·७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा०२ ० १ १०१. निरूप्यते । तत्र प्रथम स्वमं निरूपयति । स्वमस्य सत्यत्वे तत्कृतगुणदोपसम्बन्धो जीवस्य भवेत् । ततश्च निरूपिता शुद्धिय॑र्था स्यात् । अतः खमत्य मिथ्यात्वं प्रदर्शयितुमधिकरणारम्भः। तन्न पूर्वपक्षमाह । सन्ध्ये खमे सृष्टिराह । 'तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयं स्वमस्थान मित्युपक्रम्य, 'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजत' इत्यादिना सृष्टिराह । सन्ध्ये स्थाने सृष्टिरस्ति । यतः श्रुतिः स्वयमेवाह । युक्तश्वायमर्थः । भाप्यप्रकाशः। पूर्वाधिकरणविषयमाहुः तत्रेत्यादि । तत्रेति । योग्यतायां निरूप्यायाम् । ननु तथा सति प्रथमं स्वमनिरूपणस किं प्रयोजनम् , अत आहुः स्वमस्येत्यादि । जीवस्येति । प्राप्तयोग्य- देहस्यापि जीवस्य । शङ्करभास्कराचार्ययोर्मते तु स्वयंज्योतिष्टसिद्ध्यर्थ स्वमनिरूपणम् । तत्तु मुक्तियोग्यतायामेव पर्यवस्यति । रामानुजाचार्यास्तु, पूर्वपादे जीवस्य कर्मगति प्रदर्य दुःखित्वं स्थापितम् , इदानीमस स्वभावस्था परीक्ष्यत इत्याहुः । एवं तचौरोपि। तन्मते चैराग्यार्थतामात्रमायातीति बोध्यम् । प्रकृते त्वधिकरणप्रयोजनोक्त्यैव स्वमसृष्टिः सत्या मिथ्या वेति संशयोप्युक्त इति तम- नुक्त्वा पूर्वपक्षमेवाहुः तत्रेत्यादि । सन्ध्यमिति । एतल्लोकपरलोकयोः सन्धी भवम् । रश्मिः। यार्थस्य शाब्दज्ञानजननस्वभावस्य पादयोः सङ्गतिरित्यर्थः । पूर्वोक्तशाब्दज्ञानस्य ज्ञानोपयोगिदेहसाधनं कार्यम् । तदनन्तरं किमन्यकार्यजनकत्वमिति जिज्ञासय स्वरूपतो मुक्तियोग्यतारूपकार्यनिरूपणात् । एकस्य कारणस्य कार्यत्वमित्येककार्यत्वम् । पादयोस्तु प्रसङ्गः । स्वयमिति । 'अनात्मा सयंज्यो- तिर्भवती'ति श्रुतेः । 'अत्र' स्वप्ने । तत्तु मुक्तीति । शाब्दविषयं स्वयंज्योतिष्ट्वं मुक्तियो- ग्यतायाम् । एवेति । मुक्तेः स्वयंज्योतिष्ट्वम् । ज्योतिश्चरणाधिकरणे च ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वमित्ये- वकारः। पर्यवेति । मुक्तियोग्यता स्वाप्निकदोपाभावः । तत्र स्वयंज्योतिष्टुं स्वयंप्रकाशत्वं स्वाप्निक- दोपरहितत्वेऽमिन्नात्मत्वं विषयान्तराप्रकाश्यत्वं स्वयंज्योतिष्वं 'अत्रात्मेति श्रुतेरित्येवं पर्यवस्सतीत्यर्थः । तचौर इति । भगवान्छेवाचार्यः । वैराग्येति । जगतः कर्मगत्यधीनत्वे दुःखित्वं विषयवैतृष्ण्य- रूपवैराग्यार्थतामात्रम् । स्वप्नावस्थापरीक्षणेन च वैराग्यमिति तथा । मात्रचा ज्ञानोपयोगिदेह- व्यवच्छेदः । एवेति । जगद्दष्टिः सत्सत्वे बीजम् , निरूपितशुद्धिवैयर्थ्य मिथ्यावे धीजमित्येवकारः । पूर्वपक्षमेवेति । संशयव्यवच्छेदक एवकारः । भाष्ये । मृष्टिराहेति । अत्र सृष्टिमाहेत्सापत्त्या तनिवृत्तये सूत्रमेव विवृण्वन्ति स्म सन्ध्य- इत्यादि । सूत्रे 'सन्ध्य' इत्यस्य 'स्थान' इति विशेष्यं 'सृष्टिरित्यस्यानेऽस्ती'त्यस्यानुसन्धान विभक्तिप्र- योजकम् , तदाह सृष्टिरस्तीति । आहेत्यस्यार्थमाह पूर्वपक्षी यत इति । आहेत्यत्र श्रुतिः की । एवकारः श्रुत्यन्ययोगव्यवच्छेदकः । सौत्रहीत्यसार्थमाहुः युक्त इति । .

