·All rights reserved by the publisher
Printer : S. R. Sardesai, B.A., LL.B., Navin Samarth Vidyalaya's
Samarth Bharat Press, 947 Sadashiv Peth, Poona 2.
Publisher : Dr. N. G. Sardesai, L. M. & S., Manager, Oriental Book
Agency, 15, Shukrawar Peth, Poona 2.

·PRAKRTA-PRAKASA
OF
VARARUCHI
with Bhāmaha's Commentary Manoramā
Edited with
Translation, Introduction, Glossary etc.
BY
Dr. P. L. VAIDYA
11... (Cal.); D. Litt (Paris)
Professor of Sanskrit & allied Languages
Fergusson Cdlege, Purave

·3 WOO 2 2 4 prendre 0 1. ... 35. Mr. Abhyankar and Prof. Devadhar- Nyayasara (TATT) with commentary, notes in English 36. Krishna Shastri-Democratic Hindusim ... 37. Prof. Dhruva-Mudra-Rakshasam (957741) 38. Dr. Jha - Tarkabhasha. English Transl. 2nd edition 39. APTF_Eng. Translation 20. erlilion 10. Kulkarni N. N. Tarkabhasha, Sanskrit Texts only काव्यालंकारसूत्रगृत्ति-Text with extracts from कामधेनु 42. Chandavarkar - A manual of Hindu Ethics 43. Prof. Ranade R.D.-A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy 44. Prof. Devadhar-Svapnavasavdattam 2nd ed. 45. Do. -The Plays ascribed to Bhasa, their Authenticity and Merits. 46. Edgerton, F.-Panchatantra reconstructed Sanskrit Text, with intro. Tantras 1-5 47. Tantra 1 sold separately 48. Vadekar-Bhagwadgita, a fresh Study 49. M. Hirianna--a ATT with Text, Notes, Transl. and Introd. Works in Marathi. कुलकर्णी कु. पां.--भाषाशास्त्र आणि मराठी भापा. सरदेसाई गो. स. --मावळंकर सरदेसाई घराण्याचा इतिहास. पूर्वार्थ 10 . 2 Do 01 1 . उत्तरार्थ भाग HTUT ·A Prefatory Note ON GRAMMARJANS OF PRAKRIT LANGUAGES PROFESSOR E. B. COWELL's edition of arrê's - yer, published at Hertford, England (first edition, 1854 second edition, 1868), was the first book on Prakrit grammar. Since then several editions of this work and several other works on the subject appeared in India and elsewhere, and still Cowell's text and translation of the 1997, in the same form or in a slightly altered form, was constantly in demand. When, therefore, Dr. N. G. Sardesai of the Oriental Book Agency, Poona, asked me if I could prepare for him an edition of the work, based upon Cowell's material and translation and suited to Indian conditions, I gladly accepted the offer, as I thought it would make a handy grammar of Prakrit within easy reach of our University student who is now taking greater interest in the study of Prakritic languages than ever before. Two interpretations of the word ina have been so far suggested by scholars. One is the original language of the people and the other the language or languages derived from a which is Sanskrit. Without going deeper into the question I would state here the pros and cons of both the views Those who hold that ra is the original language of the people say that the word gu must mean origin and not Sanskrit; for, the word Sanskrit suggests refinement, improvement, systematisation. In fact Sanskrit language was a refined language and came out of the original...

·iv PREFATORY NOTE ON Prakrit-language of the people. As the Sanskrit language was adopted by writers, it became popular with the learned but it ceased to be the lingua franca of the people. The Prakrit works had, therefore, to be specially written for those who did not understand Sanskrit. Can we ever believe that the language which is not understood by women and children and such others is the original language, the mother tongue, of a people ? The other view is that the Prakrits are languages derived, degenerated from, or akin to, Sanskrit. The view is based upon the interpretation of the word ka as given by grammarians like, viz., Tanat: FA, TETT तत आगतं वा प्राकृतम्. There are also other reasons to support this interpretation. In the first place more than 95 per cent words in the vocabulary of Prakrit works are traced to their Sanskrit origin ; secondly, there are some grammars of Prakrit like those of Hemachandra and Kramadis'vara which are supplements of their Sanskrit grammars ; and thirdly, all grammars of Prakrit are written in Sanskrit language. All these facts, they say, go to prove that Sanskrit must be the origin of all Prakrit languages. Against this view it may be urged that although more than 95 per cent words in Prakrit literature can be traced to their Sanskrit origin, what of the remaining 5 per cent words which cannot be so traced ? They are clearly the relics of the original language of the people from out of which a large number of words might have been admitted into the fold of the refined Prakrit language. Can we say with reference to these words, Tela: deman, TT SITUTI 47964? It will be seen that the grammarians' explanation of the word on cannot be so easily admitted as is thought by some scholars. To me it appears that the grammarians never concerned themselves with the question of the origin of the Prakrit languages. Their main business was to ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES . give a convenient treatment of a language in which there was already a vast literature and which, being the vehicle of thought of uncultured persons like women, children and others, had a good future before it. In order to give a grammatical treatise of this language they took the model of works on Sanskrit grammar, such as qtforenie, कातन्त्र, कालाप, हैम etc., and using the terminology already made popular by these works, they composed their grammars of Prakrit. In doing so they used the word प्रकृति, not necessarily in the sense of origin', but rather in the sense of base'. It will be better to keep in mind हेमचन्द्र's explanation, प्रकृतिः संस्कृतम्, तत्र भवं तत आगतं वा प्राकृतम्, and then compare the following passages in which the word la is clearly used in the sense of base :- (a) (1) प्रकृतिः शौरसेनी-वररुचि, x. 2. अस्याः पैशाच्याः प्रकृतिः शौरसेनी । स्थितायां शोरमेन्या पैशाचीलक्षणं प्रवर्तयितव्यम् ।- भामहवृत्ति on x. 2. (2) प्रकृतिःशौरसेनी-वररुचि, xi.2. (3) प्रकृतिः संस्कृतम्-वररुचि, xii. 2. (6) The following passages from ma's grammar are also interesting in this connection (1) संस्कृतानन्तरं च प्राकृतस्यानुशासनं सिद्धसाध्यमानसंस्कृतयोनेरेव तस्य लक्षणं न तु देश्यस्येति ज्ञापनार्थम्-हेमचन्द्र on VIII. I. 1. (2) गोणादयः शब्दा अनुक्तप्रकृतिप्रत्ययलोपागमवर्णविकारा बहुलं निपा- त्यंन्ये-हेमचन्द्र on VIII. ii.174. (3) एते चान्यदेशीषु पठिता अपि अस्माभिर्धात्वादेशीकृताः, विविधेपु प्रत्ययेषु प्रतिष्ठन्तामिति । तथा च, वज्जरिओ कथितः । वज्जरिऊण कथयित्वा, वज्जरणं कथनम् । वज्जरन्तो कथयन् । वज्जरिअव्वं कथयितव्यम् । इति रूपसहस्राणि सिध्यन्ति । संस्कृतधातुवच्च प्रत्ययलोपागमादिविधिः । हेमचन्द्र on VIII. iv.2. It will be clear from the above citations that much importance cannot be attached to the interpretation प्रकृतिः संस्कृतम् as throwing light on the origin of Prakrit languages. At the same time it is impossible to ignore the fact that more than 95 per cent words of the Prakrit vocabulary can be traced to their Sanskrit origin. What I want to ·vi PREFATORY NOTE ON point out is that Prakrit languages may not necessarily be regarded as languages derived from Sanskrit, but may have been the original languages of the people, from out of which Sanskrit language, systematised by grammarians and made a literary vehicle by learned scholars and cultured classes, may have come into being; and the Prakrit grammarians made use of this refined Sanskrit language as the base for the grammatical treatment of these Prakrit languages. The original Prakrit languages must have developed in course of time into several dialects which recorded influences of vocal organs and other conditions governing the phonetics. Of all such dialects the one generally known as माहाराष्ट्री in वररुचि or प्राकृत in हेमचन्द्र became the standard. ised and literary Prakrit, while the remaining dialects remained. mere patois for a considerable time. Even these patois developed into sub-dialects with the result that the main dialect became in a way standardised and set. It is in this way that several patois of the standardised Prakrit came to be known as separate languages, such as, ihf, Arrît, iarrait, port, claret, etc. It is a well-known fact that 3793 has several sub-dialects, There existed divergent views from very early times about the treatment of Prakrit grammar in the minds of grammarians who are now classified into two schools. The eastern school of Prakrit grammarians claims its descent from old writers of hoary antiquity such as TAT, 27 and . The best representative of this school is atae who is followed by PHATT, FET, maar वागीश and मार्कण्डेय कवीन्द्र. The western school claims its descent from arhite, whose sutras are now available in an expanded form in tert's Thaar. This वाल्मीकि counts among his followers forfan, tet, fagua, and others. 647 also follows the teachings of this school, but uses the special terminology invented by him for his ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES vii Sanskrit, grammar. The belongs to neither school, being a Kashmirian. I give below a list of authors and of works on Prakrit grammar so far known with such information about them as is available. 1. वररुचि is the oldest grammarian and his प्राकृतप्रकाश the oldest grammar of Prakrit known to us. His name is often compounded with that of Art, which, some say, was वररुचि' गोत्रनाम. The confusion is perhaps due to the fact that कात्यायन wrote a commentary in verse called प्राकृतfosta on the great it, and may thus have been quoted as an authority on Prakrit grammar. Myths have also identi. fied वररुचि and कात्यायन with the author of वार्तिकs on the sutras of fa. Store's Shayat consists of twelve chapters or ftenges of which the first nine are devoted to the treatment of माहाराष्ट्री, the tenth to पैशाची, the eleventh toमागधी and the twelfth to Sincerit. Cowell's edition of the text, included in the present edition, is as good and scientific as can possibly be, but it leaves the impression that something better is still wanted. It is particularly so with reference to the last three chapters, firstly because they are not comprehensive enough and secondly because their text is uncertain as it is commented upon only by 146, while other commentators take no notice of their exist- As regards the twelfth chapter, the text is still more uncertain as even The's commentary on it is wanting. There are four commentaries of the TTT so far known and now available in printed form. Of these THE'S commentary called it is the oldest and is printed in the present volume and therefore no further description of it is needed. It is already mentioned above that the portion of this commentary on the last chapter is wanting. The second commentary is by larga and is called HST. This commentary which is in verse ence.

·viii PREFATORY NOTE ON is available only upto the 9th chapter. It is printed in the Nirnayasagar Press, Bombay, and also in the edition of the age by Basantakumar Chattopadhyaya, M. A., published by S. K. Lahiri & Co., Calcutta. The third commentary is by वसन्तराज and is called प्राकृतसंजीवनी. It is published as No. 19 of the Saraswati Bhavana Texts in Bena. res, 1927. This commentary goes upto the end of the 9th chapter of the present edition, although these nine chapters of the present edition are compressed into eight by combining into one the two chapters, fifth and sixth, of the present edition. It appears that TATTST took no notice of the existence of the remaining chapters of the 911 9977; for he says at the beginning of his work- अज्विधिरयुक्तविधिः संयुक्तविधिस्ततस्तु संकीर्णः। सुप्तिधातुनिपातजविधयोऽष्टाविह परिच्छेदाः ॥ This commentary of Tactel attained at one time so much importance that writers like FazzaH ignored altogether the very existence of the प्राकृतप्रकाश and referred to the प्राकृत- संजीवनी as तदुक्तं वसन्तराजीये. The fourth commentary is by सदानन्द and is called सुबोधिनी. It is published in the abovementioned Saraswati Bhavana Texts in Benares, 1927, along with the pistaat. This commentary also ignores the last three chapters of the present edition and, like the esitasit, divides the remaining portion of the work into eight chapters. The following line occurring in the farmi immediately after the मङ्गलाचरण- अथ तत्र माहाराष्ट्री भाषा वर्ण्यते makes it probable that regra might be conscious of the existence of acaa's treatment on other dialects of Prakrit as well. I am giving in an appendix the variants in the sutras found in the संजीवनी and सुबोधिनी. 2. que's Scaur is edited by Dr. Hoernle in Bibliotheca Indica, Calcutta, 1880. The text as printed there is corrupt, incomplete and scrappy. It consists of 99 sūtras divided into three sections, विभक्तिविधान, स्वरविधान and व्यञ्जन- ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES ix a Aars. According to one set of MSS. the last three sutras of the व्यजनविधान make a fourth section called भापान्तरविधान. 3. हेमचन्द्र's grammar called सिद्धहेमचन्द्र contains in its eighth chapter the treatment of Prakrit. This portion, i. e., chapter VIII, is now available in several editions ; the latest is published in 1928 by the present editor. It is the most extensive grammar of Prakrit known to us and treats of six Prakrit dialects, viz., RIETTET, sirchat, Arrit, पैशाची, चूलिकापैशाची and अपभ्रंश. There is a commentary on this work ( published ) called प्राकृतप्रक्रियावृत्ति or दुण्डिका by उदय- सौभाग्यगणि. 4. क्रमदीवर' संक्षिप्तसार is a grammar of Sanskrit and Prakrit, the treatment of Prakrit being given in the eighth chapter as in HECHEF. This work is published by Jibanand Vidyasagar in Calcutta, but has no claim to be decent edition. The treatment of Prakrit in this work is divided into six sections: ETAT, 56, 97, fasorf, अपभ्रंशकार्य and छन्द:कार्य. Rajendralal Mitra also prepared an edition of this work for Bibliotheca Indica, but Grierson says, ' it was not published fortunately for the reputation of the editor'. In addition to a brief commentary by the author himself there are three other commentaries, That by FTALAT, Agnat1971 by puslearia and ranneer by Tagreratearg (all unpublished ). 5. Frama's 's inoullatut is a commentary on the sutras of arcute. It is, however, very doubtful whether the sūtras are a genuine composition of art. The sūtras are divided into three chapters and each chapter into four Frs. Of these the last two yes are devoted to the treatment of 37967, while the remaining portion of the work is devoted to AIERTET, Sinthat, att, it and fem- पैशाची. There is no printed edition of त्रिविक्रम's work yet available, although the bare text of the sūtras is printed in a pamphlet form in Travancore.

·PREFATORY NOTE ON or some 6. सिंहराज followed त्रिविक्रम's text of the sutras which he rearranged in his remarcart, edited by Dr. E. Hultzsch and published by the Royal Asiatic Society, London. 7. urte's TCHTOFT, edited by the late Rao Bahadur K. P. Trivedi and published as No. LXXI of the Bombay Sanskrit and Prakrit Series, 1916, is a commentary on the sūtras of arate. The following extract from Rao Bahadur Trivedi's Introduction to the 1914fGHT will throw sufficient light on the mutual relation of the works of त्रिविकम, सिंहराज and लक्ष्मीधर and also on the sutras of वाल्मीकि. * The Taza consists of the sūtras of Prakrit grammar with a commentary on them. The sūtras are ascribed by लक्ष्मीवर to वाल्मीकि. It does not seem hard to decide conclusively whether the sūtras belong to archiv one else. Jer does not entertain the least suspicion in his mind as to their authorship, but positively mentions ardien as their author. This can be accounted 'for in either of two ways only. Hel, must have either come across manuscripts of the sutras in which the name of ara as author was clearly expressed, or he must have learnt that the sūtras were traditionally ascribed to at, in which case, however, he could and ought to have said arena pe gha, instead of arhi7p. A manuscript of the sūtras is noticed in a Descriptive Catalogue by Rao Bahadur M. Rangacharya. It contains two adhyāyas only...... The sūtras are the same as those commented upon by त्रिविक्रम, लक्ष्मीधर and सिंहराज. They are attributed to an, author of the Targur. Since the opening verses embody a salutation to archite, the verses cannot be taken to have been composed by arisit himself, and the concluding portion in which the sūtras are attributed to at cannot be taken to be a decisive proof of the sūtras being composed by the well-known arch. But Eit's positive statement as to the authorship of the sūtras and the beginning and the end of the MS. lend a ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES xi 99 own. strong support to the presumption that the sūtras are traditionally believed to bethe composition of asage वाल्मीकि. As described above, the sūtras are commented upan by fant, erat and ca, fa 4 maintains the order of the sutras in commenting upon them. His work is, therefore, like the काशिकावृत्ति on the अष्टाध्यायी of पाणिनि. The प्राकृतरूपावतार of सिंहराज and the षड्भापाचन्द्रिका of लक्ष्मीधर are both upon the lines of भट्टोजी दीक्षित' सिद्धान्तकौमुदी......As he ( ) says in his introductory verses, he has based his work on त्रिविक्रम's वृत्ति and calls it a sort of commentary on it......' 8. Arkiyeharan's Tiget is edited by Pandit S. P. V. Bhattanathaswamin and published in the Grantha. pradarsani Series, Vizagapatam, 1927. sy belongs to the eastern school of Prakrit grammarians and writes his grammar in sri metre followed by a commentary of his He divides his work in 20 is out of which the first eight are devoted to the treatment of HIETTET. His classification of Prakrit dialects is specially interesting, He first classifies the dialects into (1) TT, of which there are five viz., HTETTET, Bhat, freut, sement and arrit, (2) fa91, of which there are five, viz., Tarê, ETC, all, anittant and I ( ? ); (3) 37932, of which there are three varieties, viz., नागर, ब्राचड and उपनागर ; and (4) पैशाची, of which there are three varities viz., galant, ha amanit and proasūtai. 9. Tarvasarira's faqat exists in a single MS. in Bengali character and is deposited in the India Office Library as Sanskrit MS. No. 946. Grierson has deciphered several portions of the work and published them in different oriental journals and other publications. TT erfitat says in his work that his work is based on the older work of लकेश्वर, called प्राकृतकामधेनु. The प्राकृतकल्पतरु is divided into three TIETS, each TIET into farefis and each FF into 4s. The whole work is written in verse.

·xii PREFATORY NOTE ON Besides these principal works on Prakrit grammar, the following list of authorities or works on the subject is compiled for general information. 10. भरत is mentioned as a writer on Prakrit grammar by मार्कण्डेयकवीन्द्र. If he is the same as the author of the नाव्यशास्त्र, we see that he gives a very brief treatment of the subject in XVIII. 6-23, and a few illustrations in Prakrit in XXXIII. 11. शाकल्य is mentioned as an authority on the subject by Arenggara. According to him su gives gesag, ingi as forms of loc. plural along with gate and the but मार्कण्डेय remarks, एतत्तु न बहुसंमतम्, 12. कोहल is also mentioned as an authority on the subject by मार्कण्डेय. He remarks that according to कोहल, मागधी is spoken by राक्षस, भिक्षु, क्षपणक, भृत्य, etc. 13. लकेश्वर' प्राकृतकामधेनु formed the basis of रामशर्मतर्क- वागीश' प्राकृतकल्पतरु as is acknowledged by the latter in his work. 14. समन्तभद्र' प्राकृतव्याकरण, mentioned by Bechardas in his work on Prakrit grammar in Gujarati, 15. प्राकृतप्रबोध of नरचन्द्र, mentioned by Bechardas. 16. प्राकृतचन्द्रिका of कृष्णपण्डित or शेषकृष्ण, mentioned by the same. 17. प्राकृतचन्द्रिका of वामनाचार्य, the same. 18. प्राकृतानन्द of रघुनाथशर्मन्, the same. 19. प्राकृतप्रदीपिका of नरसिंह, the same. 20. प्राकृतमणिदीपिका of चिनवोम्मभूपाल, mentioned in the introduction to षड्भाषाचन्द्रिका. 21. प्राकृतमणिदीप of अप्पय्यदीक्षित or अप्पयज्वन् mentioned in the introduction to षड्भाषाचन्द्रिका. 22. षडभाषामन्जरी mentioned by Bechardas. 23. षड्भाषावार्तिक, the same. 24. षड्भाषाचन्द्रिका of भामकवि, the same. 25. षड्भाषासुबन्तादर्श, the same. 26. पभाषारूपमालिका of दुर्गुणाचार्य, the same.

·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES Xiu . 27. aparatgan syreren of andet, mentioned by Pischel in his Grammatik der Prakrit-Sprachen. 28. PATUT of , mentioned by Pischel. 29. serijêreltrôt of YTHITTE, mentioned in the introduction to ourent and Rai Bahadur Hiralal's Cataogue of Sk. MSS. in C. P. and Berar, and deposited in the Sena Gana Bhandar of Karanja. 30. प्राकृतव्याकरण of भोज, mentioned in the introduction to the quaran 31. प्राकृतव्याकरण of पुष्पवननाथ, mentioned in the above. The list of authors and works on Prakrit grammar presented here is based upon information gathered from various sources and therefore is subject to correction, In conclusion I should like to make a grateful mention of the patience and expediency with which Mr. S. R. Sardesai, Manager of the Samarth Bharat Press, and his staff bore with me in carrying the work through the Press in a very short time and with such good results. The young students of Prakrit should be equally grateful to Dr. N. G. Sardesai for having made Cowell's edition in a new form available to them. Fergusson College, Poona. P. L. Vaidya June 1931.

·TABLE OF CONTENTS 1. Prefatory Note on the Grammarians of Prakrit Languages iii-xiii 2. A Short Introduction to Prakrit Grammar 1-17 3. The Prakrit-Prakās'a, Text, Commentary of Bhāmaha and Translation 18-120 4. Index of Prakrit Words with their Sanskrit Equivalents occurring in Bhamaha's Commentary 121-127 ... 5. Index of Sutras .. ... . 6. Appendix giving the readings of staat 129-148 and gatrrait in the Sūtras of Vararuchi ... 149-156 ...

·A SHORT INTRODUCTION TO PRAKRIT GRAMMAR ( Adapted from Cowell ) PRAKRIT is the common name given to the vari. ous dialects which sprang up in early times in India, from the corruption of the Sanskrit ; and as the word is used by the grammarians, it signifies 'derived,' thereby to denote its connection with original Sanskrit. Thus Hemachandra defines itxa: He TFT, ET TA ar grenr. The later grammarians include many varieties under the name, but most of these are probably the refinements of a later age ; as, the older the grammarian is, the fewer we find the dialects to be ; and the oldest, Vararuchi, has only treated of four, the माहाराष्ट्री, the पैशाची, the मागधी and the incit. Of these the first is considered by him as the most important, and it is this which Professor Lassen has treated as his dialectus præcipua.' Its grammar is given in the first nine sections of the atayata, the remaining three sections being severally devoted to the peculiarities of the other three dialects, Prakrit almost always uses the Sanskrit roots, its influence being chiefly restricted to alterations and elisions of certain letters in the original word. It everywhere substitutes a slurred and indistinct pronunciation for the clear and definite utterance of the older tongue ; and continually affects a concurrence of vowels, such as is utterly repugnant to the genius of the Sanskrit. In the ·2 INTRODUCTION TO following abstract we shall first treat of the changes which it effects in the letters of the words; and then those which it effects in their declension or conjugation. SECTION 1 1. Vourls, ( Var. i.) Prakrit retains all the Sanskrit vowels except , # , and sit. # initial, and with no consonant preceding it, becomes it, and sometimes even when a consonant does precede, this consonant being then elided [Var.i. 30, 31 ] , also frequently becomes 37, , or 3 (especially when preceded by a consonant ). [i. 27-29 and 33). becomes Tor 378, rarely sor (i. 35-39 ). it becomes it or 373 and sometimes 3 ( i. 41-44). Of the remaining vowels, F and sì are no longer diph. thongs, and may be long or short as to their quantity. Vararuchi in Section i. gives various directions for the changes of the other vowels, but these are rather confined to certain words, than expressive of general rules. Professor Lassen ( Inst. pp. 139–144) has laid down as a general principle that before two consonants a long vowel is shortened ; that is, 871, and become severally 37, Sand *(and sì being common, may remain) : as, Hot for HTT, दिग्ध for दीर्घ; पुव्व for पूर्व. Subsidiary to this, are the two following rules : [ a ] If the long vowel is retained, one of the consonants is elided, as he or FAT for $at; [0] A short vowel before two consonants is occasionally lengthened, and one of the consonants omitted, as sitet for at. g and at being favourite vowels in Prakrit, and 3 before a conjunct are very frequently changed to these (cf. i. 12, 20 ); in some words an initial 3 becomes 37 ( cf.i. 22 ); for Gov' a man, we have gfte by dissimilation ( i. 23). We } :

·PRAKRIT GRAMMAR 3 6 may here mention the anomalous H = 19, which, though not in Vararuchi, frequently occurs in the plays. 2. Single Consonants. | Var. ii. ) [a] Prakrit has no palatal or cerebral sibilant (ii. 43 ); 7 is everywhere changed, to ut, unless it be followed by a dental consonant ; and an initial y becomes G; with these exceptions, initial single consonants generally remain unchanged. [N. B. When a preposition or other particle is prefixed, the letter ceases to be initial; cf. Comm., ii. 2, on ra] We find a few exceptions, as gur for 977: etc. in the plays, but these are not mentioned in Vararuchi ; cf. also Var. ii. 32-41. [6] Final single consonants are dropped, except and sometimes I which become 3gfart (iv. 6, 12). The finals of nouns often assume 37 or 34T and so cease to be final(iv. 7-11). [c] Medial single consonants. #, T, 3, 7, a, 6,9,1,(by ii. 2), may be optionally elided or retained; but a and 9, when not elided, generally pass into and a (ii, 7, 15); and the elision of g (though not so given by Vararuchi) is probably absolute; see Lassen, Sect. 45. The preposition gia is always written afe. becomes 0T, becomes , y often becomes 3 (ii. 20, 23). a, 9, 8, 7, 7 (ii. 27 ) may semain unchanged, but generally become (when is not so changed, it becomes y, especially in sillani ( cf. xii. 3 ); 5, 9, 7, remain unchanged; always becomes 7; Fi usually remains unchanged, but may become ( ij. 26 ). Toften becomes ( ii. 30 ); this is universal in the मागधी and the inferior dialects. ण, म, ल, स, ह remain unchanged. and become a (in some words 7 becomes , cf. ii. 44).

·4 INTRODUCTION TO 2S- 3. Conjunct Consonants. ( Var, iii. ) It is in these that the Prakrit changes are most mani. fest ; and as several distinct Sanskrit combinations are often merged into one Prakrit form, it is sometimes not easy to recognise the original word in its disguise. Prakrit avoids a union of two consonants of different classes, and everywhere endeavours to reduce them to the same; this it generally effects by eliding one or the other (iii. 1-3). and then doubling the remaining one (iii. 50, 51 ); but there are several exceptions in the various individual combinations. One rule may be observed, viz., wherever a conjunct involves a sibilant, the is represented by the aspirate of the accompanying letter; as in Fee for F#, 6, or ( iii. 29 ); or by , if the other letter has no pirate, as og for sty (iii. 33). When Tis involved in a conjunct, it sometimes passes into 37 FarT as sig for 273 ; and the same also applies, but rarely, to a and #; cf. Var. iv. 15. In some cases a new vowel is inserted between the letters of the conjunct, as are for you (spe Var, iii. 59-66). TABLE OF PRAKRIT CONJUNCTS The following table will show at a glance the various Sanskrit combinations which each Prakrit one represents. As given there they properly refer to those in the middle of a word; but, by dropping the first letter, they will equal. ly apply to those at the beginning ; thus, Fe = when medial, as fa for TT, but a = when initial, as a for Fa; similarly, so = 7, medial, but T = 1, initial. = 4, , , iii. 1.=F1, iii. 2.=. *; , *; , iii. 3. Pa = Te, ca, iii. 1. = 64, iii. 2. = (0,7), 5F, FF iii, 29. = E, FR ( : ) ii. 1. HT = * 7. jj. l. = 1, 57, iii. 2. = 1, i, at, iii. 3. T = , i. 1. = 2, 3, 8, iii. 2. 3. = ( cf. iii. 56 ).

·PRAKRIT GRAMMAR 5 %D ह च्च = च्य, iii. 2. = त्य, iii. 27. = 5, iii. 3. च्छं = थ्य, iii. 27. = र्छ, छ, iii. 3. = क्ष (क्ष), iii. 30. = स (त्स्य),प्स, श्च, iii.40. ज्ज = ब्ज, iii. 3. Dr. (sometimes) iii. 5.छ, ज, ज्व, iii. 3. = ध, iii. 27. = र्य, iii.17. = य्य (e. g., सेज्जा for शय्या, iii. 17) ज्ज्ञ = ध्य, च, iii.28. ब्ज = श, न्य, प्य ( sometimes) xii. 7. (धौरसेनी) = इ. ४.9 (पैशाची.) ६ = त, iii. 22. = त (once)iii. 23. दृ = ट, iii. 10. =ष्ट, iii. 1. = स्त, स्थ ( rareji..v.23. viii. 25,26. त, (rare) iii. 25, 26. = ढ्य, iii. 2. = 4 (rare), viii. 44. ण्ट, ण्ड - न्त, न्द (once)iii. 45, 46. पण = न, iii.1. = ज्ञ, न, iii. 44. =, ii.42. = ण्य, न्य, iii.2. ण, प्व, iii. 3. = न्व, iii. 3. with ii. 42. ण्ड = क्ष्ण, भ, ष्ण, न, (), iii. 33.cf. iii. 8. त्त = क्त, त, iii. I. = न, त्म, iii. 2. = त्र, त्व, iii. 3. 36, iii.3, 24. त्य = क्थ, प्थ. iii. 1. = , vi. 2. = र्थ, iii. 3. = स्त, iii. 12 = स्थ iii. 1. ६ = रद,ब्द, iii. 1,3. = Aiii.2. = द्र.६ इ., iii. 3. (Emay remain unchanged, iii.4). द = ग्ध, ब्ध, iii. 1,3. = ध, ध्व, iii. 3. न्द = न्त ( शौरसेनी f. हेमचन्द्र.) न्ध = हू ( once ), ni.34. प्प = क्प, त्प, iii. 1. = प्य, iii. 2. = प्र, पल्प, प्ल, ii. 3. = क्म iii. 49. = स्म (once) iii.48. ८फ क्फ, त्फ, फ, (:फ), स्फ, iii. 1. = प, स्प, iii.35,36. ब्ब % ग्ब, इब, ब्द, iii. I. = ब, ऋ, iii.3. न्म = ग्भ, इ. द्भ, ii. I. = भ्य, iii. 2. = म, में. jii. 3. = 0 (once), iii.47. म्ब = म्र 1.53. .

·6 INTRODUCTION TO FIAT vii 7. * = 15, JA !, -, iii. 43. = FT. ii. 2. = iii. 3. 3 becomes ; cf. iii. 62.] FE = H, iii. 32. = H, ( sometimes ), iii. 32; cf. vi. 19. . iii 3. * = 4, 5, xi. 7. (orat.) T= f (sometimes ). iii. 18. f = f (sometimes ), iii. 20. [Cf. x. 3, 437ft.] = (sometimes), i. 31. रिस, रिह , , , iii. 62. x= , iii. 2 = ; 3 (?). iii. 3. = f ( rarely ), iii. 21. E = , iii. 8. =, üi. 1. = 59, iii. 2. = 1, f. ii. 3. , 7, 8, , iv. 15. F = 5H, F, 57, 54, 77, iii. 2. with ii. 43. = 4, , 7, of 7, E, F. iii. 3. V. B. “Where ihrer consonants come together in the Sanskrit word, the semi-vowel, if there is one, is always elided, and then the remaining letters are treated according to rule, as in Taid = HET ; unless a nasal precede, in which case the two other letters follow the usual rules, except that they are not doubled after the nasal (iü. 56 ), as für ein = fast, 7 becoming by iii. 28 (the nasal prohibiting the doubling which would otherwise have been required by iii, 50, 51 ). SECTION II We may divide Prakrit nouns into five declensions 1. Those ending in 27 and ; 2. Those in and $; 3. Those in and 3; 4. Those ending originally in *: 5. Those ending originally in any consonant. The two latter classes have only a few cases which entitle them to form separate declensions. Nouns in * either change it to 3 or assume a new termination 37 or 3T ·PRAKRIT GRAMMAR 7 (cf. v. 31-35 ); nouns of relationship admit also a nominative singular in T and Hre, thus becoming 97991, is declined like a feminine noun of the first declension (v. 32, 35). Nouns ending in a consonant ( cf. iv. 6-11,18) either drop their final letter and so fall under one of the first three declensions (when, if neuter, they generally become masculine ), as FT for Fre, or add an 37 (or 377 if feminine) to the base, as Breitet = ATE. This, however, chiefly applies to those cases whose terminations begin with consonants, these expedients being adopted to avoid the necessity of changing the conjunct, which the meeting consonants would produce; in those cases whose termina. tions begin with vowels, the Sanskrit form is generally retained, modified by the usual Prakrit laws ; as, ya (instr. of भवत् ), आउसा, for आयुषा ( instr.:of आयुष् ). Prakrit has no dual number nor dative case (substituting the genitive for the latter ); but it has two terminations of the ablative plural-feat, which signifies from in a causal, and gat, which signifies ' from ' in a local The following scheme will give the various forms of the first three declensions, which are by far the most important. As nouns in 3 are declined, mutatis mutandis, like those in no example of these is needed. + sense. DECLENSION OF NOUNS que = वृक्ष masc. SINGULAR Nom. वच्छो (neut. वणं) neut. aut = T) PLURAL ao (neut, quir-s; वणाणि xii, 11.) वच्छे ; quo ( v. 11; (neut. = nom. ) वच्छेहि-हि Acc. वच्छं Instr. वच्छेण ·8 INTRODUCTION TO । वच्छादो-दु Abl. वच्छाहि, वच्छा Gen. वच्छस्स Loc. वच्छे, वच्छम्मि Voc. वच्छ (neut. वण) विच्छाहितो, वच्छोहंतो स्वच्छासुंतो, वच्छेसुतो वच्छाणं-ण . वच्छेसु-सुं वच्छा (neut. वणाइं-इ) अग्गि अग्नि masc. neut. दहि = दधि) SINGULAR PLURAL -- Acc. अगिंग Instr. आग्गिणा Abl. अग्गीदो-दु-हि Gen. अग्गिणो अग्गिस्स Loc. अगिगम्मि Nom. अगी ( neut. दहिं ) अग्गीओ अग्गिणो(n.दहीइं-इ) अग्गिणो; अग्गी (?) अग्गीहिं-हि अग्गीहिंतो-सुतो अग्गीणं-ण अग्गीसु-सुं Voc. अग्गि ( neut.दहि) । अग्गीओ,अग्गिणो(. दहीइं-इ) माला = माला fem. SINGULAR PLURAL Nom. माला Acc. मालं Abl. मालादो-दु-हि मालाओ-उ; माला मालाओ-उ मालाहिंतो-संतो मालाहि-हि मालाणं-ण मालासु-सुं मालाओ-उ Instr. Gen. Loc. मालाइ-ए. Voc. माले We may observe here that feminine nouns ins and are not distinguished in Prakrit inflexion; and the same holds of those in 3 and .

·PRAKRIT GRAMMAR 9 गई = नदी fem. SINGULAR PLURAL Nom. De Acc. णई Abl. "ईदो-दु-हि Instr.) णईअ-आ णईई-ए गईओ-उ; गई ण ईहिंतो-सुतो णईहिं-हि गईणं-ण णईसु-सुं णईओ-उ •Gen. Loc. Voc. 01 राअ-राजन SINGULAR PLURAL Nom. राआ राआणो, राआ Acc. राअं राआणो, राए Instr. राइणा, रण्णा राएहिं Abl. राआ,राआदो,राआदु, राआहितो, राआसुतो राआहि Gen. राइणो रणो राआणं Loc. राए, राअम्मि राएसुं Voc. राआ राअ, राअं राआणो, SECTION III-PRONOUNS (VAR. vi.) The Prakrit pronouns follow the inflexions of nouns, but also add some peculiar forms of their own. The accompanying scheme of declension, as applied to जय contains, it is hoped, all the forms which are really useful to the student. As a final consonant is always rejected in Prakrit, some of the pronominal bases are changed from their Sanskrit forms before the case-affixes are subjoined; thus, किम्, यदू, तद् become severally क, ज and त, एतदू becomes एद, and ·10 INTRODUCTION TO sometimes ए (Var. vi.21); इदम् becomes इम; अदस् becomes अमु (and sometimes अह, vi. 24). किम्, यद् , तद् , have also a second form in s, as कि.जि, ति; which, though generally restricted to the feminine, still furnishes some forms to the instrumental and genitive singular of the masculine and neuter. Prakrit, in fact, appears to have used the pronominal form with great laxity; thus we find the proper masculine form of the locative (as इमस्सि) frequently used for the feminine. We may here add a few peculiar forms which Vararuchi notices; such as तो and एतो for तस्मात् and एतस्मात् ( vi. 10, 20); से for तस्य or तस्याः (vi. 11); सिं for तेषाम् or तासाम् , अह for the nominative singular of being apparently used for the three genders. Of though not given in Vararuchi, is frequently found in the plays for एनम् and एनाम्. For कियत् , तावत् etc, we have (by iv. 25 ) the forms केहह, केत्तिअ,. तेहह, तेत्तिअ, etc. जे (जाइं-इ neut. ज- य ( Masc.) Who' SINGULAR PLURAL Nom. जो (जं neut. Acc. जं जे Instr. जेण, जिणा जेहि Abl. जत्तो-तु, जदो-दु जाहिंतो, जासुंतो Gen. जस्स, जास जाणं-ण, जेर्सि Loc. जास्स-स्सि, जम्मि-म्मि, जेसु-सुं जहि, जत्थ Feminine SINGULAR PLURAL Nom. TT Acc. जं Abl. जादो-दु, जादो जाओ-उ, जीओ-उ जाहिंतो-सुतो, जीहिंतो-सुतो ·PRAKRIT GRAMMAR PLURAL जीए-इ SINGULAR Instr. जिणा जाहिं, जीहिं Gen. जस्सा, जासे ) जाए-इ; जासं, जेसिं; जासिं, जाणं-ण जिस्सा, जीसे जीणं-ण, जीसिं Loc. जाहे, जइआजीअ-आ जासु-सुं, जीसु-सुं The personal pronouns are given in Vararuchi, vi. 25.53. The plurals are regularly formed from new bases; as तुज्झ, तुम्ह, तुम्म, अम्ह, and, in some cases, मज्झ. युष्मद् 'Thou' SINGULAR PLURAL Nom. तुमं (तं) तुज्झे तुम्हे Acc. (तं तुं) तुम तुझे तुम्हे वो Instr. (तइ) तए तुमए तुमे तुज्झेहिं तुम्हेहिं तुम्मेहिं (तुमाइ) ते दे Abl. तत्तो ( तइत्तो तुमादो तुम्हाहिंतो-संतो दु-हि) Gen. (तुमा)तुह तुज्झ तुम्म वो भे तुज्झाणं तुम्हाणं तुम्ह ते दे PLURAL Loc. तइ (तए तुमए तुमे) तुज्झेसु तुम्हेसु तुमम्मि अस्मद् ।' SINGULAR Nom. अहं (हं अहअं अहम्मि) अम्हे (वs in prose, xii. 25) Acc. मं ममं (अहम्मि) अम्हे णो (णे?) Instr. मे मए (मइ ममाइ) अम्हेहिं Abl. मत्तो (मइत्तो ममादो अम्हाहिंतो-सुतो -दु-हि) Gen. मे मम मज्झ मह मज्झ णो अम्ह अम्हाणं अम्हे Loc. मइ (मए) ममम्मि अम्हेसु For the numerals, see Vararuchi, vi. 54-59.

