·THE
BHAGAVAD GITA
PART I.
Chaplers [-- VI
with
Hindi & English Translations, etc., etc.
by
PANDIT RAMARANGA SHASTRI;
ORIENTAL COLLEGE, LAHORE
under the supervision of
PANDIT ILIRANANDA SHASTRI, M.A.,
Je Led Sanskrit Rouder, l'unjat university and
I'ro/essor. D. -1 College, Lahert.
PUBLISHED BY
MESSRS. ENAD BROTHERS,
7publishers, Dooksellers, Stationers and Bookliners,
ANARKALI, LAHORE.
Jag an hour :
Panjab Economical " Hiers Try L Lalmai.
Printer at the
1901
Xxx
Price Rs. 1.4

·No text on this page.

·॥ प्रोम् ॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता प्रारम्भः॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ धृतराष्ट्रः। उवाच । धृतराष्ट्र बोला Dhritarashtra said : धर्मक्षेत्रे । कुरुक्षेत्र। समवेताः।युयुत्सवः। मामकाः । पाण्डवाः । च । एव । किम् । अकुर्वत । संजय ॥१॥ (हे) संजय धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्र युयुत्सवः समवेताः मामकाः च पाण्डवाः एव किम् अकुर्वत ॥ १ ॥ हे सजय ! धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्र में युद्ध के चाहने वाले मेरे पक्ष के लोग और पाण्डवों ने एकत्रित हो कर क्या किया।॥ १ ॥ "Assembled together on the sacred plain of Kurukshetra from desine of fighting, what did my sons and the Páudavas do, O Sanjaya." 1. संजयः। उवाच । संजय बोला। Sanjaya said :- दृष्ट्वा ।तु। पाण्डवानीकम्।व्यूढम् । दुर्योधनः। तदा । आचार्यम्। उपसंगम्य । राजा। वचनम् । अब्रवीत् ॥२॥ राजादुर्योधनः व्यूढं पाण्डवानीकं दृष्टा तु तदा आचार्य उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् ॥ २ ॥ -

·( २ )
पाण्डवों की सेना को व्यूहबद्ध देख्नु कार उस समय दुर्योधन
प्राचार्य (द्रोण) के पास जा कर बोला ॥२॥
Bebolding the army of the Pándavas arrayed, king
Dargodhana, approaching the preceptor (Drona) said those
words. 2.
पश्य। एताम्। पाण्डुसुत्राणाम्। आचार्य ।
महतीम् । चमूम् । व्यूढाम्। द्रुपदपुत्रेण । तव ।
शिष्येण । धीमता ॥३॥
है) आचार्य तव शिष्येण धीमता द्रपदपुत्रेण
व्यूढां पाण्डुपुत्राणां एतां महतौं चमं पश्य ॥ ३ ॥
(हे) आचार्य आप के शिष्य धीमान् द्रुपद के पुत्र (पागडवों के
सेनापति धृष्टद्युम्न) हारा व्यूहबच्छ पाण्डवों की इस बड़ी सेना की
देखिये ॥ ३ ॥
See, 0 preceptor, this vast army of the sons of l'ándu,
arrayed by Drupada's son, thy intelligenti disciplto.3.
अत्र। शूराः । महेष्वासाः। भीमार्जुनसमाः ।
युधि । युयुधानः। विराटः। च। द्रुपदः। च। महारथः॥४.
अत्र युधि भीमार्जुनसमाः
: महेष्वासाः शूराः
युयुधानः च विराटः च महारथः द्रुपदः ॥ ४ ॥
धृष्टकेतुः । चेकितानः। काशिराजः । च । वीर्य-
वान् । पुरुजित् । कुन्तिभोजः । च । शैव्यः । च । नर
पुंगवः ॥५॥
धृष्टकेतुः चेकितानः च वीर्यवान् काशिराजः
पुरुजित च कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैव्यः ॥ ५ ॥

·युधामन्युः । च। विक्रान्तः । उत्तमौजाः । च । वीर्यवान् । सौभद्रः । द्रौपदेयाः। च। सर्वे । एव । महारथाः॥६॥ विक्रान्तः च उत्तमौजाः च वीर्यवान् युधामन्युः सौभद्रः च सर्वे द्रौपदेयाः महारथाः एव ॥ ६ ॥ यहां बीर बडे. धनुषधारी और भीम तथा अर्जुन के समान लड़ने वाले युयुधान (सात्यकि) विराट, द्रुपद, धृष्टकेतु, चेकितान वीर्यवान्, काशीराज, पुरुजित्, कुन्तिभोज, नरों में श्रेष्ठ शैब्य, विक्रमो युधामन्यु, वीर्यवान् उत्तमौजा, सौभद्र(मुभद्रा सुत अभिमन्यु) और द्रौपदी के (पांचों) पुत्र ये सब महारथ हैं। ४-५-६ ॥ These are many brave and mighty bowmen, who in battle are equal to Bhina and Arjuns, (they are) Yuyudhāna, and Viráta and that mighty car-warrior Drupada,4mand Dhrishta ketu, and Chekirána, and the ruler of the Káshi endued with great energy, and Parujit, and Kuntibhoja and Shaivya that bull among men, 5, and Yudhianaoyue of great prowess, and Urnamnujas of great energy and Sobhadra's son, and the sons of Draupadi, all of whom, are mighty car-warriors. 6. अस्माकम् । तु । विशिष्टाः । ये । तान् । निबोध । द्विजोत्तम। नायकाः। मम। सैन्यस्य । संज्ञार्थम् । तान् । ब्रवीमि । ते ॥७॥ (हे) द्विजोत्तम ! ये अस्माकं मम सैन्यस्य वि- शिष्टाः नायकाः तान् तु ते संज्ञार्थं ब्रवीमि (त्व) तान् निबोध ॥ ७॥ . ।

·( ४ ) (३) हिजोत्तम ! (अब) हमारे दन में जो प्रधान मेरी सेना के नायक है उन को भी जान लीजिये, पाप के जानने के अर्थ करता . Hear, however, O best of regenerate ones, who are tho distinguished ones among us, the leaders of my army, I will name them to thee for (thy) information. 7. भवान् । भीष्मः । च । कर्णः । च । कृपः । च। समितिंजयः। अश्वत्थामा। विकर्णः। च । सौमदत्तिः। तथा। एव । च ॥८॥ भवान् च भीष्मः च कर्णः च समितिजयः कृपः अश्वत्थामा च विकर्णः च तथैव सौमदत्तिः॥ ८ ॥ आप, भीष्म, कर्ण, समर विजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्म और भूरिश्रवा ॥ ८॥ (There are) Thyself, and Bhishma, and Karna, and Kripa who is ever victorious, and Ashwathainan, and Vikarna, and Saumadatti. 8. अन्ये । च। बहवः। शूराः। मदर्थे । त्यक्त- जीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः। सर्वे।युद्धविशारदाः ।९ मदर्थे त्यक्त जीविताः नानाशस्त्रप्रहरणाः अन्ये च बहवः शूराः (सन्ति) सर्वे (ते) युद्धविशारदाः (सन्ति) ॥ ६ ॥ मेरे लिये प्राण देने का निश्चय किये हुए, अनेकानेक अस्त्र धारने वाले और भी बहुत से बीर (हैं) वे सब युद्ध में चतुर हैं ॥ ८ ॥ Besides these there are many heroic warriors, prepared to lay down their lives for my sake, armed with diverse kinds of weapons, and all accomplished in battle. 9. :

·. ( ५ ) अपर्याप्तम् । तत् । अस्माकम् ।बलम् । भीष्मा- भिरक्षितम् । पर्याप्तम् ।तु । इदम्। एतेषाम्। बलम् । भीमाभि रक्षितत् ॥१०॥ अस्माकं बलं भौष्माभिरक्षतं तत् अपर्याप्तं तु एतेषां इदं बलं भीमाभिरक्षितं पर्याप्तं ॥ १० ॥ वह भीष्म से रक्षित हमारी सेना लड़ने के लिए पूरित नहीं और यह भीम से रक्षित इनकी सेना लड़ने के लिये पूरी है ॥१०॥ Our army, therefore, protected by Bhishma, is insufficient. This force, however, of these, protected by Bhima, is sufficient. 10. अयनेषु। च । सर्वेषु । यथा भागम्। अवस्थिताः। भीष्मम् । एव । अभिरक्षतु । भवन्तः । सर्वे । एव । हि ॥११॥ च सर्वेषु अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव हि भीष्म एव अभिरक्षन्तु ॥ ११ ॥ अब सब स्थानों में आप सब लोग अपने भागों में स्थित हो कर भीष्म की हि रक्षा कीजिए ॥ ११ ॥ Stationing yourselves in the entrances of the divisions that have been assigned to you, all of you protect Bhishina.11. तस्य।संजनयन् । हर्षम् । कुरुवृद्धः। पितामहः। सिंहनादम् । विनद्य । उच्चैः । शंखम् । दध्मौ । प्रता- पवान् ॥१२॥ प्रतापवान् कुमबद्धः पितामहः तस्य हर्ष संजन- यन् उच्चैः सिंहनादन विनद्य शंखं दध्मौ ॥ १२ ॥' + ·( ६ ) प्रतापी और कुरुओं में वृद्ध पितामह भीष्म ने उसका आनन्द उपजा कर जोर से सिंहनाद करके शंख बजाया ॥ १२ ॥ Then the brave and grandsire of the Karus, giving joy to him by loudiy ustering a leonine roar, blew bis conch. 12. ततः। शंखाः। च । भेर्यः । च । पणवानकगोमु- खाः। सहसा। एव । अभ्यहन्यन्त । सः। शब्दः। तुमुलः । अभवत् ॥ १३॥ ततः शंखाः च मेयः च पणवानकगोमखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त सः शब्दः तमन्नः अभवत् ।। १३ ॥ तदनन्नर शंगव नगारे, दोन्न, ढा गादि बाजे एकायक बज उठे वह प्राब्द बड़ा भारी हुआ ॥ १३ ॥ After this conches, and drums, mud cymbols, and horny, were sounded at once, and that noise became a lond violent disturbance. 13. ततः। श्वेतैः । हयैः । युक्तं । महति । स्थन्दने । स्थितौ । माधवः। पाण्डवः। च। एव। दिव्यो। शंखो। प्रदध्मतुः॥१४॥ ततः श्वेतैः यः युक्ते महतिस्यन्दने स्थितीमाधवः च एव पारडवः दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥ तदनन्तर भुफेद घोड़ों में यक्त बडे. रथ पर स्थित श्रीकृष्ण जी और अर्जुन ने दो दिव्य (स्वर्गीय अर्थात् सुन्दर) शंख बजाये ॥ १४ Then Madhava and Pandu's son (Arjana) both strationed on a great car unto which were goked white steeds, bloer their celestial couches. 14.

·(७) पांचजन्यम् । हृषीकेशः । देवदत्तम् । धनञ्जयः। पौण्ड्रम्। दध्मौ।महाशंखम् । भीमकर्मा । वृकोदरः॥१५ हृषीकेशः पांचजन्यं धनञ्जयः देवदत्तं भीम- कर्मा कोदरः पौण्डं महाशंखं दध्मौ ॥ १५ ॥ श्रीकृष्ण जी ने पांचजन्य (शंख) अर्जुनने देवदत्त (शंख) और भयानक कर्म करने वाले भीम ने पौण्ड (नामका) बड़ा भारी शंख बजाया॥ And IIrishikega blew (the conch called, Pánchajanya, and Dhananjaya (that called) Duvadatta ; and Vrskodara of torrible deeds blow the huge conch Paundra. 15. अनन्तविजयम् । राजा। कुन्तीपुत्रः । युधिष्ठिरः। नकुलः । सहदेवः । च । सुघोष नणिपुष्पकौ ॥ १६॥ कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्त विजयं नकुलः च सहदेवः सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥ कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्त विजय और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष तथा मणिपुष्पक (नाम के शं रन) बजाये ॥ १६ ॥ And Kunti's son king Yudhishthira blow Anantavijaya; while Nakula and Suhadeva (those couches culled respeckively) Sughosha and Manipushpakn. 10. काश्यः। च । परमेष्वासः। शिखण्डी। च ।महा- रथः।धृष्टद्युम्नः । विराटः। च । सात्यकिः । च । अ- पराजितः ॥ १७॥ परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखरडी धृष्टद्युम्नः च विराटः च अपराजितः सात्यकिः।१७।

·(पांचों) पुत्र और बड़ी भजा (८) द्रुपदः । द्रौपदेयाः । च । सर्वशः । पृथिवीपते । सौभद्रः । च । महाबाहुः । शंखान् । दध्मुः । पृथक् । पृथक्॥१८॥ हे । पृथिवीपते पदः च सर्वशःद्रौपदेयाः च महा- बाहुः सौभद्रः पृथक् पृथक शंखान् दध्मः । १८ । और हे पृथ्वीनाथ ! बड़े धनुषधारी काशीनरेश महारथशिखण्डी धृष्टद्युम्न, विराट, पराजय न मानने वाले सात्यकि, द्रुपद द्रौपदी के वाले सुभद्रा सुत सबों ने अलग अलग शंख बजाये ॥ १७॥ १८ ॥ And that splendid bowman, the ruler of the Kices, and that mighty car-warrior, Cikhaudi, and Durishtadyamon, and Viráta, and unvanquisbed Sátyaki, 17, and Drupada, and the sons of Draupadi, and the mighty-armed son of Sabhadia-all these, O lord of Earth, severally blew thoir conches. 17-18. साघोषः।धार्तराष्ट्राणाम् । हृदयानि । व्यदार- यत् ।नभः । च । पृथिवीम् । च। एव । तुमुलः। व्यनु नादयन् ॥ १९ स तुमुलः च एव घोषः नभः च पृथिवौं व्यनुनाद- यन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । १६ । प्राकाश और धरती में अच्छी रीति से गूजते उस भारी शब्द ने धृतराष्ट्र के पुत्रों का हृदय फाड़ दिया। १८ । and that blare, loudly reverbrating through the welkin and earth, rent the hearts of the Dhartarashtrar. 19. अथ । व्यवस्थितान्। दृष्ट्वा । धार्तराष्ट्रान् । ।

·(८) कपिध्वजः । प्रवृत्ते। शस्त्रसम्पाते। धनुः। उद्यम्य । पाण्डवः ॥२०॥ हृषीकेशम् । तदा। वाक्यम्। इदम् । आह । महीपते। सेनयोः। उभयोः। मध्ये। रथं । स्थापय । मे। अच्युत ॥ २१॥ (हे) महीपते अथ शस्त्रसम्पाते प्रबते कपिध्वजः पाण्डवःधार्तराष्टान व्यवस्थितान् दृष्ट्वा तदा धनुः उद्यम्य हृषीकेशं इदं वाक्यं आह (हे) अच्युत उभयोः सेनयोः मध्ये मे रथं स्थापय ॥ २० ॥ २१ ॥ हे नरनाथ ! तदनन्तर अस्त्रों का चलना प्रारम्भ होने पर कपिध्वज अर्जुन उम समय धृतराष्ट्र के पुत्रों को (युद्ध के लिये, स्थित देख कर धनुष उठा कर श्रीकृष्णाजी से बोला हे अच्युत ! आप दोनों सेनाओं के बीच में मेरा रथ रक्खें ।। २१ ॥ Then bebolding the Dhärtaráshtra troops drawn up, the ape-bannered son of Panda, raising his bow, when the throwing of missiles had just commenced, 20, said these words, O lord of Eearth, to Hrishikeça. Arjan said thou that kooweth no deterioration, place my car between the two armies. यावत् । एतान् । निरीक्षे। अहम् ।योडुकामान् । अवस्थितान् । कैः। मया। सह। योद्धव्यम् । अस्मिन्। रणसमुद्यमे ॥ २२॥ अहं यावत् एतान् योडुकामान् अवस्थितान् निरीचे अस्मिन् रणसमुद्यमे मया सह कैः ( कैः सह मंया वा) योदव्यम् ॥ २२ ॥ 20--21.

·में ( १० ) प्रथम लड़ाई के लिये ठहरे हुए इन को देखता हु इस युद्ध में मेरे साथ कौन लड़ेंगे-(अथवा मुझे किनसे लड़ना होगा ॥ २२ ॥ So that I may observe these that stand here dosirous of battle, and with whom I shall have to contend in the labors of this struggle. 22. योत्स्यमानान्। अवक्षे। अहम् ।ये । एते। अत्र। समागताः । धार्तराष्ट्रस्य । दुर्बुद्धेः । युद्धे । प्रियचि- कीर्षवः ॥२३॥ ये एते दुर्बुद्धः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः अत्र समागताः अहं योत्स्यमानान् (तान) अवेक्षे ॥२३ लड़ाई में बुरी बुधि वाले धृतराष्टपुत्र के हित चाहने वाले बन कर जो लोग यहां एकत्रित हुए हैं उन सब लड़ाई की चाह रखने वालों को मैं देखु ॥ २३ ॥ I will observe those who are insembludi hore and who are pr-pared to figlt for doing what is agrooable in battle to the evil-minded son of Dhritarashtras.23. संजयः उवाच, संजय वोला Sanjaye continned :-- एवम् । उक्तः । हृषीकेशः । गुडाकेशेन । भारत । सेनयोः । उभयोः । मध्ये । स्थायित्वा। रथोत्तमम् । ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः । सर्वेषाम् । च। मही- क्षिताम् । उवाच । पार्थ । पश्य । एतान् । समवेतान्। कुरून् । इति ॥ २५॥ हे भारत गुड़ाके शेन एवं उक्तः हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये रथोत्तमं स्थापयित्वा ॥ २४ ॥ भौष्मद्रो ·. ( ११ ) पप्रमुखतः च सर्वेषां महीक्षिताम् (समक्षम् उवाच(३) पार्थ एतान् समवेतान् कुरून् पश्य इति ॥ २५ ॥ हे भारत ! निद्रा जीतने वाले (अर्जुन) से इस प्रकार कहे गए श्रीकृष्ण जी ने दोनों सेनाओं में श्रेष्ठ रथ को रख कर भीष्म और द्रोणाचार्य को अपना मुखिया बनाए हुए राजाओं के सामने कहा कि हे पार्थ ! एकत्रित कुरुओं को देखो ॥ २४ ॥ २५ ।। Thus addressed by conqueror of sleep,, O Bhárala, Hrishikeca, placing that excellent car between the two armies in view of Bhishma and Drona and all the kings of earth, said. Behold, O Partha, these assembled Kurus. 24-25. तत्र। अपश्यत् । स्थितान्। पार्थः। पितृन्।अथ। पितामहान्। आचार्यान् । मातुलान्। भ्रातृन्। पुत्रान्। पौत्रान् । सखीन् । तथा । श्वशुरान् । सुहृदः । च। एव । सेनयोः । उभयोः। अपि ॥२६॥ तान् । समीक्ष्य। स। कौंतेयः। सर्वान् ।बन्धून् । अवस्थितान् । कृपया। परया । आविष्टः । विषीदन् । इदम् । अब्रवीत् ॥२७॥ अथ पार्थः तत्र स्थितान् पितन पितामहान् श्रा- चार्यान् मातुलान् धातन् पुत्रान् पोचान तथा सखौन् श्वशुरान् च सुहृदः एव अपश्यत् उभयोः सेनयोः अपि तान् सर्वान् बन्धन अवस्थितान् समीक्ष्य स कौंतेयः परया कृपया आविष्टः विषीदन् इदं अब-. वीत् ॥ २६ ॥ २७ ॥ अर्जुन ने वहां पर स्थित दोनों सेनाओं में चचा, दादा,गुरु, मामा, भाई, बेटे, पोते, सखा, श्वशुर तथा मित्रों को देखा ॥ २६ ॥ वर

·बहुत कृपा
.
( १२ )
कुन्ती पुत्र युद्ध स्थल में स्थित उन सब बन्धुओं को देख कर और
युक्त
और कातर होकर यह बोला ।। २६ ।।
And there Arjana saw, standing sires and grandsires,
and preceptors, and maternal uncles, and brothers, und sons,
and grandsons, and friends, and fathers-in-law, and well-
wisters, in both the armies, seeing all those relations stand-
ing in the armies Tårtba possessed by extreme pity.
despondingly said 26-27.
अर्जुन उवाच । अर्जुन बोला Arjuna said :-
दृष्ट्वा । इमम् । स्वजनं । कृष्ण। युयुत्सुम् ।समु-
पस्थितम् । सीदन्ति । मम। गात्राणि । मुखम् । च
परिशुष्यति । वेपथुः । च । शरीरे । मे । रोमहर्षः । च ।
जायते । २८ । २९ ।
(8) कृष्ण युयुत्सं समुपस्थितं इमं स्वजनं
दृष्ट्वा मम गात्राणि सौदन्ति च मुखं परि शुष्यति
च मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः जायते ॥ २८ ॥ २८ ॥
हे कृष्ण जी! युद्ध चाहने वाले इस बन्धुवर्ग को सामने स्थित
देख कर मेरा शरीर विवश हो रहा है, और मुख सखा जाता है,
मेरे शरीर में कम्प कम्पी और रोमाञ्च हो रहा है ॥ २८ ॥ २६ ॥
Observing these kinsmen, O Krishua, arrayed eager
to fight, my limbs become languid, and my mouth becomes
dry. My body is trembling, and my hair is standing on
. end. 28-29.
गाण्डीवम् । स्रंसते। हस्तात् । त्वक् । च । एव ।
परिदह्यते । न । च । शक्नोमि। अवस्थातुम् । भ्रमति।
इव । च । मे। मनः ॥३०॥

·PM
( १३ )
हस्तात् गाण्डीवंसंसते च त्वक् परिदह्यते च
अवस्थातुं एव न शक्नोमि च मे मनः भ्रमति इव ॥३०॥
हाथ से गाण्डीव गिराजाता है और चमड़ा मानो जला जाताहै,
मैं अब खड़ा नहीं रह सकताहू, मेरा मन मानो चकरा रहा है ॥३०
Gándíva slides (falls) from my hand, and my skin is
burning. I am unable to stand ; my mind wanders so
to speak. 30
निमित्तानि। च। पश्यामि। विपरीतानि ।
केशव । न। च । श्रेयः । अनुपश्यामि । हत्वा ।
स्वजनम् । आहवे ॥३१॥
च हे केशव निमित्तानि विपरीतानि पश्यामि
च आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः न अनुपश्यामि ॥ ३१ ॥
और मैं विपरीत लक्षणों को देख रहा हूं लड़ाई में स्वजन को
मार कर कल्याण को नहीं विचारता हूं ॥३१॥
J see adverse omens, too,OKeshava, and I do not think
advantage by slaying kinemen in the battle. 31
न। कांक्षे । विजयम् । कृष्ण । न। च । राज्यम् ।
सुखानि। च । किम्। नः। राज्येन । गोविन्द । किम् ।
भोगैः । जीवितेन । वा॥३२॥
हे कृष्ण विजयं न च राज्यं च सुखानि न कांचे
(हे) गोविन्द नः राज्येन किं भोगैः किं जीवतेन वा
(किम्) ॥ ३२॥
*हे कृष्ण जी। मैं जय नहीं चाहता, राज्य और सुख (भी) नहीं
मांगता हूँ। हम को (मुझ) राज्य, भोग, और जीवित से क्या लाभ
है॥३२॥

·( १४ ) I do not want victory O Krishna, nor kingship, mor pleasures, what is kingship to us, O Govinda, what enjoyment or even life. 32 येषाम् । अर्थे। कांक्षितम् । नः । राज्यम् । भोगाः । सुखानि । च । इमे । अवस्थिताः । युद्धे । प्राणान् । त्यक्त्वा ।धनानि । च॥३३॥ नः येषां अर्थ भोगाः सुखानि च राज्यं कांक्षितं ते इमे प्राणान् च धनानि त्यतवा युद्धे अवस्थिताः।३३। जिन के लिये राज्यभोग, और सरख की कामना हमारी प्रार्थ- नीय है वे ये प्राणों और धनों को छोड़ कर युद्ध में स्थित हैं । ३३ । For whose sake sovereignty, enjoyments, and pleasures are desired by us, they are standing for fighting ready to give up their life and wealth. 38 आचार्याः । पितरः । पुत्राः । तथा। एव । च। पितामहाः । मातुलाः। श्वशुराः । पौत्राः । झ्यालाः। सम्बन्धिनः । तथा ॥३४॥ आचार्याः पितरः पुत्राः च तथा एव पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा संबंधिनः ।३४! आचार्य, चचे, बेटे, दादे, मामा, ससुर, पौत्र, साले और स- म्बन्धी लोग (स्थित हैं)। ३४ । Preceptors, sires, sons, and grandsires, maternal ancles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law and relations. 34 एतान् । न । हन्तुम् । इच्छामि । नतः । अपि । मधुसूदन । अपि । त्रैलोक्यराजस्य । हेतोः । किम । नु । महीकृते ॥३५॥ ,

·( १५ )
मधुसूदन त्रैलोक्यराजस्य हेतोः अपि नतः
अपि एतान् हन्तुं न इच्छामि नु किं महोकते ॥३५॥
हे मधुसूदन ! पृथिवी राज्य ही क्या है तीनोंभुवनों के राज्य के
अर्थ भी में मारते हुए इन्हें मारना नहीं चाहता हूं। ३५ ।
I wish not to kill these though they slay me, o killer
of Madhu (demon), even for the sake of the kingdom of the
three worlds, what then for the kingdom of earth. 35
निहत्य । धार्तराष्ट्रान् ।नः।का। प्रीतिः। स्यात् ।
जनार्दन । पापम् । एव । आश्रयेत् । अस्मान् । हत्वा ।
एतान् । आततायिनः ॥ ३६॥
(हे) जनार्दन धार्तराष्टान निहत्य नः का प्रौतिः
स्यात् एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव
आश्रयेत् ॥ ३६ ॥
हे जनार्दन ! धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारने से इमे क्या सुख होगा
किन्तु इन आतताइयों को (भी)मारने से हमे पाप ही घेरेगा ॥३६ ॥
What pleasure can be ours, O Janárdana, by killing the
sons of Dhritaráshtra ? Even if they be regarded as ene-
mies, sin will overtake us if we slay them. 36
तस्मात् । न । अर्हाः । वयम् । हन्तुम् । धार्तरा-
ष्ट्रान् । स्वबांधवान् । स्वजनम् । हि । कथम् । हत्वा ।
सुखिनः । स्याम । माधव ॥ ३७॥
तस्मात् स्वबांधवान् धार्तराष्ट्रान् इंतु वयं न
अर्हाः (हे) माधव हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः
स्याम ॥ ३७॥

·( १६ ) हे माधव जी ! इस कारण हम इन धृतराष्ट्र के पुत्रों को मार नहीं सकते, स्वजन को मार कर हम क्यों कर सुखी होंगें ॥ ३७ ।। Therefore, it behoveth us not to kill the sons of Dhritaráshtra who are our own relations. How 0 Mádhava, can we be pleased by slaying our own kinsmer. 37 यद्यपि । एते। न । पश्यन्ति । लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतम् । दोषम् । मित्रद्रोहे। च । पातकम् । कथम् । न। ज्ञेयम् । अस्माभिः । पापात् । अस्मात् । निवर्त्तितुम् । कुलक्षयकृतम् । दोषम् । प्रपश्यद्भिः । जनार्दन ॥३८॥३९॥ (हे) जनार्दन लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं च मित्रद्रोहे पातकं यद्यपि न पश्यन्ति कुलक्षय- कृतंदोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निव- तितु कथं न ज्ञेयम् ॥ ३८ ॥ ३८ ॥ यद्यपि लोभ से ज्ञान बोके यह कुलक्षय करने का दोष और मित्रद्रोह का पाप नहीं देखते हैं तथापि हे जनार्दन जी! कुल क्षय दोष को देखने वाले हम को इस पाप से निवृत्त होने का ज्ञान क्यों न होगा॥ ३४ ॥३८॥ .. Even if these, with judgements corrupted by avarico, do not look the evil that stands from the extermination of a race, and the sin of internecine quarrels, 38 Why should not we, O Japárdapa, who see the evils of the extermination (destruction) of a race, learn to refrain from that sin. 38-39 कुलक्षये । प्रणश्यन्ति । कुलधर्माः । सनातनाः ।