·७६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ ० १ सू०२, श्रुतिरेव प्रमाणम् । किं पुनरनुभवसंवादिनी । तस्मात् स्वमे सृष्टिरस्ति ॥१॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २॥ काठके चतुर्थवहयां श्रूयते । 'य एप सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मि- माणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यत' इति निर्मातारमेके वदन्ति । यद्यपि 'सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्मेदेने'त्यत्र 'न तत्र रथा' इत्यपि ब्रमप्रकरणम् , तथापि नियतधर्मपक्षे जीव एव कति प्रतिभाति । तदर्थ निःसन्दिग्धं वचनमुदाहरन्ति । भगवनिर्मितत्वात् खमस्थस्यापि सत्यत्वम् । न हि कर्तुः खापोऽस्ति, येन भ्रमः भाध्यप्रकाशः। युक्तिविरुद्धः श्रुतिविरुद्धचेत्याहुः नचेत्यादि । अन्यत् स्पष्टम् ॥ १॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥२॥ ननु पूर्वसूत्र विषयवाक्येनैव सृष्टी सिद्धायांपुनरेतत्सूत्र- प्रणयनस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः यद्यपीत्यादि । ब्रह्मप्रकरणमिति । इति सिद्धमिति शेपः । नियतधर्मपक्ष इत्यादि । 'कतम आत्मेति प्रश्ने, 'योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेप्वि'- त्युपक्रम्याग्रे 'स्वयं विहत्य स्वयं निर्मायेति कथनात्, तस्यैवाग्रे 'न तत्र रथा' इत्यादिना विवर- णात्तस्यैवायं धर्म इति पक्षे अदृष्टद्वारा जीव एव कर्तेति प्रतिभाति । तदर्थं तनिवृत्तये । तथाच निःसन्दिग्धं भगवत्कृतत्वप्रतिपादनायास सूत्रस्य प्रणयनमित्यर्थः । एवं निर्वन्धन प्रतिपादनस फलमाह भगवदित्यादि । तथाच पूर्वमिन् वाक्ये 'स्वयं निर्माये त्यनन्तरं 'प्रस्वपिती ति स्वाप- श्रावणादत्र तद्राहित्यश्रावणाझगवानेव कर्वेति लिङ्गबलात् प्रकरणात् 'तदेव शुक्र'मित्यादिवाक्य- रश्मिः। श्रुतीति । 'अत्रात्मेति श्रुतिविरुद्धः । स्वप्नविषयकज्ञानाधिकरणमात्मा स्वयंज्योतिरित्यर्थात् । खान- मिथ्यात्वे निर्विपयकज्ञानाभावान्न ज्ञानाधिकरणलमात्मनः स्वात् । अन्यदिति । सृष्टिरिति । पूर्व- पक्ष्युक्ता । एवमन्यत्स्पष्टम् ॥१॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥२॥ प्राणेप्विति । प्राणा इन्द्रियाणि । सूक्ष्मदेहे । तस्यै- वेति । विहननस्वयंनिर्माणस्यागे । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । तस्यैवेति । विहत्य निर्मातुः । विवरणवित्रियमाणसम्बन्धादेवकारः । अयमिति । 