·12 INTRODUCTION TO SECTION IV-VERBS . Prakrit has properly only one conjugation ( = the first in Sanskrit), though fragments of forms belonging to other conjugations frequently occur in the plays. The middle voice is very seldom used, and most middle verbs are conjugated actively. There is no dual number, as has been already noticed in nouns. The only tenses of the active voice which remain, seem to be the present, the second future, and the impera. tive. Below we have given the verb gĦ. adding in brackets those forms which, though not in Vararuchi, occur in Hemachandra, the Sankshepa-Sara, and the plays. Present SINGULAR PLURAL 1. हसामि हसाम ( हसम्हि) 1. हसामो-सु-म हसिमो- मु-म हसमो-मु-म (हसम्हो-म्ह) 2. हससि 2. हसह (in शौरसेनी-हसध- धं) हसित्था (हसत्थ) 3. हसदि हसइ The middle voice has a second and third person singular, as सहसे, सहदे or सहए. Imperative SINGULAR PLURAL 1. हसमु (Var. viii. 18) 1. हसामो-म हसमो-म (हसम्ह) 2. हससु (हसाहि हस हसस्स) 2. हसह ( हसध-धं) 3. हसदु हसउ 3. हसन्तु It should be added that, instead of 37, I may be optionally used before any personal affix (vii. 34), as इसेमि, etc., हसेदु etc., or, in other words, as ए is only अय् 3. हसन्ति ·PRAKRIT GRAMMAR 13 3. स्सदि 1. स्सामो. contracted, Prakrit allows the verbs to imitate partially the tenth conjugation in Sanskrit. The future has several forms in Prakrit. [a] That most in use has the following terminations Singular 1. स्सं स्सामि. 2. स्ससि Plural 2. स्सध, स्सह 3. स्संसि. These are added to the root with the augment s, as हसिस्सं ect. The F# is, of course, only the Prakrit form of the Sanskrit स्य. [6] A second form gives the anomalous y for the characteristic स्स of the future. as सोच्छं or सोच्छिंस्सं from श्रु: arers or allergee from aa (cf. vii. 16, 17). [c A third form changes the स्स to हि as in हसिहिमि etc. We have also such forms of the first person singular and plural as हसिहामि and हसिहामो. (Note also such forms as काहं, दाह. from and दा; Var., vii. 16). The Imperative (and also Potential) forms of 6 are follows : (cf. vii. 18-19). Ist हसमो, हसामो 2nd हससु, हसेसु, (हस, हसाहि) हसह, हसेह 3rd हसउ, हसेउ (हसदु) हसन्तु, हसेन्तु There are in the Present, Future and Past Imperfect some additional forms in FGT and FGT for all persons and numbers: e.g.. होज्ज, होज्जा, होज्जइ, होज्जाइ from g to be%3 इसेज्ज, हसेजा, हसज्जइ, हसेन्जाइ from हस (cf. vii. 20-21). The Past tense is formed by adding ईअ (हीअ in the case of monosyllabic roots); of. vii. 23-24. The Prakrit passive ( vii. 8. 9) uses the active termi. nations ; but, for the characteristic T, it prefixes $or 56; as पढीअइ or पढिन्जइ for पश्यते. Occasionally the 7 of the Sanskrit form is retained, in which case it is of course as हसमु, हसमु ·INTRODUCTION TO ; assimilated to the preceding consonant, as 7 for para दिस्सइ or more commonly दीसइ, for दृश्यते (cf. also vill. 57, 58.) There are two forms of the causal ; one in which 373, the Sanskrit addition to the root, becomes , as pre from T = ( an 3 in the first syllable of the root becoming 371 by Var. vii. 26 ); the other in which 39 is addedas कारावेदि or करावेदि (the अ of the first syllable being only optionally lengthened, vii. 27 ). The infinitive ends in 0, if a consonant precedes (which is of course assimilated ); and 4, if a vowel precedes ; as y, form 17; from it, the latter being the favourite form, an ort is often inserted after a final consonant to produce it ; the is also often elided, as gat or इसिड, from हस्. The indeclinable participle in car becomes aur or 3507, as from $1 = ; that in becomes 387, and is usually the only form found in rcft even in the simple verb; as गेण्डि from गेण्ड-ग्रह. In शौरसेनी we find a few instances of cat relaxed into (39, as TE37 for Prat, etc. (xii. 10). The present participle active ends in 37 (or great by vii. 34); as 96747, 'reciting. Vararuchi (vii. 11) allows a feminine form q6 as well as eft. The present participle middle ends in माण (with fem. in माणी or माणा, v. 24). The passive allows the termination as well as IT and usually prefixes $. The passive past participle generally adopts the Sanskrit form, and modifies this by the usual laws, as for t=a; J = 374; the augment ? is frequently inserted (vii. 32). The potential passive participle in I generally assimilates the to the preceding consonant; that the price becomes either अणीअ or अणिज्ज. On the particles, etc. (Var.ix), we have little to note, except that sfa becomes fêt, in which case a preceding 31, ·PRAKRIT GRAMMAR 15 or Fis shortened; as becomes to alter a short or common i.e., T or 311 vowel and after a long vowel; and similarly एव becomes जेव्व or जेव्व. इव usually becomes विअ or ध्वः for अपि we have वि. PAIS' ACHI (Var. x.) Vararuchi treats of the Pais'achi dialect in the tenth section. The base of this dialect is S'auraseni. The third and fourth letters of the class, if non-initial and single, are substituted respectively by the first and second letters of the same class; thus, गकन for गगन and मेख for 99. (x. 3). O is substituted by a throughout; thus ngat for तरुणी (3.5). The following are substituted for conjuncts. y = 1, FTP (int); ( x. 9, 10). च्च = ज of the शौरसेनी (x. 11). The following instances of स्वरभक्ति or विप्रकर्ष are mentioned as peculiar to Pais'achi :- FE for the conjunct 2; thus ne for 2. सन for the conjunct स्न; thus, सनेह for स्नेह. रिअ for the conjunct र्य ; thus, भारिआfor भार्या (x. 6,7,8). In the declension, the only peculiarity of Pais'achi is observed in the case of 7. In addition to the regular arcerit forms modified by rules of phonetics of Pais'achi, are maa, TFT and tief, in the Instr., Gen., Abl. and Loc. Sing. ( x. 12). The Absolutives in Pais'achi are formed by adding the affix qa; thus, #119,797, tra for heat, crat and get al. (x.13). The word is substituted by f9737€ (according to Hemachandra by हितपक), and the particle इव by पिव (x. 14 & 4).

·16 INTRODUCTION TO . MĀGADHI (Var. xi ) Vararuchi treats of the Māgadhi dialect in the ele venth Section. The base of this dialect is S'auraseni. # and are substituted by , and is substituted by 7 (xi. 3, 4)(Hemachandra adds that is substituted by a). The palatals have a peculiar sound in Magadhi in which the palate touches the top of the dome of the mouth a little ( xi. 5). Of the conjunct consonants of and are substituted by and by F. ( xi. 7, 8). In declension of nouns ending in 37, there are three forms ending in IT and 37; e. g.; Trat, , qar for a ( xi. 10). The past passive participles have in addition a form ending in f; thus we have care for ma: (xi. 11). The genitive sing. termination for nouns ending in 24 is optionally before which the ending 37 is lengthened; e.g., पुलिशाह for पुरुषस्य (xi. 12.) In the vocative case the ending of is lengthened; e.g. हे पुलिशा for हे पुरुष. In the verbal forms and derivatives the following should be noted :-The root far of Ertaat is substituted by fas; the ti affix of the past passive participle is substituted by in the case of . and ; the affix at of the absolutives is substituted by दाणि; e.g. शहिदाणि for सोद्वा, कलिदाणि for कृत्वा (xi. 14-16). 55* is substituted for me and PASTOT, PS, farok for M ( xi. 6 and 17 ). nouns S'AURASENI ( Var. xii. ) Vararuchi treats of the S'auraseni dialect in the twelfth Section. The base of this dialect is Sanskrit.

·PRAKRIT GRAMMAR 17 #occurring in words like that is changed to (xii. 6). It is presumed that the rules about the changes of vowels in S'aurasení are the same as in Arette ( xii. 32 ). and are respectively substituted for single noninitial and 27; & is substituted for # in the word 65 , and sometimes in पुत्र (xii.3,4,5); द in words दोला, दण्ड and दशन is not changed to s as it is in माहाराट्री (xii. 31). is substituted for 05, and my in certain words, while or is substituted for p in the words Hot and sent (xii. 7, 8). In the neuter gender the ending vowel is lengthened before the case-affix for which is a substitute for 7 and TE in S'auraseni ( xii. 11). It is optionally substituted for the loc. sing. affix after the pronouns ( xii. 26.). 231 is optionally substituted for the nom. plural form of STEHE ( xii. 25). The Potential form in S'auraseni ends in as a (xii. 29); we have also wa as regular form. Er is optionally substituted for the 1st person sing. affix of the Future, as. भविस्स; we have also भविस्सामि (xii. 21 ). The absolutive in S'auraseni is formed by affixing 597 to the root; as 4137, 37 ( xii. 9); but in the case of कृ and गम, दुअ is affixed; as कदुअ, गदुअ (xii. 10 ). इत्थी is substituted for स्त्री (xii. 22), अच्छरिअ for आश्चर्य ( xii. 30 ), fast for f ( xii. 24 ) and Jon for a (xii. 23 ). FT. 5.3

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ जयति मदमुदितमधुकरमधुररुताकलनकूणितापाङ्गः । करविहितगण्डकण्डूविनोदमुखितो गणाधिपतिः ॥ १ ॥ वररुचिरचितप्राकृतलक्षणसूत्राणि लक्ष्यमार्गेण । बुद्ध्वा चकार वृत्तिं संक्षिप्तां भामहः स्पष्टाम् ॥ २॥ Victory to Ganes'a who is filled with pleasure as he rubs his cheek with his trunk, while the corners of his eyes are closed as he listens to the sweet sounds of the bees, delighted with the juice flowing from his temples. By searching out the things which were to be explained in these Sūtras of Prakrit Grammar, composed by Vararuchi, Bhāmaha, having understood their meaning, wrote a clear but concise commentary. ॥ आदेरतः॥१॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आदेरतः स्थाने तद्भव- तीत्येवं वदितव्यम् । आदेरित्येतद् आ परिच्छेदसमाप्तेः । अत इति च आ अकारविधानान् । अत इति तकारग्रहणं सवर्णनिवृत्त्यर्थम् ।। This sūtra is supposed to exercise an authority (अधिकार), by virtue of which it is implied in the succeeding sutras. The various rules which we shall go through in order, are to be understood as supplying substitutes 'for the first 37'. 'For the first' is implied in all the sūtras to the end of the section ; 'ST' is implied until it is itself enjoined as a substitute for another vowel (i.eu, upto sutra9). The 'त्' in 'अत्' is used to exclude the homogeneous vowel ( compare Panini, I. i. 70).

·20 प्राकृतप्रकाश: [i. 2- । ॥ आ समृद्धयादिषु वा ॥२॥ समृद्धि इत्येवमादिषु शब्देष्वादेरकारस्य आकारो भवति वा । स- मिद्धीसामिद्धी। पअडं पाअडं । अहिजाई आहिजाई । मणंसिणी माणं- सिणी । पडिवआ पाडिवआ ।सरिच्छं सारिच्छं । पडिसिद्धी पाडिसिद्धी। पसुत्तं पासुत्तं । पसिद्धी पासिद्धी । अस्सो आसो । समृद्धि। प्रकट । अभिजाति । मनस्विनी। प्रतिपत् । सहश् । प्रतिस्पर्द्धिन् । प्रसुप्त । प्रसिद्धि । अश्व । आकृतिगणोऽयम् ।। In the words 'समृद्धि' etc., आ is optionally used for the first अ......This is a class of words which can only be determined by observing forms used in classical authors. इदीषत्पकस्वप्नवेतसव्यजनमृदङ्गाकारेषु ॥३॥ ईषदादिषु शब्देपु आदेरतः स्थाने इकारादेशो भवति । वेति निवृ- त्तम् ॥ इसि । पिकं । सिविणो। वेडिसो। विअणो । मुइंगो । इंगालो ।। In the words oa, etc., f is substituted for the first 37. The optionally 'of the former rule does not apply to this......... ॥ लोपोऽरण्ये ॥४॥ अरण्यशब्दे आदेरतो लोपो भवति ।। रणं ।। In the word sprog, a forest, the first 3 is elided... ॥ ए शय्यादिषु ॥५॥ शय्या इत्येवमादिषु शव्देषु आदेरत एकारादेशो भवति ॥ सेज्जा । सुंदरं । उक्केरो । तेरहो । अच्छेरं । परन्तं । वेल्ली ।। शय्या । सौन्दर्य । उत्कर । त्रयोदश । आश्चर्य । पर्यन्त । वल्लि ।। In the words शय्या etc., ए is substituted for the first अ... * The Sanskrit equivalent of these words are given at the end of the para and hence are not repeated in the translation. Such omission in indicated by dots. ।

·-i. 10.] प्रथमः परिच्छेदः 21 ॥ ओ बदरे देन ॥६॥ बदरशदे दकारेण सहादेरत ओत्वं भवति ॥बोरं ॥ In the word get, the jujub, the first 37 with the letter ६ becomes ओ... ॥ लवणनवमल्लिकयोर्वेन ॥७॥ लवणनवमल्लिकयोरादेरतो वकारेण सह ओकारः स्यात्।। लोणं । णोमाल्लआ॥ In the two words लवण, salt and नवमल्लिका, double jasmine, the first 37 with the following a becomes ... ॥ मयूरमयूखयोर्खा वा ॥ ८॥ मयूर मयूख इत्येतयो!शब्देन सहादेरत ओत्वं वा भवति ॥ मोरो मऊरो । मोहो मऊहो॥ In the two words मयूर, a peacock, and मयूख, a ray, the first अ with the syllable यू becomes optionally ओ... ॥ चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना ॥९॥ एतयोस्तुना सहादेरत ओत्वं भवति वा ॥ चोत्थी चउत्थी। चोदही चउद्दही ॥ In the two words चतुर्थी and चतुर्दशी, the fourth and fourteenth lunations, the first 34 with the syllable I optionally becomes ओ... ॥ अदातो यथादिषु वा ॥१०॥ अत इति निवृत्तं स्थान्यन्तरनिर्देशात् । यथा इत्येवमादिष्वातः स्थाने अकारादेशो भवति वा । जह जहा। तह तहा। पत्थरो पत्थारो। पउअं पाउअं । तलवेण्टअं तालवेण्टअं । उक्खअं उक्खा। चमरं चामरं । पहरो पहारो । चडु चाडु । दवगी दावग्गी। खइअं खाइ। संठवि संठावि। हलिओ हालिओ॥ यथा । तथा। प्रस्तार। प्राकृत।

·22 प्राकृतप्रकाश: [i. 10- तालवृन्तक। उत्खात । चामर । प्रहार । चाटु । दावाग्नि । खादित । संस्था- पित । हालिक ।। 37 is no longer implied (see sūtra 1 above), in conse. quence of the change of Futai, the primitive element. In the words ToT etc., 3 is optionally substituted for 371... ॥ इत्सदादिषु ॥११॥ सदा इत्येवमादिपु आत इकारो भवति वा ॥ सइ सआ । तइ तआ। जइ जआ ॥ सदा । तदा । यदा। In words सदा etc., इ is optionally substituted for आ... ।। इत एत्पिण्डसमेषु ॥ १२॥ पिण्ड इत्येवंसमेघु इकारस्य एकारादेशोभवति वा । पेण्डं पिण्डं । णेद्दा णिहा । सेंदूरं सिंदूरं । धम्मेल्लं धम्मिल्लं । चेंधं चिंधं । वेण्हू विण्हू। पेटुं पिटुं । पिण्ड । निद्रा । सिन्दूर। धम्मिल्ल। चिह्न । विष्णु । पिष्ट ॥ समग्रहणं संयोगपरस्योपलक्षणार्थम् ।। In words like पिण्ड, ए is optionally substituted for इ. ...... The word is used to indicate that the rule applies only when is followed by a conjunct consonant (as in पिण्ड). ॥ अत्पथिहरिद्रापृथिवीषु ॥१३॥ पथ्यादिषु शब्दष्विकारस्य आकारोभवति ।। पहो। हलद्दा । पुहवी।। In पथिन् etc., अ is substituted for इ... ॥ इतस्तः पदादेः ॥ १४ ॥ पदादेरितिशब्दस्य यस्तकारस्तस्मात्परस्य इकारस्य अकारोभवति॥ इअ *उअह अण्णहवअणं । इअ विअसंतीउ चिरं ।। इति पश्यतान्यथा- वचनम् ।। इति विकसन्त्यश्चिरम् ।। पदादेरिति वचनादिह न भवति। पिओ त्ति प्रिय इति ॥ * So behold the hypocrisy or falsehood; thus blossoming for a long time'. , ·-i. 18.] 23 प्रथमः परिच्छेदः . In the word so when at the beginning of the sentence 37 is substituted for which follows 7...... We infer, from its being restricted to the beginning of a sentence, that the rule does not hold in such a case asपिओ त्ति, प्रिय इति. ॥ उदिक्षुवृश्चिकयोः ॥ १५॥ इक्षुवृश्चिकयोरित उत्वं भवति । उच्छू । विञ्छुओ । In the two words इक्षु, the sugarcane, and वृश्चिक, the scorpion, उ is substituted for इ... ॥ ओ च द्विधाकुत्रः॥१६॥ कृञ्धातुप्रयोगे द्विधाशब्दस्यौकारो भवति । चकारादुत्वं च ॥ द्विधाकृतम् । दोहाइअं । दुहाइअं ॥ द्विधा क्रियते । दोहाइज्जइ । दुहा- इज्जइ॥ ओ is substitutued in the word द्विधा, when used with the root , and also, since we find a in the sūtra... ॥ इत्सिंहजिह्वयोश्च ॥ १७॥ एतयोरादेरिकारस्य ईकारो भवति ॥ सीहो । जीहा ॥ चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन वीसत्थ वीसम्म इत्येवमादिषु ईत्वं भवति ॥ In fik, a lion, and far, the long as is substituted for इ...... The च mentioned in the sutra is meant to include other words like वीसत्थ. वीसंभ wherein tis substituted for इ in विश्वस्त, विश्रब्ध. इदीतः पानीयादिषु ॥ १८॥ पानीय इत्येवमादिष्वादेरीकारस्य इकारो भवति ॥ पाणि । अलिअं। वलिअं। तआणिं । करिसो। दुइ। तइकं । गहिरं । पानीय। अलीक । व्यलीक । तदानीम् । करीष । द्वितीय । तृतीय । गभीर ॥ In पानीय etc.इ is substituted for the first ई...

·24 प्राकृतप्रकाशः [i. 19-. ॥ एनीडापीडकीहगीदृशेषु ॥ १९ ॥ नीडादिषु ईकारस्य एकारो भवति ॥ णेड्डु । आमेलो। केरिसो। एरिसो॥ In नांड etc. ए is substituted for ई... ॥ उत ओत्तुण्डरूपेषु ॥२०॥ तुण्ड इत्येवंरूपेषु आदेरुकारस्य ओकारो भवति ॥ तोंडं । मोत्ता। पोक्खरो। पोत्थओ । लोद्धओ | कोट्टिमं ॥ तुण्ड। मुक्ता । पुष्कर । पुस्तक । लुब्धक । कुट्टिम ॥ रूपग्रहणं संयोगपरोलक्षणार्थम् ॥ In words like तुण्ड, ओ is substituted for उ...The word Ey in the sutra is used to indicate that the 3 must be followed by a conjunct constonant (as in तुण्ड ). ॥ उलूखले ल्वा वा ॥ २१ ॥ उलूखलशब्दे लूशब्देन सह उकारस्य ओकारो भवति वा ।। ओक्खलं। उलूहलं। In sem, a mortar, 3 with the syllable optionally becomes ओ... ॥ अन्मुकुटादिषु ॥ २२॥ मुकुट इत्येवमादिष्वादेरुकारस्य स्थाने अकारो भवति ॥ मउडं । मउलं। गरुअं । गरुई । जहिढिलो। सोअमल्लं । अवरि ।। मुकुट । मुकुल । गुरु । गर्वी । युधिष्ठिर । सौकुमार्य । उपरि ॥ In मुकुट etc., अ is substituted for the first उ... ॥ इत्पुरुषे रोः ॥ २३॥ पुरुषशब्दे यो रेफस्तस्य उकारस्य इकारो भवति ॥ पुरिसो ॥ In the word 969, a man, is substituted for which follows T...

·-i. 28.] प्रथमः परिच्छेदः 25 ॥ उदूतो मधूके ॥ २४ ॥ मधूकशब्दे ऊकारस्य उकारो भवति । महुअं ।। In the word , Bassia latifolia, is substituted for ऊ... ॥ अद्दुकूल वा लस्य द्वित्वम् ॥ २५ ॥ दुकूलशब्दे ऊकारस्य अकारो भवति वा । तत्संयोगेन लकारस्य द्वित्वम् ॥ दुअल्लं दुऊलं॥ In the word is, woven siik, 37 is optionally substitut. ed for F, and when it is so substituted, the is doubled... ॥ एन्नूपुरे ॥ २६॥ नूपुरशब्दे ऊकारस्य एकारो भवति ॥ उरं ।। In the word नूपुर, an anklet, ए is substituted for i... ॥ऋतोऽत् ॥ २७॥ आदेर्ऋकारस्य अकारो भवति ।। तणं । घणा। मअं । कअं । वद्धो । वसहो । तृण । घृणा । मृत । कृत । वृद्ध । वृषभ ।। 31 is substituted for in the first syllable of a word... इदृष्यादिषु ॥ २८॥ ऋष्यादिपु शब्देषु आदेकारस्य इकारो भवति ॥ इसी। विसी। गिट्ठी। दिट्ठी । सिट्ठी । सिंगारो। मिअंको। भिंगो। भिंगारो। हिअअं । विइण्हो । विहिरं । किसरो । किच्चा । विछुओ । सिआलो। किई। किसी। किवा ।। ऋषि । वृषी । गृष्टि । दृष्टि। सृष्टि । शृंगार । मृगांक । शृंग। शृंगार । हृदय । वितृष्ण। बृंहित । कृशर । कृत्या । वृश्चिक । शृगाल । कृति । कृषि । कृपा ।। In ऋषि etc.,sis substituted for the initial ऋ...

·26 प्राकृतप्रकाशः [i. 29- ॥ उदृत्वादिषु ॥ २९॥ ऋतु इत्येवमादिषु आदेत उकारो भवति । उदू । मुणालो। पुहवी । वृंदावणं । पाउसो। पउत्ती । विउदं । संवुदं । णिव्वुदं । वुत्तंतो । परभुओ । माउओ । जामाउओ ॥ ऋतु । मृणाल । पृथिवी। वृंदावन । प्रावृष् । प्रवृत्ति । विवृत। संवृत। निर्वृत । वृत्तान्त । परभृत । मातृक । जामातृक । इत्येवमादयः ।। In ऋतु etc., उ is substituted for the initial ऋ... अयुक्तस्य रिः॥३०॥ वर्णान्तरणायुक्तस्यादेकारस्य रिकारो भवति ॥ रिणं । रिद्धो । रिच्छो ॥ The syllable it is substituted for the vowel when initial and not connected with another letter... कचिद्युक्तस्यापि ॥ ३१॥ वर्णान्तरण युक्तस्यापि क्वचिहकारस्य रिकारो भवति ॥ एरिसो। सरिसो। तारिसो॥ The syllable ft is sometimes substituted for an initial 5*, even when it is connected with another letter. ॥ वृक्षे वेन रुर्वा ॥३२॥ वृक्षशब्दे वशब्देन सह ऋकारस्य रुकारो भवति वा॥ रुक्खो । वच्छो ॥ व्यवस्थितविभाषाज्ञापनात् छत्वपक्षे न भवति खत्वपक्षे तु नित्यमेव भवति ।। In the word वृक्ष,atree, the syllable is optionally substituted for the initial # with its accompanying ....... The option being here definitly restricted, the change does not take place at all in the case of the substitution of 3 for, but it holds universally in that of a (see iii. 31.).

·-i. 37.] प्रथमः परिच्छेदः 27 लतः क्लुप्त इलिः ॥ ३३॥ क्लप्पशव्दे ऋकारस्य इलीत्ययमादेशो भवति। किलित्तं ॥ तदेव- मादेशान्तरविधानात् प्राकृते ऋकारलकारौ न भवतः ।। In the word ga, made, she is substituted for ... From the above substitution being enjoined, we infer that the vowels of and do not exist in Prakrit. एत इवेदनादेवरयोः॥ ३४ ॥ वेदनादेवरयोरेकारस्य इकारो भवति ॥ विअणा । दिअरो।। वाग्रहणानुवृत्तेः कचित् वेअणा । देअरो । इत्यपि ॥ In words वेदना, pain and देवर, a brother-in-law, इ is substituted for ए...Since" optionally" is still implied (from sūtra 32), the forms à Stutt and 2370 are also sometimes used. ॥ ऐत एत् ॥ ३५॥ आदेरैकारस्य एकारो भवति ॥ सेलो । सेञ्चं । एरावणो । केलासो। तेल्लोकं ।। शैल । शैत्य । ऐरावत । कैलास । त्रैलोक्य ।। For the first ऐ in a word, ए is substituted... ॥ दैत्यादिष्वइ ॥ ३६॥ दैत्यादिषु शब्देषु ऐकारस्य अइ इत्ययमादेशो भवति ॥ दइच्चो । चइत्तो । भइरवो । सइरं । वइरं । वइदेसो । वइदेहो । कइअवो। वइ- साहो । वइसिओ । वइसंपाअणो । दैत्य । चैत्र । भैरव । स्वैर । वैर । वैदेश । वैदेह । कैतव । वैशाख । वैशिक । वैशम्पायन । इत्यादयः ।। In the words दैत्य etc., अइ is substituted for the diphthong ऐ... ॥ दैवे वा ॥३७॥ देवशब्दे ऐकारस्य अइ इत्ययमादेशो भवति वा । दुइवं । देव्वं ।। अनादेशपक्षे नीडादित्वाद् द्वित्वम् ।।

·28 प्राकृतप्रकाशः [i. 37- - In the word ca fate, is optionally substituted for the diphthong ऐ...... In the case of its non-substitution, the # is doubled by the rule iii. 52. ॥ इत्सैन्धवे ॥ ३८॥ सैन्धवशब्दे ऐकारस्य इकारो भवति ॥ सिंधवं ।। In the word #ga, produced in Sind, is substituted for ऐ... ॥ इद्धैर्ये ॥३९॥ धैर्यशब्दे ऐकारम्य ईकारो भवति ॥ धीरं ।। In the word धैर्य, firmness, ई is substituted for ऐ... ॥ ओतोऽद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः ॥ ४० ॥ प्रकोष्ठशब्दे ओकारस्य अकारो भवति वा। तत्संयोगेन च ककारस्य वत्वम् ।। पवट्ठो पओहो ।। In the word प्रकोष्ठ, the fore-arm, अ is optionally sub. stituted for अ, and when it is so substituted, the क be. comes ... ॥ औत ओत् ॥ ४१ ॥ औकारस्य आदेरोकारो भवति ॥ कोमुई । जोव्वणं । कोत्थुहो। कोसंबी ॥ कौमुदी । यौवनं । कौस्तुभ । कौशाम्बी ।। ओ is substituted for the first औ... ॥ पौरादिष्वउ ॥४२॥ पौर इत्येवमादिषु शब्देषु औकारस्य अउ इत्ययमादेशो भवति ।। पउरो। कउरओ । पउरिसो । पौर ॥ कौरव । पौरुष। आकृतिगणो- ऽयम् ॥ कौशले विकल्पः ।। कोसलो । कउसलो ॥ कौशल ॥ In पौर etc., अउ is substituted for औ......These form a class of words which can only be determined by obserying the form used in classical works. In the word कौशल, welfare, the change is optional...

·-ii. 1.] द्वितीयः परिच्छेदः 29 ॥ आच गौरवे ॥४३॥ गौरवशठे औकारस्य आकारो भवति ॥ चकारादउत्वं च ।। गारवं । गउरवं ।। In the word गौरव, greatness, आ is substituted for औ and so also 375 as we find the word in the sūtra... ॥ उत्सौन्दर्यादिषु ॥४४॥ सौन्दर्य इत्येवमादिषु औकारस्य उकारो भवति ।। सुंदेरं । मुंजा- अणो । सुंडो। कुक्खेअओ। दुव्वारिओ ॥ सौन्दर्य । मौञ्जायन । शौण्ड । कौक्षेयक। दौवारिक ।। In सौन्दर्य etc., उ is substituted for ओ.......... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे अविधिर्नाम प्रथमः परिच्छेदः ।। ॥ अथ द्वितीयः परिच्छेदः॥ ॥ अयुक्तस्यानादौ ॥१॥ अधिकारोऽयम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तदयुक्तस्य व्यंजनस्यानादौ वर्तमानस्य कार्यं भवतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति कादीनां लोपः ॥ मउडं ॥ अयुक्तस्येति किम् । अग्यो । अक्को ।। अनादाविति किम् । कमलं ॥ अयुक्तस्येति आ परिच्छेदसमाप्तेः॥ अनादाविति च आ जकारविधानात् ॥ This being an अधिकारसूत्र, will be implied in the succeeding sūtras. The rules which we shall enjoin from this point, are to be understood as applying in the case of a single non-initial consonant. The elision of * etc., (by sūtra 2 ) will serve for an instance, as He for Sanskrit मुकुट. Why do we say a single consonant ? Compare अग्यो and अको for Sk. अर्घ and अर्क (where we find a conjunct consonant and therefore no elision). Why non-initial ?

·30 प्राकृतप्रकाशः [ ii. 1- Compare te where initial # is not elided.. Single' is implied to the end of the section; 'non-initial' until is enjoined in sūtra 31. कगचजतदपयवां प्रायो लोपः ॥ २॥ कादीनां नवानां वर्णानामयुक्तानामनादौ वर्तमानानां प्रायो बाहु- ल्येन लोपो भवति ।। कस्य तावत् । मउलो । णउलं । गस्य । साअरो॥ णअरं ॥ चस्य । वअणं । सूई ॥ जस्य । गओ। रअदं ॥ तस्य । कअं । विआणं ॥ दस्य । गआ। मओ॥ पस्य । कई । विउलं । सुउरिसो॥ सुपुरुष इति यद्यपि उत्तरपदस्य पुरुषशब्दस्यादिस्तथापि लोपो भवतीत्य- नेन ज्ञापयति वृत्तिकारः यथा उत्तरपदादिरनादिरेवेति ॥ यस्य । वाउणा। णअणं॥ वस्य। जी। दिअहो। मुकुल। नकुल। सागर। नगर । वचन। -सूची। गज। रजत । कृत । वितान । गदा । मद। कपि । विपुल । सुपुरुष । वायुना । नयन । जीव । दिवस ॥ These nine consonants क, ग, च, ज, त, ६, प, य. and व when single and non-initial, are generally elided.........In the word gyny, although the 9 is the initial of the word पुरुष, the last member of the compound, it is still elided. The author of the commentary thereby wants to show that 'the initial letter of the second or last member of a compound is considered as non-initial......... प्रायोग्रहणाद्यत्र श्रुतिसुखमस्ति तत्र न भवत्येव ।। मुकुसुमं । पिअ- गमणं। सचावं । अवजलं । अतुलं। आदरो । अपारो। अजसो। सबहु- माणं ॥ सुकुसुम । प्रियगमन । सचाप । अपजल । अतुल । आदर । अपार । अयशस् । सबहुमान ॥ युक्तस्येत्येव ॥ सक्को । मग्गो॥ शक्र । मार्ग ।। अनादावित्येव ॥ कालो । गंधो ॥ काल । गंध ।। From the use of any in the sutra we conclude that there is no elision when euphony is satisfied as in सुकुसुम ·-ii. 7.]] द्वितीयः परिच्छेदः 31 . etc.,...... The elision takes place only if the letters are not conjunct consonats; compare He and HOT where there is no elision. It also takes place if these letters are noninitial; compare for and red where F and T are not elided. ॥ यमुनायां मस्य ॥३॥ यमुनाशढ़े मकारस्य लोपो भवति ।। जउणा ।। In the word यमुना, म् is elided....... ॥ स्फटिकनिकषचिकुरेषु कस्य हः॥४॥ अनादाविति वर्तते । एप कम्य हकारो भवति । लोपापवादः ।। फलिहो । णिहसो। चिहुरो ॥ Non-initial' continues to be implied. In the three words स्फटिक etc., ह is substituted for क... ॥ शीकरे भः ॥५॥ शीकरशब्दे ककारस्य भकारो भवति ॥ सीभरो।। In the word शीकर, spray, his changed to भ... ॥ चन्द्रिकायां मः ॥६॥ चन्द्रिकाशब्दे ककारस्य मकारो भवति ॥ चंदिमा ।। In the word चन्द्रिका, क is changed to म... ॥ऋत्वादिषु तो दः ॥ ७॥ ऋतु इत्येवमादिषु तकारस्य दकारो भवति ॥ उदू । रअदं । आअदो । णिव्वुदी। आउदी । संवुदी । सुइदी । आइदी । हदो। संजदो । विउदं । संजादो । संपदि । पडिवद्दी ।। ऋतु। रजत। आगत। निवृति । आवृति । संवृति । सुकृति । आकृति । हत । संयत । विवृत संयात । संप्रति । प्रतिपत्ति ।। In words ऋतु etc., ६ is substituted for त.........

·32 प्राकृतप्रकाशः [ii. 8- ॥ प्रतिसरवेतसपताकामु डः ॥८॥ एषु शब्देषु तकारस्य डकारो भवति । लोपापवादः ॥ पडिसरो। वेडिसो। पडाआ॥ In words a T etc., a is changed to . This is thus an exception to sūtra 2 above which enjoins elision...... ॥ वसतिभरतयोहः॥९॥ वसतिभरतशव्दयोस्तकारस्य हकारो भवति ॥ वसही । भरहो। In words वसति and भरत, त is changed to है...... ॥ गर्मिते णः ॥१०॥ गर्मितशब्दे तकारस्य णकारो भवति ।। गम्भिणं ।। In the word गर्भित, त is changed to ण...... ॥ ऐरावते च ॥११॥ ऐरावतशब्दे तकारस्य णकारो भवति । एरावणो ।। In the word ऐरावत, त is changed to ण...... ॥ प्रदीप्तकदम्बदोहडेषु दो लः ॥ १२ ॥ एषु शब्देषु दकारस्य लकारो भवति ॥ पलित्तं । कलंबो। दोहलो ॥ In words प्रदीप्त etc., ल is substituted for ६...... ॥ गद्दे रः ॥१३॥ गद्गदशब्दे दकारस्य रेफादेशो भवति ॥ गग्गरो॥ In the word गद्द, रis substituted for ६...... ॥ संख्यायां च ॥ १४॥ संख्यावाचिनि शब्दे यो दकारस्तस्य रेफादेशो भवति ।। एआरह। वारह । तेरह ॥ एकादश । द्वादश । त्रयोदश॥ अयुक्तस्येत्येव । चउद्दह।

·-ii. 19.] द्वितीयः परिच्छेदः 33 3 In words expressive of number, T is substituted for ... ...... This change takes place only if the is a non-conjunct; so that the rule will not apply to acc for where is not a single consonant. पो वः ॥१५॥ पकारस्यायुक्तस्यानादिवर्तिनो वकारादेशो भवति ॥ सावो । सव- हो । उलवो। उवसग्गो॥ शाप । शपथ । उलप । उपसर्ग ।। प्रायो- ग्रहणाद्यत्र लोपो न भवति तत्राय विधिः ।। व is substituted for a single non-initial प...... From the use of T: ( implied from sūtra 2 ) we infer that this rule applies wherever there is no elision. ॥ आपीडे मः ॥१६॥ आपीडशब्दे पकारस्य मकारो भवति ॥ आमेलो ॥ In the word आपीड, a chaplet, म is substituted for ...... ॥ उत्तरीयानीययोजों वा ॥ १७॥ उत्तरीयशब्दे अनीयप्रत्ययान्ते च यस्य जो भवति वा ।। उत्तरीअं। उत्तरि । रमणीअं। रमणिज्जं। भरणीअं । भरणिज्ज । In the word og and in words ending with the affix अनीय, ज is substituted for य...... ॥ छायायां हः॥१८॥ छायाशब्दे यकारस्य हकारो भवति ॥ छाहा ।। In the word छाया, a shadow, ह is substituted for य...... ॥ कबन्ये बो मः ॥ १९ ॥ कबन्धशब्दे बकारस्य मकारो भवति ॥ कमंधो। In the word कबन्ध, a headless trunk, म is substituted for ब...... प्रा.प्र.३ ·34 प्राकृतप्रकाशः [ii. 20- ॥ टोडः ॥२०॥ टस्यानादिवर्तिनो डकारो भवति ॥ णडो। विडवो।। is substituted for non-initial ....... ॥ सटाशकटकैटभेषु ढः ॥२१॥ एतेषु टकारस्य ढकारो भवति ॥ सढा । सअढो । केढवा ।। In the words FET, clotted hair, etc., dis substituted for ट...... ॥ स्फटिके लः ॥२२॥ स्फटिकशब्दे टकारस्य लकारो भवति ॥ फलिहो। In the word स्फटिक crystal, ल is substituted for ट...... ॥ डस्य च ॥२३॥ डकारस्यायुक्तस्यानादिभूतस्य लकारो भवति ॥ दालिमं । तलाअं। वलही ॥ प्राय इत्येव ॥ दाडिमं । वडिसं । णिविडो ।। ल is substituted for a single non-initial ड...Since प्रायः is implied from sutra 2, we infer that such forms as दाडिम etc., are also admissible. :: ॥ ठोढः ॥२४॥ ठकारस्यायुक्तस्यानादिभूतस्य ढकारोभवति॥मढं। जढरं। कढो।। is substituted for a single non-initial 7...... ॥ अंकोठे ल्लः ॥ २५॥ अंकोठशब्दे ठकारस्य लकारो भवति ॥ अंकोल्लो ।। In the word अंकोठ, a plant, ल्ल is substituted for ठ... ॥ फो भः ॥२६॥ फकारस्यायुक्तस्यानादिभूतस्य भकारो भवति ॥ सिमा । सेभा- लिआ सभरी। सभलं ।। भ is substituted for a single non-initial फ......

·-ii. 30.] द्वितीयः परिच्छेदः 35 ॥ बघथयभांहः ॥२७॥ खादीनां पञ्चानाम युक्तानामनादिवर्तिनां हकारो भवति ।। खस्य तावत् ॥ मुहं । मेहला ॥ घस्य ।। मेहो । जहणो ॥ थस्य ।। गाहा। सवहो । धस्य ॥ राहा। बहिरो॥ भस्य ।। सहा । रासहो।। प्राय इत्येव ।। पखलो । पलंघणो। अधीरो। अधणो । उवलद्धभावो । मुख । मेखला । मेघ । जघन | गाथा । शपथ। राधा । बधिर। सभा । रासभ । प्रखल । प्रलंघन । अधीर । अधन । उपलब्धभाव ।। is substituted for the five consonants ख, घ, थ, व and भ, when single and non-initial...... art: being still implied, we also find such forms as पखलो etc. ॥ प्रथमशिथिलनिषधेषु ः ॥ २८ ॥ एतेषु थधयोर्डकारो भवति ॥ पढमो । सिढिलो । णिसढो ।। In the words प्रथम etc., ढ is substituted for थ and ध...... ॥ कैटभे वः ॥२९॥ कैटभशब्दे भकारस्य वकारो भवति ।। केढवों ॥ In the word कैटभ, व is substituted for भ...... ॥ हरिद्रादीनां रो लः ॥ ३० ॥ हरिद्रा इत्येवमादीनां रेफस्य लकारो भवति ॥ हलहा। चलणो। मुहलो । जहिटिलो। सोमालो। कलुणं । अंगुली । इंगालो । चिलादो । फलिहा । फलिहो ॥ हरिद्रा । चरण । मुखर। युधिष्ठिर। सुकुमार । करुण । अंगुरी । अंगार । किरात । परिखा । परिघ । इत्येवमादयः॥ In हरिद्रा etc., ल is substituted for र......

