत्या भारतावनौ ॥१७॥ गोवर्धनश्च' शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि लक्ष्मणस्य समाभुवि ।।१८।। प्रायो लक्ष्मणसेनस्य नृपतेः समकालिकः । कान्यकुब्जेपु गोविन्दचन्द्रोऽभून्मदनात्मजः॥१०॥ गोविन्दचन्द्र नृपतेः समकालभवोऽभवत् । कश्मीराधीश्वरोऽभूपो जयसिंहाभिधो वली ॥११॥ काश्मीरमितिवृत्तं श्रीजयसिंहे प्रशासति । चकार कल्दणकविः शुभां राजतरंगिणीम् ॥१११।। अस्मिंश्च समये काव्यं श्रीकण्ठचरिताभिधम् । काश्मीरकः कविर्मसो रमणीयं विनिममे ॥११॥ राज्ये गोविन्दचन्द्रस्य चक्रे लटफमेलकम् । कविः शंखधरो हास्यनिधि प्रहसनोत्तमम् ॥११३।। अथ तस्य प्रपात्रोऽभूजयचन्द्राभिधो नृपः । महासमृद्धिशालिवादलवीर्यमदोद्धतः ॥१४॥ प्रणेता नेपधीयाय सण्डनस्य च पण्डितः। श्रीहर्पः कान्यकुब्जेशजयचन्द्रसदस्यभूत् ।।११।। कालेऽस्मिन्नेव पुत्रोऽभूत्सिद्धराजस्य धीमतः । कुमारपालो नृपतिराहिल्लारयपत्तने ।।११६॥ समयसेनः १९४:- १.लालो। गोरिन्दयन्तः 1010-10४ अपसिंह 1018- कुमारपाजः १०१५-1012 ·१८८ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु महाधिया सदस्येन सिद्धराजकुमारयोः । कुमारपालचरितं हेमचन्द्रेण निर्मितम् ॥११७॥ सखा लक्ष्मणसेनस्य वटुदासोऽभवत्सुधीः । यत्सुतः श्रीधरश्चक्रे सूक्तिकर्णामृतं कृती ॥११॥ यदथानङ्गपालेन तोमरेणामरविपा। इन्द्रप्रस्थस्य निकटे दिल्लीदुर्ग विनिर्मितम् ।।११।। अनङ्गपालाद्वर्षाणां शते याते तु तत्कुलात् । राज्ञा वीसलदेवेन सराष्ट्रं तजितं बलात् ॥१२०॥ तत्र वीसलदेवस्य भ्रातृजो भीमविक्रमः । पृथ्वीराजा जयचन्द्रप्रतिस्पर्धी नृपोऽभवत् ।।१२१॥ जयच्चन्द्रोऽथ नृपतिर्मदमानसमुद्धतः । राजसूयमखे भूपानाजुहाव समन्ततः ।।१२२।। दासवत्कर्म कुर्वत्सु नृपेवन्येष्वनागतम् । पृथ्वीराजमसौ'स्वर्णमय द्वारि न्ययोजयत् ॥१२३॥ राजसूयावसाने च जयचन्द्रनृपात्मज्ञा। स्वयंवरा सभामध्यमाजगाम मनस्विनी ॥१२४॥ निबद्धप्रणया चेयं पृथ्वीराजे श्रुतिं गते । विलंघ्य नृपतीन्सवांस्तन्मूर्ती निदधे स्रजम् ।।१२।। प्रियाप्रणयलेखाच वृत्तं जाननृपोऽखिलम् । पृथ्वीराजः स्वयं वीरस्तत्र संनिदधे रयात् ॥१२६॥ आदाय वीरो जयचन्द्रकन्या- मन्यानवाप्यां महनीयकीर्तिः । स रुक्मिणी कृष्ण इव स्वराज- धानी परानीकनिषूदनोऽगात् ।।.२७|| संश्लाघ्यसंबन्धमपि प्रसा कन्यां हरन्तं ममप न मानी। काम्बोजराजं च समाजुदाय रणे जयचन्द्रनृपः सहायम् ॥१२॥ पृथ्वीराजः 1.2- अपचन्द्र १.१२ ·१८६ भारतीयमितिवृत्तम् काम्बोजराजश्व सहापदीन इत्थं समाहूत इहाभ्युपेत्य । स गङ्गदत्तेन कृताह्वयस्य लीला प्रतेने प्रियदर्शनस्य ॥१२॥ सहापदीने भरतावनीमिमा सहापदां भूरिभरैरुपागते हतेऽथ पृथ्वीनृपतौ च तच्छला- दुरोद रक्ताश्रुधरा वसुन्धरा ।।१३०॥ इति चतुर्थी वीचिः। द्वादशस्य शतम्याभूचतुर्दशसमात्यये । सहापदीनेन कृतं दिल्लीराज्यविनाशनम् ॥१२॥ विनाश्य पृथ्वीराज च ततो वर्षद्वया तरे। सहापदीनस्तृप्तोऽभूजयचन्द्रनिपातनात् ।।२।। पृथ्वीराजे कथाशेपे जयचन्द्रे च पातिते । बलात्तुरुष्कैराक्रान्तं दिल्लीराज्यं समृद्धिमत् ॥३॥ तेस्तेपामनुगैश्चैव समस्तं भारनं कमात् । पूर्वान्तान्दक्षिणान्तांश्च हित्वा वीर्याद्वशीकृतम् ॥४॥ दासैश्च खिलजीवेश्च तुप्रेरथ च मुद्रलैः। प्रत्यन्तसंभवैः पञ्चशताब्दी भारतं नृतम् ॥१॥ यत्र तत्र कियकालं राजपुत्रादयो धराम् । तुरुष्कविघसपायां युभुजुर्दीनमानसाः॥६॥ रामपाण्डवचन्द्राद्यविधतामतुलनियम् । यहुदर्शनविज्ञानजननीं भारतावनिम् !!! सहापदीनदासैश्च मुज्यमानां प्रपश्यतः। जनस्य भुवने कृत्स्ने संमोहो यलवानभूत् ।।८।। दिशीतिमारा: mm ·१६० रामावतारप्रकीर्णप्रवन्वेषु द्वादशस्य शतस्याथ द्वात्रिंशेऽन्दे महामनाः। श्रीमान्देवगिरावासीसिंहो यादवभूपतिः । जैत्रपालश्च कृष्णश्च महादेवादयस्तथा । तस्य बंश्या धरां धीरा विभरामासुरोजसा ।।१०।। द्वादशस्य शतस्यान्ते हेमाद्रिविदुपा कृतः । महादेवे चतुर्वर्गचिन्तामणिरधीश्वरे ।।११।। सिंहस्य यादवेन्द्रस्य प्रायेण समकालिकः । नृपोऽभूद्वीरधवलो व्याघपल्लीयवंशजः ॥१२।। तदाश्रितेन रचिता रुचिरा कीर्तिकौमुदी। सोमेश्वरेण काव्यं च सुरथोत्सवनामकम् ।।१३।। समाप्तप्रायपूर्वार्द्ध शतकेऽथ त्रयोदशे । नगरे विजयाख्येऽभूच्छ्रीमान्संगमभूपतिः ॥१४॥ मतिमन्तो हरिहरबुक्कप्रभृतयश्विरम् । अभूवंस्तस्य दायादा वसुधाभोगभागिनः ॥१५॥ संगमस्य च बुकस्य तथा हरिहरस्य च । अमात्यौ विश्रुतावास्तां माधवः सायनस्तथा ॥१६।। सर्वदर्शनकृद्धीमान्शृङ्गयां माधवश्चिरम् । विद्यारण्याख्यया ख्यातोऽलंचक्रे शांकरी वृसीम् ॥१७॥ वेदभाष्यादिरचनाविश्रुतः सायनोऽभवत् । प्रबन्धैर्यस्य जरती भूरेपाद्यापि दीप्यते ॥२८॥ आसीच्छाकम्भरीदेशे कालेष्वेषु महाबलः। हम्मीरनामा नृपतिश्चाहुबाणान्ववायजः ।।१।। तदीयसभ्यमुख्यस्य द्विजाग्रयस्याभवत्सुतः। श्रीमद्राघवदेवस्य धीमान्दामोदराभिधः ॥२०॥ . १ सिहा ११३२- महादेवः ॥२-11१२ हम्मीर: प्रयोदशे शतके हरिहरः १२६1-.२७५ -घु-१२७६-१३०० १. शानधास्य पद्धती ·१६१ भारतीयमितिवृत्तम् दामोदरस्य तनयः पोडशोने त्रयोदशे । शते शाङ्गघरचक्रे पद्धति विदुषां मताम् ॥२१॥ चतुर्दशस्य शतकस्यान्ते शान्तात्मनां वरः । श्रीवल्लभो दार्शनिकः प्रादुरासीद्धराजले ॥२२॥ मायावादादि संदूप्य शुद्धाद्वैतं मुघोरसौ। प्रकाश्य भगवत्हंणमतं पुनरर्जावयत् ।।२।। अत्रान्तरे कलेर्मोहान्निद्रामुखमुपेयुपाम् । क्षोभाय भारतीयानां कृत्यं वैदेशिकेष्वभूत् ॥२४॥ पाश्चात्त्यानां कृतिमतां भारतान्वेपिणां चिरम् । मेर्यन्तेपु तथान्यत्र यात्राः कत्यभवन्निह ।।२।। कुलुन्यो भारतान्वेपी प्राने पञ्चदशे शते । तुङ्गाबेरपरे पारे धीरः प्रापदमेरिकाम् ।।२।। यस्काभिषः पूर्तगलाभिजनश्च तवः परम् । आगाभारतमन्विप्यन्दक्षिणान्युनिघेलटम् ॥२७॥ दक्षिणान्युनिघेन्तीरे कलिकूटं विनाश्य च । प्रवेशमार्गो यरकेन पाश्चात्त्यानां व्यधीयत ॥२८॥ ततः प्रभृति पोतानां यूरोपविपयादि । गतागर्वणिन्यायाः संजाता वृद्धिरुत्तमा ॥ll अवान्तरे च त्रिमुरो मुलाधिपविली । दिल्ली विलुट्य विपयान्निजान्प्रापानिवारितः ॥३०॥ अपत्यंत्रिमुरस्याथ प्रवलेयर्वरादिभिः। प्राकाशि चिररात्राय दिल्लीवालभ्यमद्भुतम् ।।३।। श्रासनविंशशेपे च ततः पञ्चदशे शते । बभूव दिलीनृपनि दलोऽर्फयराभियः ॥३॥ वश्यानां च शिल्पादी व्ययेनार्जयतां यशः । जगन्नायादयोऽभूवन्सदामु कवयः किल ॥३॥ रसगङ्गाधरायश्च प्रत्य रसिकप्रियः। प्राप परिटतराजारयां जगन्नाथ्यविः वीरा ·१६२ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु अथ विशतिशेपे च पोडशे शतके नृपः । श्रभूदुरगजिह्वाख्यः कुलेऽर्कवरभूपतेः ।।३।। क्रूरबुद्धिर्न रेन्द्रोसो देवमन्दिरनाशकः । जनानुद्वेजयामास रोग: सांकामिको यथा ॥३६।। तस्य सानुचरस्यालं दुर्नयैर्जर्जरीकृतम् । तुरुष्कराज्यं देशेऽस्मिन्व्यशीर्यत शनैः स्वयम् ॥३७॥ नृपस्योरगजिहस्य समये शत्रुशातनः । शिवराजो महाराष्ट्रष्वभवदलिनां वरः ॥३८॥ यस्यावदान दिल्लीशः साम्राज्येऽपि स्थितश्विरम् । न जातु लेभे शङ्का” निद्रासुखमखण्डितम् ॥३६॥ शिवराजस्य वंश्यानामबलानां महीभुजाम् । सचिवैर्विश्वनाथाद्यैर्दधे राज्यं कियञ्चिरम् ।।४०॥ - वाजिराजमहाराजः शशासोर्जितविक्रमः । समस्तं भारतं प्रायो मज्जक्षोभमहाम्बुधौ ।।४।। अथ काम्बोजगान्धारप्रान्तीयैः करविक्रमः । नृपैः कुरुक्षेत्राणे महाराष्ट्राः पराजिताः ॥४२॥ इत्थं सप्तदशस्यान्ते शकानां शतकस्य तु । काम्बोजपारसीकाद्यैर्महाराष्ट्रबले हते ।।४।। नाममात्रनृपे दिल्लीनृपतौ च विलुण्ठिते । मारतं चिररात्राय दस्युभोज्यमजायत ॥४४॥ शतकेऽष्टादशे प्राप्ते शकानामथ भारतम् । अन्योन्यलुएठनोयुक्तैर्नृपाभासैरपीड्यत ॥४५।। केवलं रणजिसिंहो देशे पश्चनदाभिधे । प्रशशासोजितं राज्यं वलशालो नराधिपः॥४॥ अकबरः ११७८-१५२७ बराजदा ५८०-१९२६ शिवराजः १५६०-१६०२ ·१६७ देशान्तरीयेतिवृत्तम् पुरीमलिकचन्द्रीयां तेन वीरेण निर्मिताम् । राजधानी चकारास्य पुलोमाख्यश्च भूपतिः ॥१२॥ अतीतेऽलिकचन्द्रे च पुलोम्नात्य च वंशजैः । चिरं नोलनदोपान्ते कान्ते राज्यं व्यधीयत ।।१३।। २०८ श्रथाजपुत्राः पौलोम्या देव्या श्रीपत्रया किल । शरच्छतत्रये याते रोमकेवपहारिताः ॥१४॥ ब्रह्मतत्रविशस्तिस्रस्तेध्वजायन्त जातयः । कोट्यधमानाश्चाभूवन्सुभिक्षमुखिनो जनाः १शा कोणागरैर्महायामै पतिप्रेतवेश्मभिः । प्रख्यायतेऽजपुत्राणं वास्तुनिर्माणकौशलम् ।।१६।। महाकोरणस्य तुङ्गत्वं पदसार्धचतुशती । सार्धसप्तशतप्राया चतुरस्रा च मूलभूः ॥१७॥ अर्धलक्षमणिप्रायाः पापाणान्तेपु चार्पिताः । त्रयो महान्तोऽद्याप्येपां सप्ततिर्लयवः स्थिताः॥१८॥ लिपिःप्राण्यातिप्राया स्तम्भपानादिवस्तुपु। तथा प्रपीडपत्रेपु तेषामद्यापि लभ्यते ॥१६॥ अदृश्यमीश्वरं जीवममरं विवुधान्वहून् । सूर्यचन्द्रमुखानेते भक्तिपूर्वमपू पुजन् ।।२०।। विडालकुक्कुरश्येनवृपयत्सादिकान्पशून् । अपूजयंस्ते तद्धातपातकियाणहारिणः ।।२१।। प्रविपालयतः प्रेताकर्मनिर्णयवासरम् । वेशवारैः कृमिघ्नस्ते रक्षितानानविष्टिपन् ॥२२॥ वर्णकाचमणिशोमधातुशिल्पेषु कौशलम् । ज्योतिर्गमितीपज्यज्ञानं चैपामभूत्कियन् ।।२।। समकोपश्रुतेर्वर्ग भुजयर्गयुनेः समम् । पृथुगोरोऽजपुत्रेभ्योऽधिजगे यवनः सुधीः ।र| अयाजपुत्राः फिल सभ्यवाधुरं समर्प्य यद्योग्यतरामु जाविषु ।

