·COPIES 500
DUBRARY
FIRST EDITION:
Published with the financial aid of the University Grants Commission
and the Gujarat State
Ponted by Ramanlal J Patel Manager The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press (Sadhana Press) Near Palace Gate,
Palace Road Baroda and published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr Bhogilal J Sandesara,
Director Oriental Institute Batoda, February 1964
BO*3 17-7
41481
Price Rs. 10-00
VIDA
RATIYA
THAVE
o
w
Copies of this work can be had from
Manager:
THE UNIVERSITY PUBLICATIONS SALCS UNIT
Near Palace Gate, Palace Road, Baroda.

·CONTENTS Introduction 1-32 What is Mallapurana > 1-3. Manuscripts 3-8; Summary of Malla. purāna 8-12; Classification of Mallas 12-13; Classification of exercises 13-20, Time of exercise 20; Massage 20-21, Use of the training 21; Wrestling matches 21, Arena 21; Wrestling 22; Wrestling grips 22; Prize distribution 22, Mallas of Mallapurāna 22-25; Vajramusti wrestlers--their training and wrestling 25-28; Economic conditions 28; Diet 28; Modern evolution of their exercises 28-29; Vajramușți or Muştı 29-32. Text of Mallapurana 1-89 Index 90-95 PLATES Plate I The first page of the Ms. B — Bhāndārkar Oriental Research Institute Collection, Poona. I Plate II The last page of the Ms B --Bhāņdärkar Oriental Research Institute Collection, Poona Fig. I Workship of Nimbajādevi in the arena 26-27 Fig. 2 Wrestlers leaving the gymnasium 26-27 Fig. 3 Vajramuşti Wrestling · Beginning + + 30-31 Fig. 4 Vajramuşti Wrestling : Muddle stage 30-31 Fig. 5 Vajramuşti wrestling : End 30-31 30-31 Fig. 6 The Vajramuştı--the smaller Vajramuştis are for games and the bigger for warfare ·Acknowledgements The authors are most grateful to Shri J. S. Pade, Dr. U. P. Shah and Dr. S.D. Parekh for their willing cooperation, suggestions and help rendered at various stages of the preparation of this work. They are also indebted to Shri Sitaram and Laxminarayana Sagar, the Vajramusţi wrestlers who supplied a copy of the printed text as well as gave very valuable information, and an opportunity of photographing their activities. We are also thankful to the Bhandarkar Oriental Research Institute for the loan and use of the Manuscript of Mallapuråņa. We are highly grateful to the Madras Museum for a photograph of Vajramusti published as Figure 6. Baroda 26'1/64 B. J. SANDESARA R, N. MEHTA ·INTRODUCTION 1. t'hat is Mallapurāna Mallapuråņa is a Purăna of the Jyeșthi Mallas or a caste of professional wrestlers found in Gujarat, Rajasthan, Maharashtra, Mysore and other parts of India. They claim Gujarat as their place of origin. The term 'Purāna' is used in India from a very long time in the sense of Purānam Akhyānam ic. the ancient story. The term is loosely used to denote Itihāsa, which also narrates the old story. The Indians have used the terms Puranam, Akhyāna and Itihāsa in a loose way and often they are used as synonyms. In India from a very early period the Ākhyānas, Itihasa and Purānas are found and they are mentioned as a branch of study, " in fact the Itihāsapurāna is actually called the fifth Veda".. The stories under this literature were literary public property which was drawn upon by the Buddhists, Jains as well as by the Epic poets. But our 'Purāna' texts are comparatively late and" at least from the Sutra literature, the real existence of works whose contents approximately agreed with our Purāņa texts could be proved."? From this high antiquity upto the present day Puranas were written. Some books claim for themselves the proud title of Purīņas while others rest content with the claim of the part of an old Purāņa. Puranas are defined as consisting of five characteristics: (1) Sarga: creation (2) Pratisarga : recreation (destruction or Pralaya and recreation) (3) Vamsa: geneology (4) Manvantara: time cycle from one Manu to the other (5) Vamśānucarita : the history of the dynasties. When the Paurānic literature is surveyed it is found to contain data which are either more or less than that expected by the above-mentioned standard definition. Some Purāņas are sectarian, some deal with the rights and duties of Caste and Aśrama and occasionally parts of Sankhya and Yoga Philosopiy, Onanurveda fine arts and many other diverse subjects are interwoven. In the Pauranic literature there are eighteen Mali-Parāņas: Bhrama, M. Winternitz, A history of Indian Literature, p. 3II, University of Calcutta, 1927. : Ibid. p. 313. Ibid. P. 519. Besitles this definition, there are others which give the characteristics of the Puranas. These ten characteristics are for Maha Purāṇas and the five characteristics are for Vpapurāņas. Winternitz, op. cil. 522, (n. 2. 3 ·2 Padma, Vaişpaia, Sanya, or Vayaviya, Bhāgavata, Naradiya, Markandey 2, Agneza, Bhavisyat or Bhavişya, Bhramavaivarta, Lainga, Väräha, Shanda, Vămana, Kaurma, Matsya, Garuda, Brahmānda." Besides these Mahi Puranas, there are Upapurăpas, mentioned in the Puraņas themselves. Some of the Upapuräpas deal with the Tirtha Mahātmyas, Stotras, Kalpas and Akhyānas or Upåkhyānas. These Upapurānas do not essentially differ from the Puranas but they are more exclusi ely adapted to suit the purpose of local cult and the religious needs of separate sects. In this characteristic hteratare a large class of Puranas hase intruded They ene the ancient stories about the orgia of certain castes These Puranas occasionally claim to be the part of some Maha Purīgas, but often stand in their own right as Porānas. The Nägarh handa is of the former i anety, where. as Dallapuräpa belongs to the later variety Besides such Purinas, there are others like Dharmáranya, Srimala Purana, Anāvil Purāņa, Saya Purana, Kāhkä Purina, which are the books narrating the bistory of castes: They could be considered as caste Puriņas and may be considered to be the extension of Vamsinucarita, in the scace that they devote themselves to the luustory of some Vamsa, in a broad sense, and in this variety would be included the whole literature of the bards, and histories of different castes Inspite of the fact that these Caste-Purinas claim to gue the story of the castes, there are much religious data which have nothing to do with pure history. Some historical material is occasionally seen through this mesh of semi religious and semi fictitious account of the origin of the castes The present Purana would be classed in these Caste Puräpas The term Malla is used to denote a wrestler or a boxer In this sense the term is known from very ancient times. But it is used in the present content to mean not only a wrestler, but a sub-section of brahmins from Modheri generally known as Mogha Brahmins, who were professional wrestlers. Here the word Malla is therefore used in rather a restricted sense. The above discussion, clearly brings out the characteristics of the Mfalla Puråņa, which is the "Old story of the caste of Jallas from Moçlhera'. It 15 Wintemnitz, op at, p 531 Wantemnitz, op. c . P 579 Numerous castes in Gnjarat have their own l'urinas. The following is a small list of it. Dharmárany a for Mogh Brahmins and Bannas, Srimäla. purana for Srimili Brahmins and Banis, Nagarkhanda for Någars, Anåvil Turipa for Anus1 Brahmins, Váyu Purana for lazada Brahmins and Baniás, halk) Purana for coppersmiths. There is also a saputapurana for the caste of barbers. 3 1 + .

·3 1 interesting to note that besides giving the mythological history of the art of Wrestlers or athletes, the work gives much information about the practices of the Indian Mallas, their classification, notes on their diet, preparation of ground for exercise and other details that are noted in the section on the summary of the Mallapurana. Manuscripts The Mallapurāņam is known from two works, in the form of a manuscript and a printed book. The MSS is preserved in the Bhandarkar Oriental Institute, Acc. No. 369 of 1892-95. This is a paper manuscript in Devanagari Script and is dated 1731 Samvat (1674-75 A.D.). Tlie detail of the MSS is given below. Henceforth it is poted as B.MS. The details of the B.MS, are as ws:- Place of Deposit - Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. Acc. No. 369 of 1892-95. Tıtle-Mallapurāṇam Author-Unknown, Age-Samvat 1731. Extent-Folios 78. No. of lines in each Folio-about 12. No. of letters in each line-about 36. Material--Paper, Script-Devanagari of Western India. Style-Written in one uniform handwriting, Size-27.3 cms. X 11.4 cms. Condition--Fair with some parts moth-eaten, Colophon-Samvat 1731 Varse Pauşa Sukla Paksa II Somavåre # Subham 11 likhitam dunichandreņa Eventhough this manuscript has its colophon the subject matter is incomplete, as it abruptly ends after Chapter IX with the colophon of the scribe. The other copy is a small printed book that was published from Baroda in Saka 1833. This text contains besides the Mallapurāņa, the information about Gotra, Pravara, Sandhya, Upasanã and other details. The text here is more or less complete but differs in part from the B.MS. The differences are noted at relevant places in the present edition. A related work viz. Mallasastra by Devisisäha is noted by Dr. E. D. Kulkami of Poona in a paper presented to the All India Oriental Conference at Shrinagar. But this MS. belonging to the Bikaner library is not studied in this work as it was not available. - I ·4 The present text, therefore, depends upon a manuscript and printed version of the dlallapurūņam. The B. MS. is written in the Devanagart Script and does not differ much from the contemporary writings. The usual mediacval form of writing is seen the presence of Şa. instead of Sa. Besides the avagraha is rarely used. The anusvåra is commonly used for Na. Na is used for Na. The irregularities of the use of Sa and Sa is often noticed. Ba and Va are of same form. Some irregular sandhis are noted. Wrong Sloka numbers are also seen. Generally the writing is chaste, in metre and style. Occasionally local dialect is seen in a number of phrases', and hence it betrays the place of origin of the text. The printed book seems to have relied on a more or less complete MS. It was published by Bāburão', alias Vyankat Sarmã, the son of Govind alias Minappă the son of Vyankat is Saka 1833-1911 A.D. at Baroda. It was printed by Jajāsanlar R. at Veerkshetra Press Co. Ltd.; near Chimanābāi Tower, Baroda. The work was financed by Kaſibãi the daughter-in-law of Vyankamă, the wife of elder Vyankat. It was priced at Re. 1-00. This book contains four works (1) Sukla Yajurvediya Madhyandin Vājasaneya Ahnikam (2) Devamallotpatti (3) Kloďhbrāhmaṇotaptti (5) Mallapurānam. As already noted this is a more complete text of Mallapuranam. It is noted as P'."'B' comes to an end after the Chapter dealing with food, but 'P' is a more complete text. Hence after 9th Chapter the present edition entirely relies on the printed text. Necessary corrections are carried out in the text for making the spellings uniform. It may further be noted that the two copies were complimentary as they supplemented the missing data from each other. Still, however, these manuscripts have many lacuna which can be easily seen in the discussion in Chapter III, Chapter IV. Even 'the 4t arts as noted in Chapter VI are not correctly recorded. In the Chapter X the list of middle type of exercises is broken. The list of the exercises and lägas is also defective. The same is the case in the Chapter XI, XIV etc. All these lacuna suggest that an effort is essential to trace other manuscripts of the work for completing parts of this text. The copyist of the MS. was probably not conversant with the subjectmatter and hence many mistakes. Partly they may be due to oversight, carelessness and not comparing the copy with the original or he might have copied from a defective text, Bāburão Minappă still survives and lives in Hyderabad, Deccan and works as Sitar Master. He was not a Government pahalwin. ! L ·Plate 1 T7 स्विक्षिनागपूतनम् सरलपेनमा नागरगोन।।। । एकनिमन्कमलाकार रिमानंदमापातक्षाराधेप्परतदाधवकलोलनोलोन्करैःययस्यापिसनतिषमधन वापारलचोदयाचवारीवितरंनुवांछितफलधाहरेत्वारापनमस्कत्यनरंचव रोजमंगवासरस्वती मानिनोनयनदार सेनानारउवाचावाधावपातोवल सम्पमतोमयाविधानविविधाःस्लामिवर्णभदास्त्वनेकधामनदिधात्वयात्रोतातात सिन पुगानिस्तरेराममस्तिस्याको हलहिले गरोनाचे।टण्त्रशुभांविधाकथ्या मायानपायाभ्यासालसम्पशनलजयतिसत्वरः।परापुरासेल्नेदेत्येचारेचनि पालमपुरा राज्ये भोगान्भुकावयासप्रश्न वलभचपरमात्मदयान्विती मयूरवंबालनाबानगरमुत्तमाापा दाह्मणान्पूरामेणास्थितिस्तनपातहar स्वादरकारम्पाचलिततर्थसप्तमुरवप्रयापक शिनपार्वतो विविधानवनाबानो विकिपास वास्तसालानारदम्याच कितनमयूर वैवानंनानानगरमुत्तमामालिन्देश The first page of the MS B-Bhandarkar Oriental Research Institute Collection, Poona.

·Plate II
क
नतकर
चैवहिगना निहायरलेशीतलननियन.माजमासमयगुणस्निग्धक्षिकरपरsearn
वन्यामागमidNETARहातधावातपरणसरसतासचारकफवातस्तथा
मायभोजना निगावगायचटकाभौजनहाननाबददलनेनवजायारामने
तरारोधानभवानप्रवलोनापत्यनल्यधनोधारलनलोवायुनेरित गोधूमपिटकेनापि
पाववालगिएकरोतिमयशोमतेनापिगुडेनचारावसजवगोचमा होजागलान्य ।
विशीततामसिकागोतिलांगने मुलापानवासितचाभ करणचशीतलाशाशान्हति
रोगबोसेतितपपिने मुह ॥१०ना तिश्रीमल्लपुराणजवमत्रकरणी सगाना शुभभवतु॥
सावन । वयोमासयतमामाभानविननाचण।
पोत्तरपचशततमालागस्थापिताचक्रधरेगनवातेभ्य प्रश्न निजगात्रनीवारा रस
पारिपुनाशकारru
-
Tle last page of the Ms B -Bhandarkar Oriental Research Institute Collection Poona

·Previous Wort The Mallaporāna was published once as already noted above Besides, the references to Mallas and specially Jyeșthimallas are found in various Sanskrit and Gujarati works These references are collected in a Gujaratı booklet "Jyeşthimalla jnati Ane Mallapurana' by one of the editors, Dr. B J Sandesara, published by Gujarat Vidya Sabha in 1948 A D Another important publication is by Shn B Snnivasa Jetty of Bangalore, a booklet " The Jetty Community of South India and its migration from Modhera (North Gujarat)". published in 1960 as a separate work. It originally appeared in the Journal of the Mythic Society, Vol L, NO 2 Dr. C B Kulkarnı has given a short summary of Mallapurana in Oriental Conference 20th Session, at Bhuvaneswar The first two works give an outline of the history of the Jetty community both in Gujarat and South India Another important pubhcation is a Marathi work "Badodyātil Vyāyām Vidya" by late Prof. Hanıkrao The notes on Vajramuştı form of exercises are reported by Vsankappa in the Vyāyām Jnāna Kośa, both in Marathi and Gujaratı are extremely useful Besides these works stray articles have been published recently, due to the actisity of the Jyesthimalla brothers Sitūrāma and Laxmınīrāyana. They are mainly instrumental in supplying useful data to the authors of these articles Date of Mallapurāna: Mallapurāna, as has already been noted above, is a caste purāna and hence it can be inferred that naturally it might liayc been written when most of the caste-purinas were composed These caste puranas are not written much prior to tlie 12th century AD and the activity of writing them continued upto recent times Looking to the haterasy phenomenon it could be expected that the present work also should be written somewhere in this period. To close down this wide chronological gap, strong evidence is supplied by the colophon of B MS which states that it was copied down by Dunchandra in Samvat 3731-1674 A D. This statement susgests that the work is at least older than the 17th century AD, but it is rither difficult to fix the upper limit. This l'urina is unfortunately not histed by other purinas, so whates er internal evidence could be gathered is utilised to fix its date in as small a timebrachet as is possible The languages as mentioned in III 12-13 are Sanskrt. Pralit, Laulika und Apabhrarusa 11 any inference is possible from this statement it means that this work reflects the period when the Modern Indo-Aryan linguages ssere used boides Apabhramia, Prlift aru Sanshet ·6 The following words also suggest that they are taken up from the local dialect and used in Sanskrit as is clear from the statement Kalhita laukikai sabdaistathokla Malla Bhasaya. lata VI.1. Takana VI.3.5. Farakane VI.5. Khanda IX.51. Delayitva XII.30. Muhudakena XVI.4. Chadaki XV11.33. Dhokara XVII.39. lága VI.1.5, IX. 11, X, 11 ff. utthāpapā VI.3. Ākhadhaha VI.15. Valana IX.11. Gonitaka XI.8. Cåvayitvå XII.30. Harta XVII.6. Karadaki XVII.33 Parigāma Prada IX.38. Sphutam Hāra XV.4. Use of word Hingu in Feminine gender. IX.47. These words are seen in Gujarati language and hence the inference could be drawn that the Laukłka Sabda and Mallabhāşā is the Gujarati language in its mediaeval form, This inference could be strengthened by the consideration of the authorship. All these evidences lead one to suggest that this work falls in the period of the mediaeval Gujarati and hence may be ascribed to a period after 13th century A.D. This inference could be supported by a close study of the language of the Jain Prabandhas composed in mediaeval Gujarat. Another interesting point for fixing the chronology can be inferred from the strong bias of Krsna Bhakti. The religious history of Gujarat may lend some light to this problem. The Māhatmya of Bhagavata purima mentions Gujarat as the place where Bhakti became weak.' This remark suggests that in Gujarat Vaisnavism was not very strong and this fact is supported by the historical evidence that the Chaulukya rulers were Saivaites, and the brāhmins here were the supporters of Saivisn. The study of the Chauluhya temples also suggest that most of the Hindu temples are Saiva ; but the Vaisnava temples are very few, Bhagavata, Ch. 1, 47, 48. 1 ·7 The strong worsłup of Krsna in Gujarat seems to have revived after the movement of Paştımärga in the late 15th and 6th centuries A D. So we meet with the literature with great emphasis on Krsna worship from these centuries onwards The establishment of the goddes Limbajā is also attributed to Kſsna's power in the Mallapurana. This fact again suggests that Kyşnı worship had really gained in Gujarat when this work was composed If this religious picture is considered the present work need not be placed in a period prior to about 15th century A.D. This was again a period of Hindu and Jaina revival as can be gleaned through the post Chaululyan temples in Gujarat. This period is suggested by the internal evidence of the language and religious practices as noted in Mallapurāņa. This date is closer to the Dharmărany a which was also posed in the Isth century A.D. Summing up the evidence of the chronology of this Purana, it can be seen that it was composed before 1674 AD but not before the 15th century A.D. Authorship: The Mallapurāna brings into its discourse Narada, Brahmā, Kļşna, Balarāma and one brahmin named Somešvara. Nowliere in the text is any name of any other person taking part in the narrative. The colophons are also silent in this respect. Dunichandra the writer of B MS. is merely a scribe, hence the evidence for authorship is extremely meagre Still, homes er, in the concluding portions of the book there is specific mention of a bralmın of Kasyapa gotra (XVIII, 76). Here all other gotras that are previously mentioned are not noted In the earlier reference (XVIII. 52 53 ) thus Kasy apa gotra is considered be the tuellth goira and the statement just following it notes that Udica Jauts Sambhutans Gotram kaszanaman ta susgests that the audichya Brühmins are considered for this purpose to belong to the special gotra and the brahmin of this gotra is guien prelerence lor worship This coincidence is interesting. The Jallas are from Molheri and amongst them this Udichya Jūyati is included for receiving their respect. This paradax can be removed if one iniers that this text was teritten by some Aulichya brilimin for the mallas. The writer yould naturally desire tits purofeny to proeper from his sorh ; so in the section of Visapuji the name of !113 gotra is included. From thus circumstantial evidence it could be noted that las text wisuntien by some audichya Bralumin, lor the benefit of the Mallas Tie naric of the author is unlronn but the major role is played by Somelsara in the slinic text, hence one may reasonably inler that the author of this work 11 An sud.cliyo brabinin, bom-ben Inend of Somelsata of Garga Gofra.