·36 प्राकृतप्रकाशः [ii. 31- ॥ आदेयों जः ॥३१॥ अनादेरिति निवृत्तम् ॥ आदिभूतस्य यकारस्य जकारो भवति ॥ जट्ठी : जसो । जक्खो । यष्टि । यशस् । यक्ष । The अधिकार of अनादेः, non-initial, which was implied from sūtra I ends here. 5 is substituted for an initial 7... । यष्टयां लः ॥३२॥ यष्टिशब्दे यकारस्य लकारो भवति ॥ लट्ठी ।। In the word यष्टि, a stick, ल is substituted for य...... ॥ किराते चः ॥३३॥ किरातशब्दे आदेर्वर्णस्य चकारो भवति ॥ चिलादो ।। In AXTA, a barbarian, is substituted for the initial । कुब्ज खः ॥ ३४ ॥ कुब्जशब्द आदेवर्णस्य खकारो भवति ।। खुज्जो ।। In कुज. a hump-backed, ख is substituted for the initial letter...... ।। दोलादण्डदशनेषु डः ॥३५ ॥ एषु आदेवर्णस्य डकारो भवति ।। डोला । डंडो । डसणो । In the words TT etc., is substituted for the initial letter...... ॥ परुषपरिषपरिखासु फः ॥ ३६॥ एतेष्वादेवर्णस्य फकारो भवति ।। फरुसो । फलिहो। फलिहा॥ In the words ten etc., F is substituted for the initial letter... ॥ पनसेऽपि ॥ ३७॥ पनसशब्देऽपि पकारस्य फकारो भवति ।। फणसो ।। In the word 476, the bread-fruit tree, * is substituted for प......

·--ii. 42.] द्वितीयः परिच्छेदः 37 ॥ विसिन्यां भः ॥ ३८॥ बिसिनीशब्दे आदेवर्णभ्य भकारों भवति ।। मिसिणी ।। स्त्री- लिंगनिर्देशादिह न भवति ।। विसं ॥ In the word चिसिनी, भ is substituted for the initial letter From the express mention of the feminine चिसिनी, we infer that the rule does not hold good in the neuter विसं... । मन्मथे कः ॥ ३९ ॥ मन्मथशन्दे आदेवर्णम्य वकारो भवति । वम्महो ।। In the word मन्मथ, व is substituted for the initial letter...... ॥ लाहले णः ॥ ४० ॥ लाहलशब्दे आदेर्वर्णस्य णकारो भवति ।। णाहलो॥ In the word TES OT is substituted for the initial letter...... ॥ षट्शावकसप्तपर्णानां छः ॥ ४१ ॥ एतेषामादेवर्णस्य छकारो भवति ॥ छट्ठी । छम्मुहो। छावओ। छत्तवण्णो ।। पष्ठी । पण्मुख । शावक । सप्तपर्ण ।। In the words 97 etc., 3 is substituted for the initial letter...... ॥ नो णः सर्वत्र ॥ ४२ ॥ आदेरिति निवृत्तम । मर्वत्र नकारस्य णकारो भवति ॥ गई । कण। वआणं । माणुसो ।। आदेः, initial, is no longer implied. ण is substituted for न everywhere..... ŠThe meaning of the word is uncertain.

·38 प्राकृतप्रकाशः [ii. 43- ॥ शपोः सः ॥४३॥ सर्वत्र शकारषकारयोः सकारो भवति ॥ शस्य ।। सही। णिसा। अंकुसो ॥ षस्य ॥ संढो । वसहो । कसाअं॥ स is everywhere substituted for श and प...... ॥ दशादिषु हः ॥ ४४॥ दश इत्येवमादिषु शकारस्य हकारो भवति ॥ दह । एआरह । बारह । तेरह ॥ In the words दश etc., ह is substituted for ... || संज्ञायां वा ॥ ४५ ॥ संज्ञायां गम्यमानायां दशशब्दे शस्य हत्वं वा भवति ॥ दह- मुहो दसमुहो। दहबलो दसबलो । दहरहो दसरहो ।। When the word containing F is a name, the substitution of for T is optional...... ॥ दिवसे सस्य ॥ ४६॥ दिवसशब्दे सकारस्य हकारो भवति ॥ दिअहो । In the word दिवस, ह is substituted for स...... ॥ स्नुषायां ण्हः ॥४७॥ स्नुषाशब्दे षकारस्य ण्हकारो भवति ॥ सोण्हा ।। In the word स्नुषा, ण्ह is substituted for ष...... ॥इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशेअयुक्तवर्णविधिर्नाम द्वितीयः परिच्छेदः।। ॥ अथ तृतीयः परिच्छेदः॥ ॥ उपरि लोपः कगडतदपषसाम् ॥ १॥ कादीनामष्टानां युक्तस्योपरिष्ठतानां लोपो भवति। कस्य तावत्।। भत्तं । सिस्थओ॥ गस्य । मुद्धो । सिणिद्धो।। डस्य । खग्गो। सज्जो।

·-iii. 4. तृतीयः परिच्छेदः •39 . तस्य । उप्पलं । उप्पाओ ॥ दस्य । मुग्गो। मुग्गरो ॥ पस्य । सुत्तो। पजत्तो ।। षस्य । गोट्ठी । णिटुरो ॥ सस्य । खलिअं। गेहो ॥ भक्त । सिक्थक । मुग्ध । स्निग्ध । खड्ग । षड्ज । उत्पल । उत्पात । मुद्ग। मुद्गर । "सुप्त । पर्याप्त । गोष्ठी। निष्ठुर । म्खलित । स्नेह ।। The eight consonants क, ग, ड, त, ६, प, ष and स, are elided when standing first in a conjunct; ( and the remaining letter, if it is not at the beginning of the word is doubled by sutras 50 and 51 below )...... ॥ अधो मनयाम् ॥२॥ मकारनकारयकाराणां युक्तस्याधःस्थितानां लोपो भवति। मस्य। तिग्गं । रस्सी । जुग्गं । वग्गी ॥ नस्य ।। णग्गो ॥ यस्य ॥ सोम्मो । जोग्गो॥ The consonants 7, 7 and q are elided, when standing last in a conjunct, (and the remaining letter is doubled as before by sūtras 50 and 51 )...... ॥ सर्वत्र लवराम् ॥ ३॥ लकारवकाररेफाणां युक्तस्योपर्यधःस्थितानां लोपो भवति ॥ लस्य ।। उक्का । वकलं । विवो ॥ वस्य ॥ लोद्धओ। पिकं ॥ रस्य । अक्को । सक्को ॥ उल्का । वल्कल। विक्लव । लुब्धक । पक्क। अर्क । शक्र।। The letters ल,व (or a which is considered the same as व) and र, are always elided. whether they stand, first or last in a conjunct ( and the remaining letter is doubled as before)...... ॥द्रे रो वा ॥४॥ द्रशब्दे रेफस्य वा लोपो भवति॥ दोहो । द्रोहो। चंदो। चंद्रो। रुद्दो । रुद्रो॥ In the conjunct द्र, the elision of r is optional...... - ·40 प्राकृतप्रकाशः [ iii. 5- ॥ सर्वज्ञतुल्येषु नः ॥५॥ सर्वज्ञतुल्येषु अकारस्य लोपो भवति ॥ सव्वजो । इंगिअज्जो ।। जानार्यान्येवंरूपाणि तत्र अलोपः ॥ In words like fan, the is elided... This elision takes place in all the words which are similarly derived from the root ज्ञा to know...... ॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेः ॥ ६॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेवर्णस्य लोपो भवति ॥ मस्सू । मसाणं ।। The first letter of स्मश्रु and स्मशान is elided...... ॥ मध्याहने हस्य ॥ ७॥ मध्याह्नशब्दे हकारस्य लोपो भवति ।। मज्झण्णो । In the word मध्याह, ह is elided...... ॥ हुनहललेषु नलमां स्थितिरूव॑म् ॥ ८॥ ह ह ह्म इत्येतेष्वधःस्थितानां नकारलकारमकाराणां स्थिति- र्ध्वमुपरिष्टाद्भवति ॥ ह्रस्य । पुव्वण्हो । अवरण्हो ।। ह्रस्य । कल्हारं । अल्हादो ॥ सस्य । बम्हणो ॥ In the conjunct हू, ह. झ, the letters म, ल and म are respectively written before ह...... ॥ युक्तस्य ॥ ९ ॥ अधिकारोऽयम्। आ परिच्छेदसमाप्तः। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो युक्तस्येत्येवं वेदितव्यम् ।। वक्ष्यति । अस्थिनि अट्ठी। युक्तग्रहणं हलो- न्त्यस्य मा भूत्॥ This is an अधिकारसूत्र, and is implied in the succeeding sūtras to the end of the section. Our rules are henceforth to be understood as supplying a substitute for a conjunct. is for aften ( by sūtra 11 ) will serve as an instance. The use of the word yti, conjunct, shows that these substitu- ·-iii. 15. ] तृतीयः परिच्छेदः tions are not intended to apply to final letters, since the second member of a final conjunct is dropped by the rule of पाणिनि, viii 2. 23. ॥ष्टस्य ठः॥१० ।। ट इत्येतस्य युक्तस्य ठकारो भवति ॥ लट्ठी। दिट्ठी ॥ is substituted for the conjunct E...... ॥ अस्थिनि ॥ ११ ॥ अस्थिशब्दे युक्तस्य ठकारो भवति ।। अढी ॥ In the word अस्थि, ट is substituted for the conjunct... ॥ स्तस्य थः ॥ १२ ॥ स्तशब्दस्य थकारो भवति । उपरिलोपापवादः॥ इत्थो । समत्थो॥ थुई । थवओ। कोत्थुहो । हस्त । समस्त । स्तुति । स्तबक । कौस्तुभ । थ is substituted for स्त. This sutra revokes sutra1 above, which would enjoin the elision of as being the first member of the conjunct स्त...... ॥ न स्तम्॥१३॥ स्तम्बशब्दे म्तकारस्य थकारो न भवति ।। तंवा ।। In the word स्तम्ब, थ is not substituted for स्त...... ॥ स्तम्भे खः ॥ १४॥ स्तम्भशब्दे स्तकारस्य खकारो भवति ।। खंभो।। In the word स्तम्भ, ख is substituted for स्त...... ॥ स्थाणावहरे ॥ १५॥ स्थाणुशब्दे युक्तस्य खकारो भवति। अहरे हराभिधेये न भवति ॥ खाणू ।। अहर इति किम ॥ थाणू । हरो॥ In the word FITT, post or firm, a is substituted for the conjunct except when it signifies god fra... Why do we make this exception ? When it signifies fiter, it becomes थाशु by sutral......

·42 प्राकृतप्रकाशः [iii. 16- . ॥ स्फोटके ॥ १६ ॥ स्फोटकशब्दे युक्तस्य खकारो भवति ।। खोडओ ।। In the word स्फोटक, ख is substituted for the conjunct... ॥ र्यशय्याभिमन्युषु जः ॥ १७॥ इत्यस्य शय्याभिमन्युशब्दयोश्च युक्तस्य जकारो भवति ।। कजं । सेजा। अहिमज्जू ॥ is substituted for the conjunct i, and also for the conjunct in the two words शय्या and अभिमन्यु...... ॥ तूर्यधैर्यसौन्दर्याश्चर्यपर्यन्तेषु रः ॥ १८ ॥ एतेषु शब्देषु यस्य रेफो भवति ।। तूरं । धीरं । सुंदरं । अच्छेरं । य परंतं ।। In the words af etc., T is substituted for the conjunct ये...... ॥ सूर्ये वा ॥ १९॥ सूर्यशब्दे र्यकारस्य रेफादेशो भवति वा ।। सूरो । सुज्जो ।। In the word सूर्य, र is optionally substituted for य... ॥ चौर्यसमेषु रिअं ॥ २०॥ चौर्यसमेषु शब्देषु यस्य रिअं इत्यादेशो भवति ।। चोरिअं । सोरिअं । वीरि॥ चौर्य। शौर्य । वीर्य। समग्रहणादाकृतिगणोऽयम् ।। In words like चौर्य, रिअ is substituted for ये ...By the use of the word in the sutra we understand that this. is class which can only be determined by usage...... ॥ पर्यस्तपर्याणसौकुमार्येषु लः ॥ २१ ॥ एषु शब्देषु यस्य लकारो भवति ॥ पल्लत्थं । पल्लाणं । सोअमल्लं । In the words ofea etc., is substituted for a ......

·-iii. 27.] तृतीयः परिच्छेदः 43 ॥ तस्य टः ॥ २२॥ त इत्येतस्य टकारो भवति || केवट्टओ । गट्टओ । गट्टई ।। ट is substituted for त...... ॥ पत्तने ॥२३॥ पत्तनशब्दे युक्तस्य टकारो भवति ।। पट्टणं ।। In the word पत्तन, a town, t is substituted for the conjunct...... ॥ न धादिषु ॥ २४ ॥ धूर्त इत्येवमादिषु त इत्येतस्य टकारो न भवति ॥ धुत्तो। कित्ती। वत्तमाणं । वत्ता। आवत्तो । संवत्तओ। णिवत्तओ । वत्तिआ। अत्तो। कत्तरी । मुत्ती ॥ धूर्त । कीर्ति । वर्तमान । वार्ता । आवर्त । संवर्तक । निवर्तक । वर्तिका । आर्त । कर्तरी । मूर्ति ॥ t is not substituted for d in the class धूर्त etc....... ॥ गर्ते डः ॥२५॥ गर्तशब्दे तस्य डकारो भवति ।। गड्डो ।। In the word & T is substituted for ...... ॥ गर्दभसंमर्दवितर्दिविच्छर्दिषु र्दस्य ॥ २६ ॥ एतेषु दस्य डो भवति ।। गड्डहो । संमड्डो । विअड्डी। विछड्डी ।। In the words गर्दभ etc., ड is substituted for ...... ॥.त्यथ्यद्यां चछजाः ॥ २७॥ त्य थ्य द्य इत्येतेषां च छ ज इत्येते यथासंख्यं भवन्ति । त्यस्य ।। णिच । पञ्चच्छं। थ्यस्य ।। रच्छा । मिच्छा। पच्छं । द्यस्य । विज्जा। वेज्ज ॥ नित्य । प्रत्यक्ष । रथ्या । मिथ्या। पथ्य । विद्या । वैद्य ।। च, छ, ज, are respectively substituted for the conjunct, त्य.थ्य,घ... ......

·44 प्राकृतप्रकाशः [ iii. 28- ॥ध्ययोझः ॥२८॥ ध्य ह्य इत्येतयोझकारो भवति ॥ ध्यस्य ॥ मझं। अज्झाओ। ह्यस्य ॥ बज्झओ । गुज्झओ ॥ मध्य । अध्याय । बाह्यक । गुह्यक ॥ झis substituted for the conjuncts ध्य and r...... ॥ कस्कक्षां खः ॥ २९ ॥ । कस्कक्षा खकारो भवति ।। कस्य । मुक्खं । पोक्खरो।। स्कस्य। खंदो। खंधो ॥क्षस्य ॥ खदो । जक्खो॥ खis substituted for the conjuncts 'क, स्क, and s...... ॥ अक्ष्यादिषु छः ॥ ३०॥ अक्षि इत्येवमादिषु क्षकारस्य छकारो भवति ।। अच्छी । लच्छी। छुण्णो । छीरं। छुद्धो । उच्छित्तो। सरिच्छं । उच्छू । उच्छा । छारं। रिच्छो । मच्छिआ। छुअं। छुरं । छेत्तं । वच्छो । दच्छो । कुच्छी ।। अक्षि । लक्ष्मी । क्षुण्ण । क्षीर । क्षुब्ध। उक्षिप्त.। सदृक्ष । इक्षु । उक्षन् । क्षार । ऋक्ष । मक्षिका। श्रुत । क्षुर। क्षेत्र । वक्षस् । दक्ष। कुक्षि । इत्येवमादयः॥ In words अक्षि etc., छ is substituted for s...... ॥ अमावृक्षक्षणेषु वा ॥ ३१ ॥ एतेषु क्षकारस्य छकारो भवति वा । छमा । खमा ॥ वच्छो । रुक्खो॥ छणं । खणं ॥ वृक्षशब्ढे ऋकारस्याकारे कृते क्षणशब्दे चोत्सवा- भिधायिनि छत्वमिष्यते ॥ In the words क्षमा, वृक्ष and क्षण, छ is optionally substituted for क्ष.............It should be noted that छ is used in 44 when 34 is substituted for #, and in U when it signities feast, उत्सवं......

·-ii.36. .] तृतीयः परिच्छेदः 45 . || मपक्ष्मविस्मयेषु म्हः ॥ ३२ ॥ म इत्येतस्य पक्ष्मविस्मयशब्दयोश्च युक्तस्य म्हकारो भवति ।। मस्य ॥ गिम्हो । उम्हा। पम्हो । विम्हओ ॥ ग्रीष्म । उष्मन् । पक्ष्मन् । विस्मय ॥ F is substituted for ch and also for the conjunct in पक्ष्म and विस्मय...... ॥ हनस्नष्णक्ष्णश्नां ग्रहः ॥ ३३ ॥ ह्रादीनां ण्ह इत्ययमादेशो भवति ।। ह्रस्य । वही । जण्हू ।। नस्य ।। ण्हाणं। पण्हुदं ॥ ष्णस्य ॥ विण्हू । कण्हो ॥ क्ष्णस्य ।। सण्हं । तिण्हं ॥ अस्य ॥ पण्हो । सिण्हो ॥ वह्नि । जह्नु । स्नान । प्रस्नुत । विष्णु । कृष्ण । श्लक्ष्ण । तीक्ष्ण । प्रश्न । शिश्न ॥ og is substituted for , 51, CUT, BUT and ...... ॥ चिहने न्यः ॥ ३४ ॥ चिह्नशब्दे युक्तस्य न्ध इत्ययमादेशो भवति ॥ चिंधं ॥ In the word चिह्न, न्ध is substituted for the conjunct. ॥ पस्य फः ॥ ३५॥ ष्प इत्येतस्य फ इत्ययमादेशो भवति ।। पुप्फं। सर्फ । णिप्फाओ ॥ पुष्प । शष्प । निष्पाव ।। फis substituted for प...... ॥ स्पस्य सर्वत्र स्थितस्य ॥ ३६ ॥ स्प इत्येतस्य सर्वत्र स्थितस्य फ इत्ययमादेशो भवति ॥ फंसो। फंदणं ॥ स्पर्श । स्पन्दन ।। is substituted for to wherever it is found (i, e., in the beginning or end of a word )...

·46 प्राकृतप्रकाशः iii.37.. ॥ सि च ॥३७॥ स्पस्य कचित् सि इत्ययमादेशो भवति ॥ पाडिसिद्धी ॥ प्रति- म्पढिन् । ति is also sometimes substituted for स्प...... ॥ वाष्पेऽश्रुण हः ॥ ३८॥ बाष्पशब्दे ष्प इत्येतस्य हकारो भवति अश्रुणि वाच्ये ! वाहो । अश्रुणि किं ॥ वप्फो । बाष्प उष्मन् ॥ 3 is substituted for 59 in the word and when it signifies, ' a tear ....... Why do we specify this signification ? When it signifies hot vapour 'we must use 797 (by sutra 35 above). ॥ कार्षापणे ॥ ३९॥ कार्षापणशब्दे युक्तस्य हकारो भवति ॥ काहावणो ॥ इ is substituted for the conjunct in the word कार्षापण... ॥ श्चत्सप्सां छः ॥ ४० ॥ एतेषां छकारो भवति ॥ श्वस्य । पच्छिमं। अच्छेरं ।। सस्य। वच्छो । वच्छरो ॥ प्सस्य। लिच्छा । जुगुच्छा ॥ पश्चिम । आश्चर्य । वत्स । वत्सर। लिप्सा । जुगुप्सा ।। छ is substituted for the conjuncts च, त्स and प्स... ॥ वृश्चिके ञ्छः ॥ ४१॥ वृश्चिकशब्दे श्वकारस्य ञ्छ इत्ययमादेशो भवति ॥ विज्छुओ। In the word वृश्चिक, न्छ is substituted for श्व...... ॥ नोत्सुकोत्सवयोः ॥ ४२ ॥ उत्सुक उत्सव इत्येतयोः त्स इत्येतस्य छकारो न भवति । श्वत्सप्सां छ इति प्राप्ते प्रतिषिध्यते । उस्सुओ। उस्सवो॥ In the words and fe the substitution of for स्स (enjoined by sutra 40) is prohibited...We have there: fore उस्सुओ and उस्सवो ( by iii. 1,50).

·-ii. 48.] तृतीयः परिच्छेदः 47 ॥ न्मो मः ॥ ४३॥ न्म इत्येतस्य म इत्ययमादेशो भवति। अधोलोपे प्राप्ते । जम्मो! अम्महो ॥ जन्म । मन्मथ ॥ His substituted for , although # is properly elided when it is the second member of a conjunct...... ॥ म्नज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशेषु णः ॥४४॥ म्न ज्ञ इत्येतयोः पञ्चाशत् पञ्चदश शब्दयोश्च युक्तस्य गकारो भवति ॥ म्नस्य ॥ पज्जुण्णो । ज्ञस्य ॥ जण्णो । विण्णाणं ॥ पण्णासा। पण्णरहो ॥ प्रद्युम्न । यज्ञ । विज्ञान । पञ्चाशत् । पञ्चदश ॥ U is substituted for F, 31, and for the conjuncts in the words पन्चाशत् and पञ्चदश...... ॥ तालवृन्ते ण्टः ॥ ४५ ॥ तालवृन्ते युक्तस्य ण्ट इत्ययमादेशो भवति ॥ तालवेण्टअं In the word तालवृन्त, ण्ट is substituted for the conjunct... ॥ भिन्दिपाले ण्डः ॥ ४६॥ भिन्दिपालशब्दे युक्तस्य ण्ड इत्ययमादेशो भवति॥ भिण्डिवालो। In the word भिन्दिपाल, a dart, ण्ड is substituted for the conjunct...... ॥ विहवले भहौ वा ॥४७॥ विह्वलशब्दे युक्तस्य भकारहकारौ भवतो वा॥ वेभलो। विहलो॥ In the word विह्वल, भ and ह are optionally substituted for the conjunct...... ॥ आत्मनि पः ॥ ४८॥ आत्मशब्दे युक्तस्य पकारो भवति ॥ अप्पा ॥ In the word 27549, T is substituted for the conjunct...

·48 प्राकृतप्रकाशः [iii. -49 ॥ क्मस्य ॥४९॥ क्म इत्येतस्य पकारो भवति ॥ रुप्पं । रुप्पिणी ॥ योगविभागो नित्यार्थः ॥ is substituted for the conjunct # .. The commenta. tor remarks that this and the preceding sūtra ( which might otherwise have been combined into one sūtra ) are separated, because the latter of the two (i. e., sūtra 49 ) is absolute, while the former ( sutra 48) is only partially applicable, as आत्मन् admits of another form (see v.45) besides अप्पा. ॥ शेषादेशयोत्विमनादौ ॥ ५० ॥ युक्तस्य यो शेषादेशभूतौ तयोरनादौ वर्तमानयोत्विं भवति ॥ शेषस्य तावत् ॥ भुत्तं । मग्गो ॥ आदेशस्य ॥ लट्ठी। दिट्ठी । हत्थो ॥ अनादाविति किम ॥ खलिअं। खंभो। थवओ॥ भुक्त । मार्ग । यष्टि । दृष्टि । हस्त । स्खलित । स्तम्भ । स्तवक ॥ Wherever after performing an elision (शेष ) or substitution (आदेश) enjoined by a rule, a single consonant comes to represent a conjunct, this letter is always doubled, except at the beginning of a word.........Why do we except those which are at the beginning of a word? Compare the cases of खलिअ for स्खलित etc. ॥ वर्गेषु युजः पूर्वः ॥ ५१॥ युक्तस्य यौ शेषादेशावनादिभूतो तयोद्वित्वेऽपि विहिते अध ऊर्बेन यो वर्गेषु वो द्वितीयश्चतुर्थो वा विहितस्तस्य पूर्वः प्रथम- स्तृतीयो वा भवति ॥ वर्गेपु युग्मस्य द्वितीयस्य प्रथमश्चतुर्थस्य तृतीयो द्वित्वेन विधीयते । अयुग्मयोः प्रथमतृतीयपञ्चमरूपयोः शेषादेशयोस्तु तावेव भवतः॥

·-iii. 54.]] तृतीयः परिच्छेदः 49 शेषस्य ॥ वक्खाणं । अग्यो । मुच्छा। णिज्झरो। लुद्धो। णिभरो ॥ आदेशस्य ॥ दिट्ठी । लट्ठी । वच्छो । विष्फरिसो। णित्थारो। जक्खो । लच्छी । अट्ठी । पुप्फ ।। व्याख्यान । अर्ध । मूर्छ। निर्झर । लुब्ध । निर्भर । दृष्टि । यष्टि । वक्षस् । विस्पर्श । निस्तार । यक्ष । लक्ष्मी । अस्थि । पुष्प ॥ When the doubling enjoined by the previous sūtra takes place, whether in regard to the first or the second member of the conjunct, wherever the single representative is an aspirate (i. e., the second or fourth letter of its class), it is to be doubled by prefixing its own non-aspirate; in the case of the other letters, of course they themselves are their own duplicates....... ॥ नीडादिषु ॥ ५२ ॥ नीड इत्येवमादिषु अनादौ वर्तमानस्य द्वित्वं भवति ।। णे९॥ एनीडापाडेत्यादिना णत्वम् ।। सोत्तं । पेम्मं । वाहित्तं । उज्जुओ। जण्णओ । जोव्वगं । नीड । स्रोत । प्रेमन् । व्याहृत । ऋजु । जनक । यौवन ॥ In the words afts etc., the medial letter is doubled, although it is not a conjunct......Here ए is substituted for s by the sutra i. 19...... ॥ आम्रताम्रयोबः ॥ ५३॥ आम्र ताम्र इत्येतयोद्वित्वेन बकारो भवति ॥ अंबं । तंबं ।। In the words 19 and ata, a is employed in the doubl. ing (enjoined by sutra 50 above)... ॥ न रहोः ॥ ५४॥ रेफहकारयोर्द्वित्वं न भवति ।। धीरं । तूरं । जीहा । वाहो ॥ धैर्य । तूर्य । जिह्वा । बाष्प ।। र and are never doubled...... प्रा. प्र.४ ·50. - प्राकृतप्रकाशः [iii. 55- ॥ आङो ज्ञस्य ॥ ५५॥ आङ उत्तरस्य ज्ञ इत्येतस्यादेशस्य द्वित्वं न भवति ॥ आणा । आणत्ती ॥ आज्ञा । आज्ञप्ति ।। आङ इति किम् ॥ सण्णा ॥ संज्ञा ।। When I is preceded by the preposition 87, its substi. tute (i.eण) is not doubled......Why do you say when preceded by 377 ? Because we want the doubling in words like poolt for FEIT. ॥ न विंदुपरं ॥ ५६ ॥ अनुस्वारपरे द्वित्वं न भवति ॥ संकेतो । संझा ।। संक्रान्त । संध्या ॥ A letter, which immediately follows 37gfart, is not doubled...... ॥ समासे वा ॥ ५७॥ ॥ समासे शेषादेशयोर्वा द्वित्वं भवति ।। णइग्गामो । णईगामो । कुसुमप्पअरो। कुसुमपअरो। देवत्थुई । देवथुई । आणालखंभो । आणालखंभो ॥ नदीग्राम । कुसुमप्रकर । देवस्तुति । आलानस्तम्भ ।। In a compound word, the doubling is optional, whe. ther in the case of elision or substitution... ॥ सेवादिषु च ॥ ५८॥ सेवा इत्येवमादिषु चानादौ वा द्वित्वं भवति ॥ सेव्वा सेवा । एक एअं । णक्खो हो । देव्वं दुइवं । असिव्वं असिवं । तेलोकं तेलो । णिहित्तो णिहिओ । तुण्हिक्को तुण्हिओ। कण्णिआरो कणि- आरो। दिग्धं दीहं । रत्ती राई । दुक्खिओ दुहिओ । अस्सो असो । इस्सरों ईसरो। विस्सासो वीसासो। णिस्सासो णीसासो। रस्सी रसी। मित्तो मिओ । पुस्सो पुसो ॥ सेवा । एक । नख । दैव । अशिव ।

·-iii. 60 ] तृतीयः परिच्छेदः 5.1 OCca- त्रैलोक्य । निहित । तूष्णीक । कर्णिकार । दीर्घ । रात्रि । दुःखित । अश्व । ईश्वर । विश्वास । निश्वास । रश्मि । मित्र । पुष्य । उभयत्र विभापेयं सेवादीनामप्राप्ते दीर्घादीनां च प्राप्ते ।। In the words at etc., the medial letter is optionally doubled......The alternative can be considered in two ways; in words like far, there would have been no sion for the doubling except for this rule; in words like दीर्घ, the doubling is already enjoined by other rules (e.ge, iii. 3 and iii. 50 ), and therefore the option granted by this is required to dispense with their operation. ॥ विप्रकर्षः ॥ ५९॥ अधिकारोऽयम् । आपरिच्छेदसमाप्तेः। युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । This, being an अधिकारसूत्र, will be implied in the following sutras to the end of the section. (युक्तस्य still continues to be implied from sūtra 9. We are, therefore, to understand that the subject of the following sūtras to the end of the section will be) the separation (विप्रकर्ष) of conjuncts. ॥ लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशार्गेषु तत्स्वरवत्पूर्वस्य ॥ ६ ॥ क्लिष्टादिषु युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । विप्रकृष्टस्य च यः पूर्वो वर्णो निरर्थस्तस्य तत्स्वरता भवति । तेनैव पूर्वेण स्वरेण पूर्वो वर्णः सार्थो भवतीत्यर्थः ॥ किलिटुं । सिलिटुं । रअणं । किरिआ । सारंगो ॥ In the words fre etc., the, conjunct consonants are separated ; and the first consonant, which has no vowel of its own, undergoes vocalisation, and becomes sounded with the original vowel......

·52 प्राकृतप्रकाशः [ii.-61 .. ॥ कृष्णे वा ॥ ६१॥ कृष्णशब्दे युक्तस्य वा विप्रकों भवति । पूर्वस्य च तत्स्वरता ।। व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन वर्णे नित्यं विप्रकर्षः। विष्णौ तु न भवत्येव ।। कसणो । कण्हो॥ In the word or, the separation of the conjunct so is optional ; in the case of the separation the vowel must be supplied as before; here, however, the option is definitely restricted: The separation is obligatory when put means biack colour : as, कसण: but it is forbidden when it means fãos; as Fogt... ॥इः श्रीडीक्रीतकान्तक्लेशम्लानस्वमस्पर्शहर्हिगर्थेषु ।। ६२ ॥ एषु युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य इकारः । तत्स्वरता च भवति ॥ सिरी । हिरी। किरीतो। किलंतो। किलेसो। मिलाणं । सिविगों । फरिसो। हरिसो। अरिहो । गरिहो ॥ श्री। ह्री । क्रीत । क्लान्त । केश । म्लान । स्वप्न । स्पर्श । हर्ष । अर्ह । गर्ह ।। In the words i etc., the conjuncts are separated and the first consonant adds and not the original vowel...... ॥ अः क्षमाश्लाघयोः ॥६३॥ क्षमा श्लाघा इत्येतयोर्युक्तस्य विप्रकर्षो भवति। पूर्वस्य अकारस्त- स्वरता च भवति ।। खमा । सलाहा ।। In the words SAT and are the conjunct is divided and the first consonant is sounded with अ...... ॥ स्नेहे वा ॥ ६४॥ स्नेहशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षो वा भवति । पूर्वस्य च अकारस्त- स्वरता च भवति ।। सगेहो । णेहो ॥ In the word is the division of the conjunct is optional, but when it does take place, the first consonant is sounded with अ......

·-iv. 1. चतुर्थः परिच्छेदः 53 ॥ उः पद्मतन्वीसमेहु ॥६५॥ पद्मशब्दे तन्वी इत्येवंसमेषु च युक्तस्य विप्रकर्षों भवति । पूर्वस्य च उकारस्तत्स्वरता च भवति ।। पउमं । तणुई । लहुई । In पz and words like तन्वी ( such as लध्वी etc.) the conjunct is divided, and the first consonant is sounded with उ...... ॥ ज्यायामीत् ॥ ६६॥ ज्याशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य च ईकारस्तत्स्वरता च ।। जीआ॥ In the word fut, bow-string, the conjunct is divided and the first consonant is sounded with ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे युक्तवर्णविधिर्नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ॥ अथ चतुर्थः परिच्छेदः॥ ॥ संधावचामज्लोपविशेषा बहुलम् ॥१॥ अचामिति प्रत्याहारग्रहणम् । अजिति च । संधौ वर्तमानानाम- चां स्थाने अविशेषा लोपविशेषाश्च बहुलं भवन्ति ॥ अज्विशेषास्तावत् । जउणअडं जउणाअडं । णइसोत्तो णईसोत्ता। वहुमुहं वहूमुहं । कण्णउरं कण्णऊरं। सिरोवेअणा सिरवेअणा। पीआपी पिआपिअं। सीआसीअं सिआसि। सवोमुओं सवोमूओ। सरोरुहं सररहं ॥ लोपविशेषाः ॥ राउलं राअउलं । तुहद्धं तुहअद्धं । महद्धं मह- अद्धं । वावडणं वाअवडणं । कुंभारो कुंभआरो। पवणुद्धअं॥ The expressions अचाम् and अच् refer to the प्रत्याहार अच्, vowels. When vowels are in fifa, are in a state of intermediate conjunctions, various kinds of vowels and elisions arise......

·54 प्राकृतप्रकाशः [ iv..1- संयोगपरे सर्वत्र पूर्वस्याचो लोपः । कचिन्नित्यं कचिदन्यदेव बहुलग्रहणात् । तेनान्यदपि लाक्षणिक- कार्य भवति ।। When a conjunct consonant follows, it is always the first.of the two meeting vowels, which is elided (of course when there is any elision at all). From the use of बहुलम्, variously, in the sutra, we conclude that these changes are in some cases absolute, in others they admit of different forms ; hence when other forms are met with, they are still to be considered as here provided for in Grammar. ॥ उदम्बरे दोलोपः ॥२॥ उदुम्बरशब्द दु इत्येतस्य लोपो भवति ॥ उंबरं ।। In the word उदुम्बर, दु is elided...... ॥ कालायसे यस्य वा ॥ ३ ॥ कालायसशब्दे यस्य वा लोपो भवति ॥ कालासं कालाअसं ॥ In the word कालायस, य is optionally elided...... ॥ भाजने जस्य ॥४॥ भाजनशब्दे जकारस्य लोपो वा भवति || भाणं भाअणं ॥ In भाजन, ज is optionally elided...... ॥ यावदादिषु वस्य ॥५॥ यावदित्येवमादिषु वकारस्य वा लोपो भवति ॥ जा जाव । ता ताव । पाराओ पारावओ। अणुत्तंत अणुवत्तंत । जीअं जीविरं । एवं एव्वं । एअ एव्व । कुअलअं कुवलअं ॥ यावत् । तावत्। पारावत । अनुवर्तमान । जीवित । एवं । एव । कुवलय । इत्येवमादयः ।। In the words यावत् etc., व is optionally elided......

·-iv. 10.] चतुर्थः परिच्छेदः 55 || अन्त्यस्य हलः ॥६॥ वति निवृत्तम् । शब्दानां योऽन्त्यो हल तस्य लोपो भवति ।। जसो। णहं । सरो। कम्मो । जाव । ताव ।। यशस् । नभस् । भरम् । कर्मन् । यावत्। तावत् ॥ The word ar implied in the preceding sūtras is no longer implied. A final consonant is always elided...... ॥ स्त्रियामात् ॥ ७॥ स्त्रियां वर्तमानस्यान्त्यहल आकारो भवति ॥ सरिआ। पडि- वआ । वाआ। सरित् । प्रतिपद् । वाच ॥ 37 is substituted for the final consonant of a feminine word...... ॥रो रा॥८॥ स्त्रियामन्त्यस्य हलो रेफस्य रा इत्ययमादेशो भवति ॥ धुरा । गिरा॥ रा is substituted for the final rin a feminine word...... ॥ न विद्युति ॥ ९॥ विद्युच्छब्दे आकारो न भवति ॥ विज्जू ॥ 37T is not substituted for the final consonant of the word विद्युत्...... ॥ शरदो दः ॥ १०॥ शरच्छब्दस्यान्त्यहलो दो भवति ।। सरदो ॥ is substituted for the final consonant of the word ·56 प्राकृतप्रकाशः [ir. ||- ॥ दिक्पावृषोः सः ॥११॥ दिक्शब्दस्यान्त्यहलः प्रावृदशब्दस्यापि सकारो भवति ।। दिसा। पाउसो॥ F is substituted for the final consonant of the words दिश् and प्रावृष्...... ॥ मो बिन्दुः ॥ १२॥ अन्त्यस्य हलो मकारस्य बिन्दुर्भवति ॥ अच्छं । वच्छं । भई । अग्गिं । दटुं । वणं । धणं ॥ अनुस्वार is substituted for the final म्...... ॥ अचि मश्च ॥ १३ ॥ अचि परतो मो भवति वा ॥ फलमवहरइ ॥ फलं अवहइ ।। When a vowel immediately follows, # may optionally remain (or, in other words. First in this case is allowed ). ॥ नमोहलि ॥१४॥ नकारअकारयोर्हलि परतो बिन्दुर्भवति मकारश्च ॥ नस्थ ॥ अंसो अम्सो। कंसो कम्सो ॥ अस्य ॥ वंचणीअं वम्चणीअं। विंझो विम्झो॥ अनुस्वार is substituted for t and when followed by a consonant, and so also is (as we infer from the preced. ing sutra)...... ॥ वक्रादिषु ॥ १५॥ वक्रादिषु शब्देषु बिन्दुरागमो भवति ॥ वंकं । तंसं । हंसो। अंसू । मंसू । गुंठी । मंथं । मणसिणी । दसणं । फंसो। वण्णो । पडिं- सुदं । अंसो। अहिमुंको || वक्र । यस्र । ह्रस्व । अश्रु । श्मनु । गृष्टि। मस्त । मनस्विनी । दर्शन । स्पर्श । वर्ण । प्रतिश्रुत । अश्व। अभिमुक्त। इत्यादयः॥ In the words वक्र etc., अनुस्वार is inserted as an augment.

·-iv. 18.] चतुर्थः परिच्छेदः 57 ॥ मांसादिषु वा ॥१६॥ मांसादिषु शब्देषु वा विन्दुः प्रयोक्तव्यः ॥ भंसं मासं । कई कह । णूणं णूण । तहिं तहि । असुं असु ॥ तदयमपठितो मांसादिर्गणः। यत्र कचिद् वृत्तभङ्गभयात् त्यज्यमानः क्रियमाणश्च बिन्दुर्भवति स मांसा- दिषु द्रष्टव्यः॥ In the words AIR etc., the use of EFT is optional... There is no definite class of words such as IE etc., but wherever, through fear of violating the metre, अनुस्वार is sometimes used and sometimes omitted, the commentator wishes such a word to be considered as included in the class referred to above...... ॥ ययि तद्वर्गान्तः ॥ १७॥ ययि परतो बिन्दुस्तद्वर्गान्तो वाभवति ॥ सङ्का । सको। अङ्को । अङ्गं । सञ्चरइ । सण्ढो । सन्तरइ । सम्पत्ती ॥ ययीति किम् । अंसो॥ वाधिकारात्। पंकं । बिंदू । संका। संखो। When any consonant except and the sibilants ( 1. e., letters in the यय प्रत्याहार) immediately follows, अनुस्वार may optionally become the nasal of the class to which the letter belongs......Why do we use यय in the sutra? That we may exclude ह and the sibilants and have अनुस्वार only in siêt etc. We may also use the option of the rule and have...... ॥ नसान्तप्रावृदशरदः पुंसि ॥ १८ ॥ नकारान्ताः सकारान्ताश्च प्रावृदशरदौ च पुंसि प्रयोक्तव्याः ॥ नान्ताः ।। कम्मो । जम्मो । वम्मो ॥ सान्ताः ॥ जसो तमो । सरो॥ पाउसो। सरदो॥ Nouns ending in and स् and the two words प्रावृष् and TTE are to be used in the masculine gender......

