·आना" . . . . . .rint
aircrapari. .... ... ... ...
सरा ना ।
प्रथम गम्यम् - २०५८
प्रमय:-१...
प्रकाशक:- श्रीगोडी पायनाथन टेम्पल ट्रस्ट
११४) गुस्वार 3
पूना (महाराष्ट्र) ४११ ००२
क:- श्री बरतिलाल मणिलाल शाह
पूजा प्रिन्टर्स एन देहर्म
महे दीकवा चार रस्ता
शाहपुर, अहमदाबाद

·અર્થ
જેનું છે આ, જેહને કાજ છે આ
જેવા કાજે એ નહી છે અહીંઆ
તેયે હું તે છીપમાં રૂપે દેખું
એ ના તેયે એમને અહીં પેખું;
અ!' એના આત્મને ભક્તિભાને
તપુ એના આત્મને એ બહાને
હે! દેને ને આશિ, યાચના એ
જેથી સૌનું ભદ્ર-કલ્યાણ
થાયે

·સમર્પણ
જેમના માટે
“ગુરુજી' શબ્દને પ્રવેશ કરતી વખતે
અસ્તિત્વના અણુ અણુમાથી
“s ofપ ”
આ ભાવ
મુખરિત થતે ને,
પરમપૂજ્ય સિદ્ધાન્ત મહોદધિ આચાર્ય મહારાજ
શ્રી વિજયકસ્તૂરસૂરીશ્વરજી મહારાજની
yય સ્મૃતિમાં
વિનયાવનતભાવે
-શીલચન્દ્રવિજય

·પ્રકાશકીય નિવેદન અમારા શ્રીસંઘની વિનતિથી, વિ. સં. ૨૦૩જ્ઞા વર્ષના ચાતુમય માટે, પરમપૂજ્ય આચાર્ય મહારાજ શ્રી વિષય- સૂરીશ્વરજી મહારાજ આદિ ઠાણ દસ, અમારા-પૂના પસંધ મંદિરના ઉપાશ્રયે પધાર્યા હતા અને તેઓશ્રીના શુભ નિશ્રામાં વિવિધ પમરાધનાઓથી ભર્યું ભર્યું વીતેવું એ થાતુમસ એક યાદગાર ચાતુર્માસ બની ગયું છે. એ ચાતુર્માસ દરમ્યાન, ભારતનું સમગ્ર જૈન સપના મહાન ઉપકારી સંઘનાયક પરમપૂજ્ય સ. આચાર્ય ભગવંત શ્રીવિજપનન્દનસૂરીશ્વરજી મહારાજે રચેલા બે નાના પણ સંસ્કૃતના, જેના દર્શનના તેમ જ તકશાસ્ત્રના અભ્યાસીઓ માટે ઘણા ઉપગી એવા નું પ્રકાશન કરવાની પ્રેરણા, ૫.૫ આચાર્ય મહારાજશ્રીએ અમારા શ્રીસંઘને કરતાં અમેએ તેને સહર્ષ વધાવી લીધી, અને એ નું મુદ્ર= અમારા સંઘ તરફથી કરવાને નિર્ણય કર્યો, એનું પરિણામ પ્રસ્તુત પુસ્તક છે. આવા ઉત્તમ અભ્યાસગ્રંથના પ્રકાશનને લાભ અમારા પ્રસિંહને આપવા બદલ પ. પૂ. આચાર્ય મહારાજશ્રીના અમે પૂબ જ છીએ. તદુપરાંત, એ ધન પ્રકાશન અંગેની તમામ વ્યવસ્થા શી સુરેન્દ્રજઈ એમ. કાપડિયા (અમદાવાદ) સંભાળી છે તેમ જ આ ગ્રંથનું સુપડ મુદgપૂજ પ્રિન્ટ એન્ડ - અમદાવાદ થી નિવાલ મણિવાલે શાહે કરી આપ્યું છે, તે બદલ તે બન્ને સજજન મિત્રોને અમે હરિ આભાર માનીએ છીએ. બા હરખમ જિમુના પગમાં આવે તેવી થયા સાથે લિ. શ્રી ગોડી પાર્શ્વનાથ જૈન ટેમ્પ કર, સંઘ મહિના પની the Rપાલાલ પર ચરખના,

·જીવન-સાધનાના સાધક સાધુ પુરુષ
કેટલાક માણસને જીવનની ઊગતી પર જ જીવનને
કોઈ અગમ સાદ સંભળાતે હોય છે, અંતરતલમાંથી ઊઠતે
એ સાદ કયારેક અધવચાળ જ અટકી કે મુરઝાઈ જાય છે,
તે કેટલાક બનાવમાં એ સાદ, નાદનું રૂપ લઈને આતમરામના
ઘરબારણે આવીને આતમને જગાડી મૂકે છે ને એ સાદ સાંભળીને
આતમને એ અનુસાર વર્તવા-જીવન ઘડવા પ્રેરે છે. એવે
વખતે એ સાઇ, સાદ નથી રહે, એ તે એ આતમરામના
ઘડતરના પાયાની પહેલી ઈટ બની જાય છે.
આ જ સાદ આચાર્યશ્રી વિજયનંદનરિજીને બહુ વહેલી
વયે - જ્યારે બીજા બાળકે કુતકલને તેફાનમસ્તી માણતાં હોય
તેવી – ૧૨ વર્ષની ઉંમરે– સંભળાયા હતા. એમની જિંદગીના
અહિતના બની ગયેલા એ સાદનું દેહવર્ણન આથમતી ઉમરે
એક વાર એમ આ રીતે કરવું “મટા મમ્હારાજ (નેમિસુરીશ્વરજી
મહારાજ) નું બેટાદના સંઘે કરેલું એ સામયું, આજેય આંખ
આગળ તરે છે. સંવત્ ૧૯૬૬ પછી આજ સુધી એવું સામયું,
છે એવું નથી. એ સામે જોઇને મારા હૈયે થયું અલ્યા
છ! ચાલ, તુંય દીક્ષા લઈ લે, તારેય આવા મેટા ધર્માચાર્ય
થવાનું છે ને આવી જ ધમપ્રભાવના તારે કરવાની છે.”
બાર વરસના નરેનમના મનને આ માત્ર વિચાર હતો
એવું નથી. આ તે એને સંભળાયેલે વસાઇ હતે-એના
સંસ્કાર એ ઉલે ને એના ઉન્નતવર્ણમુખ ભાવિયે જ
જા કરજે.
અને હવે કેપના કરઃ પાટ ઉપર બેઠેલા જેનાચાર્ય
વિજયનનછિ, ઉજના અનેક ધર્મના નેઈ આપવા

·૨૦૬
વિ. સં. ૧૯૫૫
પરમપૂજ્ય પરમદયાળુ આચાર્ય ભગવંત
શ્રી વિજયનન્દનસૂરીશ્વરજી મહારાજ

·No text on this page.

·.
સાથે ધમનીની જનતાને આશીર્વાદ આપી રહ્યા છે, કયારેક એ
સંઘના આગેવાને સાથે મહત્વની વાત કરતાને સલાહ આપતાં
દેખાય છે. કયારેક નાનાં બાળકો સાથે ખિલખિલાટ નિરોધ
હાસ્ય ફેલાવતા જેવય છે કયારેક પચીસમી વીરનિર્વાણ થતાખી
અને એવા સંઘનાં કાર્યોની દોરવણી આપતા જવાય છે, તે
કયારેક એમનાબેટાદના પિલા સમયથી અદકેરા સમયમાં
સામેલ થના નજરે પડે છે, કયારેક વળી ધર્મનાં સારરૂપ
રહસ્યને ઉપદેશતા નિહાળાય છે તે કયારેક સાધુઓને ભણાવતા
કે તેમની સારવાર કરતા જોવા મળે છે. અને આ બધાં વિવિધ
સ્વરૂપમાં પણ એમની સાધુતાનાંને એને પ્રાણ સમી સમતાનાં
દર્શન એક અને અખંડ રૂપે થયા જ કરે છે.
આ તે એક કપના છે. કલ્પના પણ જે આટલી રમ્ય
'ને માંચક હેય તે એનું સાક્ષાત દર્શન કેવું ભવ્ય હશે!
ધી વિજયનનરિજન આવાં માંચકારી દર્શને પ્રતીતિ થતી
કે એમને બાનપણમાં સંકળાયેલા જીવન-સાદને નિજજીવનમાં
ઊતારી-અનુસરીને ચરિતાર્થ કરવા તેઓ પ્રતિપળ કટિબદ્ધ
‘રા હતા અને એ સાથે જ લાગે કે એમને વહેલી ઉંમરે
સંભળાયેલ એ સદ, અધવચ અટકી નહે ગયે, ચિળાઈ
જવા નહેતે પાયે, બલ્ક એ તે નાદસ્વરૂપે ઉત્તરોત્તર આગળ
વધીને – વિકસીને એમના જીવનને ઘડતે જ ગયે હતું,
1 ઘડત જ હતું.
દેખીતી રીતે શ્રીવિજયનન્દનસૂરિજીને જન્મ ભલે
સં. ૧૫૫ માં થયે હેય, છતાં એમને ખરે જ તે
'જ્યારે એમણે દીક્ષા લીધી ત્યારે સં. ૧૯૭૦ માં થયે અલબત્ત,
- એ એમને આંતરજન્મ હતો. અને વાત પણ સાચી છે કે
માણસને ભૂલ જન્મ ભલે ગમે ત્યારે થાય, એને આંતરજન્મ
છે એણે જીવનધ્યેય તરીકે સ્વીકારવા ધારેલા ' ગુણને ઉગમ
ત

·વિજયનન્દનસૂરિજીને સં. ૧૯૬૬માં પ્રતીત થયેલું છાપ- એમની ઘૂંટવાની રીત પણ સાવ નોખી. કેમ કે જીવનસાની પ્રેરણા એવી તે બળવત્તર હતી કે મન થયા જ કરે કે કપારે મારા હાયેયને આંબી વર્ણ ને એને હાથવગું કરી લઉં ! આમ રસ્તામાં અવરેપ પાર વગરના હn. ઘરની રજા મળવી દુલભ હતી. એટલે આપણે અવરમાંથી આવતી પ્રેરણાને ઘૂંટવાને અને એ રીતે એને ન્યાય કરવાને રંજ સાથે. ભયને લીધે આમ કરવું છું. પણ વારવાર થાય અથવા કાર્યનો આરમ થાય ત્યારે તે ય છે. આ સાપુત, છેક ૧૯૭૦માં અમલી બન્યું. ત્યાં સંપ 2 તું રહ્યું. વર્ષ ચૂંટાયેલે ખાર જે ભરાવદાર અને માર બને છે એમ એમનું જીવન પણ આમ થવાથી રક છે અને ચિરાથી મૂલ્યવાળું બનું. ન રહતે અખત્યાર કર્યો. એ વારંવાર નાસભાગ કરવા માંડય; એમ કરવા જતાં રખડવું પડ્યું પણ વાર ભૂલ થઈ જતું પકડાયા. પકડાયા તે જ પ બોલ્યા- બાલવું પડ્યું -મનમાં ઘૂંટત અષર જેમ એકવાર ખરેખર સાથે લખાઈ જાય તેમ આમને પ્રયત્ન એકવાર ફળી ગને એ પિતાને યરૂપ સાપુત્રને આંગણે આવી ઊભે, સાધુ બન્યા પછી એમણે હરણફાળ ભરી. નવા જન્મેલા બાળકની જેમ પોતાની નવી જિંદગીના સંસ્કાર ઝીલવામાં એમણે ભારે તત્પરતા દાખવી. ને જોતજોતામાં તે ભણતર વિનયના, સેવાભક્તિન, સદાચારના ને સાધુતાના સંસ્કાર એમને જીવનમાં એકતારરૂપે વણાવા લાગ્યા. સામાન્ય રીતે જોઈએ તે સંસ્કાર સ્વીકારની આ પ્રક્રિયા જીવનના અંત સુધી ચાલે છે. માનવી નિત નવા સંસ્કારોને ઝીલતી જ રહે તે હેપ છે, પણ જે સંસ્કારના જેટલા પ્રમાણથી જીવન, જીવન કહી , ·– શકાય તેવું બને, અથવા જીવનમાં વિશિષ્ટતા આપે, તેવા સંસ્કારના ઘડતરની એમની પ્રક્રિયા બાર વરસ ચાલી, એમની એ પ્રક્રિયાની સફળતાએ ગુરુજનેને આકર્ષા અને બાર વરસના ટૂંકામાં ટૂંકા કહી શકાય એવા ગાળામાં એમના સંસ્કારઘડતર એમને આચાર્યપદ સુધી પહોંચાડવા. ને ત્યારે તેને પ્રતીતિ થઈ કે જીવનને અનાહત સાદ જેને સંભળાય છે તેનું ચરિત કેવું વિશિષ્ટ હોય છે! એમની સાધુતાની ને સમતાની સાધનાને વિકાસ કાઈક આવે છે – એમને ગુસ્સે થતાં ઘણાએ જોયા હશે પણ એ ગુસ્સા પાછળ સ્વાર્થ, કદાગ્રહ, ષ, તિરસ્કાર કે કેઈનું અહિત કરવાની વૃત્તિ હોય એવું કોઈ નહીં કહી શકે. એમને ગુસ્સે પણ કલ્યાણકાર હતા. કેમ કે એની ભૂમિકામાં કેઈનું હિત કરી છૂટવાની વૃત્તિ રહેતી ને સિદ્ધાન્તપાલનની ચુસ્તતા રહેતી, અને પરહિતચિંતા તેમજ સવીત સિદ્ધાન્તમાં દઢતા એ જ તે સાચી સાધનાનાં સ્વરૂપ છે. અભિમાન એમનામાં હતું, પણ એ “અહં” કટિનું નહિ. પિતાની જાતને એમણે કાયમ પામર અને અકિચિત- અકિંચન લેખી છે. એમને અભિમાન એક જ વાતનું હતું અને તે પિતાના દેવ, ગુરુ અને ધર્મસિદ્ધાન્તનું. આ બાબતેનું અભિમાન હાય-હેવું જ જોઈએ એ સહજ હતું. કેમ કે એ ત્રિપુટી તે એમની જીવન-સાધનાના પ્રમુખ કેન્દ્રસમી હતી. એ અભિમાનને તે અભિમાન નહિ, પણ ગૌરવ પણ કહેવું ઘટે. સરળતા અને નિરીહતા, આ બે એમની સાધના પરમ ઉપલબ્ધિઓ હતી. કોઈ જાતને આડંબર કે દેખાવ એમને ન ગમતું. એને એ દભ માનતા. નિખાલસ વર્તમ, નિખાલસ વાત ને વિચાર, આ એમને સહજસિદ્ધ હતા અને ·to નપુટના તે એટલી કે હું છું તે જ - મારી નાત જ- સાચી, એ બાયડ પy એમને કી મે નથી. એ તે કહે: " મા એ મારે, પગ મારું એ જ સાચું નહિ.” આ અનામડીકર મામમાં બાળ પ તરફ મળી કે આનિ કઈ રીતે સંભ ? અને, આ બધી વસ્તુઓના સારાનરૂપે, અને એ કહે તે પોતાની સાધના પરિપાકરૂપે એમણે મેળવેલી ચીજ તે પરમ સહિષ્ણુતા અને સર્વમનસમન્વય. બીજાના વિચાર સાંભળવા, તે પર વિચાર કરે, એ લાગે ત્યાં અને ત્યારે એને મન સાથે સમન્વય કર, આ એમની અન્યત્ર જોવા ન મળે એવી લાક્ષણિકતા હતી, આ જ લાક્ષણિકતાઓ એમની પાસે જેનેતર તમામ ધર્મદનેનું અધ્યયન-અવગાહન કરાવ્યું છે કે એમનાં વતનમાં ને પ્રવચનમાં પણ સમવવાદનું સિંચન કર્યું છે.' સેળ વર્ષની ઉમરે દીક્ષા. દીક્ષાના બાર વર્ષે આચા- પઠ, અને એ પદ પણ બે-પાંચ-દસ નહિ, પણ પચાસ પચાસ વર્ષો સુધી અખંડ ભગવ્યું માત્ર ભેળવ્યું જ નહિ, એક સંઘનાયકને છાજે એવી રીતે એની ઉપાસના અને એને યથાર્થ ઉપગ કરી જાય. ને છેવટે અતેર વર્ષની ઉંમરે જીવનને, જળજા કે જાળની જેમ નહિ, પણ ગળે પહેરેલી ફૂલની માળાની જેમ ઉતારીને મૂકી દીધું. આ બધું એમના વનની સાધનાનું, એમની સાચી સાધુતાનું ને સમતાનું પરિણામ ગણવું જોઈએ. અને એ પરિણામનું મૂળ વિચારીએ છીએ ત્યારે પેલે જીવનસાઇ, જે એમને બહુ વહેલી વયે સંભળાય હતે તે હેય એવું લાગ્યા વિના નથી રહેતું. પુરની બે ગ્રંથરચનાઓ આ પુસ્તકમાં -રવિચંદ્રવિજય *

·પરમપૂજય સિદ્ધાંત મહેદધિ
આચાર્ય મહારાજ શ્રી વિજયસૂરીશ્વરજી
મહારાજ

·No text on this page.

·જગરણને સાદ દેતું જીવન.. મહામહેપાધ્યાય શ્રીયશવિજયજી મહારાજની “ધૂમધામે ધમા- ધમ ચલી, જ્ઞાનમારગ રહ્યો દૂર ” એ પંક્તિને હવાલે આપીને, કઈ પ્રબુદ્ધ ધાર્મિક મનુષ્ય એ પ્રશ્ન કરે કે અત્યારે આપણા ધર્મ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા આડંબરના અંબારમાં ધર્મનું તત્વ કેટલું? અને “આજની પેટ ચેળીને ઊભા કરેલા શુળ જેવી શાસનપ્રભાવનાની પ્રવૃત્તિઓમાં પ્રભાવનાનું તત્વ કેટલું તેમજ એવી પ્રભાવને કરાવનારા એમ શાસનપ્રભાવકતાના અંશ કેટલા?' ત્યારે તેને પ્રમાણિક જવાબ છે આપ તેની મૂંઝવણ જ્યારે વસમી બને છે, ત્યારે મનમાં અનાયાસે જ પૂજ્યપદ આચાર્ય મહારાજ શ્રીવિજયસૂરીશ્વરજી મહારાજનું સ્મરણ ઉગી આવે છે. નિરબંકર સમભાવનાથી ભર્યું ભર્યું જીવન, કૃત્રિમતા વિનાને રાહજ-સરળ વ્યવહાર અને ધર્મની પ્રભાવના કરી નાખવાની ઘેલછા વિનાની સત્વશીલ અને સૌમ્ય પ્રભાવક્તા એટલે પૂજ્ય કસ્તુરસરિણ મહારાજ. ફનૂરરિ મહારાજને અમે સૌ એટલે કે એમને એ શિષ્ય પરિવાર “ગુરૂજી' કહીને સંબોધતો. પરિવારને સાધુ ગમે તેને શિય છે, પણ કસ્તુરસુરિ મહારાજને તે એ “ગુઝ' જ કહેવાને અને સમજવાને. ગુરૂજી શબ્દના થાઈ અઈનું ભાન, એમને “ગુરુ” તરીકે સંપતી વખતે થનું. કહે કે એમના નામ સાથે “ગુરુષ' શબ્દ છે ત્યારે તે અર્થવાક- અને તેથી જ આ પરની ' લાગે છે કે એમનું ન ફેલાયું એ સાથે જ “જુક છે પ પિન અને સંદી હેપે છે, અને ગેલે ·ર પિતાને ગુરુજી તરીકે ઓળખાવવાની કેશિશ કરતાં જોઉં છું, ત્યારે મનમાં ભારે રમૂજ થાય છે. અહીન શબ્દ એટલે હું થઈ ગયેલું ઝાડ! એને વળગવાને પ્રયાસ રમૂજ કેમ ન ઉપજાવે? એ પૂજ્ય પુરુષને આડબરને ઓછાયો પણ ન ફાવત. ને કયારેક આડંબરના વાતાવરણ વચ્ચે રહેવાનું થતું તે ત્યારે તેઓ અસમંજસમાં મુકાઈ જતા ગૂંગળાઈ જતા. એક નાનકડો પ્રસંગ મને યાદ છેઃ પૂજ્ય સંદસૂરિ મહારાજનું પ્રવચન થયા પછી અન્ય મુનિરાજનું પ્રવચન હતું. વિશિષ્ટ પ્રસંગ હતું એટલે સૌએ બેસવાનું હતું, પણ એ પ્રસંગ પત્યા પછી એ પૂજ્યપુરુષે મને કહ્યું કે “નદાસરિ મહારાજનું વ્યાખ્યાન ગમ્યું, કેમ કે એમાં તત્વની વાત હતી એટલે સાંભળવામાં ઘણો રસ પડયોપછીના વ્યાખ્યાનમાં તે ન શબ્દાર્ડબર જ લાગે. કોઈ સમજ ન પડી કે શું કહેવા માગે છે ! પ અધવચ્ચેથી ઉભા તે ન થવાય બેસવું તે પડે!” ઉત્સવ-ઉપધાન-ઉજમણાં વગેરે કરાવીને રાતે રાત શાસનપ્રભાવક ' બની જવાની ઉતાવળ કે અબળખા એ પૂજ્યપુરૂષમાં ધરાર નહતી. અને એટલે જ, પિતાના હાથે કે સાંનિધ્યમાં, આ પ્રકારનાં કે આટલાં ધર્મકાર્યો થવાં જ જોઈએ એ આગ્રહ પિતાની નામના માટેની તત્પરતા અને પિતાનું નામ કેમ લખવામાં નથી આવ્યું એવી ફરિયાદ - આમાંનું કશું પણ એમનામાં છે એવું કોઈએ કયારેય જોયું અનુભવ્યું નથી. વાહવાહ અને નામનાની કામનાથી થતી શાસન પ્રભાવના અને ધર્મના નામે થતા આડંબરેથી સે ગાઉ દૂર રહેવામાં જ - પૂજ્યy, તારી આ સ્થિતિ સમજતા હતા. એમના જીવનમાં એમણે કરેલી શાસનમભાવના બે જ હતી પાનું સંપાદન અને અખંડ જ્ઞાને પાસના. પિતાના ગુરુભગવંત પૂજ્યપાદ આચાર્ય મહારાજ વિજયવિજ્ઞાનસૂરીશ્વરજી મહારાજની, એમણે સંપાદન કરે તો કૃપાની નિસમતા અને એ નિઃસીમ કૃપા સંપાદન કરવાની કળા, એ અત્યારની પરિસ્થિતિમાં તે એક રસપ્રદ ·દંતકધા જ બની રહે. એમ સાંભળ્યું છે કે જેને અધીર ગાથા ન ચઢતી હોય અને બેલતાં બેલતાં પણ જેની જીભ થવાતી કે અચકાતી હોય એવી એક વ્યક્તિને, શાસનના સમર્થ પ્રભાવક આચાર્ય અને પ્રાકૃત ભાષાના શિષ્ટ જનમાન્ય વિશેષજ્ઞ બનાવવામાં, ગુરુવિનય દ્વારા સંપાદન કરેલી કૃપાને ફાળે કે હોય છે તેને જીવંત અનુભવ કરાવતું વ્યકિત પૂજ્ય કસ્તૂરસૂરિજી મહારાજમાં જોવા મળે છે તેવું અન્યત્ર નથી મળતું. અને એમની પાસના ? પોતે ગ્રંથે ભયા, બીજાઓને ભણવ્યા, અને તે અનેક ગ્રંથ રચ્યા પણ ખરા. એમના પ્રાકૃત J, એ આ સૈકાને એક વિશિષ્ટ જૈનાચાર્યનું, પ્રાકૃત ભાષા અને સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં શકવતી મૌલિક પ્રદાન છે એમ કહીએ, ત્યારે તેમાં અતિશયોક્તિ નથી થતી. એમના સાંનિધ્યમાં જ્યારે પણ બેસીએ, ત્યારે વાતને વિજય એક જ હોયઃ જ્ઞાનની ચર્ચા. તેઓ ખુદ કહી દેતા કે ફાલતુ વાતે કે બીજા કેઈ કામ અંગે વાત કરવી હોય તે મારી પાસે ન આવવું. અહી તે તત્વની વાત કરવી હોય કે સાંભળવી હેય તેણે આવવું. અને વસ્તુનઃ જેને કાંઈક ન બેધ પામવાની કે કઈક અવનવું સમજવાની જિજ્ઞાસા હોય, તેને માટે એમનું સાનિધ્ય, એક વિક તથી ભરપૂર એવા ખોરાકની ગરજ સારતું, એમની પાસે બેસવાની જ્યારે જ્યારે તક મળી છે ત્યારે ત્યારે- सदा सन्नोऽभिगन्नन्या, यद्ययुपदिशन्ति नो । या हि श्वैरकथाम्लेश-मुपदेश भवन्ति ते ॥ આ પંક્તિઓની ચરિતાર્થતા અનુભવી છે, અને કઈક ને કઈક નવું જાણવા મળ્યું જ છે. સામી વ્યક્તિ ખરેખર જિજ્ઞાસુ છે એવી પ્રીતિ થતાં જ તેનું હૃદય પૂલી જતું. એ પછી તે એમના સાન અને અનુભવના ભંડારમાંથી નવના વિષયો અને ૫૪. પ્રત્યે જ જતા.

·મક અડો
જ કરે છે. તેઓ જે તે વિશિષ્ટ
કેરિત. તે મમ ફત, એમની જિલ્લામાં નવું નવું
જવાનો ને ગમજવાની છે, એ માયા વિરાણીને છાજે તેવી
પળ અને મજા પડીખ wઝ બે બાબર અનુકનું છે. સામાન્ય
રીતે કે ગુજરાતી ગુન કે ઈનર વિનાં પુસ્તકો વાંચવાને રસ
ન હોવા છતા, પૂ મુનિરાજ શ્રીઅમરજિયએ લખે પુસ્તક
વિજ્ઞાન અને અવામ’ વારે ન શાખાડિક વિભાગ પ્રગટ
થયું, ત્યારે તેઓ એને ખબ જ ધાનપૂર્વક અને રસપૂર્વક વાંચી ગયા
હતા, એટલું જ નહિ, પ જેન'ના એ અંકમાં અનેક સ્થળે,
કેટલાંક વિચારેય ટિ પત્ર વતે કરેલાં. તે બતાવીને મને
કહેલું કે “આમ તે આ બધું લખા બરાબર છે. પ અમુક અમુ
મુએ વિચાર માગી લે તેવા લાગે છે? દેખીતી રીતે જ જેમને
આપવો જૂના વિચારના કહી એ તેના પુરની પ, વાંચવા-
વિચારવા માટે વિષય પસંદ કરવાની આ રીત, અને વાંચવા લીધેલ
વિષય પર આ રીતને તલસ્પણી વિચાર વ્યક્ત કરવાની ક્ષમતા જોઈને
જ હું તે છક થઈ ગયેલ.
ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રને સતત સ્વાધ્યાય કરવાનું તેઓને જાણે વ્યસન
પડી ગયેલું. સેંકડે બકે હજાર વાર એ સૂત્ર તેઓએ વાંચ્યું
હશે. રાજ અમુક પાડ ન કરે તે દિવસને વાંકિ માનતા ને
વસવસે કરતા કે આજે આ વાંચવાનું રહી ગયું. પણ ખૂબી એવી
કે ઉત્તરાધ્યયનના દરેક આવર્તન વખતે એ પુસ્તકમાં નવી છે કે
નિશાનીઓ ઉમેરાઈ હોય જ. એક વાર તેઓએ મને કહેલું :
આવર્તન વખતે મનમાં નવા નવા અર્થો અને વિચાર સફરે છે, અને
એથી આ સ્વાધ્યાયને આનંદ અપ રહે છે; કંટાળે નથી આવતો.”
આ વિદ્યાર્થીભાવ અને અખંડ જિજ્ઞાસા આપણને મળે તે કેવું
સારૂં એવી પ્રાર્થના તે પળે મારા મનમાં ઊગેલી,
એ પૂજ્ય પુસની અત્યંત સૌમ્ય, સરળ અને પ્રશાંત પ્રકૃતિને
જાણી છે તેમને ખબર છે કે તેઓ કયારેય ગુસે ન થતા.

·આમ છતાં, એમને એક વખત ગુસ્સે થતાં મેં નિહાળ્યા છે. જો કે એને ગુસ્સે કહેવા કરતાં પુર્યપ્રકોપ કહેવો વધુ ઉચિત અને બંધ બેસતું છે. અને એવું કે ખંભાતમાં તેઓ પન્નવણાસૂવની આગમ- વાચન સાધુઓને આપતા. વાચન લેનારાઓ પૈકી એક સાધુની એવી ટેવ કે વાચના પત્યે તરત જ પ્રતનાં પાનાં એક કબાટ પર મૂકીને સ્વસ્થાને ચરો જાય, તે બીજે દિવસે વાચનાના સમયે પાછાં ઉતારે. એમને આ નિત્યક્રમ, એક વાર, આ પૂજ્ય પુરુષની નજરે પડી ગયે. તેઓ વસ્તુસ્થિતિ પામી ગયા, પવા સાધુને તરત જ બોલાવ્યા, પૂછ્યું, જાઉં ને પછી ઠપકાર્યા કે - પાઠ લીધા પછી જો એ પાડને વાંચવા- વિચારવાનીયે તમારામા તત્પરતા ન હોય તે પછી વાચના આપવાને ને લેવાને શો અર્થ છે? પણ સાચા શિક્ષકને ખપતે સાચે વિદ્યાર્થી ભાવ સામે પક્ષે જોવા ન મળે, ને તેમણે તે જ દિવસથી વાચના આપવી બંધ કરી. જિજ્ઞાસાની સચ્ચાઈ અને વિદ્યાર્થીભાવ- આ બન્ને માટે આગ્રહ, એમને આ પુણ્યપ્રપમાંથી નીતરતે નિહાળીને હૈયે જે ભાવે તે વખતે ઉમટયા હતા તે તે આજે પણ અકબંધ સંધરાયેલા પડ્યા છે. તેઓએ એક વખત મને કહ્યું : “દશવૈકાલિક સૂત્ર ભણવાની મર્યાદા છ મહિનાની છે. તારે દર છ મહિને એક આગમગ્રંથ વાંચો છ મહિનાની અવધિમાં એક ગ્રંથ પૂરો કર.” એમની આ કૃપાભરી આજ્ઞા મેં જ્યારે પૂજ્યપાઠ આચાર્ય મહારાજ શ્રીવિજયનંદસૂરિજી મહારાજને કહી, ત્યારે તેઓશ્રીએ એ વર્ષે જ મને દશવૈકાલિક સૂત્ર બૃહદવૃત્તિની વાચના આપી, એ વાચન બરાબર છ મહિનામાં ચાર દિવસ બાકી રહ્યા ત્યારે પરિપૂર્ણ થયાનું. જ્યારે મેં આ પૂરેપુરુષને લખી જણાવ્યું, ત્યારે તેઓશ્રીએ સ્વહસ્તે લખેલા પત્ર દ્વારા વ્યક્ત કરેલી ખુશી અને પાઠવેલી શુભાશીષનું સ્મરણ આજે પણ એટલું જ તાજું છે અને એમની પેલી આજ્ઞાને નિયમિત ધોરણે અમલ કરવા માટે તેમને એ સત પ્રેરતું પણ રહે છે.

·ભૂમિકા -મુનિ શીલચંદ્રવિજય તકશાસ્ત્રને મહિમા : નિરુક્ત માં કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે રાષિએ એક પછી એક મૃત્યુ પામવા લાગ્યા ત્યારે મનુએ દેવે પાસે જઈને પૂછ્યું : અમારે રાષિ કોણ બનશે ? તેમણે તેમને તર્કશાસ્ત્ર કવિ તરીકે આપ્યું જેની મદદથી મંત્રના અર્થને તેઓ બધી રીતે સમજી શકે.”", ભગવાન બુદ્ધ પિતાના શિષ્યોને ઉદ્દેશીને કરેલું કથન પ્રસિદ્ધ છે કે મેં કહ્યું છે માટે સારું છે એમ ન માનશે, પણ તમને જે યુક્તિ સંગત લાગે તે જ સ્વીકારજો.” ભગવાન મહાવીર પણ પિતાની દરેક વાતે હેતુ, પ્રોજન અને કારણપુસર જ કહે છે. “પોસવણકપ'નું સમાપન કરતી વેળાએ “રંગ રંગ વાદળ” વગેરે વિશેષણને પ્રયોગ થયો છે તે આ વાતને જ સૂચક છે. અહીં પિતાની વાત સમજાવતી વખતે તેનાં હેતુ, કારવું અને પ્રજને પણ સમજાવવાને અર્થ એમ થઈ શકે કે “હું કહું છું તે મારું પિતાનું ઉપજાવી કાઢેલું નથી, પણ જે જેવું છે તે પ્રમાણે અને તે પણ હેતુવાદની યુક્તિઓ તથા તેના પ્રજન સાથે કર્યું છે, જેથી જનસમાજ વિચારપૂર્વક તેને સ્વીકાર કરી શકે.” અને આથી જ આચાર્ય શ્રીહરિભદ્રસૂરિ મહારાજે કહ્યું કે, “મને મહાવીર પક્ષપાત નથી અને કપિલ વગેરે અધિઓ પ્રત્યે નથી. 1 “બૌદ્ધ ધર્મદર્શનની પાની વિભાવના” છે. એન. . શાહ, અમદાવાદ- ૧૯૭૭ ૬. ૨૯ ·મને તે જે વચન તર્કસંગત લાગ્યું તેને મેં સ્વીકાર કર્યો. કલિ. કાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્ય પણ આ જ વાત કહે છે: “મને માત્ર અંધશ્રદ્ધાપ્રેરિત તમારે રાગ છે એવું નથી, અને અન્ય તરફ ઠેષ- પ્રેરિત અરુચિ છે એવું નથી, પણ પરીક્ષા કરતાં જેનામાં યથાર્થ આપ્તત્વની પ્રતીતિ થઈ, તેને મેં આશ્ચય કર્યો છે.” આ બધું જોતાં સમજાય છે કે ઘણું પ્રાચીન કાળથી આપણે ત્યાં તકશાસ્ત્રનું મહત્વ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને ખુદ શહેય મહાપુરુષોએ એને ઉપગ કરવાનું આપણને પહેલેથી જ સૂચવ્યું છે અને શીખવ્યું છે. એને લીધે, આપણા શ્રદ્ધય ગણુયેલા મહાપુરુષોની અને તેમનાં વચનેની શ્રદ્ધેયાને પણ આપણે તકની કટીએ કસતા રહ્યા છીએ. તર્કશાસ્ત્રને ઉપયોગ : તર્કશાસ્ત્રને ઉપગ, પહેલાં તે, પિતાની શ્રદ્ધાને તર્કશુદ્ધ તેમજ મજબૂત બનાવવા માટે અને તત્ત્વજ્ઞાન તથા તે દ્વાર પરમપદને પ્રાપ્ત કરવા માટે તે હવે જોઈએ. અને એટલે જ, શરૂઆતમાં, દર્શનેના ને સિદ્ધાંતના, આજે છે તેવા ઝઘડા પણ નહિ હેય. શ્રીહરિભદ્ર- સૂરિજી તે કહે છે કે : “જે જીવમાં જે રીતે બે વિબીજનું આધાન થાય તે જીવને અનુલક્ષીને તે રીતની દેશના સર્વરે આપી. એ દેશના આપણને અત્યારે ભલે જુદી જુદી લાગે, પણ એના મૂળમાં જોઈએ તે તે એક જ હતી. જે આમ હોય, તે દઈનેના ઝઘડા કયાંથી હોય? પણ જ્યારથી માનવમાં મારું તે સાચુ, બીજાનું તે બેઠું' અથવા “હું સમયે તે જ ખરું' આ મારા પ્રવેશે, ત્યારથી દર્શનાએ ઝઘડા અનેક સ્વરૂપે શરૂ થયા અને એ સાથે જ, તર્કશાસ્ત્રને ૨. વર = જે વીર. = ર; युक्तिमद् बचनं यस्य, तस्य कार्य. परिग्रह ॥ ૩. ન મા જ જનો, ર માત્ર gિ અવાજીક, રાજ લીર[માણિક 1 જેરા, હા... 1. eg - ૩૪-૩૫-૨૬ છે ? * ·કોમ પણ, મનન અને તે કાં ન તે પરમતખંબ માટે થરાનું શરૂ થયું. આમ થવું એ આપને મને, આપને વિભિન્ન યમાં વિદેશી નાખનાર રેઈ, જે મારક નીવું, તે જ, એ, આપને અનેક તચિન્તકે અને તમને આપનાર બનથી, લાભનો પણ બન્યું. તકશાસ્ત્ર અને જેનદર્શન : વપક્ષમળ અને પરપક્ષખડનના આ જુવાળમાંથી જેના પણ કેમ બચે એ જ એમાં ભળ્યું. પશુ જેને પામે અનેકાનની એક આગવી દષ્ટિ હતી. એ દષ્ટિને ત્રાજવું કહી શકાય. જ્યારે કેટલાક કે અમુક તને માત્ર નિત્ય જ માનવા લાગ્યા, ને એથી ઉલટું. કેટલાક લોકે, એ જ તને માત્ર અનિત્ય જ માનવા લાગ્યા, ત્યારે એ બન્ને વચ્ચે સમતુલા જાળવવાનું કામ અનેકાન્તદષ્ટિએ કર્યું. એને કહ્યું: “એક નિત્યવાદ પણ નહિ, એકાન્ત અનિત્યવાદ પણ નહિ, પણ સાપેક્ષભાવે નિત્યનિયત્વવાદ સ્વીકારે તમારા ઝઘડા મટી જશે.” પણ અનેકાન્તની આ સમદષ્ટિને વાદીએ ન સમજી શકયા હેય કે પછી ગમે તેમ, પણ બન્ને મનવાદીઓ જેના ઉપર તૂટી પડયા જેના ખંડન માટે મચી પડયા. સાપેક્ષવાદને (સાપેક્ષવાદને અર્થ અહીં અનેકાન્તવાદ કરવાનું છે, અને તેથી આટ આઈન્સ્ટાઈનના સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંતથી જૈનદર્શનના સાપેક્ષવાદમાં તાત્વિક તફાવત છે તે પણ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.) સંશયવાદ કહીને શંકરાચાર્ય જેવાએ પણ તેની ઠેકડી ઉડાવી છે. જો કે તે સમજપૂર્વકની ન હતી; તે માટે મૂલક ઈ શકે. જોકે આ બધા વાદીઓને જવાબ આપવાની જેને જરૂર ન હતી. કેમ કે એ તે સમજતા હતા કે નિયવાદીના મતનું ખંડને અનિત્યવાદી કરશે ને અનિત્યવાદીના મતનું ખંડન નિત્યવાદી કરશે એટલે પરસ્પર લડીને આપમેળે નષ્ટ થના તર્કોના વિવાદમાં આપો સારુ પડવું જોઈએ? ૫. વુિં 3, જયપુ વિન ! જારે છે , अयोगव्यवग्छेदनानिशिका-हेमचन्द्राचार्य ·* * * આમ છતાં, જેનેએ પશુ યુક્તિવાદના પ્રવાડુમાં નિકતાથી ઝંપલાવ્યું અને જગતને ન્યાયાવતાર, સમ્પતિત, આપ્તપમાંસ દ્વાદશાર નયચક્ર જેવા મહાન તર્કનું નજરાણું ધર્યું જેને સામે મુખ્ય વાદીએ બે મીમાંસક અને બૌદ્ધ નિયાયિક, વૈશેષિક અને અનવાદીઓ પણ ખરા જ. વેદના અમીયત્વવાદની, ક્ષણિક અને શૂન્યવાદની, ઈશ્વરવાદની અને એકાત્મવાદ વગેરે વાદોની જેએ ખાસી ખબર લીધી છે. સિદ્ધસેન દિવાકરસૂરિ, આચાર્ય સ્વયંભૂ, શ્રીહરિભદ્રસૂરિજી વગેરે, પ્રાચીન પરંપરાના સમર્થ તાર્દિક જેવા છે. પાછળથી પ્રાચીનતા અને કાંઈક અંશે અર્વાચીનતાના મિશ્રણવાળા આચાર્યો થયા. એમાં વાદી દેવસૂરિ, હેમચન્દ્રાચાર્ય વગેરેને મૂકી શકાય. પ્રાચીન ગ્રંથ, સામાન્ય બુદ્ધિવાળાએ ભણવાંચી શકે તેમ ન હોઈ આ આચાર્યોના પ્રમાણુનયર તત્વાક, પ્રમાણુમીમાંસા વગેરે ગ્રંથ, એ દષ્ટિએ ખૂબ ઉપકારક નીવડયા. નવ્ય ન્યાય અને જેને : જેમ જેમ સમય વીતતે તેમ તેમ ન્યાય વગેરે દર્શનમાં નવી નવી પરંપરાઓ વિકસતી ગઈ. એવી એક પરંપરા - નન્યાયની પરંપરા – શ્રી ગણેશપાધ્યાયે ખેલી. એ એક શકવતી પ્રાદુર્ભાવ હતે. અદભુત કહી શકાય તેવાં વૈચારિક કે તાર્કિક આંદોલનને એ અવિભવ હતા. એ આંદોલનના આવિર્ભાવ સાથે જ, આજ પર્યત જે જુની યુક્તિઓ અને પદ્ધતિઓનું ચલણ વ્યાપક હતું, તેને ભારે પદો વા. દરેક વિષયને વિચારવાનું જાણે એક નવું જ માધ્યમ શરૂ થયું! નવી ' દષ્ટિ સાંપડી ! સે દર્શન-દર્શનવિદોએ અત્યંત ઝડપથી એ દૃષ્ટિને અપનાવી લીધી અને પિતાના વિચારને રજુ કરૂા માટે તેને ઉપયોગ પણ ભરપેટ કરવા લાગ્યા. સાચી અને સારી હોય તે વસ્તુને ઉપગ કરવામાં નાનમે શી? એવા વિચારને ટેવાયેલા જૈને એ પણ, પિતાની પરંપરાને ને ઓપ આપવા માટે, નબન્યાયની આ નવતર યુનિપ્રક્રિયા અગીકાર ·કરી. એ પ્રક્રિયાને, તેના પ્રારંભથી માંડીને વિકાસના ચરમ શિખરે પોંચાડવાનું શ્રેય મહોપાધ્યાય શ્રીયશોવિજયજીને ફાળે જાય છે. એમના શતાધિક ગ્રંથમાં પ્રાચીન આચાર્યોની ઉક્તિઓ ને યુક્તિએ તે નય ન્યાયના નવા લેત્રાશમાં દષ્ટિગોચર થાય છે જ, પણ એ ઉપર્શન, એમની મૌલિક યુક્તિઓને જ પણ એમાં અભરે ભર્યો છે. પ્રતિવાદીઓને એક વાર એવું નથી, એક યુક્તિ એવી નથી, જેનું થશોવિજયજીની યુક્તિ-જબાન ખંડન ન કરતી હોય. અને એક જેને સિદ્ધાંત એ નથી, જેનું એમણે નવી દષ્ટિએ દર્શન ન કરાવ્યું છે. વળી, એમના શ્રેથે માત્ર વિદગ્ય જ છે એવું નથી, જેને કારણ જેવા એમના અનેક ગ્રંથ મંદ મતિવાળાએને પણ સમજાય તેવા છે, ટૂંકમાં, જેનદર્શનમાં નવ્ય ન્યાયની પરિપાટીના પ્રવર્તક શ્રીયશોવિજયજી છે, એમ સ્વીકારવું જોઈએ. અલબત્ત, ૧૭મા અને ૧૮ મા સેકામાં બીજા પણ ઘણા જ વિદ્વાનોએ જેને ન્યાય ઉપર કામ કર્યું છે. વીસમી સદીના જૈનાચાર્યોની ન્યાયસેવા? ઉપાધ્યાયજી મહારાજ પછી, ૨૦ મા સૈકામાં થયેલા કેટલા અચાએ અને મુનિઓએ પણ જે વાયના વિકાસમાં પિતાને વધાનિ હિ આપે છે, અને તે પણ દેશકાળની જરૂરિયાતને લક્ષમાં રાજ્યને જુદી પદ્ધતિએ. આચાલીશ્રી વિજયાનન્દસૂરિજી (છી આમારામ9) મારાજે અજ્ઞાનતિમિરભાસ્કર, તત્વનિર્ણયરાસા, જનવાદ જેવા આકરની રચના લેબલી-હિન્દીમાં કરીને પણ તેમાં જેને ન્યાયની યુનિઓ સુસકાન રીતે સી હસીને ભરી છે, તે આચાર્ય શ્રી વિજયનેસિરિઝ, થીસાગરસૂરિજી, વિજય રિઝ, બીપિરિ છ વગેરેએ સંસ્કૃત ભાષામાં વધુ ની ૨ચના કરી છે. બીજી પત્ર આ. શ્રી વિજયનરિજી, શ્રી વિજય અરિષ્ટ, વિજયલાવારિક, ઉ.થાવ થીમંગળવિજયજી, શ્રી ડિમાં- વિજયજી, શ્રીનાથજી વગેરેએ પ્રાચીન નવીન ને ન્યાય વિશે બંધ અને તીવ્ર રચ્યા છે ·આચાર્ય શ્રી વિજયનન્દનસૂરિજી આ જ આચાર્યોની શ્રેણીમાં આચાર્ય શ્રી વિજયનસૂરિજી પણ થયા છે. નવ્ય ન્યાય-જૈન તથા જૈનેતર બને-માં તેમની મતિ અપ્રતિત અને અખલિત હતી. ન્યાયશાસ્ત્રને કોઈ પણ પદાર્થ સમજાવવાની તેમની ખૂબી અને સરળ શૈલી અજોડ હતી. એમની આ વિશેષતાઓ એમના ગ્રંથમાં પણ જોવા મળે છે. એમણે કેટલાક ગ્રંથે રહ્યા છે. એ થેના વિષય ભલે જુદા જુદા હોય, પણ એ વિષયને યુક્તિ અને તર્કથી ચકાસવાની પદ્ધતિ એમણે સર્વત્ર કાયમ રાખી છે. ન્યાય વિષયમાં એમણે બે ગ્રંથ રચ્યા છેઃ જૈન તર્કસંગ્ર” અને “જેને સિદ્ધાન્તમુક્તાવલી. ' બને અનુક્રમે અન્નભટ્ટના તર્કસંગ્રડની અને વિશ્વનાથની “ન્યાયસિદ્ધાન્તમુક્તાવલી ની સામે અથવા બરાબરીમાં મૂકી શકાય તેવા ગ્રંથે છે. ગ્રંથકાર વિજયનન્દનસૂરિજી, વીસમી સદીના પ્રભાવક જૈનાચાર્ય શ્રીવિજયનેમિસૂરિજીના પટ્ટધર આચાર્ય શ્રીવિષે દયસૂરિજીના શિષ્ય છે. જેન તર્કસંગ્રહ : આ ગ્રંથ પદાર્થગ્રંથ છે. આમાં જૈનદર્શનસંમત પદાર્થોને સંગ્રહુ છે. આ ગ્રંથને મુખ્ય હેતુ છે બાલધ. એટલે આમાં સરળ રીતિએ પદાર્થોનું નિરૂપણ થયું છે, એ વાત ગ્રંથ જોનારને સહેજે સમજાશે. અને, આ ગ્રંથને હેતુ, પદાર્થોને સરળ પદ્ધતિએ બેધ કરાવવાનું હોવાથી જ, આમાં સંગ્રહની દષ્ટિ મુખ્ય રહી છે. ગ્રંથકારે એવી વૃત્તિ નથી રાખી કે બધી વાત નવા જ શબ્દોમાં ને નવી જ યુક્તિથી રજૂ કરવી. એમના મનમાં તે એક જ છે કે યેનકેન પ્રકારેણ બાળજી પદાર્થો મેળવે. અને એટલે જ અહી એમણે પ્રમાણુનય અને તકભાષા” અને “સપ્તભંગી નયપ્રદીપ' વગેરે ગ્રંથે- માંના પદાર્થોને ઘણે ઠેકાણે અનુવાદ માત્ર કર્યો છે. અલબત્ત, યોજના પિનાની છે. કયાંથી શું દેવું ને ક્યાં કઈ રીતે તેને ગૂંથવું એ એમની પિતાની સૂઝનું કાર્ય છે.

