·AAAAAAAA मोश्म् संस्कृत- चतुर्थपुस्तकम् । WITHWINITIWWWW सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्नव्येति तदव्ययम् ॥१॥ तीनों लिङ्गों में, सर्व विभक्तियों में और सब वचनों में जो एक रूपरहता है वह अव्यय कहलाता है । यथा-स्वर = स्वर्गलोक, परलोक। अन्तर = बीचमें। प्रातर = मातःकाल। पुनर् = फिर,निश्चय । सनुतर = छिपाना । उच्चस् = ऊंचा। नीचैम् = नांचा । शनैम् = धारे २। अधक् = उचित, स्वी- कार | ऋते विना । युगपत् = एकसाय । भारात्-दूर समीप । पृथक् = अलग । हस् = जो दिन बीतगया। श्वस- भाने वाला दिन । दिवा=दिन में । रात्री=रासमें शा. यम् =शामको । चिरम् = देरी में । मनाक, ईषत् = अल्प,

·(२)
कुछ । जोषम् = आनन्द, चुप । तूष्णीम् = चुप । वहिस,
अवस् = बाहर । समया, निकषा%3समीप स्वयम् = खुद ।
वृथा = निष्फल । नक्तम् = रात्रि । नञ् = नहीं । हेतो
निमित्त विषयमें । इद्धा,अद्धा= साक्षात् = सामि = आधा।
ब्राह्मणवत् = ब्राह्मणके तुल्या क्षत्रिय वत् = क्षात्रयके सदृश ।
सना, सनत्,सनात् सदा । तिरस् - टेढा, तिरछा।अन्तरा
बीचमें । अन्तरण = विना । ज्योक् = विलम्ब । कम् = जल,
सुख । शम् - सुख । सहसा-शीघ्र विना विचार।नाना %3D
अनेक । स्वस्ति = मङ्गल । स्वधा %पितृदान । अलम् = बस,
शोभा। वषट्,ौषट् , वौषट् = देवदान में आते हैं।अन्यत् =
और । अस्ति = है । उपांशु =चुपचाप । विहायसा = श्रा-
काशसे । दोषा-रात्रि । मृषा, मुधा % मिथ्या । पुग%
पूर्वकाल में । मिथो, मिथम् परस्पर । प्रायम् = बहुधा ।
मुहुस-वार २
। प्रवाहिका, प्रबाहुकम् = समान.
काल, अपर । आर्यहलम् = बलात्कार, जबरदस्ती
अभीक्ष्णम् = बारम्बार । साकम्, सार्द्धम् = साथ
नमस् == नमस्कृति । हिरुक् = वर्जन । धिक् = धिक्कार, छि।
अथ = अनन्तर । श्रम् = शीघ्र, अल्प । आम् = स्वीकार ।
प्रताम् = ग्लानि । मशान् = शाम्त । प्रतान = बढ़ना। मा,

·(३) माङ् = निषेध,मन ।। अथचादि-च, ह= प्रसिद्ध । अह = आदर । एव = निश्चय, केवल । एवम् = इस प्रकार । नूमम् ठीक । शश्वत् = सदा । युगपत् = एकसाथ । भूयस् 3D फिर। कूप = प्रश्न । कुवित् = अधिक । नतसन्देह । चेत्, चण = यदि । कञ्चित् = इष्ट प्रश्न । नह = नहीं । हन्त = हर्ष, शोक । माकि, माकिम्, नाकः, नकिम् = रोकना । यावत् = जबतक । तावत् = तबतक । दै, बै= वितर्कमें, अनादरमोस्वाहा - देवदान निमित्त आहुतिदेना । तथाहि %3D तैसेही । खलु =निषेध, सचमुच । किल = निश्चय, झूठ । अथ = पक्षान्तर, प्रश्न । सुष्टु = अच्छा । स्म% भूतकालबो धक । प्रादह =धिक्कार ।। भाषा बनाओ। स्वर्गे लोके महीयते । अन्तर्मदावस्थ इवद्विपेन्द्रः । प्रातर्म- विष्यति गमिष्यति चौरमीतिः। उच्चैः पठन्ति शिशवोमवता निषेध्याः । नाहं व्रजामि भगवन् ! पठनाय नीचैः। शनैः कन्था शनैः पन्थाः शनैः पर्वतलयनम् । ज्ञानादृते हि मनुजों- लभते न मुक्तिम् । युगपर सर्वे समागताः । कर्माणि पृथगा- क्योः । होमेमातुल आगतः। श्वस्त श्रोतास्मि पाठनम् । रात्री मायन्ति गायकाः । सिमं विजानामि चिर शणोमि । बुधोन ·(४) तूष्णी समिती भवन्ति । बहिर्गताम्राह्मणकालका समे । चरन्सि नया निकषा कुरङ्गाः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः। प्रति- भियं चेद् भवतां न कुर्या वृथाहि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिनित न्दिवं ध्यायति सत्यसन्धम्। मवति सामिफलं सुमते!पते!सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । स्वस्ति पन्या- मनुचरेम सूर्याचन्द्रमसाविव । अलं महीपाल ! तव श्रमेण। एषा मुधा त्वया कवे ! कदापि नो विधीयताम् । मियो मन्त्र न ते चक्रुः । निशीथे तस्कराः प्रायोविचरन्ति महीतले। मया सार्दै न गन्तव्यम् । नमस्ते भगवन् ! भूयः। यावल्लि- खामि भवता नहि सावदय॑म् ।। संस्कृत बनाओ। म्वर्गलोक में महिमाको प्राप्त होता है । भीतर जिसके मद है ऐसे हाथी की नाई था। सुबह होगा और चोर का डर जायगा । लड़के बलसे पढ़ते हैं आप मर्ने करदें। महाशय ! मैं पढ़ने के लिये नीचे नहीं जाता हूं। गुदड़ी का मंथना, मार्गका चलना और पहाड़ से उतरना धीरे र होता है। विना ज्ञानके मनुष्य मुक्तिको नहीं पासक्ता । एक साथ सब लड़के आगये । हम दोनों के काम मिश्रर हैं। कल मेरे मामा भाये हैं। कल तुम्हारा पढ़ाना सुरूंगा । गाने वाले ·रात में गाते हैं। शीघ्र जानलेता हूं और बहुत देर तक मुमता हूं। सभा में विद्वान् चुप नहीं होते। ब्राह्मणों के सब तरके बाहर चलेगये । नदी के समीप हरिण चरते होवुक्ष अपने प्राप फल नहीं खाते । प्रत्युपकार यदि मैं आपकान कर तो अपने पदकी उपलब्धि निरर्थक है। रात दिन परमेश्वर का ध्यान करता है । हे स्वामिन् ! इसमें प्राधा फल होता है । विना विचारे किसी कार्य को नहीं करना चाहिये क्योंकि मूर्खता तमाम दुःखों की जड़ है । हम कल्याणकारी मार्गपर सूर्य और चन्द्रकी तरह एक दूसरे के पीछे चलें । हे कवि ! सुपको झूठ कभी न कहना चाहिये । उन्होंने पापस में सलाह नहीं की।अक्सर अर्धरात्रि में चोर भूमिपर घूमा करते हैं। मेरे साथ नहीं चलना चाहिये । महाशय ! आपको वार २ नमस्कार करता हूं । जबतक मैं लिखताहूं तबतक भापपूजा न करें । तुम दोनों अच्छा कार्य नहीं करते । अथ तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् ॥ -भू = होना, सत्ता ॥ १-लेट्- भवति भवतः भवन्ति भवसि भवथः भवथ १ सट् लर लोट् लाइनका अर्ष द्वितीय पुस्तक में सिखदिया है। लिद - कारका प्रयोग भूतकालमें आता है उट का प्रयोग कारकी मर्यादा होने ·भवामि भवावः भवामः । २-लिट्- बभब बभूवतुः बभूवुः बभूविथ बभवथुः बमूव बमूविव बभूविम । ३-लुट भविता भवितारौ भवितारः भवितासि भवितास्थ: भवितास्थ भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः। ४-लट्- भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति भविष्यसि भविष्यथ: भविष्यथ भविष्यामि भविष्याव: भविष्यामः । लोट- भवतु, भवतात् भवताम् भवन्सु भव, भवतात् भवतम् भवत भवानि मवाव भवाम । लिङ् अभवत् अभवताम् अभवन् अभवः अ. भवतम् अभवत अभवम् अभवाव अभवाम । ७ विधिलिङ्. भवेत् भवेताम् भवेयुः भवेः भवेतम् भवेत भवेयम् भवेव भ- वेम । प्राशीलिङ्- भूयात् भूयास्ताम् मयासुः भूयाः भूयास्तम् भूयास्त भयासम् भूयास्व भूयास्म । ९ लुङ् अभूत् अभूताम् अभूवन् अभूः अभूतम् अभूत अमवम् अभूव अभूम।१०ल अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् अभविष्यः भविष्य- तम् अभविष्यत अभविष्यम् अभविष्यात्र अभविष्याम ॥ पर भविष्यमें | लड्-आजको छोड़कर भूतमें | विधिलिङ्-भाजामें आशार्लिङ्- भाशीर्वाद में लड़कियातिपत्तिमें १--इंस गम में जितने धातु आवेंगे उनके रूप अधिकतर भू के सदृश होमे और जिन रूपों में भेद होगा उनको लिखा

·(७)
२-अत = निरन्तर चलना।
लट्-प्रतति लिट्-आत आततुः पातुः आतिथ आतथुः
आत आत आतिव आतिम । लुट्-अतिता लुट्-अतिष्यति
लोट्-अतु० लङ्-प्रात् आतताम् अातन् आतः आततम्
आत पातम् आताव प्राताम । विधिलिङ्-अतत्० प्रा०
लिङ्क-अत्यात् अत्यास्ताम् अत्यासुः अत्याः श्रत्यास्तम्
अत्यास्त अत्यासम् अत्यास्त्र प्रत्यास्म
लुङ्-श्रातीत्
प्रतिष्टाम् आतिषुः आतीः आसिष्टम् आतिष्ट आतिषम्
आतिष आतिष्म । लङ्-मानिष्यत् ।।
३-षिध - जाना, जानना, प्रापण ।
लट्-सेधात लिट्-सिषध सिविधतुः सिपिधुः सिषेधिय
सिषिधथुः सिषिध सिंषध सिषिधिव सिषिधिमालुर-सीधना०
लुट्-सधिष्यति० लोट् सेधतु० लङ्-प्रसधन असेधताम्
असेधन असेधः असधतम् असेधत असेधम् असेधाव असे.
धाम । विधि लिङ्-सेधेत् श्राशीलिङ् सिध्यात् सिध्या.
स्ताम् सिध्यासुः । लुङ्-असंधीत् असेधिष्टाम् असधिषुः ।
लङ असधिष्यत् ॥
४-चिती = जानना, स्मरण ।
लट्-चेतति । लिट्-चिचेत चिचिततुः चिचितुः चिने-

·तिथ निचितयुःचिचित चिचेत चिचिसिव चिचितिम । लुट्-
चतिता। चेतिष्यति । चेततु । अचेतत् । चेतत् । चिस्यात्
चित्यास्माम् चित्यासुः । अचेतीत् अचतिष्टाम् अचेतिषुः ।
अचंतिष्यत् ॥
शुच = शोक, शोच करना।
शोचति । शुशोच शुशुचनुः शुशाचिथ शुशुचयुः शुशुच
सुशोच शुशुचिव शुशुचिम । शोचिता। शोचिष्यति । शोचतु।
अशाचत् । शोचे शोचेनाम् शोचेयुः । शुच्यात् शु.
नास्ताम् शुध्यासुः । अशोचीत् अशोचिष्टाम् अशोचिषुः ।
अशोचिष्यन् ॥
नागरिकम् -शहरका, के, की । ग्राम्यम् = गांवका ।
वनजम् = बनमें पैदा हुवा । गिरिजम् = पर्वत में जन्मा ।
सामुदम् = समुद्रका । पार्थिवम्-पृथिवीका । प्राप्यम्
अलकातिवसम् = तेजका । वायव्यम् = वायुका।आम्बरम्
आकाशका । माकम् -मिट्टीका । औपलम् = पत्थरका ।
सौवर्णम् = सोनेका । राजतम् = चांदीका । पैत्तलम् =पी-
तलका । इयम् = मनोहर । व्यवसाय: उचम, रोजगार
पाचस्यम् -चालचलन ।

·(९ भाषा बनाओ। नागरिकानि वस्तूनि हृदानि भवन्ति । ग्राम्या प्रजा मे कथनं करोसि । बानिय वदति श्वोमे गृहे होमो मविता । मोऽत्र किं किममत् । यदाहमागच्छेयं तदा यूयं तत्रैव भवेत । भवन्ता- विद्यावन्तो धनवन्तो भूयासुः। यदि यूयं पठने श्रममकरिष्यस ताई शीघ्रमेव विद्वांसेोऽभविष्यतागिरिजानि फलानि मिष्टानि भवन्ति । अनत्यानि मातिकानि पात्राणि सुष्टु भवन्ति । किं तत्रत्यानि समानि मन्दिराण्यापलानि सन्ति । संस्कृत बनाओ। शहरकी चीजें सुन्दर होती हैं । इस गांवकी मजा सब मेरा कहना मानती है: यह लड़की कहती है कि कल मेरे घर पर हवन होगा। कल यहां पर क्या २ हुवा । जब मैं आऊं तब तुम वहां होनाईश्वर करे आप विद्वान् और धन- वान् हो । यदि तुम पढ़ने में मेहनत करोगे तो जल्द पण्डिन होजावोगे । पहाड़के फन मीठे होते हैं। क्या यहाँके मिट्टी के बर्तन अच्छे होते हैं। क्या वहां के सब मकानात पत्थरके । इन लड़कोंका चाल चलन कैसा है। ६-गद % स्पष्ट बोलना। गदति । जगाद जगदतुः। जगदुः जगदिय जगदथु जगद

·(१०)
जगाद. नगद जगदिव जगदिम । गदिता । गर्दिष्यति । गदतु
अगदत् । गदेव । गद्यात् । अगादीत, अगदी।अगदिष्यत्॥
७-णद = घण्टादिका शब्द,जोसमझमें न आसके
नदति । ननाद नेदतुः नेदुः नदिता । नदिष्यति । नदतु ।
अनदत । नदेन । नद्यात् । अनादीन, अनदात् अनादिष्ठाम्,
अनदिष्टाम् अनादिषुः अनदिषुः । अनदिष्यत् ।।
८-दु-नदि-फलना, फूलना, आनन्दहोना ।
नन्दति । ननन्द ननन्दतु ननन्दुः ननन्दिथ । नन्दिता।
नन्दिष्यति । नन्दतु नन्देत् । नन्द्यात् नन्द्यास्ताम् नन्यासुः ।
अनन्दात् अनन्दिष्टाम् अनन्दिषुः । अनदिष्यत् ।।
६--अर्च = सत्कार करना ।
अर्चीत | भान आनर्चतुः पान : आनर्चिथ आनथुः
आनर्च भान अानचिव आनर्विम अर्चिता । अर्चिष्यति ।
अर्चतु । आर्चत् आर्चताम् आर्चन् । अर्चेत् अत्रताम् अर्चेयुः ।
अात् अर्यास्ताम् अर्यामुः।आर्चीत माचिष्टाम् मात्रिषुः।
आर्चिष्यत् ॥
१०-व्रज-जाना॥
व्रजाति । धनाज वव्रजनुः बबनुः बनिय ववनयुः वनज

·। (११) ववाज वव्रज बवाजव वव्रजिमावजिता प्रजिष्यतिव्रिजतु अव्रजत् प्रजेत् । व्रज्यात्।अब्राजीत अब्राजिष्टाम् अवाजिषुः अवजिष्यत् माक्षेपः = तानादेना। विक्षेपः = फेंकना । निशाकरः चन्द्रमा । दिवाकरः = सूर्य । दूषणम् = ऐव, एतराज । विस्मयापन्नः = हैरान । संशयापन्नः = शकमें पड़ाहुआ । भव्यम् = शुम, सत्य । परमार्थविन्दः = परोपकारी ।। भाषा बनाओ। जगाद भूयोजगदेकनाथः । कतिघण्टा नदन्तीदानीम् । श्रा- चीद द्विजातीन् परमार्थविन्दान् । किमहं गदानि भवतां वि- दुषां पुरस्तात् । भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाता|अद्य दिवाकरस्य सन्तापस्तीक्षणोऽस्ति । निशाकरस्य किरणा मोदयन्ति ।। संस्कृत बनाओ। प्राचार पहिला धम है । क्या आपमें कोई दूषण नहीं है। में हैरान हूं कि आप ऐसे नरोंका सत्कार करते हैं। मैं बहुत समयसे शकमें पड़ा हुआ हूं । सचाई में पक्षपात होताहै । अनाचार से संसारमें पाप वढ़ते हैं। ११--कट- वर्षना, ढाकना। कटति । चकाट । कटिसा । करिष्यति । कटतु । अकटत् कटेत् । कव्यात् । प्रकटीत् । अकटिष्यत् ।।

·(१२) १२-गुपूरक्षण, बचाव। गोपायति ! लिट् गोपायाञ्चकार गोपायापक्रतुः गोपा. याचक्रुः गोपायाञ्चकर्थ गोपायाध्यक्रथुः गोपायाञ्चक गोपायाञ्चकार, चकर गोपायाञ्चकव गोपावाञ्चकम । गोपायाम्बभूव गोपायाम्बभूवतुः गोपायाम्बभूवुः गोपाषाम्ब- भविथ गोपायाम्मभूवयुः गोपाथाम्बभूव गोपायाम्बभूव गोपा- याम्बभूवित्र गोपायाम्बभूविम। गोपायामास गोपायामासतुः गोपायामासुः गोपायामासिथ गोपायामासथुः गोपायामास गोपायामास गोपायामासिव गोपायामासिम । जुगोप जुगु. पतुः जुगुपुः नुमोपिथ, जुगोप्य जुगुपथुः जुगुप जुगोप जुगुपिय जुगुब्व जुगुपिम, जुगुम्म 1 लुट्-गोपायिता, गोपिता, गोप्ता लट्-गोपायिष्यति, गोपिष्याशि, गोप्स्यति । लोग्-गोपायतु अगोपायत् । गोपायेत् गोपायेताम् गोपायेयुः गोपायात् गोपा- प्यास्ताम् गोपाय्यासुः, गुप्यात् गुप्यास्ताम् गुप्यासुः अगो- पायीत् , अगोपीत् अगोप्सीत् भगौलाम् अगोप्सुः भगोप्सी: अगौप्तम् अगौप्त अगोप्सम् अगौप्स्व अगौस्म । अगोपाय- ज्यत्, अगोपिष्यत् , अगोप्स्यत् ।। १३-क्षि= नाश होना। क्षयति । चिक्षाय चिक्षियतुः चिक्षियुः चिक्षयिय, चिक्षेष . .

·(१३) चिक्षिययुः चिक्षिय चिक्षाय, चिक्षय चिक्षियिव चितियिम । क्षेता । क्षेष्यति । क्षयतु । अक्षयत् । क्षयेत् । क्षीयात् क्षीयास्ताम् क्षीयासुः अक्षषीत् अक्षष्टाम् अझैषुः । अक्षेष्यत् ॥ १४-तप-तपना, जलना। तपति । तताप तेपतुः तेपुः तेपिथ, ततप्थ तेपथुः तेप सताप ततप तेपिव तेपिम । तप्ता । तप्स्यति । तपतु । अतपत् । त- पेत् । तप्यात् । अताप्सीत् प्रताप्ताम् अताप्मुः प्रताप्सीःमता. सम् अताप्त अताप्सम् अतापव प्रताप्स्म । अतप्स्यत् ।। १९-क्रमु टहलना, चलना। क्राम्यति, कामति । चक्राम चक्रमतुः चक्रमुः चक्रमिथ च. क्रमथुः चक्रम चकाम, चक्रम चक्रमिव चक्रमिम । क्रमिता। क्रमिष्यति । क्राम्यतु, कामतु । अकाम्यत्, अक्रामत् । क्रा- म्येत्, कामेत् । क्रम्यात् क्रम्यास्ताम् क्रम्यासुः अक्रमीत् अ. क्रमिष्टाम् अक्रामषुः । अक्रमिष्यत् ।। १६-पा% पीना। पिबति । पपौ पपतुः पपुः पपिथ, पपाथ पपपुः पप पपी पपिच पपिम । पाता । पास्यति । पिबतु । अपिबत् । पिवेद पेयात् पेयास्ताम् पेयामुः। अपात् अपाताम् अपुः अपास्यम् ॥

·( १४ ) १७--ग्लै ग्लानि करना, नफरत ॥ ग्लायति । जग्लो जग्लतुः जग्लुः जग्लिथ जग्लथुः जग्ल जग्लो जग्लिव जग्लिम । ग्लाता । ग्लास्यति । ग्लायतु अग्लायत् । ग्लायेत् । ग्लायात् ग्लायास्ताम् ग्लायासुः, ग्ले. यात् ग्लयास्ताम् ग्लयासुः । अग्लासीन् अग्लासिष्टाम् अ. ग्लासिषः । अग्लास्यत् ॥ १८-ह = कुटिलता करना। हरति । जहार जहरतुः जहरूः जह्वथ जह्वरथुः जहर जहार जहर जहरिव जहरिम । हर्ता । हरिष्यति । हरतु । अ- हरत् हरेत् । हर्यात् । अवार्षीत् । अहरिष्यन् ।। १६-"श्रु-सुनना॥ शृणोति । शुश्राव शुचवतुः शुश्रुबुः शुश्रविथ शुश्रोथ शुभ्र वथुः शुश्रुव शुश्राव, शुश्रुव शुश्रुम । श्रोता । श्रोष्यति शृणो- तु । शृणोत् । अशृणुताम् अशृण्वन् अशृणाः अशृणुतम् अशांत अशरणवम् अशरगुव, अशृण्व अशरणम अशणम शृणुयात् श्यात् श्रूयास्ताम् श्रूयासुः । अश्रौषीत् अश्रौष्टाम् अौषुः। अश्रौष्यत् ॥

·१५)
LANDLALLAAA
२०--गम्ल-जाना।
गच्छति । जगाम जग्मतुः जग्मुः जगमिथ, जगन्थ,
जग्मथुः जग्म जगाम,जगम जग्मिव जाग्ममागन्ता गमिष्यति
गच्छतु । अगच्छन् । गच्छेत् । गम्यात् अगमत् । अगमिष्यत्।।
पञ्चतत्वम् = पृथिवी जल तेज वायु आकाश । पञ्चत्वम्
मरना । प्रत्यवसानम् = भोजन । प्रतिमानम् = परछाई।
अजीर्णम् = बदहज्मी । अज्ञानम् = बेवकूफी ।अध्ययनम् =
पढ़ना । अध्यापनम् = पढ़ाना । अनुधावनम् = पीछेदौड़ना।
सम्भ्रमः = अादर,तकल्लुफ । लमकः = लम्पट, अय्याश ।
॥ भाषा बनाओ।
गोपायति क्षितिीममां चतुरब्धसीमाम् । अजीणे तव क्षेष्यति ।
तपस्तपाते दुष्करम्।अश्वाःकाम्यति नोगजाः । मदिरां पिबन्ति
मूढा न ग्लायन्ति। मम वचनं शृणोषि भो। सम्ध्रयो नहि क
तव्यः । चैत्रन गन्तास्मि कदापि तत्र । क्षयन्तु पापानि समानि
मे प्रभो ! गच्छन्ति पारं भवसागरस्य ।।
संस्कृत बनाओ।
पांच तत्व कौन हैं क्या आप जानते हैं ? जलमें परछाईको
WWWWWW