·प्राकृतप्रकाशः [it. 19- । न शिरोनभसी ॥ १९ ॥ शिरस् नभस् इत्येतौ न पुंसि प्रयोक्तव्यौ ।। सिरं । णहं ।। The words FTF and 777 are not to be used in the masculine gender..... ॥ पृष्ठाक्षिप्रश्नाः स्त्रियां वा ॥ २० ॥ एते स्त्रियां वा प्रयोक्तव्याः ॥ पुट्ठी पुटुं। अच्छी अच्छं । पाहा पण्हो । पृष्ट । अक्षि । प्रश्न ।। The words पृष्ठ, अक्षि and प्रभ may optionally be used in the feminine gender...... ॥ ओदवापयोः ॥ २१॥ अव अप इत्येतयोरुपसर्गयोर्वा ओत्वं भवति ।। ओहासो अव- हासो ॥ ओसारिअं अवसारिअं ।। अवहास । अपसारित ।। ओ is optionally substituted for the prepositions अव and 379 when in composition...... ॥ तलत्वयोत्तिणौ ॥ २२ ॥ तल् त्व इत्येतयोः प्रत्यययोर्यथासंख्यं दा त्तण इत्येतावादेशी स्तः ॥ पीणदा । मूढदा । पीणत्तणं । मूढत्तणं ।। T and from are respectively substituted for the affixes Tanda ( which in Sanskrit are used to form abstract nouns). ॥ क्त्व उणः॥ २३ ॥. क्त्वाप्रत्ययस्य ऊण इत्ययमादेशो भवति ॥ घेऊण ।। सोऊण । काऊण । दाऊण || गृहीत्वा । श्रुत्वा । कृत्वा । दत्वा । Kur is substituted for car ( The affix of the indeclinable past participle).......

·-iv. 25.] चतुर्थः परिच्छेदः 59 !! तृण इरः शीले ॥२४॥ शीले यस्तृन्प्रत्ययो विहितस्तस्य इर इत्ययमादेशो भवति ॥ भ्रमणशीलो भमिरो । हसनशीलो हसिरो ।। $T is substituted for the affix 77 signifying stia, habits or disposition...... ॥ आल्विल्लोल्लालवन्तेन्ता मतुपः ॥ २५ ॥ आलु इल्ल उल्ल आल वन्त इन्त इत्येत आदेशा मतुपः स्थाने भवन्ति ।। आलुस्तावत् ॥ ईसालू । गिद्दालू ।। इल्लः ॥ विआरिल्लो । मालाइल्लो ॥ उल्लः ॥ विआरल्लो ।। आलः ॥ धणालो । सद्दाल्लो । वन्तः ॥ धणवन्तो। जोव्वणवन्तो ।। इन्तः॥ रोसाइन्तो पाणाइन्तो । यथादर्शनमते प्रयोक्तव्याः न सर्वे सर्वत्र ।। ईपीवत् । निद्रावत् । विकारवत् । मालावत्। धनवत् । शब्दवत् । यौवनवत् । रोषवत् । प्राणवत् ।। आलु, इल्ल, उल्ल, आल, वन्त, इन्त are substituted for मतुप, the affix signifying possession...... These various substitutes for her must not be used indiscriminately, but with a due regard to forms found in use in classical authors. [कचिदा मतुपोऽन्त्यस्य मंतो वा दृश्यते कचित् । हणुमा । हणुमंतो॥ Sometimes we find 31 instead of her and sometimes मन्त. इल्लोलावपरे प्रायः शैषिकेषु प्रयुञ्जते । पौरस्त्यं पुरोभवं पुरिल्लं । आत्मीयं अप्पुल्लं ।। Others use the substitutes ses and are in the sense of the affixes, in.grammar called शैषिक (compare. पाणिनि iv. 2-92.)

·60 प्राकृतप्रकाशः [iv. 25- परिमाणे किमादिभ्यो भवंति केदहादयः । केदहं केत्तिअं। जेद्दहं । जेत्ति। तेदहं तेत्तिरं । एदहं एत्ति। In the sense of measure og and others are substituted for similar derivatives from feetc. कृत्वसो हुत्तमित्यन्ये । देशीशब्दः स इष्यते । सअहुत्तं । सहस्सहुत्तं ।। Others add 'हुतं as a substitute for कृत्वस्. But the commentator regards it as a ft word. जातौ वा स्वार्थिकः कः । जातौ स्वार्थे ककारः प्रयोक्तव्यः ॥] The affix is optionally added to words signifying a class-name without changing its meaning...... ॥ विद्युत्पीताभ्यां लः ॥ २६॥ विद्युत्पीतशब्दाभ्यां परतः स्वार्थे लप्रत्ययो भवति ॥ विज्जू । विज्जुली ।। पीअं । पीअलं ।। The affix is used at the end of the words fast and पीत, without altering their meaning..... [॥ वृन्दे वो रः ॥ २७॥] वृन्दशब्दे वकारात्परः स्वार्थे रेफो वा प्रयोक्तव्यः॥वंदं । वंदं । In the word gee, is optionally used after a, without altering its meaning...... ॥ करेण्या रणोः स्थितिपरिवृत्तिः ॥२८॥ करेणुशब्दे रेफणकारयोः स्थितिपरिवृत्तिर्भवति ॥ कणेरू । पुंसि न भवति ।। करेणू ॥ In the word करेणू, a female elephant, Tand o are transposed......From the express mention of the feminine, we infer that the rule does not hold good in the masculine......

·-iv. 33.] चतुर्थः परिच्छेदः 61 ॥ आलाने लनोः ॥ २९ ॥ आलानशब्दे लकारनकारयोहल्मात्रयोः स्थितिपरिवृत्तिर्भवति ।। आणालखंभो॥ In the word tota, an elephant's post, the and are transposed ( of course without their vowel as before) ॥ बृहस्पतौ बहोर्भऔ ॥ ३० ॥ बृहस्पतिशब्दे बकारहकारयोर्यथासंख्यं भकारअकारौ भवतः ।। भअप्फई ॥ In word बृहस्पति, भ and अ are respectively substituted for a and ह... ॥ मलिने लिनोरिलौ वा ॥ ३१ ॥ मलिनशब्दे लिकारनकारयोर्यथासंख्यामिकारलकारौ वा भवतः ।। मइलं । मलिणं ॥ In the word मालिन, इ and ल are optionally substituted For लि and न respectively...... ॥ गृहे घरोऽपतौ ॥ ३२॥ गृहशब्दे घर इत्ययमादेशो भवति । पतिशव्दे परतो न भवति ॥ घरं भवने ॥ अपताविति किम् ॥ गहवई ।। TT is substituted for Tg, except when it is followed by qfa... Why do we make this exception ? Because should have गहवइ for गृहपति...... ॥ दाहादयो बहुलंम् ॥ ३३ ॥ दाढा इत्येवमादयः शब्दा बहुलं निपात्यन्ते दंष्ट्रादिषु ।। दंष्ट्रा । दाढा ॥ इदानीम् । एहि ॥ दुहिता । धीआ धूदा ॥ चातुर्य । चातु- लिअं ।। मण्डूकः । मंडूरो। गृहे निहितं । घरे णिहितं ।। उत्पलं । कंदोहो॥ गोदावरी । गोला ॥ ललाटं। णिडालं ।। भूः । भमआ । we ·62 प्राकृतप्रकाशः [ iv. 33- वैदूर्य वेलुरिअं ॥ उभयपार्श्व । अवहोवास ।। चूतः । माइंदो माअंदो। आदिशब्दोऽयं प्रकारे। तेन सर्व एक देशसंकेतप्रवृत्तभाषाशब्दाः परिगृहीताः ॥ The class of words ETT etc., are irregularly substitu. ted for दंष्ट्रा etc.......The word आदि in the sutra is used in the sense of similitude (get) or class; therefore, all words from popular dialects may be considered as comprehended under this rule, which are used by convention in different provinces (देशसंकेतप्रवृत्तभाषाशब्द). ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे संकीर्णविधिर्नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।। ॥ अथ पञ्चमः परिच्छेदः ॥ ॥ अत ओत्सोः ॥१॥ अकारान्ताच्छब्दात्परस्य सोः स्थाने ओत्वं भवति ॥ वच्छो । वसहो । पुरिसो॥ वृक्षः । वृषभः । पुरुषः ॥ ओ is substituted for सु, the affix of the nom. sing., after a word ending in 37...... ॥ जश्शसोर्लोपः ॥२॥ अत इत्यनुवर्तते । अकारान्तस्यानन्तरं यौ जश्शसौ तयोर्लोपो भवति ॥ वच्छा सोहंति । वृक्षाः शोभन्ते। जश्शस्ङस्याम्सु दीर्घ इति दीचे कृते पश्चाल्लोपो जसः । वच्छे णिअच्छह । वृक्षानियच्छत ॥ एच सुपि इत्येत्वे कृते शसो लोपः ॥ 'जस् and शस्, the affixes of the nom. and acc. plural, are elided after words ending in 27... ... Here the final 34 becomes by sūtra 12 and then yg is elided...... Here the vowel 2 is lengthened by sūtra II, and then the affix we is élided......

·-v.7.] पञ्चमः परिच्छेदः 63 ॥ अतो मः॥३॥ अकारान्तस्यानन्तरं योऽम द्वितीयैकवचनं तदकारस्य लोपो भवति ।। वच्छं पेक्खइ । मो बिन्दुरिति बिन्दुः ॥ The अ of अम, the affix of the acc. sing., is elided after words ending in अ......For the अनुस्वार see iv. 12. ॥ टामोर्णः ॥४॥ अतोऽनन्तरं टामोस्तृतीयैकवचनषष्ठीबहुवचनयोर्णकारो भवति । वच्छेण । वच्छाण । एच सुपीत्येत्वम् । जश्शस्ङस्याम्सु दीर्घ इति दीर्घः ।। After words ending in 37, T is substituted for at and आम, the affixes of the instr. sing. and genitive plural...... The Qin place of the ending 37 of the word in the former is caused by sūtra 12, and the long vowel in the latter, by sutra 11. ॥ भिसो हिं॥५॥ अतोऽनन्तरस्य भिसो हिं भवति ॥वच्छेहिं । एच सुपि इत्येत्वम्।। ff is substituted for fe, the affix of the instr. plural, after words ending in अ......The ए in place of the ending of the word is caused by sūtra 12. । उन्सेरादोदुहयः ॥ ६॥ अतोऽनन्तरस्य डसेः पञ्चम्येकवचनस्य स्थाने आ दो दु हि इत्येत आदेशा भवन्ति । वच्छा। वच्छादो । वच्छादु। वच्छाहि ।। जश्शसूङ- स्याम्सु दीर्घत्वम् ॥ After words ending in अ, the अ, आ, दो, दु are severally substituted for fe, the affix of the ablative sing......For the lengthening of 34, see sūtras 11 and 13. ॥ भ्यसो हितो सुंतो ॥ ७॥ अतोऽनन्तरस्य भ्यसो हितो संतो इत्येतावादेशौ भवतः ॥ वच्छा- हिंतो। वच्छासंतो ।। ए च सुपि इति चकारेण दीर्घत्वम् ।। .

·64 प्राकृतप्रकाशः [v. 8- - After words ending in अ, हिंतो and मुंतो are substituted for भ्य, the affix of the ablative plural......The lengthen. ing of the ending vowel of the word is due to a in sūtra 12. ॥स्सोउन्सः ॥८॥ अतोऽनन्तरस्य डसः स इत्यादेशो भवति ।। वच्छस्स ।। Alter words ending in अ, स्स is substituted for डस्, the affix of the genitive sing...... ॥ डेरेम्मी ॥९॥ अतोऽनन्तरस्य डे: ए म्मि इत्यादेशौ भवतः । वच्छे । कचिद् सिड योर्लोपः ॥वच्छम्मि ।। After words ending in 37, and are substituted for fe, the affix of the loc. sing....... For the elision of sy before ए. see sutra 13 below...... ॥ सुपः सुः॥१०॥ अतोऽनन्तरस्य सुपः सु इत्यादेशो भवति । वच्छेसु । ए च सुपि इत्येत्वम् ॥ After words ending in 37, is substituted for yg, the affix of the loc. plural......For ए in place of the ending अ of the word, see sutra 12. ॥ जश्सस्स्याम्सु दीर्घः ॥ ११ ॥ जसादिषु परतोऽतो दी? भवति ।। वच्छा सोहंति । जश्शसो- लोप इति जसो लोपः ।। वच्छादो आगदो। वच्छादु। वच्छाहि ॥ बसेरादोदुहयः ।। बच्छाण ।। टामोर्णः ।। For the final 37 of the nouns, 7 is substituted before the affixes of जस्, शस्, असि and आम्......For the elision of जस् see sutra 2......For दो, दु, हि, see sutra 6......For ण, see sūtra 4.

·15.] पञ्चमः परिच्छेदः 65 ॥ ए च सुप्यडिन्डसोः ॥ १२ ॥ अत अकारस्यैत्वं भवति सुपि परतो डिङसौ वर्जयित्वा । चकारा- दीर्घश्च ॥ वच्छे पेक्खह ॥ जश्शसोर्लोपः ।। वच्छेण। दामोर्णः ।। वच्छेहिं ।। वच्छेसु ॥ चकारादीर्घश्चेति ॥ वच्छाहिंतो वच्छासुतो॥ भ्यसो हितो सुंतो ।। अडिङसोरिति किम् ।। वच्छम्मि । वच्छस्स ।। ris substituted for the ending 37 of a word before all the case-affixes except and se; and from the word a in the sūtra we conclude that the lengthening is also allowed......For the elision of शस् see sutra 2...For ण see sutra 4; the long vowel also is used......For हिंतो and संतो see sūtra 7. Why do we except it and FA ? Because we have वच्छम्मि and वच्छस्त. ॥ कचिद् उसिड्योर्लोपः ॥ १३ ॥ अतो ङसि ङि इत्येतयोः परतः कचिल्लोपो भवति ।। वच्छा आगदो। डसेरादोदुहय इति ॥ वच्छे ठिअं । डेरेम्मीत्येवम् ।। When sh and is follow, the final 37 of nouns is elid. ed in certain cases. ( It means we elide the ending 3 before the affixes, in order to avoide necessity of lengthening in the ablative form by sūtra 11, and to avoid similarly a form in the loc. such as aogy by sutra 9.) ॥ इदुतोः शसो णो ॥ १४ ॥ इदुदन्तयोः शसो णो भवति ।। अग्गिणो पेक्खह। वाउणोपेख॥ In nouns ending in इ and उ, णो is substituted for शस्... ॥ ङसो वा ॥ १५॥ इदुदन्तयोर्डसो वा णो भवति ॥ अग्गिणो अग्गिस्स॥ वाउणो। वाउस्स ।। अग्नेः । वायोः । In nouns ending in and 3, ot is optionally substi tuted for उस् प्रा.प्र.५ ·66 प्राकृतप्रकाशः [v. v. 16- ॥ जसश्च ओ यत्वं ॥ १६ ॥ इदुदन्तयोर्जस ओकारादेशो भवति। इदुतोश्च ईऊत्वं वा । चकाराद् णो च ॥ अग्गीओ। वाऊओ॥ अग्गिणो । वाउणो।। In nouns ending in s and उ, ओ is substituted for जम्, and fand for the final and , From the use of the word च in the sutra we infer that णो is also used for जस्.... ॥टा गा॥ १७॥ इदुदन्तयोष्टाविभक्तेः णा इत्ययमादेशो भवति ।। अग्गिणा । वाउणा॥ In nouns ending inls and J, OT is substituted for the affixटा...... ॥ सुभिस्सुप्सु दीर्घः ॥ १८॥ इदुदन्तयोः सु भिस् सुप् इत्येतेषु दी? भवति ।। सु ॥ अग्गी । वाऊ ॥ भिम् ।। अग्गीहिं । वाऊहिं ॥ मुप् ।। अग्गीसु । वाऊसु॥ The ending and 3 of nouns are lengthened before सु, भिस् and सुप्...... ॥ स्त्रियां शस उदोतो ॥ १९ ॥ स्त्रियां वर्तमानस्य शस उत् ओत् इत्यतावादेशौ भवतः ॥ मा- लाउ मालाओ । णईउ गईओ । वहूउ वहूओ ॥ In feminine nouns उ and ओ are substituted for शस्...... ॥ जसो वा ॥२०॥ जसः स्त्रियां उत्ओत् इत्येतावादेशौ वा भवतः॥पक्षेअदन्तवत् ।। मालाउ । मालाओ। माला ॥ In feminine nouns 3 and are optionally substituted for ag. In the alternative these follow the rule of nouns ending in अ......

·-v. 24.] पञ्चमः परिच्छेदः 67 ॥ अभि द्रस्वः ॥ २१ ॥ अमि परतः स्त्रियां इस्वो भवति ॥ मालं । गई। वहुं ।। In feminine nouns the final long.vowel is shortened before अम्...... ॥ दाडसडीनागिदेवदातः ॥ २२ ॥ टा ङस् डि इत्येतेपा स्त्रियां. इत् एत् अनु आन् इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ टा॥णईइ । णईए । णईअ । णईआ कंअं ॥ डस् ।। गाईड । णईए । णईअ । णईआ वणं । हि॥ गईइ । णईए । णईअ । णईआ ठिअं॥ In feminine nouns s, ए, अ and आ are substituted for टा .... ॥ नातोऽदाता ॥ २३॥ आत आकारान्तस्य स्त्रीलिंगस्यानन्तरं दाङसूडीनां अत् आत् इत्येतावादेशौ न भवतः । पूर्वेण प्राप्ने निषिध्यते ॥ मालाइ मालाए । In the case of feminine nouns ending in T, 37 and it of the above substitutes are not used; i, e., the legitimate application of the preceding sutra is prohibited...... ॥ आदीतो बहुलम् ॥ २४॥ स्त्रियामाकारान्तादातः स्थाने आत् ईत् इत्येतौ बहुलं प्रयोक्तव्यो।। सहमाणा सहमाणी । हलहा हलदी। सुप्पणहा सुप्पणही । छाहा छाही ॥ In feminine words ending in 371, 31 and are irregularly interchanged as the final letter......

·प्राकृतप्रकाशः [v. 25- ॥न नपुंसके ॥ २५॥ प्रथमैकवचने नपुंसके दीर्घत्वं न भवति । सौ दीर्घः पूर्वस्ये- त्यनेन इदुदन्तयोः प्राप्नं पूर्वस्य दीर्घत्वं न नपुंसके इत्यनेन बाध्यते ।। दहि । महुं । हावं ।। दधि । मधु । हविः ।। The final vowel is not lengthened in the nom. sing. of a neuter nour. (In nouns ending in there is no rule which would enjoin it:) but those ending in and , might have come within the range of sūtra 18, if the prohibition by this rule did not exist.... ॥ इजरशसोर्षिश्च ॥ २६ ॥ नपुंसके वर्तमानयोर्जश्शसोः स्थान इदादेशो भवति पूर्वस्य च दीर्घः ।। वणाइ । दहीइ । महूइ ।। In neuter nouns s is substituted for जस् and शस, and the preceding vowel is lengthened...... ॥ नामन्त्रणे मावोत्वदीर्यविन्दवः ॥ २७॥ आमन्त्रण गम्यमाने सौ परत ओत्वदीर्घविन्दवो न भवन्ति । अत ओत्सारित्योत्वं प्राप्तम् । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । सोर्विन्दुर्नपुंसक इति बिन्दुःप्राप्तः।। हे वच्छ । हे अग्गि । हे वाउ। हे वण । हे दहि। हे महु ॥ When the nom. sing. is used in the sense of the vocative, neither by sūtra 1) nor the long vowel ( by sūtra 18) nor the अनुस्वार ( by sutra 30) are allowed...... ॥ स्त्रियामात एत् ॥ २८ ॥ स्त्रियामामन्त्रणे आतः स्थाने एत्वं भवति सो परतः ॥ हे माले । हे साले ।। अन्त्यस्य हल इति सोर्लोपः।। In the vocative of feminine nouns, g is substituted for 3 before the affix ... ... The commentator remarks that ·-v. 33.7 पञ्चमः परिच्छेदः 69 g is elided by iv. 6. which enjoins the elision of every final consonant. ॥ ईदूतोईस्वः ॥ २९॥ आमन्त्रणे ईदूतो स्वो भवति ।। हे णइ ! हे वहु ।। In the vocative the final ई and ऊ are shortened... ॥ सोर्बिन्दुनपुंसके ॥ ३०॥ नपुंसके वर्तमानस्य सोविन्दुर्भवति ॥ वर्ण । दहिं । महुँ । In neuter nouns 375fTT is substituted for the alfix of the nom. sing....... ॥ ऋत आरः सुपि ॥ ३१ ॥ ऋकारन्तस्य सुपि परत आर इत्यादेशोभवति ।। भत्तारो सोहइ । भत्तारं पेक्खसु । भत्तारेण कअं ॥ In words ending in F, BTT is substituted for it before all case-affixes (सुप् प्रत्याहार)...... ॥ मातुरात् ॥ ३२॥ मातृसंबन्धिन ऋकारस्याकारो भवति ।। माआ सोहइ । माझं पेक्खसु । माआइ कहे। माआए । 3 is substituted for the of HTC ( and the word is then declined like other feminine nouns ending in आ)...... ॥ उर्जश्शस्टाङस्मुप्सु वा ॥ ३३ ॥ जश्शस्टाडस्सुप्मु परत ऋकारस्य स्थाने उकारादेशोभवति वा।। जम् । भत्तुणो भत्तारा ॥ शस् । भत्तुणो भत्तारे । टा । भत्तुणा भत्तारेण ॥ डस् । भत्तुणो भत्तारस्म ॥ सुप् । भत्तूसु भत्तारेसु ॥ आरादिः पूर्ववत् ।। is optionally substituted for a final #, before the affixes जस्, शस्, टा, उम् and सु (i.e.. in these cases, words ending in becomes subject to the same rules ending originally in उ.)...... as those ·70 : प्राकृतप्रकाश [v. 34- ।। पितृभ्रातृजामातगामरः ॥ ३४ ॥ पित्रादीनां सुपि परत ऋतोऽरो भवति । आरोपवादः ॥ पिअरं पिअरेण । भाअरं भाअरेण । जामाअरं जामाअरेण ।। In the words पितृ, भ्रातृ and जामातु, अर is substituted for the final # before all case-affixes; it is thus forbidden... ॥ बच सौ ॥ ३५॥ पित्रादीनामाकारो भवति सौ परतः ॥ चकारादरश्च ।। पिआ पिअरी । भाआ भाअगे। जामाआ जामाअरो॥ In these words of is substituted for the nom. sing. affix; from the use of in the sūtra we infer that 37T is also used....... ॥ गनश्च॥३६॥ राजनशब्दस्य आ इत्ययमादेशो भवति सौ परतः ॥ राआ।। आ is substituted for the ending अन् of राजन् before the affix of the nom. sing....... आमन्त्रणे वा विन्दुः ॥ ३७॥ राजनशब्दस्य आमन्त्रणे वा बिन्दुःस्यात् ।। हे राअं । हे राम!! In the vocative statt is optionally substituted for the ending consonant of the word राजन् ...... ॥ जश्शसडन्सां णो ॥ ३८॥ राज्ञ उत्तरेषां जस् शस डस् इत्येतेषां णो इत्ययमादेशो भवति ।। राआणो पेक्खंति । राआप्पो पेक्ख । राइणो धणं । रणो धणं ॥ गो is substituted for जस्, शम् and उम् after the word राजनू...... ॥ शस एत् ।। ३९ ॥ राज्ञः परस्य शस ए इत्ययमादेशो भवति ॥ राए पेक्ख । राआणो पेक्ख ॥

·-v. 44.] 71 पञ्चमः परिच्छेदः is substituted for शस् after राजन् (in addition to णो enjoined by the previous sūtra )...... ॥ आमोणं ॥४०॥ राज्ञ उत्तरस्यामः षष्ठीबहुवचनस्य णं इत्ययमादेशो भवति । राआणं ॥ णं is substituted for आम्, genitive sing. affix after राजन, ॥टा णा ॥४१॥ राज्ञ उत्तरस्याः टाविभक्तेःणा इत्ययमादेशः स्यात् ।।राइणा ॥ णा is substituted for टा after राजन्...... ॥ उसश्च द्वित्वं वान्त्यलोपश्च ॥ ४२ ॥ राज्ञ उत्तरस्य डसादेशस्य टादेशस्य च वा विकल्पन द्वित्वं भवति । अन्त्यस्य च लोपः॥ रण्णो राइणोधणं॥राइणारण्णा क॥ o and ot as substitutes for se and at are optionally doubled after 15t; and then the ending of the word is elided...... ॥ इदद्वित्वे ॥४३॥ वेति निवृत्तम् । डसादेशस्य टादेशस्य च अकृते द्वित्वे राज्ञ इत्वं भवति ।। राइणो राइणा । कृते द्वित्वे त्वित्वं न भवति॥ रण्णो रण्णा॥ When the substitutes for at and are not doubled, sis substituted for the अन् of राजन् ...When they aredoubled, is not substituted...... [॥ आ णोणमोरङसि ॥४४॥] णोणमोः परयोः राज्ञो जकारस्य आकारादेशः स्यात् । अङसि पष्ठयेकवचने न भवति ॥ राआणो पेक्खंति । राआणो पेक्ख । राआणं धणं ॥ अङसीति किम् ॥राइणोरण्णोधणं ॥ शेषमदन्तवत् ॥ राअं । राएहिं । राआ राआदो राआदु । राआहिंतो राआसुतो।

·72 प्राकृतप्रकाशः [v. 45- राअम्मि राए गएसु।।राजानम् । राजभिः । राज्ञः। राजभ्यः । राज्ञि । राजसु॥ Before uit and oi, the 57 of Te is substituted by 311, except before o of the genitive sing...... Why do we make the exception of इस ? Because we have राइणो and रणो... The rest of the declension is similar to words ending in 27... ॥ आत्मनोऽप्पाणी वा ॥४५॥ आत्मनोऽप्पाण इत्यादेशो भवति वा । अप्पा । अप्पाणी ।। अप्पाण is optionally substituted for आत्मन्...... [॥ इन्चारित्ववर्ज राजवदनादेशे ॥ ४६॥] आत्मनोऽनादेश राजवत् कार्य स्यादित्वद्वित्वे वर्जयित्वा ।। अप्पा । अप्पाणो। अप्पणा । अप्पणो।। आत्मा। आत्मानः। आत्मना। आत्मनः ॥ When अप्पाण is not substituted for आत्मन्, it should be declined like राजन्; Fis not, however, substituted for the ending 377. as enjoined by sūtra 43, nor uit and an doubled as required by sūtra 42........ ॥ ब्रह्माद्या आत्मवत् ॥४७॥ ब्रह्माद्याः शब्दा लक्ष्याणुसारेणात्मवत् साधवो भवन्ति ।। बम्हा बम्हाणो । जुवा जुवाणो । अद्धा अद्धाणो ॥ ब्रह्मन्। युवन् । अध्वन् । एवमादयो लक्ष्याणुसारेणानुगन्तव्याः ॥ The words ब्रह्मन् etc., aredeclined like आत्मन्......other similar instances are to be determined from usage...... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे लिंगविभक्तयादेशः पञ्चमः परिच्छेदः॥

·-vi. 5.] षष्ठः परिच्छेदः 73 ॥ अथ षष्ठः परिच्छेदः॥ ॥ सर्वादेर्जस एत्वम् ॥ १ ॥ सर्वादेरुत्तरस्य जस एत्वं भवति ॥ सव्वे । जे । ते । के। कदरे।। सर्वे। ये । ते । के। कतरे ।। a becomes , when it follows the class of words called सर्वादि (i.e., pronouns )...... ॥ ३: स्सिम्मित्थाः ॥२॥ ३: सप्तम्येकवचनस्य सर्वादिपरस्थितस्य स्थाने मि म्मि स्थ इत्येत आदेशा भवन्ति । सव्वस्सि। सव्वम्मि। सव्वत्थ ॥ इअरस्सिं । इअरम्मि इअरत्थ ।। सर्वस्मिन । इतरस्मिन् ॥ स्सि, म्मि and tथ are substituted for डि, the affix of the loc. sing. when following a pronoun ॥ इदमेतत्कियत्तद्भयष्टा इणा वा ॥३॥ इदं । एतत् । किं । यत् । तत् । इत्येतेभ्यः टा इत्यस्य इणादेशो भवति वा ॥ इमिणा । एदिणा। किणा । जिणा । तिणा । पक्षे। इमेण । एदेण । केण । जेण । तेण ।। अनेन । एतेन । केन । येन । तेन ॥ इणा is optionally substituted for cा after इदम्, एत तू, किम् -यत् and तत्...... ॥ आम एसिं ॥४॥ इदमादिभ्य उत्तरस्य आम एसिं इत्ययमादेशो वा भवति ।। इमसिं इमाण । एदेसिं एदाण । केसि काण। जेसिं जाण । तो ताण ।। एसें is optionally substituted for आम् after इदम् etc...... ॥ किंयत्तद्भयो उस आसः ॥५॥ किं । यत् । तत् । एभ्य उत्तरस्य डस आस इत्ययमादेशो भवति वा ।। कास। कस्स ॥ जास जस्स ॥ तास । तस्स। आस is optionally substituted for उस्, after the pronouns किम, यत् and तत्......

·74 प्राकृतप्रकाशः [ vi. 6- इद्भयः स्सा से ॥६॥ इकारान्तेभ्यः किमादिभ्य उत्तरस्य ङसः स्सा से इत्येतावादेशी भवतः ॥ किस्सा । कोसे । कीआ । कीए । कीअ । कीइ ।। जिस्सा। जीसे । जीआ। जीए । जीअ । जीइ । तिस्सा। तीसे । तीआ। तीए । तीअ । तीइ॥ स्मा से are substituted for इस, after the above-mention. ed pronouns when they are declined like nouns ending in इ( it., in the feminine)....... || हि ॥ ७॥ किमादिभ्य उत्तरस्य डेः हिं इत्ययमादेशो भवति वा ॥ कहिं । कस्सि । कम्मि । कत्थ ।। जहिं । जासिं। जम्मि । जत्थ ॥ तहिं ।। तस्सिं । तम्मि । तत्थ ।। e is optionally substituted for its after the above mentioned pronouns...... ॥ आहे इआ काले ॥ ८॥ किंयत्तद्भयो ङः काले आहे इआ इत्यादेशौ वा भवतः।। काहे । जाहे । ताहे ॥ कइआ । जइआ । तइआ॥ कहिं इत्यादयोऽपि । कदा। यदा । तदा॥ Instead of is in the sense of time, it and 37 are optionally substituted after the above pronouns...... And also other forms of etc....... ॥ तो दो डसेः ॥९॥ किंयत्तद्भयो उसेः त्तो दो इत्येतावादेशौ भवतः । कत्तो । कदो॥ जत्तो। जदो ॥ तत्तो । तदो ।। Instead of सि, त्तो andदोare substituted after the above pronouns.. .......

·-vi. 147 षष्ठः परिच्छेदः 75. . ।। तद ओश्च ॥ १० ॥ तद उत्तरस्य सरोकारादेशो भवति वा । तो । तत्तो । तदो । Instead of उसि, after the pronoun तद, ओ is optionally substituted...... ॥ उसा से ॥११॥ वेति वर्तते । तदो ङसा सह से इत्ययमादेशो भवति ।। पक्षे यथाप्राप्रम ।। से । तास । तस्स ।। The option allowed in the preceding sūtra still continues. is optionally substituted for the pronoun a together with ; in the alternative it follows previous rules...... ॥ आमा सिं ॥ १२ ॥ तद आमा सह सिं इत्ययमादेशो वा भवति ॥ सिं। ताण ॥ तेषाम् तासाम् ॥ F# is optionally substituted for the pronoun ap together with आम...... ॥ किमः कः ॥ १३॥ किंशब्दस्य सुपि परतः क इत्ययमादेशो भवति ।। को। के। केण । केहिं ।। is substituted for the pronoun for when followed by the affixes oft declension...... ॥ इदम इमः॥ १४ ॥ सुपि परत इदम इम इत्ययमादेशो भवति । इमो । इमे । इमं । इमेण । इमेहिं ॥ H is substituted for when followed by the affixes of declension.......

·76 प्राकृतप्रकाशः [vi. 15- ॥ स्सस्सिमोरद्वा ॥ १५॥ स्सस्सिमोः परत इदमोऽदादेशो वा भवति ॥ अस्स। इमस्स ॥ अस्सि इमस्सिं ॥ 37 is optionally substituted for when followed by स्स and स्सि...... ॥ न हः ॥ १६॥ इदमो ढकारेण सह डे: स्थाने हकारादेशो वा भवति । इह ॥ पक्षे । आस्सिं । इमास्सिं । इमम्मि ॥ is optionally substituted for fs together with the of इदम...In the alternative we have अस्सि etc....... ॥ न त्थः॥१७॥ इदमः परस्य डे: त्थ इत्ययमादेशो न भवति ॥ : सिम्मित्या इति प्राप्ते प्रतिषिध्यते ॥ इह । अस्सि । इमास्स । इमम्मि ॥ The form is not used as a substitute for s, when it follows 7, and thus the sūtra 2 is so far restricted from applying to this pronoun ... ॥ नपुंसके स्वमोरिदमिणमिणमो ॥ १८ ॥ नपुंसकलिंगे इदमः स्वमोः परतः सविभक्तिकस्य इदं इणं इणमो इत्येते त्रय आदेशा भवन्ति ॥ इदं । इणं। इणमो धणं ।। Instead of e, in the neuter gender, together with and अम् we have इदं, इणं and इणमो. ॥ एतदः सावोत्वं वा ॥ १९ ॥ एतच्छब्दस्य सौ परत ओत्वं वा भवति ॥ निये प्राप्ते विक- प्यते ॥ एस । एसो ॥ एषः ॥ Whe the pronoun gag is followed by 9, the substitution of sit for (which by v. 1 is universal) is only optional......

·-vi. 23.] षष्ठः परिच्छेदः 77 ॥ तो उसेः ॥ २० ॥ एतदः परस्य ङसेः त्तो इत्ययमादेशो भवति । एत्तो। एदादो। एदादु । एदाहि ॥ एतस्मात् ।। तो is substituted for उसि after the pronoun एतद्...... । त्तोत्थयोस्तलोपः ॥ २१ ॥ एतदस्तकारस्य त्तोत्थयोः परतो लोपो भवति ।। एत्तो । एत्थ ।। The of gaz is elided when it is followed by it and त्थ...... ॥ तदेतदोः सः सावनपुंसके ॥ २२ ॥ तच्छब्दस्य एतच्छब्दस्य यस्तकारः तस्य सकारादेशो भवति अनपुंसके सौ परतः ।। सो पुरिसो । सा महिला । एस । एसो। एसा ।। साविति किम् । एदे। ते । एदं । तं ।। अनपुंसक इति किम् ।। तं एवं धणं॥ is substituted for at of 777 and get in the masculine and feminine before ... Why do we specify ? Because it does not hold good in the nom. plural, ga and a...Why do we exclude the neuter ? Because we have and pain the neuter nom. sing....... ॥ अदसो दो मुः ॥ २३ ॥ अदसो दकारस्य सुपि परतो मु इत्ययमादेशो भवति ।। अमू पुरिसो । अमू महिला । अमूओ पुरिसो । अमूओ महिलाओ। अमुं वर्ण । अमूई वणाई॥ is substituted for of the pronoun te before the case-affixes ( the final a being already dropped by iv. 6), and then the word is declined like a noun ending, in उ......

·78 प्राकृतप्रकाशः [vi. 2+- ॥ हश्च सौ ॥ २४॥ अदसो दकारस्य सौ परतो हकारादेशो भवति ।। अह पुरिसो। 'अह महिला । अह वणं ॥ हादेशोऽयमोत्वात्वबिन्दून त्रिष्वपि लिंगेषु परत्वाद्वाधते ॥ g is also substituted for the of 7before the affix of the nom. sing.......This ह does not admit ओ, आ or अनुस्वार, and therefore remains the same in the three genders. ॥ पदस्य ॥ २५ ॥ अधिकारोऽयम् । आशब्दविधानात्। यदित ऊर्ध्वमनुऋमिध्यामः पदस्य तद्भवतीत्येवं वेदितव्यम् । तच्च तत्रैवोदाहरिष्यामः ।। This sutra is an अधिकार; it will extend until a शब्द is enjoined which we shall specify when it occurs. The various rules which we shall state henceforward, are to be understood as supplying substitutes for a m (i.e., the crude word and the case-affix taken together.) ॥ युष्मदस्तं तुमं ॥ २६॥ सावित्येव । युष्मदः पदस्य सौ परतः तं तुम इत्येतावादेशी भवतः ॥ तं आगदो । तुम आगदो ।। The affix Fis repeated from sutra 24. तं and तुम are substituted for the pada युष्मद् followed by सु...... ॥ तुं चामि ॥ २७॥ युष्मदः पदस्य अमि परतः तुं इत्यादेशो वा भवति । तुमं च ।। तुं पेक्खामि । तुम पेक्खामि ।। For the pada युष्मद् followed by अम, तुं ( and also तुमं.by the preceding sūtra ) is substituted....

·-vi. 32 ] षष्ठः परिच्छेदः 79 ॥ तुज्झे तुम्हे जसि ॥ २८॥ युष्मदः पदस्य जसि परतः तुझे तुम्हे इत्येतावादेशौ भवतः ॥ तुझे आगदा । तुम्हे आगदा ।। For the pada युष्मद् followed by जम्, तुज्झे and तुम्हे are substituted....... ॥ वो च शसि ॥ २९ ॥ शसि युष्मदः पदस्य वो इत्यादेशो भवति । चकारान् तुझे तुम्हे च ॥ वो पेक्खामि ॥ तुज्झे तुम्हे पेक्खामि ।। For the pada युप्मद followed by शस्, वो is substituted. By the use of in the sūtra we have ose and also ...... ॥ टायोस्तइ तए तुमए तुमे ॥ ३० ॥ युष्मदुत्तरयोः टा ङि इत्येतयोः तइ तए तुमए तुमे इत्यंत आ- देशा भवन्ति ॥ टा।। तइ तए तुमए तुमे कअं । ङि ।। तइ तार तुमए तुमे ठिअं॥ For the pada युष्मद् followed by cा and डि., तइ, तए, तुमए and gì are substituted... ॥ उसि तुमोतुहतुज्झतुम्हतम्माः ॥ ३१ ॥ युष्मदः पदस्य ङसि तुमो तुह तुज्झ तुम्ह तुम्म इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ तुमो पदं । तुह तुज्झ तुम्ह तुम्म पदं ॥ For the pada युष्मद् followed by सि, तुमो, तुह, तुज्झ, तुम्ह, तुम्म are substituted... ॥ आङि च ते दे ॥ ३२॥ आङि तृतीयैकवचने चकाराद् ङसि च परतो युष्मदः पदस्य दें इत्येतावादेशौ भवतः ॥ ते कअं । दे कअं ॥ ते धणं । दे धणं ।। For the pada qah followed by the affix of the instr. sing. and also se (which we infer from in the sutra) ते and दे are substituted... ते ·80 प्राकृतप्रकाशः [vi. 33- ॥ तुमाइ च ॥३३॥ आङि युष्मदः पदस्य तुमाइ इत्ययमादेशो भवति ।। तुमाइ क॥ For the pada युष्मद followed by आङ, तुमाइ is also substituted.... ॥ तुज्झेहिं तुम्हेहिं तुमहिं भिसि ॥ ३४ ॥ भिसि परतो युष्मदः पदस्य तुझेहिं तुम्हेहिं तुम्महिं इत्येत आ- देशा भवन्ति ।। तुझेहिं तुम्हेहिं तुम्मेहिं कअं ।। For the pada युष्मद followed by भिस्, तुज्झोहि, तुम्हहिं and तुम्मेहि are substituted... ॥ उसौ तत्तो तइत्तो तुमादो तुमा तुनाहि ॥ ३५ ॥ सौ परतो युष्मदः पदस्य तत्तो तइत्तो तुमादो तुमादु तुमाहि इत्येत आदेशा भवन्ति ।। तत्तो आगढो । तइत्तो तुमादो तुमादु तुमाहि आगदो। त्वदागतः ।। For the pada युष्मद् followed by सि, तत्तो etc., are substituted... तुम्हाहितो तुम्हासुंतो भ्यासि ॥ ३६॥ युष्मदः पदस्य पञ्चमीबहुवचने भ्यसि तुम्हाहिंतो तुम्हासुंतोइत्ये- तावादेशौ भवतः ।। तुम्हाहिंतो तुम्हासुंतो आगदो ॥ For the pada युष्मद् followed by भ्यस, तुम्हास्तिो and तुम्हासुतो are substituted... ॥ वो भे तुज्झाणं तुम्हाणमामि ॥ ३७॥ आमि परतो युष्मदः पदस्य वो भे तुझाणं तुम्हाणं इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ वो धणं । भे धणं । तुज्झाणं तुम्हाणं धणं ।। For the pada युष्मद् followed by आम, वो, भे etc., are substituted... ।

·-vi. 42. षष्ठः परिच्छेदः 81 . ।। कौ तुमगि ॥ ३८॥ युष्मदः पदस्य डौ परतः तुमम्मि इत्यादेशो भवति ।। तुमम्मि ठिअं ।। पूर्वोक्ताश्च तइप्रभृतयश्चत्वारोऽप्यादेशा भवन्ति ।। For the pada युष्मद् Followed by डि, तुमम्मि is substituted. By sutra 30 we have also तइ etc... ॥ तुझेसु तुम्हेसु सुपि ॥ ३९ ॥ युष्मदः पदस्य सप्तमीबहुवचने तुझेसु तुम्हेसु इत्येतावादेशी भवतः ॥ तुझेसु ठिअं । तुम्हेसु ठिअं॥ For the pada युष्मद् followed by मुप, तुज्झेसु and तुम्हेसु are substituted... ॥ अस्मदा हमहमहअं सौ ॥ ४० ॥ अस्मदः पदस्य सौ परतो हं अहं अहअं इत्येत आदेशा भवन्ति।। हं अहं अहअं करेमि ॥ For the pada अस्मद् followed by सु, है, अहं and अहअं are substituted... ॥ अहम्मिरामि च ॥४१॥ अमि परतो ऽस्मदः पदस्य अहम्मि इत्ययमादेशो भवति । सौ च ।। अहम्मि पक्व । अहम्मि करेमि ॥ मां प्रेक्षस्व । अहं करोमि ॥ For the pada अस्मद् followed by अम्, अहम्मि is substituted, and from the of the sutra we infer that it may also be similarly substituted for the nom. sing....... ॥ मं ममं ॥ ४२ ॥ अमीति वर्तते । अस्मदः पदस्य अमि परतो मं ममं इत्येतावा- देशौ भवतः ॥ मं ममं पेक्ख ॥ For the pada अस्मद् followed by अम, मं and ममं are substituted...... प्रा.प्र.६ .

