·अनार्कली- नामक दशाङ्गं नूतनं प्रकरणम् कविकोकिल-सकलकलाकलाप-विद्वत्कवीन्द्र पद्मभूषण- डा. वे. राघवेण प्रणीतम् मद्रपुरी-संस्कृतरङ्गेण प्रकाशितम् १९७२

·T
रूपकस्य
कर्ता, सस्कृतरन मूलधार भूमिकामाम्

·INSTEAD OF A FOREWORD At the first production of the Anarkalı on September 1, 1968 at the Museum Theatre, Madras K. BALASUBRAMANYA IYER “As Chairman of the Dr Raghavan Shashtyabdapurta Celebration Committee, I welcome Prof. Sher Singh, Union Minister of State for Education, here. It A great day in the annals of the Samskrita Ranga, with Prof. Sher Singh having agreed to preside. Prof. Sher Singh was deeply interested in witnessing this evening's performance It (tho play) is a great step for national integration, and also he told me that he was doeply impressod by the Din l-llahı scono. One of tho most im portant activities of Dr V. Raghavan, among his many activities, is the Samskrita Ranga, which bas been instru montal in promoting the Sanskrit drama in this part of the country. I am sure the Union Ministor will encourage the promotion of Sanskrit dramas in this part of the country." Prof. SHER SINGH Minister for Education, Government of India " It 19 * front plonauro for me, indood, to so. this performance Dr. Raghavan is not only & scholar buta poot and n plays right Wohnvo soon this play (Anarkali) stafod hero today. All of us onjoyed all tho Acts that have gono so far I congratulato Dr Ragharan on hı. 61st birthday and pray for his long life. Dr. Raghas an has cnriched Sanskrit literaturo which has playod a largo part in the national integration of this country In tho drama onucted today, Wosaw tho x holo theme of national ·vi integration. Our country noods tho omotional intogra, tion of all our pooplo. Drama can play a great part in instilling in us the spirit of one nation. In this drama you must havo seen tho synthesis of all roligions in the form of Din-i-Ilahi, tho religion of God. All religions lead to the samo destination. Wo should all try to fulfil the thome of this ovening's drame, the synthesis of all the faiths of this country. Lot us got inspiration from it for the emotional integration of our groat country." (Choors). Dr. C. D. DESHMUKH President, Central Sanskrit Board, at the second production of Anarkali, January 7, 1969 at the Museum Theatre, Madras ·vii On the third production of Anarkali on 30th March 1972 at the first International Sanskrit Conference, New Delhi Dr. JEAN FILLIOZAT " Professor Raghavan's Sanskrit play "Anarkali," which I have been lucky enough to see during the International Sanskrit Conference at Delhi, has given a clear evidence of the capacity of Sanskrit to be adapted to any kind of dramatic expression. The subject had been happily selected. The historical event of the conforonoe of religions under Akbar gave the opportunity to express through Sanskrit ideas coming from various horizons." DR. R. K. SHARMA officer on Special Duty (SKT.), Director, Rashtriya Sanskrit Samsthan & Secretary, International Sanskrit Conference, Ministry Education (in a letter to the Author) " The organising Committee of the International Sanskrit Conference and the Ministry of Education and Social Welfare wish to place on record their deop sense of approciation on the very successful enactmont of the drama “ANARKALI" by the troupe from Madras under your able guidance. Thata historical and romanticovent which took place in a non-Sanskrit background could be convertod into a boautiful Sanskrit drama is itself an achievement to bo As you know, however much the author would have succooded in giving tho pon-protrayal of an event, unloss it 13 exhibitod by talontod artists, a drama does not moot with the full succoss. I am glad to say that your artists, though amatour, rogo up to tho occasion in a big way and many of thom, particularly those who played tho loading rolos of Akbar, Sallm and Anarkall, proud or, ·viii oxhibitod a wonderful idontification with thoir roles. Anothor major achiovement of the drama was the grafting of Karnatic music techniquo into a puroly North Indian thomo through the charactor of the Karnatic musician patronised by Akbar. The Din-i-Ilahi and patronage of Sanskrit scholars and translation of Sanskrit works into Persian and vice versa wore all very woll harnessed. There cannot be a more practical demonstration of the integrating potentiality of Sanskrit language. Professor Rinchen of Mongolia was actually voicing the reactions of the other foreign delegates who attended the Conforonco, when he congratulated you on the success of the performance. 1, on bohalf of the Government of India and the Organising Committee of the International Sanskrit Conference, would again like to convey our grent sense of appreciation to you in particular and to the other members of the party for the grand success of the performanco.

·PREFACE The play Anarkali offered in the following pages was written by me in 1931. It was the same 'season'in my creative writing which gave birth also to the Vimukti, produced and published earlier, and the Pratāparudravijaya or Vidyanatha-vidambana, also published earlier. It was written under an urge and enthusiasm which had possessed me, 80 to say, and completed in two or three days. The idea of producing it did not come up till after I had founded the Samskrita Ranga and had finished the production of the three plays of Kalidasa. When I had taken up the Malatimadhava, Anarkali was uppermost in my mind as the next long production. There is a piece of dance in the play, and I was waiting for my daughter Priyamvada who had played Sakuntala in our trophywinning production of Kalidasa's masterpiece at the All-India Kalidasa Festival at Ujjain, to complete her studies at the College to be able to take the title-role in the Anarkali. At it happened, she was married and went to Canada to live with her husband. It was then decided that the Samskrita Ranga should present this play of mine on the occasion of the cele bration of my Sastyabdapūrti, the sixty-first birthday. The work on it was started and it was put up at the Museum Theatre, Madras, on September 1, 1968 with the Hon. Prof. Sher Singh, Minister of Education, who kindly accepted our invitation and from Delhi for this function. The play was produced for a second time, under the joint auspices of the Ranga and the Madras Natya Sangh at the same Museum Theatre, on January 7, 1969 with Avvai T. K. Shanmukham, leading Tamil actor, and Dr. C. D. Deshmukh as chief guests. Before it was taken up for its premiere, the idea of revising the play, particularly its denouement, came was ·X pressing on my mind. Tho story, as at has como down in tradition, is a tragody, but it has boon handled variously by writers and on the Scroon. I thereforo took my own lino, giving a new turn to tho story, quite in koeping with the cultural atmosphero of the times and the Court and tho chief characters. For the most part the toxt of the play is the same as I wrote it in 1931. But like the change it underwent in the end, as explained above, a change camo over its beginning also. I had become interested in the fascinating course of the cultural and omotional integration that India had witnessed from the beginning and more especially during the Moghul times and the momentum and direction that it gained during the reigns and times of Akbar, Jehangır, Shahjehan and Dara Shikuh. The milieu that this movement offered, in all directions, religion and philosophy, art and letters, could not be ignored in a play featuring Akbar and I wanted to harness all this material not only to present an authentic and significant picture of the times but also to reinforce and support the orientation that I was giving to the end of the story I need not dilate on how I have handled all these in the play, it is there to be seen and read. It has been seen and well commented upon. All that I want to say in this Preface 1s, I can stand by any statement that I have made, the characters introduced and the ideas and words figuring in their roles and speeches are, every one of them, based on records, in print or manuscri Na anulam likhitam kıñcit. Some of these materials have already figured in my research papers and attention may be invited to the Bibliography appended at the end. During my tour of Europe and U.S and visits to Museums and Libraries there, I came across two Indian paintings of the time of Akbar and Jehangır, the first giving a picture of the coming together and the dialogue of Abul Fazl and the followers of various faiths and the second, of Jehangır meeting and having a dialogue with ·xi a Hindu Sadhu, both of which are prominently featured in the first two Acts of the present play. The first, it is all the more interesting, is one of the many coloured illustrations in Abul Fazl's own Persian translation of the Mahabharata, preserved in the Rare Books section of the library of the University of Chicago. The second is preserved in the Musee Guimot, Paris. I have reproduced these two paintings in the publication. My thanks are due to the authorities of the Library of the University of Chicago, and the Musee Guimet, Paris for supply. ing me copies of these two contemporary paintings and giving me permission to use them. It was a matter of great satisfaction to me and to the Samskrita Ranga that this play could be presented at the first International Sanskrit Conference organised by the Ministry of Education, in Delhi, on 30th March 1972. A contemporary Sanskrit play which showed the living character of the language as a medium of creative expression today, the presentation of Muhammedan story in Sanskrit and the over-all ideology of integration and harmony, all these made the produc. tion of Anarkali most appropriate at a gathering at which scholars from every part of the world had assembled to place flowers at the altar of the supremo integrator, Sanskrit. I must thank all my students and younger colleagues in the academic field as well as from different walks of life, who had not only participated in the production of the Anarkali but have sustained the work of the Samskrita Ranga. The Ranga, I must say, by drawing its acting talent from all professions and training them, has, in its own unique and offoctive way, been doing service to the cause of tho spread of Sanskrit, especially in its spokon form, among a wido spectrum of the society. Tho activo associatos in the Ranga, particularly tha Secretarios, havo boen of groat help in the rohorsals and productions, Tho Contral Sanskrit Board (Kendriya Samskrita Parishad) has boon supporting tho activitios of tho A ·xii Samskrita Ranga; as in the case of the other productions, thay havo assisted us in tho staging of the Anarkali also. I must record the gratitude of tho Ranga to them for their additional help for the printing and publication of this play. In tho revision of the proofs, I havo been helped by Pt. Sri K. V. Seshadrinathan, Siromani, Pt. Sri Srivatsankacharya, Siromani, and Dr. S. S. Janaki, tho last also a main-stay of the work of tho Ranga; my thanks are due to them also. The Kabeor Printing Works havo oxocuted the work of printing this play with their usual promptness and noatness for which I must thank them. 4 Punarvasu September 3, 1972 } V. RAGHAVAN ·BIBLIOGRAPHY 1 Books: The History of India-As told by its own Historians : The Muhammadan Period. Sir H. M. Elliot. Ed. by Prof. John Dowson. Reprinted in several Yolumes by Susil Gupta (India) Ltd., Calcutta Vols. 6 & 7 Akbar by Nizamudin Ahmad Vol. 9 Akbar Nama of Shaik Abul Fazl 10 Akbar From Tarirkh-i-Badauni. (Has a section on the saints, philosophers and poets of Akbar's reign) The Tabakat-i-Akbari by Khwajah Nizamudin Ahmad: A History of India from the early Muslim invasions upto the 36th year of the reign of Akbar. Bibliotheca Indica. Royal Asiatic Society of Bengal. Calcutta, 1913, 2 Vols. English Translation by B.Do, 1.C.S. (Rotd.) Ayeen Akbery or Akbar's Regulations by Abul Fazl Allami. Translated by Francis Gladwin. 1783. Ed. by Jagadis Mukhopadhyaya. The Indian Publication Society, Calcutta, 1898 Akbar Tho Groat Mogul (1542-1605). By Vincent A. Smith. Ilnd Edition (Rovised), Clarendon Press, Oxford, 1919 The Tuzuk-i-Jahangiri-Memoirs of Jahangir. Translated by Alexandar Rogers, I.C.S. (Rotd.). Ed. by Henry Baveridge. Roprintod by Munshiran Manoharlal, (2 Parts in one Volume) Dolhi, 1968 History of Johangir. By Beni Prasad Bf.4. Allahabad Univorsity Studios in History, Allahabad, 1922 Tho Roliglous Policy of the Mughal Emperors. By Shri Ram Sharma, Oxford Univorsity Proga, 1940 ·xiy A Bibliography of Mughal India (1526-1707). By Shri Ram Sharma, Karnatak Publishing House, Bombay-2 The Din-i-Ilahi or The Religion of Akber. By Makhanlal Roy Choudhury. University of Calcutta. 1941. The State & Religion in Mughal India. By same author, Calcutta, 1951 Hindu and Muslim Mysticism. By R. C. Zaehner. London, 1960 Bada Akbar Birbal Vinod (Hindi). Govardhan Pustakalay, Mathura. Sri Vallabhacharya : Life, Teaching and Movement, Bhai Manilal C. Parekh. Rajkot, 1948. Do so bawaa Vaishnavon ki vārtă. By Rasakhan. Bhānucandraganicarita of Siddhicandra. Introduction by Mohanlal Dalichand Desai. Calcutta, 1941. Akbar and the Jesuits. By Fr. Piero du Jarric. Translation with Introduction and Notes by C.H. Peyne. George Routledge and Sons. London Jehangir and the Jesuits by Guerrerio. Translated by C. H. Peyne. George Routledge & Sons, London, 1930 The Modern Vernacular Literature of Hindustan. George A. Grierson, Journal of the Asiatic Society of Bengal, 1888, part i. Separatety issued, Calcutta, 1889 Akbaranama or Sarvodeśavrttäntasamgraha : Sanskrit version of Akbarnama By Mahes Thekkura. Descriptive Catalogue of the Sanskrit Mss., Caloutta Sanskrit College, Calcutta Vol. VI. no. 6; India Office No. 4106; Allahabad University Studies I. pp. 15-17 Parasika-prakisa by Vjhări Krşnadāsa. Sarasvati Bhavana Granthamälā 95, Sanskrit University, Varanasi, 1965 The Mughals and tho Jogis of Jakhbar and Tho Moghal & Sikh Rulers & the Vaisnavas of Pindori by B. N. Goswamy & J. S. Grewal. Indian Instituto of Advancod Study, Simla 1967, 1969.

·XV Indian Painting under the Mughals (1550-1750). By Percy Brown. Oxford, 1924 Indian Architecture (The Islamic Period). By Percy Brown. D. B. Taraporevala Sons & co. Ltd., Bombay, 1942 The Moghul Architecture of Fatehpur-Sıkrı. By Edmund W. Smith, Archaeological Survey of India, Pt. IV. The Art of Mughal India. Stuart Cary Welch. Asia Society, New York, 1964 Papers : Badaoni and the Religious views of Akbar, H. Blochmann, Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal, March 1869, pp. 80–91. Kavindrăcarya Sarasvati. By Dr. V. Raghavan, Indian Culture, Acārya Puspañjalı Volume-(In honour of D. R. Bhandarkar), Indian Research Institute, Calcutta, 1940, pp. 159 65 Dara Shikoh's Majma ul-Bahrain (Samudrasacagamegrantha). By Dr. V. Raghaven, Journal of Oriental Research, Madras XV. 121. March 1946, pp. 150 57 Sufis and Natha Yogis in Medieval Northern India. By Dr. S. A. A Rizvi. The Journal of the Oriontal Society of Australia, VII. 1 & 2 Dec. 1970. Pp. 119-133. Jain Teachers of Akbar, Vincent Smith. Bhandarkar Commemoration Yolurno. Deccan College, Poons, Pp. 265-276 Parsis at the Court of Akbar. J. J. Modi. Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, XXI. 1901. pp. 69–245. Also abid. pp. 537-518 Akbar as Sun worshippor, Dr. Harananda Sastri. Indian Historical Quarterly, Calcutta, Murch, 1933, IX, PP. 137.140 Lator Sangita Latoraturo. Dr. V. Raghavan. Journal of tho Music Acadomy, Madras, Vol IV. p 58 (The Works of Pundarika Vitthala); Bulletin of the Songoet Natak Akademi, Delhi, No 17. July 1960, pp 14 16 ·xvi The Chronology of the Works of Pundarika Vitthala of Karnataka.P.K. Gode, Journal of the Music Academy, Madras, V-VIII. PP 119-126. Sanskrit Writers under Akbar. M. M. Patkar. Poona Orientalist, III. 3. Oct., 1938. pp. 164-175 * A Note on an Illustrated Manuscript of the Jog-Bashisht, Akbar's Persian translation of Yoga-vásistha. J. V. S. Wilkinson, L. D. Barnett Volume of the Bulletin of the School of Oriental & African Studies, London. XII. iii.iv. pp. 692-694 Jehangir's Religious Policy. Shri Ram Sharma. Indian Culture, Calcutta, IV.3, pp. 305-323 Emperor Jehangir's Interviews with Gosain Jadrup. Islamic Culture, Hyderabad, Vol. 36. No. 2 April 1962 Portrait of Gosain Jadrup, A. K. Coomaraswamy. Journal of the Royal Asiatic Society, London, 1919, pp.389-391 Manuscripts : For Persian translations of Sangkrit works done during Akbar's time, see : Catalogue of Persian Mss. in the India Office. By Herman Ethé. Oxford, 1903 Catalogue of Persian Mss. in the British Museum. By Charles Rieu. 1876 Descriptive Catalogue of the Arabic and Persian M93. in the Edinburgh University Library. By M. A. Hukk, A. Etho and E. Robertson. Edinburgh, 1925 Descriptive Catalogue of Persian Mss. in the Curzon collection in the Royal Asiatic Society of Bengal. By Ivanov. Calcutta, 1926. For Sanskrit works written under the patronage of Akbar and Jehangir or having some connection with them, see the difforent Cataloguos of Sanskrit Mss. in Indinn and Foreign Mtas. Librarios and the Catalogus Catalogorum and New Catalogus Catalogorum.

·স
vi
ब्राह्मणकाधिक
पो
किरगि
उमराम
पिरासन
रोगा
अकबर-मन्त्रिणः अबुल् फेसल्-नाम्नः
नानामतीनिनिादेशीयः पण्डितस्सह विचारगोटी

·अकबर-पुनस्य सलीम् नाप्नो हिन्दुसाधुना सह सवाद' ·॥अनार्कली॥ ॥ प्रथमोऽङ्कः। ॥ प्रस्तावना ।। अ-बाह्य-तुच्छवार्ता सा प्रेमकाया विजेजिते। प्रियलाभसमुद्योग-विपत्स्वैर-निमज्जिनी ॥१॥ स्वयं स्वदेहमुज्झित्वा तप्त्वा तीव्र पुनर्जनी। पत्युरोडसाम्राज्य हरन्ती तां सती नुमः ॥२॥ (नान्धन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सुनधार:-अघ खलु, संस्कृत-नाटक-प्रोज्जीवनाय मद्रपुर्या प्रतिष्ठाप्य संस्कृतरङ्गं तत्कार्यसंपत्यर्थ तस्य सौलधार्य च वहामः। तत्कोऽन सन्निहितः शिष्यः, कार्यदर्शी, अन्यो वा? (ततः प्रविशति संस्कृतरङ्गकार्यदर्शी) कार्यदर्शी-आचार्य ! बन्दै । कोऽद्य नियोग आचार्याणाम् । सूल.-ननु भवतापि किञ्चित् चिन्तितं स्यात् ? तत् स्वरं कथ्यताम्। कार्य.-(मिति विलम्बसूचकं स्वरं कृत्वा) ननु अस्मिन् विषये पराक्रममाणेर्भवद्भिः संभाव्यं तत्तत् साधितमेव, तत् किमवशिष्यत इति परिमितप्रज्ञस्य न मे मतिः प्रसरति। सून.-कथं नाम सर्व कृतमिति! कार्म.- .-ननु उज्जयिन्यां जितं कालिदासतमीप्रदर्शनेन । मालतीमाधयमिदंप्रयमतमा रङ्गमारोप्य 'उत्पत्स्यते मम तु 1553-1 ·अनार्कली कोऽपि समानधर्मा' इति भवभूतेराशंसा समर्थिता । सस्कृतरूपकाकरादश्रुतचराणि भगवदज्जुकीय - आग- मडम्बरप्रभृतीनि रत्नान्युद्धृत्य उज्ज्वलीकृत्य लोके प्रकाशितानि । लघूनां प्रहसनानामेकाडाना च प्रयोगेण सस्कृतरवैचिल्मेण चित्रीकृतश्च आधुनिक-र-रसिको लोकः। सूत्र. न केवल प्राचीनेन वैचित्येण, किन्तु आधुनिकाना कृतिनां कृती प्रदर्शितवद्भिरस्माभिः अधत्वेऽपि सस्कृत- नाटयपरम्पराया अविच्छिन्नता सत्ता स्फुरत्ता च निरूपिता। कार्य.-कथमिद विस्मर्तुं शक्यते स्नुषाविजय-श्वभूविजयादिभिः स्वविजयपताकाम् उच्छ्रय नीतवद्भिरस्माभिः? किन्तु- सूत्र.--स्वैरमुच्यता, कोऽपि अपूर्णों वो मनोरथः स्याच्नेत, तलापि प्रयतामहे। कार्य.- कामशुद्धि-रासलीला-विज्जिकादिप्रेक्षणकानि ततश्च विमुक्तिनामक घडमाध्यात्मिक प्रहसनम् इति भवदीयान्यपि लघुरूपकाणि प्रयुक्तवतामस्माक चिरात् कौतूहलमुत्तेजित परिपूर्णपक्ष च वर्तते- सूत्र.-किमिति कार्य.-अपि स्यादाचार्यरेव रचितो दीर्घः प्रेक्षाप्रबन्धः कोऽपि सून.-अस्ति, चिराद् गृहान्तर्मुग्धेव पुस्तकान्तर्निलीना भवद्धि- नममतता धुता, रागिरोहोन्मुका कृतिः। बार्म.--मद्यपि मुग्भेत्यप्रकाशाद्वर्ण्यते आर्यः, तथापि तत्तदावर्जक- गुणपरिपूर्मा नून प्रौढव सा व्यपदेष्टुमुचिता। 'न तच्छास्त्र न तच्छिल्प न सा विद्या न सा कला। जामते पन्न काव्याश्रम्-'। --प्रथम ·प्रथमोऽङ्कः-प्रस्तावना इति भरतोक्तप्रकारेण रूपकनृत्तगीतेतिहासदर्शनादिवि- विधविषयसरसप्रसरशेमुषीकाणां भवतां प्रबन्धोऽयं नूनं मुकुटीभविष्यति । सूत्र.-तत एव हेतोः तत्तद्गुणापेक्षितया मन्यै संस्कृतरङ्गनटाना सामर्थ्यस्य परिश्रमस्य च निकपोपलो भवितेति कृत्वा चिरादस्प प्रयोगे विलम्बमानरुदासीनेरिव आसित- मस्माभिः। कार्य.-नातः परमयं प्रयोगविलम्बसहः प्रबन्धः । यदि वयमक- णिका नौरिव स्मः तदास्याः शङ्कामा अवसरः स्यात् । यदा तु भवादृशा एव करिः प्रयोक्तारश्च- सूत्र.-भवादृशाश्च गुरुभक्तिप्रवणाः निरूपितशक्तयश्च पात- भूताः। कार्य.-तदा नास्त्यसाध्यं मालतीमाधवादपि अधिकतमा शक्तिपरिश्रमयोः परीक्षाकरं किं वा स्यात् ! तत् सूच्यतामाचार्यैः कीदृशमपूर्व कथावस्त्वत आसूत्रितम्, केऽन्ये विशिष्टा अंशाः येऽस्माकमवधानमपेक्षन्ते इति । सूत्र.-कथैव संस्कृतरूपकप्रपञ्च इदंप्रथमतमा उपात्ता मुहम्म- दीयविषया। कार्य.-तत्प्रथममेव अवधेोऽशः, तादृशकयापानोनितं विशिष्टं नेपथ्यविधानम् । सूत्र.-इतिहासप्रसिद्ध मोगल्-चक्रवर्तिनं तत्सूनुं चाधिकृत्य नाम नः। प्रवृत्ता। कार्म.-प्रख्यात-पुरुष-प्रदेशादिप्रदर्शने तत्तत्ताप्पसंपादनं हि मुख्यं भवति । नायकनाधिकादिज्ञाने तत्तदुचिताः के सुहदः भूमिकार्थमानेतव्या इति ज्ञातुं शक्यते । सून.-प्रथमं तावत् सुप्रसिद्धो महान् अकबरः, तदनन्तरं तत्पुतः सलीम, यः पश्चात् जहाङ्गीर् इति प्रथां गतः।

·४ अनार्कली कार्य.-नायिका हि विशेषेण चिन्त्या भवति । सूत.-सत्यम्, विशिष्यास्मिन् रूपके । सा च न महिषी, किन्तु अन्तःपुरगता दासी, ततोऽपि गीतनृत्तादि- विचक्षणा। कार्य.-किम् 'अनार्कली' इति छायाचित्रादिषु सुविदिता कथा उपात्ता? सून.-सम्पगभ्यूहितं भवता। छायाचित्रदर्शनसंस्तवः सहज एव भवताम्, तथापि तत्संस्काराः सर्वथा विस्मर्तव्या अस्मत्प्रबन्धप्रयोगप्रवृत्तैर्युष्माभिः। कार्य.. •-सा च कथा दुःखान्ता हि भवति, यथा पाश्चात्यैरुच्यते 'ट्राजेडी' इति, तथा हि सा। तल कि मन्यन्ते संस्कृत- नाटयसाहित्यविद्यामर्मविदो भवन्तः? सूत्र.-किं वा मन्यते भवान् । कार्य-संस्कृतरूपकप्रपञ्चे यदि दुःखान्तः प्रबन्धः प्रयुज्यते तदपूर्व कीर्तिकरं च स्यादेव। तथापि एतादृशेषु प्रश्नेषु भवत एव प्रमाणं वदति लोकः। तद्यथा यथा भवन्तः प्रसाधयिष्यन्ति साहित्यमार्ग तथा तथा स प्रथिष्यते। सूत्र.-सम्यगाह भवान् । सुखदुःखमयो हि लोकेऽनुभवः। तं च सम्यक् सशोभं च प्रदर्शितवद्भिः वाल्मीकि-व्यास- कालिदास-शूद्रक-भवभूत्यादिभिः पराक्रान्तमैव अन्यादृशं करुणे रसे। तथापि तेनैव रसेन निर्वहणं तु नास्तीति अन्म एव नो नाटयसंप्रदायः, योऽस्माकमार्पज्ञानभावना- रूदमूलः। यो मन्यते 'मरणान्तं सर्वम्' इति स फल्गुदृष्टिः, न दिदृक्षते न वा पारयति द्रष्टुं मृति-यवनिकापातानन्तरम् अान्तरकथा अनुबद्धकर्मनिर्वहणा अस्तीति । अपुन- जन्मश्रद्धालूनां प्राशंमन्यानामाधुनिकचार्वाकाणामपदर्श- नमिदम् । अस्माकं मः स्वरसः प्रेक्षागुणः स सुस्पष्ट एव कादम्बरीगन्भवतां, निपुणं कालिदासमनुशोलित- ·पति । आगता कथा। प्रथमोऽg:-प्रस्तावना वतां च। यद्यस्मत्साहित्येऽपि विपन्मयं वस्तु अन्तर्मा- व्यते, तदङ्गतया भवति। किञ्च, सत्यम् अस्ति लोके दारुणा विपत् ; न तावता सैव परमं तत्त्वमिति अस्मा- भिरूपासितुमपि योग्य भवति । कविकला नामेयं दुःस्थ - असमग्र-प्रजापतिसृष्टिव्यवस्थितिमतिक्रम्य विल- सन्ती सुखैकमयी स्वतन्त्रा अपरेव काचित् सृष्टिः। रक्षन्त्वस्मान् कवयः दुर्व्यवस्थप्रपञ्च-याथातथ्य-प्रति- बिम्बमाल - प्रदर्शनेभ्यः । अस्ति हि तादृशो गुणः प्रतिभा-परिष्कारो नाम, यः काव्यस्य जीवकला भवति, यदीयाग्नी परिपाकं प्रापितं वस्तु अन्यदेव किमपि भवति । कार्य.-तदेतत्सर्व भवतां प्रतिभाविजृम्भितं महत्कौतूहलं जन- संविधाने च विचितं बहु वर्तत इति उत्प्रेक्षे । सूल.--अनार्कली कर्णपरम्परया तस्या विपदन्तत्वे वा अन्यस्मिन् वा अंशे ऐतिहासिक प्रमाणं मृग्यमेव । किञ्च तादृशे सुविदित-गम्भीरोदात्तस्व. भावे अकबर-चक्रवर्तिनि च तथाविध क्रीयं न घटते; वास्तविकमपि प्रधानपुरुयापकमि भवेदिति सर्वथा प्रति- संस्कारमर्हति । मदाह रासिवममानसूनधार आनन्द- वर्धनाचार्य:- 'इतिवृत्तवशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिम् । उत्प्रेक्ष्योऽप्यन्तराभीए रसोचित-कथोन्नयः ॥ इति । कार्म. कथं या स अन्यथा कथोन्नय आर्यः साधितः? सूल.-नेतदुक्त्या प्रयोग यातयामं कर्तुमिच्छामि। कार्य,-अप्पन्यश्चारित प्रतिभापरिष्कारोऽन्न रूपकवस्तुनि! सूल,-अस्ति। अथवा सन्ति बहवः प्रतिसंस्काराः। फार्थ,-भयतु। रूपकस्य उपक्रममपि वा सूचयित्वा प्ररोचयन्तु भयन्त: सामाजिकान्।