·१६८ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु क्षयं शतर्भेजुरुदारविक्रमा न चित्रमेतत्प्रकृतिहि तादशी ।।२।। इति प्रथमा वीचिः। अकृष्टपच्यगोधूमे खजूंरोजस्वलो रे । स्तिप्रियोत्पथयोर्मध्ये न्यबसन्नसुराः सुखम् ॥१॥ ग्रहवारार्चकाः शल्यलिपयो ज्यौतिपप्रियाः । वाणिज्यवल्लभा भव्यलूने राज्यममी व्यधुः ।।२।। प्रायो वर्पसहस्रान्ते ते निहवपुरासुरैः । पराजीयन्त बलिभिः क्रमादौर्बल्यविक्लवाः ॥३॥ त्रिगतपेन्द्रपालाद्यैर्यनिहरपुरासुरैः । अर्जितं भव्यलनीयलवणेनार्दितं पुनः ॥४॥ भूयन्त्रिगतपालेन तत्साम्राज्यं स्थिरीकृतम् । पटगुणश्रमणेशाद्यैः शून्यगर्भेण चोर्जितम् ॥५॥ प्रयाते शतपटकेऽथ शरदामासुरं बलम् । साहसैकप्रियतिं वीरैर्निह्नववासिभिः ।।६।। नाशितं भव्यलूनीयनवपालसहायकैः । मेदिकासैनिकः कायक्षारनीतैर्मदोद्तैः ॥७॥ कायद्यारनृपात्प्राप्यासुरराज्यं महामतिः । नवपालश्चिरं भव्यलूने राज्यमथाकरोत् ।।८।। नवपालस्य तनयो नवचन्द्रो महाबलः । अजपुत्रांश्च तीरांश्च जारूपांश्च व्यजेष्ट सः 11ell 'स पश्चनन्दनायाममुत्पथापूरकर्णकम् । शतार्धकरगाम्भीर्यः शतद्वयकरोच्छ्रितैः ॥१०॥ सहस्राट्टालविस्कारैरारकूटोच्चगोपुरैः। प्राकारैः परितो युक्तं प्रासादशतसंकुलम् ।।११।। 1. 'मअभाषिणा' (संस्कृतसासाहकसमाचारपत्रिका) कानांवरम् , 1 जनवरी, 11 ई., पु. सं.-१३ मा । - ·देशान्तरीयेतिवृत्तम् कृत्रिमारण्यशैलाढयं चतुरस्र समृद्धिमत् । भन्यलूनपुरं नत्र्यं नवचन्द्रो विनिर्ममे ॥१२॥ अथ वंशधरादस्य विलासामुरभूपतेः । पारसीकाधिपः कारुरामुरं राज्यमाच्छिनत् ।।१३।। चतश्चालिकचन्द्रण याते धर्पशतद्वये। परानिवामुरात्रित्वा भव्यलूनं वशीकतम ॥१४॥ भव्यलूनपुरं मानी राजधानीमुशन्नसो । नवीचिकीर्षु रेवेनां कालेन कवलीकृतः ।।१५।। निधनमुपगते तदित्यकारडे- ऽनुलविभवेलिकचन्द्रभूमिपाले । अमुत्नगरमुत्कटान भूयो- ऽभ्युदयविपत्तिमघत्त भव्यनूनम् ॥१६॥ इति द्वितीया वीचिः। समानामघसाहले कुरुपारडवतो गते। अब्रह्मनामा जास्पः सकुटुम्बोऽनमन्महीन ॥१॥ शरदामय संयावे वस्थितेः शतसप्तके। नहोत्रमजपुत्रेभ्यः सनिझार निराकृतम् ॥२॥ प्राच्यान्ते मध्यजलधेरवसन्त वणिज्यया । चादेशाद् वृतदिव्यशासकैः कृतशासनाः ।।३।। अतीते शबरे दिव्यशासके चरने नृपः। चत्वारिंशतमब्दानां शकलम्तानशाहली || देववित्तस्य जामाता तस्माद्राज्यमवानयान । मुलोमा तनयन्तम्य ततोऽभन्नुपनिबली ॥५॥ तयोः प्रतापाइलिनोर्यत्साम्राज्यं व्यनृम्भत । नयशीर्यत तरयनृपदुनयदुरम् ॥ नारर वियनं कारणाय यीश्वम् । बलिनालिस्चन्देल स्वरान्वेऽगरनं पता ·२०० रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु रोमकानीकिनीनाथपम्पियेनाथ विक्रमात् । जितं रोमकसाम्राज्यं प्रान्तत्वं प्रत्यपद्यत ।।८ मध्याव्धेलवणाद्रेश्च मध्यतो विहिताश्रयाः । पणीशा परिणजोऽभ्वचारूपप्रातिवेशिकाः ॥६॥ मध्याब्धि दक्षिणेनैपां करध्वजपुरावयः । मुस्फीतोपनिवेशोऽभृद्रोमपत्तनभीतिभूः ॥१०॥ मध्यसागरपाश्चात्यमुखे गाधिजनामकम् । पुरं वाणिज्यविस्तारहेतवे ते न्यवासयन् ॥११॥ आतुङ्गसागरावासाच्छेतद्वीपान्महोद्यमाः। भारतमहाम्भोधिनिलयात्सिंहलादपि ॥१२॥ पणीशाः सर्वतश्वेरुस्ते सांयात्रिकमृत्तयः ॥१३॥ निजाक्षरसमाम्नायमध्याप्य यवनानमी। रोमकादिपु संप्रापुर्विद्या विस्तारहेतुताम् ॥१४॥ प्रथमं सूदनपुरं द्वितीयं तीरपत्तनम् ! राजधानी क्रमादासीत्पणीशानां महौजसाम् ॥१५॥ नवचन्द्रासुरेणाथ काम्येशेन ततः परम् । ततश्चालिकचन्द्रेण रोमकैश्च जिता अमी ॥१६॥ रोमसाम्राज्यवारांनिधावित्यलं प्रत्नजात्यापगानां लयोऽजायत । शाश्वते संमृतिस्रोतसि प्रत्यहं क्षीयते कश्चिदन्यो वहत्युन्नतिम् ॥१७॥ इति तृतीया वीचिः। असुरानुत्तरेणासन्पर्वतीयाः श्रमक्षमाः ।' मेदकाः पारसीकाश्च शकाद्रेः पूर्वतः पुरा ।।१।। अष्टमे शतके पूर्व शकाब्देभ्योऽभवदली। - मेदकानां नृपो वोरः कायक्षार इति श्रुतः ।।२।। विनाश्य निद्ववपुरी जित्वा सुरवरानसौ । - समर्प्य राज्यमास्तीके पुत्रे कालवशं ययौ ॥शा :- ·१६३ भारतीयमितिवृत्तम् अतीते रणजित्तिहे दुर्वले च तदात्मजे । उपद्रुताः पञ्चनदाः सैन्यैस्तस्यानियन्त्रितैः ॥१७॥ नयपाल्योऽभवद्वीर सम्राट् फ्रांसनिवासिनाम् । स्वभुजार्जितराज्योऽसौ कालेष्वेषु महामनाः ।।४।। नाममात्रे श्रुते यत्य प्रकम्पोऽजायत क्षणात् । रूप्याब्लमित्रशर्मण्यतुरुष्कादिमहोभुजाम् ॥४॥ यसैन्यघोपमाकर्ण्य गोपुरान्तेऽखियेश्वरः । कन्यां स्वमुकुटं चैव हस्ते कृत्वोपतस्थिवान् ॥५०॥ आगमिप्यन्नसावेनां प्रवीरो भारतावनिम् । पाश्चात्यराजैः संभूय निर्जितरचलिमिली ॥५१॥ उदस्य चांग्लनीति रखिलान्परिपन्थिनः । वाणियार्थमिहायातविजिता भारतावनिः ।।२।। प्रायोऽर्धेऽय गते त्वस्य शतकस्य प्रियप्रजा। आंग्लवंशधरा राजी व्यक्तोर्जा वमुघामशात् ॥५३॥ अनार्या सर्वतो दस्युपृतनापरिवारिताम् । राज्ञी सनाधयिष्यन्ती स्त्रीचक्रे भारतावनिम् ॥५४॥ सोनाशीती शफाब्दानां याते समदरो शते। चत्वारिंशद्वया जाता व्यक्तोजां भारतेश्वरी ॥५॥ अनस्तमितमार्तण्डमखएहं राज्यमण्डलम् । रनेनेव बभूवास्या मारतेनाधिकोवलम् ॥५६|| वहुयोजनसाहस्रन्यवधावपि याः स्थिवाः। बाप्पानसा च पोतेश्च सुगमाला मुवोऽभवन् ॥५॥ न सरिदिन गिरिमिनारपैन च सागरे। वारियज्यपत्रवा दिप्रचारः प्रत्यहन्यव प्पो REE२३ ·१६४ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु अदृष्टाश्रुतपूर्वेषु गत्वा देशेषु भारताः। चक्रुर्विज्ञानरत्नानां संग्रहं स्वगृहेष्विव ॥५६॥ विद्युत्संवादशैली च तथासौ सर्वगाभवत् । योजनायुतवृत्तस्य ज्ञानं सद्यो यथाभवत् ।।६।। विद्यद्वाष्पादियन्त्राणामाविष्कारान्नृणामभूत् । स्थले जले च वायौ च प्रायः किंचिन्न दुर्लभम् ॥६१।। धर्मस्य विप्लवं हित्वा यत्राचारे नृणां रुचिः । तमेव तेऽन्ववर्तन्त स्वच्छन्दमविशविताः ॥६२।। अन्विष्यान्विष्य निधूतोऽप्यज्ञानमृग उन्मदः । शासकैर्वसतिं चक्रे हृद्गर्ते मतवादिनाम् ।।६३।। प्रतारकाणां मूर्खाणां जातिवेपादिजीविनाम् । गतानां तामसी तन्द्रां शनकैरादरो गतः ॥६४॥ विदुषां सत्वयुक्तानां जनोपकृतिचेतसाम् । जाग्रतां कृतबुद्धीनामवर्धत समादरः ॥६॥ प्रायतन्त प्रशास्तारो यथा विज्ञानवृद्धये । तथा विहाय वैमत्यमयतिप्यन्त चेजनाः ॥६६॥ नूनं वैज्ञानिकाप्रयाणां महींनां कृतात्मनाम् । अभविष्यन्महत्क्षेत्रमचिरेणैव भारतम् ॥६॥ व्यक्तोर्जया रक्षितायां मुचिरं भारतावनो । प्रज्ञाचक्षुर्महाशक्तिरभूद् गोवर्धनः कविः ॥६८ । गते पण्डितराजे द्यामपुत्रा भारतो चिरम् । आनन्दिता सुपुत्रेण पुनर्येन महाधिया ५६६॥ आद्यनरोन राज्ञाथ व्यक्तोर्जासूनुनाभवत् । समृद्धायतराज्येन सनाथा भारतावनिः ।।७।। द्विशतोनद्विसाहस्रयां गतायां सैकविंशतौ । शकान्दानामभूत्सम्राट श्रीमानाद्यवतो भुवि ।।७१।। समयेऽस्याभवयुद्धं कर्पूरद्वीपवासिनाम् । जिगीषूणां समं रूप्य रूप्या यत्र पराजिताः ।।७२।।

·१६५ भारतीयमितिवृतम् श्रीजयो नृपेणात्य नृपतेस्तनुजन्मना । विजयोर्जितसत्त्वेन वर्तते भारतं धृतम् ।।७३|| शकाद्धानां सहस्रऽटशताढये त्रिंशता युते । अतीते श्रीजयोर्जत्य राज्यारम्भोऽभवद्भुवि !७४|| शर्मण्यानां वलिमयो रूप्याणां निचुलो नृपः । शास्ता मुत्सुहितवाद्य कर्पूरद्रीपयासिनाम् ।।७शा अमेरिकाप्रदेशे च फ्रांसदेशे च विश्रुतं । प्रजाराचं प्रजाप्रातिनिध्वनिप्नं विजृम्भते ।।७।। साम्राज्ये श्रीजयोर्जत्य काश्यां गङ्गाधरः कविः । पदवाक्यप्रमाणानां पारदश्वान्ति संग्रति 15!! काव्यशक्तिर्नवोद्भिन्ना चरिते बालशाषिणाम् । फलिता यस्य मंलापे मधुरेऽलिविलासिनो ||5|| गतार्योऽद्य जगन्नाथो नापेक्ष्योऽम्पयदीक्षितः। कटुवाग्वेवटार्योऽपि सति गद्गाधरे गुरौ ||६|| रवेरिवास्य प्रभया सनाये मूर्याश्मीवास्य जनस्य चित्ते । कया इवाग्नेरभवन्प्रबन्धाः प्रमोचला वाङ्मयवार्षिमुख्याः ।। पितुरनुकलयनीदेवनारायगत्य प्रथितमपि च मातुः गोलगोविन्ददेव्याः । गुणगामिनि शिष्यन्नन्य रामावतारों व्यधित वियुपट्टा मारतस्येतिवृत्तम् ।।२।। श्रीजयोर्जनृपतिर्महामतिः पालयत्ववनिमूर्जिता चिरम् । घोषिते यदभिषेकमङ्गले ग्रन्थरबमजनांदमुज्ज्वलम् ॥२॥ इति पञ्चमी वाचिः॥ समामो भारतीयेतिहासः ।। भापता १.२ भादयोः १२-