·અથ જેને ન્યાયના પ્રાવેશિક છે અને છે. તેમાં જેન ભાષા, સ્યાદ્વાદમુકતાવવી, અનેકાન્તવાદપ્રવેશ, ગુપ્તભંગીન પ્રકીપ, રહસ્ય, જેન સપ્તપદાથી વગેરે વગેરે ગણાવી શકાય. પણ એ ગ્રંથો અમુક ચક્કરા વિશે પૂરની જ વાત કરીને અટકી જાય છે. દા. ત. જેની તકભાષા પ્રમાણ, નય અને નિકોપની જ બાત કરે છે બીજે પદાર્થબોધ ત્યાંથી નહિ મળે. એવું જ બીજા ગ્રંથનું પણ છે. કયાંક પદાર્થ બેધ છે તે તેની પદ્ધતિ નિરાળી હશે. કપાક નિરૂપણરીતિમાં જ ગરબેટ છે. આથી જિલ્લામુને સતેજ થઈ શક મુશ્કેલ છે. આ બધી દષ્ટિએ વિચારીએ, તે જેને તર્કસંમડ એક ઉપરી વસ્તુ છે. એમાં પ્રમાણચર્ચા છે. પ્રમેયચર્ચા પણ છે. સૂત્રગ્રંથની સૂત્રાત્મક શકે છે. ન્યાયની નિરૂપણરીતિ છે. તે પ્રથમ જે પદાર્થ સંગ્રહ પણ છે. ચચગત-વિષચપરિચય : આ ગ્રંથ ત્રણ ખંડમાં વહેંચાયેલું છે ? દ્રવ્યખંડ, પર્યાયમંડ અને ત્રીજો ધર્મનિરૂપણાન્ત ખંડ. એમાં પ્રખંડના પ્રત્યક્ષખંડ તથા પક્ષખંડ એવા બે પિટાખડે છે. ઈવ અને ગુરુને નમનરૂપ મંગલાચરણ કયાં પછી, “ સુધારા” એવા પ્રથમ સૂત્ર દ્વારા, વિશ્વમાં તત્વની જિજ્ઞાસા જ મુખ્ય જિજ્ઞાસા છે અને એ જિજ્ઞાસાને તૃપ્ત કરવા માટે જ પિને આ ગ્રંથ રચે છે એ નિર્દેશ આપવપૂર્વક, દેવ, ગુરુ અને ધમ એ ત્રણને પરમ તત્વ' તરીકે (સૂત્ર ૧), કંકાર ઓળખાવે છે. પછીનાં બે સૂત્રોમાં ક્રમશઃ દેવતત્વ અને ગુરુતત્વની ઓળખાણુરૂપ વ્યાખ્યા આપે છે (સત્ર ૨-૩), અને પછી ગુરુનત્તની વ્યાખ્યામાં આવેલા પદાર્થ વાચક “ભાવ” શબ્દને ઉપાડીને દ્રવ્ય, ગુરુ અને પર્યાય એ ત્રણને ભાવ એટલે કે પદાર્થ તરીકે નિરૂપે છે (. ૪), તેમજ એ વયનાં લક્ષણે અને એ ત્રણેને પારસ્પરિક સંબંધ પણ દશાવે છે. (સૂ. ૫-૬) ·૨૫ આ પછી દ્રવ્યખંડ શરૂ થાય છે. જેની સંખ્યા, . તથા તેમના સ્વરૂપે (સૂ ૮ થી ૨૮) દર્શાવવાની સાથે સાં વા કર્મ, મોક્ષ, સિદ્ધ, વર્ગણ (૧૭-૧૦-૧૯) વગેરેનાં પગ જૂતી પણ ગ્રંથકર્તા આપી દે છે. એ જ રીતે જીવદયનું આ વતાં પ્રમાણુની ચર્ચા ઉઠાવે છે (સૂ ર૯) પ્રમcકે, જ અનુવાદરૂપે પ્રમાણ અને તેને પ્રામાયના સ્વ- ( ૨૯-૩૦) નિરૂપણ કરી, તેને પ્રત્યક્ષ અને પરેડ ૨.૩ વહેંચી દે છે. (સૂ ૩૧). ૩૩ થી ૪૧ સુધીના ૨૪ યુનું નિરૂપણ છે. એમાં પાચ જ્ઞાનને તથા અવગ્રહ કર -- તેની વ્યાખ્યાઓ–આ બધું પ્રમાણુનયને અનુસરે જ. ૪૨ થી ૬૬ મા સૂત્ર સુધી પક્ષખંડનું કરે છે - વિદિ-સમ્મત અનુમિનિ-પરામશદિન સારૂ - શબ્દ અને ઉપમાન પ્રમાણના સ્વરૂપનું નિરાકર' ઉપમાનને સ્વતંત્ર પ્રમાણ રૂપે માનતા નઈ - - - વૈસદશ્યનું પણ ભાન કરાવનાર “પ્રત્યભિસર જ છે એ પ્રત્યભિજ્ઞાનને (સ. ૪૫) કેઈ ઉપચ્છ પર્યાય શબ્દરૂપે ન સમજે એવા કોઈક વિસનું : પ્રમાણુતાને સ્પષ્ટ નિવેધ ગ્રંથકારે અan - - તદુપરાંત, સ્વસંમત આગમપ્રમાણના કિ વચનની વ્યાખ્યા, સપ્તભંગીનું સ્વરૂપ અહીં વણી લેવામાં આવ્યું છે. છેટે -- અધિકાર દિ નિરૂપીને ખંડ સમાપ્ત પર . તત્વનું જ્ઞાન ફની એકાગ્રતા ૭૧ થી ૭૪ એમ ચાર સૂત્ર ધ્યેયની–પર છે. એમાં ગુણ અને પર્યાય એ બ… છતાં બન્ને વચ્ચે જે તફાવત --- ફુજી ધ્યાન, બન્નેને “ગુણે અને પર્યાય એવ - સમજાવવામાં આવ્યું છે. અને રય છે, અને M કિ જરૂરી છે.

·ચાર ભેદ દર્શાવીને માલ પહાથનુગત પર્યાયને જનપર્યાય તરીકે અને અમુક પદાથનુમત પર્યાયને અપર્યાય તરીકે પ્રપવામાં આવેલ છે. આ પછી તરત જ જે શનિ પર્યાયની પરિભાષાથી અજાત્ર છે, તેમને સમ્મત રેલીમ ગુણે પત્ર વસ્તુતઃ “પય' જ છે અને સ્વતંત્ર કે પદાર્થ નથી, એમ કરાવવામાં આવ્યું છે (૭૪). આ પછીનાં દેવાં નવ માં અંતિમ-ધર્મનિરૂપણાન્ત અને સમાવેશ થયેલ છે. એમાં, ત્રીજા સૂત્રમાં કરાયેલી ગુસ્તત્વની વ્યાખ્યામાં આવતા બાત' શબ્દને લઈને, “વન' એ પણ ધર્મતત્વને જ એક ભાગ હેઈ, અને ધર્મતત્વનું નિરૂપણ હવે શેખ હેઈ, “વતની સંખ્યા તથા નાગ (૫) દશાવીને, એ તેને વિરતિ તરીકે એટલે કે તે તે પાપનાં વિરમણ વિરામ સ્વરૂપ સવરતવ તરીકે અને એ સંવરના અમિત તે પાપના આચરણને આવતા તરીકે પ્રરૂપરામાં આવ્યું છે. સૂ. ૭૬). ૭૭-૭૮-૦૯ એ ત્રણ સુમાં ધર્મતત્વનું સ્વરૂપ અને તેના પ્રકાર વર્ણવાયા છે. આમ, તનું નિરૂપણ અહીં 'ધ છે. તત્વની જિજ્ઞાસા શમતાં જ જિજ્ઞાસુને નેવે સવાલ ઊડે તે જાણ્યું, હવે એ જાણીને કરવાનું શું ? એ જાણયાને છે, ફળ શું ? આ સવાલને ઉકેલ છેલ્લાં પાંચ સૂત્રોમાં થકી આપે છે અને એમાં જ ગ્રંથકારની વિશિષ્ટતા છતી થાય છે. આધ્યાત્મિકતાને વરેલા માનવમાત્રનું અથવા જીવમાત્રનું આખરી દય, સંસારનાં તમામ સુખેથી પર થઈને મોક્ષ પામ-એ જ હૈય છે. સામાન્ય રીતે જોઈ શકાય છે કે જીત એવું કોઈ પણ પ્રાણી દુખથી બચવા અને સુખ મેળવવા માટે હરહમેશ ઉદ્યમ કરતું જ હોય છે અને એ સુખી વધુ સુખ મેળવવા પ્રયત્ન કરે જ છે છે ઉપરથી સમજી શકાય છે કે સીને મુખ ગમે છે, દુઃખ કેઈને નથી ગમતું. હવે આપણા પૂર્વજોએ એક એવા સુખની શોધ કરી છે 11 ·૨૭ કે જે સુખ મેળવ્યા પછી બીજા કોઈ સુખની જરૂર પડતી નથી, જેનાથી ઊંચું બીજું કોઈ સુખ નથી, અને જે એક વાર મળ્યા પછી કય ટળતું નથી. એ સુખને આપણે મિક્ષ કહીએ છીએ. પ્રાણ- માત્રમાં રહેલી સુખની ઝંખના અને દુઃખથી દૂર રહેવાની ઈચ્છાને મૂળ સ્રોત અથવા આખરી છેડે-તે આ પરમસુખભક મેક્ષ પામવાની ઈરછા તે જ, અને મને પામવાને પ્રથમ પ્રયાસ એટલે જ તત્વની જિજ્ઞાસા. એની તૃપ્તિ તત્ત્વનાં રૂાને થાય જ્ઞાન હંમેશાં શ્રદ્ધાનું જનક બનતું હેય છે. જ્ઞાન જે સાચું છે તે શ્રદ્ધા પણ તે સાચી જન્માવી શકે, આ ગ્રંથમાં વર્ણવેલાં તને જાણવાનું ફળ તે એ તને પ્રતિ શ્રદ્ધા થવી એ છે. એ શ્રદ્ધાને અહી “સભ્ય દર્શન'ના નામે ઓળખાવવામાં આવી છે ( ૮૦). તનું સુચારુ દર્શન થાય તે જ વસ્તુતઃ તત્વ જાણ્યાં કહેવાય ને? ૮૨ મા સૂત્રમાં, તત્વના જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા વિનાના, જ્ઞાન અને શ્રદ્ધાવાળા તેમ જ તે બનેની ચરમ સીમાએ પહોંચેલા જીની અનુક્રમે બહિરાત્મા, અંતરાત્મા તથા પરમાત્મા તરીકે ઓળખાણ આપવામાં આવી છે. એમાં બહિરાત્માની તે કશી ગણતરી જ નથી હતી. એ જ્યારે અંતરાત્મદશા સુધી પહોંચે છે ત્યારે એનું મૂલ્ય અંકાવું શરૂ થાય છે, ત્યારે જ એને જ્ઞાન અને શ્રદ્ધાની પ્રાપ્તિ થશે દ્વારા એ શ્રદ્ધાના વિષયભૂત-શ્રદ્ધેય તત્વનું ધ્યાન ધરવાને અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે કે એ ધ્યાતાની કેટિએ પહોંચી શકે છે. તત્વનું જ્ઞાન થયા પછી, તે પર શ્રદ્ધા થવા છતાં, એ શ્રદ્ધેય તત્વ તરફની એકાગ્રતા ન કેળવાય તે ધ્યેયપ્રાપ્તિ મુશ્કેલ બની જાય છે. એટલે ધ્યેયની પર માત્મદશાની અથવા મેક્ષની-પ્રાપ્તિ વાંકનારે ધ્યાતા થવું જરૂરી છે. ધાતાનું કામ હોય છે સ્થાન.” ધ્યાન એટલે એકાગ્રતા, અહીં હજી ધ્યાના અને બેય વચ્ચે ભિન્નતા હોય છે. પણ એ એકાગ્રતાને જ્યારે પ્રક સધાય છે ત્યારે ધ્યાન-પેય વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ જાય છે, અને ·૨૮ : અભિન્ન બની જાય છે. આ દિશાને અહીં સમાપતિ' ( ૩) કહી છે. અને એ સમપત્તિ એટલે કે વાનગ જ જીવને તત્વ- જિજ્ઞાસાના, આખરી ફળસ્વરૂપ “શ સુધી પહોંચાડે છે. છેલ્લા ઉપસંહારસૂત્રમાં પ્રકારે આ જ વાત રજુ કરી છે. તદુપરાંત છેરવા સૂત્રમાં સાગ અને કર્મવેગ દ્વારા પ્રગટતા ધ્યાનયોગ થી મુક્તિગ મળવાની વાત કરીને ભાવગત જેવા ઈતર Jછે અને અધ્યાત્મમારા જેવા નાના હારને જમા પણ ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે 'નિરૂપી દીધું છે. તે પ્રશસ્તિના કે તથા પુપિકા શિકારની શેલી : પ્રકારની શિલી ખૂબ સરળ કરી શકાય તેવી છે. અઘરામાં અઘરી વાત, તર્ક, વિચાર કે પદાર્થને વધુમાં વધુ સરળ રીતે વિવથી એને સમજાવવાની પ્રથકારની આગવી આવડતને અનુભવ, તેમની યાને અધ્યયન કરનારાઓને છે જ, અને એમની એ આવડત, આ પ્રથમ પત્ર પ્રતિબિંબિત થઈ છે એમ જણાય છે. તેઓ ઘવાર, પદાર્થોમાં સ્પષ્ટતા માટે સ્વયં પદય કરી દે છે. ગ્રંથકારે ન્યાયધિશેવિ દશનને અભ્યાસ શ કર્યો છે એ વાતની સાણી, એમ કહેર વિસ્તારપૂર્વક ઉષત કે રજૂ કરેલા વાયના પાયે 1/ આમ તે આ ગ્રંથ સ્વયં કટ છે. છનાં વાંચતા વાંચતા લાગ્યું કે કેટલીક જગ્યાએ વિસ્તૃત પીવા જરૂરી છે, એટલે આ ત્રિય પર અને સગી તેરી ખિી કર પ્રેશ છે. એ ટિપણી કરવામાં માનયતક-ન કારિકા, કેન ભાષા વગેરે વિધિ બધાની સાથે બંધી છે. આ લખવામાં કયં શ્રી જિના વિરુદ્ર કે યા આઇ-વિરુદ્ર બન્યું છે તેને બદલ વિવિધ માં થયું છે અને મારે આ પ્રથમ પ્રથમ કઈ કઈ પત્ર કવિ જવ, તે મુજપુને તરફ મારું ધન રે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.

·૨૦ જૈન મુક્તાવલીઃ પજ્ઞ તત્વવતા નામની વૃત્તિ સેમેન જૈન મુનાવલી ગ્રંથ, એ પરમપૂજ્ય આચાર્ય વિજયનંદનયુરિજી મહારાજે રચેલે જેને ન્યાયને બીજે ગ્રંથ છે. મૂળ ગ્રંથ ૧૫૬ કારિકાઓને બવે છે અને તેની રચના, સંથકારે, વિ. સ ૧૯૭૫માં, પિતે મુનિ અવસ્થામાં હતા ત્યારે, કરી છે. તેના પરની ટીકાની રચના, સં. ૧૯૮૦માં પિનાની આચાર્યપદાવરથામાં કરી છે. આ ગ્રંથની પહેલી આવૃત્તિ, સં. ૧૯૮૫માં, અમદાવાદની જેમ પ્રકાશક સભા દ્વારા પ્રગટ થઈ હતી. પગ તે આવૃત્તિ અત્યારે અપ્રાપ્ય હોવાથી અહીં તેનું પુનર્મુદ્રણ આવ્યું છે, ગ્રંથના તેમ જ ટીકાના પણ પ્રારંભમાં દેવ-ગુરુવંદનાદિકવરૂપ મંગલાચરણ કરવામાં આવ્યું છે, અને તારા માં આવતી મંગલવાદની ચર્ચાને સોપમાં નિરૂપી, તે અંગેના જૈન દષ્ટિકોણને ગંધકારે વિશદ રીતે રજૂ કર્યો છે પાંચમી કારિકામાં ગ્રંથના નિરૂપ્ય વિષયની માણી કરતાં “વ્ય અને પર્યાય” એમ બે સપદાર્થો છે એ બતાવ્યું છે અને તેની ટીકામાં એ બનેને સત્વની ચર્ચા કરીને પછી નાવિકને અભિપ્રેત સાત પદાની વિસ્તૃત સમજૂતી આપીને તેનું નિરસન છઠ્ઠી કારિકામાં “ધર્મ, અધર્મ, આકાશ, જીવ, પુગલ અને કાલ એવાં છ દ્રવ્ય અને તેનું લક્ષણ દર્શાવ્યા પછી, તેની ટીકમાં, તર્ક શાની રીત પ્રમાણે તે દ્રવ્યની સિદ્ધિ કરી બતાવી છે. અહીં પ્રસંગેપાર આત્માની ચચાં નીકળતાં શરીર, ઇન્દ્રિયે કે મન–એમાંનું કઈ જ “આત્મા' નથી, પણ આત્મા એ એક સ્વતંત્ર દિવ્ય છે, એમ નક્કી કરી આપે છે. એ ઉપરાંત, ક્ષણિક વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધો તેમ જ નિત્ય- વિજ્ઞાનવાદી વેદાન્તીઓ તેમ જ સાંખ્યના, આત્મા વિશેના સિદ્ધાંતનું દિગ્દર્શન કરાવીને તેનું પણ નિરસન કર્યું છે. આ આખીયે આમ ચર્ચા, વિશ્વનાથની ન્યાયસિદ્ધાન્ત મુક્તાવલીમાં આવતી આમચચનેિ અનુવાદ છે, એમ અભ્યાસને જણાઈ આવે છે. આ પછી, ન્યાયદર્શન- ·ઉo મન નવ ડગે અને તેને મારૂથ્વી ગો વિસ્તારથી કરીને તે માન્યતાનું નિરસન, ન માન્યતાની મુનિસુન ૨જુઆન કરપક અને કાબુમાં કર્યું છે. સાતથી અગિયાર કારિકામાં ધર્મ, અધર્મ અને આકાશદનાં સ્વરૂપ અને જીવ તથા અ9 બેની અવહનાના પ્રકારે વાં છે બારમી કારિકામાં આત્માની વિશેષતાઓ-તે સંકોચવિકાસશીલ છે, વિભુ નથી, ક્રિયાવાન છે અને અનેક છે, એ-વર્ણવી છે. અને એ વિશે પતાઓના સંદર્ભમાં કુટસ્થનિયેતન્યવાદી રાખ મનનું નિરસન પણ, ટામાં કર્યું છે. તેરમી કારિકામાં ઉપગ એટલે કે જ્ઞાન અને દર્શન એ જીદ્રવ્યનું લક્ષણ છેવાનું કરી, તે ઉપગની પ્રકાશસંખ્યા દર્શાવી છે, અને ૧૪-૧૫ કારિકાઓમાં એ પ્રકારનાં મતિજ્ઞાન વગેરે નામે બતાવ્યાં છે. ૧૬ થી ૧૯ કારિકાઓમાં મતિજ્ઞાનના ભેદ અને પેટભેદો બતાવ્યા છે અને ટીકામાં એ ભેદોનું વિશદ વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રતિજ્ઞાનના બે ૩૩૬ છે. આ પછી ૨૩મી કારિકા સુધીમાં કુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન, મન વજ્ઞાન તથા કેવળજ્ઞાનના સ્વરૂપ તથા પ્રકારનું નિરૂપણ છે. ૨૪મી કારિકામાં પ્રમાણની વ્યાખ્યા બંધી છે. ૨૫ થી ૩૦ સુવાના કારિકા એમાં પ્રમાણનું પ્રામાણ્ય નિશ્ચિત કરવામાં જેની ગેરહાજરી નિર્ણાયક બને છે તે સમાપ તેમ જ તેના વિપર્યય, સંશય અને અધ્યવસાય એવા ત્રણ ભેદનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું છે. ૩૧ મી કરિકામાં પ્રમાણના પ્રત્યક્ષ અને પરેશ એવા બે પ્રકારે ઘણાવીને પ્રત્યક્ષની વ્યાખ્યા દર્શાવી છે અને તેની ટીકામાં ઈતર દર્શને અભિપ્રેત પ્રમાણ સંખ્યા વગેરેની રજૂઆત કરીને તેનું ખંડન કર્યું છે. ખાસ કરીને યાયિકોએ સ્વીકારેલાં પ્રમાણે અને તેનાં સ્વરૂપ વિસ્તારપૂર્વક ધ્યાં છે. આ પછી પ્રત્યક્ષના સાંવ્યવહારિક અને પારમાર્થિક એમ બે પ્રકાર, સવ્યવહારિકના ઇઢિયજ અને અનિક્રિયજ એવા બે પ્રકારે (૩૨), “ઇન્દ્રિયની વ્યાખ્યા (૩૩), ઇન્દ્રિયના પ્રકાર (૩૪-૩૫), તેને ·૨ વિષે (૩૬) અને ઈન્દ્રિ દ્વારા નિવગ્રહણ કરવામાં માધ્યમ બનતા જેનદર્શનમત સંનિક ટીકા) વગેરેનું વર્ણન છે. ૩૭ મી કારિકામાં અનિદ્રિય-મન અને નજન્ય અન્યાનું નિરૂપણ કરીને સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ તે જ મતિજ્ઞાન તથા શ્રુતજ્ઞાન એવી સ્પષ્ટતા કરી છે. ૩૮ મી કારિકામાં (તથા તેની ટીકામાં) મતિ અને શનનાં નવ્ય ન્યાયની પરિ ભાષામાં લક્ષણે આપ્યાં છે, અને પ્રતિજ્ઞાન કરતાં મતિજ્ઞાન પવું એ સિદ્ધાંતની તાર્કિક ચર્ચા પણ કરી છે. ૩૯ મી કારિકામાં ઈ એ સંશય નથી એમ નક્કી કરીને તેની ટીકામાં અવર, ઈડા, અપાય અને ધારણ-એ ચારેય મતિજ્ઞાનસ્વરૂપ જ હોવા છતા, તેને આ ક્રમ ઠરાવવામાં આવ્યું છે તે મને એ ચારેય પ્રકારે વચ્ચે કાર્યકારભાવ હેવાનું સમજાવીને ધાર્થ ઠેરવે છે. આ ઉપરાંત, મતિજ્ઞાનના થન નિશ્ચિત અને અનિશ્ચિત એવા પ્રકાર નું દર્શાવીને અવનિધિનના ભેટવરૂપ બુદ્ધિના ચાર પ્રકારો નિરયા છે. ૪૦-૪૫ કારિકામાં જ્ઞાનને બીજી રીતે ચૌદ પ્રરે દર્શાવીને સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષનું નિરૂપનું પૂરું કરવામાં આવ્યું છે. ૪૨ થી ૪ કારિકાઓમાં પારમાર્ષિક પ્રત્યક્ષની વ્યાખ્યા, તેના અવધિજ્ઞાનારૂિપ પ્રકાર વગેરેનું નિરૂપ છે. વચ્ચે ૪૫ મી કારમાં મન:પર્યવસાન તે અવધિજ્ઞાનવિશેષ જ હોવાનું માનતા એ મનનું સંક્ષેપમાં દર્શન કરાવ્યું છે, તે ૪૬ મી કરિકામાં કેવવન અને કવનના યુગ- પક્ભાવ વિશેના મનને અને હવેખ થયે છે ૪૭-૪૮મી કરિ. એમાં કેવળજ્ઞાની તે નિર્દોષ ટેવથી અન છે અને તેથી જ તે મણિને ન નથી, એ વાતને નિદેશ કરીને અરિ ઈશ્વરતિ છે એમ માન ાં આવની દેશપતિ ટૂકમાં દર્શાવવા મા, પ્રચ- પરિદ પુરે કર્યો છે. ૪૯મી કરિશી કી રે પતિ 2 થાય છે. તેમાં પક્ષપ્રમાણ પય પ્રકારે દેશનું નિરશી. ૨૦ રિકમાં “બ- ૨. પાકો માં પ્રાિન, ૧૨-૩ “, પી ·કારણે (૧૦૫-૬), કર્મનાં બંધનકરણ આદિ અષ્ટવિઘ કર (૧૦૭), કર્મના થોપશમાદિ દ્વારા થતી જ્ઞાનાદિ ગુણની પ્રાપ્તિ (૧૮) વગેરે વિયેની રજૂઆત કરી છે. ૧૦૯ થી ૧૧૨ કારિકાઓમાં અમુક્ત જીવ અને તેને દેવ, મનુ બ, તિર્યંચ અને નરક એ ચાર પ્રકારનું સમભેદ નિરૂપણ છે. ૧૧૩ માં અમુકન તમામ જીવો પર્યાય અને અપર્યાપ્ત એમ બે ભેદમાં વહેંચા- યેલા હોવાનું જણાવીને પથતિને આત્માની વિશિષ્ટ શક્તિ તરીકે ઓળખાવી છે. જીવભેદોનું નિરૂપણ આમ તે અહીં પૂરું થયું ગણાય, પરંતુ જીવની કેટલીક વિશિષ્ટ વિશેષતાઓનું સ્વરૂપ સમજાવવા પ્રયાસ ૧૧૮ મી ગાથાથી શરૂ થાય છે. તેમાં જે સમુઘાત, લેથા અને – આ ત્રથી યુક્ત હેવાનું જણાવીને, સાત સમુદ્રઘાત, છ લેવા અને પંદર વેગ – આ બધાનાં નામે તથા કયા જીવને આમાંનું શું શું હોય તેનું દિગ્દર્શન ૧૧૫ થી ૧૧૯મી કારિકા સુધીમાં કરાવ્યું છે. એ પછી અમુક્ત નું રહેઠા કયાં? તેની સમજણ બે કારિકા- ઓમ આપીને છવદ્રવ્યનું સ્વરૂપનિરૂપનું પૂરું કરવામાં આવ્યું છે. એ પછી આવે છે ગુગલવ્યનું નિરૂપણ. ૧૨૨ મી કારિકામાં યુગદ્રવ્ય રૂપી અને પબિનશીલ હેવાનું વર્ણવી તેના દશ પરિ લેવાનું કહે છે, અને પછીની ૧૨૩ થી ૧૩૨ સુધીની કાલિકાઓમાં પુના બંધન, ગતિ, સંસ્થાન વગેરે છ પ્રકારના પરિબનું મજેદ નિ કર્યું છે. ૧૩૩ મી કામિકામાં છાયા, તડકો, ઉ1 (અને અંધકાર) વગેરે પણ પતિ-પગલાં જ પરિબામ રૂપ રાવની નદનની માન્યતા દર્શાવી છે. ૧૩૦થી ૧૪૦મી કરિના પૂર્વ પનમાં કલબનું સ્વરૂપ વવાયું છે, અને એ છે જ પૂરાં નામના પહેલા સપને વિચાર સમાપ્ત થના, હવે “' નામ જ મને વિચાર શરૂ થાય છે.

·૨૫ પર્યાય બે પ્રકારે છે : સહભાવી અને કમભાવી તેથી જ ગુણ અને પર્યાય એ બન્ને મૂલતઃ પર્યાધાત્મક હેવા છતાં ગુણ સહભાવી હોવાને લીધે ગુણ તરીકે અને પર્યાય કમભાવી હોવાને લીધે “પર્યાય તરીકે ઓળખાય છે, એમ ૧૪૧ મી કારિકામાં કહેવામાં આવ્યું છે. ૧૪૨-૪૩-૪૪માં સહભાવ પર્યાયાત્મક ગુણોની સંખ્યા ૨૨ ની હેવાનું જણાવવા સાથે તેનાં નામે નેધ્યા છે, અને પછીની દેદ કારિકામાં એ ગુણને સામાન્ય-વિશેષ-વિભાગ કર્યો છે. ૧૪૬-૪૭ મી કારિકામાં પથથના દ્રવ્યપર્યાય અને ગુણપથાય એમ બે ભેદ ઉદાહરણસહિત બતાવ્યા છે. તેની ટીકામાં પર્યાય એટલે ગુણને વિકાર એવી પર્યાયની વ્યાખ્યા કરી તેના બાર ભેદ પણ પાડ્યા છે, તેમ જ પ્રકારતરે અર્થ પર્યાય અને વ્યંજનપર્યાય એવા પણ પર્યાયના ભેદ હોવાનું જણાવી તે બે ભેદોનું તેના પેટાલેદે તથા ઉદાહરણે વગેરે સાથે વિસ્તૃત સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. આમ, દ્રવ્ય અને પર્યાય-એ બને સત્ પદાર્થોનું નિરૂપણ પૂર્ણ થાય છે અને એ સાથે જ આ ગ્રંથ પણ પૂરે થાય છે. ૧૪૮ થી ૧૫૬ કારિકાઓમાં સમાપ્તિમંગલ તથા પ્રશસ્તિ છે. આડ કોકોમાં ટકાની પ્રશસ્તિ છે. પ્રાન્ત પુષિકા છે. આ જેલમુકતાવલીયની વિશેષતા એ છે કે એક બાજુ, આ થે ભણનારને ન્યાયસિદ્ધાંત મુક્તાવલી જેવા પાડ્યગ્રંથને બોધ અહીંથી જ મળી શકે છે, તે બીજી બાજુ, આ ગ્રંથે ભણવાથી પ્રમાણે નય તેમ જ નિક્ષેપ વગેરે પદાર્થોની અને તે બધાની પરિ. ભાષાની સારી અને સરળ – પાયાની સમજૂતી પ્રાપ્ત થતાં, જૈન તર્ક ભાષા અને તેથી ઉપરના જૈન વાયગ્રંથોમાં પ્રવેશ કરવાનું ખમ સહેલું થઈ પડે છે.