·8 Summary of Malla-purna The present collated text of Mallapurana runs into 18 Adlyåyas or Chapters The FIRST CHAPTER begins with the prayers offered to the Hands of Visnu (1992) and the famous opening sloka from Mahabharata The exposition of Mallapurāna begins by the query of Nārada to Brahmi. Brahma informs him that Krsna and Balabhadra were moving towards Dwarhá after destroying Kamsa They came to Niayurava Mbåla, a town of Brāhmins where Rama has performed penance and established the brahmins. The details of the geogra. phical position of Mayurasambálam is given as occupying the central position in Dharmåranya. It is near Moheraka and to the east of Lobüsura. The different names of Mayuravamtālam are given as ISāna, Śrimälaka, Mayuravambālam, Devalayam,' Krņa and Balarāma were warmly greeted by the towa. SECOND CHAPTER details out the questions asked by Someśvara of Garga gotra Krşna asks the well being of the people of the town, and hearing the answer in positive, he asks Someśvara to accept the Mallavıdyå that he gave him The glory of Mallavıdya is sung and Someśvara is asked to accept it. Someśvara questions Kļşna about the reasons of upholding this knowledge by him. To this question Krşna answers that it was upheld for destroying Madhu Kaitabha, Kamsa, Mustika, Canura Sonneśvara is pleased and further asks Krşna to explain Mallaveşa, the method of killing Kamsa, Canura and Mustika Krşna tells the story about his childhood and the method of destroying them. THE THIRD CHAPTER opens with the beginning of the preparations of training and Krşoa gives a discourse on the types of Mallas fit for receiving the training He devides Malias in Jyesthi, Antarajyesthi, Gopakula and Bhavisya. The geographical position suggest Delmal, which is considered as the traditional place of origin of Jyesthimallas But the connection of ISäna, Srimålaha and Mayuravambālam with Devalayam = Delmäl is difficult to explain This Delmāl is at a distance of about 10 miles to the west of Modhera. The description of this village suggests that the author knew this site, because he does not mention any river in the vicinity, but speaks of step-wells, wells and ponds which exist here Moreover a small tank with earthen dam existed on the east of Delmal. On its West bank there is a broken temple of Chauluky an age. Today it is locally known as that of Palechi Alată or Palabımāta Besides this, old temples are existing here, which justify the author's version that there were many temples All these observations lead one to identify this Devālaja or Mayuravambilam with Delmål of North Gujarat where Jyesthis stul live and carry on agricultural activity A small unused Gymnasium, the temple of Limbaja give additional support to this identification 1 ·9 Their characteristics, strength etc. are given. The 64 quakties of Jyesthi, 30 qualities of Antarajyesthi and 37 qualities of Gopakula and Adhama Mallas, 21 qualitics of Adhmadhama Mallas, and 24 qualities of Bhavisya Alallas are noted, These qualities are psychological, moral and pertaining to family etc. THE FOURTH CHAPTER describes the five (Pancanga) characteristics of the Mallas The Mallas are classified as Uttima, Madhya, Adhama and then they are further classified in five different varieties as Asthisāra, Mānsasára, Medasāta, Asthi-Mänsasára, and Medasthisāra Their physical characteristics are given THE FIFTH CHAPTER is again a classificatory one It det ides the Mallas in eight varieties as (1) Yuvā,»(2) Prānavāna, (3) Jyesthí, (4) Antar- Tyesthi, (5) Gopa (6) Bhavisya, (7) Bāla and (8) Viddha. They are further devided in five types as (1) Gaja, (2) Vrsa, (3) Simha, (4) Mrga and adds ( 5 ) Bhavisya as the fifth type. Their fitness for fight and their characteristics are further developed in this chapter CHAPTER SIXTH discusses the various positions and actions of the mallas and then describes the strength of various mallas The varieties in this respect are noted as Urhsára, Skandhasāra, Bhujasăra, Katısära and Janusara. After this the Rangabhūmi or wrestling arena is described as Akhadhaka. Its three varieties as low, level and high are described and the three dimensions IOI cubits, 50 cubits and 21 cubits are noted Its square, triangular, and circular shapes are described. The colours of the earth in the Akhādhaka are noted and instructions are given to heep the earth free froin hankar, wood, iron and other injurious objects This is followed by the routine of the mallas. Before going to the Alhādhaha the mall? should get up in the morning, attend to the nature's call, clean the mouth and say bis morning prayers. After going to the Akhädhaka he should perform Prānāyāma, bon down to the cartlı ( Blūmu andana ) and then take exercises Various undesirable persons and activities whuch are to be avoided are also noted Then religious ceremonies such as Jatabandhana, Pradahşină, Mantrasīdhanā, Sudarsanasthipana, norslup of Gods such as Krsuz, Haladhara Dharadhara and Vásuhi arc orduned. Then Kacchabandha and beating of arnis is noted. Then the assembled mallas should low down to Goddess earth. Take some earth from the Inhadhahn and smear their bodies with it. After that they should exercise themselies The 41 arts known to Matilára ( who seems to be an equivalent of modern coach) are incompletely noted. CHAPTER SEVEN opens with a mention of the noises such should not be made while taking excra«cs. Their evil effects should be avoided by Sudar- 2 ·IO exercises Sapa Mantra. Then follows ten noises which are beneficial They are conduce to victory. The idea of various Argasthānas-Shandhasthāna, Urahsthana, Janghästhāna, Janusthāna and Kafisthāna—Is given The Angagyana of fourtypes of mallas (Gaja etc. ) is noted These seem to be the standing positions and leg work Then vanous strokes (Ghitas) are mentioned Besides these Ghātas, the Voghitas are also noticed in this chapter. The CHAPTER EIGHTH deals with thc wrestling in the beginning comes the salutation (?) (tåla) and then comes the various stances (dršļ1) It is followed by a variety of catches ( laga ) The superior points for victory are noted as head, hands, belly and back The control of the opponent is also shown as (dhäraça) The various methods of controlling the opponent are noted After this seventeen varieties of Asanas are given and again the varieties of mallas are noted After these varieties the exercises are classified as Alpa, Ardha and Purna and Ati This is followed by the list of individuals who should not tahe the Then comes the list of those who are fit to tale Alpaśramı (light exercises) as well as the effects of light exercises After it the effects of Madhyaśrama (mild exercises) are noted and finally the Pūrpaśrama or heavy exercises are noticed After exercising bath with cold water, and drinking milh, eating of grapes is enjoined The dress and decoration of body is noted and finally the proper diet is prescribed CHAPTER NINC begins with the advantages both social and physical of the exercises and summaries the contents of chapter eight. It also mentions the varieties of exercis's, their annual routine, the days when everases should not be taken Then the advantages of udvartana, and soana are noted The details of the food stuff are given In this list the advantages of condiments, Alesh, curd, milk, vegetables drinks, sugar, ghee, rice, barley, wheat, mudga (green gram), gram, adhabı (tuvera ), masa are noted This is followed by an intereating table of materials to be consumed in different seasons in Hemant 'heavy iood with wheat as the base, and a variety of sweets with ghee and jaugary is recommended In Vasanta the food consisting of barley and wheat cold water, application of sandle paste etc are recommeded The good qualities of flour is eight time that of rice Milk is eight times superior to flour. The masa is eight times superior to milk and ghee is eight times superior to masa is noted CHAPTER TENTH details out sixteen varieties of exercises such as (1) Rangaśrama (2) Stambhaśrama, (3) Bharamanıha Srama, (4) Svasapreranıba Lhyaşa (Stamına building ), (5) Sthapitaśrama, (6) Ulipoha Srama, (7) Garu ·II Gontaka, (8) Laghu gonitaka, (9) Pramadásrama, (10) Amardakiśrama, (11) Asthādanha, ( 12 ) Kundakarsank (circular movements), (13) Anyahịtkarašíma, (14) Jalaśrama, 115) Parānārohanā, (16) Bhojanordhra bhramanikā. Besides these, the exercises are characterised as Uttam, Madhyama and Adhama, The Rangaśrama is considered to be the best. The middle types are Stambha, Bahustama, Guru and Laghu Gonitaha, Gadăśrama, Chonakaśrama. The Adhamas (1) Jalaśrama, (2) Sopanaroguruśrma. (3) Bhojanordlivabramanıhã (4) Angakāvartanábhyāsa are noted as sei en Adhamaśrama, But the list does not figure out all the seven śramas suggesting thereby that the text is defective Besides these, fifteen catches ( låga ) are noted and the three types of going upon a Mallastambha and the advantages of Mallastambha This chapter is highly defective. The CLEVENTH CHAPTER opens with the classification of mallas (as Asthisăra etc.) and the details of the forms of Bahu Preranıha (Danda (*)) exercises are noted. It describes the Uhäpoha with another malla, and the seventeen varieties of Guru Gonitaka exercises and the advantages thereol, the Pidanala and its exercises The Gadībhyāsa, Chotankābhyāsa Kundakāvartana (circular movements ), Karkaraśrama, Jalaśrama, Sopanrohana, exercises are noted with their benefits to physical culture After them massage is noted as Nardana. It is classified as Bhimaseni, Nirnājani, Chitrini and Masſņi The adı antages of massage are described, Thc TWELTIH CHAPTER deals with the question of maintaining health. The causes of discases are given and the remedies are recommended In the THIRTEENTH CHAPTER trestling competitions are described. The king arranges these competitions which are seen by etery body. The fight should be arranged betscen the equals and the bout of the different types are also noted. The 21 varicties of controls of senses for mallas are given and a few regulations for lus life are also noted. The TOURTEENTH CHAPTER describes the twele ways of sctory, and some prołubitions about women. The types of courage of malus are also noted, as well as con ardice, The mallis are to be invited to wrestle and then thic next day the wrestling should take place in the arena. The preparation of Ringimındapa and Govindapuzi is orduined. The king witnesses thic srestling in the company of queen, ministers and other persons. The Mallas fight with Vajramusfi, and the king gives them presents and sends them tound the town on cleplants. After retuming from their round in the town the wrestler Lons down to tlc kids. quccn, princc. llerc 64 Kalis are meationed and the list of artists in Rajasa bli3 is gis ca ·12 CHAPTER FITTECNTH describes the varieties of wrestling such as ( 1 ) Dharanipāta, (2) Asura, (3) Náram, (4) Yuddham. The details of the varieties of (7) Dharanipāta, (2) Asura and (3) Dharmayuddha are given, where as the text is silent for other variety. Here impartiality by the king us ordained for the mallas. The SIXTEENTH CHAPTER deals with the fight of Gaja, Vīşabha, Simha and Mrga. Here the rules of these fights are noted as well as the rules of the wrestling of Gaja-sımıha, Simha-vfaşabha, Simha-liga; Gaja-Jirga, Gaja-Vrşabha, Vrsabha-Mirga. The SEVENTEENTH CHAPTER further details out the fight. It is partiy incomplete but seems to detail the movements in wrestling under the term Chadahi, Dhokar etc. The various movements, Bhangas, Kartart and other types are given. The LAST CHAPTER glorifies these tricks and gives the summary of Mallaśāstra Balabhadra became angry and wanted to go to the forest but was stopped from doing so. Then the creation of Maheśvari, Vaişnavi and Brähmi, Saktı is noted Some vara recensed Ballavidzá and asked Krşna to be his companion in wrestling and asks for protection Theroupon Krsna creates the goddess Limbaja for their protection. The twelve gotras of wrestlers were fixed and the method of protection of mallas and some moral code is gren and the booh ends with Purana Prasamsa and Vsasapuja, Classification of Mallas The Mallapurana being a work on the mallas, naturally gues good ins formation on their varieties. The classification as noted in the Purina differ from place to place. The following classifications are noticed in the work Chapter 111-Jyeşthi, Antarjyeşthi, Gopahula, Bhavisya. Chapter IV-4sthsara, Vaīsasara, Medasăra, Asthi-Vāšsasira, Medasthara Chapter V--Yuvā, Prāņavāna, Jyesthi, Antarjyeșthi, Gopahula, Bhavişya, Bala, VỊddha, Gaja, Visa, Simha, Mīga Chapter VI--Urusara, Shandhasāra, Bhujasara, hafisāra, Jānusära. Chąnter XI-Follows the classification of chapter IV. Chapter XV--The Gaja Vſsa Simha, Mţga, classification is given. It is clear from these classifications that different basis are used by the author at different places. Chapter III gives the traditional lust as kaown also from Mānasollasat In this list only two types of mallas can be seen. They are the Jy esthi and Antar)yeşthi. They can be explained as the chief wrestlers and those who are of rather lower capacity but help the Jyeșthis 10 training and who fight if necessary. Gopakula seems more as an appendage Manasollăsa, part, Vol 11, G O. Series P 229 ff. 1 ·13 as the tradition seems to come from Kịşna worship. If Krşna could develop as a Malla by staying in a cowherd fainily the other cowherds also could be good mallas. From such a belief this type might have been included in the classification. It may incidentally be noted that cowherds are physically strong and given proper training they would turn into competent wrestlers. The classification of Bhavisya is equally redundent as it simply implies a student under training. This is a common stage for any would-be wrestier. The classification noted in Chapter V is not of much importance. Yuvā, Bäla and Viddha are stages in an individual's life and hence they do not represent any special class. This classification may be of some help in arranging the bouts. Prāmavāna type is also equally misleading. It may only denote a man with stamina. These facts clearly show that these four varietes do not refer to different persons and hence this classification is not of much value. The other four types are just the same as noted above. The other fourfold classification of Gaja, Simba, etc. in again a traditional one. It also occurs in the literature on Kámaśāstra. It is based here on physical appearance and not any other basis : The classification in Chapters IV and VI are based on physical characteristics and strength of the limbs. The classification in chapter VI is based on well-developed power of chest, arms, shoulders, waist and knee. Hence all the classification is based on the following basis, (1) Birth in caste (Gopakula) (2) Agc (Bila, l'uva, Vrddha) (3) Physical structure (Asthisára etc.) (4) Strength of limb (Urusăta etc.) (5) Training ( Bisavişya, Antarjyesjhi Jyeşthi). This clearly suggests that the classifications are not necessarily based on caste distinctions. The term Jyesthi meaning the best is derived from Jyestha meaning most prominent or seniormost. The term seems to have been accepted by the mallas as an honoriſic title, and later on in the sense of a distinct castc. Gopah ula is a caste classification, but its reasons possibly are religious as noted above. The other points for classification are based on an individual's age, structure, strength ctc. Classification of excrcises: As with the classification of mallas, the dassification of exercises is also based on different considerations. The dassifications given in the Purina arc noted in Chapter VIII, IX and X. In Chapter Vill exercises are classified as Alpu, Ardha and Purna. The IX Chapter follows this classification, ·14 Chapter X shows 16 types of exercises. They arc (1) Rangaśrama (2) Stambhasrama (3) Bhramanikäśrama (4) Sväsapreranikabhyasa (5) Uhapohaśrama (6) Guru Gonitaka (7) Laghu Gonitaha (8) Pramdaśrama (9) Amardakiśrama (10) Asthanaka (11) Kundakäršnaka (12) Anyakſtkaraśrama (13) Jalaaśrama ( 14 ) Paranarolianaśrama (15) Bhojanordhabhramaniki (16) Sthapitaśrama. These are further grouped in three varieties as Uttama, Jadhyama and Adhama. Uttama-Rangaśrama. Mladhyama-Stambhasramanikā, Bāhuśrama, Guru Gopitaka, Laghu Gonitaka, Gadáſrama, Chonakaśrama. Adhama-Angakivartana, Sramakaśrama. Jalaśrama, Sopanroguraśrama, Bohojanordhabhramanikä. The varieties of exercises are tabulated below. It shows incomplete text. X.1.5. X.7.11. Sixteen sramas fifteen Sramas. 1. Rangaśrama Raigaśrama I. Raigaśrama. 2. Schambhaſrama 2. Sthambha 3. Bhramanikäśrama Bhramanikāśrama 3. Bähu 4. Svāsapreranikāśrama 4. Babusrama 5. Sthāpitaśrama 6. Uhapohaśrama Uhāpoha 5. Guru Gonitaka 7. Guru Gochintahaśrama Guru Gopitaka 8. Laghu Gonitakaśrama Pidanaka 6. Laghu Gonitaka 9. Pramadáſrama Gada 7. Gadāsrama 10. Amardaliśrampa 8. Chopaka 11, Asthādanakaśrama 12. Kundakarsanakasrama Kundalāvartana 9. Angakävartanābhyasa 13. Anyakſtkaraśrama Io. Sramakaśrama 14. Jalasrama Jalasrama II. Jalaśrama 15. Paranarohanaśrama Sopănrohana 12. Sopanarogurusrama 16. Bhojanordbvabhrama. Bhoja nordha bhrama 13, Bhojanordhya niha Bahuprerapika bhramanıkā Chofanaha Karhara This is the technical part of Mallapurana. Unfortunately the traditions preserving the exact meaning of these terms have almost disappeared, but the Jethis are still practising many forms of these exercises. From a study of the forms of exercises, the equipment and the language, an effort is made here to ·15 explain these terms. In these efforts Chapter XI which narrates the technique of exercises is of utmost importance. It is possible that some explanations may prove to be incorrect in the light of some new material that may become available in future Still, however, an effort in this direction would be worth-wule and hence a study of these terms is undertaken. Some terms could not however be explained Rangasrana This is the wrestling proper and occurs in all the lists It is considered to be the highest type of exercise as it leads to glory and wealth. Wrestling indeed is difficult and in traditional Indian Gymnasium far more weight is placed on the proficiency in this art, which requires courage, strength, skill and stamina As it is played in the Ranga or Alhadā, it is known here as Rangaśrama Thc study of Mallapurana proves that Ranga and Akhādā are synonyms and hence this identification. Mallapurana considers it as the best form of exercises and other types which help in developing an individual to become a wrestler are considered to be of the Madhyama type. Sthamolastama It is a type of exercise on smooth wooden pillars of a number of varieties To-day the sthambhas are either fixed in the ground or are left hanging The Innging stamblas have about four varieties One is similar to that fixed on the ground. Other is a very small size stamblia almost like a baton. Its variant has two prirs hanging near each other. The fourth type is a long cane on which cxercises are performed The Mallasthamabha exercises are many but the Mallapurāna summarises them under the title Stambhidhirohanam. It takes place in three ways-Forst by the strength of the arm, second by twisting the body and third by means of legs (X. 16 ff). Exercise on Mallasthambha requires strength and stamina, It lays grcat emphasis on the turning and twisting of body and develops toughness. Malla. purina notes that it dev clopes the strength of the body, specifically shoulders, hands, arms, thughs, saist, leg-joints and makes the body tough and slim. In modern practices Ballastanuha is considered to be an essential training for wrestling, but this extremely important art is fast dying out. Gomilika This is a common lorm of exercise in the two lists, Gonitaha is divided in tuo sancties, the large and the small. The term Gonitaha and Gonita arc wed to dcnote this type. Gonita does not seem to be a Sanskrit term, but srms to bıç a Sanskntre sersion of some Gujarati term Ithe Ghiol, which Inay signify an strument like present day Chi. Thus traditional stor: nas ·16 occurs in two varieties The seventeen ways of exercising with this instru ment suggests this identification because the exercises with Chakt also have close similarity in performance It requires to be lifted swung put on head etc This large Gonstaka is useful in developing tlugh, nech and the whole body (XI 16 ff) It is interesting to note that Laghu Gomtaka is not noted in the forms of exercises in Ch XI Possibly it is represented by another name the Pındanaka They are Pinola small circles and may be identified with present day Nali They are stone rings with a central bar and are used almost like iron dumb-bells The description of these Pindanahas immediately follows that of Guru Gonitaka (XI 27 ff) They develop arm joints hands and upper arm This description helps us in the identification as the Naļis also develop these parts of the body Pramada This is a rather difficult term to be explained but in Chapter XI its place is taken by Gada From this coincidence one may infer that in the first Just the term Pramada is used in grammatical sense It is represented in the second list as Gada and the same term is used in Chapter II The heavy Gada Mudgara Karela and other types of clubs are used for exercising arms shoulders writsts Jalasrama Jalaśrama is noted in all the lists of Vallapurana It is classified as Adhama form of exercise perhaps because it does not directly help the wrestling From this term swimming could be inferred Swimming is a good form of exercise but it was not developed to a highly competitive stage to which it has reached to-day It was more or less a complimentary exercise wh ch developed chest and arms This idea seems to exist as only the underwater breast stroke dog paddle or the over arm trudgen and back strokes were known The crawls and butterfly stroke meant for speed and development were unknown in India as well as in most of the other countries Looking to this state of the art of swimming it was not given high prom nence but was accepted as an item of exercise Sopånarchana This term seems to be difficult to explan It is a well known fact that running up a ladder is a good form of exercise But one does not know whether this term was used in this sense as it is written in three vatiants such as Sopinarohana Sopanaroguruśrama Paranarohanaśrama These terms can be interpreted in different ways One of the meanings is already noticed the others mas signly that it is an exercise in which at least two persons participated ·17 It may be like the pyramid building as practised to-day or lifting another man and walking. All these interpretations scem to be valid and hence a definite explanation of this term is not possible. All these forms of exercises are wellknown. Kundakāvariana This seems to be a form of exercise in which I circular movements are entailed. The Vajramuşți'exercses have'a number of calasthenics in which circular movements, tumbling etc. are involved and these exercises seem to have been noted here as their effects such as development of thighs, waist, building up wind-power and strengthening of heart are specially mentioned. The Vajramuști circular movements are quite fast and they are something like the circuit exercises that are recently developed. Bhojanordhavabhyananikā The meaning of this term is not clear and wliat is its relation to Blırama. nikā is also not certain, Bhramanikā seems to be again Calasthenics, possibly on the ground. It may mean simply a walk after the meals. Kundakāvartana also may be interpreted as some type of calesthenics. Svāsapreranikāśrama This does not seem to be any specific exercise, but it suggests the quality of exercises which develop stamina. These are running, shipping and related types that induce heavy brcathing and train an individual to work hard under the conditions of oxygendebt', Ulapolafranit This is no exercise at all. It is only at the most discussion, planning and thinking. Eventhough this activity does not require any gymnastic or athletic abilily, it is an extremely important part of the preparation. Instructians are given and plans are drawn for success in a meet. This activity includes a major part of theory and coaching hints. Bahupreranikasrama Thiis cxcreise seems to be identical with the Dandas, that are a very common traditional form of exercise, from the description of the advantages noted in Chapter XI, 9-12. This seem to be the Bāhuśrama of Chapter X. Astald.inaka With the present day danda, baithalas are closely related. The exercise notel as Asthadanaka probably seems to represent this type. It has many varietics and are useful for strengthening the lower parts of the body. Amortalisrama This exercise seems to indicate the clitcts of massage on thic massagist, This inference is made possible becausc massage is noted as Mardana and a 3 ·18 This type derivative from it may be the Amardakiśrama It is well-known to the massagists that giving massage is quite a streneous form of exercise It might also mean the passive form of exercises felt while under going massage Sthapslasrama This term seems to imply the standard exercises but what were the exercises that were considered to be standard is difficult to say To day the standard exercises are Danda, Baithaka, Mallastambha and Wrestling Any alklakaraśrama This seems to indicate the exercises in pairs They are different from wrestling proper and include pulling, pushing and other movements always require another partner and hence the use of this term Chotanaka and Karkara These terms are difficult to explain Eventhough they are noted, their references are very vague The former seems to be a form of arm exercise but what is its exact form is difficult to explain Similarly Kaskar is also a difficult term Perhaps it seems to indicate exercise for lower parts of the body whcih helps slimming Angakavarlana The term may mean the twisting exercises if it is taken to be one word The context does not help to arrive at a definite explantion Even if the whole term is a combination of two items--Angaka and Avartana, it is difficult to assign definite meaning to each. Sramakasrama These may include the exercises of a Sramaka but the term Sramaka cannot be easily explained The above discussion suggests that the list of exercises specially in Chapter X are sophisticated, but that in Chapter XI is more realistic as it specially narrates the forms of exercises and their efferts. The tradition of Indian Gymnastics is also partly preserved and partly lost The major part of the tradition is still preserved by the Jyeşthimallas The varieties that appear to be lost are due to the use of new terms The old terms have become obsolete This being the case it is difficult to know whether the instruments such as Antar pakad Santola etc were used from high antiquity or introduced at a later stage Besides this the Mallapurapa is almost silent about the nomenclature as well 15 explantions of a variety of exercises which are meant for strengthening and body. building In this respect it does not serve as a good hand book Exercises-their sutlability and quality The exercises are noted by the purada, and the problem of the amount of exercises and their effect is also duly considered in it The amount of exercises is noted in the classification Alpa, Ardha, Purna and Ati ( VIII, 23 24 ) ·19 Physical exercises are not suitable at all times and in some cases may endanger health and life The malias liave, therefore, enjoined, the following persons not to take exercise Pinasa ( persons having Nasal disease ), Sofavān (having swelling), Kasa (having dry couphing ), Syasa (having heavy breathing), Kşudhatura ( Hungry), Bhuktavăn (one who has eaten), Aksam (weak), Kşına (emaciated), Vyagra, cintatura (worried), Ajirnavāna (dispeptic), Durbala (without strength), Strisuhşina ( weakened by sexual relation), Madapidita (intoxicated), Sjrorogarta (troubled by disease of head), Blisanta (mad), Kshudhavisto ( very hungry). Some of these disabikties are temporary and others of longer duration Alpasrama Alapaśrama is noted as light exercisc and it is defined as that form which does not lead to perspiration or heavy breathing This definition suggests the amount rather than the types of exercises Such Alpasrama leads to the development of strength, improves digestion, {ccling of lightness and enthusiasm, stops old age, keeps muscles firm and leads to general development (Bộliana). This is recommended for children, old people, persons weakened by fever, wounded people, man with eye disease, sick, weak and suffering from weak digestion vata, heat and overwork It is also recommended for persons, who have insufficient blood, who have observed fast and have deformed body (Kušarıra ) Ardhasrama Ardhaſroma is more strenuous than Alpaśrama It is defined as the exercise sluch leads to perspiration on the nech, face, armpits, hand and les joints and desclops rather hard breathing Ardlaśrama de clops pleasant mind (Saumanasa ), strength, nourishment, enthusiasm, joj, happiness and builds up strength and stamina fainting, fat, bile etc Pirnasrama Tlus form leads to heary perspiration all over the body and the eyes become ted It causes heavy breathing and may result in parching of throat, giddiness, fainting thirst, loss of strength, vomitting. bleeding, burning in Sicart and even lover The good effects of this form of exercise is health, strength, destraction of diseases of licast, bile, worms, Kuştha. It leads to courage, endurance, good apctite and destruction of discasos It is recommended for Jy esthi, Antarzesthi and Gopakula wrestlers. This form inclu les very heavy exercises and proper care is taken to point out vanous It remos es ·20 troubles that are associated with it as well as its advantages. Traditional practice in recommending exercises is fairly in line with this. Light exercises are recommended for weak, old and children A bit heas ser types are for ordinary people who do not aspire to be mallas. But those who desire to earn name are ashed to work very vigourously The general recommendation is that while taking exercises, the falling drops of perspiration should drench the ground in such a way that the figure developed by the wet ground would resemble a human form Ausrama Eventhough this excessive form is noted it is not recommended. It is a strenuous effort beyond one's capacity (IX, 19). The classification of these exercises is based on its amount, and the recommended types are based on expenence. Some of the bad effects of Purna. srama arise due to inadequate preparation, whereas others are due to dietary and other defects which lead to many diseases Time of exercise Daily exercises are recommended to be taken in the morning. The seasonal variations are also noted in Mallapurana The winter is recommended for Purnaśrama (December-Ipril) In the surrmer (May June July) onls Ardha. śrama is recommended, whereas in monsoon light exercises are recommended Some days of rest are also enjoined. Specially Aştami, Caturdası, tlie lost tithi, the days of Sutaha, Mahastami, Staddhapahşa (Patrpakşa), Aksiya navani, eclipses, Ahşayatştigă. These specifications generally mean that at least once a week the rest day was obseri ed and some times more days were observed as rest days, depending upon the situation Afassage It is a well known dictum of the coaches that exercises, massage and rest are essential for proper training of an athlete. The Indian Mallas also recognised this aspect and had given dae emphasis to massage Wassage is known as Mardana and here four types are noted as (1) Bhim. seni (2) Narayani (3) Citrant (4) Masini Bhimceni Vardanå seems to be massage with sufficient pressure It Is supposed to remove heavy breathing, build up body, remove fatigue, reduce fat, builds stamina and beautify the body. The massage reaching upto flesh perhaps lighter pressure than the first is suppo ed to ir duce sleepy, develop lustre and courage and cleanse and beautify the body and keep the mind steady of the Astbl-Vänsisira Malla. The Bhimson Vardana lor Minsisára is supposed to lead to enthusiasm, ·2 4 joy, happiness and feeling of lightness. It gives intelligence and removes sluggishness. Massage is supposed to reach bones and flesh. This seems to indicate the pressures of massage. The divisions of massage are noted but their differences are not clearly stated. Bhimseni is given to the legs, Narayani to the kness, Citrani on arms Masſni on thighs. The Bhimseni and Narayani should be given to mallas and Citrani is to be given to old and young, Citrani seems to be a comparatively light massage. It is a massage on hands only. Nárayani is to be given to legs upto the knee, and it is fairly heavy as it is described to reach the five Dhātus. Masļņi is rubbing of the body and thighs. It is the lightest variety of massage. Incidentally it may be noted that the kneading, pressing, vibrating and other types of technicalities of massage are not detailed out in this section. Use of the Training These exercises were meant for the general development and building up of the body for the wrestling meet. The wrestling meets were arranged by the kings and their description is given in the Mallapuriņa. "Vrestling matches Wrestling is considered to be joyful, it develops enthusiasm and removes Sorrow. Therefore, it is recommended that the king should always witness the wrestling match. He should invite his friends, ministers knowing the arts and clever citizens, the queen and princesses. He should also invite the mallas. The next day in tbe morning the king should rise early and make the mallas also rise. He should order to bring the earth for the arena. Arena The arena is also described in the ballapurana. It is not the mat as is used to-day. The arena is known as Akhādhaka. It is high, levelled and low. Its dimensions are three Devamana ( 101 Hastas), Daityamāna ( 50 Hastas) and Wartyamāna ( 21 Hastas). It is square, triangular and circular. The earth with kankar, iron, irood, stone, thorn etc. should be avoided. It appears that the general dimension was 21 hastas which is equal to about 30 feet, and the Devamina and Daityamâna scem to be more for thetorics rather than actual use. The earth must be pleasing to scc and as soft as that required for seedlaying and should be a hand high and levelled. It should be worshipped and Hari should be placed there and a Bijapuraka be placed in the centre of the arena. After torslipping 'Govinda' the king should see the wreslling, ·22 www the enemy IVresting: The wrestlers should put on the Ayudha on the fingers It should be knitted with thread When the opponent is broken (defeated) the malla becomes Victorious The Vajramuştl wrestling is free fight which includes kicking, pressing with knee, boring on head, temple etc, but a hit below the chest is a foul game. The wrestling is divided in four types ( 1 ) Dharanipāta, (2) Aşura, (3) Nara, (4) Yuddha. Dharani pala Dharanıpăta is getting the opponent down on the earth. It is achieved by the force of palm, arm or by throwing one's self down and then bringing down The fallen enemy is defeated. Dharanipäta type of wrestling seems to be the common wrestling where victory and defeat consists in turning the opponent on the back. Tlie wrestling types such as Bhimseni and Hanumantı seem to be of this variety. A sura This type is more fierce and seems to be a free fight which includes injury to ear and nose, felling of teeth, biting, pulling of hair, throwing earth, scratching with nails, catching the neck, breaking of fingers etc. This type of wrestling is noted as Mathara, Masura also, it seems to be equivalent to the Jarāsandhi variety known to-day Such type leads to the fall of the malla, but he should not be killed. That is Dharmayuddha If a malla dies the king is responsible Once a malla falls on the ground the wrestling is stopped The other types are not described in the Pyrāna Wrestling grips Several grips are indicated but their execution is not very clear, but several throws can be indicated The usual term for these grips is the laga. Generalised descriptions of wrestling are noted in Chapter 17 Prize distribution The wrestlers were given prizes The victorious malla used to get twice as much as the defeated. The equals used to get equal prize After the prize distribution the hing used to return to the palace. Mallas of Mallapurina It is clear from the Mallapurana that the work is meant for the mallas, who are now known as the Jyesthimallas, Jyesthis or Jeth's These mallas are found in Gujarat, Mysore, Hyderabad and Rajasthan. They are a sub-caste of the Modha Brahmias : & the Brahmins who migrated to other parts of Gujarat ·23 originally from Modhera', a town in North Gujarat. It is interesting to note that such caste-names showing their geographical location are very common in Gujarat. The Jethis migrated to different capitals and towns of mediaeval states in search of patronage, hence their movement from Modhera to other places is more of the slow infilteration rather than complete exodus. This view could be supported from the fact that even today they are found in the area around Modhera. They have not occupied this area recently bgt tradition supports the view that they originated from this centre. : Tlieir earlier centre could not be traced from their traditions Modherā is an old town which could be dated from at least the beginning of the Christian era, with the archaeological evidence, but this antiquity is difficult to be en to the mallas For all practical purposes they might be considered to have existed as a distinct community in this area from about the oth-11th century A.D. Higher antiquity than this is however not ruled out, but it is difficult to corroborate it by positive evidence in the present state of our knowledge. This is the late Mediaeval period of Indian History. Eventhough the small kingdoms divided the political face of the nation, cultural ties were very strong, migration and travel were fairly common and they strengthened the cultural ties. Specially much intercourse existed between Gujarat, Rajasthan, UP, and Konhan, Maharashtra and Mysore region. This contact seems to be a link which helped the mallas to migrate to the different states in South as well as North India. Simular migrations for patronage are noted for other professionals like pandits, bards weavers also, but they do not suggest a sudden exodas, as the caste survives in the centre of its origin upto the present day. Again, it must be kept in mind that numerous poets, artisans and other professional people used to move from one court to other and were settling in the court which might patronise them or else they used to lead a partly migratory life, It is interesting to note, therefore, that by 1131 A. D. Munjetty erected the temple of Camundesvarl, during the reign of Hoy sala ruler Vişnuvardhana, in Undiganäfu village. Javagal Hobli, Arsikere Taluke, Hassan District, Mysore State, further the inscription notes that about two hundred houses were also built in Undiganalı, probably for the settis. Another evidence of their existence here is provided by an inscription of cir. 1276 A. D. that Shri Nimbajadevi temple was then some endou ment These two references of i2th and 13th 1 Delmal, which is the stronghold of the Jyesthlmallas in Gujarat is a village near Moghera. Moghera being a large town might have been responsible for giving the name to these Brahmans. For further remarks sec Supra, p. 8.

·24 century A. D. suggest that Vajramuşți mallas were already seen in south India by this period. The inhabitants at this village adhere to the tradition that they migrated from Modhera to this place, The existence of mallas in mediaeval period is known from another important source, the Manasóllasa, an encyclopaedic Sanskrit work by Somesvara composed in the first half of the 12th centory AD. Somesvara, notes the four fold division of the mallas but is silent upon the place of their origin. Hence this work shows the existence of Jyesthlmallas. The other contemporary evidence suggests that some of them had already spread over larger area in Western India. In Gujarat proper Abbayatilaka Gani (13th century A.D.), mentions Ayudhajīvi Brāhmanas Brahmins : living on arms ) in his commentary on Dvyāšraya, a historical poem; by the great savant Hemacandra, describing the annals of the Chaulukyas of Gojarat. Another tradition mentions that they formed the vanguard in the army of Chaulakyas of Gajarat. These evidences certainly saggest their existence and importance in that age. There are interesting literary references to the Mallas in old Gujarati. In Hansauli a work written in Samyat 1417 ( 1361 A.D.) the terms Mala and Jethi are used as synonyms. They are noted here as massagists, In Samvat 1529 (1473 A.D.), Kāyastha Keshavadasa of Prablās Pāšao refers to Jefhis in his Kpşnallākavya as wrestlers. Bhīma in Samvat 1541 (1485 A.C.) mentions in his Harillášodaśakalā the term Jethi for the Mallas. In 16th century A.D. the Jethimallas are referred to by Nákara in a simle to describe the fierce fight between Vali and Sugriva. In North Gujarat the expression "The jethimallas are fighting" is used to denote any severe duel between two fighters. This evidence is interesting to show the popularity of wrestling of the mallas. That these jeshis living in 16th centory in Gujarat were renowned athletes could be very well proved by a reference in Ain-e-Akabari. Here there is a specific mention of Gujarati Mallas alongwith persian and Turani Wrestlers, These mallas were considered to do wonderful feats. Their pay varied from 70 to 450 dirhams (Ain-e-Akabari, Trans. H. Blochman, Calcutta, 1873, p. 253). The association of Alber with these mallas is noted in a tradition current in the Malla community. Alber knew the lyesthimallas as Pahalwans, so he arranged a wrestling bout between his wrestlers and the jyesthimallas. One Låkhaji was asked to wrestle, ard he successfully defeated the wrestler of the Emperor. Theo Akber asked Laktāji to aproot a Neem tree. He did it to 1 ·IISI llorship of limbajaderi in the arena

·67
Fig 2
Wrestlers lcavirg the gymnasium

·Fig. 3
Vajramlasti Wrestling: Beginning
Tig. +
ajramosu Wir Ville Shifter

·Tik 5
ajramuştı Il restling End
Taramu title snaller ajrin uşli arc lor gures and the bigger for warfare
Il the Courtesy of Madras Vus im

·25. carry out the order of the Emperor. But he died after uprooting the tree. At this place, in the village Delmal, the temple of the Goddess Limbjă exists. In Gujarat there is a strong cvidence of the existence of the mallas and their art upto the end of the 17th century but in the south the tradition continued in the 17th and the following centuries. In Gujarat the jetjhis used to. go as guards with marriage partics, and they were patronised by rulers in this part, But in early 19th century the Gackwads began to give patronage to the Jyestimallas; so in Baroda they were invited both from Delmāl and Hyderabad (Deccan), Those who came from Deccan have maintained the traditions of Vajramuşți wrestling upto this date, but the tradition is on the verge of extinction, if proper steps are not taken to maintain the mallas, wlio have preserved it so far., Vajramusli IVrestlers -- their training and wrestling. The Vajramusţi wrestlers in Baroda were invited by Sayajirao I. His officer Panchamsing Mobansing went to Kanakagırı and contacted Dharma Jethi at Surapur. According to the arrangements made they came to Baroda and were looked after by Kanaka Jethi. The Vajramuşti festling used to take place every year on Holi and Daseră and when asked by the king. This tradition continued for about a century in Baroda. Now alter the merger of the Baroda State, wrestlers are in pitiable condition. They are leaving this profession and along with it a tradj. tion of a number of centuries is dying out. Most of these wrestlers have taken up different professions and the one of the traditional forms of wrestling and plıysical culture is coming to an end. Here an effort is made to describe some of the practices of the traditional mallas, The training of boys start after they are ten or twelve years of age. Prior to this, they are allowed to play according to their choice. The students are taught free-hand exercises for muscular strength and developing stamina. Thiese cxercises include a lot of leg work in the form of a variety of Baithakas, running, jumping with a view to develop swiftness and strength. These are used as warming up erercises also. Added to this leg work mach arm work is given in the form of Dandas. Several varieties of these are also developed. They not only help to develop the muscles of the arms but are so organised as to develop the power of fingers, wrist, back, belly and side muscles. There are special turning and twisting exercises to develop strength of the waist and agility. These free hand exercises are devoted to condition the physique for further heavier work. Minikrão, 'Baçlodsütit Mallaridgü,' p. 12, 1

·Fig 5
Vajramuşi) Il restling End
Varamusto
ligo
the sinaller de vinuslis are for gimes and the bp-er for warfare
(By the courtesy of Madras Vus,um)

·25 carry out the order of the Emperor But he died after uprooting the tree. At this place, in the village Delmal, the temple of the Goddess Limbjá exists In Gujarat there is a strong evidence of the existence of the mallas and their art upto the end of the 17th century but in thc south the tradition continued in the 17th and the following centuries In Gujarat the jetthis used to go as guards with marnage parties, and they were patronised by rulers in this part, But in early 19th century the Gackwads began to give patronage to the Jyestimallas, so in Baroda they were invited both from Delmal and Hyderabad ( Dcccan) Those who came from Deccan have maintained the traditions of Vajramuştı wrestling upto this date, but the tradition is on the verge of extinction, if proper steps are not taken to maintain the malias, who have preserved it so far, l'agramnust: Il restlers-Their trainng and wrestling Tlie Vajramusţi wrestlers in Baroda were invited by Sayajirao I Ilis officer Panchamsing Mohansing went to Kanakagiri and contacted Dharma Jegli at Surapur. According to the anangements made they came to Baroda and were loohed after by Kanala Jethi." The Vajramuştı wrestling used to tahe place every year on Holi and Daścrå and when asked by the king This tradition continued for about a century in Baroda Now after the merger of the Baroda State, wrestlers are in piluable condition They are leaving this profession and along with it a tradıtion of a number of centuries is dying out. Most of these wrestlers have taken up different professions and the one of the traditional forms of wrestling and physical culture is coming to an end Here an effort is made to describe some of the practices of the traditional mallas, The trining of boys start after they are ten or trelle sears of age Prior to this, they are allowed to play according to their choice The students arc trught freehand etcrcises for muscular strength and developing stamina Thiese ciercises include a lot of leg work in the form of a sariety of Baithakas, running, jumping with a len to dei clop swiftness and strength These arc used a9 warming up exercises also Added to this les work much arm work is 615 en in the form of Danças Ses eral vancties of thesc are also developed They not only fielp to des clop the muscles of the arins but are so organised as to de clop the power of fingers, wrist, back, belt and side muscles. There arc apcal turnog ard twisting exercises to develop strength of the waist and agıuty Tliese Irec hand exercises are desoled to condition the physique for further entier word Nīduhrán, 'Badodatil Mallaridi,' p 12, ·26 As the student develops strength and agility, he is given the Mallasthamba The Mallasthamba is a smooth pillar of wood on which the boy mounts and dismounts in various ways These exercises develop stamına, strength and agility to a considerable degree Specially the power of turning and twisting the body is considerably developed by this form of exercise Its varieties known as hanging Mallasthambha and Antarpahad were also practised Tor further development of strength, weight-lifting is introduced by three different types of weights Two of them can be compared to modern dum bells ( Nail) and Bar-bells (Samtola ) The third is a round stone (cakı) which is put on the neck This has no modern parallel The training with weights is given once or twice a week or for strongly built students every alternate day. This weight training used to develop good form and muscle power For strengthening shoulders, back and chest muscle heavy Indian clubs were also used They were used one in each hand or other type was grasped by both hands The latter is similar to Gada and is known as Karela These are normal items of training Swimming also formed a part in their exercise, but it was never developed to a high competitive standard The swimming strokes that these wrestlers know are the dog paddle, breast stroke, back stroke, side stroke and trudgen Besides these they know floating In diving they know simple jump, header, somersault, and swallow. After a student knew the normal exercises they were trained for Vajramuşt! wrestling The point of winning is a proper catch of the hand carrying Vajramusţi This is effected by a leg catch or a hand catch or by combination Many swift movements are taught which save the fighter from receiving the blows of vajramuşti and inflicting blows on the opponent at the same time Movements for safeguarding the fighter from the catclies of the opponent are also taught He is shown the catches that are useful to bring down the opponent This training is given in the wrestling arena, which is known as Alhaça Here fine earth is kept it is dug and kept very soft and levelled It is prepared by bringing the earth, seiving it to remove small gravels, thorns or any other injurious objects Buttermilk, oil, red ochre and many other objects of organic and inorganic nature are added to it Water is sprinkled every third day. After the training is over the wrestler gives public show Vajramust: wrestlers fight in the public show only twice a year on Holi and Daśera, because the wrestling involves a lot of injury to the head and it often takes a long time to heal the wounds and reconditioning Occasionally this wrestling was arranged on Christmas and for entertaining guests The public show is taken very senously by these wrestlers, so they make elaborate preparations mainly of religious nature ·27 Con the day of wrestling their head is shaved clean, except for a small tuft of hair on the top. They take bath of cold water. Red ochre is applied on the head and Neem leaves are tied to the tuft of hair, The whole body is then besmeared with red ochre and gorochan. This application according to their belief is cooling. The vertical tılaka like marks are drawn on various parts of their body. They are drawn on the forehead, hands, chest, sides, belly and legs. Alongwith this preparations they look to good omens, consult the astrologer and worship their family deity, the Goddess Limbaja. For this worship, in the abhādā a square platform of one and a quarter cubit is made. In the centre of the cubit a heap about cubit is raised in the form of a Sivalinga. On at they plant a branch of Neem tree (Fig. 1). This is the temporary abode of the Goddess. To the east of this, there is a small platform. Here the dress and the weapons of the wrestlers are placed. The Brāhmin priest worships the Goddess by means of incantations, lamp, offerings and incense burning. Near this place two pots of water are also placed. The wrestlers take their seat in front of this arena, but they face the constellation of cancer. Here their bodies are besmeared with red ochre and gorochan as already noted. They are given the trunks used for wrestling, before besmearing their legs. After bestearing work is over they are given flower garlands which are tied on their wrists and a large garland is put around the nech. On the wrist red thread known as Räkhadi (protector) is tied, They are then given three clothes to wear. One of them is the loin cloth that is wound round their loin. The other is thrown over the left shoulder and passes below right arm in Uttariya fashion. The third is the head wear. It is adorned by floral bouquet, and finally the Vajramuşti is given. After this iamp is woven and praise of the Goddess is sung, the assembly shou's the victory to the Goddess Limbaja and Govinda. Then the wrestiers circumambulate the Goddess, they are given prasada of rice and curds and leave the Gymnesium with the accompaninent of music. While leaving the gymnasium they see good omen. For this purpose young maidens with water pots come in front (Fig. 2). They then break cocoanyt near the temple of Limbajú near the Gymnasium and go for public wrestling. When they reach the place of wrestling, they rest there. When they are asked to wrestle, they are taken to the area by a good wrestler. They do not walk but go there jumping. Their movement is zig zig. The leader leaves them at a distance of some 10 meters from the akhäda. The arrestler breaks a cocoanut ncar the akhidi on a stone previously placed there. He removes his clothes and wrestles with his competitor (Figs- 3. 4,5).]