·वाङ्मयाणवीयेतिहासकाण्डे देशान्तरीयेतिहासतरङ्गः ।
अजपुत्रेतिवृत्तास्या प्रथमा वीचिः।
शकाब्देभ्यः पूर्वम्
२५०० कुरूणां पाण्डवानां च काले प्रायोऽभवन् भुवि ।
असुरा अजपुत्राश्च पार्श्वयोर्लोहिताम्बुधेः॥१॥
तीरे नीलनदस्यासन्नजपुत्रा महोद्यमाः।
आरव्यानुत्तरेणासन्नसुरा उत्पथातटे ||२||
ते जीवलिपयः शल्यलिपयश्च यथाक्रमम् ।
शरत्सहस्रद्वितयमशिपन विषयान् निजान् ॥३॥
अवसानेऽस्य कालस्य महनीयपराक्रमः।
पारसीकैरभीकैस्ते हीनवीर्याः पराजिताः ॥४॥
रम्ये नीलनदोपान्ते पिण्डीखरकोजिते ।
मुखेन कालमनयन्त्रजपुत्रा महौजसः ।।५।।
२१५८ शुम्भाभिधोऽजपुत्राणां भूमिपालो महाबलः ।
कोणागारं महायाम निर्ममे मम्मपत्तने ॥६॥
प्रायः पञ्चशतान्दान्ते भ्रमद्भिष्णिपालकैः ।
शुम्भराजस्य यंश्यानां राज्यमारकन्दितं बलात् ॥७॥
पुनः पञ्चशताब्दान्ते बलान्निास्य वृष्णिपान् ।
अजपुत्रा' स्वतन्त्रास्ते समजायन्त मानिनः ।।८।।
शेपास्रनामा रामेशन्तेषां राजा बलोद्धतः ।
स्थवीयसि पुरे राज्यं कुर्वन्नामान्तवान्परान् ।।1
ततो वर्षसहस्रान्ते काम्येशाख्यं महाबलम् ।
पारमीकाधिपं प्राप्य तत्त्वातन्त्र्यं च्यलुप्यत ॥१०॥
४१० भाच्छिद्य पारसीफेभ्यो यावे वर्षशतद्वये ।
वीरेणालिकचन्द्रेण विपयास्ते वशीकृताः ॥११॥

·२०१ देशान्तरीयेतिवृत्तम् आस्तीकतनयां राजा काम्येशः परिणीतवान् । पारसीकेश्वरः पुत्रः कारुखीरस्तयोरभूत् ॥क्षा कालधर्म गते ताते कारुवीरो महाबलः । सहायं सर्वगुं प्राप्य मेदकानभिभूतवान् ॥५।। पाणिग्राहं कृशाश्वाख्यं लवद्वीपामिधं चली। कारवीरो विनाश्यासौ यवनानजयत्ततः ।।६।। आ सिन्धोः पश्चिमात्तीरादा मध्याब्धेः पुरस्तटात् । विजित्य सर्वान्विषयान्भव्यलून व्यनाशयत् ॥७॥ यक्षार्तेर्लोहिताध्यन्तं सिन्ध्वन्ताधवनाब्धिजम् । काम्येशाय सपुत्राय राज्यं दत्वा व्यपद्यत ॥८॥ अजपुत्रान्विजित्यासौ काम्येशः क्रूरविक्रमः । नृशंसस्यायुपश्चक्रेऽवसानं निजहत्यया || दारायुः पारसीकेशस्ततोऽभूद्वीर्यवान्नृपः । विंशतिः क्षत्रपा येन विहिताः प्रान्तशासकाः ॥१०॥ वार्ताप्रपणशैली स राजमार्गाश्च सर्वशः। प्रचार्य क्षत्रपै राज्यं प्रशशास महामनाः ।।११।। सूपां वसन्ते ग्रीष्मेपु भूपतिः सोऽश्वपत्तनम् । शिशिरे भव्यलूनाख्यं शिश्रिये पुटभेदनम् ॥१२।। मित्रावरुणादेवास्ते जरदुशानुगामिनः । समभूवन्पारसीकाः सतताहितपायकाः ॥१३।। अथ विपथपराणामोदशी हा नराणा- मपचितिरिति जन्तोरन्तरुयोधयन्ती। अहितमलिकचन्द्रं प्राप्य चएडप्रताप समरभुवि विशीर्णा पारसीकव्यवस्था ॥१४॥ श्रय विपथपराणामोशी हा नराणा- मवनतिरिति वार्तामीरयन्ती पाता। अहितमलिकचन्द्रं प्राप्य दूरास्ततन्द्रं व्यरमदसमवस्था पारसीक्व्यवस्था रिशा इति चतुर्थी वोचिः। २६ ·रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु सुमेरुविषयादार्याः प्रालेयप्रलयप्लुतात् । लक्ष्यन्तो गिरीन्वीराः प्रस्थिता दक्षिणां दिशम् ॥१॥ आर्यवंशधराणां च कालेनोद्योगशालिनाम् । भारताः पारसीकाश्च सिन्धोः पार्श्वद्वयं श्रिताः ॥२॥ यवना रोमकाश्चैव गता मध्याम्बुधेस्तटम् । तुड्गसागरफूलं च शर्मण्यप्रमुखा गताः ॥३॥ मध्याम्भोघेरुदक्तीरे प्रायद्वीपास्त्रयः स्थिताः। यवना रोमकाश्चैव सुफेनाश्चेति ते क्रमात् ॥४|| शौर्यदर्शनविज्ञाननीतिशिल्पविशारदाः। स्वातन्त्र्यप्रणयास्तत्र यवनाः पौरुषप्रियाः ॥शा यवनाश्चिररात्राय वीरैर्ह रिकुलादिभिः । सनाथिता विजयिनो युद्धैः कालमयापयन् ||६|| इलाधिपस्य पुत्रेण प्रियाख्यस्याथ भूभुजः। शीलमानलवाल्यस्य परेशेन हृता प्रिया ॥७॥ शीला यवनराजस्य भार्या मानलवस्य ताम् । प्रत्यानेतुमभूद् युद्धमैलेयैर्यवनैरपि ।।८।। अखिलेशसुशस्त्राद्ये हते वीरबले ततः । इलामजैपीदुद्दीशः किलिञ्जाश्वप्रयोगतः ॥६ जम्बूद्वीपापरानेषु श्रीशल्येषु च भूरिशः। मुफेनेपु तथैवासीद्यवनोपनिवेशनम् ॥१०॥ नवमे शतके पूर्व शकाद्धेभ्यः किलाभवन् । पुरराज्यान्यनेकानि ययनानां पृथक् पृथक् ॥११] अर्थना मुव्रता चेति तेषां मुख्यं पुरीद्वयम् । सुनता तत्र वीरत्वे शिल्पादो प्रार्थितार्थना ।।१२।। श्रीगर्गबोधितान्धर्मानाभित्य कृतजीवनाः । व्यायामयुद्धशिक्षादौ सुत्रताः कौशलं ययुः ॥१३॥ वीरखीपुंसबहुला अशिल्पा मितभापिण. । दासनियूंढकर्माणः सुव्रताः कठिनाशयाः॥१४|| - ·२०३ देशान्तरीयेतिवृत्तम् राजदयं सुत्रतीयसदत्यैर्विनियन्त्रितम् । शशास सुबता राज्यमुद्दण्डं दण्डशक्तिमत् ॥१५॥ अतीते चरमे राज्ञि कद्रुनामनि सर्वथा । अर्थनीयाः स्वतन्त्रत्वानजाराज्यमतिष्ठिपन् ॥१६॥ द्रायेण लिखिवैधमरसंतुष्टोऽर्थनाजनः । सूरणस्मृतिमाश्रित्य व्यवजहे यथासुखम् ॥१७॥ अराजकेऽर्थनातन्त्रे पृपास्त्रश्रीस्तनादयः। प्रबलाः पुरुपाः प्रायः पाणौ चकः प्रशासनम् ॥१८॥ इत्यं सुखेन महनीयपराकमाणां साहित्यदर्शनकलादिविशारदानाम् । स्वातन्त्र्यशीर्यनयशीलनविभूतानां कालो ययो यवयदेशजुषां जनानाम् ॥१६॥ - इति पञ्चमी वीचिः। कारुणा युद्धमूलेऽथ काम्येशेन च वर्द्धिते । साम्राज्ये पारसीकानां दृढे दारायुषा कृते ।।१।। अर्थनीयः प्रवहणैः ससैन्यैः कृतसाह्यकाः । जम्बूद्वीपस्य यवनाः प्रचक्रुः कदनं महत् ॥२॥ शमितोपद्रवः सम्राट् सोऽर्थनीयेपु रोपवान् । मर्दनीयं प्रहितवाजामातरमनीकिनम् ॥३॥ मगद्रोणी प्रविश्यासी वात्यानाशितनावलः । प्रत्याजगाम लज्जातॊ जम्बूद्वीपं यथागतम् ||४|| वतो द्विगुणरोपस्यादेशादरायुषो यली । दाविनामा चमूनायो पत्रिर्यवनानगात ॥५॥ मारस्थूणोपत्यकामामुत्तरेणार्थनापुरम् । ययनः पारसीयश्च संमामस्तुमुलोऽभवत् ।।।। मादनाम्ना धीरेण सनायं यवनायुतम् । लक्षसंस्यान् रणक्षेत्रे पारसीकानसूदपत् ||

·२०४
रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु
दारायुपि ततोऽतीतेऽक्षयर्पस्तत्सुतो नृपः।
पञ्चविंशतिलक्षण सैन्येन यवनानगात् ।।
सा सप्तभिरहोरात्रैः सेतुना यवनाम्बुधिम् ।
ती. कल्पान्तवात्येवाचस्कन्द यवनीश्चमूः ।।६।।
वर्मद्वाराभिधोण्या मुत्रतीयेन भूभुजा।
लेयनिद्रेण वीरेण प्रार्थिता सा मदोद्धता 2011
चूर्णयन्ती वलं लेयनिद्रस्यासौ महाचमूः ।
दग्ध्वार्थनापुरी रिक्तां प्रससोनिवारिता ॥११॥
सारमेयमुखेऽम्भोधेरथ युद्धमभून्महत् ।
वहिः पारसीकानां यवनानां च दारुणम् ॥१२॥
यवनानां वहित्रैश्च तुर्यासन्नैः पराजिताः ।
: सहस्रपोता विजहुः पारसीका निजं मदम् ॥१३॥
पलाय्य पारसौकेये प्रयाते विपयान्निजान् ।
रणेषु यवनस्तस्य सैन्यशेपं विनाशितम् ॥१४॥
इत्यक्षवषस्य मदोद्धतस्य
चलं विधूय प्रथितप्रतापः।
विशुद्धपाधैर्यवनवितेने
समुन्नतिश्चित्रकराजनानाम् ॥१५॥
इति पष्ठी वीचिः।
ततोऽर्धशतवाणि परक्लेशाभिधः सुधीः ।
नेताभूदर्थनीयानां ज्ञानविज्ञानवल्लभः ॥१॥
अर्थनापत्तनं तस्मिन्नभ्यार्णवनायकम् ।
विद्याविभूतिसंपन्नैर्ववृधे सुजनैश्विरम् ।।
रूपकाणि प्रणीतानि विद्वांसो वाग्मिनाऽभवन् ।
प्रासादा निरमीयन्व कुशलाः शिल्पिनोऽभवन् ||३||
अतीतेऽथ परक्लेशेऽर्यनीयैः मुत्रतैस्तथा ।
श्रमम्महाकलियस्मिन्नर्थनीयाः पराजिताः ॥४॥

·२०५ देशान्तरीयतिवृत्तम् अलीकविद्यश्छात्रोऽभूत्सुक्रतोर्यस्य चापलात् । लेशेन्द्रेण पराभूतं सुबतेनार्थनापुरम् ॥५॥ स्थवायसि पुरेऽथाभूदपमान्द्यो महामतिः । जिता दर्पोद्धता येन सुत्रता दुर्णयप्रियाः ॥६।। प्रलिम्पोऽभून्मगद्रोण्यां नन्दानां समकालिकः । महावलो नृपो येन यवना निर्जिता वलात् ॥७॥ इत्यान्तरद्रोहनिपीडितानां शनैर्गतानां फलपस्य हस्ते । विपच्यमानानयभोगमाजां स्वातन्त्र्यमस्तं यवनत्रजानाम् ।। इति सप्तमी चीचिः। प्रलिम्पस्याभवत्पुत्रोऽलिकचन्द्रः सुविश्रुतः । यो विंशतितमे वर्षे राज्यं पैतृकमाप्तवान् ॥१॥ नयन्यवनसैन्यानि स तीर्खा यवनार्णवम् । पारसीकान्वशीकृत्य सिन्धुतीरमुपागमत् ।।२।। नन्दः स पालितां प्राचोमदृष्टैच जिघृतिताम् । अनुत्साहहतैः सैन्यैः प्रत्यगाद्विपयान्निजान् ।।३।। मध्याम्भोधेदनारे प्रायद्वीपात्रयः स्थिताः । यवना रोमकाश्चैव मुफेनाति ते क्रमात् ॥क्षा तत्रेतिवृत्तं यवनविपयाणामुदाहृतम् । इतिवृत्वं प्रवक्ष्यामी रोमकारणामतः परम् ।।५।। भौमादायभिधानायां कुमार्या यमजी पुरा। राम मिलनामानावभूतां वलशालिनी ॥६॥ मात्रा त्यती यने वालों को काचिदवर्षयत् । विवादे भ्रातरं हत्वा रौमिलो रोमपत्तनम् ॥७॥ निरमास्तेत्यादिरूपा रोमकाणां जनश्रुतिः ।।८11 कुलजा होनकुल्याश्च द्विविधा रोमका जनाः। कुलजानामभूत्रायस्तत्र राज्येऽधिकारिता l