·६ अनार्कली सूत्र.-योऽधुना भारते सुतरां सर्वरिष्यते, तेन उदात्तेन सामर- स्यमङ्गलतूर्यघोषेण उपक्रमः। कार्य.-कथमिव ? कयोः पुनः सामरस्यम् ? सूत्र.-ननु विविधमतावलम्बेन कलहायमानानां सर्वेषामेव, विशिष्य ययोर्भेदमुद्दीप्य अखण्डं भारतं खण्डितम्, पेन द्वैतवादकृष्णवर्त्मना नाघापि शान्तम्, यस्य कापि शिखा तत्र तत्र वीजमानेन अविवेक-प्रमादसमीरणेन उत्थाप्यते । कार्य.-सर्वेषामेवास्माकं साक्षादनुभवगोचराः, स्मर्यमाणा अप्पद्य हृदयोत्कम्पकरा भारतमातुः स्वातन्त्य-प्रसवाव- सरविसारिण्यो दारुणास्ता वेदनाः। सूल.-भारतसाम्राज्यं सन्न्यस्य गच्छद्भिः विरसीभूतैः विदेशीय- शासकः स्वराज्यतन्त्रतूणीरे ब्रह्मास्त्रीभूतमेतं मुहुः परी- क्षितसिद्धि देशस्योपरि मुक्त्वा खलु गतं, पेन लक्षशः प्रजा उभयपक्षीया निधनं गताः। कार्य.-ते हि नः कराला दिवसाः। भवतु अलमुद्वेजक- मिदमतिमात्रमुपवर्य। कदा वा अस्य व्याघेरुपशमः! कथं वा अस्य चिकित्सा! सून.-वत्स! भारतमहासमुद्रे चिरादेव प्राक्तनात्कालात् शकहूणयवनादयः प्रवाहा आपत्य अद्वैतं प्रापिताः। परन्तु ये अर्वाचीन-जन-समूहा इमं देशं पश्चात्प्राप्ताः, ते पार्थक्यमेव परिपालयन्तो वर्धयन्तश्च स्थिताः । तेषु मुख्या मुहम्मदीया: क्रेस्तवाश्च । सर्वातिथि: भारत-पृथिवीयं विशाले नेजे हृदये उत्सङ्गे च सर्वमेव जनं मतं च लालितवती। 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति', 'नृणा- मेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव', 'परस्परं विरुद्धय- न्ते तेरयं न विरुद्धयते' इति हि भारतीयः समरसो अस्य समन्वमोपनिषदल्लया अर्वाचीने काले ये बीजावाप-जलसेक-वर्धनादि चक्रुः तेषु प्रथमः . मार्गः।

·प्रथमोऽङ्कः-प्रस्तावना अकबर-सार्वभौमः, यमभिनवं राजर्षि रूपकमेतद् विषमीकरोति । तेनाध्मातेन उदात्त- समन्वय - मङ्गल- तूर्यघोषेण उपक्रान्तमिदं रूपकम् । कार्य.-एवं च न केवलं भारते, किन्तु समनन्तरवर्तिनि भ्रातृभूते देशे च प्रकृतपरिस्थितिदृष्टया महद् औचित्यं बिभर्ति रूपकमिदम् । सूत.-सत्यमाह भवान् । कार्य.-शोभना भावना आर्याणाम् । भेदः, तत्कृतश्चित्तम्रमः, आग्रहश्च पुरुषदोषेण भवति । स च दोषो न केवलं परप्रस्थानमा स्पृशति, किन्तु स्वास्थानाभ्यन्तर एव ये भिन्नशाखिन एकदेशिनः, तेषां मध्ये 'चायं कलहः प्ररूटः परस्परं धिक्कारे कदाचित् हस्ताहस्ति केशाकशि मुद्धेऽपि पर्यवस्यति । सूत्र.-कथं कदाचिद् इति? मुहुर्मुहुरित्येव वक्तव्यम् । (इत्यर्थोक्त एवं नेपथ्ये द्वौ मिथ आक्रोशन्ती) "पीयो हेयः" 'सुन्नी शून्यः कार्य.--आर्य ! पश्य! भवद्धचनसमनन्तरमेव 'वाचमर्थोऽनु- धावति' इति न्यायेन तादृशकलहव्यामृतौ द्वावित एवा- गच्छतः। कावेतो? सूत्र.-(निरूप्य) नैतयोः केशाकेशि संभवति, संभवति तु मिथः श्मश्रुमहयुद्धम्। कार्य.-द्वावपि मुसल्मानाविति वदन्त्यार्या:? सूल.-आम् । एकः सुन्नी, अपरः पीया। तदेहि, अपसराव:। अन्यथा आवामेन अनयोस्संमिलितस्य कोपस्य आमहस्य च पशू भविष्यावः। (इति निष्क्रान्ती।) [इति प्रस्तावना

·८
अनार्कली
(ततः प्रवियतो ययानिर्दिष्टो द्वो मुसल्मानी, परस्परं
कलहायमानी, युद्धधमानी घ)
सुन्नी-पीयो हेयः।
पीया-सुन्नी शून्यः।
सुन्नी-अलि: अलीकः । ममा इमामाः।
पीया-खला:खिलाफा:।
सुन्नी-वयमेव संख्याधिकाः।
पीया-वममेव संख्यावन्तः।
सुन्नी-यूयमल्पाः।
पीया-वयं कल्पाः।
सुन्नी-वयमेव शुद्धाः।
पीपा-वयमेव बुद्धाः।
(इति विवदमानावेव परस्परं हस्ताहस्ति युद्धाय सन्नतः।
ततः प्रविशति कोऽपि उदारवेषाकृतिः, हिन्दु-सन्न्यासि-
वेषधारी, अनुगम्यमानः केनापि गृहस्थवेषधारिणा
हिन्दुना। सन्न्यासिवेषधारी कलहायमानयोर्द्वयोर्मध्य
प्रविश्य तौ वारयति।)
सुन्नी-कस्त्वं मां वारयितुम् ।
पीया-कस्त्वम्।
उभावपि-(सुष्टु तं निरूप्य, परस्परं विलोकयन्ती) अरे,
ब्राह्मणः!
सुन्नी-मारणीयोऽयम्--
(इत्युभावपि प्रहर्तुं हस्तमुद्धरतः । सन्न्यासिवेषधारी
तमोर्हस्तं स्वदृढमुष्टया गृहीत्वा तीक्ष्णमालोकते। उभावमि
भयं रूपयतः।)

·प्रयमोऽङ्कः or षीया-मदिन सघ एव इस्लांमार्ग नालम्बते । सुन्नी-अरे मिथ्याभूतवेदानुसारिन् ! भज सुन्नीमार्गम् । षीया-मा मैवम् ; अवलम्बस्व पीयामार्गमेव । सन्न्यासिवेषधारी-(प्रहसन्, एकैकं तो वीक्ष्म) कथं त्वं जानासि, नाहं मुसल्मानिति । सुन्नी--पद्यसि मुसल्मान, तन्मन्ये सुन्नी एवासि । षीया-न हि नहि। त्वं षीया एव । सन्न्यासिवेषधारी-भृणुतम् कोऽहमिति--- न पीया न सुन्नी न हिन्दुर्न जैनो न वा जारतुष्ट्रो न च स्तवोऽहम् । इदं सर्वमेवाहमेभ्यः परस्तात् निराख्यं यदेकं तदाराधकोऽहम् ॥ ३ ॥ (श्रुत्वा कलहायमानी मुसल्मानी न किञ्चिदपि बुध्यमा- नाविव परस्परंवीक्षेते। सन्न्यासिनोऽनुमायिनं हिन्दु- गृहस्थं दृष्ट्वा, तं प्रति) उभावापि-त्वं कः? हिन्दु-गृहस्थः-(मन्दमन्दम्) 'त्वं कः !"-स एष एव महान् प्रश्नः, सर्वमतागमेष्वपि पृष्टः। उभौ-नेतं सूक्ष्मं प्रश्नं पृच्छामः। स्थूलदृष्टव पृच्छामः, 'त्वं कः' इति । हि. गृ.-आ:, स्थूलदृष्टयो यूयम् ! बाढम्। यथाई युवयोः प्रतिभामि, तथैवास्मि आकृत्या । वृत्त्या तु कोऽस्मीति कथं वर्णयामि? कविराजो हास्यकारी शास्त्रे शस्त्रे च पारगः। मन्त्री वीरवरो भुक्तिमुक्त्योः कुशलसाधकः ॥४॥ देवो ममा कन्दुकेनेव तत्तत्कुर्वन् कीडति ।

·१० अनाली पश्प सन्न्या- बरस्य -तल सुन्नी-(अन्यं प्रति) किमाहेपी गूढमापीव खलु भाति । पीया-(अन्यं प्रति) सांकेतिक द्वयर्थ ध भापते। सिनः स्मेरं मुखम् । तस्प स्पष्ट इध भात्यस्य गूढोक्तेरर्थः । हि. गृ.-भवतु। पव मुयां प्रस्थिती। उभावपि-आययोः पीया-सुन्नी-विवादं महाराणस्य अक- पुरस्तादुपन्यस्य कतरो मार्गो वास्तविको मुहम्मदभिमत इति च निर्णय लधुम्। स हि महाराज एषु दिवसेषु 'फतेपूर्सिक्रि' नाम्नि नूतनायां राजधान्यां 'हबतत्-साना' इति ख्यातं मण्डपविशेषमुपकल्प तन तत्तन्मतानुसन्धानगोष्ठी: प्रतिशुक्रवासरं प्रवर्तयति इति श्रूयते। हि. गृ:--सत्यम् । उभी जिगमियू आवाम् । अथातो मार्गजिज्ञासा । उपदिशतु भवान् । (सन्ज्यासिवेषधारी समन्दहासं स्वानुयायिनं पश्यति ।) हि. गृ.-ततो दूरै पश्यतम्, यद् उपरि गिरिपृत शोणामनिर्मितः सन्योन्मुखभास्करकरैरुज्ज्वल: विद्योतते, तवैवयं महाराजप्रवर्तिता अध्यात्मसभा प्रदोषसममे भविष्यति । उभौ-दवीयान् कठिनी दुरारोहश्च पन्था भाति। अप्यस्ति कोऽपि सुलभो मार्गः, तत्र नेतुम् ! हि. गृ.-(सन्न्यासिनं दृष्टा, पुनः मुसल्मानानुभावपि उद्दिश्य) सन्ति अनेका वर्तन्यः, किन्तु गन्तव्यं स्थानमेकमेव । . लघुर्वा कठिनो वापि हस्वो दीर्घोऽथवा पुनः । ऋजुर्वक्रोऽथवा पन्थाः सर्वो गच्छति तत्पदम् ॥ उभौ-सुवामपि तलैव गच्छथः। प्रासादः स्वर्ग इव ·प्रथमोऽङ्कः ११ हि. गृ.-सत्यमभ्यूहितम् । स हि महाराजः सर्वपथीनः सार्वभौमो यथा राज्ये, तथा स्वाराज्यविषयेऽपि। ततो हिन्दू आवामपि तत्रैव प्रस्थिती। उभौ-(परस्परं पश्यन्ती)स महाराजो हिन्दुपक्षपाती प्रतिकूलश्च अस्मादृशां मुल्लानाम् खाजीनां च इति प्रवादः। हि. गृ.-मैवम् । स मधुकर इव विविधसूक्तिसुमनस्सारमाही। समन्वयवादिनस्तस्प नास्ति क्वचिद्वाह्यताबुद्धिः। प्रतिकूलश्च सङ्कुचितदृष्टीनां युक्तिहीनहीनाशयदुराग्रहेण प्रतिनिविष्टबुद्धीनां श्रद्धाजाडयेन जनेषु संघर्षेण प्रद्वेषदावं प्रसारयताम् । तद् गच्छतम् तदन्तिकम्। तद्दर्शनमेव युवयोर्मनसः प्रसादं प्रेक्षाया नूतनं विकासं च दास्पति । उभी-तद् भवद्धयामेव सह तन गच्छावः। हि. गृ.-युवां यावता कालेन तन पादचारेण आगमिष्यथः, तावता तत्र स्वस्वाश्ववाहनारूढी आवां तन प्राप्ती युवां प्रतिपालयिष्यावः। (इति हिन्दुसन्यासिवेषधारी तदनुयायी हिन्दुगृहस्थश्च निष्क्रान्ती। मन्दं पादचारेण गच्छन्ती उमौ मुसल्मानी) उभयोः प्रथमः-सखे ! को वा स्याद् अयं हिन्दुसन्न्यासिवत् कापायाम्बरसंवीतः? अतिगम्भीराकारेणानेन यदा मे हस्तो दृढं घृतः, तद्वलेन बलवत् पीडितश्च, तदेव कैनाप्यनेन महासत्त्वेन महापुरुषेण भवितव्यमिति मनसि मनीषा জ্ঞা द्वितीयः--को वेत्ति! मुहुर्मुहुः वेषान्तरचारी अटति तत तल महाराज इति किंवदन्ती। स्यादयं साक्षाच्चक्रवर्ती अकबर एव। तदनुयायी च मन्ये तल्लभः राज-विर्बल् इति ख्यातो वीरवरः; यस्य कविराज इति बिरुद सैनापत्यं राजाभिधा नागरकोटाख्यभूभागाधिपत्यं च महाराजेन वितीर्ण श्रूयते।

·१२ अनार्कली तस्प प्रथमः- -मुसल्मान्-राजसभायां हिन्दुब्राह्मणस्य मन्लित्वं, तस्मै अधिकार-संमानादिदानं, राजवल्लभतमा तत्तच्चेष्टितं च कथम् अस्माभिः सोढुं शक्यम् ? द्वितीय:-'विक्रीते करिणि किमङ्कुशे विवादः' महाराजेन इस्लाम् -मार्ग एव परित्यक्तः। अबुल् फसल - अबुल भैसि इति यो भ्रातरी, ताभ्यामपि महाराजच्छन्दोऽनुवर्ति- भ्यां केवलमास्थानवैतालिकत्वमेव आचर्यते । च वीरवर - तोडरमल्लादि-हिन्दुमन्त्रिणा प्रभावे वर्तते । प्रथम :-सर्वमेतत् तत्र गत्वा स्वयमेव प्रत्यक्षयावः। तदेहि ॥ राजसभा (उभावपि निष्क्रान्ती।) [इति विष्कम्भकः। ('फतेपूर-सिक्रि'-प्रासादेकदेशे नूतनतया निर्मित 'इबदत्- खाना ' नामकः अध्यात्मसभामण्डपः; मध्ये उन्नता वेदिका; तत्पुरतः अबुल् फेसल्-नाम्ना मुख्यमन्त्रिणा सह संभाषमाणो महाराज: अकबरः; पार्श्वयोरन्ये मन्त्रिणः।) राजपुरुषः-अबुल् फत् जलालुद्दीन् मुहम्मद् अकबर् पादुषा गाजी भारतसम्राट् ! जय विजयी भव ! अकबर:-मन्त्रिवः! अस्मत्पिले हुमायून्-महाराजाय तत्पिता बाबर-महाराजेन यदुक्तं तन्न मे मनस्तः कदा- चिदपि अपेयात् । उक्तं पितामहेन-"वत्स, विविध- मार्गानुसारिणो जना भारते वसन्ति । तत्स्वमताग्रहेण ते मतिविकारस्य पदं न देहि । सर्वपथीनानामपि जनानां तत्तन्मताचारादि गणयित्वा निप्पक्षपात न्याय व्यवहर । विशिष्म गोवधाद्विरम; यद्वा तद्वा मतमनुसरतु कश्चित्, तत्पूजाराधनस्थानमालयादि इस्लाम्- मतस्य प्रचार यदि वाञ्छसि, स प्रचारः प्रेम्णा श्रद्धया मा नाशय।

·। . प्रथमोऽङ्कः १३ उपकारेण च तथा कर्तुं शक्यते, यथा न शक्यते प्रलय- कारिणा खड्गेन" इति । भबुल् फेसल्-साधु प्रेक्षावता पितामहेन उल्लिखिता समी- चीनामा राजनीते रूपरेखा। न केवलं प्रजा भारतीया भूयसा हिन्दवः, अपि तु अस्मत्सैन्येऽपि भटाः तत्पतयश्च भूयसा हिन्दव एव। भक.-सर्वतव मेधाविनो वर्तन्ते, न मुसल्मानेष्वेव । मन पत्र योग्यता दृश्यते, सा स्वीकार्या । उचितेषु अधिकारेषु अधिकारिणां नियोगः, न तु जातिमतादिपक्षपातेन । एवमेव यः कोऽपि अपराधी, स दण्डन एव, विना जात्यादिपक्षपातम्। अ. फ्रे.-महाराज! ममा भारतीयो महाकविः कालिदासोऽध अघीयते। तस्पेयं कवेस्सूक्तिर्दृश्यते- “द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टः तस्यार्तस्य यथौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता॥" इति। एवं च प्राचीनभारतीय-राजर्षिप्रदर्शितो राजधर्ममार्ग एव अनुगम्यते भवद्भिः। अक.-फेसल्! पश्य, अहं भारतीयो राजा, भारतीयेनैव मया भाव्यमिति न्याय्यमेवैतत् । तथापि नास्माकं हिन्दुपक्षपातः केवलं राजतन्त्रान्तर्भूतो नयविशेषः । किन्तु हार्दो स्टमूलश्च कोऽपि अभिनिवेशः, यः क्रमेण तत्तत् पश्यताम् अध्यात्ममार्गे च विचारयतामस्माकं मनसि वृद्धिं गतः। ननु विदितमेव युष्माकं - यद्यपि अस्माकं पितरी अहिन्दवी, तथापि पितरि भ्रातृव्यदोषेण सोदर- द्रोहेण उपद्रूयमाणे कस्यापि हिन्दोरैव गृहं शरणमस्माकं पित्रोरासीत्, माता च मां तस्मिन् हिन्दुगृह एव प्रासूत । आ. फ्रे.-कथमेतत् विस्मर्तुं शक्यते। अन्यच्च-सामरस्यकृत एव योभभाई हिन्दुभार्या भवद्भिः परिणीता। जयपुरीय- ·१४ अनार्कली . पठन्तः कच्छपवंशाच्च भगवदासमहाराजपुती मानभाई च स्नुपात्वेन कुमार-सलींकृते स्वीकृता। अक.-तत् किमपि कर्तव्य राष्ट्रे, येन ते हिन्दतो निर्भया वसमुः। तान् प्रति च यः प्रकोपः प्रद्वेपश्च मुसल्मानानां तस्य प्रशमार्थ ये उपायाः मूलतो रोगस्यास्य प्रतिक्रियां करिष्यन्ति, तेऽस्माभिरासूलयितव्याः। अ. फे.-सम्यग् दृष्टं चक्रवत्तिना । तल तल प्रार्थनामन्दिरेषु मुल्लाः खाजयश्च मतग्रन्यादिव मिथ्याभूतं तत्तदुदाहरन्तो द्वेषबीजान् वपन्ति । मुल्लाखाजीराज्यं परिसमाप्य अकबरस्य राज्यमिदमिति यथार्थीक्रियताम् । अक.-केवलमरविभापामेव तथा मतग्रन्थमानं च संकुचितबुद्धयो भवन्ति । अतश्चेदं मे शासनमुद्धोषि- तव्यम्-सर्वास्वपि पाठशालासु ज्योतिष, गणितं, वैद्यमध्यात्मशास्त्रमिति मुक्तिप्रधाना श्रद्धाजाडयतुषार- भास्करायिताः स्वतन्त्रदर्शनाञ्जनायिता विद्या पयितव्या इति। अ.के.-सर्वमेतत् अवश्य कर्तव्यतयैव आपतितम् । र्तिनः आज्ञाचक्रमप्रतिहतं राष्ट्रे सर्वल प्रचरिष्यत्येव । तथापि मतगुरव इति मे प्रचारं कुर्वन्ति, ते गूढं राजद्रोह- मपि मताभिरक्षणकृते प्रचारयिष्यन्ति । महाराजो मत- भ्रष्टः विग्रहाराधको जातः, परमतं अथवा निर्मत- संवृत्त इति तल सल विप्रकृष्टेषु बङ्गादिराज्यभागेषु सपत्नानुत्थापपेयुः। .-फेसल्! यत्किञ्चिदेतत् । ननु त्वयेवास्मिन् विषये जागरूकेण भाव्यम् । चारसहसाक्षो हि राजा। सेनान्त:- प्रक्षोभश्च एभिर्मुल्लादिभिस्तदाश्रवैश्च नारभ्यते, तथा तत निरन्तरमवधानं दीयताम् । यदा मथुरामां ब्राह्मणः कश्चित् सुन्नीगुरुणा अब्दुन्नविना अध्या- चक्रव- गतः, अक. प्रचारः यथा ·प्रथमोऽङ्कः १५ निहतः, ततःप्रभृति ततो गुरोविरक्तेन मया एतादृशेषु कृत्यातिपातेषु सुतरां जागरूकेण भूयते । ननु जानात्येव भवान् स नबिरपि स्वाधिकारादवरोपित इति । अ. फ्रे.-सर्वेमेवैतत् अनुक्तमपि क्रियत एव । भवतां हृदयं सम्यक् जानद्भिरस्माभिस्तदविरोधेन तत्साधकान्यन्या- न्यपि संविधास्यन्ते । "कार्ये कर्मणि निर्दिष्टे यो बहून्यपि साधयेत् । पूर्वकार्माविरोधेन स कार्य कर्तुमर्हति ॥" इति दृश्यते सूक्तिरेषां भारतीयानां पुस्तके रामायणाख्ये। अक.-सचिवरत्नं खलु भवान् । अ. फे.-नाहमस्यां महाराजसेवायाम् एकाकी। सन्त्यन्या- न्यपि रत्नानि सचिवसभायाम्, यथा श्रूयते प्राचीन- भारतीयचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य सभायाम् । अक.-आम्। यदिदमितिहासविदा भवता उक्तं तन्ममापि स्मृतिपथमागच्छति। अस्मदास्थानेऽपि तथैव नव रत्नानि आपोष्यन्ताम्-(१) भवान् ; (२) भवतो भ्राता अबुल्- फ्रोसि; (३) अब्दुर रहीम खानखानः। अ.के.-अयं च संस्कृतभाषामां प्रावीण्यं गतः स्वयं काव्यादि तस्यां भापायां विरचयति। ब्रजभापां सुरभाषामुभयमपि कृष्णभक्त्यमृतेन वर्धयति । अक.-नेतत्तथाविधे विदुषि चिलम् । ततः (8) मुल्ला दूपियासा अबुल हसन्; (५) हकीम् हुमान्; (६) अस्मत्कोशाध्यक्षः राजा तोडरमल्लः; (७) राजा मानसिंहोऽस्मद्वन्धुः (८) गायकचक्रवर्ती तानसेनः। अ.के.-पेन महाराजानुरागेण वृन्दावने गुरोहरिदास- स्वामिनः सेवामपि परित्यज्य अस्मदास्थानमलकियते ।