·28 After the wrestling is over, the wrestlers are given sweetened water with lemon and then they return liome. When they come back the women receive them by showing them lamp and taking ovārni. The lamp is fit in a small vessel prepared out of flour. A cale of flour is also put there. At the end of this ceremony the wrestlers enter the gymnesium and worship the goddess, the neem branch is removed and victory to the goddess and Govind is sung. Prasad is distributed The injured wrestler is generally treated by the earth of the gymnesium. The wrestling is almost gladiatorial, hence it is a life and death struggle for the wrestlers According to the present tradition no death occurs, but this might not have been the case looking to the nature of the wrestling, the elaborate religious preparations and the protection that is sought by this means Economic conditions The wrestlers were paid 75-roo Rupees as pay and were gri en quarters, gymnastic apparatus etc After the wrestling was over they received prizes in cash or kind For festivals also they received grant from the Government. The State used to maintain them in old age by pensions. Their economic position was good. Now their economic position is unsatisfactory and they are forced to take up any job They sorh as teachers, factory workers, farmers, police officers, merchants and earn their bread Diet It is interesting to note that the Vajramusţi wrestlers of the present day are vegetarians They take cereals, wheat, rice, bajrı or jowar accompanied by pulses and green vegetables They show special preference for milk, curds, ghee and other milk products They used to consume large quantities of dry fruits both raw and as condiments in the food, Molasses are consumed with food or even as a drink by adding it in water. Similarly they use sugar and citrus fruits specially lemon The Mallapurāna however clearly indicates their non vegetarian diet by describing the qualities of a vanety of meat. It is not known when the trinsi. tion to pure vegetanan food habit took place They did not take either liquor or tobacco, and considered them injurious. Modern evaluation of their exercises The physical culture is meant for all yound development of bodily strength and stamina and swiftness in individaals The highly specialised evercises developed by these Indian wrestlers are well suited to meet these needs Their system of starting the exercises have much to recommend They do not take up the sudden and violent form of exercise in the beginning as such ·29 work is detrimental to muscular power They start by warming exercises and then take to more strenous forms of physical activity. This is the procedure of modern athletes who spend good time for warming up before taking to heavy athletic activity The principles of stretching and contracting muscles and rotating joints, turning and twisting of the body that are found to be useful by modern standards are followed by triese wrestlers, so that the exercises that were developed by them are suitable even to-day. Tlie free-hand exercises developed by them are quite effective to build up good muscle power and maintaining muscle tone Proper emphasis to massage and rest as well as nourishing diet is given so tliat high standards of physical activity were achieved by them They maintained good health and many of them had long life Vajramust: or 0111541 To enhance the power of the blow that is delivered by bare hand or clenched fist blunt stones or sticks, sharpened stones and a variety of daggers are developed In the blunt or sharpened category a tool grasped by clenched first is named as llusti, and the handle of any instrument is also called Mutha le Must These instruments held in fist for beating are known as Maustham, Mustin Mautthiyn in ancient literature The Nitiprakåsika, a work of unhnown dtc, describes Voustiham and the movements associated with its use, whercas in Vişnudharmottara," a work ascribed to about 7th century A.D. Vusţi is noted alongwith other weapons of Vişnu and Prašnavs Jharana a still earlier worh assigned to about 34th century AD the word Mautbiya is used in the sense of a weapon These references clearly indicate that Musţi was a weapon but its natwe is not clcar from the commentancs on at Oppert had translated the world as fist word, but the meaning of it is vague as a sword cannot be so short Whether he meant by the term a small dagger or such instrument cannot be ascertained 1le has been follou ed hy V R. R Dikshitar, JC Jain and other scholars This explanation does not clarly the word, hence a study of boxing and allied wrestling system of India requires careful investigation, for proper understanding of the instruments as boring is known as Slasfı Yuddha se. cither fight with fist or fight with the Slusți-keapon Mitsprak isih, Adhya 1. 40-44 : Vişoodkarmottaram. III Khanda 87 27. * Prasgavsalarapa Sitta 4. Edited by Pandit Malatlal Zai crchand, Alimedabid, IS 193 p :S 1 ·30 In India boxing is preserved at least in two known varieties One of them is an open fist fight as preserved by the boxers at Benares and wrestling with a weapon known as Vajramuşti preserved by wrestlers known as Jyeşth!- mallas. Except in these two types of traditional boxing, Indian wrestlers do not use fist in wrestling bouts, so their activities do not lielp one to understand the nature of Muştı The Vajramuşçı wrestlers are known as Jyesthimallas, Jueşthis and Bajarmuthiya They use an instrument known as Vajramuşti or Bajarmutha. It is made of horn of a buffalo or of ivory. It can be described as a small ring held in hand having six points on its peripliery. These points are triangular in shape and are found in two varieties One of them has a small sharp nail attached on it for increasing its strength, while in the other variety this instrument does not have the iron nail and is rather blant It is held in the palm between the space below the fingers, and above the thumb Its length is equal to the palm of the user and its height is also of the thickness of the palm and above it the points of the instrument rise at the most for 3 to 5 cms (Fig 6) This instrument is traditionally used by the wrestlers for fighting but there is another form of this instrument It is locally known as fent This variety is made of copper and has four holes for four fingers and a convex edged blunt base This instrument is held by passing four fingers through four holes and holding the base in the palm Its antiquity is unknown but it is also used for delivering a powerful blow by the fist. This is probably a new introduc. tion in India and possibly resembles a knuckle duster of America This instrument is much nearer to the other type known as Vaghnahh or tiger s nails This weapon has a straight bar attached to two finger rings and on this bar are attached nail lihe steel points of about 3 to 5 cms length They are held in the closed fist When the fist is opened they come out like nails and inflict deep wounds Even though this weapon is held in the fist it is improper to identify it as a Maustika as it is used as nails for scratching and for inflicting wounds and not as one which enhances the blow of fist It is, therefore highly probable that the Maustikas might resemble either the Vajramuştı or the Fent But fent does not preserve the traditional name nor it is asociated with traditional wrestlers, hence it is very likely that ancient Moştı or Mutthiya is nearer to the present day Vajramuştı It is, however, interesting to note that the weapon Musandı is explained as Vajramuşți by an anonymous commentator of Paymcarıyam If this explanation be accepted it suggests that by mediaeval period in a particular tradition Dr H C Bhayani, Parmacariyam, P JII, p 295. Singhi Jain Sastra Sikapitha Bharatiya Vıdyabhavan, Bombay V S 2017 ·31 Bhukhandı was identical with Vajramustı. Incidentally, it may be noted that Bhukhandi or Bhrsundi is a very ancient weapon but to-day oor ideas about its shape etc. are hazy, and it has been variously interpreted to mean a stich a Vajramustı and a ball with iron points attached to it. Which of these meanings correctly represents ancient Bhusundi is difficult to guess. A weapon which is mach nearer to the Vajramuştı was also used in the ancient Greek and Roman world. It was used by boxers and was known as Caestus. This was a ring kept around the knuchles and used to give a powerful blow. It was used by gladiators but its later history is not clear. Divine origin is given to this sort of weapon by the Greeks as well as Indians. This is a phenomena known in ancient world but they do not signify any thing except proving its currency in a particular culture. Only Vajramuştı, being an instrument made of bone, may lead one to infer that it is a pre-metallic weapon, but its existence in archaeological deposits is still to be found. The Vajramuştı of war-fare seems to be a much powerful weapon. A pair of such instruments is preserved in the Madras Museams and belongs to Tanjore armoury. (fig. 6). It has the central grip but on the sides instead on points are large twisted nails and the front side shows a trident-lihe blade. This Vajramuşfi is a deadly weapon and would be a war equipment rather than sports material If this instruments as compared with another war instrument called Madu or Midlu in Gujarati and Marathi, one is surprised by these similarity. Madu is made of two antlers. The bace of both of them are turned into a grip by fixing them in such a way that the ends are in opposite directions. The antlers are then held in position by two riucts that join them and keep sufficient place for the grip. In a variety of Madu a small shield is altached in front of the grip and the points arc strengthened by an arrow-head like metal piece attachei to cither end. This is then used as a scapon both of offence and defence. In Mabūbharata a weapon is described as Bihulapaha in the fight betrecn Jarasandha and Karpa.. It was used after all the arrows were exhausted and swords were broken. This season was used by Karra to defcat Jarasandha. This smull wcaron mas be cither a small dasser or a type of Maustika Summarizing the abcic data it will be seen that drosfiha, Bälukantala, l'apramusfi and Nadu of India and Caestus of Greece are the instruments meant for developing powerful blon with hand. They are weapons of war and some of them are used in Sports. Their similarity is tempting to show a sort of dese Indian tradition ascribes it to Goddess who gave it to Desamall cl. Devam ullotjats Mahabhirata, Sinta Pana, CI 1.4 1 3 ·32 lopment in the sense that originally a horn or a bone might liave served to increase the strength of a blow, but later on the born might have been cut from the centre so that a grip could be formed and the regular Vajramusti might have developed. The Madu seems to have developed straight from the use of an antler to the idea of making two points for better attack and grip could give additional protection, Out of these bone and antler things the metallic weapons might have been copied. But the time factor involved in this development is unknown; hence this type of development is more hypothetical. A study and interpretation of the Sanskrit terms suggest that at least by the beginnings of the Christian era some such tools were already known in India. Traditionally however instruments of bone are known from the Vedic. period. Indra's Vajra was of bone. In archaeological deposit one has not come across such a weapon in this country, bat the bone points have been discovered from a number of sites, pointing to the fact that bone was used as an arrow-head, and for similar use. These references suggest that this tradition of using instruments of bone is of very high antiquity and hence Vajramusţi also might be an old weapon.

·मल्लपुराणम् । प्रथमोऽध्यायः। एकमिन् कमला कटाक्षविवरे सानन्दगाधार्यते' क्षीराब्धेरपरत्र दीर्घधवलैः कल्लोललोलोत्करैः । व्यग्रस्यापि समर्थितप्रमथनव्यापारलब्धोदया- श्चत्वारो वितरन्तु वाञ्छितफलं वन्द्या हरेर्वाहवः ॥ १ ॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ २ ॥ नारद उवाच । धर्माधर्मविधिः प्रोक्तो ब्रह्मन् सम्यक् श्रुतो मया । विद्याश्च विविधाः स्वामिन् वर्णभेदास्त्वनेकधा ॥ ३ ॥ मल्लविद्या त्वया प्रोक्ता मम संक्षेपतः पुरी । विस्तरेण मम बहि तस्यां कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥ ब्रमोवाच । शृणु पुत्र शुभां विद्यां कथ्यमानी मयानघ ।। यदभ्यासान्नरः सम्यक् शत्रून् जयति सत्वरः ॥ ५ ॥ पुरा कंसे हते दैत्य चाणूरे च निपातिते । संप्राप्ते मथुराराज्ये भोगान् भुक्त्वा वहस्तां ॥ ६ ॥ कृष्णश्च बलभद्रश्च परमात्मदयान्त्रितो । स्वीकर्तु द्वारका रम्यां चलितो हर्पसंयुती ॥ ७ ॥ मुखप्रयाणकैर्देशान् पश्यन्तौ विविधान् बहून् । प्राप्तो मयूरवं चालं नाम्ना नगरमुखमम् ॥ ८ ॥ १ माधुर्यते P. २ In B. this line reads as under मविद्या लया तान मोका संशेरतः पुरा। ४ यो गहते P. ५ देय B. तदा B. ३ मय्यमाना P.

·२ महपुराणे त्रेतायां रामचन्द्रेण सीतामुत्सृज्य वाल्मिकी (जानकाम् )। पश्चाद् गुरुं समानीय प्रायश्चित्रं समाचरत् ।। ९ ।। अहो ब्रह्मन् त्व(म)या प्राप्तो रावणो ब्रमराक्षसः । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थमुपायं मे द्विजोत्तम ॥ १० ॥ अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलेन शुभमिच्छसि । हे राम सीतया सार्ध यज्ञश्च क्रियते त्वया ॥ ११ ॥ सुवर्णमूर्ति कृत्वा हि यज्ञ(जः) प्रारभ्यते त्वया । जाते यज्ञे च संपूर्णे ब्राह्मणांश्च प्रदापयेत् ॥ १२ ॥ ज्येष्ठांश्च कुण्डले दत्वा चातुर्वेदे च मुद्रिकाम् । द्विवेदिने स्त्री दातव्या चतुर्थ निष्क्रयस्तथा ॥ १३ ॥ आसनान्यङ्गवस्राणि तंदुलाः (तण्डुलाः) पट्कमेव च : एवं च रामचन्द्रेण मोहेरे स्थापिता पुरा ।। १४ ॥ सर्वेषां चैव विप्राणां वृत्तिं दत्वा विसर्जयेत् । कति वर्षाणि जातानि अन्योन्य युद्धमेव च ॥ १५ ॥ ततः कुण्डलमुत्पाते यत्रस्थे तत्र जायते । किञ्चित्कालं तु निवृत्य पश्चाद्राममयाचत ॥ १६ ॥ वयं सर्वेऽपि दुप्प्राप्य अग्रे किञ्च करिप्यसे । वरं कृष्णावतारे च द्वापरान्ते प्रदीयते ॥ १७ ॥ प्रदत्तं ब्राह्मणान् पूर्व रामेण स्थितिहेतवे । जपयज्ञामिहोत्रादिक्रियासंवादचेतसाम् ॥ १८ ॥ नारद उवाच । किं तन् मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुत्तमम् । कस्मिन् देशेऽभवद्विद्वन् किं पुण्यं तद् वद प्रभो ॥ १९ ॥ B does not give Slokas 9-17. 4 Now onwards both Pand- ५ भवर कीहक B. १० विपुण्य P. Bagree.

·प्रथमोऽध्यायः। ब्रह्मोवाच । धर्मारण्यस्य मध्येऽभूत् शृणु नारद सादरम् । लोहासुरस्य पूर्वे च मोहेरस्य समीपतः ॥ २० ॥ मयेदं स्थापितं पूर्व विद्यास्थाने महाद्भुतम् । युतं द्विजगणैः शुद्धं सर्वरत्नसमन्वितम् ॥ २१ ॥ स्वच्छोदकैः सुविस्तीर्णः सरोमिरुपशोभितम् । आरामै रमणीयं च नानावृक्षसमाकुलैः ॥ २२ ॥ अनुलिप्ते ) सुधाभिश्च संगतं सुरमन्दिरः । संकीण पुण्यलभ्यं च रम्यं स्वर्गमिवापरम् ॥ २३ ॥ वातेरितपताकाभिः सेवितं च दिवानिशम् । युक्तमक्षय्यमानार्थीह्मणैरुपशोभितम् ॥ २४ ॥ यज्ञामिधूमपटलैयन्त्रान्तरितमण्डलम् । न पीडयति तक्षिणाशुश्रीप्मेऽपि च तपस्विनः ।। २५ ॥ सुन्दरीगणसंपूर्ण वेदध्वनिसमाकुलम् । पवित्र तीर्थभूतं च धर्मारण्यप्रदेशत्रम् ॥ २६ ॥ कृते तु नाम्ना चेशानं त्रेतायां च श्रीमालकम् । द्वापरे मयूर्व वाले कलो देवालयं स्मृतम् ॥ २७ ॥ अधिश्रितं सुरैः सर्वैः पालितं पुण्यसंपदों । विद्याधरैः सिद्धगणैरप्सरोभिः समन्वितम् ॥२८॥ वापीकृपतडागैश्च पुण्यैर्जलयुतैर्युतम् । अनेकगुणपूर्ण च पुण्यं जननिषेवितम् ।। २९ ।। १५ रेवामुर P. ११ मोहरम्य (मोरा) P. १ अनुलिप्तः B. नाना B. ९५ 'मान्तरित B. १ नसशिनः B. १५ सोभूमिध B. १८ अठे हुनान । रलारम्य पापा स्नराय में P. १९ समरिहः P... P has this additional sloka- दक्षि भानुष प्रतारपा नागःस्पितः । इतरेष महावारो विदिशु पक्षसास्तपा॥

·१. महपुराणे तत्पूर्वेऽस्ति वृद्धसरः पूर्ण पुण्यजलैः सदा । मयैव निर्मितं पूर्व लोकपापापनुत्तये ॥ ३० ॥ संचित" सारसैहंसैन नापक्षिगणस्तथा । देवासुरमनुष्यैश्च तापसैर्योगसाधकः ॥ ३१ ॥ याज्ञिकैर्द्विजवर्यैश्च यक्षगन्धर्वसिद्धकैः । तत्प्रतीच्यां महादेवी पालिनीति च नामतः ॥ ३२ ॥ स्थापिता लोकरक्षार्थ तत्पूर्वे मातरः स्मृताः । तदन्तरालतीर्थानि सन्ति पुण्यान्यनेकशः ॥ ३३ ।। अस्मिन् सरोजले स्नात्वा देही पश्यति पालिनीम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो लभते भोगमव्ययम् ॥ ३४ ॥ दृढागो रोगमुक्तश्च सर्वविद्याविचक्षणः । धनधान्यसमायुक्तो रिपुजेता महाबली ॥ ३५ ॥ त्रेतायां रामचन्द्रेण कृतं स्नानं फलाप्तये । कृता यज्ञाश्च दानानि लोकसंग्रहणाय वै ।। ३६ ॥ किं वर्ण्यतेऽस्य श्रेष्ठस्य तडागस्य फलश्रुतिम्(तिः)। संक्षेपात् कथितं तात वृद्धस्य सरसः फलम् ।। ३७ ।। एतन्नगरपाधैं तु परितश्च प्रदाक्षणे । बहुदेवालयोः सन्ति तेन देवालयं स्मृतम् ।। ३८ ॥ ख्यातं चतुर्यु लोकेषु विद्यास्थानं परं सदा । सप्तपुरीसमं खेतन्नराणां कामदायकम् ॥ ३९ ।। एवं मयूरवं बालं शोभा स्मृत्वा यदूत्तमः । प्रविष्टो बलभद्रेण सहितः कार्यचिकीर्पया ॥ ४०॥ प्रविशन्तौ पुरे तस्मिन् वामगैरभिनन्दितौ । कृष्णोऽयमागतः पुण्यैर्विद्वद्भिरिति सादरम् ।' ४१ ।। २१Not found in B. २२ पुम्पसहमशः P. २३ सरसि जलेः P. २४ गृह- देवाश्या P. २५ देवालके B. २६ च त्रिपु P. , ·प्रथमोऽध्यायः ५ अहो पुण्यं महद्भाग्यमस्माकं जन्म सार्थकम् । यो दुनिरीक्ष्यो योगीन्द्रः सोऽयं कृष्णः समागतः ॥ ४२ ॥ रम्यवृक्षदलैः पुप्पैस्तोरणैः प्रतिमन्दिरम् । गीतवाद्यप्रकाराद्यैरन्यैश्च विविधोत्सवैः ॥ १३ ॥ ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तैराशीर्वादैरनेकशः। वर्धापितौ द्विजश्रेष्ठैः सानन्दमतिसेविती ॥ १४ ॥ स्त्रीभिः समानिती तत्र दूराञ्चलनिबन्धनैः । लाजाविकण( किरणे )श्चैव दूर्वाकुशसमन्वितैः ॥ ४५ ॥ देवासुरमनुप्यैश्च दुर्लभोऽयं श्रियः प्रियः । सौभाग्यसाधनः कृष्णो युवतीभिर्निरीक्षितः ॥ ४६ ॥ ध्यानगम्यः प्रियः साक्षाद् बहुपुण्यैकसंचयात् । अतीव दृष्टो वृद्धागिः प्रहृष्टाभिः कृतादरम् ।। ४७ ॥ वाला अभ्यद्भुतानेकौतूहल बिलोभिताः । धाविताः संभ्रमात् कृष्णमवलोकयि(कि)तुमुत्सुकाः ॥ १८ ॥ मार्गावसरमप्राप्य कृष्णदर्शनलालसाः । आरोहन्ति गृहाघालताराममभित. स्त्रियः ॥ ४९ ॥ अहमहमतिगच्छन्नुपर्युपरि संपतन् । इतस्ततो अमन् लोक स्वं परं नावगच्छति ॥ ५० ॥ इति श्रीमहपुराणे धारण्यमाहाम्ये रामनारदर्मयादे प्रणतरप्रयेसो नाम प्रथमोऽध्यायः । २७ रम्देष B. २८ सानन्दारिमशा. २९ चलमिवन्धनः P. ३. लाजाविः B. तिन B. ३२ सय ३१ गताः P. B गृहाट ३५ In B, the coloplion reads as under-दति श्रीनापुराग प्रमनारदमा रोगर- प्रारमपमम्।

·द्वितीयोऽध्यायः । एव प्रविष्टो नगरे परमातिथ्यपूरम् । स्थितौ दिनानि कतिचित् क्रीडाभिरदितोत्सरे ॥ १ ॥ तत्र सोमेश्वरो नाम ब्राह्मणो गर्गगोत्रन । वेदवेदाङ्गाविद् धीमान् कलासु कुगरो युग ॥ २ ॥ अतीव भक्तिमान् कृष्णे तत्त्वज्ञानपरो वर । प्णमाराधयत्येव बरभद्र च सन्ततम् ॥ ३ ॥ त दृष्ट्वा भक्तिमयुक्त सुशरीर कृतादरम् । सतुष्टो भगवान् कृष्ण प्रोगाच प्रीतिपूर्वकम् । ४ ॥ श्रीकृष्ण उवाच । बचिन् सघाश्च सुखिनो नगरे सर्वदा नृणाम् । ब्राह्मणाना च सपा याजिकाना च मत्विजाम् ॥ ५॥ तीर्थानि सन्ति पुण्यानि शुद्धोदकानि च सर्वश । गाव कामदुधाश्चामि पाने समिध कुशा ॥ ६॥ सोमेश्वर उवाच । सर्वत कुशर स्वामिन् प्रसादात् ते जनार्दन । भवत्प्रसादो येषा स्यात्तेपा विघ्न कुनो नृणाम् । ७ ॥ रामेण स्थापिता पूर्व पारनीयास्त्वयाधुना । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भगवान् देवकीसुत ॥ ८ ॥ कार्यद्वय चिकीर्षुस्त सोमेश्वर जगाद ह । [श्रीकृष्ण उवाच 1] तुष्टोऽह तर विप्रेन्द्र यतो भक्तोऽसि मे प्रिय ॥ ९ ॥ १ सहितोत्सवै P २ वेदवेदाङ्गपारथ P This line reads in P as follows कृष्णचाराध्यते नित्य बलभदेण संयुत This line reads in Pas follows कश्चित् अनामयं तेऽस्ति नगरेऽरिम सर्वदा नृणाम् ६ त्वत्प्रसादाजनार्दन P. ५ पचन P ·द्वितीयोऽध्यायः। तेन तुभ्यं प्रदास्यामि विद्यां शुद्धां मम प्रियाम् । कलौ युगे समागाते म्लेच्छपायाश्च भूभुजः ॥ १० ॥ वृत्तिलोपं करिष्यन्ति पीडयिष्यन्ति गोद्विजान् । ततस्त्वेको मल्लविद्यां ददामि ते द्विजोत्तम ॥ ११ ॥ प्रधानं सर्वविद्यानां यया वृचिर्न जायते । पच्यते सर्वधातुश्च मल्लविद्याविधारणात् ॥ १२ ॥ धारयन्ति वलात् शत्रून् तेन मल्लाः प्रकीर्तिताः । तेषां विद्या परं गोप्या परदर्पप्रभजनी ।। १३ ।। ज्येष्ठार्था सर्वविद्यानां सर्वकालशरीरंगा । अचौराझं च सर्वत्र सर्वकालाविनाशिनी ॥ १४ ॥ सर्वकामप्रदा ह्येपा सर्वलोकाभिमोहिनी । अनया साध्यते धर्मः कामः सम्यगवाप्यते ॥ १५ ॥ मोक्षोऽपि प्राप्यतेऽभ्यासात् मदन्यस्ता पुरा यतः । ममाङ्गसंस्थितां विद्यां धारयिप्यन्ति भूतले ॥ १६ ॥ विद्याविभूपिता लोके मत्परा मां" लमन्ति ते । इमां गुह्यतमा चिन न दत्ता कस्यचिन्मया ॥ १७ ॥ तुभ्यं सम्यक् प्रदास्यामि यतो मद्भक्तिमान् भवान् । विद्येयं गम शक्तिश्च मद्भक्तेप्वेव स्थास्यति ॥ १८ ॥ मद्विद्यालंकृतो लोके मान्यो भवति सर्वतः । शामुद्धिः सत्त्वशुद्धिस्तृद्धिस्तथोत्तरा ॥ १९ ॥ मृगयाजयसंसिद्धिरनया शत्रुसंजपः। तलात् सोमेश्वरस्त्वं च तथान्येपि तव प्रियाः । धारयन्तूतमा विद्या मयोक्तां सर्वलक्षणाम् ॥ २० ॥ ७ पति P. ८ सपा मगे B. १ मरिया P. १. Not found in P. ५१ मनोरमाम् P. १२ लोम्नया पोपनान् भयो.. १३. rest of the verses of this Adhyaya as well as first twelve verses and first half of the thirteentlı versc of the 3rd Adlyiya are not found in P.

·. मदपुराणे हस्तेन प्रपदे गृह्य ग्रामितो लण्टितो भुवि । धातितो मुष्टिपतिश्च मारितो मल्लविद्यया । १४ ॥ संनिप्पिष्टसर्वानो भग्म( मो)ठो भग्नमानसः । गल्लकेशोऽपतत् भूमौ चाणूरो गतचेतनः ॥ १५ ॥ बलेनैवं मुप्टिकोऽपि पातितो मल्लविद्यया । अन्येऽपि मलमुख्याश्च पातिताः सर्वतो भुवि ॥ ४६॥ कंसोऽपि निहतः संख्ये पातितो हवनीतले । हाहाकारोऽभवत् शब्दस्तदा कैसे निपातिते ।। ४७ !! अन्ये च दुद्रुवुर्भीताः प्राणरक्षणतत्पराः । एफे विदिततत्त्वार्था मामेव शरणं गताः ॥ १८ ॥ तस्माद् गृहात्वेनां त्वं मल्लविद्या द्विजोत्तम । यया च प्रामिताः सर्वे शत्रवो निधनं गताः ॥ ४९ ॥ इति ते कथिता ब्रह्मन् मल्लविद्या मयानघ । किं पृच्छसि पुनः खामिन् कथयामि तब प्रियाम् ॥ ५० ॥ यः शृणोति नरो भक्त्या मल्छकंसादिघातनम् । कोडितं मम विप्रेन्द्र स याति परमं पदम् ॥ ५१ ॥ इति श्रीमल्लपुराणे सोमेश्वरकृष्णप्रभोत्तरं नाम प्रकरणं द्वितीयम् ॥ *There is no colophon in P.

·:
तृतीयोऽध्यायः।
ब्रह्मोवाच ।
इति कृष्णवचः श्रुत्वा सोमेश्वरपुर सराः ।
ज्योतिर्विदं समाहूय मुहूर्त स्थापयन्ति ते ॥ १ ॥
अक्रूरैः सुखदेवारः सुगगायां तिथावपि ।
विद्यारम्भस्य नक्षत्रैहैश्चापि शुभप्रदः ॥ २ ॥
ततस्ते मण्डपं रम्यं रङ्गभूमौ प्रकल्पितम् ।
पताकाभिस्तोरणैश्च स्वस्तिकैश्च विचित्रितम् ॥ ३ ॥
चतुरेषु द्वौ द्वौ च कलशौ राजवारको ।
होमकुण्डसमोपेतं विस्तीर्णकृतवेदिकम् ॥ ४ ॥
तत्र ते ब्राह्मणाः सर्वे शुभे लगे समागताः ।
कृष्णं च वलभद्रं च पुरस्कृत्य कृतोत्सवाः ॥ ५ ॥
शुभासने चोपविष्टौ तत्र तो परमेश्वरौ ।
कारयन्तौ शुभं होमं द्विजेभ्यो दानमुत्तमम् ॥ ६ ॥
अम्यजुःसामवेदैश्च कृतस्वस्त्य[ य नौ ततः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा द्विजस्तत्र तयोः पुरः ॥ ७ ॥
ततः सामेश्वरः कृष्णं प्रणम्य इदमनीत् ।
सोमेश्वर उवाच ।
देव देव कृपालुवं सर्वविमगणाधिप ॥ ८ ॥
प्रथमं महाविद्यायां विधानमुपदिश्यताम् ।
प्रमोवाच ।
पश्याद्विधाने विज्ञाते फर्तन्योभिनयः मुखम् ।। ९ ।।
एवमस्त्विति कृष्णेन सब प्रत्यभिनन्दितः ।
प्रारब्धमुपदेशं तु संप्रदातुं मनो दधे ॥ १० ॥

·१२ मछपुराणे . श्रीकृष्ण उवाच । ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपवुलेऽपि च । भविष्यश्चेति चत्वारि श्रममात्राणि तानि च ।। ११ ।। तत्रादी तावदुच्यन्ते निःशेषा ज्येष्टिनां गुणाः । संस्कृतप्राकृताभ्यां च ततो लोकिकमापया ॥ १२ ॥ अपभ्रंशाच्च वक्ष्यामि ये यत्रोक्तास्तथैव तान् । कुलं च शीलं च नयो विनयश्च तथैव च ॥ १३ ॥ आहारश्च तथारोग्यमुद्यमो बलमेव च । प्राणश्चैव तथायासस्तथैव सुशरीरता ॥ १४ ॥ सुश्रमश्च शुभसहो (श्रमसहो) विजितेन्द्रिय एव च । जितश्रम कप्टसहो मानी कर्मजयस्तथा ॥ १५ ॥ लज्जापरोभिमानी च तथा भक्तिपर. स्मृतः । स्थाने शक्ति. स्थापने च धातुरात्तिस्ततः परम् ।। १६ ॥ आसने ग्रहणे शक्ती रक्षणे शक्तिरेव च । चारणे शक्तिरत्रैव शक्तिनिसरणेऽपि च ॥ १७ ॥ विज्ञानशक्ती रचनाशक्तिः सौष्ठवने तथा । भेदशक्ति कर्षशक्तियुद्धशक्तिस्तथैव च ॥ १८ ॥ अध शक्तिश्च विख्या उर्वशक्तिः परा स्मृता। तथा कातरशक्तिश्च त्राणशक्तिम्तथोत्तमा ॥ १९ ॥ अत्राणके च या शक्तिरशक्त शक्तिरेव च । अरगरगयो शक्तिभॊजने शक्तिरेव च ॥ २० ॥ पाने च शयने शक्तिर्मात्राशक्तिः प्रशस्यते । फामव्यायामयोश्चैव मात्रां यत्नेन पालयेत् ॥ २१ ॥ 9 Slokas found in Palso. २ तथा श्वासस्तथैव मुरतं ततः P. Sickas upto 27 not found in P. । A- ·नृतीयोऽध्यायः। कालमान देशमानं राजमानमतः परम् । सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात् ॥ २२ ॥ कथिताश्च चतुःषष्ठिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः । इति ६४ गुणाः ॥ २३ ॥ एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम् । सोमेश्वर उवाच । कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥ १४ ॥ भगवन् कथयेदानीमन्तरज्येष्ठिनो गुणान् । श्रूयतामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः ॥ २५ ॥ कृष्ण उवाच । कुलीनो (द)(:) सर्वेषु नीतिशीलश्च सर्वदा । प्रमाणसुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥ २६ ॥ शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च । अआवृत्तिर्भगवृत्तिरर्धप्राणसमन्वितः ॥ २७ ॥ अर्धश्रमगुणयुतः सत्यमापी तथैव च । ज्येष्ठी गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरस्तथा ॥ २८ ॥ पुण्यगुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च । लघुतिकरस्तद्वत् गुणेषु कुशलस्तथा ॥ २९ ॥ भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपरः स्मृतः । जितश्रमो विश्वासवान् ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥ ३० ॥ प्राणवान् वलवॉश्चैव सर्वकार्यविचारवित् । अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत् कथिता मध्यमा गुणाः ॥ ३१ ॥ इत्यन्तरेज्येछिनः ३० गुणाः । प्रमोवाच । इत्युचममध्यमांध श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान् । र पुनतिरः शोर या रहिरहस्तपा P. ५ अन्तरे P.