·२०६
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
सर्वाख्यो नृपतिः षष्ठो रोमकाणां नयप्रियः ।
शतात्मिकायां समिती द्वयांश्चक्रेऽधिकारिणः ॥१०॥
तर्कुनामा ततो दृप्तः संजातो रोमभूपतिः ।
नयद्रोहरतो राज्याज.र्यो निरवास्यत ॥११॥
तर्कुवंशं विनिर्वास्य राजशब्देऽपि रोमकैः ।
असाध्योऽवध्यत द्वेपः प्रजाराज्यप्रियश्चिरम् ।।१२।।
जनैर्वृताभ्यां प्रत्यब्दं शासकाभ्यां नियन्त्रितम् ।
रोमकाणामभूद्राज्यतन्त्रं त्रासावहं द्विपाम् ॥१३॥
रोमकाणां प्रजातन्त्र प्रातिवेशिकशात्रवः।
कुलजानामकुल्यानां चान्तोहेरपीड्यत ॥१४॥
इत्थमान्तरबाह्याभ्यां कलिभ्यां किल दूपितम् ।
गौराख्यैरुत्तरैर्वन्यैरकान्तं रोमपत्तनम् ॥१५॥
वरेण्यनामा गौरेशो दग्ध्या रोमकपत्तनम् ।
विलुठ्य च जनान्हप्तः प्रत्यगाद्विपयान्स्वकान् ॥१६॥
रोमकैश्च महोद्योगैः पुरे भूयो नवीकृते ।
कुलजानामकुल्यानां चाभिद्रोहोऽज्वलत्पुनः ॥१७॥
ऋपेण्यादिप्रयत्नेन प्रजातन्त्रस्य शासने ।
अकुल्यानामधीकारः कुलजानामिवाभवत् ॥१८]
रोमकैश्च महोद्योगैःप्रायद्वीपं ततोऽखिलम् ।
श्रा श्रीशल्याचाल्पशैलारस्ववीर्येण वशीकृतम् ।।१६।।
संमामदूतस्वीकारमुद्रानिर्माणयर्जिताः ।
नाधिकारा विलुप्रास्तु जितानां रोमकैः कचित् ॥२०॥
पणोशोपनिवेशो यः करध्वजपुरातयः ।
मध्याब्धि दक्षिणेनोक्तो रोमकवासकारणम् ॥२१॥
तदीयरमवद् युद्धं रोमकाणां जिगीपुमिः।
जयश्रीश्चिररात्राय यत्र संशयिताऽभवत् ॥२२॥
करध्वजपुरीयाञ्च सुफेनविजयोर्जिताः।
नीता हनुवलेनाथ रोमकानभ्यदुद्रुवन् ।॥२३॥

·देशान्तरीयेतिवृत्तम्
वीरो हनुवलः क्रान्त्वा पूर्णमल्पं च पर्वतम् ।
रोमकानवचस्कन्द हर्यज्ञो हरिणानिव ॥२४॥
दश पञ्च च वर्षाणि द्विपां हनुयलो वली।
विषयानध्युवासाष्टी रोमवीरान्स योधयन् ।।२।।
अथ रोमकवारेण श्रीप्रियेण महौजसा।
जित्वा सुफेनास्तीन्धिमाक्रान्तास्ते करध्वजाः ।।२क्षा
श्रीप्रियेणार्दिताः सद्यो विविग्नास्ते करध्वजाः ।
आकारयन् हनुबलं करध्वजपुरी प्रति ॥२७॥
संजग्माते यमक्षेत्रे तावपायानपेतिणी।
व्यूढसैन्यो हनुयलश्रीप्रियो महितोजसी ॥२८॥
अथ रोमकधीरेण करध्वजचमूपतिः ।
युध्यमानो महावीर्यः प्रसह्यासी पराजितः ॥२६॥
करध्वजानां वीर्ये च रोमकै शिते हठात् ।
अवेपत जगत्सर्व रोमकाणां भयादिदम् ।।३।।
मगद्रोणीयविषयान् मुफेनान् यवनांस्तथा ।
करध्वजपुरीयांश्च जितवन्तोऽय रोमकाः ॥३१॥
अवार्यवीर्याः कृतिनःशौर्यनीतिगुणान्यिताः ।
साम्राज्यं सुमहचक्रुः पार्श्वयोर्मध्यवारिघेः ॥३॥
देशेभ्यो विप्रकृष्टेभ्यः संप्रधायितया प्रिया ।
रोमकाः समसेव्यन्त नयोद्योगादिवैभवात् ॥३३॥
चक्रिरे राजवानि जलोहासाश्च निर्मिताः ।
प्रासादाश्च व्यघीयन्त रोमकैः पुटभेदने ॥३४॥
घनिनो व्यसनान्धाम्नु रामकेष्वय दुवंलान् ।
दरिदापीडयामामुमत्स्यान्वनका इव ॥३शा
माहास्यो सोदरौ वीरौ दुर्गवोद्वारकादक्षिणी।
प्रसह्य घनिभिसैनिंजनादे सहानुगी ॥३॥
शुल्यम्यारयनेतृभ्यां नीतानां द्रोहशालिनाम् ।
घनिनां दुर्गानां च घोर कलिरयामयन् ॥३॥

·२०० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु शुल्वानुगा क्लीयांसो मय निर्यास्य रोमतः। स्वाधिकारे प्रजातन्त्र स्थापयामासुरुद्धताः ॥३८॥ पौरस्त्यो मित्रदत्ताख्यो नृपतिर्यवनादिभिः । उत्तिष्ठमानः शुल्वेन बलिना पर्यभूयत ॥३६॥ शुल्वेऽनुपस्थिते मर्यः प्राविशद्रोमपत्तनम् । प्रत्यर्थिनश्च हतवान व्यपद्यत ततः स्वयम् ॥४॥ शुल्यो निशम्य तद् वृत्तं पौरस्त्यान्परिहृत्य च । त्वरया शट्या चार्तः समागाद्रोमपत्तनम् ॥४१॥ हत्वा च मर्यपक्षीयान् हिंस्रः शुल्यः पशूनिव । प्रजातन्त्रं कियत्कालं शशासातिमदोद्धतः ॥४२॥ अथ शुल्वे मृते रोमपत्तने पुरुपात्रयः । अभूवन पम्पियः श्रीशः केसरी च महापलाः ||४|| रोमकेषु सुफेनेपु तथान्यत्र च विप्लवान् । शमयित्वा यशो लेभे पम्पियः स्फीतविक्रमः ॥४४॥ अथ मध्याम्बुधौ पोतदस्यूनस्यन्महाबलः । विजित्य मित्रदत्तं च पौरस्त्यं पुनरुत्थितम् ॥४॥ आसुरांश्च पणीशांश्च जारूपांश्च वशे व्यधात् । रोमपत्तनमागम्य दिव्यं चाप जयोत्सवम् ॥४६॥ कुलजानामभून्नेता पम्पियोऽस्यानुपस्थितौ । शास्ताभूच्छीकरो वाग्मी महितो रोमपत्तने ॥४७॥ सामान्यजनपक्ष्योऽभूत्केसरी किल शक्तिमान् | मर्यस्य भ्रातृजः ख्यातोऽनन्यसाधारणैर्गुणैः ।।४।। कुलेन पम्पियः श्रीशो वमुभिः केसरी गुणैः । त्रयीय मिलिता रोमतन्त्रे स्वातन्त्र्यमाश्रयत् ॥४॥ वर्प प्रशासको भूत्वा रोमकानीकिनी नयन् । केसरी गौरशर्मण्यश्वेतद्वीप्यानथाजयत् ।।५०।। वशयन्नष्टभिर्वर्वन्यजातिशतत्रयम् । जितानां हृदयं गृहन्केसरी कीर्तिमाप्तवान् ।।५।।

·२०६
देशान्तरीयेतिवृत्तम्
श्रीशश्च पम्पियश्चात्रान्तरे रोमप्रशासकी।
पौरस्त्येषु सुफेनेपु चैवास्तां तौ क्रमादुभौ ॥५२॥
पारसीके निहते श्रीशे केसरिपम्पियो ।
प्रत्यर्थिनावभूतां द्वौ रोमसाम्राज्यकाक्षिणौ ॥५३॥
केसरी न समं सेहे न चैच्छत्पम्पियः प्रभुम् ।
अतः प्रत्यर्थिनोर्मध्ये महद्वैरमवर्धत ।।५४||
अथ प्रशास्तृसदसा ज्ञातः पम्पियनीतया ।
केसरी पृतनां त्यक्तुमुपासर्पचया सह ॥५ur
रूपशोणां नदी वीग रोमसीमां महाबलः ।
निनाय निजसेनां स युद्धाय कृतनिश्चयः ॥५६॥
पलाय्य यवनान्याते पम्पिये भीतिविक्लवे ।
केसरी दिनपष्ट्याभूदेको रोमकनायकः ॥५७॥
विक्रमेण श्रियं वीरो नयेन हृदयं तथा ।
रोमकाणां वशीकृत्य पम्पियं जेतुमैहत ॥८॥
फलशल्या रणे वीस पराभूय स पम्पियम् ।
यवनेभ्योऽजपुत्रांस्तमन्वधावत्पलायितम् ।।५६||
स लावण्यतरङ्गिण्यां पुलोमास्तत्र भूपतेः ।
बद्धप्रीतिः स्वसर्यासीच्छीपनायां महामनाः ॥६०॥
अजपुत्रहते चासौ पम्पिये स्फीतविक्रमः ।
प्रियापत्तमवालम्ब्य पुलोमानं रणेऽवधीत् ॥१॥
अभिपिच्य च तां राज्ये मित्रदत्तसुतं वली।
जित्वोत्तरस्यामैहिष्ट विजेतुं पम्पियानुगान् ।।६।।
मप्याब्धेर्दक्षिणे तीरे कटुना श्रीप्रिवेण च ।
नीतामचूर्णयत्सेनां पम्पियस्यानुयायिनाम् ॥३॥
कटुश्रीप्रिययोश्चैव नैराश्यादात्महत्यया ।
विपन्नयोः प्रजाराज्यं रोमकाणामुपारतम् ॥६४!!
अमूकेसरिवीरस्य यलिनो रोमपत्तने ।
समं जैत्रप्रवेरोन साम्राज्योपक्रमामुटम् ॥६॥

·२१० - रामावतारप्रकोणेप्रवन्धेषु नाभिपिच्यत राजासौ सेनानी म चाभवत् । तथापि तस्य नामेव सम्राटपर्यायतां गतम् ॥६६॥ . शर्मण्यानां च रूप्याणामन्येषां च महोभुजाम् । अद्यापि केसरिपदं साम्राज्यपिशुनं स्थितम् ॥६॥ परशतेषु युद्धपु स रिपून्प्रयुताधिकान् । निहत्य रोमसाम्राज्यं व्यधा वनभूतये ।।६।। नयेन राज्यमशिपद्वात्तां व्यस्तारयत्सुधीः । पञ्चाङ्गं शोधयामास संचस्कार नदीवदान् ॥६॥ सर्वात्मीयोपकाराय श्री तिश्चास्य कवित्ववक्तृत्वकला तथैवासीत्सरस्वती ॥७॥ यन्न वर्षसहस्रेण कर्तुं संपार्यते परैः। वर्षद्वयेन तयक्रे केसरी क्रान्तभूतलः ॥७१।। अथ तद्गौरवे बद्धमहद्युतुपादिभिः । प्रशासनसदस्थोऽसौ कृतघ्ननिहतरबलात् ।।७।। ररक्ष फेसरी कायं कृतघ्नेभ्यो महायलः । गायत्पाणी न सोऽपश्यद् भ्रनुपस्यासिपुत्रिकाम् ||३|| असिपुत्री करे तस्य मुहृदोऽप्यवलोक्य सः। कुवघ्ने भुवने कार्य न रक्षाईममन्यत ||४|| इत्यष्टमी पीचिः। अथ केसरिवीरस्य स्यनीयोऽयमयाभिधः । गभीरनीतिकपटः साम्राज्यं फर्तुमेद्दन ॥१॥ अन्तर्नयादिमाहाप्यात्म इत्या श्रीकगदिकान् । अमंग्यान्मनुज्ञान्यरो नेता होमपत्तने ॥२॥ भूतुपेण प फारयेन ययनागुगरण मः । म्यूहां गद्दार गान्महामन्या घ्यचूर्णयन् ॥३॥ फारया भाषणाय विपन्नापात्माहत्यया । लिनागामिपन्यं प रोममामाभ्याम्पगार ||४|| ·२११ देशान्तरीयेतिवृत्तम् अन्तर्नयश्वाष्टभयश्वाथ राज्यं विझज्य तौ। वुभुजाते शवं गृध्रशृगालाविव निर्जने ॥५॥ पुरीमलिकचन्द्रीयां तथा रोमकपत्तनम् । राजधानीमधिष्ठाय राज्यमेतौ प्रचक्रतुः॥६॥ अन्तर्नयोऽजपुत्रेषु श्रीपत्राप्रेममोहितः । कुलं च चरितं चैव विस्मृत्य व्यसनेऽपतत् ॥७॥ श्रीपत्रान्तर्भयावष्टभयेन यवनाम्बुधौ । पराभूतो व्यपद्येतां पलाय्य निजहत्यया ।।८।। रोमसाम्राज्यभागित्वमजपुत्रास्ततोऽगमन् । अधस्त्यनाम्नाष्टमयश्चासौ सम्राडजायत ॥६॥ राजोपाधि न चकमे रोमकाप्रीतिकारणम् । शनैर्निजाधिकारान्स कृत्स्नास्वस्मिन्न्यधाच्छली ॥१०॥ श्रा वीरादुत्पथायाः स प्राभ्यात्तुङ्गवारिधेः । श्रा शर्मण्याम्बुघेरा च सहाराख्यमरुस्थलम् ॥११॥ एकातपत्रं साम्राज्यमगस्त्यो नीतिमानशात् । सहार्धत्रिशतायामं सहाधिशतविस्तृति ॥१२॥ इति नवमी वीचिः। अथाधिचत्वारिशांश्च वत्सरान्कृतशासने । अतीतेऽगस्त्यनृपती त्रिवेरोऽभूनराधिपः ॥१॥ व्यभिचारकलिप्रायव्यसनासक्तचेतसाम् । तादृशाः प्रायशोऽभूयत्रोमकाणां नराधिपाः ॥२॥ स्वीनिमित्तेपु वैरेषु योधवैरेषु वा नृपाः । प्राणान्यजुहवाञ्चक्रुश्चक्रुशुश्च प्रजा भृशम् ।।३।। प्रजामाग्योदयात्वेचित्रिजनाद्या महाधियः । यदा कदाप्यजायन्त नृपा नीतिपरायणाः ॥४॥ अघ रोमपुर वीक्ष्य व्यसनार्णवतां गतम् । फंसतन्नुपः प्राच्यां पंसवन्तुपुरी व्यथात् ॥था