·૧૬ अनार्कली अ. अक. -ततः? फे. -नवममप्यनवमम् रत्नस्थानं कस्मै महाराजः प्रदास्पति? अक.-कथं वा मन्यते मन्तिसत्तमः? अ. के.-वाल्लभ्याद् अतिनिकटवर्तितया विस्मृतः कोऽपि ? अक.- आम् । क्वासी? न दृश्यत एव कविराजो वीरवरः। अ. ने.-महाराज! स द्वारि वर्तते। पूर्व चक्रवर्तिना येषां दर्शनेन स्वात्मा पवित्रीकृतः, तेषां गङ्गातीरगुहाश्रमवासिनां श्रीनृसिंहाश्रमस्वामिनां संदेशप्रसादमादाय तच्छिष्यभूताः सन्यासिनः सच्चिदानन्दाश्रमा आस्थानमिदमायान्तीति वार्ता उपलब्धा, तान् प्रत्युद्गम्य महाराजसन्निधिमानेतुं प्रतिपालमति वीरवरः। कथं आगतावेवती? (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो वीरवरः, तेन सह नृसिंहा- अमशिष्याः सच्चिदानन्दामाश्च । महाराज उत्तिष्ठति ततात्युद्गमनार्थ, सन्देशप्रसादं स्वीकर्तुं च । सच्चिदान- न्दाश्रमा उपसृत्य वीरवरद्वारा भूतिकुङ्कुमतुलसी- प्रसादं ददति ; वीरवरः स्वहस्तेन महाराजललाटे भूति कुङ्कुमं चार्पयति। आस्थानस्था मुसल्मानाः परस्पर मुखविकारक्षिन्ते। अकबरः सप्रश्रयं प्रसादं सर्व स्वीकृत्य) मक.-अस्ति सन्देश आज्ञा वा यद्वारा इमं जनमितोऽपि स्वानुकम्पपा वर्षपितुमिच्छन्ति मौगिवः? सच्चि.--अस्ति। पत्स्वभावतः सात्विकप्रवृत्तिना महाराजेन गुरूणां साक्षात्कारसमये अभ्युपेतं तदेव स्मारयन्ति गुरुपादाः । 'प्रमागवाराणस्पादितीर्थेषु स्नानमाचरतां हिन्दूनां यो 'जेस्सिपेति करो विहितः, स निवर्त्यताम्। एवमेव च गोवधो राष्ट्रे निषिमताम्' इति च ।

·१७ प्रथमोऽ अक.-करिष्यत एवेतत्सर्वम् ; अबुल् फेसल ! अपि गृहीत- माचार्याणां शासनम् ? (वीरवरमालोक्य) वीरवर! पुष्टि- मार्गाचार्याः केप्यागमिष्पन्तीति निवेदितं भवता । (प्रविश्य) राजपुरुषः-महाराज! गुर्जरेभ्यः पुष्टिमार्गाचार्याः वीरवरद्वारा महाराजेन प्रार्थितदर्शना विट्ठलनाथगोस्वामिनः प्राप्ताः। अक.-धीरवर, गच्छ, आनतान् ! (गत्वा तेस्सह प्रविश्य) पीर.-महाराग! एते गोस्वामिपादाः। तान् पृच्छतु भवान् तमेय प्रश्न, यस्य नाहमुत्तरे प्राभयम् । अक.--गोरयामिमहाराजाः! ययाहं भवतः साक्षात् पश्यामि, रामा ईश्वर साक्षाय् धुमिच्छामि; अपि शक्नुमाम् ! वि. गोस्वामिनःभयान सार्यभीमः भारतीयपक्रातिसिहा- सनासीनः। यदि मादृशः साधुः कोऽपि स्वयं भयतः साक्षा दर्शनाकांक्षी अमविष्यत, तदा तल किमान् कालः, कियान् परिप्रमः, किपन्तो विघ्नाय अभविष्यन् । परन्तु यापार भयतय स्पसमहं प्रमिष्टः, साहामाई दृष्टः, तथा यदि भगयतरसर्येश्यररपैय स्थसाक्षात्कारानु- जिला उदिमार, सदा सर एप स साक्षात्कारः सिद्धयेत् । सरिष.-सागपतं गोरयामिरः । तदेय सल पेदानोपु राम्- 'पोत पुणे सेन लभ्यः सरप आत्मा विशो ग स्याम्।' इति । (मगिरम) रागपुरप:--राग! गुर्गरमगार नशेताम्मरामाणां रविनयपूरीनां भानुपन्द्रगपम: तरितमा: सिक्षिपन्द्रगममप मापताः। पुरषा :प्रमानम् ।

·૧૮ अनार्कली - अक. -वीरवर! त्वमेव गत्वा श्रमणसाधूनेतानविलम्ब प्रवेशय । वीर.--तथा। (गत्वा सह भानुचन्द्रसिद्धिचन्द्रः प्रविश्य) कश्चिदेषामुपाध्यायसंदेशः, तं देवः श्रोतुमर्हति । अक.-अवहितोऽस्मि । भानुचन्द्रः आगमानुवाचनोपदेशाष्टाङ्गयोगनियमनित्यनिष्ठा आचार्या महाराजमाशीर्भिर्वयित्वा सन्दिशन्ति । अक,-किमाज्ञापयन्ति ? भानु.--शत्रुञ्जयादितीर्थेषु तीर्थकरभक्ताः 'जेस्सिया'-नाम्ना करेण बाध्मन्ते, ततः कर एष चक्रवर्तिना दूरीकरणीयः। कारागृहे च निक्षेप्या में ये देवमन्दिरध्वंसव्यसनेन क्रूरां क्रीडां कुर्वन्ति। अक.-(सल्-वीरवरादीन् दृष्ट्वा) एतदेव नृसिंहाश्रमैरपि सन्दिष्टम् । भानु.-अपि च हिंसाप्रधानेन, करुणाविधुरेण च न किञ्चिदपि सम्मग्दर्शनचारित्रादि परिष्कर्तुं । शक्यम्। तत्सन्मार्ग- प्रवणचेतसा सार्वभौमेन गोवधः, प्राणिवधः, मांसाहारश्च मथाशक्ति वर्जनीमः। अक.--सम्पर संबोधितोऽस्मि । अनुगृहीतोऽस्मि नृसिंहाश्रम- स्वामिनां भवद्गुरूणां चाज्ञाविशेषः। एवमेव आचरन् आत्मानं पन्मं कर्तुमिच्छामि । भानु.-पूर्वमस्माभिर् अबुल्सलद्वारा संदेशं प्राप्य राजास्थान- मागत्य भवतःपुरतः कर्मपुनर्जन्मनोव्याख्यानं श्रावितम्। प्रसन्नेन चक्रवर्तिना 'जगद्गुरः' इति निरदगाभ्यं विरक्तेभ्यो दत्तम्। किन्तु न नः प्रसीदति हदम, मतो भवतां शासनाधीनेपु प्रदेशेषु धर्मविप्लवो मुहम्मदीमैः ·प्रथमोऽङ्कः १९ क्रियते । नवरङ्गखान् नाम कोऽपि कोपी गूर्जरे देवालयान् नाशयन् चण्डताण्डवं करोति । (मुसल्माना यथापूर्व मुखविकारैः परस्परं वीक्षन्तै।) अक.-अबुल् फेसल्! अपि श्रुताः स्वामिना सूरीणां चादेशाः ? तथैव सर्वतो राष्ट्र आघोष्यताम् । बलात्कारेण इस्लामते प्रवेशितानां हिन्दूनां, तत्स्त्रीणां च पुनः स्वप्राचीनधर्म प्रति निवर्तनमनुमन्यताम् । कस्यापि समाजस्म हैन्दवस्म अन्यस्य वा प्रार्थनास्थान-पूजोपकरणानि न केनापि नाशयितव्यानि। किञ्च हिन्दूनां माये ये व्यवहारा न्यायतः निर्णयार्थमुत्यिताः, ते इतः परं न भुल्लादिभिः निर्णया:, किन्तु हिन्दुभिरेव । मरणान्तो दण्डो योऽद्ययावत् खाजीप्रभृतिभिर्दत्तः, स इतः परमस्माभिरेव दास्यते । अन्येष्वपि इस्लामीयेषु व्यवहारेषु यदि मुज्तहिदानां धर्मव्याख्यातॄणां ममै अभिप्रायभेदो भवेत्, तत्रापि महाराज एवं पार्यन्तिकं निर्णयं दास्यति। अस्मिन् शासने अन्दुन्ननिप्रभृतीनां संमतिहस्तलेख: संपाद्यताम्। मुसल्माना:-(स्वगतम्) अपहन एवाधिकार: मुल्ला-खाजी- प्रमुखानाम् । सर्वथा हता वयं परित्यवतमुहम्मदीयमार्गेण महाराजेन। अ. फ्रे.-महाराज! प्राप्तः शुक्रवासरः। प्राप्तः प्रदीपसमयः। "इबदत-खाना"-मण्डपः सज्जः। महाराजेन प्रारिसिता अध्यात्मसभा तस्या इति मन्ये। अक.साधु स्मारितममात्मवरेण विदुषा । स स स्वे स्व स्थाने तिछतु। अपि प्राप्तः कुमार: सलीम् ? मा उपक्रमावसरः प्राप्त ·२० अनाकली (प्रविशन्) सलीम्-महाराज, तात, गुरो ! अयमस्मि प्राप्तः। अक.-वत्स, एहि। यदाहमूनरिंशद्वर्ष आसं, पुत्रसन्तान- समुत्सुकः, तदानीं साधोः सली सिक्रेः प्रसादात् त्वां प्रापम्। त्वत्प्रसूतैरनन्तरं क्वाजा मोहियुद्दीन् चिस्ते. मन्दिरं आजमीरस्थं प्रति पदेव मत्कार्तझ्यसमर्पणार्थमगाम्। सिक्रे म्नाङ्कितमेव प्रासादमेतमन व्यरचयम्। अतो नूतना राजधान्येषा फतेपूर सिक्रि' नाम्नी त्वया सह निबिडं संबन्धं बिभर्ति । साधोः प्रसादाद् मदीय- हिन्दुभार्यायां योधपुरराजकुमायाँ जनितस्त्वम् । सर्वथा राज्यव्यवहारे, अध्यात्मविषये च मम पूर्ण: प्रतिनिधिर्भूत्वा वर्धस्व विजयस्व च। सलीम-ननु उभयथापि में गुरुर्भवान् । यथा भवान् तथा अहमपि विशालेऽस्मिन् भारते यदा यदा सञ्चरामि तदा तदा ततत्यानां हिन्दुसन्यासिनां दर्शनं तः संवाद च करोम्येव । मम एकादशे वर्षे यदा वङ्गेपु कमलापुर- मगाम, तदा शिवरालिसममे मया रालो योगिनो दृष्टाः। अन्यदा मम मणिबन्धे रक्षाबन्धनमपि केनापि साधुना कृतम्। उपरागवेलायां तुलाभारे भवद्भिस्सह अहमप्युपवे- शितः। भवद्वचःपरिपालनं हित्वा कथमन्यथा भवतो मदाधमण्र्य समर्थयिष्यामि ? 'शिष्मस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्। अक.-अबुल् फेसल्! धीरयर ! पश्मत भविष्यद्धारतचक्रवत्तिनः समीचीनां विनयसंपदम् । वत्स! मयाधुना प्रतिष्ठाप्य- मानायाः देयसभाया: 'दिन्-इलाहि' अयया "तौहीद- इलाहि" इति नाम । अ.ने.-सूपी-सिद्धान्ते 'तीहीद' एम परम तत्त्वम्। अनल हक' "अहं स" इति जीवात्म-परमात्मनोर ऐक्यमेष तौहीद इत्यस्यार्थः। .

·प्राणायाम- प्रथमोऽङ्कः ૨૧ सच्चि, युष्मत्सूफ़ी-सिद्धान्तो नास्माकमोपनिषदसिद्धान्ताद दवीमान्। उद्घोपयन्ति हि वेदान्ता अमुमेव"अहं स इति तत्त्वं, "तत्त्वमसि" अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिमहावाक्यः । एतदनुसन्धानमेव पुरस्सरं 'हंसविद्या' ' अजपा' इति प्रथते योगरहस्य- विदां गोष्ठीषु। सलीम्-महाराज! मदाहं भवदाज्ञया मालवादिप्रदेशं गतः, तदा उज्जमिन्मां 'जगद्रूप' इति ख्यातं हिन्दुपरिव्राजक- मद्राक्षम्। तेन सह मया संवादे सम्यक् संबुद्धं सूफ़ी- यानस्य अद्वैतवेदान्तस्य च नास्ति भेद इति । अक.-साधु वत्स! एप निराकारनिर्गुणवादो हिन्दूनां सर्वथा अस्मान् वशीकरोति । किन्तु सगुणमार्गे तदैव ब्रह्म राम- कृष्णादिनामरूपधृत् दुःखादि अनुभवतीति यत् तेषां ग्रन्थेषु दृश्यते, न तत्र नो मनः सन्तुष्पति । वयं हिन्दु- पक्षपातिन इति मुसल्माना बदौनीप्रभृतयो अपवदन्ति । सर्वन मुक्तिमन्मतं स्वीकुर्मः, नान्यत् । गुणोपसंहार- न्यायेन समन्वयदृष्टया च व्यवहरन्तः, यत्र यत्र सारभूतमंशं पश्यामः तत तल अभिनिविशामहे, न तु कुलचित् अन्ध- परंपराप्रवाहेन वा, श्रद्धाजाडयेन वा, आग्रहेण वा । सर्व परीक्ष्येव अभ्युपगच्छामः। यदाहमूनषोडशवर्षों बाल आसं, तदेय मे लौकिकप्रवृत्तिषु विरक्तिस्समजायत । मदाहं विशवर्षीयो युवा आसं तदेव इयमाध्यात्मिकी कापि आन्तरी व्यया मे उदपद्यत । तीनोऽयं हृदयोद्वेगो वर्धमान एवासीत्। प्रतिदिनं चतुरि प्रार्थनामकरवम् । दीर्थं माने न्यमज्जम् । एकवारमेव भुक्तिः, होरालयमेव सुप्तिश्चासीन्मे। यद्यपि बृहत् राष्ट्र, महती राज्यनिर्वाह- साममी च मद्धस्ते वर्तते, तथापि भगवत्संकल्पानुविधान- सन्तोषस्य नेतत्सर्व पोडशीमपि कलामहतीति दृटः प्रत्ययो ममि प्रख्टः, यवशात् बाह्मदृष्टया यधप्यहं चक्रवर्ति- , ·२२ अनार्कली वेषभूषाभापादिभिर्व्यवहरन्नस्मि, तथापि अन्तर्मे हृदयं पार्यन्तिकतखगवेषणे, तदुपकारकाणां साधूनामाचार्याणां गवेषणे च सदेव व्यग्रमास्ते। सर्वस्मिन्नपि देशे, सर्वेष्वपि जनेषु मतेषु च सारः सादरं मृगयमाणानां दृष्टेः स्फुरति । निर्विण्णोऽस्मि च धीया-सुन्नी-विवादःपरमतप्रद्वेष-तदारा- धनादिविनाशकव्यवसायैश्च । अत एव सूफ़ी-सिद्धः, हिन्दुसन्न्यासिभिः, जेनसूरिभिरन्यैराचार्यश्च विचारे मनः प्रावर्त्तमम्। (प्रविश्य) राजपुरुषः-(प्रणम्य) महाराज! गूर्जरै नवसारिस्थानात् इरानीयानामाचार्याः 'दस्तूर महर्जि राणा नामान आगताः। अक.-वीरवर, स्वयं गत्वा मानय। आचार्यानेतानस्मत्सन्निधि-. वीर.-तथा। "अव्यङ्गं " (गत्वा तेन सह प्रविशति ।) दस्तूर-महाराज ! विविधमतविचारकतकेन मनःपङ्क विशोध- यितुकामो भवानिति विदित्वा सुतरां प्रीताः स्मः। प्रथम तावदस्मदनुग्रहचिहभूतम् नाम सूतमेतत् महाराजस्य कटीप्रदेशं निरन्तरमलङ्करोतु । (महाराजस्य वलग्ने अव्यङ्गं बध्नाति ।) अक.-कतिपयवर्षेभ्यः पूर्व सूर्यपुरप्रदेशे युद्धार्थमागतरस्माभिः भवद्भिस्सह जरतुष्ट्र-सिद्धान्ताश्चर्चिताः। कैचन विषया नाबापि सम्पगवगताः, न वा नो मनीपातोपकरा:। तथा हि-एकस्मादेव दयामयाद् भगवतः सद् असच्च, पुण्यं पापं घेत्युभयमपि कथं संभवितुमर्हति। तथापि ·क्रिमत एव। प्रथमोऽङ्कः २३ भवदुपदेशादत प्रासादे तत्तदनुष्ठान अस्महिन्दुभार्याप्रासादे हिन्दुस्नुषाप्रासादे च निरन्तर- मग्नेरुपासना विधीयते। अग्नी होमा वैदिकानां भवताम् इरानीयानां च समानाः । तल तल अग्निमन्दिराणि स्थापितानि, यानि अबुल् फेसल्-मन्त्रिणा पर्यवेक्ष्यन्ते। दस्तूर-एव मित्रस्यापि उपासना महाफलप्रदा। सच्चि.-अग्नेः सूर्यस्य वैदिकानां 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च' इत्याह श्रुतिः। द्विजेस्सर्वरुपास्यमाना गायल्यपि सवितृदेवताको उपासना मुख्या। मन्त्रः। . अक.--- भगवन्त अक.- वीरवरोऽपि मामेवमेवाहमुहुर्मुहुः, 'नभोमध्यंगते भगवति सवितरि तमवलोक्य आराधय विशिष्य भानुवासरे। प्राचीमुखो भव, मन सूर्य उदेति, किमर्थं पश्चान्मुखी- भवसि' इति । भानु.-सूर्योपस्थान सर्वेषामेव संप्रतिपन्नम् । सूर्यसह- प्रनामस्तोलमहमेव विलिख्य समर्पयिष्यामि, उपदेष्यामि च महाराजाम। -अवश्यमुपस्थास्पे भास्करम्। कोरान्- ग्रन्थेऽपि सूर्यो महीयते। पाश्चात्यदेशेषु क्रिस्तोः पूर्व मित्राराधनमेव सर्यन प्रसृतमासीत्। क्रिस्तुनापि मिलो- पासना कृता, अन्ते मितेपेय ऐक्ममपि तेन प्राप्तमित्यपि श्रूयते। अ.ने.-महाराज एतेन स्मारितोऽस्मि पच्चिराद् भवद्भिः कैचन स्तया आतूम प्रष्टव्या इति अभिलषितम् । प्रामो मयस्तेषु सूक्ष्मान् सिद्धान्ताशान् ज्ञातु घर्धयितु च न पारमन्ति। - मृग्पतां यदि गोमन्तकप्रदेशे केधन तेथु विज्ञाः रसुरिति । आक..- ·२४ अनार्कली मासतः अ.ने.-तलैव प्रेषिता दूता प्रतिनिवृत्ताः। पूर्वम्, नायापि 'पाने (प्रविश्म) राजपुरुषः-(प्रणम्य) महाराज, गोमन्तकप्रदेशात् रोडालको अक्वाविवा' नामानः स्तवगुरवस्समागताः। अक.-शीघ्रं प्रवेशयेतान् । (गत्वा तैः सह प्रविश्य) रा.पु.-भोः, एषोऽत मोगल्सम्राट्, उपसर्पन्तु भवन्तः। (उपसृत्य चक्रवर्तिनं प्रणम्य) कैस्तवगुरवः पाद्रे रो. अ.-महाराज! भवद्भिः इस्लाम्-मार्ग: परिहतः, क्रिस्तुमार्गे च अभिरुचिर्भवतां जाता इति श्रुत्वा महान् प्रमोदोऽस्माकम् । भवतः क्रेस्तवीकतुं सज्जाः प्राप्ताः स्मः। किन्तु एक एव तल प्रतिबन्ध- कोऽशः । महाराजस्म मनःक्लेश: कोपो वा यदि नोद्भवेत् तदा तं कथयिष्यामः। अक.-स्वरं कथ्यताम् । क्लेशकोपादिभ्यस्सुदूरायां भूमी अब वामहे। पाने-पयिण पूर्वा परित्यज्य नूतना पत्नी स्वीकार्या। एकैकशो बहुपत्न्नीकत्वमस्माकं न अनभिमतं, किंतु समकालमेव संभूय बह्नः पत्न्यो नोढव्याः। अक.-(मन्दं हसन्) ऊस्तवमतस्य अयमेव सारः ! मुख्योदेश्य च स्तवीकरणमन्येपाम् । साधु, साधु। मस्ति एतादृशमोत्सुक्यं किमपि । क्रिस्तुसिद्धान्ते काश्चन मौलिकान् प्रश्नान् प्रष्टुं समाधानं प्राप्तुं च आकारिताः। नास्माक- भवन्त ·स च सोऽपि एतान् न च नः प्रथमोऽङ्कः २५ (मविएम) राजपुरुषः-महाराज ! उपस्थितः कश्चन यूथः। स्वयमेव मया सह स्वरं राजानुज्ञामप्रतिपालमन्नेव प्रविष्टः। अका -को दोपः। इत एतु स पय-राबी। क्रस्तवान् प्रति प्रश्नान् शृणोतु । यूथ:-प्रोप्यामि। मन्मे, महाराजेन नैतविस्मृतं यद् वयमेव स्तवापेक्षया ज्येष्ठाः, श्रेष्ठाश्च । प्रथमं तावत् क्रिस्तोः कानीनजन्माद्भुतं नास्माभिरभ्युपगम्पते। संमतमिदं यद् येशुक्रिस्तुः देवदूत इति । (इति यूथै यदत्यैव वैविल्-पुस्तकं क्रिस्तुचितं च महारा- जाम ददाति स्तयपाद्रे। उभयमपि मुखेन परिघुम्व्य स्वीकरोति महाराज:1) -(अमुल् फेसल्-हस्ते मैथिल-पुस्तकं पत्त्या) सल्, भवता अमं स्तवानां दिव्यो अन्यः पारसीकभाषया अनूदितव्यः। सद् गृलातत् । कि घ योतरिप्पते, तदा एते: स्वप्रार्थनामन्दिराणि निर्विघ्नं विरघ्यन्ताम् । पाने-(सानन्दम्) सत्यं महारागः स्तियमक्षपाती, स्तय एयायम्। अ.-मिस्तोदिष्ये जन्मनि मूर्तिलमेनो यिचिकिसा अस्ति । सिप पदि मिस्तुर्दिष्य आविर्भायः रा कर्य श्यस्तिके स्तम्भे आपिमिटितोऽपि गशपत्मा रगारमानमुन्गुध्म महिनांगत दति यह नः शिरतु विपने प्राव्यमस्ति। एतान् परनान, एवं प मसान्तरेषु संभवन्ति प्ररनान्ताराजित परिशीलयितुं समा एपा उपक्रान्ता। सदस मापि गालं स्थीमताम्, अनुशिष्यतां प सदा सदा गरमा गुमार। अच.- अभया ·.२६ अनार्कली . अ. फ्रे.-महाराज ! मन्येऽध मिलिता एव बहवो नानासंप्र- दायानुसारिणः। तद् भवद्भिरुत्प्रेक्षिता अध्यात्मसभा प्रस्तोतव्या। अक.-तथैव करिष्यामः। प्रथमं मामारभ्य कुमारसली-पर्यन्तम् अस्यां विशतिर्दीक्षिता भवेयुः। एषु भवान्, भवभ्राता अबुल फौसि, धीरवरः, अब्दुर् रहीं खानखानश्च अन्तर्भूताः। अस्मिन् इबदत्-खाना'-मण्डपे मध्ये उन्नतायां वितर्दिकामां वयं कुमारस्सली च उपविशामः। उपविष्टमोरावयोः कोणचतुष्टयेभ्यः भवान्, भवभ्राता, रहीम, वीरवरश्च प्रथममागत्य अस्मत्पार्श्वचतुष्टमेऽपि भवेयुः। तदनन्तरमन्ये। आहत्य चत्वारिंशदेवाल पारिषदाः 'अब्दला'ख्याः स्युः, नाधिकाः। प्रथमं मण्डपे मध्ये चतुर्षु कोणेषु च प्रदीपोद्दीपनं कर्तव्यम् । तदानीं सर्वस्तिष्ठद्भिः दीपगतं ज्योतिर्वन्दनीयम् । (समनन्तरमेव केचन राजपुरुषाः प्रविश्य प्रदीपोद्दीपनं कृत्वा, तत तल पुष्पाणि गन्धद्रव्यान्तराणि च न्यस्यन्ति । सर्व यथोद्दिष्टं कुर्वन्ति ।) अक.-सर्वेषामेव चिहृभूत उष्णीष:प्रदास्यते । तस्य मुखभागे 'हू' इति भगवद्वीजाधाराङ्किता स्वस्तिकाकृत्या वा वक्राकृत्या कापि लोहमयी मुद्रा स्यात् । एकैकस्थ सन्दर्शनसमये "सलामलैकुम्" इति वन्दनवचो विहाय अल्ला हो अकबर इति वक्तव्यम् । दीक्षितानां सर्वेषां "शिष्या" इति संज्ञा। अ.के.-सर्वमेतत्सज्जीकृतं वर्तते । तद्दीक्षा ददातु महा- राजः। यथानिर्दिष्टमाचरामः। (इति निर्दिष्टप्रकारेण अकसरः, सली च मध्ये वेदिका- मारोहतः। निर्दिष्टाश्चत्वारः कोणचतुष्टयं गत्वा प्रत्मा- " ·प्रथमोऽङ्कः २७ गत्य महाराजस्म पुरतो जानुभ्यामुपविश्य तद्धस्ताभ्यां स्वशिरसि निवेशितमुष्णीपं गृहीत्वा उत्तिष्ठन्ति ।) अक.-संवादः कर्तव्यः, वादः परिहर्तव्यः; स यद्यनिवार्य:, मृदुना वचसा कार्यः। आचारे च सामरस्पवासना- समृद्धबै हिन्दूनां दीपावल्यादिः, इरानीयानां नूतन- वर्षदिवसः नवरोजाख्यः, ओस्तवानां मार्गशीर्षमासे क्रिस्तु- मसाख्यः, इत्येते तत्तन्मतीया उत्सवास्सर्वैश्व अनु- . . छेयाः। अ.ने.- यदाज्ञापयति देवः। यथा भवन्तः तथा प्राचीन- भारते अशोकनामा सार्वभौमो बभूव । तेनैवं राज्यमधि- तस्थुषैव धर्मप्रचारः कृतः। तेन निसृष्टा या सूक्तिः 'सम- वाम एव साधुः' इति सा मेऽद्य स्मृतिपथमागच्छति । अक.-श्रुतं भवन्मुखादेव अशोकस्य उदार इतिहासः। दश शासनानि पर्वतशिखराद् उदीर्णानि वैविलपुस्तकात् श्रूयन्ते। मया च दश शासनानि दृष्टानि । तानीमानि अबुल् फेसल्-मुखेन भवतां पुरतः प्रकाश्यन्ते। अवधत्त । फेसल्! डा. फे.--प्रथमं शासनम् - उदारता, दानशीलता च । द्वितीयम् - अपकारिषु क्षमा, कोपस्य मार्दवन प्रतिक्रिया। तृतीयम् - प्रापञ्चिकेभ्योऽभिलाषेभ्यो निवृत्तिः। चतुर्थम् - प्रापञ्चिकजीवनबन्धेभ्यो मुक्तिः, हिंसातः । पारलिकजीवनहेतोश्च तत्तत्संपादनाच्च विरतिः। पञ्चमम् - प्रज्ञा, भक्तिः, कर्मणां फलं प्रति अनुष्यानं च। पष्ठम् - सिद्धीनामद्भुतानां च विषये जागरः, अप्रमादश्च । सप्तमम् - मसृणा वाक्, मृदूनि वचांसि, सर्व- प्रियकराणि भाषणानि । तथा ·२८ अनार्कली अष्टमम् - सौभ्रालं, स्वापिक्षया परार्थानां प्राथम्यम् । नवमम् - प्रापञ्चिकवस्तुभ्यो निवृत्तिः, परमेश्वर प्रति च प्रवृत्तिः। दशमम् - ईश्वरे आत्मोपकारिणि भक्तिपूर्वमैक्यम् । अक–साधु । त्वमेव सर्वेपामेतेषां शासनसूत्राणां प्राचीनः कोरानस्थैक्मिलिङ्गैरन्यैरुपष्टम्भकवियश्च उपबृंहणं विधेहि। अ.फे.--तथा। सच्चि.-महाराज! 'नाविष्णुः पृथिवीपतिः' इति अस्माकं स्मृतम आहुः। तत्सत्यमेव भवान् भगवदंशः। अ.ने.-अस्माकं लौकिकेषु तथा पारमार्थिकेष्वपि विषयेषु महाराजो गुरुः, नेता च । महाराज! स्वीयं सत्त्वं, तेजः, दिव्योऽनुभावश्च सर्वेभ्यस्सानुग्रहं देयः। (एकैकशः सर्वे सतीर्थ पातं महाराजहस्तयोर्ददति । महा- राजः हस्ताभ्यामादाय स्वश्वासानिलं तीर्थोपरि आध्माय, निमीलिताक्षि ध्यात्वा तीर्थपालं तत्तद्धस्ते प्रत्यर्पयति । ते म विनीतशिरस्काः स्वं स्वं पातं स्वीकुर्वन्ति । एतत्सर्व वीक्ष्य मुखविकारैर्बहुभिः तनत्या मुसलमाना: परस्परम् अवलोकयन्ति ।) अक.-सभाया अस्याः प्रथमामिमां गोछी शोभनेः अस्म- त्सिद्धान्तव्याख्याभूतैः, परतत्वविषयकैःश्लोकः, परिसमा. पयितुमिच्छामि। प्रथम खानखानः पण्डितो भक्तः कविः श्लोकमुदीरयिष्यति, तदनन्तरममैव । अब्दुर् रहिम खानखान :- 'रूप रूमविवर्जितस्म भवतो मानेन पद्वर्णितं स्तुत्याऽनिर्वचनीयताखिलगुरोर्दूरीकृता मन्मया । , ·२९ प्रथमोऽङ्क: व्यापित्वं च विनाशितं भगवतो मत्तीर्थयानादिना बान्तव्यं जगदीश तद्विफलतादोपत्नयं मत्कृतम् ॥ . अक.- यो ब्रह्मा च हरो हरिश्च सविता ब्रह्मागुणं वेदिनां वुद्धोऽहन्नसुरो महान् जिनमुगावस्तागमोपासिनाम् । यूथ-स्त-मुहम्मदीयमतिनां हे जिहोवा घ योs- प्पल्ला चेति तदेकमेव बहुधा सत्यं परं धीमहि ॥६॥ तानसेन ! त्वमिमं श्लोकं रागयोगेन गीत्वा मङ्गलेम सभा समापय। (तानसेनस्तं श्लोकं गायति ।) (इति निष्क्रान्तः अकबरः, तदनन्तरं सलीम, तदनन्तरं तन्मन्त्रिणः, ततो हिन्दुजेनादिविविधमतीमाः। अवहीना: केचन मुसल्मानाः संभूय महाराजविषये स्वीयं प्रकोपं मुखविकारः हस्ताभिनयैश्च व्यञ्जयन्तः मन्दमन्दमपक्रान्ति) ॥इति प्रथमोऽङ्कः॥

·॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥
(ततः प्रविशति अब्दुल कादिर बदौनी)
अ. का. ब.-द्वी गर्दभी!
एक: श्वा! गर्दभी, श्वा!
श्वा, गर्दभी!
(इति मुहुर्मुहुरात्मगतं वदन्नितस्ततः परिक्रामति। ततः
प्रविशति अधिकारादवरोपितः अब्दुन् नविः।)
अ. नविः-
:-क एष भ्रान्त इव किमपि स्वगतमैव प्रलपति?
भवतु । उपसृत्य पश्यामि । (तथा कृत्वा) कथं बदौनी?
(अंसे तमुपस्पृशन्) बदौनि ! क एष जपः ‘गर्दभी, श्वा
श्वा गर्दभी' इति!
अ. का. ब.-फेसल्-फ़सी-तावुभावपि गर्दभी। स नीचो हिन्दुः
वीरवरः श्वा। त्वया इबदत्खानामण्डपेन सन्निहितम् ।
अ. नबि:--ब्रह्मन इत्यहमधिकारादवरोपितो भ्रष्टेन महा-
राजेन। कथं मे तन प्रवेशः ? किं तन वृत्तम् ?
अ.का.ब.-'अल्ला हो अकबर' इति नूतना अभिवादनो-
क्तिर्महाराजेन आदिष्टा। किं तात्पर्यम् । अहमकबर एव
अल्ला, परमो देव इति। अहो, कियानहङ्कारोऽस्य य
आत्मानमीश्वरं वा मुहम्मत्स्थाने प्राप्तं देवदूतं वा मन्यते !
(ततः प्रविशति मण्दुमुल मुल्क मौलाना अब्दुल्ला
सुल्तान्री)
अ. सु. पूरि-'दिन् इलाहि'! 'तौहीद'! धिक् ! क एप
मतिविप्लवो महाराजस्य, विशिष्य ममि गुरुभूते प्रद्वेषश्च !
मां हठादाहूम तत्तत्पृष्ट्वा मम्युत्तरयत्येव स्वमुणेन इब्राहिम्
काजिमुखेन पीमा-प्रतिवादिमुखेन च विरद्धं तत्तद् वदन्
,

·. अ.का.ब.- द्वितीमोऽङ्कः ३१ मां पर्याकुलपति, जोषपति, हेपयति च । न पीया, न सुन्नी, न मेहदी; सूफी, सूफी इति वदन्त एते फ्रेसल, केंसी, महाराजश्च तत्त्वतो हिन्दव एव । लवपुरे एकमपि कोरान्-पुस्तकं प्रार्थनामन्दिरं वा नास्ति। यदि कोऽपि अस्मासु गोन उपलभ्यते, स हन्यते तन । नानकपधीया अस्मद्वरिष्वग्रतमा: तत्प्रदेशे; तद्गुरोः रामदासस्य सन्देशाद् अमृतसरोनामकतडागनिर्माणार्थ महाराजेन भूमिरपि तस्मै वितीर्णा । •-सुलतानपूरि! इब्राहिम खाजिना कपोलचि बुकश्म- श्रुवपनं मुसल्मानः पर्तुं शक्यं, तत्र न दोष इति निर्णयो दत्तः। अ. सु. पूरि.-अपि सत्यम् ? अनेन श्मश्रुणव अस्माकं पृथक्ता हिन्दुपशूनां च अस्मान् प्रति भयं च भवति; कथमिदं त्मक्तुं शक्ष्यामः? (ततः प्रविशति मुल्ला मुहम्मद् यस्डी) मु. मु. यस्डी-अये क एतेऽत्र नया संमिलिताः कथं सुन्नी- नेता अब्दुन्नबिः, यस्य प्रतोदेन वयं षीयाः सहस्रशो नाशिता महाराजेन । मन्येऽध अयमपि राजमाना- त्पतितः। 'अत्युत्कटेः पुण्यपापैरिहेव फलमश्नुते।' अनेन कण्टकेन वयमपास्ताः, अघ अयमपि कण्ट- कोऽपास्तः। अ. नविः-सलामलीकुम्! किं मुहम्मद् यस्डी! स्वागतम् । ननु भवान् तेन ब्राह्मणहतकेन देवीनाम्ना सह मञ्चोपरि रज्जुभिराकृष्टः प्रासादे निशासु महाराजशयनागार- वातायनपार्वे लम्बासन उपविश्य तत्तदुपदेशं कुर्वन्नासीत्। तशाहि त्वयि आदर आसीन्महाराजस्थ। देवीद्विज एव तद्गौरवमद्याप्पनुभवति। भवांस्तु साक्षादेव तस्मादुच्च- स्थानात्पातितः।

·३२ अनार्कली मु.मु. यस्डी-अहं जीन्पूर् खाजी इतीममधिकारमादाय श्रद्धावत्सु मुहम्मदीयेष्वादेशं विसृष्टवानस्मि-'यदेनं परित्यक्तमुहम्मदीयमार्ग महाराज प्रति द्रोहः, कलह, प्रक्षोभश्च न्याय्यः, तत यथाशक्ति प्रचारः प्रयत्नश्च उपक्रम्यतामिति। अस्ति काबूल-प्रदेशे महाराजस्य वैमातुरो भ्राता मुहम्मद हकीम्, स सम्यक् श्रद्धालुः, तमन देहल्यां चक्रवर्तिनं करिष्यामः। अ.नबि:-काबूल्-पर्यन्तं किमर्थ गन्तव्यम् । अनेवास्ति कुमारः सलीम्। पितापुत्रयोर्यदि द्वैधमुद्धेदयामः, तेनैव सर्व साधयितुं शक्ष्यामः। अ. सु. पूरि-तादृशो भेदः सघः कर्तुं न शक्यते। सर्वथा महाराजप्रतिबिम्बवत् कुमारोऽध वर्तते । हिन्दुभार्मा, हिन्दु-सूफी-साधुसमागमः, दिन्-इलाहि-सदस्यता--सर्व- मेतत् तद्विषयेऽपि विरुद्धं वर्तते । --कुमारमहाराजयोर्भेदः क्रमेण साधयितुं शक्यः। किन्तु प्रथममममध्यात्मसभाव्यासङ्गः परिसमापमितव्यः । पद् वा तद् वा आज्ञापयति चित्तभ्रान्त्या-रामायणमिति हिन्दुमतचरित्रकाव्यं संस्कृतभाषायामस्ति; मतः सर्वेजनाः राममुपासते, 'राम राम' इति जपन्ति, ततस्तस्य पुस्तकस्म पारसीकभाषायामनुवादः क्रियतामिति आज्ञापयत् । देवावतारः ईश्वर इत्युपास्यमानः कथानायकः परिचा- रिकया राज्याग्निस्यिते, अरण्ये भ्रमति, तत्पत्नी राक्षस: अपहरति, रोदिति, कपीनां सामं याचते... मु.मु. मस्डी-इयमेव कथा अब वाराणसीयेन तुलसीनाम्ना कविना अवधिभाषायां प्रणीता सर्वन जनेर्गीयते । भूयते ममा पतुलसीतः सन्देशं प्राप्य राष्ट्रे कपमोन हिंसितव्या इति महारागेन आदेशो निसृष्ट इति ! अ.का.ब.- ......

·द्वितीयोऽक्ष: ३३ अ.सु.पूरि-कपयः, कपयः! मन्ये आमहाराजं सर्व एते कपमः! म. का.प.-इतोऽन्यदपि संभाव्यते। नास्ति हिन्दुमते कोऽपि देवः, यस्य कश्चिन्मृगः पक्षी वा न वाहनं भवति। एतादृशा अन्येऽपि आदेशा महाराजेन हिन्दूनां कृते प्रवर्तयिष्यन्त एव । सर्वस्यास्य अनर्थस्य बुद्धिभ्रंशस्य अमुसल्मानीयस्य कार्यकलापस्य च मूल किमिति प्रतिभाति या भवताम्। सर्वे-(सादरम्) किं किम् । न हि भवानिय वयं तथा सन्नि- कृष्टा महाराजस्य, न वा सूक्ष्मदर्शिनः। अ. का. ब.-नयो मृगाः! द्वौ गर्दभी! एकः श्या! सर्वे--स्पष्टमुच्यताम् । अ. का.म.-फ्रेसल्-फ़ैसी-उमी गर्दी, वीरवरः श्वा। सूफ़ी- कचुकच्छन्नी द्वौ हिन्द, साक्षाद् हिन्दुरपरः। यदि श्वानमेनं निष्कासयामो राजसभातः, ततः सर्वम- न्यत्सुकरं स्यात् । अन्तःपुरे बहुस्त्रीके बहुपरिजने कोऽपि कार्यक्रमोऽपि चिन्तयितुं शक्यते। सुकुमार- तरलप्रकृतिः रासिक्यविवशश्च सलीम् । अ.नबि:-वीरवरः कः? अ. का.म.-कः कोऽपि दरिद्रः रथ्याचर आसीत् महेशदासो नाम । अ. नबि:-कि ब्राह्मणः ? अ. का. ब:--न हि। स्तुतिपाठकजातीयः। अ. नबिः-कि तस्य पदमिति परिच्छेत्तुं न शक्यते। एकदा वीरो भूत्वा संग्रामं ब्रजति, जयेन प्रतिनिवर्तते । अन्मदा श्लोक करोति। अन्पदा गामति । अन्यदा च हास्थालापैः महाराज प्रहर्षमति प्रहासयति । वाल्लभ्यात् राजहृदये दृढरूढ एतादृशः कथमुत्पाटनीमः ? 1553-3 ·३४ अनार्कली अ.सु. पूरि-तानसेनप्रभृतिषु स्वीकृतमुहम्मदीयमार्गेषु संगीत- सम्राट्सु वर्तमानेषु, वीरवरस्य गीतं किमर्थम् ? मु. मु. यस्डी-परिहासवाासु कदाचिद् महाराजगौरवमपि अगणमित्वा स्वप्रहेलिकाभिः तं विरसीकुर्यात् । अतः 'परोक्षमपि महाराज प्रति तत्तदुक्त्वा परिहसति, अपवदति' इति प्रवादं प्रचार्य महाराज कोपमित्या वीरवरमास्थानात् निष्कासयामः। तदनन्तरमन्तःपुरे प्रयोगं चिन्तयिष्यामः। अ. का.ब. एष श्वा मदि द्रावित;, ततः सर्व शोभनं स्यात् । (इति सर्वे निष्क्रान्ताः।) (इति विष्कम्भकः।) (आस्थानमण्डपः। ततः प्रविशति सिंहासनासीन: अकबर- चक्रवर्ती। तत्पार्श्वतश्च आसीनाः तिष्ठन्तश्च अबुल फ्रेसल्-प्रभृतयो मन्त्रिणः, इतरै प्रधानपुरुषाश्च ।) अकबर:-सिल्! कस्यापि कुचोदनमा वीरवर प्रति विपरीत- प्रहेण मया असमीक्ष्यकारितया तत्कृत, येनाध पश्चा- तापेन दूयतेतमां में मानसम् । अबुल् फेसल्-आपातत एव ग्राह्यः परिहासो नाम, न स विचारसहः तेन किमुक्त, मेन महाराजस्य अन्यथाग्रहो जातः? अक.-शकुनापशकुनविषये आवयोरालाप: संवृत्तः। वीरवरेण कथितम्-'अस्ति नगरे कश्मन पुरुषः म उपसि दृष्टश्चेत् द्रष्टुस्तस्मिन् दिने आहारो लुप्मेत' इति । परीक्षाकुतुकिना ममा स पुरुष आनीतः। पश्चात्तत्तद्राज्यका मग्नस्य में पद् एकवारमनिमतवेलं किमपि भोजनं भवति, तदपि न कर्तुं पारितम् । क्षुधा भष्टविवेकः पुरषमाहूम अपशकुन- भूत एष हन्यतामिति आज्ञापमम् । बीरवर आगत्म .

·द्वितीमो ३५ पदति--'तस्म उपसि दर्शनेन भवतामाहार एवं नरः, भयतो दर्शनेन तस्म प्रापा एव नष्टाः । मुवयोपोर्मध्ये कोऽधिकतया अपशकुनभूत:-सः, भवान् वा' इति पृच्उन् अहसत्। न मया हलितुं पारितं, क्षुधा सह क्रोध एव उम्भत। अ.के.-ननु दृश्यत एव महाराजस्म मुखे अन्तर्निस्समाहितता हृदयस्य। 'तथाविधः प्रत्युत्पन्नमतिः, प्रतिभाशाली, हास्ये कुशलः पारिपदो यदि स्मात् स तत्पदे राजास्याने निमोक्ष्यत' इति राज्ञ आज्ञानुसारं पौरजानपदेषु आघोषित, वातहिराश्च सन्दिष्टाः 'मदि तादृशः कोऽपि दृश्येत, स महाराजसन्निधिमानेतन्य' इति । (प्रविश्य) राजपुरुष:-महाराज ! कश्चिदेकाक्ष: महाराज- दिदृक्षपा। अका- --एकाक्षः? प्रवेशम। अ. फे..-स्थादेप वीरवरस्थानाभिलाषी? (प्रविश्य) काण:-आम्, तथैवागतोऽहम् । अ. के.-महाराज! तत्परीक्ष्यतामेषः । प्रायेण रूपेण विकृताः बुद्धया तीक्ष्णा भवन्ति । अक.- त्वमेव प्रयममेतं पृच्छ । अ. फे.-भोः ! लोके गावन्तः समुदाः, तेषु सर्वेषु आहत्य कतिसंख्याकानि मुक्ताफलानि सन्ति ! काण:-पृथिमा मावन्तः प्रजाः, तासामाहत्म यावन्ति अक्षीणि तावन्ति मौक्तिकानि । अ फ्रे.-शरीरस्य किं परमभोग्यं सौख्यम् ? प्राप्तः,

·३६
अनार्कली
काण:-आरोग्यम्।
खानखानः-सर्वोत्कृष्टं शरलं किम् ?
काण:-बुद्धिः।
राजा तोडरमल्ल:-शर्करा पांसवश्च मिश्रिता वर्तन्तेऽत।
अकृत्वा तयोरुपरि जलदानं, केनोपायेन तयोः पृथक्करणं
शवयम् ?
काण:-नाल उपायविशेषस्य आवश्यकता। संकीर्णमुभयमिदं
यदि स्थण्डिले आस्तीणं भवति, तदा पिपीलिकाः
स्वयमेवागत्य शर्करामादायापसरेयुः।
अक.-कुमारः सली किमपि प्रष्टुमिच्छति?
सलीम्-कि तत् पुरुषं दहति, विना अग्निम् ?
काण:-चिन्ता।
अक.-अहमेव स्वयं किमपि पृच्छामि-कः पुरुषव्यापारेषु
नीचतमः?
काण:-सेवा, भिक्षा।
अक.-त्वां मन्त्रिपदै वीरवरस्थाने स्वीकर्तुं सन्नद्धोऽरिम ।
काण:-कथं मे तादृशं सामथ्र्य, वीरवरस्थानमास्थातुम् ?
अक.-कस्त्वम्, कुन त्वया अधीतम्।
काण:-अहं कश्चिदकिञ्चनः पुरुषः। वीरवरादेव किञ्चित्तदा
तदा शुश्रुवानहं मत्किञ्चित् जानामि ।
अक.-यदि वें गुरुमानयसि, पूर्वाधिडिवं स्थानं पुनस्तरम
प्रदास्यामि।
काण:-तथा ।
(इत्युक्त्वा परिवृत्य अक्ष्युपरि कृतं पिधानं श्मश्रु घ
अपनीय यथावद्रूपेण स्वात्मान प्रकाशयति । सर्वे विस्मिता:
परस्परं बीधान्ते ।)

·द्वितीयोऽङ्कः ३७ अक.-(सानन्दम्) किमिदं सत्यम् ? आम्, सत्यमेव। काणस्य उत्तराणि, वचनशैली च तदन्तःस्थो वीरवर एव वदतीति मम संदेहमजनयन्। एहि वीरवर! एहि, गृहाण खड्गम् उष्णीषं च । (वीरवरः तथा करोति ।) वीरवर: :-यावता पुनराहूमे तावता कालेन महाराजक्षेम- चिन्तयेत आविष्टेन मया श्रीभानुचन्द्रगणिद्वारा सूर्यसहस्र- नामस्तोतं महाराजार्थे सचितं विलिख्म समपादयम् । इदं तद् गृह्यताम्। (इत्यर्पयति। महाराजो गृहीत्वा प्रसार्य दृष्ट्वा नेलमोर- र्पयति ।) राजपुरुषः-महाराज ! मुल्लापेरी दर्शनावसरप्रार्थी वर्तते। मुल्लापेरी- चक्रवर्तिन् ! वीरवरप्रेरणमा मया सूर्यसहस्रनामानि पारसीकभापया 'हसारपेरा' इति नाम्ना अनूदितानि । तदल समर्पयितुमिच्छामि । (इत्यर्पयति । महाराजो गृहीत्वा, दृष्ट्वा सली-हस्ते समर्पपति)। अक्र.-फेसल! मया कश्चित्स्वप्नो दृष्टः, तस्मिन् रामः, लामणः, सीता, हनूमांश्च मत्पुरस्तादाविर्भूताः। स्वीयमभयहस्तं मां प्रति प्रसार्य योगवासिष्टं नाम ग्रन्थ मा प्रदाय, परिवर्तमेतत्पारसीकभाषया इत्यादिशत् । वीरवर:--स एप योगवासिष्ठो नाम अद्वैतवेदान्तमन्यः तौहीदनुभवरसिकानां हृदयंगमो भवेत् । अक.-साधु, रामाज्ञा करिष्यत एव । (मुल्लारी वीक्ष्य) मुल्लापेरि! अप्पन्यमपि कमपि संस्कृतमयपरिवर्तमय करोषि? मु.पे-आम् महाराज! हरिवंशः परिवर्त्यते; एप पूर्वमेव अनुवादार्थमादिष्टस्म महाभारतस्य परिशिष्टभूतः। . रामः ·३८ अनार्कली अक.-वेदेषु अथर्धवदे भैषज्यादयो बहवोऽर्था वर्तन्त इति श्रूयते। तदथर्ववेदानुवादोऽपि प्रस्तूमताम् । अ.ने.-भवतु, हाजी इबराहिम् एतत्कार्य करिष्यति । अक.-अध्यात्मविषयमतिरिच्य अन्यस्मिन्नपि संस्कृतसाहित्ये दृष्टिीयताम्। अ. फे.-दीयत एव। सिंहासनद्वालिशदिति कथाः बदौनी- हस्ते दत्ताः। भ्राता मे लीलावती नाम गणितशास्त्र- मच गृहीतम् । षाहाबादीयेन मुल्लापा-मुहम्मदेन काश्मी- रचरित्रप्रतिपादिनी बहुविचिना वस्तुपूर्णा राजतरङ्गिणी नाम कृतिरपि अनूयते। अक.-अनूदितानि पुस्तकानि चिलकरान् नियोज्य मनोहरे- रालेख्यरुज्ज्वलोकुरुष्व । यदा बाल्पे पिता सह काबूल. प्रदेशेऽहमासं, तदा पितृनियोजितेश्चितकरैस्सह मे संस्तवो जातः, तेषां शिल्पकर्म निरूपयतो मम चिलकलायां रेखा- वर्णादिषु कापि संविदुबुद्धा; ततःप्रभृत्येव अभिवृद्धं मे चित्रकलारासिवयमिदम् । अ. फ्रे.-नेतद्विस्मयते । अक.-अस्मिन्ननुवादकर्मसंपत्तये प्रत्येकम् अनुवादकैन संस्कृतविदुषः कस्यापि सहकारी ग्राह्यः। (अविश्म) राजपुरुषः-महाराज! पण्डितः कश्चित् । अक.-आगच्छत्वेषः। (रागपुरुषो गत्वा पण्डितं विहारिकृष्णदासामिपं प्रवेशयति ।) वि. कृष्णदासः- (प्रणम्प) महाराणेन बहयः संस्कृतमन्या: पारसीकभापमा अनुवादार्थ निर्दिष्टाः । प्राय एप कार्यविशेष: उभयभापाविद्धिः सम्यक् निर्यर्तयितुं शक्यः ।