·L. 82 प्राकृतप्रकाशः vi.43-- अम्हे जश्शसोः ॥ ४३ ॥ अस्मदः पदस्य जश्शसोः परतः अम्हे इत्ययमादेशो भवति ॥ अम्हे आगदा । अम्हे पेक्ख ।। For the pada अस्मद् followed by जस् and शस्, अम्हे is substituted....... ॥णो शसि ॥४४॥ अस्मदः पदस्य शसि परतो णो इत्ययमादेशो भवति ॥ णो पेक्ख ॥ अस्मान प्रेक्षस्व ।। For the pada अस्मद् followed by शस्, णो is substituted... ॥ आङि मे ममाइ ॥ ४५ ॥ अस्मदः पदस्य आङि परतो मे ममाइ इत्येतावादेशी भवतः ।। मे करं। ममाइ कअं॥ For the pada अस्मद् followed by आङ्, मे and ममाइ are substituted...... ॥ डी च मइ मए ॥ ४६॥ अस्मदः पदस्य डौ परतो मइ मए इत्येतावादेशौ भवतः। चका. रात्तृतीयैकवचने च ॥ मइ मए ठिअं । मइ मए कअं ।। For the pada अस्मद् followed by ङि, मइ and मए are sub. stituted. By the use of the word in the sūtra we infer that these substitutes are also used in the instr. sing ..... ॥ अम्हेहि भिसि ॥४७॥ अस्मदः पदस्य मिसि अम्हेहिं इत्ययमादेशो भवति ।। अम्हेहिं कअं॥ For the pada अस्मद् followed by भिस्, अम्हहिं is substituted.......

·-vi. 52.] षष्ठः परिच्छेदः 83 ॥ मत्तो मइत्तो ममादो ममादु ममाहि ङसौ ॥४८॥ अस्मदः पदस्य डसौ परत एत आदेशा भवन्ति ।। मत्तो गदो । मइत्तो । ममादो ममाटु ममाहि गदो । For the pada अस्मद् followed by इसि, मत्ता etc., are substituted... ॥ अम्हाहितो अम्हासुतो भ्यास ॥ ४९ ॥ अस्मदः पदस्य भ्यसि परत अम्हाहिंतो अम्हासुतो इत्येतावा- देशौ भवतः ॥ अम्हाहिंतो अम्हासुंतो गदो || For the pada अस्मद् followed by भ्यस, अम्हाहिंतो and अम्हासुंतो are substituted... ॥ मे मम मह मन्झ उसि ॥ ५० ! अस्मदः पदस्य ङसि परत एत आदेशाभवन्ति ॥ मे धणं । मम मह मज्झ धणं ॥ For the pada अस्म followed by उस्, मे, मम, मह and मज्म are substituted... ॥ मज्झ णो अम्ह अम्हाणमम्हे आमि ॥ ५१ ॥ अस्मदः पदस्य आमि परत एत आदेशा भवन्ति ॥ मंझ णो अम्ह अम्हाणं अम्हे धणं ।। अस्माकं धनं ॥ For the pada अम्मद followed by आम्, मज्झ etc., substituted .. ॥ ममम्मि डौ ॥ ५२॥ अस्मदः पदस्य ङौ परतो ममम्मि इत्यादेशो भवति ।। ममम्मि ठिअं ॥ पूर्वोक्तौ मइ मए इत्येतौ च ।। For the pada अस्मद् followed by कि. ममाम्म is substituted, as also and 49 enjoined by sūtra 46. are ·84 प्राकृतप्रकाशः [vi. 53- अम्देसु मुपि ।। ५३ ॥ अस्मदः पदस्य सामीबहुवचने सुपि परनः अम्हसु इत्ययमा- देशो भवति 11 अम्हेसु ठिअं ।। For the pada 7a followed by 9, the affix of the loc. sing., अम्मु is substituted... ॥ हनों ।। ५४ ॥ पदन्त्यति निवृत्तम् । सुपीति वर्तते ॥ द्विशब्दस्य दो इत्ययमा- दशो भवनि सुपि परतः ।। दोहिं । दोसु ॥ द्वाभ्यां । द्वयोः ।। The अधिकार of पद. ends here. मुपि of the preceding sutra is implied here ( but the sense is, not 99 of the loc. plural, but IT TOTETT, all case-affixes). For the word fe, दो is substituted before the case affixes...... ॥ वस्तिः ॥ ५५॥ त्रिशब्दम्य सुपि परतः ति इत्यादशो भवति ॥ तीहिं । तीसु ॥ त्रिभिः । त्रियु ॥ For the word त्रि, ति is substituted before the caseaffixes...... तिणि अशसभ्याम् ॥५६॥ त्रिशब्दम्य जश्शम्भ्यां सह तिणि इत्यादेशो भवति ॥ तिण्णि आगढ़ा । तिणि पक्ख ॥ त्रय आगताः । त्रीन्प्रेक्षस्व ॥ तिणि is substituted for त्रि together with जस् and शस्... ॥ दुईवे डोणि वा ॥ ५७॥ द्विशब्दस्य जश्शस्भ्यां सह दुवे दोण्णि इत्येतावादेशौ भवतः ॥ दुवे कुगंति ! दोणि कुगंति ॥ पक्षे दो कुणंति ॥ द्वौ कुरुतः ॥ दुवे पेक्ख । दोष्णिं पक्व । पक्षे दो पेक्ख ॥ द्वौ प्रेक्षस्व ।। T and our are optionally substituted for ret together with जम् and शम्... In the alternative we have दो.. ।

·-vi.61. षष्टः परिच्छेदः 85 ॥ चतुरश्चत्तारो चत्तारि ॥ ५८ ॥ चतुर्शब्दस्य जश्शस्भ्यां मह चत्तारो चत्तारि इन्यतावादशी भवतः ॥ चत्तारो चत्तारि पुरिसा कुणंति । चत्तागे उत्तारि पुरिसे पेक्ख ॥ For the word चतुर together with जस ard शम्स, चत्तारो and art are substituted...... ॥ एषामामो ण्हं ॥ ५९॥ एषां द्वित्रिचतुःशब्दानामामः म्थाने पहं इन्ययमादशो भवति ॥ दोण्हं धणं । तिण्हं धणं । चउण्हं धणं ।। Instead of आम, we have पहं after द्वि, त्रिad चातुर...... ॥ शेषोऽन्दतवत् । ६० ॥ शेपः मुविधिरदन्तवद्भवति। अकारान्ताद भिसा हिं इत्ययमा- देश उक्त इकारोकारान्तादपि भवति । अग्गीहिं वाऊहिं । एवं मालाहिं णईहिं वहूहिं । अगिम्स वाउस्स । अग्गीदो । काउदा । अग्गीदु । वाऊदु । एवं दोहि तीहिं चऊहिं ।। The rest of the rules of declension are the same those for words ending in 37. Thus the sutra भिसोहि is applicable towords ending in इand उ....... ॥ न ङिङस्योरेदाती ॥ ६१ ॥ इकारोकारान्तानां ङिङस्योरदन्तवद् एकाराकारौ न भवतः ॥ अग्गिम्मि वाउम्मि । अग्गीदो वाऊदो। अग्गीदु वाऊदु । अम्गीहि वाऊहि॥ ए and आ are not used as substitutes for डि and उसि after words ending in and 3, as they are in the case of nouns ending in अ...... as ·S6 प्राकृतप्रकाशः vii.62- - ए भ्यसि ॥ ६२॥ नेत्यनुवर्तते । भ्यसि परत इकारोकारान्तयोरदन्तवदेत्वं न भवति ।। अगीहितो बाऊहिंतो ।। अग्गीमुंतो । वाऊसुंता ।। The word 7 is repeated from the previous sūtra. The ending and are not changed to as the ending 37 of a word is, before भ्यम...... ॥ द्विवचनम्य बहुवचनम् ॥ ६३ ॥ सर्वासां विभक्तीनां सुपां तिङां च द्विवचनस्य बहुवचनं प्रयो- क्तव्यम् ।। वृक्षो । वच्छा ।। वृक्षाभ्यां । वच्छहिं। वच्छाहिंतो।। वृक्षयोः! वच्छाप । वच्छसु॥ तिङो यथा । तिष्ठतः । चिटुंति ।। In all affixes, whether for the cases of nouns or the persons of verbs, we must use the plural instead of the dual... ॥ चतुर्थ्याः षष्ठी ॥ ६४॥ चतुर्थीविभक्तेः स्थान षष्टीविभक्तिर्भवति ॥ बह्मणस्स देहि । बह्मणाण दहि ।। ब्राह्मणाय देहि । ब्राह्मणेभ्यो देहि ।। Instead of the affix of the dative case, we must use that of the genitive... ॥ इति वररुचिकृत प्राकृतप्रकाशे सर्वनामपरिच्छेद : षष्ठः ।। || अथ सप्तम परिच्छेदः॥ ॥ ततिपोरिदेती ॥१॥ त तिप् इत्येतयोरेकैकस्य स्थाने इत् एत् इत्येतावादेश भवतः ।। पढइ पढए । सहइ सहए ॥ पठति पठते । सहति सहते ॥ For a and Ag (the affixes of the third person sing. in the आत्मनेपद and the परस्मैपद) इ and ए are mutually substituted...

·-vii. 5.1 सप्तमः परिच्छेदः 87 बहुषु ॥ ४॥ ॥ थास्सिपोः सि से ॥२॥ थास् सिप इत्येतयोरेकैकस्य स्थाने सि से इत्येतावादेशौभवतः॥ पढसि पढसे । सहसि सहसे ।। For था and सिप् (the affixes of the second person sing. in the आत्मनेपद and the परस्मैपद) सि and से are mutually substituted... ॥ इमिपोर्मिः ॥ ३॥ इद मिप् इत्येतयोः स्थाने मिर्भवति ॥ पढामि । हसामि । सहामि ॥ For sg and f (the affixes of the first person. sing, in the आत्मनेपद and परस्मैपद) मि is substituted... ॥न्तिहेत्थामोमुमा बहुषु वर्तमानानां तिङा स्थाने न्ति, ह इत्था, मो मु म इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ प्रथमपुरुषस्य । रमंति । पढंति । हसंति ॥ मध्यमस्य ॥ रमह । पढह । हसह । पढित्था ॥ उत्तमस्य ॥ पढामो॥ पढमु । पढम ।। For the conjugational affixes in the plural, Fra (3rd person), ह, इत्था ( 2nd person), and मो, मु, म, ( 1st person) are substituted... ॥ अत ए से ॥५॥ नित्यार्थं वचनं यतो विशेषणम् । ततिपोः सिप्थासोः ए से इत्यादेशावत एव परौ भवतः । नान्यस्मात् ॥ ततिपोः । रमए पढए । सिपथासोः । रमसे पढसे ॥ अत इति किम् । होइ । भवति ॥ This rule limits what would otherwise be of constant application. The F and on which are substituted by sūtras 1, 2 are only substituted when they follow 37, and not otherwise...... Why do we say after 37' ? after 34' ? Because we have only होइ, होसि......

·88 प्राकृतप्रकाशः ī vii, 6 । ॥ अस्तेलोपः ॥६॥ अस्तेर्धातोः थाम्सिपारादेशयोः परतो लोपो भवति ! जुत्तो सि। पुरिसो सि ।। सुप्तोऽसि । पुरुषोऽसि ॥ The root TĘ to be, is elided when the substitutes (vii.2) for the affixes थास् and सि follow...... ॥ निमोमुमानामयो दृश्च ॥ ७ ॥ मिमोसमानामस्तेः परेषामधोहकारः प्रयोक्तव्यः । अस्तेश्च लोपः॥ गओ ह्मि ! गअ म्हो । गअ म्हु । गअ म्ह ॥ गतोऽस्मि । गताः स्मः॥ is to be used immediately after the in the affixes मि, मो, मु, म, when they follow the root अस. its elision being still enjoined by the preceding sutra...... ॥ यक ईअइज्जो ॥ ८॥ यकः स्थाने ईअ इज्ज इत्यादेशो भवतः ॥ पढीअइ पढिजइ । सहीअइ सहिज्जइ ॥ पठ्यते । सह्यते ।। For यक् ( the affix of the passive) ईअ and इज are substituted (and the personal affixes subjoined to these)...... ॥ नान्त्यद्वित्वे ॥ ९॥ धातोरन्त्यद्वित्वे सति यक ईअ इज्ज इत्यादेशो न भवतः ।। हस्सइ । गम्मइ ।। गम्यते । हम्यते । गमादीनां विकल्पेन द्वित्वविधा- नात् द्वित्वविधान उक्तावादेशौ न भवतः। द्वित्वाविधाने तु भवत एव । गमीअइ। गामज्जइ ॥ These substitutes for 7 do not take place when the final consonant of the root is doubled....By viii. 58 this doubling of the final is optional in the verbs Tg etc.; therefore when the final is not doubled, the sutra 8 remains in force, and thus we have गमीअs and गमिज्जइ....

·-vii. 1+.] सप्तमः परिच्छेदः 89 । माणा शतृशानचोः ॥ १० ॥ शतृ शानच् इत्येतयोरेकैकस्य न्त माण इत्यतावादेशी भवतः ॥ पढतो । पढमाणो !! हसंतो। हसमाणो । For the perticipial affixes शतृ and शान, न्ता and माण are mutually substituted... ॥ई च स्त्रियाम् ॥ ११॥ स्त्रियां वर्तमानयोः शतृशानचोरीकारादशो भवति । न्तमाणौ च ॥ हसई । हसंती। हममाणा ॥ वेवई । वेवंती । वेवमाणा ।। ई is substituted ( as well as the regular forms from न्त and HTT) for T and 777 when used in the feminine... ॥ पाताभविष्यक्ति दिः ॥ १२ ॥ भविष्यति काले धातोः परो हिशब्दः प्रयोक्तव्यः ॥ होहिइ। हसिहिइ ॥ होहिति । हसिहिति ॥ भविष्यति । हसिष्यति ! भविष्यति। हसिष्यति ॥ The syllable fe is to be used after the root in the Future (and the personal affixes of the Present tense added to this)... ॥ उत्तमे स्सा हा च ॥ १३ ॥ भविष्यत्युत्तमे स्सा हा इत्येतौ प्रयोक्तव्यो। कारा- हिश्च ॥ होस्सामि । होहामि । होहिमि । होस्सामो। होहामो। होहिमो। इत्यादि । भविष्यामि । भविष्यामः ।। In the first person of the Future we are to use after the root स्सा and s and also हि (as we infer from the च in the sutra)... ॥ मिना स्सं वा।। १४॥ भविष्यत्युत्तमे मिना सह धातोः परः संशब्दः प्रयोक्तव्यो वा।। होस्सं। पक्षे होस्सामि । होहामि । होहिमि ।।

·90 प्राकृतप्रकाशः [vii. 15- In the first person. sing. of the Future Fit may optionally be used after the root, superseding the personal affix मि.......In the alternative we have होस्सामि etc. ... ।। मोमुमैहिस्साहित्था ॥ १५ ॥ भविष्यति काल उत्तमे बहुवचनादेशस्य मो मु म इत्येतैः सह हिस्सा हित्था इत्येतावादेशौ वा भवतः ॥ होहिस्सा होहित्था । हसिहिस्ता हसिहित्था। भविष्यामः । हसिष्यामः ॥ पक्षे । होहिमो । होस्सामो । होहामो। हसिहिमो। हसिस्सामी । हसिहामो। एवं मुमयोरपि ! इत्यादि। In the first person plural of the Future, हिस्सा and हित्था may be optionally added after the root, instead of any substitute for a plural affix, superseding मो. मु or म...... ।। ऋदाश्रुवचिगमिरुटिशिविडिरूयाणां काई दाहं सोच्छ वोच्छं गच्छं रोच्छ इच्छं वेच्छं ॥ १६ ॥ भविष्यति काल उत्तमैकवचने कृञादीनां स्थाने यथासंख्यं काहं प्रभृतय आदेशा भवन्तिं ॥ काहं करिष्यामि । दाहं दास्यामि । सोच्छं श्रोष्यामि । वोच्छे वक्ष्यामि । गच्छं गमिष्यामि ।' रोच्छं रोदिष्यामि । दच्छं द्रक्ष्यामि । वेच्छं वेत्स्यामि इत्यादि । In the first person sing. of the Future, instead of the roots कृ. etc., काहं etc., are respectively substituted... ॥ श्रवादीनां विष्वप्यनुस्वारवज हिलापश्च वा ॥ १७ ॥ श्रु इत्येवमादीनां प्रथममध्यमोत्तमेषु त्रिध्वपि पुरुषेषु परतो भविष्यति काले सोच्छं इत्यादय आदेशा भवन्ति । अनुस्वारं विहाय । हिलोपश्च वा ॥ सोच्छिइ सोच्छिहिइ । श्रोष्यति । सोच्छिति । सोच्छिहिंति । श्रोष्यति ॥ सोच्छिसि सोच्छिहिसि । श्रोष्यसि ।। सोच्छित्था। सोच्छि- ·-rii.r20.] सप्तमः परिच्छेदः 91 हित्था । श्रोष्यथ । सोच्छिमि । सोच्छिहिमि । श्रोष्यामि ।। सोच्छिमो। सोच्छिहिमो। सोच्छिमु । सोच्छिहिमु । सोच्छिम । सोच्छिहिम । सोच्छिस्सामो । सोच्छिस्सामु । सोच्छिस्साम ॥ श्रोष्यामः ॥ एवं वोच्छादिरपि ॥ सोच्छं etc. ( without the अनुस्वार) are substituted for श्रु etc., in the Future, even when the affixes of the first, second or third person follow?; the elision or insertion of हि. (by sitra 12) is optional...... ॥ उसुमु विध्यादिष्वेकस्मिन् ॥ १८ ॥ विध्यादिष्वेकस्मिन्नुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यं उ सु मु इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ हसउ । हससु । हसमु॥ हसतु । हस । ॥ उ, सु, मु are severally substituted for the proper sing. affixes in the sense of command etc.(Compare पाणिनि iii. 3. 161-162). ॥ न्तुहमो बहुषु ॥ १९॥ विध्यादिषु बहुषूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यं न्तु ह मो इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ हसंतु । हसह । हसामो॥ न्तु, ह, मो are severally substituted for the proper plural affixes in the sense of command, etc.... ॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोजजा वा ॥ २० ॥ वर्तमाने भविष्यदनद्यतने विध्यादिषु चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य ज ज्जा इत्येतावादेशौ वा भवतः । पक्षे यथाप्राप्तम् । वर्तमाने तावत् । होज होजा। हसेज हसेजा। पक्षे होइ हसइ ॥ भविष्यदनद्यतने । होज होज्जा । पक्षे होहिइ । इत्यादि । विध्यादिष्वेवम् ।। and w are optionally substituted for proper affixes of the Present and the Past definite (अनयतन), Future, and also when command etc. are implied ; there being an option the previous forms may by retained......

·92 प्राकृतप्रकाशः rvii. 21- तुवरेजा । ॥ मध्ये च ॥ २१ ॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोविध्यादिपु च धातुप्रत्यययोमध्ये ज जा इत्येतावादेशी वा भवतः । वर्तमाने । होज्जइ होज्जाइ । पक्षे यथाप्राप्तम् । विध्यादिपु । होजउ होजाउ । भवेदित्यादि । IT and HT are also optionally inserted between the root and the affixes, in the Present, Future and the Imperative. ॥ नानेकाचः ॥ २२ ॥ वर्तमानभविप्यदनद्यतनयोविध्यादिषु चानकाची धातोः प्रत्यये परे मध्ये जमा इत्यैतावादेशौ न भवतः किं त्वन्त एव भवतः ॥ हसइ तुवरइ ॥ अन्ते यथा ॥ हसेज्ज हसेना तुवरेज एवमन्येऽप्युदाहर्तव्याः॥ and 1, however, are not thus inserted between the root and the affix, except when the root ends in a vowel (and is, therefore, monosyllabic, एकाच, since a root which ends in a consonant, becomes dissyllabic by the addition of the pred vowel )...... But this does not preclude their being employed at the end...... ॥ ईअ भूते ॥ २३ ॥ भूते काले धातोः प्रत्ययस्य ईअ इत्ययमादेशो भवति ॥ हुवीअ हसीअ॥ अभवत् । अहसत् ॥ 37 is substituted for the affix after a root in the Past tense...... ॥ एकाचो ही ॥२४॥ भूते काल एकाचो धातोः प्रत्ययस्य हीअ इत्ययमादेशो भवति॥ होहीअ ॥ अभूत्।। ist is substituted for the affix after a monosyllabic root in the Past tense.......

·-vii. 29.] सप्तमः परिच्छेदः 93 ॥ अस्तेरासिः ॥ २५ ॥ अस्तेर्भूते काल एकस्मिन्नर्थे आसि इति निपात्यते ॥ आसि राआ। आसि बहू ।। आसीद्राजा । आसीद्वधूः ॥ आस is substituted for अस्ति in the sing. of the Past tense....... ॥ णिच एदादरत आत् ॥ २६ ॥ णिचप्रत्ययस्य एकारादशो भवति । धातोरादेरकारस्य च आत्वं भवति ।। कारंड़ । हासेइ । पाढेइ । कारयति । हासयति । पाठयति ।। Tis substituted for fog, the causal affix' and the st in the first syllable of the root becomes आ...... ॥ आवे च ॥ २७॥ णिच आवे इत्ययमादेशो भवति । चकारात् पूर्वोक्तं च ।। करा- वेइ । हसावेइ । पढावेड़ । कारावेइ इत्यादि ।। आवे also is substituted for णिच्, as well as ए...... ॥ आविः क्तकर्मभावेषु वा ॥ २८ ॥ णिच आविरादेशो भवति वा क्तप्रत्यये परतो भावकर्मणाश्च ।। कराविअं हसाविअं पढाविअं। कारिअं हासिकं पाढिअं॥ भावकर्मणाश्च कराविनइ । हमाविज्जइ । पढाविज्जइ। कारिजइ । हासिज्जइ । पाढिज्जइ ॥ कारितं । हासितं । पाठितं । कार्यते । हास्यते । पाठ्यते ।। आवि is optionally substituted for णिच् when क्त ( the affix of the past passive participle, ) follows and also in the passive voice (भावकर्मणोः)...... ॥ नैदावे ॥२९॥ क्तभावकर्मसु णिच्प्रत्ययस्य एत् आवे इत्येतावादेशौ न भवतः।। कारिअं । कराविरं । कारिजइ । कराविजइ ।। Pand è are not substituted for fore, when #follows or in the passive voice......

·94 प्राकृतप्रकाशः [vii. 30- ॥ अत आ मिपि वा ॥ ३० ॥ अकारान्ताद्धातोर मिपि परत आकारदेशो भवति वा ॥ हसामि। हसमि॥ 3 is optionally substituted for the final of a root end. ing in 37, when the follows...... ॥ इच्च बहुषु ॥३१॥ मिपो बहुषु परतोऽत इकारादेशो भवति । चकारादाकारश्च ॥ हसिमो । हसामो । हसिमु । हसामु ॥ is substituted (as well as 37 ) for the final 37 in the first person plural...... ॥क्ते ॥ ३२ ॥ तप्रत्यये परतोऽत इर्भवति ॥ हसि। पढिअं ॥ is substituted for the final 37, when , the affix of the past passive participle, follows..... ॥ ए च क्त्वातुमुन्तव्यभविष्यत्सु ॥ ३२ ॥ क्त्वा तुमुन् तव्य इत्येतेषु भविष्यति काले च अत एत्वं भवति । चकारादिश्च ।। हसेऊण हसिऊण । हसे हसिड। हसेअव्वं हसि- अव्वं । हसेहिइ हसिहिइ ॥ When the affixes क्त्त्वा, तुमुन् and तव्य follow, and also in the Future tense, Fis substituted for the final 37 of the root; and also I, as we infer from the word = in the sutra...... ॥ लादेशे वा ॥ ३४॥ लकारादेशे परतोऽत एत्वं भवति वा । हसेइ हसइ। पढेइ पढइ । हसेंति हसति । हसेउ हसउ ।। U is substituted for the final 37 of the root wherever .it is followed by लi.e, any conjugational affix... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे तिविधिर्नाम सप्तमः परिच्छेदः ॥

·-viii. 6.1 अथाष्टमः परिच्छेदः 95 ॥ अथाष्टमः परिच्छेदः ॥ ॥ भुवो होहुवौ ॥ १॥ भू सत्तायाम् । एतस्य धातार्हो हुव इत्येतावादेशौ भवतः ।। होइ हुवइ । होति हुवंति ॥ For the verbal root to be, et and ga are substituted... ॥ते हुः ॥२॥ भुवः क्तप्रत्यये परतो हु इत्यादेशो भवति । हुअं ।। When भू is followed by क्त, हु is substituted...... ॥ प्रादेर्भवः ॥३॥ प्रादेरुत्तरस्य भुवो भव इत्ययमादेशो भवति ॥ पभवइ । उच्भ- वइ । संभवइ । परिभवइ ॥ When #follows a preposition such as , 7 is substituted....... ॥ त्वरस्तुवरः ॥ ४॥ भित्वरा संभ्रमे । अस्य धातोम्तुवर इत्ययमादेशो भवति। तुवरइ।। For the root त्वर to hasten, तुवर is substituted...... ॥ ते तुरः ॥ ५॥ क्तप्रत्यये तुर इत्ययमादेशो भवति ।। तुरिअं ॥ When the root 497 is followed by , It is substituted. ॥ घुणो घोलः ॥६॥ घुण धूर्ण भ्रमणे । अस्य धातो?ल इत्ययमादेशो भवति घोलइ॥ For the root धुण् (which in the धातुपाठ is arranged with घूर्ण in the sense of 'rolling', घोल is substituted......

·96 प्राकृतप्रकाशः [ viii. 7- ।। गुदो गालः ॥७॥ गुद प्रेरण? ' अस्य धातोर्णोल्ल इत्ययमादयो भवति ॥ गोल्इ। पणोल्ड । For the poor me to send, it is substituted...... !! ड्रङने इमः ॥ ८॥ दूङ् परिताप । अस्य धातोमादेशो भवति ।। दूमइ ।। For the root दू to be pained, दूम is substituted...... ॥ पट: फलः ॥९॥ अट पट गनौ । अस्य धातोः फल इत्ययमादेशो भवति । फलिअं हिअर्थ For the root पट् ( associated in the धातुपाठ with अद् in the sense of moving), फल is substituted...... ॥ पड़ेः पालः ॥ १० ॥ पद गतौ ! अस्य धातोः पाल इत्ययमादेशो भवति ॥ पालेइ ॥ For the root पद to go, पाल is substituted...... ॥ वृषकृषमृषहषामृतो ऽरिः ॥ १० ॥ वृषादीनामृतः स्थान अरि इत्यादेशो भवति ॥ वरिसइ । करि- सइ । मरिसड़। हरिसइ ॥ अरि is substituted for the in the roots वृष etc...... ॥ ऋता ऽरः॥ १२ ॥ ऋकारान्तस्य धातोर्ऋतः स्थान अर इत्यादेशो भवति ॥ मृ। मरइ ।। स सरइ ।। वृ। वरई॥ अर is substituted when the root ends in ऋ......

·-viii. 18.1 अष्टमः परिच्छेदः 97 ॥ कुत्रः कुणो वा ॥ १३ ॥ डुकृञ् करणे । अस्य धातोः प्रयोगे कुणो वा भवति ।। कुणइ । करइ॥ For the root कृ to do, कुणो is optionally substituted...... ॥ भो जंभाः ॥१४॥ जभ भी गात्रविनामे । अस्य धातोर्जभाअ इत्ययमादेशो भवति ॥ जंभाअइ॥ For the root जृभू to yawn, जंभाअ is substituted...... ॥ अहेर्गेण्हः ॥ १५॥ ग्रह उपादाने । अस्य धातोर्गेण्हो भवति ॥ गेण्हइ ।। For the root ग्रह to take, गेण्ड is substituted...... ॥ घेत् क्त्वातुमुन्तव्येषु ॥ १६ ॥ ग्रहेपेत् इत्ययमादेशो भवति क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः ॥ घेत्तूण । घेत्तुं । घेत्तव्वं ॥ घेत् is substituted for ग्रह, when followed by तवा, तुमुन् ॥ कुञः का भूतभविष्यतोश्च ॥ १७ ॥ भूतभविष्यतोः कालयोः कृत्रः का इत्ययमादेशोभवति । चका- रात् क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः ॥ काहीअ । काहिइ । काऊण । काउं। काअव्वं ॥ T is substituted for the root $ to do, in the Past and Future tenses, and also (as we infer from the win the sūtra) when the affixes क्त्वा. तुमुन् and तव्य follow...... ॥ स्मरतेर्भरसुमरौ ॥ १८॥ स्मृ चिन्तायाम् । अस्य धातोर्भरसुमरौ भवतः। भरइ । सुमरइ । T and gare substituted for the root fe to recollect... and तव्य... प्रा.प्र. ७ ·98 प्राकृतप्रकाशः [viii. 19- ॥ भियो भाबीहौ ॥ १९॥ बिभी भये । अस्य धातोर्भाबीहौ भवतः ॥ भाइ । बीहइ॥ For the root wit to fear, 7 and site are substituted...... ॥ जिवतेः पापाऔ ॥ २० ॥ घ्रा गन्धग्रहणे । अस्य धातोः पा पाअ इत्यादेशौ भवतः ॥ पाइ पाअइ॥ For the root to smell, TT and 977 are substituted...... ॥ म्लै वावाऔ ॥२१॥ म्लै गात्रविनामे । अस्य धातोर्वावाऔ भवतः।। वाइ । वाअइ॥ For the root to wither, at and arst are substituted... ॥ तृपस्थिपः ॥२२॥ तृप्त तूंप तृप्तौ । अस्य धातोस्थिपो भवति ॥ थिंपइ ।। For the root Tq to be pleased, ( associated with 9 in the धातुपाठ) थिंप is substituted...... ॥ ज्ञो जाणमुणौ ॥ २३ ॥ ज्ञा अवबोधने । अस्य धातोर्जाणमुणौ भवतः॥जाणइ । मुणइ ॥ For the root FT to know, Fru and go are substituted... ॥ जल्पेलों मः ॥२४॥ जल्प व्यक्तायां वाचि । अस्य धातोर्लकारस्य मकारो भवति ॥ जंपइ॥ In the root fry to speak articulately, the gis substituted by म्...... ॥ष्ठाध्यागानां ठाअझाअगाआः ॥२५॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ध्यै चिन्तायाम् । कै गैरै शब्दे । एतेषां ठाअ झाअ गाअ इत्येत आदेशा भवन्ति । ठाअंति । झाअंति । गाअंति ॥ ।

·99 -viii. 29.] अष्टमः परिच्छेदः ...... For the roots of to stand, to meditate and it to sing (given in the 1998 along with and ) 2134, art and 17734 are respectively substituted ॥ गझागाश्च वर्तमानभविष्यद्विध्यायेकवचनेषु ॥ २६ ॥ ष्ठाध्यागानां ठा झा गा इत्यादेशा भवन्ति चकारात् पूर्वोक्ताश्च वर्तमानभविष्यद्विध्यायेकवचनेषु परतः ॥ ठाइ ठाअइ । ठाहिइ ठा- अहिइ । ठाउ ठाअउ ।। झाइ झाअइ । झाहिइ झाअहिइ । झाउ झा- अउ ॥ गाइ गाअइ । गाहिइ गाअहिइ । गाउ गाअउ ॥ For the roots &T, and ái, when followed by the sing. affixes of the Imperative, the Future and the Present 07, PT and I are severally substituted as well as the substitutes mentioned in the preceding sutra...... ॥ खादिधाव्योः खाधौ ॥ २७॥ खाह भक्षणे । धावु जवे । एतयोर्धात्वोः खा धा इत्यादेशौ भवतः । वर्तमानभविष्यद्विध्यायेकवचनेषु ॥ खाइ। खाहिइ । खाउ । धाइ । धाहिइ । धाउ ॥ For the roots and to eat, and 17 to run, et and are 'respectively substituted...... ॥ ग्रसेर्विसः ॥२८॥ असु ग्लसु अदने । अस्य धातोर्विसो भवति ।। विसइ ॥ For the root ge to eat, ( given in the TOTT6 along with ग्लस् ) विस् is substituted...... ॥ चिनश्चिणः ॥ २९॥ चिञ् चयने । अस्य धातोश्चिणो भवति ।। चिणइ ।। For the root rêt to collect, rent is substituted...

·100 प्राकृतप्रकाशः [vill. 30- ॥ क्रीनः किणः ॥३०॥ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । अस्य धातोः किणो भवति ॥ किणइ ।। For the root it to barter, for is substituted....... ॥ वे के च ॥३१॥ वेरुत्तरस्य क्रीनः के आदेशः किणादेशश्च भवति ॥ विकेइ । विकिगइ ॥ For the root after the preposition fê, mis substituted as also for as we enfer from a in the sutra... ॥ उद्ध्म उद्धमा ॥ ३२ ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । अस्य धातोरुत्पूर्वस्य उद्बुमा भवति । उद्भुमाइ॥ For the roots to blow, when preceded by the preposition उद्, उदुमा is substituted...... ॥ श्रदो धो दहः ॥ ३३ ॥ श्रच्छब्दादुत्तरस्य डुधाञ् धारणपोषणयोः अस्य धातोर्दहा- देशो भवति ॥ सद्दहइ । सहहिअं॥ For the root eat to hold, when preceded by the particle प्रद, दह is substituted...... ॥ अवादाहेर्वाहः ॥ ३४॥ गाहू विलोडने । अस्य धातोरवादुत्तरस्य वाहादेशो भवति ॥ ओवाहइ । अववाहइ ॥ For the root ve to dip, when preceded by the preposition अव, वाह is substituted......

·-viii. 40.] अष्टमः परिच्छेदः 101. ॥ कासेर्वासः ॥ ३५॥ अवादित्यनुवर्तते । का सृ शब्दकुत्सायां । अस्य धातारवा- दुत्तरस्य वासो भवति ॥ ओवासइ । अववासइ ।। Preceded by a continues to be implied from the preceding sutra. For the root te to cough, when preceded by अव, वास is substituted...... ॥ निरो माङो माणः ॥३६॥ माङ् माने । अस्य धातोर्निरुत्तरस्य माणादेशो भवति । णिम्माणइ। For the root af to measure, when preceded by the preposition AG, AIUT is substituted...... ॥ लियो झिजः ॥ ३७॥ क्षिक्षये । अस्य धातोझिंजो भवति ॥ झिज्जइ ॥ झिज is substituted for the root hि to destroy... ॥ भिदिछिदोरन्त्यस्य न्दः ॥ ३८ ॥ भिदिर् छिदिर । एतयोरन्त्यस्य न्दो भवति ।। भिंदइ । छिंदइ ।। For the final of the roots भिद् and छिद्न्द is substituted. ॥ कथः ॥ ३९॥ कथ निष्पाके । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ कढइ ।। For the final of the root क्वथ् to boil, द is substituted.... ॥ वेष्टेश्च ॥४०॥ वेष्ट वेष्टने । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ वेडढइ ॥ योग- विभाग उत्तरार्थः॥ is also substituted for the final of the root à to cover....... This and the preceding sutra, which might ·102 प्राकृतप्रकाशः [viii. 41- well have been united, are separated on account of the latter of the two being required for the next sūtra ( where the word वेष्टेः is implied).... ॥ उत्समोलः ॥ ४१॥ उत्संभ्यामुत्तरस्य वेष्टेरन्त्यस्य लो भवति ॥ उव्वेल्लइ । संवेल्लइ ॥ For the final of the root à, z is substituted, when it is preceded by the prepositions उत् and सम्...... ॥ रुदेवः ॥ ४२ ॥ रुदिर् । अस्य धातोरन्त्यस्य वो भवति ।। रुवइ ।। a is substituted for the final of the root to weep. ॥ उदो विजेः ॥ ४३॥ उत्पूर्वस्य विजेरन्त्यस्य वकारो भवति ॥ उव्विवइ ।। a is substituted for the final of विज् preceded by उद्...... ॥ वृधेर्डः ॥४४॥ वृधु वर्धने । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ वड़ढइ ।। is substituted for the final of qy to prosper...... ॥ हन्तमः ॥ ४५ ॥ हन्तेरन्त्यस्य म्मो भवति ॥ हम्मइ ॥ म्म is substituted for the final of the root हन् to kill...... ॥ रुषादीनां दीर्घता ॥ ४६॥ रुषादीनां दीर्घता भवति ॥ रूसइ । तूसइ । सूसइ । रुष्यति । तुष्यति । शुष्यति ।। In the roots रुप etc. the vowel is lengthened...... ॥ चो वजनृत्योः ४७॥ ब्रज नृती । अनयोरन्त्यस्य चो भवति ॥ वच्चइ । णच्चइ ।। च्च is substituted for the final of 5 and नृत्......