·२१२
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
खीस्तीयं धर्ममालम्ब्य कंसतन्तुर्महाबलः।
कंसतन्तुपुरे तिष्ठन् रोमकानशिपत्सुधीः ||६||
तस्मिन्नतीते कतिचिद्वभूवुर्दुर्बलानृपाः ।
एकातपत्रः सम्राट् च देवदासोऽन्तिमोऽभवत् ॥७॥
इति दशमी वीचिः।
देवदासस्य दायादैविधा राज्यमभज्यत ।
प्रतीच्यं रोमकेन्द्रं च प्राच्यं कंसपुराश्रयम् ॥१॥
अगस्त्यराज्याद्याते च समाशतचतुष्टये ।
जातः शर्मण्यवन्यानां विसर्पो दारुणो भुवि ॥२॥
ये दानवनदोपान्तकान्तारे दारुणान्तरे।
गौथाख्या भोषणाचारा अभूषवाक्षसाः किल ॥३॥
उपद्रुतास्ते सहसा हूणतर्तरकर्मुकैः ।
घोरा घोरतराचाराकारैः कुणपभत्तिमिः ।
पलाय्य रोमसाम्राज्यं शरणीचक्रिरे भिया ॥४॥
हत्वा बलांशं सम्राजं कृतघ्ना गौथराक्षसाः।
रोमराज्ये विनाथे च ते व्यसर्पन्विसर्पवत् ॥५॥
अलर्क नायकं स्वीयं चर्मण्यारोप्य दारुणः ।
दग्धं च लुठितं रोमपत्तनं गौथराक्षसैः ॥६॥
गौथमण्डलगौराद्यैर्वन्यरित्यं बलोद्धतैः।
रोमसाम्राज्यमुणपाल्लुप्तान्यङ्गानि सर्वतः ॥७॥
अत्रान्तरे हूणगृहादस्थिलो हूणनायकः ।
वन्यानां प्रयुतेनागाजयाय जगतः किल ||
स तीर्खा रयिणों घोरो गोरान्दुद्राव बेगवान् ।
गौरादिसहितैश्चैव रोमकैस्तु पराजितः ।।६।।
अल्पपर्वतमुल्लङ्घय रोमकांश्च विलुट्य सः ।
एत्य हूणगृहं घोरः सहसैव व्यपद्यत ॥१०॥

·२१३ देशान्तरीयेतिवृत्तम् गतमात्रेऽस्थिले चाथ जयत्रीमण्डलाधिपः । करध्वजपुरादेत्य व्यलुएठद्रोमपत्तनम् ॥११॥ विलुव्यमानात्परं च मण्डलैर्मूलकैस्तथा । निन्यिरे रोमनगरान्नौभिर्वन्द्यो धनानि च ।।१२।। अगस्त्यराज्याद्वारण गतेऽथ शवपञ्चके । नाममात्रेण सम्राजं रोमिलागस्तिलाह्वयम् ।।१।। रोमसिंहासनाद्वालं विसृज्य कृतवेतनम् । रोमकाणामभूद्राजा शर्मण्य उदयाकरः ॥१४॥ प्रायोऽस्मिन्नेव समये हूणैर्वलमदोद्धतैः । उपद्रुता भारतभूर्नाशिता चार्यसभ्यता ॥१शा इत्येकादशी वीचिः। भारतीयान्विनाश्येत्थं तथा यवनरोमकान् । शनैन्येपु सभ्यत्वं यत्सु सभ्यसमागमात् ॥१॥ कुलूताश्चैव तीताश्च श्राव्याश्चेति त्रयोऽभवन् । जेनवर्गा भविष्यन्त्याः सभ्यताया अथाश्रयाः॥२॥ तुगान्धिकूलादयसन्क्रमादेते पुरः पुरः । हूणाश्चैव तुरुष्काश्च स्थिवा एषां पुरस्ततः ॥शा पाश्चात्ये रोमसाम्राज्ये नाशिते वन्यजादिभिः। पौरस्त्यमासीत्साम्राज्यं कंसपत्तनकेन्द्रकम् ॥४|| जुष्टन्यायानिधः सम्राट् कंसवन्तुपुरेऽभवत् । महामविर्महावीर्यो जनानामभिपूजितः ॥शा वत्सदस्यस्त्रिवन्याद्यैश्चक्रिरे धर्मसंहिताः । प्राचारव्यवहारादिसंग्रहाय मनीपिभिः ।।६।। देवदत्ते गते प्राच्यगीथनायेज्ययं तवः । जुष्टन्यायस्य सेनानीलासारो महाबलः || प्रपिश्येष्टालयान्यौरोजगृहे रोमपतनम् ।। नररोपस्ततः परदा सम्राट सैन्यैरवारिवः । गौयान्विद्राव्य पशयाम्यभूवैष्टालयान् पलीचा ·२१४ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु जुष्टन्याये ततोऽतीते लम्वद्धिभिरुपद्रुताः। चक्रुर्वेणीशनगरं रोमका आयात्रिके ॥६॥ अथ नीतैः अवेशेन स्काराङ्गैर्यन्महावलैः । परेशकेन्द्रकं राज्यं स्थापितं विजिगीपुभिः ॥१०॥ तत्र कालेन कियता वलहोनेपु राजसु । अभूचमूभृतो राज्यं करलस्थमहौजसः ॥११॥ अत्रान्तरे च शर्मण्यैः श्वेतद्वीपे विनिजिते । बभूव वन्यप्रायासु विप्लवः किल जातिषु ॥१२॥ इति द्वादशी वीचिः। अत्रान्तरे किलारव्यो महामद इति श्रुतः। खिस्तवत्सेश्वरं द्वैतमतं प्रावतयत्तितौ ॥१॥ स्वीकुर्वन दिव्यतां खिस्तमतस्यापि महामदः । सर्वोत्तमं निजमतं ख्यापयामास भूतले ॥२॥ खड्गहस्तो मतं स्वीयं बलेनासौ प्रवर्तयन् । जित्वारव्यभुवं मानी जिगीपुः पञ्चतामगात् ॥३॥ अथास्यादवक्त्राद्यैरनुगैर्बलशालिभिः । श्रा सुफेनभुयो देशा जिता आ भारतादपि ॥४॥ विजित्य रुद्रकं गौथं सुफेनेपु प्रसूत्वराः । करलेन निरम्तास्ते स्फारागपृतनाभृता ॥५॥ करध्रुवा सुफेनेपु प्राच्या व्याघ्रतदं तथा । चिरं महामदीयानां राजधानीत्वमाभजत् ।।६।। पुत्रो महामदीयारेः करलस्य नृपोऽभवत् । स्फाराङ्गयु प्रवीणाख्यो वलशाली नयोज्ज्वलः ॥७॥ प्रवीणस्यामवरसुत्रो महाकरलनामकः । देशधीरस्य लम्बर्द्धर्जेता भीमपराक्रमः ॥८॥ शर्मण्यशाकहूणादोन्विजित्यासी महाबलः । महामदात्मुफेनेपु नमयामास भूमिपः ।।६।।

·२१५ - देशान्तरीयेतिवृत्तम् विनाश्य भीमाँल्लब्धीस्तेषां मुकुटमायसम् । आच्छिद्य करलः पूजां चक्रे खिस्तपुरोधसः ॥१०॥ इत्यमर्जितवान्राज्यं सुमहत्करलो वली । केसर्यगस्त्यः सम्राडित्याख्यां ख्रिस्तपुरोधसः ।।११।। तृतीयलेयात्संप्राप्य शशास धरणी चिरम् । लिपिव्याकृतितर्कादिविद्यासु विहितश्रमः ॥१२॥ वीराकारः स मद्यादिव्यसनेभ्यः पराङ्मुखः बद्धप्रीतिरभूच्छूल्ये सद्योहतमृगामिपे ॥१३॥ आरुणाख्ये पुरे राजा शकानामष्टमे शते । सामन्तेभ्यः करं गृहन् कृतसख्यो महौजसा ॥१४॥ अपि व्याघ्रतटेशनारुणराजेन धीमवा । चतुरूनां शशासार्धशती स शरदां भुवम् ।।१।। द्विसप्ततिवयस्केऽथ गते करलभूपती । लवेशस्तस्य पुत्रोऽभूनिर्वेदपरमो नृपः ।।१६।। निर्वेदपरमे वस्मिन्दायादेः परिपीडिते । साम्राज्यं करलस्याभूद्विशीर्ण खण्डशस्ततः ॥१७॥ साम्राज्यनाशात्सर्वत्र भूमिहारैरितस्ततः । तुद्रदुर्गकृतायासैर्जनानां शासनं कृतम् ॥१८॥ दासैश्च दासप्रायश्च भूवद्धः कृपकैरपि । सेव्यमानाः स्वतन्त्रत्वात्तेऽभवन्स्वैरचारिणः ॥१६|| मत्यमाणाः प्रज्ञाश्चैव रक्षकैरेव भूरिशः। पतिताः पारतन्त्र्याग्नी चुकुशुर्धशदुःखिताः ।।२०।। प्रायः सर्वत्र भूपृष्ठे न्यायविप्लवदूपिते । मोहार्ते कृतावासा जनवा दुःखभागभूत् ॥२१॥ रोमफादी कृतावासा यतिलिगाः पुरोधसः । भूदेवाः समजायन्त यदृच्छाचारतत्पराः IR२॥ हद्वन्धास्यो यतिस्तवणः पुत्रः कस्यापि नीविमान् । भयाभून्मतिमाहात्म्यासुरोधा रोमपत्तने ।।२३।।

·२१६
रामावतारप्रकीरणप्रबन्धेयु
सुनराख्यं च सम्राजं स निजाज्ञावमानिनम् ।
प्रजाविरोधमुत्पाद्य पीडयामास नीतिमान् ॥२४॥
सम्राविधेयतायाश्च शपथात्सकलाः प्रजाः।
पुरोधा मोचयामास त्रासयन्सुनरं नृपम् ।।२।।
राज्यविप्लवदु खानॊ राजा मानसमुज्झितः ।
स्वापराधक्षमाहेतोः पुरोधसमुपागमत् ॥२६॥
बहिर्विवर्दिकायां स एकवासा विपादुकः ।
स्थितो दिनत्रयं राजा क्षमा लेभे पुरोधसः॥२७॥
वर्धमाने प्रभावे च शनै रोमपुरोधसाम् ।
शर्मण्याङ्ग्लादिभूपालाः क्रमात्तेपां वशेऽभवन् ।।२८।।
राजराजोऽनुशान्तोऽभूदली रोमपुरोहितः ।
जवनोऽप्याडग्लभूपालनासाद्यस्मै करं ददौ Rell
अत्रान्तरे च निस्तीयाः पाश्चात्यधरणीभृतः ।
पितृनाम्नो यतेाख्याविषैरुन्मादिता भृशम् ॥३०॥
स्थितं खिस्तशवश्वभ्रं जारूपारामपत्तने ।
त्रातुं महामदीयानामधीकारात्प्रयेतिरे ॥३॥
अधर्मेणाभियुञ्जाना अन्योन्यं मोहविक्लवाः।
महामदीयाः खिस्तीया अपि द्वपपरायणाः ॥३२॥
नाशयन्तः प्रजा. सर्वाः पीडयन्तो धरामिमाम् ।
अन्धाश्विरमयुध्यन्त चन्द्रस्वस्तिकलाञ्छनाः ॥३३॥
नुत्तृष्णाश्रान्तिवैक्लव्यदग्धशेषाश्च भूरिशः ।
निस्तीया न्यपतन्धर्मसंग्रामे मोक्षकाक्षिणः ॥३४॥
अष्टस्वस्तिकयुद्धानि तुमुलान्यभयन्निति ।
जयो महामदीयानामभूञ्चान्ते मनस्विनाम् ।।३।।
इति त्रयोदशी वीचिः।
धर्मयुद्धपरे लोके मोहान्धेषु च राजसु ।
वीराः स्वैरचरा भूमौ भ्रमुरप्रतिवारिताः॥१॥

·देशान्तरीयेतिवृत्तम् राक्षसान्वेपणव्याजाद्वर्मिणो वीरदस्यवः। भ्रेमुन्तुरगमारूढाः त्रीवित्तविचयोद्यताः ॥२॥ पुस्तकानामसौलभ्याजने प्रायो निरक्षरे। अन्धगोलाझूलभक्तिः सर्वथा भुवि पप्रथे ॥३॥ मूखैर्वहिपरीक्षाद्यैः कृतो मतविनिर्णयः । गतं शिल्पं कृपिहींना वणिज्या नाशमागता । दुर्गेभ्यो निःसरन्तश्च दस्यवो भीतिमावहन् ॥४॥ मठेपु निवसन्तस्तु यतयो ब्राह्मणास्तथा । कृप्यादिजीविनोऽभूवन विद्याभ्यासपरा भुवि ॥५॥ क्षत्रे मलिम्लुचे भूमीहारेपु जनशत्रुषु । विद्या यतिपुरोधासु दीना शरणमैहत ।।६।। वार्तानां शरणं नृणां परितः कृपिशालिनः । विद्यायाः परमं क्षेत्रं मठापासन्नितस्ततः ॥७॥ प्राच्यार्यरोमयवनसभ्यत्वे कवलीकृते । हूणगौथतुरुष्काद्यैः पुराणि क्षयमावहन् ।।६।। प्रलयो न चिराद्भावी भुवनस्येति सर्वतः । किंवदन्ती प्रववृते मोहमस्तेऽखिले जने ॥६॥ भाविनि प्रलयेऽस्मिंश्च विश्वासोऽभून्नां दृढः । आज्ञालेखेपु राज्ञां हि प्रलेप्यस्यास्ति वर्णना ॥१०॥ अद्यापि तादृशो मोहो भारतीयेषु वर्तते । येन कल्किकृतं सर्वे प्रतीक्षन्ते विनाशनम् ॥११|| इति पञ्चदशी धीचिः। अथ कालेन भूयोऽपि पुराण्युदभवन् तितो । सभ्यताट्दुरपोषाय मुक्षेत्राणीव सर्यतः ॥१॥ इष्टालयेषु शर्मण्येप्वप्यभूवन्पुग्यताः । वाणिभ्यशिल्पविद्यादिगृहाणीय विशेषतः ॥२॥ शर्मण्यपत्तनानां या प्रथिता हमसंततिः। उले स्थले च सात्मानं दम्युभ्यः पानुमुत्थिता |RAI २८

·२१८
रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु
वेणिकाद्या महापुर्यः स्वतन्त्रा विपुलर्द्धयः ।
इष्टालयेष्वराजन्त सभ्यतावृद्धिहेतवः ||४||
निर्माणे कौशलं नृणामूर्णाकौशेयवाससाम् ।
क्रमेण पप्रथेऽभूवश्रेष्ठिनो वृद्धिजीविनः ॥१॥
घूमनिर्गमशुण्डाभिः काचयातायनेस्तथा।
परिष्कृतानि वेश्मानि पर्यदृश्यन्त च क्रमात् ।।६।।
उत्तप्रतरतीर्थादौ विश्वविद्यालयाः शनैः ।
परःसहस्रच्छात्राच्या भेजिरे महती प्रथाम् ॥७॥
सूच्यग्रे कति गीर्वाणाः स्थातुं युगपदीशने ।
सक्ता ईदृशतर्केषु साक्षराः क्रमशस्ततः ।।८।।
शुष्कवादान्विहायेमानगणितादौ धियं दधुः ॥६॥
विश्वविद्यालया वेधालयाश्चैवा तालयाः ।
आरव्याणमभूवन्ये जिगीपूणामितस्ततः ॥१०॥
ज्योतिर्गणितवास्त्वादिविज्ञानं तदुपक्रमम् ।
शनैर्जाग्रत्सु पाश्चात्त्यजनेष्वथ च पप्रथे ।।११।।
शृङ्गारवीररौद्रादिविरुदानि यतस्ततः ।
गायन्तः प्रचरन्ति स्म सूतमागधवन्दिनः ॥१२॥
दन्त्यादयोऽथ कवयो दिव्यप्रहसनादिकम् ।
काव्यजालं विनेयानामुयाय प्रणिन्यिरे ॥१३
चापप्रायामगादृत्य रोमशैलीमथ प्रजाः।
कोणप्रधानां गौथीयां वास्तुशैली च भेजिरे ॥१४॥
अभ्रंलि हेर्देवगृहैः सद्गवाक्षैः सचित्रकैः ।
महद्धिपिशुनैः पुर्योऽलंकृताः सुषमां दधुः ॥१॥
चित्रकर्माणि वाद्यादिकलासु च जना. पुनः ।
कौशलं क्रमश' सभ्या उदयाय भुवो दधुः॥१६॥
इति पोडशी वीचिः।
अतीते करलेशे च लवेशे तत्सुते गते ।
फ्रांस्येप्टालयशर्मण्या विभक्ता अभवन्पुनः॥१॥