·द्वितीयोऽङ्कः ३९ तादृशोभयभाषाप्रावीण्यार्थ मया 'पारसीक-प्रकाश' इति व्याकरणकोशमन्यो विरचितः, तं महाराजाय उपहारी- कर्तुमिच्छामि। अक.- 5.-फेसल् ! पश्य । यन्मे मनसि चिन्तितं तदेव विदुषा अनेन साधितम् । समुचितमस्मै संमानं देहि। भवतु, फेसल् ! अपि कोऽपि ग्रन्थः पारसीकभाषातः संस्कृत- भाषामानीयते? म. ओ.-अस्मिन् विषये महाराजमनुवत्वैव किमपि प्रस्तुतम् । अघ पृटे च न गोप्यमिति प्रकटीक्रियते । मन्ममा महा- राजस्य वृत्तान्त 'ऐनि अक्बरी' इति सन्दृभ्यते, तस्य महेश-ठक्कुर इति मैथिल: पण्डितः 'सर्वदेशवृत्तान्तसंग्रहः' इति नाम्ना अनुवादं कुर्वन्नास्ते । सोऽपि अन सन्निहित एव महाराजदर्शनोत्सुकः। अक.-अहमपि तदर्शनोत्सुकः। (फसल राजपुरुष संज्ञापयति। राजपुरुषो गत्वा महेश- ठक्कुरेण सह प्रत्यागच्छति ।) पण्डितवर्ष! अनुवादादस्मात् पत्किञ्चित् श्रोतुमिच्छामि। महेशठवकुरः-महाराजस्यैव पाण्डित्यं पण्डितपक्षपातिता चाधिकृत्य तन मया लिखितमिदं समयस्यास्य समुचित स्मात्- "नि:शेपवाड्मयाम्भोधेः पारदृश्वा विदां यरः। नास्ति ताइपे तेन न दृष्टं यच्च न श्रुतम् ॥" इति । अक.मरातु न पयमात्मप्रशंसाप्रवणलालसाः। किरम अतिशयोक्तिरियम्। नास्माकं लिखितपठनपरिषयोऽस्ति इति सर्वविदितमेवेदम् । केयलं श्रुत्मा सर्च गृहीमः। - - ·४० अनार्कली अ. फे-स्मृतिश्च महाराजानामन्मादृशं दृढा, श्रुतं सर्व धारयति। अक.---फेसल् ! ममैवेदमाश्चर्यावहमासीत् पूर्व कथमेवं तासु तासु प्रक्रियासु बुद्धरुद्बुद्धिः स्वरसत: संजायत इति । अनन्तरं यदा देवी-नामकाद् ब्राह्मणात् श्रुत्वा श्रुत्वा कर्म- वादं पुनर्जन्मवादं चाहं सत्यमिति अभ्युपागमम्, तदा प्रश्न एप सर्वथा समाहितोऽभूत्। पूर्वजन्मवासना- नुस्यूतिविलसितमेतत्सर्वम् । म. ठ.-महाराज! विविधं परिश्रमण पठित्वा साधयतामपि नेतादृशी परिपक्वा सर्वावगाहिनी प्रज्ञा संपद्यते। अनायासेन आश्चर्यभूतेब चेमं प्रज्ञा कमपि अनधीत. चन्तमपि स्वयं वृणीते। तन पूर्वकर्मवासनानुबन्धमेव स्मरन्ति कारणमस्माकं शास्त्राणि । तत्तत्तृणादिकं गोष्ठे पूर्व भुक्तवती हि गौः। सारभूतं सवत्यद्य शुद्धं क्षीरं तदूधसः॥१॥ अक.--अबुल फेसल्! किं दास्यामि अस्मै महापण्डिताय ? भवतु, विहारप्रदेशे तीरभुक्त्यामेप स्वीकृत्य राज्यं, कुलक्रमेण तन मदाज्ञानुग्रहमाक् दर्भडानगरात् राजपदं निर्वहतु। अ.के.-नास्त्मेव प्रसन्नमनसो महाराजस्प औदार्यस्य अवधिः। अक.-फेसल ! 'ऐनि अकबरि'-ग्रन्ये मदीय एव वृत्तान्तः केवलं मास्तु। हिन्दुशास्त्राणां च संक्षिप्य निरूपणं तल निवेश्यताम्। अ.के.-न कैवलं दर्शनानाम्, अन्येषामपि शास्त्राणां संग्रहः प्रदास्पते, विशिष्प संगीतकलामाः।

·द्वितीयोऽङ्कः ४१ अक..-तस्मारितोऽस्मि । तत्कुतो नाद्यावधि समागतः संगीतसम्राट् तानसेनः? वीरवरः :-स हि महाराजेनैव सन्दिष्टो वृन्दावनं गतः, कदा कथं महाराजेन तद्गुरोः हरिदासस्वामिनो गान्धर्व- ममानुषं श्रोतुं शक्यत इत्यधिगन्तुम् । सूरदासस्य गीता- न्यपि कर्णाकर्णिकया श्रुतवान् कुमारोऽपि सलीम् तमपि महात्मानं सूरदासं साक्षादुपगन्तुं वाञ्छति । किञ्च मानसिंहस्य प्रासादे कोऽपि दाक्षिणात्यः संगीतशास्त्र- पारंगतः समागतः, तं मानसिंहः तानसेनमुखेन राजास्थानमानेतुमभिलषति । सर्वमेतत् पर्यवेक्ष्य तान- सेनो नचिरादन समेष्यत्येक । (इति वीरवरे पदत्येव प्रविशति तानसेनः ।) तानसेनः-(प्रणम्य) महाराज ! वृन्दावनं गतवता मया प्रथम तलत्या गोस्वामिनो दृष्टाः, महाराजरुप यः स्वप्न आमीत् स तेभ्यो निवेदितः। महाराजमनोरथमनुसृत्य चत्वारि कृष्णमन्दिराणि तत्र निर्माप्यन्ते । राजस्य वृन्दावनविजयं प्रतीक्षमाणा वर्तन्ते । अक.-साधु! अपि दृष्टा गुरवस्ते हरिदासस्वामिनः? किफी ग्रहिः स्यान्मे मनोरथः तेषां विषये? तान.-(वक्तुं विलम्बते)। अक.-स्वरमुच्यताम् । मन्ये भगवन्तमपहाय न करभिदन्यस्य कृते गास्यन्ति ते स्वामिनः। वीरवर:-तानसेन ! मया उपायश्चिन्तितः। मगदहकायेमेन त्वमा सह समागच्छतु महाराजः। निकटे मत्किममि गानं कुर। राजसदसि गृहीतोद्यो- गस्म तय, मन्मे, एषु वर्षेषु नूनमध्यात्मवासनात किन्द्रि दिय च्युतं तावता न्यूनगुणं घ गानं संजातम् । तच्छुक दूममानेन, अथापि त्वदपेक्षया दममानेन, गुल्ला गोस्वामिनी महा- त्वमपि दामिनां , ·४२ अनार्कली , साधु! य एष हि गातव्यमासीद्' इति शुद्धामुत्कृष्टा देवी रीति प्रदर्शयितुं स्वयं गास्पते। अक.- -वीरवर! तव स्नेहे च बुद्धी चाप्युभयोजागरूकयोः। कि भविष्यति दुस्साधमपि क्लिटे क्रिमाविधी ॥२॥ (ततः प्रविशति मानसिंहः सह नूतनेन संगीतविदुपा)) सलीम्-(मानसिंह प्रति) एहि भाव ! अक.-एहि राजकुमार मानसिंह ! किं वा कार्य त्वामनान- यत्यय? तान.-महाराज! एतदेष निवेदमितुमुन्मुखोऽस्ति । संगीताचार्यः नूतनः प्राप्तः स कर्णाटकः पुण्डरीकविट्ठल- नामा। अनेन 'रागमञ्जरी' नाम गीतशास्तप्रतिपादको ग्रन्थो विरचितः। पुण्डरीकविट्ठल:-माधवसिंह-मानसिंहनामभ्याम् अङ्कितश्च । अक.-(मानसिंह प्रति) जयपुरास्थानेऽध वर्ततेऽसौ? मानसिंहः-आम् महाराज ! इतः पूर्व खान्देश-अधिपतेः बुर्हन्खानस्य सदसि आसीत्। वि.. .-तत 'सद्रागमञ्जरी'ति ग्रन्थ व्यरचयम् । अक.-अपि गेम एव भवतोऽधिकारः, उत नृत्ते च? पु. वि.-जानन्नपि महाराजः पृच्छति। 'गीतं वाचं च नृत्तं ध त्रयं संगीतमुच्यते' इति हि संगीतशब्दार्थः । -नृत्तमप्यधिकृत्य कोऽपि ग्रन्थः कृतः? अथवाघ क्रियते, कर्तुमिप्यते वा? पु. वि.-'अकबरनृपरुच्यर्थ' 'नर्तननिर्णयं' अन्य निर्मिमित्सुरस्मि। - अक.- नाम ·द्वितीयोऽङ्कः ४३ अक.-वीरवर, अन हिन्दुस्थाने पद् यथा च गीयते, तदेव तथैव च गीयते दक्षिणापथेऽपि । चीरवर:-बाढम् । एतदेव तत्रापि गीयते। एकमेवोभयोर्मूलभूत शास्तम्। अक.-कालेन कोऽपि भेद आगत एतयोः प्रदेशयोः गान- शैल्याम्? वीरवर:-पया वा एकस्याः संस्कृतमातुरेव प्रसूता उत्तरा- पथीना भाषाः परस्परं भियन्ते रूपभेदैः, तथैव एकस्माद् भरतादिमूलशास्त्रादेव उभयमपि गानमुत्पन्नम् । अक.-अद्य तु कीदृशी भेद आयात एतयोः? वीरवर:-ननु तानसेनविटलाभ्यामेप प्रश्नो व्याख्येयः। तान.-भेद आभासतः, नाममालविश्रान्तश्च । कि वा मन्यते शास्त्रपारदृश्वा विट्ठलः? पु.वि.-पचप्यहं कांटेषु प्रसूतः अद्य कतिचिद्वर्षान् तत्र तत्र उत्तरापथ एव सञ्चरामि । प्रयम कर्णाटमार्गे विदुषा सता मया, अधुना हिन्दुस्थानीयं गीतं सम्यगभीक्ष्णं च अप्रावि अभ्यस्तं च । शास्त्रपरिशीलनेन च विषय एप विचारितः। मम तु भाति भेद एतयोरेवं वर्तत इति । गमकभेदेषु केचनात उपयुज्यन्ते, अपरे दक्षिणस्यां दिशि । रागनामसु परस्परमामोहः सञ्जातः। रागस्वरूपे च न तावानल नियमः, कस्यापि महतो गायकस्य विपमे स्वातन्ल्यस्य अवसरोजानुमतः, ऐन केचिदागेषु ततद्गुरुशिष्य- संप्रदायेषु मिथो भेदो दृश्यते । तानसेनवत् नायकभूतगाय. कोपज्ञं च प्रयन्ते एकस्यापि रागस्म भिन्नतया उल्लिख्य. माना अवान्तररूपभेदाः । के के रागाः कस्मिन् कस्मिन् दिवसभागे गातव्या इत्मपि अल उत्तरापथे यथा निममः अनुनियते, न तथा दक्षिणापथे। रागाणां वर्गीकरणे, ·४४ अनार्कली - आलापपद्धत्याम्, अन्यस्मिन्नपि एतादृशे लघीयसि विषये, भेदो भाति, न त्वाधारभूतेषु शास्त्रतरवेषु । अक.-नर्तनविपये? पु. वि.-एपेव कथा तलापि। भरतनन्दिकेश्वरादय एव उभ- यमार्गयोरपि मूलाचार्याः। उभयमपि भावरागतालरूपे समान एव आधारे प्रतिष्ठितम्। किन्तु नर्तनप्रबन्धानां स्वरूपे, अभिनयप्रदर्शनपद्धत्यां तथा लयवैचित्यप्रदर्श- नार्थ कल्पितेषु हस्तपादविन्यास-पादताडनादिषु काल- क्रमेण कश्चन रीतिभेदः संजातः। अक.-तानसेन, वीरवर! ज्ञातं भवद्भधामन्तःपुरे मया शैशवादेव आदाय अभिवर्धिता 'नादिरा' इति मम प्रेमविशेषपानभूता, पालभूता गीतनाटययोः, अतीव चतुरा परिचारिका उभौ-नामतः श्रुता। अक.-आगामिन्मां संगीतगोष्ठयां यदेपा प्रदर्शयिष्यति, तन्नृत्त पुण्डरीकविलेन शिक्षितं किमपि नूतनं कर्णाटमार्गादुपात्तं भवतु । मानसिंह ! ननु तुभ्यमपि तादृशमायोजनं रोचते? मान.-रोचते इति किं वक्तव्यम् ? यथाध्यात्मभूमौ भिन्न- भिन्नमार्गाणां समन्वयो मृग्यते महाराजेन, तथा कला- प्रपञ्चेऽपीति मन्ये। विट्ठल! प्रयतस्व, विजयस्व च । पु.वि.-महाराज! स्वल्प एव कालोनूतनोमार्गश्च शिक्षमितव्यः। अक.-आचार्य! यदि पालमुत्तमगुणं स्यात् तदा शिक्षा व्याजभूतैव। कथं वा मन्यते वीरवरः? उद्भिद्यते यथा पुष्पं स्स्यायते सौरभं यथा । तथा काले व्यनक्त्येव सौभाग्यं वासना-ऋतुः ॥३॥ ॥निष्क्रान्ताः सर्वे ।। ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥ ।

·१
॥
प्रथमा-
॥ अथ तृतीयोऽङ्कः॥
(अन्तःपुरैकदेश:-संमिलितः परिचारिणीवर्ग:)
प्रयमा-(अपरां वीक्ष्य) हला! किं दृश्यते त्वया नादिरायां
नूतनो यौवनोद्भेदः!
द्वितीया-आम्।
मुग्ध लोल्प सकलवनितालालनोत्कं गतं तत्
धत्ते तन्वी नतमुखमियं मन्दविन्यासमझिम् ।
जामदावोल्लुलितनमनप्रान्तमई मुहुः स्वं
पश्यत्युघच्छ्वसितविचलग्जृम्भिवक्षोऽशुकेयम् ।।
-(नादिराहस्ते कामपि कुसुमकलिकां वीक्ष्य) हला !
किमिमं तव हस्ते अनार्कली?
अपरा-आम, सत्यम्। अहो समुत्फुल्लसुषमा अनार्कल्येयं
नादिरा!
नादिरा-अब किमिति मुहुर्मुहुः सर्वा अपि मूर्य मामेव
निध्यायथ ! नास्ति अपर उघोगो भवतीनाम् !
प्रथमा-मुग्धे ! मृषा कोपेन वर्धमस एष अस्माकं वाघम् ।
नेयमुपमा केवलम्, यदिमास्त्वाम् अनार्कलीति आयन्ति।
अथवा कुतस्तस्मा अपि कलिकायास्तव लक्ष्मी:! (अपरां
वीक्ष्य) अपि अभिज्ञासि हस्तरेखानुवाचनकलायाम् ।
अपरिचारिणीजनोचितेयम् अस्याः लक्ष्मीः।
अपरा-तथ्य मन्त्रितं त्वमा।
नादिरा-(सपरिहासाोपम्) आम्, इयमनार्कली कोणाला
काचित्, पुवराजस्म चूडामा भविष्यति !

·४६ अनार्कली द्वितीया-कुतो नैवम् ? अर्हत्मेवेयं कलिका मुवराजेनाघ्रातुम् । प्रथमा-अमि, अलमुत्प्रेक्षामिः। अनार्! सन्त्विमा:, इहागच्छ, हस्तमुपनय। रेखाभ्य एव व्यक्ती- भविष्पन्ति सर्वाणि। (इति अनास्तमालम्ब्य) अहो पल्लवपेशलं रेखाजालितं पाणितलम् ! (किञ्चिन्निरूप्य, सहसा सख्यो विलोक्य) हला! युवामपि मया सह नमस्कुरुत अस्यै भविष्यद्भट्टिन्यै ! अनार् -आरम्भ एव प्रकृति दर्शयत यूयम् ! अलमतिको, लाहलेन। या कापि शृणुपाद् एतमुन्मादं वः। अपरा-कुल, अनार ! पश्यामस्ते भाग्यरेखाम् । (इति तस्या हस्तं गृह्णाति ।) अयि, किमेतदङ्गुलीयकं ते हस्ते ! अनार-(निःश्वस्प) अस्त्पतदन्तरण विपादमिनी कया। बालये केनापि भाग्यकयकेन हिन्दुसाधुना 'अहं महती लक्ष्मी लप्स्पे, तथापि दारुणं देवं न सहिष्पते' इत्यादिष्टम् । ततः तस्म सापोरनुग्रहेण मम माला (इति निःश्वस्य) इदं रक्षेति आमुक्तं मम अाल्पविमुक्तं मित्रम् । (इति चिन्ताकुलं तत्पश्यति ।) अपरा-हन्त सौभाग्यवति ! प्रतिहतममङ्गलम्। अस्त्वविहता प्रयमादिष्टा महती ते लक्ष्मीः। सर्वथा अस्माकं त्वन्न्यस्त- शुभप्रेम्गामाशंसनेः सुमङ्गला विजयस्व ! अनार, अलम- श्रुणा। (इति तामालिङ्गय अश्रु प्रमृज्य) किमप्यस्ति पत् चिन्त्यते? महाराजस्त्वयि पितेव नूनं श्लिष्यति । ध्रुवमेतादृश्याकृतिः कल्याणाय कल्पते। अमि, अनार, इतः पश्य, कुरु किञ्चिद्गानम्।

·गृतीयोsg
४७
(रमसात् प्रविशति राणपुरुषः कश्चन।)
राजपुरुष:-अस्त्यल नादिरा? नादिरा! महाराजस्त्यामनु-
स्मारमति सन्निहित-संगीतकाम् । 'पल्लववत् प्रथमयमो.
रमणीयासि! मनोहर प्रथमरसमद्धं यस्तु किमपि
नृत्तगीत: प्रदर्शमितुं परिघपस्समाधीयताम्' इति ।
(निष्क्रान्तः)
प्रथमा-(साहादम) स्याने खलु निमगिं कलाप्रियस्स्निाति
महाराणः। अमि मृगानित! भृगुमः किञ्चित् ।
गास्मसि! किमाज्ञां श्रुत्या हरिणपोतक इय तरली-
भवति?
अनार्-(सवितर्कम्) हरिण इति उद्बोधिताऽस्मि। (परितः
पश्यन्ती) कुतो मदीयः प्रियको मृगः। तिछत पम् !
आगमिष्यामि।
(इति रभसान् निष्क्रान्ता)।
द्वितीया-किमत प्रमाप्रतेऽस्मामिः। भट्टिनी सर्वानः आहपेत् ।
कि तत्
आगच्उत।
(सर्वा निष्क्रान्ताः।)
॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥
.

·मेघालोक एव ॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः॥ (युवराजप्रासादे उद्यानकदेशः, प्रविशति युवराजस्सलीम् ।) सलीम् (उत्सुकालस संचरन्) उद्धा पृथिवी वलत्यभि मरुत् तत्सौरभामेदुरः लम्बामाकणिकामणि:तिलकयत्यय दलस्पाभितः। निःश्वासरभिधूप्म मानसमसौ मेघो गतो धौतताम् उन्मुक्तेन्दुकरैस्सुदुस्सहदशां नेतुं मदीयोत्कताम् ॥१॥ किमिति अति नामाघ श्लिष्यति मे हृदयम् अस्मिन्नु- घाने प्रत्यमलघुवर्षविशेषितसौभाग्ये? उन्मनायितोऽभवम् । परिचितापि एषा वनिका किमद्य अकाण्डे मे पैतन्यं स्पृशति, तरलयति ! (परितः पश्यन्) अहो अस्याः कम्रता मदीया वृत्तिरनुसरति! पीतामृष्टमिदं मदीयहृदयं सञ्चारचन्द्राश्मवत् हष्टं वृक्षवदेतदङ्गमखिलं, फुल्लं मनः पुष्पवत् । स्पन्दे लध्वलसं विमुक्तवपुषा गन्धानिलोऽयं यथा मच्चित्तोपरि कौमुदीव सुभगा काप्युत्कता लम्यते ॥२॥ सत्ममन शान्तोदारशोभना कापि सन्निहिता लक्ष्मीः मा मामुद्धाटितभावपूरं तरङ्गपति । (नेपथ्ये) प्रियक, प्रियक! सलीम्-(साश्चर्पहर्षम्) क एप स्यरः।

·মমুখী ४९ (किञ्चिदिव पर्मालोच्य) मन्दानिलेन मम वाहित एप कोऽप- मुझेववन्मम हदन्तमनोरथस्य । दूरादुपेत्य पुलकीकुरतेऽखिलाङ्ग- माविश्य मानसमहो तरलीकरोति ॥३॥ (पुनश्च नेपथ्ये) प्रियक, क्वासि? क्वासि! सलीम्-(सवितर्कम्) किमिदं संबोधनम्। वल्गुप्वनिरयं नूनं कस्याश्चन ललनामा:। तन्वी स्निग्या स्वरव्यक्तिरिमं रभसशोमना। अन्तस्संभवदव्यक्तभावानां व्यक्तिरेव मे ॥४॥ भवतु, एतत्संपुष्पितगुल्मान्तरितो वीक्षे। (तथा करोति।) (ततः प्रविशति अनार्कली [नादिरा]) अनार्-प्रियक! क्वासि? आमाहि, आयाहि । (इति निःश्वस्य प्रान्ता तद्गुल्मनिकटे तिष्ठति। वेक्षितकैन गुल्मस्थं पुष्पगुच्छ प्रति प्रसारयति करम् । सली गुच्छमेकमुच्चित्य तत्पाणिपुटाभिमुखं वितरति ।) अनार्-(मृगपोतकमनसैव गुच्छमादाम तान्तोत्सुकं जिघ्रन्ती) कुतो नु खलु अनेन भपलहरिणेन गतं स्यात् ? अप्यवैव कुहचन लीलमा गुल्मे अन्तर्हित्तस्यात् ? (इति परिवृत्य पश्यन्ती) किदिव प्रियक! त्वन्मृगमया ताम्यत्वेष मे पादः! सलीम्-(सद्यो बहिरागत्य) एषोऽस्मि ते प्रियकः। (अनार् सकम्पस्विन्नगाना मूकं साश्चर्य घ अघोगुखं तिष्ठति ।) अन- 1553-4 ·५० अनार्कली , . सलीम्-सुन्दरि! सत्यं तान्तस्ते पादपल्लवः प्रियकमृगयया । कि संभावयत्वेष तं भाग्यवान् जनः ! अनार-(आत्मगतम्)सत्यं प्रियक एवायं मे यदि युवराजस्स्यात्। सलीम्-अमि, उत्कूलितमदीयमनोभावपूरे, का त्वम् । अनार्-(धर्यमालम्ब्य) भवन्तमजानन्ती न वेधि संबोधन- समुदाचारम्। सलीम्-अलमलं समुदाचारविडम्बनेः। वविहे ततोऽपि सन्निकृष्टायां भूम्याम् । (इत्युपसरति ।) अनार्-(किञ्चिदपसृत्य) अयं महाराजहिन्दुस्नुषाया अन्त:- पुरपरिचारिणीवर्गेषु कोऽपि जनः। सलीम्-(साश्चर्यम्) कथम् ! अनार्-चिरादेव पितृभ्यां विमुक्ता बाल्यादेव महाराजप्रेम्णा वर्धितास्मि। सलीम्-अथ किन्नाम्नी त्वम् ? अनार्-नादिरेति मां चिराय शुद्धान्ते व्यवहरन्ति । सलीम्- नादिरा मदिरा नूनं मादिनी मनसो मम । सत्यमेतावदप्राप्तपाकं त्वं पुण्यमेव मे ॥५॥ अनार-अज्ञातजनेनात एकान्ते एतस्मिन्काले राजगृहोघाने अनुचितं बिलंदन किकरजनस्म । सलीम्-तत्कुतस्त्वमल? अनार्-(सहसा स्मृत्वेव) सम्यगुद्रोधिताऽस्मि । मदीयः प्रियो मृगः कुतोऽपि पलायितः। तन्मृगयया इतस्ततो भ्रमामि । सलीम्-अहमपि काममि हरिणीमेव मृगयामि ।

·चतुर्थोऽङ्कः ५१ अनार्-(सलज्जाघोमुखं भवति ।) सलीम्-सुन्दरि! त्वां प्रत्येव मामभिसारयन्त्यसी कादम्बिनी आजगाम, अवरोधे अन्यत्रापि मां विमुखं परनासंस्तुता- भिनवे कुत्रचिदुत्कयन्ती। त्वामोवासन्नगतां निवेदयितुं मन्येऽयं निशामुखगन्धवाहविटः संकेतभूगिमिमां संमृष्ट- ज्योत्स्नादुकूलितफुल्लांघ्रिपां वनिकामानिनाय । अद्य व्यज्यते विशदं सुखिनोऽपि मे स्वान्तं किन्निमित्तमभज- दकाण्डे शोकसन्दिग्धशून्यतामिति । अनार्-कं पुनरेनं मनोहरं मधुरालापमवगच्छामि ? सलीम्-(सहर्षम्) अपि उन्मादमिति! युवराजोऽस्मि, त्वदीयो दासः। त्वद्भट्टिनीभप्पिस्मि, तवैवाद्यप्रभृति प्रेयान् । अनार-(हृष्यति, सहसा सभयनिराशं शोचन्ती तिष्ठति।) सलीम्- आताम्रकोमलकपोलयुगं प्रफुल्ल- नेलं स्फुरद्रदपुटोल्लसदुत्स्मितत्रि कान्ते ! कथं तव मुखाम्बुजमेतदद्य सद्यो जगाम भयविह्लपाण्डिमानम् ॥६॥ अमि भीरु, अलम् आशंकाभिः । चण्डी भट्टिनी। गृहाश्च (इति चिबुकं गृहीत्वा उन्नमयति मुखम् ।) अनार् -(सविषादम्) कथमस्माकं भवतः सन्निधाने प्राप्तिः? दूरे तु पुनर्दुष्टमनोरथस्य ! उग्रचर्मणः अकबरमहीपतेः। बहुगहरव्यवहारविषमा अन्तःपुरकथाः। अध लावा भवन्तं, किं मोदताम्, उत दुर्ग मनोरथपथं निमाय सीदतु मदीयमल्पदिष्टं परिचारि- काहृदयम् ·अनाकली (इति सवाप्पावनम्रमुखी तिष्ठति ।) सलीम्-प्रेयसि! अलं दुःखेन । पर्मस्तनेसासुमा बाष्पाधौतानना त्वमियम् । निःश्वसती पृथिवीवद् वर्षान्ते तन्वि शोभसे कामम् ॥७॥ चाले ! आकररत्नमिव उचितसुवर्णसंयोगं विना एताय- त्कालमज्ञातवासेन अकृतार्या बलवत्पीडमसि मे मनः। अच त्वामासाद्य निवृत्तं मे हदयं सर्वेभ्योऽपि विधोप- कम्मो विषमेभ्यः। कथम् इमामनार्कलीमुपेत्य परल भ्रमतु मापः? पुष्पेषु मे पलाशः, यकुलः, चम्पकरम प्रियाः, तु इयमनार्कलिकप प्रेठा गाता । पाले भारती. गरम आपरम तुला नास्तीति मे मतिः, अपतु अनार- पालीव पादुतमं मन्ये । (इति पारिगदुमान अनालिकामेकामादित्सति ; किन्तु कष्टकेन विद्धाश्गुलियति ।) अनार-(आरममा विधुती) कयं त्वमपि मां परिहससि। सलीम्-त्यमपीति! अनार-अपरो कपांपग गमि पराम्नां प्रमाणनानामेष ir artri'fcrri TITIRIZOTT: 1 37 ·५३ चतुर्थोऽद्धः (सलीम् मन्दं विमुञ्चति ; निष्कामति अनार्कली।) सलीम्-(तामेव पश्यन्) कर्माभियोगचटुला धनभावालसाञ्चिता। अहो पदन्यासरीतिवैदग्धीय लमश्रिता ॥९॥ हन्त ! सर्वाङ्गानवद्यमिदं रूपम्। सपालमेव प्रास्फुरन्मे चक्षुः, अवधीरितमपि मया, प्रथममुधानप्रवेशे । औत्सुक्यमेव कि मे वपुरिदमासाध राजति स्मा। किन्नु विहाय विहायश्शयनं ज्योत्स्नेयमवनि- मवतीर्णा ॥१०॥ कथमद्य विकसितमपि फलिष्यति मे दिष्टम् ? कथमेतादृशीं भाग्यलकमी प्राप्य अद्य अवरोधे वा, मिहिरुन्निसामुखे वा तृप्यतु मदीयं मनः? (कण्टकविद्धामङ्गुलिं पुनः पश्यन्) किन्तु विघ्ननिहतमिव पन्थानमालोकये। सत्यमनामुखे कापि विधादरेखा विभाति । (किञ्चिन्निध्याय) सापि पुष्णात्येव मुखाब्जस्य किमपि शान्तोदारं सौभाग्यम्। कि जन्मान्तरवासनेति वचनैः, सौन्दर्यमेवंविधं कं वा न प्रयमेक्षणेऽपि जडमप्याकृष्य संमोहयेत् । तां भृत्यां सृजतः, चिरान्मम दृशोस्तां गूहमानस्य वा दृष्टायामपि दुर्गमा विदधतो धिक् क्रौर्यमेतद्विधेः ॥११॥ (इति निष्क्रान्तः।) ॥ इति चतुर्थोऽङ्कः ॥ अस्याः ·॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति सलीमस्य वल्लभः रहिम् खान् नामा।) रहिम्-धिक् धर्मम् ! घिग् एनं भीरकं महाराजम् ! किमत्र स्वदेशमुजिझत्वा धर्मानुसरणार्थ मोक्षार्थं च भारतभूमिमिमां वयमागताः? भोगदारिद्रयेण शुष्मति मे स्वान्तम् । लुण्ठनकण्डूमें हस्त एव सादमायाति। अहो किमद्य करवाणि? (नेपथ्ये) अहमद्य ते करणीयं बोधयामि । (श्रुत्वा) अये, कोऽयं स्वरो विषादतप्ते मयि आनन्दवर्षः पुलकानि तनोति? (प्रविशति इस्मद्वीगम् ; विलोक्य) इयं सा युवराजहिन्दुभार्यामा अन्तचरी मिहिरून्निसा- माता इस्मदीगम् गन्धद्रव्यरचनाचतुरा, सामान्यतस्सर्व- चतुरा, मां प्रत्यैव समायाति । (प्रविश्य) इस्मदीगम्-रहिम् खान् ! रहिम्-आ:, इस्मद्वीगम् ! भगिनि, स्वागतम्, अस्तु नः सिद्धिः। इ.बी.-रहिम् ! अस्त्येव सिद्धिः, यदि मदीयं मन्तमनुसरसि । निर्धेदसहधरी आवाम् । उभयोरप्यावयोः अभंलिहा मनोरथाः। परस्परोपकारिणी भूत्वा साधयायः ।