·( १७ ) धर्मे । नष्ट। कुलम् । कृत्स्नम् । अधर्मः । अभिभवति । उत॥४०॥ कुलक्षये (सति) सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति उत धर्मे नष्टे कृत्स्नम कुलं अधर्मः अभिभवति ॥४०॥ कुल के क्षय होने से सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, धर्म के नष्ट होने से अधर्म सब कुल को घेर लेता है. ॥ ४० ॥ A race being destroged, the internal customs of that race are lost ; and upon those custoins being lost, sin overpowers the whole race. 40 अधर्माभिभवात्। कृष्ण । प्रदुष्यन्ति । कलस्त्रियः। स्त्रीष । दुष्टासु । वार्ष्णेय । जायते । वर्णसंकरः ॥४१॥ (हे) कृष्ण अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति हे) वार्ष्णेय दुष्टासु स्त्रीषु वर्णसंकरः जायते ॥ ४१ ॥ हे श्रीकृष्ण जी अधर्म के घेरने से कुल की स्त्रियां विगड़जाती हैं और हे वृष्णि वंशी! स्त्रियों के विगड़ने से वर्णसंकर उत्पन्न हो नाता है॥४१॥ From the predominance of sin, 0 Krishna, the women of race, become corrupt. And the women becoming corrupt an intermingling of castes happeneth, a.Krishna. 41 सङ्करः । नरकाय । एव । कुलघ्नानाम् । कलस्य। च। पतन्ति । पितरः । हि । एषाम् । लुप्तपिण्डोदक- क्रियाः॥४२॥ हि एषां पितरः लुप्तपिण्डोदकत्रियाः पतंति कुलध्नानां कुलस्य च संकरः नरकाय एव ॥ ४२ ॥ that ·: .. ( १८ ) वर्ण-संकर कुलनाशियों के (लिये) और कुल के नरक के अर्थ ही होता है, इन के पितर लोग श्राद्ध से रहित होकर (नरक में) गिरते ही हैं ॥४२॥ This intermingling of castes leadeth to hell both the destroyer of the race and race itself. The ancestors of those fall, their rites of Pinda and water ceasing. 12 दोषैः । एतैः। कलघ्नानाम् । वर्णसंकरकारकैः। उत्साद्यते।जातिधर्माः। कुलधर्माः। च । शाश्वताः।४३ कुलघ्नानां एतैः वर्ण संकरकारकैः दोषैः जातिध माः च शाश्वताः कुलधर्माः उत्साद्यन्ते ॥ ४३ ॥ कुलनाशियों के इन वर्ण-संकर करने वाले दोषों से सनातन वर्ण-: धर्म, आश्रमधर्म तथा कुलधर्म उखड़ जाते हैं ॥ ४३ ।। By these sins of destroyers of races causing intormixture of castes, the rules of caste and the internal rites of families, become extinct. 43 उत्सन्नकुलधर्माणाम् । मनुष्याणाम् । जनार्दन । नरके। नियतम् । वासः। भवति । इति । अनुशुश्रुम४४ (है) जनार्दन ! उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां नरके नियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ हे जनार्दन जी! जिन लोगों का कुलधर्म उखड़ता है, उन का सदा नरक में निवास होता है, यह हमने सुना है ।। We have heard O Janárdanu, that men whose family rites become extinct, ever dwell in hell. अहो । बत। महत् । पापम् । कर्तुम् । व्यवसिताः ।

·.
On kinsmen froin lust of the sweets of
( १८ )
वयम् । यत् । राज्यसुखलोभेन । हन्तुम् । स्वजनम् ।
उद्यताः॥४५॥
अहो बत वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः यत्
राज्यसुखलोभेन स्वजनं इंतुं उद्यताः ।। ४५ ॥
हाय । हम महापाप कारना ठान चुके हैं, क्योंकि राज्य के
लोभ से स्वजन मारने को खडे. होमये हैं ।। ४५ ॥
Alas, we have resolved to do a great sin, for we are ready
to (slay) kill our
sovereignty. 45
यदि । माम् । अप्रतीकारम् । अशस्त्रम् । शस्त्रपा.
णयः । धार्तराष्ट्राः। रणे । हन्युः। तत् । मे।क्षेमतरम् ।
भवेत् ॥ ४६॥
यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्टाः अशस्त्र अप्रति-
कारं मां रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
यदि शस्त्र धारने वाले धृतराष्ट्र के पुत्र मुझ बदला लने मे
विमरख और निरस्त्र को युद्ध में मार डालें तो वह मेरे लिये अच्छा
होगा ।। ४६ ॥
Better would it be for me if thy sous of Dhritráshtra,
weapou in liand, should in battle slay me, unavenging and
।
unarmed. 45
संजयः । उवाच । संजय बोला Sanjaya continued.
एवम् । उक्त्वा । अर्जुनः । संख्ये । रथोपस्थे । उ-
पाविशत् । विसृज्य । सशरम् । चापम् । शोकसंविग्न-
मानसः ॥४७॥

·( २० ) संख्ये अर्जुनः एवं उत्तवा सशरं चापं विसृज्य शा- कसंविग्नमानसः रथोपस्थे उपाविशत् ॥ ४७॥ ऐसा कह कर अर्जुन युधस्थल में बाण-सहित धनुष को छोड़ कर शोक से कातर चित्त होकर रथ पर बैठ गया ॥ ४०॥ Having spoken thas on the field of battle, Arjuna, his mind troubled with grief, casting aside his bow and arrows, sat down on his car. 47 The end of cbapter I.

·द्वितीयोऽध्यायः । संजयः । उवाच । संजय ने कहा Sanjaya continued:- तम्। तथा । कृपया। आविष्ठम् । अश्रुपूर्णाकुले- क्षणम् । विषीदंतम् । इदम् । वाक्यम् । उवाच । मधु सूदनः ॥१॥ तथा कृपया आविष्ठं अश्रुपूर्णाकुलेक्षणं विषौदंतं तं मधुसूदनः इदं वाक्यं उवाच ॥ १ ॥ श्री कृष्ण जी ने उस प्रकार लपा युक्त, आंसू पूरित कातर नेत्र वाले दुःखी अर्जुन से यह वचन कहा ॥ १ ॥ Unto him thus possessed with pity his eyes filled and oppressed with tears, and desponding, the slayer of Madhu said . bhese words. 1 कुतः। त्वा । कश्मलम् । इदम् । विषमे। समुप- स्थितम् । अनार्यजुष्टम् । अस्वय॑म् । अकीर्तिकरम् । अर्जुन ॥२॥ (हे) अर्जुन अनार्यजुष्टं अस्वयं अकौतिकरं इदं कश्मलं त्वा विषमे कुतः समुपस्थितम् ॥ २ ॥ हे अर्जुन विपद के समय यह अनार्यजन के योग्य और अधर्म तथा अयश लाने वाला मोह तुझे कहां से उपस्थित हुआ है ॥ २ ॥ . Whence, O Arjuna! hath coms upon thee, at such a crists, this despondency that is unbecoming a person of noble birth, that shuts one out from heaven and is productive of infamy ? 2 ·( २२ ) क्लेव्यम् । मा। स्म। गमः। पार्थ । न । एतत् । त्वयि । उपपद्यते। क्षुद्रम् । हृदयदौर्बल्यम् । त्यक्त्वा । उत्तिष्ठ । परंतप ॥३॥ (हे) पार्थ क्लैब्यं मा स्म गमः त्वयि एतत् न उप- पद्यते (हे) परंतप क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ।। हे पार्थ तुम कातरता मत प्राप्त करो, यह तुम को योग्य नहीं है हे परन्तप (अर्थात् शत्रुओं को तपाने वाले) हृदय को तुच्छ दुर्बलता को छोड़ कर (युद्ध के लिये) उठो ॥ ३ ॥ Let no effimidacy be thine, O son of Kuoti! This Buits thee not ! Shaking off this vile weakness of heart, arise, 0 chastiser of foes! 3 अर्जुनः । उवाच । अर्जुन बोला Arjuna said:-- कथम् । भीष्मम् । अहम् । संख्ये। द्रोणम् । च । मधुसूदन । इषुभिः । प्रतियोत्स्यामि । पूजाहौँ । अरि- सूदन ॥४॥ (हे) मधुसूदन अहं संख्ये भीष्मं च द्रोण इषुभिः कथं प्रतियोत्स्यामि (हे) अरिसूदन पूजाही (इमो स्तः)॥ ४॥ हे शत्रु मथने वाले मधुसदन ! मैं किस प्रकार से युद्ध में पूजनीय भीष्म तथा द्रोण की ओर बाणों से (अर्थात् बाण चला कर) युध करूंगा? ॥४॥ How, Oslayer of Madhu, can I with arrows contend in battle against Bhishma and Drona, deserving as they are o chastiser of foes, of worship? 4 ·. ( २३ ), गुरुन् । अहत्वा। हि। महानुभावान् । श्रेयः। भोक्तुम् । भैक्ष्यम् । अपि । इह । लोके । हत्वा । अर्थका मान् । तु । गुरून् । इह । एव । भुंजीय । भोगान् । रु धिरप्रदिग्धान् ॥५॥ लोके हि महानुभावान् गुरून अहत्वा भैक्ष्यं अपि इह भोहं श्रेयः तु कामान गुरून् इह एव हत्वा रुधिर- प्रदिग्धान् भोगान् भुज्जीय ॥ ५ ॥ महानुभाव गुरु जनों का बध न कर (यदि) इस लोक में भीख का अन्न भी भोजन करना (पड़े, तो वह भी) अच्छा है परन्तु गुरुत्री का बध करने से इसी लोक में रक्त से मिले हुए अर्थ कामों के भोगों को मैं भीगंगा ॥ ५॥ Without slaying (one's) preceptors of great glory, it is well (for one) to live on even alms in this world. But slaying preceptors, even if they are avaricious of wealth, I should only enjoy pieasures that are blood-stained ! 5 न। च । एतत् । विद्मः। कतरत् । नः। गरीयः यत् । वा । जयेम । यदि । वा। नः । जयेयुः। यान् । एव । हत्वा । न । जिजीविषामः। ते। अवस्थिताः। प्रमुखे । धार्तराष्ट्राः॥६॥ एतत् च न विद्मः नः कतरत् गरीयः यद् वा ज- येम यदि वा नः जयेयुः यान् हत्वा न जिजीविषामः ते धार्तराष्टाः प्रमुख एव अवस्थिताः ॥ ६ ॥ दोनों में से हमारे लिये कौन अच्छा है सो मैं समझ नहीं सकता हू, चाहे हम जीतें चाहे हम जीते जांय जिन का वध करके ·( २४ ) हम जीना नहि चाहते वे ही धृतराष्ट्र के पुत्र लड़ाई के अर्थ हमारे सामने खड़े हैं ॥ ६ ॥ We know not which of the two is of greater moinent to as vic. whether we should conquer them or they should conquer us. 'Those slaying whom we would nos like to live, even they, the sons of Dhritarashtra stand before (us) ! 6 कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः । पृच्छामि। त्वाम् । धर्मसंमूढचेताः । यत्। श्रेयः । स्यात् । निश्चितम् । ब्रूहि । तत् । मे। शिप्यः। ते। अहम् । शाधि। माम्। त्वाम् । प्रपन्नम् ॥७॥ कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसंमढचेताः अहं ते शिष्यः त्वां पृच्छामि यत निश्चितं श्रेयः स्यात् तत् अहि त्वां प्रपन्नं मां शाधि ॥ ७ ॥ चित्त की दीनता तथा का क्षय होने वाले दोष से डूबे हुए स्वभाव से युका और धर्म के सम्बन्ध में मृढ चित्त वाला (होकर) में पूछता हूं, जो मेरे लिये मङ्गलकारी हो, वही मुझ से निश्चय से कहें, मैं आप का शिष्य हूं तुम्हारी शरण लेने वाले मुझे पाप शिक्षा दें।। ७॥ My nature affected by the taint cf compassion, my mind unsettled about (my) duty, I ask thee! Tell me what is assuredly good (for me) ! I am thy disciple! O, instruot me, I seek thy aid. न । हि । प्रपश्यामि ।मम । अपनुद्यात् । यत् । शोकम् । उच्छोषणम् । इन्द्रियाणाम् ।अवाप्य ।भूमौ । , 7 ·( २५ ) असपत्नम् । रुद्धम् । राज्यम्। सुराणाम् । अपि।च। आधिपत्यम् ॥८॥ हि यत् भूमौ असपत्नं रुद्धं राज्यं च सुराणां अपि आधिपत्यं अवाप्य मम इन्द्रियाणां उच्छीषणं शोकं अपनुद्यात् (तत्) न प्रपश्यामि ॥ ८॥ पृथिवी पर निष्कपटक राज्य और देवताओं के भी प्राधिपत्य (स्वामित्व) को प्राप्त होकर मैं ऐसा कुछ भी नहीं देखता जो कि इन्द्रियों के नाश करने वाले मेरे शोक को दूर कर दे ॥८॥ 1 do not see (that) which would dispel that grief of mino blasting my very senses, even if I obtain a prosperous kingdom op earth without a foo or the very sovereignty of the gods! 8 संजयः। उवाच । संजय बोला Sanjaya continued:- एवम् । उक्त्वा । हृषीकेशम् । गुडाकेशः। परंतपः न । योत्स्ये । इति । गोविन्दम्। उक्त्वा । तूष्णीम् । ब- भूव । ह ॥९॥ परंतपः गुडाकेशः हृषीकेशं एवं उत्तवा ह न योत्स्ये इति गोबिन्दं उत्तवा तूष्णौं बभूव ॥ ६ ॥ शत्रु जीतने वाले और पालस रहित अर्जुन श्रीकृष्ण जी से इस प्रकार कह कर (मैं नहीं लडूंगा) इतनी बात गोबिन्द जी से कह कर चुप हो गया ॥ ॥ Having said this unto Hrishikesha, that chastiger of foon Gudákesha-(once more) addressed Govinda, eaying, I will not fight and then remained silent. 9. तम् । उवाच । हृषीकेशः।प्रहसन् । इव । भारत।

·( २५ )
सोनयोः। उभयोः। मध्ये। विषीदन्तम् । इदम् ।
वचः ॥१०॥
(हे) भारत उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तं तं
प्रहसन व हृषीकेशः इदंवचः उवाच ॥ १० ॥
ई भारत श्रीकृष्ण जी ने दोनों सेनायों के मध्य में (खडे.)
दुःखित अर्जुन से हंसते हुए यह बात कही॥ १० ॥
Unto him overcome by despoudency, Hrishikesha, u
the midst of two armies, said laughingly as it were.
श्री भगवान् उवाच-श्री भगवान जी बोले।
अशोच्यान् । अन्वशोचः । त्वम्। प्रज्ञावादान् ।
च । भाषसे। गतासून् । अगतासून् । च । न । अन-
शोचन्ति । पण्डिताः॥११॥
त्वं अशोच्यान् अन्वशोचः च प्रज्ञावादान् भाष-
से पण्डिताः गतासून च अगतासून न अनुशोचन्ति
10
..
प्रशोचनीय जनों के निमित्त तुम थोक कर रहे हो और बुषि-
मानों की (तरह) वार्तालाप करते हो (परन्तु) ज्ञानी लोग मृत वा
जीवितों के अर्थ शोक नहीं करते ।। ११ ।
The holy one said. Thou mournest those that deserve
not to be mourned. Thou speakest also the words of tbe
wise. Those, Lowever, that are wise grieve neither for the
dead nor for the living. 11
न ।तु । एव । अहम्। जातु। न । आसम् ।
न। त्वम् । न । इमे। जनाधिपाः । न । च । एव । ने।
भविष्यामः । सर्वे । वयम् । अतः। परम् ॥१२॥

·( २० ) पहं तु न एव जातु न आसं त्वं न इमे न जना- धिपाः (आसन) वयं सर्वे अतः परं न भविष्यामः एव न च ॥ १२॥ ऐसा नहीं, कि मैं (इस शरीर के धारण करने से पहिले) कभी नहीं था, तुम भी नहीं थे, ये राजा लोग भी नहीं थे, और ऐसा नहीं है कि हम सब इस के अनन्तर (अर्थात् इन शरीरों के नष्ट होने के पीके) नहीं रहेंगे ॥ १२ ॥ It is not that I or you or those rulers of men did not exist or that all of us shall not hereafter be. 12 देहिनः। अस्मिन् । यथा । देहे । कौमारम्। यौव नम्। जरा । तथा। देहान्तरप्राप्तिः। धीरः। तत्र ।न। मुह्यति ॥१३॥ यथा अस्मिन् देहे देहिनः कौमारं यौवनं जरा तथा देहान्तरप्राप्तिः तत्र धौरः न मुह्यति ॥ १३ ॥ देहधारी के इसी शरीर में जैसे कौमार, यौवन, और बुढ़ापा है वैसे ही दूसरे देश की प्राप्ति होती है उस में धीर पुरुष मोहित नहीं होता ॥ १३ ॥ OF an embodied being, as childhood, youth, and decrepitude are in tbis body, so is the attainment of another body. The wise man is never deluded in this. 13 मानास्पर्शाः। तु।कौन्य। शति' पर रू १ : दाः । आगमापायिनः । अनित्याः । तान् । तितिक्षस्व । भारत॥१४॥ (हे)कौन्तेय माचास्पर्शाः तु शीतोष्णसुखदुःखदाः ·( २८ ) पनित्याः भागमापायिनः (हे) भारत तान् तितिक्षस्व ॥ १४ ॥ हे कुन्ती पुत्र ! इन्द्रियों की वृत्ति पौर उनसे इन्द्रिय सम्बन्धी विषयों का संयोग ही शीत उष्ण आदि मुख दुःखों का कारण है यह सब भागमापायी (उत्पत्ति और नाश वाले हैं) सो अनित्य हैं भारत उन सब को (तुम) सह लो ॥ १४ ॥ The contacte of the senses with their objects producing heat and cold, pleasure and pain, are not permanent, hav. ing a beginning and an end. Do thou, O Bhārats, endure them. 14 यम् । हि।न। व्यथयन्ति । एते। पुरुषम् । पुरुषर्षभ । समदुःखसुखम् । धीरम् । सः। अमृतत्वाय। कल्पत॥१५ (हे) पुरुषर्षभ समदुःखसुखं यं धौरं पुरुषं एते हि न व्यथयन्ति सः अमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ।। हे पुरुषश्रेष्ठ ! सुख दुःख में समान भाव रखने वाले जिस पुरुष को ये सब व्यथा नहीं देते, वह मोक्ष का अधिकारी होता For the man whom these afflict not, O ball among men, who is the same in pain and pleasure and who is firm in mind is fit for emancipation. 15 न । असतः । विद्यते। भावः । न । अभावः । वि- यते। सतः । उभयोः। अपि। दृष्टः । अन्तः। तु। अनयोः। तत्वदर्शिभिः॥१६॥ असतः भावः न विद्यते सतः अभावः न विद्यते तत्वदर्थिभिः त पनयोः उभयोः अपि पन्तः दृष्टः।१६ :

·( २ ) असत् वस्तु का भाव नहीं है, सत् वस्तु का प्रभाव नहीं है, तत्व दर्शियों ने इन दोनों का पार देखा है ॥ १६ ॥ There is no existence of the unreal ; of the real there is no extinction. The truth of these two is seen by the seere of the real, 16 अविनाशि । तु । तत् । विद्धि । येन। सर्वम् । इदम् । ततम् । विनाशम् । अव्ययस्य । अस्य । न । कश्चित् । कर्तुम् । अर्हति ॥१७॥ येन इदं सर्वं ततं तत् तु अविनाशि विधि अव्य- यस्य अस्य विनाशं कर्तुं कश्चित् न अहंति ॥ १७ ॥ जिस से यह सब व्यापा हुआ है उस को अविनाशी समझ कोई भी इस अव्यय का नाश नहीं कर सकता है। १७॥ Know that to be inmortal by which all this is pervaded. No one can cause the destruction of that which is imperishable. 17 अन्तवन्तः । इमे। देहाः । नित्यस्य । उक्ताः। शरीरिणः। अविनाशिनः । अप्रमेयस्य । तस्मात् । युद्धास्व । भारत ॥१८॥ अविनाशिनः अप्रमेयस्य नित्यस्य शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः उत्ताः तस्मात् (हे) भारत युद्धास्व ॥१८॥ (हे) भारत नित्य, अविनाशि, और अनन्त प्रात्मा के ये देश अनित्य है इस लिये हे भारत ! तुम युद्ध करो ॥ १८ ॥ It hath been said that those bodies of the embodiod which is enternal, indestructible and infinite, have an end. Do therefore, fighto Bharata. I8 - ·( ३० ) यः। एनम् । वेत्ति । हन्तारम् । यः। च। एनम् मन्यते। हतम्। उभौ । तौ । न । विजानीतः । न । अयम् । हन्ति ।न। हन्यते॥१९॥ यः एनं हन्तारं वेत्ति च यः एनं इतं मन्यते तो उभी न विजानौतः अयं न हन्ति न हन्यते ॥ १८ ॥ आ मनुष्य इसे मारने वाला समझता है और जो इसे मरा मानता है वे दोनों नहीं जानते हैं (क्योंकि) या आत्मा न मरता है और न मारा जाता है ॥१८॥ He who thinks it to be the slayer and he who thinks it to be the slain, both of them know nothing ; because, it neither says nor is slain. 19 न। जायते। म्रियते । वा । कदाचित् । न । अयम्। भूत्वा । भविता। वा। न । भूयः । अजः। नित्यः । शाश्वतः। अयम्। पुराणः । न । हन्यते । हन्यमाने । शरीरे॥२०॥ पयं कदाचित् जायते वा मियते न अयं अजः नित्यः शाश्वतः पुराणः न भूत्वा वा भयः भविता न शरीरे हन्यमाने न हन्यते॥ २०॥ यंर कभी उत्पन्न नहीं होता है न कभी मरता है और उत्पत्ति के पनन्तर की स्थिति (भी) प्राप्त नहीं करता है। यह उत्पत्ति रहित, विनाशरहित, सदा एक रस और हास वृधि रहित है। शरीर के मरने से यह (पात्मा) नहीं मरता है ॥ २० ॥ It is never born, nor doth it ever die; nor, having existed, will it exist no more. Unborn, unchangeable, enternal, and ancient, it is not slain apon the body being slain. 20 ·( ३१ ) वेद । अविनाशिनम् । नित्यम् । यः । एनम् । अ- जम् । अव्ययम् । कथम् । सः । पुरुषः । पार्थ। के। घातयति । हन्ति । कम् ॥२१॥ यः एनं अजं भव्ययं नित्यं अविनाशिनं वेद (हे) पार्थ सः पुरुषः कथं कं घातयति कं हन्ति ॥ २१ ॥ हे पार्थ ! जो मनुष्य इस उत्पत्ति विनाथ रहित अविकारी पा- त्मा को अविनाशी जानता है वह क्योंकर किसे मारता है (भौर) किसे बध कराता है ॥ २१ ॥ That man who knoweth it to be indestructible, unchangeable, without decay how and whom can be slay or canse to be slain. 21 वासांसि । जीर्णानि । यथा । विहाय। नबानि । गृह्णाति । नरः । अपराणि । तथा।शरीराणि । विहाय । जीर्णानि । अन्यानि । संयाति । नवानि । देही॥२२॥ यथा नरः जीर्णानि वासांसि बिडाय अपराणि नवानि गृहाति तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि नवानि संयाति ॥ २२ ॥ जैसे मनुष्य पुराने कपड़ों को त्याग कर दूसरा नया वस्त्र पहिनता है, वैसे ही आत्मा पुराने शरीर को त्याग कर दूसरा नवीन शरीर धारण करता है ॥ २२ ॥ As a man, casting off robes that are worn out puttet h on others that are new, so the embodied soul, casting off bodies that are worn out, entereth other bodies that are -- - new. 22 न । एनम् । छिदन्ति । शस्त्राणि । न । एनम् ।

·( ३२ )
दहति । पावकः । न । च । एनम् । क्लेदयन्ति । आपः
न । शोषयति । मारुतः॥ २३ ॥
शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति पावकः एनं न दहति
पापः एनं न लेदयन्ति च मारुतः न शोषयति ॥२३॥
इस आत्मा को शस्त्र काट नहीं सकते हैं, पग्नि जला नहीं
सकती है, पानी गलात्ता नहीं है, और वायु सुखा नहीं सकती है
॥२३॥
Weapons du not cleave it, fire does not consome it; the
waters do not drench it, nor doth the wind waste it. 23
अच्छेद्यः । अयम् । अदाह्यः। अयम् । अक्लेद्यः ।
अशोष्यः। एव । च। नित्यः। सर्वगतः। स्थाणुः।
अचलः । अयम् । सनातनः ॥२४॥
अयं अच्छेद्यः अयं अदाह्यः एव च अवेद्यः अ-
शोष्यः अयं नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलः सनातनः
(अस्ति)२४ ॥
यह (आत्मा) न काटने न जलाने न गलाने और न सुखाने
योग्य है, यह नित्य सर्वव्यापी, अचल और विकार रहित तथा सना-
तन है॥२४॥
It is incapable of beiog cat, burnt, drenched, or dried
up. It is archangeable, all-pervading, stable, firm and
..
enternal. 24.
अव्यक्तः। अयम् । अचिन्त्यः। अयम्। अवि-
कार्यः । अयम् । उच्यते । तस्मात् । एवम् । विदित्वा ।
एवम् । न । अनुशोचितम् । अर्हसि ॥ २५ ॥

·( ३३ )
अयं अव्यक्ताः अयं अचिन्त्यः पयं अविकार्यः उ-
च्यते तस्मात् एनं एवं विदित्वा अनु शोचितुं न अ-
ईसि ॥ २५ ॥
यह चक्षु आदि इन्द्रियों का विषय नहीं है, यह चिन्तना
से नहीं जाना जाता, कर्मेन्द्रियों के भी प्रगोचर कहा जाता है इस
लिये इसे ऐसा जानकर तुमें शोक नहीं करना चाहिये ॥ २५ ।।
It is said to be imperceivable, inconceivable, and un-
changeable. Therefore, knowing it to be such, it behoveth
thee not to mouro. 25
अथ । च । एनम्। नित्यजातम् । नित्यम् । वा।
मन्यसे । मृतम् । तथापि । त्वम्। महाबाहो । न ।
एनम् । शोचितुम् । अर्हसि ॥
अथ च एनं नित्यजातं वा नित्यं मृतं मन्यसे
तथापि (हे) महाबाहो त्वं एनं शोचितुं न अर्हसि ॥२६॥
हे महाभुज ! यदि तुम इसको सदा मरने वाला और सदा
उत्पन्न होने वाला मानते हो, तो भी तुम इसके लिए शोक करने
के योग्य नहीं हो ॥ २६ ॥
Then again even if thou regardest it as constantly born
and constantly dead, it behoveth thee Dot yet. O mighty
armed one, to mourn thas. 26
जातस्य । हि । ध्रुवः। मृत्युः। ध्रुवम् । जन्म ।
मृतस्य । च । तस्मात् । अपरिहार्ये । अर्थे । न त्वम् ।
शोचितुम्
हि जातस्य मृत्युः ध्रुवः च मृतस्य जन्म ध्रुवं त-
स्मात् अपरिहार्ये अर्थे त्वं शोचितुंन अर्हसि ॥२७॥
। अहंसि ॥७२॥