·-viii. 53.] अष्टमः परिच्छेदः 103 ॥ युधिबुध्योझैः ॥४८॥ युध संप्रहारे । बुध अवगमने ! अनयोरन्त्यस्य झो भवति ॥ जुज्झइ । बुज्झइ॥ ज्झ is substituted for the final of युथ् and बुध्...... ॥ रुधेम्भौ ॥ ४९॥ रुधिर् । अन्त्यस्य न्धम्भौ भवतः ॥ रुन्धइ । सम्भइ ।। न्ध and म्भ are substituted for the final of the root रुधू... ॥ मृदो लः ॥ ५० ॥ मृद क्षालने । अस्य धातोरन्त्यस्य लो भवति ।। मलइ ॥ is substituted for the final of the root to grind... ॥ शद्वपत्योर्डः ॥ ५१ ॥ श शातने पतृ पतने । अनयोरन्त्यस्य डो भवति ॥ सड्। पडा। ड is substituted for the final of शद् and पत्...... ॥ शकादीनां द्वित्वम् ॥ ५२ ॥ शक्ल शक्तौ । इत्येवमादीनां द्वित्वं भवति ॥ सकइ । लग्गइ ।। शक्नोति । लगति ॥ The final of the root Tre to be able, etc. is doubled... ॥ स्फुटिचल्योर्वा ॥ ५३॥ स्फुट विकसने । चल कम्पने । अनयोरन्त्यस्य वा द्वित्वं भवति॥ फुट्टइ फुडइ । चल्लइ चलइ॥ The final of the roots to bloom, and are to shake, is optionally doubled...

·104 प्राकृतप्रकाशः [ viii. 54- ॥ प्रादेमीलः ॥ ५४॥ प्रादेरुत्तरस्य मीलोऽन्त्यस्य द्वित्वंभवति वा॥ पमिल्लइ । पमीलइ॥ The final of the root as to wink, is optionally doubled, when it is preceded by the prepositions etc...... ॥ भुजादीनां क्त्वातुमुन्तव्येषु लोपः ॥ ५५ ।। भुज इत्येवमादीनां क्त्वातुमुन्तव्येषु परतोऽन्त्यस्य लोपो भवति ॥ भोत्तूण । भोतुं। भोत्तव्वं ॥ विदः । वेत्तूण । वेत्तुं । वेत्तव्वं ॥ रुदः । रोत्तूण । रोत्तुं । रोत्तव्यं ॥ The finals of the roots 9 etc. are elided, when the affixes क्त्वा, तुमुन् and तव्य follow...... ॥ श्रुहुजिलधुवां णोऽन्त्ये द्रस्वः ॥ ५६ ॥ श्रु श्रवणे । हु दानादाने । जि जये। लू छेदने । धूञ् कम्पने । इत्येतेषामन्त्ये णः प्रयोक्तव्यः । दीर्घस्य ह्रस्वो भवति ॥ सुणइ । हुणइ । जिणइ । लुणइ । धुणइ ।। At the end of roots श्रु, हु, जि, लू and धू, ण is to be employ. ed and the preceding long vowel is to be shortened ...... ॥ भावकर्मणोर्वश्च ॥ ५७॥ एषां भावकर्मणोरन्त्ये व्वशब्दः प्रयोक्तव्यः ॥ चकाराद् णश्च । सुव्वइ सुणिज्जइ । हुव्वइ हुणिजइ ॥ जिव्वइ जिणिज्जइ । लुव्वइ लुणिज्जइ । धुव्वइ धुणिज्जइ ॥ At the end of these roots, when the passive is signi. fied, is to be employed; u may also be used as we infer from the in the sutra ॥ गमादीनां द्वित्वं वा ॥ ५८ ॥ गमादीनां धातूनां द्वित्वं वा भवति भावकर्मणोः ॥ गम्मइ गमि- जइ। रम्मइ रमिज्जइ । हस्सइ हसिज्जइ ।। गम्यते । रम्यते । हस्यते ॥ ......

·-vili. 63.]] अष्टमः परिच्छेदः 105 In the case of the roots T etc, the final letter is optionally doubled in the passive..... ॥ लिहर्लिज्झः॥ ५९॥ लिह आस्वादने । अस्य धातोलिज्झो भवति भावकर्मणोः ।। लिज्झइ॥ Fosga is substituted for fose to lick in the passive ...... ॥ हक्रो रकीरौ ॥६०॥ हृञ् हरणे । डुकृञ् करणे । अनयोहीरकीरौ भवतो भावकर्मणो- रर्थयोः ॥ हीरइ । कीरइ ॥ fic and it are respectively substituted for and in thepassive...... ॥ अहेर्दी! वा ॥ ६१॥ अहेर्धातोर्दी| वा भवति भावकर्मणोरर्थयोः ॥ गाहिजइ । गहिज्जइ॥ A long vowel is optionally substituted for the short 37 in ग्रह in the passive...... ॥क्तेन दिण्णादयः ॥ ६२ ॥ दिण्ण इत्येवमादयः क्तप्रत्ययेन सह निपात्यन्ते । डुदाञ् दाने । दिण्णं ॥ रुदिर् । रुणं ॥ त्रसी। हित्थं ॥ दह । दड्ढे ॥ रंजि । रत्तं ॥ दिण्ण etc. are used as irregular forms for some past passive participles with the affix क्त, e.g., दिण्ण, रुण्ण, हित्य, घट्ट, रत from दा, रुद, अस्, दह and रष्ज्...... ॥ खिदेर्विसूरः ॥ ६३॥ खिद दैन्ये । अस्य विसूरो भवति ॥ विसूरइ । विरहेण विसू- इबाला॥ विसूर is substituted for खिद् to be distressed......

·106 प्राकृतप्रकाशः [viii. 64- ॥ क्रुधेर्जुरः ॥ ६४॥ क्रुध कोपे । अस्य जूरो भवति ॥ जूरइ ॥ e is substituted for it to be angry...... ॥.चर्चेश्चंपः ॥ ६५ ॥ चर्च अध्ययने । अस्य धातोश्चंपो भवति ॥ चंपइ ।। चंप is substituted for चर्च to study...... ॥ त्रसेर्वजः ॥६६॥ त्रसी उद्वेगे। अस्य धातोर्वज्जो भवति ॥ वज्जइ ।। 4 is substituted for 7 to fear...... ॥ मृजेलभसुपौ ॥ ६७॥ मृजू शुद्धौ । अस्य धातोर लुभ सुप इत्यादेशौ भवतः ॥ लुभइ । सुपई॥ लुभ and सुप are substituted for मृज् to wash... ॥ वुट्टखुप्पो मस्जेः॥ ६८॥ टुमस्जी शुद्धौ । अस्य धातोर वुट्टखुप्पौ भवतः॥ वुट्टइ । खुप्पइ॥ E and 969 are substituted for Het to purify... ॥ दृशेः पुलअणिअक्कअवक्खाः ॥ ६९ ॥ हशिर् प्रेक्षणे । अस्य पुलअणिअक्कअवक्खा भवन्ति । पुलअइ। णिअक्कइ । अवक्खइ ॥ णिक and अवक्ख are substituted for दृश् to see... ॥ शकेस्तरवअतीराः ॥ ७० ॥ शक्ल शक्तौ । अस्य धातोः तर वअ तीर इत्येत आदशा भवन्ति ॥ तरइ । वअइ । तीरइ ॥ तर, व. and.तीर are substituted for शक् to be able..... पुल, ·-ix.3. नवमः परिच्छेदः 107 ॥ शेषाणामदन्तता ॥ ७१ ॥ शेषाणां लुप्तानुबन्धानामदन्तता भवति ॥ भमइ । चुंबइ । The अनुबन्ध's (i.e. the ending portions such as c in शक्ल, इर in दृशिर् etc.) of the remaining roots are elided, and the roots themselves considered as ending in अ....... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे धात्वादेशपरिच्छेदोऽष्टमः ॥ ॥ अथ नवमः परिच्छेदः॥ ॥ निपाताः ॥१॥ अधिकारोऽयम् । वक्ष्यमाणा निपातसंज्ञका वेदितव्याः । संस्कृता- नुसारेण निपातकार्य वक्तव्यम् ।। This is an अधिकारसूत्र.This section will treat of particless following the method of Sanskrit grammarians...... ॥ हुँ दानपृच्छानिर्धारणेषु ॥२॥ हुं इत्ययं शब्दो दानपृच्छानिर्धारणेष्वर्थेषु निपातसंज्ञो भवति । दाने यथा । हुं गेण्ह अप्पणो जीअं ॥ पृच्छायां । हुं साहसु सभावं ।। निर्धारणे । हुं हुवसु तुहिको ॥ हुं गृहाणात्मनो जीवम् । हुं कथय सद्भावम् । हुं भव तूष्णीकः॥ is a particle used in the sense of giving, asking or speaking emphatically...... ॥ विअ वेअ अवधारणे ॥३॥ विअ वेअ इत्येताववधारणे निपातसंज्ञौ भवतः ।। एवं विअ । एवं वेअ॥ एवमेव ॥ fast and as are particles used in the sense of asservation......

·108 प्राकृतप्रकाशः [ix.4- ॥ ओ सूचनापश्चात्तापविकल्पेषु ॥ ४ ॥ ओ इत्ययं शब्दः सूचनापश्चात्तापविकल्पेषु निपातसंज्ञो भवति ॥ ओ चिरासि ।। गाथासु द्रष्टव्यः ॥ at is used in the sense of indication, remorse and indecision......Its use should be noticed from Prakrit poetry...... ॥ इरकिरकिला अनिश्चिताख्याने ॥ ५॥ इर किर किल इत्येते शब्दा अनिश्चिताख्याने निपातसंज्ञका भवन्ति ॥ पेक्ख इर तेण हदो । अन्ज किर तेण ववसिओ। असं किल सिविणओ ॥ प्रेक्षस्व किल तेन हतः। अद्य किल तेन व्यवसितः अयं किल स्वप्नः॥ इर, किर and किल are used in doubtful assertion...... ॥ हुँ क्खु निश्चयवितर्कसंभावनेषु ॥ ६॥ हुँ क्खु इत्येतौ निश्चयवितर्कसंभावनेषु निपातसंज्ञकौ भवतः ॥ हुँ रक्खसी । गरुओ क्खु भारो ।। हुं राक्षसः । गुरुः खलु भारः ॥ g and FC are used in the sense of resolution, doubt, or reflection...... ॥णवरः केवले ॥७॥ णवर इत्ययं शब्दः केवलेऽर्थे निपातसंज्ञोभवति ॥णवर अण्णं ।। णवर is used in the sense of 'only'...... ॥ आनन्तर्ये णवरि ॥८॥ णवरीत्ययं शब्द आनन्तर्ये निपातसंज्ञो भवति ॥ णवरि ॥ aft, then, is used in the sense of immediate sequence. ॥ किणो प्रश्ने ॥९॥ किणो इत्ययं शब्दः प्रश्ने निपातसंज्ञो भवति ॥ किणो धुव्वास। किणो हससि ॥ किं नु धूयसे । किं नु हससि ॥ किणो is used in the sense of a question......

·ix. 14.] नवमः परिच्छेदः 109 ॥ अव्वो दुःखमूचनासंभावनेषु ॥ १० ॥ अव्वो इत्ययं शब्दो दुःखसूचनासंभावनेषु निपातसंज्ञो भवति।। दुःखे । अव्वो कज्जलरसरंजिएहिं अच्छीहिं ॥ सूचनायाम् । अव्वो अवरं विअ॥ संभावने । अव्वो गं मिव अत्तुं ॥ अहो कजलरस- रंजिताभ्यामक्षिभ्याम् । अहो अपरामिव । अहो एनमिवात्तुम् ।। अव्वो is used in the sense of distress, indication or reflection...... ॥ अलाहि निवारणे ॥ ११ ॥ अलाहि इत्ययं शब्दो निवारणे निपातसंज्ञो भवति ॥ अलाहि कलहलेसेण । अलाहि कलहबंधेण ॥ अलं कलहलेशेन । अलं कलह - बन्धेन ॥ अलाहि is used in the sense of prohibition...... ॥ अइ वले संभाषणे ॥ १२ ॥ अइ वले इत्येतौ शब्दौ संभाषणे निपातसंज्ञौ भवतः ॥ अइ मूलं पसूसइ । वले किं कलेसि अबले । अपि मूलं प्रशुष्यति । वले किं कलयसि अबले ।। अE and वले are used in addressing a person... ॥णवि वैपरीत्ये ॥१३॥ णवि इत्ययं शब्दो वैपरीत्ये निपातसंज्ञो भवति ॥ णवि तह पहसइ बाला । विपरीतं तथा प्रहसति बाला ॥ णवि is used in the sense of contrariety... ॥ सू कुत्सायां ॥ १४॥ सू इत्ययं शब्दः कुत्सायां निपातसंज्ञो भवति ॥ सू सिविणों। धिक् स्वप्नः ॥ सू is used in the sense of censure......

·110 प्राकृतप्रकाशः [ix. 15- ॥रे अरे हिरे संभाषणरतिकलहाक्षेपेषु ॥ १५ ॥ रे। अरे । हिरे। इत्येते शब्दाः संभाषणरतिकलहाक्षेपेषु निपातसंज्ञा भवन्ति यथासंख्यम् ॥ रे मा करेहि । णाओ सि अरे। दिट्टो सि हिरे ॥रे मा कुरुष्व ॥ नागोऽसि अरे । दृष्टोऽसि हिरे ॥ रे, अरे and हिरे are used in the sense of addressing a person, or amorous sport or quarrelling...... ॥म्मिवमिवविआ इवार्थे ॥ १६ ॥ म्मिव मिव विअ इत्येते शब्दा इवार्थे निपातसंज्ञका भवन्ति ।। गअणं म्मिव । गअणं मिव । गअणं विअ कसणं। गगनमिव कृष्णम्।। म्मिव, मिव and विव are used in the sense of इव... ॥ अज्ज आमन्त्रणे ॥ १७॥ अन्ज इत्ययं शब्द आमन्त्रणे निपात्यते । अन्ज महाणुहाव किं करेसि ॥ अहो महानुभाव किं करोषि ॥ अज is used in the sense of courteous address... ॥ शेषः संस्कृतात् ॥ १८॥ उक्तादन्यः शेषः। प्रत्ययसमासतद्धितलिङ्गवर्णकादिविधिः शेषः संस्कृतादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थविस्तरभयान्न दर्शितः ॥ The remainder (i. e., all that has not been treated of ) whether rules for affixes, compounds, तद्धित derivatives, genders, letters etc., must be learned from Sanskrit gram. They are omitted here for fear of swelling the treatise... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे निपातसंज्ञाविधिर्नाम नवमः परिच्छेदः॥ mar.

·-x. 3.] दशमः परिच्छेदः 111 ॥ अथ दशमः परिच्छेदः॥ ॥ पैशाची ॥१॥ पिशाचानां भाषा पैशाची । सा च लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटी- क्रियते ॥ The पैशाची is the dialect of the पिशाचs, goblins or barbarians, which is explained in this section by definitions and examples. ॥ प्रकृतिः शौरसेनी ॥२॥ अस्याः पैशाच्याः प्रकृतिः शौरसेनी । स्थितायां शौरसेन्यां पैशाचीलक्षणं प्रवर्तयितव्यम् । The base of this dialect is archait to be explained in the last section of this treatise ). The rules of पैशाची should be applied to forms after they are obtained from शौरसेनी..... ॥ वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोरयुजोरनाद्योराद्यौ॥ ३ ॥ वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोर्वर्णयोरयुक्तयोरनादौ वर्तमानयोः स्थाने आद्यौ प्रथमद्वितीयौ भवतः ॥ गकनं । मेखो । राचा । णिच्छरो। बटिसं । दसवतनो । माथवो । गोपितो। केसपो । सरफसं । सलफो। अयुजोरिति किम् । संगामो । वग्यो । इत्यादि ।। अनादाविति किम् । गमनं । इत्यादि । गगन । मेघ। राजा । निर्झर । बडिश | दश- वदन । माधव । गोविंद । केशव । सरभस । शलभ । संग्राम। व्याघ्र । गमन ॥ Instead of the third and fourth letters of each class, when single and non-initial, we must use the first and second respectively. Why single ? Because we have संगामो and part in erat. Why non-initial ? Because we have गमन etc.... ......

·112 प्राकृतप्रकाशः [x.4- ॥ इवस्य पिवः ॥४॥ इवशब्दस्य स्थाने पिव इत्ययमादेशो भवति ॥ कमलं पिव मुखं ॥ पिव is used for इव...... ॥ णो नः ॥५॥ णकारस्य स्थाने नकार इत्ययमादेशो भवति ।। तलुनी । तरुणी ।। न is used for ण... ॥ष्टस्य सटः॥ ६॥ ष्ट इत्यस्य स्थाने सट इत्ययमादेशो भवति ।। कसटं मम वट्टइ ।। कष्टं मम वर्तते ॥ सट is substituted for the conjuncte... ॥ स्नस्य सनः ॥७॥ स्त्र इत्यस्य स्थाने सन इत्ययमादेशो भवति ॥ सनानं । सनेहो । सन is substituted for स्न... ॥ यस्य रिअः॥८॥ इत्यस्य स्थाने रिअ इत्ययमादेशोभवति ॥भारिआ। भार्या ।। ist is substituted for ....... ॥ ज्ञस्य जः॥९॥ ज्ञ इत्यस्य स्थानेञ्ज इत्ययमादेशो भवति। विञ्जातो। सव्वजो॥ विज्ञात । सर्वज्ञ ॥ अ is substituted for ज्ञ...... ॥कन्यायां न्यस्य ॥ १० ॥ कन्याशब्दे न्यस्य स्थाने ञ इत्ययमादेशो भवति ।। कजा ॥ ब्ज is substituted for न्य in कन्या...... र्य ·-xi. 1.] एकादशः परिच्छेदः 113 ||ज्ज च॥ ११ ॥ जशब्दस्य शौरसेनीसाधितस्य च इत्यमादेशो भवति ।। कञ्चं ॥ कार्य ॥ is substituted for, which in treat is substituted for l...... ॥ राज्ञो राचि टाङसिङस्ङिपु वा ॥ १२ ॥ राजन्शब्दस्य टा ङसि ङस् ङि इत्येतेषु परतो राचि इत्यय- मादेशो वा भवति ।।राचिना रञ्जा । राचिना रखो। राचिनि राञ्ज ।। एतेष्विति किम् ॥ राचा। राचानं । रञ्जो ॥ राचि is optionally usued for राजन् beforethe case-affixes टा, डसि ङस् and डि......Why only before these affixes? Because we have राचा etc....... ॥ क्त्वस्तूनं ॥ १३ ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने तूनं इत्ययमादशो भवति ।। दातूनं । कातूनं । घेत्तूनं ॥ तूनं is substituted for क्त्वा हृदयस्य हितअकं ॥ १४॥ हृदयशब्दस्य हितअकं निपात्यते ।। हितअकं हरसि मे तलुनि॥ हितअक is substituted for हृदय ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे पैशाचिको नाम दशमः परिच्छेदः॥ ॥ अथ एकादशः परिच्छेदः॥ ॥ मागवी ॥१॥ मागधानां भाषा मागधी । लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटीक्रियते ॥ The Art is the dialect of the ATTES, (i, e., people of the HITT country), and it is here explained by definitions and examples. ...... प्रा.प्र. ८ ·114 प्राकृतप्रकाशः [xi.2- ॥ प्रकृतिः शौरसेनी ॥२॥ अस्या मागध्याः प्रकृतिः शौरसेनीति वेदितव्यम् ॥ arcait is the base of this first dialect. ॥ षसोः शः ॥३॥ षकारसकारयोः स्थाने शो भवति ॥ माशे । विलाशे । माषः । विलासः॥ श is substituted for स and ष...... ॥ जो यः ॥४॥ जकारस्य यकारो भवति ॥ यायदे ॥ जायते ॥ य is substituted for ज...... ॥ चवर्गस्यास्पृष्टता तथोच्चारणः ॥ ५॥ चवर्गो यथास्पृष्टस्तथोच्चारणो भवति ॥ पलिचए । गहिदछले। वियले । णिज्झले ॥ परिचयः । गृहीतछलः । विजलः । निर्झरः ॥ The palatal letters are pronounced with but a very slight contact of the tongue with the top of the palate (अस्पृष्टता)... ॥ हृदयस्य हडकः॥६॥ हृदयस्य स्थाने हडको भवति ॥ हडके आयले मम ।। हृदये आदरो मम॥ इडक is substituted for हृदय...... र्ययोर्यः॥ ७॥ र्यकारर्जकारयोः स्थाने य्यो भवति ॥ कय्ये । दुय्यणे ॥ कार्यम् । दुर्जनः ॥ य्य is substituted for and G ·-xi. 12.] एकादशः परिच्छेदः 115 ॥ क्षस्य स्कः॥८॥ क्षस्य स्थाने स्ककारो भवति ॥ लस्कशे । दस्के ॥ राक्षसः। दक्षः॥ स्क is substituted for क्ष... ॥ अस्मदः सौ हके हगे अहके ॥९॥ अस्मदः स्थाने सौ परतो हके हगे अहके इत्येत आदेशा भवन्ति ।। हके हगे अहके भणामि ॥ अहं भणामि ॥ For अस्मद् , followed by सु. हके, हगे and अहके are substituted... ॥ अत इदेतो लुक् च ॥ १० ॥ सावित्यनुवर्तते । अकारान्ताच्छब्दात्सौ परत इकारैकारौ भवतः । पक्षे लोपश्च ॥ एशि लाआ। एशे पुलिशे । एश पुलिश । एष राजा । एष पुरुषः॥ सु is implied from the preceding sutra. When सु follows a noun ending in 37, and are substituted ; elision of the affix is also optionally allowed...... ॥ क्तान्तादुश्च ॥ ११॥ क्तप्रत्ययान्ताच्छब्दात्सौ परत उकारश्च भवति ॥ चकाराद् इदेतो लुक् च ॥ हशिदु । हशिदि । हशिदे । हशिद | हसितः ।। Jis substituted when the affix follows a word ending with the affix The; and also ( as we infer from the in the sutra), we may optionally use or of the preceding sutra, or even elide the affix...... उसो हो वा दीर्घत्वं च ॥ १२ ॥ ङसः षष्ठयेकवचनस्य स्थाने हकारादेशो वा भवति । तत्संयोगे च दीर्घत्वम् ।। पुलिशाह धणे । पुलिशश्श धणे । पुरुषस्य धनम् । g is optionally substituted for Fæ, and at the same .time the preceding vowel is lengthened...

·116 प्राकृतप्रकाशः [xi. 13- अदीर्वः संवृद्धौ ॥१३॥ अदन्तादित्येव । अदन्ताच्छन्दादकारो दीर्घो भवति संबुद्धौ ॥ पुलिशा आगच्छ । माणुशा आगच्छ ॥ संबुद्धाविति किम् । बह्मणश्श धणे ।। ब्राह्मणस्य धनम् ।। When the affix follows a noun ending in 3. in the sense of the vocative, the 3 is lengthened. Why do we say in the sense of the vocative ? Compare tot in the nom. sing... ॥ चिट्ठस्य चिष्ठः॥१४॥ चिट्ठस्य स्थाने चिष्ठ इत्ययमादेशो भवति ॥ पुलिशे चिष्ठदि ।। पुरुषस्तिष्ठति ॥ चिष्ट is substituted for चिट्ठ... ॥ कृञ् मृगमां क्तस्य डः ॥ १५ ॥ डुकृञ् करणे । मृङ् प्राणत्यागे । गम्ल गतौ । एतेषां क्तप्रत्ययस्य स्थाने डकारो भवति ।। कडे । मडे । गडे ।। कृतः । मृतः । गतः।। is substituted for the affix t in the roots , E and ग...... ॥ क्त्वो दाणिः॥१६॥ क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने दाणि इत्ययमादेशो भवति ॥ शहिदाणि गडे । कलिदाणि आअडे ॥ सोदवा गतः । कृत्वागतः। दाणि is substituted for the affix क्त्वा... ॥ शृगालस्य शिआलाशिआलेशिआलकाः ॥ १७॥ शृगालशब्दस्य स्थाने शिआलादय आदेशा भवन्ति॥ शिआला आअच्छदि। शिआले आअच्छदि । शिआलके आअच्छदि ॥ शृगाल आगच्छति॥ शिआला, शिआले and शिआलके are substituted for शृगाल... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे मागध्याख्य एकादशः परिच्छेदः ॥

·-xii. 10.] द्वादशः परिच्छेदः 117 ॥ अथ द्वादशः परिच्छेदः ॥ ॥ शौरसेनी ॥१॥ Now we begin the treatment of the Birth it dialect... ॥ प्रकृतिः संस्कृतम् ॥ २॥ The.base of शौरसेनी is Sanskrit... ॥ अनादावयुजोस्तथयोर्दधौ ॥३॥ and are respectively substituted for single, non-initial त and थ. ॥ व्याप्ते डः॥४॥ ड is substituted for the त in the word व्यापृत. Thus वावडो... ॥ पुत्रेऽपि कचित् ॥ ५॥ is sometimes substituted for the ais ya. Thus get or पुड्डो... ॥ इ गृध्रसमेषु ॥६॥ इ is substituted for in the words like गृन; as गिहो. ॥ ब्रह्मण्यविज्ञयज्ञकन्यकानां ण्यज्ञन्यानां जो वा ॥७॥ ब्ज is substituted for the conjuncts ण्य, r and न्य in the words ब्रह्मण्य, विज्ञ, यज्ञ and कन्या... ॥ सर्वज्ञङ्गितज्ञयोर्णः ॥ ८॥ ण is substituted for ज्ञ in the words सर्वज्ञ and इङ्गितज्ञ... ॥ क्त्व इअः॥९॥ इअ is substituted for क्त्वा ; as, भामिअ... ॥ कृगमोर्दुः ॥१०॥ दुअ is substituted for क्त्वा after the roots , and गम्, as कदुअ, गहुँअ...

·118 प्राकृतप्रकाशः [xii. 11- ॥ णिजश्शसोर्वा क्लीवे स्वरदीर्घश्च ॥ ११ ॥ for is optionally substituted for me and 7 in the neuter gender and the preceding vowel is lengthened ; as जलाणि... ॥ भो भुवस्तिङि ॥ १२॥ ÂT is substituted for when conjugational affixes follow;as, भौदि... ॥ न लुटि ॥१३॥ IT is not substituted for in the Future tense...... ॥ ददाते। दइस्स लुटि ॥१४॥ t is substituted for दा; इस्स is substituted for दा in the Future tense... ॥ डुकृत्रः करः ॥१५॥ कर is substituted for ; as, करदि. ॥स्थश्चिट्टः ॥१६॥ चि₹ is substituted for स्था; as चिट्ठदि... ॥ स्मरतेः सुमरः॥१७॥ सुमर is substituted for स्ट; as, सुमरदि... ॥ दृशेः पेक्खः ॥१८॥ पेक्ख is substituted for दृश, as, पेक्खदि... ॥ अस्तेरच्छः ॥१९॥ अच्छ is substituted for अम्... ॥ तिपात्थि ॥२०॥ अस्थि is substituted for अस् together with the affix तिपू.

·-xii. 29.]] द्वादशः परिच्छेदः 119 ॥ भविष्यति मिपा स्सं वा स्वरदीर्घत्वं च ॥ २१॥ Fi is optionally substituted for fig, the 1st person. sing. affix in the Future ; in the alternative the preceding vowel is lengthened before मिपू. Thus, भविस्सं, भविस्तामि... ॥ स्त्रियामित्थी ॥ २२॥ इत्थी is substituted for स्त्री... ॥ एवस्य जेव्व ॥ २३॥ जेव्व is substituted for एव... ॥ इवस्य विध॥२४॥ विअ is substituted for इव... ॥ अस्मदो जसा वअंच ॥ २५॥ वअंis substituted for अस्मद् together with जस्, as, वर्धा, in the alternative we have the (as we inter from the word in the sutra... ॥ सर्वनाम्नां : बिस वा ॥२६॥ FER is optionally substituted for fe after pronouns ; as, सव्वस्सि; in the alternative सव्वामि... ॥ धातोर्भावकर्तृकर्मसु परस्मैपदम् ॥ २७॥ The परस्मैपद only is used in the शौरसेनी dialect to express the passive voice. ॥ अत एच ॥ २८॥ g is substituted for the ending 37 of the root before the conjugational affixes; as, गमेदि, हसेदि, करेदि... । मिपो लोटि च ॥ २९ ॥ एis also used for मि in the Potential mood; as भवे; in the alternative we have भवेय्यामि etc....... 3B ·120 प्राकृतप्रकाशः [xii. 30- ॥ आश्चर्यस्याच्छरिअं ॥३०॥ अच्छरिअ is substituted for आचर्य... ॥ प्रकृत्या दोलादण्डदशनेषु ॥ ३१ ॥ ६ in the words दोला, दण्ड and दशन remains unchanged in शौरसेनी (1. e., it is not changed to ड). ॥ शेषं माहाराष्ट्रीवत् ॥३२॥ The remainder of the rules are the same as for the माहाराष्ट्री dialect. ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे शौरसेनीलक्षणं नाम द्वादशः परिच्छेदः समाप्तः ।।

·APPENDIX [ N. B. The first figure in the first column indicates the chapter and the second, the number of the Sūtra in the present Edition. The dash indicates omission in the first column and identical reading with the text in the other two columns). Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः १.५ . . १.३ इदीषत्यक्वस्वप्नवेतसव्यजनमृद- इदीषत्पवस्वप्नवेतसव्यजनमृदङ्गा- ङ्गाङ्गारेषु च । १. ३ ङ्गारेषु च । १. ३ ए च शय्यादिषु । १.५ Omitted Omitted इत्सदा । १. १० इत्सदा । १. १० १. १७ । ईसिंहजिह्वयोः। १. १६ ईसिंहजिह्वयोः । १. १६ उदुत उपसर्गे विसर्जनीयेन । उदुत उपसर्गे विसर्जनीयेन । १.१७ ईदितः । १. १८ ईदितः। १. १८ १.२० उत ओत्तुण्डसमेषु । १. २१ उत ओत्तुण्डसमेषु । १. २१ १. २४ उदूतो मधूकादिषु । १. २५ उदूतो मधूकादिषु । १. २५ १. २८ । इदृष्यादिषु वा । १. ३० इदृष्यादिषु वा । १. ३० १.३० Omitted १. ३१ युक्तस्यापि रिः। १. ३२ युक्तस्यापि मध्ये । १. ३२ (a) १. ३३ | लत इलिः । १.३४ लूत इलिः । १.३४ १.३४ एत इद्वा वेदनादेवरयोः। १.३५ एत इद्वा वेदनादेवरयोः । १.३५ १. ३६ दैत्यादिष्वइत् । १. ३७ १.४० ओत उद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः। ओत उद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः । १.२८ १. २८ १. ४२ पौरादिष्वउत् । १. ४२ पौरादिष्वउत् १. ४२ ..

·122 प्राकृतप्रकाशः Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः २. ४, ५ स्फटिकनिकषचिकुरसीकरेषु स्फटिकनिकषचिकुरसीकरेषु को हः। २.४ कोहः। २. ४ २. ८ प्रतिवेतसपताकासु डः। २.७ प्रतिवेतसपताकासु डः । २.७ २. ११ ऐरावते वा । २. १० ऐरावते वा । २. १० २. १९ Omitted Omitted २.२६ Omitted (Cf. the next Omitted (Cf. the next sutra). sutra). २. २७ । खघथधफभां हः। २. २४ खघथधफभां हः । २. २४ २. ३७ Omitted Omitted २. ४० लाहललाङ्गललाङ्गुलेषु वा णः। लाहललाङ्गललाङ्गलेषु वा णः। २.३६ २.३६ २. ४१ षटशावकसप्तपर्णेषुछः । २.३७ षट्शावकसप्तपर्णेषु छः। २.३७ २.४२ नो णः। २. ३८ नो णः । २.३८ उपरिलोपः कगडतदपषसशाम्। उपरिलोपः कगडतदपषसशाम् । ३.१ क्षेटके च । ३. १६ क्षेटके च । ३.१६ ३. १७ कार्यशय्याभिमन्युषुजः ।३.१७ ३. २३ । मृत्तिकापत्तनयोश्च । ३. २३ मृत्तिकापत्तनयोश्च । ३. २३ ३. ३१ मावृक्षक्षणेषु वा । ३. ३१ क्ष्मावृक्षक्षणेषु वा। (क्षमा also is noted as a variant). स्पस्य । ३.३६ स्पस्य। ३.३६ ३.३७ Omitted Omitted ३. ४७ विह्वले भो वा । ३. ४६ विह्वले भो वा । ३. ४६ आदेश्च । ३.४७ आदेश्च । ३. ४७ ३. ५१ | वर्गे युजः पूर्वः । ३. ५१ वर्गे युजः पूर्वः। ३.५१ ३. ५५ आङो ज्ञादेशस्य । ३. ५५ आडो ज्ञादेशस्य । ३.५५ Omitted Omitted . . . .

·APPENDIX 123 Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः ३.५९ विकर्षः। ३.५८ विकर्षः। ३.५८ ३.६२ इत् श्रीहीक्लान्तक्लेशम्लानस्वप्न इः श्रीहीक्लान्तक्लेशस्नानस्वप्न- | स्पर्शादर्शहर्षाहेषु । ३. ६१ स्पर्शादर्शहर्षाहेषु । ३. ६१ | संधावचामड्लोपविशेपा बहु- संधावचामड्लोपविशेषा बहुलम्। लम् । ४.१ 8.? ( a better reading than the one in the present text). उदुम्बरे दोर्वा लोपः। ४. २ | उदुम्बरे दोर्वा लोपः। ४. २ कालायसे यस्य । ४. ३ क्षुधी हः । ४. १० क्षुधो हः । ४. १० ४. १० शरदोऽत् । ४. ११ शरऽदोत् । ४.११ ४.१२, १३ मो बिन्दुरचि वालोपश्च। ४.१३ मो बिन्दुरचि वालोपश्च। ४.१३ ४. १४ नोहलि । ४. १४ नङोहलि । ४. १४ ४. १६ मांसादिषु । ४. १६ मांसादिषु । ४. १६ कपि तद्वान्तः । ४. १७ कपि तद्वान्तः। ४. १७ ४. १८ नसन्तप्रावृटशरदः पुंसि। ४.१८ नसन्तप्रावृटशरदः पुंसि । ४.१८ । ४.२३ क्त्व तूण । ४. २३ क्त्व तूण । ४.२३ ४. २४ तृन इर शीले । ४. २४ स्वार्थे को वा। ४. २६ स्वार्थे को वा। ४. २६ ४. २७ वृन्दे दो वः। ४. २८ वृन्दे रः । ४. २८ महाराष्ट्र हरो: ४. ३१ महाराष्ट्रे हरोः। ४. ३१ ४.३० बृहस्पतौ बहोः । ४. ३२ बृहस्पती बहोः। ४. ३२ ५.१२ ए सुप्याङिङसोः । ५. १२ ए सुप्यङिङसोः । ५. १२ ५. १३ क्वचिदपि (१) लोपः। ५. १३ कचिदपि (१) लोपः । ५.१३ Omitted जस ओ वो वात्वं च । ५.१६ Omitted ·124. प्राकृतप्रकाशः Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः . . Omitted Omitted ५. २१ Omitted ५.२२ ५.२५ Omitted Omitted इं जसशसोर्दीर्घः । ५. २६ ५.२६ इं जसशसोर्दीर्घः। ५. २६ आत ए। ५. २८ आत ए। ५.२८ नपुसंके सोबिन्दुः । ५. २५ नपुसंके सोबिन्दुः। ५.२५ ५.३२ मातुरा । ५. ३१ मातुरा । ५. ३१ राज्ञः । ५. ३५ Omitted शस एच्च । ५. ३८ Omitted अमोणं । ५. ३९ ५.४१ Omitted ५. ४२ Omitted इसश्च द्वित्वं वा जलोपश्च।५.४१ ५.४७ ब्रह्मादयोऽप्येवम् । ५. ४६ ब्रह्मादयोऽप्येवम् । ५. ४६ सर्वादेः। ५. ४७ and जस सर्वादेः। ५. ४७ and एत् । ५. ४८ एत् । ५.४८ ओत्तोदो ङसेरनिदमः। ५.५६ ओत्तोदो डसेरनिदमः । ५.५६ ६.१०, ११ तदो ङसा से वा स्त्रियामपि । तदो इसा से वा स्त्रियामपि । ५. ५७ अं स्सिस्सयोर्वा । ५. ६१ अंस्सिस्सयोवी । ५. ६१ ६. १६ मन हः । ५, ६२ डेर्मेन हः । ५. ६२ ६.१९ एतदः सोरोत्वं वा । ५. ६५ एतदः सोरोत्वं वा । ५. ६५ ६. २८ तुझे तुज्झ तुम्हे जसि। ५.७४ तुज्झे तुज्झ तुम्हे जसि। ५. ७४ ६. ३० टाङ्योस्तइ तए तुमइ तुमए टाड्यो स्तइ तए तुमइ तुमए तुमे । ५. ७६ तुमे । ५. ७६ ङसि तुमो तुह तुज्झ तुव ङसि तुमो तुह तुज्झ तुव तुम्हाः। ५. ७८ तुम्हाः। ५. ७८ . .

·APPENDIX 125 Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः - . ६. ३४ तुज्झहेि तुम्भेहि तुम्हेहि भिसि। तुज्झेहि तुब्भेहि तुम्हेहि भिसि। ५. ८१ ६. ३५ । ङसौ तत्तो तइत्तो तुमाओ ङसौ तत्तो तइत्तो तुमाओ तुमाइ तुमाइ तुमाहि वा। ५. ८२ तुमाहि वा । ५.८२ ३६. ३६ तुज्झाहिंतो तुज्झासुंतो भ्यसि। तुज्झाहिंतो तुज्झासुतो भ्यसि। ५. ८३ ५.८३ वो ते तुज्झाणं तुम्हाणं आमि।। वो ते तुज्झाणं तुम्हाणं आमि । ५. ८४ ५.८५ ६. ३८ तुमम्मि च ङौ। ५. ७७ तुमम्मि च ङौ । ५. ७७ ६. ३९ । तुझेसु तुब्भेसु तुम्हेसु सुपि । तुज्झेसु तुब्भेसु तुम्हेसु सुपि । ५. ८५ ५. ८५ ६.४१ अम्मिरमि च । ५. ८७ अम्मिरमि च । ५. ८७ ६.४२ मं ममं च । ५.८८ मं ममं च । ५.८८ जो च शसि । ५.९० णो च शसि । ५. ९० णो अम्ह अम्हाण अम्हे आमि।। णो अम्ह अम्हाण अम्हे आमि। ५. ९८ ५. ९८ (a better read. ing than the one in the text). ६.५२ ममम्मि च। ५. ९३ ममम्मि च । ५. ९३ ६. ५५ त्रेती । ५. १०१ त्रेस्ती । ५. १०१ क्वचिन्न तादर्थे । ५. १११ क्वचिन्न तादर्थे । ५.१११ २ सिप्थासोः सि से । ६. २ सिपथासोः सि से । ६.२ २६ णिच एदादेरात् । ५. २६ णिच एदादेरात् । ६. २६ ७. २७ आवे वा। ६.२७ ८.२ ते हू। ७.२ क्ते हू । ७.२ .