·નિવેદન 1. નિ નક્કસમ અને જૈન મુક્તાવલી એ બને છે પૂરી થયા પછી, પાછળ કેટલાંક ઉગી પરિશિષ્ટો મૂકવામાં આવ્યાં છે તેમાં વીજ પરિશિષ્ટમાં વિદ્યાવાચસ્પતિ પતિ શ્રી શશિનાથ ઝાએ લખેલે નિ પવિચાર મૂક્યો છે આ વિચાર ન…ન્યાયની ગહન પરિભાષામાં લખ્યા છે અને ખૂબ ઓછા શબમાં એ વિચારને ભારે કુશળતા પૂર્વક આલેખવામાં આવ્યું છે એટલે એ કનિ તે છે જ, છતાં એ વિચાર જેન ન્યાયના અભ્યાસીઓને અને તજજ્ઞોને ખૂબ ઉપયોગી નીવડે તેવો લાગવાથી અહીં તેને સમાવેશ કર્યો છે. પં. શશિનાથ ઝા ખૂબ નાની વયે, પં. બચ્ચા ઝા જેવા મહા વિદ્વાન તકશાસ્ત્રી ગુરુ પાસે તૈયાર થયેલા વિશિષ્ટ કોટિના દાર્શનિક હતા. તેમણે પિતાનું સમગ્ર જીવન જૈન સાધુઓના અધ્યાપનમાં સમ થયું હતું. પિતાની અધ્યાપક તરીકેની જિંદગીના પ્રારંભનાં કેટલાક વધે તેમને સ્થાનકવાસી સંપ્રદાયમાં વ્યતીત કર્યા પછી તેઓ શાસન સમ્રાટ ૫. ૫ આચાર્ય મહારાજ શ્રીવિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજ પાસે આવેલા અને ત્યારથી માંડીને લગભગ પીસ્તાળીસ વર્ષ જેટલા દીર્ધકાળ પત તેઓ તેમની સાથે જ રહ્યા અને સાધુઓને અધ્યાપન કરાવતા રહ્યા. ગૃહસ્થ અને જેનેનર હેય તે પણ જે તે વિદ્વાન હાય, વિદ્યાવાન હોય, તે તેને સમુચિન આદર થશે જ જોઈએ અને તેનું બહુમાન જળવાવું જ એ, એવી શાસનસમ્રાટ આચાર્ય મહારાજની નીતિ હતી અને તેને પરિણામે જ આવા વિશિષ્ટ વિદ્વાન પત પિતાની મમ કારકિર્દી તેમને ચરણે સમને રહ્યા હતા. પ. અશિના ઝા મૂળ બિહાર પ્રાન્તને રટી ગામના હતા. પિનાની વૃદ્ધાવસ્થામાં અધ્યાપનકાર્યથી નિવૃત્ત થઈને તેઓ સ્વદેશ

·૩૭
રહેવા ચાલ્યા ગયા ત્યારે મિથિલા રિસર્ચ ઈન્સ્ટીટયુટ-દરભંગાએ
તેમને માનદ પ્રેફેસર તરીકે નીમીને તેમનું ગૌરવ કર્યું હતું અને
તેમણે રચેલા વિતલાવચ્છેદક્તાવાદ વગેરે તથા તેમણે સંપાદન કરેલા
લક્ષણવલી વગેરે અનેક નું પ્રકાશન પણ કરેલું. ભારત સરકારે
પત્ર તેમને “વિદ્યાવાચસ્પતિ ની ઉપાધિ અમપીને તેમનું ગૌરવ શું
હેવાનું જાણવા મળે છે. તેઓએ રચેલ “અતિસકનાવલી નામને
નાનકડે કાવ્યગ્રંથ જૈન ગ્રંથ પ્રકાશક સભા દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયે હતે
અને તેમાં તેમણે શાસનસમ્રાટ આચાર્ય મહારાજ અને પિતાનું બહુમાન
છ પો દ્વારા કર્યું છે અને પિતાના ગુરુ પં. બચ્ચા ઝા નું મરણાષ્ટક
લખવા ઉપરાંત પિતાના અન્ય બે ગુરુ પં. કેશવ ઝા (પિતાના મામા)
તેમ જ પં. લાલ મિધનું પ વિના અરજી કર્યું છે.
૨. જેની તસડ ઉપર દિપ મુ. ૨૦૩૩ માં લખી. તે
પછી તે પતિ શ્રી દલસુખભાઈ માલવણિયાને માપન માટે આપી
હતી. તેઓએ ખૂબ આત્મીયતા અને આદરપૂર્વક તે વાચી જઈને તેમાં
સંશોધન કરી આપ્યું છે અને એ રીતે મને પ્રોત્સાહન પ આપ્યું છે.
૩. આ ગ્રંથમાં રહી જવા પામેલી અશુદ્ધિઓ માટે બે બાબત
જવાબર છે: એ તે પ્રેસ અને બીજે ૯ ટાઈપ ની ગયા અને
ઉપર નથી તે માટે પ્રેસ જવાબદાર છે અને પતિ કે અતિ
રહી જવા પામ્યાં તે અંગે મારી થી બેદરી જ કરવત છે,
એ માર સ્વીકારવું જોઈએ. અાસોને વિનય નિવેબ કે આ
ધને છેડે અપાયે અદ્ધિપત્ર પ્રમાણે ટેપન કર્યા વિના આ
ઝયનું વચન ન કર.
૪. મારા નયા મારા પૂર્વ મુમડા જ ચા મટક મી
વિરપરછ મડાના મનમાં એક જ પ્રક
હો કે આપણા પરમ ઉwારો પ્રીપુર મ.સા વિજયનનન
સ% મારકના ચ સુડા ને રવિ કવર પ્રષ્ટિ
વક . જે ફારૂ જ આ કામ કરે

·તૈિયાર થઈ શકયો છે અને તે પત્ર તે પૂજયપુરની કૃપાનું જ ણામ છે એમ લાગે છે. ૫. આ ગ્રંથનું મુદ્રણકાર્ય કરવાને નિય સં. ૨૦૩૭ ના પૂનાના ચાતુર્માસ દરમિયાન કર્યો અને ત્યારે પૂનાને શ્રી ગેટ પા. નાથ જૈન ટેમ્પલ રટ અર્થાત્ શ્રી સંઘના આગેવાનોને આ વાત જણાવતાં તેઓએ આ ગ્રંથના પ્રકાશન અંગેની તમામ વ્યસડાઈને લાભ પિતાને મળે તેવી માગણી કરી અને તે પ્રમાણે તેમની કે સહાયથી જ આ ગ્રંથ તૈયાર થયું છે. ગ્રંથનાં મુદ્રન અંગેની સઘળી વ્યવસ્થા અને જવાબદારી, પ. પૂ. શાસનસમ્રાટ શ્રી વિજયનેમિસૂરી અરજી મહારાજના પરમ શ્રાવક શા. વાડીલાલ બાપુલાલ કાપડિયાના પત્ર શ્રી સુરેદ્ર મનુભાઈ કાપડિયા (ન એવા પ્રિ. એસ, અમદાવાદ) એ પૂબ ભક્તિ અને ચીવટપૂર્વક સંભાળી છે. ૬. શુદ્વિપક તથા પરિશિ વગેરે તૈયાર કરવામાં મુનિરાજ શ્રી નદીવિયજીએ સારી જહેમત ઉઠાવી છે, તે aધનીય છે. અંતમાં, અભ્યાસીઓને આ ગ્રંથ ઉપયોગી બનશે તે પ્રથમ સાર્થક ગણાશે. –શીલ ચંદ્રવિજય

·1
विपया नुक.मः॥
પ્રકાશકીય નિવેદન
જીવન-સાધનાના સાધક સાધુપણ
(પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી વિજયનંદનસૂરીશ્વરજી
મહારાજને વ્યનિવ-પરિચય)
જાગરણને સાદ દેતું જીવન
(પન્ય આચાર્ય શ્રી વિજ્યકસ્તૂરસૂરીશ્વરજી મહારાજને
વ્યક્તિત્વ-પરિચય)
ભૂમિકા
નિવેદન
जिनमहा-
द्रव्यमण्ड प्रत्यभरमण्डः ।
व्यवण्ड परोक्षापण्डः ।
पर्यायखण्ड: ।
धर्मनिरूपणान्तः परः ।
जैन मुकावलयां-
प्रत्यनिरूपणाख्यः प्रथमः परिच्छेदः ।
परोक्षनिम्पपपरिसदा ।
जीवभेदादिपर्यायान्तनिरूपणाख्यः परिच्छेदः ।
परिशिष्टानि-
१ श्रीजननकप्त मह-सूत्रपाठः ।
२ श्रीजैनमुक्तावलीमूलकारिकाः ।
३ पण्डित श्रीदाशिनाथ झा शर्मणा प्रणीतो निक्षेपविचारः ।
४ जनमुनावलीकारिकाणामकारादिक्रमः ।

·২৫ ২ নামঃ-হি-বান-মাগিবাহামুখি। অননুষ হা-সাধিতাহাখি। : মহিবগ-নিসালমান-- এনাননি। গানিনাশন-- গোয়ানায়নি। • গ নন- পিৰে । a না? ::। ;} । ২ ·एँ नमः ।। श्री गड्वेश्वरगवनाथाय नमः ।। नमो नमः श्रीगुम्नेमिमूरये । आचार्य श्रीविजयनन्दनमूरि-विरचितः श्री जैनतर्कसङ्ग्रहः ॥ मुनि शीलचन्द्रविजयकृतटिपण्यलतः ।। (तत्र द्रव्यखण्डे प्रत्यक्षमण्डः) . टिप्पणी :-प्रणम्य सद्गुरुं रम्यं, नेम्यभ्युदयनन्दनम् । करोमि टिप्पणी काञ्चित् , श्रीजननसड्ग्रहे । अथातस्तत्वं जिज्ञासूनां जिज्ञासां परिपूरयितुकामो जैनसिद्धान्तमुक्तावत्यादि प्रन्थरचनाऽत्राप्तयगःकीय॑भिरामो ग्रन्थस्यास्य प्रणेता आचार्यश्रीविजयनन्दनसूरी रिरचयिपिनजैनतर्कसङ्ग्रहान्थव्यहस्य निष्प्रत्यूहं समाप्तिकामः, 'थयधुइमंगलेणं जी नाणदंसणचरित्नचोहिलाभ जणय' इयार्पवननं मनसि निधाय च, देवगुरुनमस्कारात्मक ग्रन्थादौ मङ्गलमातनोति- मूलम्-श्रीनाभेयं नमस्कृत्य, नेमिमूर्ति जगद्गुरुम् । तन्यने वालयोधाय जैनोऽयं तर्कसङ्ग्रहः ॥१॥ टिप्पणी-श्रीनाभेयमिति । नाभिराजनन्दनं-युगादिजिन-प्रथमं जैन, नीर्थरमिति यावत् । नेमियूश्चि अन्धकर्तुः प्रगुरुः । स च निजनैष्टिकब्रह्मचर्य --सत्वशुद्धि-चारित्रपवित्रता-अदृष्यवैदुष्यादिजनितपरमप्रभावानुभावतो जगतां गुरुरिव, नमपि नमस्कृत्येत्यर्थः । ननु किमर्थमयं प्रणामपरिश्रमः प्रारम्यत इति चेदाह-तन्यत इति । तर्कसंग्रह इति । तार्यन्ते-प्रमितिविपर्याक्रियन्त इति प्रसिद्धम्युपत्तियलात् तर्काः-पदार्थाः । तेऽपि जैना:-प्रसापितत्वेन जैननार्थ- हरस्य सम्बन्धिन, न तु नैयायिकादिदर्शनप्रसिद्धारनेपां तु निराकरिष्यमाणः -

·No text on this page.

·. ननु कोऽयं देवः, किस्वरूपश्च, यो जगजन्तुभिः सप्सारतारकत्वेन स्तूयते ? इत्याशङ्कयाह- रागद्वेषाज्ञानविनिर्मुकोऽईन् देवः। स सकलभायसाक्षात्कारी तीर्थ- प्रणेता चतुर्विंशदतिशयशाली ॥२॥ रागेति । यस्य रागः, द्वेषः, अज्ञानं च सर्वथा नष्टाः, यश्च मुरासुरनरे न्द्रादिकृतां पूजा अर्हति स देव इत्यर्थः । उक्तं च भगवद्भिहरिभद्रसरिभिः- यस्य संक्लेशनननो, रागो नास्त्येव सर्वथा । न च द्वेपोऽपि सरचे शमेन्धनदवानलः ।। नच मोहोऽपि सज्ञान-च्छादनोऽवृत्तक । त्रिलोकख्यातमहिमा, महादेवः स उच्यते ॥ स च देवः करस्थिताऽमलजलबिन्दुवद्विश्वमशेष साक्षात्का विनवेन्द्रियमन सहाय समर्थ इन्याह-स सकलेति । जैननये सर्वेऽपि तीर्थकरा स्वस्वधर्मनीयपिशया तीर्थप्रणेतारः, अत एव स्तुनावपि 'आईगराणं तित्थयराण' इत्युक्तं, तदेवाह- तीति । तीथं च द्वादशाहीमपं धर्मप्रवचनै चातुर्वर्ण्यः श्रमणसंघो वेति ध्येयम् । ईदृशे च देवेऽनेकेऽतिशयाः स्वयमेव प्रकटीभवन्ति, केचिदनाह्याः पूजार्थ इन्द्रादिदेवैरपि निम्पायन्ते । ते चाऽतिगया मुस्या. चतुर्विंशदित्याह- चतुर्विंशदिति । अब च 'रागद्वेषाज्ञानविनिर्मुक्त' इत्यनेन अपायापगमातिशय- सूचनम् । गतरागादिदोषम्य च वचनमविनयमेव भवतीति वचनातिशयोऽपि तेनैव संपूचितः । 'अन्' इते पदेन पूजातिशयः, 'सकलमावे त्यादिना च ज्ञानातिशयो वर्णितः । अत्र 'रागडेपानानविनिमुक्तले सति महत्वं देवस्य लक्षगं, शे तु तस्वरूपनिरूपणम् ॥ क्रमप्राप्त गुरुतत्वं निरूपयितुमाह- मम्यम्भावप्ररूपकः पश्चा, हावतधारी गुरु ||३|| सम्यगिति । अम्बन्, भवन्ति, भविष्यन्ति चनि भाशः । समीचीना:-.

·No text on this page.

·पोडश । तर नेतनद्रव्ये (जीवन्य) अस्तित्व, वस्तुव, द्रव्यन्व, प्रमेयत्व, मगुरु- रघुव, प्रदगाव, मनमाया,ऽमूवरूपा भष्टौ सामान्यगुणाः; मान, दर्शन, मुख, वीर्य, चननन्ध, अमूर्नम्पा विशेषगुणाः पद च । इदमत्रावधेयं, यद्यपि प्रदेशावं असायप्रदेगानुगनवेन जानिः, तधारि जननये पदार्थानां सामान्यविशेषारमक- वन जानि-धर्म-गुण इत्यादीनां पर्यायशन्दत्वमेवेन्यवधार्यम् । तथा च जीवदम्य. स्याऽसद्धयेयप्रदेशमय वेन प्रदेशवमपि तनिष्ठं, तन जानि गुणो वा धो- वे यनान्तरम् । अतो नात्र प्रदेशवस्य गुण वाभावो जीवद्रव्ये वा तदभावः शङ्कयः । एवमन्यत्रापि स्वयमेव विचार्यमिति । अचेतनद्रव्ये च जीवेतस्मिन् सामान्यगुणा चेननवाऽमनवाहिता अष्टौ पुद्गलस्य, चेतनव-मूर्तावरहिता मष्टौ च धर्मास्तिकाय-अधर्मास्तिकाय-आकागास्तिकाय-कालेषु । विशेषगुणा अपि पुद्गलद्रव्ये स्पा, रस, गन्ध, वर्ण, अर्चननन्य, मूर्तन्वरूपाः पद धर्मास्ति- काये गनिहतुव, अचेतनन्ध, अमूर्त वरूपाः प्रयः । अधर्मास्तिकाये स्थितिहेतुत्व, थचेतनन्य, ममूनत्वरूपात्रयः। आकागास्तिकार्य अवगाहहेतुन्व, अचेतनाक, अमूर्नरवरूपास्त्रयः । कालऽपि वर्तना हेतुत्व, अचेतनवा ऽमूर्तग्वरूपात्रयः । अत्र चेतनवं, अचंतनावं, मूर्तत्वं, अमूर्तत्वं चेतिगुण चतुष्कं सामान्य- गुणेषु यथा तथा विशेषगुणेष्वपि गण्यते । अनुवृत्तिप्रत्ययहेतु वात् ते सामान्याः, व्यावृत्तिप्रत्ययहेतुन्वाच्च विशेषाः । तत्र चेतनत्वं सकलजीववृत्तियात् सामान्यं, जीवतराऽवृत्तित्वाविशेषः । अचननत्वं सर्वाऽजीववृत्तित्वान् सामान्य, जीवाऽवृत्ति- स्वाद्विशेषः । मूतत्वं सकलपुरगलवृत्तिवात सामान्यं, पुद्गलेतराऽवृत्तित्वाविशेषः । अमूर्तत्वं (पुद्गले तर) अमूर्त द्रव्यमात्रवृत्तिवात् सामान्य पुगलाऽवृत्तित्वाद्विशेषः । जीवादिद्रयाणां यथा गुणाः पर्यायाच, तथा कतिचित् स्वभावा अपि वर्तन्ते, परं तेषां गुणपर्याये वेवान्तर्भवनान पृथगुपादानम् । तथापि शिष्यमति- वंशवाय ते उपदय॑न्तेऽन्यतोऽत्र-'अस्तिस्वभावः, नास्तिस्वभावः, नित्यस्व- अनित्यस्वभावः, एकस्वभावः, अनेकस्वभावः, भेद स्वभावः, अभेदस्व- भावः

·No text on this page.

·परंतु द्रव्यगुणकर्ममामान्यविशेषगमापाऽभावाः सप्त पदार्थाः । नत्र द्रव्यगुणों वक्ष्यने । उन्क्षेपणापक्षेपणाचनप्रमारणगमनभेदान् कर्म पभधा। नित्यम नेकममयनं मामान्यं, च्यगुणकर्मनि, परमपरं घेति नद् द्विधा । पर गना, अपरं ध्यत्साहि। नि-पदव्ययनयों व्यावर्तका विगंधा अनन्नाः। नित्यगम्बन्धः समवायः, एक एव, अयुतमिद्ध- निः। अमावधिः; मागमायः, प्रधमाभावोऽत्यन्तामागोऽन्यो. न्यामारश्च । तत्राइनादिः सान्तः प्रागभावः। मादिरनन्तो धंसः । तादात्म्यभितमम्यन्धान्छिनप्रतियोगिताकोऽत्यन्तामारः। नादात्म्य- सम्पन्धारविनप्रतियोगिताकोऽन्योन्याभाव इति ।। परेविति । अयमाशय.-जगदिदं दयाम, इम्याणि च मयामे वस्यन्ते । नानि च त्र्याणि गुणं बिना क्रिया विना च नैव द्रव्य भजन्तीति गुण-कर्मक-पना कियने । समानजानीयेपु द्रव्येषु याऽनुगनप्रनीति 'रय घटोऽयं घर' इ.याचामिका भवनि, सा न निराधारा भवितुमर्हतानि तदर्थ सामान्य कम्प्यते । अनिन्यपदार्थाना १९पा व्यायतका स्वीया अवयवा एव, नित्यानां तु व्यावृत्तिः परम्प कथं स्यात् । नित्यायन तुम्य वात् । अतस्तदर्थ विशेषपदार्थो मन्यते । द्रव्येषु च गुणकर्मसामान्यविशेषास्तिन्ति, ते च न संसगंण बिना थार्नु नत्र शास्ता इनि समवायनामा सम्बधारमकः पदार्थः स्वीक्रियते । या च भानि 'धटो नानी' त्याचा काग प्रतीनिः, सा व निर्मूलनि तन्मूलरूपोs. भावनामा पदार्थः स्वतन्त्रोऽभिप्रीयत इति नैयायिकानां सम्मतम् । तेषां मते पदार्थानां लक्षणं स्वरूपं चाह-तत्रेति । उक्षेपणेति । कर्म चलनस्वरूपम् । तोत्क्षेपण शरीरादरू देशर्मयोगहेतुः । अधोदेशसंयोगहेतुस्त्वपक्षेपणम् । गरीर- स्य सन्निकट संयोगहेतुराकुशनम् । प्रसारणं च ततो विपरीत, विप्रकृष्टसयोगहेतु. रित्यर्थः । एनत्कर्मचतुश्यं मुक्या गमन-चन-स्यन्दनादिवहुप्रकार कर्म गमनम् । नित्यति । वस्तुनामनुगामाप्रतीनिनियामकं सामान्य इत्यर्थः । तलक्षणं तु नियस्वे सति दाने रुसमनवम् । यथा-पटव नित्य, घटसमूहे

·No text on this page.

·HEARTri, PARINEERIm
HTRA AHMER:
REATRE infor in
RAMMAR I RiteraturiATHER ॥
Statistian. it 1 माहानि
कायत
AARE REARJहाग
समापं पीननांग माग्निी: गु.
गुणिनी निगारिपालीम दाम पर गाय! भभारापिक
ग्गामा पनि
मननि । बनमा पाnिmI BATrयाम
मनमा भागभिमन:पार AUR | गुम.
गायी गुमार गु, inai ५ पदिर RAI -
पशामिति । शिगंग भोपि गरायो । नन्दित ।
एक मानाष गुणगान । गुणगुम्पादानमिफानभाग
तिम गुण गाएकालमिल गया परनमा सय
mयं पटग्यापि पर न पायापरी । पपगमवाययोगार पटप
मर, मगु पनि वाया । गमायाय गो नियमकायाम यथा
रको परममायाप योग सम्मान, मधे। परसरायस्यापि संभयानि ।
FE गुणस्य गणना नाभेद गार यथा पटपदार्थ. 'पट' देना.
धागो, मथा मा फथं नाभिधीयत ! रो पटः' पnि
'काय महार: क न प्रवर्ग ! | 'पदमपि गुमादिया परस्य
गांपादक.म। अनी आयी या-गुणगुण्यादीनां न गायोग वाऽ.
मंदा, अभिदायमापन गा म्याग दनि । गनु 'प्रत्येक यो मोरोपो,
योमा कम गः:' र भदपक्षे अभपशे च ये दोषारत समेऽपि

·No text on this page.

·भवति चतन्यान्यन्तामाव: 1 निम्यो योऽमावः सोऽयन्ताभाव इति यावत् । तत्र चेनन एव अचान्याभावरूपः, अचेतन एव च चैनन्याभावरूपः । "मर्यमस्ति सरूपेण पररूपेण नास्ति च ।।" इति जनः मिद्धान्तितवान् । दव्य गुणपर्यायात्रयः पदार्थास्तर कानि कनि च द्रव्याण त्यत्राह- धर्माधर्माकारानीवपुद्गलकाला द्रव्याणि ॥७॥ गत्युपरम्भको धर्मास्तिकायः । स्थित्युपष्टम्भकोऽधर्माम्निकायः । अवगाहस्सभार आकाशः। उपयोगलक्षणो जीयः । ग्रहणगुणः पुद्गलः । वर्तना- रक्षणःकालः॥८॥ अस्नया-प्रदेशाः । प्रदेशोऽविभान्य मर्वरश्मो वावंदा । तेषां फाय'- ममूहोऽस्तिकायः । धर्म एव, अधर्म एव, आकाय एव, जीव एव, पुदगल एव वा अस्तिकायो धर्मास्निकायोऽधर्मास्तिकाय आकागास्तिकायो जीवास्तिकाय. पुदग- लास्तिकायः काटश्च इति पइ द्रव्याणि । कालोऽनन्तो निरवविध, तरय न प्रदेगाः । शेषाः सप्रदेशा: । प्रत्येक द्रव्याणां कार्यमाह-गतीति । जीवपुद्गल योर्गती-गमनागमने साहाय्यदायको धर्मारितकाय, । जीयपुदगलौरव स्थितो- स्थिरतायां गमनागमनामावरूपायां माहाय्यदानस्वभावोऽधर्मास्तिकाया । तावुभौ चतुर्दशरज्म्यात्मकलोकव्यापकौ । तो चाऽचेलनावमूर्ती च । असहधेय. प्रदेशात्मको च । जीवपुद्गलयोरेव यथास्थानमव कागदानतत्पां माकाशम् , 'अवकाशदमाकाग' मित्युक्तेः । आकाशं तु लोकालोकव्यापि । तत्र लोका- काराममयप्रदेशात्मकमितरवनन्तप्रदेशम् । उपयोग इति । उपयोगो ज्ञान दोन च । स च जीवस्य लक्षणम् । विश्ववर्ती यः कोऽपि सूक्ष्मः स्थूलो वा जीवः स जघन्यतोऽप्युपयोगस्याऽव्यक्तमंशं विभत्र्यव, अन्यथा तस्य जीवत्वं न स्यादत एव जीवस्य उपयोगो लक्षणमुक्तम् । उक्तं च-"उपयोगी लक्षणम्"। म च जीवोऽनन्तमञ्जयकः । चैतन्यात्मकोऽमूर्तश्र । जीवास्तिकायत्वेन सपेण स सकललोकव्यापीति । प्रतिजीवं चाऽसवयाताः प्रदेशाः । जीवानां च परस्परं हिताहितबोधदानादिरूप उपकारोऽस्ति । ग्रहणेति । जीवैद्यमाणबाट

·No text on this page.

·स्थिकाए आगासस्थिकाए जीवस्थिकाए पोग्गलस्थिकाए अद्धासमए" इत्यलं विस्तरेण" इति ॥ कालसत्वे होव च जन्तव. स्वकीयाऽन्यदीयास्तित्वादिभाव जातुं समर्था भवन्ति, अतः कालस्तत्र निमित्तमिति भावः । स च काल. समयाधुपाधि- भेदार बहुविधो बोध्यः ॥ भत्र नैयायिकाभिमतं दूपयितुं नासम्मनद्रव्यादिविभागमुपन्यस्यनि- पर तु, पृथिव्यप्तेजोवावाकाशकालदिग्देहिमनांसि द्रव्याणि । गन्धवचं शीतस्पर्शयत्यमुष्णस्पर्शवत्वमपाकनानुष्णागीतस्पर्शवचं गन्द- समयायिकारणत्वं अतीतादिष्यवहारहेतुता प्राच्यादिव्यवहार हेतुता ज्ञान- वचं मुखादिसाक्षात्कार हेतु तेति क्रमातेषां लक्षणानि । पृथिव्यादयश्च- स्यारो नित्या अनित्याश्च । नित्याः परमाणुरूपा नित्या द्वयणुकादि- रूपाः। ते च शरीरेन्द्रियविषयभेदान् त्रिधा । पृथिव्यां शरीरं योनिजम- योनिनं च मनुजम्यादीनाम् । इन्द्रियं घाणम् । विषयः पापाणादिः । जले शरीरमयोनिज यरुणलोके । इन्द्रियं रसनं, विषयः सरिदादिः । तेजसि शरीरं प्राग्यन्, तच्च सूर्यलोके । इन्द्रियं चक्षुः, विषयो वहिमुत्र- पादिः । यायो शरीरं प्राग्वत, तच्च वायुलोके । इन्द्रियं त्व, विषयः प्राणादिः । आकाशे इन्द्रियं श्रोत्रम् । आत्मा जीयामा परमात्मा च । आधः प्रत्यई भिन्नः । द्वितीयः सर्वत एक एव नित्यनानेन्छाकृति मान् । आमाशादयो विभवो नित्याथ । मनोऽणुरूपं नित्यमनन्नं चेति ।। पर सिति । कार्यसमवायिकारणं द्रव्यम् । तच्च नवथा व्यादिभेदेन । तत्र पृथ्वी शितिः, मापो जलानि, तेजो वदिः, वायुः पवना, आकाश, कालः समयः, दिग् दिगा, देही आमा, मनधेनि नत्र । देपाममाधारणधर्मम्पाणि क्रमशो लमणान्याह-गन्धेति । पृधियामेव गन्धः, जल पर चीनस्पर्स, नेत्र- स्येवोशपर्गः, वायावेदापाजानुणाशीनस्पष। परमगरपाः पाकना ·I. AT TT फन" एन । पो. ना irri न वय 4 ra, Tanistan. it it मा माया | Hingan मो नायो माया.. EMIER पिकाने पट' सीनान giant p प्राची' 'दय प्रतीची उपायययग । मामा मामा मना अपमानिनादिगुणाना Marrii ' गुमायापार हेतुति । पृष्न्यादानो दिमागमा पृथिव्यादय नि । म नरोति । जाप टारग ।नादिनप्रातिपदिायां किया था। याच गतीमत विशेषगुणाऽमाश्रय मनि जानकारगमन पयोगाश्रय म । भवन नदियमा शब्देता ये उमला विशेषगुणा उपनामादयस्पामनाययं, ज्ञान कारणो मनस्येन्द्रियमनासयोगस्य चाऽऽप्रयमिनि । उपभोगगाधनं च पिय इति । प्रामदिति । अयोनिजामियर्थः । प्रागेन्द्रियं म्पादिपु मध्ये गन्धस्यत्र व्या कन्या पार्थिव, सन्द्रिय गपादिगु समान जलीयं, बरिन्धये ३९. दर्शयन्त्रको सनि पाकीयरूपयनकवाननम, स्पर्शमात्रा भियनाच विगिन्द्रियं वायवीयम् । पार्थिी विषय' पापणनम्तरादिः । जलीयः मान समुद्रादिः । हिमकर कामपि तस्येव, न प्रविध्या इनि वोयम् । बहिः मुत्र दिनजसो विषय । सुवर्ण तनस, अमन प्रतिबन्धोऽन्यन्नानन्दसंयोगs प्यनुच्छिद्यमानयवारियर्थः । वायवीयो विषयः प्राणः । स कोऽपि स्थान भदान प्राणापानादिसना लगने । आकायमा श्रीषम् । यद्यपि श्रोत्र में पुरुषमैदानाना, माकार्य के न्यामिनि कथं धोत्रमाकाय स्यादिनि गदितुं शक्यते, तथाप्युपाबिभेदात-कर्णगन्यामकोपाधिभेदादाकाश नाना सम्मनोनि ग दोषः । कर्णशकुन्यान्टिनमाकासमेत श्रोत्रमिनि यावन् । कालच पापीहेतुः, अयमस्मान् परः, अयमम्मादपरः इत्यामककालिक परन्यापरवयो हेनुर यर्थः । म धकोऽपि उपाविमान क्षणदिनादिदं मनान ।

·-- - । + उतं.च- "जन्यानां जनमः काली जगतामाश्रयो मतः। परापरत्वधीहनुः धणादिः स्यादुपाधितः ॥" इति । दैगिकपरवापरावहेतुध दिक् । साप्येकर, उपाधिभेदात्तु प्राध्यादिव्य. पदेशं प्राप्नोति । आत्मति । तत्र जीवामा-इन्द्रयायधिष्ठाता धर्माधर्माधारः 'अहं' प्रत्ययगोचरलेन प्रत्यक्षः । तस्य च प्रत्यक्ष मनसव विशेषगुणसंपर्कवता । बुधादिगुणानामाश्रयच सः । द्वितीय इति । परमात्मेत्यर्थः । परमात्मा भगतः सप्टा, स को नित्ययेति तस्य गुणा-जान, इशकृतिः-प्रयत्न:-अपि नित्या एवेनि | आमाशेति । आकाग-काल-दिग्दे हेनो विभवः-यापकाः। विमुन्वं च सर्वमूर्तसयोगित्वम् । ते च निन्या-अप्रयुताउनु पन्नस्थिरैकरूपा इत्यर्थः । मन इति । मनसो व्यापक ज्ञानानां भिन्नभिन्नेन्द्रियजन्यानां युग- परमावः संभवेत् , न च भवतीत्यतः कप्यते मनोऽणु इति । तदपि निन्यं, अनन्तसमय, प्रतिजीवं पृथक चेति ।। एवं नैयायिकमतं निरुप्य तत् खण्डयति- तन । पृथिव्यप्नेजोमनसां पुद्गलसरूपाऽनतिरेकात् पुद्गलय. प्रतीतेः सर्वत्राविशिष्टत्वात् । किश्च य एव पुद्गलाः पृथिवीत्यादिना परिणतास्त एव जलवादिनाऽपि परिणमन्ति । य एव च जलत्यादिना परिणतास्त एव पृथिवीवादिनाऽपि परिणमन्तीति । अन्यथा पटमुरणा- दीनामपि द्रव्यमेदापत्तः । दिक् च नमःप्रदेशपतिरूपैवेति नाति- रिच्यते ॥९॥ तन्नेति । पृथिव्ययिति । मनोऽपि पौदगलिकमेव, अत एव न नित्यं, पु- गलानामपचयोपचयरूपन्वेनाऽनित्यत्वात् । पौगलिकत्वादेव च तनाणुरुपमिति प्येयम् । एवं च पृथिव्यादीनां पुद्गलास्तिकाय एव समावेगान स्वतन्त्रपदार्थ नि । यथा च मनसोऽणुवामावेऽपि ज्ञानानामयोगपर्य संभवति तद् 'जुगवं २ ·। ५ तेपामायकान्तन निन्यचमिनि तु विशेषः। अस्मन्मते नियमनियं दो नस्थि उपभोगा' इति मिद्धान्तानुमारण प्रतिजीव प्रतिसमयमै कस्यैवो- पयोगस्य सत्यादित्यादिकयुक्तिप्रमाणसम्पन्नमिति योध्यम् । किश्चेति । पृथिवी एव कालान्तरे जलतया, जलमेव च कालान्तर पृथिवीत या परिणमति । एवमन्या यपि पुद्गलद्रव्याणि म्वभिन्नद्रव्यतामाप्नुवन्तीति जनमत, एवं च कुतो पृथिवी जलं चोभयमपि स्वतन्त्रे द्रव्ये भवितुमर्हतः ! । मन्यथा-वेद भवन्म- तानुसारेण तेपामपि स्वभिन्नद्रव्यतया परिणामिनां द्रव्याणां पायं-पृथग. द्रव्यत्वमेवेभ्यते तदा इत्यर्थः । पटेति । पटोऽपि कदाचिखण्डपटाद्यान्मतया परिणमतीन्यतो पटस्य खण्डपटस्यापि च प्रत्येक स्वतन्त्रदन्यत्वमेव स्वीकरणीय स्यात् । एवं पटोऽपि पार्थिवः, शरावोऽपि तथा । तथा च तावपि स्वतन्त्रे द्रव्ये स्याताम् । यदि च तेषां घटशरायादीनां पावित्वेन न स्वतन्त्रद्रव्यचं, ताई पृधिव्यादीनामपि पौगलिक वेनेव न स्वतन्त्रव्यवमिति । न केवलं पृथ्यादीनां, अपि तु शब्दान्धकारातपप्रमोयोनादीनामप्यस्मन्मते पौदगलिकन्वमेव । उक्नं च- " सबंधयार उन्नोभ-पमा छायाऽऽतवेहि आ । पण्णगन्धरसाफासा, पुग्गलाणं तु लक्षणं ॥" इति । आकाश-काल-आत्मनामस्माभिः म्यतन्यद्रव्यावमभ्युपगतमेव । न पा सर्वमपि द्रव्यजातं द्रव्यात्मना नियं पर्यायामना चानियमिति पोयम् । यदुन मन्थकारणव स्वरनिननैनसिद्धान्तमुक्तावल्पा- "अगाएकानां नीरपुद्गलानां प्रयोगाद्विधमानो या भमःप्रदेशान् प्रदेशान्तरमुपगपणे न ममावस्यैकस्मिन् प्रदेश दिमाग उनरग्मिय गंपोगः । एवं नामागस्य पूर्वसंयोगधंसरूपपरिग पापरया विनाशः, उनमयोगोयत्याग्यपरिणत्यनुभवाच्चो पादः, शिपाध्यागे धमिभेदभ्याम्पमाविधान । श्राव्य चाकाशस्योत्पाद पपयोरधिकरण नानुगतयात् । नदापाव्ययं चात्र नित्यं, उत्पाद दिनाघमारेऽपि भवपिपानहागाद् यन्न व्यति ननित्यमिति तदर्थः । पकस्मा.

·एवं प्रदीपादावपि । नहि तैजसाः परमाणवो दीपपर्यापापन्ना वाताभि- घातादिना तेजःपर्याय परिहायान्धकाररूपपरिणत्यन्तरं भजन्तोऽप्येका- तेनाऽनित्याः, पुद्गलरूपतया व्यवस्थितत्वात्तेपाम् । न हि पूर्वपर्याय नाश उत्तरपर्यायोत्पाद इत्येतावतैवानित्यत्वं । न हि मुवर्णद्रव्यं हारके- गुराधरस्थान्तराण्यासादयदप्येकान्तनो धम्न, आबालगोपालं तेषु मुवर्णद्रव्यानुगमध्य प्रतीतत्यान् । 'घटरूपेण मृव्यं नष्टं, न मृद्रव्य- रूपेण नप्टं' 'घटरूपेण घटो नष्टो न ह मृदुरूपेण' इति प्रतियन्ति च लोका अपि वस्तुनो नित्यानित्यत्वमिति ।" किंच-आत्मा न विभुः, किन्तु शरीरप्रमाणः; तदगुणानां ज्ञानादीनां तत्रैवोपलभ्यमानत्वात् । यस्य गुणा यत्र देशे उपलभ्यन्ते, स तत्रैव वर्तितुं योग्यः शक्यथ, नान्यत्र, यथा घटपटादि । तथा चात्मेति । आह् च- " यत्रैव यो दृष्टगुणः स तत्र, फुम्भादिवनिष्प्रतिपक्षमेतत् । तथापि देहाद बहिरात्मतच-मतववादोपहतापठन्ति ॥" इति । स चामा सङ्कोचविकासगीलः, अत एव यादृशो जीवो ग तादश एवं कीष्टिकायामपि स्यादिति सङ्गच्छते ! श्रोत्रेन्द्रियमपि निर्वृत्युपकरणरूपं पौदंगोल फमेवेति न तदाकाशीर्य, आकाशस्याऽपौद्गलिकवेनाऽमूतत्वात् । दिगपि न स्वननं द्रव्यं, किन्वाकाशामकमेवेन्याह-दिक चेति ॥ ननु पड् द्रव्याणीति सिद्धं, तत्र कानि सक्रियाणि कानि वा निक्रियाणि, उत सर्वाण्येवाऽक्रियाणि सक्रियाणि वेति दर्शनीयमिन्यत्राह- जीवपुद्गलाः सक्रियाः, पाण्यक्रियाणि ॥१०॥ जीवेनि । ननु क्रियावत्वं मूर्तवं, जीवश्च भवताऽमून उभ्यने, तत् कथं तत्र क्रिया सङ्गच्छत्ते ! सत्यं, किन्तु स्यादिनां नायं दोपः। गरीरसमागमा- दामाऽपि अम्माकं कथञ्चिन्मून एव, तथा च नत्र क्रिया न कोऽपि वाध इनि । शेषाणि-धर्माधर्मारकाला इत्यर्थः । .