·(१६) देखकर सिंह उसमें गिर गया। जिसने रोगहै वे सब बदहज़मी से होते हैं। हमारा पढ़ना पढ़ाना कुछ भी नहीं होता । सक- ल्लुफ पच्छा नहीं होता। अथात्मनेपदप्रकरणम् ॥ १-एध = बढना, वृद्धि। लट्-एचसे एधन्त एधसे एधेथे एषध्ये एधे एधावहे एधामहे । लिट् पधाञ्चक्रे एधाचनाते एधाञ्चक्रिरे एधा. चकषे एधाञ्चकाथे एधाञ्चकवे एधाञ्चक्रे एधाञ्चकबहे एधाञ्चकमहे । एधाम्बभूव एधाम्बभूवतुः एधाम्बभूवुः एधा- म्बभविथ एधाम्बभूवा एधाम्बभूव एधाम्बभूविव एधाम्बभू- विम । एधामास एधामासः एधामासुः एधामासिथ एधा मासयुः एधामास एधामास एधामासिव एधामासिम । लुट-एधिता एधितारौ एधितारः एधितासे एधितासाथ पधिसाध्य एधिताई एधितास्वहे एधितास्महे लर्- एघिष्यते पधिष्यते एधिष्यन्त पविष्यसे एधिष्यथे पाघे व्यध्व एधिष्य एघिष्यावहे एविष्यामहे । लोट-पचताम् एधेसाम् एधन्ताम् एधस्त्र एधयाम् एवषम् एधै एघाब है ·MA (१७) एधामहै । लङ्-ऐधत ऐधताम् ऐधन्त ऐधथाः ऐधेयाम् ऐषध्वम् ऐधे ऐधावहि ऐधामहि । विधिलिङ्-एधेत एधेयाताम् परन् एघेथाः एधेयाथाम् पधेध्वम् एधेय पधेवहि एधेमहि । आशीलिङ्-एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिषीरन् पधिषीष्ठाः एधिषीयास्थाम् एधिषीध्वम् एधिषीय एधिषीवहि एधिषीमाहि। लुर-ऐधिष्ट,ऐधिषाताम् ऐधिपत ऐधिष्ठा ऐधिषाथाम् ऐधिध्वम् ऐषिषि ऐधिष्वहि ऐधिष्माहे । लुङ्-ऐधिष्यत ऐधिष्येताम् ऐषिष्यन्स ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् ऐधिष्ये ऐधि- प्यापहि पेधिष्यामाह ।। २-कम- इच्छा करना। कामयते । कामायाञ्चक्रे, कामयाम्बभूव, कामयामास, चकमे चकमाते चकमिरे चकमिषे चकमाथे चकामध्ये चकमे चकमिवहे चकमिमहे । कामयिता, कमिता । कामयिष्यते, कमिष्यते । कामयताम् । अकामयन। कामयेत । कामायेषीष्ट, कामषीष्ट । लुङ्-अचीकमत अचीकमेताम् अचीकमन्त अची. कमयाः अचीकमेथाम् अचीकमध्वम् अचीकमे अधीकमावाह अचीकमामाहि । भचकमत अधकमेताम् अचकमन्त । अकाम- यिष्यत, प्रकमिष्यत । , ·(१८) ३-अय: जाना। अयते, प्लायते । भयाञ्चक्रे, भयाम्बभूव, अयामास ॥ अयिता | अयिष्यते । अयताम् । आयत । अयेत प्रथिवीष्ट अधिषीयास्ताम् अयिषीरन् । प्रापिष्ट प्रायषाताम् भायिषत आयिष्यत । आयिष्येताम् पायिष्यन्त ।। ४-द्युत प्रकाश, चमक । द्योतते । दियुते दियुताते दिद्युतिरे दिद्युतिषे दियुताये दियु। विध्वे दियुते दिद्युतिवहे दिद्युतिमहे । योतिता । द्योतिष्यते । योतलाम् अद्योतत द्योतेत । योतिषीष्ट। अयोतिष्ट अद्योतिषा ताम् अद्योतिषत । अद्युतत् । अयोतिष्यत ।। ५--विता - वर्ण, रगना ॥ श्वेतते । शिश्विते शिविताते शिश्वितिरे शिश्चितिषे शिन्धि साथे शिश्वितिध्वे शिश्विते शिश्वितिवहे शिश्वितिमहे । श्वेतिता । श्वेसिष्यते । श्वेतप्ताम् । अश्वेतस । श्तेत । श्वे. तिषीष्ट । अश्वशिष्ट भश्वेसिषाताम् अश्वेसिषत । अश्वितत् अश्वितताम् अश्वितन् अश्वितः अश्विततम् भश्वितम अ- श्वितम् अश्विताव अश्विताम अश्वेतिष्यत ।।

·(१९) ६-जिमिदा = स्नेहन, मिलना, चिकना ॥ मेदते । मिमिदे । मेदिता । मेदिष्यते । मेदताम् । अमे. दत । मेदेत । भेदिषीष्ट । अमेदिष्ठ । अमेदिष्यत ।। ७-जिस्विदा-चिकना, त्याग ।। स्वेदते । सिष्विदे । स्वेदिता । स्वेदिष्यते । स्वेदताम् । अस्वेदत । श्वेदत । स्वेदिषीष्ट । अश्वेदिष्ट, अश्विदत् अ- श्विदताम् अश्विदन् । अस्वेदिष्यत ।। ८-निविदा = चिकना, मोचन । स्वेदते । चिक्ष्विदे । स्वेदिता । क्ष्वेदिष्यते । श्वेदताम् । अवेदत । श्वेदेत । स्वेदिधीष्ट अक्ष्वेदिष्ट अदिवदत् । अक्ष्वेदिष्यत ॥ ६-रुच = प्रकाश, अतिप्रीति, अच्छालगना। रोचते । रुरुचे रुरुचाते रुरुचिरे रुरुचिषे रुरुचाथ काच- ध्वे रुरुचे रूचिवहे । रुरुचिमहे । रोचिता रोचिष्यसे रो. चताम् । अरोचत रोघेत । रोचिषीष्ट अरोचिष्ट, अरुचत् । अरोचिष्यत॥ १०-घुट- घोटना॥ घोटते । जुघुटे । घोटिता । घोटिष्यते । घोटताम् । अघोटत।

·(२०) घोटेत । घोटिषीष्ट । अघोटिष्ट, अघुटत् । अघोटिष्पस ।। भाषा बनाओ। अस्य वनस्य वृक्षाः स्वयमेवैधन्ते । भारतीयाः माचीनाः क्षत्रिया-कि कामायाञ्चकिरे। श्वोयुष्मामुको युद्धायाऽयिता। माच्या भानुर्योतते । भवतामयं शाटः कथं न मेदताम् । वयं ते च समे माः श्वोवः समितिमायितास्महे । मोदका मे न रोचन्ते । किं घोटायहमौषधम् ॥ संस्कृत बनाओ। इस बनके वृक्ष अपने आप बढ़ते हैं। प्राचीन भारतवर्षके क्षत्रियोंने क्या चाहा । कल. तुममें से कौन युद्धके लिये जावेगा । पूर्वकी ओर सूर्य चमकता है । आपका कपड़ा क्यों चिकना होवे । हम और वे सब मनुष्य कल तुम्हारी सभा में पायेंगे । लड्डू मुझे अच्छे नहीं लगते । क्या हम दवा को घाटें। ११-शुभ = शोभा, अच्छा लगना ॥ शोभते । शुशुभे । शोभिता। शोभिष्यते । शोभताम् । अशो. भत । शोमेव । शोभिषीष्ट । अशोभिष्ट, अशुभत्।प्रशोभिष्यता ·' Art (२१) १२-क्षुभ = व्याकुलता, कांपना, क्षोभ ॥ क्षोभते । चुक्षुमे । क्षोभिता । क्षोभिष्यते।क्षोभसाम् प्रक्षोमत। क्षोभेत । क्षोभिषीष्ट । प्रक्षोभिष्ट, अषुमत् । अक्षोभिष्यत । १३-णम = हिंसा, दुःख देना । नभते । नन । नभिता । नभिष्यते । नभताम् । अन- भत । नभेत नभिषीष्ट । अनभिष्ट, अनमत् । अनमिष्यत । १४-तुभ % हिंसा। सोभते तुतुभे तोभिता तोभिष्यते सोभताम् अतोभत तोमेत तोभिषीष्ट अतोभिष्ट, अतुमत् असोभिष्यत । १५-संसु = रपटना, गिरना। संसते समंसे स्रसिता संसिष्यते संसताम् अनंसत संसत संसिषीष्ट असिष्ट, अम्रसत् असिष्यत ।। १६-भ्रंसु = नाश, नीचे गिरना। भ्रंसते वभ्रंसे भ्रसिता भ्रंसिष्यते भंसताम् अभ्रंसत भ्र. सेत भ्रसिषीष्ट अभ्रंसिष्ट अभ्रसत् अभ्रंसिष्यत ।। १७-धंसु जाना, गिरना। ध्वंसते दध्वंसे सिता ध्वंसिष्यते सताम् अध्वंसत

·(२२)
सेत ध्वसिषीष्ट अध्मंसिष्ठ, अध्वसत् अध्वंसिष्यत ।।
१८-संभु = विश्वास,भरोसा।
संभते ससंभे मंभिता मंभिष्यते संभताम् असंभत मेत
स्रंभिषीष्ट असंभिष्ट, असभत् अनभिष्यत ।
१६-वृतु = वर्तना, होना।
वर्तते । वसे । वर्तिता । वर्तिष्यते, वय॑ति । वय॑तः ।
वयन्ति । वर्तताम् । अवर्तत । वर्तेत । पतिषीष्ट । अवतिष्ट,
अवृतत् । अवर्तिष्यत, अवय॑त् ।।
२०-दद = देना।
ददते । दददे । दददाते । दददिरे। दददिषे । दददाथे।
दददिध्वे । दददे । दददिवहे । दददिमहे । ददिता । ददिष्यते
ददताम् । अंददत । ददेत । ददिषीष्ट । अददिष्ट । अददिष्यता
कक्ष:% फूस । मञ्जुलम् = मनोहर । पलाण्डुः = प्याज ।
लशुनम् लहसन। ताम्बूलाधानम्-पानदान । सरट:-घिरघट।
प्रसीरम्-किनारा । प्रसाधनम्-सजावट । मज्जनम्नहाना ।
नौवाह मल्लाह । शकटवाहः गाड़ीवान । रथवाह:-रथवान ।
हलवाहाम्हलवान । पलाट:-मुग,मंग। वालिशः = देवकूफ ।
मणाली-पनाला । वल्ल की चीन । वल्लरी-बाल ।

·( २३ ) भाषा बनाओ। मूर्योऽपि शोभते तावद् यावत् किञ्चिन्न भाषते। चुक्षुमे द्वि- षतां मनः । गजं नमते केसरी । संसिष्यते पादोऽत्र । दर्पण भ्रंसते ज्ञानी । मानी ध्वंसते सुखात् । संभेऽहं त्वयि सर्वदा । भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः । नौवाहानहिवर्तन्ते हल- वाहस्य सन्निधौ ॥ संस्कृत बनाओ। यह गाहीवान फुसका क्या करेगा । मूख तबतक अच्छा लगता है जबतक कुछ बोलता नहीं । रघुकी सेनाको देखकर वैरियोंका मन क्षोभित हुआ। यहां पैर रपटता है। अहंकारसे ज्ञानी नष्ट होता है । घमण्डी मुखसे नीचे गिरा करता है। मैं तुम्हारा सदा भरोसा रखता हूं । लहसन खानेपर भी रोग शान्त नहीं हुआ । हल चलाने वालेके समीप मल्लाह नहीं है ॥ २१-पुष् = लज्जा, शरम । त्रपते । त्रेपे । त्रपिता, त्रप्ता । पिप्यते, अप्स्यते । प्रपताम् अत्रपत । त्रपेण । त्रपिषीष्ट, अप्सीष्ट । अत्रपिष्ट अत्रपिषाताम्

·(२४)
अत्रपिषत । अत्रप्त अत्रप्साताम् । अत्रप्सत । अत्रपिष्यत,
अत्रप्स्यत॥
अथोभयपदप्रकरणम् ॥
१-श्रि = सेवा, सहारालेना।
श्रयते, श्रयति । शिश्रिये शिश्रियाने शिश्रियिरे शिप्रियिष
शिश्रियाथे शिश्रियिध्वे शिश्रिये शिश्रियिवहे शिश्रियिमहे ।
शिश्राय शिश्रियतुः शिश्रियुः शिश्रियिथ शिश्रिययुः शिश्रिय
शिश्राय, शिश्रिय शिश्रियिव शिश्रियिम । श्रयितासे, श्रयि.
तासि । श्रयिष्यते, श्रयिष्यति । श्रयताम्, श्रयतु। अश्रयत,
अश्रयत् । श्रयेत, श्रयेत् । श्रयिषीष्ट, श्रीयात् । अशिथियत
अशिश्रियताम् अशिश्रियन्त अशिश्रियथाः अशिथियेथाम्
अशिश्रियध्वम् अशिश्रिये अशिश्रियावहि अशिश्रियामहि,
अशिश्रियत् अशिश्रियताम् अशिश्रियन् । अश्रयिष्यत,
अश्रयिष्यत् ॥
२-भृञ् = भरण, पोषण, पालन ।
भरते, भति । बभ्रे बभ्राते बभ्रिरे बभृषे बभ्राथे बभू-
दवे बभ्रे बभूवहे बभूमहे, बमार बभ्रतुः बधुः बर्थ वभ्रयुः

·.
(२५)
बभ्र वभार, बभर बभूव बमम । भोसे, भासि । भरि-
यते, भरिष्यति । भरताम्, भरतु । अमरत , अमरत् ।
भरेत् , भरेत । भृषीष्ट, भ्रियात् । अभृत अभृषाताम् अभूषत
अभृथाः अभूषाथाम् अभूवम् अभृषि अभृष्वहि अमृष्महि,
अभार्षीत् अभाटाम् अभाषुः अमापीः अमाम् अभार्ट
अभाषम् अभार्च अभार्म । अमरिष्यत, अमरिष्यत् ।।
३-हा- हरण, चुराना।
हरते, हरति । जहे जहाते जहिरे जहषे जहाथे जहड्वे
जहे जवहे जहमहे, जहार जहतुः जहुः जहर्थ जहूयुः जडू
जहार, जहर अहव जहम । हर्तासे, हर्तासि । हरिष्यते, हरि-
ष्यति । हरताम् , हरतु । अहररा, अहरत् । हरेत, हरेत् ।
दृषीष्ट, हियात् । अहत, अहार्षीत् । महरिष्यत, प्रहरिष्यत्।।
४-धू = धारण, रखना।
धरते, धरति । दधे दध्राते दधिरे, दधार दध्रतुः दधुः
धर्मासे, धर्तासि । धरिष्यते, धरिष्यति । धरताम्, धरतु ।
अधरत, अधरत् । धरेत, धरेत् । धृषीष्ट, ध्रियात् । अधृत,
अधार्षीत् । अधरिष्यत, अधरिष्यत् ।।
,

·(२६) ५--णी = प्रापण, लेजाना। नयते, नयति । निन्ये निन्याते निन्यिरे, निनाय निन्यतुः निन्युः । नेतासे, नेतासि । नेष्यते, नेष्यति । नयताम् , नयतु । अनयत, अनयत् । नयेत, नयेत् । नयिसीष्ट, नीयात्, अनेष्ट, अनेषावाम् अनेषत, अनैषीन, अनेष्टाम् अनेषुः । अनेष्यत, अनेष्यत् ॥ ६-डुपचष् = पकाना। पचते, पचति । पेचे पेचाते पेचिरे, पपाच पेचतुः पेचुः । पक्तासे, पक्तासि । पक्ष्यते, पक्ष्यति । पचताम् पचतु । अप. चत, अपचत् । पचेस, पचेत् । पक्षीष्ट, पच्यात् । अपक्त अप- क्षाताम् अपक्षत अपक्थाः अपक्षाथाम् अपग्ध्वम् अपाक्ष अपक्ष्वहि अपक्ष्महि, अपाक्षीत् अपाक्ताम् अपाक्षुः अपाक्षीः अपाक्तम् अपाक्त अपाक्षम् अपाक्ष्व अपाक्ष्म । अपक्ष्यत, अपक्ष्यत् । ७-भज सेवा, भजन । भजते, भजति । भेजे भेजाते भेजिरे, बभाज भेजतुः भेजुः । भक्तास, भक्तासि । भक्ष्यते, भक्ष्यति । भजताम् , भजतु । अमजत, प्रभजत् । भजेत,भजेत् । भक्षीष्ट, भज्यात् । श्रभक्त .

·(२७)
अमक्षासाम् अभक्षत अभक्या: अमक्षाथाम् अमरध्वम् अभक्षि
अभक्ष्वाह अभक्ष्महि, प्रभाक्षी, प्रभाक्ताम् अभाशुः
अभक्ष्यत, अभक्ष्यत् ॥
८--यज = देवपूजा, सङ्गतिकरण, दान ।
यजने, यजति । ईजे ईजाते ईजिरे ईजिषे ईजाथे ईजिध्ये
ईजे ईजिवहे ईजिमहे । इयाज ईजतुः ईजुः इयजिथ, इयष्ठ
ईजथुः ईज इयाज. इयज ईजिव ईजिम । यष्टासे, यष्टासि ।
यक्ष्यते, यक्ष्यति । यजताम्, यजत् । अयजत, अयजत् ।
यजेत, यजेत् । यक्षीष्ट, इज्यात् । अयष्ट अयक्षाताम् अय
क्षत अयष्ठाः अयक्षाथाम् अयग्ध्वम् अयक्षि अयक्ष्वहि अय.
क्ष्माह, अयाक्षीत् अयाष्टाम् भयाक्षुः । अयक्ष्यत, अयक्ष्यत्।।
१-वह = लेजाना, पहुंचाना, ढोना।
वहते, वहति । अहे अहाते अहिरे ऊहिषे जहाथे अहिध्वे
ऊहे अहिवहे ऊहिमहे, उवाह ऊहतुः ऊहुः उवहिथ, उवोढ
ऊहथुः ऊह उवाह. उवह ऊहिव ऊहिम । वोढा वोढारौ वो-
ढारः वोढासे वोढासाथे वोढाध्वे वोढाहे बोढास्वहे वोढास्महे.
वोढासि वोढास्थः । वक्ष्यते, वक्ष्यति । वहताम्, वहतु । अब
हत, अवहत् । बहेत, बहेत् । वक्षीष्ट, उह्यात्-

·(२८)
लुङ्-अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत भवोढाः अवक्षाताम् भयो-
दवम् अवाक्षे अवक्ष्वहि अवक्ष्महि, अवाक्षीत् अवोदाम् भ.
वाशुः अवाक्षीः अवोढम् अवोढ अवाक्षम् भवाक्ष्व प्रवाहम
अवक्ष्यत, अवक्ष्यत् ॥
पारिषदः = सदस्य, मेम्बर । प्रश्रयः = प्रेम, मोहम्मत
बीजम् = कारण । सम्भारः = प्रारम्भ । ससम्भ्रमम्
सादर । प्रेशरणम् = युद । उपकण्ठः = समीप । निवर्तनम्।
लौटना । अन्तरालम् = मध्य, बीच । अङ्गनम् = मांगन
विभ्रमः = विलास । शीतः = शीतल, ठण्डा । वैलसम्:
सङ्कोच । पाण्डित्यम् = चतुराई । उपाख्यानम् = पुराना हाल
बयान करना । नियोगःआज्ञा । शमनम् = शान्ति ॥
भाषा बनाओ।
ससम्भ्रमं स श्रयते न स्वामिनम् । काकोऽप्युदरं भरसे ।
धरते योधुरंधात्म् पाकान् पचान्त पाचकाः । भारं वहन्ति
गर्दभाः । अग्ने! नय सुपथारायोमगोपकण्ठे न वहन्ति नपः।।
संस्कृत बनाओ।
बहादर के साथ स्वामीकी सेवा नहीं करता। कव्वा
भी अपना पेट भरलता है। धर्मयुक्त जो धुराको धारण करता

·(२९) है उसका राज्य चिरकाल तक रहता है। रसोइये पाक पकाते हैं। गदहे भार ढोते हैं। हे परमात्मन् ! धर्मरूपी धनके लिये अच्छे मार्गसे लेचल । मेरे पास नदियां नहीं बहती हैं । इति भ्वादिगणप्रकरणम् ॥ अथादादि गण प्रकरणम् ॥ १-अद: खाना॥ लट्-भत्ति अत्तः अदन्ति अत्सि अत्थः अत्थ अभिप्रद अभः लिट्-आद अदतुः पादुः श्रादिथ आदथुः पाद श्राद श्रा- दिव आदिम । जघास जक्षतुः जनः जघसिथ जक्षतुः नक्ष जघास, जघस जक्षिव जक्षिम । लुट-अत्ता अत्तारौ अत्तारः अत्तासि अत्तास्थः अत्तास्थ अत्तास्मि अत्तास्त्रः अत्तास्मः। लट्-अत्स्यति अत्स्यतः अत्स्यन्ति । लोट-अत्त, अ. त्तात् अत्ताम् अदन्तु अदि अत्तात् अत्तम् अत्त अदानि अदाव अदामलङ्-श्रादत् आत्ताम् अादन् आदः श्रात्तम् आत्तमादम्। आटू आभ । वि० लिङ्-अद्यात् अथाताम् अधुः अयाः अद्या तम् अद्यात अद्याम् अथाव अद्याम। अद्यात् अद्यास्ताम् अ- धामुः। अघसत् अघसताम् अघसन् । आत्स्यत् प्रात्स्यताम् श्रात्स्यन् ॥

·(३०)
२-हन % हिंसा, दुःख, जाना,जानना प्रापण ।
लट्-हन्ति इत: घ्नन्ति हंसि हथः हथ हन्मि इन्वः हन्म:
लिट्-जघान जघ्नतुः जघ्नुः जघनिथ, जघन्थ जघ्नथुः जघन
जघान, जघन जमिव जघ्निम । लुट् हन्ता हन्तारौ इन्तारः
लुट्-हनिष्यति । लोट् हन्तु, हतार हताम् घ्नन्तु जहि, हतात
हतम् हत हनानि हनाव इनाम । लङ्-अहन् अहताम् अघ्नन्
अहन अहतम् अहत अहनम् अहन्व महन्म । वि.लिङ्-
हन्यात् हन्याताम् हन्युः हन्याः हन्यातम् हन्यात हन्याम्
हन्याव इन्याम । पालिङ् बन्ध्यात् वध्यास्ताम् वध्यामुः
वध्याः वध्यास्तम् वध्यास्त वध्यासम् वध्यास्व वध्यास्म ।
लुङ्-अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिषुः अवधीः अवधिष्टम् अव
धिष्ट अवधिषम् अवधिष्व अवधिष्म । लुङ्-अहनिष्यत्
अहनिष्यताम् अहनिष्यन् ।।
३-यु= मिलाना. न मिलाना ।
योति युतः युवन्ति यौषि युथः युथ यौति युवः युमः
युयाव युयुवतुः युयुवुःयुयु विथ युयुवथुः युयुव युयाव, युयव
युयुविव युयुविम । यविता यविष्यति । यौतु, युतात् युताम्
युवन्तु युहि, युतात् युतम् युत यवानि यथाव यबाम ।