·कयाचन पञ्चमोऽg: ५५ रहिम्-भवति! कि प्रपञ्च्यते! ६. बी.-ननु राजकुमारस्य निकटगतोऽसि। न त्वम् एकाकी संप्रतितनराज्योपक्रोशने । कि भणसि? शोभनोऽसौ मुवराजस्सलीम् स्वैरोपभोगप्रकृतिः। नीतिरिति धर्म इति तदा तदा महाराजेन निरुद्धप्रसरो युवराजः पितरि समुत्पन्नकोपो वर्तते। तच्छक्योपजापोऽयं कुमारः। तस्मिंश्च समारोपिते सिंहासनं, त्वं कोशाध्यक्षः, अहमेषा अवरोधमहेश्वरी। रहिम्-भवति, सुठु मन्त्रितं भवत्या। सुप्रयोगोऽयमावाभ्याम् । इयं ते मन्त्रशक्तिः कार्यनिर्वाहऽप्यकुण्ठिता ममोप- काराम आस्ताम्। ममापि न रोचते यदसी युवराजो महाराजेन नीतिमालचक्षुषा हिन्दुस्त्रिया विवाहितः। आस्ते च ते जगन्मोहिनी पुत्री यामहमस्य सलीम्-प्रभोः महिपीपदे समारोपितां दिदृक्षामि। प्रकृत्यैव ललितोऽयं चपलश्च । इ. बी.-तदेतदेव ममाल उधोगकारणम् । तदर्थमेव, युवराज मदुहितुः सौन्दर्येण प्रलोभयितुमेव आ अन्तःपुरप्रवेशाद् उपायं मृगममाणा, अद्य प्रतिरात्रि पानीयाद्युपहारोपहरण- व्यापारमस्यै कथंचित्समपादयम् । अस्मिन् व्यापार एव मया 'अत्तर' इति नूतनः पुष्पगन्धद्रव्यविशेष उत्पादितः। पश्य! (इति तन्व्याः कुप्पाः तमगुल्या किञ्चिदादाय तन्नासि. कानिकटे प्रदर्शयति। स च तमाघ्राम साहादम्) रहिम्-सत्यं चतुरा भवती तत्तत्कल्पने। किन्नामायं गन्धः। इ.बी.-कथं वा त्वं मन्यसे? रहिम्-जोत्प्रेक्षितुं शक्नोमि भवत्या मेधाम् । भवत्येव कथयतु । इ. बी.-'अत्तर् जहाङ्गिर' इति कुमारनामेव अस्य दत्वा पुत्रीहस्तेन तद्धस्तं प्रेषयम् ।

·५६ अनार्कली रहिम्-साधु, साधु। पण्डिता भवती घटनासु। महच्चातुर्य- माविष्कृतं भवत्या। मिहिरुन्निसावशस्सली भवेदिति नास्त्याल संदेहावसरः। तथापि कष्ट एव स्यादयं विषयः । पश्य, कुमारस्य हिन्दुभार्या तु अनन्यसाधारणी लक्ष्मी बिभर्ति । अपरोऽयमस्यां भारतस्त्रीजनानुरूपः अन्यत अदृश्यो गुणः सौजन्यं नाम। तत्कथं नाम बलवन्न रज्यत्वस्यां कुमार, कथं नाम स तिरस्करिष्यत्येनाम् । इ. बी.अत एव सुकरोऽयमावयोः प्रयोगः। यदेषा हिन्दुयोषा अवधीरितापि गुणमेव बहुमन्यमाना भर्तृचरितमविचार- यन्ती न नः तिबध्नीयात् कर्ममार्गम्। स्वस्त्यस्तु, अवहितः साधय सर्वम् । पुनः पश्यावः । (इति इस्मद्वीगं निष्क्रान्ता।) रहिम्-इयमेषा न केवलं गन्धपेपिणी, अपि च समर्था कार्य- पेषिणी च महते उपकाराय मेऽद्य। जाने, न तावत् भक्त्या वर्तते कुमारी महाराज इति। आविष्करोति च मा प्रियसुहृदे, तदा तदा पितरि वैरस्यम्। अहो सिद्धिर्वृणुते माम् ! सलीप्रमौ राजपदे प्रतिष्ठिते तदास्य मे तत्परमोपकारिणः। अहो स्थितिः! कि किमहो न भुक्तये भवेन्मम श्रीः, सफला जनिर्मम ॥१॥ (इत्यानन्देन पूर्णमानो निष्क्रान्तः।) (इति विष्कम्भकः।) (ततः प्रविशति संम्रान्ता इस्मद्वीगम् ।) इस्मबीगम्-धिक्, प्रमादः प्रमादः! अचैव कः को मनोरथो नोपलालितो ममा रहिखानेन सह ! सर्वमेय भग्नमय ! एनामन्तःपुरे परमप्रेम्णा नारीभिरखिलाभिरपि, तया ·'अनार्कली, पञ्चमोऽङ्कः च युवराजपल्या भट्टिन्या लालघमानां, 'काप्पसौ परिचारिका प्रमुग्मतपस्विनी' इति अवधीरयन्त्या मया महान्प्रमादः कृतः । इदं चाधव मे स्फुरति। कुतोऽस्यां भट्टिन्या एवंगता प्रीतिः! कुतोऽयं तस्यापि महाराजस्य तस्मामीदृशं वात्सल्यम् । यदा पुनः श्रुतं तया नर्तक्या अनार्कल्या आगामिनि नृत्तीत्सवे नर्ति- तव्यमिति महाराजस्य,महत्युत्कण्ठा' इति, तदा नालो- कितेयमन्तःपुरे, वर्धमानप्राधान्या, 'कोऽयं सेवाजनो मया सह संघर्षाय' इत्युदासीनया मया। अब भट्टिन्मा युवराजस्य यथापूर्व मदीयदुहितहस्तेन प्रतिरात्रि क्षीरपानादि प्रेपयन्त्या, कुत: अकाण्डे अनार्कली तद्वमापार नियोजिता ? धिक, धिक् ताः सखीमुखाच्छुताः अनार्कलीप्रशंसावाच ! अनार्कली'ति नाहानमपि अनुसन्दधत्या महान् मे हृदयदाहोऽध जृम्भते। (किमपि ध्यात्वा) इयं उद्भिनमानयौवनश्रीः, इतस्ततश्च सञ्चरन्ती, श्वोऽपि बहिर्तृत्ते विलसन्ती पुवराजस्म दृष्टिपथमवश्यं गच्छेत्, मदीमायाः पुतिकाया: प्रतिद्वन्द्विनी, प्रतिवन्धिनी भवेदेव । (नेपथ्ये नूपुरशब्दः) (सावधानं श्रुत्वा) पदभूषाशिजितमिदं स्त्रियमागच्छन्ती निवेदयति । (निरूप्प) हन्त ! इसमनार्कली आमाति सलीमशमनगृहाभिमुखी तदीयपानाद्युपहरन्ती । अन्नाहितर भूनकर निरूपमिष्यामि सर्वम् । इति तिरोभवति।) (प्रविशति मथानिर्दिष्टा अनार्कली।) अनार्-अये दुष्टहृदय ! दुराशया किमेवं मां व्यथयसि! कुतरसेवकजनस्य एतद्भाग्यम् ! सत्यं बलवदेव मयि रज्यति सलीम्। तमनुबद्धभावावर्जितमपाङ्गं तदीयमनु- भाव्य अनुभाष्य मुहुर्मुहुः रोमाञ्स्वेदेश्च स्तम्घाटी चपलस्य अत ·१८ अनार्कली । निर्निद्रम् अनयं निशाम्, दिवा च कार्येषु स्खलामि। तमेतं कर्मण्यसमाधि मयि न्यस्तेन निसर्गप्रेम्णा न पश्यति भट्टिनी। हन्त कियती तस्या मयि प्रीतिः? कियदुपक्रियतेऽद्य तया, मां पानाधैः सलीम्-सकाशं प्रेषयन्त्या। अहो घिङ्, मां कृतघ्नीम् ! सदाचारक्रूर- स्यास्य महाराजस्म, अस्या वार्तामा गन्धस्याप्युपलंभे, कि स्यान्मे तपस्विजीवितस्य? अस्त्यन्यदपि अन महते विघ्नाय। बोधयन्ति मां सख्यः--मयि अकारणमत्यन्त- मीालुं मिहिरुन्निसां, तदीयां जरन्मातरं च विशेषतः। युवराजान्तिकं पूर्वमिव मिहिरुन्निसाम् अप्रेष्य, मां तदीय- व्यापार न्ययोजयदित्येतेन, वर्तमानात् बहुमानात् च्युति- मात्मनः पश्यन्ती, असूयत एवैषा। (किञ्चित्तूष्णी स्थित्वा) भवतु, (परावृत्य पश्यन्ती) एतत्पुरो वर्तते मनोहरं मत्प्रिमवेश्म। अहो अद्य संपदियं, यत्कान्तं पुनरपि द्रष्टुं प्राप्तावसरास्मि । (इति निष्क्रामति।) (प्रकटमागत्य) इ. मी. किं किम् । 'पुनरपि द्रष्टुम् ! किमिदं सत्यं यदेतया मुग्धया प्रलपितम्। अप्यासीदेतस्या हतायाः चपलेन तेन सह पूर्वमेव संगमः। किन्नामेदं, यदेतावता कालेन निष्ठितप्रायमेव स्वस्यामावेदमतीयं युवराजम् ! अहो पुरयाणां प्रेम! वञ्चितैव केवलं मदीया तनूजा। किमिदं सर्व मृपा यद् मुवराजः मम पुलिकाया: विलासवा- गुरामां गृह्मत एव, मम पुक्तिधागुरामा अहणं प्रास्मत एवेति निर्णीतबुद्धिरहमेतावत्कालमासम्। घिद मां मनोराज्ये प्रमाचन्तीम् ! (चिन्तयित्वा) अथषा, कि ममापि निर्वेदः? अपि मुग्धे, कि मामप्यतीत्य काचित् वर्धते ? गच्छ शयनागारं मुवराजस्य। एपास्मि सर्व निगूढ़ विज्ञाम तवोत्सादाय स्थापनासूलं गृहती, प्रस्तीमि ·अकबर- पञ्चमोऽक्ष तव दारुणोपसंहारं नाटकायोगम्। (पुनश्चिन्ताविष्टा) एष अनार्कली-युवराजयोः रागवृत्तान्तः प्रकटमुद्धा- टनीमः, भवतव्यश्च मट्टिनीसाहाय्मेन। (सचिन्तम्) अथवा न निवेदयिष्यामि भट्टिन्मे। श्रुत्वापि भर्तुरविनयं, दृष्ट्वापि सपत्नी, स्वोल्लनं सहमानाः, क्लेशमेव धर्म मन्वाना इमा भारतीयाः सहधर्मचारियः । महाराजो ममाल परमोपकाराय कल्पिष्यते । अतीव धर्मचण्डोऽयं न सहिष्यते तनये, भविष्यति चक्रवर्तिनि परिचारिकागतं कामचापलमीदृशम् । अन्ततस्समुन्मू- लयितव्यः शनुरप्येष तात्कालिकोपकाराय उपयोज्य एव । कण्टकेनेकेन कण्टकान्तरमुद्धृत्य कृते कार्थे उभयमपि प्रक्षिपति प्राज्ञो जनः। (इति निष्क्रान्ता।) ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः॥

·- ॥ अथ षष्ठोऽङ्कः॥ [युवराजप्रासादः। प्रविशति सलीम्] सलीम् हन्त ! प्रदर्य, प्रलोभ्य, अप्रयच्छन्जिमान् विषयान्, मर्मणि प्रहरति, करालं दिष्टम् ! धिगपौरुषं मानुषं जन्म ! शिशव इव खलु वयं विडंब्यामहे । हस्ते करोति कूटेन प्रेम्णासी विषयान् विधिः। क्रूरं प्रहसदास्येन सघ एवाच्छिनत्ति तान् ॥१॥ तामनार्कली तदा उद्याने दृष्ट्वा, ततःप्रभृति अप्रभवन्ना- त्मनः, यतमानोऽपि न पारमामि नियामेकवारमपि वीक्षितुम्। यस्मिश्च संगीतकै, शृणोमि, सा नृत्ताप बहिरेप्यतीति, तदपि श्वःसायमिति कथमुत्सहे तावत्पर्य- न्तमात्मानमन्तर्धस्मरात्स्मराग्नेरभिरक्षितुम् ? अयि हत- विधातः! एतादृशं सौन्दर्य, हेम्नः परमामोदेनेव कलावि- ज्ञानेन योजयता, त्वया नूनं मर्मवेधी विषदिग्धः शरः कल्पितः। अत्यन्तकृच्छ्रेण खलु रक्षितो मया इङ्गितः मदी- यभार्यायाः, पदा सा मत्पुरः अनार्कल्याः संगीतपाण्डि- त्यमत्युक्तिभिः प्रशर्शस । कथं नु खल्वेनामत्युदात्त- शीलामप्राकृतसुषमा भार्यामवधीरयामि? मुक्तं प्रशस्यन्ते धर्मदेवताः अमूरितवध्वः । लिष्यन्ति चन्द्रिकेव क्लिप्टेऽपि न विकुर्वते पत्पी। स्वैरेच्छासाम्राज्याद् धर्मे कष्टं तदिष्टमेवासाम् ॥२॥ मयि स्खलत्यपि अविनयप्रकृती, सत्यमेपा देवी गृहलकमी- रिव राजमाना, न शीलविसंवाद दर्शयिष्यति। तदपि भिड् ·पछोड: કા माम अनरालप्रेमवन्धनामप्पेनां वञ्चयन्तम् । धिक् धिक् पुरुषस्वभावं चापल्यामेव दत्तशरणम् ! मूहूर्तमस्यामपरत कंचित् कालं खलं खेलति मानसं नः। नवं नवं वीक्ष्म समुन्मिषन्तो मनुष्यकामा मधुपोपमा हि॥३॥ (विचिन्त्य) तदेष सर्वेषामप्यस्माकं परोक्षवेदान्तविप्लु- तात्मनाम्, अतीते कष्टे, आगमिष्यति वा पापे अस्त्येव जेतुं पर्याप्ता धर्मचिन्ता। प्रत्यक्षं स्पन्दमाने तु विषये, विषय एव जयति सन्नधैर्मानस्मान्। (परिक्रामन् सचिन्तम्) अपि पुनर्विलोक्येत सा! अशवा कुतस्तादृशो भाग्यव्यतिकरो मे? तचिन्तैव पारणा नः संप्रति धारणाय । बलवान्खल्वस्या अपि मयि भावावेशः। मुग्धं मनोमदनं तस्यास्तदाननमघापि प्रार्थनादीनं मदक्षणः पुरत उल्लसति। कथं विधिवैधेयेन प्रथममेव ममेदं रलं नार्पितम् ? कुतो वा, एवंविधमपि कुसुमं म्लायतु सेवाक्लेशानौचित्मेन कोणेषु! विषमां दारुणामन्तै धिक् देवस्य व्यवस्थितिम् । गुणास्सीदन्ति, मरणं शरणं समभावयोः ॥ ४॥ अयमपरोऽध व्यतिकरः मिहिरुन्निसा नाम । कृतसंके- तानीवाधुना कृच्छ्राणि नः। अग्निमुपर्युपरि प्रध्माय खलु परीक्ष्यतेऽसी मनुष्यः। सेममय क्षीरपानीमारिह आगत्य हताभिः स्वविलासचातुरीभिरचिरान्मां व्यश- यिष्यति। किंचिदिव दत्तप्रत्यया सा भूयोऽपि अनार्कली- निबद्धं मम हृदमगजानती, मामात्मानं च क्लेशयिष्यति। कथं दृष्ट्वापि सुधां, नीरे, क्षीरेऽपि वा रज्यतु चेतः? अनुभवोऽद्य विशदपति अपूर्वोऽयम चर्वितपूर्वो भावः अनार्कलीगतः। देव्यां वा मत्तकाशिन्यां मिहिरुन्निसायां .

·६२ अनार्कली अथवा सास- पा नाभूदेय एतादृशो मनोभायः। दयम् उद्रुष्य संप्रति किधित्, असाक्षात्कारदीर्भाग्मेन पुनरप्यदर्शनमेष्यति प्रेमवासना। भुनयत्येव भोगशेषान्पुरुषः । भुनक्तीति को निश्चयः। करगतम् अप्राप्तापरं ध्ययत एय बहुन । (परिक्रामन्) यातायनमिदं, तया तदा अध्यासितपूर्वमुधानोदेशं नेलमोः प्रथम, सुददिव समाश्वासयति। तडिदिव हृदयं घेगात् हाणमभिताडम क्षणादेव । अपुनःप्राप्त्ये माता भाग्यश्री च नादिरा सा च ॥५॥ आमन्त्य मां भलितुमात्तपदा समुत्क- मावृत्तकोमलगल परिवर्तितान्तम् । मुग्नोत्तरोच्चवपुषा ममदादपाङ्गं किं स्यात्स एव परमो ममि दिष्टशून्ये ॥६॥ (दीर्घ निःश्वस्य) अनार, अनार् ! आमाहि मे हस्ता- भ्यन्तरम् ! (ततः प्रविशति चटुलं परितो वीक्षमाणा सानन्दा अनार्कली।) अनार्-(दीर्घ मुहः निःश्वस्य) अहो मे भाग्यम् ! भवतु, अविज्ञातं मन्दमुपसमि। मामुद्दिश्यवैष मुक्तकण्ठम् उन्मना वर्तते प्रेयान् । (इति मृदु तदीयमन्तिकं उपसृत्य तिष्ठति ।) (सलीम् सनिर्वेदं परिक्रामन् अपश्यन्नेव हस्तेन अनार- हस्तस्थितानि पात्राणि अभिहत्य पातयति ।) (झटिति साश्चर्यस्तिमितं वीक्षमाणः) सलीम्-अनार, अनार् ! कि त्वमेवासि? (तमपाङ्गयन्ती सा तिष्ठति ।) किं सत्यमेव प्रियामुपलब्धवानस्मि? उतेयं उत्कण्ठाकृतैव माया:

·पठोऽङ्कः ६३ अनार्-नहि, सत्यं भट्टिन्या मिहिरुन्निसास्थाने त्वत्सकाशं प्रेपिता अनार्कल्येव । (संभ्रान्ता अधो विलोक्य) कथम् अनवधानया मया तव उपनीतं पानीयमवपातितम् ! सलीम्-सत्यं ब्रवीपि प्रिये! (इत्यंसे एनां गृहीत्वा) सत्यं मिहिरुन्निसास्याने प्राप्तासि । भट्टिन्याः स्थाने चेति ववतुमिच्छामि। अलं नष्टक्षीरचिन्तया। अनार्कलि! तव प्राप्ते फुल्लानार्कलिकाघरे । ओठामृतरसे, कैयं क्षीरासवविडंबना ॥७॥ अनार-आर्यपुत, त्वचिन्तासमाधिलमेषु मध्ये मध्ये प्रादुर्भूम महाराजो मट्टिनी च मां भीषयतः। अपि च विभेमि, पदा प्रभृति सखीभ्योऽभृणवमुत्कटया असहिष्णुतया इस्मबीगं मयि वर्तत इति । अस्मिन् काले, अल विलम्बमानां मां सत्यमन्यथाशदिन्यः शुद्धान्तस्त्रियः परिषदेयुः। अपि च पः कोऽपि यदि मामल त्वया सह वर्तमानां जित्, निवेदयेच्च प्रकाशं, किमापयेत ! सलीम-अपि भीर, प्रिये ! अलमैतैराशंकितैः। निर्मक्षिक नेति कि नोपभुज्यते मधु? आवमोस्सिद्धिविघ्नः स महाराज एव वा भवतु, न हि न प्रभवामि। युवराजोऽयं नान प्रासादै सेवकः। अपि च (तां हस्तैनादाय) सुन्दरि ! , यदेव प्राप्यते कृच्छात्तदेव परमं सुखम् । वियोगविश्नकष्टानि विला, पुष्टी रसस्य का ॥८॥ (इति निष्क्रान्ती) ॥ इति पष्ठोऽङ्कः॥

·॥ अथ सप्तमोऽङ्कः॥
(ततः प्रविशति सलीम्, रहिम् सानेन अनुसृतः।)
सलीम्-रहिम्! अथ किमिति कथयसि ?
रहिम्-स्वामिन् ! बहवोऽल प्रासादे सेनायामुपजापसहाः।
भवता च भूरिकोशदानेन अनुगृह्यमाणस्य मे सेत्स्यत्येव
भेदः सैनिकेषु।
सलीम्-किमिदं प्रस्तूयते।
(इति पथापूर्व उत्सुकमनवहितं च संचरति ।)
रहिम्-ननु मुवराजस्म मनोरथ, एव। युवराजं बहवो वयं
महाराजं द्रष्टुमिच्छामः। अल च अन्तःपुरे गन्धकारिणी
मिहिन्निरुसामाता इस्मद्वीगं निपुणतर-प्रयोगशीला
आनुकूल्येन तवार्थे बद्धकंकणा वर्तते।
सलीम्-(किञ्चिदिव सकोपम्) ननु पृच्छामि, रहिम्, किमिदं
कथ्यत इति?
रहिम्-विषयान्तरसवतहृदय इव युवराजः।
सलीम-सम्पगनुमितं कुशलेन त्वया ।
रहिम्-अलमल्पैरात्मानमायास्य । मनु वर्त्तयामि महती
राज्यतन्त्रकथामधुना।
सलीम्-(सजुगुप्सम्) राजतन्त्रकथा !
अलं सिंहासनारोहसाम्राज्यादिकमन्त्रणः ।
अद्योपक्रियतां मह्यमनार्कल्या अवाप्तये ॥१॥