·( २४ ) क्योंकि जो जन्मा है उसकी मृत्यु भटल है, और जो मरा के उसका जन्म अवश्य होगा, इस लिये अवश्य होने वाले विषय के लिये तुम्हें शोक करना अयोग्य है ॥ २७ ॥ For of one that is born, death 18 certain ; and of one that is dead birta is certain. Therefore, it behoveth thee not to mourn in is uatter that is unavoidable. 27 अव्यक्तादीनि । भूतानि । व्यक्तमध्यानि । भारत । अव्यक्तनिधनानि । एव । तत्र । का । परिदेवना ॥२७॥ (हे) भारत भूतानि भव्यतादीनि व्यतमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव तत्र परिदेवना का अपितु न अपि ॥ २८॥ हे भारत ! ये सब प्राणी भादि में प्रकाशित नहीं थे अन्त में भी प्रकाशित न रहेंगे, केवल मध्य में प्रकाशित होते हैं, उनके लिए दुःख की क्या करना है ।। २८॥ All beings were a manifest. Only during an interval, O Bhārata, are they manifest ; and then again, when death comes, they become unmanifest ! What grief then is there in this. 28 आश्चर्यवत्। पश्यति । कश्चित् । एनम् । आश्च- र्यवत् । वदति । तथा। एव। च । अन्यः। आश्चर्यवत् । च । एनम् । अन्यः। शृणोति। श्रुत्वा । अपि । एनम्। वेद। न। च। एव । कश्चित् ॥ २९॥ कश्चित् एनं आश्चर्यवत्' पश्यति च तथा एव अन्यः पाश्चर्यवत् वदति च एनं अन्यः पाश्चर्यवत ·शृणोति च कश्चित् एनं एव श्रुत्वा अपि न वेद ॥२६॥ इस (आत्मा) को कोई पाश्चर्यवत् देखता है, ऐसे ही दूसरा पाश्चर्यवत् कहता है, और कोई इसे पाश्चर्यवत् सुनता है, पौर कोई सुनकर भी इसे नहीं जानता है ॥ २८ ॥ One looks upon it as a marvel; another speaks of it as . marvel; and another hears of it as a marvel. Yet even after having heard of it, no one apprehends it truly. 29 देही। नित्यम्। अवद्यः । अयम् । देहे । सर्वस्य । भारतातस्मात् । सर्बाणि। सर्वाणि । भूतानि । न । त्वम् । शोचि- तुम् । अर्हसि ॥ ३०॥ (है) भारत सर्वस्य देहे अयं देही नित्यं अवद्यः तस्मात् त्वं सर्वाणि भूतानि शोचितुं न अहंसि ॥३. रे भारत ! सब देह धारियों के शरीर में यह पात्मा सदा पबध्य है, इस कारण से सब प्राणियों के लिये तुम शोक करने के योग्य नहीं हो ॥ ३०॥ The embodied soul, O Bhárata is ever indestructible in every one's body. Therefore it behoveth thee not to grieve for all creatures. 30 स्वधर्मम् । अपि । च । अवेक्ष्य । न । विकम्पितुम्। अर्हसि । धात् । हि। युद्धात् । श्रेयः । अन्यत् । क्षत्रियस्य । न । विद्यते ॥३१॥ स्वधर्म अपि च अवेक्ष्य विकम्पितुं न अर्हसि हि क्षत्रियस्य धात् युद्धात् अन्यत् श्रेयः न विद्यते ॥३१॥ अपने धर्म को देखकर भी तुम कांपने योग्य नहीं हो, क्योंकि ·२६ ) धर्म से युद्ध करने के सिवाय पत्रियों का कल्याण करने वाला और कोई कर्म नहीं है ॥३१॥ Casting thay eyes on the duties of thy order, it bshoveth thee not to waver, for there is nothing else that is better for a Kshatriya than a battle fought fairly. 31 यहच्छया । च । उपपन्नम्। स्वर्गद्वारम् । अपा- वृतम् । सुखिनः । क्षत्रियाः । पार्थ। लभन्ते । युद्धम् । इदृशम् ॥३२॥ (हे)पार्थयदृच्छया उपपन्नं च पपाहतं स्वर्गवारं ईदृशं यई सुखिनः क्षत्रियाः लभन्ते ॥३२॥ (हे) पाथ ! अनायासप्राप्त, स्वर्ग के खले हार जैसे युद्ध मुखी क्षत्रिय लोग ही प्राप्त करते हैं ॥ ३२ ॥ Arrived of itself and an open gate to heaven, bappy are those Kshatriyas O Pártha, that obtain such a fight. 32 अथ। चेत् । त्वम् । इमम् । धर्म्यम्। संग्रामम् । न। करिष्यसि । ततः। स्वधर्मम् । कीर्तिम्। च। हित्वा। पापम् । अवाप्स्यसि ॥३३॥ अथ चेत् त्वं इमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यसि ततः स्वधर्मम् च कीर्तिम् हित्वा पापं अवाप्स्यसि यदि धर्म वाले इस यध को तुम न करोगे, तो अपने धर्म और यश का नाश करके पाप के भागी बनोगे ॥ ३३ ॥ But if thou dost not fight sach a just battle, thou shalt then incar sin by abandoning the daties of thy order and thy fame. 38

·( ३० )
अकीर्तिम्। च । अपि । भूतानि । कथयिष्यन्ति ।
ते। अव्ययाम् । संभावितस्य । च। अकीर्तिः । मर-
णात् । अतिरिच्यते॥३४॥
च भूतानि ते अव्ययां अकीर्ति अपि कथयिष्यन्ति
च अकौतिः संभावितस्य मरणात् अतिरिच्यते ॥३४॥
और लोग तुम्हारी अक्षय अकीर्ति (निन्दा) उड़ावेंगे, मानो
जन को अकोति
मृत्यु
से भी अधिक है ॥३४॥
People will then proclaim thy eternal infamy, and to
one that is held in respect, ipfamy is greater than death
itself. 34
भयात् । रणात्। उपरतम् । मंस्यन्ते । त्वाम् ।
महारथाः। येषाम् । च । त्वम्। बहुमतः । भूत्वा ।
यास्यसि । लाघवम् ॥ ३५॥
येषां च त्वं वहुमतः
भूत्वा लाघवं यास्यसि
महारथाः त्वां भयात् रणात् उपरतं मस्यन्ते ॥ ३५ ॥
(कर्ण आदि) महारथी लोग समझेगे कि अर्जुन डर कर युद्ध
को छोड़ बैठा, जो तुमको श्रेष्ठ समझते थे, उनके सामने छोटे
वनोगे ।। ३५॥
All great car-warriors will regard thee as abstaining from
battle from fear, and thou wilt be thought lightly by those
that had esteemed thee highly. 35
अवाच्यवादान् । च । बहून् । वदिष्यन्ति । तव ।
अहिताः। निन्दन्तः । तव । सामर्थ्यम् । ततः । दुःख-
तरम् । नु । किम् ॥ ३६॥

·( ३८ ) तव अहिताः तव सामर्थ्य निन्दन्तः बहून अवा- ध्यवादान् च वदिष्यन्ति ततः दुःखतरं किं नु ॥ ३६॥ तुम्हारे शत्रु अनेक प्रकार के निन्दनीय वचन कहेंगे और तुम्हारे बल की निन्दा करेंगे तब इस से अधिक दुःख कारक और क्या होगा।॥ ३६॥ Thy enemies, slandering thy prowess, will say many words which should not be said. What can be more painful than that. 36 हतः। वा । प्राप्स्यसि। स्वर्गम्। जित्वा । वा।भो- क्ष्यसे। महीम् । तस्मात् । उत्तिष्ठ । कौन्तेय। युद्धाय । कृतनिश्चयः ॥ ३७॥ (हे) कौन्तेय हतः वा स्वर्ग प्राप्स्यसि जित्वा वा महौं भीक्ष्यसे तस्मात् युद्धाय कृतनिश्चयः (त्वम्) उत्तिष्ठ ।। ३७॥ हे कुन्तीनन्दन ! यदि मारे जाओगे तो स्वर्ग पाओगे, और जो जीतोगे, तो पृथिवी को भोगोगे, इस कारण से तुम युद्ध का निश्चय करके खड़े हो जाओ ।। ३७॥ Slain, thou wilt reach heaven; or victorious, thou wilt Snjoy the earth. Therefore stand up, 0 son of Kunti, resolv. ed for battle, 37 सुखदुःखे । समे। कृत्वा । लाभालाभौ । जयाज- । ततः। युद्धाय । युज्यस्व। न। एवम् । पापम् । अवाप्स्यसि ॥३८॥ सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयो ततः युद्धाय युज्यस्व एवं पापं न भवाप्स्यसि ॥ ३८॥ - यौ ·( ३८ ) सुख, दुःख, लाभ, हानि, जीत और हार को समान समझ कर युद्ध करने का उद्योग करो, इस प्रकार करने से तुम को पाप नहीं लगेगा।॥ ३८॥ Regarding as equal pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, do battle for battle's sake and thus sin . will not be thine. 38 एषा । ते । अभिहिता । सांख्ये। बुद्धिः। योगे। तु । इमाम् । शृणु। बुद्धया। युक्तः। यया। पार्थ । कर्मबन्धम् । प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥ (हे) पार्थ एषा बुद्धिः ते सांख्ये अभिहिता तु इमा योगे शृणु यया बुद्ध्या युक्तः कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥३६॥ हे पार्थ! तुम से सांख्य (अर्थात् प्रात्मतत्व) पर यह ज्ञान वर्णन किया है। अब कर्मयोग पर सुनो, जिस बुद्धि से युक्त होकर तुम कर्म के बन्धन को काट सकोगे ॥३८॥ This teaching that hath been communicated to thee is in the Sankhya Shastra. Hear it now in the Yoga. Possessed of that teaching, thou O Partha, wilt cast away the bonds of action. 39 न । इह । अभिक्रमनाशः। अस्ति । प्रत्यवायः। . न । विद्यते। स्वल्पम् । अपि। अस्य । धर्मस्य । त्रायते। महतः। भयात् ॥ ४०॥ इह अभिक्रमनाशः न अस्ति प्रत्यवायः न विद्यते अस्य धर्मस्य स्वल्पं अपि महतः भयात् त्रायते ॥ ४०॥ (जिस योग को मैं तुम से वर्णन करता हूं) उस का करना कभी निष्फल नहीं होता यदि वह ठीक रीति से न भी किया जाए तो भी ·( ४. ) कोई पाप नहीं है, इस धर्म का थोड़ा सा भाग भी बड़े भारी भय से रक्षा करता है ।। ४.॥ In this there is no loss of even the first attempt. Thero are no disappointments. Even a little of this piety (Dharma) delivers from great fear. 40 व्यवसायात्मिका। बुद्धि। एका । इह । कुरुनंदन। बहुशाखाः । हि। अनन्ताः । च। बुद्धयः। अव्यव- सायिनाम् ॥ ११ ॥ (हे) कुरुनन्दन व्यवसायात्मिका बुद्धिः इह एका पव्यवसायिनां बुद्धयः पनन्ताः च बहुशाखाः हि॥४१॥ हे कुरुनन्दन ! धर्म में निश्चय रखने की एक ही बुद्धि है, और कामना वालों की बुधियें पनन्त तथा अनेक शाखा युक्त है ॥४१॥ Here 0 son of Kuru, there is only one state of mind, consisting of firm devotion. The minds of those, that are anfirmly devoted are many-branched and attached to endless pursuits. 41 याम् । इमाम् । पुष्पिताम् । वाचम् । प्रवदन्ति। अविपश्चितः । वेदबादरताः । पार्थ । न । अन्यत् । अ- स्ति । इति । वादिनः ॥ १२॥ कामात्मानः। स्वर्ग- पराः । जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलाम् । भोगेश्वर्यगतिम् । प्रति ॥४३॥ (हे) पार्थ वेदवादरताः अन्यत् न अस्ति इति वादिनः कामात्मानः स्वर्गपराः अविपश्चितः यां पु- पितां जन्मकर्मफलप्रदां भोगैश्वयंगति प्रति क्रियावि- शेषबहुलां इमां वाचं प्रवदन्ति ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ।

·.
( ४१ )
हे पार्थ ! वेदों के अर्थवाद से सन्तुष्ट "इस के सिवाय पाने
योग्य ईश्वर तत्त्व और
कुछ
नहीं है" ऐसा विश्वास रखने वाले,
कामना से चित्त को भरे हुए और स्वर्ग की लालसा वाले जो मूर्ख
लोग जन्म कर्म देने वाली, भोग और ऐश्वर्या पाने के साधन भूत
बहुत क्रिया युक्त जिस पुष्पित वाणी को कहते हैं॥ ४२ ॥ ४३॥
This flowery talk which they that are ignorant, they that
delight in the words of the Vedas, they, O Pártha, that say
tbat there is nothing else, they whose minds are attached to
worldly pleasures, they that regard heaven as the highest
object of acquisition, atter--which promises birth as fruit of
action and which concerns itself with multifarious rites of
specific characters for the attainment of pleasures and
power.
42-43
भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम् । तया । अपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका । बुद्धिः। समाधौ । न विधीयते॥४४॥
तया अपहतचेतसां भोगैश्वर्यप्रसतानां समाधौ
व्यवसायात्मिको बुद्धिः न विधीयते॥४४ ॥
उस (उक्त पुष्पित वाक्य) से मन स्वोने वाले तथा भोग और
ऐश्वर्य में लगे हुओं को परमार्थ तत्वज्ञान की बुद्धि समाधि (अर्थात्
योग) में स्थिर नहीं होती है।। ४४ ।।
'Their hearts being deluded by that (flowery talk), tho
minds of those men who are attached to pleasure and power
cannot be directed to contemplation regarding it as the sole
means of emancipation. 44
त्रैगुण्यविषयाः । वेदाः । निस्वैगुण्यः । भव । अ-
र्जुन । निर्द्वन्द्वः । नित्यसत्त्वस्थः । निर्योगक्षेमः । आत्म-
वान्॥४५॥

·: ( ४२ ) (हे) अर्जुन वेदाः चैगुण्यविषयाः निईन्दः नित्य- सत्वस्थः निर्योगक्षेमः आत्मवान् निस्वैगुण्यः भव॥४५ हे अर्जुन ! वेद कर्मफल के साधक हैं, इस लिये तुम कामनाओं से रहित होश्रो, सुख दुःख आदि भावों से रहित होओ, सदा सत्त्व में स्थित रहो, जो वस्तु प्राप्त हुई उस की रक्षा और जो प्राप्त नहीं हुई उस की प्राप्ति से आत्मवान् (अप्रमत्त) होभो ॥ ४५ ॥ The Vedas are concerned with three qualities. Be thou O Arjuna, free from them, oneffected by pairs of contraries ever adhering to patience, without anxiety for new acquisitions or protection of those already acquired, and self-possessed. 45 अर्थः ब्राह्म- , यावान् । अर्थः। उदपाने । सर्वतः । संप्लुतोदके। तावान् । सर्वेषु । वेदेषु । ब्राह्मणस्य । विजानतः ॥४६॥ सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने यावान् गस्य विजानतः सर्वेषु वेदेषु तावान् ॥ ४६ ॥ जोउदपान (अर्थात का तालाब आदि छोटे जलाशयों) से प्रयो- जन होता है बहुत विस्तत जलाशय से भी उतना प्रयोजन सिद्ध होता काम्य कम्मों के फल की प्राशा रखने वालों का वदों से जितना प्रयोजन है इसी प्रकार कर्मफलत्यागी ब्रह्मन का भी सब वेदों में उतनो प्रयोजन है ।। ४६ ॥ Whatever object is served by a tank or well, may be served by a vast sheet of water extending all around. whatever object may be served by all the Vedas, may all be had qys Brahman possessing knowledge. 46 कर्मणि। एव । अधिकारः। ते । मा। फलेषु । क- दाचन । मा। कर्मफलहेतुः । भूः। मा । ते। संगः । अस्त । अकर्मणि ॥४७॥ So ·( ४३ ) ते कर्मणि एव अधिकारः फलेषु मा, कर्मफल- हेतुः कदाचन मा भूः ते अकर्मणि संगः मा अस्तु॥४७॥ कर्म में ही तुम्हारा अधिकार है, तुम कर्मफल के हेतु(फलार्थी) मत हो, कर्म के न करने की तुम्हारी प्रवृत्ति न हो (पर्यात् कर्म के करने में ही तत्पर रहो) ।। ४७ ॥ Thy business is with work only, but not with the fruit. So let not the fruit be thy motive for work, nor let thy inclinetion be for inaction. 47 योगस्थः । कुरु । कर्माणि । संगं । त्यक्त्वा। धनं- जय । सिद्ध्यसियोः । समः। भूत्वा। समत्वम्। योगः। उच्यते ॥४८॥ (हे) धनंजय सिद्यसिद्धयोः समः भूत्वा संगं त्य- तवा योगस्थः (सन) कर्माणि कुरु समत्वं योगः उ- च्यते ॥ ४८॥ हे धनंजय! कर्तत्व की बुद्धि त्याग कर सिद्धि और प्रसिद्धि में तुल्य भाव युक्त होकर और योग में स्थित होकर कर्म किया करो, समता ही को योग कहते हैं॥४८॥ Dwelling in devotion, perform action, casting off attache meut, O Dhananjaya, and being the same in success and failure. This equanimity is called yoga. 48 दूरेण । हि । अवरम्। कर्म । बुद्धियोगात् । धनं- जय । बुद्धौ । शरणम् । अन्विच्छ । कृपणाः। फलहे- तवः॥४९॥ (हे) धनंजय बुद्धियोगात् कर्म हि टुरेण भवरं बुद्धी ·(४४ ) घरणं भन्विच्छ कृपणाः (पुरुषाः) फलहेतवः (भव- न्ति) ॥ ४६॥ हे धनंजय ! व्यवसायात्मिका बुद्धि से छत कर्मयोग से दूसरे कर्म बहुत बुरे हैं, इस कारण से ज्ञान का प्राश्रय कर फलकामी मनुष्य कपण होते हैं॥४८॥ Action is far lower to devotion. O Dhananjaya seek refuge in devotion, miserable are they who work for the sake of fruit. 49 बुद्धियुक्तः । जहाति । इह । उभे । सुकृतदुष्कृते। तस्मात् । योगाय । युज्यस्व । योगः। कर्मसु । कौश- लम् ॥ ५॥ बुद्धियुक्तः इह सुकृतदुष्कृते उभे जहाति तस्मात् युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥ व्यवसायात्मिका बुद्धि युक्त मनुष्य इस लोक में सुक्कत और दुक्षत इन दोनों को त्याग देता है, सो तुम योग में स्थित हो जामो, कर्म में कुशलता ही योग है ॥ ५० ॥ He who has devotion throws off both good and evil actions in this, therefore cleave thyself to yoga. (Devotion) yoga is only cleverness in deeds. 50 कर्मजम् । बुद्धियुक्ताः । हि। फलम् । त्यक्त्वा । मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः। पदम् । गच्छन्ति। अनामयम् ॥५१॥ बुद्धियुक्ताः मनीषिणः कर्मजं फलं त्यतया जन्म- बन्धविनिर्मुक्ताः हि अनामयं पदं गच्छन्ति ॥५१॥ बुधिया पण्डितगम कर्म से उपजने वाले फल को निश्चय से ·( ४५ ) त्याग कर और जन्म के बन्धन से होकर सब उपद्रवों से रहित मोच पद को प्राप्त होते हैं ॥५१॥ The wise, united to devotion cast off the fruit which action geilds, and freed from the obligation of birth go to that place where there is always happiness. 51 यदा। ते। मोहकलिलम् । बुद्धिः । व्यतितरिष्य- ति । तदा । गन्ता । असि। निर्वेदम्। श्रोतव्यस्य । श्रु. तस्य। च ॥५२॥ यदा ते बुद्धिः मोहकलिलं व्यतितरिष्यति तदा श्रोतव्यस्य च श्रुतस्य निर्वेदं गन्ता भसि ॥ ५२ ।। जब तुम्हारी बुद्धि मोह रूप अविद्या से दूर हो जायगी तब तुम सुनने योग्य और सुने हुए के वैराग्य को प्राप्त होगे ॥ ५२ ॥ When thy mind shall pass beyond the filth of delusion then shalt thou attain to an indifference as regards the hear. able and the heard. श्रुतिविप्रतिपन्ना।ते। यदा । स्थास्यति। निश्च- ला। समाधौ । अचला । बुद्धिः। तदा । योगम् । अ- वाप्स्यसि ॥ ५३॥ यदा ते बुद्धिः श्रुतिविप्रतिपन्ना निश्चला समाधी पचला स्थास्यति तदा योगं अवाप्स्यसि ॥ ५३॥ जब तुम्हारी बुद्धि अति में विशेष भासत, निश्चल, और समाधि में पचल ठहरेगी, तब तुम योग को प्राप्त होगे ॥ ५३ ।। 52 When thy mind, distracted by what thou hast heard, will be firmly and immovably fixed on contemplation, then wilt thou attain to devotion. 53 ·अर्जुन । उवाच । अर्जुन ने कहा । Arjera said. स्थितप्रज्ञस्य । का। भाषा। समाधिस्थस्य । के- शव । स्थितधीः। किम् । प्रभाषेत। किम् । आसीत । ब्रजेत । किम् ॥ ५४॥ (हे) केशव स्थितप्रज्ञस्य समाधिस्थस्य का भाषा स्थितधौः किम प्रभाषेत किम आसीत किमब्रजेत॥५४॥ हे केशव ! योग में स्थित स्थितप्रज्ञ (अर्थात् स्थिर बुद्धि जन) का क्या लक्षण है? स्थितधी (अर्थात् स्थिरबुद्धि जन) क्या कहे, कैसा रहे, कैसा चले ॥५४॥ What O Keshava, are the marks of one whose mind is able on contemplation. How dose one of steady-knowledge stpeak how sit and how move. 54 श्रीभगवान्उवाच। श्रीभगवाननेकहाThe Messed Lord auid. प्रजहाति । यदा।कामान् । सर्वान् । पार्थ । मनो- गतान् । आत्मनि । एव । आत्मना । तुष्टः । स्थितप्र- ज्ञः। तदा । उच्यते ॥ ५५॥ (हे) पार्थ यदा आत्मना आत्मनि एव तुष्टः म- नोगतान् सर्वान् कामान् प्रजहाति तदा स्थितप्रज्ञः उच्यते ॥ ५५ ॥ हे पार्थ! परमानन्द रूप आत्मा में स्वयं प्रसन्न होकर जव (योगी) मन की सारी कामना त्याग देता है तब वह स्थितप्रन कहलाता है ।। ५५ ।। When one casts away all the desires of the heart and is pleased in the self with self, then is he said to be of stable mind. 55

·(४०)
दुःखेषु । अनुद्विग्नमनाः । सुखेषु। विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः। स्थितधीः । मुनिः। उच्यते॥५६॥
दुःखेषु अनुहिग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः बौत-
रागभयक्रोधः मुनिः स्थितधीः उच्यते ॥ ५६ ॥
दुःख में न घबराने वाले, सुख की लालसा न रखने वाले, अनु.
राग, भय और क्रोध से रहित मुनि को स्थितधी कहते हैं ॥५६ ॥
He whose mind is not agitatod amid calamities, whose
desire for pleasure is gone, who is freed from attachment,
fear and anger, is said to be a Muni of stable mind. 56
यः। सर्वत्र । अनभिस्नेहः । तत् । तत् । प्राप्य ।
शुभाशुभम् । न । अभिनन्दति। न । टेष्टि । तदा ।
स्थितप्रज्ञः । तदा । उच्यते ॥ ५७॥
यः सर्वत्र अनभिस्नेहः तत् तत् शुभाशुभं प्राप्य
न अभिनन्दति न हेष्टि तदा स्थितप्रजः उच्यते ।५७।
जो सब विषयों में स्नेह से रहित है और उस उस शुभ तथा
अशुभ को पाने से न आनन्द न खेद मानता है वही स्थिरबुद्धि कह-
लाता है ॥१७॥
He who is without affection on every side and who
feeleth no exaltation and no aversion on attaining diverse
objects that are agreeable and disagreeable, is said to be
of steady mind. 57
यदा । संहरते । च । अयम् । कूर्मः । अङ्गानि ।
इव । सर्वशः।इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः । तस्य।प्रज्ञा ।
प्रतिष्ठिता ॥५॥

·( ४८ )
यदा च भयं कूर्मः सर्वशः अङ्गानि इव इन्द्रिया-
यभ्यः इन्द्रियाणि संहरते तस्य प्रज्ञा गतिष्ठिता॥५॥
कर्म के अङ्गों की तरह (अर्थात् कूर्म जैसे अपने अङ्गों को बाहर
से शरीर के भीतर समेट लेता है वैसे ही) जब वह इन्द्रियों के विषयों
से इन्द्रियों को खींच लेता है तब उस की प्रज्ञा स्थित होती है ।।५।।
When one withdraws his senses from the objects of
senses as the tortoise its limbs from all sides, even his is
steadiness of mind. 58
विषयाः । विनिवर्तन्ते। निराहारस्य । देहिनः ।
रसवजम् । रसः । अपि । अस्य । परम् । दृष्टा । नि-
वर्तते ॥ ५९॥
निराहारस्य देहिनः रसवज्ज विषयाः विनिव- .
तन्ते अस्य रसः परं अपि दृष्टा
निवर्तते
॥५६॥
इन्द्रियों के द्वारा विषय ग्रहण न करने वाले पुरुष के विषया-
मुभव नित्त होते हैं परन्तु विषयानुराग निवृत्त नहीं होता । किन्तु
परमात्मा को देख कर इस की अभिलाषा निवृत्त हो जाती है ।। ५८ ॥
Objects of senses fall back from an abstinent person,
but not the passion. Even the passion turueth a way from
one who hath be held the Supreme. 59.
यततः। हि । अपि । कौन्तेय । पुरुषस्य । विप-
श्चितः । इन्द्रियाणि । प्रमाथीनि। हरन्ति । प्रसभम् ।
मनः॥६॥
(हे) कौन्तेय विपश्चितः पुरुषस्य यततः अपि हि
प्रमाथीनि इन्द्रियाणि प्रसभं मनः हरन्ति ॥ ६ ॥

·( ४८ ) हे कुन्तीनन्दन ! क्योंकि प्रमाथी (अर्थात् मन हि डोलने वाले) इन्द्रियगण मोक्ष का यत्न करने वाले विद्वान पुरुष के मन को भी बस में हर लेता है ॥६० ॥ O son of Kuntí, the agitating senses impetuously draw away the minil of even a wise man striving hard to keep hiniself aloof from them. 60 तानि । सर्वाणि । संयम्य । युक्तः। आसीत। मत्परः। वशे। हि । यस्य । इन्द्रियाणि । तस्य । प्रज्ञा प्रतिष्ठिता युक्तः तानि सर्वाणि इन्द्रियाणि संयम्य मत्परः आ- सीत यस्य इन्द्रियाणि वशे तस्य हि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१ ॥ योगी (जन) उन मब इन्द्रियों को रोक कर मत्परायण रहे, क्योंकि जिस के वश में इन्द्रिय हो जाते हैं उस की प्रज्ञा स्थिर होती है । ६१ ॥ Restraining thein all, one should stay in contemplation making me his sole refuge ! for his is steadiness of mind whose senses are mastered. 61 ध्यायतः। विषयान् । पुंसः । लङ्गः । तेषु । उप- जायते । सङ्गात्। संजायते कामः । कामात् । क्रोधः। अभिजायते ॥६॥ विषयान् ध्यायतः पुंसः तेषु सङ्गः उपजायते सङ्गात कामः संजायते कामात क्रोधः अभिजायते ॥ ६२ ॥ विषयों का ध्यान करने वाले पुरुष की आसक्ति उन में उत्पन्न होती है,भासक्ति से काम और काम से क्रोध उत्पन्न होता है।।६२ ।

·Thinking of the objects of sense, a person's attachment is begotten towards them, from attachment ariseth desire, from desire springeth anger. 62 क्रोधात् । भवति । संमोहः। संमोहात्। स्मृति- [विभ्रमः । स्मृतिन शात् । बुद्धिनाशः। बुद्धिनाशात् । प्रणश्यति ॥ ६३॥ क्रोधात् संमोहः भवति संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । (भवति) स्मृतिभ्रंशात् । बुद्धिनाशः (भवति)बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ६३ ॥ क्रोध से संमोह होता है (अर्थात् हित अहित का विचार दृरहोता है) संमोह से स्मृति भ्रम, (सदुपदेशों की भूल) स्मृति भ्रम से बुद्धि नाश और बुद्धिनाश से सर्व नाश होता है (अर्थात् पुरुष एक वार ही पतित होता है ।। ६३ ॥ From wrath ariseth delusion, from delusion loss of memory, from loss of memory the destruction of understanding, from destruction of understanding, he ptoris hi५. 63 रागद्वेषवियुक्तः । तु। विषयान् । इन्द्रियैः। चरन् आत्मवश्यैः । विधेयात्मा । प्रसादम् । अधि- गच्छति ॥६४॥ विधेयात्मा रागद्वेषवियुक्तः तु आत्मवश्यः इन्द्रियः विषयान् चरन् प्रसादं अधिगच्छति ॥ ६४ ॥ अनुराग पौर द्दषसे रहित अपने वश में आए इन्द्रियों से विषयों का भोग कर के चित्त को वश में लाया हुआ जन शान्ति को प्राप्त होता है ।। ६४ ॥ :

·( १ )
But the self-restrained person, enjoying sense-objects
with senses freed from attraction and a version and under
his own control, goeth to peace of mind. 64
७
प्रसादे । सर्वदुःखानाम् । हानिः । अस्य । उप-
जायते । प्रसन्नचेतसः । हि। आशु । बुद्धिः । पर्यव-
तिष्ठते ॥६५॥
प्रसादे अस्य सर्वदुःखानां हानिः उपजायते हि
प्रसन्नचेतसः बुद्धिः आशु पर्यवतिष्ठते ॥ १५ ॥
चित्त की प्रसन्नता के होने पर इम के सब दुःखों का नाश हो
जाता है, प्रसन्न चित्त पुरुष की बुधि शीघ्र ही प्रतिष्ठित होती
On peace being obtained the extinction of all his mis-
eries taketh (seat) place, for of him whyse heart is peace.
ful the mind becometh stable. 65
न। अस्ति। बुद्धिः । अयुक्तस्य । न। च। अयुक्तस्य
भावना। च। अभावयतः । शान्तिः । अशान्तस्य। कुतः
सुखम् ॥६६॥
अयुक्तस्य बुद्धिः न अस्ति च अयुक्तस्य भावना न
च अभावयतः शान्तिः न अशान्तस्य सुखं कुतः
(अस्ति) ॥६६॥
इन्द्रियों को वश में न लाए जन को बुद्धि नहीं है, अवश इन्द्रिय
वाले का ध्यान भी नहीं हो सकता (अर्थात् आत्मज्ञान में मन जम
बहीं सकता) आत्मध्यान रहित
पुरुष
की शान्ति नहीं होती, और
शान्ति रहित पुरुष को किस प्रकार सख हो सकता है ॥६६॥