·२१६
देशान्तरीयेतिवृत्तम्
राज्यत्रयं च साम्राज्यत्करलेशस्य निर्गवम् ।
फ्रांस्वेष्टालयशर्मण्यनामभिः प्रथितं भुवि ॥२॥
गतेपु कारलेशेषु प्रशास्य च समाः शतम् ।
वृतः शर्मण्यसामन्तैः सुनो भूमिपो चली ॥३॥
गते सुन मुनरो वृतः क्षितिपतिस्ततः।
महौजास्तत्सुतः सुस्थः पालयामास गां ठतः ॥४॥
लोष्ट्रस्येष्टालवेशस्य विधवां परिणीय च ।
पवित्ररोमसाम्राज्यं सुस्थोऽस्थापयत क्षितौ ।।।।
आसीन्महामदीयानां मुफेनेषु यदूर्जितम् ।
हासमाप्य शनै राज्यं श्रीनदे वनियन्त्रितम् ॥६॥
वृद्धिनन्देशवलयोरचिरात्परिणीतयोः ।
विक्रान्तिवज्रपातेन सहसा तद् व्यशीर्यत ॥७
वृद्धिनन्देशवलयोनता सम्राएमहाबलः।
पञ्चमः करलेशोऽभूत्सुफेनादिभुवामथ ।।८।।
चतुर्दशे लवेशेऽय द्रविणं विनयं तथा ।
गते विनाश्य फ्रांस्यानां देशोऽभूदतिदुर्गतः ||
राज्ये पञ्चदशस्याय प्रवेशस्य विटः कृतम् ।
वदीयनर्मसचिवै राष्ट्रस्य कदनं महत् ॥१०॥
नासावविनयो नैवामीभिर्यो नावलम्बितः।
न तद् व्यसनमुत्प्रेक्ष्यं यन्नैव शरणीकृतम् ॥११।।
निप्पयोजनसंग्रामेहठाय करकर्पणः ।
कृपकेभ्यो दरिद्रेभ्यश्चक्रुशुः कृपणाः प्रजाः ॥१२॥
भूस्वामिनो विटा राज्ञः सचिवाः सर्वतो हतः ।
अर्थः प्रतापयन्ति म्म वैश्यामएडफरन्धुलान् ॥१३॥
मृते च राजि तत्पुत्रः प्रवेशः पोडशस्तनः ।
उपविरावया राज्यममजप्रियदर्शनः ॥१४॥
अमत्यमनयं छद्म व्यसनं च जगदतम् ।
निनाशयिपयो जाताः कविदार्शनिकास्ततः ॥१५॥

·२२० रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेपु वार्तारिरोप्यश्रीवेशचन्द्रिलाद्युपदेशतः । फ्रांस्यानां दुर्दशातनामुन्मादो द्विगुणोऽभवत् ।।१६।। राज्ञोमात्यविटैः कोशं भक्षयद्भिर्यथासुखम् । न सेहे तुरगः कोशाध्यक्षो दोपान्विशोधयन् ।।१७।। श्रेष्ठी निकलनामा च कोपाध्यक्षस्ततोऽभवत् । भूस्वामिनां प्रकोपेन मानी सोऽपि पदं जहाँ ॥१८॥ कृपीवलेभ्यः कर्पन्तो दुर्गतेभ्यः करान्गुरुन् । राज्ञे भूस्वामिनो नैव दातुमैच्छन्करं किल ।।१।। राज्ञे कपटमेतं च दर्शयनिष्कल: सुधीः। भूस्वामिनामभूत्कोपभाजनं छलिनामसी ॥२०॥ इति सप्तदशी वीचिः। अत्रान्तरे च फ्रांस्यानां साहाय्यात्तुङ्गवारिधेः। पारे धूताम्लनिगडा स्वायत्ताभूमेरिका ।।१।। अमेरिका स्वतन्त्रा च पश्यन्तः फ्रांस्यका जनाः। तीबेणान्तरदान्त पारतन्त्र्यामिना भृशम् ।।२।। करदुःखानभिज्ञेषु देशरयार्धाधिको भुवम् । भूमिहारपुरोधासु भुञ्जानेष्वपि कामतः ॥२।। भूचतुर्थाशमात्राय राज्यव्ययमहाधुरम् । वहन्तश्चक्रुशुर्दीनाः कृषीवलवृपा भृशम् ॥४॥ कोपाध्यक्षेप्वशक्तेषु कोशदोपविशोधने । भूयोऽपि निष्कलः श्रेष्ठी कोशाध्यक्षपदं दधे ॥१॥ आहूतवाञ्जनसभां मनीपी निष्कलस्ततः । राष्ट्रस्य व्यसनार्तस्य परित्राणाय सर्वतः ॥६॥ भूमिहारपुरोधासु सामान्यजनसन्निधौ । उपवेष्टुमनिच्छत्सु जनताभूत्ततः पृथक् ॥७॥ सदोगृहप्रवेशाच जनतां विनिवारयन् । विससर्ज नृपस्त्रस्तो निष्कलं जनवल्लभम् ।।।। अथ प्रकोपक्षुभिता जनतापि मनस्विनी। शेपे स्वातन्त्र्यलाभाय प्राणरक्षानपेक्षिणी || ·२२१ देशान्तरीयेतिवृत्तम् जातिवृत्तिकृतो भेदः प्रत्यादिश्यत सर्वथा । करभारश्च सर्वेषु निर्विशेपं व्यभज्यत ।।१०।। वाचि धर्म च नीतौ च स्वातन्त्र्यमभजञ्जनाः।। वीरशैले स्थितो राजा सेनया रक्षितोऽपि सन् । चकम्पे घोषमाकर्ण्य जनतावारिधेर्मुहुः ॥११॥ यान्ती जनसदो भक्तुं श्रुत्वा सेनां चमूपतेः । पारीशनगरे क्षोभस्तुमुलोऽजायत क्षणात् ।।१२।। जनान्हन्तुमनिच्छत्सु प्रेक्षमाणेषु रतिषु । विलुठ्य नगरं सर्वे वस्तिलाभिमुखं ययुः॥१३॥ अथ रक्षिसहाया च साग्न्यस्त्रा जनतोचकैः । क्रोशन्ती पस्तिलं दुर्गमुन्मत्ता जगृहे वलात् ॥१४॥ निहत्य दुर्गाधिकृतमन्यास्तत्र स्थितांस्तथा । भस्मसात्कृत्य सौधांश्च जनौघोऽप्रतिवारितः॥१।। अङ्गीचक्रे ततो भीतैर्भूमिस्वामिपुरोहितैः । सामान्यजनयत्सर्व करदानादि राजनि ॥१६।। नृपस्तु सैनिकांस्त्रासादाजुहाच विमूढधीः । अभोजयत्सभार्यश्च प्रासादे तान्समादृतः ॥१७॥ राज्ञा सह कुमाराकां कृपणां महिपी ततः । पश्यतां सैनिकानां च कारुण्यमुदपद्यत ॥१८॥ शपथं राजभक्तेश्च महोत्साहा विधाय ते । पद्भ्यां प्रजापताङ्काई त्रिवर्णमवचक्रमुः ॥१६॥ श्रुत्वा सर्वमिदं वृत्तं द्विगुणोन्मादशालिनः । जनाः परेशनगराद्वीरशैलमुपाद्रवन ।।२०॥ परःसहस्रक्षुधितस्त्रीपुंसकुलसंकुल्ला । अन्नमन्निमिति क्षोभावसन्ती साभ्यवर्तत ।।२१।। श्रास्कन्ध परितः साधं प्रावृपेण्यां क्षपामसी। क्रोशन्ती जनवा घोरा भीपणामत्यवाहयत् ॥२२॥ रजन्यां तु प्रभातायां रन्धं प्राप्य तरस्विनी । जनतानलधारासौशुद्धान्तं प्राविशद्वलात् ।।२।।

·२२०
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु
वार्तारिरोष्यत्रीवेशचन्द्रिलाद्युपदेशतः ।
फ्रांस्यानां दुर्दशातनामुन्मादो द्विगुणोऽभवत् ॥१६॥
राज्ञोमात्यविटेः कोशं भक्षयद्भिर्यथासुखम् ।
न सेहे तुरंगः कोशाध्यक्षो दोपान्विशोधयन् ॥१७॥
श्रेष्ठी निकलनामा च कोपाध्यक्षस्ततोऽभवत् ।
भूस्वामिनां प्रकोपेन मानी सोऽपि पदं जहौ ।।१८।।
कृपीयलेभ्यः कर्पन्तो दुर्गतेभ्यः करानगुरून् ।
राज्ञे भूस्वामिनो नैव दातुमैच्छन्करं किल ॥१॥
राजे कपटमेतं च दर्शयन्निष्कलः सुधीः ।
भूस्वामिनामभूत्कोपभाजनं छलिनामसौ ॥२०॥
इति सप्तदशी बीचिः।
अत्रान्तरे च फ्रांस्यानां साहाय्यात्तुङ्गवारिधेः ।
पारे धूताङ्ग्लनिगडा स्वायत्ताभूदमेरिका ॥१॥
अमेरिका स्वतन्त्रां च पश्यन्तः फ्रांस्यका जनाः।
तीनेणान्तरदह्यन्त पारतन्त्र्याग्निना भृशम् ।।२।।
करदुःखानभिज्ञेषु देशस्यार्धाधिका भुवम् ।
भूमिहारपुरोधामु भुञ्जानेष्वपि कामतः ।।६।।
भूचतुर्थांशमात्राय राज्यव्ययमहाधुराम् ।
यहन्तश्चक्रुशुर्दीनाः कृषीवलपा भृशम् ॥४॥
कोपाध्यक्षेष्वशक्तेषु कौशदोपविशोधने ।
भूयोऽपि निष्कलः श्रेष्ठी कोशाध्यक्षपदं दधे ||॥
आहूतयाञ्जनसभां मनीपी निष्कलस्ततः ।
राष्ट्रस्य व्यसनार्तस्य परित्राणाय सर्वतः ।।६।।
भूमिहारपुरोधामु सामान्यजनसन्निधौ ।
उपवेष्टुमनिच्छत्सु जनताभूत्ततः पृथक् ॥
सदोगृहप्रवेशाच जनतां विनिवारयन् ।
विससर्ज नृपत्रस्तो निष्कलं जनवल्लभम् ।।।।
अथ प्रकोपक्षुभिता जनतापि मनस्विनी ।
शेपे स्वातन्त्र्यलाभाय प्राणरक्षानपेक्षिणी ॥६॥

·२२१
देशान्तरोयेतिवृत्तम्
जातिवृत्तिकृतो भेदःप्रत्यादिश्यत सर्वथा ।
करभारश्च सर्वेपु निर्विशेपं व्यभज्यत ।।१०।।
चाचि धर्मे च नीतौ च स्वातन्त्र्यमभजञ्जनाः॥
चीरशैले स्थितो राजा सेनया रक्षितोऽपि सन् ।
चकम्पे घोषमाकर्ण्य जनतावारिधेर्मुहुः ॥११॥
यान्ती जनसदो भक्तुं श्रुत्वा सेनां चमूपतेः ।
पारीशनगरे सोभन्तुमुलोऽजायत क्षणात् ।।१२।।
जनान्हन्तुमनिच्छत्सु प्रेक्षमाणेपु रक्षिषु ।
विलुठ्य नगरं सर्वे वस्तिलाभिमुखं ययुः ॥१३॥
अथ रक्षिसहाया च सारन्यत्रा जनतोचकैः ।
क्रोशन्ती वस्तिलं दुर्गमुन्मत्ता जगृहे वलात् ॥१४॥
निहत्य दुर्गाधिकृतमन्यास्तत्र स्थितांस्तथा ।
भस्मसात्कृत्य सौधांश्च जनौघोऽप्रतिवारितः ॥११॥
अङ्गीचके ततो भीतर्भूमिस्वामिपुरोहितैः ।
सामान्यजनवत्सर्व करदानादि राजनि ॥१६||
नृपस्तु सैनिकांस्त्रासादाजुहाव विमूढधीः।
अभोजयत्सभार्यश्च प्रासादे तान्समादृतः ॥१७॥
राज्ञा सह कुमारावा कृपणां महिपी ततः ।
पश्यतां सैनिकानां च कारुण्यमुदपद्यत ॥१८॥
शपथं राजभक्तश्च महोत्साहा विधाय ते ।
पद्भ्यां प्रजापताकात त्रिवर्णमयचक्रमुः ।।१६।।
श्रुत्वा सर्वमिदं वृत्तं द्विगुणोन्मादशालिनः ।
जनाः परेशनगराद्वीरशैलमुपाद्रवन् ।।२०।।
पररसहस्रनुधितस्रीपुंसकुलसंकुला ।
अन्नमन्नमिति क्षोभाद्रसन्ती साभ्यवर्तत ॥२२॥
आस्कन्ध परितः सौधं प्रापण्यां क्षपामसी।
क्रोशन्ती जनता घोरा भीपणामत्यवायत् ।।२।।
रजन्यां तु प्रभावायां रन्ध्र प्राप्य तरस्विनी ।
जनतानलधारासौ शुद्धान्तं प्राविशदलात् ॥२३॥