·स्निकायः । असायप्रदेशासमद इति यावत् ॥ तेत्र को देशः कम प्रदेश ३० जीवभेदानां पुद्गलभेदानां चामे वश्यमाण वात् । कालस्त्वेक एवानन्त इति यः स्वयं स्कन्धरूपाः, पांच देशप्रदेशो प्रत्येकान्तविभागाविति नव, दशमध काम इति दशभेदा अरूप्यजीवास्तिकायस्येति रहस्यम् । तत्र कोऽयमस्ति अस्तिकायोऽयमस्तिकाय' इत्याकारा यानुगता-अनुश्तैमाना समाना--ममा. का परिणति:-बुद्धः परिणामः, अनुगनप्रतीतिरिति यावतः अस्तिकायवस्य जातियन अनुगनपतीतिनियाममत्वाततर विशिष्टं च पर द्रव्यं सोडयम मनु कानिमामि निसानानि याय, गत आ:- भाडादागादकद्रव्याणि । नीवपुद्गलकामा अनन्नानि ॥११॥ धारितकायोSभारतकाय आकागानिकारयाणि । जीधा अनन्ना इत्युक्तपूर्व, पुगमा अयनाता पर, कालोऽयनन्त एव, अनन्न सामयिकावादिनि । व्याणां मृतिविमागमाह- रूपिणः पुद्गलाः । शेपाण्यरूपाणि ॥१२॥ स्परम् ॥ क्रमशो दव्याणामन्तविभागमाह- तानि च दशधा । धर्मास्तिकायस्तदेशस्तत्प्रदेशः । अधर्मास्तिकाप- स्तदेशस्तरप्रदेशः । आकाशास्तिकायस्तदेशस्तप्रदेशः । अदा समय निर्षिभागत्वाचास्य न देशमदेशसम्भव सालदेशप्रदेशानुगतसमान परिणतिमतिशिष्टं द्रव्यमस्तिकाय सांशी भागस्तदेशः । निरंश भागस्तत्प्रदेशः ॥१३॥ तानि-अरूपीणि, मरूपिपि मध्ये धर्माऽधर्माऽऽकाशकाला हत्यथः । तस्य न स्कन्धदेशादिभेदसम्भत्र इत्याह-निर्षिभागेति । धर्माऽधर्माऽऽकाशा- काम हत्यारादायां तस्वरूपमाह-सालेति । समला ये देशप्रदेशारतेषु 'अये

·२१
इति दाह-तस्पति । मस्तिकायस्य रन्धारमकस्येत्यर्थः । सांश:-साक्यको
भागः सप्रदेश इति यावत् । प्रदेश तस्यास्तिकायस्य निरशो-निविभाग्यो
भाग इति ।। धर्माऽधमांssकाशानां सिदिस्वेवम्-जीवपुरगला लोके एव गम-
नागमनादिरूपां गति मुर्वत, नाऽनोके । मतो ज्ञायतं यत्तेषां लोके गौ साहाय्य.
कारक किमपि द्रव्यं वर्तते, तब तेरपेक्ष्यते । अलोके च तस्याऽभावान तेषां तत्र
गतिः । यच तद् द्रव्यं स धर्मास्तिकायः । यदा जीयपुद्गलानां गयात्मक कार्य
विशिरकारणजन्यं विशिष्टकार्यवात् गायड्कुरवत् । यच्च तस्कारणं स धर्मा-
स्तिकायः । एवं जीवपुद्गलानां स्थिति स्थिरना लोके एव भवस्येव, न वलोके;
गमनामावात् । लोके च गति कारणधर्मास्तिकायसत्वेऽपि यदपेक्षणात् तेषां
स्थिरता भवति सोऽधर्मास्तिकायः । जीवादीनां स्थियात्मक कार्य विशिष्ट-
कारणापेक्षं कार्यविशेषत्वात्, शिन्यादौ शरीरादिवदिति च प्रयोगः । पक-
देशस्य दृष्टान्तवे न कापि हानिरिति ध्येयम् । यश्च तत्रापेक्ष्यते सोऽधर्मास्ति-
कायः । आकाशसिद्रिस्वेवम्-द्रव्याणि यत्किञ्चिापदार्थमधिष्ठाय तिष्ठन्ति
साधारवादाधेयन्वान्यथानुपपत्तेर्वा इति ।।
धर्माधर्माऽऽकागान् स्वरूपतः परिचाययति-
धर्माधर्मी लोकपरिमाणावमययप्रदेशको ॥१६॥
आकाश लोकालोकभदाद् द्विविधम् । तल्लक्षणं विद-धर्मादीनां
कृत्तिव्यागां भवति या तन् क्षेत्रम् । तैव्यैः सह लोकस्तद्विपरीत
दालोकाख्यम् ॥ प्रदेशा लोकस्याऽसद्याता, अलोकस्याऽनन्ताः ॥१५॥
लोकपरिमाणो-लोकन्यापको । शपं सर्वमुक्तप्रायत्वात् स्पष्टमेवेति ।।
सर्व चैनेऽजीवास्तिकाया मुख्यवृत्त्या जीवस्यैवोपयोगिन इति जीवाभावे
तेषां निष्प्रयोजन वापत्तिरतोऽस्ति जीव इति स्वीकार्यमेव, तस्य चोपयोगो
लक्षणमिन्युक्तं पूर्वमेव, स च जीवः कतिविधः । इत्याशङ्काऽधुना वर्तते, तत्राह-
नीया द्विधा-मुक्ताः संसारस्थाश्च ॥१६॥

·स्ते नतलिमिदाः । ये गृहस्थिता एय, नतु दीक्षा मुभिवेपश्चाधावि तेराहतो, तेषां गृहस्य एवं वेवलमानमुपपतेऽतात गृहिलिनसिद्धाः । येऽन्यनि- जीवन्ति दाविधप्राणान् धारयन्तीनि जीवा:-प्राणिनः । ते च मुद्र संसारिभेदाद् द्विधन्यर्थः । मुक्ति:-गृस्नकर्मयजनितपरमानन्दकपा आग यस्ते मुक्ताः, संसारातीता इति यावत् । संसरम्ति-अपरापरगतिवटन्ति जीश अस्मिन्निति संसारस्तत्र स्थिताः-संसारस्थाः, कमलचितवन मुक्यमावर संसारे चकमणशीला इत्यर्थ । अस्मिन् भेदद्वये समस्त जन्तुनानग्य सड्या इति मन्तव्यम् ।। मुक्तजीवप्रकारानाह- तत्र मुक्ता निना-जिन-तीर्था-तीर्थ-स्वयंयुद्ध-प्रत्येकबुद-युन बोधित-नपुंसक-स्त्री-पुंलिङ्ग-गृह्य-न्य-स्वलिंग-का- नेकतिप्ररूपणा- भेदात् पत्रदशधा ॥ मुक्तावावस्थायां जीवाः सर्वेऽप्येकविधा एव, मुक्तिगमनात्पूर्वदशामाश्यतु तेपा भदा इत्यवधार्यम् । जिनेति । ये तकिरयमवाप्य मुक्ता:-सिद्धाः, ते जिनसिद्रा । ये तीर्थकरस्य विनैव केवलाय सिद्वारतेऽजिनसिद्धाः तीर्थस्थापनानन्तरं सिदारते तार्थ सद्धाः। ये तु तीर्थस्थापनात् पूर्वमेव मरुदे. वादिवत् सिद्धास्तेऽनोर्थसिद्धाः । ये अन्यप्रदत्तोपदेशनिरपेक्ष स्वयमेव बुढा सिदाच ते स्वयंयुद्धसिद्धाः । ये तु पर्क कारणं भववैराग्यकारणमवाय यौन माप्ताः सिदाच ते प्रत्येकबुद्धसिमाः । थे तु गुरूपदेशाद् बोधमाप्तचन्तस्तै बुद्ध बोधिताः मिदाः । ये नपुंसकलिमा: स्वीलिया पुलिशा या दीक्षामादाय सिना अनर्गल एव मिष्यन्ति ने अन्यमिसिदाः । ये स्वलित-जैनवेप एव सिन नि त स्वत्रिमिदाः । एकस्मिन् समये ये धादयोऽष्टोत्तरशनपर्यन्ताः सिय- लिने कामनाः । एकस्मिन् मग एकम्य सिद्धीस एकमिन ति !! ननु मुनि का नदीनि चदाह- । - ·२३ मुक्तिः कर्मक्षयः परमानन्दो वा । न सान्यन्तिकामध्यसो दुरित- ध्वंमो या, तस्याऽपुरुषार्थत्वात् ॥१७॥ जीवस्य संसारयासः कर्महेनुकः । यदा कर्म समय क्षीयते तदाऽमनो- ऽनन्तगुणामकमानन्दात्मक स्वाभाविक स्वरूपमानिर्भवति, नदा चामा देहवाग्मनोभिः कर्मजनितर्मुक्तो भवनि, कर्मणोऽमायादेव । सिदिगतौ च तस्य निवामो भवनि । तर सोऽनग्नज्ञानानन्तदर्शनानन्तमुवानन्तवीर्यात्मकनिज- गुणाननन्तकालमनुमस्तिष्टनि । सव मुक्ति. । संघ च सकलानां संसारव्यप्र. पुरुषाणामर्थ वेन पुरुषार्थः । को नाम दुःखसकर्णिमुखलेशं हित्या परमसुग्या- मक मोक्षं नार्थयानि !। केचिनु दुःवस्यायन्तिकं समेय, दुःखकारणदुरितध्वंसमेव वा मोक्ष मन्यन्ते । नेप पक्षः समुचित्तः । यतस्तेषां मते मोक्षस्य ध्वंसरूपता; मोक्षा- वाप्यनन्तरमपि तेषां आत्मविशेषगुणानामुध्दो भवति । वरतुनस्तु आत्मविशेष. गुणोच्छेद एव तेषां मोक्षः । गनाको ध्वंसात्मक उग्छेदात्मको वा मोशो जडम- तीनामेव पुरुषार्थवेनाभिमतो भवितुमर्हति, न तु जिनप्रवचनसेवायदातमतीनाम् । ननु फर्मक्षयो मुकिरिया कि कर्म । कतिविधं तत् । इत्यवाह- ज्ञानदर्शनावरणवेद्यमोहनीयापुर्नामावान्तरायभेदादष्टधा कर्म, कार्मणवर्गणानिध्पन्न पौद्गलिकम् ॥१८॥ ज्ञानेति । साकारो-विशेषो वा उपयोगो ज्ञानम् । अनाकार:-सामा- न्यात्मको वा उपयोगो दर्शनम् । 'ददं फिश्चित्' इनि दर्शने, 'इदं द्रव्यं' इति च ज्ञानम् । यद्वा 'इदं त्र्यं' इति दर्शनं, 'अयं घट' इति तु ज्ञानम् । तत्र ज्ञानं आप्रियते येन कर्मविशेपेण तज्ज्ञानावरणं कर्म । दर्शनस्यावारकं च दर्शनावरणं कर्म । जीवैः मुम्ब दुःख च यस्योदयेन वेद्यते तद्वयं कर्म । जीवो मुगति-सारासार विवेकमूढो भवति यद्वशात् तत् कर्म मोहनीयम् । यद्वया- जीवो देवादिगनिपु तिष्टति, म्बयोग्यायुपः समाति विना च नान्यत्र भवे ।

·Rमम-4-या भाभि मनो मुहिमम्मय इति श्येय, ततम कर्मक्षयाय सदोषमता प्राजिमा कोवाचन मिताः । अमदादिमाया तिरक्षा बरीरमा गन्तुं शक्नोति, तदायुः कर्म । यदशाजीरो नमति गत्यादीत पर्यायान र तनामाभिधं कर्म । 'अयमुच्चा, भयं नीचः' इति यदशाम्जीवः कार्य कर गोरं कर्म । अन्तरायकर्म च जीवस्य दानादिलब्धिस्फोरणे विनफारकम् । अष्टविधमप्येनन् क्रमाः . पचनवदयष्टाविंशतिचतुर्विचारदिपथभेदम् । एतच पौलिकमिलाद-कामणेति । कर्मपुद्गलसमहः कार्मणवर्गणा 1 सर नाइनन्तपुदगदपकन्यमयी | असा घातप्रदेशात्मन आत्मनः प्रनिप्रदेशमन्तर फर्मपुरगलम्कन्धाः संजनाः सन्ति । ते चानन्तप्रदेश अनन्तरता से कर्मयुगलाः सर्वभा क्षीणा मामप्रदेशेभ्यश्च परिशाटिता भवन्ति सदर भवितव्य अति॥ नन्त कामणवर्गणानि पनामनि, तत्र का वाणा ! कनिविधा र सा! कामावगाया: क्रमथ कः ? इन्गायेयम् । अन माह- भादागिक्रियायतनमभाषायाममनःकामणाभिधा वर्गणाः ।।१२१ भन्या र दया भास्याच यह यो वर्गणाः, अत्र तु प्रतवार र ! REETसमुह मदारिकांना देनाका दार कर्प, तर रामन या चकाराः गाना सिरप्रयोग म. न. पुरगरचय पाहारगा। शुभयान प. नामयो जाना। । ३४ प ५१ एमएमयो मला । म NEER1 ·प्रत्येकमभव्यानन्तगुणसिद्धानन्तभागकपरमाणुस्कन्धनिष्पन्नाः ॥२०॥ उत्तरोत्तरमनन्तगुणाः ॥२१॥ प्रत्येकमिति । एताः सर्वा अपि वर्गणा अभव्येभ्योऽनन्तगुणाः; येषु कालत्रयेऽपि मोक्षगमनयोग्यता नैव सम्भवति तेऽभव्यजीवा, तेषां या सङ्ख्या, तस्याः अनन्तसङ्ख्यया गुणनानन्तरं या सळ्या जायते, तावत्परिमाणा ये परमाणुना स्कन्धास्तनिप्पन्नाः । पुनः कीदृशैरसैनिप्पन्नाः । इत्याह-सिद्धा- नन्तेति । इह मुक्ताः-सिद्विगतिमापन्ना जीवा अनन्ता. सन्ति । तेषामनन्ता भागाः क्रियन्ते । तन्मध्याच्चैको योऽनन्ततमो भाग. सोऽप्यभव्यजीवभ्यो- इनन्तगुण इति सिद्धान्तः । तस्याऽनन्ततमभागस्य याऽनन्ता सङ्घचा, तावत्परि- माणा ये परमाणुस्कन्धास्तैर्निष्पना प्रत्येकमेता वर्गणाः । अष्टापि वर्गणा अभव्यजीवसायाया अनन्तगुणप्रमाणे सिद्धजीवसह याया अनन्तभाग- प्रमाणैश्च पुलसमूहैनिम्पन्ना इत्याशय. ॥ परस्परं च ताः कियन्माना इत्यत्राह- उत्तरेति । अयं भावः-औदारिकवर्गणामपेक्ष्य क्रियणायामनन्तगुणाः स्कन्धाः। वैक्रियापेक्षया आहारकवर्गणायामनन्तगुणाः स्कन्धाः। एवं क्रमशः कार्मणवर्गणापर्यन्तं बोध्यम् । विशेषजिज्ञामुभिः पञ्चमकर्मग्रन्था- दयोऽवलोकनीयाः। जीवप्रथमभेदः मुक्तजीवः सविस्तरं प्ररूपितः, मधुना जीवस्य द्वितीयभेद- रूपससारिजीवस्य स्वरूपं सप्रकारमाह-- मंसारस्था द्विधा स्थावराय प्रसाश्च ॥२२॥ लिष्टन्ति इति स्थावराः । सुखदुःखनिमित्तोपत्तावपि ये नैव कदाचिदपि स्वस्थानादन्यत्र गमनागमनं कर्तुं समर्धास्ते स्थावरा इत्यर्थः । अत्यन्तीति प्रसाः । मुस्खनिमित्ते दुःखनिमित्ते वोपन्ने ये स्वस्थानादन्यत्र गन्तुमागन्तुं वा समर्थास्ते प्रसा इत्यर्थ.॥

·लम्धितश्च । स्वकीयाः पर्याप्तयो यर्मयापि समाप्ताः, अवस्य समापयिष्यन्तै दामन परिणमयति सा शक्तिः शरीरपोप्तिः । यया तु शरीरयोग्यवर्गणा. पुनस्तदभेदानाह- द्वितयेऽपि द्विधा-पर्याप्ताऽपर्याप्तभेदात् ।। द्वितयेऽपि-स्थावराससाश्चापीत्यर्थः । स्थायराः पर्याप्ता अपर्याप्ताथ । एवं वसा अपि पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च । पर्याप्तिस्वरूपं वत्यति । स्वयोग्यपर्याप्तीन् ये समापयन्ति ने पर्याप्ताः । स्वयोग्यपर्याप्ति चाऽसमाप्येव ये मियन्त तेऽपर्याप्ताः । अपर्याप्ता द्विधा करणतो लब्धितश्च । यः स्वीयपर्याप्तयो नायापि समाप्ताः, अवश्यं समापयिप्यन्ते तु, ते करणाऽपर्याप्ताः । ये तु स्वयोग्य पर्याप्तीनसमाप्यैव प्रियन्ते ते लब्ध्यपर्याप्ताः । एवं पर्याप्ता भरि द्वेधा-करणतो तु, ते लब्धिपर्याप्ताः । स्वीयपर्याप्तिसमापकाय करणपर्याप्ताः॥ ननु पर्याप्ति' का ! कतिप्रकारा सा ? इत्याशझायामाह- पर्याप्तिथाहारादिग्रहणपरिणमनादिहेतरात्मनः आहारशरीरेन्द्रियप्राणभाषामनोभेदात् पइविधा। ताश्चैकाक्षविकलाय. पञ्चाक्षाणां प्रमाच्चतस्रः पश्न पर च ॥२३॥ पर्यामिति । आहारादीति। भादिपदापछरिन्द्रियप्राणभाषामनसो परिग्रह । यया शया जीव आहारपुद्गलान् गृहीत्वाऽऽहान्तया परिणमयति साऽऽझारपर्याप्तिः। यया खोदारकादिरीरयोग्यवर्गणादलिकान् गृहीचा शक्तिविशेषः। ययाच मप्यतः सारभूनान पुद्गलानादायेन्द्रियरूपतया परिणानि सा जीवस्य शक्ति यायो । यया धागोमासर्गगापुदगलान् गृहीत्वा श्वासोवासतया परिनमय गुनि गा प्राणपानि । यया भाषावर्गगादनिकान् मनीगंगालिकानादाय मगो भाषान मनन र परमप्य विग जति सामगो भाषगयां नमन पानिन । पप्पनाः यो जीवम्ये ना कम्य यस्य याममा नायनि । एकाकिलादीनां रामद कार र वाया न्यानपांचनमः माहामायाण ·मैदान पयांप्तयः। विकाक्षा सम्झियादयस्ता बनगाना एक, पामी तु मापारय । पापोन्द्रियाग्नेगा समिपि-पपि पर्याप्तय इत्यर्थः ।। स्थावर मैदानाह- स्थावरा एकेन्द्रियाः । न च पृथिव्यप्तेनीवायुवनस्पतयः। तत्र वनस्पतयः प्रत्येकाः साधारणाम । प्रत्येका बादरा एव । साधारणा: पृषिव्यप्ने नारायवन यमवादरभेदाद् द्विधा ॥२४॥ एक स्पर्शनारममिन्द्रियमेषां त एकेन्दिया. ! स्फटिकमणिपापाणादयः पृणीकायः । जलादिकम फायः। यस्यादितिनकायः । उदभ्रामकादियुर्वायु- कायः । वृक्षादिनस्पति कायम । प्रत्येका इति । यस्मिन् जीवस्यैकं शरीर ते प्रत्येकाः। उत्तं च-'एगमरीरं एगो जीबी जेसि तु तं य पनेया' इति । यत्र स्व कम्मिन् शरीरऽनन्ता जीवास्ते साधारणाः । साधारणवनस्पतय इत्यर्थ. । उक्तंच-'जेसिमर्णताण तणू एगा साहारणा ते उ' इति । चापा दृश्यते स यादरः । चक्षुपाऽदृश्यश्च सूक्ष्मः । पचविधा अपि सूक्ष्मैकेन्द्रियाः सकललोकव्यापका इति मन्तव्यम् । 'पत्तयत मुत्तुं पश्चयि पुढवाहणो सयललाए । मुहमा वंति नियमा, अंतमुहुनाऊ. अदिस्सा' इनिवचनात् ।। उसकायं समभेदमाह- प्रमा द्वित्रिचतुःपञ्चन्द्रियत्न चतुर्विधाः। द्वीन्द्रियाः कृमि- शहायाः । त्रीन्द्रिया यशामत्कुणादयः । चतुरिन्द्रिया दंशमक्षिकादयः । पक्षेन्द्रिया नारकतिर्यग्मनुप्पदेयाः ॥२५॥ स्पर्शनरसनमान्दयद्रयोपेना द्वीन्द्रियाः। स्पर्शनरसनघ्राणोपेतास्रो- दियाः । सर्शनरसनत्राणन रविताश्चतुरिन्द्रियाः । स्पर्शनरसनत्राणचक्षुःश्रोत्र- समन्धिनाथ पञ्चेन्टियाः॥ पञ्चन्द्रियविस्तरगाह-

·No text on this page.

·२९ - काशास्तिकाये लोकाकाशस्य प्रदेशास्तावन्तः प्रदेशा एकैकस्येत्यर्थः । गमनेति। कर्मपुद्गलग्रहणं तन्मोचनमपि जीवस्य क्रियेति चेद्यम् । शरीरेति । न सर्वमूर्त- विभुरित्यर्थः । स्वेति । आत्मनः स्वीयबोधोत्पत्तौ न संयोगो कस्याप्यपेशा, स तु स्वयमेव स्वं युध्यते इत्यर्थः ॥ ननु संवेदनं बहुविधं भवति, तत्र कि यथार्थ कि वाऽयथार्थमिति ज्ञातुं ज्ञाने प्रामाण्यमप्रामाण्यं च मृायं, तच प्रमाणं विना ज्ञेयं, ततश्च कि प्रमाणमिति वाच्यमत आह- स्वपरव्यवसायि संवेदनं प्रमाणम् ॥२९॥ स्व-प्रमाणात्मकं ज्ञान, पां-विषयं च व्यवसाययति-निथाययति यत् तत् संवेदन-ज्ञानं प्रमाणम् । प्रमाणात्मकज्ञानस्यैप स्वभाव एव यत्, तत् स्वं परं च व्यवसाययत्येव । तथा च प्रयोगः-प्रमाणात्मकं ज्ञान व्यवसायस्वभाव समारोपविरोधित्वाद, यन्नैवं तन्नैवं घटवदिति । अत्र स्वपरव्यवसायित्वविशिष्ट- संवेदनन्वं प्रमाणस्य लक्षणम् । सामान्योपयोगात्मके दर्शनेऽतिप्रप्तक्तिवारणाय सवेदनत्वम् । स्वपरबोधकत्वं तु संशयादावपीति तद्वारणाय व्यवसायीति । ज्ञान परोक्षमितिवादिनां मतनिरासाय स्वेति । बायोऽर्थों नारयेवेतिबाह्यपदार्थाप- लापिनां मतनिराकरणाय परेति । न वनाधिगतार्थगन्तृत्वादि प्रमाणं स्मृत्यादेर- प्रामाण्यप्रसङ्गादिति । अत्रयोऽधिकविस्तारो मुक्तावल्यादेरवसैयः ॥ ननु ज्ञाने प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चये सतीदं प्रमाण, इदं न प्रमाणं, इति निर्गतुं शक्यते । नत्र कि प्रामाण्यं, किं चाऽप्रामाण्यं, तच्चोभयमपि कथं जायते ज्ञायते चेति वान्यं, अत्राह- प्रमेयाऽव्यभिचारित्वं प्रामाण्य, तदितरचप्रामाण्यं; तदुभयमुत्पत्ती परत एव, ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्च ॥३०॥ यम्ज्ञानं प्रमेयं न भ्यभिचरनि त प्रमाणम् । यत्तु नचभिचनि तदप्रमाण- मिन्यर्थः । इदमत्र बोध्य-सर्वमपि प्रमाणमप्रमाणं वा ज्ञानं स्वापेक्षया प्रमाणम-

·No text on this page.

·विषयीमूतव्येण संयोगस्य शश्ययात् । व्ययोरेव सयोग इति नियमाञ्चेन्द्रि- यस्य विषयगतगुणादिप्रत्यक्षे ने संयोगः, किन्तु तत्रेन्द्रियसंयुक्तसमवायः, दन्द्रियसंयुक्तं द्रव्यं, तत्समवेलो गुणादिरिति कृत्वा । एवमेव इन्द्रियसंयुक्त- द्रव्यसमवेतरूपादिगुणादिः, तत्र समवेता रूपस्वादिजातिस्तत्प्रत्यक्षे इन्द्रिय- संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः। एने त्रयोऽपि चाक्षुप-स्पार्शनप्रत्यक्षे कारणम् । द्वितीय-तृतीयौ तु प्राणजे रासने च प्रत्यक्षे हेतुः । शब्दस्य श्रोत्रा- वच्छिन्ने आकाशे समवेतत्वाच्छन्दश्रावणप्रयझे श्रोत्रप्समवायः सन्निकर्षः । मन्दसमवेनगब्दत्वप्रत्यक्षे च श्रोत्रसमवेतसमवायः सन्निकर्प । अभावप्रत्यक्ष- इति । 'घटाभाववभूतल' मित्यत्र भूतलं विशेष्य, तत्र घटाभावो विशेषणमिति विशेपणतैव सन्निकोऽभावप्रत्यक्षजनकः । एक पुनः सप्तमचतुष्टयसनिक- पोऽप्यस्ति । तदुक्तं केशमिश्रेण-"घटगतपरिमाणादिग्रहे चतुष्टयसग्नि- कर्पोऽप्यधिक कारणमिष्यते । सत्यपि संयुक्तसमवाये तदभावे दूरे परि णामाधग्रहात् । चतुष्टयसन्निकर्षों यथा-इन्द्रियावयवैरवियविनां, इन्द्रि- यावयविनाऽर्यावयवानां, इन्द्रियावयवैरावयवानां, अर्थावयविनामिन्द्रिया- चयविनां सन्निकर्ष इति"॥ तदेतदखिलमालजालं वृथैवेत्यभिप्रायेणाह-सन्निकर्पस्यवाऽप्रामाणिकत्वा- दिति । तस्याऽज्ञानतया जडत्वात्। न हि ज्ञानस्य करणं व्यापारो वा कदाचिद जडत्वेन कुत्रापि दृष्टौ । ज्ञानस्य हि करणं सर्वदा चैतन्यमेव, व्यापारोऽपि चैत. न्यरूप एव भवितुमर्हति । भवता च ज्ञानस्य करणमपन्द्रियं जडं स्वीक्रियते, श्यापारोऽपि सन्निकर्षात्मको जड एवाऽभिप्रीयते । तत्कथं प्रमाणपदवीमार- हैदेतत् ! । तदुक्तं प्रमाणनयाचालोक-"न वै सन्निकर्षादेरशानस्य प्रामा- ध्यमुपपन्न, तस्पार्थान्तरस्येव स्वायव्यवसितौ साधकतमत्वानुपपत्तेः" इति । यदि च जडम्यापि तस्य करणाई व्यापारस्वं च, तदा घटादिपदार्थस्यापि कथं न सत्तेत्यलं प्रसङ्गेनति ।। इति श्री जैनतर्कसङ्ग्रहे द्रव्यखण्डे प्रत्यक्षखण्डः॥

·No text on this page.

·आगमप्रमाण मनभायात्मकगिनि सनमहामाह- सर्वत्रायं धनिर्विधिप्रतिषेधाभ्यां सार्थमभिदधानः सप्तमीमनु. गरमति॥ सर्वत्र-प्रमाणवाये, धनिः शब्दः । सर्वोऽपि गन्दो विधायको निपंधक- चापि । स्वार्थविधाने परामिपंधे च ते एव स्वार्थकथनं सुतरां भवतीति भावः । यछन् प्रमाणशक्य नत् सप्तमझायामकमेव । अन एव यौका दिन मा उक स्नप्रापि शेषमना आक्षेप्तन्याः। यत्र तु नकोऽपि भागस्तादृशं घटोऽयं पटोऽयमित्यादि लौकिक वाक्यं वस्तुनो नैव प्रमाणम् ॥ मप्त मनानेवाह स्वरुपत--- स्यादस्त्येव सर्वमिति विधिकल्पनया प्रथमो भगः । स्यानास्त्येव समिति निषेधकल्पनया द्वितीयः । स्यादस्त्येव स्यानास्त्येवेति क्रमती विधिनिषेधकल्पनया तृतीयः । स्यादवक्तव्यमेवेति युगपद्विधिनिषेध. फल्पनया चतुर्थः । स्यादस्त्येव स्यादयक्तव्यमेवेनि विधिकल्पनया युग- पविधिनिषेधकल्पनया च पञ्चमः । स्यानास्त्येव स्यादवक्तव्यपेवेति निषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च पष्ठः । स्यादस्त्येव स्या- मास्त्येव स्यादवक्तव्य मेवेति क्रमतो विधिनिषेधकल्पनया युगपद्विधि- निषेधकल्पनया च सप्तमः ॥ स्वयमेवैपामर्थमाह- तत्र स्यात्-कश्चित् स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेणाऽस्त्येव सर्व कुम्भादि, न पुनः परद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण । तथाहि-कुम्मो द्रव्यतः पार्थिवत्वेनास्ति, नाऽऽयादिरूपत्वेन । क्षेत्रतः पाटलिपुत्रकत्वेन, न कान्यकुब्जादित्वेन । कालतः गैशिरत्वेन, न बासन्तिकादिवन । भावतः श्यामत्वेन, न रक्तादित्वेन । अन्ययेतररूपापल्या स्वरूपहानिप्रसद् इति ।

·' !

·-- . प्रमाणेति । वस्तुमात्रमनन्तधर्मात्मक, तावास्य च तस्य परिच्छेदः प्रमा. : णेन कृतः । नयस्तु तस्यैवाऽनन्तधर्मात्मकवस्तुनोऽनन्तधर्माणां मध्यत एकधर्म : गृहाति, तदितरधर्माश्च न तिरस्करोति, तिरस्कार तु दुर्नयत्वापत्ते:-तादृशो । योऽध्यवसाय सः । नैगमः सामान्यविशेषवादी । सङ्ग्रहः सामान्यमावादी.1. व्यवहारो विशेषवादी । ऋजुमूवस्तु वर्तमानक्षणिकपदार्थवादी | शब्दस्तु लिङ्ग- कारकादिभेदेनाऽर्थभेदवादी। पर्यायभेदेनार्थभेदवादी समभिरूढः । तत्तच्छन्द- याच्यक्रियापरिणतवस्व मन्यत एवम्भूत इति संक्षेपः ।। ननु प्रमाणान्नयस्य को भेदः ? इत्याह- ।' प्रमाणकदेशत्वाच्चषां ततो भेदः ॥६५॥ प्रमाणप्रपितानन्तधामकवस्तुन पवैकदेगाभिधायिनो नयाः वितश्च नयाँ एकदेशमभिदधति पदार्थस्य, प्रमाणं च सम्पूर्णमेव वस्वभिदधानीति यो दः ।। ननूपमानमपि स्वतन्त्र प्रमाणमस्ति, कथं तदा नोक्तमत माह- अत्र संज्ञासंजिप्तम्भन्जानमुपमितिस्तकरणं सादृश्यज्ञानमुपमान, मिति तु प्रत्यभिज्ञानान्तर्भावादेव न पृथगिति ॥६६॥ कस्यचिन्मनसि शहा जाता 'कोहागवय !' इति । तदनन्तरंस चिदारण्यकेनोक्तः 'यथा गौस्लया गवयः, गोसदनो वा गवयपदवाच्यः' इति ततम स जनः कदाचिदरण्यं प्रविष्टस्तत्र च तेन गोसाशः पदार्थो घटस्तदा गोसास्यदर्शन जायते, तदेवोपमितौ करणम् । ततश्च स मारण्यकोक्त स्मरनि 'गोसाको गश्यपदवाच्य' इति । एतच मरणमुपमिती व्यापारः । तदनन्तरं यद 'गवयो गक्यपदवाञ्च' इति ज्ञानं भवति तदुपमितिरिति । एवं च कथमुप्रभात न स्वतन्त्र प्रमाणम् ! अत्राह-प्रत्यभिज्ञानेति । यदि साम्यज्ञानाथ उपमान, तदा वैसदस्यज्ञानार्थमपि स्वतन्त्रं प्रमाणं हिमध्यभ्युपगत्तव्यं । न च तथा ४ ·सुरभ्यसरमी गयौ। शीतोष्णस्निग्धस्मगुरुलघुकर्कशमृदयः स्पाः। प्रतिपुद्गलं एको वर्ण एको रस एको गन्धः स्पर्शयं चास्त्येवेति । आया द्विविधा-तवर्णविकारामिका यथा दर्पणादिस्वच्छपदार्थवस्मन्छाया। प्रति बिम्बास्मिका चास्माकं प्रतिच्छाया याऽऽनपादिपु प्रकाशादिपु च दृग्गोचरा भवति । सा यदि पोद्गलिकी न स्याद दृगोचराऽपि न स्यादिति । तप. सूर्यप्रकाशात्मकः, उद्योतश्चन्द्रादिप्रकाशः, तावपि पौगलिको । शब्दोऽपि पौगलिक एव । अधुनातनवैज्ञानिक शब्दस्य रेकोर्टयन्त्रादिफयन्त्रेषु साह, केमेरायन्त्रद्वारा गृधमाण विपु चास्मदादीनां छायायाः सहप्रहः क्रियते, सोऽपि फन्धदेचप्रदेशपरमाणुभेदाच्च पुद्गलश्चतुर्दा। तत्र परमाणुर- पगम्यते । अत एवोपमानमपि न प्रत्यभिज्ञानापृथगिति भावः । स एका जिनदत्तः इतिवद् गोसहशो गवयपदवाय इत्यस्यापि प्रत्यभिज्ञानाकारस्वात् ॥ इति श्रीजननसाहे द्रव्यखण्डे परोझखण्डः ।। उक्तं जीवस्वरूपमथ पुदगलमाह- ननु पूर्वमुक्तं 'वण्णगंधरसा फासा पुग्गलाणं तु लक्खणं', पुद्गला' इत्यादि, तत्र के कतिविधाश्च वर्णगन्धरमरपा इति वक्तव्यं, अत आह- कृष्णनीलरोहितपीतशुक्ला वर्णाः । तिक्तकटुकपायाम्लमधुरा रसाः। 'रूपिनः छायाऽऽतपोधोतशन्दादयः पुद्गलपरिणामा एवं ॥६८॥ दाम्द ठाययोः पौगलिकबसाधनायासमिति ।। पुरगलमैदानाह- प्रदेशः ॥६॥ कन्धादिस्वरूपं पूर्व पदिनिरूपणावमा उक्कमेव । परमाणुरिति । मुनीश्णेनापि शत्रण यं तुं मंतु च । कदापि शायनेस परमाणुः ।

·प्रकृष्ट:-प्रकर्यप्राप्तः अणु:-परमाणु:-निविभाग्यः पुद्गलांशः । स च कारण- मेव भवति न कार्य, नित्यत्वादन्यत्वाच्च । तदुक्तम्- "कारणमेव तदन्त्य सूक्ष्मो नित्यथ भवति परमाणुः । एकरसवर्णगन्धो द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥" इति । कालस्य लक्षणं स्वरूपं चाह- वर्तनालक्षणः कालः । नवपुराणादिपरिणामा वर्तना । आपलिका- दयश्च व्यवहाराय कल्प्यन्ते ॥७॥ पूर्वमेवेदमुक्तप्रायमिति ॥ इति श्रीजैनतर्कसङ्ग्रहे दव्यखण्डः ॥ 卐 .

·No text on this page.

·। ५३ मित्ततामुपयान्तीति व्यञ्जनाः । क्रमजन्मत्वाच्च पर्यायाः । विभावगुणेति । मत्यादयो ज्ञानादिगुणस्य पर्यायाः । मत्यादिपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वायज़ना। जीवद्रव्यस्यैवते । न चोत्पत्यनन्तरं सर्वदाऽवतिउन्त इति विभावाः ॥ अथ पुद्गलपर्यायानाह- पुद्गलस्यापि द्वथणुकादयो विभावद्रव्यच्यञ्चनपर्यायाः । रसरसा- नगन्धाधान्तरादयो विभावगुणव्यञ्चनपर्यायाः। अविभागिद्गल. परमाणवः स्वभावद्रव्यव्यवनपर्यायाः। वर्णगन्धरसैकैकाऽविरुद्धस्पर्श- द्वये च स्वभावगुणव्यञ्जनपर्यायाः || दयणुकादय इति । ते च स्वोत्पश्यनन्तरं न सर्वकालमवतिष्ठन्त इति ते पुद्गलटव्यस्य विभावाः । क्रमभावित्वात्पर्यायाः । व्यस्यैवैते । दमणुकादि- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाच्च व्यञ्जना इति । रसरसान्तरेति । एते गुणाः । क्रम- जन्मस्वात्पर्यायाः । न च सर्वदाऽवतिष्टन्तेऽपि तु परावर्तन्त इति विभावाः ! पुद्गलद्रव्यस्येमे । मधुरकट्वादिसंज्ञां भजन्तीति व्यञ्जनाः । अविभागीति। यद्यपि पुदगलद्रव्ये परमाशूनां गमनागमनं चलत्येव, तथापि परमाणुल्येन ते पुद्गले सन्त्येव सर्वदेति अविभागिपुदगलपरमाणवः पुद्गलदन्यस्य स्खमावाः । गमनागमनादिपरिणामवत्वात् पर्यायाः। पुद्गलद्रव्यस्यवेते । परमाणुपद. प्रवृत्तिनिमित्ततया च व्यञ्जनाः । वर्णगन्धेति । प्रत्येकं पुरगळे एको वर्ण एको गन्ध एको रसोऽविरुदस्पर्मयुगलं च सदैवाऽतिष्टत एवेति स्वभाषोऽयं वांदि- गुणानाम् । स च वर्णादीनां गुणानाम् । अन्यान्यरूपेण परिणमना पयायः । वर्णादिसंज्ञाहेतुत्वाचनन इति ।। अन्यानपि द्रन्यस्य पर्यायान् दर्शयति- एवमेकत्व-भाव-मदया-मंस्थान-संयोग-विमागादयोऽपि पर्याया। मनु न्यानपयायः कः! कध तविपरीतोऽपर्यायः ! अाह-.

·सकलव्यक्तिपु अनुगतं यत्मत्व तदित्यर्थः । सखापेक्षयाम्पसहायक न स्वर्थक्रियाकारिस्वमानं सत्वम् । वस्तुमात्रं वर्तमानस्वपर्यायापेक्षयोपपने पूर्वपर्यायत्वेन विनश्यति, पर्यायद्वये चैकमेव द्रव्यमनुसरतीति वस्तुमात्रस्यो.पा- परत्वगुरुत्वायत्वस्नेहशन्दयुदिसमदुःखेच्छापप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराध- दुधितिर्गुणाः। रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकनमनित्यं च, अन्य पापाकनं नित्यमनित्यं च परिमाणमणु महद्दीप एवं च। परता. पररचे दिरकने काकते । वयं मांसिदिशं नैमिति च। शदी. पन्यास्मको यामकथ । पुदिः स्मृतिरनुमयथ । अनुभो यथार्थोऽय. पापं । प्रत्यक्षानुमिन्युमिनिमाम्दभेदारचर्षियोऽपि । तस्करणमपि पतृर्पा । (भमाधारणं कारणं करणम् ) । समराम्पसमयायिनिमित्त महान् पारणं प्रिविधम् । गंगयरपर्ययतभेदादयधार्थानुमरसिधा। अपना प्रनिनिनिनीयनपोनिभदान विधा। गंस्कारी घगो मापना स्थिति। पान "वायोनौशादा मनमो गुणा, जगशितिप्राणभृतां पर। शरिहानयोः पश पर पाया, महेशोऽटी मनमस्तर " नि संगितामा १ । नाम 'एण्याश्रिता निर्गुणक्रिपा ये तु पर्यायान्नाभिमन्यन्ते, काश्चिच गुणत्वेन मन्यन्ते तन्मनमुपदर्शयति- एवं सकलव्यक्त्यनुगतं सच्चं व्यञ्चनपर्यायः । प्रतिव्यवत्यनुगतं चार्थपर्यायः॥ व्यक्तिष्वनुगतं घटत्वादि घटादि चार्थपर्याय इत्यर्थः ।। ननु किमिदं पदार्थमात्रे सत्व । अत्राह- उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकं च सत् ॥७३॥ दारमकता, नागात्मकता, ध्रुवता च ॥ परे तु रूपरसगन्धस्पर्शसन्यापरिमाणपृथक्त्यसंयोगविभागपररमा ·" । गुणाः' । मानव्यवहाराऽसाधारणं कारणं परिमाणम् । पराऽपरव्यवहारासाधी रणकारणे परवापरखे। दरये समोपस्ये ३ देशिकारवापरत्वे । ज्येष्ठे कनिष्ठे च कालिकपरवापरत्वे । आद्यपतनाऽसमवायि गुरुत्वम् । आपस्यन्द- नाऽसमवायिकारणे द्रवत्वं । तम्च सांसिदिक जले, नैमित्तिक पृथ्वीतेजसोः । चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुण' स्नेहः । श्रोत्रमाह्यो गुणः शब्दः । सर्वव्यवहारहेतु- गुंणो बुद्धिः। समायोति । यसमवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम्'। कार्यकार्य-कारणेकार्थाऽन्यतरप्रत्यासत्या समवायिकारणे प्रत्यासन्ने ज्ञानादि- भिन्न कारणमसमायिकारणम् । तदुभयभिन्न निमित्तकारणम् । संशयेति । एकस्मिन् धर्मिणि विरुदनानाधर्मावगाहिंज्ञानं संशयः । मिथ्याज्ञान विपर्ययः । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तकः । चिकीर्षादिजनितः प्रयत्नः प्रवृत्तिः । विष्ट- साधनताज्ञानजनितो यत्नो निवृत्तिः । शरीरनिष्टप्राणसञ्चारे कारणं जीवनयोनि- यानः । द्वितीयादिपतनाऽसमवायिकारणं वेगः । अनुभवजन्या स्मृतिहेतुविना । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः सस्कारः स्थितिस्थापकः । वायोर्नवेति । स्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृधावसंयोगविभागपरवापरल्यवेगा वायोः । स्पर्शाधष्टकं रूपं वेगो द्रवत्वं च तेजप्तः। स्पर्शाधष्टक रूपरसस्पर्शाः गो गुरुत्वद्वत्वे स्नेहम जलस्य 1 स्नेहत्यागेन गन्धस्वीकारेण चैत एव चतुर्दशा पृष्ज्याम् । बुद्धिमुख. दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः सङ्खयापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः भावना धर्माधर्मों च चतुर्दशैत आत्मनः । सहयादिपञ्चकं कालस्य दिशश्च । सद्यादिपक शब्दश्चाकाशस्य । सत्यादिपञ्चकं बुद्धीच्छाप्रयत्ना ईश्वरस्य । समयादिपञ्चकं परवापरत्ववेगाश्च मनस इनि द्रव्याणां गुणव्यवस्था ॥ तन्मतं खण्यति- नन्न, यथायथं पर्यायादिषन्तर्भावात् ॥७॥ कमभाविनि सहभाविनि च पर्याय एवामोषां समावेशादिति ।। इति श्री जैनतकसङ्ग्रई पर्यायखण्डः ॥

·No text on this page.