·मालपुराणे अधमानपि पप्रच्छ प्रणम्य शिरसा हरिम् । सोमेश्वर उवाच । भगवन् कथयेदानीमधमानपि तान् गुणान् ॥ ३२ ।। श्रीकृष्ण उवाच । शृणु गोपकुलादीनामधमांश्च गुणान्वहुन् । विचार्य तत्त्वात् सर्वज्ञ अशेपं गदतो मम ॥ ३३ ॥ मतिमान् मार्गगश्चैव कृतद्विगुणवानपि । शीलवानविनीतश्च सुविस्तरभयं हृदि ॥ ३४ ॥ श्रमासहोऽप्यसज्जडो न युद्धकुशलस्तथा । वाचाशक्तिरसद्वाक्यो विचार्यायासकार्यकृत् ॥ ३५ ॥ बलवान् शक्तिहीनश्च प्राणवान मूर्ख एव च । वाचा त्राणकरः कोऽपि वाचा लाभकरः परः ॥ ३६ ॥ चाचा हानिकरः कश्चित् न किंचित् परमार्थवित् । तथा कप्टसहः कोऽपि कर्माशक्यस्तथैव च ।। ३७ ॥ सेवापरोऽपि कोऽप्यत्र कुरङ्गो भवति ध्रुवम् । कार्यतत्पर एवं स्वादहितोपि कचिन्नरः ।। ३८ ॥ हिंसावांश्च ह्यविश्वासी भवेत् क्वचित्तथा परः । भक्तिनधरे एव स्यात् विकारी च तथा परः ॥ ३९ ।। परान् दोषान् वादयति पश्चाद्वादयति केवलम् । अधमाः कथिताः सर्वे सप्तात्रेशदिमे गुणाः ॥ ४० ॥ इत्यधमा (३७) गुणाः एवं गुणसमायुक्तो नाम्ना गोपकुलो भवेत् । तथाधमाधमगुणान् शृणु चान्यानशेषतः ॥ ४१ ॥ ६ 'यथार्थ न सकार्यकृत् P. ७ प्राणान् P. ८ मुमू P. १. परदोषान्वादपति P. १५ सप्तविंशति P. ९ भक्तिनेश्वर P.

·तृतीयोऽध्यायः। १३ अकुलीनो भवेत् कश्चिदतिमध्यम एव च । कोप्यतो दूतकारः स्यादतिकामी तथा परः ॥ ४२ ॥ आलस्यवान् परः कश्चिदतिभीरुश्च निन्दितः । अतिमूर्योऽतिलुब्धश्च स्थूलरोमविवर्जितः ॥ १३ ॥ दुर्बलो नीचसङ्गी च निपिद्धो मल्लकर्मणि । विपक्षभेदकोऽप्यन्यो गुणप्रच्छादकस्तथा ॥ ४४ ॥ संवाहनकलो न स्यात् शोकदुःखप्रकाशकः । अहितोऽपि परः कश्चित् कार्याशक्य इति क्रमात् । एकविंशतिसंख्याताः कथिताश्चाधमाधमाः ॥ ४५ ॥ इत्यधमाधम (२१) गुणाः सोमेश्वर उवाच । पुनः सोमेश्वरः कृष्णं सादरं पृच्छ( ट )वानिति । देव देव भविष्यस्य गुणान् ब्रूहि विशेषतः ॥ १६ ॥ श्रीकृष्ण उवाच । कुलीनोऽथ विनीतश्च लजावान् शीलसंगतः । दयावान् श्रद्धया युक्तो" व्यायामी चाग्निमस्तिथा ॥ १७ ॥ आधानी" मुवपुश्चैव सुश्रमश्च तथा परः । श्रुतिमाही श्रमसहो दृष्टिग्राही तथैव च ॥ १८ ॥ चित्तमाही सत्यवाँश्च शौर्यवान् बुद्धिमांस्तथा । जनप्रियश्च गुणवान् पितृभक्तः प्रियंवदः ॥ ४९ ॥ मातृभक्तो मातृभक्तो भत्तो गुरुजनेऽपि च । देवद्विजयोक्ता चतुर्विशे इमे गुणाः ॥ ५० ॥ १२ After the verse 4r both B& P read श्रीकृष्ण उवाच, which is redundant here. १३ Not found in P. १४ विराभ' P. १५ प्रयोदक P. SNot seen in B. १७ पलपान P. १८ धमान् B. १९ अण्वानी B. २. गरिमादी P.: २१ धी गायन P. २२ गुरोभको B. २१ गुरुमको जनेऽपि च P. २४ देसादिजमकरा B. २५ चतुर्विशति मे B. .

·मल्लपुरागे
मया तव समाख्याताः सर्वे विजयहेतवे ।
*एवं गुणैश्च संयुक्तो ज्येष्ठी भवति सत्वरः ।। ५१ ॥
“इति श्रीमल्लपुराणे चतु पात्रवर्णनं नाम द्वितीयो[ नृतीयोऽध्यायः
२६ गुणा मया समायाना• P. ou Line not found in P.
२८ In B
the Colophon reads as under इति श्रीमन पुराणे चतु पानप्रकरणं तृतीयम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः । श्रीकृष्ण उवाच । अथाङ्गानां विवेकं च विविध कथयाम्यहम् । उत्तमाधममध्येच भेदैः शृणु समाहितः ॥ १ ॥ सुप्राणस्तु सुसंस्थानः सुशरीरस्तु मासलः । स्वस्थश्चैव सुगात्रश्च समभ्यस्तवरासनः ॥ २ ॥ मुविस्तरस्वरोऽथोपि नेत्रविस्तर एव च । स्कन्धयोरपि विस्तीर्णो ग्रीवा विस्तीर्णकत्तथा ॥ ३ ॥ भुजौ च (चापि) मुविस्तीर्णी बाहुविस्तीर्ण एव च | तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो विस्तीर्णाङ्गुलिरेव च ॥ ४ ॥ कटिविस्तीर्ण एव स्यात् जड्डाविस्तीर्ण एव च । विज्ञेयो जानुविस्तीर्णो चितविस्तीर्ण एव च ॥ ५ ॥ शौर्यस्य विस्तरः कापि गुणानां विस्तरोऽपि च । द्वात्रिंशत् कथिता येते विस्तारा जयदायका ॥ ६ ॥ अथोत्तममध्यगानामुच्यन्ते लक्षणानि च । विशेषमविशेष वा ज्ञायते तेन तत्त्वतः ॥ ७ ॥ मध्याथूल उरःसूक्ष्मः स्कन्धस्थूलस्तथापरः । भीवायामतिसंकीर्णो न स मल्लः प्रशस्यते ॥ ८ ॥ याहुस्थूलो भवेत्कश्चित् संकटो भुजशीर्पयोः । कश्चित् प्रकोष्ठसंकीणों विस्तीर्णः स्परहस्तयोः ॥ ९ ॥ सामान्मभ्यमांचक P. २ गुनागस्तु न P. ३ समभ्यस्तवशागनः P. ४ प्रीवा पिरती एप्पते २. ५ भुजी व करविनीगा P. ६ तथा प्रकोष्टविस्तीर्णो P. ७ शामते P. The whole line is not found in B, -- ३ ·१८ मालपुरा कस्यैव च स्फिचौ स्थूलो संकीर्णा च भवेत् कटिः । कृशजवो भवेत् कश्चित् स्थलजानुरपि स्मृतः ॥ १० ॥ अधोर्ध्वविस्तरः कश्चित् अर्धसंकीर्ण एव च । अधोविस्तर एव स्यात् उर्वसंकीर्णवान् भवेत् ॥ ११ ॥ वाचा शूरश्चित्तभीरुः कायस्थूलस्तथापरः । प्राणहीनश्च विज्ञेया विंशतिमध्यमा इमे ॥ १२ ॥ अथाधमाङ्गाना(ग) कथेने मल्लाश्चलितलक्षणाः। भवन्ति निन्दिता ये तु लोकेऽस्मिन् गुणवर्जिताः ॥ १३ ॥ अतिदीर्घश्च सर्वत्र तथा विकृश एव च । अतिक्रमोथ सूक्ष्मास्यः कृशागोऽथ नपुंसकः ॥ १४ ॥ कुप्टाङ्गश्च सदोषागः स्कन्धो वातुल एव च । अतिभीरुस्तथालस्यो मूोप्यतिशयेन , ॥ १५ ॥ अप्राणवांश्च मन्दामिरित्येते चाधमाः स्मृताः । अगानि पोडशोक्तानि निदितान्यङ्गसगरे ॥ १६ ॥ श्रीकृष्ण उवाच । पञ्चाङ्गाश्च भवन्त्येते मलास्तान् कथयाम्यहम् । अस्थिसारो मांससारो भेदसारम्तथैव च ॥ १७ ॥ कोऽप्यस्थिमांससारः स्यादन्यो मेदामिसौरवान् । तेषां तु भेदा वक्तव्या निरूप्यन्ते यथार्थवत् ॥ १८ ॥ स्थूलास्थिः स्थूलसन्धिश्च स्वल्पमांसोऽल्पप्राणवान् । श्रमणो भ्रमणकः कश्चिदल्पश्रमकरस्तथा ॥ १९ ॥ . स्फिजी B. १० अर्ध P. ११ ऊर्धसंकीर्ण एव च B. १२ फ्था P. विक्रमसूक्ष्मागः B. १४ अष्टोगश्च B. १५ तथा तस्य P. १६ वा P. 96 This is •redundant here. Not found in P. १८ मन्दानि P. This should be मेहास्थि' (Vide v 29.) १९ खल्पांतो B २० भ्रमणो B.

·चतुर्थोऽध्यायः। . तथा शौर्येण संयुक्तः तथा चाप्रियदर्शनः । इत्यष्टावस्थिसारस्य भेदाः प्रकथिता मया ॥ २० ॥ इदानीं मांससारस्य कथ्यते गुणविस्तरः । सुप्रमाणो न सूक्ष्मास्थिन स्थुलास्थिभवत्यपि ॥ २१ ॥ मध्यस्थास्थिरसौ नैव बहुमांसो न शस्यते । नाल्पमांसो हि बलवान् सममांसस्य चोदयः ।। २२ ॥ बलवर्धनलीनाङ्गो बद्धदृढतनुस्तथा लीनशौर्यगुणोपेतः सर्वेपामुत्तरोत्तरः ॥ २३ ॥ प्राणवांश्च श्रमसहस्तथैव च जितश्रमः । कथिता मांससारस्य गुणा एते चतुर्दशैं ॥ २४ ॥ अथातो मेदसारस्य गुणानामेनविंशतिः । मध्यस्थूलो भवेत् कश्चित् सूक्ष्मोऽन्यः करपादयोः ॥ २५ ॥ सूक्ष्माशिरल्पमांसध बहुभेदः थमाधयार। श्वासाधिकः स्वल्पबलो व्यायामेऽशक्य एव च ॥ २६ ॥ निद्रापरः शय्यापरो वहाशी बहुपानकृत् । सेवापरः शीतसहः सदा घर्मेण पीड्यते ॥ २७ ।। बहुश्रमः सूक्ष्मास्योऽर्धस्वरो भीरुरधम्तों । सस्वेदवान् वातसहो गुणा इत्येकविंगतिः ।। २८ ।। अधास्टिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृतीः । पृथुलास्थिस्वरूपोऽपि मांसलो मेदकम्तथा ॥ २९ ॥ फश्चित् स्थलोदरोऽपि स्यात् सूक्ष्मयशायनोऽपि च । स्थलस्कन्धः प्रादयाहुरल्पनछो भवत्यपि ॥ ३० ॥ २१ मा पा प्रियसीनः P. २३ मुबान P. २३ दंगा: P. २४ मेदसम्म P. १५ भP. १६ भगरपनाया P. २४ नया B. २८ मन B.

·३४ মাল अल्पसत्वैः पृथुश्चैव तथोमसह एव च । आहारवान् श्वासपरः प्राणवान् स्थिरयुद्धकृत् ।। ३१ ।। दृष्टनी स्वभावात् स स्थिरश्चैवाइसारे । इत्यस्थिमेदसारस्य गुणाः सप्तदश स्मृताः ।। ३२ ।। अथास्थिमांससारस्य गुणाः पोडश प्रोच्यते(न्ते)। शोभनास्थिवयश्चैव तथा वशशरीरवान् ॥ ३३ ॥ सममांसः समास्थिश्व किञ्चित् कायेन मेदुरैः। पित्तविस्तारवांश्चापीनतनुवा च कचिद्भवेत् ॥ ३४ ॥ न ह्रस्वः क्वचिदङ्गेपु सप्रमाणश्च सर्वदा । समप्राणः समशौर्यस्तथैव समसत्वरः ॥ ३५ ॥ उर्ध्वभद्रप्रयोद्धा च अर्धभद्रप्रयुद्धकृत् । अधोलभद्रयोधी च सर्वयुद्धकरस्तथा ।। ३६ ॥ अष्टाङ्गभद्रयोधी च गुणाः षोडश संख्यया । इत्यङ्गानां च पञ्चानां गुणाः संकीर्तिती मया ॥ ३७ ।। इति श्रीमलपुराणे पचागमहलक्षणं नाम तृतीयो[चतुर्थो ]ऽध्यायः" । २९ अल्पसत्य P. ३० दृष्टभीर: B ३१ मेदरः P. २३ प्रकीर्तिता P. ३२ चतुरवाक् P. ३४ In B the colophon reads as under-इति मालपुराणे पंचामलक्षणप्रारणं चतुर्थम् ।

·पञ्चमोऽध्यायः। भवन्त्यष्टविधा मल्लाः कथयामि यथा तथा । युवा च प्राणवांश्चैव ज्येष्ठी चैव तथा परः ॥ १ ॥ अपरश्चान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च । भविप्यो वालवृद्धौ च कथिताश्चाष्टधा इमे ॥ २ ॥ चतुर्भदैश्च मिन्नास्ते शोर्जयगुणोदयैः । गजःसिंहो वृपश्चैव मृगोऽपि च तथा परः ॥ ३ ॥ यस्य येन यथा युद्धं सोमेश्वर तथा शृणु । हितोपदेश विविधं विचार्य कथयाम्यहम् ॥ ४ ॥ श्रीकृष्ण उवाच। अथ मल्लाश्च चत्वारो भवन्ति निजकैर्गुणैः । गजो वृपो मृगः सिंहो भविष्यः पञ्चमो मतः ॥ ५ ॥ त्रिंशद्वर्षादिपर्यन्तं प्रवृत्तिः सहमेन च । आहारों न प्रवर्तते सर्वेषां भविता गुणाः ॥ ६ ॥ त्रिचत्वारिंशद्वर्षाणि मल्लाश्चत्वार एव च । श्रभैरभ्यासैराहारैः संयमेन निरन्तरम् ॥ ७ ॥ धारयन्त्यात्मनों विद्यां गुणाध्यापि यथा तथा । अथो यावत् पञ्चागत् प्राणेनापि बलेन च ॥ ८ ॥ सर्वाभ्यासेन गौर्येण कालेनापि पुनः पुनः । वृपभश्च मृगश्चैव सिंहश्यापि तथा पुनः ॥ ९॥ भवन्य P. २ राश्रृंजय P. ३ redundant and not found in P. आहारे P. ५ प्रपतत P. ६ गयामेन P. • भारपन्चामनो P. ८ अयाम् P. प्राणोनापि P. १. सीवान P.

·मलपुराणे अथैषामेव मल्लाना धार्यमाणा अपि ध्रुवम् । गुणाः प्रयान्ति व्यसनैः कालस्यापि क्रमादपि ॥ १० ॥ वर्जयित्वा गजं तस्य पष्टिवर्षाणि योग्यता । वृषसिंहमृगांश्चापि तेनैव व्यतिरिच्यते ॥ ११ ॥ अन्यानपि गुणान् सर्वान् कथयामि गजस्य च । यैः पष्टिवर्षपर्यन्तं विद्या संघौर्यते ध्रुवम् ॥ १२ ॥ उद्यमेश्चैव व्यायामरमिराहार एव च । आरोग्यवान् धर्मवांश्च श्रमवानर्थवानपि ।। १३ ॥ सहायवान् बुद्धिमांश्च बलवान् प्राणवानिति । गजस्तु धारणैरेतैः पष्टिवर्षाणि दुर्जयः ॥ १४ ॥ शृणु सोमेश्वरात्रैव एकाग्रहृदयोऽधुना । गजस्तु धारयेद्यास्तु गुणास्तान् कथयाम्यहम् ॥ १५ ॥ वपुषा धातव( घातुत. )श्चैव बलवान् प्राणवांस्तथा । स्नेहसारस्तथा शूर एते शारीरका गुणाः ॥ १६ ॥ एतैर्गुणैः सदा मल्लो गजश्चैवोपलक्ष्यते । सिंहोऽपि सहजैस्तद्वदेतैदशभिर्गुणैः ॥ १७ ॥ उरसा चातिविस्तीर्णः कटिविस्तारवांस्तथा । मध्ये क्षामोदरः स्कन्धः (न्धे ) प्रकोष्ठे स्थूल एव च ॥ १८ ॥ तेजोवान् स्फुर्तिमाश्चैव लघुवेगश्च सर्वदा । वपुपो विस्तरश्चैव तथैवोत्पतने" गतिः ॥ १९ ॥ शीघ्रप्राणः शौर्यवाश्च सिंहस्य कथिता गुणाः । पोऽपि जायते यैस्तु गुणास्तान्कथयाम्यहम् ॥ २० ॥ १२ च धार्यते P. १३ बुद्धिाश्च B. १४ शारीरिका B. ११ अथप्यमेव B. १५ तथैव पतने P. ..

·पामोऽध्यायः सुशरीरः सुप्रमाणः पृथुलः कठिनोऽपि च । पादारोपी भारसहो युद्धशूरो जितश्रमः ॥ २१ ॥ अष्टो गुणा भवन्त्येते ज्ञातव्याश्च स्वभावजाः ।। अथेदानी मृगस्यापि गुणान् वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ २२ ॥ वली वशी भीरुका सूक्ष्मपादकरोऽपि च ! मुतनुश्च सुवेगश्च तथैव व्यवसायवान् । अल्पश्रमश्च सप्तैते मृगस्य सहजा गुणाः ॥ २३ ॥ इति धीमलपुराणे गजसिंहमृगवृषभमलम्वरूपो नाम धनुर्थी[पञ्चमोऽध्यायः नोPि. B. P. १९ InB the color phon rends as under-MT PETERETARIA नम्।

·5. पष्ठोऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच । भवन्ति सर्वसामान्याः सप्तत्रिंशदिमे गुणाः । घातपातस्तथालगतैः स्थानकं लाग एव च ॥१॥ भारः श्रम. श्रुतिश्चैव बहु इष्टार्सनं तथा । धारणं रोधनं चैव तथा निर्जनतर्जनम् ॥ २॥ ताकणं सोप्टवर्ण (च) पालन व्यवसायिकम् । प्राणश्चैव तथा शौर्य कच्चिदुस्थापनं भवेत् ॥ ३ ॥ कचित् प्रवि(वे)शनं प्रौढिः पटुश्च सहज कचित् । धारणेऽप्यधिका शक्तिस्तथा निस्सरणेऽपि च ॥ ४ ॥ ताकणे रक्षणे कोऽपि शक्ति(क्त )श्चालनकेऽपि च । फरकणे शक्तः कोऽपि स्याद् पटुः कोऽपि वर्जने ॥ ५ ॥ रुन्धने चोस्कटः कोऽपि लागेपि मतिमानपि । गोपणे(ने) निपुणः कोऽपि युद्धपि निपुणो भवेत् ॥ ६ ॥ कक्षालमः परः कोऽपि दण्डिकालम एव च । वहणे लमः कोऽपि स्यादोजोलनस्तथैव च ॥ ७ ॥ चोडिलमो भवेत्कश्चित् सप्तत्रिंशदिमे गुणाः । कथिता लौकिकैः शब्दैम्तथोक्ता मलभाषयो ॥ ८॥ पञ्चसारो भवेत्कश्चिज्जानुसारस्तथा परः । इत्यासारतां ज्ञात्वा तत्र कर्माणि कारयेत् ॥ ९॥ १ Not seen in P. .५ पालन P. ६ द्रुतगणं B. शक्तिश्च P..९ मत्रभाषया B. २ वाल P. ३ भारश्रमः P. ४ दुखासनम् B. ७ पचि प्रविसन दिः पदुः सहज वचिन्:P, ८ प्यधिक of7 ·पष्टोऽध्यायः। 148 एतैर्युक्तास्तु ये मल्लास्तानहं कथयामि ते । उर:सारः स्कन्धसारो" मुजसारस्तथैव च ॥ १० ॥ कटिसारो भवेत् कश्चिन् जानुसारस्तथा परः । पञ्च स्थानानि मल्लाना शस्यन्ते युद्धकर्मणि ॥ ११ ॥ पुनश्च कथयिष्यामि यथोपायं यर्थीगुणम् । स्कन्धस्थानं भुजस्थानं उरस्थानं तथैव च ॥ १२ ॥ कटिम्यानं तथैवान्यत् जानुस्थानमतः परम् । पञ्च स्थानानि विनाय स्वशरीरे यथार्थिनः(र्थतः)। तगे(नौ) तैनानुसारेण मल्लः कर्म समाचरेत् ॥ १३ ॥ इत्यविभागः । अथात्र कथ्यते तावद् रङ्गभूमेस्तु लक्षणम् । जातिवर्णप्रमाणादि बहुभेदसमन्वितम् ॥ १४ ॥ नित्याभ्यासहिता भूमी रङ्गभूमिः प्रकीर्तिता । सैवाखा(पा)ढकनानी च प्रसिद्धा परमा मता ॥ १५ ॥ तस्यास्तु लक्षणं वक्ष्ये जातिवर्णप्रभेदतः । सुलक्षणजयम्थानं हानिम्थानमलक्षणा (णम् ) ॥ १६ ॥ निनोन्नतसमत्वेन त्रिविधा भूमिका भवेत् । निमोन्नता परित्यज्य तत्राहीक्रियते सदा ॥ १७ ॥ आम्वा(पाटकप्रमाणं तु त्रिविधं परिकीर्तितम् । देवमानं दैत्यमानं मय॑मानं तथैव च ॥ १८ ॥ एकोतरं हस्तशतं देवमानं प्रकीर्तितम् । देत्यानामेय पञ्चाशत् माना मेकविंशतिः ।। १९ ।। १. ऐनगुना B. ११ रन्धसिरी P. ११तथागुणम् P. The line reads as परिग्यानानि विनाय स्वशरीरे यथाधिनः in B. १४ तनु B. १५ मारकर्म B. N Verses beginning from this Sloka upto Adhyāya 87 Sloka 3 (first hall) are not found in the printed text, ४ ·मलपुराणे चतुरस्र त्रिकोणं च वर्तुलं च तथैव च । ब्राह्मणी शुलवर्णा च पीता क्षत्रियभूमिका ॥ २० ॥ श्यामवर्णा तथा शुद्री बहुवर्णा तथाधमा । उत्तमाधममध्यास्तु भूमयो बहुभेदतः ।। २१ ॥ कर्करान्छिता भूमिर्लाहकाष्ठविदूपिता । पापाणैः कण्टकैर्वापि कुट्टेनापि पटेन च । वर्जनीया प्रयत्नेन दु खदा सर्वदा नृणाम् ॥ २२ ॥ इति भूमिशुद्धिः। प्रथमं प्रातरुत्थाय मल्लः कर्तव्यमादरात् । मलमूत्रविशुद्धिं च (द्विश्च) दन्तधावनमेव च ॥ २३ ॥ गण्डुपैर्मुखशुद्धिश्च मुखप्रक्षालनं तथा । संध्यादिकं च निर्वृत्य रङ्गं गच्छेत् समाहितः ।। २४ ॥ गत्वा च प्रथमं ज्येष्ठी प्राणायामं च कारयेत् । भूमिवन्दनपूर्व च कारयेच् च ततः श्रमम् ॥ २५ ॥ बालवृद्धान्धरधिरछिन्नाङ्गक्रोधिरोगिणः । पिशुनानृतपापण्डान् मत्प्रलपिनस्तथा ॥ २६ ॥ धूर्तिकुष्टिकितवचौरचण्डालमायिकान् । वर्जयित्वा तथैवान्धान् श्रममाले तथा स्त्रियः ॥ २७ ॥ उच्चैः प्रहसनं कासष्ठीवनं क्षुतमेव च । विवादं रुदितं चैव दूराध्यानं तथैव च । वर्जनीयं प्रयत्नेन मल्लेन जयमिच्छता ॥ २८ ॥ पञ्च प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् । वेदिकामुपविश्याथ कर्तव्यं जटबन्धनम् ॥ २९ ॥ तथैव प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् । विविधं जटबन्धं च संक्षेपं च क्रियापरम् ॥ ३० ॥ . 17 ·पष्ठोऽध्यायः । शथ्यासनोपानहादि त्यजेत् चैवासनादिकम् । शिरःपच्छादनं चैव रङ्गभूमौ विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥ आचम्य च शुचिर्भूत्वा ततो रङ्गं समाविशेत् । साधयेदेव मन्त्रेण स्थापयेच् च सुदर्शनम् ॥ ३२ ॥ सर्वकामप्रदः कृष्णः स च तन्न प्रतिष्ठताम् । आखा(पा)ढक नमामि त्वां देहि मम जयश्रियम् ॥ ३३ ॥ उद्दामदर्पदल्येन्द्रवधूवैधव्यदायिने । मुदर्शन नमस्तुभ्यं जयदे(द) समरप्रियम्(य)॥ ३४ ॥ वामे पार्थे हरियस्य दक्षिणे शशिशेखरः । नाभी पद्मभवो ब्रह्मा सदा हस्तेषु मातरः ॥ ३५ ॥ कृष्णमूर्तिरियं ध्यात्वा तथा चावरणं शुभम् । आयुरारोग्यवीरश्रीविजयोत्साह्वल्पदम् । श्रीनिधेऽस्तु नमस्तुभ्यं दुरितं मे प्रणाशय ।। ३६ ॥ इति आवरणकमन्त्रः। हलधरो धराधरो रत्नमपितपन्नग । वासुकेऽस्तु नमस्तुभ्यं जयं लक्ष्मी च देहि मे ॥ ३७ ।। वामुकेवरमूर्ति च ध्यावाचम्य विधानतः । गृहीत्वा स्वशिखा बन्धेत् सुदृढं प्रन्थिभित्रिभिः । इति कृत्या मन्त्रविधि कथितं भृगुणा पुरा ॥ ३८ ॥ प्रशस्तः कच्छवन्धश्च कच्छामन्त्रविधानतः । करास्फोटनं त्रिविध समलीनोन्नत वलात् ॥ ३९ ।। उन्नतस्यरसंलापः सिंहस्य(च) प्रकीर्तितम् । समं वृपस्य निर्दिष्टं स्वभावान् मधुवैरिणा ॥ ४० ॥ फरास्फोटप्रमाणं तु कृत्या रहममीपनः । पमासनेनोपविगेद् गजो ज्येष्ठी कृनोत्सवः ॥ ४१ ।।

·२८
मलपुराणे
मृगः
आन्तरज्येष्ठिना साधं तथा गोपकुलः सह ।
बालवृद्धभविष्यैश्च ततो वन्देत् वसुन्धराम् ।। ४२ ॥
समुद्धृतासि हरिणा वसुधे बलदायके ।
देहम्य भूपणं देहि पवित्रे शुभलक्षणे ॥ १३ ॥
इत्युक्त्वा च प्रणम्येनां गृहिल्ला, चैव मृत्तिकाम् ।
ततः सार्धं समायुक्ताः सर्वाङ्गं विनिलेपयेत् ।। ४४ ॥
मल्लाः पञ्च भवन्त्येते गजः सिंहो वृषो
भविष्यः पञ्चमो ज्ञेयः पञ्चैपामासनानि च ॥ ४५ ॥
विद्याभ्यासेन पञ्चैते भवन्ति ज्येष्ठिनः क्रमात् ।
आसनैरुपविशन्ति स्वैः स्वः सर्वेऽपि सादग्र., II, ४६ ॥
गजः पद्मासनं कुर्यात् सिंहोऽपि गरुड़ासनम् ।
फणासनं मृग. कुर्यात् वृषोऽपि कुकुटासनम् ।। ४७ ॥
भविष्योऽपि तथा कुर्यादासनं जघनोपरि ।
कारयेच् च श्रमं पश्चात् प्रकुर्यात् स्वयमेव च ।। ४८ ॥
मतिकारस्येदानी कथ्यन्ते बहवो गुणाः ।
मल्लान् न विकारयति मतिकारस्तदुच्यते ।। ४९ ॥
चत्वारिंशत् सदैकेन गुणास्तस्य प्रकीर्तिताः ।
मानस. सर्वदा मल्लैर्धारणीयाः समीपतः ॥ ५० ॥
विना तेन प्रणश्यन्ति गजा इव निरनुशाः ।
मतिकार. प्रयत्लेन रक्षणीयश्च सर्वदा ॥५१॥
आत्मकला ॥१॥ परकला ॥२॥ स्थानका ॥३॥ घातकला ॥४॥
पश्चतालकला ॥५॥ गोकला ॥ ६॥ बाहोतिकला ॥ ७॥ पञ्च तथैव स्थानककलाः
॥८॥ आसनकला ॥९॥ ज्येष्ठिधारणे कला ॥ १० ॥ रूपानकला ॥११॥ ताकणे
कला |॥ १२ ॥ विज्ञानकला ॥ १३ ॥ सो(सौ )ठबने कला ॥१४॥ बेसुकला ॥ १५ ॥
रक्षणे कला ॥१६॥ निस्सरणे कला ॥१७॥ चालने कला ॥१८॥ स्वकीये कला ॥१९॥

·पोल्यायः । २९ शत्रुकला ॥२०॥ मित्रकला ॥ २१॥ दारुणकला ॥ २२ ॥ आत्ममल्लकला ॥२३॥ परमल्लकला ॥२४॥ स्वरस्यकला ॥ २५॥ कातरकला ।। २६॥ त्राणकला ॥२७॥ बुद्धिकला ॥२८॥ श्रमकला ॥ २९॥ युद्धकला ॥ ३० ॥ आहारकला ॥ ३१ ॥ आलस्यकला ॥ ३२॥ ॥ ३३ ॥ ॥३४॥ ॥३५॥ ॥ ३६॥ रङ्गकला ॥३७॥ आवेशकला ॥३८॥ कालकला ॥३९॥ राजकला ॥ ४० ॥ सभाकला ॥४१॥ इत्येकचत्वारिंशत्कलाभिरुपशोभितः । मतिकारः स विज्ञेयः तस्य कर्म समाचरेत् ।। ५२ ॥ इनि पर्म कसामकरणम् ॥

·सप्तमोऽध्यायः।
आखा(पाढस्य समीपस्था ये कार्या स्वरा क्लि ।
तत्सर्व कथयिप्यामि योगक्षेमार्थसिद्धये ॥ १ ॥
छेदो मारस्तथा मा पात उत्पातफस्तथा ।
रजस्वरानामकृत रुदितं मृतकम्वर ॥२॥
प्रेतराक्षसभूतादिस्मरण वज्रनिस्वर (न)।
तपस्विगृध्रसाणा नामसकीर्तन परम् ॥ ३ ॥
ये चान्ये कुत्सिता शब्दा श्रमकाले न शोभना ।
सुदर्शनेन मन्त्रेण तेपा च रक्षण शुभम् ॥ ४ ॥
दशविधाना शब्दाना महान्तो विदिता गुणा ।
कश्चित्पर घातयति परेणापि न धात्यते ।। ५ ।।
स्थानकादाकर्पयति कोऽपि नाकृप्यते परै ।
गृहात्यन्यस्य विज्ञान नान्येन शब्दोऽपि गृह्यते ॥ ६ ॥
कचित्पर चालयति न परेणापि चाल्यते ।
कचित्पर त्रोटयति त्रोट्यते न परेण तु ।। ७ ।।
अमस्थानानि कथ्यन्ते पञ्चेतानि यथा शृणु ।
स्कन्धस्थान उर स्थान जङ्घास्थान तथैव च ॥ ८ ॥
जानुस्थान कटिस्थान पश्चैतानि विभागश ।
चतुर्णामपि मल्लानामगजान तदुच्यते ॥ ९ ॥
उन्नताङ्ग गजस्थान समाग च वृपस्य वै
सिंहस्थान तुरीनाग वराङ्ग तु मृगस्य च ॥ १० ॥
समपाद गजस्येव विषम वृषभस्य च ।
सिंहस्य चोन्नत पाद चलत्पाद मृगस्य च ॥ ११॥