·(११) अयौत् अयुताम् अयुवन् अयोः प्रयुतम् प्रयुत अयवम् अयु- वाव अयुवाम । युयात् युयाताम् युयुःयुयाः युयातम् युयात युयाम् युयाव युयाम । यूयात् यूयास्ताम् यूयासुः अयावीत् अयाविष्टाम् अयाविषुः अयावी: अयाविष्टम् अयाविष्ट अयाविषम् अयाविष्व अयाविष्म । अयविष्यत् ॥ ४-या प्रायण, पाना, पहुंचजाना । याति यातः यान्ति । ययौ यरतुः ययुः यायथ, ययाण ययः यय ययौ ययिव यायम । याता । यास्यति । यातु, यायात् याताम् यान्तु याहि, यातात यातम् यात यानि याव याम। अयात् अयाताम् अयुः, श्रयान् अया: अयातम् प्रयास अयाम् अयाव अयाम । यायात् यायाताम् यायुः यायाः या- यातम् यायात यायाम् यायाव यायाम । यायात् यायास्ताम् यायासुः । अयासीत् अयासिष्टाम् अयासिषुः अयासी:अया सिष्टम् अयासिष्ट श्रयासिषम् अयासिष्व अयासिम्म । अयास्यत् ॥ ५--वा- वाति । ववौ ववतुः वदुः । वाता। वास्यति । वातु अवात् । वायात् वायाताम् वायुः। वायात् वायास्ताम् वायासुः।माव- सीत् अवासिष्टाम् अवासिपुः अवास्यत् ॥ गति, सूचना

·( ३२ )
संस्कृत बनाओ।
भाधे लड़के खाते हैं और आधे पाठशाला को जाते हैं।
आज चोरोंको में अवश्य मारूंगा। विद्वानोंमें मुखौंको क्यों
मिलाते हो। कल मैं शामको इलाहाबाद पहुंचगा । हवायें
चलती हैं ओर चलेंगी । हमने इन लड़कों को कभी भी
नहीं मारा॥
भाषा बनाओ।
नेमे अदन्ति वालानमे प्रयान्ति । अथचौरान हनिष्यामि।
विद्वत्सु मूर्खान् न युयात यूयम् । प्रयागं श्वोऽहं यातास्मि ।
वायवोवान्ति वास्यान्त । इमान् वालान् वयं कदापि
नावधिष्म ॥
६-भा = प्रकाश, चमक, रोशनी ॥
भाति भातः भान्ति । बभौ बभतुः बभुः ।माता । भास्यति
भातु । अमात् । भायात् भायाताम् भायुः । भायात् भाया-
स्ताम् भायासुः । अभासीत् अभासिष्टाम् अभासिषुः ।
अभास्यत् ॥
७-ष्णा = पवित्रता, स्नान, नहाना ।।
स्नाति । सस्नो सस्नतुः सस्नुः । स्नाता । स्नास्याति

·( ३३ )
स्नातु । अस्नात् स्नायात् स्नायाताम् स्नायुशनायात् स्ना-
पास्साम् स्नायासुः, स्नेयात् स्नेयास्ताम् स्नेयासुः अस्नासीत्
अस्नासिष्टाम् अस्नासिषुः । अस्नास्यत् ।
८-श्रा- पकाना।
श्राति । शश्री शश्रतुः शश्रुः । श्रासा । श्रास्यसि । श्रातु
अश्रात् । श्रायात् । श्रायात्,श्रेयात् । अथासीत् अश्रासिष्टाम्
अश्रासिषुः । श्रश्रास्यत् ।
६-न्द्राबुराचलन, निन्दा।
द्राति । द्रौ । दाता । दास्यति । द्रातु । अद्रात् द्रायात् ।
द्रायात्, द्रेयात् । प्रद्रासीत् । अदास्यत् ।।
१०.-प्सा-खाना।
प्साति । पप्स । प्साता । प्सास्यति । प्सातु । अप्सात् ।
प्सायात् । प्सायात्, प्सेयात् । अप्सासीत् । अप्सास्यत् ।।
११-रा-देना।
रासि । रौ । राता । रास्पति । रातु । परात् । रायाम्
रायात् । परासीत् । भरास्यत् ।।

·(३४) १२"ला: लेना। लाति। ललो। लाता । लास्यति । लातु । अलात्. लायात् । लायात् । अलासीत् । अलास्यत् ।। १३--दाप्- काटना। दाति । ददौ । दाता । दास्यति । दातु अदात् । दायात् दायात् । अदासीत् । अदास्यत् ॥ एवं 'पा' १४-ख्या-कहना, बोलना। ॥ ख्याति । ख्यातु । अख्यात् ख्यायात् ॥ इसका सार्व- धातुक में ही प्रयोग होता है। १५-विद = जानना ॥ . वैत्ति वित्तः विदन्ति वेत्सि वित्थः वित्थ वेधि विद्वः विधः वेद बिदतुः बिदुः वेत्थ विदथुः विद वेद विद विध । लिट्- विदाञ्चकार विदाश्चातुः विदाञ्चक्रुः। विदाञ्चकर्थ विदाञ्च- कथुः विदाञ्चक विदाञ्चकार, चकर निदाञ्चकुव बिदाम कम । विवेद विविद विविदुः । वेदिता । वेदिष्यति । वेत्तु विदि वेदानि, विदारु विदारवाणि । भवेत् श्राविताम् अविदुःविचार विमासाम् विद्यु। विधात् पियास्ताम् वि - ·(३५) द्यामुः । अवेदीत् भवेदिष्ठाम् अवेदिषुः । अवेदिष्यत् ॥ प्रस्थानम् = जाना । गोपनम् = छिपाना । निधनम् ।। मृत्यु, नाश। लाञ्छनम् कलङ्कः । आयतनम् = स्थान ।.. गोलागला= लंगूशनिवहः = समूह । विहारः = क्रीड।सम- वायः= समूह । वालेयः = गदहा। वैश्वानरः = अग्नि । आ- मुश्राविकः = वैदिक । निर्वेदः = वैराग्य । गरलम् = विष । पीयूषम् = अमृत । सागरः- समुद्र । भाषा वनाओ। न तत्र सूर्योभाति न चन्द्रसारकम् । स्नास्यन्ति न मम जले । संयावं श्रान्ति पाचकाप्सामि पक्वानि फलानि सर्व- दा। रास्यामि वेदं गुरवे कृपालवालास्यन्ति ते साम्प्रति राज. धानीम् । न दान्तु क्षान मम सागरस्य । भल्युस्ते शोभनं वचन वेत्ति सर्वाणि शास्त्राणि गोंयस्य म विद्यते । वैश्वानरो- यसते सूर्येण । संस्कृत बनाओ। न कहां सूर्य धमकसा है न चन्द्र म और तारे । ये मेरे पानी में नहीं नहायेगे । रसोइये हलका पकाते हैं। मैं सदा पकेहुये फल खाताई । कपालु गुरुमीके लिये वेदका पुस्तक

·।
(१६)
दूंगा । इस समय वे राजधानी लेंगे । मेरे समुद्रके तहम
काटो। उन्होंने अच्छा वचन कहा। सब शास्त्रोंको जानता है
परंतु जिसको अहंकार नहीं है ।।
१६--अस - होना, सत्ता।
अस्ति स्तः सन्ति । लोट्-अस्तु, स्तात् स्ताम् सन्तु एधि,
स्सात् स्तम् स्त असानि असाव असाम । लङ्-आसीत् श्रा.
स्ताम् आसन् आसीः प्रास्तम् आस्त प्रासम् श्रास्व आस्म
वि० लिङ्-स्यात् स्याताम् स्युः स्या: स्यातम् स्यात स्याम्
स्याव स्याम शेष लकारोंके रूप 'भू' के सदृश होते हैं।
१७-इण - चलना, जाना
एति इतः यन्ति पापि इथः इथ एमि इवः इमः । इयाय
ईयतुः ईयुः इययिथ, इयेथ ईयथु: ईय इयाय, इयय ईयिब
ईयिम । एता एतारौ एतारः। पक्ष्यति । एतु, इतार इसाम्
यन्तु पहि, इतात् इतम् इत श्रयानि प्रयाव अयाम । ऐव
पेसाम् श्रायन ऐः ऐसम् ऐत आयम् ऐव ऐव । इयात् इया-
ताम् इयुः इयाः इयासम् इयात इयाम् इयाव इमाम । ईयास्
ईयास्ताम् ईयामा ईयाः ईयास्तम् ईयास्त ईयासम् ईयास्क

·(१७) ईयास्म । अगात् अगासाम् अगुः अगाः अगातम् अगात अगाम् अगाव अगाम । ऐष्यत् ऐष्यताम् ऐष्यन् ।। अथात्मनेपदप्रकरणम्। १८-शीङ् = सोना, नींद । शेते । लिट् शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे शिश्यिषे शिश्याथे शिश्यिध्वे शिश्ये शिश्यिवहे शिश्यिमहे । शयिता शयितारी शयितारः शयितासे शयितासाथ शयिताध्वे शयिताई शाय- तास्वहे शयितास्महे । शयिष्यते शयिष्येते शयिष्यन्ते । शेताम् शमाताम् शेरताम् । अशेत अशयाताम् अशेरत अशेथाः अशयाथाम् अशेध्वम् अशयि अशेवहि अशेमहि । शयीत शयीयाताम् शयीरन् शयीथाः शयीयाथाम् शयीध्वम् शयीय शयीवहि शयीमहि । शयिषीष्ट शयिषीयास्ताम् शयिषीरन् शयिषीष्ठाः शयिषीयास्थाम् शयिषीढ्वम् शयिषीय शयिषीवहि शयिषीमहि । प्रशयिष्ट प्रशयिषाताम् अशीयषत । अशीयष्यत ।। १६-:इक अध्ययन, पढना। अधीते अधीयाते अधीयते अधीषे अधीयाथे अधीध्वे अधीये ·(१८) अधीबहे अधीमहे । अधिलगे प्राधिलगाते अधिनगिरे अधिन- गिषे अधिजगाये अधिभंगध्वे अधिजगे अधिनगिवहे अधि- जगिमहे । अध्येता अध्येतारौ अध्येतार अध्येष्यते अध्ये. ज्येते अध्येपन्ते । अधीताम् अधीयाताम् अधीयताम् अधी- व अधीयायाम् अधीध्वम् अध्ययै अध्ययावहै अध्ययामहे ला-अध्यंत अध्ययाताम् अध्ययत अध्यैथाः अध्यैयाथाम् अध्यध्वम् अध्यैयि अध्यैवहि अध्यैमाहि । अधीयीत अधी- यीयाताम् अधीयीरन् अधीयीथाः अधीयीयाथाम् अधीयीध्वम् अधीयीय अधीयीवीह अधायीमहि । अध्यपीष्ट अध्यषी- बास्ताम् अध्येषीरन् अध्येपीष्ठाः अध्येषीयास्थाम् अध्येषी- बम् मध्येषीय अध्येषीवहि अध्येषीमहि । लुङ-अध्यष्ट अध्यषाताम् अध्यैषत अध्यैष्ठाः अध्यैषाथाम् अध्यढ्वम् अध्यैषि अध्ययहि श्रध्यैष्महि, अध्यगीष्ट अध्यगीषाताम् अध्यगीषत अध्यगीष्ठाः अध्यगीषाथाम् अध्यगीदवम् अध्य- गीष अध्यगीष्वहि अध्यगीष्महि । अध्यष्यत, अध्यगीप्यता। नामधेयम् = नाम । भागधेयम् = माग्य। स्वल्पम् = कमा निग्रहः = मारण, मारमाालज्जमानः शर्मिन्दा । दारक: बामक । मिया श्रेष्ठ प्रलकिम् = मिथ्या, निष्फल । - ·(१९) मैरेयम् = मय,नशा । वैहासिकः = दिल्लगीबाज | सस्त्रीका स्त्रीकेसाथ । कर्णेजपः = चुगलखोर । आयोधनम् = संग्राम भादोपः = अवलेप, गर्व । मङ्गलसंवादः = खशखबरी । प्रपञ्चः = ठगई। भाषा बनाओ। पासीद् विशेषा फलपुष्पवृद्धिः । सोऽध्यष्ट वेदांखिदश- नयष्ट । विद्वत्सभा मढजना न यन्ति । के शेरले पृच्छाति कोट- पालः । अधीमहे सम्पत्ति न्यायशास्त्रम् । कर्णेजपस्य वचनं नहि ते श गवन्ति । अयं न वैहासिकएष्यति प्रभो ! ।। संस्कृत बनाओ। फल और फूलोंकी विशेष वृद्धियी। दशरयने वेदोंको पढ़ाथा और देवोंका सत्कार कियाथा । विद्वानोंकी सभामें मूर्ख लोग नहीं जाते । कौन सोते हैं कोतवाल पूछते हैं । इस समय हम न्यायशास्त्र पढ़ते हैं । वे चुगलखोरकी बातें मही सुनते । हे स्वामिन् ! यह दिल्लगीबाज नहीं जायेगा। ये लड़के प्रान क्या पढ़ेंगे। अथाभयपदप्रकरणम् ॥ २०-दुह- दुहना, भरना। लट्-दोग्धि दुग्धः दुहन्ति धोक्ष दुग्धः दुग्ध दोमि ·(१.) दुवः दुह्मः । दुग्धे दुहाते दुहते धुझे दुहाथे धुरध्व दुहे दुढहे दुमहे । लिट् दुदोह दुदुहतुः दुदुहुः दुदोहिथ,दो. ग्ध दुदुहथुः दुदुह दुदोह दुदुहव दुदुहिम । दुदुहे दुदुहाते दुदुहिरे दुदुहिष दुदुहाथे दुहिध्ये दुदुहे दुदुहिवहे दुदुहिमहे । लुट्-दोग्धा दोग्धारौ दोग्धारः दोग्धासि, दोग्धासे । धोक्ष्य- ति, धोक्ष्यते । लोट-दोग्धु, दुग्धात् दुग्धाम् दुहन्तु दोग्धि दुग्धम् दुग्ध दोहानि दोहाव दाहाम । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् धुक्ष्व दुहाथाम् धुरध्वम् दोहै दोहावहै दोहामहै। लङ्-अधोग, क,अदुग्धाम् अदुहन् अधोग. क्, अदुग्धम् अदु- ग्ध अदोहम् अदुहु अदुह्म । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत अदु- ग्धाः अदुहाथाम् अदुग्ध्वम् अदुहि अदुहहि प्रदुमहि । वि० लिङ्-दुह्मात् दुह्याताम् दुयुः । दुहीत दुहीयाताम् दुही रन् । प्रा. लिङ्-दुह्यात दुधास्ताम् दुह्यामुः। धुक्षीष्ट धुक्षीया- स्ताम् धुक्षीरन् । लुङ्-अधुक्षत् अधुक्षताम् अधुक्षन । अधुक्षत, अदुग्ध अधुक्षाताम् अधुक्षन्त अधुनथाः, अदुग्धाः अधुक्षालाम् अधुक्षध्वम् अदुग्श्वम्, अधुले अधुक्षावहि, अदुहहि अधुक्षा. महि । लुइ-अधोक्ष्यत् । अधोक्ष्यत ॥ २१-दिह % वृद्धि, बढ़ना। दग्धि दिग्धः दिहन्ति धेक्षि दिग्धः दिग्ध देम दिहः ·. (४१) दिनः। दिग्धे दिहाते दिहते धिक्षे दिहाथे धिग्ध्वे दिहे दिहहे दिमहे । लिट्-दिदेह दिदिहतुः दिदिहुः दिदेहिय, दि. देंग्ध दिदिहथुः दिदिह दिदेह दिदिहिव दिदिहिम । दिदिहे दिदिहाते दिदिहिरे दिदिहिषे दिदिहाथे दिदिहिवे दिदिहे दिदिहिबहे दिदिहिमहे । लुट्-देग्धा देग्धारी देग्धारः।दे. ग्धासे । लुट्-धेक्ष्यति । धेक्ष्यते । लोट्-देग्धु । दिग्धामाल अधेग, क् । अदिग्ध । वि० लिङ्-दिह्यात् दिह्याताम् दिल्बु दिहीत दिहीयाताम् दिहीरन् । श्रा० लिङ्-दिह्यात् दिशा- स्ताम् दिशामुः। धिक्षीष्ट धिक्षीयास्ताम् धिक्षीरन् । लुङ् अधिक्षत् अधिक्षताम् अधिक्षन् । अधिक्षत, अदिग्ध अधिक्षा. ताम् अधिक्षम्त अधिक्षयाः, अदिग्धाः । लुङ्-अधेक्ष्यत् । अ. धक्ष्यत ॥'दुह' धातुके सुल्य दिहके भी सर्वत्र कप समझना चाहिये ।। २२-लिह = स्वादलेना, चाटना । लट्-लेढि लीढः लिहन्ति लेक्षि लीडः लीढ लेझिलिड लिम लीढे लिहाते लिहते लिखेलिहाथ लीव लिहे लिहहे लिमहालिट्--लिलेह लिलिहसुः लिलिलिलहिथ लिलीद लिलियुः लिलिह लिलेह लिलिहिव लिलिहिम । लिलिडे ·(४२) लिलिहाते लिलिहिरे लिलिहिषे लिलिहाथे लिलिहिवे लि. लिहे लिलिहिमहे । लुट-लेढा लेढारी लेढारा । लेढासे । लूट-लेक्ष्यति । लेक्ष्यते । लोट् लेदु, लीढात् लीडाम् लि. इन्तु लीदि, लीढात् लीढम् लीढ लेहानि लेहाव लेहाम । लीढाम् लिहाताम् लिहसाम् लिन लिहायाम् लीदवम् ले है लेंहापों लेहामहालङ्-अलेइ,इ,अलीढाम् अलिइन् अलेड् , अलीढम् अलीढ अलिहम् अलि अलिम । अलैंौढ आले. होताम् भलिहत अलीहाः अलिहाथाम् अलीदवम् अलिहि अलिहहि अलिमहि । वि०लिङ्-लिह्यात् । लिहीत लिही- याताम् लिहीरन्।मा०लिङ्-लिधार लिह्यास्ताम् लिह्यामुः। लिक्षीष्ट लिक्षीयांस्ताम् लिक्षीरन् । लुङ्-अलिक्षत् श्रलिक्ष- साम् अलिक्षन् । अलिक्षत, अलीढ श्रलिक्षाताम् अलिक्षन्त अलिक्षयाः, अलीहाः अलिक्षाथाम् अलिक्षध्वम्, अलीद्वम् अलिले मलिक्षावहि, अलिहवाहि अलिक्षामहि । लङ्-भले. क्ष्यत् । अलेक्ष्यत । २३-बृञ् = स्पष्ट बोलना - लट्-माह पाहतुः माहुः पाल्य मायुः । प्रवीति छूतः पुगन्ति प्रवापि श्याय प्रवीमि हाशमानते बुवाले भुवने ·ष बुबाये ध्वे ब्रुवे खूबहे छमहालिट्-सवाच कचतुः कः उचिथ, उवषय ऊचवुः ऊच उवाच,उवच ऊचिक अचिमा ऊचे ऊचाते अचिरे अचिष ऊचाये उचिध्ये ऊचे चित्र अचिमहे । वक्ता । वक्तासे । वक्ष्यति । वक्ष्यते । वातु हि अवाणिताम् ब्रुवाताम् अवताम् अष्व ब्रुवाथाम् अध्वम् अवै प्रवावहै ब्रवामहाअब्रवीत्.अबूताम् अब्रुवन् अनवी- तम् अत अब्रुवम् अबूब अब्रूम। अबूत अब्रुवाताम् अg- बत अवथा अब्रुवायाम् अश्रूध्वम् अब्रुवि भवहि अबमहि । इयान ब्रूयाताम् ब्युः । ब्रुवीत ब्रुवीयाताम् ब्रुवीरन् । उच्यात् उज्यास्ताम् उच्यासुः। वशीष्ट वक्षीयास्ताम् वक्षीरन् । अयोचर भवोचताम् अवोचन् । अवोचत अवोचताम् अवोन चन्त । अवक्ष्यत् । अवक्ष्यत । २४-ऊणुञ् = आच्छादन, ढांकना। लट्-ऊोति, जोति ऊर्णत: अर्णवन्ति ऊॉषि, उ- र्णोषि अथः । ऊर्गुष फणीमि,ऊर्णोमि फर्णवः ऊर्गुमः । उते अणुवाते वसे अणुपं . ऊर्गवाये अध्ये ऊर्णवे ऊर्णवहे कर्णमहे । लिट्-ऊर्णनाव अनुयतुः अर्णमदः अर्शनानिय उपेनविय अMनुषयुः अनुब ·(४४) ऊर्णनाव जीनव अनि विव ऊर्णन विमा ऊर्गनवे उर्णनवाते उसनविरे ऊर्णन मिष ऊर्गनुवाथे अनि विध्वे ऊर्णन कर्ण नुविधडे ऊर्णनविमहे । अणुविता, ऊर्णविता। अर्णवितासे, ऊर्णवितासे । अणुविष्यति, ऊर्णविष्यति । ऊर्णविष्यते, अर्णविष्यसे । उ तु, कर्णोतु उहि अर्णवानि अर्णवाब अर्णताम् अर्णवासाम् अवताम् ऊर्णष्व अर्णवाथाम् अणुध्वम् उर्ण अर्णवावहै ऊर्णवामहै । लङ्-मी- णोत् औगताम् और्णवन् । औप्त औहुंचाताम् और्ण वत वि० लिङ्--यात् ऊर्गुयाताम् ऊर्गयः । ऊर्गुवात अणुचीयाताम् अणुवीरन् । श्रा० लिङ्-ऊर्गयात् ऊर्णया. स्ताम् ऊगयासुः । ऊर्गविषीष्ट कर्णविषीयास्ताम् ऊर्णविधी रन् । ऊर्णविषीष्ट ऊर्णविषीयास्ताम् ऊर्णविषीरन्। लुङ्-औ- र्णावीत् और्णाविष्टाम् और्णाविषुः । औणवीस आणविष्टाम् प्रोणविषुः । श्रौर्णवी औगुगविष्टाम् औणुविषुः आणविष्ट और्णविषाताम् और्णविपत । भौविष्ट औणुविषाताम् भौ- पेविषत । लङ्-और्णविष्यत् औरणविष्यत् और्णविष्यत, प्रणित्रिव्यत॥ लवाम-लौंग । पल्वलम्सालैयाापललम्-मांसासलिलम्- ·(४५) पानी । ललाटम्-माया । वतिः-बत्ती । बर्षिक: बटेर । मिदाय: गर्मीका समय । तितऊः चलनी । शर्पः-सूपः। वदनम्-मुख । सदनम् स्थान । प्रत्यवसानम्-मोजन । सौ. रभ्यम्=मुगन्धि । दाक्षिण्यम्-चतुराई । पर्जन्यः मेघ । शि- विरम् छावनी । चपला=विजली । व्यजनम्=पंखा । मक्षा- लनम् = धोना । सविधम् = समीप । तूलम् = गई । मूलम्= जड़ । तृष्णा-लोभ । धिषणा = बुद्धि ।। भाषा बनाओ। दुहन्ति धेनूः पुरुषाःपयोनः । देग्धि क्षीरेण पौरुषम् । लि. हन्ति धेनोवत्स्यान्। रसं लीढि रुपं जहि । स्वस्तये वायुमुप- अनावहै । ब्रवीमि सत्यं सदने पठामि । लवङ्गतलस्य भवि- ध्यति किम् ? ऊोतु वखेण मुखं स्वकीयम् । प्रत्यवसानाय वजन्ति ब्राह्मणाः॥ पीडाललाटे कथमस्तितेवटो!। वर्तिनो. दीपके तैल शयेऽहं त्वमधीथाः । अन्धकवर्तकीयेन का न्यायेन सिध्यिति ? तृष्णे ! देवि ! नमस्तुभ्यम् । संस्कृत बनाओ। हमारे भादमी गउओं का दूध दुहते हैं । दूधसे पुरुषार्थ बढ़ता है। गायें बछड़ों को चाटती हैं। तू रसको चाट और क्रोध ·को छोड़। कल्याणार्थ हम वायुका सम्यक् व्याख्यान करें। में सच कहताहूं कि घर पर पड़ताहूं। लौंगके तेल का क्या होगा । आप कपड़े से अपने मुखको ढांकलें । भोजनके लिये ब्राह्मण माते हैं ब्रह्मचारिन् ! तेरे माथेमें पीड़ा क्यों है । मेरे दीपक में नं वत्ती है और न तेल अतएव में सोता हूं और तू पढ़ । अन्धकी घटेर 'इस ' न्याय से कार्य सिद्ध होता है | अथ जुहोत्यादिगणप्रकरणम्॥ १-दु-दना, लेना, हामकरना। लट्-जुहोति जुहुतः जुवति जुहोषि जुहुथ जुहुथ जुहोमि जुहुवः जुहुमः । लिट्-जुहवाञ्चकार जुहवाञ्चक्रतुः जुहवाञ्चक्रुः जुहवाम्बभूव । जुहवामास । जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः जुहोय, जुहरिथ जुहुवथुः जुहुव जुहाच, जुहव जुहुविक जुहुषिम । होता । होष्यति । लोट-जुहोवु, जुहुतात् जुडुताम् जुहतु जहुधि नुहुसार जुहुतम् जुहुत जुहवानि जुहवाव जुहवाम । अजुहोद भजुहताम् अजुहवुः अजुहोः अजुहुतम् अजुहुत अनुहवम् भजुहुष अजुहुम । विधिलिइ-जुहुयात् जुहुयाताम् जुहुयुः राहुयाः जुहुयातम् जुहुयात जहयाम् जुहुयाव जुहुवामामा. लिए-हयात् हयास्ताम्यासुः । लुङ्-महौषीत् महौष्टाम्