'न तत्र रथा' इत्युक्तः स्वप्नः । जीव पवेति । खयंशब्देनापि जीवपरामर्शात् पूर्वपक्षोक्तपुरुषयोगव्यवच्छेदक एक्कारः । तदर्थमितिभाध्यं विवृ- ण्वन्ति स्म तदर्थमिति । व्याख्येयम् । भाष्ये । उदाहरन्तीति । तद्विदः । प्रकृते । पूर्वस्मि- निति । पौर्वसूत्रीयपूर्वस्मिन् ज्योतिर्बाह्मणे । प्रखपितीति । 'स्वेन भासा खेन ज्योतिषा प्रखपि- तीति । अत्रेति । वृहदारण्यकज्योतिर्बाह्मणे । तत्रेति । द्वैतीयसूत्रीयोत्तरस्मिन् काठके स्वापरा- हित्यात् 'तदेवामृतमुच्यते'इत्यनन्तरं तदेव शुक्र'मित्यादिश्रुतेः । ननु राहित्यश्रावणं कुत्रेति चेत् । न । राहित्यस्य श्रावणादिति न विगृह्यसमासः, किन्तु स्वापराहित्येन 'तदेव शुक्रमित्यादिश्रावणात् । तद्राहित्यपदं तद्राहित्यश्रावणे लाक्षणिकमिति समासः । तदेव 'अवकं तद्रीं'त्याद्यपि पाठः । एवेति । जीवयोगव्यवच्छेदकः । कतैति । निर्माणकर्ता निर्माता । इति हेतोः खापराहित्यलिङ्गपलात् । प्रकर- णात् । 'सुपुत्युक्तान्यो देने'त्यत्र 'न तत्र रथा" इत्यत्र ब्रह्मप्रकरणात् । तदेव शुक्रमिति । वृह- दारण्यके जीवः, काठके 'पुरुपो ब्रह्मेति किं ग्रायं तत्र । यद्वा । पुरुपः जीवो ग्राह्यः, ब्रह्म वा । तत्र वास्यशेपः। तदेव शुक्रमित्यादिः । अत्र त तिपदाद्य ग्राह्यमित्येप वाक्यशेषः तस्मात् । नहि । - है ( ·स्यात् । 'जागर्तीति वचनात् । इच्छापूर्वकं च सर्व सृजति । 'शतायुषः पुत्रपौत्रा'- निति कामविपयाः पुत्राय उक्ताः । ते च निर्मिताः परलोकसाधका इति लो- कत्रयकल्पना । चकारद्वयेन कारणकार्यगताः सर्वे धर्मा उक्ताः । तस्साच्छुत्यु- पपत्तिभ्यां खनप्रपञ्चस्य सिद्धत्वात् तत्कृतगुणदोपसम्बन्धे पूर्वोक्तदेहनिर्माणं व्यर्थमित्येवं प्राप्तम् ॥२॥ भाष्यप्रकाशः। शेपाचावसीयते । अतो भ्रमाभावादपि समसृष्टेः सत्यत्वम् । किञ्च । 'ये ये कामा दुर्लभा मर्त्य- लोके तांस्तान् कामान् छन्दतःप्रार्थयस्खे'ति पूर्व कामशब्दस्य कामविपयेषु प्रयुक्तत्वात् 'कामं कामं पुरुपो निर्मिमाण' इत्यत्रापि कामपदेन तद्विपय एव लभ्यते । वीप्सया क्रियाविशेषणत्वेन चेच्छा- पूर्वकतेत्यतोपि भगवत्कर्टकत्वम् । न हि जीव इच्छापूर्वकं खक्लेशाद्युत्पाद्यकं खयं सृजेत् । अत एतेन ज्योति ह्मणस्थे 'उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्य'नित्यादिवाक्य उक्तायामपि सृष्टौ ब्रह्मकर्टकता निश्चाय्यते । किञ्च, 'शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्वति पूर्व काम- विषयाः पुत्रादय ऐहिका उक्ताः। ते च भगवनिर्मिताः। 