·२२२
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
भज्यमाने कपाटे च भूमिभृद्वासवेश्मनः ।
परेशनगरादागात् श्रीस्फीतो रक्षिभिः सह ॥२४॥
कथंचित्सकुटुम्बोऽसौ तेन वातश्च भूपतिः ।
जनैरनीयत बलात्परेशनगरी प्रति ॥२॥
भूस्वामिनोऽपि संत्रस्ताः पलाय्य रयिणीतटे।
नीताः कन्दुकुमारेण समयावेक्षिणः स्थिताः ॥२६॥
नृपोऽप्यवसरं प्राप्य परेशनगरादथ ।
पलायमान आस्कन्द्य प्रत्यानीतो जनैः पुरम् ।।२७॥
भ्रंशं राजपदाचासौ प्रापजनसदःकृतम् ।
पलायनापराधस्य श्रवेशो दण्डमानतः ॥२८॥
अस्त्रियक्षितिपादीनां सैन्यैर्लक्षाधिकैस्ततः ।
कृतं सामनि साहाय्यं राजपनभृतां महत् ॥२६॥
प्रजासेनापतिर्वीरो दुर्मरः सह सैनिकैः ।
अयुतद्वयमानेस्तानिरस्याभूद्यशोधरः ॥३०॥
परेशजनता क्रुद्धा भूपति तूलराशितः ।
प्रासादादक्षिणो हत्वा कारागारे न्यवेशयत् ।।३शा
रभसप्रियमाराख्यदन्तुलैरथ घातुकैः।
श्रारब्धं भीपणाकारैर्जनेषु कदनं महत् ।।३२।।
अघोप्यत प्रजाराज्यं दृढया जनसंसदा ।
प्रजाभिरभियुक्तश्च प्राणदण्डं नृपोऽभजत् ।।३३।।
सुफेनसूदशर्मण्यरूप्याङ्ग्लसुनदादयः ।
सायुधास्तत्प्रजाराज्यं समन्तात्पर्यवारयन् ॥३४॥
इतस्ततो गृहप्यासीद्विक्षोभो लोकभीपणः ।।
इत्थं वाह्यान्तरक्षोभे घोरेऽपि दृढनिश्चयम् ।
महोत्साहं प्रजाराज्यं नमयामास वैरिणः ॥३५।।
लक्षद्वयं मनुष्याणां कारागारे न्यवेश्यत ।
अभियुर्फ प्रजाराज्यविरोधाख्यमहागसा ॥३६॥
कारागारादनीयन्त स्त्रीपुंसाः प्रतिवासरम् ।
शिरकर्तनदण्डाय भीपणे कर्तनीस्थलम् ॥३७॥

·२२३ देशान्तरीयेतिवृत्तम् प्रसह्य निहते मारे नार्या करलिकाख्यया । दन्तुले प्राणदण्डं च प्रापिते सानुगामिनि ॥३८॥ परःसहस्रान्मनुजान्यातयन्योरनिष्ठुरः । वने व्याघ्र इव स्वैरं चचार रसभप्रियः ॥३६॥ जनवासदसखस्तस्याज्ञया रतिभिस्ततः। प्रसह्य निगृहीतोऽसौ रभसप्रियराक्षसः॥४०|| नैराश्यादात्मघाताय तमग्न्यायुधमुक्तया । चेष्टमानं गुलिकया भीपणं क्षतमृक्कणम् ॥४१॥ नरहत्यामहापापदुर्विपाकप्रतीक्षिणाम् । धाधिकारिणो धृत्वा पशुमारममारयन् ।।४२|| अलर्क इव दुर्दान्ते रभसप्रियराक्षसे । भक्षित पातकै? रेर्जनानां विरतं भयम् ॥४३॥ प्रशासनसभा चान्या कृता देशहितैपिभिः । यत्राधिकारः पश्चानां प्रशास्तृणां करे स्थितः ।।४४॥ परेशनगरीयास्तु युता जातीयरतिभिः । न प्रशास्तृसदः क्रुद्धा रोचयामासुमद्धताः ।।४।। अथ प्रशास्तृसमितेर्वरराशिश्चमूपतिः । सहायं नयपालाख्यं वरयामास सैनिकम् ॥४६॥ वीरोऽसौ नयपाल्योऽपि प्रसादात्तूलराशितः । शतघ्नीगुलिकावपर्दमयामास नागरान् ।।४७|| नदन्तीपु शतघ्नीपु नयपाल्यस्य धीमतः । भयादिव गतः प्रांस्यविप्लवः प्रशमं द्रुतम् ।।४।। शतन्यधिकृतो वीरो नयपाल्यो महामनाः। इष्टालयचम्पोऽभूद्वरराशेरनुप्रहात् ॥४॥ शर्मण्यसीम्नि फ्रांस्यानां गते सेनाद्वये ततः। इटालयानगाद्वोरो नयपाल्यः स्वसेनया ॥५॥ लक्षाधिकान्किलास्त्रीयानल्पीयस्यैव सेनया। इठान्निरस्य युद्धेषु नयपाल्यो महायलः ।।५।।

·२२४
रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु
आस्कन्ध मञ्जुकां गृहन्वेणीपुरमनुत्तमम् ।
सन्ध्येकशरणं चक्रेऽस्त्रियसम्राजमुद्धतम् ।।१२।।
प्रिययाथ मुशोभिन्या कंचित्कालं कृतस्थितिः ।
परेशनगरे वीरोऽजपुत्रानभ्यपेणयत् ॥५३॥
पुरीमलिकचन्द्रीयामास्कन्द्यातुलविक्रमः ।
मामल्लकान्पराजिग्ये कोणागारमहाहवे ॥५४॥
निजानुपस्थितौ हन्त स्वपोतान्नलसूनुना ।
दग्धान्नीलनदे धीरो निशाम्यापि न विव्यथे ॥५॥
विचूर्य च तुरुष्कादीन्भारतं गन्तुमुद्यतः ।
जनेपु क्षोभमाकर्ण्य फ्रांस्यान्प्रत्याजगाम सः ॥५६॥
स तत्राराजकं दृष्ट्वा जनशासनसंसदः ।
शान्तित्राणाक्षमत्वं च निजसाम्राज्यमेहत ॥५७॥
प्रविश्य संसदं वीरः सदस्यान्परिभय॑ च ।
सेनामाज्ञापयामास तान्निर्वासयितुं बलात् ॥८॥
मुरः सेनापतिस्तस्य नदत्सु पटहेप्वथ ।
सदस्यानश्रुताक्रन्दान्निर्वास्यारेचयत्सभाम् ॥५६
नाममात्रकृतस्थित्या सहेव जनसंसदा ।
नयपाल्योऽशिपत्फ्रांस्यान्केसरीवाथ रोमकान् ।।६०॥
व्यस्तारयद्वणिज्यां स क्रमात्कोशमवर्धयत् ।
सेनां च विपुलीचक्रे जनान्प्रोत्साहयन्कृती ॥६१।।
नयपाल्यनयेनेत्थं प्रास्येपु बलवत्स्वथ ।
श्राग्लास्त्रियादयो द्वेपं ववन्धुोहबुद्धयः ॥२॥
तीवाल्पशिखरं मानी हिमानीदुर्गमं ततः ।
सैन्यरिष्टालयेपूप्रान्वयाऽस्त्रियसैनिकान् ॥६३॥
त्रिगुणामप्यसो सेनामस्त्रियाणां विचूर्णयन् ।
वली मारागसंग्रामे विस्मयेऽमजयनगत् ।।६४॥
मयूराख्योऽस्य सेनानीमत्कटां रयिणीतटे ।
जिगायास्त्रियमेनां च शोभनालिन्दसंयति ॥६॥

·२२५ देशान्तरीयेतिवृत्तम् घरग्रीवैर्युतं वीरः स वामं रयिणीतटम् । अस्त्रियेभ्यः समाच्छिद्य शान्ति भूमावतिष्ठिपत् ।।६६।। वारिधी तूद्धतानाताशमयिष्यन्महामनाः। रूप्यसूदादनुप्रोप्य संहतिं समसाधयत् ॥६॥ नयपाल्यस्मृतेर्नाम्ना प्रसिद्धां धर्मसंहिताम् । प्रजाभ्युदयकामोऽसौ विद्वद्भिः समजिग्रहत् ॥६॥ शिक्षान्यायवणिज्यादि शिल्पमार्गाकरादि च । यथावद्वर्णयामास नयपाल्यः प्रजाकृते ॥३॥ प्रीताभ्यश्च प्रजाभ्योऽसौ लब्ध्या सम्राटपदं कृती । न सेहे पालयन्त्राज्यमाङ्ग्लैः परममर्पिभिः ॥७०॥ फ्रांस्यवाणिज्यनाशेऽसावाडग्लान्पश्यन्प्रयासिनः । तदाक्रमाय पोतानां संभारं विपुलं व्यधात् ॥७१।। रूप्यास्त्रियचमूं श्रुत्या प्रसर्पन्ती च वेगवान् । स ती. रयिणी सैन्यैर्ददौ युद्धं महाबलः ॥७२॥ मखमस्त्रियसैन्येशं पराभूयायुतत्रयम् । 'वन्दीकृत्यारय सैन्यानां वीणां वीरोऽविशत्पुरीम् ॥७३॥ वीणापुरमतीत्यासावत्रलेशमहाहवे। रूप्यास्त्रियचमूं युक्तां महावीरो व्यचूर्णयत् ।।७४।। हत्वा सार्धायुतं नृणां वन्दीकृत्यायुतद्वयम् । शतद्वयं शतघ्नीनामाच्छिद्य जयशालिनः ॥५॥ अस्त्रियक्षितिपालोऽपि मानी मानसमुग्मितः । संध्यर्थी नयपालत्य भीतः शिविरमाययौ ॥६॥ राज्या, द्रव्यकोटीश्च निर्जितोऽस्त्रियभूपतिः । समर्प्य नयपाल्याय निजरक्षा समेहत ॥७७|| स्वतन्त्रयित्वा शर्मण्यानस्त्रियेन्द्रान्महावलः । पवित्ररोमसाम्राज्यं नयपाल्यो व्यनाशयत् ।।८।। आलास्कन्दोद्यतानाइग्लो नलसूनुर्व्यनाशयत् । अत्रान्तरेऽस्य पोतांस्तु त्रिफल्याख्येऽन्तरीपके Item २३ ·२२६ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेपु नयपाल्यस्त्वनिर्विएणः सुनदे नूपुरे तथा। भ्रातराघात्मनो मानी राजानायभ्यपेचयत् ।।८०॥ अवरस्थितियज्ञाख्ययुद्धयोरथ चूर्णयन् । प्रोप्यानहायमेकेन प्राविशद्वर्णिपत्तनम् ||२|| स्फीतनन्दाहवे वीरो रूष्यायामयुतानि पट् । निहत्य तेपां सम्राजं संध्येकशरणं व्यधात् ।।२।। प्रोष्य राज्यार्धमाच्छिद्याभिषिच्यात्र तथानुजम् । सुफेनेपु कृतक्षोभानाग्लानशमयत्कृती ॥८॥ पुनरुत्थायिनश्वासावस्त्रियांश्चएडविक्रमः । परप्रामाहवे जित्वा दमयामास दुर्दमान् ॥४॥ सुशोभिनी परित्यज्य पुत्रार्थी दयितां ततः। उपयेमे श्रवेशां स तनुजामस्त्रियेशितुः ||६|| श्रा सुफेनेभ्य आ प्रान्तादस्त्रियाणां च वीर्यवान् । आ मध्यसागरादा च सूदेभ्यो राज्यमूर्जितम् ॥८६॥ प्रशासदथ नीत्यासौ रूप्यान्वीक्ष्याङ्ग्लपक्षगान् । न सेहे दण्डयिष्यंश्च तान्वलादभ्यपेण्यत् ॥८॥ विजयोर्जितसत्त्वश्च रुष्यतः प्रलोभितः । सनामुष्कपुरं तेषां विवेशाप्रतिवारितः ॥८॥ रिकं मुष्कपुरं वीक्ष्य सैनिकास्तस्य विस्मिताः । अतिष्ठस्तन रूप्यास्तु नैराश्याददहत्पुरम् ।।६।। भस्मीभूते पुरे फ्रांस्या जयिनोऽपि हिमादिताः । निरालया निरन्नाश्च प्रत्यावर्त्तन्त दुर्गताः {HD}} नयपाल्यस्त्वनिर्चिएणः पारीशं प्राप्य दुर्दमः । सेनामभिनयां मानी कथंचिद् व्यूढवाञवात् ।।१।। प्रोप्यान रूप्यांश्च जित्वासौ वेगवानाहयद्वये । श्रीरिफपणे पराभूति ययावप्रौढसैनिकः ॥२॥ अयात्रियादिपृतना नयपाल्ये पराजिते । पाणिपाहेऽपि पारोशपत्तनं जगृहे बलात् ॥६३||

·२२७
देशान्तरीयेतिवृत्तम्
सम्राडपि च्युतो राज्यान्नयपाल्यो न्यमन्त्र्यत ।
पाश्चात्यैर्भूमिपैरर्वद्वीपे क्षुद्रे महाबलः ।
श्रवेशोऽष्टादशश्चाभूत्रांस्यानां नृपतिस्ततः ॥४॥
नारज्यजनता त्वस्मिन्मुझे भूमिपतौ क्षणम् ।
नयपाल्यं पुनर्वत्रेऽद्वीपाञ्च निर्गतम् ॥६॥
यलाङ्गभ्रूचरी चासावाग्लपोप्यचमूपती ।
अभ्यपेणयदुद्दण्डो ग्रामे वारिलवे वली ॥६६॥
अनतिप्रौढसैन्यत्वासंग्रामेऽसौ पराजितः ।
फ्रांस्यांस्त्यक्त्वाङ्लवसुधां स्वतन्त्रः समुपाययौ ॥६॥
अर्थप विनिगृह्याङ्ग्लैः सदैवास्कन्दशङ्किभिः ।
प्रेपितो हरिणद्वीपं जठरे दक्षिणाम्बुधैः ।।६।।
विविक्ते हरिणद्वीपे पड् वर्षाणि कृतस्थितिः ।
गर्जत्सु शुचिमेघेपु सम्राट् पश्चत्वमागतः ॥६६॥
जगदेवप्रवीरे तु नयपालेऽत्ययं गते ।
मुस्थाः पाश्चात्यभूपालाः स्वस्वकार्यमसाधयन् ॥१०॥
जनशासननीत्याङ्ग्लाः सुविशोधितया मुहुः ।
भूमौ नातिचिरादासन्वलसंपत्तिशालिनः ॥१०॥
व्यक्तोर्जायाश्च साम्राज्ये वलयीकृतभूतले।
क्रिमीयादिपु रूप्यादीञ्जित्वाला भेजिरे यशः ॥१२॥
श्रथालकां प्रविश्यासावाग्लदूतचमूपतिः ।
उद्धतान्दमयामास यज्ञानक्षीणविक्रमः ॥१०॥
प्रवेशादिप्वशक्तेषु शास्तुं देशं मुदुर्दमम् ।
तृतीयो नयपाल्योऽभूत्कांस्यकानां प्रशासकः ॥१०||
नयपाल्यस्य वारस्य भ्रातृजोऽसौ कियचिरम् ।
प्रास्यान्नीत्वाध शर्मण्यमहावीर्यः पराजितः ॥१०॥
अतीने नयपाल्वे तु तृतीचे प्रास्यकैः पुनः ।
श्रस्याप्यन प्रजाराज्यं चिराय जनशमणे ॥१०६||
प्रोप्या अयानियाचित्वा बलान्निपिप्य दुर्दमान् ।
प्रांग्यानीवास्तृतीयेन नयपाल्ये नवे गतः ॥१७॥