·सप्तमोऽङ्कः ६५ रहिम्-ननु तदर्थमेवाममारम्भः भवतस्स्वरोपभोगसंपादनाय । स्वतन्त्रे भवति न केवलमेका अनार्कली, शतं तादृश्यः, ततोऽप्यधिकसौन्दर्याश्च सुलभाः । अघ खलु सर्वकर्म- साक्षिणा धर्मनिधुरभाषा ललिते भवति का नाम अनार्कल्पादिचिन्ता? धनमाहत्म हि भूषणानि क्रेतव्यानि। सलीम्-तत्किमिवाद्य त्वया चिकीर्यते ? रहिम्-त्वयैव तावत् चिकीर्षितव्यम् । सलीम्-धिक् त्वां, कथय । अब शीघ्रं गन्तव्यो मया सभा- मण्डपः। रहिम्-(मन्द) कोशः.........। सलीम-भवतु । (इति निष्क्रान्तः।) रहिम्-अहो अखिलभारतचक्रवर्तीभविष्यत: पुरुषस्य सेवक- कुमार्यामावेशः। कि क्रियताम् ! अयं च नः प्रयोगाल- म्बनम् । उपायश्च नस्सिद्धी सा गृप्नुः मुक्तिमती मिहिरू- न्निस्सामाता। युज्यते च तामैव मिहिरुन्निस्सा स्वस्मिन् सिंहासनमारूढे महिषीकर्तुम् । अपि च न मन्यै अना- कलीतः परिहीयते सा सौन्दर्ये । अयवा नान मुक्तिर्मुज्यते। न सौन्दर्य कारणम्। मनोवृत्तिः स्वैरिणी अपर्यनुयोज्या, विशिष्म प्रभूणाम् । परं च युवराजोऽयं महाराजस्म केवलम् औरसः पुन:, आचरणे तु अस्मन्मितं, पर ललितप्रकृतिः । अद्यानुरोद्धव्य एवैषः। तद्यथातथा प्राप्ते राज्मे, अपह- तामां च उपायेन अनार्कल्पाम्, अचिरात् प्रत्यवस्थितः, स्वयमेव मिहिन्निस्सामाम् इतोऽपि रभसतरममिनिवेश प्राप्स्यति। अघ कालानुरोधेन मया कोशं तत आदाय साधमितव्यं कार्यजातम् । (इति निक्रान्तः।) (इति विष्कम्भक 1553.--5 ·६६ अनार्कली (ततः प्रविशत्यनार्कली) अनार-हा! कथं अध प्रभाते अन्तःपुरेण अखिलेनापि मे शरीरं निध्यातम् । कृच्छ् यतमानापि न पारयाम्याभ्यः प्रमदाभ्यो निगूहितुम् अवचोमुखररः उद्घोषितं मदीयं रहोवृत्तान्तम् । क्रूरतरमध प्रातम् िअपाङ्गयामास इस्मद्वीगम् । किं तं प्रियतममनुचिन्त्य हृष्यतु मे हृदयम्, उत विषीदतु, विभेतु वा कोलीनसंभवं श्रुत्वा । नारत्यत्र विश्वास्यः कोऽपि परमो मित्रजनः, पेन विभजामि दौर्मनस्यं मे। (सचिन्तम्) हन्त ! किमेतादृशभागधेयानि ममापि सन्ति! किमेतदेकदोपनतं भोगसाम्राज्य पुनरपि मे संभ- विष्यति । कथयत्यसो प्रेयान्-'निभृतप्रयोगिभिः मित्रैः महाराजमवरोप्य स्वयं सिंहासनमारोढुं प्रयत्नवानस्मि, अचिरात्वां महिषी मे करिष्यामीति । अहो अतिधावनं मनोरथयानाम् ! अहो गन्धर्वनगरस्वप्नामितानि! (पुनश्चिन्तयित्वा) हन्त, अपकारिपुक्रूरः खलु महाराजः श्रूयते। कुतोऽस्म में प्रियस्य स्वसीगुण्पमित्रीकृतसकल- लोके महीपती सिद्धयाशंसा! कथं नाम अस्मिन्नपि महाराजे कोऽपि विरज्यतु । मय्यपि सेवकजने मदी- मनृत्तगीतव्याजेन असाधारणं प्रेम बिभर्ति। अथ यदि मामपि पुत्रपक्षगताम् आशङ्केत, ततः का मे गतिः! (ततः प्रविशति सङ्गीताचार्य: पुण्डरीकविट्ठलः।) पुण्डरीकविटुल:-परम्परागतविशुद्धविद्योऽस्मि, लब्धप्रतिष्ठोऽस्मि म लक्ष्यलक्षणयोः गीतनाटयमोश्च । कर्णाटकसंप्रदायकुतूह- लिना महाराजेन कृतसमादरोऽस्मीति बहवोऽल राज- सदसि उत्तरापथीय - पारसीकादि - संप्रदायानुसारिण: कलाकाराः ईष्पपिहतसदस्तुरासियाः पौरोभाग्मेन मे न्यवकारमापादयितुमवसरमुत्पश्यन्तो वर्तन्ते । अब इदं- , ·- सप्तमोs: ६७ प्रयमतया महाराजस्म पुरतः ममा प्रयोगः प्रदर्शमितव्यः प्रयोगप्रधाना च नो विद्या, ततो गरीयसोऽपि गुरोर्गौरवं प्रयोक्तृशिष्यगुणाधीनं भवति । तत् प्रयोगात् पूर्वमेव अनार्कली दृष्ट्वा सर्व चतुरनं वर्तते वा इति द्रक्ष्यामि। (परिक्रम्य) इयं सा शिष्या! कथमद्यापि अनाकलितने- पथ्या किमपि अन्यचिन्ताक्रान्तेयोपविष्टा लक्ष्यते। भवतु, उपसमि । (उपसृत्य) अनार्कलि ! अनार्-(सहसा उत्थाय) क्षाम्यन्तु गुरवः । (इति साञ्जलि तिति ।) पु.वि.-वत्से ! अपि सर्वेष्वङ्गेषु अवधानवती असि! सर्व. मप्युपदिष्टं मनसि धार्यते ? कीर्तिपिकीतिर्वा, सर्वमद्य त्वदायत्तं में। अनार-गुरोः प्रेम्णा प्रसादेन च कीर्तिमेव आहरिष्यामि। पु. वि.-आगमनसममे किमपि चिन्तान्तराविष्टामिव त्वाम- पश्यम् । अनार-(किञ्चिद्विलम्बमानेव) नास्ति किमपि । पु. वि.- प्रातः प्रयोज्यवस्तुनोऽभ्यासः कृतः? अपि प्रसन्नान्तरङ्गासि? अनार-मास्तु कापि शङ्का आचार्याणां मनसि । पु. वि.-अद्यापि अनलकृतां त्वां दृष्ट्वा मन्दोत्साहामिव तर्कयामि। अनार्-नास्ति तादृशं किमपि। स्वस्यचित्तं भवद्भिः सदो गम्यताम् । क्षणेन सज्जा भविष्यामि। इत आगच्छ- त्येव सखी नेपथ्यविधानेन । (नेपथ्यविधानेन त्वरया प्रविश्य) सखी-सत्यम् अनार, सत्सं, न केवलं महारागः, सदस्यः सर्व एवं मत्तः आलिखित इव भविष्यति । (अनार्कलीम् .-अप्पध ·६८ अनाकली आलिंग्य गाढम्) अनार, तब संगीतकचातुर्येण तरली- कृतो महीपतिः त्यागघ युवराजाम स्वयं प्रतिपादमिष्यति । अहो भाग्मं ते! अनार्-(सविषादम्) सखि, अलं परिहस्य। महाराजमनुध्याय तप्यते मे मनः। आकल्पमानय। एढेहि, आमुच। (सखी अलङ्करोति ।) सखी-हला! नत्तामुखे त्वं किमित्येवं तान्तेव आलक्ष्यसे? अतीय मुदितम्लाना मगरीव ते तनूर्विभाति । अनार्-(स्वाङ्गं निध्यायन्ती मूका तिष्ठति ।) सखी-अलमात्मनो हृदयानन्तरेऽप्यविश्वस्य । अनार्-हला! किमन गोपनाय त्वत्तोऽपि ! नूनं विडम्बयति मां दुधमपूर्णमेव परिहरन्मे भाग्यम् । सखी-भवतु, ज्ञायते। मुक्तं वेपते ते हृदयम् । अविसंवादिन्यपि मुवराजचरिते, अन्तःपुरपिशाचिकेयं जरती इस्मद्वीगं परमोद्वेगहेतुः चिन्तनीयैव । अनार्-हला! अपि लक्ष्यते भट्टिनी पतः कुतश्चित् आमा- तरहस्येति! सखी-अनार, भाग्यवत्यसि, एवंविधां मट्टिनीममानुषशो- भनशीलामासाद्य। श्रावितापि न झटिति रोष वा पापं वा करिष्यति सा। भर्तुरप्रतिकूलां तामालम्ब्य न किमपि सेत्स्यति नः कौटिल्यमिति इस्मद्वीगम् अन्यतैव व्या- प्रियत इत्यनुमिनोमि । अनार्-(सभयकम्पम्) अपि महाराजस्य कर्ण दशति? सखी-हला, अलमाशङ्काभिः। न तावद्गाधप्रकृतिःसुलभविकारी वा अती महाराजः। गभीरात्मनः उदारसच्चरित्र- व्यसनिनः, विशेषतः त्वयि आशशवोपचितप्रीतिभरितस्म, अनार!

·सप्तमोऽङ्कः ६९ संप्रति ततोऽपि तय नृत्तचतुरिम्णा चमत्कृतचेतसो महा- राजान्न किमपि भेतव्यमस्ति ते। अङ्ग! सुष्ट, तिष्ठ। सफलीकरिष्यामि नयने मनःप्रसादिनी लक्ष्मी तव अनुभाव्य। अहो ते कान्तिः! अनार ! कौमुदीव तवाङ्गेषु लावण्यं लम्बते सखि। चन्द्रानने वपुष्पेताः भूषास्तारोज्ज्वलास्तव ।।१।। सत्यं चकोर इव माचत्यस्मिन् तव तरलिम्नि युवराजः। (अनार्कली पुलकितानी तिष्ठति, आत्मानमनुसंदधाना।) अयि, युवराजशब्द एव पुलकति ते शरीरम् ! अध महाराजप्रसादनार्थं युवराजप्रमोदार्थ च द्विगुणीभविष्यन्ती ते लास्पचातुरीमनुभविष्यन्तीलामस्माकं चिराज्जन्म सार्थकं भविष्यति । (अनारकल्मा हस्तमादाय) हला! किमेतदङ्गुलीयकमुत्स्फुरत्प्रभाजालजटालम् ? अनार-एतदेव खलु मदीयभाग्यलक्षणं प्रमोदेष्वपि तदा तदा मदक्षिपथै चरत् शोकेन कल्माषपति माम् । आदिष्टकष्ट- दिष्टाया मे, मालेतद् दत्तं व्यसनोत्कटयविमोक्षोपाय- भूतमालीयकम् । (इति विषण्णं तत् पश्यति।) सखी-हला, ईदृशा अपि आकृतिविशेपा विपत्यनलेन प्लुष्यन्त इति धिक् स्वातन्यपैशुन्यं दुष्टदेवस्य ! म्लायन्ति पुष्पाण्यपि गन्धवन्ति लोकप्रियःक्षीयत एव चन्द्रः। परस्पर प्रेमवतान योगो पातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ २॥ अनार्-सलि! बालापि जानामि किमपि स्वभावतः। कि देवोपक्रोशनः? कृतं भुज्यते। अल पदर्हा वर्ष, सद् अवश्यं भोक्ष्यत एवास्माभिः कालान्तरे। नेह नाशोऽस्ति ·७० अनार्कली स्वल्पस्याप्पस्य कर्मणः। अपदेऽपि, सेवकजनस्प अनुचितेऽपि निराशा निठुरं घुवराजे विवशं वासनात इव आक्षिप्य निक्षिप्तहृदयाहम् अम्माजम् अनन्यचिन्तं, वियोगदावानले जुहोम्यात्मानम् । हला, अतिबलवत्खलु बाधते मां नराश्यम् । अतीव मयि प्रियस्य सोऽभि- निवेशः मामाश्वासयति क्षणं, क्षणं वियोगविण मूर्छयति माम् । परस्परप्राप्तिनिराशमृत्युर- प्पमुष्म शोकस्म शमाम कल्पते । द्रुतं मृतिर्मेऽस्तु यथान्यजन्मनि ध्रुवं तमेवाविरहं प्रियं लभे ॥३॥ सखी-अलमेत: दुनिमित्तानुचिन्तनः। ननु विश्वसुन्दर्यसि । चतुरचरणा च। अत्येति नृत्तारम्भकालः। महाराज- सभा पूर्वमेव संमिलितेति मन्ये। साहादं वह मानसम् । सत्यं तादृशप्रेम्णोऽनुरूपं नृत्तवैदग्धीहतचेतसो महा- रागस्य अनुग्रहपात्रं भविष्यसि । अनार्-सत्यं सखि, वर्षान्तनभ इव मे हृदयं ताम्मति, हृष्यति च। हला, सत्यं युवराजोऽपि सभायामास्ते? सखी-हूम्! एहि, एहि । (निष्क्रान्ते) ॥ इति सप्तमोऽङ्कः ॥ आगच्छ।

·॥ अथ अष्टमोऽङ्कः ।। (प्रासादे संगीतमण्डपः। ततः प्रविशति सिंहासनासीन: सलीम-सहितः सपरिवारः अकबरमहीपतिः।) अकबर:-कथं चिरायते अनार् ! सलीम् ! त्वया न दृष्टा अनार । न जानासि ताम्। सा माता वियुक्ता शैशव एव मया अन्तःपुरमानीता, वर्धिता च अव्याजप्रेम्णा प्रथमं त्वन्मातुः, ततो मे हिन्दुस्नुपायाश्च प्रत्यनन्तरसेवायां निमुक्ता। नादिरैति पूर्वमाहूता, अध अवस्थानुरूपं अनार्कलीति अवरोधे बहिश्च आहूयते। (सलीम् अन्तः प्रहृष्टोऽपि इङ्गितं रक्षन् मूक आस्ते ।) अकबर:-वीरवर, तानसेन! हेम्न आमोद इव आश्चर्यभूता संगीतसंपदपि तस्यां विलसति । तानसेनः-श्रुतमेव पूर्व दाक्षिणात्यस्य सङ्गीताचार्यस्य समागम- मया। समये। वीरवर :-आदिष्टं च तदा महाराजेन-तेन दाक्षिणात्येन विदुषा पुण्डरीकविट्टलेन, अब प्रदर्शनार्थम् अनार्कली किमपि नूतनं दाक्षिणात्यं नृत्तं शिक्षयितव्या इति । अकबर:-सम्यक् संबोधितोऽस्मि। धीरवर:-~स पुण्डरीकविटुलश्च सज्ज एव मेलेन सह । पश्यतु महाराजा, उपविष्टायेव वैणविको मार्दभिकश्च । तानसेनः-विट्ठल ! निवेद्यतां महाराज:--कि गारपते, किं नतिष्यते, किम् अपूर्व वस्तु अनार्कली भवता शिक्षिता त्ति। पुण्डरीक विट्टल:-महाराज! रसिफो राजा मानसिंहो निकट- पत्ती निकपोपलो मे एषु विषयेषु । तद्भुदयमनुसृत्यैव प्रया ·७२ अनाकली स अकबर:- प्रबन्धो रचितः, रागतालनृत्तादि घ 'योजितम् । एवं साहित्यसङ्गीतोभयस्तनंधयः सरस्वत्मा विवृणोतु महाराजाय प्रस्तुतमभिनेयवस्तु । -मानसिंह! प्रीतोऽस्मि ते रासिक्यं विदुपा स्तूममानं श्रुत्वा। किमाह भवान् ! मानसिंहः-मा महाराज: आत्मनो रासिक्यं तनूकृल्म स्तोकं तोकं मां बहूत्य यदतु। ननु अधिराज्यम् अध्यात्म च मया, तथैव अधिविधं च सार्वभौमो भवान् नः परमं प्रमाणम् । इदं तु वक्तुमिच्छामि- आदी चाक्षुषसंगमोदितमहाकामं वियोगानले प्रक्षिप्यैप परीक्षते च कुरुते दोषान् प्रदह्यामलम् । अल त्वामिलति क्रमेण करणः -तद् विप्रलम्भो रसो देवांशोऽयमहो मृदुश्च परमस्वादुस्सचेत:प्रियः ॥१॥ तदेप एव रसराजोऽभिनयस्य परमो योग्यो भोग्यश्च गृहीतः। अकबर:-साधु। सम्यक् प्रतिपादितं समगं काव्यतत्त्वम् । (श्रूयते मजीरध्वनिः।) आगता अनार्कली। शरीरबद्धा भावसमृद्धिरिव भाति । अनार, एहि। (अनार्कली आगत्य मध्येसभं सलज्जा अधोमुखी तिष्ठति । महाराजमुपक्रम्य सर्वानपि सदोगतान् वन्दते।) अक.-(पुण्डरीकविट्टलमुद्दिश्य) आचार्य ! प्राप्ता भवतः शिष्या, कौतुकोन्मुखी च सभा। पु. वि..-इदं प्रारभ्यते सङ्गीतकम्। एहि अनार्कलि !

·তানী
७३
(अनार मेलसमीपमेति)
पृ. वि.-महाराज! अभिनेमवस्तुव्यक्तये प्रथमं ममैव खण्डश:
पदमिदं गास्मते ।
कलिकामधुपमो: नाभिकानायक-
समाधिः। प्रतिखण्डं गानानन्तरम् अनार तं खण्डं लमेन
भावेन च योजयिष्यति ।
अक.-को रागः।
पु. वि.-कल्याणी।
अक.-(तानसेनमुखं पश्यति ।)
तानसेनः-अस्माकं यो 'इमन्' इति रागः, स एवैष
दाक्षिणात्मः कल्याणीरागः।
अक.-अथ तालः?
पु. वि.-रूपकं नाम, चतुरश्रजातिकं च ।
तानसेनः-महाराज! मन्ये ल्यकार:, द्वादशमानिकोऽमं तालः।
अक.साधु, प्रस्तूयताम् ।
पु. वि.-(वेणुना मृदङ्ग्रेन चानुगतः)
कलिका मधुकर!.किपदु-
त्कलिकाकुलितेह ताम्यति तवार्थे ।
ललितो वो गन्धः
फलितोऽस्या वशयितुं न त्वाम् ॥२॥
लीनान पतगहने
दूनाऽसी कण्टकैः कृषिभिः।
हीना विकासलक्ष्म्या
दीना सीदति निजं विना मधुपम् ॥ ३॥

·७४ अनार्कली रीट्री रीङ् - इति मधुरो रीकारस्ते कुतोऽपि तामेति । त्वं तु क्वापि न दृश्यः हन्तुं तां क्रीडसि क्रूर ॥४॥ अक.-साधु, तानसेन ! श्लाघनीयोऽयं वाग्गेयकारः । तान.--महाराज! तथैव । अतिकुशलोऽयम्। अब पश्यामो गीतरम नृत्तबन्धम्। अक.-अनार्कल्याः कौशलं च । अनार ! पु. वि.-वत्से! प्रस्तूयताम् । (अनार्कली सवाचं पुण्डरीकविट्ठलैन पुनर्गीयमाने गीते नृत्तमभिनयं च प्रदर्शयति ।) (निष्पन्दे सदसि, राजनि च तदा तदा रसेन मुकुलिताक्षे सलीम्-अनार्कल्योः मुहुर्मुहुः नयनानि मिलन्ति । रहिमखानेन चोधमाना इस्मबीगम् निभृतं राजानमुप- सृत्य तत्कर्ण दशति ।) अक.-(किञ्चिदिव स्वयं निपुणं पर्यायतो नर्तकी कुमारं च निरूप्य, झटिति सक्रोधम्) तिष्ठ ! (अनार्कली सदसा सह वेपते ।) अक.-कुलटे! अपेहि ! कोऽन भोः? आदाय बन्धकीमेनां कारागृहे प्रक्षिप। श्वः प्रभाते पुंश्चल्पेषा भित्तिगर्भ निधाय मापाद्यताम्। (अनार्कली मूर्चिछता सखीभिरपवाह्यते । तीक्ष्णं कुमारं कटाक्षयित्वा पराङ्मुखो भवति महाराजः। सभातो निर्गच्छति कुमारः। प्रक्षुभितास्सभास्ताराः मन्दमन्द- ·अमन अष्टमोऽङ्कः मानतमुणं सभामुज्ज्ञान्ति । निःश्वसन् इतस्ततः सभाङ्गणे परिकामति महारागः।) अकबर:-अहो अतर्मदुएचेष्टिता: स्त्रियः! सापर्यन्तम् अज्ञातकौटिल्पगन्धा मुग्धमनोहरा या आसीत्, कि सैव एपा अनार्कली! अहो तारण्यमोहमाहात्म्यम्! अमि! त्वयि न्यस्तस्य प्रेम्णः त्वमैवं कृतघ्ना प्रतिकरोपि! धिक् धिक् ! प्रमदाप्रकृति स्वभावस्वैरिणीम् ! अहो किमदेतत् परिचारिकाजनपरागस्य ! (पुनस्सको चिन्तमित्वा) सलीम्। सलीम्। किमेतत् ! कि त्वमेवेष भारतभूमण्डलस्य भविष्पच्च- क्रवर्ती? अहो अस्प मम पुलस्य चापल्पम् ! धिक् चिक् मौवनम् ! मत्तमेतत् वयः। किमुपदेशः? वृथिव विद्या। खलु विद्वांसमपि कपंत्येतद् तत एव खलु बाल्प एवास्म कामोद्वेगज्वाला: शमयितुं, सत्पथेन शीलमानेतुं च प्रकृष्टानारसुभगां हिन्दुसुन्दरीमेनाम् अमाहमम् । चिगिदं वडवाग्नि- वदतृप्तं घस्मरं तारुण्यम् ! कामस्रोतोभिः सहस्रधापि जम्भमागैरियं तारुण्यप्रावृड् उत्कूलम् उत्पथं विश्वतः प्रमश्नाति । नैव गुरुनिरोधो, अन्यविधो यः कोऽमि निरोधो वा कल्याणाम कल्पेत । प्रत्युत पूर्वतोऽपि चण्डमेच भवति दी:शील्यम्। निरर्थ एव सर्वो बाहो निग्रहः । अन्तरेव सारता हृदयस्प सञ्चेमा। अहो, किमेतद दौर्भाग्यं में, भारतवर्षस्य च! यदेतद् मदीयं सिंहासनं कुलटा: परिचारिकाश्च अनुधावन् एष पुत आस्यास्यति । तदिमेऽपि कथं पापलविडंबिता अचिन्तयित्वा स्वीमां योग्यताममोग्मतां वा राज्यमाराय कोलाहलं विदधते। ननु कृत्स्नो राज्याधिकारः इन्द्रियजमार्थों योगः। (पुनस्सचिन्तम्) किमचोद्भिन्नमेवेदंसलीम्-अनार्कल्पोः चापल्पम् उत...... वपः।

·७६
अनार्कली
(पृष्ठतः इयत्कालं निगूढ़ स्थिता पुना राजानमुपसृत्य)
इस्मद्धीगम्-महाराज! नायं नूतनी मुवराजपरिचारिकयोः
चापल्यवृत्तान्तः। आसीत् प्राग् उद्याने कोऽपि संगमः।
पः पुनश्च निशि युवराजभवनं क्षीरपानाग्रुपहाराय
प्रेषिता अनार्कली। तदेवाघ युवराजानन्दायैव, न तु
भवदाज्ञानुपालनाय, तादृशम् अद्भुतनेपथ्येन अद्भुतेन
संगीतकेन विलसितमनया।
(विमुखमेव एतावदेतत् श्रुत्वा, झटिति परिवृत्त्य सकोपम्)
अकलर:- का त्वम् (दति क्रूरं वीक्षते ; इस्मनीगम् नम्राभूत्वा
अपसरति।) अयि वृद्धपिशाचिके! गन्धमर्दनोपरधनव्याजः
अन्तःपुरे तव पुलिकावागुरां युवराजमहणाय विस्तारयन्ती
चेष्टसे त्वमपि । हाः, अनार्कलीमपत्म, मिहिरून्निस्सा
युवराजाय प्रतिपादयितुमल उपजपसि! धिक् त्वाम्, धिक्
युष्मान् स्त्रियः ! (सकोपम्) कः कोऽत्र भोः?
(अ.फेसल् एतावत् सभयं दूरे स्थितवान् मन्दमुपसरति ।)
अमात्यवर्य, अस्या दुहितरं वङ्गभूमिसामन्तस्य भार्या कृत्वा
सदारिकेयं जरत्कुट्टनी सघ एव वडानपनीयताम् ।
(निष्क्रान्ती इस्मबीगम्, मन्त्री 'च।)
(चिन्तयन्)
अनार, अनार! कीदृक् धार्टचं तव! मुग्धहरिणीव अन्त:-
पुरे विहरन्त्यासी:! उद्यानकोकिल इव सर्वप्रियं कूजन्यां
त्वयि कियदश्लिष्यत् मे निव्यजिं हृदयम् ! धिगेतत्तै पाप
तारुण्यम् ! अपि नाम नवोदितं स्याद् इदं ते स्खलद्वयः
अहो घिङ् मामपि धर्माग्रहेण त्वम्मपि क्रूराभिनिवेशम् ।
अश्मसारमिदं नूनं मदीयं हतमानसम् ।
मदीदृशकलारूपघाताय कृतनिश्चयम् ॥५॥

·अष्टमोऽङ्कः ७ अनार ! कीदृशी करुणा दशांनीतासि ! कथं तवाध्येया वञ्चनावदग्धी, यदयं राजपुतो गर्तेपु आकृष्म निपात्यते। सलीम् ! हिन्दु-सूफ़ी-साधनां संपर्क दिन्-इलाहि-दीक्षाम् अन्यत्सर्वम् एकपद एव विनाशितवानसि! सिंहासनमिति नेदं स्वरोपभोगाय, नैतत् चपलाशयानां प्रजाहिंसास्थानम् ; परन्तु धर्मासनम्, नैतत् पिराम धर्मरोगिणो मोगिनो वा वशे तिष्ठति । अथवा अलं परीक्ष्य, शलभं वहेः को नाम रक्षतु । निर्वाण एव ज्वालानां क्षेमं पश्यामि नान्यथा ॥६॥ (निष्क्रान्तः) ॥ इत्यष्टमोऽङ्कः ॥

·॥ अथ नवमोऽङ्कः ॥
(प्रविशति भग्नाननो रहिमखान्)
रहिम्-कथमेकोच्छेदाय यत्मगाने सर्वमेव उच्छेदमाप्नोतीव!
कथमिदं नाम, मिहिरुन्निस्सा-मातासपुलिका निर्वासितेति
श्रूयते! एवमस्माभिः चिन्त्यते, अन्यथैव चिकीता
देवेन सर्वमेव विपर्यस्यते । मिहिरन्निस्सा-मातुरसान्निध्य
अस्मद्राष्ट्रकलहोद्भेदनतन्तस्यैव मूलकीलभड़ः। (चिन्त-
मन्) अथवा, अन्यतो वर्तमानापि महामतिस्सा व न
कल्पते उपकाराम । यत्र कुन वा सा भवतु, नास्याः
प्रकृतिः प्रयोगे अयुजाना क्षणमपि वर्तेत। वदेशस्थि-
तव सामन्तपक्षेऽपि उपजापेन महते साहाय्याय भविष्यति।
अद्य चिन्तनीयः पुनर्युवराज एव । तमनुवर्त्य साधनीयं
सर्वम्। एष खलु आलम्बनम् अस्मतिक्रयायाः। सत्यं
श्वः प्रातर्न द्रक्ष्यति जीवन्तीमेनां अनार्कलीम् । अयं
पुनर्युवराजः तामभ्यवपत्य कुतश्चन तया सह पलायनाम
कृतनिश्चयसंप्रति कारागृहमेतत् मदीयसाहाय्येन प्रवे-
ध्यति । सर्वथा अनार्कलीम् अपवाहमन्तमेनं महाराज-
सैन्यं अनुसरिष्यति। तदा अवश्यं भाविन्मामोधने
अनार्कलीप्रेमावेशे जीवितनिरीहं मुख्यतः का नाम अस-
न्दिग्धा जयाशंसा? कदाचित् जीवितं वा त्यक्ष्यतीति
कथं न संभावितमेतत् । अयं पुनरालंबनं नः प्रयोगस्य
सर्वया रक्षणीय एव। कोऽयमस्य चक्रवर्तिनः परिजने
अस्यां ईदृशोऽभिनिवेशः।
इदं तनु त्याज्यमेव महत्तरफलेच्छया ।
सिंहासनोपविष्टस्य सर्वाप्यस्य वसुन्धरा ॥१॥