·(१७)
महौषुः महीपी। महाष्टम् अहौष्ट महापम् अहोष्ण महोष्म ।
ल-अहोष्यत् ॥
२-नि-भी = भयंकरना, डरना।
लट्-विभेति विमितः, बिभीत: बिभ्यति विभेषि विभिथः,
विभीथः बिभिथ, विभीथ विभेमि बिभिवः,बिभीवः विमिमः,
बिपीमः। लिट्-बिभयाञ्चकार । बिभयाम्बभूव । विभया-
मास । बिभाय बिभ्यतुः बिभ्यः विमेष, बिभायथ विभ्ययुः
विभ्य बिभाय, बिमय बिभ्यिव विभ्यिम । भेता। मेष्यति ।
लोट् विभेतु, विभितात्, चिमासान् विभताम्, विभीताम्
विभ्यतु बिभिहि, विभीहि, बिभितात्, विभीवात् विभितम्-
विभीतम् विभित, विभीत विभयानि विभयाव विभयाम।
लङ्-अबिभेद अविभिताम्, अविभीताम् अविभयुः अविभः
अबिमितम् अविभीतम् अविभित, अबिपीत अविभयम् अ.
विभिव, अविभाव अविमिम, अबिभीम । वि० लिङ्-विमि-
यात्,विभीयात् विभियासाम् विभीयाताम् बिभियुः, बिभीयुः
विभियाः,विमीया:विभियातम् विभीयातम् विभियात विभी
याम विभियाम्,विमीयाम् विभियाव, विभीयाव बिभिवात,
विमीयाम पालिकू-भीयात् भीयास्ताम् भीयामागलुङ
भौषीत् अभेष्टम् अौर अभेष्यत् ।।
-

·(४८) ३-ट्री = लज्जा शर्म ॥ लट्-जिरुति जिहीत: जिद्रियति जिहषि जिट्टीयः जिही थ निड्रोमि जिहीवः जिहीमः । लिट्-जिहयाञ्चकार । जिहू याम्बभूव । जिहूयामास । जिहाय निहियतुः जिहियुःजिह्य जिहूयिथ जिहियथुः जिहिय जिहाय, जिय जिट्रियिव जिति यिम । हूता । हेष्यति । निहेतु, जिहीतात् जिहीताम् जिह्रिय तु जिहीहि, जिहीतात् जिह्रीतम् जिह्रीत जियानि जिहूयाव जिहयाम । लङ्-अजिहून अजिहीताम् अजिहियुः अजिहः अजिही तम् अजिहीत अजिट्टियम् अजिहीन अजिहीम । दि. लिङ्-जिहीयात् जिहीयाताम् जिहीयुः । श्रा०लिङ्--ड्रीया हायास्ताम् हायासुः । अद्वैषीत अष्टाम् अद्वैषुः । अहेष्यत्।। ४-पृ= पालना, पूराकरना, भरना। लङ्-पिपत्ति पितः पिपुरति पिपपि पिपूर्वः पिपूर्थ पिप- मि पिपूर्वः पिपूर्मः । लिट-पपार पप्रतुः, पपरतुः पनुः, पपरुः पपरिय पपथुःपपरथुः पम,पपर पपार,पपर पपिपपपरिव पनिम, पपरिम । लुइ- परिता, परीता । परिष्यति, परीष्यति । 'लोट-पिपतु पिपूर्तत पिपूर्वाम् पिपुरतु पिपूर्हि, पिपूर्तात पिपूर्तम् पिपूर्त पिपराणि पिपराव पिपराम लक्-अपिपः अ .

·WA (४९) पिपूर्तम् अपिपूत अपिपरम् अपिपूर्व अपिपूर्म । वि०लिङ्- पिपूर्यात् पिपूर्याताम् पिर्युः पिपूर्याः पिपूर्यातम् पिपूर्यात पिपूर्याम् पिपूर्याव पिपूर्याम । प्रा० लिङ्-पूर्यात् पूर्यास्ताम् पूर्यासुः पूर्याः पूस्तम् पूर्यास्त पूर्याप्तम् पूर्यास्त्र पूर्यास्म । लुङ्-मारीत् अपारिष्टाम् अपारिषुः।अपरिष्यत् अपरीप्यत्।। ५-ओहाक्--हा = त्याग छोड़ना । . लट्-जहाति जहिनः,जहीतःजहति जहासि जहियः,जहीथ जहिय, जहीथ जहामि जहिवः, जहीवः जहिमः, जहीमः । लिट्-जहाँ जहतुःजहुः जहिथ, जहाथ जहथुः जह जहाँ जहिव जहिम । हाता । हास्यति । जहातु, जहितात, जहीसात् जहिताम् , ज- हाताम् जहतु जहाहि, जहिहि, जहीहि जहितम्, जहीतम् ज. हिन, जहीन जहानि जहाव जहाम । लङ्-अजहान अजीह- ताम्, अजहीताम् अजहुः अजहाः अजहितम्, अजीतम् अजहित, अजहीत : अजहाम् अजहिव, अजहीव अजहिम, अजहीम । वि०लिङ्-जह्यात् जह्याताम् जयुः हेयात् हेयास्ताम् हेयासुः लुङ्-महासीत् अहासिष्टाम् अहासिषुः महास्यत् ।

·Cal
६.
(५०)
अथात्मनेपदिनः॥
६-माङ् = मान, मापना, तोलना ।
लट्-मिमीते मिमाते मिमते मिमीषे मिमाथे मिमीध्ये
मिमे मिमीवहे मिमीमहे । लिट्-ममे ममाते ममिरे ममिषे
ममाथे ममीध्वे ममे ममिवहे ममिमहे । माता । मास्यते ।
लोट-मिमीताम् मिमाताम् मिमताम् मिमीष्व मिमाथाम्
मिमीध्वम् मिमै मिमावहै मिमामहै। लङ्-अमिमीत अ.
मिमाताम् अमिमत अमिमीथाः अमिमायाम् अभिमीध्वम्
अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि । वि.लिङ्ग मिमीत
मिमीयाताम् मिमीरन् । मासीष्ट मासीयास्ताम् मासीरन् ।
लुङ्-मास्त अमासाताम् अमासत ममास्थाः अमासाथाम्
अमाध्वम् अमासि अमास्वहि अमास्महि । अमास्यत ।।
७-ओहाइहा - ज्ञान, गमन, प्रारण ।
ल-जिहीले बिहाते निहते बिहीषे जिहाथे निहीध्व
जिहे निहीच हे जिहीमहे । लिट्-अहे जहाते जहरे अहिष जहाथे
जहीवे जहे जहिकहे जाहिमहे। हाता हास्य तालोट् - लिहीताम्
जिहासाम् जिहताम् जिहीष्व जिहाथाम् जिही वम् जिह नि-
छावहै जिहामहै। लक-बानिइति अमिहासाम् अनिहत अखि
हाथा प्राजिहानाम् अजिमीदवस् भजिहि प्राणिविति मजि-

·(५१)
हीमहि । वि.लिङ्-निहीत जिहीयाताम् जिहीरन् । हासीट
हासीयास्ताम् हासीरन् । अहास्त श्रहासाताम् महायत
अहास्यत॥
अघम् = पाप । अनघम् = पुण्य । अङ्कनम् = मोहर ।
कौक्कुटिकः = दम्भी । क्रयिकः = व्यापारी ।सुधा = कलई,
चूना । गन्धमुखा = छडूंदर । पश्यतोहरः-सुनार। पिठर:=
थाली। वाचाटः = बकबादी । वागुरिक: = शिकारी ।
कुलायः - घोंसला । प्रसन्नता = खुशी। मवीणः = चतुर ।
मदकटः = खांड़, चीनी । मधुकरः = भौंरा । मेदुरम् =
चिकना) वल्कलम् = छिलका, छाल । प्रत्यूहः = विघ्न ।
यवनिका कनाता सहायता= मदद । सामग्री - सरंजामा
उपवनम् = वाग । कुञ्चिका = कुंजी । मचिका - कुर्सी।
उपक्रमः = प्रारम्भ । व्यतिक्रमः- उलटावामीकरम्-सोना
भाषा बनाओ।
जुहोति हव्येन हिरण्यरेतसम् । अघाद् विममि सर्वदा ।
पिर्मि पात्रं भवतां जलेन । जहाहि निद्रां पठनं विधेयम् ।
मिमीते पश्यतोहरः । निहीते पालकोक्यिाम् । मदकर
ऋयिकोकहते प्रभो। मधुकरान लिइन्सि रस को निमिः

·(५२)
मीसहत्या । पाटी लोकांटो| उपक्ने पवनं न निसेवते
सहायतां वाञ्छति पञ्चकोऽयम् ॥
संस्कृत बनाओ।
वह सामग्रीस आनिमें हवन करता है । मैं पापसे सदा
डरता हूं। मैं आपके वर्तनको पान से भरता हूं। तू नींद को
त्याग और पड़ । सुनार सोनेको तोलता है । बालक विद्या
को मात करता है । हे स्वामिन ! व्यापारी शकरको लिये
जाता है । क्या कविजी ! भौरे रसको नहीं चाटते ? । नीच
सङ्गतिसे लज्जित होता हूं। यि लड़के ! किवाड़ लगाले ।
क्या आप बाग़ में हवा नहीं खाते । यह जालसान मदद
चाहता है।
अथोमयपदिनः ॥
८-डुभृञ्-भूधारण, पोषण ॥
लट्-विमति बिभृतः विभ्राति विभाष बिभृथः विभृथ बि.
माम विभृवः विभूमः । विभृते बिभ्राते बिभ्रते बिभषे विभ्राधे
विभृध्ने बिभ्रे विभृवहे विभूमहे । लिट्-बिभराक्षकार । बि-
'भगम्बर । बिभरामास । बमार बभ्रतुः बभुःबमर्थ बभ्रयुः

·(५३) बभ्रबमार,बभर बभूव बभूमाविमराञ्च विभाम्बभूवाविभ- रामासाबने बभ्राते बभ्रिरे बप भ्र थे बमुद्रवे बभ्रे बभूवहे बममहे । लुट्-भर्ता भर्तासि भनासे।भारेप्यति भरिष्यतालोद- विमर्नु, विभृतात् विभृताम् बिभ्रतु विभाइ, विभृतात् विभृतम् बिभृत बिभराणि बिभराव विभराम । विभूताम विभ्राताम् बिभ्रताम् विभून विभ्राथाम् विभृध्वम् विद्म विभ्राव है बिभ्रा. महै । लङ्-अविभः अविभृताम् अविभः अविभः अविमृतम् अविर्भूत अविभरम् अबिभूव अविभृम । अविभृत अविभ्रा ताम् अविनत अबिभृथाः अविभ्राथाम् अविभृध्वम् अविभ्रि श्रीवभृवहि अविभृमहि । वि० लिङ्-विमृयात् विभू. याताम् विभृयुः विधीत विभ्रीयाताम् पिभ्रीरन् । प्रालि भ्रियात् भ्रियास्ताम् भ्रियासुः । भृषीष्ट भृषीयास्ताम् मृषी- रन् भृषीष्ठाः भूषीयास्थाम् भषीद्वम् अपीप भृषी वहि भूषी- महि । लुङ्-अभार्फत् अभाष्टीम् अभाषः । अभृत अभृषा- ताम् अभृषत अभृथाः अभूषाथाम् अभवम् अभूषि अभृष्वहि अभष्माहि । अमरिष्यत् । अभरिष्यत ।। ६-डुदा-दा-देना। लट्-ददाति दत्तः ददति । दत्चे ददाते ददते दत्से ददाये

·(५१)
दध्ये ददे दहे दहमहे । लिट्-ददौ ददतुः ददुःददिथ,
ददाथ ददथुः दद ददौ ददिव ददिम । ददे ददाते ददिरे
ददिषे ददाथे ददिध्वे ददे ददिवहे ददिमहे । लुट-दाता
दातासि । दातासे । दास्यति । दास्यते । ददातु । दत्ताम्
ददाताम् ददताम्। लङ्-श्रददात् अदत्ताम् अददुः अददाः
अदत्तम् अदत्त अददाम् अदद अदभ। श्रदत्त अददाताम्
श्रददत प्रदत्थाः अददाथाम् अदद्ध्वम् अददि अदद्वाह
भदहि । वि० लिङ्-दद्यात् दद्याताम् दधुः । ददीत ददी-
यासाम् ददोरन् । प्रा०लिङ्-देयात् देयास्साम् देयामुः
दासीष्ट दासीयास्ताम् दासीरन् । लुइ-अदात् अदाताम्
अदुः अदित अदिषाताम् अदिषत । अदास्यत् । अदास्यत॥
१०-दुधाञ्-धा धारणकरना-पालन ॥
लट्-दधाति यत्तः दधाति दधासिधस्थः धत्थ दधामि दध्यः
दध्मः। धत्ते दधाते दधते धत्से दयाथे धद्ध्ये दधे दध्वहे द.
ध्महे । लिट्-दधौ धतुः दधुः दधिय, दधाय दधथुः दध
दधौ दधिव दधिमा दधे दधात दधिरे दधिषे दधाथे दधिध्वे
दषे दधिवह दधिमहे । नुह-धासा । यातासे । धास्पति

·धास्यते। लोद-दधातु, धत्तात् धचाम् दधतु धेहि,धत्तात् धत्तम् धत्त दधानि दधाव दधाम। धत्ताम् दधाताम् दयताम् धत्स्व दधाथाम् धध्वम् दधै दधावहै दधामहै । लङ्-अदधात् श्रध. ताम् अदधुः अदधाः अधत्तम् अधत्त अदधाम् अदध्व अदध्मा अधत्त अदधाताम् अदधा अवस्थाः अदयाथाम् अधध्वम् अदधि अदध्वहि अदध्महि । वि०लिङ्-दध्यात् दध्याताम् दध्युः । दधीत दधीयाताम् दधीरन् । प्रा०लिङ्-धेयात् धेया. स्ताम् धेयासुः । धासीष्ट धासीयास्ताम् धासीरन् । लुङ-अ- धात् अधाताम् अधुः । अधिन अधिषाताम् अधिषः । अधास्पद अधास्यते ॥ ११-णिजिर् = शुद्धि, पालन । लट्-नेनेक्ति नेनिक्तः ननिजति नेनेक्षि नेनिक्थः नेनिक्थ नेनेग्मि नेनियः नेनिज्मः । ननिक्ते नेनिजाते नेनिजते ने- निक्षे नेनिजाथे नेनिग्ये नेनिने नेनिज्वहे नेजिज्महे । लिट्- निनेज निनिजतुः निनिजुः निनेजिय, नेनेक्यं निनिजयुः नि- निज निनेज निनिजिव निनिजिम । निनिजे निनिजात निनिजिरे निनिजिष निनिजाथे निनिनिध्वे निनिजे निनि- जिनहे निनिजिमहे । लुट्-नेता नेतारी नेक्तारः नेतासि । -

·.(१६)
नेतासे । नेक्ष्यति । नेक्ष्यते । लोट्-नेनेक्तु, मेनिक्तात् भनि.
ताम् नेनिजतु नेनिधि, नेनिक्तात् नेनिक्तम् नेमिक्त
नेनेजानि नेजाब नेनेजाम । ननिक्ताम् नेनिजाताम् ननि-
जताम् नेनिक्ष्व नेनिजाथाम् ने निग्ध्वम् नेने मेनेजारहै नेने-
जामहै। लङ् अनेनेग, अने निक्ताम् अमेनिजःअनेनेग,क् अने
निक्तम् अनेनिक्त अनेनेजम् अनाव अनेनिज्म । अनेनिक्त
अनेनिजाताम् अनेनिजस अनेनिक्थाःअनेनिजाथाम् अनेनिग्ध्वम्
अनेनिजि अनेनिज्वाहे अनेनिज्माह । वि.लिङ्-नेनिज्यात्
नेनिज्याताम् ननिज्युः । मेनिजीत नेनिजी याताम् नेनिजी रन् ।
श्रा० लिङ्-निज्यात् निज्यास्ताम् निज्यासुः । निक्षीष्ट नि-
क्षीयास्ताम् निक्षीरन् । लुङ्- अनैक्षीत् । अनक्ताम् अनैक्षुः ।
अनिजन् अनिजताम् अनि जन् । पानेक्त अनिजाताम् अनि-
जत अनिक्था: अनिजाथाम् अनिम्ध्वम् अनिजि निज्वाह
अनिज्महि । अनेक्ष्यत् । अनेक्ष्यत ।
. रधिक:-रथी, स्थवानाअश्वारोहः = सवार। पाथेयम् =
सफरखर्चा । गोमयम् = गोबर । श्रासिकः = तलवा
स्वाला । याष्टीकः = लाठीवाला । शाक्तीक: %3D
भालेवाला । धानुष्कः = धनुष्धारी । मण्डलाधिपति-
-

·(५७) कलेक्टर । मण्डलसन्धान = कमिश्नराप्रेक्षामन्दिरम् = थि: येटराविकनमस्तिष्कः = पागलाप्रातःकृत्यम् = शौचस्नानादि बाहुयुद्धम् = कुस्ती । भवितव्यता = किस्मत, होनी । स्निग्ध- सा%D चिकनाई। रूक्षता = रूखापन । मित्रता = दोस्ती । शत्रुता %D दुश्मनी॥ भाषा बनाओ। रान्मे वरद्वयमुररीकपूर्वमेर, याचे विभतु भरतस्तव राज- लक्ष्मीम् । वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायम् , सौमित्रि मै थिलमुतासहितश्च रामः । दाना न दापयति दापयिता न दत्ते । मेधा मे वरूणोददातु । विद्यार्थिनोविदधते यतिनां प्रणामान्। विज्ञात दोषेषु दधाति दण्डम् । न सर्वाणि वस्त्राणि नेनेक्ति भृत्यः । अश्वारोहा न धावन्ति याष्टीका नन्ति दारकान्। यु ध्यन्ते बाहुयुद्धं ते॥ संस्कृत बनाओ। (केकयी बोली ) जो मेरे लिये दो वरदान पूर्व ही स्वी. कुत किये हैं उनकी मैं मांगती हूं-भरत तुम्हारी राजगही को भोगे और लक्ष्मण तथा सीतासहित रामचन्द्र १४ वर्ष तक वनमें रहें। दाता दिलवाता नही और दिलवाने वाला

·(५८)
देता नहीं । हे परपात्मन् ! मेरे लिये पवित्र बुद्धि दीजिये।
संन्यासियों को विद्यार्थी प्रणाम करते हैं। सा कपड़ों को नौकर
साफ नहीं करता।सबार नहीं दौड़ते लवाज लड़कोंको मारते हैं
वे कुश्ती लड़ते हैं।दोषों के जाननपर जो राजा दण्ड देता है।
अथ दिवादिगणप्रकरणम् ॥
१-दिवु = क्रीडा,जीतनेकी इच्छा, जुआखेलना
व्यवहार, चमक, स्तुति हर्ष, मद, स्वप्न,
शोभा,ज्ञान, गमन,प्राप्ति ।
लट्-दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति दीव्यसि दीव्यथा दीव्यथ
दीव्यामि दीव्यावः दीव्यामः । लिट्-दिदेव दिदिवतुः
दिदिवुः दिदेविथ दिदिवथुः दिदिव दिदेव दिदिव दिदिम।
देवता । देविष्यति । दीव्यतु, दीव्यतात् दीव्यताम् दीव्यन्तु
दीव्य, दीव्यतात् दीव्यतम् दीव्यत दीव्यानि दीव्याव
दीव्याम । अदीव्यत् अदीव्यताम् अदीव्यन् । दीन्येत् दीव्ये-
ताम् दीव्येयुः । दीव्यात् दीव्यास्ताम् दीव्यासुः । प्रदेवीत्
प्रदेविष्टाम् अदेविषुः । प्रदेविष्यत् ॥
२-पिबु = सीना।
सीव्यति । सिषेक सिषिवसुः सिपिवुः सिषेविय सिषिवयुः
M

·(५९)
सिपिच सिषेप सिषिविव सिषिविम । सेविता सेविष्यति ।
सीव्यतु । असीव्यत् । सीव्येत् । सीव्यात् । असवीत असे.
विष्टाम् असेविषुः । श्रसेविष्यत् ।।
३-नृती 3 नाचना, उछलना।
मृत्यति । ननत ननृततुः ननृवुः मननिय मनृतयुः नुन
ननत ननृतिक ननृतिम । नर्तिता । मतिष्यति,नयति। नृत्य।
अनृत्यत् नृत्येत् । नृत्यात् । अनीत् अनतिष्टाम् अनतिषुः ।
अनतिष्यत्, अनस्यत् ।।
= घबड़ाहट, डरना।
त्रस्याति तस्यतः त्रस्यन्ति । सात असतः सन्ति । तत्रास
तत्रसतुः तनमुः तपसिथ तत्रसथुः सत्रस तत्रास, तत्रस तत्र.
सिव तत्रसिम,पक्षे-तत्रास सतुः त्रेमुः। त्रसिता। त्रसिष्यति ।
अस्यतु, त्रसतु । अत्रस्यत्, अत्रसत् । प्रस्येत, असेत् । अस्यात्
अस्यास्ताम् अस्यासुः । अत्रासीत् अत्रासिष्टाम् अत्रासिषुः ।
अत्रसिष्यत् ।।
५. श= छीलना, बारीककरना।
श्यति श्यतः श्यन्ति । शशौ शशतुःशःशशिव, शशाथ
AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA
४-त्रसी