·( ५२ ) He who is not self-restrained hath no Budár He who is got self-restrained hath no Concentration. He who bath no concentration hath no peace And for the unpeaceful how can there be happiness. 66 इन्द्रियाणाम् । हि । चरताम् । यत् । मनः । अनु- विधीयते। तत् । अस्य । हरति । प्रज्ञाम् । वायुः । नावम् । इव । अम्भसि ॥६७ ॥ हि यत् मनः चरतां इन्द्रियाणां अनुविधीयते নন अस्य प्रज्ञां वायुः अम्भसि नावं व हरति ॥६७ ॥ क्योंकि जैसे वायु नाव को जल में उबो देती है वैसे मन विषय में विचरने वाले अवशीभूत इन्द्रियों में मे जिस के अनुकूल चलता है वही इस की प्रजा को हर लेता है ।। ६७ ॥ For the heart that follows in the wake of the roving senses destroyeth his understanding, just as the wind destroys a boat in the wator. 67 तस्मात् । यस्य । महाबाहो। निगृहीतानि। स- र्वशः । इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः। तस्य । प्रज्ञा । प्रतिष्ठिता ॥६॥ तस्मात् (हे) ! महाबाहो यस्य इन्द्रियाणि इन्द्रिया- र्थेभ्यः सर्वशः निग होतानि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (वर्तते)॥ हे महाभुज ! जिस के इन्ट्रियगण इन्द्रियों के विषयों से सब प्रकार से निगृहीत हुए हैं उसकी प्रज्ञा प्रतिष्ठित हुई है (अर्थात् उम् ही बधाज्ञान प्राप्त होता है)।।८ ·(५३ ) -- Therefore, Omighty armed, his is the steadiness of mind whose senses are all completely restrained (on all sides) frour their objects of sense. 68 या। निशा । सर्वभूतानाम् । तस्याम् । जागर्ति । संयमी । यस्याम् । जाग्रति । भूतानि । सा । निशा। पश्यतः। मुने ॥ ६९॥ सर्वभूतानां या निशा तस्यां संयमी जागर्ति यस्याम् भूतानि जाग्रति पश्यतःमुने सा निशा (विद्यते)। ६६ । सब भूतों को जो रात्रि होती है उस में संयमी (अर्थात् इन्द्रियों के गेकने बाला) जन जागता रहता है और जिस में सब भूत जागते रहते हैं वह आत्मतत्वदर्शी मुनि के लिए रात्रि होती है ॥ ६८ ॥ When it is night for all creatures for the restrained upan is the time of waking, and when other beings are awake that in vight for a monu1. 69. अपूर्यमाणम् । अचलप्रतिष्ठम् । समुद्रम् । आपः। प्रविशन्ति । यद्वत् । तद्वत् । कामाः । यम् । प्रविशन्ति सर्वे ।सः । शांति । आप्नोति । न । काम । कामी ॥७० यहत अपूर्यमाणम् अचल प्रतिष्ठं समुद्रं आपः प्र- विशन्ति तहत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति सः शान्तिं भाप्नोति काम कामी न (माप्नोति) ॥७॥ जिस प्रकार समुद्र में जो परिपूर्ण हो कर भी चञ्चल नहीं होता जल प्रवेश करता है वैसे ही जिस में सब कामना प्रवेश करती है वही शान्ति को प्राप्त होता है परन्तु भोग की कामना करने वाला जन मोक्ष को नहीं प्राप्त होता ॥e.॥ He attains to peace in to whom all desires enter as waters ·( ५४ ) enter the ccean which (though) filled (yet) remains unaltered ; but not be who desires objects. 70. विहाय । कामान् । यः सर्वान् । पुमान् । चरति निःस्पृहः । निर्ममः । निरहंकारः। सः। शान्तिम् । अधिगच्छति ॥७१ ॥ यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय निःस्पृहः चरति सः निर्ममः निरहंकारःशान्तिं अधिगच्छति ॥ ७१ जो पुरुष सब कामनाओं को त्याग कर स्पृहा रहित अहंकार वर्जित तथा भोग साधना के अनुगग से रहित हो कर घूमता है वह जन शान्ति को पाता है।। ७१ ॥ That man who movetli about leaving all destrus, who is free from yearning and ham no affection and no pride, goes to peace. 71 एषा । ब्रह्मी । स्थितिः। पार्थ न । एताम् । प्राप्य । विमुह्यति । स्थित्वा । अस्याम् । अंतकाले । अपि । ब्रह्मनिर्बाणम् । ऋच्छति ॥७२॥ (हे) पार्थ एषा ब्रह्मौ स्थितिः (वर्तते) एनां प्राप्य न विमुह्यति अस्यों अन्तकाले अपि स्थित्वा ब्रह्म- निर्वाणं ऋच्छति ॥ ७२ ॥ हे पार्थ ! ब्रह्मज्ञान की निष्टा ऐसी है इस को पा कर पुरुष मुर्भाता नहीं है (अर्थात् संसार के मोह से कातर नहीं होता) मृत्यु काल में भी इस में स्थित हो कर लय हा जाता है ।।७२ This O sou of Prithá-is the Brahman-state, obtaining it, none is deluded, establishing in it on the death time one attains absorption into the Supreme Self. 72 इति हितीयोध्यायः।

·. अथ ततीयोऽध्यायः । अर्जुनः । उवाच । अर्जुन बोला | Arjuna said ज्यायसी। चेत् । कर्मणः। ते । मता। बुद्धिः । जनार्दन । तत् । किम् । कर्मणि। घोरे। माम्। नियो- जयसि । केशव ॥१॥ (हे) जनार्दन चेत् कर्मण: बुद्धिः ते ज्यायसी मता तत् (हे) केशव घोरे कर्मणि मां किं नियोजयसि ॥१॥ हे जनार्दन ! हे केशव ! यदि तुम्हारा मत ऐसा ही है, कि कर्म से बुद्धियोग श्रेष्ठ है, तो क्यों मुझे धोर कर्म में नियुक्त करते हो ।।१।। 0 Janárdana, if devotion is regarded by thee as superior to work wliy then, O K-shavit, dost thou engage me in such dreadful action, व्यामिश्रेण । एव । वाक्येन । बुद्धिम् । मोहयसि। इव । मे। तत् । एकम् । वद। निश्चित्य। येन । श्रेयः। अहम् । आप्नुयाम् ॥ २ ॥ व्यामिश्रेण एव वाक्येन मे बुद्धिं मोहयसि इव येन अहं श्रेयः आप्नुयां तत् एक निश्चित्य वद ॥ २ ॥ मिश्र वाक्य से (अर्थात् कभी कर्म की प्रशंसा और कभी ज्ञान की प्रशंसा सुनाकर) मेरी बुद्धि को मानो मोहित कर रहे हो, ऐसी एक (बात) निश्चिय से कहो जिस से मेरा हित हो । २ By equivocal words thou seemest to confound my understanding, therefore, tell (me) one thing definitely by which I may attain to what is good. 2 1 ·श्री भगवान् उवाच श्री भगवान् बोले The Blessed Lord said : लोके । अस्मिन् । द्विविधा । निष्ठा । पुरा।प्रोक्ता। मया। अनघ । ज्ञानयोगेन । सांख्यानाम् । कर्मयोगेन । योगिनाम् ॥३॥ हे) अनघ अस्मिन लोक पुरा मया द्विविधा नि- ष्ठा प्रोक्ता सांख्यानां ज्ञानयोगेन योगिनां कर्मयो- गेन ॥३॥ है पाप से रहित ! इस लोक म दो प्रकार की निष्ठा रहनदी बात) में पहिले कह चुका हूं (उन में एक ज्ञान निष्ठा वा जान योग और दृसग कर्म निष्ठा वा कर्म योग है) ज्ञान योग से सांख्यों की (अर्थात् विवक ज्ञान रखने वाले कामना त्यागी परमहंसकी) और कम योग में योगियों की (अर्थात् कर्म के अधिकारी चित्त शुदि की कामना रखने वालों की) निष्ठा (हे) ॥३॥ It has already been said by me, O sinless one, that there are, in this world, two kinds of devotion; that of tho Sánkbyathrough Knowledge aud that of the yogins through Work. 3 न । कर्मणाम् । अनारम्भात् । नैष्कर्म्यम् । पुरुषः। अश्नुते। न । च । सन्यसनात् । एव । सिद्धिम्। सम- धिगच्छति॥४॥ पुरुषः कर्मणां अनारम्भात् नैष्कम्यं न अश्नुते च सन्यसनात एव सिद्धिं न समधिगच्छति ॥ ४ ॥ कमा के अनष्ठान किये बिना जान लाभ नहीं (क्योंकि) पुरुष ·( ५७ ) कर सकता है, (चित्त शुहिके बिना) केवल सन्यास से ही सिति प्राप्त नहीं होती है॥४॥ A man does not attain freedom from work from the nou-performance of work. Nor does he attain final emancipation from renunciation only. 4 न । हि । कश्चित् । क्षणम् । अपि । जातु । तिष्ठति । अकर्मकृत् । कार्यते । हि । अवशः । कर्म । सर्वैः । प्रकृतिजैः । गुणैः ॥ ५॥ जातु क्षणं अपि अकर्मकृत कश्चित् हि न तिष्ठ- ति। हि सर्वैः प्रकृतिजैः गणैः अवशः कर्म कार्यते॥ ५ ॥ किसी दशा में क्षणमात्र भी पुरुष कर्म किये बिना नहीं रह म- कता है राग द्वेष आदि स्वाभाविक गण सब को ही अवश करके कर्म कराते हैं॥५॥ No one can abide even for a moment without working, for all persons, constrained by the teudencies of disposition, perform work. 5 कर्मेन्द्रियाणि । संयम्य । यः ।आस्ते । मनसा। स्मरन्। इन्द्रियार्थान् । विमूढात्मा । मिथ्याचारः। सः। उच्यते ॥६॥ यः कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रियार्थान स्मरन् आस्ते सः विमुढात्मा मिथ्याचारः उच्यते ॥६॥ जो कर्म करने की इन्द्रियों को संयत करके मन ही मन (अर्थात् मनसे) इन्द्रियों के विषयों का स्मरण करता है, वह मढात्मा कपटो कहा जाता है। That man of deladed soul who, carbing the urgans of senge, lives mentally cherishing the objects of senee. 18 said to be adissembler. 6 ·( ५८. ) यः। तु। इन्द्रियाणि । मनसा। नियम्य । आरभते अर्जुन। कर्मेन्द्रियैः। कर्मयोगम् । असक्तः। सः । विशष्यते॥७॥ (हे) अर्जुन यः तु मनसा कर्मेन्द्रियाणि नियम्य असतः (विषयेयु) कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगं आरभते सः विशिष्यते ॥७॥ जो मन से इन्द्रियों की संयत करके कर्म की इन्द्रियों से कर्म योग का अनुष्ठान करता है हे अर्जुन ! वही (विषयो में) अमक्त श्रेष्ठ कहा जाता है।।७॥ He, however O Arjun, who restraining senses by his mind, engages in devotion of work with the organs of work, and is free from attachment, is distinguished. 7 नियतम् । कुरु । कर्म। त्वम् । कर्म । ज्यायः। हि अकर्मणः । शरीरयात्रा। अपि । च । ते। न ।प्रसिध्येत् अकर्मणः ॥८॥ त्वं नियतं कर्म कुरु हि अकर्मणः कर्म ज्यायः च अकर्मणः ते शरीरयात्रा अपि न प्रसिध्येत् ॥८॥ (इसलिए) सम अवश्य (कर्तव्य) कर्म करो, क्योंकि कर्म के न करने से कर्म का करना ही अच्छा है मबकमों से रहित होने से तम्हारी परीरयात्रा भी न होगी॥ ८ ॥ ('Therefore)do thon wys porforiu right action for Action is better than inaction. Even the support of thy body can not be accomplished without works. 8 यज्ञार्थात । कर्मणः । अन्यत्र । लोकः। अयम् ।

·कर्मबन्धनः । तदर्थ । कर्म। कौन्तेय । मुक्तसङ्गः । समाचर ॥ ९ यज्ञार्थात कर्मणाः अन्यत्र अर्यलोकः कर्मबन्धनः हे कौन्तेय मुक्त सङ्गः तदर्थं कर्म समाचर ॥ ६ ॥ यन्नार्थ कर्म के बिना दूसरा कर्म करने से यह लोक कर्म वह होता है अतः हे कुन्तीनन्दन ! निष्काम होकर कर्म का अ- नुष्ठान करो॥॥ This world is fettered by all work other than that which is for sacrifice. O son of Kanti, perform work for the sake of that, freed frorm attachment. 9 सहयज्ञाः। प्रजाः । स्कृष्ट्रा। पुरा । उवाच ।प्रजा- पतिः। अनेन । प्रसविष्यध्वम् । एषः । वः । अस्तु । इष्टकामधुक् ॥१०॥ प्रजापतिः पुरा सहयज्ञाः प्रजाः सृष्टा उवाच अनेन प्रसविष्यध्वं एषः वाः इष्टकामधक अस्तु । १० पूर्व काल में प्रजापति ने यज्ञ (अर्थात् नित्य और नैमित्तिक क्रियाओं) के साथ साथ प्रजा को रचकर कहा था ( मनुष्यों) इस से तुम बढ़ते रहो, यह (क्रिया) तुम्हारी इष्ट सिद्ध के देने वाली हो॥१०॥ The Lord of creation, in old times, creating men and sacrifice together, said, multiply by means of this. Let this be to you the dispenser of all objects cherished by देवान् ।भावयत । अनेन । ते। देवाः। भावयन्तु । वः। परस्परम् ।भावयन्तः। श्रेयः। परम् । अवाप्स्यथ ॥११॥ you. 10 ·(..) अनेन देवान भावयत ते देवाः वः भावयन्तु परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ इस से (तुम) देवों का संईवन करी वे देव गणा भी तुम्हे वड़ित करेंगे, इस प्रकार एक दूसरे का मंबईन करते हुए परम कल्याण को प्राप्त होंगे ॥ ११ ॥ Rear the gods with this, and let the yous rear you Rearing each other, you will attai: that which is benefi- . cial. 11 : इष्टान् । भोगान् । हि। वः। देवाः । दास्यन्ते। यज्ञभाविताः । तैः :। दत्तान्। अप्रदाय । एभ्यः। यः। भुङ्क्ते । स्तेनः । एव। सः ॥१२॥ हि यजभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् दा- स्यन्ते यः तैः दत्तान् (भोगान्) एभ्यः अप्रदाय भुङ्क्ती मः स्तेनः एव ॥ १२ ॥ क्यांकि देवता लोग यज्ञ सन्तुष्ट होकर की वांछित फल देंगे, उन को दी हुई वस्तु बिना उन को अर्पण किये जो भोगता है, वह चोर है ॥१२॥ Rearod by sacrifices the gods will bestow on you thes pleasures you desire. He who enjoys (himself) without given ing them what they have given, is assuredly a thief..12. यज्ञशिष्टाशिनः । सन्तः । मुच्यन्ते । सर्वकिल्वषैः भुज्जते । ते। त। अघम् । पापाः। ये । पचन्ति । आ- मकारणात् ॥१३॥ तुम .

·from all sinis 13 (६१) यजशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्वषैः मुच्यन्ते ये आत्मकारणात् पचन्ति ते पापाः तु अघं भुजते।१३। यन्न को बची हुई वस्तु खाने वाले साधु लोग सब पापों से छूटते हैं, (परन्त) जो अपने हो वास्ते भोजन बनाते हैं, वे पापी पाप को हो खाते ॥ १३ ॥ The good who ent the remnants of sacrifices are freed Those wnrighteous oues 11cor sin who dress food for their own-ke. अन्नात् । भवन्ति । भूतानि । पर्जन्यात् । अन्न- सम्भवः । यज्ञात्। भवति । पर्जन्यः। यज्ञः। कर्म- साभवः ॥१४॥ भूतानि अन्नात् भवन्ति अन्नसम्भवः पर्जन्यात (भवति) पर्जन्यः यज्ञात भवति यतः कर्म समुद्भवः ॥१४ सम्पूर्ण भूत प्राणी) अन्न मे उत्पन्न होते हैं, वर्षा मे अन्न उत्पन्न होता है, वर्षा यज्ञ में होती है और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।॥ १४ ॥ From food all creatures como forth; from rain is the production of food ; rail is produced from sacrifice sacrifice is the outcome of work. 14 कर्म । ब्रह्मोद्भवन् । विद्धि । ब्रह्म। अक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् । सर्वगतम् । ब्रह्म। नित्यम् । यज्ञे। प्रति- ष्ठितम् ॥ १५॥ कर्म ब्रह्मोद्भवम् विद्धि ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं (विद्धि) तस्मात सर्वगतं ब्रह्म यज्ञे नित्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ कर्म की वेद से उत्पन्न हुआ जानो वेद परमब्रह्मा से उत्पन्न and

·( ६२ )
हुए है इस लिए सर्वव्यापक परमात्मा ही सदा यज्ञ में प्रतिष्ठित
६।। १५॥
Understand that work proceeds from the Vedas ; the
Vedas have proceeded from Him who has no decay. There-
fore, the
All.pervading Supreme Being is installed in
sacrifice.
15
एवम् । प्रवर्तितम् । चक्रं । न । अनुवर्त्तयति। इह ।
यः। अघायुः। इन्द्रियारामः। मोघम् । पार्थ। सः।
जीवति ॥१६॥
( हे ) पार्थ यः इह एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति
सः इन्द्रियारामः अघायुः मोघं जीवति ॥ १६ ॥
इस प्रकार से चलते हुए (कर्म के) चक्र को जो अनुवर्त्त न नहीं
करता है, हे पार्थ ! वह इन्द्रियों के विषय में फंसा हुआ पाप जीवन
इम जगत् में वृथा जीता है ।। १६ ।।
Ho who does not conform to the wheel that is thus
revolving, that inn of sinful life delighting in his senses,
lives in vain, () Pártha.
-
यः। तु । आत्मरतिः। एव । स्यात्। आत्मतृप्तः
च । मानवः । आत्मनि । एव । च। संतुष्टः। तस्य
कार्यम् । न । विद्यते॥१७॥
यः तु मानवः आत्मरतिः एव च आत्मतृप्तः
स्यात् च आत्मनि एव सन्तुष्टः तस्य कार्य न वि-
यते ॥ १७॥
जो मनुष्य प्रात्मा में प्रसन्न रहता है पाल्मा में ही रमण
करता है और प्रात्मा में ही सन्तुष्ट रहता है उस को शुद्ध कर्तव्य
नहीं है ॥१७॥

·(३) The man, however, that is attached to self oniy, that is contented with self, and that is pleased in his self, has no action. 17 न । एव । तस्य । कृतार्थेन । अर्थः । न । अकृतेन । इह । कश्चन । न । च। अस्य । सर्वभूतेषु । कश्चित् । अर्थव्यपाश्रयः॥१८॥ इह तस्य कृतेन न एवं कश्चन अर्थः प्रकृतेन (अपि) न कश्चन अर्थः च अस्य सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न ॥ १८॥ इस लोक में कृत कर्म से उस को पुण्य नहीं होता है न करने के हेतु पाप भी नहीं होता है और सब भूतों में कोई भी मोक्ष के लिये उस का आश्रय नहीं है (अर्थात् उसे किसी की शरण नहीं लेनी पड़ती है)॥ १८|| He has no concern whatever with action por with any omission here. Nor, amongst all creatures, is there any upon whom his interest depends. 18 । तस्मात् । असक्तः। सततम्। कार्यम्। कर्म। समाचर । असक्तः। हि । आचरन् । कर्म । परम्। आ- प्नोति । पूरुषः॥ १९॥ तस्मात् असक्तः कार्य कर्म सततं समाचर हि असक्तः कर्म आचरन् पूरुषः परं आप्नोति ॥ १६ ॥ इस लिए तम फन अनुराग से रहित हो कर सदा अवश्य क- तव्य कर्म का अनुष्ठान करो, क्योंकि अनुराग से रहित हो कर कर्म को करता हुआ मनध्य मोक्ष को प्राप्त होता है।।१८।। के ·(६४) Therefore, always do work that shenld be done, without Attachments. The man who does action without attachment attains to the Supreme. 19 कर्मगा। एव । हि। संसिद्धिन् । आस्थिताः । जनकादयः । लोकसंग्रहम् । एव । अपि । संपश्यन् । कर्तन् । अर्हसि ॥२०॥ हि जनकादयः कर्मणा एव संसिद्धिं आस्थिताः लोकसंग्रहं एव अपि संपश्यन् (त्वम्) कर्तुं अर्हसि २. अनकादि (महात्माओं) ने कर्म से पूर्ण ज्ञान प्राप्त किया है लोगों को स्वधर्म में सन्नड़ करने की ओर दृष्टि रख कर (तुम्ह) कर्म का रना चाहिये ॥२०॥ By work alone, Janaka and others, attained the sccomplishment of their objects. Having regard also to the obuervance by men of their daties, it behoves thee to work. 20 यत् । यत् । आचरति । श्रेष्ठः। तत् । तत् । एव । इतरः । जनः । सः । यत् । प्रमाणम् । कुरुते । लोकः । तत् । अनुवर्तते ॥२१॥ श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (चिरति) सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनु- वर्तते ॥ २१ ॥ क्योंकि श्रेष्ठजन जो २ करता है अन्य भी वह २ कर्म करता है। वह जा प्रमाण करता है, लोक भी उसी का अनुसरण करता ॥२१॥ Whatever one that is great does, even that volgar people do. Whatever be makes an authority, ordinary meg follow that. 21

·(१५)
न । मे। पार्थ । अस्ति । कर्तव्यम् । त्रिषु । लोकेषु
किंचन । न । अनवाप्तम् । अवाप्तव्यम् । वर्ते। एव ।
कर्मणि ॥२२॥
(हे)पार्थ त्रिषु लोकेष मे किंचन कर्तव्यं न अस्ति
च अनवाप्तं अवाप्तव्यं न कर्मणि एव वर्ते ॥ २२॥
हे पार्थ ! तीनलोकों में मुझे कुछ भी कर्तव्य नहीं है मुझे कोई
भी अप्राप्त वस्तु प्राप्त करने के योग्य नहीं है (तो भी) मैं कर्म में
प्रवृत्त हूँ॥ २२॥
There is nothing whatever for me, O Pártha, to do in the
three worlds, nothing to acquire which has not beeu acquir.
ed ; still I engage in action. 22
यदि । हि । अहम् । न । वर्तेयम् । जातु । कर्मणि।
अतन्द्रितः। मम । वर्त्म । अनुवर्तन्ते। मनुष्याः। पार्थ ।
सर्वशः॥२३॥
(हे) पार्थ ! यदि जातु अतन्द्रितः अहं कर्मणि न
वर्तेयं हि सर्वशः मनुष्याः मम वर्म अनुवर्तन्ते ॥२३॥
हे पार्थ ! यदि कभी भी बालस से रहित हो कर कर्म का अन-
ष्टान न करूं तो सब मनुष्य
गरे ही मार्ग का (सब प्रकार से) अनु.
सरण करेंगे।॥ २३॥
For if at any time I should not, without sloth, engage in
action, men would follow my path, O Pártha, on all sides. 23.
उत्सीदेयुः । इमे। लोकाः। न । कुर्याम् । कर्म।
बेत् । अहम् । संकरस्य । च । कर्ता। स्याम् । उप-
हन्याम् । इमाः। प्रजाः ॥२४॥

·भ (६६) चेत अई कर्म न कुयी इमे लोकाः उत्सौदेयुः संकरस्य कर्ता च स्यां इमाः प्रजाः उपहन्याम् ॥ २४ ॥ यदि में कर्म न करूं, तो ये सब लोक नष्ट हो जाए और मैं वर्ण संकर का कर्ता बनू (इस प्रकार से) में ही इन प्रजाओं को नाश करूगा ॥ २४॥ Then worlds would perish if I did not perform work, and I should cause intermixture of castes and rain these people. 24 सक्ताः। कर्मणि । अविद्वांसः। यथा। कुर्वन्ति भारत । कुर्यात्। विद्वान् । तथा । असक्तः ।चिकीर्षुः । लोकसंग्रहम् ॥२५॥ (३) भारत यथा अविहांसः कर्मणि सहाः कु- दन्ति तथा असतः विद्वान् लोकसंग्रहं चिकोर्षः कुर्यात् ॥ २५ ॥ हे भारत जिस प्रकार में अन्न लोक कर्म मे पामता हो कर कर्म का अनुष्ठान करते हैं, उमी प्रकार विज ला कर्म में आसक न हो कर भी लोगों को स्वधर्म में सन्न रखने की इच्छा युक्त होकर कर्म कारें।। २५ ॥ As they, that are ignorant, work, O Bhārata, being attached to work, Ho should # wise man work without being attached, deniring to maku inen observant of tlieir daties. 25 न। बुद्धिभेदम्। जनयेत् । अज्ञानाम्। कर्मसं- गिनाम् । जोषयेत्। स कर्माणि। विद्वान् । युक्तः। समाचरन् ॥ २६॥ विहान् युक्तः समाचरन् कर्मसंगिनां अज्ञाना ·( ६० ) सर्वकर्माणि जोषयेत् बुद्धिभेदं न जनयेत् ॥ २६ ॥ विवेकी कर्मासता के बधि भेद को मत उत्पन्न करे पण्डित जन ध्यान के साथ सब कर्मों को करता हुआ अजों को कर्म में नियुक्त करे ॥ २६ ॥ A wise man should not cause confasion of anderstanding among ignorant persons who are attached to work ; he should, acting with devotion, engage them to all (kinds of) work. 26 प्रकृतेः । क्रियमाणानि । गुणैः । कर्माणि। सर्वशः । अहंकारविमूढात्मा । कर्ता । अहम् । इति । मन्यते। २७ सर्वशः कर्माणि प्रकृतः गणैः क्रियमाणानि अहं- कारविमूढात्मा अहं कर्ता इति मन्यते ॥ २७॥ सब कर्म प्रकृति के गुणों से (अर्थात् बुद्धि इन्द्रिय आदि से) नि- र्बाहित होते हैं (परन्तु) अहंकार से मुढात्मा बना हुआ जन मैं करने वाला हू ऐसा मानता है ॥ २७ ॥ All work is, in every way, done by the qualities of nature. He, however, whose mind is deluded by egoism, regards himself as the actor. तत्ववित् । तु। महाबाहो। गुणकर्मबिभागयोः गुणाः । गुणेषु। वर्तन्तते। इति। मत्वा । न। स- ज्जते ॥२७॥ (३) महाबाहो तु गुणकर्म विभागयोः तत्त्ववित गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते॥ २८ ॥ परन्तु हे महाभुज! गुण से आत्मा का और कर्म से प्रात्मा का विभाग इन दोनों के तत्वों को जानने वाला इन्द्रिय गणी विषयों 27 ·। (६८) में प्रवृत्त हो रहे है (में नहीं) ऐसा समझ कर आसक्त नहीं होता हैं॥२८॥ But he mighty armed one, who knows the truth about the divisious of the energies and (their) functions is not attached to work, considering that it is his senses alone that engage in their objects. 28 प्रकृतेः। गुणलंमूढाः। सज्जन्ते । गुणकर्मसु । तान् । अकृत्स्नविदः । मन्दान । कृत्स्नवित् । न । विचालयेत् ॥ २९॥ प्रातः गुण मं मूढाः गुणा कर्मसु सज्जन्ते तान् अ- कृत्स्नविदः मन्दान कृत्स्नवित न विचालयेत्। २६ प्रकृति के गगों मे मोहित हो कर जो लोग गुण कर्म में आसक्ता होते हैं। सर्वजन उन अन तथा मन्द बहि वालों को उस कार्य से) म इटावे ॥१८॥ They that are doluded by the qualities of nature, become attached to the works done by the qualities. A person of perfect knowledge should not bewilder therss inn of inperfect knowledge. 29 मयि । सर्वाणि । कर्माणि । संन्यस्य । अध्यात्म- चेतसा । निराशीः । निर्ममः। भूत्वा। युध्यस्व । वि- गतज्वरः॥३०॥ अध्यात्मचेतसा मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य निराशौः निर्ममः विगतज्वरः युध्यस्व ॥ ३०॥ अध्यात्मचित्त से सब कर्म को मुझ में समर्पण कर के निष्काम पौर (कर्म से) अनुराग रहित हो के शोक स्याग पूर्वक युग करो।। ३०॥ भूत्वा ·( ६८ ) Rosigning all works to me with mind directed to the Self, engage in battle, without desire, without affootion, and with thy fever dispelled. 30 ये। मे। मतम् । इदम् । नित्यम् । अनुतिष्ठन्ति । मानवाः। श्रद्धावन्तः । अनसूयन्तः । मुच्यन्ते । ते। अपि । कर्मभिः॥३१॥ ये मानवाः इदं मे मतं नित्यं अनुतिष्ठन्ति श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते ॥३१॥ मनुष्य (मेरे वाक्यों में) श्रद्धा युक्त और दोष की दृष्टि से रहित होकर मेरे इस मत का अनुष्ठान करते हैं वे भी सब कर्मों से मुख होते हैं ॥ ३१॥ जो Those men that always follow this opinion of ine with faith and without cavil, attain to final emancipation even by work. 31. ये । तु। एतत्। अभ्यसूयन्तः। न । अनुति ष्ठन्ति। मे। मतम् । सर्वज्ञानविमूढान् । तान्। विद्धि। नष्ठान् । अचेततः ॥३२॥ ये तु एतत् मे मतं अभ्यसूयन्तः न अनुति- ष्ठन्ति सर्वज्ञानविमूढान् तान् अचेतसः नष्ठान् विद्धि ॥ ३२॥ परन्तु जो लोग दोष मात्र देखने वाले हो कर मेरे इस मत का अनुष्ठान नहीं करते हैं उन अविवेकियों को मुढ बुद्धि और नष्ठ जानो ॥३२॥ Bat they who cavil at and do not follow this opinion of minerknow, those, bereft of all knowledge and without dis. crimination, as rained. 32 .