·मच धो दिविध उनि दर्शयति-
गृहिधर्मः साधुधर्मनि द्विधा ॥७८॥
गृहिणां देशनो पिरतिः, माधनां मर्वतः ॥७९॥
गृहस्थानां संसारिजीयाना धर्म-आयागे गृहिधर्म. । साधना स साधु-
धर्मः । देगनः-रधूलन, सायचयोगादिरनि । साधनां च सर्वतः-मर्वसाध-
योगादिरतिरूपो धर्म इयनयोर्भदः ।।
दंगनुस्वयं ज्ञावा कि प्रयोजनं । न्याशायामाह-
नवश्रद्धानं सम्यादर्शनं गमाघभिव्यद्यः शुभात्मपरिणामः ॥८॥
शुदनस्यानि मावा तानि श्रद्धयानि-'ठमान्येव तत्वानि सत्यं, पवित्र
तवं च, नातोऽन्यत् किचित्तन्वम्' इति । एतच्च तत्त्वश्रदान 'मम्यग्दर्शन'-
नाम्नीध्यते । सम्यग्दर्शनं च शम-संवेग-निदा-नुकम्पा-स्तिक्यरूपैः पञ्च-
भिलक्षणे येतयः शुभ आत्मपरिणामः ॥
ताच सम्पादनं मारमपरिणामरूपं कथमवाप्यत इति तदभेदनिरूपण-
द्वाराऽऽह-
औपयामिक क्षायोपशमिकं क्षायिकमिति तत्रिधा ॥८॥
मिथ्यात्वमोहनीयस्य कर्मण उपभमाद भावि सम्यादर्शनं औपशभिकमुच्यते ।
उपशमश्योदयमागच्छतः कर्मणो विक,म:-स्थिरीकरणं-उदयागमननिरोध इति
यावत् । क्षयोपशम:--उदयप्राप्तस्य मिध्यान्वस्य क्षयः, उदयमागम्यत्तश्च तस्यो-
पशमः, नेन निष्पन्न क्षायोपशमिकनामकं सम्यक्त्वम् । क्षायिकं च दर्शनमोह-
त्रिकस्याऽनन्तानुवन्धिकषायचतुष्करय च क्षयेण निर्वृत्ताम्मपरिणामरूपम् ।।
नन्वेमासम्यग्दर्शनमात्मनि किं करोतीनि चंदाह-
नत्यागवस्थो बहिरात्मा । तद्वान् अन्तरास्मा प्राकैवल्यात् ।
केवली परमात्मा ॥८॥

·, शुद्ध स्वरूपाद् यहि मूत. सन् बहिरात्मदशां भजते । एतस्यामात्मनः शुद्धस्वरूप मवाप्नोति, तदा म भवं सर्वदु खानां मूलकारणं मन्वानोऽहिंसासंयमादिकर्ष तदिति । सम्यग्दर्शनावाप्नेः प्राग् जीवो वहिरामेत्युच्यते । सम्यन्व प्राप्तिश्च त 'अन्तगत्म' स्वरूपभाजनं करोति । अन्तरामा चाऽवस्य केवल- ज्ञानप्रापको भविष्यत्येव । केवलावाप्यनन्तरं च स एवात्मा परमात्मा भवतीति ।। अत्रेदमवधार्थ-त्रिविधा ह्यात्मनोऽस्था । प्रथमा बहिरात्मदशा, द्वितीया अन्तरात्मदशा, परमात्मदशा च तृतीया । तत्र यदाऽऽमाऽनधिगतसग्यायः सन् मिध्यादर्शनमोहितो भवति, तद्गाच भवं दुःखकारणमपि मुखकारण सर्वस्वं च मन्यते, तत्रैव च स्वकीय सममं सामध्ये व्ययति, तदा स माग्मनः मतीवाऽऽवृतं भवति । यदा तु स एवात्मा प्रबलपुण्यपुरुषार्थयोगतोऽपीत- मोहः सन्नपुनर्बन्धकभावमासाद्य विहितप्रन्थिभेदः करणचतुष्टयक्रमेण सम्यन्वः धर्मानुष्ठानमेव परमसुखनिदान बुध्यते, यथाशक्ति च तत्र व्यापिपर्त्यपि । तदैव च स यकीयारमनः शुदस्वरूपसन्मुखमवस्थानादन्तरामदशां विमत्ति । अत्या दशयां यद्यपि नात्मनः पूर्णशुद्धस्वरूपप्राकट्य, कर्मणामयापि विपमानवान् । तथाप्यत्राामनः स्वरूपाचारकाणि कर्माणि मुतरां शिथिलीभवन्ति मस्पीभवन्ति च । इयं च दशाऽऽमनः परमात्मदशायाः परमकारणम् । स चान्तरारमा यदीत्तरोत्तर स्वस्वरूपान्तर्मुखो भवति, सदा क्रमशः सर्वाग्यपि कमाण्यवधूय स्वकीय यथार्थ परिपूर्ण निरुपाधिकं निरावरणं स्वरूप समविगष्यति । इयमेव च तस्य परमामदशी। उक्तं च न्यायविशारदैन्याया- वधिमहामहोपाध्यायमगरहिरध्यात्ममारे- "कायादिपटिगामा, तदधिष्ठातान्तरान्मतामेति । गनिःोपोपाधिः परमारमा कोनितस्तमौः ।। देपः। .... गयदा, याचारमा स्थानमा व्यतः।। বিষয়ঃ নাগা যুগ ·तवश्रद्धा ज्ञान, महाव्रतान्याप्रमादपस्ता च । मोहजयश्च यदा स्यात् , तदान्तरात्मा भवेद्वयक्तः ॥ ज्ञानं केवलसंज्ञ, योगनिरोधः समग्रकर्महतिः । सिद्धनिवासथ यदा, परमात्मा स्यात्तदा व्यक्तः ॥" तत्रान्तरात्मा ध्याता। परमात्मा ध्येयः ।। अन्तरात्मना परमात्मा ध्यानेन ध्यातव्य. । परमात्मनो ध्येयवात् । ध्येय- पानप्रभावाच्च ध्यातव ध्येयो भवतीनि ध्येयम् । नन्वत्र किं ध्यान ? इत्याह- ऐकाम्यसंवित्तियांन । ध्येयेकता समापत्तिः ॥८३॥ ध्येयतत्वस्यैकाप्रभावेन सर्वदनं ध्यानमित्यर्थ । 'सोऽहं' इतिरूपेण ध्येयेन समस्यं यदा स्यात्तदा तदेव पानं परमप्रकर्षभाव विभ्रत् समापत्ति- संजालमते॥ 'इदं च ध्यान कथं सायं ! ध्यानस्य च किं फलं ? इत्याह- मानपूर्वककर्मयोगा ध्यानयोगः । ध्यानयोगान्मुक्तियोगः ॥८४॥ न केवलं ज्ञानयोगालवा देवलकर्मयोगाद्ध्यानयोगोऽपि तु ज्ञानयोग- कर्मयोगमिश्रणादेव ध्यानयोगः साध्यः । ज्ञानपूर्विकायाः क्रियाया एव सर्वत्र कार्यसिद्री समर्थ पात् । अन्यत्राप्युक्न 'अभ्यासवैराग्याभ्यां च तभिरोध' इति । प्यानयोगस्य फलं तु मुक्तिध । एवं च परमानन्दमय-शुदामस्वरूपात्मक मोक्षप्राप्तेः कारणवेन ध्यानयोग. सदा मुतरी सेव्य इति भावः ।। इति श्रीजननसङ्ग्रह धर्मनिरूपणान्तः खण्डः ।। इति श्रीनैनतर्कसङ्ग्रहः ।।

·No text on this page.

·हेपा पधराः याः श्रीलकस्तूरसूरयः । सपा पधराः पश्या: श्रीयशोभद्रसूरयः ॥ २ ॥ श्रीमहरमूरोगारतेषां पाघरास्तथा। सेप पो समायाताः श्रीसूर्योदयमृग्यः ॥ ३ ॥ मुनिना शीलचन्द्रेण तेषां शिष्याणुना मया। रचिना वासयोपाधं तर्कसमहटिप्पणी ॥ ४ ॥ गुप्तिगुप्तिामोनेव-मिते भयुमितपक्षस्य प्रयोदश्यां विधौ कृता ॥ ५ ॥ गोधरानगरे रम्ये, धर्मस्थानविभूषिते रचिता टिप्पणी सेयं, जीयाच्चन्द्रार्यमावधि ॥ ६ ॥ वैकमवामरे ।

·No text on this page.

·सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो युद्धिः । सा द्विधा, अप्रमा प्रमा च । तत्राऽप्रमा प्रति दोग: कारणं, स च पित्तदृरवादिरूपोऽनेकविधः । प्रमा प्रति पुनर्गुणः कारणं; स च प्रत्यक्षे विशेषणवद्विशे यसन्निकर्प, अनुमिती साध्यवनि साध्य व्याप्यवैशिष्टयनाने उपमिठो शाये साहस्यज्ञान, शान्दवोधे योग्यतायास्ताप- यस्य वा प्रमा इति । निर्विकल्पकं तु न प्रमा, नाऽपि भ्रमः, प्रकारतादिशून्यत्वात् । अनुकूलवेदनीय मुखम् । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । इ81 कामः । सा विधा, फलविषयिणी उपायविषयिणी च । नत्राऽद्या प्रनि फलज्ञान कारणे, द्वितीया पनि विष्टसाधनताज्ञानम् । मुख दुःखाभावश्च फलम् । एवं कृनिसाप्यावप्रका. फा कृतिसाध्यक्रियाविषयिणीला चिकी. 'पार्फ कृत्या साधयामीति तदनु. भवात् । तां प्रति कृतिसाध्यताजानमिटसाधननाजानं च कारणम् बलवधि- साधननाशानं प्रनिबन्धकम् । प्रयत्न. कृतिः, प्रवृत्ति--निवृत्ति--जीवनयोनियन- भदान दिया। तष्ठानन्या प्रवृत्ति । अत्र कृतिसाप्यनाजानमिरसाधनना- ज्ञानं बलवदनिष्टाऽनुवन्धिवज्ञानमणि काणम् । एवं विधैरपि प्रवर्तकालानुरोध. नेटसाधनत्वादिकमेवार्थः । आचार्यास्तु आमाभिप्रायो वियः, रिमाप्रस्थ. आवाचित् । 'स्वर्गामो यतेलादी याग वर्गकामानिमाप्यतया माप्त इत्यर्थ इति । देपन या निवृत्तिः । जीरनारमन्यो गुणो जीवनयोनि- पना, म चातीन्द्रियः प्राणसधारकारणम् । आफ्पनाऽमस्यायिका गुरम, नियमनिय च । मायस्पन्दनाऽसमाविकारण टव मामिरिक नतिर, नियनिय २ नपामापो नियममानिन्यम् । प्रतिक्रियावांनु. निः स्नेः, निलोऽनिष्पमा चिनियापमानादात महासिvि: फर्ममगनदार गोय, मनमावति । भन्यभानाय साधा. साद दिनरात कटादिनिय । शारिरनुपाति नि । मानप्रदान गरिनो गलि. गरो माना । नामजन्यो : मामा-म् R.

·शब्दाऽहेतु द्वितीयः । संयोगनाशको गुणो विभागः । पूर्ववत् विविधः । तृतीयो विभागजो द्रश्यनाशात् पूर्वमपि देशान्तरविभाग इति । एवं यत्र हस्तक्रियया हस्ततरविभागे शरीरऽपि विभक्तप्रत्ययो भवति, तत्र कारणाऽकारणविभागेन कार्याऽकार्य परापरव्यवहारासाधारणकारणे परवाऽपरत्वे ते च द्विविधे, दिसते कार. संयोगे सति पूर्वपटनाशः तनः पटान्तरोत्पत्तिरित्यपि बोध्यम् । मूर्तयोः देशताविरोधाश्च पूर्वतन्तव एव नन्वन्तर संयोगात् पूर्वपटे सायेद पटान्डर- मारमन्त इत्यलम् । पृथग्व्यवहारासाधारणकारण पृथक्त्वं, तनियतादि सा यावत् । संयुक- व्यवहारहेतुः संयोग. । तत्र श्येनशैलादिसंयोगोऽन्यतरकर्मजः, मेषयोः संयोग उभयकर्मजः, कपालतरुसंयोगात् तरुकुम्भयोः संयोगः संयोगजः सयोगः । तत्र कर्मजोऽप्यभिघातनोदनमैदाद द्विधा । तत्र शब्दहेतुराया, विभाग कारणमात्रविभागजन्यः कारणाऽकारणविभागजन्यश्च । तत्रायो यत्रै कपाले कर्म, ततः कपालद्वयविभागः, ततो घटारम्भकसंयोगनाशः, तनो पर नादा, ततस्तेनैव कपालविभागेन सकर्मणः कपालस्याऽकाराविभागो जन्यते, तत आकाशसंयोगनागः, तत उत्तरप्रदेशसयोगः, ततः कर्मनाश इति । एकस्य कर्मण आरम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्रिविभागजनकत्वस्याऽनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्धिः विभागजनकत्वस्य च विरोधान्न तेन कर्मणैव देशान्तरविभागो जन्यते । आरम्भ फसंयोगप्रतिद्वन्द्वि विभागवनोऽवयवस्य सनि द्रव्ये देशान्तरविभागाऽमम्भवान वृने चेनि । तत्र यहुनरमूर्तिसयोगान्तरितम्वज्ञानाद देशिकपरयमुत्पद्यते, तद पीयन्वज्ञानात् नदपरवम् । अत्र दिपिष्टसंयोगोऽसमवायिकारणम् । एवं बाई तापूर्यपरिपन्दान्तरितजन्मज्ञानात कालिक परवं, अपनर सूर्यपरिस्पन्दान्तरित जन्मनानात नदपरचम् । अत्र कालपिण्टयोः सयोगोऽममवायिकारणम् । अशावृदिनाशाय नमाग। भाग इति ।

·सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो बुद्धिः । सा द्विधा, अप्रमा प्रमा च । तत्राऽप्रमा प्रति दोषः कारणं, स च पित्तदूरलादिरूपोऽनेकविध । प्रमा प्रति पुनर्गुणः कारण; स च प्रत्यक्षे विशेषणविशेष्यसन्निकर्ष : अनुमितौ साध्यवति साध्य- व्याप्यवैशिष्टयज्ञान; उपमिती शक्ये सादृश्यज्ञान; शाब्दबोधे योग्यतायास्ताप- यस्य वा प्रमा इति । निर्विकल्पकं तु न प्रमा, নাধি भ्रमः, प्रकारतादिशून्यत्वात् । अनुकूलवेदनीयं सुखम् । प्रतिकूलवेदनीय दुखम् । इच्छा कामः ! सा द्विधा, फलविषयिणी उपायविषयिणी च । तनाऽद्या प्रति फलज्ञान कारणं, द्वितीयां प्रति विष्टसाधनताज्ञानम् । सुखं दुःखाभावश्च फलम् । एवं कृतिसाध्यत्वप्रका- रिका कृतिसाभ्यक्रियाविषयिणीच्छा चिकीर्पाः 'पाकं कृत्या साधयामीति तदनु. भवात् । तां प्रति कृतिसान्यताज्ञानमिष्टसाधनताज्ञानं च कारणम् । बलवद्विष्ट. साधनताज्ञान प्रतिबन्धकम् । प्रयान कृतिः, प्रवृत्ति--निवृत्ति-जीवनयोनियत्न- भेदात् त्रिधा। तत्रेच्छाजन्या प्रवृत्तिः । अत्र कृतिसाध्यताज्ञानमिष्टसाधनता. शानं बलवदनिष्टाइननुबन्धित्वज्ञानमा कारणम् । एवं विधैरपि प्रवर्तक यानुरोध नेष्टसाधनत्वादिकमेवार्थः । आचार्यास्तु आमाभिप्रायो विध्यर्थः, लिङ्मात्रस्ये. छावाचिवात् । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादी यागः स्वर्गकामकृतिसाध्यतया आप्तेष्ट इत्यर्थ इति । द्वेषजन्या निवृत्तिः । जीवनाइष्टजन्यो गुणो जीवनयोनि- याना, स चातीन्द्रियः प्राणसञ्चारकारणम् । आयपतनाऽसमवायिकारणं गुरुत्वं, नित्यमनिव्यं च । आयस्यन्दनाऽसमवायिकारणं द्रव; सांसिदिकं नैमित्तिकं च, नित्यमनित्यं च । जलपरमाणो निन्यमन्यत्राऽनित्यम् । पूर्णादिपिण्डीमावहेतु. Uणः स्नेहः, नित्योऽनित्यश्च ) वेगस्थिनिरधापकभावनाभेदात् संस्कारविविधः । कर्मजदेगनभेदाद वेगो द्विविधः, मूर्त्तमात्रवृत्तिः । अन्यथाकृतस्य पुनस्मदवस्था- पादकः स्थितिस्थापकः फटादिपृथिवीवृत्तिरतीन्द्रियः । सियादिचतुष्टयवृत्ति रिति केचित् । स्मरणप्रत्यभिज्ञाजनकः उपेक्षाऽनात्मक निधयजन्यो जीवधि- रतीन्द्रियो भावनासंस्कार । विहितकर्मजन्यो धर्मः स्वर्गादिसाधनम् । निपिन- प ·कर्मजन्योऽधमों नरकादिसाधनम् । श्रोतमाहो गुणः शब्दः, घाम-वर्णमेदार चलनारमकं कर्म उक्षेपणापक्षेपणाकुधनप्रसारणगमनभेदान् परश। समवायिकारणवं कर्मणो लक्षणम् । कर्मवजातिः प्रत्यक्षसिद्धा; एवमुक्षेपण का दिकमपि । नित्यत्वे सति भने कसमवेतन्वं सामान्यत्वम् । संयोगादीन । जात्यपेक्षयाऽधिकदेशवृत्तिवात् सत्तायाः परस्यै, द्रव्यत्वपृथिवीवादीनां परवन परस्परमेदकः स्वत पर ध्यावृत्त । नित्यसम्बन्धः समवायः । अवयवाऽवयविनो- जातिव्यक्त्योर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतीनित्यद्रव्यविशेषयोश्च स सम्बन्धः । भावान्योन्याभावभेदात् । संसर्गाभावविधा-विनाश्यभावः प्रागभावः, जन्यामागे द्रव्यादिषदकाऽन्योन्याभाववत्वममायावं, तद्वानभावः । स द्विधा, संसर्ग वंस:,निन्यसंसर्गाभावोऽयन्ताभावति । अन्योन्यामावमिन्नाभावः संसर्गाभावः। सादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः । अत्र तत्तत्कालीन तत्तभूतमादिक तत्तदमावानां सम्बन्धः । इत्थं च भूतले घटादावपसार भगोम्पादविनाशाली चतुर्थोऽयममाव इनि केचिन् । प्रागमावर्षसी सपनि योनिममवायिकारणवृत्ती। मत्र मप्रागभावयोरधिकरणे नात्यन्ताभाव द्विधा | वीचितरन्यायेन तदुत्पत्तिरिति ।। भ्रमणरेचनस्यन्दनो चलनतिर्यगमनानां गमन एवान्तावः । गुणभिन्न वे सय नित्यत्वममावस्य न समवेतत्वं गगनमानार्दननिकसमवेतत्वमिति तनिगम तद् विविधं परमपां च । परस्वमधिकदेशतित्वमपरस्वमपदेशवृत्तियम् । सबै परत्वं च चैत्रवादिजातेरपरत्वमेव । "ध्यक्तरभेदस्तुल्यत्वं सरोऽयाऽनवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धी, जातियाधकसङ्ग्रहः ॥" अन्यो नित्यदल्यवृत्तिविशेषः, परमाणनां तथाऽन्येषां च पुनरानी च घटायन्ताभावस्य नियन्वेऽपि न तत्र मायां मनम् , चंगादिकालावदनाप्ययन्ताभावो वर्तते इति नव्याः । नियम्या पटायन्ताभावबुद्धिः ·अत्र याचादिकं मनानां पदार्थानां साधर्म्यम् ! समवायित्वमनेकत्व सति भाववं च पश्चानाम् । द्रव्यादयस्त्रयः सत्तावन्तः । गुणादीनां पयां निगर्व निस्क्रियत्वं च । सामान्यादीनां सामान्याऽनधिकरणम्यम् । व्यस्य समवायि. कारणत्वम् । गुणकर्मभिन्नानामसमवायिकारण वेधर्म्यम् । कानिकायसम्बन्धा- वछिन्नवृत्तिन्वं नित्यद्रव्याणां वैधर्णम् । अणुपरिमाणकालादिगतपरममहत्पार- माणातीन्द्रियसामान्यविशेषपदार्थानां च कारणले वैधम्य, वदितीपा सापर्यम् । परिमाणस्य स्वसमानजातीयोकृष्टपरिमाणजनभन्दान्नाणुपरिमाण कारणम् । कारण चापाऽन्यथासिदिन्याचे सनि नियनत्तिचम् । स RS, समनायिकारणवा-ममवायिकारण -निमित्तकारणभेदात् । ममयसम्म धेन कार्याश्रया समवायिकारणम् । समवाय-मसमायिममोठावान्य. सरमामधेन समवापिकारण प्रयासन्न कारणं सानादिभिन्नमममनायिकाणम् । उक्त कारणयमिन्नकारणवं निमित्त धारणवम् । अन्यथासिदा पव। पन् कार्य प्रति कारणाय पूर्ववनिता येन पेग गृह्यने, कार्य प्रति मापशासिर, पथा पर प्रति दयम् । २९य सानमयेणान्वययतिरेको र स्व., किन्तु कारणमादायमाऽम्पयन्यनिकी देने में प्रनि नयथासि, था पर प्रति रूपम् । अन्य प्रति दिन वे गई । सस्य कार्य प्रति पूवनि, सय कार्य प्रापयासिर, २१ पट प्रयामा पार समापिकापाकापरे प्रति उन दोर्य, प्रदान जनको गुपयायमासिपम् । सहन नाम का नि नि , नसा FRecism, पहा . भरिपुः पुरिन पर मी दम! RINTamilar समभो मामिet, मार । ई FREERE, Atarrerit grm. मापन RTERTAINMarat Trairerit मर

·No text on this page.

·= माऽभावाऽयोगात् । एतेन वायौ रूपसमवायसवेऽपि रूपाभावान तद्वत्ताधी.
रित्यपि निरस्तम् । विश्व, चायौ रूपवत्ताधीविग्हाद रूपाभावो रूपामावात्
ताविरह इत्यन्योन्याश्रयः । इत्थं च समाथिकारण यादिप्रवादोऽप्यस्त
गत इति ।
अमावस्यापि लाघवात् कप्ताधिकरणत्यमेव । न जानन्नाधिकरणामकाय.
कन्यनारेश्याऽतिरिक्तकपनाया लोयस्वमिति या यम् । नर्वभावाधिकरणका
भावस्यातिरिकन्वेऽपसिदान्तापनेः, धर्मकल्पनालापाच । सप्रतियोगियचं
चाऽभावहरयमावेऽन्यप्रतियोगिकदमिव तारे तस्युदिननितव्यवहारविर.
यत्रादिरूपम् । एतेनाधाराधेयभावस्य तत्तदपिकग्णाना नदियाऽभावान
सत्ताम्दरसमन्यायभावप्र यक्षस्य चापटन निरस्नम् इत्थं च पटीनारनी'
यादावपि तदुपलक्षितं वरुपमेव मार्ग । न २३ पटकाटेऽपि तदमा
स्यात् यकाले यद्रव्यं येन परिणमान ताकाले तस्य नपान । प्राम.
भावादिविषय वायते । बोतमायादिप्रक्रियाऽपि मनिना । पारण.
मरि मायादवाडा तिरेय, नियनसिसि बादिक २ भियनाम् । मान
पार कार्यो:वस्यन्यथानुपपत्तिः । सामण्या पि प्रनिनियतायाः प्रानियनका.
पारिवानाध्यतिमन्तरेणाऽमम्भाव्यम् । परिमाया रामादेय । शा.
गदिपदनादिवान प्रवाह नाना दोपाय, म दाहा.
पनि मन्यापभावाय वापराम,
द तोऽमनो वाऽन् ।
करण मन् पाई, ननु
र मदि मानायक : मम
RARE रामनी पराग मिLAI
पसिन मामेदियोmarit
पापनिभानीर-गरमा
मापि गुबर- नाशाय ॥६॥

·No text on this page.

·वषयवृत्तिद्रव्य व्याप्यजातिमत्वं तेन न परमाण्वादाययातिरतिव्याप्तिश्च बारूपादौ । क्षितिजलयो रसवत्त्वं गुरुत्ववत्वं । प्राणादीनामपि तखेन तदुन्नेयम् । पृथिवीनेजसोनमित्तिकव्यत्ववत्वं, तच तत्समानाधिकरणद्रव्यवच्याप्यजातिमस्वम् । = पृथिव्यप्ने जोवाय्याकागमन विशेषगुणवत्वं साधर्म्यम् । यस्य यत् साधय, = इयत्वादि विना, सदितरेषां वैधम्य योध्यमिति द्रव्यस्वरूपम् । तदनन सम्यक् । तथा हि-पृथिव्यप्तेजोवायुमनांसि नावत् पुद्गलद्रव्य- 'मेव, मूर्तक्रियावविात् । आत्मपरिणमिता वा पृथ्व्यादयः पुद्गला जीवा एच, मनुजादिवत् । भावमनस्त्वात्मगुण एवेति न तपां पृथग् इत्यत्वम् । पृथ्व्यादि- परमाणय एर हि प्रयोगविससाभ्यां जलालित्वेन परिणमन्लि । आतिभेदेना:- त्यन्तं तेषां भेदे चान्योन्यमुपादेयमावो न स्यात्, अस्ति चाऽयंः चन्द्रकान्ता. जालस्य, जला-मुक्ताफलादेः, काष्ठादनलस्यानिलानलस्य चोत्पत्तरानुभविकत्वात् । यद्रव्यं यदव्यन्वंसजन्य तत् तदुपादानोपादेयमिति नियमाच्च । दृष्टं चैतत् ग्वण्डस्टे महापटध्वंसजन्ये, करकाध्वंसजन्ये जले, पापाणवंसजन्ये भस्मंनि च । अन एव च पापाणभस्मपरमाणनामयेन पाषाणस्यापि गन्धवत्त्वम् । इत्थं च गन्धः पृष्ध्यामेव, स्नेहो जल एव, रूपवत्वं क्षियादित्रयाणामेवेत्यादि निरस्तम् पापाणादौ गन्धस्येव पृथ्यादौ सर्वत्र स्नेहादे. सिद्धेः; अनुकटत्वाचा प्रत्यक्षम् । एवं च गन्धं प्रति पृथिवी चेन, स्नेहं प्रति जलवेने यादिकारणताभेदाऽकल्पनरा. पवमपि । पुद्गल नैय रुपादिकं प्रति कारणनायां लघीयस्त्वात् । एतेन लक्षणा• व्यात खण्डिलानि ॥६॥ धर्मादीन् लमयनि- गत्युपकारकोऽमय-प्रदेशोऽसपिनिष्क्रियः । एकद्रव्यं समाग्न्याती, धर्मो धर्मोपदेशिभिः ॥१७॥ तीति । स्वत एव गतिपरिणामवता जीवपुद्गलानां गौरपेशाकारणं मस्तियः । उपकारो हि सर्वत्र गनिस्थित्यवगाहपरिणनद्रव्यसायाप्येन प्या.

·সামনা সা’ } eীক্ষায়খানা: { বুখানা মায়া-
বধি। ধুবিধে হযই। ঘৰ}}নাব: পর যুব শিবিঃ-
স্লিমাৰঘটলঙ্কায়াগসfলঙ্কাকীকাঙ্গালিঙ্কাকলীলিঝাযান।
সমর্যন্ত নাথ। নী: : ২ কী; যে সা:, ৭
থা: থমযিৎ । নয় বারব: হযশস্য, বংগৃহবি মুহা যায"
ধুলাবালি মুসকানি টি । সাসুফানি দি সিটি
যালি। লীৰা:-qগাইনী হাননা: সম্ভব sa: বিল্ট:
যাব বুঝবেন এবংমাণ নিণিমালা বা
সাহিংগনিত্যাখান ক্ষম অরিহন?? তাহৰিমগুরা মিয়া তু চাই
মধsষ্টৰ। ত্বে সাহা মনস্ক গালি, মাথায় যাই। নয়
৪ানলায্যদাবি বি মানু: {{}}
तयवाऽधर्म आदिष्टः, परं स्थित्युपकारकः ।
অনুশান্ত আস্থাহী, থানাধিনা |}
না লায়ান নিহাক্ষাৎ। মানববন্যাগণ
যখানে দয়াগ্যাহ; ন ঘুননাহমান ভুয়ারি অন্তস্বার।
ঈম ঘাঘবগানা প্লীহাহসইখনৰৱৰিীলংকাহীনী-
বন্ধী। বৃষোষনা ৪ বনামধাবি মিয়ার
ফাইমাথাব্ৰণীবি। সংযাহangয়াবীথিzস্ক্যানাবি
সমলাবে গা,
গাহিমামা।
সমস্যশাৰ-পানাহগাল }}}}
আমােঘ শীধাৰ সা-ায়ানা না।
মূলাঃসুপাম, দিঘািনা |}{}}

·एकप्रदेशमुगयेष-प्युनाया तत्र गर्वतः । प्रदेशानां हि संहार-पिसगी स्तः प्रदीपरत् ॥११॥ मनन्नोऽयमिति। मात्रामस्याऽनन्ना प्रदेशाः । माका पिरलक्षण- मेकप तदक्षियरवगाद लोकाकामिन्युभ्यते, सान्यं खलोकाफाशमिति । पत्राद्गुलाऽसइयभागप्रमाण सहयभांगरसरचया लोकाकाशप्रदेशा विम. ग्यन्त, तस्मिन्नमयप्रदेश वियपाटे जपन्यत एकजीवस्यावगाहो भवति, फायचित् पुनरताशे माये; करयनितागपु त्रिपु खोविन्यादि । भास- मस्ताच्चेति । केवलिनः पुनः समुपातकाले सकललीकाकारोऽवगाहो भवति; अहोकरय कमपि प्रदेश स नाफामनि । भय धर्मास्तिकायादीनामजीवानामवगाहनामाह-अभीवानां चिति । सा विधा, मूविगाहनाऽग्तविगाहना च । तत्राचा पुद्गलानाम् । सा चैकप्रदेशादिषु माज्या नपथा-परमाणोरकरिमन्नेव प्रदेशेऽवगाहना, दयणकरयैकस्मिन् दयो, प्रयगुकस्यैकस्मिन् वयोनिषु वा; एवं यावत् सध्ययाऽसाययाऽनन्तप्रदेशस्य च पन्धस्यकादिपु समयेयवसायेयेषु वा प्रदेशेष्यवगाहना योध्या । अचित्त- महास्कन्धस्य तु केवलिसमुत्पातयन् समस्तलोकेऽपि रा । यथैकप्रदीपप्रभाव. मासिने भूमिगृहे प्रदीप सराप्रभापुरगलानामयनुप्रवेशो दृष्टस्तद्वदेकरिमन्नेव ममःप्रदेशे पनपरिणतिविशेषणानन्तपरमाणुस्कन्धायाप्यवस्थानं न विरुद्धमिति । द्विनीयामाह-अन्पति । धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकाययोः पृत्स्ने लोकाकाशेऽव- गाद नि । नन्वसद्धेयमागादिपु जीवानामगाहे को हेतुरिस्यत आह- प्रदेशानामिति । यथा प्रदीपः स्व-पेऽबकाशे सोचमास्थायास्ते महति चोपन विकाशं भजते, तथाऽमप्रदेशानां सोचविकाशधर्मवात् प्रकर्षप्राप्तसोच- स्यामनो लोकस्यकस्मिन्नसधयेयभागेऽयस्थानं, प्रकृष्टविकानाप्राप्तस्य च केवलिनः सर्वलोकेऽवगाहो, मध्यमावरथा चाऽने कभेदेति । अनन्तानन्तप्रदेशप्रचित- कार्मणशरीरोपलेपाच जघन्यतोऽप्यसलयेयप्रदेशावगाहित्य, कादिप्रदेशावगा- दिता जीवस्य स्वभावो हामिति ॥ ९-१०-११ ॥

·No text on this page.

·व्यवमायतनारं नन् पण्डित द्वितीयस्तत्र विजेयः, पड्विकल्यसमन्वितः । आनुगामि-बर्द्धमाना-अम्धिनेतरभेदतः ॥२२॥ द्विधेति । अवधिज्ञानं द्विविध, भवप्रत्ययज क्षयोपशमनिमित्तं च । आय नारकदेवानाम् । यत्रापि मुख्य कारणं योपशम एव, पर तस्य क्षयोपगमम्य कारणं भव एवेति कारण कारण-वादि यम । द्वितीयं पविधम् । तत्रोपत्तिोग- दन्यत्राप्यनुवर्तमानमानुगामिकम् । उम्पनिक्षत्र व विषयावभासकमनानुगानि. कम् । उत्पत्तिक्षेत्रात् क्रमेण विषयव्याप्तिमवगाहमानं बर्द्धमानम् । उपरि- पेक्षया क्रमेणा-पीभवद्विषय होयमानम । आकेवलप्राप्तामरणाद्वाजनिष्टकार्ड देवादिजात्यन्तरस्थायि वाऽवस्थितम् । यदीयते वर्द्रत च, वने हीयते २, प्रनिएउति चोपद्यते चन्यनारेवतम् । नवनिष्टते हीदं क्वचिदेवमिन बानि, शुभाशुभानेकसयमस्थान्लामात् ॥ २१-२२ ।। मन:पर्यायकं नाम ज्ञानं द्विविधमिप्यने । ऋजुमतिविपुलधीः, केवलं केवलं मतम् ॥२३॥ मन इति । ग पर्यापज्ञान विविध ऋजुनिमनःपद मन.पर्यायज्ञानं च। विशुद्रयप्रतिपाता या च प्रथमान पाम् ज्ञानस्वरूपम् । लक्षणान्येपा वक्ष्यत इति ॥२३॥ प्रमाणं च नदेय भ्यान् • सपत्रमदान यततम्याति प्रामाण्यं गणेश प्रमाणमिति । तदिति । पदिय दर - स्वपरव्यवसायिज्ञानं प्रमाण मयर्थः 'प्रमाणपेनाभिम ज्ञान, व्यामरा प्रमाण निरूपयति-

·No text on this page.

·भगाउन परमादम्प.:::::: मानं पाग:--:... रमनमिनि मानम् । मयं प्र यस् ! गं म्पो चोप्यः ॥२६-२७॥ मंगयमाह- नमयोऽनस्थिता- मान माधयाया- यया म्यागुम्य विकार नदिति । मापराधER:... मान सेगमा । यथा ये gi. विगु विपिनादीमा मात्र अनापमापमाद- अति .. Here! CingRRii मर- मरिद्धिमा . - -... नरपति म . रnि:- refix ! Prerrer...

·No text on this page.

·प्रयन्नानां तद्गतजातीनां तदभावस्य च मानसम्। आत्मैकावपरिमाणयोरपि मानसमिति तात्पर्यटोकाकृन् । अत्र - परचक्षुःसंयोगायनन्तरं घटस्वादिविशिष्टमविकपकज्ञानात् पूर्व घटपटवादीनां वैशिपयाऽनवगाहक्षेत्र ज्ञानं जायते, हिनिटरियां विशेषणधियः कारणत्वात् । तदेय निर्विक-एक, तच्चातीन्द्रियमिति न प्रत्यक्ष. घटम्हं जानामीति प्रत्ययात् । नर यात्मनि ज्ञान तत्र घटस्तत्र घटवं प्रकाभ्य भामते । विशिष्ट- निष्टवाने च विरोपपताइन्छेदप्रकार जाने कारणम । निर्षिक पे तु घरवा- दिकं न प्रकार : घटायायप्रसार घटादिविनिजानं तु जायाण्डोपाव्यतिरिक्त- पदार्थज्ञानग्य विनिर्मप्रकारकत्यनियमान स्यादेवेनि । यत्र प्रत्यक्षमा महत्व कारणे, कारणतावच्छेदकमम्बन्धश्यालोकसयोगदत् । इन्द्रियं करणे. विण्येन्द्रिय- मनिकों व्यापारः। स न सयोगादिभेदेन पइविध, । तत्र व्यस्य प्रत्यक्षे संयोगः सन्निकर्षः । द्रव्यसमवेतगुणकर्ममामान्यानं प्रत्यक्षे संयुक्त समवायः । अन्य समवेतममवेत-गुण-कर्मव-मनादीना प्रत्यक्षे सयुक्तसमवेतमादाय । सदस्य प्रत्यक्षे प्रोटिनमवाय.। दसमवेत शम्दवादीको प्रत्यक्षे श्रीवायरिउनममतसमवाय । अमावसमवाययो प्रल पिणना। वोषिक- मने समयायो न प्ररम', मन्यन्धको यादाश्या यशाय हेतुशदिनि । अब विशेषणन,ऽणि नानाविधाः नाति-भूतातो पदाधभादग्य प्रक संयुतविपणता सन्निकर्षः। मायादौ पारामायग्य संपुन मभवेनविशेषगाना। सम्यादी सुपायभाषाय मयुगमनसमवेनविता । अदाभादग्य श्रोगविषमता, वादोमायभाग्य योगनिमनवताविपणना। एवं भूननवटामातादौ पाभासाद. संधुनविपरिवार. भाभा गाभावादेः प्रोगामिपिता । एबमयमा । दं पोयम्-या पाण्य मन्य मर्मयोगायोगानु पहिरन घटतहगुमादिमायभासमानुषप्रयासोटी समयोगी भालोकरयोगा नियम् । मामा काटिन.

·No text on this page.

·पर इन शान नयसम्म विनापि दिनीयदिनेऽनौतिप्रत्यय, तामझाने प्रभारीभूनसामान्यस्य पटावरय सावादिनि गते । माननानाप्रयामानानु यतिपय मान माय च 'मुरभि चन्दन' मिति चाभुपे सौरमवस्य भान, पमान गरीएर जानेऽनुव्यवसाये धूलीपटलस्य मान व शानलाया। परमादी सपदि सर्पवादिभानमपि ज्ञान- गया। योगनों युक्त-नानयोगिवियाधि । नत्र योगाभ्यास- पीतमन समाधिसमामादितविधिमिदियुक्तः, नग्य विना ध्यान मदा सर्व- प्रत्यक्षम् । युनानो विषयल्यावृत्तमानमः, तम्य तु यानमारमाणिपनि भयानुमितिः। सा र परामर्गजन्यमानापा, पहा न्यामिकरणज्ञाना- FEET | अय व्याप्तिमान फरणं, मनु स्याप्य वेन शायमान लि. अनागतेन विनष्टेन न लिनानुमियनुपादापतः । नव्या अनुमिनि प्रनि मनस्वेनैव करण. खमाहुः । न्यातिश माध्यदन्यावृति देगुन्यापकमाध्यसामानाधिकरण्य या । अध्यातिपदे व्यभिचारमानाभाव. सहवासानं च कारणं, भूयोदर्शनमपि काचिदुपयुम्यने । अत्र गवानिवृत्तय एकधर्माभ्युपगमे द्वितीयम्य नियनप्राप्तिरूप- स्तकोऽध्यपेक्षितः । तथाहि-यस्यं वलिमान स्यात्तदा मयान्न म्यात. कारण बिना कार्यानुपपत्तः { यात्राप्याराहा सदा व्याघातात् साऽपमार्या, सहाया व्याघाता- वधियान् । कारण विनापिदि यदि कार्य स्यात्तदा माय बरयादेनियमन- उपादानं न स्यादिनि । व्यापार परामर्श: सर यातिविशिस्य पक्षेण सह वैशिष्टचावगाहिज्ञानम् । तच पो पर्श व्याप्य' दनि शान पक्षो व्याप्यवानिति जानं वा । अनुमिनिरपि पक्षे साध्य' इति पशः साध्यामिनि या । द्विविधादपि तन्मात् 'पक्षः साप्यवानि' स्येवानुमेत्यन्ये । केचित्तु पक्षविशयकपरामर्श- स्यैवानुमितिहेतुतेति । पक्षनाश्या हेतुः । सा च मियायिपाविरह विशिष्ट- सिन्धमावः, न तु सिद्रयमम्वमा, सिदी सयामपि मिषाधयिपासरवेऽनुमिने- भर्भावात् । नावि साध्यसन्देशः, विनापि नं पनगजितेन मेघानुमानात् । भनेन सिपाधयिषामात्रस्यापि पक्षनावमपास्नम्, विनापि तां तदनुमानान् ।

·No text on this page.

·प्रतीयमन्तर 'अनेन मदगी मदीया गो' रिले निश्चय उपमितिरिति पूर्वोचर मोमांसिनः। मथ गाल्दयोधः । तत्र पदज्ञानं करणं; त्या पदनन्यपदारमा ग्या- पारस वृत्तिश्च शक्तिलक्षणाऽन्यतरसम्बन्ध । तत्र पदेन मह पदार्थस्य माक्षात् माय: मतिः। सा चाऽस्मान्दादयमयों मौद्रव्य इतीहामिका; आधुनिकनाम्यपि साऽरत्येव । नव्यायाधुनिकसकेनितेऽपि शक्तिमामनन्ति; नेपामिछामायैव अस्तित्वात् । शक्तिप्रय ब्याकाणादेवनि ! न पातु- प्रनिम्त्ययानां मक्तिमहो व्याकरणाद भवनि । चाहत मनि सापके स्यायने स्था याकरमराम्यातस्य कतरि शक्तिर, तत्र गौग्यात् सम्यत: किन्तु तो शक्लिोषान् । पचनीयस्य पाक करोती-यनेन विवाह नो याना- पान् । रथो गन्ते जामातीत्यादावाश्रय यादो नस्यनीयादौ प्रतियोगिरे निलमगा । ल वेन हि तिल कारमेन च लहगति युगपतियाऽनम्यु पगमेदिन यमान वादोनामनचयः । अथ तुम्ममियाने : Tara नृनौया स्यादिनि चन् , न; अनभिहितसदस्या के कर्तानि नारत् । मास्मान- भने प्रियामुण्यविनयमः शादिबोध नि मान्दियाः यथा यो पाम गठ ताया ममामिनाश्रयनिष्टसयोगानुकटोरा भन्नाको दर्तमानमनि wrint मोषः । नैयायिकास्तु प्रथमानामुमयिक - 1 3. र प्र.मनिष्ट्रासयोगानालन्यापागनुकूलदान टिम देव योध: । न संपाय गो पानी धापनप दमाम नमानि रापम । भानगमदर्शनाया उमिदमयमा दायर करत. नामा. St SIRIRI TAGEment, रामnि परसर.गु ! AR. Pareer RR

·No text on this page.