·(६०)
शशयुः शश शशौ शशिव शशिम । शाता । शास्यतिश्यितु।
अश्यत् । श्येत् । शायात् । अशात, अशासीत् । अशास्यत्।।
६-छो
छेदना, बांधना।
बचति । चच्छौ चच्छतुः चच्छुः । छाता । छास्यति । छ्यतु
अच्छ्यत् । छ्येताछायात्।अच्छासीत्,अच्छात्।अच्छास्यत् ।।
७.-षा = नाशकरना, समाप्ति ।
स्यति । ससौ ससवुः ससुः । साता । सास्यति । स्यतु ।
अस्यत् । स्येत् । सायात् । असासीत्, असात् । असास्यत्॥
८.-दो
यति । ददौ ददतुः ददुः । दाता। दास्यति । यतु । अद्यत्।
येत् । देयात् । अदात् । अदास्यत् ।।
६-व्यध = ताडन, दुःखदेना।
विध्यति विध्यतः विध्यनिन । विव्याध, विविधतुःविविधुः
विव्यधिथ,विव्यद्ध विविधथुःविविध विव्याध, विव्यध विवि-
धिव विविधिम । व्यद्धा। व्यत्स्यति । विध्यतु। अविध्यत्
विध्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् अव्याद्धाम् अव्यात्सुः ।
अव्यात्सीः अव्याद्धम् अव्याद श्रव्यात्सम् अव्यात्स्व
अव्यात्स्म । अव्यत्स्यत् ।।
तोड़ना।

·(६१)
१०-पुष = पुष्टि, पालन, मज़बूती।
पुष्यति । पुपोर पुपुषतुः पुपुषुः पुपोषिथ, पुपोष्ठ पुपुषथुः
पुपु ष पुपोष पुषुपिर पुपुषिम । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुष्यतु ।
अपुष्यत् । पुष्येत् । पुष्यात् । अपुषन् अपोक्ष्यत् ।।
११-शुष%3D
सूखना।
शुष्यति । शुशाप शुशुषतुः शुशुषुः शुशापिथ, शुशोष्ठ शुशु.
पथुः शुशुष शुशोष शुशुषिव शुशुषिम । शोष्टा। शोक्ष्यति ।
शुष्यतु । अशुष्यत् । शुष्येत् । शुष्यात् । अशुषत् । अशोक्ष्यत्।।
१२-णश- नाश, लोप. छिपना ।
नश्यति । ननाश नेशतुः नेशुः नेशिथ, ननष्ठ नेशथुः नेश
ननाश ननश नेशिव, ननंश्व नेशिम, ननंश्म । नशिला, नष्ट
नशिष्यति नक्ष्यति । नश्यतु । अनश्यत् । नश्येत्। नश्यान् ।
अनशन् । अनशिष्यत्, अनझ्यत् ।।
अथात्मनेपदिनः॥
१३-सूङ् = जन्म, उत्पत्ति, पैदाइश।
लट्-सूयते सूयते सूयन्ते सूयसे सूयेथे सूयध्वे सूये सूया-
वहे सूयामहे । लिट्-सुषुचे सुपुत्राले सुषुविरे सुषुविष सुषुवाथे
सुषुविध्वे सुषुने सुषुविवहे सुषुधिमहे । सविता, सोसा सकि-

·(१२)
प्यते, सोष्यसे । सयताम् सूयेताम् सूयन्ताम् । असूयत
असूयेताम् असूयन्त । सूयेत सूयेयाताम् सूयेरन् । संविषीष्ट,
सोषीष्ट । असविष्ट असविषाताम् असविषत, असोष्ट असो-
षाताम् असोष्यत । असविष्यत, असोष्यत् ।।
१४-दूङ् = परिताप, क्लेश, दुःख होना।
दूयते । दुदुवे दुदुवाते दुदुविरे दुदुविषे दुदुवाथे दुदुविध्वे
दुदुवे दुदुविवहे दुदुविमहे । दविता। दविष्यते । यताम् ।
अद्यत । दूयेत । दविषीष्ट । अदविष्ट । अदविष्यत ॥
१५-दीर = क्षय, नाश, अदर्शन ।
दीयते । दिदीय दिदीयाते दिदीतयेरे । दाता । दास्यते ।
दीयताम् । अदीयत । दीयेत । दासीष्टाअदास्त अदासाताम्
अदासत । अदास्यत ।
नलिका = नाली । परिखा = खाई । गालिका = गाली।
चन्द्रिका = चांदनी । चुडिका%D चल्हा पिल्लिका- चील।
कन्यका लडकीपर्यवेक्षका इन्स्पेक्टर। नि:श्रेणी = सीड़ी।
तैमस्किः = रसोंधिया । प्रमायः = माग। निस्वग्रहः = मुक्ति,
रिहाई। गतियन्त्रम् - एंजिन । संलापयत्री - टेलीफोन ।
मोहगन्धाक्लोहफार्म । घेक्लनम् - चिलमा ।

·थ १३) भाषा बनाओ। कन्या दीव्यन्ति सीव्यन्ति कन्दुकं नहि शाटकम् । मयूरा- अत्र नृत्यन्ति । त्रस्यन्ति सिंहान्नहि कन्यका इमाः । खट्वाः श्यान्ति न तक्षकाः । लक्षं छ्यन्ति न सैनिकाः । श्यन्ति प्रमा- मम दाडिमानि । उपवने नलिकांद्यतिकोनरः। विध्यन्ति चित्तं वचनानि तस्य । पयसा पुष्यति वृक्षोनीहारेण च शु. प्यति । नश्यन्ति पापानि पुरा कृतानि । एकः प्रसूयते जन्तु. रेक एव प्रलीयने । अहोनितान्तं हृदयं विदूयते । उपधया शि- शवा ! धनमर्जितं झटिलि नश्यति नश्यति पश्यत । संस्कृत बनाओ। लडकियां धोती नहीं सीसी गेंद खेलती हैं। यहां मोर नाचते हैं । ये लड़की सिंहसे नहीं डरती । बढई खाटोंको नहीं छोलते हैं । फौंजी निशाना नहीं बांधते । मेरे अनारों को रास्ते में नष्ट करते हैं। बारा में नालीको कौन श्रादमी तोड़ता है। उसके वचन मेरे चित्तको दुःख देते हैं। जलसे वृक्ष पुष्ट होता है और पालेसे सूख जाता है। धर्म से पूर्व किये हुवे पाप नए होजाते हैं। जीव अकेला पैदा होता है और अकेला ही मरता है । अहह ! अतिशय मन पीडिस होता है। श्राप 1 ·( ६४ ) बालको ! दखो कपटसे धन इकट्ठा किया हुआ शीघ्र नष्ट होजाता है। १६-डीङ = आकाशगति, उड़ना। डीयते, उड़ीयते । डिड्ये डिड्याते डिजियरे। डयिता। डयिष्यते । डीयताम् अडीयन । डीयेत । डयिषीष्ट। अडयिष्ट । अडयिष्यत । १७-पीङ् = पीना, पान। पीयते । पिप्ये पिप्याते पिप्यिरें । पेता । पेष्यति । पीयताम् अपीयत । पीयेत । पेषीष्ट । अपेष्ट अपेषाताम् अपेषत । अपेष्यत ॥ १८-माङ = मान, मापना, नापना। मायते । ममे ममात ममिरे । माना । मास्यते । माय. ताम् । अमायत । माये । मासीष्ट । अमास्त प्रमासाताम् अमासत । अमास्यत ।। १६-जनी = जनन.जन्म,प्रकट होना,पैदाइश । जायसे । जझे जज्ञात जज्ञिरे । जनिमा । जनिष्यते । जाय- नाम् । अजायत । जायत । जनिषीष्ट । अनि, अजनिष्ट अजनिषाताम् अजनिषत । अजनिष्यग ।।

·(६५) २०--दीपीदीधि, चमक, प्रकाश । दीप्यते । दिदीपे दिदीपाते दिदीपिरे । दीपिता। दीपि- ष्यते । दीप्यताम् । श्रदीप्यत । दीप्येत । दीपिषीष्ट अदीपि, अदीपिष्ट अदीपिषाताम् अदीपिषत । अपिष्यत । २१-पद % ज्ञान, गमन, प्रापण । पद्यते । पेदे पेदाते पेदिरे । पत्ता । पत्स्यते । पद्यताम् । अपयत । पद्येत । परसीष्ट पत्सीयास्ताम् पत्तीरन् । अपादि अपत्साताम् अपत्सत । अपत्स्यत । २२--विद = सत्ता, होना। विद्यते । विपदे विविदाते विविदिरे । वेत्ता । वेत्स्यते विद्यताम् । अविद्यत । विद्यत । वित्सीष्ट । अवित्त अवि- साताम् अवित्सत । अवत्स्यत । २३. बुध% जानना, समझना ॥ वुध्यते । बुबुधे बुबुधाते बुधिरे। बोद्धा । भोत्स्यत । बुध्य- साम् । अबुध्यत । बुध्येत । मुत्सीष्ट भुत्सीयास्ताम् भुत्सीरन् । अबोधि, अबुद्ध अभु-साताम् अभुत्सत अबुदाः अभुत्सा थाम् अभूदूध्वम् अबोधि अभूत्स्वहि अभ्त्स्महि । अभोत्स्यत

·Mataram
RALAAMROMANSMALI
THAN
२४-युध- प्रहार, लड़ना॥
युध्यते । युयुधे। युयुधाते युयुधिरे। योदा । योत्स्यते ।
युध्यताम् । अयुध्यत । युध्येत । युस्सीष्ट । अयुद्ध अयुत्ता-
ताम् अयुत्सत । अयोत्स्यत॥
२५-सृज - त्याग, छोड़ना, बनाना॥
सृज्यते । ससृजे ससृजाते ससृजिरे । स्रष्टा । स्रक्ष्यते ।सृज्य.
ताम् । असृज्यत । सृज्येत । सूक्षीष्ट । अमृष्ट असृक्षाताम्
असूक्षत। असक्ष्यत ॥
अथोभयपदिनः॥
२६-मृष = तितिक्षा, सहनकरना॥
मृष्यति, मृष्यते । ममर्ष ममृषतुः ममृषः, ममृषे ममृषाते
ममृषिरे । मर्षिता मर्षितासि, मर्पितासे । मर्षिष्यति, मर्षि-
प्यते । मृष्यतु, मष्यताम् । अमृप्यत्, अमृष्यत । मृध्येत्,
मस्येत । मध्यात्, मर्षिषीष्ट । अमर्षीत्, अमर्पिष्ट। अमर्षि-
ष्यत, अर्षिष्यत ॥
२७-णह - बन्धन, बांधना ॥
माति, नह्यते ! ननाह नेहतुः नेहुः, नेहे नेहाते नेहिरे।

·HINNAMON (६७) मद्धा नद्धारौ नद्धारः नद्धासि, नद्धासे । नत्स्यति, नत्स्यते। नातु, नासाम् । अनात्, अनह्यतः । न त्, नत । नहात, नस्सीष्ट नत्सीयास्ताम् नत्सारन् । अनात्सीत् अनाद्धाम् अनास्सुः अनारसी: अनादम् अनाद्ध अनात्सम् अनात्स्व अनात्स्म। अनद्ध अनत्साताम् अनत्सत । अनत्स्यत्, अन- त्स्यत । कल्पितोदन्तः = दन्तकथा । स्पर्धा = दूसरेको दबाने की इच्छा । अस्तोकम् = बहुत । स्तोकम् = कम । भागिनेयः = भानजा । पान्था = पथिक, रास्तगीर । लवः - लेश। कथा वार्ता । ध्वान्तम् = अन्धकार । भीषणम् - भयंकर । उपसं- हारः = समाप्ति। उत्सङ्गः = गोद । श्वपचा - मेहतर। शी. पम् = शिर । शिक्यम् = छौंका। मतीरम् = किनारा । कल्म- षम् = पाप । सकलम् = सब । कातरः - भीक, डरपोक । अच्छम् = स्वच्छ, साफ । पायसम् -खीर ।। भाषा बनाओ। उड्डीयन्ते खगास्तत्र पीयन्ते विमलं जलम् । माता मायते वसनम् । न जायवे म्रियते वा कदाचित् । दीयन्ते दीपका- स्त्र ध्वान्तलेशोन विद्यते । ग्राम पथके पदगा, पाथेय नहि ·(६८) नीयते । बुध्यन्तेपण्डिताः शास्त्रं युध्यन्ते क्षत्रिया रणे । सृष्टिं संसृज्यते मष्टा सकलां स मुहुर्मुहुः अनुचितमणुमात्रं विदिषां मृष्यते न । स नद्यतेतस्य फलानि वस्त्रे । मतीरं घरं तस्य वख- स्य नास्ति । कथा श्रुसा कदामया त्वयामृषा निगद्यते ॥ संस्कृत बनाओ। पक्षी वहां उड़ते हैं और साफ पानी पीते हैं। नापने वाला कपड़ा नापता है । जीवन कभी मरता है और न पैदा होता है। वहां दीपक जलते हैं अन्धकारका लेश नहीं । यह पैदल गांव को जाता है सफर खर्च नहीं लिये जाता । पण्डित शास्त्र को जानते हैं और क्षत्रिय संग्राम में लड़ते हैं। परमात्मा सर्व जगत् को बार वार बनाता है । वैरियोंका नाममात्र भी अनुचित व्यवहार नहीं सहता । वह उसके फलोंको कपड़े में बांधता है। उस कपड़े का किनारा अच्छा नहीं है। मैंने कथा कब सुनी है तुम झूठ कहतहो । अथस्वादिगण प्रकरणम्॥ उभय पदिनो धातवः। १ पुश रस निकालना।

·(६९) सुनोति सुनुतः सुन्वन्ति सुनोषि सुनुयः सुनुथ सुनामि सुनुवः, सुन्वः सनुमः सुन्मः । सुनुते सुन्वाते सुन्वते मनुषे सुन्वाथ सुनुध्वे सुन्वे सुनुवहे, सुन्बहे सुनुमहे, सुन्महे । लिद- सुषाव सुषुवतुः सुषुवुः सुषुविथ, सुषोय सुषुक्थुः सुषुव सुषाव, सुषव सुषुविव सुषुविम । सुषुवे सुषुवासे सुषुविरे सुषुविष सुषु- वाथे सुषुविध्वे सुपुत्रे सुषुविवहे सुपुषिमहे । लुट-सोसा सो- तारौ सोतारः सोतासि । सातासे । सोष्यति । सोष्यते । सुमोतु, सुनुतात् सुनुताम् सुन्वन्तु सुनु, सुनुतात् सुनुतम् सुनुत सुनवानि सुनवाव सुनवाम । सुनुताम् सुम्वाताम् सुन्व ताम् सुनुष्व सुन्वाथाम् सुनुध्वम् सुनवै सुनवावहै सुनवामहै लङ्-असुनोत् असुनुताम् असुन्वन् असुनोः असुनुतम् असुनुत असुनुवम् अमुनुवः, असुन्दः, असनुमः, असुन्मुः। असुनुत असुन्वाताम् असुन्वत असुनुथाः असुन्वाथाम् असुनुध्वम् असुन्धि असुनुचाहि, असुन्वहि असुनुमहि, भसुन्महि, वि० लिङ्ग सुनुयात् सुनुयाताम् सुनुयुः सुनुयाः सुनुयातम् सुनुयात सुनुयाम् सुनुयात्र सुनुयाम । सुन्वीत सुन्बीयाताम् सुन्वीरन् सुन्वीथाः सुन्बीयाथाम् सुन्वीध्वम् सुन्वीय सुन्वीवहि सुन्नीमहि मा० लिङ्-मयात् सूया- ·(७०) स्लाम् सूयासुः सूयाः मयास्तम् सूयास्त सूयासम् सूयास्व सूयास्म । सोषीष्ट सोषीयास्ताम् सोपीरन् सोषीष्ठाः सोषी- यास्थाम् सोषीढ्वम् सोषीय सोषीवाहि सोसीमाह । लुङ् असावीत् असाविष्टाम् असाविषुः । असोष्ट असोषाताम् असोषत असष्यत्, असोष्यत ।। २-चिश् = चयन, चुनना ॥ चिनोति चिनुतः चिन्वन्ति । चिनुते चिन्वाते चिन्वते । चिचाय चिच्यतुः चिच्युः चिचयिथ, चिचेथ चिच्यथुः चिच्य चिचाय, चिचय चियिव चिच्यिम । एवं चिकाय चिक्यतुः चिक्युः, इत्यादि । चिच्ये चिच्याते चियिरे चियिषे चि. च्याथे चिच्यिध्वे चिच्ये चिच्यिवहे चियिमहे । एवं चिक्ये चिक्याते चिक्यिरे इत्यादि । चेता चेतारौ चेतारःचेतासि। चेतासे । चेष्यति । चेष्यते । चिनोतु, चिनुतात् चिनुताम् ाच- न्वन्तु । चिनुताम् चिन्वाताम् चिन्वताम् अचिनोत् अचिनु- ताम् अचिन्वन् । अचिनुत अचिन्वाताम् अचिन्वत । चिनु- यात् चिनुयासाम् चिनुयुः । चिन्वीत चिन्धीयासाम् चिन्वी- रन्। चीयात् चीयास्ताम् चीयासुः । चेषीष्ट चेषीयास्ताम् चेषीरन् । अचैषीत् अचेष्टाम् अवैषुः । अचेष्ट अचेषासाम् अचेषतः। अंचेष्यत । प्रचष्यत ।।

·(७१) ३-स्तृञ् = आच्छादन, ढांकना॥ मृणोति स्तृणुतः स्तृणवन्ति । स्तृगुते स्तृवाते स्तृण्वते तम्तार तस्तरतुः तस्ततः तस्तरिथ, तस्वर्थ तस्थरथुः तस्तर तस्तार, तस्तर ततरिव तस्तरिम । तस्तरे रास्तराते. तस्तरिरे तस्तरिषे तस्तराथे तस्तरिध्ये तस्तरे तस्तरिवहे तस्तरिमहे । स्वती स्वारी सारः स्ततासि । स्तर्तासे । स्तारष्यारी । स्वरिष्यने । स्तृणोतु, स्तृणुतात् स्तृणुताम् स्तुगावन्तु । स्त- गुताम् स्तुगावाताम् स्तृणवत । अस्तृणोत् अस्तृणुताम् अस्त- गावन् ।। अस्तात अस्तृगणबाताम् अस्तृगावत । स्तृगुयात स्तृणुयाताम् स्तृणुयुः । स्तृण्वीत स्तृणीयाताम् स्तृणवीरन् । स्तयान स्तर्यास्ताम् स्तगासुः । स्तरिषीष्ट स्तरिषीयास्ताम् स्त. रिषीरन् , स्वषीष्ट स्तृषीयास्ताम् स्तृषीरन् । प्रस्तार्षीत् अस्ता- टीम् अस्ताएः । अस्तरिष्ट अस्तरिषाताम् अस्तरिषन । अस्तृत अस्तृषाताम् अस्तृषत । अमरिष्यत् । अस्तारिष्यत ।। ४-धञ् = कम्पन, कांगना, कम्पाना॥ धूनोात भूनुतः धून्वान्त । धनुने धूवाते धुन्वते । दुधाव दुधुवतुः दुधुवुः दुधुविथ, दुधोथ दुधुवे दुधुवाते दुधु- विरे। धोता, धावता धोतास धोतासे धोष्याति । धविष्यति ।

·(७२) धोष्यते, धविष्यते । धूनोतु, धूनुतात् धनुताम् धन्वन्तु । धनुताम् धन्वाताम् धन्वताम् । अधूनोत् अधूनुताम् अधुन्धन् । अधूनुन अधूवाताम् अधून्वत । धनुयात् धनुयाताम् धूनुयुः । धन्वीत धन्वीयाताम् धन्वीरन् । धूयात् ध्यास्ताम् ध्यासुः । धोषीष्ट धो पायास्ताम् धोषारन, पविषीष्ट धविषीयास्ताम् धविषीरन । अ धौषीत् अधौष्टाम् अधौषुः, अधावीत् अधाविष्टाम् अधाविषुः । अधोष्ट अधोषासाम् अधोषत,अधविष्ट अधविषाताम् अधवि. षत । अधोष्यत्, अधविष्यत् । अधोष्यस, भविष्यत ॥ उत्पतनम् - उड़ना,ऊपरकोजामा। निपतनम् =गिरना । मोचनम् = छोड़ना । पेशनम् = पीसना । प्रतिक्षणम् = हर- वक्त । उत्पादनम् पैदाकरना । तर्पणम् = खुशकरना, तृप्ति । खननम् = खोदना । धरणम् = धरना । जननम् = पदाइश मरणम् = मौत । गमनम् = जाना । आगमनम् = आना | श्रवणम् = सुनना । दर्शनम् = देखना । स्पर्शनम् = छूना । मननम् = मानना। भाषा बनाओ। सुनोमि सोमं न चिनोमिपुष्पम् । स्तृणोतु पात्राणि समानी मानि । धुनोति चम्पकवनानि समीरणोऽयम् निपतनं शिखि ·(७३) रात् सरल सखे ! नहितथोत्पतनं भवतीतिदिक् । प्रतिक्षण धर्म पथं व्रजामि। मोदते जननंश्रुत्वा मरणं च विषीदति ॥ संस्कृत बनाओ। सोमके रसको निकालताह फूलों को इकट्ठा नहीं करता। आप इन सव वर्तनों को ढांकदें। यह वायु चमेलीके वनों को कंपाता है। हे मित्र!पर्वतसे गिरना सहज है परन्तु उसपर चढ़ना कठिन है । हरवक्त धर्मके मार्गपर चलतावह जन्मको सुनके प्रसन्न होता है और मृत्युको सुनके दुःखित होता है । अथ तुदादि गणप्रकरणम् ॥ १-तुद % पीडा, दुःख, चुमना। लट्-तुदति तुदत: तुदन्ति सुदास सुदथः तुदय तुदामि तुदावः तुदामः । तुदत तुदेते सुदन्ते तुदसे सुदेथे तुदध्वे तुदे तुदवहे तुदमहे । लिट्-तुतोद सुतुदतुः तुतुदुःतुतोदिथ, तुतोस्थ नुतुदथुः तुतुद तुतोद तुतुदिव तुदिम। तुतुदे तुतुदाते तुतुदि- रे तुनुदिषे तुतुदाथे तुतुदिध्ये ततदे सुसुदिकहे तुतुदिमहतोत्ता। तोत्स्यति । तोत्स्यते । तुदतु, सुसदात् तुदताम् तुदन्तु नुद,तुद- तात् तुदतम् तुदत तुदानि सुदाब तुदामा सुदसाम् सुदेताम् सुद ·( ७४ ) न्ताम् तुदस्व सुदेथास् तुदध्म् तुदै तुदावई तुदामह । लङ्-अनुवत् अनुदताम् अतुदन अतुदः अदतम् अतुदुन अनुदम् अतुदाव अनुदाम। अनुदन अनुदेताम् अतुदन्न अतुदथा असुदेथाम् अनुदध्वम् अतुद अतुदावहि अनुदामाहे। वि. लिङ्-सुदेव तुदेताम् तुदेयुः तुदेः तुदतम् तुदेत नुदेयम् तुदेव सुदेमातुदेत तुदेयाताम् सुदेरन् नुदेथाः देयाथाम् मुदध्वम् तुदेय तुदेवाह तुदमाहे। प्रा.लिङ्-नुयात् नुद्यास्ताम् तुग्राम: तुद्याः तुगासम् तुयास्त तुधासम् तुद्यास्त्र सुयास्म । तुत्सीष्ट तुत्सीयास्ताम तुत्सीरन् तुत्सीष्ठाः तुत्सीयास्थाम् तुत्सीध्वम् तुत्सीय नुत्सीवाहे तुत्सीमाहे । लुइ-अतीत्सीत् अतीत्ताम् असौत्सुः । अतीत्सीः अौत्तम् अशात अतीत्स अतीत्स्त्र अतीत्स्म । अतुत्न अतुत्साताम् अतुत्सत अनुत्थाः अनुत्सा- थाम् अतुध्वम् अतुत्सि अतुत्स्वाह अतुत्स्महि। अतोत्स्यत् । अतोत्स्यस ॥ २-नुद = प्रेरणाकरना, उसकाना॥ नुदति मुदतः नुदन्ति । नुदते नुदेते नुदन्त । नुनोद नुनु दतुः नुनुदुः। नुनु मुनुदाते नुनु दिरे । नोत्ता । नोत्स्यति । नोत्स्यते । नुदतु । नुदताम् । अनुदत् । अनुदत । नुदेत् । तु ·(७५) देत । नुयात् । नुत्सीष्ट । अनौत्सीत् अनुत्त । अनोत्स्यन् । अनोत्स्यत ॥ ३-भ्रस्ज% पकाना, भूनना। भृज्जति भृज्जतः भज्जीन्त । भृज्जते भृज्जेते भृज्जन्ते । बभर्ज बभर्जतुः वभर्जु बभर्जिथ, वर्भष्ठ बभर्जथुः वर्ज वर्ज बभाब बभर्जिम-पक्षे-बभ्रज्ज बभ्रज्जतुः बभ्रज्जु बभ्रज्जिा थ, बभ्रष्ठ बभ्रज्जथुः बभ्रज्ज बभ्रज्ज बभ्रजिजव बभ्रज्जिम । बम बमर्जाते बीजरे बभार्जिषे बभर्जाथे बजिवे बभर्जे ब: भाविहे बजिमहे-पक्षे-बभ्रज्जे बभ्रज्जाते बभाज्जरे वभ्रज्जिसे बभ्रज्जाथे बभ्रज्जिध्व बभ्रज्जे बभ्रज्जिबहे बभ्रीज्जमहे।भष्टी भष्टीरी भारः । भ्रष्टा भ्रष्टारी भ्रष्टारः। भक्ष्यति, भ्रक्ष्यति। भक्ष्यते, भ्रक्ष्यति । भृज्जतु । भृज्जताम् । अभृज्जत् । अभृ. ज्जत । भृज्जत् भृज्जेत । भृज्ज्यात् । गीष्ट, भीयास्ताम् भीरन् , शीष्ट भ्रक्षीयास्ताम् भ्रक्षीरन। अभाभीत् अभागम अभा(ः, अभ्राक्षी अभ्राष्टाम् अभ्राक्षुः । अभष्ट अभाताम् अभक्षत, अभ्रष्ट अभ्रमाताम् अभ्रक्षत । अभयंत्, अभ्रक्ष्यत् । अमयत, अभ्रक्ष्यत ॥