·नयमोऽ: (कर्ण दत्वा) कथं पदशन्द इय! तदयमयसन्नान्तरङ्गो सुपराज आगरपति कारागृहमुदिश्य । नाध अन विलम्ब- सहोऽयम् । (प्रविशति मयानिर्दिष्टो युवराजो रमसात् ।) इत इतो युवराजः। (इति निष्क्रान्तो।) (दति विष्कम्भकः।) (कारागृहान्तः प्रविशति शयाना अनार्कली। मन्द विगतमूर्दा उपविश्य, शून्यं परितोऽपि पश्यन्ती) धानार्-कुन वर्ते? किमिदम् ! (अनुस्मारयन्त्यात्मानं, पुनश्च व्यामुल पतति, चिरादुत्तिष्ठति, इतस्ततः परिक्रामति) किमयं परितोऽपि मोहान्धकारः, उताध रजनी वर्तते ! कुन प्रक्षिप्तास्मि? नव सभामण्डपः।मदीयं दुष्टं दशान्तरमिव रूपवत् स्थलमिदम् । (समर्मवदनं चिन्तयन्ती) अहो, तानि राजवचांसि स्तब्धाया मे चिरादध पुनर्मर्मसु घट्ट- मन्ति। घिङ् माम् अत्यल्पभागिनीम् ! अमि अदृष्टचर- नछुर्य, विधे, किमिमां विपत्तिमनुभवितुमैव सृष्ट एष जनः? बाल्य एव मातरं मेऽपहरता कुतो नापहृता दग्धा एते ममापि प्राणाः? अहो, दृष्टि दत्वा त्वयोत्पाटिता सा सघ एव। सलीम् ! प्रियतम! न जाने, काध ते वार्ता इति? किमकरोत् ते चण्ड एम पिता? घिडू मां त्वामपि विपदि पातितवतीम् ! दयित, एषाहं श्व: प्रातर्नश्यामि । कथं मद्विरहितेन त्वया प्राणा धार्यन्ताम् ! क्वासि? कारागृहे सीदन्तीमेनां कथं नाभ्यवपत्तुमागतोऽसि ? सलीम् ! (रमसात् सलीम् तां प्रति आधावति ।) सलीम्-अनार, धारयात्मानम् । त्वामेष सद्यो रक्षामि । आमाहि।

·अकृतार्थ भविष्यति। तथाप्पलमतिचिन्तयित्वा मदीय- ८० अनार्कली (अनार् सशङ्ख तिष्ठति।) त्वरस्व प्रिये ! (इति तस्या हस्तमादाय)शृणु, सन्ति सुहदो मे। अस्ति निर्गत्य पला- यितुमुपायः। वहिरावाम् आवाह्य रक्षितुं सोत्कण्ठाः प्रति- पालयन्ति अश्वोत्तमाः। प्रभातात्पूर्यमेव प्रासादात्सुदूरं गतं स्पादावाभ्याम् । अनार-का वा प्रत्याशा? अलं साहसेन। कुल व्रजिष्यसि, कुल स्थास्यसि ? नूनमनुसरिष्यन्ति राजसैनिकाः। सलीम् एषोऽहमनेन असिना तान् योत्स्ये। अलमेव- माशङ्कय। अनार्हन्त ! सलीम्, अलं साहसेन । अनिष्ठिती युद्धे जयपराजयी। अपि च, कुतस्त्वं राजा भविष्यन् प्रजानां आशंसा व्यर्थमन् मम तुच्छायाः परिचारिण्याः कृते महा- न्तमात्मानमपि संशमे क्षिपसि? सलीम्-अनार, न सहे, अलं क्षते क्षारं प्रक्षिप्य । मर्मणि प्रहरसि एतैर्वचोभिः। नष्टामां त्वयि किमर्थमस्तु अफल: कृतघ्नोऽयं मे शरीरपिण्डः? अनार्--प्रिप, किं प्राप्स्याम्यहम् अनुम्रियमाणेन त्वया। अहो ते अतिकष्टो व्यवसायोऽयम् ! एकातपतं जगतः प्रभुत्वं नवं वमः कान्तमिदं वपुश्च । अल्पस्य हेतोहु मास्तु हानं जीवन्नरो भद्रशतानि सलीम्-रे, अस्त्वनुमृतिः पश्चात, अघ सद्यो मां व्यापाद- यसि त्वम् ईदृशेरक्षरः । (अनार मूका तिति) त्वामभ्य- वपत्तुमागतस्य ममैवाघ अभ्पवपत्तिः कार्या। अनार्-(आश्वासयन्ती) प्रियतम, नेतादृशं प्रेम [पश्येत् ॥२॥ अन्ततः ·नयमोशः मरणमन्तरेण। सत्यं यदि अच्छलमेतन्मे त्वमि हदयप्रेम, कि नाम मरणमपि त्वत्तो मां विश्लेपमितुम्? सर्वथा स्वामेव भजामि पुनर्जनावपि । सलीम-(उपांशु) पुनर्जनी! आम् अस्ति पुनर्जन्म, यथा हिन्दवः श्रदधति; ननु तवापि तल विश्वासः! (उच्चैः) अच्छलमावयोः प्रेमेति क एतदन निषेधति? अपितु युक्तिच्छलमेतत्ते न सहे। अहमपि त्यक्ष्याम्येतत् महा- राजपरतन्त्रं शरीरं, यथा लोकान्तरे वा जन्मान्तरे वा स्वच्छन्दतः, अनियन्त्रितम् आवां स्वर्गभोगान् निर्वेमावः। ! (प्रविश्य सरमसम्) रहिम्---स्वामिन्, स्वामिन्, महाराज हत एव आगच्छति । सलीम्-(सहसा) कशं महाराजः अपि सत्यं स एवं आगच्छति? रहिम्-आं महाराज एव। तदेहि, पुनरपि महाराजापगमा- नन्तरम् अल आगमिष्यावः। सलीम्-अनार! (इति झटिति ताम् उज्झित्वा बहिर्गतः। निष्क्रान्ती रहिम् सलीम् च। अनार्-(किञ्चिज्जोर्ष स्थित्वा, सभयकम्पम्) कथं महा- राजम् उल्लोकयितुं सहे? अहो पलायनाय निर्ब नति प्रिये कथं न एव तेन सह गतम् ? सर्वधा चिङ् माम् नास्त्येव आसीदति महाराणे आत्मरक्षोपामः । एतावान् काल: अज्ञानात् तक विक्षिप्तः । (मदृच्छया हस्ते स्फुरदड्गुलीयक मया सद्य अद्य 1553-6 ·८२ अनार्कली दृष्ट्वा किंचिदिय ध्यायन्ती) मातः, न पश्यसि दुर्जात- दुहितृभाग्यपरिणामम् । जननि! (इत्यङ्गुलीयकमु- द्घाटम अन्तर्ति चूर्ण दृष्ट्वा निध्यायन्ती) सलीम्, एषा गच्छामि अल्पभागा। भाविन्यपि जन्मनि ममि दयापरो भयतु विधिः। सलीम, प्रियतम, आमन्लमे त्वां भूयोऽपि संगमाय । महाराज! मृते ममि मा पश्चात्तापेन अतितरां धर्मनिधुरं हृदयं भवतो दूयताम् ! (इति अङ्गुलीयकान्तःस्थविषचूर्णम् आस्मे प्रक्षेप्तु- मुधुबते। महाराजस्सहसा आगत्य प्रसारितखड्गामेण, तदङ्गुलीयकमाविध्य पातयति।) ॥ इति नवमोऽङ्कः॥

·. ॥ अथ दशमोऽङ्कः॥ (घुवराजप्रासादः - सलीम् रहिम् च।) सलीम-रहिम् ! अपि सत्यं महाराज एघ कारागृहमभ्याग- उन् त्वया दृष्टः। रहिम्-सत्यं मुवराज, सत्यम् । सलीम्-कि कार्यमस्म कारागृहे ? निशीथिन्यां किमर्थम् एप निशाचरश्चरति। रहिम्- कुमार, एपोऽस्म कायविधाणप्रकार:! या निशा सर्व- भूतानां तस्यां जागर्ति अयं महाराजबिडालः। उलूकोऽयं तत तन निशि परीक्षाणाय संचरन् झटिति विस्मापयति भाममति च। सलीम्-भवतु, अहमेनं विस्मापयामि भापयामि च श्वः प्रातः । रहिम् ! अपि गतस्मादेष कारागृहात? रहिम्-(चिन्तयन्) न मन्ये । अतिव्याकुल इव युवराजः, तत् किचिन्मधुनिषेवणेन प्रत्यवस्थापयतु भवानात्मानम् । सलीम-भवतु। रहिम्-(निर्गच्छन् समधु आगत्य आत्मगतम्) एष पुनरपि अनार्कलीलाणाय कारागृहं गन्तुं प्रतिक्षणं मां पीडयिष्यति। तदस्मै अस्मिन् मधुनि निद्राचूर्ण प्रक्षिप्य प्रयच्छामि यदेतेन प्रातश्चिरादपि न प्रबुद्धयमानः कल्म एव कृतम् अनार्कली- वर्ष प्रति नात्मानं तावदायासयिष्यति। (तथा कृत्वा मधु युवराजाय प्रयच्छति । युवराजः पिबति ।)

·अनार्कली सलीम्-रहिम्, कारागृहं प्रति नय माम् । रहिम्---महाराजस्त व अद्यापि भवेत् । सलीम्-अहो! अनेन यामिकेन भवितव्यं, न भारतस्य चक्रवर्तिना। रहिम्, गच्छ त्वं, पर्यवेशस्त, यदि राजा नाबापि अपयात इति । रहिम्-यदाज्ञापयति युवराजः। न अल (इति निष्क्रान्तः।) सलीम्-(परिक्रम्म) पिगेनं वृद्धजम्बुकं महीपतिस्थानमारूढम् ! अहो, कथमेते वयं अप्राप्त-आत्मामिलापपूर्तमो नश्यामो, नियन्त्रिता विरसे: क्लेष्मनान्तरीमकधर्मालापमुखरैः जरठः। उद्भिन्नमदधाराः परिघावनदुर्ललितगात्राः गन्धहस्तिन इमे हस्तिपकपैशुन्पेन अकुशैः शृद्धलाबन्धेश्च मर्मघट्टकैस्सीदामः। तातपाश! महाराजहतक! देहलीसिंहासने चिराय कोऽपि उपनिवेश। निघृणनृपाल ! अध मविष्याम्यैष चक्रवर्ती । तत्व कारागृहादद्य अबहितिं त्वां करिष्यामि। (चिन्तयन्) अहो! रसिकोऽयम् आत्मानं मनुते, कलासु पक्षपातिनम् । कथं काष्ठप्रामं वहति हृदयं, यदेतादृशीं तीमपि व्यापादयति । धर्मिठमन्योऽयं कथम् अनुक्रोश- लवेनापि वियुक्तः? कदाचिदेवमेका पर्यन्तकाष्ठा गतानां चित्तं, हठादन्यां विपरीतां काष्ठां गच्छति । अत एव मध्यमो मार्ग: श्रेयान् । (निःश्वस्य) अनार, विधिद्धवैर इवापयोः कथं प्रतिपदं विहन्ति? अहो, कथम् एतस्मिन् विषमे प्रपञ्चे नास्ति अर्हतोरपि योगः? प्रिये, प्रिये! अद्य विरमति रालिः। हाः, कथं त्वां प्रातः व्यापाधमानां नृपश्वापदेन चिन्तयितुमप्पुत्सहे ? अनार, अनार! कलाव- ·दशमोऽङ्कः (इति मूच्छितः शय्यायो लीयते।) (नेपथ्ये तन्त्रीवाद्यावनिः, तदनन्तरं गीतिः।) इह विविधकष्टविहतोड़- प्यान्तरशय्याशयान एवायम् । मुहुरनुरागो बुद्धो बहुधात्मानं स साधयत्येव ॥१॥ (शनेरुदुद्धय, गीति शृण्वन्) सलीम्-अहो गीतस्प माधुर्यम् ! संराज्ञी हि अस्य शक्तिः। साहित्यादपि गीतं चेतः सघस्तरं स्पृशति । मुग्धानामपि साक्षाद् गान्धर्वे स्पन्दते गालम् ।।२।। श्लथयति दृढदुःखग्रन्थिबन्धान, प्रमाष्टि श्रममखिलम्, उदारं स्पन्दमन्तस्तनोति । तरलमति, तनोति स्तम्भसन्दिग्धमुग्धो- त्सुकविलयमपीदं चेतसो निष्प्रपञ्चम् ॥ ३॥ अनार्कल्याः सान्निध्मेऽपि एतादृश्व तोहीद-संवित्तिः संपद्यते। हन्त, स्मृतम् ! क्व स रहीम् गतः! अपि जीवति अनार्कली, अथवा महाराज...... (इत्यर्थोक्त एवागत्य पुण्डरीकविट्ठल:) पु. वि.-महाराज आदिशति... सलीम्-को महाराजः? पु. वि.-ननु भवतः पिता। सलीम्---भवच्छिष्याघातकः! पु. वि,-कुमार! अलमावेगेन। जीवत्यनार्कली। सलीम-जीवति ! हन्त, नूनं जीवामि ।

·८६ अनार्कली पु. वि.-न केवलं जीवसि, किन्तु जयसि । सलीम्-किमिदमद्भुतं निगृह्य उच्यते? विवृत्य निवेद्यताम् । अनार्कलीवार्तश्रयणरभसमिदं मे घेतः। गीतवत् सर्व एवालाप: विलम्बकाल एव प्रस्तूयते भवता। पु.वि.-महाराजेन मरणाज्ञा प्रत्याम्नाता। सलीम्-मन्ये भवता तल किमपि कृतम्। जितं गान्धर्वेण । पु. वि. कुमार! न मया, न च गान्धर्वेण । सलीम्-अथ केन! पु. वि.-येयं महाराजस्य हिन्दुस्नुपा देवतेव प्रकाशते अवरोधे प्रतिदिनोपासिका भगवतो अग्नेः सवितुश्च, यस्याश्च महाराजतोऽप्यधिक प्रेम अनार्कल्यां, सा महाराजस्म आज्ञा श्रुत्वा तदाज्ञापत्माम्नामं प्रार्थयत। प्रसेदुपा मनसा महाराजेन कारागृहं प्रति स्वयमेव द्रुतं गतम्, सा च अनार्कली तदा अगुलीयकान्त:स्थितविषचूर्णभक्षणो- न्मुखी आसीत्, महाराजेन सद्यो निरुभ्य संरक्षिता। (इति वदत्येव प्रविशति सख्या सह विवाहलेपथ्यालङ्कृता अनार्कली) सखी-युवराज, गृहाण प्रसादमेतं भट्टिन्या प्रेषितम् । भवतो जन्मनक्षतमिति कृत्वा पारितोषिकमिदं तया वितीर्णम्। रोचते वा इदं पारितोषिकमिति पश्चात् स्वयमेव सन्देश भट्टिन्य प्रेषयतु कुमारः। सलीम्-सत्यमाह विद्वान् विटुलः सा अन्तःपुरालये प्रकाश- माना देवता इति । पतिव्रतायाः सौजन्यं तथा वीर्यवदेधते । यथा वज़कठोरेण नृपेण कुसुमायितम् ॥ ४ ॥ अच ·परामो पु.वि.-ममा हि संपुस्पितामा लतामा दूरगन्मो याति, कुह- धन गर्ट निशिप्साया: स्वल्लामा अपि कस्तूरिकाया आमोदो व्योग व्याप्नोति, तथा हि फरमापि सौगन्मं मृदु अपि सारयद् विश्यमेप भवति । (ततः प्रविशति तानसेनः।) तानसेन:-कुमार! सर्व परिणामरमणीयं संपन्नम् । महा- राजश्य त्यां द्रष्टुमायाति । (ततः प्रविशति अकयरः।) अकबरः-वत्स! कि ते भूपः प्रियमुपहरामा सलीम-परमेष्ठिनि त्यषि प्रसन्ने किमन्यद् आशारमम् । अकबर:-तथापि इदमस्तु भरतयाधयम्- (तानसेनो गायति) वाणीभावुकमोरिवास्तु सदोर्योग: शुभः प्रेमसोः सौराज्येन मिथो विना मतभिदा जीयादिदं भारतम् । मध्येजन्ममृतीह कन्दुकसमं व्याहल्यमानानिमान् अस्मान् मोघयताद रमापुरपति:त्मागप्रतिष्ठः शिवः ॥ ५॥ ॥निष्क्रान्ता: सर्वे ।। ॥ इति दशमोऽङ्कः॥ ॥ समाप्तम् अनार्कली नाम प्रकरणम् कविकोकिल-सकलकलाकलाप-विद्वत्कवीन्द्र-श्रीरामयार्येण प्रभातम् ॥ (संस्कृतरङ्ग-मङ्गलम्) जीमाद् भारतभूः श्रिया, विजयतां मद्रप्रदेशोऽप्यसो जीयात्संस्कृतरङ्ग एष, जमतात् श्रीराघवोऽस्मद्गुरुः । आवात्स्यायनतन्त्रमा श्रुतिशिरः सर्वकषां साहिती बिभ्राणाऽमरभारती नवनवोन्मेषेः समुज्जृम्भताम् ।।

·८८ अनार्कली देहल्यां विश्वसंस्कृत-संमेलने कृते अनार्कली-प्रयोगे उपयुक्ता प्रस्तावना सूनधार:-(पुप्पाञ्जलि विकीर्य) एषोऽस्मि कार्यान्तरे रूपकप्रयोगे सूत्रधारः संवृत्तः। कोऽत्र शिष्याणाम्। (दिशोऽवलोक्य) नास्ति कोऽपि । शिष्यशब्दार्थ एवाघ यवापि नास्ति ! (प्रविशति शिष्यः।) आ:, अस्ति कोऽपि ! (तस्य विचिलं मुहम्मदीयं वेपं दृष्ट्वा) किमतीयोऽसौ ? अथवा 'अमतम्' एवालम्बमाना 'हिप्पी' इति येऽध नूतनपरिव्राजका भ्रमन्ति, तेष्वन्यतमः किम् ? शिष्यः-आचार्य ! वन्दै। भवच्छिष्य एवास्मि । कि प्रस्तुत- माचार्यः? सदा किमपि किमपि नूतनं प्रस्तुवन्त एवा- चार्याः ! 'गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यो नियुज्यते।' सूत्र०-अलं मुखस्तुत्या । न वयं स्तुत्या.निन्दया वा रज्यामहे विरज्यामहे वा। यत्कार्य तत्कुर्महे, दुर्भरमपि कुर्मह एव । शिष्यः-तत् कस्मिन् कार्यभारे भवतां शिष्यत्वमद्य समर्थनीय- सूत्र०-जनु संस्कृतरूपकप्रोज्जीवनायास्माभिर्मद्रनगरे स्थापितः संस्कृतरङ्गः। शिष्मः-आम्, भास-कालिदास-भवभूति-विशाखदत्त-महेन्द्र- वर्मादिप्रयोगैश्च येन कापि कीर्तिः सम्पादिता।

·दशमोऽङ्कः सूत्र–किमुच्यते कीर्तिस्सम्पादितेति? ननु अस्मिन्नवसरे खलु कीर्तिः संपाद्या, मदन भारतसाम्राज्यशिक्षामन्त्रालयेन सङ्घटिते विश्वसंस्कृतसम्मेलने नानादिग्भ्यो भारतीमा विदेशीयाश्च संस्कृतरसिकाः समागताः । शिष्य:-नूनमन!ऽयमवसरः । समयस्यास्य समुचितमेव रूपक किमपि चिन्तितमस्मदाचार्य: इमे कुतूहलिनः सर्वे सज्जा: स्मः। -वत्स, शिष्य:-साधु सूत० पश्म! संस्कृतं न केवलमतिप्राचीना भाषा, किन्तु संप्रत्यपि सजीवा नवनिर्माणकार्योपमुक्ता इति निरू- पयितुं नूतनं रूपक किमपि प्रमोहयामहे । व्यवसितमाचार्ग: सूल०-न केवलं तदेव । वस्तु च विचित्रमितः पूर्वं संस्कृतभाषया न व्यवहृतम्। शिष्य:-कथं नाम? सूत्र०-मोगल्साम्राज्ये अकबरसार्वभौमं तत्पुतं सलीम-नामकं चाधिकृत्य कृतमिदम्। शिष्यः-सत्यमपूर्वमेव किमपि आश्चर्यावहं भविष्यतीति मन्ये । सूत्र०-योऽध भारतेऽन्मन लोके च अतीव अपेक्षितः समन्वय. मोगः, नानामतानां नानाजनसमुदामानां च मियः सामरस्परूपः, स एव एतद्रूपकद्वारा आघोष्यते । केवलं अकबर-महाराजेन 'दीन्-इलाहि'सभायां सर्व- मतानां सामरस्यं मार्गितं, एवं साहित्यै संस्कृत-पारसीक- समन्वयः, तथा सङ्गीते नाटये च उत्तर-दाक्षिणात्य-संप्रदा- ययोस्समन्वयः, ..राजकुमारस्म परिचारिण्या विवाहेन उच्चनीचजनसमन्वयश्चेति सर्वतोमुखं किमपि रूपके. ऽस्मिन् सामरस्लमासूनितम् । अत्र न

·९०
अनार्कली
शिप्य:-श्रुतं मया भवद्भिरेव अनार्कलीति प्रसिद्धा कथा रूपकी-
कृतेति । मन्ये वर्णनेनानेन च तदेव रूपकम् अध
प्रमोक्ष्मत इति।
(नेपथ्ये 'पीयो हेयः' इति श्रूयते)
शिष्यः-(सावेगम्) आचार्य ! कोऽपि नीचः सुन्नी मामेव
निन्दति, तमासादयामि शिक्षितुम् ।
सूत्र०—हन्त, प्रवृत्तमेव रूपकम्। अहमपि यवनिकान्तर्भूत्वा
तन तत्र प्रयोगक्रमेऽवहितो भविष्यामि।
.

·पात्राणि (मथाप्रवेशम्) सूलधारः संस्कृतरङ्गकार्यदर्शी कश्चित् पीया सुन्नी हिन्दुसन्यासी (तद्वेषः अकबरः) हिन्दुगृहस्थः (वीरवरा, बी) राजपुरुषः अकबरः (सार्वभौमः) अबुल् फेसल् (मन्त्री) (अबुल फेसी (कसल्-भ्राता), मुल्ला दूपियासा अबुल हसन, हकीम् हुमान् (पीमाप्रमुखः)-आस्थानस्था) सच्चिदानन्दाप्रमः (नृसिंहानमशिष्मः, अद्वैताधार्मः) विट्ठलनाथगोस्वामिनः (घल्लभीम आचार्य:) भानुचन्द्रगणी (जैनगुरुः) मुसल्मानाः (आस्थानस्थिताः) सलीम्-राजकुमारः (जहागीर) दस्तूर् महर्जि राणा (इरानीमाचार्यः) पाद्रे रोडालो अक्वाविवा (स्तवगुरुः गोवाप्रदेशस्यः) मूथ-राबी (ज्यू) अब्दुर रहीम् खानखानः (विशेषेण आदृत आस्यानिकः भक्तः, कवि:) अब्दुल कादिर् बदौनी (आस्थान-इमाम, पण्डितः, 'तारीख-

·९०
अनार्कली
शिष्य:-श्रुतं मया भवद्भिरेव अनार्कलीति प्रसिद्धा कथा रूपकी-
वृतेति। मन्ये वर्णनेनानेन च तदेव रूपकम् अध
प्रयोक्ष्यत इति ।
(नेपथ्ये 'पीयो हेयः' इति श्रूयते)
शिष्यः-(सावेगम्) आचार्य! कोऽपि नीचः सुन्नी मामेव
निन्दति, समासादयामि शिक्षितुम् ।
सूत्र०—हन्त, प्रवृत्तमेव रूपकम्। अहमपि यवनिकान्तर्भूत्वा
तल तत्र प्रयोगक्रमेऽवहितो भविष्यामि ।

·९२
अनाकली
ह-बदोनी' इति एमातस्य इस्लामीयपरिलमन्यस्य कर्ता घ)
अन्दुन् नविः (सह-इ-सुदूर, गुन्नी-अध्यक्षा:)
अब्दुल्ला सुल्तानपुरी (मण्मुलमुल्क - शुन्नीनेता, व्यवहारा-
धिकतरम)
मुल्ला मुहम्मद मसूडी (जीपूर-शासी; पीयाप्रमुख.)
काण: (पच्छन्नो वीरवर:)
राजा तोडरमल्लः (मन्सी)
मुल्लापेरी (हरिवशादिमन्यानां पारसीकानुवादकता)
विहारि कृष्णदासः (सस्कृतपण्डित.)
महेशठक्कुरः
तानसेनः (गायकसार्वभौम:)
पुण्डरीकविट्ठल: (कर्णाटसगीताचार्यः)
मानसिंहः (जयपुर-राजपुतः, सलीमस्य स्माल:)
अन्तःपुरपरिचारिणीवर्ग:
नादिरा-अनार्कली (अन्त पुरपरिचारिणी, नर्तनकुशला)
अधिकारी
रहिमखान् (सलीमस्म वल्लभः)
इस्मबीगम् (मिहिरुन्निस्सा-माता)
सखी
(
)