·३ यदि तद् विजातीयमेव तदा लक्षणयैव । यत्र यौगिकाथरूढयर्थयोः स्वातन्त्र्येण योबस्तयौगिकरूढम् , उद्भिदादिपदम् । भत्र हि तरुगुल्मादिगिविशेषोऽपि बुध्यन इनि। अथ लक्षणा । सा च शक्यसम्बन्धरूपा । नथा च ('गहायां धोप' इत्यत्री प्रयाहरूपशक्यार्थसम्बन्धस्य तौर गृहीतत्वात् तीरस्य स्मृतिः, नत' शाब्दबोधः । इयं च तात्पर्यानुपपतिप्रतिसन्धानाद भवति । नान्वयानुपपत्तिलक्षणाचीजम् । तदा हि यष्टी प्रवेशय इत्यादी लक्षणा न स्याद् , यटिपु प्रवेशान्वयानुपपत्तेरभा- वात; तेन सत्प्रवेशे भोजनतापानुपपत्या यरिधोपु लक्षणा ( एवं काकेभ्यो दापि रक्ष्यता, छत्रिणो यान्तीत्यादावपि बोध्यम् । किञ्चैवं गङ्गापदस्य क्वचित्तीरे क्वचिद् घोषपदस्य मत्यादी लक्षणेति नियमो न स्यात् । अत्र शक्तिलक्षणा ऽन्यतरसम्बन्धेनेतरपदार्यान्वित स्वशक्यार्थशाम्बोधं प्ररि पदानां सामर्थ्यात् लाक्षणिकानां शाब्दबोधे पदान्तरं कारणमिति केचिन् । अत्र लक्षणा द्विधा, केवल- लक्षणा लक्षितलक्षणा च । गलायां घोप इत्यत्राधा, द्विरफपदस्य भ्रमरेऽपरा । एवं विषं मुड्वेन्यत्र जहःस्वार्था, यष्टीः प्रवेशयेत्यादावहारमा । त्वमसान्यादी वेदान्तिनां जहद जहत्स्वार्थाऽपि । केचित्तु 'काकेभ्यो' इत्यत्रैवेयम् । पर्व गोणी. शुद्धत्यादयोऽपि भेदा अवगन्तव्याः । वाक्ये तु गस्तरभावा लक्षणाऽपि नास्ति । गभीरायां नयां घोप इत्यत्र नदीपदस्य न्दं तीर लक्षणा, गर्भारपदार्थस्य प. त्तिचिध्यानया सहाऽमेदान्वयः । एकदेशान्वयाऽस्वीकारे तु रदीपदम्य गभीरनदीतीरे लक्षणा, गभीरपदं तात्पर्यप्राहकम् । एवं समासेऽपि । तत्र .बहुनाहो चिरिन्यादी गोपदाय गोमति रक्षणा गवि चित्राऽमेदान्वयः यहा गोपदस्य चित्रगोमति लक्षणा, चित्रपदं तात्पर्यमादकम् । एवमारूदवानरो वृक्ष इत्यत्र वानरपदस्य वानरागेहकर्मणि रक्षणा, मारूढपदं तार्यप्राहकम। उन्पुरुये.पूर्वपदे लक्षणा, राजपुम्प यादौ निपातानिरक्कनामार्थयोर्भदनान्वयस्याऽव्युत्पतवाद गनपदाधन पुरुषपदार्थम्य साक्षान्नान्वयस्तरमा गनपदे गजमम्बन्धिान लक्षणा, भुरुपेण सहाऽभेदान्वयः । न चार टप्नविभक्तः स्मरणं, अम्मनविभरतरपि ततो ·नविजयाध मान्दवीधविलम्बोगद स्याहुः। मान्दिकाल्वयोग्यता दान सह यपदार्थस्यानयोऽपेक्षितस्तयोरव्यवधानेनोपस्थितिः । तेन मिररठ भयानासतियोग्यताऽऽकाशातात्पर्यज्ञानानि कारणानि । तत्रासत्तिर्य र वदिमान् देवदत्तनेन्यर न ओधः । नीलो पटो द्रव्य पट इत्यत्र बसतिभमेऽपि सितावत्र नादबोधः । अर्ववाश्यार्थस्थले ऽपि सम्भवत्येव नत्त पदार्थरमरने करणावामावरपाऽयोग्यतानिधयन प्रतिबन्धान मान्दवीधा तदभाभिय मौसिनोऽजन्य दोपरिशेषाजन्यनजानमा प्रतियधयावात् । योग्यता- योधात् । धवसदिन छिन्नीयादौ पः मदिरय विभक्तपत्यका पुग्यते । न चैकक्रियान्यविरुपमाहिये क्षणा, क्रिमादेऽपि तदर्थ- साहित्यस्याऽननुभवाच । अत एव लापवाद राजपुरोहिनी सायुग्यकामा यो सामिन्यत्र द्वन्द मात्रीयते । किन्तु वास्तवभेदे मः, नीलपटयोरभेद हत्य मालपदस्य नीलावे घटपदस्य घटवे लक्षणा, अभेद इत्यस्य चाऽनमाऽमेइ । ान्न दोषः । समाहा तु महिनकुलमिन्यादौ परपदेऽहिनकुलसमाहारे लक्ष पूर्वपदं तात्पर्य प्राहकम् । भेरीमद यादयेत्या तु स्वानप्रवृत्ति सम्बन्धन सम रस्यान्वयः, एवं पश्चमलोत्यादावपि । परे बहिर्न कुलभ युप्यते, प्रत्येकमेका समहारसंज्ञा च मौका नपुंसकत्वं च प्राणियंत्यादि सूत्रेणोक्तं तत्रैव, १ कवचनमसाश्चिति वदन्ति । पितरौ श्वमुरावित्यादौ पितृपदे जनकदम्प श्वसुरपदे वीजनकदम्पत्योर्लक्षणा । घाइन्यादौ घटोपस्थितिसम्भवान्नल कर्मधारये नीलोत्पलामियादावभेदसम्बन्धेन नीलपदार्थ उत्पलपदार्थे प्रकार लक्षणा । अत एव निपादस्थति याजयेदित्यत्र कर्मधारय एवः श्रुतिबोधि जनानुपपत्यैव च तस्य शूदस्यापि यागोपयुक्ताध्ययनस्य कम्प्यत्वात् । उप मईपिप्पलीत्यादौ परपदे तासायधिनि लक्षणा, तथा च कुम्भसम्य ममीयं पिप्पलीसम्याप्यभिन्नाईमिन्यवयशेध इति । মমা। গুণহাখsংবায়খ যান। বন্যসাৰাঘ ৰ'র सनि संदायरुपं निकाय वा योग्यतामानम । नव्यास्तु उक्तस्थाने सेके वर्ष .

·निश्श्योऽपि न नियमः, तसावेऽपि वृहस्पतिमिति स्वावास्यात् सन्तो. पोपलम्धः । दहिना तिमीप यायस्फोट गर, तात्पर्यविषयाबापरुप- योग्यताप्तवान , मयुजन मिशतानि स तात्पर्यादिनि बदन्ति । येन पदेन विना या पदरयाऽवयाऽननुभावकावं तेन मद्द तस्याकाक्षा । यथा क्रिया- पदैन कारपदस्य ! यस्तुनो पटकनायोधं प्रति घटपदोप्ताहितीयारूपा- कालाजानं कारणं, तेन पटः कर्मवमानयनं निरियर न शाब्दयोधः । भय. मेनि पुगो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामियादौ तारपर्यप्रहाधीनोऽन्वयनोधः । जिज्ञासा प्रति योग्यता आकाहेति च तस्वम् । सा च स्मारिततदाक्षिप्तयोरविनाभावे सन्ति श्रोतरि तदुत्पाप से मगावगमप्रागभावः । वक्तुरभिप्रायस्तात्पर्यम् । तरज्ञाना- देव सन्धवमानयेत्या क्वचिदश्वस्य क्वचिल्लवणस्य च बोधः । न चापाप्रकरमा- दीनां कारणावं, अननुगमात् ; तात्पर्यज्ञानजनकन्वेनानुगमे च गौरवात् । इत्थं च वेदेऽपि तापमानार्थमीश्वर, कम्प्यते । न च तत्राध्यापकतापर्यज्ञानं हेतुः, सर्गादौ तदभावात् । संवादिशुरुवाक्यादावीश्वरीयमेव तत् । अन्ये तु नाना- यादी क्वचिदेवदं कारणम् । वेदै तु मीमांसापरिशोधितन्यायादेवायोऽवधार्यते इति वदन्तीति । कपिलातु प्रत्यक्षानुमागमात्रय एवं प्रमाणानोत्पाहुः । अयापित्तिर. पीलि प्रामाकराः । उपपाधज्ञानेनोपपादफफापनमर्धापत्तिः । साविधा, टा. वित्तिः श्रुताापत्तिय । यथा दिया अभुजानस्य प्रत्यक्षदृष्टेन पीनावेनानुपपध- मानेन रात्रिभोजनकपना, यथा च मानवजीविनी देवदत्तस्य श्रुतेन गृहासना- नुपपद्यमानेन बहिस्सत्यकल्पना ॥ अनुपलब्धिरपीति भाटवेदान्तिनौ । सत्र 'ज्ञानकरणाजन्याभावानुभवा साधारण कारणमनुपलब्धिः । अत्र वेदानित प्रमाणचैतन्यस्य विपयावच्छिनचतन्याभेदो ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वं, प्रमानुसत्तातिरिक्त सत्तावामावश्च विषयगतप्रत्यक्षवम् । अत्र घटाचवचिन्नं चैतन्य विषयचैतन्यं, अन्तःकरणवृत्यच्छिन्नं चतन्यं प्रमाणचैतन्यं, मन्नःकरणावच्छिन्न चतन्यं प्रमात. चैतन्यम् । तत्र तेजसमन्तःकरणं चक्षुरादिद्वारा घटादिदेग गत्वा तदाकारण

·No text on this page.

·सांव्यवसानिटिक किमिदं सांव्यवहन्टिना ...... धिमनःपर्याययोस्तु टिंगला , greer निय च । आर्य चाट ve. स्पष्टवेन तरल्यान्टा १Tr तस्य विकलप्रत्योऽx इन्द्रसृष्टमिन्द्रजुट ! मित्यादि । तत्र rrrrr.in जुष्टं शब्दादीनां य:45 तच्चोक्तं पा कारणवम् । परं मनोरन्ट १० अयेन्द्रियानिन्टियेगा योगाद इन्द्रो जीवः । 24 मित्यर्थः ॥३३॥ तभेदानाह- इन्द्रियमिन्द्रलिई का इन्द्रियमिति भावमनश्च । वर्गणास्कन्धा ग. । एतेन ।दारीरच्या- चिन्तातश्चिः गं, तथा च । अन्यथा न्द्रियन्वे च स्येन्थमप्य- च । ज्ञान- यापि तद्धतु- वारणाच । स्याणुत्वसिद्धि- दर्शयति-एतद्- द्विधा । इन्द्रिया- एवमनुमानादीनामप्य- . : द्विधा तद् तर निवृत्तिरूपका लन्धिश्वाची तदिति । पायूपस्थान्यपि पञ्चविधमपीमिय पतः ॥३८॥ रित्वे गतीन नवंबा।

·No text on this page.

·१०५ अधानिन्द्रिय निरूपयति- अनिन्द्रियं मनो द्वैध, द्रव्यभावप्रकारतः । एतद् द्वयं मवेद् द्वेधा, मतिश्रुतविकल्पतः ॥३७॥ भनिन्दियमिति । अनिन्द्रियं मन । तर द्विविध, द्रव्यमनो भावमनश्च । तत्र “समिप्रदेशत्तिमनःपर्याप्तिकरणेन चित्तार्थ गृहीत! मनोवर्गणास्कन्धा दश्यमनः । भावमनस्तु चित्तचेतन यो साध्यवसानादिरूपो जीवोपयोगः । एतेन मनोऽगु इति निरस्तम् । सर्वाङ्गीणमुखाद्युपपत्तये मनोवर्गणापुद्गलाना शरीरव्या- पकत्वकल्पनात्। पौदगलिक यादव चास्य जातिम्मरणादिममयेऽतिचिन्तातथि तसा जमछापि महाते । अथ वङ्मनीयोगो ज्ञानमामान्ये कारणं, तथा च मनोडणुत्व एव मुषुप्तो पुरीनति वर्तमानेन तेन ज्ञानाऽजननं सनच्छते । अन्यथा मुपुतिमा कालोत्पन्नज्ञानव्यक्तनसम्बन्धेन्गा मनश्च प्रन्यान्वायनः । नदीन्द्रियाचेच मानाभावादिति चेत् । न । रासनमाले स्वाचरासनोमयोत्पत्तिवारणस्येत्यमप्य- सम्भवात् । रासनादिसामग्र्यास्पानिपनियन्धकत्वकल्पने गौरवाच्च । जान- सामान्य कारणमपि तक्षयोपशमादिश्व । इयं च चर्ममन सयोगस्यापि तद्धतु- - वमपारतं, विजातीयाममन संयोगस्यैव हेतुत्वेनैव निरुक्तप्रत्यक्षवारणाञ्च । युगरदनेकप्रत्ययाऽनु पत्तौ तु स्वभाव एव कारणामिन्यतोऽपि न तस्यागुन्वसिद्धि- रिति । एवं निरुपितं सांव्यवहारिकमथ तम्मलितान्मक मवेति दर्शयति-एतद्- द्वयामिति । इन्द्रिय नमनिन्द्रिय जमिनि द्वयमपि मतिश्रुतभेदाद द्विधा । इन्द्रिया- मिन्द्रियजन मतिश्रुतयोरेवान्तर्भवतीति भावः । एवमनुमानादीनामप्य- त्रैवान्तर्भावो बोध्य इति ॥३७॥ अथ मतेश्रुतयोलगमाह- स्पाच्छुताननुसार्याध-मिनरं चतरं मतम् । अाग्रहादिका प्रोक्ता, चतुर्धेच मनिर्यतः ॥३८॥ स्पादिति । मतिज्ञान ध्रुताऽननुपारिले मनीन्द्रियजन्यमनोजन्यज्ञाना- न्यतरथम् । अवमहादिकमबदुपयोगजन्यज्ञानत्वं वा । नानुमारिवं ध्रुनुज्ञान-वे,

·No text on this page.

·tus
-
अथ प्रकारान्तरेण तं विभगत-
झुनझानं गमागपान, चक्षुर्दगविध निनः ।
अबरं मंनि सम्यान, मादि सान्नं नया गमि ॥४१॥
एषमाप्रविषंच, प्रतिपक्षाभिनं मतम् ।
सांध्याहारिफ प्रोयतं, मयं च यथामति ॥४२॥
श्रुतंति । शुनजानमराऽनशादिभेदन चतुर्दगधा ! ताक्षरं त्रिधा,-
संजा-व्यानन-लब्धिभेदात् । यहुविलिनिभदम.यं, भाष्यमाणम कारादि द्वितीय
एते चोपचाराने । लम्ध्या प्रियमनोनिमित्तः श्रुतोपयोगस्तदावणक्षयोप-
शमो वा । इदमेकेन्द्रियाणामपि, अश्यक्ताक्षरटामात् । अनक्षाधुनमुच्छ्यसितादि,
तस्यापि भावशूनहेनुयात् । समनस्करय सनिश्रुतम् तद्विपरीतमसजिश्रुतम् ।
मम्यक्युलगङ्गाऽनप्रविष्ट, लौकिकं तु मिथ्याश्रुनम स्वामित्वचिन्तायां तु
माना । सम्यग्दृष्टिगृहीतं मिथ्याश्रुनयाप सभ्यम् , अवितथभाविधादिना यथा-
स्थानं तदविनियोगात् । विपर्ययामिथ्याष्टिगृहीतं सम्यगपि मिथ्या । एक-
पुरुषाधाश्रित्य सादि, नानापुरुपाचानियानादि । एवं सान्नानन्तभेदावपि भाव्यो।
गमिक सदशपाट प्रायो दृष्टिवादगतम् । अगमिकमसदृशपाट प्रायः कालिक-
शुनगतम् । अङ्गप्रविष्टं गगधरनं, मनाप्रविष्टं तु स्थविर कृतम् । अत्र मनि-
अनयोपियनियम. सदश्ये सर्वश्र्यायपु । मतिज्ञानं साम्प्रतविपर्य, श्रुन
विकासविषयम् । यपि मनिस्मृतिचिन्तारूपेण मतेरपि त्रिकालविषयचं,
नापि तदिन्नोपयोगावदेनः श्रुत तवकोपयोगावच्छेदेन नदित्यदोष इत्येवं
मतितलक्षणं सप्रभेदं सां यवहारिक प्रत्यक्ष निरूपितम् ॥४०-४१॥
अथ पारमार्थिकं तदाह-
पारमाथिम्मुत्पत्ता-यात्ममात्रसमाश्रितम् ।
विकलं सकलं चाय-मधिर्मनआख्यकम् ॥४२॥

·वयाप्यजातिमचम् । ताशमान च परमाधिनानम् । इदं चावधिज्ञानावरण-
मन इति । मनोमात्र साक्षात्कार मन पर्यायज्ञानम् । चिन्यमानाः स्तम्भ
सर्वसंजिनां मनोभाववेदकम्। आमपापण्याचकदिमतामप्रमत्तसंयनानां मन..
माधीति । नव्यास्तापिकास्नु मनोदल्याकारणाहकमिदमधिविशेष-
दानि च धर्मभेदाभित्रायम् । अप्रमत्तमंयमविशेषजयतामो
कायायाया व कम्पमात्रास
पारमार्थिमिति । तस्य नाममात्रजन्ययम् । न चोपताविन्द्रियमनोनिर-
पेशवमेव । नेनाऽय याद क्षयोपशमभावापनकर्मपुद्गलजन्य ते ऽपि न इनिः ।
ना विविध, विकल मकर न। प्रायमपिज्ञान मनःपर्यायनानं च ॥४२॥
तत्रावविज्ञान निरूपयति-
विशिष्टातिविन्छदा-देवधी रूपिगोचरः।
विशिष्टंनि । अवधिनानन्यं रूपिवममन्याप्यविपयनागालिज्ञानवृत्तिज्ञान-
क्षयोपगमविशंपाद्भवनि ॥
मन.पर्यायज्ञानं निरूपयति-
मनःपर्यायकं ज्ञानं, हृदयमात्रगोचरम् ।।४।।
अनेकदिनिधानानां, शुद्धसंयमशालिनाम् ।
आपुफरार्द्धमाग्व्यात, संजिनां चित्तवेदकम् ॥४४॥
कुम्भादयो बाद्यपदार्थास्तु मनोदव्याणां तथारूपपरिणामान्यथानुपपत्तिप्रसूनानु
मानन एवायगम्यन्ते । अधास्य वामन माह-कति । इदं मनुष्यक्षेत्रवाति-
पर्यायनानावरणमयोपशमादुरपयते ॥४३-४४॥
अत्र नन्यमनमाद्द-
पाधिमानमेवेद-मानव्या महाशयाः।
सुय भेदाभिधानं च, धर्मभेदाभिप्रायनः ॥४५॥

·भेदे द्वीन्द्रियादिमूदमसङ्कल्पजननपरिणतद्रव्यविषयमपि मन पर्यायज्ञानं स्यात् । चेष्टाहेतोख मनसस्तनाद्यन्वात् । न च ज्ञानस्य पञ्चविधत्वोच्छेदादुःसूत्रापतिः । भाषावनयविवेकनोत्सूत्राभावादित्याहुः ॥४५}} केवलज्ञानं निरूपयति-- धातिकर्ममयोद्भूतं, सर्वभावप्रकाशकम् । केवलनानमाख्यातं, सरलं सरलं सदा ॥४६॥ घातिकति । ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायक्षयात् वेदज्ञान- मुत्पद्यते । न च योगजधर्मानुगृहीतमनोजन्यमेवेदं, धर्मानुगृहीतेनापि मनसा पश्चेन्द्रियार्थज्ञानस्य जनयितुमशायवात् । तत्त्वं च मविपयन्वम् । तच सामान्यधर्माऽनवछिन्ननिखिलधर्मप्रकारकावे मति निखिलधर्मिविषयकत्वम् । इत्थं च प्रमेयवदिति ज्ञाने केवलदर्शने च नाविन्याप्तिः । अत्र केवलज्ञानं स्व. समा-आधिकरणकेवलदर्शनसमानकालीनं न वा; केवरज्ञानक्षणस्वं स्वसमा- नाधिकरणदर्शनक्षणाव्यवहितोत्तरच्याप्यं न वा ! एवमाधा क्रमोपयोगवादिनां युगपदुपयोगवादिनां यदेव केवलज्ञानं तदेव देवदर्शन मिनि वादिनां च साधारण्यो विपतिपत्तयः । एतच्च तवं प्रन्थान्तरेभ्योऽवमेयम् ॥४६}} केवलज्ञानवानेदार मामीश्वरो रागद्वेषाज्ञानविरहिनन्दादित्याह - तद्वती दोपमुक्तत्या-दर्टचं प्रतिपादितम् । नस्माच्च तत्र नैवेप्टा, क्षित्यादीनां तु कर्तृता ॥४७॥ तद्वत इति । केयजानवनः दोश गादेपरोहा । अहवम प्रानिहायदि. पूनायोग्यदीपावलियर्थः । अस्दैव न प्रवचने रिकालाऽस्तिमल्सिन प्रभावशाल च । इयं च जगन्नतयाऽनादिशुदेशतिमिनिहा। अनेक- दुःखमयस्य जगतः करणे नस्य प्रयोजनामावान् । भारे का गदिम वसा- दिपाह- तम्मादिनि । गादिवशेषमुनादादित्यर्थः । ननु सक्षा रियादिक

·iii । "থা, নাৰ মন
সানিপি। এ ধব। ধ:শা
| "গ •if? বরগুনা ।
1 •iff af: নি তা নয়।
••••||ণাম। '
ঘনি নাবি।
tণ সপ্তঃবগাথা প্ৰথম: নিঃ
লস'। 1, 131 13
ন: গাগা-পাসিনা সাদ।
ifণ সমাপ- ||
fifall v, নাথান
fifখ খান। সব
নলব
মারক

·भय द्वितीयः पक्षनिरूपणपरिमोदः॥ परोशमुपवमने- परोक्षं चाय पथ्यते ॥४८॥ परीक्षामिति ॥१८॥ अथ लक्षणपुरःसरं सदभेदसयामाह --- तदस्पर्ष ममाख्यातं, पञ्चधा पूर्वपण्डितः । नत्प्रपनीऽय शिनयो-वक्ष्यमाणी यथाक्रमम् ॥४९॥ तदिति । परोक्षमित्यर्थः । भवेति । स्मरणप्रत्यभिज्ञानतानुमानागम- भेदतः पश्वप्रकारमियर्थः । शेपं स्पष्टमिति १४९॥ अथ प्रत्येकं दर्शयनि- संस्काग्योधमाभूत-मनुभृतार्थगोचरम् । तदित्याकारक जान स्मरणं कथितं युधः ॥५०॥ संस्कारेति । स्टम । यथा ततीर्थ रबिन्धमिनि । अनुभवमात्रजन्यज्ञान स्मृनिरिति परमार्थतन प्रमुष्टतत्ताकस्यापि तत्वम् । न च स्मृतेरप्रामाण्यं, प्रत्यक्षादिवदविसंवाद त्वात् । न चानुभवप्रमावायत्तधात्तत् , स्वविषयपरिच्छेदे स्वातन्त्र्यात् । अन्यथा धनुमिता युपत्तौ परापेक्षवेनाप्रापाप्यं स्यादिति ॥५०॥ प्रत्यभिज्ञानमाह - निर्यगृयत्वसामान्य-प्रभृत्यालम्बनं तथा। संकलनात्म ज्ञान प्रत्यभिज्ञानमिप्यते ॥५१॥ निर्यगिनि । अनुभवस्मृतिहेतुके विर्यगर्वकासामान्यादिगोचर तदेवेद. मियाकारक ज्ञान प्रत्यभिज्ञान प्रत्यभिज्ञानामीतिप्रतीसिसम् । यथा तम:- तोय एवार्य गोपिण्ड, गोसहयो गवयः, गोविटक्षणो । हिप., म एवायं जिनदत्त', ·नामा मगम:मानिनिमायेन्द्रिय नन्ग प्रयास पनि सामागावनिता। ११२ र न अगाHिANIनिपिगुमानमप्य पहनन, 'गोरिगणे महिप' गादेगी प्रमाणातनाएन । अनुभून यती गश्यपदयाप्यागमय भशापाननिममा ति ॥५॥ तर्फमाद- त्रिकालयनिनौर्य' म्प त् माध्यमानयोः सन्तु । सम्बन्धादिम्नदातम्य-मूडापरमुनामकम् ॥५२॥ उपलम्भेनरोदभूनं रिशानं परिकीर्यते । सत्ये सम्मिमिदं नि, नस्तारिशेयरः ॥५३॥ त्रिकालेति । मफलदेशकालायनदेन साध्यसाधनभावादिविषय उह स्तर्कः । या यावान् कथित धूम स सर्यो पद त्येव भवति. वनि विना या न भवति। न च ययापकसायसामानाधिकरणयव्याप्तेयोग्यावर भूयोदर्शनव्यभिचारादर्शी सहयतेन्द्रियेण सदोऽस्तु, सामान्यलक्षणया सकलसायसनस्यत्युपसहारयापि सम्मवादिति याप्यम् । त्यनुभवसिद्धन सायसाधनदर्शनस्मरणप्रत्यभिज्ञानाजनितेन तणे सफल साध्यसाधनव्या युएसहारेण यातिमहोपपते. सामान्यलक्षण या मानाभावात् । ज्ञातेनापि सामान्येग ऊह विना सफलव्यायनुपस्थितेश्च । व्याप्यारोपेण व्याप- कारोपस्तस्तु विपर्ययपर्यमायो चि माविघटकनयवोपयोगीनि । 'घट शब्दमा घटस्य पानफं, घटमा पटशन्दयाप्यं' इत्यादिवा याच भावोऽपि तणवावगम्यते, नस्यैव सफलमन्दार्धगोचरवात । उपलम्भेति । सहचारमा भिचारादा-यामुग्नमित्यर्थः ॥५२-५३॥ भधानुमान निरुपयति- सायं पग चाटिमं त्विदम् । स्मृतिदेव कगाध्यरिन् ॥२४॥ 1 'तर्फयामी' ·, अनुमानमिति । स साना सापरिझानम् । मन् मा लायन पा। मप्र साथ नुहमारधामरणकारण मानिसलमा गण्य स्मनन्यानिकाय पतिो यमानिनि मानम । पार HEREपोः प्रपनामनिपानसायापहीनदिप रानुमान थप मविप्र IPL निसमा, मायादेशानुनमा म दिप- पनिमितापा-नुपपराधः ! भापानुपानिय माप ५५॥ तिम मिनु | WRITrt Ram RTE TILamam PART-TETTINirmane RAN PRERNपाnिti iront int amrrerri... । ism-निगा। freena muiframe is६) . erit; tetratri titter: htt Fort trint.Ter tree.therermarke ।

·No text on this page.

·क्वचित् प्रयुज्यते नाम स्यान्तादिरिहापि च । कानिदिति । मन्दमतीनुरिस्पायर्थः । रयान्नादिरिति । दृष्टान्तोपनय- निगमनानोति । मया च पशावययमपि परार्थानुमानमिति ) मन शान्तं निरूपयति- स्याद् रटान्तोऽपिनाभाव-प्रतिपने पिलास्पदम् ॥५८।। देधोकोऽयं स साधर्म्य-चैधाभ्यां मुधीमुसः । अन्तर्यातिपहिव्यप्ति-अति व्याप्तिदिधा मता ॥५९।। स्पादिति । अविनामावति । व्याप्तिम्मरणस्थानं दृष्टान्तो यथा महान. सादिति । तदर्भदावाह-देधेति । साधयति । साधर्म्यष्टान्तो वैधर्नाटा- तश्च । यत्र सारनसत्तायामवश्यं साध्यसत्ता प्रकाश्यते स आया; यथा यत्र यत्र भूमस्ता तत्र वहिर्यथा महानसे । यत्र तु साध्यामावे साधनस्याऽस्यमभावः अदय॑ते सोऽपरः; यथाऽन्यमावे न भव येव धूमो यथा जलाशये । दृष्टान्त- लक्षणाप्रविष्टव्याप्तिभेदावाह-अन्तव्याप्तीति । पक्षीकृत एवं विपये साधनस्य साध्येन व्यातिरन्ततिः, अन्यत्र तु बहियाप्तिः । तत्रान्ताफ्या पक्षीय- साधनसम्बन्धमहान् पक्षीयसाध्यसंसर्गमानम् । तथा च तस्याः स्वरूपप्रयुक्ता- यभिचारलक्षणत्वफलम् , रहियाप्तेश्च सहचारमावन्वाद दुर्लभम् ॥५८-५९॥ अथोपनयनिगमने भाह- उपायो निगमन, यथासमयमयोच्यते । साध्यमिणि पद्धतीः साध्यधर्मस्य तु पुनः ॥६०॥ उपसंहरणं चैव तान्यवयवसंज्ञया । पञ्चाप्यत्र प्रसिद्धानि पण्डितानां प्रपोजने ॥६॥ उपनय इति । साध्यमिणि हेतोरुपसंहरणमुपनयः, यथा धूमश्चात्र नदेशे। साध्यधर्मरय साध्यमिण्युपसहरणं निगमन, यथा तस्मादग्निरत्र ! बानीति । पक्षप्रयोगादीनि पचापीति; न तु प्रतिज्ञाहेतू इनि द्वावेव, नापि ·খুব যথা-স্বনি শুধোন শনা ছিনা। দীপিকাৰী বাধা ; সৰ দিবানিৰিহাৰীয়াৰ বাহাম্মাণা: দধি। বিবৰ5 কুরদিশমাবনাম নামণি ৰা, আসেন। ধং ৪মামুন। বনিম: । বিকাঠী যখ্য-সাংসুত্র জীঘীণহাবিৰহনর্বিক হই, অল্প অনফিল্ডারছি: স্কীৰিৱৰনুমঙ্কা। ৰিমবি ! বিকঙ্কাল। যথা-বেসংবা অমঃ, কলকল্যানকুঙ্গিক। নিকজীৱন্ধবী -নীলাম্বললি তুৰ মৃতিৰ ধুকান্তুয়া। এই सहचरो यथा नास्यस्य मिथ्याज्ञानं सम्यग्दर्शनादिति }} नदेवमुक्तीपलन्धिायानुपलचिमाह- বয়ানুলটি এয়ার হিয়াবি নয় দিব । বিধিবিম্ব, ঘশ্বর বিষিকা। বা ঘৰথা যা দ্বিগ্বিনিগম্বর ৭}} সবি। বহুথিৰহিম: । গিরি! অদ্ভুষিবি প্রিথি, বিত্ত বলুধিৰিহাবুবশ্বিখনি। সবখামুহিমাং-মিউবি মধু पैदेति । प्रतिधरूपो विधिसाधको विरुद्धानुपलधिनामा हेतुः विषयविन्द কাল সারকানুলা মুখ্য। যখ্য মৰ জলাবদ ছানমালা। এই য়ায সয়ত্ব নিয্যেন্না মাগনালি} ববি। হিম। সানি। সসিথ মনিথরুল বাধিকন্তু থামলাম। বৈঃ হা-সুন্না, মিস-বমাৰ-আয়ঃ-কাঠ-ফাত-এ- শুধৰা-ৰা যান। যা ৰাষৰ সুৰক্ত খুম গরুটিম 2ং বৰষাযsণমা। সাধর ঘাষণায়মাবলু। শীষণ মুসেনানি, বিনযাসঃ বানু। যাককানুবলি থাই।

·नौदगमत् पूर्वभाद्रपदा मुहूर्तात्पूर्व, उचरभाद्रपदोदगमाऽनवगमात् । नास्यत्र सम्यग्ज्ञानं सम्यग्दर्शनानुपश्धेरिति । क्रमादिति । स्पष्टम् ॥६६-६७॥ तदेवमुक्तमनुमानम् , अथाऽऽगमप्रमाणम् ; तत्र पूर्व वश्यमाणागमलक्षण- पटकाप्तस्वरूपमाह- अभियानि वस्तूनि यो जानीते यथास्थिति । अमित यथाज्ञानं स आप्तोऽयं द्विधा मतः ॥६८॥ 'लौकिको जनकादिः स्या-ल्लोकोत्तरश्च तीर्थकृत् । वैपां येव वचः शून्यं, विसंवादेन दृश्यते ॥६९॥ अभिधेयानीत्यादि। यथास्थितार्थपरिज्ञानपूर्व कहितोपदेशप्रवण आप्त इति भावः । स द्वेधा-लौकिको लोकोत्तरश्च । आयो जनकजनन्यादिः । द्वितीयस्तीर्थकद्गणधरादिः । उक्तस्वरूपाणामेव ह्याप्तत्वं युक्तं विसंवादशून्यवात् नवचनस्येत्याह-तेपामिति ॥६८-६९।। अथागमलमणमाह- आविर्भूता च तद्वाचोऽर्थसंविमिव आगमः। उपचाराद् भवेदात-वचनं वक्ष्यतेऽथ तत् ॥७०॥ आविर्भूतेति । आप्तवचनादाविर्भूतमर्थसंवेदनमागम इति भावः । नन्वे नहि फथमाप्तवचनस्यागमाश्व्यवहार इत्यन आह-उपचारादिति । कारणे कार्योपचारादाप्नवचनमप्यागम उच्यत इति । न च व्याप्तिग्रहबटेनार्यप्रतिपाद- त्वाधूमवदस्याऽनुमानेऽन्तीयः, कुटाकुटकापापणनिरूपणप्रवणप्रत्यक्षवदम्या- नदशायां व्यान्तिप्रहनरपेक्ष्येणेवाग्यायोधकवादिति । नन्वाप्तवचनमियत्र f बाम वेचनमियाह-वक्ष्यत इति । तदिति । वचनामिति ॥ ७० ॥ प्रतिज्ञातमाह- आदिः पौद्गरिको वर्णों वर्णानां निरपक्षिका।

·No text on this page.

·। मोऽयं सदी विविप्रतिभा या स्वार्थमभिदधानः सप्तभानीमनुगमनीयाह- अयं विधिनिषेधाभ्यां, मभने भागतकम् ॥७३॥ अपमिति । पमिशियर्थः । इत्यपेन २ परिपूर्धिापकावलक्षणताविक- 'सामान्यनिवांदः । कानिदेकमा दर्शन दि युवामतीनामितरभमाक्षेपप्रौऽयम् । या नु 'पटोऽग्नी' त्यादिलोवाय सप्तमीस्पर्शगल्यता, तार्थप्रापकत्व- मात्रेण लोकापश्या प्रामाध्येऽपि नावनो न प्रामाण्यमिति योध्यम् । एकत्र वस्नु येव धर्मपर्यनुयोग्यशादविरोधेन ध्यरतयो- समस्तयोग विधिनिषेधयोः कपनया भ्याकारादिनः मतथा वायप्रयोगः सातभागी । इदं च लक्षणं प्रमाण- नय-सप्तमयोः माधार योध्यम् । तत्र स्यादरस्येव, स्यानास्त्येव, स्यादवकन्य- मेव, स्यादगयेव स्यानारत्येव, स्यादन्येव स्यादवक्तव्यमेव, स्यानास्येव स्याद बत्तव्यमेव, स्यादरयेव स्यालायेव स्थादवक्तव्यमेवेन्युलस: । अत्र तृतीयचतुर्थ- भयोः केचिद् व्याययमिछन्ति । अत्र सर्वत्रयकार प्रयोगोऽनभिमतव्यावृत्यर्थम् । 'स्यात्' प्रयोगश्च सापेक्षनिनियतावापप्रतिपत्तये । अत्र प्राधान्येन विधिकल्पनया प्रथमो भगः । प्राधान्यन निषेधकल्पनया द्वितीयः । स्वरूपेण पटादिनाऽस्ति- स्ववियाऽमत्वोपसर्जनसवप्रतिवादनपर प्रथम, पररूपेण पटादिना नास्तित्व- विवक्षया च एत्वोपासनाऽसत्वप्रतिपादनपरो द्वितीय । शब्दहात्तिस्वाभाज्यादे- कोपजनेतरप्रधान मानव शाब्धाः प्रतीतानि भावः । न चाऽसत्वं काल्पनिक सवयत्तस्य स्वातन्त्र्येगानुभवात् । अन्यथा विपक्षासवरय तात्त्विकस्याऽभावेन हतोलपणस्याऽसम्भवप्रसमा । युगपत् प्राधान्येन विविनिषेधक पनया तृतीयः, एकैन पंदन युगानुभयोवस्तुमस्यात् । भन्स्तम्त्यादिना कथविदुभयबोधने ऽपि प्रातिस्विरूपेणैकपदादुमयबोधस्य ब्रह्मणापि दुरुपपादत्वात् । मस्तित्वनास्तित्वधर्म- विशिएमपि समकालमस्तित्वनास्तित्यान्यां वस्तुमशक्यत्वादनिर्वचनीयमिति तु फलितार्थः । प्राधान्येन झमिकशिविनिपंधकापन्या चतुर्थः । न च क्रमबलादा ज्ञान- द्वयमेवार्थसिमित्याचमाझ्याऽनतिका, मग भयप्राधान्यबोधकत्वाभिप्रायेणो- भयपदप्रयोगात्तत्रय दूयमिलि उभयविषयताद्वयशालिनी..

·No text on this page.

·१२३ दयश्च कालः, आत्मरूपं, अर्थः, सम्बन्धः, उपकार., गुणिदेशः, संसर्गः, शब्द इति । तत्र यकालमस्तित्वं तत्कालाः शेषा अनन्तधर्मा वस्तुन्येकडेति तेषां कालेनाऽभंदवृत्तिः। यदेव चास्तित्वस्य तद्गुणत्वमात्मरूपं तदेवाऽन्यगुणानामपी- स्यात्मरूपेण सा । य एव चाऽधारोऽयों द्रव्यादयोऽस्तित्वस्य स एवान्यपर्याया- णामित्यर्थेन सा | य एव चाविष्वग्भावसम्बन्धोऽस्तित्वस्य स एवान्येषामिति सम्बन्धेन सा । य एव चोपकारोऽस्तिन्येन वस्तुनः स्वप्रकारकप्रतिविषयत्व- लक्षणः स एवाऽन्येपामिति उपकारेण सा । य एव च गुणिनः सम्बन्धी देशः क्षेत्रलमणोऽस्तित्वस्य स एवान्येषामिति गुणिदेशन सा। य एव च वस्तुनः संसोऽस्तित्वस्याधाराधेयलक्षणः स एकान्येपामिनि ससर्गेण सा । य एव च 'अस्ति' इति शब्दोऽस्तित्वधर्मामकस्य वस्तुनो वाचकः स एवाशेषानन्तधर्मा- स्मकस्यापीति शब्देनाऽभेदवृत्तिः । पर्यायाथिकनयगुणभावेन द्रव्यार्थिकनय- प्राधान्यान् । द्रव्यार्थिकगुणमावेन पर्यायार्थिकप्राधान्ये तु न गुणानामभेदवृत्ति सम्भवति; समकारकत्र नानागुणानामसम्भवात् , मम्भवे वा तदाश्रयस्य भेदप्रसङ्गात् । नानागुणानां सम्बन्धिन आमरूपस्य मिन्नत्वात् , अन्यथा तेपो भेदविरोधान् । स्वाश्रयस्यार्थस्यापि नानाचात् , अन्यथा नानागुणाश्रयत्वविरोधात् । सम्बन्धस्य च सम्बन्धिभेदेन भेददर्शनात् , नानासम्बन्विमिरेकत्रै कमपन्याऽघटनात् । तैः क्रियमाणम्योपकारस्य च प्रतिनियतरूपस्याऽनेत्रत्वात् , भनेकपकातिभिः क्रियमाणस्योपकारस्यैकस्य विरोधान् । गुणिदेशरय च प्रतिगुणं भेदात् , सदमेदे संसर्गिभेदविरोधात् । शब्दस्य च प्रतिविषय नानावत् , सर्वगुणानायकगन्द- वाच्यतायां सर्वार्थानामेकशब्दवाच्यताश्चेरिनि मालादिभिभिंगानामभेदोपचारः क्रियते । एवं भेदवृत्तितदुपचारापि वाघ्यादिनि । अत्रापा प्रनामसप्तमी, द्वितीया च नयसत्तानि गीयते । वस्वंयपाइने प्रयमानोऽपम्या विशेषः। इत्यमेव 'सदि' स्युन्लेखदत् 'यात् सदेई' युरोऽय न्यायादिनी भानि, दुर्भयस्य नु 'सदेव'त्युन्लेखः । केचिन नयदुनयविमागो दगम्बर एव न

·No text on this page.