·( ७० )
सदृशम् । चेष्टते । स्वस्याः। प्रकृतेः । ज्ञानवान् ।
अपि । प्रकृतिम् । यान्ति । भूतानि । निग्रहः । किम् ।
करिष्यति ॥ ३३ ॥
ज्ञानवान अपि स्वस्याः प्रकतेः सदृशं चेष्टते
भूतानि प्रकृति यान्ति निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥
ज्ञान भी अपनी प्रकृति के
अनकल
करता है प्राणी स्वभाव
का अनुसरण करते हैं तो निग्रह क्या करेगा ॥ ३३ ॥
Even a wise mau acts according to his own uature, all
living creatures follow natura.
कर्म
What then would restraint
avail. 33
इन्द्रियस्य । इन्द्रियस्य । अर्थे । रागद्वषो ।व्य-
वस्थितौ । तयोः । न । वशम् । आगच्छेत् । तौ। हि।
अस्य । परिपन्थिनौ ॥ ३४॥
इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषी व्यवस्थिती
तयोः वशं न आगच्छेत् हि तौ अस्य परिपन्थिनी
(स्तः) ॥ ३४॥
प्रत्येक इन्द्रिय के विषय में अनुराग और विष स्थित हैं (अर्थात्
अनुकुल में अनुराग और प्रतिकूल में विद्दष) उन दोनों के वश में न
आए क्योंकि वे दोनों इस के शत्रु हैं ॥३४॥
The senses have, as regards the objects of the Renses,
either affection or a version fixed. One should not submit
to these, for they are obstacles in one's way. 34.
श्रेयान् । स्वधर्मः। विगुगः। परधर्मात् । स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे । निथनम्। श्रेयः। परधर्मः । भयावहः ॥॥३५॥

·( २ )
रजोगुणसमुद्भुवः एषः कामः महाशनः महापाप्मा
एषः क्रोधः इह एनं वैरिणं विद्धि ॥ ३७॥
रजोगुण से उत्पन्न होने वाली (वाला) यह कामना और क्रोध है
जो कि बडा पापी और अति विषय सेवन रूप अहार करने वाला
है, इस लोक में इसे शत्रु जानी॥ ३७॥
It is desire, it is wrath, born of the attribute of passion ;
it is all devouring, it is very sinful. Know this to be the
foe in this world. 37
धूमेन । आबियते । वह्निः । यथा । आदर्शः। मलेन
च। यथा। उत्वेन । आवृतः। गर्भः । तथा । तेन।
इदन् । आवृतम् ॥३८॥
यथा वह्निः धमेन आवियते च आदर्शः मलेन
माद्रिवते यथा गर्भः उत्वेन आवृतः तथा इदं तेन
आवतम ॥ ३८॥
जैसे अग्नि धूऐं से, टर्पण मैल से, गर्भ जराय से आच्छादित होता
है, वैसे ही यह (आत्मज्ञान) उस (कामना से घिरा हुआ है॥ ३८ ॥
As fire is enveloped by smoke, a mirror by dust, the
fcetas by the womb, so is this enveloped by desire. 38
आवृतम् । ज्ञानम् । एतेन । ज्ञानिनः। नित्यवै-
रिणा । कामरूपेण । कौन्तेय । दुःपूरेण । अनलेन । च।
॥३९॥
(6) कौन्तेय ज्ञानिनः नित्यवेरिणा दुःपूरेण अन-
लेन च कामरूपेण एतेन ज्ञानं आवृतम् ॥ ३६॥

·( ७३ ) ज्ञानीके सदा के शत्रु इस कामनारूपी एकायक न बुझने वाली अग्नि से ज्ञान आच्छादित रहता है ॥ ३८ ॥ O son of Kunti, knowledge is enveloped by this constant foe of the wise in the form of desire which is insatiable and like a fire. 303 . इन्द्रियाणि । मनः। बुद्धिः । अस्य । अधिष्ठा- नम् । उच्यते । एतैः । विनोहयति । एषः । ज्ञानम् । आबृत्य । देहिनम् ॥ ४०॥ अस्य इन्द्रियाणी मनः बुद्धिः अधिष्टानं उच्यते एषः एतैः ज्ञान प्राबल्य देहिनं विमोहयति ॥४०॥ इन्द्रिय मन और बुद्धि इस के (अर्थात् कामना के) अधिष्ठान (अर्थात् आधार) कहे जाते हैं, यह कामना इन से ज्ञान को आच्छा- दित कर के देहधारा को मोहित करती है। ४.॥ . The senses, the mind, and the understanding, are said to be its abode, With these io deludes the embodied self, enveloping koowledge. 40 तस्मात् । त्वम् । इन्द्रियाणि। आदौ । नियम्य । भरतर्षभ । पाप्मानम् । प्रजहि । हि । एनम् । ज्ञानवि- ज्ञाननाशनम् ॥४१॥ (हे) भरतर्षभ तस्मात् त्वं इन्द्रियाणि आदी नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनं एनं पापमानं हि प्रजहि । ४१ ॥ इस लिये हे भरतकुलतिलक ! तुम पहिले इन्द्रियों को संयत कर के ज्ञान और विज्ञान के नाश करने वाली पाप रूपी इस कामना को नष्ट करो ।। ४१॥

·(०४ ) Therefore, restraining sense first, O bull of Bharata race, cast off this wicked thing, for it destroys knowledge 'derived from both instruction and meditation. 41 इन्द्रियाणि । पराणि। आहुः। इन्द्रियेभ्यः । परम् । मनः । मनसः । तु। परा। बुद्धिः । यः । बुद्धेः । परतः। तु । सः॥४२॥ इन्द्रियाणि पराणि आहुः इन्द्रियेभ्यः परं मनः तु मनसः परा बुद्धिः तु यः बुद्धेः परतः तुः सः ४२ ॥ इन्ट्रिय श्रेष्ठ कहे जाते हैं, इन्द्रियों से मन श्रेष्ठ है, मन से बपि श्रेष्ठ है, और बुद्धि से जो श्रेष्ठ है, वह वही ( पात्मा ) ॥४२॥ It has been said that the senses are superior, Superior to the season is the mind. Saperior to the mind is the understanding. But that which is superior to the onderstanding. is Ho. 42 एवम् । बुद्धेः । परम् । बुद्धा । संस्तभ्य । आत्मानम् । आत्मना । जहि ! शत्रुम्। महाबाहो। कामरूपम् । दुरासदम् ॥ ४३॥ हे महावाहो एवं बुद्धेः परं बुद्धा आत्मना श्रा- त्मानं संस्तभ्य कामरूपं दुरासदं शत्रुजहि ॥ ४३॥ हे महाभुज !इस प्रकार बुद्धि से श्रेष्ठ (आत्मतत्त्व) को जान कर पात्मा से प्रात्मा को अटल बना कर कामना रूपी न रुकने वाले शत्रु को जीत लो ॥ ४३। Thus knowing that which is fuperior to the understanding, and restraining self by self, slay, () mighty armed one, the enemy in the form of desire which is diffionlt to Donquer. 43 ORNO MARA ·अथ चतुर्थोऽध्यायः। -- श्री भगवान उवाच । The Lord said : इमम् । विवस्वते । योगम् । प्रोक्तवान्। अहम् । अव्ययम्। विवस्वान् । मनवे । प्राह । मनुः । इक्ष्वाकवे। अब्रवीत् ॥१॥ अहं इमं अव्ययं योगं विवस्वते प्रोक्तवान् विव- स्वान् मनवे प्राह मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत् ॥ १ ॥ मैंने सूर्य से इस अक्षय योग को कहा था सूर्य ने अपने पुत्र मनु से कहा था, मनु ने (अपने पुत्र ) इक्ष्वाकु से कहा था ॥१॥ This imperishable Devotion I communicated to Vivaswat, Vivaswat declared it to his son) Manu and Mana declared it to Ikshaku. 1 एवम् । परम्पराप्राप्तम्। इमम्। राजर्षयः। विदुः । सः । कालेन । इह । महता । योगः। नष्टः । परंतप ॥२॥ (हे ) परंतप एवं परम्पराप्राप्तं इमं योगं राजर्षयः विदुः सः योगः इह महता कालेन नष्टः॥२॥ हे परन्तप इस प्रकार परम्परा से प्राप्त इस योग को राजर्षियों ने जाना था इस लोक से कालवश के कारण वह योग नष्ट हुआ ॥२॥ Descending thus from generation to generation, the rogal sages came to understand it. But O, chastiser of foes, by long time that devotion became lost to the world. 2 ·सः। एव । अयम्। मया। ते । अद्य। योगः। प्रोक्तः । पुरातनः । भक्तः । असि । मे। सखा। च । इति । रहस्यम् । हि । एतत् । उत्तमम् ॥ ३॥ सः एव अयं पुरातनः योगः मया ते अद्य प्रोक्तः हि मे भताः असि च इति सखा एतत् उत्तम रहस्यम् ॥३॥ इस लिये उस प्राचीन योग को मैंने आज तुम से कहा, क्योंकि तुम मेरे मित्र और भक्त हो यह उत्तम रहस्य (गोपनीय) ॥३॥ Even the game devotion has been declared by me to you to day because you are my devotee and friend; this is a great Secret. 3 अर्जुनः उवाच । अर्जुनबोला। Arjuna said :- अपरम् । भवतः । जन्म । परम् । जन्म। विव- स्वतः । कथम् । एतत् । विजानीयाम् । त्वम् । आदौ प्रोक्तवान् । इति ॥ ४॥ भवतः जन्म अपरं विवस्वतः जन्म परं त्वं पादौ प्रोक्तवान इति एतत् कयं विजानीयाम् ॥ ४ ॥ आप का जन्म पीछे हुआ है और सूर्य का जन्म पहिले हुआ है इस लिये यह (मैं) कैसे जानू कि आपने पहिले सूर्य से (यह योग) कहा था॥४॥ Your birth is posterior, Vivas wat's birth is prior. (Therefore)How shall I know that you had first declared. 4 ·( ७७ ) श्रीभगवान् उवाच । श्रीभगवान् बोले ॥ ॥ The Lord said बहूनि । मे। व्यतीतानि । जन्मानि । तव । च। अर्जुन । तानि । अहम् । वेद्मि। सर्वाणि । न । त्वम् । वेत्थ । परन्तर ॥५॥ (हे) अर्जुन मे तव च वहूनि जन्मानि व्यतीतानि तानि सर्वाणि अहं वेद्मि (हे)परंतप त्वं न वेत्थ ॥५॥ हे अर्जुन ! मेरे और तुम्हारे वहुत जन्म हो चुके हैं मैं वे सब जानता हूं परन्त हे परंतप ! तुम वे नहीं जानते हो ॥ ५ ॥ O Arjuna, many births of mide and yours have passed away. These all I understand, but you do not know, chastiser of foes. 5 अजः । अपि । सन् । अव्ययात्मा। भूतानाम् । ईश्वरः । अपि । सन् । प्रकृतिम् । स्वाम्। अधिष्ठाय । संभवामि । आत्ममायया ॥६॥ अव्ययात्मा भूतानां अपि ईश्वरः सन् अजः अपि सन स्वां प्रकृतिं अधिष्ठाय आत्ममायया सं- भवामि ॥ ६ ॥ जन्म रहित अविनाशी तथा प्राणियों का ईश्वर हो कर भी मैं अपनी प्रकृति में स्थित हो कर आत्म-माया के वश प्रकाशित होता हुँ॥६॥ Though (Iam) unborn and of essence that knoweth no deterioration, though (Lam) the lord of all creatures, still, relying on my own nature I take birth by my own (powers) of illusion. 6 ·. . । ( ७८ ) यदा । यदा । हि । धर्मस्य । ग्लानिः । भवति । भारत । अभ्युत्थानम् । अधर्मस्य । तदा । आत्मानम् । सृजामि । अहम् ॥७॥ हे भारत ! यदा यदा हि धम्मस्य ग्लानिः अध- मंस्य अभ्युत्थानं भवति तदा अहं आत्मानं सृ- जामि ॥ ७॥ हे भारत ! जब जब धर्म को हानि और अधर्म की अधिकाई होती है तभी में जन्म लेता हूँ ।। Whensoever, 0 Bharata, loss of poety occureth, and the rise of impioty, on those occasions do lcreate mysell. परित्राणाय । साधूनाम् । विनाशाय । च । दुष्कृ- ताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय । संभवामि । युगे। युगे ॥६॥ साधूनां परित्राणाय च दुष्कृतां विनाशाय धर्म- संस्थापनार्थाय युगे युगे संभवामि ॥८॥ साधुओं के उधार तथा दुरात्माओं के बिनाय (और) धर्म की स्थापना के लिये में युग युग में जन्म लेता है। For the protection of the righteous, for also the destruction of evil doers for tho sako of establishing piety Iam born age after age.8 जन्म। कर्म । च । मे।दिव्यम् । एवम् । यः। वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्वा। देहम् । पुनः। जन्म । न । एति । माम् । एति । सः। अर्जुन ॥९॥ हे अर्जुन! यः मे जन्म च कर्म दिव्यं तत्त्वत: वेत्ति सः देह त्यतवा पुनः जन्म न एति(किन्तु)मां एति ।।

·(७) हे अर्जुन ! जो मेरे ऐसे जन्म और अलौकिक कर्म को यथार्थ रूप से जानता है,वह देह को त्याग कर फिर जन्म नहीं लेता है (बल्के) मुझे ही पाता है ॥८॥ O Arjuna, that man wbo truly kuove my divine birth and work to be such, giving up (his body) is not born again, (on the other hand) he comes to me. वीतरागभयकोधाः । मन्मयाः। माम् । उपाश्रि- ताः । वहवः । ज्ञानतमसा। पताः। सद्भावम् ।आगताः ८ वीतरागभयोधाः मन्मयाः मो उपाश्रिताः वहवः ज्ञानतपसा पताः सनावं आगताः ।। १ अनुराग, भय,(नथा) क्रोध रहित और मुझ पर दत्तचित्त हो कर, मुझे आश्रय कर के ज्ञान रूपी तपस्या से पवित्र हो कर बहुतेरे मेरे भाव (अर्थात् मोक्ष). पाचुके हैं ॥१०॥ Many who have been freed from attachment, fear, and wrarb, who were full of who relied have cleansed by knowledge and asceticism, attained to my ma and ine, essence. 10 ये। यथा। माम् । प्रपद्यन्ते । तान् । तथा । एव। भजामि। अहम् । मम । वन । अनुवर्तन्ते। मनुष्याः। पार्थ । सर्वशः ॥११॥ (३) पार्थ सर्वशः मनुष्याः मम वम अनुवर्तन्ते ये मां यथा प्रपद्यन्ते अहं तान् तथा एव भजामि ॥ ११ हे पार्थ सव मनुष्य मेरे ही मार्ग का अनुसरण करते हैं जो जिसे- ·( ८.) प्रकार से मेरी भक्ति करते हैं मैं उन को उप्ती प्रकार के फल से सं युक्ता करता ६ ॥ ११ ॥ Ilowsoever mannor men come to me, even so do I nocept them. It is my path 0 son of Prithá, that men follow on all sides. 11 कांक्षन्तः । कर्मणाम्। सिद्धिम् । यजन्ते । इह । देवताः । क्षिप्रम् । हि । मानुषे। लोके । सिद्धिः। भ- वति । कर्मजा ॥१२॥ कर्मणां सिद्धिं कांचन्तः इह देवताः यजन्ते हि मानुषे लोके क्षिप्रं कर्म मा सिद्धिः भवति ॥ १२ ॥ इस मनष्य नोक में कामना युक्त कर्म की मिति चाहने वाले देवता की पूजा करते हैं क्योंकि शीघ्र ही कर्म के अनुसार सिद्दि प्राप्त होती हैं ॥१२॥ They in this world that are desirous of the success of action worship the gods, for in this world of men the success resulting from action is soon attained. 12 चातुर्वर्ण्यम् । मया । सृष्टम् । गुणकर्मविभागशः । तस्य । कर्तारम् । अपि । माम्। विद्धि । अकर्तारम् । अव्ययम् ॥१३॥ गुणकर्म विभागशः चातुर्वर सृष्टं तस्य अ- व्ययं कर्तारं अपि मां अकर्तारं विद्धि ॥ १३ ॥ मैंने गुण और कर्म के विभाग से चातुर्वर्ण रचे हैं उस के अव्यय रचने वाले भी मुझ को उस का अकर्ता जानो ॥ १३ ॥ The quadruple division of castes was created by me according to the distinction of qaalities and datios. Though .

·( ८१ ) I am the author thereof know me to be not the anthor and nndecaying. 13 न। माम् । कर्माणि । लिम्पन्ति । न।मे। कर्म- फले । स्पृहा । इति । माम् । यः। अभिजानाति । क- मभिः। न । सः । वध्यते ॥१४॥ मे कर्मफले स्पृहा न (अतः) मां कर्माणि न लि- म्पिन्ति इति यः मां अभिजानाति सः कर्मभिः न से : बध्यते ॥१४॥ मेरा कर्मफल में अनुराग नहीं है कर्म मुझे प्रासक्त नहीं कर सकतेहैं मुझे जो ऐसा जानता है वह कर्मों से बान्धा नहीं जाता ॥१४ Actions do not touch me, I have no desire for the fruits of actions. He that knows me thus is not impeded by actions. 14 एवम् । ज्ञात्वा । कृतम् । कर्म ।पूर्वैः । अपि ।मुमुक्षभिः। कुरु । कर्म । एव । तस्मात् । त्वम् । पूर्वैः । पूर्वतरम् । कृतम् ॥१५॥ पूर्वैः मुमुक्षुभिः अपि एवं ज्ञात्वा कर्म कृतं त- स्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं एवं कर्म कुरु ॥ १५ ॥ पूर्व के (जनकादि) मुमुक्षुओं ने भी ऐसा जान कर कर्म किया इस लिये तुम भी पूर्वजों से प्रथम युगों में कत कर्म को ही करो।।१५॥ Understanding this, even men of old that were desirong of emancipation performed work. Therefore, do thou also perform work as did the ancients of olden times. 15 किम् । कर्म। किम्। अकर्म। इति । कवयः । ॥

·अपि । अत्र । मोहिताः। तत् । ते। कर्म । प्रवक्ष्यामि । यत् । ज्ञात्वा । मोक्ष्यसे । अशुभात् ॥ १६ ॥ कर्म किं अकर्म कि इति अत्र कवयः अपि मो- हिताः নন कर्म ते प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अशुभात मोक्ष्यसे ॥ १६॥ क्या कर्म है क्या प्रकर्म है, विवेकी लोग भी मोहित होते हैं, (इस लिये) उस कर्म को तुम से कहता हु, जिसे जानने से तुम अशुभ से (अर्थात् संसार के दुःखों से) मुक्त हो जाओगे ॥ १६ ।। What is action and what inaction, even the learned are perplexed at this. Therefore, I will tell thee about action knowing it thou mayst be freed from evil. 16 कर्मणः। हि । अपि । बोद्धव्यम् । बोद्धव्यम् । च । विकर्मणः। अकर्मणः। च । बोद्धव्यम् । गहना ।कर्मणः। गति ॥ १७॥ हि कर्मणः अपि बोद्धव्यं च विकर्मणः बोदव्यं च अक- मणः बोदव्यम् कर्मणः गतिः गहना (वर्तते) १७ ।। (पर वास्तव में) कर्म के समझने योग्य (तत्व) है विकर्म के भी समझने योग्य तत्व है। और प्रकर्म भी समझने योग्य (तत्व) है। (क्योंकि) कर्म की गति (अर्थात् सत्यतत्व) समझना कठिन है १७ ।। Ono sbould have knowledge of notion, and one should havo kuowledge of forbidden actions, one should also know of inaction. The course of action is incomprehensible. 17. कर्मणि । अकर्म । यः। पश्यत् । अकमणि । च। कर्म। यः । सः।बुद्धिमान् । मनुष्येष । सः । युक्तः। कृत्स्नकर्मकृत् ॥१८॥ ..

·( ८३ )
यः कर्मणि अकर्म पश्येत् च यः अकर्मणि कर्म
(पश्येत्) सः मनुष्येषु बुद्धिमान् सः युक्तः कृत्स्नकर्म-
कृत् ॥ १८॥
जो (पुरुष) कर्म में अकर्म और प्रकर्म में कर्म देखता है वही
पुरुषों में बुद्धिमान् है (और) सब कों के करने वाला वह युक्त (कह-
लाता) है ॥१८॥
He that sees in action in action and action in inaction is
wise among men, he is possessed of devotion, and he is a
doer of all action. 18
यस्य । सर्वे । समारम्भाः। कामसंकल्पवर्जिताः।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् । तम् । आहुः। पण्डितम्।
(
बुधाः ॥१९॥
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः
(सन्ति) बुधाः ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तं पण्डितं
आहुः ॥ १६॥
जिस के सब कर्म कामना और संकल्प से रहित, पण्डित लोग
उस ज्ञानाग्निदग्धकर्मी को पण्डित कहते हैं ॥ १८ ॥
The learned call him wise whose efforts are all free
from desire and will, and whose actions have all been
oonsumed by the fire of knowledge. 19
त्यक्त्वा। कर्मफलासंगम्। नित्यतृप्तः। निरा-
श्रयः। कर्मणि । अभिप्रबृत्तः । अपि । न। एव । कि-
ञ्चित् । करोति । सः॥ २०॥
कर्मफलासंगं त्यक्त्वा नित्यतृप्तःनिराश्रयः कर्मसि
अभिप्रवृत्तः अपि सः किञ्चित् नैव करोति ॥२०॥

·evor ( ८४ ) (जो) कम्म फल का संग त्याग कर सदा तप्त और निरश्रय (साधनों से रहित) है वह कर्म में प्रवृत्त रहने पर भी कुछ न नहीं करता है।॥ २०॥ Whoever, resigning all attachment to the fruit of action, is contoutod and is dependent on none, does nought, indeed, althougli engaged in action. 20 निराशीः । यतचित्तात्मा । त्यक्तसर्वपरिग्रहः शारीरम् । केवलम्। कर्म । कुर्वन् । न । आप्नोतिः । किल्विषम् ॥२१॥ निराशीः यतचित्तात्मा त्यक्त सर्वपरिग्रहः केवलं शारीरं कर्म कुर्वन् किल्विषं न आप्नोति ॥ २१ ॥ सर्व तष्णाओं से रहित चित्त और आत्मा को वश में करनेवाला (तथा) सम्पूर्ण परिग्रह से रहित है (उसे) केवल शरीर सम्बन्धि कर्म करने पर पाय नहीं लगता है ॥ २१ ।। IIe who, without desire, with mind sud tlo senses under coutrol, and casting of all concerns, performs action only for the proservation of the body, mcurrus nu sin, 21 यहच्छालाभसन्तुष्टः । द्वन्द्वातीतः । विमत्सरः। समः। सिद्धो। असिद्धो । च । कृत्वा । अपि । न निबध्यते ॥ २२॥ यइच्छालाभसंतुष्ठः हन्दातीतः विमत्सरः सिद्धौ च असिही समः कृत्वा अपि न निबध्यते ॥२२॥ (जो) मन माने लाभ से सन्तुष्ठ,(सुखदुःखादि) इन्द्रों से रहित वैर न करने वाला तथा सिद्धि और भसिधि में समदर्शी है (वह) करके भी नहीं फंसता है ।।२२।।

·. ( ८५ ) He who is contented with what is earned without exertion, who has risen superior to the pairs of opposites, who is without jealousy, who is equable in success and tailore, is not fettered even though he works. 22 गतसंगस्य । मुक्तस्य । ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञाय । आचरतः। कर्म । समग्रम् । प्रविलीयते ॥२३॥ गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय कर्म आचरतः समग्रं प्रविलीयते ।। २३ ।। निष्काम, सब बन्धन से रहित, ज्ञान में स्थित (और) यज्ञाथ कर्म करने वाले के सम्पूर्ण कर्म लय हो जाते हैं ॥ २३ ।। All his actions perish who acts for the sake of sacrifice who is without affections, who is free,'ind whose mind is fixed apon knowledge. 23 ब्रह्म । अर्पणम् । ब्रह्म। हविः । ब्रह्माग्नौ। ब्रह्मणा। हुतम् । ब्रह्म। एव । तेन । गन्तव्यम् । ब्रह्मकर्म। समाधिना ॥ २४॥ ब्रह्म अर्पणं ब्रह्महविः ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणाहुत तेन ब्रह्मकर्म समाधिना ब्रह्म एव गन्तव्यम् ॥ २४ ॥ अर्पण ब्रह्मा (है) घत ब्रह्म (है) ब्रह्मरूप अग्नि में ब्रह्मद्वारा हाम भी ब्रह्म (है) वह ब्रह्मरूपी कर्म की समाधि से ब्रह्मा ही को पाता है॥२४॥ Brabma is the vessel, Brahma is the libation, Brahma is the fire on which by Brahma it is poured, Brahman is the goal to which he proceeds by fixing his mind op Brahman itself which is the action. 24 दैवम् । एव । अपरे । यज्ञम् ।योगिनः। पर्युपासते ·( ५ ) ब्रह्माग्नौ । अपरे । यज्ञम् । यज्ञेन । एव । उपजुह्वति । ॥२५॥ अपरे योगिनः दैवं एव यजं पर्युपासते अपरे (योगिनः) ब्रह्माग्नौ यन्न बनेन एव उपजुद्धति ॥ २५ ॥ दूसरे योगी देवयज्ञ करते हैं दूसरे ब्रह्मरूप अग्नि में यन्त्र रूप उपाय से यज्ञ करते हैं ।। २५ ।। Some devotees perform sacrifice to the gods. Others, by means of sacrifice offer up sacrifice to the fire of ka Brahman. 25 श्रोत्रादीनि । इन्द्रियाणि । अन्ये । संयमाग्निषु । जह्वति । शब्दादीन् । विषयान् । अन्य। इन्द्रियाग्निषु । जुह्वति ।। २६ ॥ अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुवति अन्ये शब्दादौन विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥३६॥ अन्य योगी समयरूप पग्नि में श्रोत्रादि इन्द्रियों को एक्न करते हैं (और) अन्य इन्द्रियरूपी पग्नि में शब्दादि विषयों को हवन करते हैं ।। २६ ॥ सर्वाणि । इन्द्रियकर्माणि । प्राणकर्माणि । च । अपरे। आत्मसंयमयोगाग्नौ। जुह्वति । ज्ञानदीपिते ॥२७॥ अपरे सर्वाणि इन्द्रिय कर्माणि च प्राणकर्माणि जानदौपिते आत्मसंयम योगाग्नौ जुद्धति ॥ २७ । कोई कोई शान से दीपित प्रात्मसंयमरूपी योगाग्नि में सम्पूर्ण इन्द्रिय कर्म और प्राणकर्मों का इवन करते हैं, अर्थात्- ·(८०) सम्पूर्ण इन्द्रिय और प्राणों की क्रियानों को पात्मा में लय कर देते हैं ॥२७॥ Others (again) offer op all the functions of the seases and the functions of the vital winds to the fire of devotion by self-restraint kindled by knowledge. 27 द्रव्ययज्ञाः। तपोयज्ञाः । योगयज्ञाः । तथा । अपरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः। च। यतयः। मंसितब्रताः ॥२८॥ अपरे द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः तथा योगयज्ञाः शंसितब्रताः यतयः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः॥ २८ ॥ कोई कोई द्रव्य यन्त्र का (दान यज्ञ का) अनुष्ठान करने वाले पन्य तपोयन का अनुष्ठान करने वाले (हैं) दूसरे योग यन्त्र का अनुष्ठान करने वाले (३) दूसरे शंसितनत (मात्मसंयम युक्त) यति लोग वेद पाठ रूप यन्त्र करने वाले हैं॥२८॥ Others again perform the sacrifice of wealth the sacrifice of ascetic austeritius, the sacrifice of meditation, the sacrifice of (Vedic) study, the sacrifice of knowledge, and others are asceties of rigid vows. अपाने । जुह्वति । प्राणम्। प्राणे। अपानम् । तथा। परे। प्राणापानगतीः । रुद्वा । प्राणायामपराय- णाः॥२९॥ (केचित्)अपाने प्राणं जुद्धति तथापरे प्राये पपानं जुद्धति (केचित्) प्राणापानगतोः कहा प्राणायामपरा- यणीः सन्ति ॥२६॥ दूसरे कोई २(रेचक के समय) प्राण वायु का अपान वायु में स्वन 28