·126 प्राकृतप्रकाशः Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः Omitted Omitted ८.६ घुर्गों घोलघुम्मौ । ७.५ घुर्गों घोलघुम्मौ । ७. ५ ८.८ Omitted Omitted ८. ९ पटेः फालः । ७. ७ पटे: फालः। ७. ७ ८. १० Omitted Omitted ८. ११ वृषादीनामृतोऽरिः। ७.८ वृषादीनामृतोऽरिः। ७. ८ ८. १२ अन्ते अरः । ७. ९ अन्ते अरः। ७. ९ ८.१३ कृञः कुण च । ७. १० कृशः कुण च । ७. १० ८. १४ जुभेजभा । ७. २ जभेजभा। ७. २ ८. २० Omitted Omitted ८. २२ तृपस्थिप्पः। ७. १८७७.६५ तृपस्थिप्पः । ७.१८, ७.६५ ८.२३ घटेर्गढः। ७. २० घटेगढः। ७. २० समो गलः । ७. २१ समो गलः । ७.२१ संसो ल्हसः । ७. २२ स्रंसो ल्हसः । ७. २२ नेः सदः सज्जः । ७. २३ नेः सदः सज्जः । ७. २३ आडो रभेर्डवः । ७. २४ आङो रभेढवः । ७. २४ उदि शलेः थल्लो वा। ७. २५ उदि शलेः थल्लो वा। ७. २५ पिबते?टः। ७. २६ पिबतर्घोटः । ७. २६ ८. ३२ उद्ध्मो धुमा । ७. उद्ध्मो धुमा । ७. ३५ ८. ३५ । कार्वासः । ७. ३८ काशेर्वासः। ७. ३८ ८. ३६ निरो माङो माणमवौ। ७. ३९ निरो माङो माणमवौ। ७.३९ पदवलः । ७. ४० पदेवलः । ७. ४० ८. ४८ युधिबुधिगृधिसिधिक्रुधां झः। युधिबुधिगृधिसिधिक्रुधां ज्झः। ७. ५२ ७.५२ ८. ५६ श्रुहुजिलूधूनां णोऽन्ते हस्वश्च । श्रुहजिलूधूनां णोऽन्तें ७.६० हुवश्च ·APPENDIX 127 Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः ८. ५९ | दुहिलिहिवहां दुज्झलिज्झबुज्झाः दुहिलिहिवहां दुज्झलिज्झ- बुज्झाः ७. ६३ ८.६१ अहेर्धेप्पः । ७. ६६ अहेर्धेप्पः । ७. ६६ तक्षे रंपवच्छौ । ७. ६८ तक्षे रंपचच्छौ। ७.६८ ८.६५ चर्चेश्चरः। ७.६१ चर्चेश्वरः । ७.६१ ८.६७ मृजेलुंभपुंसौ। ७.७३ (better मृजेनुंभपुंसौ । ७. ७३ reading) ८, ६८ बुड्डरवुप्पो मज्जेः । ७. ७४ बुड्डखुप्पो मज्जेः । ७. ७४ ८. ६९ | शेः पुलअणिअच्छअवक्ख हशेः पुलअणिअच्छअवक्ख- सच्चवाः। ७. सच्चवाः । ७. ७५ एवमन्येऽपि। ७. ७७ एवमन्येऽपि । ७. ७७ अनदन्तानामद्वा। ७. ७९ अनदन्तानामद् वा । ७. ७९ अडादेशा बहुलम् । ७. ८० अडादेशा बहुलम् । ७. ८० कीस किमर्थे । ८.२ कीस किमर्थे । ८. २ हुं दानपृच्छानिवारणेषु । ८.३ हुं दानपृच्छानिवारणेषु । ८.३ (a better reading) ३ च्चिअ च्चेअ अवधारणे।८.४ च्चिअच्चेअ अवधारणे । ८.४ इरकिरकिला अनिश्चयाख्यानेषु। इरकिरकिला अनिश्चयाख्यानेषु। ८.६ Omitted Omitted इजेराः पादपूरणे । ८. ८ इजेराः पादपूरणे। ८. ८ (Su- उ क्षेपविस्मयसूचनासु। ८.१० bodhini completes the work here.) अव्वो दुःखसूचनासंभाषणेषु । ८.१२ ९. १२ अइ रणे संभाषणे । ८.१४ धू कुत्सायाम् । ८.१६ पिव मिव विवव इवार्थे । ८.१८ वेच्च आमन्त्रणे । ८. १५ ९. ८.६ ९.८ ९. :

·INDEX OF PRAKRIT WORDS TOR Occurring in the Prakrita Prakās'a with their Sanskrit equivalents. IN. B.:-Tatsama words are ignored in the index, The first figure indicates the chapter and the second, the number of the sutra]. . अइ-अयि, ९. १२ अज्झाओ-अध्यायः, ३. २८ अंसु-अश्रु, ४. १५ अट्ठी-अस्थि, ३. २, ५१ अंसो-अंसः, ४. १४; -अश्वः, | अणुत्तंत-अनुवर्तमान, ४. ५ ४.१५ अणुवत्तंत-अनुवर्तमान, ४.५ अक्को-अर्कः, २.१, ३. ३ अण्णहवअणं-अन्यथावचनम्, अग्गी-अनिः, ५. १४-१८; १. १४ अत्ता-आत्मन् , ५. ४६ अग्घो-अर्घः; २. ७ अत्तणो-आत्मन् , ५.:४६ अंकुसो-अङ्कुशः, २. ४३ अत्तो-आर्तः, ३. २४ अंको-अङ्कः, ४. १७ अत्थि-अस्ति, १२.२० (शौरसेनी) अंकोल्लो-अङ्कोठः, २. २५ अद्धा, अद्धणो-अध्वन् ,५. ४७ अंगुली-अङ्गुलि, २. ३० अप्पा, अप्पाणो-आत्मन् , ३. ४८ अच्छ-अस् (धातु-शौरसेनी ); ५. ४५, ४६ १२. १९ अप्पुल्लं-आत्मीयम्, ४.२५ अच्छं-अक्षि, ४. १२, २० अमू-असौ, ६. २३ अच्छी-अक्षि, ३. ३०, ४. २० अंबं-आम्रम् ३. ५३ अच्छरिअं-आश्चर्यम्, १२. ३० अम्ह, अम्हाणं, अम्हे-अस्माकम्, ( शौरसेनी) अच्छेरं-आश्चर्यम्, १. ५, अम्हे-वयम्, अस्मान, ६. ४३ ३. १८, ४० अम्हेहिं etc.,- अस्माभिः etc., अजसो-अयशस्, २. २ ६. ४७, ४९, ५३ अज-अहो, ९. १७ अरिहो-अर्हः, ३. ६२ ·-इह ] शब्दसूची 129 अरे-अरे, ( Particle ) ९. १५ आअदो-आगतः, २. ७ अलाहि-अलम्, ९. २ आइदी-आकृतिः, २. ७ अलिअं-अलीकम्, १. १८ आउदी-आवृतिः, २. ७ अल्हादो-आह्लादः, ३. ८ आणत्ती-आज्ञप्तिः, ३. ५५ अवक्खइ-पश्यति, ८. ६९ आणा-आज्ञा, ३.५.५ अवजलं-अपजलम्, २. २ आणालखंभो आलानस्तम्भः, अवरोहो-अपराह्लाः, ३. ८ आणालक्खंभो। ३,५७; ४. २९ अवरि-उपरि, १. २२ आपेलो-आपीड, १. १९ अववासइ-अवकासते, ८. ३५ आमेलो-आपीडः, २. १६ अववाहइ-अवगाहते, ८. ३४ आवत्तो-आवर्तः, ३. २४ अवहरइ-अवहरति, ४. १३ आसि-आसीत् , ७. २५ अवहासो-अवहासः, ४. २१ आसो-अश्वः, १. २ अवहोवासं-उभयपार्श्वम् , ४. ३३ आसु, आसुं-आसु (?), ४.१६ अवसरिअं-अपसृतम्, ४. २१ आहिजाई-अभिजातिः, १. २ अव्वो-अहो, ९. १० असिवं, असिव्वं-अशिवम् , इअ-इति, १. १४ ३. ५८ इअर-इतर, ६.२ असु, असुं-आसु(Conjuctural), इंगालो-अङ्गारः, १. ३, २. ३० इंगिअज्जो-इङ्गितज्ञः, ३. ५ अस्स, अस्सि-अस्य, अस्मिन्, इंगिअण्णो-इङ्गितज्ञः (शौरसेनी), ६.१५-१७ १२. ८ अस्सो-अश्वः, १.२, ३. ५८ इणं-इदम् , ६. १८ अह-असौ, अदस् , ६. २४ इत्थी-स्त्री ( शौरसेनी), १२.२२ अहअं-अहम् , ६. ४० इम-इदम् ( Crude form ), अहके-अहम् (मागधी), ११. ९ अहम्मि-अहम्, माम, ६. ४१ इसि-ईषत् , १. ३ अहिजाइ-आभिजातिः, १. २ इसी-ऋषिः, १. २८ अहिमज्जू-अभिमन्युः, ३. १७ इस्सरो-ईश्वरः, ३. ५८ अहिमुंको-अभिमुक्तः ४. १५ इह-इदम् ( loc.sing.)६.१६,१७ . प्रा.प्र.९ ·130 प्राकृतप्रकाशः [ ईसालू- ईसालू-ईर्ष्यावान् , ४. २५ एअं-एकम् , ३.५८; एवम् ४.५ ईसरो-ईश्वरः, ३. ५८ एआरह-एकादश, २. १४, ४४ एक-एकम् , ३.५८ उअ, उअह-पश्य, पश्यत, १. १४ एण्हि-इदानीम्, ४. ३३ उक्का-उल्का, ३.३ एत्तिअं-एतावत्, ४. २५ उकरो-उत्करः, १.५ एत्तो-एतस्मात्, ६. २०. २१ उक्खअंउक्खा-उत्खातम्,१.१० एत्थ-एतस्मिन् , अत्र, ६. २१ उच्छा-उक्षा, ३.३० एदं-एतत्, एनम्, ६. २२ उच्छित्तो-उरिक्षप्तः, ३. ३० एदिणा, एदेण-एतेन, ६. ३ उच्छू-इक्षुः, १.१५, ३. ३० एदेसिं, एदाण, एदाणं-एतेषाम्, उज्जुओ-ऋजुकः, ३. ५२ एतासाम्, ६.४ उत्तरिज्जं, उत्तरीअं-उत्तरीयम् , एदहं-एतावत्, ४. २५ २. १७ एरावणो-ऐरावतः,१. ३५, २.११ उद्-ऋतुः, १.२९; २. ७ एरिसो-ईदृशः, १. १९, ३१ उधुमाइ-उद्धमति, ८. ३२ एव्व-एव, ४.५ उप्पलं-उत्पलम्, ३.१ एश, एशि, एशे-एपः (मागधी) उप्पाओ-उत्पातः, ३. १ उब्भवइ-उद्भवति, ८.३ एस, एसो-एषः, ६. १९, २२ उंबरं-उदुम्बरम्, ४.२ उन्हा-उष्मा, ३. ३२ ओक्खलं-उलूखलम्, १. २१ उलवो-उलपः, २. १५ ओवाहइ-अवगाहते, ८. ३४ उलूहलं-उलूखलम्, १. २१ ओवासइ-अवकासते, ८. ३५ उव्विवइ-उद्विजते, ८. ४३ ओसारिअं-अपसारितम्, ४. २१ उव्वेल्लइ-उद्वेष्टते, ८.४१ ओहासो-अवहासः, ४. २१ उवसगो-उपसर्गः, २. १५ उस्सवो-उत्सवः, ३. ४२ कअं-कृतम्. १. २७, ५. २३ उत्सुओ-उत्सुकः, ३. ४२ कइअवो-कैतवः, १. ३६ कइआ-कदा, ६.८ एअ-एव, ४. ५ कई-कपिः, २. २ - - ·-किलन्तो शब्दसूची 131 ستم कउरओ-कौरवः, १. ४२ करिस-कृष् , (वातुः) ८. २ कउसलो-कौसलः, १. ४२ करिसो-कृशः, १. १८ कच्चं-कार्यम् (पैशाची), १०. २ | कलम्बो-कदम्बः, २. १२ कञ्जा-कन्या (पैशाची), १० १ कलुणं-करुणं, २.३० कञ्जआ-कन्यका ( शौरसेनी), कसट-कष्टम् ( पैशाची ), १०. ६ १२. ७ कसणो-कृष्णः, ३. ६१ कडे-कृतः (मागधी), ११. १५ | कसाअं-कषायं, २. ४३ कढइ-क्वथति, ८. ३९ कह, कहं-कथं, ४. १६ कढोरं-कठोरम्, २. २४ कहि etc.-कस्मिन् , ६. ७, ८ कणअं-कनकं २. ४२ का-कृ, (धातु) ८. १७ कणिआरो, कण्णिआरो-कर्णिकारः, काऊण-कृत्वा, ४.२३, ८. २७ ३.५८ कातूणं-कृत्वा (पैशाची ), कण्णउरं १०.१३ कर्णपूरं, ४. १ कण्णऊरं कालासं, कालाअसं-कालायसं,४.३ कणेरु करेणुः (fem. only ), कास-कस्य, ६. ५ ४. २८ काहं-करिष्यामि, ७. १६ कण्हो-कृष्णः, ३. ३३, ६१ काहावणो-कार्षापणः, ३. ३९ कत्तरी-कर्तरी, ३. २४ काहीअ-चकार, ८. १७ कत्तो, कदो-कस्मात्, ६. ९ काहे-कदा, ६.८ कत्थ, कम्मि etc.-कस्मिन् , ६.७ किई-कृतिः, १. २८ कदुअ-कृत्वा ( शौरसेनी), किच्छा-कृत्या, १. २८ १२. १० किणा-केन, ६. ३ कन्दोट्टो-उत्पलम्, ४. ३३ किणइ-क्रीणाति, ८. ३० कमंधो-कबन्धः, २. १९ किणो-किं नु, ९. ९ कम्मो-कर्मन, ४. ६, १८ कित्ती-कीर्तिः, ३. २४ कय्ये-कार्यम् (मागधी), ११.७ | किर, किल-किल, ९. ५ कर-कृ (धातुः), ८. १३,१२. १५ किरिआ-क्रिया, ३.६० करिदाणि-कृत्वा ( मागधी), किरीतो-क्रीतः, ३. ६२ ११.१६. किलन्तो-क्लान्तः, ३. ६२ १ ·132 प्राकृतप्रकाशः [ किलिटुं- किलिहूं-क्लिष्टं, ३. ६० कोसंबी-कौशाम्बी, १. ४१ किलेसो-क्लेशः, ३. ६२ कोसलो-कौशलं (?), १. ४२ किलित्तं-क्लप्तं, १. ३३ क्खु-खलु, ९.६ किवा-कृपा, १. २८ किसरो-कृशरः, १. २८ खइअं-खादितं, १. १० किसी-कृषिः, १. २८ खग्गो-खड़गः, ३. १ किस्सा-कस्याः, ६. २८ खणं-क्षणं, ३. ३१ कीअ, कीआ, कीइ, कीए-कस्याः, खदो-क्षतः, ३. २९ खन्दो-स्कन्धः, ३. २९ करिइ-क्रियते, ८.६० । क्षमा, ३. ३१ खमा- कीसे-कस्याः, ६.६ क्ष्मा, ३.६३ कुअलअं-कुवलयं, ४. ५ खम्भो-स्तम्भः, ३. १४, ५० कुक्खेओ-कौक्षेयकः, १. ४४ खलिअं-स्खलितं, ३. १,५० कुच्छी-कुक्षिः, ३. ३० खा-खाद्, (धातुः) ३. २७ कुण-कृ, (धातुः)८. १३ खाइअं-खादितं, १. १० कुंभआरा खाणू-स्थाणुः, ३. १५ -कुम्भकारः, ४.१ कुंभारो खुज्जो-कुब्जः, २. ३४ कुसुमप्पअरो ? -कुसुमप्रकरः, खुप्प-मस्ज्, (धातुः) ८. ६८ कुसुमपअरो खोडओ-स्फोटकः, ३. १६ केढवो-कैटभः, २. २१, २९ केत्ति गआ-गदा, २. २ 1-कियत्, ४. २५ केदहं गउरवं-गौरवं, १. ४३ केरिसो-कीदृशः, १. १९ केलासो-कैलासः, १. ३५ गग्गरो-गद्गदः, २. १३ केवट्टओ-कैवर्तकः, ३. २२ गच्छं-गमिष्यामि, ७. १६ कसिं-केषां, कासां, ६. ४ गडे-गतः (मागधी), ११. १५ कोट्टिम-कुट्टिम, १. २० गड्डो-गर्तः, ३. २५ कोथुहो-कौस्तुभः, १. ४१;३.१२ गड्डहो-गर्दभः, ३. २६ कोमुई-कौमुदी, १. ४१ गदुअ-गत्वा (शौरसेनी), १२.१० गओ-गजः, २. २ ·-चिहुरो] शब्दसूची 133 } गृह्यते, ८. ६१ } गभिणं-गर्भितं, २. १० घेत्तव्वं-ग्रहीतव्यम्, ८.१६ गम्मइ घेतूण-णं-गृहीत्वा, ८.१६ गमिज्जइ गम्यते, ८. ५८ घोल-घुण, (धातुः) ८.१६ गीअइ गरिहो-गर्हः, ३. ६२ चइत्तो-चैत्रः, १.१६ गरुअं-गुरु (क), १. २२ चउत्थी-चतुर्थी, ३. ९ गराई-गुर्वी, १. २२ चउद्दह-चतुर्दश, २. १४ गहवई-गृहपतिः, ४. ३२ चउद्दही-चतुर्दशी, १. ९ गहिज्जइ चडु, चाडु-चाटु १. १० गाहिज्जइ चतुण्डं ( चउण्हं )-चतुर्णाम् , गहिरं-गभीरं, १. १८ गा, गाअ-गै, (धातुः) ८.२५,२६ / चत्तारि-चत्वारि, ६. ५८ गारवं-गौरवं, १. ४३ चत्तारो-चत्वारः, ६. ५८ गाहा-गाथा, २. २७ चन्दिमा-चन्द्रिका, २. ६ गिट्टी-गृष्टिः, १. २८ चन्दो, चन्द्रो-चन्द्रः, ३. ४ गिद्धो-गृध्रः ( शौरसेनी), १२.६ चमरं, चामरं-चामरम् , १. १० गिम्हो-ग्रीष्मः, ३.३२ चंपइ-चर्चयति, ८. ६५ गिरा-गीः, ४.८ चलइ, चल्लइ-चलति, ८. ५३ गुण्ठी-गृष्टिः, ४. १५ चलणो-चरणः, २. ३० गुज्झओ-गुह्यकः, ३. ५८ चातुलिअं-चातुर्यम्, ४. ३३ गण्ह-ग्रह् (धातुः) ८. १५ चिट्ठ-स्था (शौरसेनी), (धातुः) गेह-गृहाण, ९. २ १२. १६ गोट्ठी-गोष्ठी, ३.१ चिणइ-चिनोति, ८. २९ गोला-गोदावरी, ४. ३३ चिन्धं, चेन्धं 1-चिह्नम् १. १२; ३.३४ घणा-घृणा, १. २७ चिलादो-किरातः, २. ३०, ३३ घर-गृहम्, ४. ३२, ३३ चिष्ठ-स्था ( मागधी ), (धातुः) घे, घेत्-ग्रह, (धातुः) ८. १६ घेऊण-गृहीत्वा, ४. २३ चिहुरो-चिकुरः, २.४ , ·134 प्राकृतप्रकाशः [चुंवइ- - चुंवइ (बइ)-चुम्बति, ८. ७१ जट्ठी-यष्टिः, २. ३१ चोत्थी-चतुर्थी, १. ९ जढरं-जठरम्, २. २४ चोदही-चतुर्दशी, १. ९ जण्णओ-जनकः, ३.५२ चोरिय-चौर्यम् , ३. २० जण्णो-यज्ञः, ३. ४४ जण्हू-जगुः, ३.३३ छट्ठी-षष्ठी, २. ४१ जत्तो, जदो-यस्मात् , ६. ९ छण-क्षणम् ( क्षणः ? ), ३. ३१ जंपइ-जल्पति, ८. २४ छत्तवण्णो-सप्तपर्णः, २. ४१ जंभाअइ-जृम्भते, ८. १४ छमा-क्षमा, ३.३१ जम्मो-जन्म, ३. ४३, ४. १८ छम्मुहो-षण्मुखः, २. ४१ जसो-यशस्, २. ३१; ४. ६, १८ छारं-क्षारम् , ३. ३० जह, जहा-यथा, १. १० छावओ-शावकः, २. ४१ जहणो ( णं)-जधनम, २. २७ छाहा-ही-छाया, २. १८७५.२४ जहिढिलो-युधिष्ठिरः, १. २२. छिन्दइ-छिनात्ते, ८. ३८ २. ३० छोरं-क्षीरम् , ३. ३० जा-यावत्, ४.५ छुअं-श्रुतम्, ३. ३० जाण-ज्ञा, (धातुः) ८. २३ छुण्यो-क्षुण्णः, ३. ३० जामाउओ-जामातृका, १. २९ छुद्धो-क्षुब्धः, ३. ३० जामाआ- अरो-जामाता, ५. ३५ छुरं-क्षुरः ( ma.se. ), ३. ३० जाव-यावत् , ४. ५ छत्तं-क्षेत्रम् , ३. ३० जास-यस्य, ६.५ जाहे-यदा, ६.८ जआ, जइ-यदा, १. २ जिण-जि, (धातुः) ८. ५६, ५७ जइआ-यदा, ६.८ जिणा-येन, ६. ३ जउणअडं जिव्वइ-जीयते, ८. ५७ जउणाअडं यमुनातटम्, जिस्सा-यस्याः, ६.६ जउणा-यमुना, २. ३ जीअं-जीवितम्, २. २, ४. ५ जक्खो-यक्षः, २. ३१, ३. २९, जीइ, जीए-यस्याः, ६.६ ५१ जीआ-ज्या, ३.६६ जजो-यज्ञः (शौरसेनी), १२.७ | जीविअं-जीवितम्, ४. ५ ·-णिवत्तओ ] शब्दसूची 135 . " जीहा-जिह्वा, १. १७; ३.५४ गई-नदी, २. ४२, ५. १९.२२, जुज्झइ-युध्यते, ८. ४८ २९६.६० जुगुच्छा-जुगुप्सा, ३. ४० गईगामो-नदीग्रामः, ३. ५७ जुग्गं-युग्मम् , ३. २ णईसोत्तो-नदीस्रोतम्, ४. १ जुवा, जुवाणो-युवा, ५. ४७ णउलं-नकुलम् , २. २ जूर-क्रुध, (धातुः) ८. ६४ णक्खो-नखः, ३. ५८ जेत्तिअं णगो-नमः, ३. २ }-यावत् , ४. २५ जेद्दहं णच्चइ-नृत्यति, ८.४७ जेव्व-एव ( शौरसेनी ), १२. २३ णट्टओ-नर्तकः, ३. २२ जोग्गो-योगः, ३. २ णट्टई-नर्तकी, ३. २२ जोवणवंतो-यौवनवान् , ४. २५ णडो-नटः, २. २० जोव्वणं-यौवनम् , १.४ १;३.५२ | णवर-केवल, ९.७ णवरि-(Particle), ९. ८ झा, झाअ-ध्यै, (धातुः) ८. २५, णवि-न+अपि, ९. १६ २६ णहं-नभस् , ४. ६, १९ झिज्ज-क्षि, (धातुः) ८. ३७ णहो-नखः, ३. ५८ णाहलो-लाहलः (?), २. ४० ठा, ठाअ-स्था, (धातुः ) ८. | णिअच्छ-दृश्, (धातुः) ८. ६९ २५, २६ णिच्चं-नित्यं, ३. २७ ठिअं-स्थितं, ५. १३, २२ णिज्झरो-निझरः, ३. ५१ णिटुरो-निष्ठुरः, ३. १ डण्डो-दण्डः, २. ३५ णिडालं-ललाटं (Sk. निटिलं ), डसणो-दशनः, २. ३५ डोला-दोला, २. ३५ णिदा-निद्रा, १. १२ णिद्दालू-निद्रावान् , ४. २५ णअणं-नयनम्, २. २ अरं-नगरम्, २. २ णिप्फाओ-निष्पावः, २. ३५ णइग्गामो-नदीग्रामः, ३. ५७ णिम्माणइ-निर्माति, ८. ३६ णइसोत्तो-नदीस्रोतस्, ४. १ णिवत्तओ-निवर्तकः, ३. २४ , ·136 प्राकृतप्रकाशः [णिविडो- णिविडो-निबिडः, २. २३ णिव्वुदं-निर्वृतम् , १. २९ णिव्वुदी-निर्वृतिः, २. ७ णिसढो-निषधः, २. २८ णिसा-निशा, २. ४३ णिस्सासो-निश्वासः, ३. ५८ णिहसो-निकषः, २. ४ णिहिओ , णिहित्तो} - निहितः, ३.५८ तंसं-त्र्यस्रम् , ४. १५ तणं-तृणम्, १. २७ तणुई-तन्वी, ३. ६५ तंबं-ताम्रम्, ३. ५३ तंबो-स्तम्बः, ३. १३ तरइ, तीरइ-शक्नोति, ८. ७० तलाअं-तटाकः, २. २३ तलवेण्टअं-तालवृन्तकम्, १. १० तलुनी-तरुणी (पैशाची), १०. ५ तह, तहा-तथा, १. १० तहि-हि-तस्मिन्, तर्हि, ४. १६; २. ७ ता-तावत्, ४. ५ तारिसो-तादृशः, १. ३१ तालवेण्टअं-तालवृन्तकम्, १. १० ताव-तावत, ४. ५,६ तास-तस्य, ६.५, ११ ताहे-तदा, ६.८ तिणा-तेन, ६. ३ तिण्णि-त्रीयः, त्रिन, ६. ५६ तिण्हं-तीक्ष्णम्, ३. ३३;-त्रयाणां, णीसासो-निश्वासः, ३.५८ पूर्ण-ग-नूनम्, ४. १६ णेउरं-नूपुरम् , १. २६ णेडु-नीडम्, १. १९; ३. ५२ जेद्दा-निद्रा, १. १२ णेहो-लेहः, ३. १, ६४ णो-नः, ६. ४४. ५१ णोमल्लिआ-नवमल्लिका, १.७ णोल्ल-नुद्, (धातुः) ८.७ पहाणं-स्नानम्, ३. ३३ . तिस्सा, तीसे, तीए-आ-तस्याः, तआ, तइ-तदा, १.२ तआणिं-तदानीम्, १. १८ तइअं-तृतीयम्, १.१८ तइ, तए-त्वया, त्वयि, २. ३० तइआ-तदा, ६.८ तइत्तो etc.-त्वत् , ६. ३५ तं-तद्, तम्, ६. २२ तं-त्वम्, ६. २६ तं-त्वाम् , ६. २७ तीहिं, तीसु-त्रिभिः, त्रिषु, ६. ५५,६० तुज्झ, तुम्ह etc.-तव, ६. २८ तुज्झे-यूयं, युष्मान्, ६. २८ तुण्हिओ-को-तूष्णीकः, ३. ५८ ·-दिसा] शब्दसूची 137 तुं, तुमं-त्वाम्, ६. २६, २७ दइस्सं-दास्यामि ( शौरसेनी), तुमाइ-त्वया, ६. ३३ १२. १४ तुमो, तुह-तव, ६. ३१ दसणं-दर्शनम् , ४. १५ तुरिअं-त्वरितम्, ८. ५ दच्छं-द्रक्ष्यामि, ७. १६ तुवर-त्वर् , (धातुः) ८. ४ दच्छो-दक्षः, ३. ३० तुहद्धं तवार्धम् , ४. १. दटुं-दष्टम्, दृष्टम् , ४. १२ तुहअद्धं दवग्गी-दावाग्निः, १. १० तूरं-तूर्यम्, ३. १८, ५४ दसमुहो-दशमुखः, २. ४५ तूसइ-तुष्यति, ८. ४६ दसरहो-दशरथः, २. ४५ ते-ते, ६. २२ दसवलो-दशबलः, २. ४५ ते-तव, त्वया, ६. ३२. दह-दश, २.४४ तेत्ति दहमुहो-दशमुखः, २.४५ तावत्, ४.२५ तेहं दहरहो-दशरथः, २. ४५ तेरह-त्रयोदश, २. १४, ४४ दहबलो-दशबलः, २. ४५ तेरहो-त्रयोदशः, १. ५ दहि-दधि, ५. २५, ३० तेलोअं ।-त्रैलोक्यम् , १. ३५; दस्के-दक्षः ( मागधी ), ११. ८ ३.५८ दाऊण-दत्वा, ४.२३ तोसं-तेषाम्, तासाम्, ६. ४ दाढा-दंष्ट्रा, ४. ३३ तो, तत्तो-तस्मात् , ६. १० दातूणं-दत्वा (पैशाची), १०. १३ दालिम-दाडिमम्, २. २३ त्ति-इति, १. १४ दावगी-दवाग्निः, १. १० दाहं-दास्यामि, ७. १६ थवओ-स्तबकः, ३. १२. ५० दिअरो-देवरः, १. ३४ थाणू-स्थाणुः (शिवः), ३. १५ दिअहो-दिवसः, २. २, ४६ थिम्प-तृप्, (धातुः) ८. २२ दिग्धं-दीर्घम् , ३. ५८ थुई-स्तुतिः, ३. १२ दिट्ठी-दृष्टिः, १. २८, ३. १०, ५०, ५१ दइच्चो-दैत्यः, १. ३६ ८.६२ दुइव-दैवम्, १. ३७, ३. ५८ दिसा-दिश, ४. ११ तल्लोक तोण्डं-तुण्डम् , १. २० दिण्णं-दत्तम्, ·138 प्राकृतप्रकाशः [ दीहं- ८ धुणिज्जइ धूयते, ८. ५७ , , दीहं-दीर्घम् , ३. ५८ धा-धाव् , (धातुः)८. २७ दुअल्लं, दुऊलं-दुकूलम् , १. २५ धीआ-दुहिता ४.३३ दुइअं-द्वितीयम् , १. १८ धीदा-दुहिता (शौरसेनी) दुक्खिओ-दुःखितः, ३. ५८ धीरं-धैर्यम्, १. ३९; ३. १८, दुय्यणे-दुर्जनः (मागधी ), ११.७ ५४ दुवे-द्वौ, ६. ५७ धुणइ-धूनोति, ८. ५६ दुव्वारिओ-दौवारिकः, १. ४४ धुत्तो-धूर्तः, ३. २४ दुहाइअं,-द्वैधीकृतम् , १. १६ धुरा-धुर, ४. दुहाइज्जइ-द्वैधीक्रियते, १. १६ धुव्वा दुहिओ-दुःखितः, ३. ५८ दूमइ-दुनोति, ८. ८ धूदा-दुहिता, ४. ३३ -ते ( तव ) ( शौरसेनी), ६.३२ १२. १४ पअडं, पाअडं- प्रकटम् १. २ देअरो-देवरः, १. ५४ पउअं, पाउअं--प्राकृतम्, १. १० देवत्थुई-देवस्तुतिः, ३. ५७ पउत्ति-प्रवृत्तिः, १.२९ देववं-दैवम् , १. ३७, ३. ५८ पउमं-पद्मम् , ३. ६५ दो, दोणि-द्वौ, ६. ५७ पउरो-पौरः, १. ४२ दोण्हं-द्वयोः, ६. ५९. पउरिसो-पौरुषः, १. ४२ दोहाइअं-द्वैधीकृतम् , १. १६ पओट्टो-प्रकोष्ठः, १. ४० दोहाइज्जइ-द्वैधीक्रियते, १. १६ पखलो-प्रखलः, २. २७ दोहिं etc.-द्वाभ्याम् etc., ६. ५४ etc., ६. ५४ ! पच्चक्खं-प्रत्यक्षम् , ३. २७ दोहलो-दोहदः, २. १२ पच्छं-पथ्यम्, ३. २७ दोहो, द्रोहो-द्रोहः, ३. ४ पच्छिमं-पश्चिमम् , ३. ४० पज्जत्तो-पर्याप्तः, ३. १ णं-धनम् , ४. १२ पज्जुण्णो-प्रद्युम्नः, ३. ४४ घणवन्तो पट्टणं-पत्तनम् , ३. २३ धणालो -धनवान्, ४.२५ पडाआ-पताका, २.८ धम्मिल्लं }-धम्मिल्लः, १. १२ पड-पत् , (धातुः) ८. ५१ धम्मल्लं पडि-प्रति २.८ , - ·-पुस्सो] 139 शब्दसूची , - पडिंसुदं-प्रतिश्रुतम् , ४. १५ पाउअं-प्राकृतम्, १. १० पडिवआ,पाडिवआ-प्रतिपद् ,२.७ | पाउसो-प्रावृप्, ४. ११, १८ पडिसरो-प्रतिसरः २. ८ पाडिसिद्धी-प्रतिस्पर्धिन्, १.२ ३.३७ पडिसिद्धी । प्रतिस्पर्धिन्, १. २: पाणाइन्तो-प्राणवत्, ४. २५ पाडिसिद्धि ३. ३७ पाणिअं-पानीयन् , १. १८ पढमो-प्रथमः, २. २८ पाराओ, पारावओ-पारावतः,४.५ पण्णरहो-पञ्चदशः, ३.४४ पालेइ-पाद्यते, ८. १० पण्णासा-पञ्चाशत् , ३. ४४ पावडणं-पादपतनम् , ४. १ पण्हा, हो-प्रश्नः, ३. ३३; ४.२० पिआ, पिअरो-पिता, ५. ३५ पण्हुदं-प्रस्तुतम् , ३. ३३ पिआपि 3-पीतापीतम्,४.१ पत्थरो पिआपिअं 3-प्रस्तरः, १. १६ पत्थारो पिकं-पक्वम्, १. ३, ३. ३ पभवइ-प्रभवति, ८.३ पिढें-पिष्टम् , १. १२ पमिल्ला पिव-इव (पैशाची), १०. ४ पमील्लइ प्रमीलति, ८. ५४ पीअं पीतम् पम्हो-पक्ष्मन् , ३ ३२ पीअलं -पीतलम् , ४. २६ परहुओ-परभृतः, १. २९ पीणत्तणं-पीनत्वम् ४.५२ परिभवइ-परिभवति, ८. ३ पीणदा-पीनता पलंघणो-प्रलङ्घनः, २. २७ पुढें, पुहि-पृष्ठम्, ४. २० पलित्तं-प्रदीप्तम् , ३. २१ पुडो, पुड्डो-पुत्रः(शौरसेनी), १२.५ पवट्ठो-प्रकोष्ठः, १. ४० पुप्फं-पुष्पम् , ३. ३५, ५१ पवणुद्ध । पवनोद्धतम् , ४. १. पुरिल्लं-पौरस्त्यम, ४. २५ पवणोद्धअं) पुरिसो-पुरुषः, १. २३ पसुत्तं, पासुत्तं-प्रसुप्तम्, १. २ पुलअइ-पश्यति, ८. ६९ पसिद्धी, पासिद्धी-प्रसिद्धिः, १.२ पुलिशाह-पुरुषस्य ( मागधी ), पहरो, पहारो-प्रहारः, १. १० पहो-पर्थिन् , १. १३ पुवण्ह-पूर्वाह्नः, ३. ८ पा, पाअ-घ्रा, (धातुः) ८. २० पुसो पाअवडणं-पादपतनम् , ४. १ पुस्सो -पुष्यः, ३. ५८ , . .