'सर्वयोनिषु कौन्तेयेति गीतास्मृतेः । अतः परलोकनिर्मातृत्वस्यापि साधका इति ब्रह्मैवान कई । न हि जीवेन खपित्रादयः कर्तुं शक्यन्ते । खपूर्वजत्वात् । लोकत्रयकल्पना च जीवपक्षे, ब्रह्मपक्षे तु न कापीत्यतोपि ब्रह्मकलकत्वम् । चकारार्थमाह चकारेत्यादि । कारणगता धर्माः सामर्थ्यमुपादानगोचरापरोक्षज्ञानादयः। कार्यगताः सत्यत्वादयः। सिद्धमाह तस्मादित्यादि । सिद्धत्वादिति । उक्तप्रकारः सत्येन सिद्धत्वात् । सत्रयोजना तु, पूर्वसूत्रीयसाहेतिपदस वचनविपरिणामेन कार्या । एके शाखिनो निर्मातारं चाहुः । पुत्रादयश्च तदाहुरिति । तेपां वक्तृत्वं तु बोधकत्वात् । 'तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ती तिवद्रोध्यम् ॥२॥ रश्मिः। कर्तुरित्यादिभाष्यविवरणं अतो भ्रमेति । भगवतो भ्रमाभावः स्वापाभावात् । खापस्य भ्रमहेतुत्वं तामसत्वात् । 'सुखमहमखाप्सम्, न किञ्चिदवेदिषमिति ज्ञानावरणोक्तेः । 'यत्रायं प्रखपिती'त्यादि- वृहदारण्यकज्योतिर्माषणाद्वा । स्वापाभावे भाष्ये हेतुः 'जागर्तीति वचनादिति । तद्विपय एवेति । काम्यन्त इति कामाः अनन्तकल्याणगुणाः इति कर्मप्रत्यये कृतेपि तथार्थादेवकारः । चीप्सयेति । 'काम काममिति द्विरुक्या। 'काम इच्छे'तीच्छापूर्वकता 'निर्मिमाण' इत्यत्र निर्माणे इसतोपि इच्छापूर्वकसृष्टिकर्तृत्वलिङ्गादपि । इच्छापूर्वकमितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म न हीत्यादि । अत इति । जीवस्यास्रष्ट्रत्वात् । शतायुप इतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म किश्चेति । किश्चेत्युक्तिर्भाष्यप्रकाशे कामपद- घटितभुतेः पूर्वं विचारात् । उक्ता इति । काठके उक्ताः । ते चेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स ते चेति । परलोकेति । भाष्ये परलोकसाधकाः, व्यञ्जनया तु परलोकनिर्मातृत्वसापि ब्रह्माणि साधकाः । अतो लोकत्रयेतिभाष्यं स्पष्टमपि ब्याचक्षते लोकत्रयेति । जीवपक्ष इति । परलोकं साभोति मूलोकस्थ इति तथा । न कापीति । परलोकसाधनाभावात्तथा। चकारार्थमिति । समुच्चयार्थकचकारार्थम् । तदाहुरिति । तदित्यन्ययम् । ते। ननु श्रुतिनिर्मातारमाह, न ते आहुः, अत आहुः तेषामित्यादि। तपांसि पुराणानि । भगवान् व्यासो वदति पुराणव्यासद्वारेति तथा । भाष्ये । इत्येवं प्राप्तमिति । भवतीति क्रियापदम् । इत्येवं प्राप्त पूर्वपक्षमित्युत्तरत्रान्वयो वा ॥२॥ ।