·(७१) ४-कृष % खोदना, खींचना. हलचलाना ॥ कृषति, कृषते । चकर्ष. चकृषतुः चक्षुः चकर्षिय, चकठे चषः चष चकर्ष चकृषिव चकृषिम । चषे पकाते चकृषिरे चकृषिष चकषाये चकृषिध्वे चषे चकृषिबडे चकृषिमहे । की कारौ कारः, ऋष्ठा कटारी क्रष्टारः । कक्ष्यति, क्रक्ष्यति । कक्ष्यते, ऋक्ष्यते । कृषतु । कृषताम् । अकृषत् । अषत । कृषेत् कषेत । कृष्यात् । कर्मोष्ट, कक्षीष्ट अक्राक्षीद, अकात, अक्षत् । अक्षत, अकक्षत । अक- येत्, अक्रसत् । अकयत, अक्षत। ५-मिल = संगम, मिलना। मिलति, मिलते । मिमेल मिमिलतुः मिमिलुः मिमिले मिमिलाते मिमिलिरे । मेलिता मेलितारौ मलितारः मेलि- सासि । मेलितासे । मेलिष्यति, मेलिष्यते । मिलतु। मिल- ताम् । अमिलन् । अमिलत । मिलत् । मिलेत मा लिङ्- मिल्यात् । मेलिषीष्ट अमेलीत् अमेलिष्टाम् अमेलिषुः। श्रमे- लिष्ट अमेलिषाताम् अमेलिषत । अमेलिष्यत् । अमेलिष्यत ।। ६-मुच्ल = मोचन, छोड़ना ॥ मुञ्चति । मुञ्चते । मुमोच मुमुचतुः मुमचः मुमोचिष, ·( ७७ ) मुमोक्य । मुमुचे मुमुचाते मुमुचिरे। मोक्ता । मोक्ष्यति । मोक्ष्यते । मुञ्चतु । मुञ्चताम् । अमुञ्चत् । अमुञ्चत । मुञ्चत् मुञ्चेत । मुच्यात् । मुक्षीष्ट । अमुचत् अमचताम् अमुचन् । अमुक्त अमुक्षाताम् अमुक्षत । अमोक्ष्यत् । अमोक्ष्यत ॥ ७-लुप्लु = छेदन, काटना । लुम्पति । लुम्पते । ललोप लुलपतुः लुलपः । लुलुपे लुलगते लुलुपिरे।लोप्सालोप्स्यतिालोप्स्यतेोलुम्पनु। लुम्पताम अलुम्पत् । अलुम्पत । लुम्पेत् । लम्पेत । लुप्यात् लुप्सीष्ट । अलुपत् अलुपताम् अलुपन् । अलुप्त अलुप्साताम् अलुप्सत अलोप्स्यत् । अलोप्स्यत ।। ८ विद्ल = लाभ, लेना, पाना॥ विन्दति । विन्दते । विवेद विविदतुः विविदुः विवेदिथ, विवेत्थ । विविद विबिदाते विविदिरे । वेत्ता । वेस्यति । वेत्स्यसे।विन्दतु।विन्दताम्।अविन्दताप्रविन्दत विन्देवाविन्देत विद्यात् वित्सीष्ट । अविदत् अविदताम् अविदन् । आवित्त अवित्साताम् अवित्सत । अवेत्स्यत् । अवेत्स्यत ।।

·MAT Pititana (७८) ६-सिच % क्षरण, वखेरना, सींचना ॥ सिञ्चति । सिञ्चते । सिषेच सिषिचतुः सिषिचुः सिषेचिथ, सिषेस्थ । सिषिचे सिषिचाते सिपिचिरे । सेक्ता । सेक्ष्यति। सेक्ष्यसे । सिञ्चतु । सिंञ्चताम् । असिञ्चत् । असिञ्चत । सिञ्चत् । सिञ्चेत । सिच्यात् । सिक्षीष्ट । असिचत् । असिक्त असिक्षाताम् असिक्षत । असेक्ष्यत् । असेक्ष्यत ।। १०-लिप = लीपना, पोतना, देहबढ़ाना । लिम्पति । लिम्पते । लिलेप।लिलिप । लेप्ता । लेप्स्यति । लेप्स्यते । लिम्पतु । लिम्पताम् । अलिम्पन् । अलिम्पत । लिम्पेत् । लिम्पेत । लिप्यात् । लिप्सीष्ट अलिपत् । अलिप्त । अलेप्स्यत् । अलेप्स्यत ॥ भाषा बनाओ। शठा न मुञ्चन्ति कदापि । भृजजन्ति शाकानि कृषी- बला इमे । मिलामिमित्रं न जहामि पौरुषम् । तुदन्ति चरणे कुमुमानीमानि । कृषति कूपजलं तब धीवरी । क्षेत्र लुम्पन्ति लावकाः । पुत्रान् विन्दावहै सतः । सिञ्चस्वाऽs- म्रस्यपादपम् । अङ्गण नहि लिम्पन्ति लेप्स्यन्ति यज्ञमन्दि- ·(७९) रम् । मोक्ष्यामि गृहबन्धनम् । आखयो. मम बस्त्राणि पुम्प- न्ति न पश्यसि ।। संस्कृत बनाओ। मूर्ख अपनी ज़ोरावरी को कभी नहीं छोड़ते। ये किसान शाक पकाते हैं । मित्रोंसे मिलताहूं पुरुषार्थ नहीं छोड़ता हूं। क्या ये फूल तुम्हारे पैरमें चुभते हैं । तेरी कहारी कुये से पानी खींचती है।काटनेवाले खेत काटते हैं।हमदोनों को अच्छे पुत्र मिलें । तू आमके बृक्षको सोच । वे आंगन को नहीं लीपते यज्ञमन्दिर को लीपेंगे । घरके बन्धनको छोडूंगा । तू नहीं देखता चूहे मेरे कपड़े काटते हैं । अथ परस्मैपदिनः॥ ११-कृती = छेदन, कृन्तन, काटना कतरना॥ कुन्तति कुन्ततः कृन्तति । चकर्त चकूततः चक्रतुः चकति थ चकृतथुः चकृत चकर्त चकृतिव चकृतिमाकार्तता।कतिष्यति। कृन्ततु । कर्त्यति अकन्तत् कृन्तत् कृत्या कृत्यास्ताम् क. त्यासुः । अकीत् अकतिष्टाम् अकार्तषुः अकतिष्यत् अयत् ॥

·(८०)
१२-खिद- दुःख, खेद, कष्ट ।
विन्दति । विखेद चित्रिदतुः चिखिदुः चिखेदिय,
चिखत्य, खेता । खेत्स्यत्ति खिन्दतु । अखिन्दन खिन्देत् ।
खिधात् । प्रत्सात् अखैत्ताम् अखैत्सुः । अवेत्स्यत् ॥
१३-पिश = अवयव करना, पीसना ॥
पिंशति । पिपेश पिपिशतुः पिपिशुः । पेशिता । पेशिष्यति
पिंशतु । अपिंशत् पिशेत् । पिश्यात् । अपेशीत् अपेशिष्टाम्
अपेशिषुः । अपेशिष्यत् ।।
१४-ओवश्च छेदन, काटना ॥
वृश्चति वित्रश्च वनश्चतुः ववरचुः वनश्चिय ब्रश्चिता, ब्रटा
अविष्यति, क्ष्यति । पृथत् । अश्वत् वृश्चेत् । वृश्च्यात्
दृश्च्यास्ताम् वृश्च्यामुः। अबश्चीत अवाश्चष्टाम् अनश्चिषुः ।
अवश्विष्यत् अद्रक्ष्यत् ॥
१५-च्यच = बहाना, ठगई।
विचति । विम्याच निविचतुः विविचुः विग्यचिष विधि-
पयुः विविच दिव्याच, विव्यच विविचिव विविचिम । व्य.
चिथु । व्यषिष्यति । विसु । अविचत् । विवेत् । विच्यात् ।
अग्याचीत् । अयाचिष्यत् ॥

·(८१) १६-उछ - उन्छ, सिला चुगना उञ्छति । उञ्छाञ्चकार, उञ्छाम्बभूव, उञ्छामास । उ- ञ्छिता । उञ्छिष्यति । उञ्छतु । औञ्छन् । उच्छेत् । उ- यात् । औञ्छीत् । औञ्छिष्यत् ॥ १७-ऋच्छ = गति, मुर्छा, मूर्तिभाव, अचेतन॥ ऋच्छति । आनर्छ । ऋच्छिता । ऋच्छिष्यति । ऋच्छतु। आर्छन् । ऋच्छेन् । ऋच्ळ्यात् । पाठ्ठात् । छिष्यन् ।। १८-उज्झ = त्याग, छोड़ना ॥ उज्झति । उज्झाञ्चकार, उज्झामास, उज्झाम्बभूव । उज्झिता । उज्झिष्यति । उज्झतु । औज्झत् । उज्झत् । उज्झ्यात् । श्रीज्झत् । औमिष्यत् ।। १६-तुम = विमोहन, लुभाना ॥ लुमति । लुलोभ लुनु भतुः लुलभुः । लोभिता, लोब्धा । लोभिष्यति । लुभतु । अल्लु भन् । लुभेत । लुभ्यात् । अलो- भीत् अलोभिष्यत् ॥ २०,२१-तृप, तृम्फ = तृप्ति, तर्पण ॥ पति । सतर्प तपतुः तत्पुः । तर्पिता। सर्पिध्यति । तपतु ।। ।

·(८२) अतृपत् । वपत् । तृप्यात् । अतीत् । अतर्पिष्यत् ॥ तुम्फति । तम्फ । तम्फिता। वृम्फिष्यात । तम्फतु। अतृम्फत् । तम्फे हफ्यात् । अतुम्फीत् । अतृम्फिष्यत् ।। २२, २३-मृड, पृड- सुखन, सुखपाना ॥ मृडति । ममई । मर्डिता । मर्डिष्यति । मृडतु। अमडत्। मृडेत् । मृड्यात् । अमर्डीत् । अहिष्यत् ।। पृडति । पपई । पडिता । पर्डिष्यति । पृडतु । अपृडत् । पृडेत् । पृड्यात् । अ- पर्डीत् । अपर्डिष्यत् ॥ २४-शुन % ज्ञान, गमन, प्राप्ति । शुनति । शुशोन । शोनिमा । शोनिष्यति । शुनतु । अशुनत् शुनेत् । शुन्यात् । अशोनीत् । अशानिष्यत् ।। २५-इष% इच्छा, चाह॥ इच्छति । इयेष ईषतुः ईषुः । एषिता, एटा । एषिष्यति । इच्छतु । ऐच्छत् । इच्छेत् । इष्यात् । ऐषीत् ऐषिष्यत् ।। व्याजीकरणम - ठगना । वशीकरणम् = वसमें करना। मिश्रीकरणम् -मिलाना । परित्राणम् = रक्षण,वचाव। श्रा- सन्नम् = पास। विकसनम्-खिलन । विवरणम् = बहुत. क्यान | मिस्तरणम् = निस्तार ।

·(८३) भाषा बनाओ। धर्ममूलं न कुन्ततु । किं पिशसि भो वृद्ध ? खिन्दामि गो- वधं श्रुत्वा निन्दामि मांसमक्षकान् । उच्छाशकार धान्यगाथ- सः कणादः। आनईगजपातेन । उज्झन्ति काष्ठानि जला- नीमानि । अलोभिषं तव वचनेन भ्रातः । अतर्पिषनो भव- तो जलेन । मृडन्ति लोका द्रविणेन विश्व । पृडन्ति बोधेन विवेकिनः सदा । अहं ग्राम शुनानिकिम् ? नैषिष्यामि परि- त्राणं सावक म कदाचन ।। संस्कृत बनाओ। आप धर्म की जड़ न काटें । ऐ बुढिया क्या पीसती है। गोवध मुनके दुःखित होताहूं और मांसाशियों की निन्दा करताहूं । प्रसिद्ध करणादमुनिने सिल्लाचुगा था । वह हाथीसे गिरने से बेहोश होगया । ये लकड़ी जलको छोड़ती हैं । हे भाई तेरे वचन से लोममें प्रारया । आपके जलसे मैं तृप्त नहीं हुआ।सब पुरुष धनसे सुखी होते हैं ज्ञानी जन ज्ञानसे सुखी होते हैं।क्या मैं गानको जाऊं। मैं मेरी रक्षा कभी नहीं चाहता। २६-कुट कुटिलता, खोटाई ॥ कुटति । चुकोट सुकुटतुः चुकुटुः चुकोटिथ । कुटिता । कुटि:

·(८४) प्यात । कुटतु । भकुटम् । कुटे । कुव्यात् । अकुटीत् । अकुटिष्यत्।। २७-पुट %3D संश्लेषण, चिपटना। पुटति । पुपोट पुपुटवुः पुपुदुः पुटिता। पुर्टिष्यति । पुटतु । अपुटत् । पुटेत् । पुयात् । अपुटी । अपुटिष्यत् ।। २८-स्फुट%3D विकसन, खिलना॥ स्फुटति । पुस्फोट पुस्फुटतुः पुस्फुदुः। स्फुटिता। स्फुटिष्यति स्फुटतु । अस्फुटत् । स्फुटे । स्फुयात् । अस्फुटीत् । अस्फुटिष्यत् २६, ३०-स्फुर,स्फुल = संचलन, फुरना, चलना, फुरती करना। स्फुरति । पुस्फोर। स्फुरिता । स्फुरिष्यति । स्फुरतु। मस्फु- रत् । स्फुरेत् । स्फुर्यात् । अस्फुरीत् । अस्फुरिष्यत्।।एवं स्फुल' ३१-णु = स्तवन, तारीफ॥ नुवति नुवतः नुवन्ति । नुनाव नुनुवतुः नुनुवुः नुनविय नुनु वयुः नुनुव नुनाव, नुनव नुनुविच नुनुविमनुविता । नुविष्य- ति । नुवतु । अनुवत् । नुवेत् । नूयात् । अनुवीत् । अनुविष्यत्।। ३२-टुमस्जो शुद्धि, शोधन स्नान ॥ मज्जात । ममज्ज ममज्जतु ममन्तुः ममजिमय, मम-

·A
(८५)
इप ममज्जथाममज्ज ममज्ज ममन्जिव ममज्जिम ।मतता
मक्ष्यति । मज्मतु । प्रमज्जन । मज्जेत् । मज्ज्यात् । प्रमा
ङ्क्षीत् अमाङ्क्ताम् अमाक्षुःअमाझी श्रमाङ्क्तम् भमा-
इक्त अमाङ्गम् अमाझ्व अमाझ्म । श्रमब्यत् ॥
३३-रुजो = भंग, टूटना खराबी।
रुजति । सरोज रुरुजतुः रूरुजुः । रोक्ता । राक्ष्यति । रु.
जतु । अरुजत् । रुजेत् । रुज्यात् । अरौक्षीत् । अरोक्ताम्
अरौक्षुः । अरोक्ष्यत् ॥
३४-भुजो = कौटिल्य, कुटिलता,खोटापन ।
भुजति । बुभोज । भोक्ता ! भोक्ष्यति । भुजतु । अभुजन्
भुजेत् । भुज्यात् । अभौक्षीत् । अभोक्ष्यत् ।।
३५-विश= प्रवेश, घुसना ॥
विशति । विवेश । वेष्टा वेक्ष्यति । विशतु । अविशत्
विशेत् । विश्यात् । अवैक्षीत् । अवेक्ष्यत् ॥
३६-मृश = आमर्शन, विचार ॥
मुशति । समर्श ममृशतुः ममशः मशिथ, ममष्ठे । स्रष्टा
मष्टी । म्रक्ष्यति, मयति । मुशतु । अमृशत् । मृशेत् । मृ.
श्यात् । अम्राक्षीत् , अमाीत,अमक्षत् । अम्रक्ष्यत्, अमक्ष्यत्

·(८६) ३७-षदल (सद)अवयवपृथककरना.दुःखीहोना सदिति । ससाद सेदतुः सेदुः। सत्ता । सत्स्यति । सीदतु असीदत् । सोदेत् । सयात् । असदत् । असत्स्यत् ॥ ३८ शदल (शद)-शातन, विशीर्णहोना, विखरना॥ शीयते शीयेते शीयन्ते शशाद शेदतुः शेदुः। शत्ता। श. त्स्यति । शीयताम् । अशीयत । शीयेव । शयात् । अशदत्। असत्स्यत् ॥ ३६-कृ - विक्षेप, वरना॥ किरवि । चकार चक्रतुः चक्रुः । करिता, करीता। करिष्य- ति, करीष्यति । किरतु । अकिरत् । किरेत् । कीर्यात् । अका. रीत् । अकरिष्यत् अकरीष्यत् ॥ ४०-] = निगरण, निगलना ॥ गिरति, गिलति । जगार, जगाल । गरिता, गरीता,गाल- ता, गलीता । गरिष्यति गरीष्यति, गलिष्यति, गलीष्यति । गिरतु, गिलतुं । श्रागरत् । अगिलत् । गिरेत्, गिलेत् । गीर्यात् गिल्यात् । अगारीन्, अगालीत् । अगारिष्यत्.अगरीष्यस् ,भ. गलिष्यत्, अगलीध्यत् ॥

·(८७) ४१-प्रच्छ = ज्ञीप्सा, जानने की इच्छा, पूछना। पृच्छति । पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छुः पच्छिथ,पप्रष्ठ। मष्टा । पक्ष्यति । पृच्छतु । अपृच्छत् । मच्छेत् ! पृच्छचात् । अमाक्षीत् अमक्ष्यत् ॥ अथात्मनेपदिनः॥ ४२-मृङ्= प्राणत्याग, मरना ।। म्रियते म्रियेते म्रियन्ते । ममार मम्रतुः मनुः ममरिथ, ममर्थ । मर्ता । मरिष्यति । म्रियताम् भ्रियेताम् म्रियन्ताम् । अम्रियत अम्रियेताम् अम्रियन्ताम्रियेत म्रियेयाताम् म्रियेरन् । मृषीष्ट मृषीयास्ताम् मृषारन् । अमृत अमृषाताम् अमृषत अमरिष्यत् ॥ ४३-पृङ् = व्यायाम, व्यापार, कार्यकरना ॥ इसका प्रयोग वी आङ् पूर्वक होता है। व्याप्रियते । व्या- पमे । व्यापा । व्यापरिष्यते । व्याप्रियताम् । व्याप्रियत । व्याप्रियेत । व्यापृषीष्ट । व्याप्त । व्यापारिष्यत ॥ ४४-जुषी - प्रीति, सेवा करना। जुषते । जुजुषे । जोषिता । जोषिष्यते । जुषताम् । अजु. षत । जुषेत । जोषिषीष्ट । अजोषिष्ट | अजोषिष्यत ॥

·(८८) ४५-ओ-विजी- भय, चलना ।। इस धातुका प्रयोग 'उत' पूर्वक होता है । उदिजते । उदिजे । उद्विजिता । उद्विजिष्यते । उद्विजताम् । उदविजत । उद्विजेत । उद्विजिषीष्ट । उदविजिष्ट । उदीवजिष्यत ।। भाषाबनाओ। कुटति देवलकस्तव मन्दिरे। पुटति मित्रगणं नृपतेः सुतः। यस्योद्यान बने स्फुटन्ति सततं वल्लीषु पुष्पच्छदः । स्फुरन्ति- सैनिकाः समे । वयं नुवामो जगदीशमेव। मज्जन्ति बाला- स्सरसः प्रतीरे । पीडया रुजति शीर्षम् । सर्पा भुजन्ति सर्वत्र । विशन्तु वेश्या न कदापि मे गृहम् । मृषामिशास्त्र दिवसे स दाहम् । शिशुः शीतेन सीदति । मित्रं दृष्ट्वामसीदामि वि. पदिामिरिपुं तथा । शीयन्ते रुण्डमुण्डानि सैनिकानां रणे. सदा । धान्यं किरन्ति मानवाः । गिलन्ति पशवो घासम् । पृच्छन्तु यदि प्रच्छनम्।जानातिमात्रां च तथा क्षमांच तं तादृश श्रीर्जुषते समग्रा। सम्मानाद् ब्राह्मणोनित्यमुद्विजेत विषादिव।। संस्कृतबनाओ। तरे मन्दिर में पुजारी कुटिलता. करता है। राजा का