·सप्तमोऽध्यायः। एवनाकारज स्थान भेदजातीश्चतुर्विधाः । पटप्रकाराणि निश्चित्य घातोपि क्रियते सदा ॥ १२ ॥ अजाघातः प्राणघातो घातो वहनिपूर्वकम् । वोजो(ओजो वहनिघातश्च-चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ १३ ॥ उर्जः प्राणभवो घातः पञ्चमः कोऽपि कथ्यते । ओजोवहनिघातश्च पष्ठश्च परिकीर्तितः ॥ १४ ॥ पडिति(डेते) कथिता घाताः पटत्रिंशत् प्राणसंयुताः । येनाभ्यासेन सदा मल्लो रिपुयुद्धे जयी भवेत् ॥ १५ ॥ केशाकर्मणघातस्तु प्रथमः परिकीर्तितः । स्कन्धस्फोटनधातोऽपि हस्तेनैकेन सादरः ॥ १६ ॥ द्विहस्ताभ्यां च घातोऽयं स्कन्धास्फोटनसंभवः । दण्डाघातस्तथैवान्यो ज्ञातव्यो दृढबुद्धिभिः ॥ १७ ॥ कर्णतालविघातोपि पार्श्वघातस्तथापरः । श्रीवाबलवदाघातो घातो निजकरस्तथा ॥ १८ ॥ भुजघोटनघातोपि घातः करतलहस्तयोः (स्य यः) । द्विभुजाघोटनं चास्ति कथिताश्चान्येऽपि (श्वापि) सूरिभिः ॥ १९ ॥ पातोऽन्यो बाहुजानुना शिरसो घातकस्तथा । कक्षातलविघातस्तु मुष्टिघातम्तथा परः ॥ २० ॥ कक्षाकर्मणघातश्च चरणघातक एव वा । आकृप्य चरणाघातश्चरणे परिकीर्तितः ॥ २१ ॥ जहास्फोटनपातोपि घातश्चरणपीटनात् । अथातो परपातश्च पागयातस्तथैव च ॥ २२ ॥ दण्डापात उरोधातो पातोपि गजदम्तजः । प्राणघातम्नमोक्षिप्तो पातश्च सथितः परः ।। २३ ।।

·•३२ महपुराणे अङ्गन्यासविधातास्तु बुधै. संपरिकीर्तिताः। जाहबो(नू )परि विधातेऽपि घातस्तु भवति इचित् ।। २४ ॥ वाहुमुजविघातोऽपि नियुद्धहरुदीरितः । पष्टि( पृष्ठ)कक्षावधोऽपि गजघातस्तथा परे ॥ २५ ॥ पटत्रिंगदिमे घाताः कथिताः संस्यया स्फुटम् । विज्ञाय(ज्ञेया) यत्नतो मल्लैर्नियुद्धकुशलैस्तदा ॥ २६ ॥ इति धीमसपुराणे भरघातप्रकरणे सप्तमम् ·अष्टमोऽध्यायः । ताला पञ्चविधा ज्ञेया यथोक्तास्तान् निरूप्यते । आत्मताल परताल क्रियातालस्तथैव च ॥१॥ समतालः शून्यतालो ज्ञातव्या संप्रयत्नत । एतान् ज्ञात्वा सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत् ॥ २ ॥ सर्वदेव हि मल्लाना दृष्टिर्भपति पञ्चधा । प्रथम चित्तदृष्टिश्च चक्षुप्टिस्तथैव च ॥ ३ ॥ वाक्यदृष्टि श्रुतिदृष्टी रङ्गदष्टिस्तथैव च । एव व पञ्चधा दृष्टिर्मष्ठाना माति ध्रुवम् ॥ ४ ॥ अथालागा कथ्यन्ते सत्यया च चतुर्दश । येर लभ्यते शक्त्या प्राप्यते च महत्फलम् ॥ ५ ॥ जूटके कथ्यते लाग म्कन्धो हस्तेन राम्यते । एकहस्तेन लगश्च द्विरम्तेनेव वा पुन ॥ ६ ॥ कक्षातलेन रागोऽपि रागो हस्तेन याहुः । पृष्ठलागो वंशाग कटिलागस्तथा पुन ॥ ७ ॥ तथेगोदागोऽपि लगो निर्मितिपूर्वक । हस्तधारणरागोऽपि लागश्चरणधारणात् ॥ ८॥ निराधारोऽपि लग स्यादिति रागाचतुर्दश ! कर्तन्याम्नु यथासान यथाममयमेव च ॥९॥ अथ द्वाददा सानानि कध्यन्त मलमणि । जयसानरमपन चतुर्धा परिकीर्तिनम् ॥१०॥ विनाPि. • गतिPि. ६ मधोरण P. ७ पापा P. ४ पान P.

·३४ मलपुराणे गिरसि स्थानकं प्रोक्तं स्थानं करतलेऽपि च । उदरस्थानकं वापि पृष्ठस्थानमतः परम् ॥ ११ ॥ समास्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीयते । प्रथमं स्थानकं ज्ञेयं चरणेन च धारणम् ।। १२ ।। शिरोधारणमप्यत्र जडाभ्यां धारणं परम् । अन्योन्यकरपादाभ्यां धारणं परमं स्मृतम् ॥ १३ ॥ समस्थानकमप्येवं चतुर्धा परिकीर्तितम् । उपस्थानानि चत्वारि श्रूयतां च यथा तथा ॥ १४ ॥ कराभ्यां धारणं स्थानं स्थानं कक्षावधारणम् । अर्धागधारणं चैव जानुद्वयविधारणम् ।। १५ ।। इत्येवं द्वादशाङ्गेषु स्थानकानि भवन्ति च । अष्टादशप्रकारेणं शिरः पूर्वकमासनम् ॥ १६ ॥ अग्रासनं च प्रथमं पश्चादासनमप्यर्थे । मध्यासनं तथैवान्यत् सिंहासनमपीक्षते ॥ १७ ॥ कूर्मासनमपि श्रेष्ठं दर्दुरासनमुच्यते । गजासनं समुद्दिष्टं ततोर्धासनमुच्यते ॥ १८ ॥ शिरासनं तु विज्ञेयं कक्षासनमतः परम् । ग्रीवासन" च परमं भुजासनमिहोच्यते ॥ १९ ॥ द्विभुजासनमप्यत्र कुक्कुटासनमुत्तमम् । फणगुप्तासनं चैव गरुडासनमेव च ॥ २० ॥ उदरासनमित्येवं कथितं दशसप्तधा । चत्वारोऽत्र भवन्त्येव मल्लाः श्रमगुणैर्युताः ।। २१ ॥ ८ पृष्टिस्थानम् P. ९ प्रकारेण P. १० शिरोपूर्वकम् B. ११ मप्यथा. B. १२ धीयासनं P. १३ not found in P. *Here the author mentions seventeen Asanas, but in verse 16 he speaks about eighteen, ·भष्टमोऽध्यायः। .. ज्येष्ठी नयान्तरण्येष्ठी तथा गोपकुलोऽपि च । भविष्योऽपि भवत्यन्यश्चतुर्थो भावितैर्गुणैः ॥ २२ ॥ श्रमाश्चैव तु चत्वारो भवन्ति विनियोगतः । अल्पश्रमश्वाश्रमः पूर्णश्रम इति क्रमात् ॥ २३ ॥ ततोऽतिश्रम एव स्यात् कथिता मल्लकर्मणि । निषिद्धानं कथयिष्यामि शृणु मल्लान् यथार्थतः ॥ २४ ॥ पीनसः शोफवान् कासधासवानपि क्षुधातुरः । भुक्तवानक्षमः क्षीणो व्यग्रंचि(ग्रश्चि)न्तातुरस्तथा ॥ २५ ॥ अजीर्णवान् दुर्यलश्च स्त्रीपु क्षीणस्तथैव च । मदपीडितसर्वाङ्गः शिरोरोगात एव च ॥ २६ ।। ग्रान्तश्चैव क्षुधाविष्टो वर्जितो मल्लकर्मणि । अल्पश्रमं करिष्यन्ति ये च तान्कथयाम्यहम् ।। २७ ।। बालो वृद्धो ज्वरी चैव चमूरोगी व्रणी तथा । रोगी च दुर्बलश्चैव ततो मन्दागिरेव च ॥ २८ ॥ वातातपादिपीडावान् तथा चायासवानपि । रक्तहीनो लहुनश्च ये चान्ये कुशरीरिणः ॥ २९ ॥ अल्पश्नमं करिष्यन्ति ते सर्वे स्थानरूपतः । अल्पश्रमस्य विस्तारो निःशेपः कथितो मया ॥ ३० ॥ अल्पश्रमेण मल्लानां ये भवन्ति गुणा अपि । तानहं कथयिष्यामि द्विजाः शृण्वन्तु तत्त्वतः ।। ३१ ।। वरवद्धिस्तथाषिश्च लघुता पिचनागनः(म्)। वृदणं न जरास्तम्भो" मांगाधैर्य विशेषतः ॥ ३२ ॥ १४ विनियोगः . १५ चश्याः P. १६ पामः P. परमार P. १८ निया. ११पाननिP. २. सागरीय २१ P. २१ मम जिलमगंग P. २१ गजलको B. १. ततोतियम् २.म्पप P.

·महपुराण ऊत्साहवृद्धिरप्यस्य जायतेऽल्पश्रमेण तु । तस्मादल्पश्रमो नित्यं कर्तव्यः सुखमिच्छता ॥ ३३ ॥ अथाल्पश्रमसंभूतं लक्षणं कथयाम्यहम् । अल्पश्रमे कृते प्रातः श्वासः स्वेदो न जायते ॥ ३४ ॥ अर्धश्रमेण जायन्ते नित्याभ्यासेन ये गुणाः । तानहं कथयिष्यामि मल्लानां सुखहेतवे ॥ ३५ ॥ सौमनस्यं वलं चैव पुष्टिरुत्साह एव च । हर्पश्चैव सुखं" प्राणवलवृद्धिस्तथैव च ॥ ३६ ॥ अग्निमूर्छाविनाशश्च मेदोनाशस्तथैव च । पित्तस्यापि विनाशःस्यात् द्वादशैते वरा गुणाः ॥ ३७ ॥ अर्घश्रमः कृतो येस्तु लक्ष्यते शृणु तान्गुणान् । अर्धश्रमेण मल्लानां प्रस्वेदो जायते पुनः ।। ॥ ३८ ॥ कक्षाकण्ठकपोलेपु ललाटे करसन्धिपु । पादसन्धिषु प्रस्वेदो हृदि श्वासश्च जायते ॥ ३९ ॥ अथ पूर्णः श्रमो यैस्तु कर्तव्यः सुसमाहितैः । तानहं कथयिप्यामि यथाशासं यथाबलम् ॥ ४० ॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्टी तथा गोपकुलोऽपि च । एतैः पूर्णश्रमः कार्यः संयुक्तैर्भावितैर्गुणैः ॥ ४१ ॥ आरोग्यबलवान् शरैः प्राणवान् सुश्रमस्तथा । श्रमसहः क्लेशसहः पुष्टकार्यग्निमानपि ॥ ४२ ॥ पूर्णश्रमेपि मल्लाना जायन्ते ये गुणा अपि । तानहं कथयिप्यामि यथाशास्त्रं यथावलम् ॥ ४३ ।। तथा हृद्रोगनाशश्च पित्तनाशोऽपि जायते । कृमिनाशः कुप्टनाशः स्वाङ्गसामर्थ्यमेव च ॥ ४४ ॥ २५ भुस P, २६ अग्निासां विनाशश्वन P. २७ लाते B. २९ नावित P. ३० सूरः P.. ३१ यधाफलं P. २८ प्रवेशे B.

·अष्टमोऽध्यायः। क्लेशे सहिष्णुता शौर्य रोगाणां क्षय एव च । अग्निवृद्धिः क्रमादेते भवन्त्यत्र गुणा दश ॥ ४५ ॥ परिपूर्णश्रमस्तस्माद् कर्तव्यस्तु समाहितः । पूर्णश्रमे कृते मल्लैर्जायन्ते लक्षणानि वै ।। ४६ ॥ तान्यहं कथयिप्यामि श्रूयतां च प्रयत्नतः । स्वेदः सर्वेषु चाङ्गेषु नेत्रयोश्चैव रक्तिमा ।। १७ ॥ जरानाशः कफनाशो मेदोनाशस्तथा परः । प्रस्वेदं शोपयत्येव मुखे श्वासः प्रवर्तते ॥ ४८ ।। हृदयं शोषयत्याशु कण्ठे शोपश्च तत्क्षणात् । तथा मुखं च शोपयति कलां शोषयति क्रमात् ।। ४९ ॥ भ्रमोऽत्यन्तमेवं स्यात् मूर्छा प्रकुरुते परम् । पिपासा जायते सद्यो बलहानिर्विशेपतः ॥ ५० ॥ छर्दिभ्रमश्वासकासरक्तपित्तभयानि च । तथा हृदयदाहं च ज्वरमुत्पादयेदलम् ।। ५१ ॥ इति ज्ञात्वा च सकलं कर्तव्यं हितमात्मनः । येन कृतेन मल्लानां जायते मुखमाशु वै ॥ ५२ ।। तदहं कथयिप्यामि शृण्वन्तु विधिपूर्वकम् । स्रानं शीतोदकेनैव कारयेत् प्रथमं सदा ॥ ५३ ॥ कर्तव्यं च पयःपानं शी(सि)तया च समन्वितम् । द्राक्षाणां भक्षणं चैव श्वेतवस्त्रनिपेवणम् ।। ५४ ।। विलेपनं चन्दनेन कपूरेण च शोभनम् । अर्धवस्वाच्छादनं च कटुतिक्ताम्लवर्जनम् ॥ ५५॥ २२ This bloka is not found in B. म्नमेर P. १५ विनम् B. ३६ आईवर B. ३३ यति P. ३४ प्रमधाख ·महपुराणे उत्साहपतिरप्यस्य जायतेऽल्पश्रमेण तु | तस्मादल्पश्रमो नित्य कर्तव्य सुखमिच्छता ॥ ३३ ॥ अथाल्पश्रमसभूत लक्षण कथयाम्यहम् । अल्पश्रमे कृते प्रात श्वास स्वेदो न जायते ॥ ३४ ॥ अर्धश्रमेण जायन्ते नित्याभ्यासेन ये गुणा । तानह कथयिप्यामि मल्लाना सुखहेतवे ॥ ३५ ॥ सौमनस्य बल चेर पुष्टिरुत्साह एव च । हर्षश्चैव सुख प्राणपत्रवृद्धिस्तथैव च ॥ ३६ ॥ अग्निमूर्छाविनाशश्च मेदोनाशस्तथैव च । पित्तस्यापि विनाश स्यात् द्वादशेते वरा गुणा ॥ ३७ ॥ अर्घश्रम कृतो येस्तु लक्ष्यते शृणु तान्गुणान् । अर्धश्रमेण मल्लाना प्रस्वेदो जायते पुन ॥ ३८ ॥ कक्षाकण्ठकपोलेपु ललाटे करसन्धिषु । पादसन्धिपु प्रस्वेदो हृदि श्वासश्च जायते ॥ ३९ ।। अथ पूर्ण श्रमो येस्तु कर्तव्य मुसमाहित । तानह कथयिप्यामि यथाशास्त्र यथाबलम् ॥ ४०॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुरोऽपि च । एते पूर्णश्रम कार्य सयुक्तेर्भावितैर्गुणै ॥ ४१ ॥ आरोग्यबलवान् शुरै प्राणवान् सुश्रमस्तथा । श्रमसह केशसह पुष्टकार्यग्निमानपि ॥ ४२ ॥ पूर्णश्रमेपि मल्लाना जायन्ते ये गुणा अपि । तानह कथयिष्यामि यथाशास्त्र यथानलम् ॥ ४३ ।। तथा हृद्रोगनाशश्च पित्तनाशोऽपि जायते । कृमिनाश कुष्टनाश स्याङ्गसामर्थ्यमेव च ॥ १४ ॥ २५ ९स P, २६ अमिमृत्सा विनाशश्वन P २७ रयते B २९ नावित । २८ प्रवे) B ३. दूर P ३१ यथाफठ P ·अष्टमोऽध्यायः १७ क्लेशे सहिष्णुता शौर्य रोगाणां क्षय एव च । अग्निवृद्धिः क्रमादेते भवन्त्यत्र गुणा दश ॥ ४५ ॥ परिपूर्णअन्तस्माद् कर्तव्यस्तु समाहितः । पूर्णश्रमे कृते मल्लैयिन्ले लक्षणानि वै ॥ १६ ॥ तान्यहं कथयिष्यामि श्रयता च प्रयत्नतः । स्वेदः सर्वेषु चाहेपु नेत्रयोश्चैव रक्तिमा ॥ १७ ॥ जरानाशः कफनाशो मेदोनाशस्तथा परः । प्रम्वेदं शापयत्येव मुखे श्वासः प्रवर्तते ॥ १८ ॥ हृदयं शोषयत्याशु कण्ठे शोषश्च तत्क्षणात् । तथा मुखं च शोषयति कला शोपयति क्रमात् ।। ४९ ॥ अमोऽत्यन्तमेचें स्यात् मूर्छा प्रकुरुने परम् । पिपासा जायते सद्यो बलहानिर्विशेषतः ॥ ५० ॥ छदिनमश्वासकासरक्तपित्तभयानि च । तथा हृदयदाहं च ज्वरमुत्पादयदलम् ॥ ५१ ॥ इति ज्ञात्वा च सकट कर्नव्यं हितमात्मनः । येन कृतेन मल्लाना जायते मुखमाशु चै ।। ५२ ।। तदहं कथयिष्यामि शृण्वन्तु विधिपूर्वकम् । खान शीतोदकनैव कारयेत् प्रथमं सदा ।। ५३ ॥ फर्तव्यं च पयःपानं शी(नि)तया च समन्वितम् । माक्षाणां भक्षणं चैव श्वेतवस्त्रनिपेवणम् ॥ ५४ ॥ विलेपनं चन्दनेन कपूरेण च शोभनम् । अर्धवलाच्छादनं च फतिक्ताम्लयर्जनम् ॥ ५५ ॥ 13 This sloka is not found in B. लगा P. १५ निवनम् B. 3 आम B. ३३ मुति P.२४ प्रमचात्य

·२८
महपुराणे
भोजनं सरसं चैव गुडसारैश्च गोधुमैः ।
एवं कृते ततः पुष्टिः शरीरे गच्छति श्रम ।
मल्लैः कर्तव्यमित्येवमुपचार. सुखावहः ।। ५६ ॥
इति श्रीमलपुराणे चतुर्मलश्रमलक्षणे नाम पञ्चमो[अष्टमोऽध्यायः ।
१५ ततः शीघ्र उपगढत्यनिश्रमः B. ३८ In B the colophon reads as
under-इति श्रीचतुर्मम्धमलक्षणप्रकरण अटमम् ।

·नवमोऽध्यायः । श्रीकृष्ण उवाच। अतः परं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठिनः श्रमजान् गुणान् । उदयो लभ्यते यैस्तु लोके कीर्तिरनुत्तम् (मा) ॥ १ ॥ व्यायागोमित्तभाहारो वल्पाणसमुच्चयः ।। काठिन्यतोद्यमोत्साहलघुकरणमेव च ॥ २ ॥ शौर्यकरः सुखकरस्तथा मतिकरोऽपि च । मानकरो हर्षकरः सौभाग्यकर एव च ॥ ३ ॥ भयहरः कफहरो मेदोहर इति स्मृतः । सदा क्लेशहरो लोके जडत्वहर एव च ॥ ४ ॥ आलस्यहरणं चैव शत्रुनाशस्तथैव च । वातहः पित्तहरस्तथा वलिहरोपि च ॥ ५ ॥ राजप्रसादकरणं तथार्यकरणं परम् । यशः करोति सततं स्वजनाहादैकारकः ॥ ६ ॥ दुर्जनानां दाहकरो ह्यनुरागकरो यतः । सर्वकार्यकरश्चेति ज्येष्ठिनः श्रमलक्षणम् ॥ ७ ॥ श्रमहेतोगुणाः सर्वे प्रभवन्ति न संशयः । श्रम विना विनश्यन्ति तस्मात्कार्यः श्रमः सदा ॥ ८ ॥ पञ्चभिः स्वाहसंस्थानातिस्थानश्चतुर्विधैः । पादस्थानश्चतुर्भिश्च विविधाकारचेष्टितैः॥ ९॥ उत्पादितं मया पूर्व मल्लानां हितकाम्यया । पप्रकारैश्च घातैश्च पत्रिंगभिश्च घातकैः ॥ १० ॥ , अधक्षप्यामि P. २ "वाप्स्यति P. ३ मुजनाहाद P. This linc is not found in B. ६ This line is not found in B. viry उपाय 1s found in B after verse eight : This line is not found in P. ९ विPि १. यति। P. . ४पनः P. ५ ·नवमोऽध्यायः। हरीतकी सैन्धवं च हिंगु पिप्पली" नागरम् । गोलयित्वोपभुक्तैन जाठरोनिः प्रवर्धते ॥ ४३ ॥ हरीतक्येकादशगुणा विज्ञेया शास्त्रपारंगैः । आयुप्या चक्षुप्या चैव लवणा मधुरा रसा ।। ४४ ॥ तोमदीपनी व दोषनी गोपकुष्ठनुत् । जणान्यपाहरेर्दै नातानेकादशगुणा स्मृता ॥ १५ ॥ पिप्पल्येकादशगुणा स्निग्घोष्णा मधुरापि च । रूक्षा च कटुका चैव दीपनी सारकारिणी । मरुर श्लेष्मश्वासकासरोगबन्धविनाशिनी ॥ ४६ ।। हिगुश्चैकादशगुणो लघूर्णः पाचनोपि च । दीपनः कफबातमः स्निग्धश्च कतिक्तकः । शूलाजीगीविबन्धन्नी चैवमेकादशेव तु ॥ १७ ॥ सैन्धवश्व(स्य) नव गुणाः स्यादुवालवणोत्करः । चक्षुप्यो रेचको वृप्यः पाचनोप्यतिदाहकः । विवन्धनो मलनश्च नवते विमला गुणाः ॥ ४८ ॥ मया तव समाख्याताः सर्वे ने पुष्टिहेतवे । अन्यानि चापि वक्ष्यामि मल्लाना पुष्टिकारिणाम् ॥ ४९ ॥ ससत्वमत्स्यमांसानि दधिदुग्धघृतानि च । शाकमूलफलादीनि पानकानि बहून्यपि ॥ ५० ॥ तत्रागीकृतखण्डस्य संभवन्ति गुणान्त्यिमे । वातहरं पिचहरं तथैव च सुशीतलम् ॥ ५१ ।। ४८ पिर P. ४२ गोलदियो B. ४३ ग्रावपापहरद्वातान् P. ४ पुष्णुम P. पिB. ४६ The line reads as दीपनी कफवातप्नी स्निग्धा च क्टुतिनका ४० लाजी P. ४८ स्टुः P. ४९ नधुरोगे च को दृष्यः ५. ससन्यमाप ५१ भंगीतस्य P.

·मपुराणे चक्षुप्यं वृहणं हृयं बल्यं वृष्यं तथैव च । एते खण्डस्य विजेया नवधा कीर्तिता गुणाः।। ५२ ॥ शर्करा तु नवगुणा कथिता पूर्वसूरिभिः । ज्वरहरा पित्तहरा तथा शीतकरापि च ॥ ५३ ॥ छर्दिहरा तृहरा तथा श्वेप्महरापि च । मूर्जाहरा शहरी विपनी" चैव कथ्यते ॥ ५४ ॥ माक्षिकं मधु विज्ञेयं संयुक्तं नवभिर्गुणैः । कपायं शीतलं रूक्षं मधुरं दीपनं तथा ॥ ५५ ॥ तथैव लेखनं चैव बल्यं व्रणविगोधनम् । शोषणं चैव नवधा माक्षिकस्य गुणा इसे ॥ ५६ ॥ गव्यं पयो दशगुणं श्रूयतां च यथा तथा । रसायनं चलकरं हृद्यं मेधाकर तथा ॥ ५७ ॥ आयुष्यं पुष्टिदं चैव तथा वातहरं परम् । रक्तकरं पितहरं विकारहरमेव च ॥ ५८ ॥ अजापयो नवगुणं कपायं मधुरं तथा । संग्राहिकं शीतलं च लघु रक्तकर तथा ॥ ५९ ।। विशेपतः पित्तहरमतिसारभमेव च । क्षयकासज्वरहरं तेन सेव्यं सदा भवेत् ।। ६० ॥ माहिप्यं सप्तधा दुग्धं कथितं पूर्वसूरिभिः । माहिप्यं च हि मधुरं वहिनाशनमेव च ॥६१ ।। निद्राकरं शीतकरं" जडत्वकरमेव च । मेदःकरं कफकरं कथिताः सप्त गुणा इमे ॥ ६२ ।। है - ५३ ग्रासहरा P. ५४ विपना P. ५५ पुष्टदम् P. ६ सौख्य P. ५१. सद्य P. ५७ शीतकम् B.

·नबमोऽध्यायः । गव्यं दधि स्वादुकर म(बोलकं माहकं तथा । उम्मन्नं च वातनं मेदःशुक्रकरं तथा ॥ ६३ ।। रक्तपित्तश्चेप्मशोपनाशनं स्निग्धमेव च । तथैव पाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ॥ ६४ ॥ वातहरं पवित्रं च रुचिकामिकरं तथा । इति ज्ञात्वा प्रयोक्तव्यं गव्यं दधि यथोचितम् ।। ६५ ।। आज दधि चाटगुणं कफवातहरं परम् । पाचनं बलसंयुक्तं कृमिनाशनमेव च ॥ ६६ ॥ कासहरं श्वासहरं अमिदीपनमेव च । एवंगुणं च विज्ञाय भोक्तव्यं सर्वदा दधि || ६७ ।। माहिपं' द्वादशगुणं दधि निश्चित्य कथ्यते । विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तहरं तथा ॥ ६८ ॥ बलसंवर्धनं स्निग्धं महन्मादकमे च । मधुरं कफहरं चैव मेदोवृद्धिकरं परम् ॥ ६९ ॥ रसे पाके" च मधुरं तथा वातकरं परम् । गन्यधृतस्य चाप्टो ये गुणा मे कथितास्तवें ॥ ७० ॥ विपाके मधुरं च वातपित्तहरं तथा । विपहरं चाग्निकरं चक्षुर्निर्मलकारकम् ।। ७१ ॥ तथा चलकर चैव गुणा गयघृतस्य च । आजम्य च धृतध्यापि गुणास्तेपि प्रकीर्तिताः ।। ७२ ॥ चाक्षुप्यं दीपनं भल्यं कार्समें श्वासनागनम् । क्षयरोगहरं चैव अजाया धृतमुत्तमम् ॥ ७३ ।। ५८ परिकारम् B. ५९ आज्यं P. ६० गुण P. ६. माहिन्यम् P. ६१ महामारकर B. हाम् P. ४ मा B. ६५ गुणान्त कथयाम्यहम् P. ६६P. {७ नमायगररम् P. १८ मनम् B. ६९ सा B.

·७३ । मलपुराणे माहिपस्य घृतस्येव गुणाः सप्त प्रकीर्तिताः । मधुरं पिचरक्तमं गुरु पीके क्षयापहम् ।' ७४ ॥ चांतनं शीतलं चैव माहिपं घृतमुत्तमम् । रक्तशालिश्चाष्टगुणो नयविद्भिरुदाहृतः ॥ ७५ ।। चक्षुप्य. शुक्रकृत् चैव मूत्रने परमार्थत तृपाहरो वलकरो हृद्य म्बरकरोऽपि च ।। ७६ ॥ गौरपष्टिश्चतुर्धा तु गुरुशीतार्तिदोपहृत् । यवाश्चाष्टादशगुणा समा. शीतास्तथैव च ॥ ७७ ॥ गुरव. म्वादुवन्तश्च गीता वातकारकोः । वृप्यस्थैर्यकराश्चैव पिचहन्तार एव च ॥ ७८ ।। मेदोहरीः रोः कफहस्तथा चाग्निकरा अपि । पित्तअप(चार्टी )हरी श्वासकासनाश्च विशेषतः । गुरुस्तम्भहरीश्चेव कण्ठरोगहरास्ता ।। ७९ ।। गोधूमा द्वादशगुणा वातली गुरवम्तथा स्निग्धाश्च जीवनाश्चैव वातपित्तहरा अपि । सन्धानका. सुमधुरों. शीतलाः स्थिरकारकाः ॥ ८० ॥ मुद्गाश्चतुर्गुणा ज्ञेया" कफपित्तहरास्तथा । कपाया मधुरा प्रोक्ता एते मुद्गगुणाः स्मृतीः ।। ८१ ॥ चणक पड्गुण प्रोक्त कफहृत् पित्तहृत् तथा । शुक्रहरो वातकरः शीतमोहहरस्तथा ॥ ८२ ॥ ७. गुरु पा etc. not found in P. १ Whole verse missing in P. ७२ मूत्रहत् B ७३ परमार्थिन P. ud The verse reads as follows in P. कथिता द्वादशा मल्ला रौक्षा शीतास्तथव च । गुम्व स्वादु वशाश्च शांतजा वाचकारका । ७५ मेदहरा P. ७६ हर्परा P. ७७ हरश्चैव B ७८ हरस्तथा B ७९ वातुला P. ८. संधामकारकाचैव P. ८१ मुहुरतुर्गुणज्ञेय P. ८२ The line reads as follows in P. कापायो मधुर प्रेफ एते गुलचतुर्गुणा 6 The line reads as follows in P. चणा पगुणका प्रोसा क्फत् पित्तवरस्तथा।

·नवमोऽध्यायः । ५७ CE आढकी द्विगुणा प्रोक्ताः कफपित्तहरा स्मृता । माषाश्च द्वादशगुणाः स्निग्धाश्च मधुरास्तथा ।। ८३ ॥ वृप्यो मेदकरश्चैव कफमांसकरोऽपि च । वातकृत् बृंहणश्चैव बलयुक्तः पुरीषकृत् ॥ ८४ ॥ गुरुर्भवति तेनैव मापः सर्वेषु शस्यते ।। एते द्वादश गुणाः प्रोक्ता गुणान्मांसस्य बोधते ॥ ८५ ॥ कपायं मधुरं चैव हृद्यं पित्तहरं तथा । असम्हरं चामिकरं कफवातहरं तथा ॥ ८६ ॥ संग्राहिकं रोचकं च बलकृत् ज्वरहरं तथा । एकादशगुणं मांसं शीर्घरोगहरं परम् ।। ८७ ।। सुस्वादुमतिसारं च पित्तासकहरं परम् । अर्शोन लघु रूक्षं च कपायं स्वादु चैव हि । बहुविष्ठाकरं चैव शीतलं च विशेषतः ॥ ८८ ॥ आजमांसमष्टगुणं स्निग्धं वृद्धिकरं परम् । अभिप्यन्दहरं चैव नात्युणं धातुसाम्यकम्( कृत्) ॥ ८९ ॥ चलकरं बृहणं च तथा वातहरं परम् । सरसं मांसं च परं कफवातहरं तयों ।। ९० ॥ अथ भोजनम् । अतिमात्रं तु रोगायें अंगदोपचतुष्टकम् (१)। गोजन हीनमात्र" च वलं तेन प्रजायते ॥ ९१ ।। हेमन्ते गीतसंरोधादं भवति प्रबलोऽनेलं. । पच्यन्वल्पेन्धनो" धातूननले वायुनेरितः ॥ ९२ ।। ४४ र P. ८५ नियोधत B. ८६ परम् P. ४७ अरिधि P. ८ माबत P. १५ समान P... नगुना पातुरोमन P. ९७ नपा P. ९. The whole line is not found in P. १. ९४ रोगान?. ९५ भगोपाय इष्टरम् P. ९० ८ Pार P. १७ गया P. १.. न च P.. १. p. .