·१२५ फरमाननिवृत्तिः, सपामादिमं मतम् । 'प्रादानस्यजनौपेक्षा-बुद्धयश्चापरं फलम् ॥७९॥ केवलक्ष्य तु विज्ञय-मौदासीन्यं फलं परम् ।। फलमित्यादि । स्पष्टम् । अज्ञानेति । भज्ञानरय विपर्ययादेनिवृत्तिः अवसः स्वरव्यवसिनिरूपा फलं योद्धव्यम् । आदिममिति । अन्तरफल. भियर्थः । आदानेनि । उपादेये ग्रहणवुद्धि, हेये त्यागबुद्धि, उपेक्षणीये उपशा- बुद्धिनि भावः । अपरमिति । परराफलभियर्थः । इदं च केवलज्यनिरिक्त- प्रमाणानां योप्यम् । कंबलस्यति । केवलज्ञानस्य साक्षात् ममलाथांनुभवेऽपि हानोगदानेण्याविरहान्माध्यस्थ्यमेव फलम् , केवलज्ञानवता भगवतां मिदप्रयो. . जनवादेवेति ॥७८-७९॥ मय प्रमाणप्रमातृभ्यां फारस्य भेदाभेदावाह- तस्याद् भिमभिन्न च. प्रमाणाच्च प्रमावतः ॥८॥ क्रिया-झियारतोयस्माद्-भेदाभेदविभूपिता । कर्ना हि साधा पोकतन्नियां भवेत् क्रिया ८१॥ तहिनि । प्रमाणमिय: । प्रमाणनया पण मनः फललया प.. गनिमीतीप्रमाननादान कम्य प्रमानाद । गायमानमार प्रमा महारयोः प्रांगमानमान का भोलिका मा पोरकर बहामास । किपरियादतोः गो का - विपतिमारमा प्रतिनियम । म : प्रमाना , मा UTERAC.८१॥ अफTRRRRIERNMint- সমাধা-frধ মাৰি। inflam. मिशिशोपित till

·No text on this page.

·पक्षाभासा इति । त्रय इति । प्रतीत-निराकृता-ऽनभीप्सितसाध्यधर्म विशेषणात्रयः पक्षामासाः । माधो यथा-आर्हतान् प्रत्याधारणवजे समस्ति जीव इत्यादिः। अयं च सिद्धसाधनं प्रसिद्धसम्बन्ध इत्यपि गीयते । द्वितीयमाह- मध्यम इति । निराकृतसाध्यधर्मविशेष इत्यर्थः । अनेकेति । अनेकप्रकारः । कथमित्याह-प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षानुमानागमलोफस्ववचनादिभि' साध्यधर्मस्य निराकरणादित्यर्थः। यथा नास्ति भूतविलक्षण आत्मा, नास्ति सर्वज्ञ इत्यादिः । तृतीयो यथा-स्याहादिनः शाश्वतिक एवं फलगादिरशाश्वतिक एव वेति वदत इति पक्षाभासाः ॥८॥ अथ हेत्वाभासाना- हेवाभासः परिज्ञेयो, भापितो मुनिपुङ्गवैः । असिद्धश्च विरुद्धश्चा-नैकान्तिक इति त्रिधा ॥८५|| हेत्वाभास इति । हेतुलक्षणविकलत्वेनाऽहेतुरपि तद्वदाभासमान इत्यर्थः । तभेदानाह-असिद्ध इति ॥८५ मसिद्धमाह- अप्रतीत स्वरूपः स्या-दसिद्धो द्विविधः स च । उमयामिद्ध आद्यथा-ऽन्यतरासिद्धकोऽपरः ॥८६॥ अप्रतीतेति । अप्रतीयमानस्वरूपो हेतुरसिद्ध इति । स्वरूपाप्रतीतिश्चा- ज्ञानात् सन्देहाद विपर्ययावा । स च द्विविधः । द्वैविन्यमेवाह-उभयेति । उभया- मिट्टोऽन्यतरासिद्धश्चति । तत्रायो यथा शब्दः परिणामी चाक्षुपत्वात् । द्वितीयो पया अचेतनास्तरवः, विज्ञानेन्द्रियायुनिशेधलक्षणमरणरहित वादिति ॥८६॥ विरुद्धमाह- साध्यविपर्यपव्याप्तो, विरुद्धः प्रथितो भुवि ।। साध्येति । साध्यविपरीतव्याप्तो हेतुविरुद्धः । यथा गब्दोऽपरिणामी- तकवादिनि । कृतकत्वं हि अपरिणामित्वविरुद्धेन परिणामित्वेन व्याप्तमिति ।।

·No text on this page.

·ܕܪܕ माननि । इनानीद-दानावर -दनार मोदनामा यु-नाम- गोमातराय भेदाः । उप्र , न, मे, मा विमानः, रमा, म पनि । शुभाशुभति । एतत् सर्व कादि सामान्यत: पुमा पनि भअमलदम शुभ दोयम् ।।१०२-१०३|| अयारयागरम वाममयी, ननिगमायाद- • फार्मणवर्गणानात-मिदं पोद्गलिक मनम् । औदारिकादिभेदन, वगंगाऽएविधा मना ॥१०४॥ पदमिति । म । पादमिममिनि । पुलमत्तं भूमिनि यावत् । समारानुमानम्-२ विक; मामानुप्रोमानतु वात् , गरीरवत् । ननु विर्गणामम्बन्धिनः पुद्गलाः कर्भवमापपन्त इत्याह-फार्मणेति । तथा च फागवणासम्बन्धिन एर पुग- भागना फर्मवमापायन्त इति भावः । मनु वर्गणा इनिधित्याह-औदारिकादिति । औदारिक क्रिया-हारक- तजसो वास-भाषा-मनः-फार्मणवर्गणाभदादया पर्गणेति । एसाथ जपन्यनोऽप्यभयाननगुण-मिशान्तभागक-पपरमाणुसमुदायरूपा उत्कर्षतरतु स्वस्थानन्ततमभागेन रिपाधिका मोयाः । एवमेता अष्टौ वर्गणा जीवग्रहणप्रायो- ग्या योध्याः । अन्यथाऽस्तगतराऽग्रहणान्तरीयणाभेदेन भुवाचित्तादि- वर्गणाभेदेन च नाता रहूनां महाशत् । एवं चौदारिकादिसम्बन्धी परमाणु: कार्मणादिवर्गणारेन परिणमति, फार्मणादिसम्बन्धी चौदारिकादित्वेन । एवं ज्यादि जलादिविन जलादिन पृष्ज्यादिवेनापि परियम-योनि बोध्यम् ॥१.?|| সধ মানি কমানঃ- प्रकृत्यादिविधाभिध, चतुर्धा कर्म कीर्तितम् ।। अत्यातीति । प्रकृति-स्थित्यनुभाग-प्रदेवगभेदात् कर्म चतुर्विधम् । 'सत्र कर्मणां शाभावारकत्वादिस्यमा प्रकृतिः । प्रतिनियन कालावस्थानरूपा .

·No text on this page.

·, अथ जीवानां स्थानमाह- रत्नप्रभादिपृथ्व्यः स्यात् , स्थान नारकदेहिनाम् । विमानाद्यासिनो देवाः, तिर्यचः सर्वलोकगाः ॥१२०॥ आपुष्कराईमास्थानं, मनुष्याणां मतं जिनः । जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः, समुद्रा लवणादयः ॥२१॥ रत्नप्रमादीति । भादिपदात् शर्कराप्रभाधास्तमस्तम.प्रभान्ता माह्याः । विमानादीति । मादिपदाद् भवनान्यावासाश्च बोध्या । सर्वलोकैति । इदं चेकेन्द्रियानानित्य बोध्यम् । द्वौन्द्रियादीनां लोकैकदेश एव वृत्तिवादिति । आपुष्करामिति । सर्वाभ्यन्तर प्रथमो जम्बूद्रोपो योजनलक्षप्रमाणायाम- विष्कम्भस्ततो लवणसमुद्रो दिगुणस्ततो धातकीखण्टो लवणाद् द्विगुणस्ततस्तस्माद द्विगुणः कालोदसमुद्रस्ततस्तस्माद् द्विगुण. पुष्करव द्वीपस्तस्य च यद तन्मर्यादी- कृत्येति भावः । जम्बूद्वीपेति । आदिपदाद् धान कीखण्डादय. स्वयम्भूरमण- द्वोपान्ता योध्यास्ते चाऽमल्याताः । लवणेति । आदिपदात् कालोदसमुदादयः स्वयम्भूरमणसमुद्रपर्यन्ता बोध्यास्तेऽप्यसङ्ख्याता इति ॥१२०-१२१॥ तदेवं निरू पेतं जीवद्रव्यमथ पुद्गलद-यमाह- एवञ्च पुद्गला जेया-रूपिणः परिणामिनः । दशधा परिणामश्च, बन्धनादिप्रकारतः ॥१२२|| एवमिति । पुद्गललक्षणमाह-रूपिण इति । तथा च रूपवत्त्वं पुद्गलस्य लक्षणम् । वाग्वादिपुद्गलानामप्यस्ति रूपवत्वं स्पर्गवत्वादिति नान्याप्तिः । अनुपलम्भस्त्यनुदतवादेवेनि । परिणामिन इति । बन्धनादिपरिणामवन्त इत्यर्थः । परिणामश्चाऽर्धा तरगमनमात्रम्पाः पर्यायविशेषा एन । परिणामभेदा- नाह- दशधेति । बन्धन-गति-संस्थान-भेद-वर्ण-गन्ध-रस-पा-गुरु- लघु-शब्द-दाद दशप्रकारः परिणाम इति ॥१२२।।

·No text on this page.

·-... परस्परं बन्धः, अजघन्यगुणानां तु स्यात् । तत्रापि समगुणस्निग्धानां समगुण- स्निग्धैः सह समगुणरूक्षाणां च समगुणः सह न बन्धः, किन्तु स्निग्धानां विकायधिकस्निग्धैरेव सह रूक्षाणां च द्विकाधिकरः सह भवति बन्धः । स्निग्धानां रुक्षाणां परस्पर तु विषमाणां समानामपि अनधन्यगुणानां भवत्येव बन्ध इति । अथ देशान्तरमाप्तिलक्षणं गतिपरिणाममाह-स्पृशन्तीति । स्पृशन- गनिरस्पृशद्गतिरिति गतिपरिणामो द्वधा । तत्र वस्त्वन्तर स्पृशतो यो गति- परिणामः स आयः । यदस्तु केनापि सहापान्तराले न सस्पर्शनमनुभवति तस्य द्वितीयः । अथ रचनाविशेषरूपं सस्थानपरिणाममाह-संस्थानमिति । तत्र वलयादियद् यदन्तः शुपिरं बहिश्च मण्डलाकृत्यवस्थिनाण्वोधं तपरिमण्डलम् । कुलालचक्रादिवद् यदन्तरपि पूर्ण तद् वृत्तम् । यत् गद्गाटकादिवत् त्रिकोणं तत् ध्यसम् । कुम्भिकादिवचतुष्कोणं चतुरस्रम् । यच्च दण्डादिवर दीर्घ तदायतमिति । भय विभक्तप्रत्ययहेतुलक्षणं भेदपरिणाममाह-पञ्चधा इति । तने लोहवण्डा- दिवत् खण्डः, अभ्रपटलादिवत् प्रतर', क्षिप्तमृपिण्डादेवि चूर्णकः, सान्वगादि- वदन्तटिकाभेदः, उन्कीर्यमाणप्रस्थादिवदुरकरिकामेद इति । अथ वर्णपरिणाम- माह-वर्ण इति । स च सामान्यत, कृष्ण- नील-रक्त-पोन-शुक्लभेदात् पञ्च- प्रकारः । गन्धमाद-मुरभिरिति । स्पष्टम् । रसमाह-तिक्त इति । स्पष्टम् । स्पर्शमाह-स्पर्शा इति । स्पष्टम् । तत्र कर्कगगुवादिस्पानामपि स्पर्शन्द्रियजन्य- प्रत्यक्षविषयत्वात स्पर्शवं स्पष्टमेवेति । अथाऽगुमलवुपरिणाममाह-अगुरूलघु- रिति । अगुरुलघुपरिणामस्त्वेकाकार इत्यर्थः । मत्र यद् द्रश्यं न गुरुकमधोगमन- ममा नापि लघुकर्षगमनस्वभावं तदारुलगुकमुच्यते; परिणामपरिणामवनौर- भेदात् । अवैतद्विपक्षो गुरुलघुपरिणामोऽपि वोध अपशा बादरा सौदा- रिक क्रिया-हारक-नैजसपुदगला गुरुलपवः । चतुःपा. पाय मादा मगुरुरपव इति । अथ गम्दपरिणाममाह-गन्दाख्य इति । नत्र म विच्या माह-शुभाशुभेति । प्रतीतार्थमेव । प्रकारान्तोन नियमाह-वैमानिक इति । साभाविक इन्यः । स च जलधरवानादिः । प्रयोगज इति । जीव-यापार- १० ·.. निष्पन्न इत्यर्थः । अपैर दानार-तन इति । मत्र पहादिभवनतः; वीणादि. भवो विततः; कांस्यमाननादिमयो पनः; वेदिमाः शुषिरः; प्रकादि. संघर्षमवः संघर्षः । या यादवास्या कारण भाष्यते स भापार इति । अथ मन्थान्तरोतं नानुनि यमाह- चतुर्भेदा इति । शदा इति शे: विमुपति । अन्तिम पुग्मेति । चरमभेदद्वयं मुसोयर्थः । तथा च अन्यान्टी तत-वितत-धन-गुपिरभदायतुर्भेक्षा अपि शन्दाः प्रोक्ता इति भावः । तत्र सतं वीणादिक, विततं परहादिक योध्यम, पूर्ववदेवति ।।१२३-१३२॥ सदेवं निरूपिताः पुद्गलपरिणामाः । छायादयोऽपि तपरिणामविशेषा पवेश्याह- एवं छायातपोद्योता-दयोऽप्यागमवेदिभिः । पुद्गलानां परिणाम-विशेषाः परिकीर्तिताः ।।१३३॥ छायेति । आदिपदादन्धकारादिकं प्राह्यम् । तत्र छायायाः शीतलवा- जलवत् ; मातपस्योग्णवादनलवत् : उपोतस्याहादकत्वात् पयोवद अन्धकारस्य च धिप्रतिरोधकारित्वात् कुड्यादिवर आधारकत्वाच्च पदादिवत पुद्गलपार- जामवं सुप्रतीतमेवेति ।।१३३॥ तदेवं निरूपितं पुद्गलदन्यं, अथावसायातं कालद्रव्यमाह- अय निरूप्यते कालो, वर्तनालक्षणः स च । परिणामा नयत्वापा-वनना त्वभिधीयते ॥१३४॥ अति । काललक्षणमाह-वर्ननेति । जनकताविशेषसम्बन्धेन वर्तनासम्ब- भिवं कारस्य लक्षणामिति । ननु का सा वर्तनस्याह-परिणामा इति । नवत्व- जीर्णवादिपरिणामा एवं वर्तना कथ्यते इति भावः ॥१३४॥ मय क्षेत्रतः कालमानमाह-~ सादडीपपाम्भोधि-दैतमानः प्रकीर्तिनः ।।

·सार्वेति । अतृतीयद्वीपममुद्रद्वयाकान्तक्षेत्रपरिमाणस्तिर्यग्मानेन पञ्चच. धारिंशदयोजनलमप्रमाण ऊर्चमधश्चाष्टादशशतयोजनप्रमाणः कालो नाम दव्यम् , तत्रैव वर्तनालिङ्गसझावात् ।। अयं च काल एक एव वर्तमानसमयरूपो वास्तः, नातीताऽनागताः समयाः; सेषां विनष्टत्वेनाऽनुपन्नत्वेन चाऽसवात् । अत एव चायमद्रासमय इन्युच्यते । अत एव चात्र न स्कन्धदेशादिविभागः । ' मालिकादयस्तु व्यवहारार्थ कल्प्यमाना बुद्धिसमुचित समयसमुदयरूपावादी- पचारिका एवेत्याह- एक श्याऽस्त्ययं कालो, वर्तमानः स वास्तवः ॥१३५॥ करप्यन्ते व्यवहारार्थ, पुनरावलिकादयः । समयानामसमयाना-मेका साऽमिहिता बुधैः ॥१३६॥ समयस्त्वविभाज्योऽति-सूक्ष्मः काल: समीरितः। दव्यपर्यायरूपो चा, सोऽभिरूपैः प्रकीर्तितः ॥१३७॥ एक इत्यादि । स्पष्टम् । आवलिकामाह-समयानामिति । जघन्ययुकाऽ. सहयातसमयप्रमितकावलिकेयर्थः । समयमाह-समय इति । यः कालविशेषः परमसूक्ष्मः सर्वविदाऽपि द्विधा विभक्तुमाशयः स समय इत्यर्थः । अत्र मना- न्तरमाह-द्रव्येति । अन्ये तु द्रव्यपर्यायरूप एव कारस्तम्यैव वर्तनारूपन्चात् सर्वत्र सम्भवितवारचेति भावः ॥१३५-१३६-१३७॥ अयोच्छ्वासादिकारभेदानाह- ताः सस्थेया भवेदेक-उच्छ्वासय पलीयसः । नाभ्यां द्वाभ्यां भवेत्यागः, स्तोसः स्पाचश्च सप्तभिः ॥१३८॥ तापद्भिस्तलेयः प्रोक्तः, मादांशत्रिशना च तैः। मालिश भवेद् द्वाभ्यां, ताभ्यां मुहर्न ईग्निः ॥१३९॥ गिता नरहोरात्र-एवमग्रेऽपि विस्तः।

·. ना इति । भावनिका डायर्थः । उहगासन्यत्र चकारानियासोऽऽ पार । मोऽरि तुम्वासमान पर । क्लीयम इति । अग्र नीरोगरयाऽप्राप्ता. पोरग्य मुामनममानिनस्याऽयाकुलस्य यून हत्यपि बोध्यम् । शेष स्पष्टम् । मिर इति । तथाहि-सदाभिरहोरा. पक्ष., नाम्या दाम्यां मासः, गाभिम समा। यमयादित्य मन्द्रामिवादिनाख्या: ५५ संवसरातदन माहिमादीनामप्यनेय ये, नथापि कर्मसंयम्मरमुरियर क्रमो योग्यः । एय पटनुमगार: सायनसयमा यम्युष्यने । एवं पथभिः संवसरगम् । माया वाटत हम, चतुरशोया तलवारक मयादि माव. मीयमनकार ॥१३८-१३९|| म अध्यादा निवितोऽय पर्यायपदार्थनिरपणावसर पाद- पनिमपितं दध्य, पपांयोऽयो निगच्यते ॥१४॥ এ ঘা সহ নাখা, ইমম্যা বিপাশ। गंसावितशमी, गुणः पाय व्यय ॥१४१॥ पमिति । NAHI मनन-ग इनि । महमावो क्रममावत गंमति । नवी पर्यायी गुन ति गरजया गोयने, अमापयति मामायाम भार । अत्र यावलय. गायनामिका -२ गुममा गा. गरायानुगामिनाया मामाल ! 1 - airagi.मंदरा म. ॥१४॥ पत्र मार्ग, mat mms माRY!!

·स्थित्ययगाहहेतृत्वं, वर्तनाहेत्ता तथा । चेतनत्वाचेतनत्वे, मूर्तत्वामूर्तते इति ॥१४४॥ तत्रेति । अस्तित्वादयोऽमूर्त्तवान्ता द्वाविंगति गुणा इत्यर्थः । तत्राs- स्तित्वं सद्भूतत्व, यतः 'सदित व्यवहारः । वस्तुन्वं सामान्यविशेषोभयात्मक- बम् । द्रव्यत्वमपि पर्यायानुगामिवाभिव्यङ्ग, गुण एव । प्रमेयाचे प्रमा- विषयत्वं स्वाश्रयनिरूपितविपयावसम्बन्धेन प्रमावमेव था। अगुरुलधुत्वं नाम खनाना च्यात. प्रवचनसिद्धी गुण', येन द्रव्याणामगुरुलधुव्यवहतिः सम्प- यते । प्रदेशवमविभागिपुद्गलावगायक्षेत्रमात्रभ्यापिष्णुत्वं येनानुगतप्रदेशव्यब- हारः । ज्ञानादयस्तु प्रतीता एव । चेतनत्वमनुभवाख्यो गुग. । अचेतनव- मनुभवराहित्यम् । मूर्तरवं रूपादिमत्त्वम् । अमूर्तन्वं रूपादिराहित्यमिति ।। १४२-१४३-१४४॥ अथात्र सामान्यविशेषविभागमाह- विज्ञेयाः पट् च सामान्या-स्तत्रास्तित्वादयो गुणाः । विशेषा दादा प्रोक्ता-बुधैर्ज्ञानादिका गुणाः ॥१४५।। सामान्याश्च विशेपाच, चेतनत्वादयों मताः। विज्ञेया इति । तत्रास्तित्यादयः प्रदेशत्वान्ता. पद सामान्यगुणाः । विशेपा इति । ज्ञानादयो वर्तनाहेसुबान्ता द्वादश विशेषगुणाः । सामान्या इति । चेतनवादयोऽमूतवान्ताश्चवारः सामान्यगुणा विशेषगुणावेति । तत्रा- ऽस्तित्व-दव्यान-प्रमेया-गुरुलघु-प्रदेशव-चेननवा-ऽमूर्तवान्यष्टावामनः सामान्यगुणाः; धर्मास्तिकायादीनां चेतनत्वस्थानेऽचेतनत्वमहितानि तान्येवाष्टो; पुद्गलस्य च चेतनवाऽमूर्तःवरथानेऽचेतनव-मूर्तवान्विनानि । मान-दर्शन- मुख-वीर्य-चेतनत्वा-उमूर्तवानि पडामनो विशेषगुणा 1 पुद्गलस्य स्परस. गन्धवर्णाऽचेतनस्वमूर्तित्वानि षट् । धर्मास्तिकायादीनां च क्रमशो गति 'बगाह-वर्तनादेतुचानामेकैको चेतनवाऽमूर्नवयुगलमिति त्रयस्खयो ॥१४॥ -

·No text on this page.

·तदेवं द्रव्यपर्यायरूपो पदार्थों निरूपिठो, अथ ग्रन्थसमाती माला- दिफमाह- जयति श्रीजिनो धीरो, यच्छिप्येण मुधर्मणा । प्रत्यष्ठापि प्रभावात्यो, गच्छो निधनामकः ॥१४८॥ वियुधैर्विहितावासो, मध्यस्थभावभावितः । अनुत्तरस्तपागच्छो, महामेरूपमोऽस्ति यः ॥१४९।। निर्ग्रन्यगच्छ एवायं, भगञ्चन्द्रप्रभोरनु । तपागच्छाख्यया लोके, बभूव सुप्रसिद्धिमाक् ॥१५॥ आचार्यों नेमिनरीश-स्तद्गरछाम्भोधिचन्द्रमाः । सर्वशास्त्रस्य यो वेचा, जेता यः सर्ववादिनाम् ॥१५१॥ पत्पादाम्भोजभवत्यैव, चरणस्थैर्यमाप्नुवम् । दर्शनज्ञानदाता मे, जपत्ययमनुनरः ॥१५॥ तत्पादाब्जप्रभावेण, प्राज्ञयाचोऽनुसृत्य च । वाचकोदयशिष्येण, नन्दनायेन भिक्षुणा ॥१५३॥ पदार्घकथन किश्चित् , कृतं वालमुयोधकन् । परमार्थपरैः प्रातः, शोध्यं तच मुचेतसा ॥१५४|| संवत्सरे शहयाइविधुप्रमाण(१९७२) आपाठयामसितपक्षदिन गिनीये । श्रीमानि राजनगरे नगरप्रघाने, मुक्तावलेविरचनप्रथनं प्रपूर्णम् ॥१५॥ नैनमुनापी करवा, गुरुतं यन्मयाऽनितम् । मुखी भवनु मोकोऽपं, नेन पुन्पेन हेतुना ॥१५६।। नपतीरपादि। पामिति ॥ ११८-१५६ ॥ इति जीवमेदादिपर्यायाननिम्पपाम्पस्मृतीयः परियार .

·No text on this page.

·इति श्रीमहावीरप्रभुशासनोदरणधुरीण-यथावस्थिततत्त्वप्रणयनप्रवीण- विशुद्धीसाम्राज्यविद्ववृन्दवन्धपवित्रचरणयुगल - कलिकालात्महिताद्वितीयसाधन श्रीगनुनय-रेवत - सम्मेतशिखरप्रभृत्यनेक महापवित्र तीर्थसरक्षणकपरायण-प्रथि- तानेकभन्यसत्योपकारक-तत्त्वप्रभा - न्यायप्रभा-प्रतिमामार्तण्डा--ऽनेकान्ततत्त्व- मीमांसा-न्यायसिन्धु-सतभड्गयु पनिए - वृहल्ल परमलघुहेमप्रभायनकग्रन्थ- श्रीमगन यायनेकयोगोदहन विद्यापीठादिप्रस्थानपञ्चकमूरिमन्त्रसमाराधनपूर्वकप्राप्त- रिपद-श्रीसर्वनन्त्रस्वतन्त्र- शासनसम्राट - मूरिचकचक्रवर्ति जगद्गुरु-तपा- गच्छाधिपति-भारकाचार्य श्रीमद्विजयनेमिमाग्भिगव-साम्राज्ये तपपूर्वा- चलमारकर-पूज्यचरण-सिद्वान्तवाचस्पतिन्यायविशारदाचार्यपवर श्रीविनयो- दयररिपट्टालद्वारश्री विजयनन्दनमूरिविरचिता श्रीतत्वकल्पलतानाम्नी श्रीननमुक्तावलीटीका ॥ श्रीरस्तु ॥

·No text on this page.

·*বন। ধন্যবা গামা fা না, দল * খাবার *. মাৰা মৰমাংবাদি। লা : ব, যা ২৭ৰিী |} মিয়ানমার ? কী না। *** । #r. 'মােধ মাখা: } * ধ, পৃমিশনামানোনঃখ- মা সালমানঃ ৯. ধিন পায়ো গােপাল বিখ্যাগশি বাণী *ম। tিs শিখা যায়। নিশ্বাঃ মাখা rিe :: খাঃ বিধা। কৃষি (a) লন। খে। { : * এ । . রং : *** রা, মুখ। : : ।।: *** cn'"। ::: :3?r" 14 ·परिशिष्टम् ? श्रीजेनतर्कसङ्ग्रहः ॥ (मूत्रपाठः।) श्रीनाभयं नमस्कृत्य, नेमि जगद्गुरुम् । तन्यते चालयोधाय जैनोऽय तर्कसद प्रहः ॥१॥ देवगुरुधर्मास्तत्वम् ॥१॥ रागद्वेपाज्ञानविनिर्मुक्तोऽर्हन् देवः । स मकलभावसाक्षात्कारी तीर्थप्रणेता चतुर्विंशदतिशयशाली ॥२॥ सम्याभावप्ररूपकः पञ्चमहाव्रतधारी गुरु. ॥३॥ द्रव्यगुणपर्याया भावाः ॥४॥ गुणपर्यायवद् द्रव्यम् । द्रव्याश्रिता निर्गुणाः गुणाः । उभयाश्रिताः पर्यायाः ॥५॥ परे तु, द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमयायाऽभावाः सप्त पदार्थाः । तत्र द्रव्यगुणी वक्ष्येते । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रमारणगमनभेदात् कर्म पञ्चधा । नित्यमनेकसमतं सामान्य, द्रव्यगुणकर्मवृत्ति, परमपरं चेति तद् द्विधा । परं सत्ता, अपरं द्रव्यत्यादि । नित्यद्रव्यवृत्तयो ध्यावर्तका विशेषा अनन्ताः । नित्यसम्बन्धः समवाय एक एव, अयुतसित्तिः । अभावश्चतुर्विधः-प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावश्च । तमाऽनादिः सान्तः प्रागभावः । सादिरनन्तो ध्वंसः । तादात्म्यभिन्न सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽत्यन्ताभावः । तादात्म्यसम्बन्धावच्छि. प्रतियोगिताकोऽन्योन्याभाव इति ।। तन्न, यथायथं यथोक्तभाववन्तभावात् । किनाऽवयवावयविनोः गुण नोः क्रियाक्रियावतोय भेदाभेद एव सम्बन्धः । अभावधाऽधिकरणात्मक ति । तत्र, यनितादेव कार्यस्य समुत्पत्तिः सोऽस्य प्रागभायः, यथा घटस्य ·काल: 11८11 वायिकारण अतीतादिव्यवहारहेतुता प्राच्यादिव्यवहारहेतुना ज्ञानववं मुसादिसाक्षात्कारहेतुतेति क्रमात्तेपां लक्षणानि । पृथिव्यादयश्चत्वारी नित्या अनित्याश्च । नित्याः परमाणुरूपा अनित्या द्वयणुकादिरूपाः। ते व शरीरेन्द्रियविषयभेदात् त्रिधा । पृथिव्यां शरीरं योनिजमयोनि च मनुनक्रम्यादीनाम् । इन्द्रियं घ्राणं । विषयः पापाणादिः । जो शरीर मयोनिमं वरुणलोके । इन्द्रियं रसनं, विषयः मरिमादिः। तेजसि शरीरं प्रायत्, नच्च सूर्यलोक। इन्द्रियं चक्षुः । विपयो पहिमुर्माहिः। वापी शरीर प्राग्य , नच्च वायुलोके। इन्द्रियं त्या विषयः प्रागादि। भिन्नः । द्वितीयः मरेतु एक एस नित्यज्ञानेराकृतिमान् । मामामा. आकारो इन्दियं श्री आरमा जीवात्मा परमात्मा च । आयः प्रत्या दयो विभयो नित्याय । मनोऽणुरूप नित्यमनन्तं चेति ।। सर्वत्राविशिरवाद । कि य एव पुरगलाः पृथिवी डादिन मृपिण्डः । यदुत्पत्तो कार्यस्याऽवश्यं विपत्तिः मोऽस्य प्रध्वंसाभाव', यथा कलश- स्य कपालकदम्बकम् । स्वरूपान्तरात् स्वरूपव्यावृत्तिरितन्तगभाव., यथा स्त- म्भस्वभावात् कुम्भस्वभावव्यावृत्तिः । कालवयापेक्षिणी तादात्म्यपरिणामनिवृत्ति- रस्यन्तामावः, यथा। चेतनाचेतनयोः ॥६॥ धर्माधर्माकाशजीवपुद्गलकाला द्रव्याणि ॥७॥ गन्युपष्टभको धर्मास्तिकायः । स्थित्युपष्टम्भकोऽधर्मास्तिकाय । अवगाह- स्वभाव आकाशः । उपयोगलक्षणो जीवः । ग्रहणगुण' पुद्गलः । वर्तनालक्षणः परे तु, पृथिव्यप्तेजोवानाकाशकालदिनदेहिमनांसि द्रव्याणि । गन्ध वचं शीतस्पर्शवच्चमुष्णस्पर्शवच्चमपाक जानुप्णाशीतस्पर्शवत्वं शब्दसम तन, पृथिव्याने दोबायुमनमा पुगलस्वरूपाऽनना ।। जल कादिनाऽपि परितमान, य एव च जलसादिना

·वादिनाऽपि परिणमन्तीति । अन्यथा पटसुवर्णादीनामपि द्रव्यमेदापत्तेः । दिक्
च नभ प्रदेशपद्रितरूपैवेति नातिरिच्यते ॥९॥
जीवपुद्गलाः सक्रियाः शेषाण्यक्रियाणि ॥१०॥
आकागादेकद्रव्याणि | जीवपुद्गलकाला अनन्तानि ॥११॥
रूपिणः पुद्गलाः । शेषाण्यरूपीणि ॥१२॥
तानि च दशधा-धर्मास्तिकायस्तदेशस्तरप्रदेशः । अधर्मास्तिकायस्तदेशस्त-
प्रदेशः। आकाशास्तिकायस्तदेशस्तत्प्रदेशः। अद्धा समयश्च । निविभागत्वाचास्य
न देशप्रदेशसम्भवः । सालदेशप्रदेशानुगतसमानपरिणतिमविशिष्टं द्रव्यमस्ति.
कायः । तस्य सांशो भागस्तद्देशः । निरंशो भागस्तत्प्रदेशः ॥१३॥
धर्माधर्मी लोकपरिमाणावत्येयप्रदेशको ॥१४॥
भाकाशं लोकालोकभेदाद विविधम् । तल्लक्षणं विदं-धर्मादीनां वृत्ति
न्याणां भवति यत्र तत् क्षेत्रम् । तैव्यैः सह लोकस्तविपरीतं ह्यलोकाख्यम् ।
प्रदेशा लोकस्याऽसब याताः, भलोकस्याऽनन्ताः ॥१५॥
जीवा द्विधा मुक्ता. संसारस्थाश्च ॥१६॥
तर मुक्ताः जिनाजिनतीर्थातीर्थम्वयंबुद्धप्रत्येकबुद्धबुद्धयोधितनपुंसकत्री-
पुंलिङ्गगृह्यन्यस्वलित कानेकेनिप्ररूपणाभेदान् परदशधा । मुक्तिः फर्मक्षयः परमा.
नन्दो वा । न खात्यन्तिको दुःखध्वंसो दुरितध्वंसो वा, तस्याऽपुर-
पार्थयात् ॥१७॥
शानदर्शनावरण वेचमोट्नीयायुनामगोवान्तरायमेदादएपा कर्म, कार्मण
बगंशानिपर्न पौगलिकम् ॥१८॥
औदारिक क्रियाहारने जमभापोळ्यासमनःकार्मणाभिधा वर्गणा:॥१९॥
प्रयकममन्यानम्नगुणमिद्वानन्तभागकम्पपरमाणुस्कन्धनिष्पन्नाः ॥२०॥
सामनन्त गुणाः ॥२१॥
यालया-पवारगम माम ॥२२॥

·हितयेऽपि द्विधा पर्यााउपर्याप्तभेदात् ॥ पर्याप्तिश्वाहारादिग्रहणपरिणम- मादिहेतुरात्मनः शक्तिविशेषः । आहारशरीरन्द्रियप्राणभापामनोभेदात् सा पइविधा । साथैकाक्षविकलाक्षपञ्चाक्षाणां क्रमाचतसः पञ्च पद च ॥२३॥ स्थावरा एकेन्द्रियास्ते च पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः । तत्र वनस्पतयः प्रत्येकाः साधारणाय प्रत्येका यादरा एच । साधारणाः पृथिव्ययतेजोवाय- वश्व सूक्ष्मवादरभेदाद द्विधा ॥२४॥ असा द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियत्वेन चतुर्विधाः । द्वीन्द्रियाः कृमिशङ्गायाः । श्रीन्द्रिया यूकामत्कुणादयः । चतुरिन्द्रिया देशमक्षिकादयः । पञ्चेन्द्रिया नारक- . सियामनुष्यदेवाः ॥२५॥ तत्र नारका रत्नशर्करावालुकापधुमतमस्तमःप्रमाभेदात् सतधा । तिर्यञ्चो जउचरस्थलचरखेचरभेदाच त्रिधा । प्रत्येकं तेऽपि सम्मूठिमा गर्भजाय । तत्र गर्भजा जरायुपोताण्डमवाः । मनुष्याः सम्मछिमगर्भ नभेदेन द्विविधाः । अत्र गर्भजा जरायुना एव । देवा भवनपतिभ्यन्तरभ्योतिष्कवैमानिकभेदा- 'चतुर्धा । देवनारकगर्भजाः संझिनः, शेषा असंझिनः ॥२६॥ स्पर्शनं रसनं प्राणं चक्षुः श्रोत्रमितीन्द्रियम् । तस्य स्पों रसो गन्धो रूपं शब्दच गोचरः ॥२७॥ प्रदेशाधेकैकजीवस्य धर्माधर्मलीकाकाशप्रमिताः । अयं च गमनागमनात् सक्रियः शरीरमात्रः स्वसंविदितम्य ॥२८॥ स्वपरन्यवसायि सवेदनं प्रमाणम् ।।२९॥ प्रमेयाऽभ्यभिचारित्वं प्रामाण्यं, तदितरत्वप्रामाण्यं तदुभयमुत्पचौ परत एव, जप्तौ तु स्वतः परतश्च ॥३०॥ तद् द्विविधं प्रत्यक्षं च परोक्षं च ॥३१॥ न तु प्रत्यक्षानुमानोपमानन्दभेदाचा । अनुमानादीनां : अन्तर्भावात् ॥३२॥ .