·( ८९)
लड़का मित्रों के साथ मिलता है। जिसके बाग और क्ममें
सर्वदा वेलों में कलियां खिलती हैं। फौजके आदमी फुरती
करते हैं । । हम परमात्माकाही स्तवन करते हैं।
तालाबके किनारे पर बालक स्नान करतेहैं । पीडासे शिर
पीडित है । सांप सब जगह टेढ़े चलते हैं। रण्डी मेरे घर में
कभी न घुसने पावें । दिनमें सदा मैं शास्त्रका विचार करता
हूं। लड़की शरदी से दुःखी होता है। मित्रको देखकर खुश
होता हूं शत्रुको देखकर नाखुश । सिपाहियों के धड़ और
शिर युद्ध में सदा कटते हैं। मनुष्य अन्नको फैलाते हैं । पशु
घासको निगलते हैं । आपको जो कुछ पूछना है वह पूछे ।
जो क्षमा तथा मात्राको जानता है वैसे राजाको सम्पूर्ण श्री
सेवतीं हैं प्रतिष्ठा से ब्राह्मण सदा विषकी नाई डरे।
अथरुधादिगणप्रकरणम्।
१-रुधिर् = आवरण, छादन, रोकना ढाकना
लट्-रुणद्धि रुन्धः रुन्धन्ति रुणत्सि रुन्धः रुन्ध
रुणधिम मन्थ्व: सन्ध्मः । सन्धे रुन्धाते सम्धत रुन्त्से
सन्धार्थ रुन्थ्ये सन्धे रुन्ध्वहे सन्ध्महे । लिट् स्रोध रुरुधतुः

·(९०) रुरुधुः रूरोधिय, सरोद्ध रुरुधथुः रुरुध रुरोध रूधिव रू- रूपिम । रुरुधे रुरुधाते रुधिरे । लुट्-रोदा रोद्धारौ रो- दारा रोद्धासि, रोद्धासे। लुट्-रात्स्यति । रोत्स्यते । लाद- रुणदु, रुन्धात् रुन्धाम् रुन्धन्सु रुन्धि रुन्धात् रुन्धम् रुन्ध रूणवानि रुणधाव रूणधाम रुन्धाम् रुन्धाताम् रुन्धताम् रुन्त्स्व रुन्धाथाम् सन्ध्वम् मणधै रुणधावहै रूणधामहै। ल-अरुणत् अरुन्धाम् अरुन्धन अरुणव, अरुण अरुन्धम् अरुन्ध अरुणधम् अरुन्ध्व अरुन्धम । अरुन्ध अरुन्धाताम् अरुन्धत अन्धा अरुन्धाथाम् अरन्ध्वम् अरन्धि अरुन्ध्याह अरुन्ध्महि वि०लिङ्-उन्ध्यात रन्ध्याताम् रुन्ध्युः उन्धीत उन्धीयाताम् उन्धीरन् । प्रा० लिष्यात् ध्याताम् ध्या- मुः । उत्सीष्ट रुसीयास्ताम् उत्तीरन् । लुङ्-अरौत्सीत् अरौद्धाम् अरौत्सुः अरौत्सीः अरौद्धम् अरौद्ध अरौत्सम् अरोत्स्व अरोत्स्म । अरुधत् अरुधताम् अरुधन् । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत श्रद्धाः अगुत्साथाम् । भरोस्स्यन् । अरोत्स्यत ॥ २-मिदिर विदारण,फाडना, चीरना । मिनत्ति भिन्ता मिन्दन्ति भिनत्सि भिन्थः भिन्य भिनाई ·(६१) मिन्दः भिन्मः । भिन्ते भिन्दाते भिन्दते भिन्त्से भिन्दाथे मिन्ध्वे भिन्दे मिन्द्वहे भिन्द्महे । विभेद बिभिदतुः विभिदुः विभेदिय, विभेत्थ बिभिदथुः विभिद बिभेद विभिदिव विभिः दिम । विभिदेःविभिदाते बिभिदिरे विभिदिषे । भेत्ता भेत्तारौ भेत्तारः भत्तासि । भेत्तासे । भेत्स्यति । भेत्स्यते । भिनत्तु । भिन्तात भिन्ताम् भिन्दन्तु भिन्धि, मिन्तात् भिन्तम् भिन्त मिनदानि भिनदाव भिनदाम । भिन्ताम् भिन्दासांम् मिंद- ताम् मिन्त्स्व भिन्दाथाम् मिन्ध्वम् भिनदै मिनदावहै भिन. दामहै । अभिनत् अभिन्ताम् अपिन्वम् अभिनः, अभिनत् अभिन्तम् अभिन्त अभिनदम् अभिन्द्र अभिन्म अभिन्त अ. मिन्दाताम् अभिन्दत अभिन्थाः अभिन्दायाम् अभिन्ध्वम् अभिन्दि अभिन्दहि अभिन्महिाभिन्यात् भिन्द्याताम् मिन्युः। भिन्दीत भिन्दीयाताम् मिन्दीरन् । भिद्यात् भिद्यास्ताम् भिद्यामुः। भित्सीष्ट भित्सीयास्ताम् भित्सीरन् । अभैत्सीत् अभैन्ताम् अभैत्सुः अमैत्सी। अभिदत् अभिदताम् अभिदन् अमित्त अभिसाताम् मित्सत । अभेत्स्यत् । श्रभेत्स्यत । ३-छिदिर = द्वैधीकरण, छेदन, फोड़ना।

·. 44 (९२) छिनत्ति । छिन्ते । चिच्छेद चिच्छिदतुः चिच्छिदुः । चिच्छिदे चिच्छिदाते चिच्छिदिरे । छेत्ता। छेत्स्यति । छे. त्स्यते । छिनत्तु । छिन्ताम् । आच्छनत् । अच्छिन्त । छिन्यात् छिन्दीत । छिद्यात् । छित्सीष्ट । अच्छत्सीत्, अच्छिदत् । अच्छित्तआच्छत्साताम्। आच्छत्सता अच्छेत्स्यत् ।अच्छेत्स्यता ४-युजिर् = योग जोड़ना। युनक्ति युक्तःयुजान्ति युनाक्ष युझ्या युथ युनज्मि युवः युज्मः । युङ्क्ते युञ्जाते युञ्जते युझे युञ्जाथे युङ्- ग्ध्चे युञ्ज गुञ्चहे युञ्ममहे । युयोज युयुजतुः युगुजः । युयुजे युयुजाते युयुजिरे । योक्ता । योक्ष्यति योक्ष्यते । युनक्तु युक्तात् युङ्क्ताम् युञ्जन्तु युग्धि, युक्तात् युङ्क्तम् युङ्क्त। युनजानि युनजार युनजाम ।युक्ताम् युजाताम् युजताम् युव युञ्जाथाम् युग्ध्वम् युनजै युनजावहै युनजामहै। अयुनक, ग अयुङ्क्ताम् अयुञ्जन् । अयुङ्क्त अयुजाताम्। अयुञ्जत । युज्यात् । युजीत । युज्यात् युक्षीष्ट । अयुजन्, अयोक्षत् । अयुक्त अयुक्षाताम् अयुक्षत । अयोध्यत् । अयोक्ष्यरा ५-रिचिर् = विरेचन, दस्त आना, खाली करना रिणक्ति रिक्तः रिवन्ति । रिक्ते रिचाते रिचारिरेच ·, (९३) रिरिचतुः रिरिचुः। रिरिचे रिरिचामे रिरिचिरे । रक्ता। रेक्ष्यति । रेक्ष्यते । रिणक्तु रिक्ताम्।परिणक् अरिङ्क्ताम् अरिश्चन् । प्ररिक्त परिश्चाताम् अरिश्चत । रिकयात् । रिञ्चीत रिच्यात् । रिक्षीष्ट । श्ररिचत्, अरक्षीत् । भरिक्त । अरिक्षाताम् परिक्षत । अरेक्ष्यत् । अरेक्ष्यत । ६-बिचिर् = पृथग्भाव, अलगहोना॥ विनक्ति । विङ्क्ते । विवेच । विविचे । वेक्ता । वेक्ष्यति । वेक्ष्यते । विनक्तु । विक्ताम् । अविनक् । अविङ्क्ताविञ्या. द । विञ्चीत् । विच्यात् । विक्षीष्ट । अविचल्, अवैक्षीत् । अविङ्क्त। अवेक्ष्यत् । अवेक्ष्यत ।। ७-क्षुदिर् = सम्पेषण, पीसना, चूराकरना ॥ सुनात्ति शुन्तः शुन्दन्ति । क्षुन्ते चन्दाते चन्दते । चुलोद चुक्षुदतुः चुक्षुदुः । चुक्षुदे चुक्षुदाते चुक्षुदिरे। क्षोत्ता । शोत्स्य- ति । क्षोत्स्यते । शुनत्तु । शुन्ताम् सुन्दन्तु सुन्धि । शुन्ताम् शुन्दाताम् क्षुन्दसाम् । अधुनत् अक्षुन्ताम् अक्षुन्दन् । अान्त अान्दाताम् अशुन्दव । शुन्यात् । धुन्दीत । पुयात् । क्षुसीष्ट । अशुदत्, अक्षात्सीत् अक्षौत्ताम् अशोत्सुः। भक्षुच अक्षुस्साताम् भक्षुत्सत । प्रक्षोत्स्यत् । अक्षोत्स्यत ।।

·NA (९४) ८--उच्छृदिर = दीति, देवन, प्रकाश ॥ उच्छृणत्ति । उच्छन्ते । उच्चच्छद । उच्चकृदे उदिता । उच्छर्दिष्यति । उच्छय॑ति उच्छदिष्यते । उच्च्यात्तु उच्छृन्ताम् । उदकृणत् । उदन्त । उच्न्यात् । उच्छ्र न्दीत । उच्छृद्यात् उच्छर्दिषीष्ट उदच्छंदव, उदच्छदीत् । उदच्छृत्त उदच्छर्दिष्यत्, उदच्छय॑त् । उदच्छर्दिष्यत, उच्छर्यत ।। १- उतृदिर = हिंसा, अनादर ॥ वणत्ति । नृन्ते । ततर्द ततृदतुः ततृदुः । ततृदे ततृदाते स- तृदिरे । सर्दिता । तदिष्यति । तर्दिष्यते । तृणत्तु । सन्ताम् अवत् अतृन्त । तृन्यान् । तृन्दीत् । तृयात् । तर्दिषीष्ट । अतृदत, अतीत् । अतर्दिष्ट । अतर्दिष्यत् । अतर्दिष्यत ।। । कलत्रम् - स्त्री । अम्बरम् = वस्त्र, आकाश, अकिञ्चनः- दरिद्री, गरीव । कोकः चकई चकवा । कोविदः = पण्डित विभवः = ऐश्वर्य। तिग्मः = तीक्षण । तुरष्कः = सुरुकस्तानी विश्राणनम् = दान । उद्घाटनम् = खोलना । विश्रुनम् : प्रसिद्ध । स्फुटम् = स्पष्ट, साफ । वैधुर्यम् = अभाव । काची ·(९५) तगड़ी, करधनी । भव्यम् = कुशल । सरलम् = सीधा सुगम क्षणदा = निशा । आम्नायः% वेदाखेलनम् = क्रीदन, खेलन विपुलम् = बहुत । प्रौढः = प्रगल्भ, निपुण । कमनीयम् सुन्दर । पुष्कलम् = बहुत । मुग्धः = मूर्ख । मोहः = अबान भाषा बनाओ। मोहं रुणद्रि विमली कुरुतेच बुद्धिं, सूतेच संस्कृतपदव्यव- हारशक्तिम् । भिनात्त वस्त्राणि गताक्षरोऽयम् । छिनवि विल्वं न युनज्मि योगम् । विनक्तु मोहं न रिणक्तु धर्मम् । रामोऽतृ- णन्निशाचरान् । कोविदान् विश्रुतान् वेभि । कन्योच्वृत्ति कन्दुकम् । स्फुटं न वदिष्यासि। तद्वचनादाम्ना यस्य मामाण्यम्॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ १०-कृती = वेष्टन, लपेटना ।। कृणत्ति कुन्तः कुन्तन्ति । चकर्त चकृततुः चकतुः कर्तिता कतिष्यति । कृणात्तु, कुन्तात् कुन्ताम् कृन्तन्तु कृन्धि । अकृणत् कृन्त्यात् । कृत्यात् । अकात् । अकर्तिष्यत् ॥ ११-१२-तृहहिसि = हिंसा,मारना,दुःखदेना। तृणेहि तृण्वःहन्ति तुणक्षि तुण्डातृण्ढ तृणनि सूहा तमः ।

·(९६) ततह सतृहतुः तदुः । तहिता । सर्दिष्यति । तृणेदु, तृण्डात् तृण्टाम् दे॒हन्तु तृण्डि, तृण्ढात् तृण्ढम् तृण्ढ तृणहानि तृणहाव तृणहाम । अवृणेट् अतृण्ढाम् ,अनुहन् अतृणेट् अतृण्वम् अतृएद अतृणहम् अह अता । तूंद्यात् । तृह्यात् । अतीत् । अहिष्यत् ॥ हिनस्ति हिस्तः हिंसन्ति । जिहिंस जिहिंसतुः जिहिंसुः । हिसिता । हिसिष्यति । हिनस्तु, हिंस्तात् हिंस्ताम् हिंसन्तु हिन्धि । अहिनस्त् प्रार्हस्ताम् अहिंसन् । हिंस्यात् हिं स्याताम् हिंस्युः । हिंस्यात् हिंस्यास्ताम् हिंस्यासुः । अहिंसीत् । अर्हिसिष्यत् ॥ १३-उन्दी = क्लेदन, भिगोना, गीलाकरना॥ उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उनत्सि उन्थः उन्थ उनधि उन्दूःउन्धः उन्दाञ्चकार, उन्दामास, उन्दाम्बभूव । उन्दिता । उन्दिष्य. ति । उनत्तु औनस् अन्तिाम् औन्दन् । उन्यात् । उद्यात् । प्रौन्दति श्रौन्दिष्यत् । १४-अजू = प्रकटहोना, चिकना करना इच्छा, गति॥ अमक्ति भक्तः अञ्जन्ति । भानज्ज अानजतुः मानः ·(९) आनजिथ, पानथ । भञ्जिता, अङ्क्ता । अञ्जिष्यति, अक्ष्यति । अनक्तु,भक्तात् अस्ताम् अंजन्तु अग्धि । श्रानक आक्ताम् श्राजन् आन आङ्क्तम् आङ्क्त मा. नजम् श्राव भाज्म । अङ्ग्यात् । अज्यात् । आजीव। आजिष्टाम् प्राजिषुः। श्राञ्जिष्यत् आङ्ख्यत् ।। १५-तञ्चू = सङ्कोचन, सकोड़ना । तनक्ति तङ्क्तः तवन्ति । ततञ्च ततश्चतुः ततञ्चुः । त- श्चिता, तक्ता । तञ्चिष्यति, तक्ष्यति । तनक्तु । अतनक् अतङ्क्ताम् अतश्चन् । तञ्च्यात् । तच्यात् । अतञ्चीत् । अत. विष्यत्, अतङ्ख्यत् ॥ १६-ओ-विजी = भय, कांपना ॥ विनक्ति विङ्क्तः विञ्जन्ति । विवेज विविजतुः विविजुः । वेजिता । वेजिष्यति । विनक्तु । अविना । विळ्यात् । विज्यात् । अविनीत् बाबीजेष्टाम् अविजिषुः । अविजिष्यत्।। १७-शिष-ल = विशेषण। शिनष्टि शिष्टः शिंषन्ति । शिशेष शिशिषतुः शिशिषुः । शेष्टा । शेक्ष्यति । शिनष्टु । आशनट् अशिष्टाम् अशिंषन् । शिष्यात् । शिष्यात् । अशिषत् । अशेक्ष्यत् ॥

·(९८) १८-पिष्-ल = सञ्चूर्णन, पीसना ॥ पिनष्टि । पिपेष । पेष्टा । पेक्ष्यति । पिना । अपिनट् । पि. ध्यात् । पिष्यात् । अपिषत् । अपेक्ष्यत् ॥ १६-मजो-आमर्दन,भङ्गकरना,तोड़ना फोड़ना मनक्ति । भक्तः । भञ्जन्ति मनक्षि । वभञ्ज बभजतु: बमब्ज. बभजिथ, वमकथ । भक्ता। भक्ष्यति । श्रम- नक् । भज्यात् । भज्यात् । प्रभाक्षीद अमाताम् भ. भाक्षुः अभक्ष्यत् ॥ २० भुज = पालन, भोजनकरना ॥ यहधाबु पालन अर्थ में परस्मैपदी है और भोजन अर्थमें आत्मनेपदी रहता है। भुनक्ति मुङ्क्ता भुञ्जन्ति । बुभोज युमुजतुः बुभुजुः । भोक्ता । भोक्ष्यति । भुनक्तु । अभुनक् मुज्या । भुज्यान् अभौक्षीत् अभौक्ताम् अभावः। अभक्ष्यत् भुङ्क्त मुजाते भुञ्जते । बुभुजे बुभुजात बुभुजिरे । भोक्ता । भोक्ष्यते । भुक्ताम् । भभुङ्क्त । भुञ्जीत । भुक्षीष्ट । अमुक्त अमुक्षाताम् अभूषत । अभक्ष्यत् ।। २१-जि-इन्धी दीप्ति, चमक, जलना ॥ इन्ध । इन्धाञ्चके, इन्धानभूब, इन्धामास । इन्धिसा ।

·= विचारना (६९) इन्धिष्याताइन्धामाऐन्धाइन्धीताइन्धिषीष्टाऐन्धिष्टाऐधिष्यत् ॥ २२-विद विन्ते विन्दाते विन्दते । शिविदे विविदाते विविदिरे । वेत्ता । वेत्स्यते । विन्ताम् । अविन्त । विन्दीत । वित्सीष्ट । अवित्त अवित्साताम् अवित्सत । भवेत्स्यते ॥ कैकर्यम् = दासत्व, सेवकाई । भाषणम् = कथन । विक- स्थनम् = अपनी तारीफ । विकटः = विशाल, बड़ा । कटक:- सेना । प्रणालः = पन्नाला । स्वर्टिकःखड़िया। साम्रम् सांवा । कथकारम् =किसतरह । चिचाइमलीका शानि. नम् = श्राधीनापारदः = पारा|भापगा=नदीपातङ्कः = रोग भाषा-बनाओ। पालः कृणति पारदम् । व्याघ्रस्तृणेदि वालकम् । उनत्ति वस्त्राणि जलेन मृत्यः । अनक्तु विद्या न मुनक्त राज्यम् । तनक्ति पाणी कृपणोधनव्यये । वृक्षा वासेन विक्षन्ति सीद विनक्ति बालका । शिंषन्ति गुरवः शिष्यान् । यवान पिनधि धीवरी । मनाक्षि कनकस्य पट मदीयम् । दध्योदनं न माक्ष्ये ऽहम् । भोक्ष्येऽहं मोदकान् सखे इन्धवे समिषः दुई विन्दे वेदान् न शास्त्राणि ।

·(१००) संस्कृत वनाओ। बालक पारेको लपेटता है। बाघ लड़के को मारता है। नौकर पानीसे कपड़े भिगोता है। आप विद्याको माप्त करें राज्य को न भोगें। कंजूस धनके खर्च करनेमें अपने हाथोंको सकोड़ता है । वृक्ष हवासे हिलते हैं और लड़का सांप से डरता है। गुरु लोग अपने शिष्यों को विशेष बनाते हैं। धी- मरी जो पीसती है। अथ तनादिगण प्रकरणम् ॥ १-तनु = विस्तार, फैलाव । तनोति तनुतः तन्वन्ति तनोषि तनुथः तनुथ तनोमि तनुवः तन्वः तनुमः, तन्मः । तनुते तन्वाले तम्बते तनुषे तन्वाथे तनुध्वे तन्वे तनुवहे तन्वहे तनुमहे, तन्महे । ततान तेलतुः तेनुः तेनिथ तेनथुः तेन ततान, ततन तेनिव तेनिम । सेने तेनाते तेनिरे तेनिषे तेनाथे वेनिध्व तेने तेनिवहे तेनिमहे तनिता । तनिष्यति । तनोतु, तनुतात् सनुताम् त- न्वन्तु तनु, तनुतात् तनुतम् तनुत तनवानि तनवाव तनवाम तनुताम् तन्वाताम तन्वताम् तनुष्व तन्वाथाम् तनुध्वम् तनकै तनवावहै तनवामहै । अतनोत् अतनुताम् अतन्यन अतनो.