·५० महपुराणे पश्चदश समाख्याता. कथ्यन्ते विविधश्रमाः । अथ पञ्चदशविधैर्लागयत्र च लभ्यते ॥ १२ ॥ उर्ध्वगो मध्यलागरसंधाधोलग इप्यते । निराधारोपि रागः स्यात्यचिदगरलादिह ॥ १३ ॥ चामदक्षिणलागाभ्या लागश्च कथितः श्रमः । उपविश्यव लगोपि चरणेनापसर्पणम् ॥ १४ ॥ कक्षयो. पादसन्धिश्च धारणं कथितं बुधैः । ऊदरस्कंधयोश्चैव धारणं वरपादयोः ॥ १५ ॥ उरुसंधिधारणं च तथोर प्रेरणं परम् । त्रिधा स्तम्भाधिरोहणं दण्डाघातस्तथैव च ॥ १६ ॥ अङ्गवर्तनलागश्च तथा पादापर्पणम् । विज्ञेयो दशधा चैव स्तम्भ श्रमसमुद्भवः ॥ १७ ॥ अङ्गस्य सहज प्राणं स्कन्धप्राणं तथैव च । करमाणं सुविप्राण दण्डाणमपि ध्रुवम् ॥ १८ ॥ तलहस्तभवं प्राण बाहुप्राणं तथैव च । जहाप्राणं कटिप्राण पादसंधिमवं तथा ॥ १९ ॥ जायते कठिनाङ्गत्वं अन्यस्य च जयस्तथा । अभिवृद्धि श्रमो जेयो लघुत्वमपि दृश्यते ॥ २० ॥ इत्येवं पञ्चदशधा प्राणस्तभश्रमस्तथा । अभ्यस्तेन सदा युक्तो नियुद्धविजयी भवेत् ॥ २१ ॥ इति श्रीमलपुराणे स्तम्भश्रमलक्षण नाम सप्तमो[ दशमोऽध्यायः ।

·VIDYA
ATIYA
BOMBAY-7
एकादशोऽध्यायः।
BHAR
1481
LIBR)
कथयाम्यन्यश्रवणं रमणीकमनुत्तमम् ।
तथाक्रमं प्रकुर्वीत मल्लाः पञ्चविधा अपि ॥ १ ॥
अस्थिसारो मांससारो मेदसारस्तथैव च ।
तथास्थिमांससारश्च चतुर्थकः प्रकीर्तितः ॥ २ ॥
तथास्थिमेदसारोपि पञ्चमः (मश्च) प्रयुज्यते ।
पञ्चानां गुणभेदानां भिन्न प्रमणिका स्मृता ॥ ३ ॥
कथयिष्यामि विधिवयो यथा तं करिष्यति ।
क्रमात्त्रयः समाख्याताः पूर्वसूरिभिरेव च ॥ ४ ॥
प्रयस्य कमोतिरुमो धारणांक्रमेति स्मृतः ।
दोपचयस्तनोतिकफपित्तसमं (स्य सं)गवः ॥ ५ ॥
तत्रास्थिसारमल्लेन पिचसारेण तेन तु ।
प्रशस्तकमपूर्व तु कर्तव्या श्रमणिका सदा ॥ ६ ॥
मांससारेण बातेन संयुक्तेन यथा क्रमः ।
इति शमग्रमणिका कर्तव्या मुम्वमिच्छता ॥ ७ ॥
तथैव भेदमारेण कफवातयुतेन ते ।
सदा गीणितककरिमाणसंप्राणमेव च ॥ ८ ॥
परनस्य जयश्र एतदष्टगुणं स्मृतम् ।
मसानो विजयरं तम्मादेतन्ममभ्यमन् ॥ ९ ॥
प्या भानि प्राणं पातु गणिरुपमान् ।
तरानभवं प्राण गुजमाण नथव च ॥ १० ॥
पाल्पप्राणमुरमा मुनम तया ।
सानुमान पटिमा रोपां नपादपोः ॥ ११ ॥

·माहपुराणे
.
उर्ध्वस्थायिकमेवैतत् प्राण एकादशात्मकः ।
अतः सर्वप्रकारेण श्रममेव सदाभ्यसेत् ॥ १२ ॥
उहापोहस्तु कर्तव्य. प्रतिमल्लसमागमे ।
यथा तथ्यं व्यक्तं शृणु अनुष्ठेयं च सर्वदा ॥ १३ ॥
उहापोहश्च कार्यस्तु प्राण अष्टविधस्तथा ।
कथं च धारयिष्यामि कथं स्थाप्यामि वा पुनः ॥ १४ ॥
कथं च धारयिष्यामि गमिष्यामि च वा कथम् ।
गृह्यते या कथं ह्येप रक्ष्यते वा कथं परः ॥ १५ ॥
कथं प्रमाणं क्रियते कथं न क्रियतेऽपि वा।
गुरुगोणितकाभेदा. श्रेष्ठा. सप्तदशापि वा ॥ १६ ॥
तानहं कथयिप्यामि यथायोग्यं तथावलम् ।
प्रथमं च नमस्कृत्य कक्षायां जानुसभवम् ॥ १७ ॥
प्रियते वामपार्श्वे तु दक्षिणेन पुनस्तथा ।
तथैव कुक्षिजानुभ्या तले कृत्वा विधारणम् ।। १८ ॥
धृतेनापि वशं तिष्ठेत्ततो याति तथा पुनः ।
उरसा धारणं तस्माचतो दण्डविधारणम् ॥ १९ ॥
पुनश्चैव तु जानुभ्या तले हस्तविधारणम् ।
पुनरुत्तिष्ठविंशति यथाशक्त्या समभ्यसेत् ॥ २० ॥
ध्रियते वादिजानुभ्या लोलयेच पुनः पुनः ।
धारणं तलपादाभ्या तथैव च पुनः क्रमात् ।। ३१ ॥
अथ धारयकन्ये(स्यै च स्थानानि परिपूर्येत् ।
शिरसा धारणं चैव गिरसो हननं ततः ॥ २२ ॥
पाहुचालनमेवोक्तं चरणग्रहणमेव च ।
पदस्य संधिग्रहणं करसंधिस्तथैव च ॥ २३ ॥

·एकादशोऽध्यायः ।
सर्वाङ्ग चालनं चैव भेदाः सप्तदश स्मृताः ।
गुरुगोणिताभ्यां चैव वर्धते प्राण उत्तमः ॥ २४ ॥
एकोनविशत्यधिकं कथ्यतेऽथ यथा शृणु ।
जवाप्राणू( ण )मुरःकण्ठप्राणं च उत्तमम् ॥२५॥
सर्वाङ्गस्थानसंभूतं जायते प्राणमष्टधा ।
इति ज्ञात्वा च सततं सादरं च समभ्यसेत् ॥ २६ ॥
मयात्वेवं समाख्याताः सर्वे विजयहेतवे ।
त्रयः पीडनका भेदाः कथिता मल्लकर्मणि ॥ २७ ॥
तलहस्तविधारणं कक्षाधारणमेव च ।
मुजसंधिधारणं च त्रयः पीडनकेऽधमाः ॥२८॥
गुणा भवन्ति ये चान्ये शृणु तान् कथितान् मया ।
प्राणं चतुर्धा भवति व्यक्तं पीडनकश्नमात् ॥ २९॥
कक्षाप्राणं च भवति प्राणं च करसंधिजम् ।
तलहस्तभवं प्राणं पादप्राणं भवत्यपि ॥ ३०॥
इति पीडनिकाभ्यां च दृढपाणं चतुष्टयम्
प्राणपञ गदाभ्यासात् कर्तुर्भवति सर्वदा ।। ३१ ॥
तलहस्तप्राणं चात्र भुजपाणं तथा पुनः ।
यो वा छोटनकाभ्यासात् प्राणत्रयसमुद्भवः ॥ ३२ ॥
तरहस्तमवं प्राणं पोवाप्राणं तथैव च ।
भुजप्राणं तथैवात्र सदा तेन समभ्यसेत् ॥ ३३ ।।
मयाच कथिता विप्र महानां हितकाम्यया ।
चतुर्विधं भवेत्प्राणं कुण्डकावर्तनश्रमात् ॥ ३४ ॥
जहानाणं च प्रथम करिमाणातर च ।
जिनशामध मानि हृदयं दृटमेव च ॥ ३५ ॥

·। मलपुराणे कड्डुका(कुण्डक )वर्तनाभ्यासात् सदा तेन समाचरेत् । करश्रमकायोगात्प्राण चैत्र चतुर्विधा (धम्) || ३६ ॥ जवाप्राण कटिप्राण लघु तर भवत्यपि । पदनस्य जयश्चैव अर्थश्च जायते सदा ॥ ३७॥ तेन तत्सर्वदा कुर्यास्कर्करथमगुत्तमम् । प्राणद्वयं जलाभ्यासात्कर्तुर्भनति निश्चितम् ॥ ३८ ॥ भुजप्राणमुर प्राण सर्व तेन समाचरेत् । सोपानरोहणे चे प्राणत्रयमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ भोजनार्धभ्रमात्पुसा त्रिविध प्राणमेव च । जायते सर्वसामान्य तथैव च समाचरेत् ॥ ४० ॥ पञ्चदशविधानोपि श्रमे प्राणसमुद्भव । एव रगसमभ्यासात्प्रशमो जायते तनु ॥४१॥ तेन सर्वश्रमाणा तु ज्येष्ठी रङ्गश्रमोधिक । इति ज्ञात्वा गुणान्सर्वानुत्तमा गुणहेतव ॥ ४२ ॥ मर्दना भीमसेनी च दातव्या शत्रुमर्दिनी । अष्टो गुणा भवन्त्येते शृणु वा कथयाम्यहम् ॥ ४३ ॥ । श्वासहरा वृद्धिकरा तथा श्रमहरापि च । मेदोहरा प्राणकरा मुशरीरकरापि च ॥ ४४ ॥ तथोत्करकरौ चैव तथाप्यायनक्रापि(च)। देयास्थिमाससारस्य भीमसेनी च मर्दनी ॥ ४५ ॥ स्वपिरमासमेदपर्यन्तेनागिसयुता । गुणा सप्त भवन्त्यत्र स्फुट ते कथयाम्यहम् ॥ ४६॥ निद्रा करोति प्रथम तथा तेज करोति च । शौर्यकरा दीपनी च अगशुद्धिकरेति च ॥४७॥ 4

·एकादशोऽध्यायः ।
कुरुतेऽत्यन्तशोभा च मनस्विरका तथा ।
भीमसेनी च दातव्या मांससारस्य मर्दना ।। ४८ ।।
त्वगुघिरमांसपुष्टस्य लघुसारेण वद्धयेत् ।।
करोति च गुणान्सप्त शृणु सर्वसुखावहान् ॥ १९ ॥
उत्साहं कुरुते चाशु तथा हादं करोति च |
सुखं करोति परमं लापवं कुरुते परम् ।। ५।।।।
मेधां ददाति परमां तन्द्रां च हरयेत्सदा ।
एवं सा कुरते भद्र श्वाससारस्य मर्दना ।। ५१ ॥
तेन सर्वैस्तथा सेन्यो मल्लैः सर्वाङ्गसिद्धये ।
तथा मासास्थिसारस्य लवी देया च मर्दना।। ५२ ॥
त्वगुपिपुष्टिका प्रवाहादर्षदायिनी ।
चलकरा दीप्तिकरा चक्षुरारोग्यकारिणी ॥ ५३ ।।
कायाशोधकरा चैव कायामार्दवकारिका ।
मर्दनाय परा नास्ति कार्या सौष्ठवकारका ॥ ५४ ॥
अस्थिगता मासगता तथा मलगतापि वा।
श्रुता सा परमा गुह्या साम्या चैव पृथक् पृथक् ॥ ५५ ॥
प्रथमा भीमसेनी च तथा नारायणी परा।
तृतीया चित्रिणी प्रोक्ता मसृणी च तथा परा ॥ ५६ ॥
चेत.प्रकरा चैवेयं कथिता कैटभारिणा ।
प्रथमा चरणे देया द्वितीया जानुनि न्यसेत् ॥ ५७ ॥
तृतीया च करे देया मसणी पट्टके तथा ।
पुनश्चतुर्विधा देया द्वात्रिंसद्गुणकारिका ॥ ५८ ॥
तथा त्रयोदशगुणैहेतुभिनांसदोहरा ।
समहरा तथा वातहरा च कफहारिणी ॥ ५९॥

·मल्लपुराणे अग्निकरा वृद्धिकरा तनुविस्तारकारिका । काठिन्यदा प्राणकरा तथा श्वासहरापि च ।। ६० । इत्यास्थिता त्रिदशधा कथिता मर्दना मया । कष्टं हरन्ति निःशेषजडत्वं यात्यसंशयम् ॥ ६१ ॥ श्रमवानसि वातीति मांसस्य मर्दको भवेत् । भीमसेना च मल्लानां देवा(या) नारायणी शृणु ॥ ६२ ॥ चित्रिणी बालवृद्धानां तैलाभ्यङ्गेषु मर्दनी । भीमसेनी च विज्ञेया मर्दना सुखकारिका ॥ ६३ ॥ धातुपञ्चकपर्यन्तं जानुपादविमर्दनम् । सा ज्ञेया नारायणी चासौ मर्दना सुखहेतवे ।। ६४ ॥ करस्तु केवलं यत्र दद्यात्त्वमांसमर्दना । सा मर्दना प्रयलेन चित्रिणी कथिता बुधैः ।। ६५ ।। तैलाभ्यङ्गे पटे नैव मसृणी त्वक्विमर्दना । इति विशेषतो युक्ता मर्दना लोकसंमता ॥ ६६ ॥ ज्ञात्यैतां च बहु शृणु चतुर्नामसमन्विताम् । या यस्य रोचतेऽत्यन्तं तां तस्य कारयेध्रुवम् ।। ६७ ।। व्यायामः कफनाशाय वातनाशाय मर्दनी । स्नानं च पित्तनाशाय तेन मला महाबलाः ६८॥ इति श्रीमल्लपुरागे सामान्यमर्दन नामाष्टमोध्यायः [एकादशोऽध्यायः]

·1
द्वादशोऽध्यायः।
प्राणसाध्यो जयो युद्धे प्राणश्चाङ्गविमर्दनात् ।
श्रमः शरीरसाध्योयं शरीरं पुष्टिकारणम् ॥ १॥
अतः शरीरपुष्टीयमुपायं कथयाम्यहम् ।
उचिताहारचेष्टां तु यथा पुष्टिः प्रजायते ॥ २ ॥
वातपित्तकफानां तु प्रकोष्ठे तेन लक्ष्यते ।
तत्र प्रकुय्यति वातः प्रकारैः योडशात्मभिः ॥ ३ ॥
आम्लतिक्तकपायाणां कटुकानां च सेवनात् ।
मध्यमानां सर्वाङ्गानां वेगसंधारणादपि ॥ ४ ॥
व्यापीनमासनाञ्चैव तथा जलतरणादपि ।
बलवृद्धिकराचैव तथा जागरणादपि ॥ ५॥
सामान्यमन्नशाकादिभोजनैश्च विशेषतः ।
मेघोष(द)मनकाले च जीर्णवस्त्रैस्तथैव च ॥ ६ ॥
इति पोडशधा चैव जन्तोतिः प्रकुप्यति ।
इति क्षीय(ब) प्रयत्नेन यथा सुखमवाप्नुयात् ।। ७ ॥
अथ वातप्रकोपस्य लक्षणं कथयाम्यहम् ।
ब्रायते येन विज्ञाय यथा युक्तिश्चिकित्सिते ॥ ८ ॥
शिरसीव तथा वाते वातश्च श्रोत्रयोरपि
नेत्रयोर्हदये चैत्र हनुदेश तथैव च ॥९॥
स्कन्धयोरङ्गसंधौ च जायते च दिवानिशम् ।
भुजयोश्चैव जवायां सका( संको)चमपि जायते ॥१ १०॥
अमः कम्पम्तथा स्वेदः सी(स्ने हः पृष्ठोदरेषु च ।
बृहणं कक्षयोंश्चैव नाभिदेशे तथैव च ॥ ११ ॥

·५८ मलपुराणे गुह्ये चैव तथापन्ने तथा पृष्ठे (क)क्षयोरपि । एतेष्वङ्गेपु मल्लानां विकारात् क् प्रजायते ॥ १२ ॥ आपरं (अल्प) मवति चापल्यं त्वक्पारुप्यं च जायते । अग्निविषतमा(मता)चव लक्ष्यन्ते वायुलक्षणम् ॥ १३ ॥ वातप्रशमनोपायं संपातं कथयाम्यहम् । स्नेहनेनाभिपेकश्च नित्यं चोपक्रमादपि ॥ १४ ॥ मन्थादिमं मांसमयं ध्रुवं वातप्रशान्तये । दातव्यं भेषजं पश्चादुपवासादनन्तरम् ॥ १५ ॥ ज्ञात्वा प्रयत्नः कर्तव्यः संक्षेमाप्त्यै यशाप्तये । रक्षा च त्रिफलाभिश्व रेचना च अपि स्मृतम् ॥ १६ ॥ रुधिरनावमपि च घृतं दुग्धं च शर्करा । पित्तप्रशमनं चैव मल्ले कर्तव्यमुत्तमम् ॥ १७ ॥ एलया सितया मिश्रं पयःखण्डेन योजितम् । सप्तरात्रप्रयोगेण पित्तं नाशयति ध्रुवम् ॥ १८ ॥ कुर्वन् पित्तप्रशान्तिश्च प्राप्नोति परमं सुखम् । इति पित्तप्रशान्तिश्च सर्व च कथितं मया ॥ १९ ॥ बहुमण्डजलाहोर्मधुरैधातिशीतलैः । दधिदुग्धनवान्नश्च तथैव च नवोदकैः ॥ २० ॥ तथा पित्तविकारैश्च भक्ष्यैश्चक्षुसमुद्भवैः । लवणेन दिवास्वापात्तथैव विषमासनात् ॥ २१ ॥ एतैः प्रकारैश्वान्यैश्च कफः कुप्यति न संशयः । इति प्रकोपः कफजो ज्ञातव्यो लक्षणैः सदा ॥ २२ ॥ कश्यन्ते लक्षणान्यत्र कफकोपभवानि च । अगस्प गौरवं चैव तथामेरपि मन्दता ।। २३ ।।

·। द्वादशोऽध्यायः । हृदयस्य सदा क्लेशो सुखं चैव प्रशुप्यति । मुखे मधुरता चैव तथालस्यमपि ध्रुवम् ॥ २४ ॥ अतिकासप्रभावेपि तथैव चक्षु पाण्डवा(ण्डता)। प्रज्ञाश्रमे(मो) रोमहर्षस्तथैव पीनसा(सो)द्भवः ॥ २५ ॥ कायो निद्रा च तन्द्रा च तथा लाला च पोतनम् । जायते यत्र यत्रेदं स्थानानि कथयाम्यहम् ॥ २६ ॥ कण्ठोष्ठरसनास्वेदो दन्तमूलेपु तत्क्षणम् । बालपाणतलेप्वेव तथैव श्रवणान्तरे ॥ २७ ॥ तथा सर्वश्रमस्थाने भवेच्चलचलायनम् । विज्ञाय लक्षणैरेतैः श्रमं कुर्वन्ति तत्क्षणम् ॥ २८ ॥ पाशश्चैव प्रफर्तव्यः शुमोणोदकवारिणा । आडूकं च त्रिकट कर्म दयित्वा प्रयत्नतः ॥ २९ ॥ बीजपूरकगर्भण मेलयित्वा च सैन्धवम् । कवलानि मुखे धृत्या चावयित्वा समुत्सृजेत् ॥ ३० ॥ योगमेनं कृतं प्राहुनिश्चितं कफनाशनम् । तस्मादारोग्यप्राप्त्यर्थ शोचनीयं प्रयलतः ॥ ३१ ॥ हिंगु सीवर्चलं शुण्ठी दाडिम मुस्तसंयुतम् । उप्णेन वारिणा पीतं हृद्रोगवासकासनुत् ।। ३२ ।। अन्यौपधानि विज्ञाय फर्तव्यानि च तत्क्षणात् । यनवारोग्यमाप्नोति मल्लः सर्वञ्च (त्र) सर्वदा ।। ३३ ।। इति श्रीमहारागे पाकिफनाशकप्रकरणं नाम नामोऽप्यायः [द्वादशोऽध्यायः1]

·त्रयोदशोऽध्यायः ।
मल्लयुद्धं सविज्ञानं विशेष कथितं तव ।
इदानीमुपयोगः स्यातस्य विस्तारयाम्यहम् ॥ १ ॥
द्रष्टव्यं सततं राज्ञा शास्रेण च विवेकिना।
संग्रामरसिकेनैव नित्यं विविधबुद्धिना ॥ २ ॥
युद्धमुत्साहजननं दुःखहन्तृ विनोदनम् ।
मल्लयुद्धसमं नास्ति तेन युद्धं समारभेत् ॥ ३ ॥
जित्वा च सकलान् रिपून् प्रायो निष्कण्टका मही ।
दाविनियाश्च युद्धेन राजा नान्य(द) विनोदनम् ॥ ४ ॥
अतो रङ्गं समाहूय चतुरैनागरैः परैः ।
कलाविद्भिरमात्यैश्च सुहृद्भिश्चैव उत्सवैः ॥ ५ ॥
आहारारोग्यसंपन्ना धमोत्साहसमन्वितः ताः)।
संमतं मध्यमं ज्ञेयं सिंहमानं तथाऽधमम् ॥ ६ ॥
इति ज्ञात्वा विधानेव( नेन) देशकालविशेपि(य)तः ।
कदाचित्कालयोगेन विशेषो भवति श्रमे ॥ ७ ॥
आरोग्यस्य समर्थ च कथं त्राणसमुद्भवः ।।
यावत्संख्या पालिता तु श्रमविधः प्रजायते ॥ ८॥
ततो द्विगुणाभिरभ्यन्तं प्राप्यते त्राणमुत्तमम् ।
श्रमेण मध्यमं तद्वत् हानाभिरधमं मतम् ॥ ९ ॥
'एवं श्रमेण पुष्ट्या'च पालिकापिमुखेन च ।
येन केन प्रकारेण त्राणमेवं विवर्द्धयेत् ॥ १० ॥
नियुद्धविद्याबीजमत्राणादपरं वरम् ।
हस्तमेलापक (:) कार्यों यो येन सदृशो भवेत् ॥ ११ ॥

·प्रयोदशोऽध्यायः।
॥
गजो गजेन संयोज्यो प्राणः प्राणवता सह ।
ज्योष्टिना च समं ज्येष्ठी नियुद्धे विजयो भवेत् ॥ १२ ॥
अन्तरज्येष्ठिनासार्द्धमन्तरज्येष्ठिनं न्यसेत् ।
समं गोपकुलेनैव तथा गोपकुलोपि च ॥ १३ ॥
वृद्धो वृद्धेन संयोज्यो बालकेन तु बालकः ।
भविप्योपि भविष्येण यो यास्यादपि धर्मतः ॥ १४ ॥
युद्धमेतत्सममानेपु कृष्णेन प्रतिपादितम् ।
दातव्यो ज्येष्ठिना ज्येष्ठी प्रतियोद्धा न लभ्यते ।। १५ ।।
अन्तरज्यष्ठिनौ द्वौ तु योधयेतां परस्परम् ।
कथमप्यन्तरज्येष्ठी प्रतियोद्धा च नो भवेत् ॥ १६ ॥
तदा गोपकुलौ द्वौ च तान्या चैव नियुद्धयेत् ।
भविप्योपि श्रमे पूर्व सहायो न भवेद्यदि ॥ १७॥
समें गोपकुलेनासौ योद्धयेदविलम्बयेत् ।
वृत्ते गोपकुले द्वन्द्वे भविष्यो वलसंयुतः ॥ १८ ॥
अन्तरज्येष्ठिना सार्थ तथा गोपकुलेन च ।
अन्तरज्येष्ठिनं जित्वा भविष्येण योजयेत्पुनः ॥ १९॥
तस्मिन् द्वये पातिते च भविष्येण समं ततः ।
अन्तरज्येष्ठिनौ द्वौ च योज्यौ बलसमन्वितौ ॥ २० ॥
अधमन्येष्ठिना साई भविप्यो युद्धमर्हति ।
उत्तमे ज्येष्टिना जिते सर्वोपि परमं पदम् ॥ २१ ॥
देवकीपालितं पुत्रर्मलवत्परमाप्नुयात् ।
एवं यत्र यम्य येन स तेन तत्र योधयेत् ॥ २२ ॥
हस्तमेलाप कृत्या दत्यायोम्यं यथार्थतः ।
मदेन युध्यते हनी मल्हयाणेन युद्धयति ॥२३॥

·६२ मालपुराणे वर्द्धनीयं द्वयं चैव मल्ले त्राणं गजे मदम् । मल्लानामनुकथ्यन्ते त्रयोविंशतिसंयमाः ॥ २४ ॥ चेतसा संयमचादी तम्यादौ वाक्यसंयमः । दृष्टिसंयम एतस्य तथा वस्तुनि संयमः ॥ २५॥ मुखस्य संयमोप्यत्र नीतिसंयम एव च । भवस्य संयमः कार्यो मायायाः संयमोपि च ॥ २६ ॥ कामस्य संयमः पश्चारकर्मणोपि च संयमः । अपत्यसंयमो नायमाहारस्य च संयमः ॥ २७ ॥ आसने संयमोप्यस्ति श्रमे वान्योस्ति संयमः । श्वासस्य संयमो दृष्टः शयने संयमस्तथा ॥ २८ ॥ पानेपि संयमस्तद्वत्तथा वातस्य संयमः । निद्रायाः संयमो यद्वदन्योन्यं सत्यसंयमः ॥ २९॥ दानस्य संयमो जातो दुर्लभो धर्मसंयमः । एते मल्लैः सदा कार्याः संयमास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥ ऐतैः कृतैः सदा मल्लो जयमाप्नोति निश्चितः । अन्नरूत्पद्यते कामः कामाद्वेगा भवन्ति हि ॥ ३१ ॥ अतो मध्यमं सेव्यं च मल्हरेतञ्चतुष्टयम् । वेगक्षुत्पिपासाश्च निद्रा चैव तथा पुनः ॥ ३२ ॥ असेवितास्ताडयन्ति प्रकुप्यन्ति हि सेविताः। अतो यथाक्षणं सेव्या कदर्थहर्षशान्तये ॥ ३३ ॥ बलहानिर्महान् रोगो नाहारात्कामसंक्षयः । तेनाहारः समाख्येयो योगक्षेमाय सर्वदा ।। ३४ ॥ अपानाज्जायते शोपो ह्यग्निनाशोतिपानतः । अतो मुहुर्मुहुः सेन्यमल्यामश्च प्रयत्नतः ।। ३५ ॥

·प्रयोदशोऽध्यायः। २३ असेवितङ्गजाड्यं च मोहं च कुरुते परम् । मेदोवृद्धि करोत्यत्राज्ञानि(न)चैनाति(तानि) सेवते ॥ ३६॥ अतो मल्लैः सावधानरङ्गसौख्यविवृद्धये ।। यथाक्षणमियं निद्रासेवनातिशयेन च ।। ३७ ॥ असेविता पीडयन्ति(ति) नाशयत्यतिसेविता । . अतो यथार्थतः सेव्यमन्नाद्येतच्चतुष्टयम् ॥ ३८ ॥ मलसूत्रमरुच्छुक्रवेगान् कापि न धारयेत् भगन्दराश्मरीगुल्मगुदजानां प्रबोधयेत् ॥ ३९ ॥ जितेऽजितेन्द्रियग्रामे जितं तेन चराचरम् । अतश्व कामकं ज्ञेय येन स्याद्विजितेन्द्रियः ॥ ४०॥ मलैःसह शरीराणि मनसा गन्तुं दुषणम् । न बाथ्योयं च सर्वेषां तस्मादेतत्समभ्यसेत् ॥ ११ ॥ अभ्यासः क्रियते यस्मात्तस्मादध्यात्ममुच्यते । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्च तथैव च ॥ ४२ ॥ आत्मदुद्धीन्द्रियाव्यर्था बहिः करणगुच्यते । एते बुद्धीन्द्रियाण्यत्र विषयाः परिकीर्तिताः ॥ ४३ ॥ उहँगः खादनं चैव ग्रह्ण लपनं गतिः । कर्मेन्द्रियाणामेते हि विषयाः परिकीर्तिताः ॥ ४४ ॥ आत्मा मनश्च बुद्धिश्च अन्तःकरणमुच्यते । आत्माबुद्धीन्द्रियाण्या बहिः करणमुच्यते ॥ ४५ ॥ शब्दान्मृगो गजः स्पर्मात्सतमो रूपतत्तथा । रसा(स)नलिगन्धान्मत्स्यो विपपने(पे पञ्च ) पतन्ति च ॥ ४६ ॥ तस्माद्देशं च कालं च ज्ञात्वा विभवमात्मनः । अन्नासक्तश्च सेन्यन्ते विपयान्भोगमात्मनः ।। ४७ ।।

·५ मालपुराणे - दोषसहस्रशरीरैमनसा च सहेन्द्रिये; एवमध्यात्मशुद्धात्मा न मलः परिमूयते ।। ४८ ॥ सजनाक्षुप्तिपासेच्छा वातपित्तकफोड़वः । शरीरजस्तथा व्याधिर्मानं च कथितं बुधैः ।। ४९ ॥ शीतोष्णवर्षासंभवं दोपमागन्तुकं विदुः । इत्याध्यात्मयुतो मल्लो न दोषोपि च पीड्यते ॥ ५० ॥ कामक्रोधस्तथा लोभो हर्पश्चैव तथा परः । मानस्तथा मदृश्चैव शत्रश्चातिसेविताः ॥ ५१ ॥ इति श्रीमलपुरागे अध्यात्मप्रकरणं नाम देशमोऽध्याय. (प्रयोदशोऽध्यायः)

·चतुर्दशोऽध्यायः।
जयश्च सर्वमल्लानां युद्धे द्वादशधा भवेत् ।
उद्यमे विजयः कोपि व्यायामे विजयस्तथा ॥ १ ॥
अग्मिजयस्तथाहारपरिणामजयस्तथा ।
बलजयः प्राणजयः पराकमजयोपि च ॥२॥
तथा जयश्च क्रमणे लाघवेपि जयस्तथा ।
जयोपि सर्वसामान्यः ख्यातः सर्वजयोपि च ॥ ३ ॥
उद्यमो मानसो जातो व्यायागोप्युन्मदाद्भवेत् ।
व्यायामादग्निसंपत्तिरमिराहरसंभवः ॥ ४ ॥
आहारात्परिणामस्तु परिणामावलं तथा ।
बलादपि भवेत्प्राणः प्राणादपि पराक्रमः ॥ ५ ॥
पराक्रमादर्थक्रमः क्रमालाघववानपि ।
लाघवाज्जायते त्राणं त्राणात्सर्वजयो भवेत् ॥ ६ ॥
अतो मल्लेः प्रयत्नेन त्याज्या एव दश स्त्रियः ।
द्विजपत्नी परपत्नी गुरुपत्नी च सर्वदा ॥ ७ ॥
राजपत्नी कुमारी च गोत्रिणी च व्रते स्थिता ।
अर्धशूरस्तथोषं च प्राणशूरस्तथाधिक. ॥ ८ ॥
अप्राणशूर एवान्याः शूराः सर्वे मवन्त्यपि ।
तथावासिकशूरा यैवारो भग्नशूरकः ॥ ९॥
अभग्नशूरकोप्यन्यः श्रमशूरस्तथा परः ।
तथा चाश्रमशूरोपि युद्धशूरपरोपि च ॥ १० ॥
अयुद्धशूरः
कोपि स्यात् शूरोपि सहजेन च ।
गर्भशूरा भवन्त्येते द्वात्रिंशत्संख्यया स्फुटम् ॥ ११ ॥