·स्पर्क नि । पुनस्तद् घाणमादिभेदेन पविध । सन्निरूपंच द्रव्यप्रत्य स्पर्ट प्रत्यक्षम ॥३॥ तर विधा माव्या पारमाणिक ग| मान्यवहारिकमिटियाई पारमार्थिकमुपत्तायाममायापेराम ||४|| साय विविधमिलियनियनमनियनियमन च। तत्रार्य पार्शगमन. प्राणजचानषश्रावणभेदान पाया । मयं गान्मम ॥३०॥ तदद्वयं अवहेहापायधारणाभदादकगचतुवां ॥३६॥ विषयविषयिमन्निानानन्तरममुदमनम नामागो चादर्शना जातमायमान्तर- सामान्याकारविनिवस्तुपदणमवग्रह । भवगृहोनाविशेषाकांक्षणमोटा । दिन. विशेषनिर्णयोऽवाय. । स एव दृढ़नमावस्थापन्नो धारणा ॥20॥ पारमार्थिक विकलं मकलं च ॥३011 विकलमवधिमनःपर्यायभेदाद द्विधा । अवविज्ञानावग्णाकर्मयोपाममपुर्व भवगुणप्रत्ययं रूपिविषयमाद्यम् । द्वितीयं मंयमविनिनियन्यनतारणमयो पशमसमुद्भवं मनोविषयकम् ॥३९।। सकलं समस्लावाणयापेक्ष निखिलभावमासाकारिम्वरूपं केवल ज्ञानम् ।।४०॥ एनेन इन्दियार्थपनियोत्पन्न ज्ञान प्रत्य निर्विकल्पर सवित संयोगः । द्रव्यसमवेत्तगुणकर्म जातिप्रत्यक्षे संयुक्त समवायः। द्रव्यमा घेतममवेतनातिप्रत्यक्षे संयुक्त ममतसमवायः। अदप्रत्यये समप्रायः शब्दसमवेतप्रत्यक्ष समवेनममत्रायः अभावग्रन्यो विशेषणविशेष्यमा इति निरस्तम् । मनिकम्यवाऽप्रामाणिकन्यात, १४१1. इति श्री जननमा प्रत्यक्षबण्डः ।। 11 ·. भय परोक्षखण्डः॥ भस्पष्टं परोक्षम् । ४२॥ स्मरणप्रत्यभिज्ञानत कानुमानागमभेदतस्तत्पश्चप्रकारम् ॥४३॥ तत्र संस्कारप्रयोघसम्मतमनुभूतार्थविषयं तदित्याकार संवेदनं मरणं, यथा ततीर्थकरविम्यमिति ॥४४॥ अनुभवस्मृतिहेतुकं सकलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं, यथा गोसदृशों गवयः, स एवायं जिनदत्त इत्यादि ॥४५|| उपल'मानुपलम्भसंम्भवं त्रिकालीकलितसाध्यसाधनसम्बन्धीपालम्बनमिद- मस्मिन् सत्येव भवनीयायाकार संवेदनमूहापरनामा तर्कः, यथा यावान् कश्चिद धूमः स सवों वही सत्येव भवतीति तस्मिन्नसत्यसो न भवत्येवेति ।।४६॥ अनुमानं द्विधा-स्वार्थ पराय च। तत्र हेतुग्रहणसम्बन्धस्मरणकारणकं साध्यविज्ञानं स्वार्थम् । नथाहि, यः पूर्व भूयः सहचारदर्शनादिना यत्र यत्र धूमस्तन ताग्निरिति महानसादौ व्याप्ति गृहीतवान् , स कदाचिन् पर्वतसमीप गतः पर्वते घूमं पश्यन् व्याप्ति स्मरति,-यावान् कश्चिद घूमः स सर्वो वही मत्येव भवतीति तदनन्तरं पर्वतो वहिनानिति ज्ञानमनु मेतिसत्पद्यते । तदेतत् वार्थानुमानम् । न तु मध्ये वहिव्याप्यमवान् अयं पर्वत इतिज्ञानात्मक परामर्शस्यावश्यकत्वम् ॥४७॥ एतेन परामर्शजन्यज्ञानमनुमितिः, लिङ्गपरामर्शोऽनुमान, व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः, व्याप्यस्य पर्वतादियचित्र पक्षधर्मत्व. मित्यपास्तम् ॥४८॥ निश्चितान्यथानुपपत्येकलक्षणो हेतुः । स द्विधा-उपलब्य्यनुपलब्धियां भेद्यमानत्वात् । तत्रोपल धिा-अविरुद्धोपलब्धिविरुद्धोपलब्धिश्च । मस्यत्र गिरिनि धनञ्जयो घूमसमुपरम्भादिति; न विद्यतेऽस्य Eान्तिर्वदनविकारादेरिति च । अनुपलब्धिरपि द्विधा-अविरुद्धानुप ·पहिमान, धुमश्चात् , यो यो धूमवान् स स वहिमान् यथा महानसं, पटोऽभिधेयः प्रमैयावाद । व्यतिरकमा प्रत्यासिकस्तृतीयो, यथा पृथ्वी इतरन्यो ययान्यथानुपपत्तिः प्रमाणेनन प्रतीयते सोऽसिद्धः। स विविध साप्यविपर्ययेर मरया यथानुश्पत्तिरध्ययसीयते स विरुद्धः । यथा पायाज्यपानुति. गन्दित मोकान्तिकः ॥ सपा-नितिक मन्दिापनि माप:-सान्दो निन्यः प्रमेयत्वात् । पलब्धिय । यथा नास्स्यय मतले कुम्भः उपलब्धिलक्षणमाप्तस्य त स्वभावरयाग्नु पल मात् । वस्तुजातमनेकान्तात्मकमेकान्तस्वभावानुपलम्मादिति च ॥१९॥ अप्रतीतमनिराकृतमभीप्सित सायम् ॥५०॥ पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थानुमानम् । साध्यविशिष्टो धर्मी पक्षः । हेतु प्रयोगस्तथोपपत्यन्यथानुपपत्तिभ्यां विप्रकारः। यथा कृशानुमानय पाकप्रदेश सत्येव कृशानुमत्वं धूमवत्वस्योपपत्तेरसत्यनुपपत्तेा । क्वचित पशाययववाक्य प्रयोगोऽपि ॥५१॥ परेषां तु पञ्चावययवाक्यमेव परार्थानुमानम् । तया हि, नया पाप, तस्मात्तथा । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयभिगमनानि पचावयवाः । हेतुस्विविधः, अन्दर न्यतिरेकी केवलान्वया केवलव्यतिरको च। तत्रान्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमान भाषः, यथा वह्नौ साप्ये धूमवस्वम् । मन्वयमात्रव्याप्तिको दितीयो, यम परिणामी चाक्षुष वात् । दिनीय पर्वतो . भियत गन्धववादिति ॥२२॥ असिदविरुदानेवानिलयो हेवाभासाः ॥५३॥ यासिदोऽयनामिया बाय:-शब्द हायोऽचमा मग्णादिना ॥५४॥ पर पुशोऽनिय एव वा प्रत्यभिजानादिमवात् ॥५५॥ . सगरमोन मानि, वातायात | ·सपक्षविपशव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिरसाधारणो यथा शब्दो नित्यः खविधः-आश्रयासिद्ध स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्च । आध:-गगना. रविन्दं मुरभि अरविन्दत्वात् । द्वितीयः शब्दो गुणयाापत्वात् । सोपा- मुपाधिः। यथा पचेतो धूमवान् पहिमच्चादित्यत्र आन्धनसंयोग उपाधिः मोपाधिकत्वाच्च रहिमचं व्याप्यत्वासिद्धम् । यस्य माध्याभावः प्रमा- अभिधेयं वस्तु यथावस्थित यो जानीने यथाज्ञातं चाभिधते स मान । सपा-लौकिको लोकोत्तरमा आयो जनकादिन्तिीयस्तु तीपादादिः॥५॥ नरपा-स्वादम्र ममिति विधिकम्पनया प्रथमो मः।२.५ गति निपेश-पना दिनीयः ३ म्यादाद मान गान्तरेण निश्चितः स बाधितो यथा वहिरनुष्णो द्रव्यत्वादिति ॥ मादयमयों पोदव्य इनीधरडा शक्तिरिति । मानामावान् ॥६॥ परे तु, सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च हेत्वा- मासाः । साधारणाऽसाधारणाऽनुपसंहारिभेदादनैकान्तिकविधा । तत्र साध्यामात्रबृत्तिः साधारणो यथा पर्वतो वहिमान् प्रमेयत्वाद । सन्दत्वान् । अन्ययव्यतिरेकदृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी यथा सर्वममि- येयं प्रमेयत्वात् । साध्यव्यापकीभूताऽभावप्रतियोगी हेतुर्विरुदो यथा मन्दो निन्यः कृतमत्वात् । साध्याभोवसाधक इत्वन्तरं यस्य स सत्प्रति- सो यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वात्, शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् । असिद- धिको हेतुर्याप्यत्वासिद्धः । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्व- तन्न, सप्रतिपक्षमाधयोरतिरिक्तहेत्वाभासावे मानाभावात् ।।५७॥ भामाचनादाविनमर्थसंवेदनमागम | आप्नवचनं तूपचारान ।।५८॥ वर्णपदवाक्यारम वचनम् ॥६॥ स्वाभाविकमामयसमयाम्यामोधनिबन्धन गदः । न बम्मा --- मत्राय पनितिधिनिषेधान्यां चामभिदधानः मतमोननुगमति । विशिनिपेपरसातीयः । । स्यादरम्यान ·- ·कन्यदेशप्रदेशपरमाशुभेदाच पुद्गलभतुर्धा । तत्र परमाणुरप्रदेशाः ।।६९।। वर्तनालक्षणः कालः । नवपुराणादिपरिणामा वर्तना } भावलिकादयश्च हाराय कम्प्यन्त ॥७॥ माविन पर्यायारवामन, इनि श्री जननषड्महे द्रव्यम्बण्डः ॥ पर्यायो द्विविधः, क्रममावी सहभावो च ॥७१॥ त्य सदभावपर्याया गुणा, यथा मनो विज्ञानव्यति, शक्यादयः । क्रम- यथा मुखदुःखशोकहोदयः ॥७२॥ पर्याया अपि स्वभावविभावाभ्या द्रव्यगुणाभ्यां च चतुर्भेदाः। तमा हे स्वभावद्रव्यव्यवनपर्यायश्वरमशरीरात् किमिन्यून सिद्धपर्यायः । स्वभावगुण- यञ्चनपर्याया यथा जीवस्यानन्त चतुष्टयरूपाः । विभावद्रव्ययञ्जनपर्याया गया- या विभावगुणव्यन्ननपर्याया मत्यादयः ॥ पुद्गलस्यापि इयणुकादयो भावद्रव्ययमनपर्यायाः। रसरसान्तरगन्धगन्धान्तरादयो विभावगुणत्र्यञ्जन- पर्यायाः । भविमागिपुद्गलपरमाणयः स्वभावद्रव्यव्यञ्जनपर्याया । वर्णगन्धर सके- ।ऽविरुद्धस्पर्शद्वये च स्वभावगुणयअनपर्यायाः । एवमेकत्वपृथक्वसंख्यासंस्थान- योगविभागादयोऽपि पर्यायाः ॥ एवं सकलव्यक्त्यनुगतं सत्त्वं व्यअनपर्यायः । तेव्यक्त्यनुगतं चार्यपर्यायः । उत्पादव्ययप्रौव्ययोगात्मकं च सन् ॥७३॥ परे तु रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा- रित्वगुरुत्वव्यवस्ने शब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाउपप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा- धनुर्विशविर्गुणाः। रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकनमनित्यं च, अन्यथापाकनं नित्यमनित्यं च । परिमाणमणु महद् दीर्घ एवं च । परवापरत्वे दिक्कते कालकृते च । द्रवत्वं सांसिद्रिक नैमित्तिकं च । शन्दो ध्वन्यात्मको वर्णात्माय । घुद्धिः स्मृतिरनुभवश्व । अनुमो यथार्थोऽयथार्थव। प्रत्यक्षानुमित्युपमितिमान्दभेदारपतुर्विधोऽपि । तत्करणमपि चतुर्धा । (असाधारणं कारणं करणम् ।) समवाय्यसमाथि .

·নিদিবা স্কা মিথি। মণিমাথাযৗন মাফিয়া। ঘন সনিনিনিনিমা সিখা যায়। নপঞ্জিনিয়াণ না। বিভিন্ন বা গাম, মশ্বর। সাবিনায: মাই মনীষাবানু, লালবুনি। বা সাধনা ফিনিব। নন “যান্য সদা যু এলষয় ব ৷” রবি। ন, যথাযথ ব্যাখানিনান ॥৩al ন ৭বিসহ। महारतानि ৭, কালি ও সালানিঘরাখাৱাৱানীগুনববিয়ং লৰথা। ন ৰাষা: ননি: ষ; }}}} घमोऽहिंसा संयमस्तपः ॥७॥ ঘিন: মাখন দ্বিধা শূণা বহানী বিঠি: ঘূৰা মন: ৩৩) বখন ঘন হানাগধি: মালাম; te}} মাহাবিষ্ট ক্ষাদীহদি হাখিনিৰ নুনু মিয়া |}} নাযা সিন্দা। বা সন্তান মাবশ্বা। ' দাম : না পা। মান্দা । খাদে, ৰা না; }}}}} বাংল! মানৰ ২ ·श्रीमद्वीरजिनो जीयात् , सल्लब्धिौतमः प्रभुः । यद्वचःमुधया सिक्ता विबुधा अमराः सदा ॥१॥ साम्राज्यं यस्य प्रौढप्रकरमहिमसज्ञानकर्मप्रधान, स्थाद्वादाध्यात्मरम्या मितिनयविगदा मुद्धभावा च पाणी। सोऽयं प्रोदामधामा परमगुणनिधिः सर्वतन्त्र स्वतन्त्रः, स्वप्ने वा जागरे वा शरणमनुदिनं नेमिसूरिममास्तु ॥२॥ श्रीतपागच्छराजस्य तस्य पानभोमणिः । विजयोदयसूरीशः तस्य पमृता मया ॥३॥ गुप्पयाकेन्दुवर्षे श्रीवारोवन्यवासरे । सूरिणा नन्दनेनायं निर्मितस्तर्फसमहः ॥४॥ इति श्रीसर्वतन्त्रस्वतन्त्र शासनसम्राट् मरिचकर कवत्ति जगदगुरु श्रीप्रज्ञत्यादिसफलयोगोदहनसूरिमन्त्रसमाराधनमाप्तरिषद विधापीटादि- प्रस्थानपञ्चकसमाराधक श्रीशअयादिमहापरितार्थसंरक्षणपरायण धिन न्याय यारणायकमन्यसन्दर्भ तपागाधिराज भारकाचार्यवर्य श्रीमदिनय. मिरिमगरपालकार सिद्धान्तवाचस्पति यायविशारद विनयोदयारि- पालकार विजयनन्दनमरिणा विरचितः श्रीजननईमप्राः ।। लिखितश्चार्य प्रायः वस्वाइन्दुमित वैक्रमसंवत्सरे मशीसिपपयो श्रीगोपावीनगरे श्री जयतारण वास्तव्य दीपरमशिवराजनाना पान।। शुभं भूयात् ॥ १॥ श्रीः॥

·परिशिष्टम् २ श्रीजैनमुक्तावली-मूलकारिकाः ॥ प्रणमामि महावीर, चम्म नीर्थनायकम् । मच्चिदानन्दमम्पूर्ण, मन्याभीयार्थदायकम् ॥१॥ बन्दे श्रीगौतमं देवं, देवतास धसेवितम् । निपलब्धिसम्पन्नं, प्रथमं गणनायकम् ॥२॥ श्रीमन्द्रमणमस्या-धीश्वर योगशालिनम् । परमप्रौढसाम्राज्यं, नेमिमूरि प्रणोमि नम् ॥३॥ ग्गभगवतम्नस्य, पादसेवानुभावत । जनमुक्तावली काचिद , विधियाऽपि विरय्यते ॥४॥ न्यपर्यायभेदेना ऽने कभेदसमन्वितौ । मापदायी समाध्यातो, कृत्स्नभावप्रकाशिमिः ॥५॥ धर्माऽधर्मनभोजीव-पुदगलानेहसस्तथा । द्रयाणि गुणपर्याय-य नस्यमुदारतम् ॥३॥ गप्युपकारकोऽमहम्य-प्रदेशोऽपिनिष्क्रिय । पकडाय ममान्यानो, पमो धर्मोपदातिभिः ||७|| समर्म मादिष्ट , परययुपकार । भवाद आकाशी, वाननामानिनाम: मनम्नोऽयं प्रदेशध, सोका कारभागमा । ॥९॥ नरमदम्येयमामादि-प: मनामना भाममा योग- पाना । मनमनंदन, Altr" ॥१०॥ परमप-T: Hrit | -Ent ·स्पर्शरसगन्धवर्ग-न्दा अनुकमादिमे । एतेषां विषया या, वयानेऽयश्च नदिया ॥३६॥ भनिन्द्रियं मनोध, द्रन्यभावप्रकारन । पनर द्वयं भोर देभा, मनियुशियम 331) रयान्ताऽननुमायांच-मिना ऐना मतम् । भवमहादिका प्रोहा, तु मयि ॥३८॥ शा स्यात् संशयाद भिन्ना, सशयोनामाती। ममप तथा हेतु-श्योपसममा १९॥ अवज्ञानं समायान, गरि । भज्ञ संनि माया च, मादि माता-|| समातिए २, प्रनि म । Nisपारिफ प्रो. द व Email पारमाविषमुपमा-TEReati पिERS पान ARTIYAदादास मनाने, Ear भनेपक्षिामा भाग ४ मो.-."। CARE tiretri को दो-- 4' ·(৬০ प्रमाणं च तदेव स्यात्, स्वपरव्यवसायकम् । व्यवसायस्वभावं तत् , पण्डितः परिकीर्तितम् ॥२४॥ यतस्तस्यास्ति प्रामाण्यं, समारोपविरोषिता । समारोपोऽतस्मिंस्तद-व्यवसायोऽधिगम्यताम् ॥२५॥ विपर्यय. संशयोऽन-व्यवसाय इति विधा । अधिज्ञेयः स तत्रायो, विपर्ययः प्रदर्यते ॥२६॥ विपरीतककोटेः स्या-मिटन विपर्ययः । भवेद् यथा शुक्तिकायां, रजताकारतामतिः ॥२०॥ तरसंशयोऽनयता-ने फकोट्यालाच यत् । शान साधकाधक-प्रमाणाऽनुपलम्मतः ॥२८॥ यथा स्थाणुरयं किया, मवेद पुरुषच किम् । मथानस्यवसायस्य, स्वर किचिदम्पते ॥२९॥ म विदि समाम्यान, किमि या छोचमाकम् । झानं यनपथा ग-तृणम्पर्शस्य शेमुषी ॥३०॥ Rधा प्रत्यक्षं, पोशं ना चादिमम् । राष्टं नन्, पटना नत्र, यदिशेषप्रकाशन ॥३१॥ मान्यवहारिक पार-मानिनाधा । सांस्यमालिक नरे-यानिन्दियतुकम् १३२५ इयो - नया च । दार -Rs ॥३३॥ बारेमा - Himal यमय,nam ciniart. : म' यम । Te, RI

·पृधग।
१२७
.
Marमम् ।
का 1
मरमर पारिनुमान
मापदायाको
सामायापरिपा
मानायाभोलि
यानाननुगार्याप
स्याटामाणिकदावा
सम्यिादारिकपार
ধঘৰখায়
स्निपरमप्रभेदन
ग्गभगवतस्तस्य
हेतुध निमितान्यथा
१३०
.
९२
.
४
८५
१२७
'-१३९
हेलामासः परियो
मानदर्शनचारिम
शानं च दर्शन सोल्य
१४३

·कारिकाः। , १०३ कारिकायनम्णम् । विरुदानुपलब्धि विशिष्टानिविदा- विशेषोऽपि द्विधा मोको विज्ञेयाः पद च सामान्या- वेदनादिसमुद्घाताः 'वेवं च मोहनीयं चा- शन्दः समभिरुटः स्या- श्रीमच्छूमणसहस्या- श्रुतज्ञानं समाख्यात सकलादेशरूपान्य स द्विधा वा चतुर्धा या सधा सहभाग्याधः सदंशोऽत्र विधिज्ञेयः स नामस्थापनाद्रव्य सप्तधान्या समाख्याता समथा काययोगः स्यात् ९४ ३ ४० १३० १४१ ९६ L ११७ १२८ : स्पर्शा पर मतावं स्पर्शरसगन्धवर्ण समयस्स्वविभाग्योऽति स विद्भिः समाख्यातः सर्वकर्मविनिर्मुक्ताः १३७ १०२ सऽमी ससमुदपाताः संस्कारपोषसम्भून-

·पृष्ट
कारिकाः।
१२४
८७
१४६
...१२४
कारिकाऽऽधचरणम् ।
सस्थान पञ्चधा तत्र
संवत्सरे शरहयाङ्कविधुप्रमाण
साध्यविपर्ययव्याप्तो
सामान्याश्च विशेषाश्च
मार्थदीपदयाम्भोधि
स्थााताननुसार्याच
स्यात्प्रमाणैकदेशत्वा
सांव्यवहारिकपार
स्थित्यवगाहहेतुन्वं
स्निग्धरूक्षप्रभेदेन
सूरेभगवतस्तस्य
३८
९२
३२
१२३
हेतुश्च निवितान्यथा
हेवामासः परिज्ञेयों
ज्ञानदर्शनचारित्र
ज्ञानं च दर्शनं सौख्यं
११८

·२०५
स्थानमें ।
पृष्ठम् ।
साक्षिपाठांशः।
तत्त्वमसि ।
दे ब्रह्मणी वेदितव्ये ।
नित्यं विज्ञानमेवात्मा।
निरअनः परमं साम्यमुपैति ।
प्रविद् प्रदेव भवति ।
व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्यं ।
सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म ।
७५
सदेव सत् स्यात् सदिति विभाओं० । १२४ अन्ययोगन्यदनानिशिका ।
सर्व एते मामान: समर्पिताः ।
सन्द्रियाणां विषयान्।
न्यासिद्धान्तमुक्तावली।
योगशाखम
卐

·नाम। पृष्ठम्। परिशिष्टम् ६ सटिप्पण-जैनतर्कसङ्ग्रहगत-ग्रन्थ-ग्रन्थकृदादिविशेषनामचिः ।। पृष्टम् । नाम । नैयायिकमत ११.१७४४ नैयायिकाभिमत पचमकर्मग्रन्थ पर परेषा ३. अक्षपाद मध्यान्मंसार मनुयोगद्वार अन्येषा গল, चित् জমির २५ ९:४४३५४ ३० ३ केशमिश्र चार्वाक जिनपतिसमय ३० जीवसमासवृत्ति जैनतर्कभाषा जैननय जैन सिद्धान्तमुकावली समाया 'नैयायिक ३४०२६११ प्रभाकृद प्रमाणनयतचालोक पारमर्ष मगरदाभिहरिभरिभिः मा मरदया महामहोपाध्याय महामहोप्यायमाभि योगाः देतपिक मिला-मुलायमादयः मुगन ८ ३.

·२.६ पृष्ठाः। - १२ २३ ३ अनन्तसामयिक अननगुग मनानानवायन नाकापयोग अनुरुप मनन ३ १३:२११३५ शम्दः। : मावग्रह अर्हत् મા अलोक भयगाहक भागानदेय अरगाहस्वभाव अमपात मगहीन अनि अभिमान ३३ । २२ ३२ ३३ प्राम ७ une ༥༥ Ya1f411 mms. uttar . ८ ८ 1104 ...

·२०७ शन्दः। मस्तिकायन्व मस्तित्व आइगराणं आकाशास्तिकाय पृष्ठाकः। २० ६७ ३ ६,७,१३, २०२९ ४५ आगम आगमन्च १५ आगमप्रमाण आगासस्थिकाए आतप आत्मपरिणाम आत्मप्रदेश २४ २३,२४ शब्दः । पृष्ठाङ्कः। उदय २३ उदयाभाव उद्योत उदीर्ण ३३ ऊर्वलोक २८ उपयोग १३,१८,२१:२३ उपयोगलक्षण उपशम ३३:५७ टवओग १८ ऋजुमूत्र ४८,४९ एकसिद्ध २२ एकाक्ष २५ एकेन्द्रिय २६:२७ एवम्भूत ऐकाप्रचसंवित्ति औदारिक औदारिकवर्गणा औदारिकारीर औपशामिक ५७ करणचतुष्टय करणपर्याप्त २६ करणाऽपर्याप्त २६ कर्मक्षय कर्मजति २३:२४:३१:१६५७ मायुः (कर्म) आवलिका मास्तिक्य आसव आहारक आहारकवर्गणा आहारपर्याप्ति आहारपुदगल इन्द्रियपर्याप्ति २४:२५ २६ ३२ उत्पाद उम्मूत्रण ५:१८ ४ ·१४ ६७ १ पुदगल पृष्ठम् । पर्याय ११५७८११७ १३,१४,३४१९, ५२:५३,५४,५५५ पर्यायव पर्यायपद पर्यायवियुत पर्यायात्मन् पारमार्थिक ३१:३३ पुग्गल १४,१८७५० ६,७,८,१३,१४,१७; १८७१९:२०:२४ २६:५०५१:५३ पुद्गलास्तिकाय १३१७ ३ पोग्गलस्थिकाए पोद्गलिक १७.१९,२३, २४,५० पौदंगलिको पोद्गलिकत्व १७:१८५. प्रत्येक प्रत्येकबुद्र प्रत्येकनुदासद २२ 'प्रदेश १३,१४,१८,२०, २११२९५. शरदः। प्रदेशबहुव प्रदेगव प्रदेशराज प्रदेशान्तर प्रमत्तयोग प्राणपर्याप्ति प्राणन्यपरोपण प्राणातिपात प्राणातिपातविरमण पहिरात्मा बहिरात्मदशा बहुप्रदेशस्वभाव बादर बुद्धयोधित चोहिलाम भवनपति भव्यत्वपरिणामिन् भन्यस्वभाव भावेन्द्रिय भाषा माषापर्याप्ति भाषार्गणा मनिशानावरण ५७३५८ ५८ पूजातिशय । २७ २२ १ २८ २ ८ २८ २६ २४,२६ ·एम। R मानारण मनन मनोमा ...८५२. मप्यार लिप्यायमोहनीय কােন मुहियोग শারদল मेधुनविरमण मोहर्जय मोहनीय योगनिरोप एम् । मगुर गदा (-प्रमा) शिमा २५२१. विपनाम १ विमार रिमाणन्यतनपर्याग, ५२५१ रिमापदम्पन्यवनपर्याय ५२:५३. विमारपर्याय ट रिश्त विशति विरमण ? बीर्यान्ताय देप २४६२ बक्रियवर्गणा २५१२५ ८ मानिक म्यननपर्याय ५२३५३:५५ "२६ प्यन्ननावग्रह व्यन्तर २८ व्यय व्यवहार ध्यपहारनयमत २४,२५,२६ १८१४१ १३,१४:५१.-1.शम . योनि' पान (-प्रमा) विपर्याप्त सध्यपर्याप्त उम्प्युपयोग लोकाकाश वचनातिशय वर्गमा वर्नना ·२१२ ... - शब्दः। पृष्ठम्। शामिपर्याप्ति २६ सामान्योपयोग सर्करा (-प्रमा) (in. २८ सांव्यवहारिक श्रमणसह सावधव्यापार श्रुतज्ञानावरण Pif३३ सावधयोंग श्वासोच्छ्वास साहारण भासोच्छ्वासवर्गणा ? २४२६ सिद्ध सङ्ग्रह Ek .-१८१8 सिद्धजीव सहयातगुणवृद्धि सिदनिवास सध्यातगुणहानि सिदानन्तमागक লাশৱি सिद्धक्षेत्र सममही ४७,४८ सिदिगति सप्रदेश मुम्म मममिन्द १८:४९ १५:२० ११:१५ कुन्देश समय - सम्महिम २८ क्यावर मम्यक्त्व ५७ उपाय सम्बादर्शन, समावगुणयनपयां मंजिन् समावडम्यम्य बनायो छिपकन्द्रिय মায संपर । मयंदाम মানব मो. RR 179 "

·मानिक-नैनमुक्तायनीगन-पारिभापिकचन्दसचिः ॥
एएम्।
पृष्टम् ।
महानसदि
.
मा
भनमायुक्त
मनहरि
अनन्त (-)
मनम्ताउमसमापन.
मागगुमादि...
अनाज...
र १५३,१५५१५५)
१५८१४९
*4-मा
अमानुर
भार
भार
are
८८
.
.
.'८८
rakes
er (4)
+
rathi
-

·- । पृठम्। भनेकतामा १२४ भन्तग १.९,१३७ দাযখীথম १३९ सबिन भाम ८५:१४. माना १३८,१३९ पसाय ८५८७१.५ अलोकाकाश अवगाहक अवगाहद अवगाहना ८२३८३३१३५ ) भगाहहेतुन अवमह ८६९८७८०१.५१. अवमहाव माधि . मामालिन भर अत्रमनमान भत्रायशाल १.4 PAR भरपुर अवधिमान अवधिनानक अषिमानामा प्रक्दिन अगायन भाग मन भPARA १३७ "7644 Twire umar १.

·पृष्ठम् । पृष्ठम् । १५१ १४२ १४१ १३७१४२ मालोकान्त आहार भाहारक भाहारशरीर भाहारकसमुपान ११८७१५९ ममयाऽपामनोयोग अमदोष ममुर (-कुमार) निकाय मानर मासास्तिकाय मायामि मागम मागमय भागमदि मागमरक्षग शान वाग्मारा हा दार ११. ८.८१. पनीषगोर मापयोग: मापस ११.५ मानुपहोवानीपुर भाग re मनुगामिल भावामिन् witte THI ·- पृष्ठम् । शम्दः। पृष्ठम् । १३८.१४१ १४० . PE: १४. १४२ उतना १३८१३९ उपकरण उपकरणेन्द्रिय उपयोग ८५,१०३,१०४३१०५ उपयोगात्मन् ९. इपयोगेन्द्रिय ९. पलब्धि ११६:११७:२१८ इपशम १३९ उपशमना १३८:१३९ उपशमाभाव १३८ सुपशान्तमोह अर्चगौरव ११३६ ऋजुमति .८९ ऋजुमतिमनःपर्यायज्ञान ८९ जुसूत्र १३०,१३१,१३४ एकसामयिक ८७,८८ एकसामयिकरव १३०११३११३४ भोपातिकी भोदारिक १३७:१४२.१४५ औदारिकमिश्न :१४२ सौदारिकाशिन् गौरवामिक १३९ १३८ कृपाय कायसमुत्यात कर्मय कर्मयोपशम कल्पातीत कम्पोपन्न कापोत कापोता काययोग कार्मण फार्मणकाययोग कार्मणवर्गणा कार्मणादि कार्मिकी कालिकश्रुत कालोदसमुद किंग्पुरुष किनर कृष्ण कृष्णा केवल केवलज्ञान १०६ १०७ . ८८ .....१४१ . १४१ ८६८९,१२५ ८५८६८९; १०९:१२५ ८६,१०९ + केवलदर्शन ·૨૨ पृष्टम् । १३२,१३४ १४७ १३८१३९ १३३,१३४,१३५ १३८७१३९ ८५ १०३,१०४,१३५ १०४ ८६८७८८ शब्दः। पृष्टम् । पर्यायव पर्यायमात्रग्राहिन् पर्यायानुगामित्व १४९ पर्यायार्थिक १३०:१३४ पर्यायाथिकनय १२२,१३४ पर्यायार्थिकनयगुणभाव १२३ पर्यायार्थिकाभास १३२ पर्युपणा पारमार्थिक १०३,१०७:१२५ पारमार्थिकन्व १०२ पारिणामिकी १०७ पिशाच पुद्गल ६५,७४८१८२,८३, १०५,१०८:१३७:१३८ १४३,१४४,१४५,१४६ ८८ १४१ १४१ १३०,१३१,१३४ १३२ नाभास यिक ८८ '--. ८१ ,८११०३ . ७४७५ पुद्गलद्रव्य पुदगलस्कन्ध पुदगलास्तिकाय पुष्करवरद्वीप पूर्व पूर्वपर्यायनाश ६५ १३६ ·२१८ पृष्ठम् । तेजस् द्वान्दः। पृष्ठम् । गन्द। तीर्थ ६३,१३५,१३६ । ल्याधिकनय तीर्थत् १२२,१२,१३३,१३४ तीर्थकर श्यार्थिकाभास १३२ तीर्थनायक द्रव्येन्द्रिय १.३ तीर्थसिद्ध १३६ धर्म ६२,७३,८१,८२,८३,१३१ तेजःपर्याय धर्मास्तिकाय तेजस १४१,१४२ ७४,७५,८१,८२,८३,१४९ तेजसी धातकीखण्ड १४३ दर्शन धारणा ६४,८५,९०,१३५ ८६,८७१.६ १३८७१३९,१४८७१४९ धारणाव दर्शनावरण १०९:१३६ ध्रुव ८६,८७,८८ दर्शनावरणीय १३७ ध्रौव्य दर्शनोपयोग नभःप्रदेश ६५ दिक्कुमार १२२,१२३:१२४,१३०%; १४. दीपपर्यायापन १३१७१३२ दीप नयज्ञान १३० दुर्नय १२३,१२४१३२ नयप्रतिविम्यात्मन् १३२ नयविवेक देश ७६.१४७ १०९ देशविरति १३५ नयमप्तमगी १२३ द्रव्यजीव १३४ नयाभास १३२ द्रव्यनिक्षेप नयान्तर १२४ ट्रव्याचार्य १३३ नाग (कुमार) १४० इण्यार्थिक १३०,१३१,१३४ नाम १३२,१३३,१३६:१३७ द्रव्यार्थिकगुणभाव १२३ नामकर्म नय ·२२१ पृष्ठम्। ८६:१०३ शब्दः। पृष्ठम् । राक्षस १४० १४७ लवण लवणसमुद्र १४३ लब्धानन्तज्ञानादि लब्धि १०३,१०४:१०७ लब्धोन्द्रिय लब्ध्यझर लान्तक १३८:१४१:१४२ १०५ १४० १४. . मन.पर्याय मनःपर्यायक : ८९,१०८ मनःपर्यायज्ञान ८६९८९,१०८,१०९ मनःपर्यायज्ञानावरण १०८ मनोयोग मनोवर्गणा' महाप्रज्ञादि महाशुक्र महोरग मारणान्तिकसमुद्रात माहेन्द्र मिताकाशावगाहन मिध्या मिथ्यात्व मिथ्यादृष्टि मिथ्यान १४० १०७:१३५ हेश्या लोक ८२७८३,१४३ लोकाकाश ८२ लोकांकाशास्तिकाय लोकांम १३१ सोमप्रसस्थित लोकान्त लोगोचर बचर्मयोग । बदनादरादिरम्धरण ཞུསཾ་ འ १३७११२ १४६१४७ बाग बर्वनारेच (ना) मान वनी मोहनीय १०९:१३६१३७ मोदनीयक्षयोपशम +यक्ष १४० 'युगपदुपयोगदिन योग १४१७१४२ योगनिरोध योनि सनप्रभा ·पृष्ठम् । १८६८७ ८६९८७ ८७ १३९:१४० १३६ १३९ न शब्दः । पृष्ठम् । पूर्वाङ्ग १४८ पोतज १४. पोद्गलिक ११९,१२०,१३७ पोद्गलिकत्व ७४,१०५ प्रकृति १३७,१३८ प्रकृतिबन्ध १३८ प्रत्येकबुद प्रथमगणधर १३६ प्रदेश ६५,७६,८२,८३,८४, ११३७:१३८ प्रदेशय १४८:१४९ .प्रदेशबन्ध । १३८ प्रदेशमहात. ७६ प्रदेशान्तर ६५८२ प्रमच प्रमाणसप्तमाही १२३ प्रवचन ५३,१०९,१३६ प्रवचनसिद १४९ प्राक्प्रयोगादि प्राणन बहुविध बहवमह - बादर चीजबुद्धि बुद्धयोधित ब्रह्मलोक भवनपत्यादि भवनवासिन् भव्य भाव भावनिक्षेप भावद्युत भावेन्द्र भावेन्द्रिय मापा . ६२६३ १३२ १३३,१३४ १०७ १३३ १०४ १३७,१५१ मनि ८६,८८१.५:१.५:१०७ मनिम्नान ८१०८१.५:०० मनिमानव बन्ध १३६ पर बन्धन माधान मन पर मन पर ·२२३ शब्दः। पृष्ठम् १४१ १४० १३८ १३८ १३०:१३१,१३४ सयोगिकेवलिन् सयोगिन् सर्वार्थसिद्ध सलेश्य सविकल्प ससमुद्रात सहभाविन् ७२:१२४ ११८.१५० श्रुनोपयोग मक्रम मक्रमण सक्रमादि सड़ाह सदसदवेध सन कुमार समभिरुट समय ममुरपात मम्याद सम्यक्त्वमोहनीय मम्पक्चत सभ्यम् सम्यग्ज्ञान सहधार १४. १३०,१३१,१३४ १४७ ८३:१४१ ८६,१३९ १२८ । साकार सादि सान्त सामाधिकाम्ययनादि साम्यवहारिक নামৰাৰ मामादन सम्यादर्शन सम्माटि मम्यारमध्यापि सम्झिम मन्भिग्नप्रोतम् सिमरन मिदानम्नभाग साधन १.0 मुलं माम मुहमतिमा ·२२१ पृष्ठम् । चान वादकाप्रमा शिगम विप्न विजय विद्युत् विपुलथी ८९ विपुलमति ८९ विभाज्ञान विभावपर्याय १५० विमानाचासिन् विरुद्धानुपलब्धि विरुद्धोपलब्धि ११७ वीर्यपरिणति १३८ घेदनासमुपात वेदनीय वेध १३६ वक्रिय १३७,१४१:१४२,१४५ वैक्रियकायिन् वैक्रियमिश्र वैजयन्त वैमानिक नयिकी प्रमअनपर्याय यसनापयाय १५. मनावर व्यन्तर ध्यय १६५ ध्ययधार १३०:१३१:१३२ १३५ व्यवहारनय व्यवहारनयाभिमत शब्द १३०,१३.४ शम्दनय १३०:१३१ शरीर शरीरनामकर्म शराप्रभा १३९:१४३ शुक्ललेश्या शुक्ला शुभाशुभनाम शुद्नय .. ।।१३२ श्रुत ८६,८८,१०५:१०६:१०७ श्रुतज्ञान ८६८८१.०६:१०७ श्रुतज्ञानत्व श्रुतत्व श्रुतनिधिता স্বরাষান - १३७ व्यन्नन ·२२३ पृष्टम् । पृष्टम् । १३६ मन्दः। वोपयोग महकम मद्कमण सडकमादि शब्दः। सयोगिकेवलिन् सयोगिन् सर्वार्थसिद्ध सलेश्य सविकल्प ससमुपात सहभाविन् १३८ १३८ १३८ १३०,१३१,१३४ १४१ 1 सङ्ग्रह १४१ सदसवेध मनत्कुमार ममभिरुन ७२.१२४ १४८.१५० ११० समय १३०,१३१:१३४ १४७ ८३१४१ ८६.१३९ १३८ ममपात मयस्त्व सम्यस्यमोहनीय सम्यरुश्रुत सम्यम् मम्परज्ञान सहसार साकार सादि सान्त सामायिकाध्ययनादि सांन्यवहारिक सांध्यवहारिसर मम्यादर्शन मम्याट मामादन समिधाष्टि सिरमगर सामि मिटानन्तमाग सम्मिन्नयोतम् ਦੇਖਣ मुन १.७१.८ मम सरबान १४३१४१.१४: मामा

·11017"
यान
..
.
पनि।
१३:१३८
पान Rat.
यमे ५७,१२१
भावपर्याय
वयम्यूब
सयामुग्मनार
वयरमणमा
हीयमान,
यतिबन्ध
माननिकोटाकोटिमागा-
प्रमाण १३८
.

·पंक्तिः . 3 ३ ८ शृवम् । अमूर्चत्वरूपा भगुरुलघुदयं यथोक्तभावेष स्यावलिकादि तेजोवायुमनसा निर्विमाग्यो P ८ शुद्धि पत्र कम्॥ अशुदम् । अमूर्तरूपी अगुरुद्रव्य यथोकेष्व स्याबलिकादि तेजोमनसा निविभाग्यो ॥१६॥ भेदात् पइविधा न संयोगी कस्या दयों १ ७ १५ ११ १३ ३ भेदात् सा पदविधा नकस्या दयमों ईपर .२६ १८ २२ . १९ ५३ वाच स्यैरने प्रोन्यामक करप पटान्तरमाग्मत নষীগ রুমা पटान्न नारमन्न ९ २१३ ७ २२ अमुस पपथानाम् मादीनां भानाम .१७ रसार ७३ 2.

·૨૨૮ पृष्ठाः । पंक्तिः। ११४ १६ ११५ सुद्धम् । धारिणी --- ३ ७ पञ्चावयवाक्यमपि बहिन्यप्ति • संसर्गभानम् १५ ११५ ११५ . अशुद्धम्। भारिणी पचावयवमपि रहिन्यप्ति संसर्गमानम् लक्षणवफलम् तु पुनः मातुलिग स्वभावादि स्वभावविरुद्ध न्यायादि श्रद्धाभावात् लक्षण-वं फलम् १९ १९ ११७ २३ १३ २१ ' स्यात् ' वा पुनः मातुलिश মাথার स्वभावविखविन म्याप्यादि अदानाभावान् 'स्यात् 'कार प्रातिक्षिक युगपति ইমাম্বগ संसमि केचिः १२१ १२१ १२२. १२३ १२३ १२३ प्रातिस्वि युगपधि १२१. धेयलवाणः संसगि के मित्त दुनय རྟགཙཱ་ पर्यायय भन्नर प्रमानमित्यर्थः विपन यापा पर्याय प्रमानामनियम TEST ·१२९ पृष्ठाई पंक्तिः। अशुद्धम्। १२६ तदमास.. शुद्धम् । तदवभास विशेषण ४ ३ १२ १४ आयो ૨૨૬ १२९ १२९ १२९ १३४. १३६ १३७ १३८ १३८ विशेष एकको आद्य धम सट्सचाभासम् परिमिति ३ ८ प्रमाणस्य सहचाभासम् परमिति गौरवै कर्म कोटिसागरप्रमाणा प्रकृयामिन्यादि दिक्कुमाराः हेतुरात्मनः समुद्घातो कापोता इनारक कार्मण १४० कोटिप्रमाणा प्रकृत्यामिति दिक्कुमारः हेतुराः समुत्प तो कापोती १७ २६ ९ १४१. २३ ड्रक कमंग ८ पुकरव द्वीप सन्द-दाद १५३ १४९. ऽस्लिच-मन्यात तमस्तमः निश्रिताः स्मृताः कापोठी पुष्करबरीप: शब्द-मेदार लिव-वनुर-इन्यत्र समस्नमस्तमः निमितवाः मा: फापोता.

·了

·-
মাদন
.
हमें घड़ी प्रसन्नता है कि धार्मिक शिक्षण के लिये कॉन्फरेन्स
की ओर से तैयार की गई. जैन पाटावली के चौथेभाग की
यह
तृतीयावृत्ति श्री तिलोक रत्न स्था. जैन धार्मिक परीक्षा बोर्ड
पापही द्वारा प्रकाशित की जा रही है । पाठय पुस्तक के रूप में
जैन समाज ने पाठावली का जो मूल्यांकन किया है वह हमारे
लिये हर्ष का विषय है।
बालकों को जन संस्कृति और जैन तत्त्वज्ञान का सरलता से.
पोध कराने के लिये ऐसे सर्वमान्य पाठ्यक्रम की मांग कॉन्फरेन्स,
से होती रहती थी। फलस्वरूप यह पाठावली श्री धार्मिक शिक्षण,
समिति द्वारा श्री संतबारा जो से तयार फराई गई है।
जनशाला, छात्रालय और स्कूलों में प्रमशः शिक्षण दिया जा
सके और उत्तरोत्तर बासक धार्मिक ज्ञान प्राप्त कर सकें इस तरह
इस पाठावली के ७ भाग किये गये हैं।
हम आशा करते हैं कि जहाँ २ कमी तक इस पाठावलीको
अपने पाठपक्रम में स्थान नहीं दिया गया है वहाँ २ सभी स्कूल,
पाठशाला और छात्रालय पयाशीघ्र इसे अपना रेगे और पालकों
के कोमल हृदय पर जन संस्कृति को पहरी छाप डालने में
पहायक बनेंगे।
माना मंत्रीगण
मो.म.मा.ये. स्था. जन काररेन्स