·(१०१) अतनुतम् अतनुत असनवम् अतनुव, अतन्व असनुम, अतन्म अतनुत तन्वासाम् अतन्वत अतनुथाः अतन्वाथाम् अतनुध्व म् अतन्धि अतनुबहि, तन्वाहि अतनुमहि, तन्महि । त- नुयात् तनुयाताम् तनुयुः । सन्वीत् तन्वी याताम् तन्वीरन् । तन्यात् सन्यास्ताम् तन्यासुः । तनिषीष्ट तनिषीयास्ताम् तनि- पीरन । अतनीत, अतानीत् अतनिष्टाम्, अतानिष्टाम् असत, अतनिष्ट अतनिषाताम् अतनिषत अतथाः अतनिष्ठाः प्रतनिष्यत् । अतनिष्यत ॥ २-पणु = दान, देना ॥ सनोति। सनुते । ससान सेनतुः सेनुः । सेने सेनाते सेनिरे । सनिता । सनिष्यति । सनिष्यते । सनतु । सनुताम् । अस- नोत् असनुताम् असन्वन् । असनुत असन्वाताम् असन्वत । सनुयात् । सन्वीत । सन्यात । सायात् सनिषीष्ट | असनीत् असानीत् । असात, असनिष्ट । श्रसनिष्यत् । असनिष्यत ।। ३-क्षणु = हिंसा, दुःखदेना। क्षणोति । समुते । चक्षाण चक्षणतुः चक्षणः। चक्षणे चक्षपाते चक्षणते । क्षमिता । क्षणिष्यति । क्षणिष्यते । क्ष. णोतु । शगुताम् । अक्षणोत् । अलसुत । क्षणुयात् । शु- ·(१०२) एवीस । क्षरयात् । मणिषीष्ट । भक्षणीत् भक्षाणिष्टाम् अक्ष- णिषुः । अक्षत, अक्षणिष्ट । अक्षया:, अक्षणिष्ठाः। प्रमाण- व्यत् । अक्षणिष्यत ॥ ४-क्षिणु = हिंसा, मारना, दुखदेन ॥ क्षिणोति । क्षिणते । चिक्षण चिक्षिणतः चिक्षिणुः । चिक्षिणे चिक्षिणासे चिक्षिणिरे । क्षणिता । क्षेणिष्यति । क्षेणिप्यते । क्षिणोतु । क्षिणुताम् । अक्षिणोत् । अक्षिणत । क्षिणुयात् । क्षिएवीत । क्षिरयात् । क्षेणिषीष्ट । अक्षित, अक्षेणिष्ट । अक्षेणिष्यत् । अक्षेणिष्यत । ५-तृणु % अदन, खाना, चरना । तृणोति । तृणुते । सतर्ण तवणतातहणे ततृणाते। ताण- ता। सर्णिष्यति । तणिष्यते । हणेतु । कृणुताम् । अतृणोत् । अतृणुत । तृणुयात् । तएवीत । लण्यात् । सणिषीष्ट । अतीत् । अस्त, प्रणिष्ट । अतृथाः, प्रणिष्ठाः । अणिष्यत् । अणिज्यत ।। ६-हु-कृञ्% करण, करना, बनाना । करोति । कुरुते कुरुते कुते कुरुषे कुर्वाथे कुरुष्वे । कुर्वे कुर्नहे कुर्महे । चकार चा चक्कु पर्थ । पके चक्राते चकि ·रे। कर्ता । करिष्यति । करिष्यते। करोतु । कुरुताम् कुर्वाताम् कुर्वताम् कुरुष्व कुर्वथाम् कुरुध्वम् कर करवावहै करवामी। अकरोत् अकुरुताम् अकुर्वन् अकरो: अकुरुतम् अकुरुत प्रकरव म् अकुर्व अकुर्म । अकुरुत अकुर्वाताम् अकुर्वत अकुरुयाः भ- कुर्वाधाम् अकुरुध्वम् अकुर्व अकुर्वहि अकुर्महि कुर्यान् कुर्या- ताम् कुयुः । कुर्सत कुर्वीयाताम् कुरिन्। क्रियात् क्रियाताम् क्रियासुः कृषीष्ट कषीयास्ताम् कृषीरन् । अकार्षीत् भकार्टाम् अकार्षः । अकृत अकृषाताम् अषताकरिष्यत्। भकरिष्यत अथात्मनेपदप्रकरणम् ॥ ७-वनु = याचन, मांगना ॥ बनुते। धवने वनिता । वनिप्यते । वनुताम् । अवनुत । चन्वीत । बनिषीष्ट । अवनिए, अवत अवनिषाताम् अवनि- षत अवनिष्ठाः, अवथाः । अवनिष्यत ।। ८-मनु = अववोधन, मानना, समझना। मनुते । मेने । मनिता । मनिष्यने । मनुताम् । अमनु। । मन्वीत । मनिषीष्ट । अमनिष्ट, अमत । अमनिष्यत् ।। भाषा बनाओ। सनोति धर्मश्रुतिशास्त्रवार्णितम् । गुरुकुलं न सुनोनि धनं ·धनी । क्षिणोति सिंहं विपिने गजः किम् । सिंहा न दृण्व- न्ति कदापि घासम् । अयं न सन्ध्यां कुरुते कदाचन । याचको वनुते महीम् । मन्चे वेदमतं परम् ॥ संस्कृत बनाओ। वेद और शास्त्रमें जैसा वर्णन किया है वैसे धर्मको वह फलाहै । यह धनी गुरुकुल के लिये धन नहीं देता । क्या हाथी वन में सिंहको मारता है । सिंह कभीभी घास नहीं खाता । यह महात्मा कभीभी सन्ध्या नहीं करते । मंगिता भूमि मांगता है । वेदमतको सबसे अच्छा मानता हूं ॥ अथ क्रयादिगण प्रकरणम् ।। १-डु-क्री-ञ् = बदलना, खरीदना ॥ कीणाति कीणीतः क्रीणन्ति क्रीणासि क्रीणीथः की. णीथ क्रीणामि क्रीणीवः क्रीणीमः । क्रीणीरे कोणासे क्रीणते क्रीणीषे क्रीणाथे क्रोणीध्वे कीणे क्रीणीवहे क्रीणी- महे । चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः चिक्रियिथ, चिक्रेथ चि क्रिययुः चिक्रिय चिकाय, चिक्रय चिक्रियिव चिक्रियिम । चिक्रिये चिकियाते चिक्रियिरे चिक्रियिष चिक्रियाथे चिक्रि- यिध्वे चिक्रिये चिक्रियिवहे चिक्रिीयमहे । क्रेता क्रेतारौ क्रेतारः ·( १०५) फ्रेवास। केतासे । वेष्यति । क्रेष्यते । क्रीणासु, क्रीणीतान क्रीणीताम् क्रीणन्तु कोणीहि, क्रीणीतात् क्रीणीतम् क्रीणीस क्रीग्णानि क्रीणाव क्रीणाम । क्रीगीताम् क्रीणाताम् क्रीण. ताम् क्रीणीव क्रीणाथाम् क्रीणीध्वम् क्रीण क्रीणावहै क्री- रणामहै। अक्रीणात अक्रीणीताम् अक्रीणन् अक्राणाः अक्री- गीतम् अक्रीणीत अक्राणम् अक्राणीच अक्रीणीम । अक्री- रणीत अक्रोणाताम् अक्रीणत अक्रीणीथाः अक्रीणाथाम् अ. कोणीध्वम् अक्रीणि अक्रीणीवहि अफ्रीणीमहि । क्रीणी- यात् क्रीणीयाताम् क्रोणीयुः । क्रीणीत क्राणीयाताम् क्री- णीरन् । क्रीयात् क्रीयास्ताम् क्रीयासुः । ऋषीष्ट ऋषीया. स्ताम् ऋषीरन् । अषीत् अष्टाम् अझैषुः । अष्ट अक्रषा. ताम् अक्रेषत । अक्रेष्यत् । अक्रष्यत ।। २-प्री-अ-तर्पण, तृप्तकरना, कान्ति ।। प्रीणाति । प्रीणीते । पिपाय पिपियतुः पिप्रियुः। पिपिये पि मियाते पिप्रियिरे। मेता । प्रेष्यति प्रेष्यते । मीणातु मीरपीताम् अप्रीगणात् । अमीणीत । प्राणीयात् । मीणीत । माया प्रेषीष्ट अप्रैषीत् । अमेष्ट । अमेष्यत् । अप्रेष्यत ।। ३-श्री- = पाक, पकाना। श्रीग्णाति । श्रीगीते । शिश्राय । शिश्रिये । श्रेता । श्रेष्यति ।

·(१.६)
श्रेष्यते । श्रीणातु । श्रीणीताम् । अश्रीणात् । श्रीणीत ।
श्रीणीयात् । श्रीणीस । श्रीयात् । श्रेषीष्ट । भत्रैषीत् । अश्रेष्ट ।
अश्श्रेष्यत् । अश्रेष्यत ।।
४-नी-अ-हिंसा, दुःखदेना ॥
भीनाति । मीनीत । ममौ मिम्यतुः मिम्युः ममिथ, मसाथ
मिम्ययुः मिम्य ममौ मिम्यिव मिमियम मिम्य मिम्याते मि.
मियरे । माता । मास्यते । मास्यति । मीनातु । मीनीताम् ।
समीनात् । अमीनीत । मानीयात् । मानीत मीयादामासीष्ट
भमासीत् । श्रमास्त । अमास्यत् । अमास्यत ।।
५-षि = बन्धन, वांधना॥
सिनाति । सिनीते । सिपाय सिष्यतुः सिष्युः । सिष्ये
सिष्याने । सेता । सष्यति । सेप्यते । सिनातु । सिनीसाम्
असिनात् । असिनीस । सिनीयात् । सिनीत । सीयात् ।
संपष्टि । सैषीत् । असेष्ट असेष्यत् । असेष्यत ।।
६-स्कुज्ञ = आप्लवन, कूदना, उछलना॥
स्कुनाति । स्कुनीते। चुस्काव नुस्कुवतुः चुस्कुवुः । स्कोसा ।
सकोस्पति । स्कोस्यते । स्कुनातु । स्कुनीताम् । अस्कुनात् ।

·(१.७) अस्कुनीत । स्कुनीयात् । स्कुनीत । स्कूयात् । स्कोपीठ । भ. स्कोपीत् । अस्कोष्ट । अस्कोष्यत् । अस्कोष्यत ।। ७.८-६-१०-स्तम्भु, स्तुम्भु, स्कम्भु, स्कुम्भु% रोकना॥ येसौत्र परस्मैपदी चार धातु हैं। स्तभ्नाति सभ्नीतः स्तम्नन्ति । सस्तम्भ तस्तभतुः तस्तमु सस्ताम्पिय तस्तमः सस्तम तस्तम्भ तस्तामिव सस्ताभिमास्तम्भिता । स्तम्मिष्यति स्तभ्नातु । अस्तभ्नात् । स्तभ्नीयात् । स्तभ्यात् । अस्तभव, भस्तम्भीत् । असम्मिष्यत् ।। इसीमकार 'स्तुम्भु' आदिके पजानना॥ ११-यु-३ = बन्धन, बांधना ॥ युनाति । युनीते । युयाव युयुवतुः युयुवुः युयोथ, युयुविय । युयुवे युयुवाते युयुविरे । योता । योष्यति, योष्यते । युनासु । युनीताम् । अयुनात् । अयुनीत । युनीयात् । युनीत । यूया। यापीष्ट । प्रयोषीत् अयोष्टाम् अयोषुः । अयोष्ट अयोषाताम् । अयोषत । अयोग्यत् । अयोष्यत । १२-क्नू- शब्दकरना, कुंकू करना । क्राति । क्नूनीते । चुनाव । चुक्रुवे । क्रविता । क्रविष्यति ·(१०८) क्नविष्यते । मासु । भूमीताम् । अनूनात । अनूनीस । क्नूनीयात् । क्नूनीत । क्नूयात् क्नविषीष्ट अक्नाचीत् अपना- विष्टाम् अक्नाविषुः अक्नविष्ट । अक्नविष्यत् । अक्नविष्यत।। १३-दृ% हिंसा। दृणाति । दृणीते ददार ददरे दरिता, दरीता । दरिष्यति, दर्शष्यति । दरिष्यते । दरीष्यते दृणातु । दृणीताम् । अदृणात् । अदृणीत । दृणीयात् । दृणीत दीर्यात् । दरिषीष्ट, दरीषीष्ट । अदारीत् । अदरिष्ट अदरिष्यत् । अदरिष्यत । १४-दू-ञ = हिंसा। दूणाति । दूणीते दुद्राव । दुदुवे । द्रविता । द्रविष्यति । द्रविष्यते । दूणातु । दणीसाम् । अद्भूणात् । अदणीत । दू. णीयात् । दूणीत । दूयात् । द्रविषीष्ट । अद्रावी, अद्रवीत अद्रविष्ट । अद्रविष्यत् अद्रविष्यत । १५-पू-२ = पवन, शोधन, पवित्रता ॥ पुनाति । पुनीते । पुपाच पुपुवतुः पुपुवुः । पुपुवे पुपू- वात पुपुविरे । पविता । पविष्यति । पविष्यते । पुनातु । पुनी ताम् । अपुनात् । अपुनीत । पुनीयात् । पुनीत । पूयात् । पविषीष्ट । अपावीत् अपाविष्टाम् अपाविषुः । अपविष्टअपवि. माताम् अपविषत । अपविष्यत् । श्रपरिष्यत ।।

·॥ (१०९) १६-स्तृ-३ = आच्छादन, ढांकना स्तृणाति । स्तृणीते । तस्तार सस्तरतुः तस्तरुः । तस्सरे तस्तराते तस्तरिरे । स्तरिता, स्तरीता। स्तरिष्याति, स्तरी. ध्यति । स्तरिष्यते, स्तरीष्यते । स्तृणातु । स्तृणीताम् । अस्तृ- णात् । अस्तृणीत । स्तृणीयात् । स्तृणीत । स्तोत् । स्ती- पष्टि, स्तरिषीष्ट । अस्तारीत् अस्तारिष्टाम् अस्तारिषुः। अस्त- रिष्ट अस्तरिषाताम् अस्तरिषत । अस्तरिष्यत् , अस्तरीष्यम्। अस्तरिष्यत, अस्तरीष्यत ।। १७-कृ-३ = हिंसा, दुःखदेना ॥ कृणाति कृणीते। चकार चकरतुः चकरुः।चकरे चकराते चकरिरे । करिता करीता करिष्यति, करीष्यते । कृणातु कृणीताम् । अकृणात्।अकृणीत । कृणीयात्।कृणीत । कार्यात् कीर्शष्ट,करिषीष्टाकारीन।अकरिष्टाप्रकरिष्यत् अकरीष्यत । १८-वृ% वरण, स्वीकार ॥ वृणाति वृणीते । ववार । धवरे । वरिता,वरीता।वरिष्यति वरीष्यति । वरिष्यते, वरीष्यते । वृणातु । वृणीताम् । अं. वृणात् । श्रवणीत् । वृणीयात् । वृणीत । बुर्यात् । वरिषीष्ट बूर्षीष्टाचारीत् अवारिष्टाम् अवारिषुः। श्रवरिष्ट गवरिषाताम् ।

·. (११०) अवरिषत । अवरिष्यत्, अवरीष्यत् अवरिष्यत, अवरीष्यता १६-धू-ज्ञकम्पन, कांपना, हिलना॥ धुनाति । धुनीते। दुधाव दुधुवतुः दुधुवुः दुधुवे दुधुवाते दुधु- विरे । धषिता, धोता । धविष्यति, धोष्यति, धविष्यते, धो- प्यते । धुनातु । धुनीताम् अधुनात् । अधुनीत । धुनीयात् । घुनीत । धूयात् । धविषीष्ट, घोपीष्ट । अधौषीत् अधावीत् अधोष्ट,अधविष्टाअधविष्यत् ,अधोष्यताअध विष्यताअधोष्यता। २०-ग्रह = उपादान, लेना पकड़ना ॥ गृङ्गाति । गृहीते । जग्राह जगृहतुः जगृहुः जगृहे जगृहाते मगृहिरे । ग्रहीता । ग्रहीष्यति । ग्रहीष्यते । गृह्णातु । गृहाण। गृहीताम् गृहासाम् गृहृताम् गृहीष्क । अगृहान् । अगृहीत । गृहीयानागृहीतागृयात्ग्रहीषीष्टाअग्रहीत् अग्रहीष्टाम् अग्रहीषुः।। अग्रहीष्ट अग्रहीषाताम् अग्रहीषत । अग्रहीष्यत् अग्रहीष्यरा॥ अथ परस्मैपद प्रकरणम् ॥ १-कुष-निष्कर्ष निकालना, निचोड़ना,कुरेदना कुष्णाति । चुकोष । कोषिता । कोषिष्यात ! कुष्णातु कुषाणा अकुष्णात् । कुष्णीयात् । कुष्यात ! अकोपीताभकोरिष्यत्।।

·(१११)
२२-अश= भोजन, खाना ॥
अश्नाति । आश प्राशतुः भाशुः । अशिवा । अशिष्यति
अश्नातु अशान । आश्नात् । अश्नीयात् । अश्यात् । मा.
शीत् । आशष्यत् ॥
२३-मुष = स्तेय, चुराना ॥
मुष्णाति । मुमोष ! मोषिता । मेषिष्यति । मुष्णातु मु.
पारण अमुष्णाम्।मुषणीयात् मुष्यात्। अमोपीत् अमोषिष्यत् ।।
२४-ज्ञा = अवबोधन, जानना ॥
जानाति जसो ज्ञाता ज्ञास्यति जानातु अजानात् । जानीगत्
वयाम्, मायात् अज्ञासीत् अज्ञास्यत् ।।
२५-वृ-ङ् = सम्भक्ति. सेवा करना ।
वृणीते घृणाते वृणते। वत्रे वनाते वविरे। करिता, वरीसा ।
बरिष्यते, वरीष्यते । वणीताम् अवणीत वृणीत परिपीट,
वरीषीष्ट । अवारष्ट, अवरीष्ट। अवरिष्यता वरीष्यत ।।
ग्रन्थिलम् = गांठवाला । घोषणा= मुनादी । चतुष्पथ:-
चौराहा । चापलम् चञ्चलता। परिषदला सभासद् ।पल.
गण्ड: राज, कारीगर । प्रतिग्रहः दान लेना (मोञ्छनम् ।

·(११२) पॉछना । बोधनम् विज्ञापन, जताना। भामुरम्-चमकनें वाला। तुन्दिलः-लम्बोदर, बड़े पेटवाला। लावणम्-नम- कीन | अवतंसः भूषण | कोणाकोन । इत्वरः-नीच । अलिन्दा चौतड़ा । कङ्कतिका कंघी । खल्या खलिहान । पण्डः% नपुंसक। भाषा बनाओ। क्रीणामि दुग्धं पणकद्वयस्य । मीणाति बान्धवजना नतिथीन् पृणोति । श्रीणातु शाकं चपलं कथं न । मीनन्ति मीनान् शिशवस्त्वदीयाः । स्कुनन्ति कुम्बा भवदीयशिष्याः। सिनन्ति परण्ढा न कदापि शूरान् । पथिकान् स्तभ्नाति त- स्करः । रज्ज्वा. योष्यन्ति तस्करात् । क्रोति नित्यशकटं त्वदीयम् । दृणाति सिंहो बृषभान् मदीयान् । दूणाति सिंहः सकलान् कमेलान् । पुनन्तु मा देवजनाः । स्तृणातु वस्त्रैः सकलं शरीरम् । कृष्णन्ति कोलान विपिने वनेचराः वचोमेन वारष्यति । धूनाति चम्पकवनानि धिनोत्यशोकम् । वैदेशिका वेदमतं गृह्णन्ति । कुष्णाति शादं भवता न भृत्यः । अशि- ष्यन्ति न मे शिष्याः । किं नमोष्यन्ति तस्कराः ? जानी- याद मेषणे भृत्यान् । वृणीते स्वामिनं भार्या ।। -- ·(११३) संस्कृत वनाओ। दो पैसे का दूध लेताहूं । भाई और अतिथियों को हम करता है । शीघ्र शाक क्यों नहीं वह पकाता । सुम्हारे लड़के मछलियों को मारते हैं। श्रापके शिष्य टट्टी कूदते हैं । नपुं. सक कभी शूरों को बांधते हैं ? चोर रास्तेगीरों को रोकता है रस्सीसे चोरों को बांधेगे । तुम्हारी गाड़ी नित्य कुंजती है । मेरे बैलोंको सिंह मारता है । सिंह सब ऊंटों को मारता विद्वान् लोग मुझको पवित्र करें। सब शरीरको वस्त्रोंसे ढांका भील वन में सुअरोंको को मारते हैं। आप मेरे वचन को नहा स्वीकार करेंगे। चमेली के वन तथा अशोकवृक्ष को कंपाता है । विदेशीजनभी अब वेदमत स्वीकार करते हैं । आपका नौकर कपड़ेको निचोड़वा नहीं। मेरे छात्र नहीं खायेंगे । क्या चोर नहीं चुरावेंगे ? नौकरों को भेजनेपर जाने । स्त्री अपने स्वामी की सेवा करती है। अथ चुरादिगणप्रकरणम्। १-चुरस्तेय, चुराना। चोरयति चोरयत: चोरयन्ति । चोरयते चोरयेते चोरयन्ते ·( १९४) चोराञ्चकार चोरयाचक्रतुः चोरयाचक्रुः । चोरयामास, चोरयाम्मभूव । चोरयाश्चक्रे । चोरयिता। चोरयिष्यति । चो- रयिष्यते । चोरयतु । चोरयताम् । अचोरयत् । अचारयत चोरयेत् । चोरयेत । चोर्यात् । चोरयिषीष्ट । अचूचुरत् अचूचुरत । अचोरयिष्यत् । प्रचारयिष्यत ।। २-कथ = वाक्यप्रबन्ध, बोलना, कहना। कथयति कथयते । कथयाञ्चकार,कथयामास,कथयाम्बमूब कथयाञ्चक्रे । कथयिता । कथायष्यति । कथयिष्यते । कथयतु । कथयताम् । अकथयत् । अकथयत । कथयेत् कथयेत । कथ्यात् । कथयिषीष्ट । अचकथत् । अचकथत । अकथयिष्यत् । अकथयिष्यत । ३-गण-सख्यान,गिनना। गणयति । गणयते । गणयाञ्चकार, गणयामास, गण- याम्बभूव । गणयाञ्चके । गणयिता । गणयिष्यति । गण- यिष्यते । गणयतु । गणयताम् । अगणयत् । अगणयत । गणयेत् । गणयेत । गण्यात् । गणयिषीष्ट । अजीगण, अजगणनाअजीगणत,अजगणताअगणयिष्यताअगणयिष्यता क्षौरम् = हजामत । शौचम् = शुद्धि, मलत्याग

·(११५)
शोथः = सूजन । शोणितम् = खून । श्मश्रुला= दढ़ियल ।
प्रतिश्यायः = जुकाम । कासः = खांसी। विसूचिका = हैज़ा।
निरः = झरना । निर्वाहः -: गुज़ारा । निर्वापणम्
वीजयोना । अवसरः = मौका । श्रामयः =रोगा उन्मूलनम्
उखड़ाना । कर्णजलूका = कनखजूरा । कर्पटः = चीयड़ा ।
कर्यट: = पैंठ। कूर्चम् = दाढ़ी। क्वाथ: = काढ़ा।परिणामः =
नतीजा । सङ्कटम् = दुःख । शृङ्गकम् = पिचकारी॥
भाषावनाओ।
अन्चुरच्चन्द्रमसोऽभिरामसाम् । कथन कथयानि कथांकवी-
नाम् । मनस्वीकार्यार्थी गणयति दुःखं न च सुखम् । शौरं
कस्थभाविष्यति । प्रतिश्यायं न कामये । अवसरं न जहातु
कदाचन । चौरस्य कर्वेहि तृणं प्रसिद्धम् । क्वायं पिबन्ति
रोगिणः। संकटं से गमिष्यति ॥
संस्कृतवनाओ ॥
चन्द्रमाकी शोभाको चुरालिया । कवियों की कथा क्यों न
कहूं ? कार्य को पूर्ण करनेवाला विचारशील पुरुष दुःख
सुखको नहीं गिनता । हजामत किस की होगी। मैं जुकामको
नहीं चाहता। मौकेको कभी न छोडो। चोरकी दाढी में तिनका
यह बात प्रसिद्धहै। रोगी काढ़ा पीत हैं दुःख तेरा दूरहोजावेगा
और

·( १९६)
-
दपिम् = टापू । सरोवरः = झील, ताल । जनसंख्या ==
आवादी । शिलाकणम् = कंकड़ी । शिलाखण्डम् = वटिया ।
उद्गमः = निकास । धरातलम् = भूमिपर । तापमापकया-
न्त्रम् = थरमामीटर | शतकम् = शताब्दी, सही। अराजकता
अन्धाधुन्धी । वितरणम् = बांटना। न्यूनता = कमी । करः
महसूल । करीयम् = महसूली। निर्वाचनम् = चुनाव । निर्वा-
चकः = चुननेवाला । आदर्श: = नमूनः । आधिक्यम्-ज्या-
दती । वैमनस्यम् = वैरभाव । दण्ड्यः सजाके लायक ॥
भाषा वनाओ॥
यूयं व्रत कियन्ति द्वीपानि सन्ति । अस्मिनत्सरोवरे कस्य
पशवश्चरन्ति । अस्य नगरस्य जनसंख्या कियसी विद्यते ।
गङ्गाया उद्गमः कस्मात् स्थानाद् जायते । तापमापकयन्त्रण
वैद्योज्वरं मिमीते । कस्मिन शतके विक्रमादित्योऽभूत् । अरा-
जकतया बहूनि दुःखानि जायन्ते । गोधूमानां विसरणमभून्न
वा ? । अस्मिन् विषये मयिन्यूनता विद्यते । करं क ादा
स्यते । करीयाणि वस्तूनि तु भवसां समीपे न सन्ति ।
अस्य समाजस्य निर्वाचन कदा भविष्याते । इदं तेषामा
धिक्यमस्ति । वैमनस्येन महती क्षतिर्जायते ।।

·No text on this page.