·माठपुराणे
उत्तमाः कथिताश्चैवं कथयामि च मध्यमाः।
पत्रिंशन्मध्यमाश्च कथ्यन्ते क्रमशो गताः ।। १२ ॥
श्वेतशूरो भवेत्कश्चिद् दृष्टिभीरुस्तथा परः ।
समाशूरोपि भवति कोपि दैवात्स्यमावतः ।। १३ ॥
अज्ञाने भीरुकः कश्चिद्भवेदपि यथा तथा।
वाक्यशूरस्तथा हस्तमेलने भीरुरेव च ॥ १४ ॥
अनशूरकः कश्चिद्वाहोः स्फालनभीरुकः ।
स्थानशूरो भवेदन्यो आस्थाने भीरुरेव च ॥ १५ ॥
अङ्गभीरुस्तथा कोपि तथा शूरस्तथैव च ।
स्थानके शूर एव स्याद्भीरुर्विज्ञानकेपि च ॥ १६ ॥
विज्ञानशूरो भीरुश्च कोप्यविज्ञानकर्मणि ।
प्राणशूरो रक्षागीरुश्चलेन भीरुरेव च ॥ १७ ॥
अधश्चालनभीरुध ऊर्ध्वंभीरुस्तथैव च ।
अधोभीरुस्त्राणशूरोप्यप्राणे भीरुकस्तथा ॥ १८ ॥
अशीके शूर एव स्यादाशीके भीरुरेव च ।
मशूरकोपि स्याद्भमो भीरुस्तथैव च ॥ १९ ॥
रोपणे च भीरु युद्धे युद्धे च भीरुरेव च ।
युद्धे भीरुः सदैव स्यादयुद्धे शूर एव च ॥ २० ॥
सहजे च तथा भीरुः सभाभारुस्तथैव च ।
स्थानभीरुस्तथान्यश्च वाक्यभीरुस्थानपरः ॥ २१ ॥
हस्तमेलापके भीरू रङ्गभीरुस्तथापरः ।
अरङ्गभीरुकः कश्चित्पतने कोपि भीरुकः ॥ २२ ॥
स्थानके भीतरन्योपि कश्चाभीरुस्तथैव च ।
अर्धभीरुरघोभीरु ने च भीरकस्तथा ॥ २३ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः । १७ बालत्वे भीरुकः कोपि लागभीरुस्तथापरः । अलेण भीरुकश्चान्यो भमभीरुस्तथापरः ॥ २४ ॥ अभमभीरुकः कोपि तथैवाकिभीरुकः । प्राणे भीरुः परप्राणे भीरुको युद्धभीरुकः ॥ २५ ॥ अयुद्धभीरुकः कश्चिदविज्ञानिनि भीरुकः । सहने च गर्भभीरुरगर्भ भीरुरेव च ॥ २६ ॥ अधमाः कथिताश्चैते चतुस्त्रिंशदिमे गुणाः । आहूय सकलान् मल्लान् सर्व च पालिकादिने ॥ २७ ॥ यस्य प्राणं च प्राणं च सामर्थ्य च दृढं बलम् । यस्यास्ति सदृशं धैर्य यस्य स्यात्सदृशं बलम् ॥ २८ ॥ यस्य प्राणं च संपूर्ण ज्ञायते न च शोधयेत् । कृते मल्ले समर्थे च यस्य स्याद्भीमदर्शनम् ।। २९ ।। प्रातर्योधनमित्येवमुक्त्वा सर्वान् विसर्जयेत् । प्रभाते युद्धमस्तीति रात्री दिव्याश्च ततः ॥ ३० ॥ कर्पूरादिसुगन्धैश्च पुष्पधूपादिमङ्गलैः । नीराजनैश्च नैवेद्यैरयंदानः प्रमाणभिः ॥ ३१ ॥ सन्तुष्टः स्याद्यथा कृष्णो मल्लानां च जयप्रदः । राजा च प्रातरुत्थाय मल्लानुस्थापयेत्पुनः ॥ ३२ ।। तथा चन्दनकर्पूरकस्तूरी कुङ्कुमादिकम् । करेणुकं वाद्यानि बहून्युत्सवहेतवे ।। ३३ ॥ राजा सर्वान् समाहर्तु कर्माधिकृतपूरुषान् । आज्ञापयेन्मृत्तिकाया आनयनाय सत्वरः ॥ ३४ ॥ सामग्री कारयेत्पश्चायथोक्तं विधिवत्ततः । मल्लयुद्धविधानाय रङ्गभूमिं तु विस्तराम् ॥ ३५ ॥ :

·६८
मलपुराण
प्रपूज्यां सुदृशां चैव सुवर्तुलाममा नवाम् ।
एकविंगतिहस्तैश्च विस्तीणां च प्रमाणतः ।। ३६ ।।
हस्तेनोचामनीरूक्षागतिमन्दा(म)निन्दिताम् ।
चीजपातक्षेत्रमिव कोमलां च मनोरमाम् ॥ ३७ ॥
रक्षा सन्तापयेन्मल्लान् भोपं च कुरुते परम् ।
कण्टकाः कर्कराश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ ३८ ॥
छिद्राणि चैव रन्ध्राणि पूरयित्वा विशोधनैः ।
शोधयित्वा प्रपूज्या च बहुपुष्पाक्षतैः किल ।। ३९ ॥
तत्र जयस्य प्राप्तथै हरि संस्थापयेत्परम् ।
बीजपूरकमप्यत्र रगमध्ये निवेशयेत् ॥ १० ॥
एतलक्षणसंयुक्तं कारयेद्रगमुत्तमम् ।
आयुरारोग्यदं सौख्यं श्रीकरं च यशस्करम् ॥ ४१ ॥
सुखं ददाति परमं रखमेवंविधं परम् ।
अथ संपूज्य गोविन्द सभामाक्रम्य पुष्कलाम् ॥ ४२ ॥
चतुरैः सहितो राजा पश्येद्युद्धं समाहितः ।
अथ व्यवस्थिते युद्धे सर्वसंपत्तिसंभवे ।। ४३ ॥
मल्लाना परीक्षणाय श्रावयेत्प्रतिमन्दिरम् ।
नियुद्धमद्य चास्तीति कर्तव्यं दधिमण्डलम् ॥ १४ ॥
ततो व च(बचन) संस्कारवस्तूनि प्रतिपादयेत् ।
राजा भुक्त्वोत्तरं चैव विधिवत्रम्य तां सभाम् ॥ ४५ ॥
आहूय तान् जनेनैव मल्लान् शीघ्रं समाहितः ।
महादेव्या देवकुमारी तथामात्यैः सकौतुकीम् ॥ ४६ ॥
विलासिनीभिः सहितो रङ्गं गच्छेत्समाहितः ।
स्थित्वा स्वस्थः सभां कृत्वा मल्लानां ज्ञापयेत्परम् ॥ ४७ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः।
१९
योद्धव्याः सर्वमल्लास्तु द्वन्द्वशोथ यथावलम् ।
मल्लैस्तु सावधानश्च कर्तव्यं युद्धमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
कराङ्गुलिपु संबेश्य सूत्रग्रन्धितमायुधम् ।
तेन सूत्रमयेनाथ जयमन्त्रकृतेन वा ॥ ४९ ।।
शत्रुभङ्गे भवेन्मल्लो जयश्रीः प्राप्यतेऽचिरात् ।
तेन बाणप्रहारस्तु मल्लाङ्गेषु प्रजायते ॥ ५० ॥
चरणेन प्रहारस्तु प्रहारो जानुभिस्तथा ।
कटिप्रहार उरसा पृष्ठेनाथ करेण च ॥ ५१ ॥
मुष्टिप्रहार इतरः शिरसा च ललाटये(के)।
राजा च जयिनं मा कुर्याच्छृङ्गारसंयुतम् ॥ ५२ ।।
गजारोहणकं कृत्वा वादिनेश्चैव संयुतम् ।
पुष्पवस्त्रसमायुक्तं कुङ्कुमारक्तचन्दनैः ।। ५३ ।।
अलंकृतं गजारुढं भ्रामयेप्रतिमन्दिरम् ।
लोकानां कौतुकार्थाय जयशब्दश्च वाचयेत् ॥ ५४ ॥
पुरः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रत्यागत्य सभा पुन.।
ततोवतीर्य मल्लो वै गजाद्रहं प्रविश्यति ॥ ५५ ॥
नारायणं नमस्कृत्य प्रणम्य च गुरूनपि ।
राजाने च समागच्छेत् करास्फोटनपूर्वकम् ॥ ५६ ॥
प्रणम्य राजानमितो महादेवी प्रणम्य च ।
कृत्वारङ्गं नमस्कृत्य पुष्पप्रकरसंयुगे ॥ ५७ ॥
सोमेश्वर समस्तानां कलाश्च कथयाम्यहम् ।
आदी करणकला ॥१॥ तर्ककला ॥ २॥ विद्याकला || ३ | काव्यकला
॥ ४ ॥ धर्मकला ॥ ५॥ कामकला ॥६॥ या(का)चकला ||७॥ पुराणकला ||८||
पाषाणकला ॥९॥ काष्ठकला ॥ १०॥ चित्रविचित्रकला ॥ ११ ॥ स्त्रीका ॥ १२ ॥
गजकला ॥ १३ ॥ वाजिकला ॥ १४ ॥ ज्ञानका ॥ १५ ॥ लक्षणकला ॥ १६ ॥

·मलपुराने
युद्धकला ॥ १७ || तामचूडकला ॥ १८ ॥ मेपकला || १९ ॥ पशिकला ॥ २० ॥
रणकला ॥ २१॥ मण्डनकला ॥ २२ ॥ वस्त्रकला ॥ २३ ॥ नीतिकला ॥ २४ ॥
सर्वशास्त्रकला ॥ २५ ॥ लेखनकला ॥ २६ ॥ गन्धकला ॥ २७ ॥ ज्योतिःशास्त्रकला
॥ २८ ॥ वैद्यकला ॥ २९ ॥ विपकला ॥ ३० ॥ भूतकला ॥ ३१ ॥ मन्त्रकला ।। ३२ ॥
तन्त्रकला ॥ ३३ ॥ नियुद्धकला ॥ ३४ ॥ इन्द्रकला ॥ ३५॥ वृक्षकला ।। ३६ ॥
धातुकला ॥ ३७ ॥ व्यापारफला ॥ ३८ ॥ शिल्पकला ॥ ३९ ॥ भूमिकला ॥ ४० ॥
ककला ॥ ४१ ॥ स्वेदकला ॥ ४२ ॥ मुजकला ॥ १३ ॥ वाधकला ॥ १४ ॥
स्थैर्यकला ॥ ४५ ॥ शौर्यकला ॥४६॥ मणिकला ॥४७॥ परहि(चित्तरञ्जनकला ॥४८॥
परचिचज्ञानकला || ४९ !! शत्रुकला ॥ ५० ॥ रथकला ॥५१॥ आयुधकला ॥ ५२ ॥
मृगकला ॥ ५३॥ दानकला ॥ ५१ ।। ग्रहणकला ॥ ५५ ॥ दूतकला |॥ ५६ ।।
नाटककला ॥ ५७ ॥ पलायनकला ॥ ५८॥ क्रीडाकला ।। ५९ ॥ शयनकला ॥६०॥
आसनकला ॥ ६१ ॥ मानकला ॥ ६२ ॥ परीक्षाकला ।। ६३ ॥ सैन्यकला ॥ ६४ ॥
इति चतु.पष्टिकलाः।
सूतकाधिकृतश्चैव अन्त.पुरनिवारणम् || ५८ ॥
यानीयरक्षकाः स्कन्धधराश्चेटकवेदिनः ।
वणिका व्यवहारज्ञा ज्ञेया रत्नपरीक्षकाः ।। ५९ ॥
वेश्याश्चैव विलासिन्यो लेखका दूतकारकाः ।
दासाथैव तु भृत्याश्च गजवैद्यास्तथापरे ॥ ६० ॥
कौतूहलकराः प्रोक्का रसवाक्यपिदस्तथा ।
इति युक्तिविदश्चैव गन्धयुक्तिविदस्तथा ।। ६१ ।।
हास्यकाराः कथाकारा युद्धेषु कुशलास्तथा ।
देशमायाविदथैव काव्यादिकुशलास्तथा ॥ ६२ ।।
अनेकमापाकुशलाः कविताया तथैव च ।
कोडाया कुशलाश्चैव धूर्तकर्मविदस्तथा ॥ ६३ ।।
धातुवादविदः फेचिन्नाकाकर्मविदस्तथा ।
अग्निस्तम्भो जलस्तम्भो मन्त्रवादम्तथापरः ॥ ६४ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः । १ नापिताश्च बन्दिनश्च सङ्केतज्ञास्तथैव च । विनोदकराश्च विज्ञेयाः सभासंपत्तिहेतवे ॥ ६५ ॥ एतैः पात्र राजसमा नियुद्धालोकनोन्मुखैः । गोभिता शुद्धधर्मज्ञै रत्नसंपत्तिमण्डितैः ।। ६६ ॥ इति श्रीमलपुराणे युद्धममये रामसभावर्णनं नामैकादशोऽध्यायः [चतुर्दशोऽध्यापः] ।

·पञ्चदशोऽध्यायः। चतुर्विधं नियुद्धं तु शृणु मतिमतां वर । आद्यं धरणिपातं च आसुरं च द्वितीयकम् ।। १ ।। तृतीयं नारमित्युक्तं युद्ध पुनश्चतुर्थकम् । तेषां धरणिपातस्य भेदः पञ्चविधो भवेत् ॥२॥ तलपहारः प्रथमः करप्रहार एव च । निपत्य चात्मना भूमौ परं पातयति धवम् ॥ ३ ॥ पातितस्य स्फुटं हारनिरुद्धे विजयो भवेत् । ज्ञात्वैवं बलबुद्धिभ्यां युद्धमेतत्समाचरेत् ॥ ४ ॥ अथैतद्भासुरं युद्धं द्वात्रिंगद्धेदभीषणम् । केपाकर्षणपीडा च कर्णस्फोटनमेव च ॥ ५ ॥ नासिकास्फोटनं चैव तथा चर्वणमेव च । दन्तपातनमेव स्यान्मुखे पाशुनिपातनम् ॥ ६॥ अथ पांशी परिक्षेपो नखैरेव विदारणम् । नाडिकापीडन चैव ग्रीवाग्रहणकं तथा ॥ ७ ॥ एकाङ्गुलीमोडन वा तथा व्यङ्गुलिमोडनम् । अङ्गुलीत्रितयस्यापि मोडनं कथितं क्वचित् ॥ ८ ॥ फराङ्गुष्ठमोडनं च पादाङ्गुष्ठस्य मोडनम् । समग्राङ्गुलिभङ्गो वा फणग्रहणमेव च ॥९॥ भारेण च प्रहारेण विज्ञानेन पुनस्तथा । बालकेन प्रकारेण मारयुद्धमथापि च ॥ १० ॥ प्राणेन चौजसा चैव तथा वणिनापि च । येन केन प्रकारेण मारयुद्धं समागताः ।। ११ ।।

·पञ्चदशोऽध्यायः।
1
स एव मो महानां पातनं च महीतले ।
भारं च भारभन्नं च वितरं समरें त्यजेत् ॥ १२ ॥
येनापाढकमध्ये तु जीवितं च विमुञ्चति ।
। इदानी धर्मयुद्धस्य द्वात्रिंशत्कथिता गुणाः ॥ १३ ॥.
तानहं कथयिष्यामि यथा विक्रमणागताः ।
केशानाकर्षयति च कर्णौ च त्रोटयत्यपि ॥ १४ ॥
अक्षिणी न स्फोटयत्यपि मुखं च स्फोटयत्यपि ।
नासिका च त्रोटयति नन्दाति सर्वयत्यति ॥ १५ ॥
न दन्तान् पातयति च पांशुक्षेपो न चे मुखे ।
नाक्ष्णोः पाशुपातनं च विदारयति नो नग्वैः ॥ १६ ॥
न नालिका पीडयति ग्रीवा चैव न पीडयेत् ।
न कच्छचोटनं कुर्याद्दण्डं गृह्णाति नैव हि ॥ १७ ॥
शिरसो घातनं नैव मर्मभङ्गं च वर्जयेत् ।
प्रकाशयन् धर्मयुद्धं यशोहर्षविवर्धनम् ॥ १८॥
धरणीपातितम्याथ मत्सरं परिवर्जयेत् ।
यः कश्चिद्दर्पसंयोगादापुर युद्धमारभेत् ॥ १० ॥
भमे वापि मृते तस्मिन् राजा च दोपभाग्भवेत् ।
इत्यहसारे मलं ज्ञात्वा यलेन भूपति ॥२०॥
निवारयति यो भूयः संप्राप्नोति परं यश. ।
पक्षपातो न कर्तव्यः सर्वत्र सगता वरः ॥ २१ ॥
समेन पारयेद्राजा यशः प्राप्नोति निश्चितम् ।
धर्मयुदे कने मलो मलं मारयते यदि ॥ २२ ॥
राजा चोपेक्षते व तदा दोषो महान् भवेत् ।
प्रमदा (मादान्) प्रियने यापि न दोपो राजमहयोः ॥ २३ ॥

·महपुराणे घाताश्चैवोपघाताच विज्ञाताश्चैव विक्रमाः। इत्येते धर्मयुद्धस्य द्वात्रिंशत्कथिता गुणाः ॥ २४ ॥ इति श्रीमलपुरागे युद्धप्रकरण नाम द्वादशोऽध्यायः [पञ्चदशोऽध्यायः] ।

·पोडशोऽध्यायः ।
गजेनैव यथा युध्येच्छृणु ते कथयाम्यहम् ।
बाहोः स्फालनमित्येव सुस्थानाचालनं ततः ॥१॥
पादयोश्च समं स्थान निष्ठं वाल्पताडनम् ।
कण्ठरा(रो धो दण्डघातो हस्ताभ्यां स्कन्धधारणम् ॥ २ ॥
कराकर्षणमन्योन्य शिरसोन्योन्यधारणम् ।
उरोधारणमुरसा प्रह (रण चोरस्येव कक्षाविदारणम् ॥ ३॥
यो येन यथा वापि प्रविश्य स्थानकेऽपि च ।
करबले वाथ शीर्ष ततो मुहडकेन वा ॥ ४ ॥
बाहूबलेन बलवान् बलहत्तेन वा पुनः ।
गजस्य युद्धे कथितं वृषणस्य तु कथ्यते ॥ ५॥
वृपभस्य वृषभेण यथा युद्धं तथा शृणु ।
बाहोरास्फालनं चैव समं समाग(म)मेव च ॥ ६ ॥
सतलहस्तप्रमाणं हननं बाहुना तथा ।
चरणार्पणं चैव बलमन्योन्यमेव च ॥ ७ ॥
स्थानके च प्रवेशं च शीषण देहलेपनम् ।
पृष्ठे चाप्युदरे वापि स्थानविज्ञानमेव च ॥ ८॥
अथ सिंहस्य सिहेन युद्धं भवेद्यथा पुनः ।
उभयोश्चैव नान्योपि भ्रमणं भ्रामण तथा ॥ ९ ॥
करचालनके दण्डो पञ्च वाछोनकं तथा ।
प्रशन्दाश्च तथैवान्ये तथा चोत्पतनं परम् ॥ १० ॥
बलाबलं च विज्ञेयं चतुःस्थानप्रवेशनम् ।
नितम्बेन कर्पणं च विज्ञानं स्थानकेन च ॥ ११ ॥

·मालपुराणे
है
शोषणं गोणितस्यापि तथा च छेदनं परम्
तेजोज्वलनतापेन वेगेश्च प्रपदेन च ॥ १२ ॥
ताडनेन तपोप्राप्ते तत्र भीषणसागरे ।
सोनेन पातितस्येव कृष्णेन कथितं पुरा ॥ १३ ॥
मृगस्य च मृगेणाथ युद्धं तथा शृणुप्य तत् ।
बालकास्तालनं प्रोक्तं समं च तलचेष्टितम् ॥ १४ ॥
समं च शौर्यमुभयोस्तथागवर्तनं द्वयोः ।
दुरागत्य समारम्भारपार्थे च प्रमण तथा ।। १५ ॥
शीघ्राघातः समुत्थानं लघुकरणमेव च ।
लघुकत्वस्थानकं चैव विविधं युद्धमेव च ॥ १६ ॥
अधोनिःसरणं चैव वहुदृश्यकरं तथा ।
उरुपादं च संधानं कक्षायाःस्थानघातनम् ॥ १७ ॥
तकणं रक्षणं केगान् मृगयुद्धं च गुल्मनि ।
एवंविधानि युद्धानि कथितानि मुरारिणा ॥१८॥
ज्ञात्वा चैव बलज्ञानआत्मनस्य(श्च )परस्य च ।
योद्ध्यव्यं मुच्यते पापैः प्रतिकुर्वन् परस्परम् ॥ १९ ॥
स्वजातियुद्धं कथितं विजाति कथयाम्यहम् ।
गजसिंहकयोरेव संग्रामस्य प्रसूयते ।। २० ॥
समपादमुन्नताझं गजस्थानमितीप्यते ।
सिंहम्येव परं स्थानं लागाॉ भीमदर्शनम् ॥ २१ ॥
ओजसाचे(च)व वेगेन प्राणेनैव परस्परम् ।
विज्ञानमायिग्रहणं रणभूमो विनिश्चितम् ॥ २२ ॥
सिंहस्यापि वशेन स्याद् द्वयोर्युद्धं भवेद्यदि ।
सिंहस्यापि भवेल्लीनं बाहाम्फालनमिप्यते ॥ २३ ॥

·पोडशोऽध्यायः।
७७
पादौ चलो च विपमे लीनाजस्थानमेव च ।
वृपस्यापि करस्थानमङ्गुष्ठस्थानमेव च ॥ २४ ॥
सिंहेन सह वृषभो उद्यमेवं सगाचरत् ।
तदा लाग ऊर्द्धस्थोपि घातयत्यपि वा पुनः ॥ २५ ॥ ।
पक्षद्वयपि सिंहेन पात्यते वृषभस्तथा ।
ऊर्द्धस्थोपि तथा चार्थं कथं च ब्रोटिको भवेत् ॥ २६ ।
तदा सिंहो चूषणापि पात्यते नात्र संशयः ।
यथा युद्धं भवत्येव कथं च मृगसिहयोः ।। २७ ।।
सिंहस्यापि तथा लीनं करास्फोटनीमप्यत |
लीनाङ्गस्थानमपि च चलनं विपमं बलम् ॥२८॥
मृगस्य बलिनश्चैव बाहाम्फालनमिप्यते ।
अङ्गानामथ घटनं भ्रमणं पाश्वतोपि च ॥ २९ ॥
दूरात्प्रसरणं प्रोक्तं करस्य स्पर्शने तथा ।
अतो वेगाग्रहणं च पातनापातनं तथा ॥ ३० ॥
एवंप्रकारेण मृग समं सिंहेन युद्धयति ।
गजसिंहे समुत्साहे बलैर्विविधचेष्टितैः ॥ ३१ ॥
कुर्वन् परं जयत्येव विपरीतं विनश्यति ।
बलेनाप्यालेनापि योद्धव्यं विजयैपुणा ॥ ३२ ॥
गजस्यैव मृगस्यैव यदि युद्धं परस्परम् ।
उन्नताझं गदस्थानं समपादं तथैव च ॥ ३३ ॥
चललाई चलपादं च मृगस्यैव मयत्यपि ।
गजो गन्तुं प्रविष्टथ मृगस्य कुशलं ततः ।। ३४ ॥
अतो मृगेण योद्धव्यं चलपादं यदान्तरम् ।
पुण्यापर्ल्स जयो युद्धयेत्कापि कस्यापि जायते ॥ ३५ ॥

·१८ मलपुरागे तस्मादोजो न प्रोक्तन्यो गजेनापि गजाहये । ऊर्द्धस्यापि कथा वापि श्रोटितस्तु भवेद्यदि ॥ ३६ ॥ तदा प्रविश्य मृगो गजं घातयति ध्रुवम् । स्थानं किंच प्रविश्याथ विज्ञानं गन्तुमिप्यति ॥ ३७ ॥ सदा परस्परं युद्धं कथितं कैटभारिणा । एवं कुर्वन् सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत् ।। ३८ ॥ गजस्य वृषभस्यापि युद्धं तत्कथितं पुरा । भ्रमणेनाङ्गसङ्गेन करमुत्पादयत्यपि ॥ ३९ ॥ उत्पाद्य शीघ्रं वृषभो गजं घातयति ध्रुवम् । प्रस्थानं चैव विज्ञानं सदृशं दृढमेव च ॥ ४० ॥ गृहात्येवं प्रकुर्वाणो मल्लस्तु विजयी भवेत् । वृषभस्य मृगस्यापि यदि युद्धं भवेत्तदा ॥ ४ ॥ वृषभस्य समानं च करास्फोटनमेव च । विषम पादस्थानं च समागः स्थानमुत्तमम् ॥ ४२ ॥ वृषभस्य भवेद्युद्धं कथितं कैटभारिणा । तालवितालपातश्च वेगघातस्तथैव च ॥ ४३ ॥ समतालेन तालश्च तथा च परिवर्तनम् । उभयोर्दण्डहननं स्कन्धाघातनमेव च ॥ ४४ ॥ बाहुघातः पाशुधातो दृष्टिघातस्तथैव च । यो येन पात्यते चैवं स तेन पातितो भवेत् ॥ ४५ ॥ भवत्येवंविधं युद्धं गजस्य वृषभस्य च । इति श्रीमलपुराणे गजसिंहमृगपभयुदं नाम प्रयोदशोऽध्यायः [षोडशोऽध्यायः] ·सप्तदशोऽध्यायः। त्रीण्येव जययुद्धनि भवन्ति मल्लसङ्गरे । अप्राणयतना चैव तथैव श्रमपातना ॥ १ ॥ ज्येष्ठी च ज्येष्ठिना चैव योधयेद् विचारयेत् । अन्तरज्येष्ठिना सार्धअन्तरज्येष्ठिनं न्यसेत् ॥ २ ॥ गोपकुलो योजनीयः समं गोपकुलेन च । भविष्यश्च भविष्येण बालको बालकेन च ॥ ३ ॥ वृद्धो वृद्धेन सार्ध च योजयेद्यायतो नृपः । यो येन संहतस्तस्य करोति धारणं यथा ॥ ४ ॥ स तथा तेन संयोज्यस्ततो युद्धं प्रवर्तते । ततश्च कौतुकं राजा राजभृत्यकुमारकाः ॥ ५ ॥ अमात्याः सर्वलोकाश्च पश्यन्ति युद्धकौतुकम् । जिते प्रसाद द्विगुणं हरिते च तदर्धकम् ॥६॥ उभयोः सदृशं युद्धं प्रसादं सदृशं ददेत् । संतोषसदृशं चापि दत्त्वा श्व विस्तरान् ॥ ७॥ राजापि च ततो गच्छेत्स्वकीय मन्दिरं वरम् । अनेन विधिना सर्वमेकादशाहयो धृयात् ॥ ८॥ मासप्रभातमल्लानां शक्तिः संजायते दृढम् । राजा चैव छडकी तथा। फरडकी च विख्याता अधोमुखछडक्यपि ॥ ३३ ॥ फरचरणछडकी विख्याता कथिला बुधैः । या छटकी विख्याता कृष्णेन परमेष्ठिना ॥ ३४ ॥ • These Slokas are not found in the text.

·সন্তপূর্ণ तसादोजो न प्रोक्ल्यो गजेनापि गजाहये । ऊर्द्धस्यापि कथा वापि त्रोटितस्तु भवेद्यदि ॥ ३६ ॥ तदाझं प्रविश्य मृगो गजं घातयति ध्रुवम् । स्थानं किंच प्रविश्याथ विज्ञानं गन्तुमिप्यति ॥ ३७ ॥ सदा परस्परं युद्धं कथितं कैटभारिणा। एवं कुर्वन् सदा मल्लो नियुद्धविजयी भवेत् ॥ ३८ ॥ गजस्य वृपभस्यापि युद्धं तत्कथितं पुरा । प्रमणेनास न करमुत्पादयत्यपि ॥ ३९ ॥ उत्पाद्य शीघ्रं वृषभो गजं घातयति ध्रुवम् । प्रस्थानं चैव विज्ञानं सदृशं दृढमेव च ॥ ४०॥ गृह्णात्येवं प्रकुर्वाणो मल्लस्तु विजयी भवेत् । वृषभस्य मृगस्यापि यदि युद्धं भवेत्तदा ॥ ४१ ॥ वृषभस्य समानं च करास्फोटनमेव च । विपमं पादस्थानं च समागः स्थानमुत्तमम् ।। ४२ ।। वृषभस्य भवेयुद्धं कथितं कैटभारिणा । तालवितालघातश्च वेगघातस्तथैव च ॥ ४३ ॥ समतालेन तालश्च तथा च परिवर्तनम् । उभयोर्दण्डहननं स्कन्धाघातनमेव च ॥ ४४ ॥ याहुधात पाशुपातो दृष्टिघातस्तथैव च । यो येन पात्यते चैवं स तेन पातितो भवेत् ॥ ४५ ॥ भवत्येवंविधं युद्धं गजस्य वृषभस्य च । इति श्रीमहपुराणे गजसिंहमृगवृषभयुदं नाम त्रयोदशोऽध्यायः [पोरशोsध्याय:]

·सप्तदशोऽध्यायः। त्रीण्येव जययुद्धनि भवन्ति मल्लसझरे । अनाणयतना चैव तथैव श्रमपातना ॥१॥ ज्येष्ठी च ज्येष्ठिना चैव योधयेद् विचारयेत् । अन्तरज्येष्टिना सार्धअन्तरज्येष्ठिनं न्यसेत् ॥ २ ॥ गोपकुलो योजनीयः समं गोपकुलेन च । भविष्यश्च भविष्येण बालको वालफेन च || ३}} वृद्धो वृद्धेन साधं च योजयेदायतो नृपः । यो येन संहतस्तस्य करोति धारणं यथा ॥ ४ ॥ स तथा तेन संयोज्यस्ततो युद्धं प्रवर्तते । ततश्च कौतुकं राजा राजभृत्यकुमारकाः ॥ ५ ॥ अमात्या. सर्वलोकाश्च पश्यन्ति युद्धकौतुकम् । जिते प्रसादे द्विगुणं हरित च तदर्धकम् ॥ ६ ॥ उभयोः सदृशं युद्धं प्रसाद सदृशं ददेत् । संतोपसदृशं वापि दत्त्वा मल्लांश्च विस्तरान् ॥ ७ ॥ राजापि च ततो गच्छेत्स्वकीय मन्दिरं परम् । अनेन विधिना सर्वमेकादशाह्यो धृयात् ॥ ८॥ मासप्रभातमल्लानां शक्तिः संजायते दृढम् । . राजा चैव छडकी तथा । करडकी च विख्याता अधोमुखछडक्यपि ॥ ३३ ॥ फरलरपछडकी विख्याता कथिता बुधैः । या छडकी विड्याता कृष्णेन परमेष्ठिना ॥ ३४ ॥ * These Slokas are not found in the text, ·८० मालपुरागे उचानकरयोश्चैव प्रयम परिकीर्तितम् । शिछड एते कृष्णेन त्रयोदय प्रकीर्तिताः ॥ ३५ ।। तथा बाहुचलनं च प्रज्ञानं परमं मतम् । अद्भागबाहुचलनं कृष्णेन विनिवेगितः ॥ ३६॥ जहावाहुचलनं च परं विज्ञानमुत्तमम् । उत्रबाहुचलनं तथैव परमं मतम् ॥ ३७ ॥ उत्तरे करे चैत्र बाहुचलनमुत्तमम् । उत्तरवाहचलनं कृष्णेन रचितं पुरा ।। ३८ ॥ उत्तानचालनं चैव विज्ञानं परमं मतम् । करपादढोकरेण बाहोश्चालनमिप्यते ॥ ३९ ॥ एवं बुद्धैदिशधा संख्यायाः परिकीर्तितम् । विज्ञानं बाहुचलनं मल्लाना हितकाम्यया ॥ ४०॥ शिरसो मुहडाश्चैव हस्तयोर्मुहडस्तथा । तथैवोदरमुहर्ड बहिर्मुहडमुच्यते ।। ४१ ॥ उदरलममुहडं द्विविधं मुहडं तथा । शुद्धगण्डं तथैवादौ स्थितिविज्ञानमुत्तमम् ।। ४२ ।। क्षाले चैव हि विजेयं गण्डरादिल्यमेव च । उदरं गण्डशब्दं च तृतीयमिह लक्ष्यते ॥ ४३ ॥ कूष्माण्डे पुनरादित्य चतुर्थेमपरं मतम् पृष्ठगण्डरा(मया)दित्यं पञ्चमं परिकीर्तितम् ॥ ४४ ॥ विज्ञानमुत्तमं चैव कृष्णेन रचितं पुरा । प्रथमं चलपादं च बाहोश्चलनमिष्यते ।। १५ ।। करतलयोश्चालनं च कृष्णेन कथितं शुभम् । कक्षाफगापि विदिता विज्ञानं परमार्थतः ॥ ४६॥ - ·सप्तदशोऽध्यायः । तथैव चलफणाञ्च त्रिमुखला फणापि च । संधिफणा अन्यिता च नवधा कथिता फपणा ॥ ४७ ॥ कृष्णेन च ततो मदिव्या विजयार्थिभिः । लोभी पापी च विज्ञयो तथा च जलपाच्यपि || ४८ ॥ करचरणतृतीयो मल्लानां च जयप्रदः । हामझो मध्यभड्नश्च पृष्टभहस्तृतीयकः ।। १९ ॥ चहिङ्गश्चतुर्थोपि चतुर्धा भरक्षणम् । उरोदेशमुष्टिरिय नानाथ सुमगा पुरा ॥ ५० ॥ पृष्टिधनुरपि द्वन्द्वैव कथिता च मयाऽधुना । गलकर्तरी प्रथमा द्वितीया हस्तकर्तरी ॥ ५१ ॥ रागकर्तरी तृतीया चतुर्थी बाहिःकर्तरी । करयोः पीडनं प्रोक्तं प्रकोटपीडन तथा || ५२ ।। ग्रीवायाः पाडनं चैव विज्ञानं भुजमुत्तमम् । उरोभाग्यहि रमङ्गभारम्तथा परः ॥ ५३ ।। गजालमिति ख्यातो केगः करतलस्य च । उरोगण्डगुला चैव ऊवंगण्डगुला पर. ॥ ५४ ॥ चाणूरकः परमार्थारष्टकश्च परः स्मृतः । मुष्टिकाख्यो पुरस्तेहगगनानापरस्तथा ॥ ५५ ॥ नदीबिन्दुपरो गुप्तः कथितः पुंगवापि च । कृष्णश्च सर्वमल्लाश्च पश्यन्ति विधिपूर्वकम् । विज्ञानानि दर्शनानि चतुःषष्टयधिक शतम् ।। ५६ ॥ इति श्रीमपुराण विज्ञानप्रकरण नाम चतुर्दशोऽध्यायः ( सप्तदशोऽध्यायः) ।