·( ८८ )
करते हैं और दूसरे (एरक से) अपान वायु का प्राण वायु में हवन
करते हैं कोई २ कुम्भक का अनुष्ठान करके प्राण अपान की गति को
रोक कर प्राणायाम में परायण होते हैं ॥ २८ ॥
Some offer up the upward vital wind (lrúna) to the
dowuward vital wind (apana) and others, the downward
vital wind to the upward vital wind, some, arresting the
course of (botb) the upward and the downward vital winds,
are devoted to the restraint of the vital winds. 29
अपरे । नियताहाराः । प्राणान् । प्राणेषु। जुह्वति
सर्वे । अपि । एते । यज्ञविदः । यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३०
यज्ञ शिष्टामृतभुजः यान्ति । ब्रह्म। सनातनम् ॥
अपरे नियताहाराः प्राणेषु
प्राणान् जुह्वति सर्वे
अपि एते यतविदः यजमपितकल्मषाः । ३० । यज
शिष्टामृतभुजः सनातनं ब्रह्म यान्ति ।
दूसरे कोई २ नियताहार होकर प्राणों की प्राणों में आहुती देते
है, यश द्वारा निष्पाप बने हुए यन्न मे बचे अमृत रूप अन्नको खाने
वाले सब यन्न के तत्त्वों को जानने वाले सनातन ब्रह्म को पाते
॥३०॥
Others of restricted rations, offer the vital winds to the
vital winds.
Even all these who are conversant with sacrifice whose
sins have been consumed by sacrifice, and who eat the
remnants of sacrifice which are amrita, attain to the eternal
Brahman.' 30
न । अयम् । लोकः । अस्ति । अयज्ञस्य । कुतः।
अन्यः । कुरुसत्तम ॥३१॥

·!
race.
(e)
(हे) कुरु सत्तम अयजस्य अयं लोकः न अस्ति
अन्यः कुतः॥३१॥
हे कुरुकुल प्रधान ! यह (अल्प सुख वाला मनष्य) लोक भी यन्त्र
रहित के लिये नहीं है सो (अन्य देवादि लोक तो) कहाँ ? (अर्थात्
कैसे पासकते हैं) ॥ ३१ ॥
(Even) this world is not for him who does not perform
sacrifice. Whence then the 'other, O best of Kurn's
31
एवम् । बहुविधाः। यज्ञाः। वितताः । ब्रह्मणः ।
मुखे । कर्मजान्। विद्धि । तान् । सर्वान् । एवम्। ज्ञात्वा।
विमोक्ष्यसे ॥३२॥
एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः तान्
सर्वान् कर्मजान विधि एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२॥
ऐस
बहुत
से यज्ञ ब्रह्म के मुख में (अर्थात् वेद में) प्रतिपादित
हैं, उन सब को कर्मज जानले, ऐसा जान कर मुक्त होमकेगा ॥ ३१ ॥
Thus diverse are the sacrifices occnring in the Vedas.
Koow that all of them result from action, and knowing
: this thou wilt be emancipated: 32
श्रेयान् । द्रव्यमयात्। यज्ञात् । ज्ञानयज्ञः। परंतप ।
सर्वम् । कर्म। अखिलम । पार्थ । ज्ञाने। परिसमाप्यते।
॥३३॥
(हे)परंतप ! द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान्
इ) पार्थ पखिलं सर्व कर्म जाने परिसमाप्यते ॥३३॥
परंतप ! द्रव्यमय यन्ज से घ्रान-यन श्रेष्ठ है (क्योंकि)
पार्थ ! धान ही में सब कमी की समाप्ति होती है॥३३॥

·(2.) The sacrifice of knowledge, O chastiser of foes, is superior to every sacrifice involving fruits of action, for all action, O Pártha, is wholly comprehended in knowledge. 33 तत् । विद्धि। प्रणिपातेन । परिप्रश्नेन । सेवया। उपदेक्ष्यन्ति । ते । ज्ञानम्। ज्ञानिनः । तत्त्वदर्शिनः । ॥३४॥ तत् ज्ञानं तत्त्वदर्शिनः ज्ञानिनः ते उपदेष्यन्ति सेवया प्रणिपातेन परिप्रश्नेन विधि ॥३४॥ उस जान का तत्त्वदर्शी ज्ञानी लोग तुम को उपदेश करेंगे (इसलिये) प्रणाम,प्रश्न और मेवा से उस ज्ञान को जानलो ।। ३४ ।। Learn that knowludge by prostration, onquiry, and services. They that are possessed of knowledge and can see the truth will teach thee that kuowledge. 34 यत्। ज्ञात्वा ।न। पुनः। मोहम् । एवम् । यास्यसि। पाण्डव । येन। भूतानि । अशेषेण। द्रक्ष्यसि। आत्मनि । अथो। मयि ।॥ ३५॥ (हे) पाण्डव ! यत् ज्ञात्वा एवं मोहं पुनः नयास्यसि येन अशेषेण भूतोनि आत्मनि द्रक्ष्यसि अथो मयि (द्रक्ष्यसि) ॥ ३५॥ हे पांडव ! जिसे जान कर फिर ऐसे मोह में न फंसोगे, जिससे सम्पूर्ण भूत को अपनी प्रात्मा और मुझ में अशेष रूप से देखोगे ३५ Knowing which o son of Pandu, thou wilt not again come by such delasion, and by which thou wilt see the endlosa creatores ia thyself and then in me. अपि । चेत् । असि। पापेभ्यः। सर्वेभ्यः । पापकृ- m 35

·( १ )
तमः । सर्वम् । ज्ञानप्लवेन । एव । वृजिनम् । संतरि-
ष्यसि ॥३६॥
चेत सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि पापकृत्तमः पसि
ज्ञानप्लवेन एव सर्व वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ।।
यदि सब पापिओं से भी तुम अधिक पापी हो (तथापि) सम्पूर्ण
पाप समुद्र को (तुम) ज्ञान की नौका हारा तर जाओगे ।। ३६ ।।
Even if thon beest the greatest sioner among all that
are sinfol, thou shalt yet cross over all transgressions by
the raft of knowledge. 36
यथा। एधांसि। समिधः। अग्निः । भस्मसात् ।
कुरुते । अर्जुन। ज्ञानाग्निः। सर्वकर्माणि । भस्मसात् ।
कुरुते। तथा ॥३७॥
अर्जुन यथा समिधः अग्निः एधांसि भस्म-
सात्कुरुते तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरु-
ते ॥ ३७॥
हे अर्जुन ! जलती अग्नि जैसे लकड़ियों को भस्म कर देती
है, वैसे ही ज्ञान की पग्नि सम्पूर्ण (पापादि) कमी को भस्म करदेती
है॥३७॥
As a blazing fire, O Arjuna, reduces fuel to ashes, so
37
does the fire of knowledge reduce all actions to ashes.
न। हि। ज्ञानेन । सदृशम् । पवित्रम् । इह । विद्यते।
तत् । स्वयम् । योगसंसिद्धः । कालेन । आत्मनि ।
विन्दति ॥३८॥

·( २ ) इह हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रं न विद्यते तत्कालेन योगसंसिद्धः आत्मनि स्वयं विन्दति ॥ ३८॥ इस (लोक) में ज्ञान के सदृश (कोई) भी पवित्र नहीं है, उस ज्ञान को योग में संसिद्ध (पुरुष)समय में स्वयं ही प्राप्त करता है ३८ For there is nothing here that is so oleansing as knowledge. One that has attaided to success by devotion fods It without effort within his own self in time. 38 श्रद्धावान् । लभते । ज्ञानम। तत्परः। संयतेंद्रियः ज्ञानम् । लब्ध्वा । पराम् । शांतिम् । अचिरेण । अधि- गच्छति ॥ ३९॥ तत्परः संयतेन्द्रियः श्रद्धावान जानं लभते ज्ञानं लब्ध्वा अचिरेण परां शांति अधिगच्छति ॥ ३६ ॥ (गुरुमेवा में) तत्पर जितेंद्रिय (और) श्रधा भे युक्त(जन)ज्ञान को प्राप्त करता है और ज्ञान को पाकर शीघ्र ही परम शान्ति को पाता है ॥२८॥ . He obtains knowledge who has faith and is intent on it, and who has his sonses under control; obtaining knowledge he finds the highest tranquility in no length of time. 39 अज्ञः। च । अश्रद्दधानः। च । संशयात्मा। विन- श्यति । न। अयम्। लोकः । अस्ति। न । परः। न। सुखम्। संशयात्मनः॥४०॥ अनः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति संशयात्मनः अयं न लोकः अस्ति परः न सुखं न ४० मूर्ख असा रहित और सन्देश युक्त (जन) नष्ट होता है, ·( ३ ) संगयात्मा (पुरुष) का (तो) न यह लोक हैन पर लीक है (और)सुखः भी नहीं है ॥४॥ One who has no knowledge and no faith, and whose mind is full of doubt, is lost. Neither this world, nor the next nor happiness is for him whose mind is full of doubt, 40 योगसंन्यस्तकर्माणम् । ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवन्तम् । न । कर्माणि। निबध्नन्ति। धनञ्जय। ॥४१॥ (हे) धनञ्जय योगसंन्यस्तकर्माणंज्ञानसंछिन्न- संशयं आत्मवन्तं कर्माणि न निबध्नन्ति ॥४१॥ हे धनन्जय ! योग में कर्मन्यस्तकिये हुए ज्ञान से सब संगयों का नाश किये हुए आत्मवान् (प्रमादादि रहित) को कर्म नहीं फंसाते ॥४१॥ Actions do not fetter him, O Dhananjaya, who bas oast off action by devotion, whose doubts have been dispelled by knowledge, and who is self-restrained.' 41 तस्मात् । अज्ञानसंभूतम् । हृत्स्थम् । ज्ञानासिना । आत्मनः । छित्वा। एनम् । संशयम् । योगम् । आत्तिष्ठ उत्तिष्ठ। भारत ॥४२॥ (हे) भारत तस्मात अन्नानसंभूतं हृत्स्थं एनं आत्मनः संशयं ज्ञानासिना छित्त्वा योगं आत्तिष्ठ (च) उत्तिष्ठ॥४२॥ हे भारत ! इस लिये जान रूप खङ्ग से मन के अज्ञान सम्भूत इस हृदय के संशय को काट कर योग का आश्रय करी (और) उठो ॥ ४२ ॥ १ ·(८४ ) 'Therefore, destroying, by the sword of knowledge, this doubt of thine that is born of ignorance and that dwella in thy mind, betake to devotion, (and) arise, O son of Bbarata, 42 इति चतुर्थोऽध्यायः॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः - अर्जुनः । उवाच । अर्जुन बोला। Arjana said: संन्यासम् । कर्मणाम् । कृष्ण । पुनः । योगम् । च। शंससि । यत् । श्रेयः। एतयोः। एकम् । तत् । मे। ब्रूहि । सुनिश्चितम ॥१॥ (हे)कृष्ण ! कर्मणां संन्यासं च पुनः योगं शंससि एतयोः एकंयत् सुनिश्चितं श्रेयः तत् मे ब्रूहि ॥ १ ॥ किष्ण जी कर्म सन्न्यास (निष्काम भाव से कर्म करते २ चित्त के शुद्ध होने पर कर्म त्याग करने) को फिर कर्म योग को करते हो। इन दोनों में से जो हितकारी हो वह(पाप)निश्चय से मुझे कहें ॥१॥ Thou applandest, O Krishna, the abandonment of actions, and again the application, Tell me definitely which one of these two is saperior. 1 श्रीभगवान् । उवाच। श्रीभगवान बोले। The Holy One said:- संन्यासः । कर्मयोगः । च । निःश्रेयसकरौ।

·( ५ ) उभौ । तयोः।तु । कर्मसंन्यासात् । कर्मयोगः। विशि- व्यते॥२॥ संन्यासः च कर्मयोगः उभौ निःश्रेयसकरी तयोः तु कर्म संन्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते ॥२॥ सन्न्यास और कर्मयोग, ये दोनों मोक्षदायक है (परन्तु) उन दोनों में से कर्म सन्न्यास से कर्मयोग अच्छा कहाजाता है।॥२॥ Both abandonment of action and application to actions lead to emancipation. But of these application to action is superior to abandonment. 2 ज्ञेयः । सः । नित्यसंन्यासी । यः। न । द्वष्टि । न कांक्षति । निर्द्वन्द्वः । हि। महाबाहो। सुखम् । बन्धात् । प्रमुच्यते॥३॥ (हे) महाबाहो यः न हेष्टि न कांचति सः नित्य- संन्यासी जेयः हि (यतः) निईन्दः सुखं बन्धात् प्रमु- च्यते ॥३॥ महाभुज! जो द्वेष तथा आकांक्षा नहीं करता है वह नित्य सन्न्यासी (कर्मके करने पर भी) समझा जाता है (सुखदुःखादि) इन्दी से रहित (पुरुष) संसार के) बन्धन से सुप्रकार मुक्ता होता है He should always be known to be an ascetic who has no aversion nor desire. For, being free from pairs of opposites O thon of mighty arms, he is easily released from the bonds (of actions). 3 , सांख्ययोगौ । पृथक । बालाः । प्रवदन्ति । न ।

·( ६ ) पिण्डताः। एकम् । अपि । आस्थितः । सम्यक् । उभ- योः । विन्दते । फलम् ॥४॥ बालाः सांख्ययोगी पृथक् प्रदवन्ति पण्डिताः न- एक अपि सम्यक आस्थित: उभयोः फलं विन्दते ॥४॥ (वास्तव में) अजलोग सांख्ययोग को पृथक् कहते हैं पर पण्डित लोग नहीं कहते हैं एक ही का अवलम्बन करने से दोनों का फल प्राप्त होता Fools say, but not those that are wise, that Saukhya and yoga are distinct. One who stays in one reaps the fruit of both. यत् । सांख्यैः। प्राप्यते। स्थानम् । तत् । योगैः। अपि । गम्यते । एकम् । सांख्यम् । च। योगम । च। यः । पश्यति । सः। पश्यति ॥५॥ यत् स्थानं सांख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि ग- म्यते च सांख्यं च योगं यः एक यः एकं पश्यति सः है ॥४॥ , even .. पश्यति ॥ ५॥ सांख्य (अर्थात सच्चे अनुष्ठान युक्त सन्न्यासी लोग) जो स्थान (मोक्ष) पाते हैं, कर्म योगी भी वही पाते हैं, (सो) काम सन्न्यास पादि कर्म योग को जो एक देखते हैं, वही (ठीक) देखते हैं अर्थात् वही पण्डित हैं॥ ५ ॥ Whatever seat is attained by those that profoss the Sankhya system, that too is reached by those that profess the Yoga. He sees indeed who regards the Sánkhya and the Yoga System as one. 5 संन्यासः ।तु । महाबाहो । दुःखम । आप्तुम् ।

·ony (20) अयोगतः । योगयुक्तः। मुनिः। ब्रह्म । न । चिरेण । अधिगच्छति । ॥६॥ (हे) महाबाहो संन्यासः अयोगतः आप्तुं दुःखं तु योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ॥६॥ महाभुज ! कम्मयोग के बिना कम सन्न्यास दुःख साधन है (पर)योग युक्त मुनि बिना विलम्ब ब्रह्म को प्रत्यक्ष करते हैं (अर्थात्) परमार्थज्ञान निष्ठा रूपी सन्न्यास प्राप्त करते हैं ।।६ ॥ But renunciation, o mighty armed one, without devotion is difficolt to attain. The ascetic who is engaged in devotion (by action) reaches the Supreme Being without delay. 6 योगयक्तः । विशुद्धात्मा। विजितात्मा । जिते- न्द्रियः। सर्वभूतात्मभूतात्मा । कुर्वन् । अपि । न । लिप्यते ॥७॥ योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन् अपि न लिप्यते ॥ ७ ॥ योग युक्ता विशुद्धचित्त जितेन्द्रिय जितचित्त और सर्वभूतों की पात्मा से अपनी आत्माको अभिन्न अनभव करने वाला कर्म करके भी कम में नहीं फंसता है।। ७ ।। He who is engaged in devotion and is of pure soul, who has conquered his body and sundaed his seoses, and who identifies himself with all cieatures, is not fettere though performing (actions) 7 न । एव । किञ्चित् । करोमि। इति । युक्तः। मन्येत । तत्त्ववित् । पश्यन् । इटैण्वन् ।स्पृशन्। जि- धन् । अश्नन् । गछन् । स्वपन् । श्वसनावाप्रलपन वि.

·(८) सृजन् । गृह्णन् । उन्मिषन् । निमिषन् । अपि । इन्द्रि- याणि । इन्द्रियार्थेषु । वर्तन्ते। इति । धारयन् ॥ ९ ॥ इन्द्रियार्थेषु इन्द्रियाणि वर्तन्ते इति धारयन् तत्त्ववित् युक्तः पश्यन् स्पृशन् जिघन अश्नन् गच्छन् स्वपन श्वसनप्रलपन विसृजन गृह्णन् उन्मषन्निमिषन् अपि किञ्चित् एव न करोमि इति मन्येत ॥८-६ ॥ युक्त तत्वविद (जन) देखकर, मुनकर,छकर, संधकर, चलकर सोकर,श्वास लेकर,बोलकर,देकर,लेकर,उन्मेषकर और निमेष करके भी ऐसा निश्चय करे कि इन्द्रिय इन्द्रियों के विषयों में वर्ताव कर रहे हैं, सोचते हैं कि मैं कुछ नहीं करता हू (अर्थात् वे ज्ञानी अनुभव करतेहैं,कि उक्त देखना सुनना आदि इन्द्रिय मन प्राण बुद्धि प्रादिकी एक एक विशेष घटनाही है, मेरी आत्मा से इन का कोई सम्बन्ध नहीं है और मेरी अपनी अर्थात् आत्माकी)कुछ क्रिया नहीं है॥८॥८॥ The man of devotion, who knows the truth,thinks-1 am doing nothing-when weeing, hearing, tonching, smelling, eating, moving, sleeping, breathing, talking, excreting, taking, orening the oyelids and closing them, he regards that it is the senses that are engaged in the objects of senses. 89 ब्रह्मणि । आधाय । कर्माणि । संगम । त्यक्त्वा । करोति । यः । लिप्यते।न। सः । पापेन । पद्मपत्र।इव अम्भसा ॥१०॥ यः संगं त्यक्त्तवा ब्रह्मणि कर्माणि आधाय करो- ति सः पद्मपत्रं अम्भसा इव पापेन न लिप्यते ॥१०॥ कम्मी को परमेश्वर में भर्पण करके भौर (फल) का अनराग ·। । (८८ ) त्याग कर के जो कम करता है, वह जल में (रहनेवाले) पनपत्र की तरह पाप से लिप्त नहीं होता है॥१०॥ He who, renouncing attachment, engages in actions, placing them in Brahman, is not touched by sin as the lotus leaf is not touched by water. 10 कायेन।मनसा।बुद्ध्या । केवलैः।इन्द्रियैः। अपि। योगिनः। कर्म । कुर्वन्ति । संगम् । त्यक्त्वा । आत्म- शुद्धये ॥ ११ ॥ योगिनः संगं त्यक्तवा आत्मशुद्धये कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः कर्म कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ योगीजन आत्मशुद्धि के लिये अनुराग त्याग कर केवल देश मन बुद्धि, (और) इन्द्रियों से कर्म करते हैं ॥११॥ They that are devotees, casting off attachment, perform actions for (attaining) purity of self, with the body, the mind, the anderstanding, and even the senses (free from desire) 11 युक्तः। कर्मफलम् । त्यक्त्वा । शान्तिम्।आप्नोति। नैष्ठिकीम् । अयुक्तः । कामकारेण । फले। सक्तः। नि- बद्धाते॥१२॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा नैष्ठिकौं शांति प्राप्नो- ति अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः निबद्दयते ॥ १२ ॥ युक्त जन फल की आशा त्याग कर (केवल ईश्वरार्थ कर्म करके क्रमशः ज्ञानलाभ करते हुए अन्त को) आत्यन्तिकी शान्ति (अर्थात्) मीच को) प्राप्त करता है; और अयुक्ताजन कामना हारा फल में प्रा- सक्त होकर (संसार में) फंस जाता है ॥ १२ ।।

·( १०० ) He that is possessed of devotion, renouncing the fruit of action, attaids to the highest tranquillity. He that is not possessed of devotion and is attached to the fruit of action, is fettered by action performed from desiro. 12 सर्वकर्माणि। मनसा। संन्यस्य । आस्ते। सुखम् । वशी । नवद्वारे । पुरे। देही । न । एव । कुर्वन् । न। कारयेत् ॥१३॥ वशी देही नवहारे पुरे मनसा सर्व कर्माणि सं- न्यस्य न कुर्वन् न कारयेत् सुख एव आस्ते ॥ १३ ॥ जितेन्द्रिय देहधारी मन से सब कर्म का त्याग कर (और) स्वयं कम न कर (और) न कराकर (अर्थात् ऐसा निश्चय कार कि देश इन्द्रिय आदि से जो कर्म होते हैं, वे पात्मा के कम नहीं हैं, सो मैं उन के करने वाला और कराने वाला नहीं है) नववार युक्त गृह में सुख से वास करता है ।। १३ ॥ The self-restrained embodied (self), renounciog all actione by the mind, remains at ease within the houso of nine gates, neither acting himself nor causing (anything to act. 13 न । कर्तृत्वम्। न । कर्माणि । लोकस्य । सृजति । प्रभुः । न । कर्मफलसंयोगम् । स्वभावः । तु । प्रवर्त- ते॥१४॥ प्रभुः लीकस्व न कतृत्वं न कर्माणि न कर्म- फलसंयोगं सृजति स्वभावः तु, प्रवर्तते ॥ १४ ॥ प्रभु किसी के कर्तत्व और कर्मत्व को नहीं उत्पन्न करता है, (और) कर्मफल के संयोग को भी नहीं (रचता है) (किन्तु) स्वभाव से (अर्थात् जडात्मिका प्रकृति से) सिख होते हैं ।। १४ ।।

·( १०१ ) The Lord is not the cause of the capacity fur action, or of the actions of men, or of the connection of actions and (their) friut. It is nature that engages (in action) 14 न। आदत्ते । कस्यचित् । पापम् । न । च । एव । सुकृतम्। विभुः । अज्ञानेन । आवृतम् । ज्ञानम् । तेन । मु ह्यन्ति । जन्तवः॥१५॥ विभुः कस्यचित पापं न पादत्ते च एव सुकृतं न ( आदत्ते) ज्ञानं अज्ञानेन आइतं तेन जन्तवः मु- द्यन्ति ॥ १५ ॥ ब्रह्म (अथवा श्रोत्मा) किसी का पाप नहीं लेता (और ) किसी का पुण्य भी नहीं लेता, अज्ञान से ज्ञान के आछादित होने के कारण जीव मोहित होते हैं (अर्थात् में करनेवाला मै करानेवाला,मैं पापी,मैं पुण्य भागी हुं,इस रीति से स्वयं विचारते हैं)॥१५॥ The Lord receives no one's sin, nor also merit. By Ignorance Knowledge is shrouded. It is for this that creatures are deluded. 15 ज्ञानेन । तु । तत् । अज्ञानम् । येषाम् । नाशितम् आत्मनः। तेषाम् । आदित्यवत्।ज्ञानम् । प्रकाशयति। तत् । परम् ॥१६॥ येषां पात्मनः ज्ञानेनतु तत् अज्ञानं नाशितं तेषां तत् ज्ञानं आदित्यवत् परं प्रकाशयति ॥ १६ ॥ जिनका ज्ञान से वक्ष अचान (पन्धकार) नष्ट हो गया है, उन का वह जान सूर्य की तरह प्रात्मा को प्रकाशित करता है (अर्थात् जैसे सूर्य प्रकाशित होकर सम्पूर्ण अन्धकार नष्ट करके संसार के .