·140 प्राकृतप्रकाशः [ पुहवी- - भर-स्मृ, (धातुः) ८. १८ भरणिज्जं भरणा }-भरणीयम्, २. १७ पुहवी-पृथवी, १. १३, २९ पक्खइ पेच्छा -प्रेक्षते, ५. १४ पेटुं-पिष्टम् , १. १२ पेण्डं, पिण्डं-पिण्डः, १. १२. पेम्म-प्रेमन् , ३. ५२ पेरन्तं-पर्यन्तम्, १. ५, ३. १८ पोक्खरो-पुष्करः, १. २०; ३.२९ पोत्थओ-पुस्तकम्, १. २० फंसो-स्पर्शः, ३. ३६, ४. १५ फणसो-पनसः, २. ३७ फन्दनं-स्पन्दनम् , ३. ३६ फरिसो-स्पर्शः, ३. ६२ फरुसो-परुषः, २. ३६ फलिअं-फलितम्, ८. ९ फलिहा-परिखा, २. ३०, ३६ फलिहो-परिधः, २. ३०, ३६ फलिहो-स्फटिकः, २. ४, ३२ फुटइ। } -स्फुटति, ८. ५३ फुडइ भरहो-भरतः, २. ९ भा-भी, (धातुः) ८. १९ भाअणं-भाजनम्, ४. ४ भाआ, भाअरो-भ्राता, ५. ३५ भाणं-भाजनम् , ४. ४ भारिआ-भार्या (पैशाची), १०.८ भिंगारो-भृङ्गारः, १. २८ भिंगो-भृङ्गः, १. २८ भिण्डिवाल-भिन्दिपालः, ३. ४६ भिन्दइ-भिनत्ति, ८. ३८ भिसिणि-बिसिनी, २. ३८ भुत्तं-भुक्तम्, ३. ५० भुमआ (१)-भूः, ४. ३३ भे-वः (युष्माकम् ), ४. ३७ भोत्तूण-भुक्त्वा, ८. ३५ भअप्फई-बृहस्पतिः, ४. ३० भइरवो-भैरवः, १. ३६ भत्तं भक्तम्, ३. १ भत्तारो-भर्ता, ५. ३१, ३३ भई-भद्रम् , ४.१२ भमइ-भ्रमति, ८. ७१ भमिरो-भ्रमणशीलः, ४. २४ मअं-मृतम्, १. २७ मइ, मए-मया, मयि, ६.४५,५२ मइत्तो etc.-मत् , ६. ४८ मइलं-मलिनम् , ४. ३१ मउडं-मुकुटम् , १. २२, २.१ मउलं-लो-मुकुलम्, १.२२, २.२ मऊरो-मयूरः, १.८ मऊहो-मयूरवः, १.८ मओ-मदः, २. २ मंसं-मांसम्, ४. १६ ·-मिव शब्दसूची 141 मंसू-स्मश्रु, ४. १५ माणुसो-मानुषः, २. ४२ मग्गो-मार्गः, २. २, ३. ५० मालाइल्लो-मालावान्, ४. २५ माच्छिआ-मक्षिका, ३. ३० मासं-मांसम्, ४. १६ मज्झ-अस्मद्, ६. ४०-५३ मिअंको-मृगाङ्कः, १. २८ मज्झण्णो-मध्याह्न, ३. ७ मिओ-मृतः,३.५८ मज्झं-मध्यम् , ३.२८ मिच्छा-मिथ्या, ८. २७ मडे-मृतः (मागधी), ११. १५ | मित्तो-मित्रः, ३. ५८ मढं-मठः, २.२४ मिलाणं-म्लानम् , ३. ६२ मणसिणी-मनस्विनी, १.२,४.१५ | मिव-इव, ९. १६ मण्डूरो-मण्डूकः, ४. ३३ मुइङ्गो-मृदङ्गः, १. ३ मथ-मत्तम्, ४. १५ मुक्खं-मुष्कः, ३.२९ मं, ममं-माम् , ६. ४२ मुग्गरो-मुद्गरः, ३. १ मर-मृ, (धातुः) ८. १२ मुग्गो-मुद्गः, ३. १ मरिस-मृप् , (धातुः) ८. ११ मुच्छा-मूर्छा, ३.५१ मल-मृद्, (धातुः) ८. ५० मुजाअणो-मौञ्जायनः, १. ४४ मलिणं-मलिनम् , ४. ३१ सुण-ज्ञा, ८.२३ मसाणं-श्मशानम्, ३.६ मुणालो-मृणालः, १. २९ मस्सू-श्मथ, ३.६ मुत्ती-मूर्तिः, ३. २४ मह, मज्झ-मम, ६. ५० मुद्धो-मुग्धः २. २७ महअद्धं 3 ममार्धम्, ४. १ मुहलो-मुखरः, २. ३० महद्धं मूढत्तणं-मूढत्वम्, ४. २२ महुअं-मधूकम्, १. २४ मूढदा-मूढता, ४, २२ महु-मधु, ५. २५-२७, ३० मेहला-मेखला, २. २७ माअन्दो-माकन्दः, ४. ३३ मेहो-मेघः, २. २७ माआ-माता, ५. ३२ मेखो-मेघः (पैशाची), १०. ३ माउओ-मातृकः, १.२९ मोत्ता-मुक्ता, १. २० माइन्दो-चूतः (माकन्दः), ४.३३ | मोरो-मयूरः, १.८ माणसिणी-मनस्विनी, १.. २; मोहो-मयूखः, १.८ ४. १५ म्मिव-इव, ९. १६ ·.142 प्राकृतप्रकाशः [ म्हि- - , }-अ म्हि, म्हो, रुद्दो, रुद्रो-रुद्रः, ३. ४ -अस्मि etc., ७.७ रुन्ध-रुध्, (धातुः) ८. ४९ रुप्पं-रुक्मम्, ३. ४९ रअणं-रत्नम्, ३.६० रुप्पिणी-रुक्मिणी, ३. ४९ रअदं-रजतम्, २. २,७ रुम्भ-रुध् , (धातुः) ८. ४९ रच्छा-रथ्या, ३. २७ रुव-रुद्, (धातुः) ८. ४२ रणं-अरण्यम् , १. ४ रुसइ-रुष्यति, ८. ४६ रण्णो-राज्ञः, ५. ३८ रे-Particle, ९. १५ रण्णा-राज्ञा, ५.४२ रोच्छं-रोदिष्यामि, ७. १६ रत्तं-रक्तम्, ८. ६२ रोत्तूण-रुदित्वा, ८. ५५ रत्ती-रात्रिः, ३.५८ रोसाइन्तो-रोषवान् , ४. २५ रमाणिज्ज -रमणीयम्, २. १७ रमणीअं लग्गइ-लगति, ८. ५२ रामिज्जइ लच्छी-लक्ष्मी, ३. ३० -रम्यते, ८. ५८ लट्ठी-यष्टिः, ३. ३२ रम्म रसी, रस्सी-रश्मिः, ३. २, ५८ लस्कशे-राक्षसः (मागधी), ११.८ राअउलं, राउलं-राजकुलम्, ४.१ लहुई-लध्वी, ३. ६५ राआ-राजा, ५.३६ लाआ-राजा (मागधी), ११. १० राइणो-राज्ञः, ५. ३८ लिच्छा-लिप्सा, ३. ४० लिज्झइ-लिह्यते, ८. ५९ राइणा-राज्ञा, ५. ४२ राई-रात्रिः, ३. ५८ लुण-लू, (धातुः)८.५६ राचि-राजन् (पैशाची), १०.१२ लुव्वा रासहो-रासभः, २. २७ लूयते, ८. ५७ लुणिज्जा लुभइ-मार्टि ( मृज् ), ८. ६५ राहा-राधा, २. २७ रिच्छो-ऋक्षः, १. ३०, ३. ३० लोणं-लवणम्, १. ७. रिणं-ऋणम् , १. ३० लोद्धओ-लुब्धकः, १. २०; ३.३ रिद्धो-ऋद्धः, १. ३० (Including ब) रुक्खो-वृक्षः, १. ३२, ३. ३१ वअइ-शक्नोति, ८. ७० रुणं-रुदितम्, ८. ६२ वअणं-वचनम् , २. २, ४२ ·-विअ 143 शब्दसूची वअं-वयम् (शौरसेनी), १२. २५ | वप्फो-बाष्प, (उष्मन्), ३. ३८ वइदेसो-वैदेशः, १. ३६ वम्महो-मन्मथः, २. ३९; ३.४३ वइदेहो-वैदेहः, १. ३६ वम्मो-वर्म, ४. १८ वइरं-वरम्, १. ३६ वम्हञ्ज-ब्राह्मण्यः ( शौरसेनी), वइसंपाअणो-वैशम्पायनः, १. ३६ १२. ७ वइसाहो-वैशाखः,१, ३६ ब्रह्मणो-ब्राह्मणः, ३. ८ वकलं-वल्कलम् , ३. ३ बम्हा, वम्हाणो-ब्रह्मा, ५. ४७ वगी-वाग्मी, ३.२ वरइ-वृणोति, ८. १२ वंक-वक्रम् , ४. १५ वलही-वडाभिः, २. २३ वच्चइ-व्रजति, ८. ४७ वलिअं-व्यलीकम् , १. १८ वच्छरो-वस्तरः, ३. ४० वले-Particle, ९, १२ वच्छो-वृक्षः, १. ३२, ३. ३७ वसही-वसतिः, २. ९ ( declined ), ५. १-१३, वसहो-वृषभः, १. २७; २. ४३ २७; ६.६३ वहिरो-बधिरः, २. २७ वच्छो-वत्सः, ३. ४० वहुमुहं वच्छो-वक्षस्, ३. ३०; ४. १८ वधूमुखम्,४.१ वहूमुहं वनइ-त्रसति, ८. ६६ वहू-वधूः, ५.१९, २१, २९; वज्झओ-वाह्यकः, ३. २८ ६.६० वञ्चणीअं-वञ्चनीयम्, ४. १४ वा, वाअ-म्लै, (धातुः) ८. २१ वडिसं-वडिशम्, २. २३ वाआ-वाक्, ४. ७ वढइ-वर्धते, ८. ४४ वाअवडणं- See पाअवडणं वणं-वनम् , ४. १२ वाऊ-वायुः ( Declined ), ५. वण्णो-वर्णः, ४. १५ १४-१८, २७; ६.६०,६१ वण्ही-वह्निः, ३. ३३ वारह-द्वादश, २.१४. ४४ वत्तमाणं-वर्तमानम्, ३. २४ वावडो-व्यापृतः ( शौरसेनी ), वत्ता वार्ता, ३. २४ १२.४ वत्तिआ-वर्तिका, ३. २४ वाहित्तं-व्याहृतम् , ३.५२ वद्धो-वृद्धः, १. २७ वाहो-बाप्पः, ३. ३८, ५४ वन्दं-वृन्दम् , ४. २७ विअ-इव, ९.३, १६, १२.२४ , ·144 प्राकृतप्रकाशः [विअड्डी- - , विआरिलो - विकारवत् ,४.२५ १ विअड्डी-वितर्दिः, ३. २६ विसइ-ग्रसते, ८. २८ विअणा-वेदना, १. ३४ विसी-वृषी, १. २८ विअणो-व्यजनम्, १.३ विसूर-खिद्, (धातुः) ८. ६३ विआणं-वितानम् , २.२ विस्सासो-विश्वासः, ३. ५८ विहलो-विह्वलः, ३. ४७ विआरुल्लो वीरिअं-वीर्यम्, ३. २० विइण्हो-वितृष्णः, १.२८ वीसत्थो-विश्वस्तः, १. १७ विउद-विवृतम्, १. २९; २.७ विसम्भो-विश्रम्भः, १. १७ विउलं-विपुलम्, २. ७ वीसासो-विश्वासः, ३. ५८ विहिअं-बृंहितम्, १.२८ वहि-भी, (धातुः) ८. १९ विश्वो-विक्लवः, ३. ३ बुज्झइ-बुध्यते, ८. ४८ विक्किगइ वुट्टइ-मज्जति, ८.६८ }-विक्रीणीते, ८. ३१ विक्के वुत्तन्तो-वृत्तान्तः, १. २९ विच्छड्डी-विच्छर्दिः, ३. २६ वुन्दावनं-वृन्दावनम्, १. २९ विज्जा-विद्या, ३. २७ वअ-एव ९.३ विज्जुली- । विद्युत्, ४. २६; वेअणा-वेदना, १. ३४ विद्यु वेच्छं-वेत्स्यामि, ७. १६ विछुओ-वृश्चिकः, १. १५, २८; वजं-वैद्यम् , ३. २७ वेडिसो-वेतसः, १. ३, २. ८ विजो-विज्ञः (शौरसेनी), १२.७ वेडइ-वेष्टते, ८. ४० विजातो-विज्ञातः (पैशाची ), वेण्हू-विष्णुः, १. १२ १०. ९ वेत्तुण-विदित्वा, ८. ५५ विक्रझो-विन्ध्यः, ४. १४ वेभलो-विह्वलः, ३. ४७ विडवो-विटपः, २. २० वेलुरिअं-वैदूर्यम्, ४. ३३ विण्णाणं-विज्ञानं, ३. ४४ वेल्ली- वलिः, १.५ विण्ह-विष्णुः, १. १२; ३. ३३ विष्फरिसो-विस्पर्शः, ३. ५१, ६२ वो-वः, ६. २९, ३७ विंझो-विन्थ्यः, ४. १४ वोच्छं-वक्ष्यामि, ७. १६ विम्हओ-विस्मयः, ३. ३२ वोरं-बदरम्, १.६ } ·-सवजो शब्दसूची 145 बन्दं-वृन्दम्, ४. २७ शहिदाणि-सोवा (मागधी), ११. १६ शिआला etc. -शृगालः etc. (मागधी), ११. १७ सण्णा-संज्ञा, ३. ५५ सण्णं-लक्ष्णं, ३. ३३ सद्दह-श्रद् + धा, (धातुः) ८.३३ सद्दालो-शब्दवान्, ४. २५ सनानं-स्नानम् (पैशाची), १ सअढो-शकटः, २. २१ सअहुत्तं-शतकृत्वः, ४. २५ सआ-इ-सदा, १. ११ सइरं-स्वैरम्, १. ३६ संवत्तओ-संवर्तकः, ३. २४ संबुद-संवृतम्, १. २९ संवुदी-संवृतिः, २.७ संवेल्लइ-संवेष्टते, ८. ४१ संकन्तो-संक्रान्तः, ३. ५६ सङ्का-शङ्का, ४. १७ सक-शक्, ८.५२ सक्को-शक्रः, ३. ३ सचावं-सचापम्, २. २ सज्जो-षडजः, ३. १ सञ्जदो-संयातः, २.७ सञ्जादो-संयतः, २.७ सढा-सट', २.२९ सड-शद् (धातुः), ८.५१ सणेहो-स्नेहः, ३. ६४ सण्ठविरं सण्ठावि । संस्थापितम्, १. ११ सण्ढो-बण्दः, २. ४३ प्रा. प्र. १० सप्फं-शष्पम् , २. २६ सभरी-शफरी, २. २६ सभलं-सफलम्, ३. ३५ समत्थो-समस्तः, ३. १२ समिद्धी-समृद्धिः, १. २ सम्पत्ती-सम्पत्तिः, ४. १७ सम्पदि-सम्प्रति, २. ७ सम्भव-सम् + भव, (धातुः)८.३ सम्मड्डो-सम्मदः, ३. २६ सर-सू, (धातुः) ८. १२ सरदो-शरद, ४. १०, १८ सररुहं । सरोरुहं, ४. १ सरिआ-सरित्, ४. ७ सरिच्छं-सदृक्षम् ,१. २, ३. २० सरिसो-सदृशः, १. ३१ सलाहा-लाघा, ३.६३ सवहो-शपथः, २. १५, २७ सवोमुओ सवोमूओ सव्वज्जो-सर्वज्ञः, ३.५ सव्वजो-सर्वज्ञः (पैशाची), १४.१ ·- सिरोवेअणा-शिरोवेदना, ४.१ सो-सः, ६. २२.. 146 प्राकृतप्रकाश: [सवण्णो- सव्वण्णो-सर्वज्ञः(शौरसेनी), सीहो-सिंहः, १. १७ १२. ८. सुइदी-सुकृतिः, २. ७ सव्वत्थ-सर्वस्मिन् , ६. २ सुउरिसो-सुपुरुषः, २. २ सहमाणा-णी-सहमाना, ५.. २४ सुज्जो-सूर्यः, ३. १९ सहस्सहुत्तं-सहस्रकृत्वः, ४. २५ सुण-श्रु, (धातुः) ८. ५६ सहा-सभा, २. २७ सुण्डो-शुण्डः, १. ४४ साअरो-सागरः, २. २ सुन्दरं-सौंदर्यम, १. ५, ४४ सामिद्धी-समृद्धिः, १. २ सुत्तो-सुप्तः, ३.१८, ३. १; ७.६ सारिच्छं-सदृक्षम्, १. २ सुप (?)-मृज्, (धातुः) ८. ६७ सावो-शापः, २. १५ सुप्पणहा-ही-शूर्पणखा, ५. २४ सि-असि, ७. ६ सुमर-स्मृ, (धातुः) ८. १८; १२. सिआलो-शृगालः, १. २८ सिआसिअं-सितासितम्, ४. १ सुव्वइ-श्रूयते, ८. ५७ सिङ्गारो-शृङ्गारः, १. २८ सू-Particle, ९. १४ सिढिलो-शिथिलः, २. २८ सूई-सूची, २. २ सिणिद्धो-स्निग्धः, ३. १ सूरो-सूर्यः, ३.. १९ सिण्हो- शिश्नः, ३. ३३ सूसइ-शुष्यति, ८. ४६ सित्थओ-सिक्थकम्, ३. १ से-तस्य, तस्याः, ६..२ सिन्धवं-सैन्धवम्, १. ३८ सेच्च-शैत्यम्, १. ३५. सिभा-शिफा, २. २६ सेज्जा-शय्या, १. ५, ३., ७ सिं-तेषां, तासां, ६. १२ सेन्दूरं-सिन्दूरम्, १. १२ सिरं-शिरः, ४. १९ सेभालिआ-शेफालिका, २. २६ सिरवेअणा सेलो-शैलः, १. ३५ सिरी-श्री, ३.६२ : सोअमल्लं-सौकुमार्यम् , १. २२ सिलिट-श्लिष्टम्, ३.६० सोऊण-श्रुत्वा, ४.२३ सिविगो-स्वप्नः, १:३; ३.६२ सोच्छं-श्रोष्यामि, ७. १६ सीआसी-सितासितम्, ४. १ सोण्हा-स्नुषा, २. ४७ सीभरो-शीकरः, २. ३.. सोत्तं-स्रोतम्, ३.५२ ·-होहीअ] शब्दसूची 147 - , , सोमालो-सुकुमारः, २. ३० हसिरो-हसनशीलः, ४. २४ सोम्मो-सौम्यः, ३. २ हस्सइ ९८.५८ सोरिअं-सौर्यम्, २. २० सोस्सं-शुष्म, ३. २ हालिओ-हालिकः, १. १० हिअअं-हृदयम् , १.२८ हंसो-हस्वः, ४. १५ हितअकं-हृदयम्. ( . पैशाची ), हके-हगे-अहम् (मागधी), ११.९ १०. १४ हडके-हृदयम् (मागधी), ११.६ हित्थं-त्रस्तम् , ८. ६२ हणुमंतो हिरी-ही, ३. ६२ -हनुमान् , ४. २५ हणुमा हिरे-Particle, ९. १५ हत्थो-हस्तः, ३. १२, ५० हीरइ-ह्रियते, ८.६० हदो-हतः, २. ७ हु ( हू) अं-भूतम्, ८. २ हं-अहम् ( अस्मद्, declined ), हुण-हु, ८. ५६, ५७ ६.४०-५३ हुव-भू, ८.१ हम्मइ-हन्ति, ८. ४५ हुव्वा हरिस-हृष् , (धातुः) ८. ११ -हूयते, ८. ५७ हुविज्जइ हरिसो-हर्षः, ३. ६२ हुवीअ-अभवत् , ७. २३ हलद्दा-ही-हरिद्रा, १. १३५.२४ हुवसु-भव, ९. २ हलिओ-हालिकः, १. १० हो-भू, ८.१ हर्वि-हविः, ५. २५ भवति, हाशदु-दि-दे-द-हसित (मागधी), २० ११-११ होस्सं-भविष्यामि, ७. १४ etc. हसई, होहित्था । हसन्ती, ७. ११ -भविष्यामः, ७. १५ हसन्ती होहिस्सा हसन्तो-हसन् , ७. १० होहीअ-अभूत, ७. २४ - होज्ज-जा- भविष्यति, ७.

·II सूत्रसूची (N. B.-- The first figure refers to the chapter and the second to the number of the Sūtra ). अइ वले संभाषणे, ९. १२ अम्हेहिं भिसि, ६. ४७ अक्ष्यादिषु छः, ३. ३० अयुक्तस्य रिः, १.३० अचि मश्च, ४. १३ अयुक्तस्यानादौ, २. १ अज आमन्त्रणे, ९. १७ अलाहि निवारणे, ९. ११ अत आ मिपि वा, ७.३० अवाद् गाहेर्वाहः, ८. ३४ अत इदेतौ लुक् च, ११, १० अस्तेरच्छः, १२. १९ अत ए से, ७.५ अस्तेरासिः, ७. २५ अत ओत्सौ, ५. १ अस्तेर्लोपः, ७.६ अतोऽमः, ५. ३ अस्थिनि, ३. ११ अत्पथिहरिद्रा, १. १३ अस्मदः सौ हके, ११. ९ अदसो दो मुः, ६. २३ अस्मदो जसा वअंच, १२. ३५ अदातो यथादिषु, १. १० अस्मदो हमहमहअं सौ, ६. ४० अ दीर्घः संबुद्धौ, ११. १३ अहम्मिरमि च, ६. ४१ अद्दकूले वा लस्य, १. २५ अंकोठे लः, २. २५. अधो मनयाम्, ३. २ अः माश्लाघयोः, ३. ६३ अनन्त्य एच्च, १२. २८ अनादावयुजोस्तथयो, १२. ३ आङि च ते दे, ६. ३२ अन्त्यस्य हलः, ४.६ आङि मे ममाइ, ६. ४५ अन्मुकुटादिषु, १. २२ आ च सौ, ५. ३५ अमि इवः, ५. ३१ आच गौरवे, १. ४३ अम्मो दुःखसूचना, ८. १० आङो शस्य, ३. ५५ अम्हाहिंतो अम्हासुंतो, ६. ४८ आणोणमोरङसि, ५. ४४ अम्हे जस्शसोः, ६.४ आत्मनि पः, ३. ४८ अम्हेसु सुपि, ६. ५३ आत्मनोऽप्पाणो ५.४५ वा, ·सूत्रसूची 149 आदीतौ बहुलम्, ५. २४ आदेरतः, १.१ आदेर्यो जा, २. ३१ आनन्तर्ये णवरि, ९.८ आपीडे मः, २. १६ आम एसिं, ६.४ आमन्त्रणे वा बिन्दुः, ५. ३७ आमा सिं, ६. १२ आमो णं, ५. ४. आम्रताम्रयोर्बः, ३. ५३ आलाने लनोः, ४. २९ आल्बिल्लोल्लाल, ४. २५ आविः क्तभावकर्मसु, ७. २८ आवे च, ७. २७. आश्चर्यस्याच्छरिअं, १२. ३० आ समृद्धयादिषु वा, १. २ आहे इआ काले, ६ ८ इदम इमः, ६.१४ इदमेतत्किं, ६. ३ इदीतः पानीयादिषु, १. १८ इदीषत्पक्चस्वप्न, १.३ इदुतोः शसो णो, ५. १४ इदृष्यादिषु, १. २८ इर किर किल, ९.५ इवस्य पिवः, १०.४ इवस्य विभ, १२. २४ इः श्रीहीक्रीत, ३. ६२ ईअ भूते, ७. २३ ई च स्त्रियाम्, ७. ११ ईसिंहजिह्वयोश्च, १. १७ ईदूतोईस्वः, ५. २९ ईद्वैये, १. ३९ ईदूभ्यः स्सा से, ६.६ इ गृध्रसमेषु, १२.६ इच बहुषु, ७.३१ इजसशसोर्दीर्घश्च, ५. २६ इटमिपोर्मिः, ७. ३ इत एत् पिण्डसमेषु, १. १२ इतेस्तः पदादेः, १. १४ इत्पुरुषे रोः, १. २३ इत्सदादिषु, १. ११ इत्सैन्धवे, १. ३८ इत्वद्वित्ववर्ज राज, ५. ४६ इदद्वित्वे, ५. ४३ उत ओत्तुण्डरूपेषु, १. २० उत्तमे स्सा हा च, ७. १३ उत्तरीयानीययो| वा, २. १७ उत्सौन्दर्यादिषु, १. ४४ उत्समोलः, ८. ४१ उदिक्षुवृश्चिकयोः, १. १५ उदुम्बरे दोर्लोपः, ४. २ उदूतो मधुके, १. २४ उदृत्वादिषु, १.२९ उदो विजेः, ८. ४३ उद्धम, उद्धमा, ८. ३२ ·150 प्राकृतप्रकाशः उपरिलोपः कग, ३. १ उर्जसशसटा, ५. ३३ उलूखले ल्या वा, १. २१ उसुमु विध्यादि, ७. १८ उ: पद्मतन्वीसमेषु, ३. ६५ ओतोऽद्वा प्रकोष्ठे, १. ४० ओदवापयोः, ४. २१ ओ बदरे देन, १.६ औ सूचनापश्चात्ताप, ९.४ औत आत्, १, ४१ ऋत आरः सुपि, ५. २१ ऋतोऽत्, १. २७ ऋतोऽरः, ८. १२ ऋत्वादिषु तो दः, २.७ " लतः क्लप्त इलिः, १.३३ एकाचो हीअ, ७. २४ ए च सुप्यडिडसोः, ५. १२ ए च क्त्वातुमुन्तव्येषु, ७. ३३ एत इवेदनादेवरयोः, १. ३४ एतदः सावोत्त्वं वा, ६. १९ एन्नीडापीडकीदृशे, १. १९ एन्नूपुरे, १. २६ ए भ्यसि, ६: ६२ एवस्य उजेव्व, १२. २३ ए शय्यादिषु, १. ५ एषामामो ण्हं, ६. ५९ कगचजदपयवां, २. २ कन्यायां न्यस्य, १०. १० करेण्वां रणोः, ४. २८ कबन्धे बो मः, २. १९ कार्षापणे, ३. ३९ कालायसे यस्य वा, ४. ३ कासेर्वासः, ८. ३५ किणो प्रश्ने, ९. ९ किमः कः, ६.१३ किराते चः, २. ३३ किंयत्तदभ्यो, ६. ५ कुब्जे खः, १. ३४ कृगमोर्दुअः, १२. १० कृञः का भूतभविष्यतोश्च, ८. १७ कृत्रः कुणो वा, ८. १३ कृअमृगमा क्तस्य डः, ११. १५ कृदाश्रुवाच, ७. १६ कृष्णे वा, ३.६१ कैटभे वः, २. २९ कान्तादुश्च, ११. ११ क्ते, ६.३२ ते तुरः, ८.५ ऐत एत्, १. ३५ ऐरावते च, २. ११ ओ च द्विधाकृञः, १. १६ ·सूत्रसूची- 151 . क्तेन दिण्णादयः, ८.६२ क्ते हुः, ८.२ क्त्व इअः, १.२. ९ क्त्व ऊणः, ४. २३ क्त्वस्तून, १०.१३. क्त्वो दाणिः, ११. १६ क्मस्य, ३.४९ क्रीनः किणः, ८. ३० क्रुधेर्जूरः, ८. ६४ क्लिष्टश्लिष्टरत्न, ३.६० क्वचिद् ङसियोर्लोपः, ५. १३ क्वचिद्युक्तस्यापि, १. ३१ कथेदः, ८. ३९ क्षस्य स्कः, ११.८ क्षमावृक्षक्षणेषु वा, ३. ३१ क्षियो झिजः, ८. ३७ खघथधमां हः, २. २७ खादिधाव्योः खाधौ, ८. २७ खिदेर्विसूरः, ८. ६३ गद्गदे रः, २. १७ गमादीनां द्वित्वं वा, ८. ५८ गर्ते डः, ३. २५ गर्दभसंमर्दवितर्दि, ३. २६ गर्भिते णः, २. १० गृहे घरोऽपतौ, ४. ३२ असेर्विसः, ८. २८ अहेर्गेण्हः, ८. १५ ग्रहेर्दी? वा, ८.६१ घूर्णे?लः, ८. ६ घेत् क्त्वातुमुन्तव्यषु, ८. १६ डसश्च द्वित्वं वान्त्यलोपश्च, ५. ४२ ङसा से, ६. ११ ङसि तुव तुमो, ६. ३१ ङसेरादोदुहयः, ५. ६ ङसो वा, ५. १५ डसो हो वा दीर्घश्च, ११. १२ डसौ तत्तो तइत्तो, ६. ३५ डेरोम्मि, ५.९ डेर्दैन हः, ६. १६ ॲर्हि, ६.७ डेः स्सिम्मित्थाः, ६. २ औ च मइ .मए, ६. ४६ डौ तुमम्मि तुमस्सिं, ६. ३८ डौ ममम्मि ममसि, ६. ५२ चतुरश्चत्तारो चत्तारि, ६.५८ चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना, १. ९ चतुर्थ्याः षष्ठी, ६. ६४ चन्द्रिकायां मः, २.६ चर्चेश्चंपः, ८. ६५ चवर्गस्या स्पृष्टता तथो, ११.५ चिश्चिणः, ८. २९ चिट्ठस्य चिष्टः, ११. १४ चिह्ने न्यः, ३. ३४ चौर्यसमेषु रिअं, ३. २० च्चो व्रजनृत्योः, ८. ४७ । छायायां हः, २. १८ जल्पेलों मः, ८. २४ ·152 प्राकृतप्रकाशः जसशसोलोपः, ५. २ जसशस्ङस्याम्सु दीर्घः, ५. ११ जलशस्ङसां णो, ५. ३८. जसश्च ओयूत्वम्, ५. १६ जसो वा, ५. २० जिघ्रतेः पापाऔ, ८, २० जभो जंभाअः, ८, १४ जो यः, ११. ४ नः च, १० ज्ञस्य जः, १०.९ न्यायामीत्, ३. ६६ टाङसिडस्ङौनामादिदु, ५. २२ टायोस्तइ तए तुमए, ६. ३० टोणा, ५. १७ टो णा, ५. ४१ टामोर्णः, ५. ४ टो डः, २. २० ठाझागाश्च वर्त, ८. २६ ठो ढः, २. २४ डस्य च, २. २३ डुकृञः करः, १२. १५ णवरः केवले, ९. ७ णवि वैपरीत्ये, ९. १३ णिच एदादेरत आत्, ७. २६ णिर्जम्शसोर्वा क्लीबे, १२. ११ णो नः, १०.५ णो शसि, ६.४४ ततिपोरिदेतौ, ७. १ तद ओश्च, ६. १० तदेतदोः सः सावनपुंसके, ६. २२ तल्त्वयोदत्तिणी, ४. २२ तालवृन्ते ण्टः, ३. ४५ तिण्णि जसशसभ्याम् , ६. ४६ तिपात्थि, १२. २० तुज्झ तुम्हे जसि, ६. २८ तुज्झेसु तुम्हेसु सुपि, ६. ३९ तुज्झेहिं तुम्हेहिं, ६. ३४ तुमाइ च, ६.३३ तुम्हाहिंतो तुम्हासुंतो, ६. ३६ तुं चामि, ६. २७ तूर्यधैर्यसौन्दर्या, ३. १८ तृण इरः शीले, ४. २४ तृपस्थिपः, ८. २२ तो इसेः, ६. २० तो दो डसेः, ६. ९ त्तोत्थयोस्तलोपः, ६. २१ त्यथ्यध्यानां चछजाः, ३, २७ त्रसेर्बुजः, ८. ६६ स्तिः, ६.५५ त्वरस्तुवरः, ८.४ थास्मिपोः सिसे, ७. २ ददातेर्दै दइस्स लटि, १२. १८ दशादिषु हः, २. ४४ दाढादयो बहुलम् , ४. ३३ दिक्प्रावृषोः मः, ४. ११ दिवसे सस्य, २.४६ . .

·सूत्रसूची 153 दूङो दूमः, ८. ८ निपाताः, ९.१ दृशेः पुलअणिअक्क, ८. ६९ निरो माङो माणः, ८. ३८ दैत्यादिष्वइ, १. ३६ नीडादिषु, ३. ५२ दैवे वा, १. ३७ नुदो णोल:, ८.७ दोलादण्डदशनेषु, २. ३५ नो णः सर्वत्र, २. ४२ द्रे रो वा, ३. ४ नोत्सुकोत्सवयोः, ३. ४२ द्विवचनस्य बहुवचनम् , ६. ६३ न्तमाणौ शतृशानचोः, ७. १. द्वेर्दुवे दोणि वा, ६.५७ न्तिहत्यामोमुमा बहुषु , ७. ४ द्वेर्दो, ६. ५४ न्तुहमो बहुषु, ७. १९ धातोभविष्यति हिः, ७, १२ मो मः, ३. ४३ धातोर्भावकर्तृकर्मसु, १२. २७ व्यह्योझः, ३. २८ पटेः फलः, ८.९ न डिङस्योरेदातो, ६. ६१ पत्तने, ३. २६३ नोहलि, ४. १४ पदस्थ, ६.२५ न स्थः,६.१७ पदेः पालः, ८. १० न धूर्तादिषु, ३. २४ पनसेऽपि, २. ३७ न नपुंसके, ५. २५ परुषपरिघपारखासु फः, २. ३६ न रहोः, ३. ५४ पर्यस्तपर्याण, ३. २१ न लटि, १२. १३ पितृमातृजामातॄणामरः, ५. ३४ न विद्युति, ४. ९ पुत्रेऽपि क्वचित्, १२.५ न बिन्दुपरे, ३.५६ पृष्ठाक्षिप्रभाः स्त्रियां वा, ४. २० न शिरोनभसी, ४. १९ पैशाची, १०.१ नसान्तप्राबुटारदः, ४. १८ पो वः, २. १५ न स्तम्बे, ३. १३ पौरादिष्वउ, १. ४२ नपुंसके स्वमोरिद, ६. १८ प्रकृतिः शौरसेनी, १०.२ नातोऽदातौ, ५. २३ प्रकृतिः शौरसेनी, ११. २ नानेकाचः, ७. २२ प्रकृतिः संस्कृतम्, १२. २ नान्त्यद्वित्वे, ७. ९ प्रकृत्या दोलादण्डदशनेषु, १२. ३१ नामन्त्रणेसावोत्वदीबिन्दवः, ५.२७ । प्रतिसरवेतसपताकासु डा, २. ८ ..

·154 प्राकृतप्रकाशः प्रथमशिथिलनिषधेषु ढः, २. २८. भविष्यति मिपा स्सं वा, १२. २१ प्रदीप्तकदम्बदोहदेषु दो लः, २. १२ | भाजने जस्य, ४. ४ प्रादेर्भवः, ८. ३ भिदिच्छिद्योरन्त्यस्य न्दः, ८. ३८ प्रादेर्मीलः, ८. ५४ भिन्दिपाले ण्डः, ३. ४६ फो भः, २. २६ भियो भाबीहौ, ८. १९ वर्गाणां तृतीयचतुर्थ, १०. ३ भिसा हिं, ५. ५ वर्गेषु युजः पूर्वः, ३. ५१ भुजादीनां क्त्वातुमुन् , ८. ४५ वर्तमानभविष्यदनद्यतन, ७. २० भुवो होहुवौ, ८. १ वसतिभरतयोर्हः, २. ९ भो भुवस्तिङि, १२. १२ बाष्पेऽश्रुणि हः, ३. ३८ भ्यसो हिंतो सुंतो, ५. ७ विअ वेअ अवधारणे, ९. ३ मज्झ णो अम्हे, ६. ५१ विद्युत्पीताभ्यां लः, ४. २६ मत्तो मइत्तो ममादो, ६. ४८ विप्रकर्षः, ३. ५९ मध्याह्ने हस्य, ३.७ बिसिन्यां भः, २. ३८ मध्ये च, ७. २१ विह्वले भहौ वा, ३. ४७ मन्मथे वः, २. ३९ वुट्टखुप्पो मस्जेः, ८. ६८ मयूरमयूखयोर्खा वा, १.८ वृक्षे वेन रुवा, १. ३२ मलिने लिनोरिलौ वा, ४. ३१ वृधेः, ८. ४४ मं ममं, ६. ४२ वृन्दे वो २, ४.२७ मागधी, ११.१ वृश्चिके छः, ३. ४१ मातुरात्, ५.३२ वृषकृषमृषहृष, ८. ११ मांसादिषु वा, ४. १६ बृहस्पतौ बहोर्भहौ, ४. ३० मिना स्सं वा, ७. १४ वेष्टेश्च, ८. ४० मिपो लोटि च, १२. २९ वेः के च, ८. ३१. मिमोमुमानामधो हश्च, ७. ७ वो च शसि, ६. २९.' मृजेलृभसुपौ, ८. ६७ वो भे तुज्झाणं, ६. ३७ मृदो ल:, ८. ५० व्यापृते डः, १२. ४ मे मम मइ मज्झ, ६. ५० ब्रह्मण्यविज्ञयज्ञ, १२.७ मो बिन्दुः, ४. १२ ब्रह्माद्या आत्मवत्, ५. ४७ मोमुमैहिस्सा हित्था, ७. १५ , ·सूत्रसूची 155 लाहले णः, २. ४० नज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशेषु णः, ३. ४४ म्मिवमिवविआ इवार्थे, ९. १६ म्लै वावाऔ, ८. २१ वक्रादिषु, ४. १५. यक ईअइज्जौ, ७. ८ यमुनायां मस्य, २. ३ ययि तदर्गान्त्यः, ४. १७ यष्टयां ल:, २. ३२ यावदादिषु वस्य, ४. ५ युक्तस्य, ३. ९ . युधिबुध्योझः, ८. ४८ युष्मदस्तं तुमं, ६. २६ राज्ञो राचि टाङसिस्षुि वा, १०. १२. राज्ञश्च, ५. ३६ रुदेवः, ८. ४२ रुधेन्र्धम्भौ, ८. ४९ रुषादीनां दीर्घता वा, ८. ४६ रो रा, ४.८ रेअरोहरे संभाषण, ९, १५ तस्य टः, ३.. १२ यर्जयोSः, ११. ७. यशय्याभिमन्युषु जः, ३. १७ यस्य रिअ,.१०.८ शकादीनां द्वित्वम् , ८. ५२ शकस्तरवअतीराः, ८.७० शद्लपत्योर्डः, ८. ५१ शरदो दः, ४. १० शषोः सः, २. ४३ शस एत्, ५. ३९ शीकरे भः, २.५ शृगालस्य शिआल, ११. १७ शेषाणामदन्तता, ८. ७१ . शेषादेशयोर्द्वित्वमनादौ, ३. ५० शेषं माहाराष्ट्रीवत्, १२ ३२ शेषः संस्कृतात्, ९. १८ शौरसेनी, १२. १ श्चत्सप्सां छः, ३. ४० श्मश्रुश्मशानयोरादेः, ३.६ श्रदोघो दहः, ८. ३३. श्रुवादीनां त्रिष्वप्यनु, ७. १७ श्रुहुजिलूधूनां णोऽन्त्ये इस्वः, ८. ५६ लवणनवमल्लिकयोर्वेन, १.७ लादेशे वा, ७. ३४ लिहेर्लिज्झः, ८. ५९ लोपोऽरण्ये, १.४ षट्शावकसप्तपर्णानां छ:, २. .४१ षसोः शः, ११.३ कस्कक्षां खः, ३. २९ ष्टस्य ठः, ३. १० ष्टस्य सटः, १०.६ ..

·156 प्राकृतप्रकाशः ठाध्यागानां ठाअ, ८.२५ पस्य फा, ३. ३५ मपश्मविस्मयेषु म्हः, ३. ३२ . सटाशकटकैटभेषु, ढः, २. २१ संधावचामलोपविशेषा, ४. १ समासे वा, ३.५७ सर्वज्ञतुल्येषु अः, ३, ५ सर्वज्ञङ्गितयोर्णः, १२, ८ सर्वनान्नां डेस्सि वा, १२. २६ सर्वत्र लवराम, ३.३ सर्वादर्जस एत्वम्, ६.१ संख्याय न, २, संज्ञायां वा, २.४५ सि च, ३. ३७ सुपः सुः, ५.१० सुभिस्सुप्सु दीर्घः, ५. १६ सूकुत्सायाम्, ९. १४ सूयें बा, ३. १९ सेवादिषु च, ३.६८ सोविन्दुर्नपुंसके, ५, ३० स्तम्भे खः, ३. १४ स्तस्य थः, ३.१२ स्त्रियामात्, ४.७ स्त्रियामात एत्, ५. ६२ स्त्रियामित्थी, १२. २२ स्त्रियां शस उदाता, ५. १९ स्थविहः, १२. १६ स्थाणावहरे, ३. १५ म्लस्य सनः, १०.७ स्तुघायां हः, २. ४७ स्नेहे वा, ३.६४ स्पस्य सर्वत्र स्थितस्थ, ३. ३६ स्फटिकनिकषचिकुरेषु कस्य हः, २.४ स्फटिके लः, २. २२ स्फुटिचल्यो, ८. ५३ स्फोटके, ३. १६ स्मरतेर्भरतुमरौ, ८. १७ स्मरतेः मुमरः, १२. १७ स्सस्मिमोर वा, ६. १५ स्सो डसः, ५.८ हन्तेर्मः, ८.४५ हरिद्रादीनां रो ल:, २. ३० हश्च सौ, ६. २४ हुं क्खु निश्चयवितर्कसंभावनेषु, ९.६ हुं दानपृच्छानिधारणेषु, ९. २ हनोहरिकीरौ, ८. ६० हृदयस्य हडक्का, ११.६ हनष्णपणभां हः, ३. ३३ ह्रह्मा नलमां स्थितिरूयम्, ३.८ " .

·2 0 8 3 2 0 10 3 0 11 10 21 Four unpublished Upanishadic texts 4177, 71.4, 109, 1197) tentatively edited & translated for the first time qay (eritaaniaga chap. 1) Text & Trans. 22. K.G.Oak-अमरकोश with क्षीरस्वामिटीका 23. N. N. Kulkarni.-1979, and FarfTMARET (Tr) 2nd edition. 24. Prof. Pathak-ha with In'roduction, Notes. Trans. 25. Pathak Shastri- and Upanishads with Comm. of Shankara, Ramanuja and his own बालबोधिनी 26. SETTOTETTTTT7 with #11 of frtarTTO & editor's acarit. 27. मुण्डकोपनिषत् with शांकरभाग्य, editor's बालबो- raftet at and an exhaustive introduce tion in Sanskrit 28. Diskalkar-Selections from Sanskrit Inscrip. tions Vol.I, Pt. 1 Text. ( Re. 1 ) Pt. II notes & Transl. ( Rs. 3) 29. Haas G-Recurrent & parallel passages in the Principal Upanishads and the Bhagavadgita 30. Dr. Karmarkar-Comparison of the Bhashyas of Shankara, Ramanuja, Keshava Kashmirin and Vallabha. on some Crucial Sutras 31. Dr. Oppert-Vaijayanti Kosha (arrgatas) of Yadavaprakasha, Sk. English Dictionary 32. Text, English Translation and Notes & Intro. 33. Dr. Mujumdar_Corporate Life in Ancient India, 2nd edition. 34. Prof. Dravid_Veni-samharama Qorriga)... 4 0 10 18 10 0 ... 2 0 ... . 7 8 3 0 ·Oriental Book Agency, Poona 9 .. ... OUR OWN PUBLICATIONS Rs. As 1. Prof. D. V. Gokhale-ARHOE with their 06 2. तर्कसंग्रह ( मूलमात्र) 04 3. HOTEGET with TFTHIS 2 0 4. Prof. C. V. Joshi Manual of Pali 2nd edition, revised and endurred ... 2 0 5. Dr. P. L. Vaidya-91hare Cowel's edition revised and enlargel... 30 6. Mr. S. N. Tadpatrikar - Krishna Problem 10 7. "Prof. V. V. Sovani- A critical study of the Samkhya system on the line of the Sākmhya Karikā, Sankhya Sutra and their commentaries. 10 8. Prof. S. M. Paranjape-Pratima of Bhasa- ( with Intro. Trans, & Noles ) 3 0 9. C. V. Vaidya-History of Mediæval Hindu India. Harsha and his times Vol. 1.. 10. Early history of the Rajputs Vol. 2... 78 11. Downfall of Hindu India Vol. 3... 78 12. Dr. Ghate-Rigveda, Lectures on, edition 3 0 13. Saptapadarthi ( Tereff) with notes &c., 18 14. Dr. Belvalkar... Systems of Sanskrit Grammar 3 0 15. Uttara Ramacharita, Sanskrit Text. ... 16. -do Marathi Translation 2 0 17. Kavyadarsha (FETE) Sk. Text. & Trans. 3 O 18. Bhandarkar Commemoration. Vol. 12 & 16 19. Brab masutra Shankara-bhashya II. land2 (Tezcl with notes and translation ) 60 20 An essay on Mathara-Vritti (Commentary on sankhya-karikrus by Matharu) 1 0 ..a > !

·No text on this page.