·२२८
रामावतारप्रकीर्णप्रधन्धेषु
मन्त्रिण विपमाण सेनान्या मूर्तकेन च ।
चक्रुः शर्मण्यसम्राजं वोरं बलियसाभिधम् ।।१०।।
अखियाधिष्ठितं यच्च नयपाल्येन नाशिनम् ।
पवित्ररोमसाम्राज्यं स्थानेऽस्याविरभूत्पुनः ।।१०।।
दृढं शर्मण्यसाम्राज्यं सर्वराजकपूजितम् ।
नीतिशिल्पकलावीर्यसंपदागारमुत्तमम् ॥११॥
गिरिवादिनीनीत्या च विनिर्वास्यास्त्रियादिकान् ।
स्वातन्त्र्यमभजनिष्टालयाः सासत्यमन्युले ॥२११॥
सूप्यास्वातन्त्र्यशश्च दमयित्वा मदोद्धतान् ।
फ'रद्वीपजनता पाश्चात्त्यसमतामगात् ।।११२।।
समृद्धानीक्षमाणाश्च कर्पूरद्वीपवासिनः।
पीना अपि प्रजाराज्यं चह्वमन्यन्त नाचिरात् ।।११३।।
अंथ पाश्चात्यदृष्टान्तमनुयान्तः क्रमादमी।
तुरुप्काः पारसीकाश्च जनशासनमाश्रयन् ।।११४।।
नातिरोचयमानाथ पौरस्त्यानां जिगीपुताम् ।
पारसोकास्तुरुषकांध प्रयाधन्ते प्रतीच्यकाः ॥११॥

·वाङ्मयमहार्णवीयेतिहासकाण्डे प्राचीनकविचरितविषयकाणि पद्यानि । अद्य शकाव्दाः १८३२, खिस्ताब्दाः १९११, विक्रमाब्दाः १६६७ । चाणक्यचन्द्रगुप्तौ चतुर्थशतकस्यादौ प्राक् शकारम्भकालतः । नन्दाः स्मृतिपथं नीता वलिना मौर्यभूभृता ।।१।। सुमाल्याद्यैर्महापद्मनन्दः पुत्रैः समन्वितः। चन्द्रगुप्तेन चाणक्यपर्वताभ्यां च पातितः ।।२।। आसीदमात्यश्चन्द्रस्य चाणक्याख्यो महामतिः। प्राणैपीदर्थशास्त्रं यो नृपाणामर्थमक्षयम् ॥३॥ शल्यकाद्यवनाधीशावलेन विजितादसी। गान्धारादीन्समाच्छिद्य चक्रवर्तित्वमाप्तवान ॥४॥ चतुर्विशति वर्षाणि राज्यं कृत्वा महावलः । पुत्राय बिन्दुसाराय राज्यं दत्त्वा दिवं ययौ ॥१॥ शूद्रका शकाव्दारम्भतः पूर्व तृतीये शतके चली । दक्षिणस्यामभूदान्ध्रः शिशुकाख्यो महीपतिः ।।१।। शिकेण प्रकरणं तन्मृच्छकटिकं कृतम् । शूद्रकापरनाम्नेति केषांचिद्विदुषां मतम ||२|| मगधेशं सुशाणं करवं स हववानिति । बहुत्रैव पुराणेषु सुव्यक्तं समुदीरितम् ||३|| दण्डी लिम्पतीव तमोऽगानि लक्ष्म लक्ष्मी तनोति च । अरनालोकभेद्यं चेत्याद्या दण्डिकवेगिरः॥शा मौर्यचन्द्रगुप्तस्य समपः रकम्यः पूर्वम १.०-३४७ । पारस्परप कृति अपंगाप्रम् ।

·२२८ रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेयु मन्त्रिण विषमार्केण सेनान्या मूर्तकेन च । चक्रुः शर्मण्यसम्राजं पोरं वलियसाभिधम् ।।१०।। अखियाधिष्ठितं यच्च नयपाल्येन नाशितम् । पवित्र रोमसाम्राज्यं स्थानेऽत्याविरभूत्युनः ||१०६} दृढं शर्मण्यसाम्राज्यं सर्वराजकपूजितम् । नीतिशिल्पकलावीर्यसंपदागारमुत्तमम् ।।११०॥ गिरिवादिनीनीत्या च विनिर्वास्यास्त्रियादिकान् । स्वातन्त्र्यमभजनिष्टालयाः शासत्यमन्युले ॥१११॥ सूप्यान्स्वातन्त्र्यशश्च दमयित्वा मदोद्धतान् । कर्पूरद्वीपजनता पाश्चात्यसमतामगात् ।।११२॥ समृद्धानीक्षमाणाश्च कर्पूरद्वीपवासिनः । चीना अपि प्रजाराज्यं बहमन्यन्त नाचिरात् ।।११३।। अंथ पाश्चात्यदृष्टान्तमनुयान्तः क्रमादमी। तुरुष्काः पारसीकाश्य जनशासनमाश्रयन् ॥११४॥ नातिरोचयमानाश्च पौरस्त्यानां जिगीपुताम् । पारसीकास्तुरुष्कांश्च प्रवाधन्ते प्रतीच्यकाः ।।११।।

·वाङ्मयमहार्णवीयेतिहासकाण्डे प्राचीनकविचरितविषयकाणि पद्यानि । अद्य शकान्दाः १८३२, ख्रिस्ताव्दाः १६११, विक्रमाब्दाः १६६७ । चाणक्यचन्द्रगुप्तौ चतुर्थशतकस्यादौ प्राक् शकारम्भकालतः । नन्दाः स्मृतिपथं नीता वलिना मौर्यभूभृता ॥१॥ सुमाल्याद्यैर्महापद्मनन्दः पुत्रैः समन्वितः । चन्द्रगुप्तेन चाणक्यपर्वताभ्यां च पातितः ।।२।। आसोदमात्यश्चन्द्रस्य चाणक्याख्यो महामतिः। प्राणैपीदर्थशास्त्रं यो नृपाणामर्थमक्षयम् ॥३॥ शल्यकाद्यवनाधीशादलेन विजितादसो। गान्धारादीन्समाच्छिद्य चक्रवर्चित्वमाप्तवान् ॥४॥ चतुर्विशति वर्षाणि राज्यं कृत्वा महाबलः। पुत्राय विन्दुसाराय राज्यं दत्त्वा दिवं ययौ ॥शा शूद्रका शकाग्दारम्भतः पूर्व तृतीये शतके चली। दक्षिणस्यामभूदान्धः शिकाख्यो महीपतिः ॥१॥ शिकेण प्रकरणं तन्मृच्छकटिकं कृतम् । शूद्रकापरनाम्नेति केषांचिद्विदुषां मतम ||२|| मगधेशं सुशाणं कएवं स हतवानिति । बहुचैव पुराणेषु सुव्यक्तं समुदीरितम् ॥३॥ दण्डी लिम्पतीव वमोऽङ्गानि लक्ष्म लक्ष्मी तनोति च । अरनालोकभेद्यं चेत्याद्या दण्डिकवेगिरः ॥शा मौर्यचन्द्रगुप्तस्य समयः शकेभ्यः पूर्वम ४००-३४॥ पायपयस्य कृतिः अयंगात्रम् ।

·२३० रामावतारप्रकीर्णप्रबन्धेषु काव्यादर्श धृता नूनमलङ्काराद्युदाहृतौ । शूद्रकात्कालिदासाच्च बाणादिति विदां मतम् ।।२।। कालिदासो भारविश्व समुद्रगुप्ततनयश्चन्द्रगुप्ताभिधो नृपः। जगाम विक्रमादित्यनाम्ना ख्याति महीतले ॥१॥ तृतीयशतकस्यान्ते त्रिशेपे चन्द्रभूपतिः । सिंहासनं समध्यास्य शक्रराज्यं व्यनाशयत् ॥२॥ सिन्धोः पारे स वाह्रीकान्सौराष्ट्रे शकसत्रपान् । विजित्य भारतस्यासीदेकच्छन्नो महीपतिः ॥३॥ समये विक्रमाङ्कस्य कालिदासो महाकविः । रघुवंशादिकाव्यानि कल्पस्थायीनि निर्ममे ॥४॥ अष्टत्रिंशतमब्दानामद्वितीयातपत्रकम् । परिपाल्योर्जितं राज्यं शकशत्रुर्दिवं ययौ ॥५॥ सति पाटलसाकेतोजयिन्याख्ये पुरत्रये । राजधानीत्वयोग्येऽभूचन्द्र उज्जयिनीप्रियः ॥६॥ फययोऽमरुमुख्याश्च दिड्नागाद्याश्च तार्किकाः । प्रायोऽस्मिन्समयेऽभूवन्नस्मिन्देशे महाधियः ॥७॥ धारेशः सिन्धुराजोऽभूच्छकानां दशमे शते । नृपो वाक्पतिराजस्य मुलाख्यस्यानुजो भुवि ।।३।। पद्मगुमः परिमल-कालिदास इति श्रुतः । द्वितीयः कालिदासोऽभूसिन्धुराजसभामणिः ॥६॥ सिन्धुराजस्य पुत्रोऽभूलसिद्धी भोजभूपतिः । तृतीयः कालिदासोऽभूत्कश्चित्तस्य सभाभुवि ॥१०॥ सिन्धुराजस्य चरितं पद्मगुमेन निर्मितम् । यत्साहसाचरितं नाम्ना विद्वत्सु विश्रुतम् ॥११॥ मृतीयकालिदासस्य न काव्यं साम्प्रतं फचित् । रागारतिलकादीनां फर्चा सम्भावितस्त्यसो ॥१२॥ एकस्य समपः गरेम्पः पूर्वम् २५ । पूरकरय कृति: गृष्णकटिकम् ।

·२३१ देशान्तरीयेतिवृत्तम् "एकोऽपि जीयते हन्त ! कालिदासो न केनचित् । शृङ्गारे ललितोद्गारे कालिदासत्रयी किमु ।।१३।। रविकीर्तिकृते लेखे पुलकेशिमहीभुजः। अभिधा कालिदासस्य भारवेश्च निवेशिता ॥१४।। पष्ठस्य शतकस्यादौ रविकीरभूल्लिपिः। भारविः कालिदासस्य रविकीर्तेस्तथान्तरे ॥१॥ वाणभट्टः स्थाएवीश्वरे व्यधाद्राज्यं भूपतिहर्षवर्धनः । वाष्टविंशतिः पाठशतकस्य यदा गता ॥१॥ पुलकेशिनृपस्यासीत्स भूपः समकालिकः । मयूरो बाणभट्टश्च सदस्यौ तस्य विश्रुतौ ॥२॥ भवभूतिः कश्मीरेष्वभवदाजा ललितादित्यनामकः । सप्तमस्य शतस्यान्ते विजिगीपुर्महावलः ॥१॥ असहिष्णुजिंगीपुत्वात्सदृद्धान्प्रतिवेशिकान् । कान्यकुब्जान्विजिग्येऽसौ यशोवर्माभिपालितान् ॥२।। कविर्वाक्पतिराजश्री भवघूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥३॥ विक्रमादित्यचन्द्रगुप्तस्य समयः शम्यः परम् २१७-३३१ । प्रयमकालिदासस्य कृतिः- ऋतुसंहार, रघुवंश, मेघदूत, कुमारसम्भव, शाकुन्तल, मालविकाग्नि- मित्र, विक्रमोर्वशीयानि । कुमारसम्मवस्य प्रथमेऽष्ट सर्गाः कालिदासीयाः। द्वितीयकालिदासस्य कृतिः-नवसाइसाइचरितम् । तृतीयकालिदासस्य कृतिः-रविनकादि मारवेः कृतिः-किरातार्जुनीयम् । पंवर्धनस्य समयः शरेयः परम् ५२८-५० पायमस्य कृतिः~हचरितम्, घरटीशतकम, कादायरी, पपकादम्बरी, मुकुटवास्तिकम् । यशोवर्मपः समयः ११०। मामतेः कृतिः-वारचरितोसरच रतमाचतीमाधयानि ।

·२३२ रामावतारप्रकीर्णप्रवन्धेषु विशाखदत्तो माघश्च नवमस्य शतस्यादौ माघः कविवरोऽभवत् । पौत्रः सुप्रभदेवस्य दत्तस्य च सुतः सुधीः ॥१॥ काश्मीरेप्वभवद्राजाऽवन्तिवर्माऽभिधो वली । अष्टमस्य शतस्यान्ते विदुषां वल्लभः सुधीः ॥२॥ मुक्ताकणः शिवस्वामी माघश्चानन्दवर्धनः । रत्नाकरो विशाखश्च तत्काले कवयोऽभवन् ॥३॥ पार्थिवोऽवन्तिवर्मेति मुद्राराक्षसनाटके । दृश्यते भरताना हि वचसोऽन्ते कचित्कचित् ॥४॥ श्रीहर्षः एकादशशतस्यान्ते कान्यकुञ्जमहीश्वरः । पृथ्वीराजप्रतिस्पर्धी जयचन्द्रनृपोऽभवत् ।।१।। प्रणेता नैषधीयस्य खण्डनस्य च पण्डितः। श्रीहर्पः कान्यकुब्जेशजयचन्द्रसदस्यभूत् ॥२॥ अवन्तिवमणः समयः ७७६-०३ । विशाखदत्तस्य कृति.-मुद्राराक्षसम् । माघस्य कृतिः-शिशुपालवधकाव्यम् । जयचन्द्रस्य समय: 1011-1981 श्रीहर्षस्य कृतिः-स्थैर्य विचारणप्रकरणम, विजयप्रशस्ति:, खरहनखण्डखाधम्, प्रशस्तिः, गवर्णनम्, मन्दः प्रशस्तिः, शिवशक्तिसिद्धिः, नवसाइसाइसाङ्कपरितधम्मूः। गौटो