·( १०२ )
सब पदार्थों को प्रकाशित करता है वैसे ही जान आत्मा को प्रकाश
युक्त करता है ।। १६ ॥
But of whomever that Ignorance has been destroyed by
knowlege of self that knowlodge (which) is like the sun
discloses the Supreme Being. 16.
तबुद्धयः । तदात्मानः। तन्निष्ठाः। तत्परायणाः
गच्छन्ति । अपुनरावृत्तिम् । ज्ञाननिभृतकल्मषाः॥१७
तबुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः
जाननि तकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति ॥ १७ ॥
उस (ब्रह्म) में जिनकी बुधि है (अर्थात् जो ब्रह्मज्ञान सम्पन्न
हैं) उसमें जिनकी आत्मा है (अर्थात् जो ब्रह्म को हि पात्मा जानते
हैं) उसमें जिनकी निष्ठा है (अर्थात् जो ब्रह्म में तत्पर हैं) (और)
उस (ब्रम) में जिनकी परमगति है और ज्ञान से जो निष्पाप हैं वे
मुक्ति को प्राप्त होते हैं॥ १७ ॥
Those whose mind is on IIim, whose very soul is He,
who abide in Him, and who havo Him for their goal, departe
never more to return, their sios being all destroyed by
knowledge. 17
विद्याविनयसम्पन्ने । ब्राह्मणे । गवि। हस्तिनि ।
शुनि। च । एव । श्वपाके । च ।पण्डिताः। समदर्शिनः
॥१८॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि च
एवशुनि चश्वपाके पण्डिताः
: समदर्शिनः (भवन्ति)
॥१८॥
पण्डित लोग विद्या विनययुक्त ब्राह्मण, चाण्डाल, गौ, हाथी,
कुत्ता और व्याध आदि में समदर्शी होते हैं॥१८॥

·( १०३ ) .. They that are wise cast an equal eye on a Brahman endued with learning and modesty, on a cow an elephant, and a dog, and a Chandála. 18 इह । एव । तैः। जितः। सर्गः। येषाम् । साम्य । स्थितम् । मनः । निदोषम् । हि । समम् । ब्रह्म । त- स्मात् । ब्रह्मणि । ते। स्थिताः॥१९॥ येषां मनः साम्ये स्थितं तैः इह एव सर्गः जितः हि ब्रह्म निर्दोषं समं तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः ॥१६॥ जिनका मन समता में स्थित है, इसलोक में रहकर ही वे संसार को जीत चुके हैं, क्योंकि ब्रह्म निदोष और (सर्वत्र) समान है इस लिए वे ब्रह्म में स्थित हैं ॥ १८ ॥ Even here has birth been conquered by them whose minds rest on equality, and since Brahman is faultless and equable, therefore they (are said to) abide in Brahman. 19 न। प्रहृष्येत्। प्रियम्। प्राप्य । न । उद्विजेत् प्राप्य। च ।अप्रियम् । स्थिरबुद्धिः । असंमूढः। ब्रह्म- वित् । ब्रह्मणि । स्थितः ॥२०॥ प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येत् च अप्रियं प्राप्य न उद्दि- जेत् स्थिरबुद्धिः असमढः ब्रह्मवित् ब्रह्मणि । स्थितः ॥२०॥ ब्रह्मन, बध में स्थित, स्थिरबुद्धि और मोहरहित (पुरुष) प्रिय (पदार्थ) पाकर प्रसन्न नहीं होते (और) अप्रिय पाकर भी दुःख से युत (कातर) नहीं होते हैं ॥२०॥ He whose mind is steady, who is not deluded, who knows Brahman, and who rests in Brahman,does not exalt on ·( १०४ ) obtaining anything that is agreeable nor does le griove on obtaining anything that is disagreeablo. 20 बाह्यस्पर्शेषु । असक्तात्मा। विन्दति । आत्मनि। यत्। सुखम् । सः । ब्रह्मरोगयुक्तात्मा । सुखम् । अक्षयम् । अश्नुते ॥२१॥ बाह्मस्पर्शषु असतात्मा आत्मनि यत्सुखं वि- न्दति स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखं अश्नुते ॥२१॥ वाहरी इन्द्रियों के विषयों से प्रेम न करना वाले(पुरुष) आत्मा को जो सुख होता है उसी का अनुभव करता है वह समाधि योग से ब्रह्म में लीन होकर अक्षय मुख को प्राप्त करता है। He whose mind is not attached to external objects of sepse, obtains that happiness which is in self; and by concentrating his mind on the contemplation of Brahman, he enjoys a happiness that is imperishable. 21 य। हि । संस्पर्शजाः।भोगाः। दुःखयोनयः । एव ते। आद्यन्तवन्तः । कौन्तेय। न । तेषु । रमतेः । बुधः॥२२॥ (इ) कौन्तेय येहि संस्पर्शजाः भोगाः ते दुःख- योनयः आद्यन्तवन्तः एव तेषबुधः न रमते ॥ २२ ॥ हे कौन्तेय विषयों से उत्पन्न होने वाले भोग ही दुःख के हेतु ३(क्योंकि वे भादि और अन्तवाले हैं पण्डित लोग उनमें तीन नहीं होते हैं॥ २२॥ The enjoyments born of the contact (of the senses with their objects) are productive of sorrow. He that is widom O son of Kunti, never takes pleasure in these that have beginning and end. 22 ·( १.५ ) शक्नोति । इह । एव । यः।सोदुम् । प्राक् । शरीर- विमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवम् । वेगम् । सः। युक्तः। सः। सुखी। नरः ॥२३॥ यं कामक्रोधोभवं वेगं शरीरविमोक्षणात् । प्राक् सोढुं शक्नीति सः युक्तः सः नरः सुखी (भवति) ॥२३॥ जो इस शरीर के रहते ही काम क्रोध प्रादिसे उत्पन्न होने वाले वेग को रोक सकता है वही मनुष्य योगी है वही मुखी है ॥२३॥ That man who even here, before the dissolation of the body, is able to endure the agitation resulting from desire and wrath, is'fixed on contemplation, and is happy. 23 यः। अन्तःसुखः । अन्तरारामः। तथा । अन्त- ज्योतिः। एव । यः। सः । योगी । ब्रह्म । निर्वाणम् । ब्रह्मभूतः। अधिगच्छति ॥२४॥ यः अन्तःसुखः अन्तरारामः तथा यः अन्तर्यो- तिः सः एव योगी ब्रह्मभतः ब्रह्म निर्वाणं अधि- गच्छति ॥ २४॥ मात्मा में ही जिसका सुख हैं, प्रात्मा में ही जो विहार करता है, पात्मा में ही जिसकी ज्योति है वही योगी ब्रह्म स्वरूप होकर ब्रह्म निर्वाण प्राप्त करता है॥२४॥ He who finds happiness within himself, (and) who sports within himself,is a devotee, and becoming one with Brahman attains to absorption into Brahman. 24 लभन्ते । ब्रह्मनिर्वाणम् । ऋषयः। क्षीणक- Y ·ल्मषाः। छिन्नद्वैधाः। यतात्मानः। सर्वभूतहिते। रताः॥२५॥ छिन्नधाः यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः क्षीणकल्मषाः ऋषयः ब्रह्मनिवाणं लभन्ते ॥ २५ ॥ जिन के (परमार्थतत्व के ज्ञान से) सब सन्देह नष्ट हो गए वे ही संयत चित्त सव जीवों के हित में नियुक्त पाप से रहित ऋषि गण ही ब्रह्म निर्वाण को प्राप्त होते हैं ।। २५ ॥ Those saintly persons whose sins have been destroyed, whose doubts have been dispelled, who are self restrained, and who are engaged in the good of all creatures obtain absorption into Brahman. 25 कामक्रोधवियुक्तानाम् । यतीनाम्।यतचेतसाम् । अभितः । ब्रह्मनिर्वाणम् । वर्तते । विदितात्मनाम् ।। २६॥ कामक्रोधवियुक्तानांयतीनां यतचेतसां विदितास्मनां अभितः ब्रह्मनिवाण वर्तते ॥ २६ ॥ मुता, संयत चित्त, आत्मतत्व के जानने वाले संन्यासियों को सर्वत्र (अर्थात् दोनों स्थानों में) ब्रह्म निर्वाण है (भ.. र्थात् जीवन मरण दोनो दशाभो में वे मुता हैं)॥२६ ।। For those devotees who have been freed from desire and wrath, whose minds are under control, and who have knowledge of self absorption into Brahman exists both here and hereafter. 26 काम क्रोध से स्पर्शान् । कृत्वा । बहिः। बाह्यान्। चक्षुः। च। एव । अन्तरे। भुवोः। प्राणापानौ। समौ । कृत्वा ।

·HTA ( १०७ ) नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिः। मुनिः। मोक्षपरायणः। विगतेच्छाभयक्रोधः। यः। सदा मुक्तः । एव । सः॥२८॥ बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा च एव ध्रुवोः अन्तरे चक्षुः (कृत्वा) नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानी समौ कृत्वा यः मुनिः यतेन्द्रियमनोबधिः मोक्ष परायणः वि- गतेच्छाभयक्रोधः सः सदा मुक्तः एव ॥ २७ ।। २८॥ (शब्द आदि) बाहरी विषयों को (मन से) बाहर रख कर चक्षु को भौंहों के बीच स्थापित कर नासिका के भीतर रहने वाली प्राण पौर अपान वायु को समान कर के, जो मोक्ष परायण इन्द्रिय मन और बुद्धि को जीतने वाला मुनि इच्छा भय (और) क्रोध से रहित वही सदा मुक्त है।॥ २७ ॥ २८॥ Excluding (from his mind) all external objects of sence, directing the visual glance between the brows, mingling (into one) the upward and the downward life breaths, and making them pass throngh the nostrils, the devotee, who has restrained the senses, the mind, and the understanding, being intent on emancipation and who is freed from desire, fear and wrath, is emancipated, indeed. 27-28 भोक्तारम् । यज्ञतपसाम् । सर्बलोकमहेश्वरम् । सुहृदम् । सर्वभूतानाम् । ज्ञात्वा । माम् । शान्तिम् । ऋच्छति ॥१९॥ यजतपसां भोक्तारं सर्वलोकमहेश्वरम् सर्वभूतानां सुहृदं मांज्ञात्वा शान्तिं ऋच्छति ॥ २६ ॥ निखिल यन्न और तपों के भोक्ता सब लोगों के महेश्वर और सब -

·(१०८)
प्राणियों के
सुध्द रूपी
मुझ
को जान कर (वह ज्ञानी जन)
मुख
हो
जाता है॥२६॥
Knowing me to be the enjoyer of all sacrifices and as-
cetic austerities the great Lord of all the worlds, and the
friend of all creatures one obtains tranquillity. 29
॥ इति पञ्चमोऽध्यायः॥
अथ षष्ठोऽध्यायः॥
अनाश्रितः। कर्मफलम् । कार्यम् । कर्म । करोति।
यः। सः। संन्यासी। च । योगी।चानानिरग्निः। न । च।
अक्रियः॥१॥
यः कर्मफलं अनाश्रितः कार्य कर्म करोति सः
संन्यासी च योगी निरग्निः च न च अक्रियः॥१॥
जो कर्म फल की कामना को न कर करणीय काम (कर्म)
करता है, वह संन्यासी तथा योगी है (परन्तु) निरग्नि तथा
प्रक्रियावाला नहींहै (अर्थात् केवल अग्निहोत्रादि वेद विहित कर्म और
इन्द्रियादि की क्रिया त्याग देने से ही कोई संन्यासी अथवा योगी
नहीं हो सकता है) ॥१॥
Regardless of fruit of action, he that performs the ac-
tions wbich should be performed, is a Renouncer and
Devotee, and not one who discards the fire, nor one that
abstains from action. 1
यम्। संन्यासं । इति। प्राहुः । योगम् । तमा विद्धि
पाण्डव । न । हि।असंन्यस्तसंकल्पः।योगी। भवति ।
कः। चन॥२॥

·( ११० )
जब इन्द्रियों से भोगेजाने के योग्य विषयों में और कम्मों में अनु-
रता नहीं होना है तब सब संकल्प के त्याग देने वाला योगारुढ कहा
जाता है।
When one is no longer attached to the objects of the
senses, nor to actions, and when one renounces all resolves,
then is one said to have risen to Devotion. 4
उद्धरेत । आत्मना ।/। आत्मानम् । न । आ.
त्मानम्। अवसादयेत् । आत्मा । एव । हि ।आत्मन:
बन्धुः। आत्मा । एव । रिपुः । आत्मनः ॥५॥
आत्मना श्रात्मानं उद्धरेत्
रेत आत्मानं न अवसा-
दयेत् । हि आत्मा एव आत्मनः बन्धुः (वर्तते) एव
आत्मा आत्मनः रिपुः (अस्ति) ॥ ५ ॥
अपन से अपना उद्धार करे, अपन को (अविवेकी हो कर) नीचे
न गिराये क्योंकि प्रात्मा ही आत्मा का मित्र है (अर्थात् संसार समुद्र
के तारने में कार णा है) और आत्मा हो आत्मा का शत्रु है (अर्थात्
संसार के दुःजी में मग्न करने में हेतु है) ।। ५॥
One should raise (lis) self by wolf ; one should not de.
grade (his) self ; for one's own self is one's friend, and one's
own self is ono's enemy. 5
बन्धुः । आत्मा । आत्मनः। तस्य । येन । आत्मा
एव । आत्मनः । जितः। अनात्मनः । तु । शत्रुत्वे ।
वर्तेत । आत्मा । एव । शत्रुवत् ॥६॥
येन आत्मना एव आत्मा जितः तस्य पात्मनः
आत्मावन्धुः तु आत्मनः आत्मा एव शत्रुत्वे शत्रुवत्
वर्तते ॥ ६ ॥

·( १११ )
जिस न अपने से अपने को वश किया है उसी का पात्मा मित्र
परन्तु अनात्म (पुरुष) की आत्मा शत्रुता (करने) में वैरी की तरह
वर्ताव करती है ॥ ६॥
The self is the frind of the self for him (only) who
has subjugated his self by his self. But to him who
has not subjugated his self, his self behaves enemically
like an enemy. 6
जितात्मनः। प्रशान्तस्य । परम । आत्मा। स-
माहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु । तथा। मानापमा-
नयोः ॥७॥
शीतोष्णा सुखदुःखेष तथा मानापमानयोः जि-
तात्मनः प्रशान्तस्य आत्मा परं समाहितः ॥ ७॥
जितेन्द्रिय, (और शान्तियुक्त जन की आत्मा परमात्मा में
अभेद रूप से प्रकाशित होती है, (और)योत, गर्मी,
सुख
और
और मान, अपमान में समान रूप से स्थित होती है।। ७॥
The soul of one who has subjugated his self and who is
in the enjoyment of tranquillity, is steadily fixed (on itself)
amid cold and heat, pleasure and pain, and also honor and
• dishonor. 7
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा। कूटस्थः । विजितेन्द्रियः।
युक्तः। इति । उच्यते। योगी। समलोष्टाइमकाञ्चनः
॥८॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः
समलोष्टाश्मकाञ्चनः योगी युक्तः इति उच्यते ॥८॥

·( ११२ )
ज्ञान विन्नान से तृप्त विकार रहित जितेन्द्रिय और मट्टी
पाषाण, तथा सोन को समान देखने वाला योगी युक्त कहा जाता
है॥८॥
That ascetic is said to be devoted whose mind is eatis-
fied with knowledge and experience, who has no affection,
who has subjugated his senses, and to whom a sod, a stone,
and gold are alike. 8
सुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुषु
अपि । च । पापेषु । समबुद्धिः । विशिष्यते ॥ ९ ॥
सुदृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्देष्यबन्धुषु माधुषु च
पापेषु अपि समबुद्धिः विशिष्यते ॥६॥
सुहृद् (स्वभाव से हितैषो) मित्र, अरि (मारनेवाला) उदासीन,
(पक्षपात रहित) मध्यस्थ हेषी(अप्रियकारी)बन्धु साध (शास्त्रानुसार
कार्यकारी) और पापी इन सबों पर तुल्य बुद्धि रखने वाला श्रेष्ठ
समझा जाता है॥८॥
He who views equally well-vishers, friends, foos,
strangers that are indifferent to him, those that take part
with both sides, those that are objects of a version, those
that are related to him) those that are good, and those that
are wicked, is distinguished (above all others). 9
योगी। युजीत । सततम् । आत्मानम्। रहसि ।
स्थितः । एकाकी । यतचित्तात्मा। निराशीः। अपरि-
ग्रहः॥१०॥
एकाको यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः योगी
रहसि स्थितः आत्मानं सततं युजीत ॥१०॥

·( ११३ ) योगी (जन) सदा एकान्त में स्थित रह कर अकेले संयतचित्त संयत देह, आया और परिग्रह से रहित होके मन को समाधि में लगाय१०॥ A devotee should always fix his mind on contemplation, remaining in a secluded place, alone, restraining both mind and body, without expectations (of any kind) and without concern (with anything). 10 शुचौ । देशे। प्रतिष्ठाप्य । स्थिरम् । आसनम् । आलनः । न । अति । उच्छ्रितम् । न। अतिनीचम् । चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११॥ तत्र । एकाग्रम्। मनः। कृत्वा । यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्य । आसने। युज्यात् । योगम् । आत्मविशुद्धये ॥१२॥ शुचौ देशे न अत्युच्छितं न अतिनौचं चैलाजिन- कुशोत्तरं स्थिरं आसनं आत्मनः प्रतिष्ठाप्य ॥११॥ तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रं कृत्वा यतचि- तेन्द्रिय क्रियः आत्मविशुद्धये योगं युङ्ग्यात् ॥ १२ ॥ (उस के नियम ये हैं) पवित्र स्थान में अपना न बहुत ऊंचे न बहुत नीचे स्थिर आसन को जिस पर कुशा (और उसपर) अजिन (चर्म) (और उस पर) वस्त्र बिछा है स्थापन कर उस आसनपर बैठ के, मन को एकाग्र कर के (तथा) चित्त और इन्द्रियों की क्रिया को रोक कर आत्मा की शुद्धि के लिये योग का अनुष्ठान करे ११-१२ ।। Erecting his seat immovably on a clean spot, neither too high, nor too low, and spreading over it a piece of cloth, a deer skin, or blades of Kusha grass, and restraining the a fanctions of the heart and the senses, one should practice contemplation for the purification of self. 11-12

·my
( १९४ )
समम् । कायशिरोग्रीवम् । धारयन् । अचलम् ।
स्थिरम् । संप्रेक्ष्य । नासिकायम् । स्वम् । दिशः। च।
अनवलोकयन् ॥ १३॥ प्रशान्तात्मा । विगतभीः ।
ब्रह्मचारिबते । स्थितः। मनः । संयस्य । मच्चित्तः।
युक्तः। आसीत । मत्परः॥१४॥
कायशिरोगौवं अचलं स्थिरं समं धारयन् स्वं
नासिकाग्रं संप्रेक्ष्य च दिशः अनवलोकयन् ॥ १३ ॥
प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिबतेस्थितः मच्चित्तः
मनः संयम्य युक्तः मत्परः आसीत ॥१४॥
(योगारूढजन) काया सिर (और) गर्दन को सीधी और अचल
भाव से रखकर स्थिर होके अपनी नाक के अगले भाग को देखता
(और) दिशायों को न देखता हुआ शान्त चित्त निर्भय, (और)ब्रह्म-
चर्य में स्थित होकर चित्त को संयत कर के (और) मुझ में मन को
अर्पण कर के मत्परक होकर स्थित रहे १३-१४ ।।
Holding body, head, and neck evou, unmoved, and
steady, and casting his glance on the tip of his nose, #od
witbout looking about in any of the different directions, 13
with mind in tranquillity, freed from fear, observant of the
practices of Brahmacharios, rostraining the mind, with
heart fixed on me, the devotee should sit down, regarding
me as the object of his attainment.
युञ्जन् । एवम्। सदा। आत्मानम् । योगी।
नियतमानसः।शान्तिम्। निर्वाणपरमाम् । मत्संस्थाम्।
अधिगच्छति ॥१५॥

·(१५)
नियतमानसः योगी एवं सदा औल्मानं युज्जन्
निर्वाणपरमां मत्संस्थांशान्तिं अधिगच्छति ॥१५॥
संयत चित्त योगी जन उक्त प्रकारसे सदा मन की समाधि करने
से निर्वाण पाने योग्य, मत्संस्था मुझ से अधिष्ठित) शान्ति को प्राप्त
करता है (अर्थात् उस की आत्मा परमात्मा से मिल जाती है) १५ ।।
This applying liis soul constantly, the devotee whose
heart is restrained, attains to that tranquillity which culmi-
nates in final absorption and assimilation with me. 15
न । अति । अश्नतः । तु । योगः। अस्ति। न।
च। एकान्तं । अनश्नतः।न । च। अतिस्वप्नशीलस्य ।
जाग्रतः । न । एव । च। अर्जुन ॥ १६॥
हे) अर्जुन अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति च
एकान्तं अनशनतः न च अतिस्वप्नशीलस्य न जाग्रतः
एव च न अस्ति ॥ १६ ॥
(परन्तु) (हे) अर्जुन । बहुत खाने वाले का योग नहीं है, एक
वार ही न खाने वाले का भी नहीं (होता है) बहुत सोने वाले का
भी नहीं बहुत जागने वाले का भी नहीं (होता है) १६ ।।
Devotion is not one's O Arjana, who eats much ; nor
one's who does not eat at all; nor one's who is addicted to
too much sleep ; nor one's who 18 always awake. 16
युक्ताहारविहारस्य । युक्तचेष्टस्य । कर्मसु । युक्त-
स्वप्नावबोधस्य । योगः। भवति। दुःखहा ॥१७॥
युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्ना-
वंबोधस्य दुःखहा योगः भवति ॥ १७॥

·( ११६ ) नियमित भोजन करने वाले, कम्मी के लिये नियमित चेष्टा करने वाले (और) नियमित रूप से सोने तथा जागने वाले का याग (संसार के) दुःख का नाशक होता है ॥ १७ ॥ Devotion that is destructive of misery is his who is temperate in food and amusements, who duly exerts himself temperately in all his works, and is temperate in sleep and vigils. 17 यदा। विनियतम् । चित्तम् । आत्मनि । एव । अव । तिष्ठते। निःस्पृहः। सर्वकामेभ्यः । युक्तः । इति । उच्यते । तदा ॥१८॥ यदा विनियतं चित्तं आत्मनि एव अवतिष्ठते तदा सर्व कामेभ्यः निस्पृहः युक्तः इति उच्यते ॥१८॥ जब चित्त विशेष रूप से सक कर आत्ता में ही रहता है, तब सर्व कामनाओं से अनुराग रहित (जन) (युना) कहलाता है १८॥ When one's heart, properly restrained. is fixed on one's own solf, then, indifferent to all objects of desire, is one called a devotce. 18 यथा। दीपः ।निवातस्थः।न। इंगते। सा । उपमा। स्मृता। योगिनः । यतचित्तस्य । युञ्जतः । योगम् । आत्मनः॥१९॥ यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते यतचित्तस्य योगं युञ्जतः योगिनः आत्मनः सा उपमास्मृता॥१६ जैसे दीपक हवा रहित स्थान में विचलित नहीं होता है, वही भात्म सम्बन्धी योग का अभ्यास करने वाले आत्म संयमी योगी का उदाहरण है१६॥

·{ ११७ ) As all lamp in a windless spot does not ficker, even that is the resemblance declared of a devotee whose heart has been restrained and who applies his self to abstraction. 19 यत्र। उपरमते । चित्तम्। निरुद्धम् । योगसेवया। यत्र । च । एव। आत्मना । आत्मानम् । पश्यन् । आ- त्मनि । तुष्यति ॥ २० योगसेवया निरुद्धं चित्तं यत्र उपरमते च यत्र आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि एव तुष्यति ॥२० जहां (अर्थात् जिस दशा में) योगाभ्यास से निरुद्ध चित्त उपरत होता है और जहां आत्मा से आत्मा दीखते २ आत्मा ही में अानन्द पाती है २० ॥ That (condition) in which the mind, restrained by practice of abstraction, takes rest, in which beholding self by self one is gratified within self. 20 सुखम् । आत्यन्तिकम् । यत्। तत् । बुद्धिग्राह्यम् । अतीन्द्रियम्। वेत्ति। यत्र।न। च। एव। अयम्। स्थितः चलति । तत्वतः॥ २१॥ यत् अतीन्द्रियं बुद्धिग्राह्यम् आत्यन्तिकं सुखं तत्यत्र स्थितः अयं वेत्ति एव च तत्वतः न चलति । इन्द्रियों से प्रतीत बुद्धि से अनुभव करने योग्य वह जो अकथ- नीय सुख अनुभव करता है और जहां आत्मतत्त्व से चल नहीं सकता है २१॥ la which one experiences that highest felicity and whigh the understanding (only) can grasp, and fixed on which one never swerves from the truth, 21 ·22 ( ११८ ) यम् । लब्ध्वा । च । अपरम् । लाभम् । मन्यते । न। अधिकम् । ततः। यस्मिन् । स्थितः । न। दुःखेन । गुरुणा । अपि । विचाल्यते ॥ २२ ॥ यं लब्ध्वा च ततः अधिकं अपरं लाभ न मन्यते यस्मिन् स्थितः गुरुणा अपि दुःखेन न विचाल्यते २२ जिस को पाकर अन्यलाभ को अधिक नहीं मानता है और जिस में स्थित हुआ हुआ बडे दुःखों से भी विचलित नहीं किया जाता है २२॥ Acquiring which one regards to other acquisition greater than it, and abiding in which ono is never moved by even the heaviest sorrow, तम् । विद्यात्। दुःखसंयोग वियोगम् । योग सं- ज्ञितम् । सः । निश्चयेन । योक्तव्यः। योगः। अनिर्वि- पणचेतसा ॥२३॥ तं दुःखसंयोगवियोगं योगसंजितं विद्यात सः योगः अनिर्विमचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः ॥२३॥ उस अवस्था को दुःषु वियोग स्वरूप (अर्थात् इन्द्रिय जन्य विषयों से उत्पन्न होनेवाले मुग्न दुःख से रहित) योगसंज्ञायुक्ता जाने (और) वह योग निर्वेद रहित चित्तसे निश्चयद्वारा अमभ्यनीय है २३ That (condition) should be known to be what is called Devotion in which their is a severence of connection with pain ; that Devotion shonld be practised with perseverence, and with an undesponding heart. 23 संकल्पप्रभवान् । कामान् । त्यक्त्वा । सर्वान् । अ- शेषतः । मनसा । एव । इन्द्रियग्रामम्। विनियम्य । .

·( १९९)
समंततः ॥ २४॥ शनैः। शनैः। उपरमेत् । बुद्धया ।
धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थम् । मनः । कृत्वा । न ।
किञ्चित् । अपि । चिन्तयेत् ॥२५॥
संकल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यतवा
मनसा एव इंद्रियग्रामं समंततः विनियम्य ॥ २४ ॥
धृतिगृहीतया बुद्धया शनैः शनैः उपरमेत् मनः आत्म-
संस्थं कल्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ॥ २५ ॥
(योमक बने के समय वक्ष्यमाण दशा होनी चाहिये) संकल्प से
उत्पन्न सर्व कामजोधों को सर्वथा त्याग कर चारों ओर दौड़ने वाले
इन्द्रि यगण को मन से रोककर । धीरज वाली बुद्धि से धीरे धीरे
उपराम को प्राप्त होवे और मन को आत्मा में लगाकर कुछ भी
चिन्ता न करे ॥ २४ ।। २५ ॥
Renouncing all desires without exception that are born
of resolves, resirainwg the entire group of the senses on all
sides hy inind alone, 24, one should, by slow degrees, become
quiescunt (aided) by (his) understanding controlled by
patiencti, and then directing his mind, to self should thiak
of nothing. 25
यतः । यतः । निश्चरति । मनः । चञ्चलम्। अ-
स्थिरम् । ततः । ततः। नियम्य। एतत् । आत्मनि। एव।
वशम् । नयेत् ॥ २३॥
चञ्चलं अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति ततः
ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् ॥ २६ ॥
चन्चल और अस्थिर मन जहां जहां चले वहां वहां से (मनको)
जौटाकर (योगी) प्रात्मा के वश में लाए ॥ २६ ॥

·( १२० ) Wheresoover the mind, which (by nature) is restless and unsteady, may run, restraining it from those, one should direct it to self alonc. 26 . प्रशान्तमनसम्। हि। एनम् । योगिनम्। सुखम् । उत्तमम् । उपैति । शान्तरजसम् । ब्रह्मभूतम्। अकल्म- षम् ॥२७॥ हि प्रशान्तमनसं शान्तरजसं अकल्मषं ब्रह्मभूतं एनं योगिनं उत्तमं सुखं उपैति ॥ २७ ॥ क्योंकि (इस प्रकार मे) रजोगुण रहित शान्तचित्त निष्पाप और ब्रह्मभावसम्पन्न इस योगी को उत्तम सानन्द प्राप्त होता ॥२७ Indood, onto such a devotoo whose mind is in tranquillity, whose passions have bea.!! suppressed, who has become one with Brahmánanda who is free from sin, the highest felicity comes (of its own accord). 27 युञ्जन् । एवम् । सदो। आत्मानम् । योगी। विग- तकल्मषः। सुखेन। ब्रह्म । संस्पर्शम् । अत्यन्तम् । सुखम् । अश्नुते ॥२८॥ विगतकल्मषः योगी एवं सदा आत्मानं युजन् ब्रह्मसंस्पर्श अत्यन्तं सुखं सुखेन अश्नुते ॥२८॥ इस प्रकार से पाप से रहित योगी जन सदा मन को वशीभूत कर के पनायास से ब्रह्मानन्द के सुख का अनुभव करता है (अर्थात् उदशा से निर्मल होकर आत्मा में मन को लगाकर परमात्मा के भानन्द में मग्न होता है ॥ २८ ॥ Thas applying his soul constantly (to abstraction) the devotee, freed from sid, easily obtains that highest happinebe, viz., contact with Brahman. 28

·( १२१ )
सर्वभूतस्थम् । आत्मानम् । सर्वभूतानि । च ।
आत्मनि । ईक्षते । योगयुक्तात्मा । सर्वत्र । सम-
दर्शनः ॥ २९॥
सर्वत्र समदर्शनः योगयुक्तात्मा आत्मानं सर्व-
भूतस्थं च सर्वभूतानि आत्मनि क्षते ॥२६॥
योग से समाहित चित्त और मर्वत्र समान देखने वाला योगी
प्रात्मा को सर्व भूतां में और सर्व जीवो को आत्मा में देखता है २९
He that has d-voted (his) self to abstraction, casting
an equal eye overywhere, beholds his self in all creatures
and all creatures in his self. 29
यः। माम्। पश्यति । सर्वत्र । सर्वम् । च । मयि ।
पश्यति । तस्य । अहम् । न । प्रणश्यामि । सः । च।
मे।न।प्रणश्यति॥३०॥
सर्वत्र पश्यति च सर्व मयि पश्यति अहं
तस्य न प्रणश्यामि च सः मे न प्रणश्यति ॥३०॥
जो,मुझे सर्वत्र देखता है (और) सब को मुझ में देखता है उस
के लिये मैं अदृश्य नहीं होताहूं और वह मेरे अदृश्य नहीं होता३०॥
Unto him that beholds me in everything and beholda
everything in me, I am never lost and he also is never lost
यः माम्
to me.
30
सर्वभूतस्थितम् । यः । माम् । भजति । एकत्वम् ।
आस्थितः । सर्वथा। बर्तमानः । अपि । सः । योगी।
मयि । वर्तते ॥३१॥
• यः एकत्वं आस्थितः सर्वभूतस्थितं मां भनति सः
योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयिवर्तते ॥ ३२ ॥

·( १२२ )
जो सर्व जीवों में स्थित मेरी एकत्व में आश्रित होकर उपासना
करता है वह योगी मर्वश्रा वर्तमानभी मुझ में स्थित रहता है अर्थात्
उस का नाश अथवा पतन कभी न होता है ॥३१॥
Ho that rorshipe me as abiding in all creatures, holding
(st:) that all in one, is a Voice. and whatever node of
life he may lead, he lives in ine. 31
आत्मौपम्येन । सर्वत्र । समम्। पश्यति । यः।
अर्जुन । सुखम् । वा । यदि । वा। दुःखम् । सः । योगी।
परमः ।मतः॥ ३२ ॥
(ह) अर्जुन यः सुखं यदि वा दुःखं आत्मीपम्येन
सर्वत्र समं पश्यति सः योगी परमः मतः ॥३२॥
हे अर्जुन ! जो योगी अपनो तुलना से सर्वत्र दुई सुख को
समान समझता है (मेरे) मत में वही श्रेष्ठ है ॥३३
That devotec', O Arjuna, who cuutes an equal eye every
where, regarding all things as this own sulf and the ints ppi -
ness and misory of others us his ow), is deemed to be thu
best.32
अर्जुनः । उवाच। अर्जुन बोला
Arjuna said:...
यः । अयम । योगः । त्वया। प्रोक्तः । साम्येन ।
मधुसूदन । एतस्य । अहम् । न । पश्यामि । चञ्चल
त्वात् । स्थितिम् । स्थिराम् ॥ ३३॥
(हे) मधुसूदन यः अयं योगः साम्येन त्वया
प्रोक्तः अहं चञ्चलत्वात् एतस्य स्थिरां स्थिति न
पश्यामि ॥ ३३॥