·अष्टादशोऽध्यायः। कथितान्याहस्थानानि पडबारे भवन्ति हि । मुग्वीवाकरो(२)युग्मं चरणाने तथैव च ॥ १ ॥ पप्रकाराणि कथ्यन्त विज्ञानानि यथा शृणु । विज्ञानश्च प्रवर्धन्ते पारुपं विभवो गुणाः ॥ २॥ कचिदोजयविज्ञानं कचिद् वहणिना भवेत् । कचित्प्राणेन विज्ञानं ओजो वहणिज्ञा भवेत् ॥ ३॥ कचिदोजसा प्राणेन विज्ञानं जायते कचित् । पटप्रकारेण विज्ञानं रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥ ४ ॥ प्रवर्द्धते येन यशो लभ्यन्त विपुला श्रियः । कचिदोजस्य विज्ञानं रक्षणीयं प्रयत्नतः॥ ५ ॥ प्रवर्धते येन यशो जयो भवति सर्वदा । क्वचिद्वणिना ज्ञानं कचित्प्राणेन संततम् ॥ ६ ॥ ओजो वहणिना वापि ओजो प्राणेन वा कचित् । ओजो प्राणवहणिना कचिन्नानं समादिदशेत् ॥ ७ ॥ सोमेश्वर यथा भक्त्या कुरु युद्धमनेकधा । साई देवेन हरिणा मल्लाः पश्यन्ति पार्धपः ॥ ८ ॥ ततो युद्धं समारब्धं ताभ्यां तु विधिपूर्वकम् । जटाबन्धनमादौ च ततो चातनकग्रहम् ॥ ९ ॥ कन्छाबन्धपरत्वं च ततो रङ्गनमस्त्रियाम् ॥ १० ॥ समं चास्फोटनं तत्र ततो बलपवर्धनम् । समोनतं च लीनं च चलस्थानं चतुर्विधम् ॥ ११ ॥ +- ·भादशोऽध्यायः । समस्थानं च विदितं येन युद्धे जयो भवेत् । '. धाताः पत्रिंशदुभयोक्तालाः पञ्च प्रकीर्तिताः ॥ १२ ॥ , स्कन्धास्फोटनमन्योन्यं चरणयोः कर्पणं तथा । तथा विघातनं पश्चान्द्रामणं प्रेरणं तथा ॥ १३ ॥ घातनं चालनं चैव लागनं च परस्परम् । कक्षाघातस्य विद्याश्च प्राणघातस्तथैव च ॥ १४ ॥ द्वादशस्थानके चैव कथितं च प्रवेश(क)म् । अन्यैश्च विविधोपायैः संकल्पितविकल्पितैः ॥ १५ ॥ स्थानकं च शरीरोपि लागो भारस्तथैव च । अश्रुकस्य बुधैश्चैव धारणं रुधनं तथा ॥ १६ ॥ कार्येपु बलदा नित्यं मल्लानां च जयप्रदा । इत्युक्त्व( क्त्वा ) भगवानकृष्णो योगमायामनुस्मरन् ॥ १७ ॥ ततो देवैः पुष्पवृष्टिर्निर्मुक्ता हर्पसंयुतः । विजय जय शब्दैबलभद्रं च पातयत् ॥ १८ ।। बलभद्रश्च कुपितो दुर्जेयो बहु सगरे । करिष्यामि तपो घोरं वने गत्वा विनिर्गत. ॥ १९ ॥ ततः सर्वेपि मल्लाश्च कृष्णश्च विनयान्वितः । बलभद्रमतिक्रुद्धं संबोधयितुमुद्यतः ॥ २० ॥ न त्वं जितो प्रलम्बेन मुष्टिकेन न सगरे । मामेव मल्लविद्यायाः प्रभावः परमो हि सः ॥ २१ ॥ देव बर्मनुप्यस्त्वमजेयो रिपुसकरे । माहेश्वरी वैष्णवी च वाली शक्तिर्विनिर्मिता ॥ २२ ॥ ततो मल्लेश्च कृष्णेन सामवाक्यैः सुसान्त्वितः । बलभदो रहमा समानीय प्रवेशितः ॥ २३ १५

·40
শুৱালী
महानागपि सर्वेषां विप्राणां चैव शृण्वताम् ।
ततः कृष्णेन संतोपादुनं मधुरया गिरा ।। २४ {{
सोमेश्वर त्वया माता पातितो सचिरादयम् ।
असाध्या श्रवणेनापि मस्त्रविद्या वशीकृता ॥२५॥
फारममावयाचा समग्रं च विनिश्चितम् ।
ततधाहं प्रसन्नोस्मि वान्छितं च परं शृणु ॥ २६ ॥
सोमेश्वर उवाच--
यदि संतुष्टोसि भावन् वरं देहि यथेस्थितम् ।
श्रमं च भवता साद्ध कर्तुमिच्छामि सांप्रतम् ॥ २७॥
भवतः शरीरसंपत्पिवित्रोहं जगत्त्रये ।
एवमस्विति कृष्णेन समुद्दिष्टं सुदर्शनम् ।। २८ ।।
ततः सोमेश्वरः कृष्णो दत्ता स्फालनकं ततः ।
प्रभावयुक्तं विज्ञाय आत्मानं समदर्शयत् ।। २९ ॥
बलं चाप्रमितं दत्त्वा शरीरस्य प्रभावतः ।
प्रकार मल्लविद्याया दत्त्वा पुनर्जगाद ह ॥ ३० ॥
श्रीकृष्ण उवाच-
त्वया यद्यत् कृतं किंचित्सोमेश्वर तदुत्तमम् ।
सोमेश्वर भवेत्सत्यं समस्तै लणैः सह ॥ ३१ ॥
चातुर्वर्ण्यस्य मध्ये तु त्वं प्रधानो भविष्यति(सि)।
सोमेश्वर उवाच---
स्वामिन् त्वयाऽहं स्वर्गमस्मान् कः पालयिष्यति ॥ ३२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच--
फायेषु रसदा नित्यं मल्लाना च जयप्रदा ।
इत्युक्तो भगवान कृष्णो योगमायामनुस्मरन् ।। ३३ ।।
ऊर्ध्वदर्शक्षणा देवी लिम्रवृक्षे सिता दधौ
तेजोमण्डलमध्यस्था भ्राजमानाऽमितप्रभा ॥ ३४ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः।
८५
चतुर्भुजायुधैः पूर्णा सिंहवाहनसंयुता ।
सोमेश्वर इमां पश्य निम्बवृक्षसमाश्रिताम् ।। ३५ ॥
इयं मदीया शक्तिर्निम्बजा इति नामतः ।
अस्याः स्थानं प्रकर्तव्यं रम्यं विचित्रधातुभिः ।। ३६ ॥
मनोहरं च लोकानां प्रेक्षणीयं महाद्भुतम् ।
स्थापनीया प्रयत्नेन स्थानेस्मिन् निम्बजा सदा ॥ ३७ ॥
जयदा सर्वमल्लैस्तु पूजनीया त्वहर्निशम् ।
श्रमकाले च संग्रामे रङ्गभूमौ विशेषतः ॥ ३८ ॥
आपाटकेऽन्यसंयोगे शक्तिं तु निम्बजां स्मरन् ।
जयं लभेन्न संदेहो यथाशक्ति यथामति ॥ ३९ ॥
जयः प्रसादं दशांशेन शक्तिः सेल्या प्रयत्नतः ।
मलिपूजोपहारैश्य होर्मेधूपैः सपुष्पकैः ॥ १० ॥
सेन्या च प्रत्यहं तस्याः कार्य मल्लेश्च दर्शनम् ।
नमस्कारस्तुतिश्चैव कार्या वादित्रसंयुता ।। ४१ ।।
शक्तिरेपा सदा लोके जयदा बलदा भवेत् ।
रक्षणं सर्वविघ्नेभ्यः करिष्यति न संशयः ।। ४२ ।।
सोमेश्वर उवाच-
लोके भवन्त्यधमाश्च महान् बूहि ममाग्रतः ।
श्रीकृष्ण उवाच-
निम्बजां च गुरुं चैव मल्लान् वा उत्तमास्तथा ॥ ४३ ॥
ते भवन्त्ये(न्यु)तमा मला नात्र कायी विचारणा ।
न भजन्ति द्विपन्ति च न कुर्वन्ति द्विजास्तथा ॥ १४ ॥
गुरवश्चैव ते मला गुणदोपविवर्जिताः ।
निम्बजां नैव मन्यन्ते मल्लान्निदन्ति तत्पथः ॥ ४५ ॥

·मलपुराण
गुरोरभापणं ये वै कुर्वन्ते चैधमातताः ।
भेदं कृत्वा च युध्येत उपायर्विविधैरपि ॥ ४६॥
निन्दा यः कुरुते नित्यं विनं तस्य प्रजायते ।
अन्योपि मल्लविद्यायां यः करिष्यत्परं दरम् ।। ४७॥
प्रसहस्तेन पापेन स नरो भयरो(दो) भवेत् ।
मया मामोद्य प्रक्षन्ति मल्लविप्रेभ्य गवं च ।। ४८ ॥
पश्चोत्तरं पञ्चत्तरं पञ्चशतं सर्वेभ्यो धर्मनिमिचानि ।
दत्त्वा द्वादश गोत्राणि स्थिरीकृतानि सदा मया ।। ४९ ॥
प्रथमं गर्गगोत्रं स्थाद्वितीयं पिप्पलायनम् ।
१ ॐ हीं निम्बजाय जयद्धाय नमः ।
तृतीयं भार्गवं विद्यात्तदीपेनं चतुर्थकम् ॥ ५० ॥
पञ्चमं गौतम चैव पठं चैव तु तैत्तिरम् ।
सप्तमं चैव वासिष्ठ शाण्डिल्यं चाष्टमं स्मृतम् ।। ५१ ॥
धृताशि नवमं प्रोक्तं छायाशि दशमं स्मृतम् ।
भारद्वाजमेकादर्श काश्यपं द्वादशं स्मृतम् ।। ५२ ॥
उदीचिज्ञातिसंभूतं गोनं काश्यपमेव च ।
भाडोतं गर्गगोत्रं स्याभूपा च पिपलायनम् ॥ ५३ ॥
आपस्तम्भं च केलात भार्गवं चैहलं तथा ।
साकरिग गौतमं च बदेरा लैत्तिरं तथा ।। ५४ ॥
ब्राह्मणिया वासिष्ठं च मण्डेणा माडल्यं तथा ।
नवरा शाण्डिल्यं च चमाला धृतागि तथा ॥ ५५ ॥
स्थापिता पुरा देवेन मल्लाना गुरवः स्मृताः ।
यावन्मही सागराश्च यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ ५६ ॥
तावतिष्ठन्ति मेदिन्यां पालनीया महात्मभिः ।।
मया च दत्तवान्मौनान्मायादेवालयः स्मृतः ॥ ५७ ॥

·अादशोऽध्यायः ।
८७
तम्य चैते भविष्यन्ति दो नामविचारणात् ।
शौर्यवीय सत्यगोचे बलविक्रमैश्च युतम् ।। ५८ ॥
यशस्वी लभते विद्या साध्यते निरन्तरम् ।
राजश्च पात्रतामेति माननीयश्च गजभिः ।। ५९ ॥
अगसङ्गस्य कर्ता च निरन्तरात्मकार्यवान् ।
यथा च यो भवत्येव लिपिबलसमन्वितः ॥ ६० ॥
कलाभिश्चन्द्रवन्मालो बर्द्धते च दिन प्रति ।
बलेन वर्धते कायो संग्रामे विजयी भवेत् ।। ६१ ।।
मन्दाधमाः कर्णलयास्त्रीगिर्ये च निरन्तरम ।
मल्लाः सर्वे पतिष्यन्ति पातिताः स्मरस्या(शा)सने ॥ ६२ ॥
आत्गनाणमविज्ञाय विक्रम कुरुते तु यो ।
स पराभवमानोति मल्लो रंभासमो हि सः ।। ६३ ॥
सर्वकार्याणि सत्यज्य मल्लविद्याचयो भवेत् ।
न पराभूयते विनैः संग्रामे विजयी भवेत् ॥ ६४ ॥
बनान्तरे च संचारात् विलासरससंयुतम् ।
आत्मानं ये न पश्यन्ति ते मल्लास्तु बहिष्कृताः ।। ६५ ।।
मल्लविद्या विनश्यन्ति दुर्मदेन यथा श्रियः ।
तस्मान्मलेः प्रमादेन च(न) स्थातव्यं कदाचन ॥ ६६ ॥
कृष्णोक्तादानरता ये मल्ला भुवनभूपणाः।
क्रोधलोमभयालस्यरहिता मानवा शुभा ॥ ६७ ।।
नित्यं वहादयो लोका मलमधुरया गिरा ।
तदा सौभाग्यवान् सेव्यो जगतोऽपि प्रियो भवेत् ।। ६८ ॥
प्रियमेव विधातव्यं रिपौ मित्र(a) च सर्वदा ।
अतिश्रमाद्विनश्यन्ति श्रमत्यागे तथा पुनः ॥ ६९ ॥

·१८
मलपुरागे
अभ्यासासिद्धिमामोतिं तेन सम्यक् समभ्यसेत् ।
यः शृणोति विदं गुह्यं मया च प्रतिपादितम् ।। ७० ॥
तस्य शाखाः प्रवर्द्धन्ते प्रयागवासको यथा ।
इत्येवं मल्लशास्त्रं च पठ्यते रङ्गभूमिपु ।। ७१ ।।
निर्विघ्नाः सर्वमल्लाश्च ज्येष्ठी च विजयी भवेत् ।
तम्माद्विघ्नविनाशाय श्रोतव्यं च सदा बुधैः ॥ ७२ ॥
धनायुर्वर्धते तस्य शयो(यशो) रक्ष्मीर्जयः शुभम् ।
इदं ददाति गुरवे परिलेख्यं च पुस्तकम् ।। ७३ ॥
तस्य फुले महामल्ला जययुक्ता भवन्ति हि ।
मल्लशास्त्रं परिश्रुत्य वक्तारं न प्रपूजयेत् ।। ७४ ॥
वंशछेदो महाहानिस्तस्य नित्यं प्रजायते ।
न युद्धकुशल छापि न लक्ष्मी न यश. सुखम् ॥ ७ ॥
तस्मात्सर्वप्रकारेण मल्ल पूज्यं तु) पुस्तकम् ।
मल्लशास्त्रधरं विप्रं काश्यपगोत्रसमुद्भवम् ।। ७६ ॥
पूजयन्ति च ये मल्लास्तेपा लक्ष्मीर्जय. सुखम् ।
ये शृण्वन्ति विदं सम्यक् श्लोकं श्लोकार्धमेव च ।। ७७ ॥
मल्लाः पापविनिर्मुक्ता भोगान् भुक्त्वा हरे. पदम् ।
प्रयान्ति सन्ततिस्तेषां वर्धते पुत्रपौत्रिकी ।। ७८ ॥
अतो मलैः सदा घेतच्योतन्यं सर्वकामकम् ।
पूजयेत्प्रसादाद्भक्त्या श्रद्धया च फलासये ॥ ७९ ॥
वस्त्रैराभरणैश्च द्रविणेन च पुस्तकम् ।
ऋतुभवैश्च पुष्पाचव्यै रलैरनेकशः।। ८० ॥
सुवर्ण रजतैर्वापि मुकुन्दप्रीतिहेतवे ।
वेदनीराजिते सम्यक् पूरणस्य फलं भवेत् ॥ ८१ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः। ८९ सोमेश्वर मया प्रोक्तं पुराणं धारयेत्सदा । मद्भक्त्या च युतो विप्रः पूज्यो भवति नित्यशः ।। ८२ ॥ ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी चान्ये मल्लास्तु नित्यशः । पुराणं मल्लसंज्ञं हि शृणुयात् पूजयेच तत् ।। ८३ ।। श्रुतं भवति येनेदं श्रुतं तेन चराचरम् । अष्टादश पुराणानि श्रुतानि नात्र संशयः ॥ ८४ ॥ किं वर्ण्यते मयाद्भुता पुस्तकस्य फलश्रुतिः । मल्लवंशोद्भवेनेदं श्रोतव्यं च पुनः पुनः ॥ ८५ ॥ मातेव रक्षति हाशु पितेव हितकारकम् । तस्मान्मलेनहि त्याज्यं पुराणं मल्लसंज्ञितम् ॥ ८६ ।। इति श्रीमलपुराणे श्रीकृष्णसोमेश्वरसंवादे पुराणफलप्रशंसा पञ्चदशोऽध्यायः [भष्टादशोऽध्यायः] । इति मल्लपुराणम्।

·Index [ Note: The Roman numerals denote the chapters and Arabic numerals indicate thic sloka number ). अग्रासन VIII 17 आयुध XIV.49 अनकावर्तनाभ्याग X. I0 आएर XV. I,19 आन्याराविधात VII. 24 आस्थादनकः थम X.4 भालाग VIII.5 इंशान I. 27 भारवर्तनलाग X.17 उस्क्षिप्तो घात VII. 23 आम्थान VII.8;XVIII. 1.2 उत्थापन VI. 3 अजाधात VII. 13 उदरलाग VIII.8 अतिश्रम VIII. 23 IX, 19; XVIII.bg/उदरस्थान VIII. II अयोध्यभदयोधी IV.36 उदरासन VIII. 21 अधोलाग X.13 उद्वर्तन IX.31 अनध्याय IX 30 उपघात XV. 24 अन्तरज्येष्टी III. II. V. 33 VI. 4% | उपविश्य लाग X.14 VIII 22,47;XIII.r3,16, | उपस्थान VIII. 14 उरःप्राण XI.11,25,39 अन्यालराधम X.4 उरः स्थान VI. 12; VII.8 अपभ्रंश III. 13 उरः सार VI. Io अर्धभद्रप्रयुत् IV. 36 उरोगण्डगुला XVII.54 अर्थश्रम III. 28; VIII. 33,35.38; उरोपात VII 23 सर्जः प्राणभवो धात VII. 14 अर्धासन VIII. 18 उचंगण्डगुला XVII.54 अपश्रम V. 23; VIII 23,30,31,33, अभद्रप्रयोद्धा IV. 36 34; IX. 19,25 ऊर्यलाग X. 13 भयश्रमकर IV. 19 ऊस्थायिकम् XI. 12 अपाङ्गभद्रयोधी IV.37 उहापोह XI. 23,14 अस्थिमार IV. 17.20%; XI. 26 उहापोहनम X.3 अस्थिमेदमार IV. 29,32,NI.3 अस्थिमांससारा IV. 18,33; XI. 2 ओजोर VI.7 आखाटक VI. 15,18,33; VII. I; ओजोवहनिघात VII. 13 XV. 13: XVIII. 39 कक्षाकर्मणघात VII. 21 आइवी IX.83 कपातलविधात VII 20 आत्मताल VIII.I कक्षाप्राण 11.30 भामर्दकोश्रम X.4 कथाफणा XVII, 46 19,20; XVII. 2 IX 19,24 एला XII. 18 ·Index 2 XV. 243 कक्षालय, VI.7 TF VIII. 56 FATHA VIII, 19 गुरुगोणित XI. 24 कटवन्ध VI. 39; XVIII Io गुरुगोणितक XI. 16 वटिप्राण X. 19; XI. II,35637 गुरुगोणिनफलम X.3.7 पटिलाग VIII.7 1112 XVIII. 49.50 53 कटिसार VI. IN गोनज II. 2 कटिस्थान VI.:37 VII.9 गोधुम VIII. 56; IX. 80,93,94 कण्ठप्राण XI. 25 गोपकुल III. II; V. 2, VI. 42; VIII. परतलहस्तधात VII Ig 22.41; III. 13,17,18,193; पादढोकर XVII. 39 XVII. 3 वरप्राण X. 18 गोपण VI.6 करास्फोटन VI. 39,41; XIV. 50 गौणितक XI,8 कर्वरश्रम XI. 36 ग्रीवावलवदापान VII. 18 कर्णतालविधात VII. 18 प्रीवामन VIII. 19 वर्तरी XVII.51 घात VI. I; VII. 12,24,26; IX. I03; गलातरी XVII.51 XVI. 43,44,45: वाहिकरी XVII. 52 XVIII. 12 रागकर्तरी XVII. 52 घृत IX. 50,70,72,73-74,98 हस्नवरी XVII.52 चक्षुदृष्टि VIII.3 पुबुद्दासन VI. 47 चणा IX.82 युफुटासन VIII. 20 चतुर्दशातलाग IX. In गुण्डवणकोभ्यास X.4 चन्दन VIII.55 कुण्डावर्तन XI. 34 चरणपीडनात् घात VII. 22 कूर्मासन VIII. 18 चलपाद XVII. 45 केमावर्षणपात VII. 16 चलपणा XVII. 42 मण्ड IX.51,52 चालन XVII. 39,46 गजः V. 3,5,II,I4,15,17: VI. 45,47: चित्त-ष्टि VIII.3 VII. II; XVI. 1,5,20,31 33, | चौडिलमो VI.8 34,36,37:39.46 एडी XVII. 33,34 गजस्थान VII. I0,21 डोटन XI.32 गहार्गल XVII.54 छोनमम .9 गजासन VIII 18 । जहावाण X.39 XI. 25,35,37 ग: XVII.43.44 जहाग्यान VII.8 गदोम्याग XI.31 जहारपीटनपात VII, 22 अन्य VI. 29.30; XVIII," जब XIV. 1,2,3,6,54 - गदामन. परवामन VI. 47: VIII. 20 ·९२ मलपुराण stuga XVII. I धारण VI. 2; VIII. 13.15% XVIII, जयस्थानक VIII. 10 16 जलश्रम X.5,10 नार XV.2 जलाभ्यास XI.38 निजकरपात VII.18 जातिस्थान IX.9 निम्बसा XVIII. 36,37:43.45 जानुपाण XI. IN नियुद्ध XV.I जानुसार VI. 9,1 नियुद्धश VII. 25 जानुस्थान VI. 13; VII.9 निराधारलागX. 13 जिनश्रमः III. 15,30; V.21 निर्जन VI. 2 जूटके VIII.6 426F IX. II ज्येटी III. II,12,28; V.I; VI. 25, पश्चदृष्टि IX. II 41,46; VIII. 22,42; IX. I.147 पञ्चसार VI.9 XI. 42; XIII. 12,15,21; पघस्थान VI. I3 XVII. 23 XVIII. 12 पश्चाIV. 17 तर्जन VI. 2 पद्मासन VI. 47 तलहस्तप्राण XI. 32 पयः IX.57,59 तलहस्तभवप्राण X 19; XI.30,32 पयःपान VIII.54 तार्ण VI.3 परताल VIII.T ताल VIII. I;XVI. 44;XVIII. 12 परानारोहण X.5 प्राण XIII. 8,10,23,243 XIV.6; | पश्चादासन VIII. 17 XVIII. 63 पात VI. I त्रिफला XII. 16 पादपाण XI. 30 पादस्थान IX 9 दण्डाघात VII. 17,23 पार्श्वघात VII. 18 दण्डिवालम VI.7 पालन VI. 3 दधि IX. 50,63.65,66,67,68 पालिकादिन XIV.27 दर्दुरासन VIII. 18 पाशपात VII. 22 दुग्ध IX.50,61; XII. 20 पिप्पली IX. 43.46 दृष्टि VIII.3 पीडन XVII.53 देवालयं I. 27.38 वरयोः पीडन XVII.52 द्राक्ष VIII.54 ग्रीवायाः पीडन XVII.53 द्विभुजाघोटन (धान) VII. 19 प्रकोछपीडन XVII. 52 द्विभुजासन VIII. 20 पीडनक XI. 27,29,31 धरणिपात XV. 12 पूर्णश्रम VIII. 23.40,41,43,46; IX. धर्मयुद्ध XV. 13,18,22,24 14,19,20,21 धारण्य I. 20,26 पृष्टलाग VIII.7 दण्डप्राण X.18 ·Index १३ पृप्रस्थान VIII. II प्रमदाश्रम X.3 प्रविशन VI.4 प्रसाद VIL. 6,73 XVIII. 40, 79 प्राकृत III. 12 प्राणघात VII. I3,23 प्राणवान् V.I फणगुप्तासन VIII. 20 फणा XVII. 9 फणासन VI. 47 फरकणे VI.5 बहुश्रमः JV. 28 बाल V. 2; VI. 42; VIII. 28; XIII. 14 XVII. 3 बाहुनलन XVII. 36,37.38,39,40,45 बाहुजानुनापात VII. 20 याहुप्राण X. 19 बाहुप्रैरणिक X. ro याहुभुजविघात VII. 25 भुजघोटनघात VII. 19 गुजप्राण XI. 33.38 भुजसार VI. 10 भुजस्थान VI. 12 भुजासन VIII. 19 भोजनार्धभ्रम XI. 40 भोजनोभ्रमणिका X. 5,II भ्रमणिका XI. 3,6,7 भ्रमणिकाश्रम X.2 मतिकार VI. 49,51,52 मत्स्य IX.50 मधु-माक्षिक IX.55 मध्यलाग X. 13 मध्यासन VIII. I" मयूसं यालं I. 8,19,27,40 मर्दना XI. 42,48,51,52,54,61,64, 65,66 चित्रिणी XI. 56,63,65 नारायणी XI.56,64 भीमसेनी XI. 56,62,63 मर्दनी XI. 45.63,68 मरणी XI.56,58,66 मतः IV.8,13, V. 1,5.7,10,17: VI. 10,13,23,45.49,50; VII. 9,15, 26; VIII. 2,3,27,24,46,52,56; 13.28,43 XI.34,52;XII. 123 XIII, 24,31,32,37:41; XIV. 17,29,32,38,44146,48,50,52, 55: XV. 12,20,22,233 XVI. 38,4148,56; XVIII.8,17,23, 2133.37:43.11.45,48,56,6r, 62,63,65,66.07.68,72,76,77. 76,79 गरम VIII. 24XI.7 महिमपानि II. 84 मयुर II. 36; XIII. I.3: XIV.35 पाहुयमण X.8 TK XVII. 50 ETIA XVII. 49 पृष्ठम XVII. 49 यहि XVII. 50 मध्यभा XVII. 49 भविष्य III. 11; V.2,53 VI.42,45, 18; VIII 22; XIII. 14,17. 19.20,21; XVII.3 BTT XVII. 53; XVIII, 15 भार XVII.53 उरोभार XVII.53 पहिगार XVII. 3 भारम्भम VI.. मामुर XV.5 भीर XIV. 13.12.15,16,17,18,19, 20,21,223,485.26 ·महाराणे - माविया II, II,39,50; III. 8; XVIII. 14; XVI. 253; XVIII. 16 21,25.30,47,63,66 लागन XVIII, I4 #F-117 XVIII. 71,74 लात VI.I मारयुद्ध XV. 10, लिम्बपक्ष XVIII.84 माप IX. 83,85.98 लोहामुर I. 20 मांस IX.50,85,87,89.90 लोरिकभाषा III, 12 माममय XII. 15 वरधान VII. 22 मारसार IV. 17,21,243 XI. 2,7 वणे सम VI.7 मुगः Ix.81 यहनिघात VII. 13 मुस्त XII. 32 वंशलाग VIII.7 मुष्टिपात VII. 20 वाक्यदृष्टिः VIII.4 मुष्टिप्रहार XIV.54 वामदक्षिणलाग ४. 14 मुहुड XVII. 41,42 विधात XVIII:13 मृग V. 3.5.9,11,22; VI. 45473 विज्ञान XVII. 56; XVIII. 2,3,4 XVI. 14,25,31,33.34:35,37 शृद्ध V. VI. 42; VIII. 28; XIII. मृग (स्थान) VII. I0 18; XVII. 4 मेदसार IV. 17,258 XI. 3,8 वृष V. 3,5,11 20; VI. 4547; XVI. मेदाभिमार (correct word must be 24,27 मेदास्थिसार) IV. 18 वृषभ V.9; VII. II मोहेरस्य I. 20 धूप (स्थान) VII. 10; XVI. 5,6,25, यव IX,77,94 26,39,40,41,4243 युद्ध XV. 2, XVIII. 8,9 वोजोधात VII. I3 व्यायाम XI.68 " रम Ix. 15. XIII5: XIV. 40.41, III.47, 42,4755,573 XVIII TO शक्ति III. 17,18,19,208 XVII, 9 राष्ट्रि। VIII.4 अप्राणक III. 201 ! अधः III. 19 रमभूमि VI. 14.15; XIV. 35: XVI. अशक्त III/20/ 223 XVIII. 23,38,71 आसने III.' रमधम X.2,73;XI. 42 * III. 19 रकममभ्याम XI. 4. वर्ष III. 18 रुन्धन VI.6 कातर III. 19॥ रोधन VI.2 चारण III. IN रोपण XI. Ir चालनक VI.5 लघुगोणितक्श्रम x.3,9 ताणे VI.5 लाग VI. 1,6%; VIII. 5.7.8; ४. 12, प्राण III. 19.. -- - युवा V.r है रमपूजा Ix.16 -- .

·Index ९५ युद्ध III. 18 गरंग IX.53 शालि Ix.75 धारणे VI.4 संस्कृत III. 12 निस्सरणे III. 17 VI. 4 सिता VIII. 54:XII. 18 मेद III. 18 सिंह V. 3.5,9,II,17,20; VI. 45,473 VII. II; XVI. 9 रक्षणे III. 17%; VI.5 सिंहस्थान VII. I0 रचना III. 18 सिंहासन VIII. 17 विज्ञान III. 18 सुश्रम III. 15.48 सैन्धवं IX, 43,48 सोपनरो X. 10 FEE XVII. 35 सोपानरोहण XI. 39 गिरमो घातक VII. 20 सोपवर्ग VI.3 शिरःपूर्वम्मासन VIII. 16 स्कन्धप्राण X. 183;XI. II शिरासन VIII, 19 स्कन्धसार VI.10 शुद्धगण्ड XVII. 42 स्कन्धस्थान VI. 12; VII. 8 गन्यतार VIII. 2 स्कन्धस्फोटनघात VII. 16 शुर XIV. 8,9,10,II,13,14,15,16, स्तम्भश्रम x.2,21 17,18,19,20 स्तम्भश्रमणिकाX.8 श्रम VI. 25.48, VIII. 23; IX. 8, स्तम्भाधिरोहण X 16 16,18; XI. 47; ४. 1,6,12,14; स्थान VIII. IO,II XVI. 21 XII. I; XIII.7,9,10; XVIII. XVIII. II उन्नत XVIII. IT धमकाल VI. 273 VII. 4 TI XVIII. II धगनाथम X.10 लीन XVI. 24,28; XVIII. II श्रमयुग VIII. 21 1 XVI, 21; XVIII. 11,12 श्रमज Ix.r स्थानक VI. IB VIII. 11,12,163; श्रमलाग XVIII. ig XVIII. 15,16 अमराह IV.24 स्थापितधमःx.2 श्रीमालयम् I.27 मान VIII. 53; IX. 34,38,40 भुति-ष्टि VIII.4 बममम IX, I4 धाराप्रेरणियाभ्याग.2 अधिषणा XVII.9 रखासम्थान IX.9 दरीनकी Ix.43,44 रामनाल VIII.2 समाथाना VII. 18 दस्तधारणलाग VIII.8 गम XIII. 25,26,27,26,29,30,31 हम्नमेटा XIII. II,23 गयुवा IV. 36 दिगु Ix.43,47: XII. 32