·. में ( १२३ ) हे मधुसूदनजी! आपने समता हारा (राग,ष, सुख, दुःख पादि को छोड़ कर सब जीवों को समान देखना) जिस योग का वर्णन किया चञ्चलता के कारगा इस योग की स्थिर गति को समझ नहीं स- कता ॥ ३३ ॥ The devotion by (ueans of) equanimity which : hou hast declared, 0 Slayer of Madbu,--alas) from rostlessness I do not see its stable presence. 33 चञ्चलम् ! हि । मनः । कृष्ण । प्रमाथि । बलवत् । दृढम् । तस्य । अहम् । निग्रहंम् । मन्ये । वायोः । इव। सुदुष्करम् ॥३४॥ कृष्ण हि मनः चञ्चलं प्रमाथि दृढं बलवत वर्तते अहं तस्य निग्रहं वायोः दूर सुदुष्करं मन्ये॥ ३४ हे कृष्ण जी क्योंकि मन चञ्चल प्रमाथी बली और दृढ़ है (मैं) उस को रोकाना वाय की तरह असाध्य समझता हूं ॥ ३४ ।। O Krishna, the mind is restless, boisteroas. perverse, and obstinate. Its restraint I regard to be as difficult of accomplishmect as of the wind. 34 श्री भगवान् । उवाच-श्रीभगवान बोले। The Holy One said:- असंशयम्। महाबाहो। मनः । दर्निग्रहम् । चलम् । अभ्यासेन । तु । कौन्तेय । वैराग्येण । च। गृह्यते ३५ हे महाबाहो मनः चलं दुनिग्रहं असंशयं तु (हे) कौन्तेय अभ्यासेन च वैराग्येण गृह्यते ॥ हे महाभुज ! मननिःसन्देह चञ्चल और दमन करने के योग्य । पर हे कौन्तेय । अभ्यास और वैराग्य से (अर्थात् समाधि ·मे ( १२४ ) किंवा विवेक दर्शन के प्रभ्यास और अनेक प्रकार के दु:ख तथा दोषों को देखकर विषय भोग की कामना रोकने से) दमन होताहै ॥३५ Without doubt. o thon of mighty arms, the mind is difficult of subjugation and (is) restless. With practice. however, O son of Kunti, and with the abandonment of desire, it is controlled. 35 असंयतात्मना । योगः। दुष्प्रापः । इति । मतिः । वश्यात्मना। तु। यतता शक्यः। अवाप्तुम् । उपायतः॥३६॥ योगः असंयतात्मना दुष्प्रापः इति मे मतिः (अस्ति) त वश्यात्मना यतता । उपायतः अवास्तु शक्यः ॥३६॥ जिस का मन संयत नहीं है,ऐसे जनके लिए योग दुर्लभ है, यर मेरा मत है, पर संयत चित्त जन, उपाय से यत्नशील होकर योग पा सकता है ३६ ॥ It is my belief that by him whose mind is not restrained, Devotion is difficult of acquisition. But by one whose mind is restrained and who is assiduous it is capable of scquisition with (the aid of) meana. अर्जुनः । उवाच । अर्जुन ने Arjuna said :--- अयतिः। श्रद्धया। उपेतः। योगात् । चलितमानसः। अप्राप्य । योगसंसिद्धिम् । काम्। गतिम् । कृष्ण। गच्छति॥३७॥ कृष्ण श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योग संसिभिप्राप्यकांगतिं गच्छति ॥ ३७॥ 36 कहा।

·( १२५ ) हे कृष्णजी ! अक्षायुक्त प्रयति (अर्थात् संयम रहित हो कर) योग से जिस का चित चलायमान हो (वर) योग का फल न पाकर क्या गति पावेगा ३७॥ Withont assiduity, (though) endued with faith (and) with mind wandering away from devotion, what is the end of him, O Krishna, who has not earned success in devotion? 37 कच्चित् । न। उभयविभ्रष्टः। छिन्नाभ्रम् । इव नश्यति । अप्रविष्ठः। महावाहो। विमूढः। ब्रह्मणः । पथि ॥ ३८ ॥ ot) हे महाबाहो ब्रह्मणः पथि विमढ़ः अप्रतिष्ठः उभयविश्वष्ठः कच्चित छिन्नाभं दूध न नश्यति ॥३८ महाभुज क्या (वह) मृट (जन) वद्य मार्ग से निराश्रय (अर्थात् ब्रह्म के आश्रय रहित) होकर (तथा) उभय भ्रष्ट (अर्थात् कम्म) मार्ग और योग मार्ग दोनों मागा से च्युत) होकर फूटे बादल की तरह नष्ट नहीं होता है अथवा अन्य कोई कुगति प्राप्त करता है ३८ ॥ Fallen off from both, is he lost like a separated cloud or act being (as he is) without refuge, 0 thou of mighty aris, deluded on the path (leading to Bralna)? 38 एतत् । मे। संशयम् । कृष्ण । च्छेत्तुम । अर्हसि । अशेषतः । त्वदन्यः । संशयस्य । अस्य। च्छेत्ता। न। हि । उपपद्यते ॥ ३९॥ कृष्ण एतत् मे संशयं अगेषतः च्छेतुंमईसि हि अस्य संशयस्यच्छेत्ता त्वदन्यः न उपपद्यते ॥ ३८ ॥ हे कृष्ण जी मेरी इस शहा को बिना शेष रखे (अर्थात् ना समेत) काटो (अर्थात् दूर करोतुम्हारे बिना इस मा के दूर करने वाला दूसरा नहीं है ३८ ॥

·( १२६ ) This my donbt, O Krishna, it behoves thee to remove without lenving anything. Besides thee, no dispeller of this doubt is to be had. 39 श्रीभगवान् । उवाच । श्रीभगवान् बोले The Holy One said :- पार्थ । न । एव । इह । न। अमुत्र। विनाशः। तस्य । विद्यते। न। हि। कल्याणकृत् । कश्चित् । दुर्गतिम् । तात । गच्छति ॥ ४०॥ हे पार्थ तस्य विनाशः न दूह एव न अमुत्र विद्यते हि (हे) तात कल्याण कृत् कश्चित् (अपि) दुर्गतिं न गच्छति ॥ ४०॥ हे पार्थ उस का हमलोक में और परलोक में बिनाश नही होता है वोंकि हे तात कल्याण कृत् (उचित कार्यकर्ता ) कोई भी दर्गति प्राप्त नही करता है।॥ ४० ॥ Oron of Iritha, neither here, nor hvaraítor, dons ruin exist for him, since none, () Sire, who periorine gond (ucts) comes by an evil end. 40 प्राप्य । पुण्यकृतान् । लोकान् । उषित्वा । शाश्वतीः। समाः। शुचीनाम् । श्रीमताम् । गेहे । योग- भ्रष्टः । अभिजायते ॥४१॥ योगभ्रष्टः पुण्यकृतान् लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते ॥४१॥ योग भ्रष्ट (अर्थात् योग की सिहि होने में प्रथम मरने वाला पुण्य कारियों के लोकों को प्राप्त कर (और वहां) बहुत वर्षों तक .

·( १२७ ) वास कर शुची (विवेकादि गुणों से निर्मल चित्त) श्रीमान के घर में (फिर) जन्म लेता है ॥४१॥ Attaining to the regions (reserved) for those that perform meritorious acts, and living there for many years, he that has fallen off from devotion takes birth in the abode of those that are pious and endued with prosperity. 41 अथवा । योगिनाम् । एव । कुले। भवति । धीम- ताम् । एतत् । हि । दुर्लभतरम् । लोके । जन्म। यत्। ईदृशम् ॥४२॥ अथवा धीमतां योगिनां कुले एव भवति यत् ईदृशं जन्म एतत् लोके हि दुर्लभतरम् विद्यते ॥ ४२ ॥ अथवा धोमान योगियों के कुल में जन्म लेता है, यह जो जन्म (है) वही जगत में अधिकतर दुर्लभ है ॥ ४२ ॥ Or, he is boru even in the family of devoters endued with intelligence. Iud-ed, a birth such as this is more difficult of acquisition in this world. 42 तत्र । तम् । बुद्धिसंयोगम् । लभते । पौर्व दैहिकम् । यतते । च । ततः । भूयः । संसिहो । कुरुनन्दन ॥४३॥ (हे) कुरुनन्दन तत्र तं पौर्व दैहिक बदि संयोग लभते च ततः भ्यः संसिद्धौ यतते ॥ ४३ ॥ (क्योंकि) हे करुनन्दन यहां (अर्थात् योगियों के कुल में जन्म लेने से) वह पहिले के देह के साथ जन्मे हुए उस (ब्रह्मा विषय मम्ब न्धी) बुद्धि संयोग को प्राप्त करता है इस से सिष्टि के लिये अधिक प्रयत्न करता॥४३॥ There in those births) he obtains contact with them (Brahmic) knowledge which was his in his former life, and ·( १२८ ) from that point he strives again, O descendant of Kara, lowards perfection. 43 पूर्वाभ्यासेन । तेन । एव । ह्रियते । हि । अवशः । अपि । सः । जिज्ञासुः । अपि । योगस्य । शब्द । ब्रह्म। अतिवर्तते ॥४४॥ अवशः अपि सः तेन एव पर्वाभ्यासेन हियते हि योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्द ब्रह्म अतिवर्तते ॥ ४४ ॥ उभ के अवश होने पर भी उम पूर्व (जन्म मे उत्पन्न हुए) अ- भ्याम मे वह योग के (तत्त्वों को) पूछने वाला हो कर कर्माधिकार का उल्लंघन करके ज्ञाननिष्ठा का अधिकारी होता है। ४४ ॥ And althongh unwilling, he stili works on in consequence of that some formor prnotice of his. Evan one that enaires of dorotion rises above (the fruits of lihe Divine Word. 44 प्रयत्नात् । यतमानः !तु । योगी। संशुकि- ल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धः । ततः । याति। पराम्। गतिम् ॥४५॥ प्रयत्नात यतमानः संशुकिल्विषःयोगी बनेकजम्मसंसिद्धः ततः तु परां गतिं याति ॥ ४५ ॥ प्रयत्न से योग में क्रमशः अधिक यत्न शील (के कारण) योगी निष्पाप होकर अपने जन्मों से बढते हुए योग के हारा नानी बनकर पन्त को परम गति प्राप्त करता है।। ४५ ॥ Striving with great efforts, the devotee, cleansed of all his sius, arrains to perfection after muy births, it then reactues the supreme goal. 45 .

·( १२८ ) तपस्विभ्यः । अधिकः। योगी। ज्ञानिभ्यः। अपि । मतः। अधिकः । कर्मिभ्यः । च । अधिकः । योगी। तस्मात् । योगी। भव । अर्जुन ॥ ४६॥ है अर्जुन योगी तपस्विभ्यः अधिकः मतः जानिभ्यः अपि अधिकः (मतः) च कर्मिभ्यः योगी अधिकः तस्मात् योगी भव ॥ ४६ ॥ योगी तपस्वियों से ज्ञानियों से, और कर्मियों से भी श्रेष्ठ है प्रतः (हे। अर्जुन ! तुम भी योगी होत्रो ४६ ।। The devotee is superior to ascetics engaged in austerities be is esteemed to be so perior to even the man of kuowledge. The devotee is superior to those that are engaged in action. Therefore, become a devotee, O Arjuna.46 योगिनाम् । अपि । सर्वेषाम् । मद्तेन । अन्तरा- युत्मना। श्रद्धावान्। भजते । यः । माम् । सः। युक्ततमः। मतः ॥ ४७॥ यः श्रद्धावान् मङ्गतेन अन्तरात्मना माँ भजते सः सर्वेषां योगिनां मे युक्ततमः मतः॥४७॥ सब योगियों में से भी जो श्रद्धावान् (पुरुष) मुझ में चित्त अर्पण करके मेरी उपासना करता है वही मेरी सम्मति में श्रेष्ठ है ॥४७॥ . Even amongst all the devotees, he who, full of faith and with iu per self resting on me, worships me is regarded by me to be the most devont. 47 ·( १३० अथ श्रीमद्भगवद्गीता प्रारम्भः । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पांडवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ १ ॥ संजय उवाच । दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २॥ पश्यैतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपद त्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥ अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ धृष्टकेतुश्चकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्वएव महारथाः॥ ६ ॥ अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥७॥ भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समिति जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥ ..

·( ११ )
अन्ये च वहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नाना शस्त्रप्रहरगाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितं ।
पर्याप्तं विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितं ॥१०॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरसंतु भवतः सर्व एव हि ॥११॥
तस्य संजनयन्हर्ष कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनयच्चेः शंख दलौ प्रतापवान् ॥१२॥
ततः शंखाश्च भर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यंत स शब्दस्तुपुलऽभवत् ॥१३॥
ततः श्वैतेहयेर्युक्त महति स्यदन स्थितौ ।
माधवः पांडवाश्चैव दिव्यौ शंखो प्रदध्मतुः ॥१४॥
पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।
पौंडूं दध्मौ महाशंख भीमकर्मा बृकोदरः ॥ १५॥
अनन्तविजयं राजा कुंतीपत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघ षनगिष्पको ॥ १६ ॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखंडी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सोभद्रश्च महाबाहुः शंखान्दन्नुः पृथक्पृथक् ॥१०॥

·( १३२ )
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चे तुनलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
अथव्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।
प्रवृत्ते शस्त्रसंगते धनुमद्यम्य पांडवः॥ २० ॥
हृषीकेशं तदा वाक्यनिदमाह महीपते।
अर्जुन उवाच।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१॥
यावदेतान्निरीक्ष्येऽहं योडुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिनणत उद्यमे ॥ २२॥
योत्स्यमानानवेक्ष्येऽहं य एतऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्ध युद्ध प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
संजय उवाच ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयारुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्येतान्समवेतान्कुकनिति ॥२५॥
तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान् पौत्रान्सखींस्तथा॥२६
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयो रुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्यसकौंतेयः सर्वान्वन्धूनवस्थितान् ॥२७॥

·( १३३ )
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।
अर्जुन उवाच।
दृष्ट्रमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥२८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥
गांडीवं स्रंसते हस्तात्त्वक् चैव परिदह्यते ।
न च शक्रोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥३०॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥३१॥
न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
कि नो राज्येन गोबिंद किं भोगै विते न वा ॥३२॥
येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाःसुखानिच।
त इमेऽवस्थिता युद्ध प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥३
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।
मातुलाः श्वशुरः पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तथा
एतान्न हन्तुमिच्छामिघ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥३५
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥३६ ॥
तस्मान्नाही वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३७॥

·( १३४ ) पद्यप्यते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥ कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥३९॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मेनष्ट कुलं कृत्स्नमधोऽभिभवत्युत ॥४०॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१॥ संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतंति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ दोरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माःकुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३॥ उत्सन्नकुलधर्माणां मनप्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४४॥ अहोबत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥४५॥ यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥४६॥ संजय उवाच ।। एवमक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७॥. इति श्रीमद्भवह्रोतासुपनिषन्म बहाविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन- संवाऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ।। ।

·( १३५ )
अथ दितीयोऽध्यायः ॥
संजय उवाच।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१॥
श्रीभगवानुवाच।
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥
क्लैब्यं मास्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप॥६॥
अजुन उवाच ॥
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाविरिसूदन ।। ४ ॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावान,
श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थ कामांस्तु गुरूनिहैव,
भुजीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो,
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम
स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६॥

·--- ( १२६ ) कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः, पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे, शिष्यस्तहं शाधि मां त्वां प्रपन्नं ॥७॥ नहि प्रपश्यामि ममापनुद्या, द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्ध, राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ संजय उवाच। एवमुक्त्वा हृषिकेशं गुडाकेशःपरंतप । न योत्स्य इति गोविंदमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥९॥ तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥१०॥ श्रीभगवानुवाच। अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूश्च नानुशोचंति पंडिताः ॥११॥ न वेवाहं जातु नासं न त्वंनेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहांतरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ . H ·( १५० ) मात्रास्पर्शास्तु कौंतेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥१४॥ यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५॥ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥१६॥ अविनाशितु तद्विद्धि येन सर्वमिदंततम्। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१७॥ अंतवंत इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥१८॥ य एनं वेत्ति हतारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नाय हंति न हन्यते ॥१९॥ नजायतेम्रियतेवाकदाचिन्नायं भूत्वाभवितावानभूयः। अजोनित्यःशाश्वतोऽयं पुराणोनहन्यतेहन्यमानेशरीरे ॥२०॥ वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् कथं स पुरुषः पार्थ के घातयति हंति कम् ॥ २१ ॥ वासांसि जीर्णानि यथाविहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि ।

·( १३८ )
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥
नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयं त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥२४॥
अव्यक्तोऽयमचिंत्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्य कमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यःशृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित् ।
देही नित्यमबध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३०॥

·( . १३८ ) स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभंते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥ अथ चेत्त्वमिमं धयं संग्रामं न करिष्यसि। ततः स्वधर्म कार्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥३३॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । संभावितस्यचाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥३४॥ भयाद्रणादुपरतं भंस्यंते त्वां महारथाः। तेषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥३५॥ आवाच्यवादांश्च बहून्वदिव्यंति तवाहिताः। निंदंतस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ट कौंतेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥३७॥ सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यस्य नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८॥ एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिोंगे विमां शृणु। बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबंध प्रहास्यसि ॥३९॥ नहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्ः॥४० ।

·( १..) व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरु नन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्चबुद्धयोऽव्यवसायिनाम ॥४१॥ यामिमा पुष्पितां वाचं प्रवदंत्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः॥ ४२ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगति प्रति ॥ ४३ ॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षम आत्मवान ॥४५ यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके। तावान्सर्वेषु बेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते माफलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूमा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥ १७ ॥ योगस्थः कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा धनंजय। सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समवंयोगउच्यते । १८ दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ १९ ॥ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते। तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥ ॥

·कर्मजं बुद्धियुक्ताहि फलं त्वत्तवामनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छंत्यनामयम् ॥ ५१ ॥
यदाते मोहकलिलं बद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गंतासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥५३ ॥
अर्जुन उवाच।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत ब्रजेत किम् ॥५४॥
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थमनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५॥
यदा संहरते चायं कोऽगानीव सर्वशः।
इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठता ॥ ५८ ॥
विषया विनिवर्तते निराहारस्य देहिनः।
रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९॥

·( १४२ )
यततो ह्यपि कौंतेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरांति प्रसभं मनः ॥६०॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वश हि यस्यद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः संगस्तेषूपजायते।
संगात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥६२
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशावुद्धिनाशोबुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥६३ ॥
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥
नास्तिबुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शांतिरशांतस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥
इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायु वमिवांभसि ॥ ६७॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इंद्रियाणांद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥६९॥

·( १४३ )
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं।
समुद्रमापः
प्रविशति
यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशति सर्वे।
सशांतिप्नाप्नोतिन काम कामी ॥७॥
विहाय कामान्यः सर्वान्युमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ ७१॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनांप्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वास्यामंतकालेऽपिब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्र०सांख्ययोगो नामहितीयोऽध्यायः । २
अथ तृतीयोऽध्यायः।
अर्जुन उवाच।
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरमां नियोजयसि केशव ॥१॥
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्ययेन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥
श्रीभगवानुवाच।
लोकेऽस्मिन्दिविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥

·( १४४ )
न कर्मणामनारंभान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥४॥
नहि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥५॥
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इंद्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥६॥
यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७॥
नियतं कुरुकर्मत्वं कर्म ज्यायोह्यकर्मणः।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धेचदकर्मणः ॥ ८॥
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
तदर्थं कर्म कोतेय मुक्तसंगः समाचर ॥ ९॥
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्विष्ठकामधुक् ॥१०॥
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयतु वः ।
परस्परं भावयंतः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥११॥
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यते यज्ञभाविताः।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुक्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥
यज्ञशिष्ठाशिनः संतो मुच्यते सर्वकिल्विषैः ।
भुंजते ते त्वघं पापा ये पचंत्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

·( १४५ )
अन्नाद्भवंति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥१५॥
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥१६॥
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्ठस्तस्य
कार्यं न विद्यते ॥१७॥
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८॥
तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोतिपूरुषः ॥१९॥
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
सयत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥२१॥
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषुलोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥
यदि ह्यहं न वर्तेयं
जातु
कर्मण्यतंद्रितः।
ममवानुवर्तते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥ २३ ॥

·( १४६ )
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुयों कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाःप्रजाः॥२४॥
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वति भारत।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुलॊकसंग्रहम् ॥ २५ ॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् ।
जोषयत्सर्वकर्माणिविद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥
प्रकृतेः क्रियमाणानिगुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्माकर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणक विभागयोः।
गुणा गुणेषु वर्तत इतिमत्ता नसज्जते ॥२८॥
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जंत गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविधा मंदान्कृलनविन्न विद्यालयेन् ॥ २९॥
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्धयस्व विगतज्वरः ॥ ३०॥
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयंतो मुच्यते तेऽपिकर्मभिः ॥३१॥
ये वेतदभ्यसूयंतो नानुतिष्ठति मे मतम्।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥
सदृशं चेष्ठते स्वस्याः प्रकृतेानवानपि ।
प्रकृति यांति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

·( १४८ )
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥
इति श्रीमद्भगवहीतासपनिषत्स ब्र० कर्मयोगी नाम
ततीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
।
अथ चतुर्थो ऽध्यायः ॥
श्रीभगवानुवाच।
इमं विवस्वतेयोगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राहमनरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥१॥
एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महतायोगो नष्टः परंतप ॥२॥
स एवायं मया तेऽद्ययोगः प्रोक्तः पुरातनः।
भक्तोऽसि मे सखाचेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३॥
अर्जुन उवाच।
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥
श्रीभगवानुवाच।
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥५॥
अजोऽपि सन्नव्ययात्माभूतानामीश्वरोऽपि सन् । .
प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥

·( १४९ ) यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां बिनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे॥८॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतत । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। वहवो ज्ञानतपसाः पूता मद्भावमागताः ॥१०॥ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्त्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥ कांक्षतः कर्मणां सिद्धिं यजंत इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥ १२॥ चातुर्वयं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विद्धयकर्तारमव्ययम् ॥१३॥ न मां कर्माणि लिंपति न मे कर्मफले स्पृहा। इति मां योऽभिजानातिकर्मभिर्न स बयते ॥१४॥ एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कमैव तस्मात्वं पूर्व : पूर्वतरं कृतम्॥१५॥ किं कर्म किमकर्मति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे शुभात् ॥१६ :

·कर्मणोह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः। अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥ कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्यवर्जिताः। ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ॥१९॥ त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ २० निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥२१॥ यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावसिद्धो च कृत्वारि न निषद्यते ॥२ गतसंगस्यमुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समय प्रविलीयते ॥ २३ ॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविरब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मैव तेन गंतव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ देवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यने नैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥ श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्वषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥ ॥

·( १५१ )
सर्वाणींद्रियकर्माणिप्राणकर्माणिचापरे।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥२७॥
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८॥
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुब्वा प्राणायामरायणाः॥ २९॥
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।
सर्वेष्यते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥३०॥
यज्ञशिष्ठामृतभुजो यांति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३१॥
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥३२॥
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥३३॥
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥३४॥
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पांडव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५॥
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥३६॥

·यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥३७॥
नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विंदति ॥३८॥
श्रद्धाबाल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेंद्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शांतिमचिरेणाधिगच्छति ॥३९॥
अज्ञश्चाश्रदधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४१॥
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
इति श्रीमद्भगवहीतासपनिषत्म ब्र०कर्मसन्न्यासयोगो
नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः ॥
॥ अर्जुन उवाच ॥
संन्यासं कर्मणां
कृष्ण पुनर्योगं च शंससि।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चतम् ॥ १॥
॥ श्रीभगवान् उवाच॥
संन्यासः कर्मयोगश्च निः श्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्त कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२॥

·( १५३ )
जेयः :स नित्यसंन्यासी यो न हेष्टि न कांक्षति।
निद्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३॥
सांख्ययोगौ पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विदते फलम्॥४॥
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एक सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥७॥
नैव किंचित्करोमीति युक्तोमन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यन्श्रृण्वन्स्पृशन्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ८
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तत इति धारयन् ॥९॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति यः।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥१०॥
कायेन मनसा बुद्धा केवलैरिंद्रियैरपि।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥११॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शांतिमाप्नोति नैष्ठीकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवाते ॥ १२ ॥

·( १५४ )
सर्वकमाणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः।
अज्ञाने वृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः।
गच्छन्त्य पुनरावृत्तिं ज्ञाननिधूतकल्मयाः ॥ १७ ॥
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गविहस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डितः समदर्शिनः ॥१८॥
इहैव तैर्जितः सा येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्मादब्रह्माणि तेस्थिताः ॥१९
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविब्रह्मणि स्थितः ॥२०॥
वाह्यस्पर्शेष्वसत्तात्मा विदत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते ॥२१॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।
आद्यन्तवन्तः कौंतेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

·( १५५ )
शक्नोतीहैव यः सेढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥ २३ ॥
योऽतःसुखोऽतरारामस्तथांतज्योतिरेवयः ।
स योगी ब्रह्म निर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति ॥२४॥
लभन्ते ब्रह्मानिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वधा यतात्मानः सर्वभूतहितरताः ॥ २५॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तले विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्वाह्यांश्चक्षुश्चैवांतरे श्रुयोः ।
प्राणापानो समो कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥२७॥
यतेंद्रियमनोबुद्धिर्मनिक्षिपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥ २८ ॥
भोक्तारं यजतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शांतिमृच्छति ॥ २९ ॥
इति श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषत्सु व्र० कार्मसंन्यास योगो
नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
अथ षष्टोऽध्यायः ॥
॥श्रीभगवान उवाच॥
अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१॥

·( १५६ )
यं संन्यासमिति प्रादुर्योगं तं विद्धि पांडव ।
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥२॥
आरुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारण मुच्यते।
योगारूढस्य तस्येव शमः कारण मुच्यते ॥३॥
यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४॥
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५॥
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६॥
जितात्मनः प्रशांतस्य परमात्मा समाहितः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥७॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेंद्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाइमकांचादानः।।
सुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥९॥
योगी युजीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१०॥
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छितं नातीनीचं चैला जिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥

·तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः।
उपविश्यासने युज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकान स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥१३॥
प्रशांतात्मा विगतभीब्रह्मचारिखते स्थितः।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीतमत्परः ॥ १४ ॥
युजन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः।
शांतिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥१५॥
नात्यश्नतस्तु
योगोऽस्ति न चैकांतमनश्नतः।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य यागो भवति दुःखहा ।। १७॥
यदाविनियतंचित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निः स्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्तइत्युच्यते तदा ॥१८॥
यथा दीपो निवातस्थो नेगते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचित्तस्य युंजतो योगमात्मनः॥१९॥
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥२०॥
सुखमात्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राह्यमतींद्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१॥

·( १५८)
यं लब्ध्या चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिंस्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥
तं विद्यादुःखसंयोगवियोगं योगसंजितम् ।
सनिश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समंततः ॥२४॥
शनैः शनैरुपरमेबुद्धया धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥२५॥
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चमलस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥
प्रशांतमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उति शांतरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥२७॥
युजन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते. योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २१ ॥
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति ।
तस्याहंन प्रणश्यामि सच मेन प्रणश्यति ॥ ३०॥
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥३१॥

·॥
॥
( १५८)
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमोमतः ॥ ३२ ॥
॥अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्वयाप्रोक्तो साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थिति स्थिराम ३३
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥
॥ श्रीभगवानुवाच ॥
असंशयं महाबाहो मनो दुनिग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन त कौंतेय वैराग्येण च गृह्यते ॥३५॥
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥३६ ॥
॥ अर्जुन उवाच॥
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गातं कृष्ण गच्छति ॥३७॥
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८॥
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
स्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥

·॥ श्रीभगवानुवाच॥ पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । नहि कल्याणकृत्कश्चिद्गति तात गच्छति ॥१०॥ प्राप्य पुण्यकृताल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥४१॥ अथवा योगिनामेव कले भवति धीमताम। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपिसः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥४४॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगा संशुद्धकिल्विषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥४५॥ तपस्विभ्योऽधिको योगिज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभिश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥४६ योगिनामविसर्वेषां महतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते योमां स मे युक्ततमो मतः ॥ १७॥ पति श्री जगवडीतासुपनिषत्सु म पात्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः॥।॥