·. श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०१ सू०३. मायामात्रं तु कायनानभिव्यक्तखरूपत्वात् ॥ ३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । स्वमसृष्टिायामात्रम् । तत्र हेतुः । काल्पना- नभिव्यक्तखरूपत्वात् । कृत्लत्वेन यस्य यादृशं खरूपं देशकालवस्तुसापेक्षं तथाभिव्यक्ति कायनाभिव्यक्तिस्तदभावात् । भाष्यप्रकाशः। मायामानं तु कात्स्येनानभिव्यक्तखरूपत्वात् ॥३॥ सिद्धान्तं व्याकुर्वन्वि तुशब्द इत्यादि । पक्षमिति । सत्यत्वपक्षम् । मायामात्रमिति । वैदिके निघण्टौ प्रज्ञानामसु 'माया, वयुनम् , अभिख्येति पाठादर्थशून्यः प्रत्ययो माया, तदात्मकमिति भास्कराचार्याः। मायाशब्दो घाश्चर्यवाची । 'जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिते'त्यादिपु तथा दर्शनात् । 'न तत्र स्था' इत्यत्रापि सकलपुरुषानुभाव्यतया न भवन्ति । 'अथ स्थान् सृजत' इत्यपि स्वमह- गनुभाव्यतया तत्कालमात्रावसानात् सृजत इत्याश्चर्यरूपत्वमुपपद्यते । न हीदृशी सृष्टिर्जीवन कर्तु शस्या । संसारदशायां जीवस्य कार्येन अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् तादृशसामर्थ्यायोगात् । अतः सा आश्चर्यात्मिकेति रामानुजाचार्याः । सिद्धान्ते तु सामर्थ्य विशेषो माया । अष्टमस्कन्धे 'नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान्नो जिगीप- सीति । प्रथमस्कन्धे च 'अपश्यत् पुरुषं पूर्ण मायां च तदुपाश्रयाम् । यया सम्मो- हितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोपि मनुतेऽनर्थ तत्कृतं चाभिपद्यत इति कथनात् । अत ईश्वरस्य या व्यामोहिका शक्तिः, सा माया प्रकृते ज्ञेया । तन्मानं तदेकोपादानकम् । तेन वाद्योपादानादिव्यावृत्तिः । कृत्लत्वेनेति । देशः कालो विपयसनिधिरिन्द्रियव्यापारो वाधाभावश्चेति कालर्यम् , तेन । तथा चैन्द्रजालिकेन नटेन यथा सामाजिकव्यामोहेन कौतुकार्थ मायामात्रसृष्टिः क्रियते, तपेश्वरेण जीवव्यामोहनाद्यर्थ स्वमसृष्टिः क्रियत इति न तस्याः सत्यत्वमित्यर्थः । अत्र बहूनि मतानि । तत्र भास्कराचार्याः । पूर्ववासनावासितं शुभाशुभकर्मप्रेरितं नाडीपु परिवर्तमान मनः स्मृतिज्ञानहेतुर्भवति । स एव सर्यमाणोऽर्थः प्रत्ययालम्बनः । 'यान्येव जाग्रत् पश्यति, तानि सुप्त' इति श्रुतेः । इयं च जीवसृष्टिः । सुखदुःखप्रतिमासनात् । नेवरस्य । 'य एप स्वप्ने महीय- मानवरति एप आत्मेति श्रुतेरित्याहुः । तेन तन्मते जीवकर्डका सर्यमाणाविपथप्रत्ययमात्रमेव स्वमष्टिरिति सिध्यति । रश्मिः। मायामाचं तु कास्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३॥ अथेति । अर्थो विषयः । विषयशून्यं ज्ञानम् । तदात्मकमिति । मात्रचोर्थः । सामाजिकेति । सामाजिकानां व्यामोहो येन नटेन । मोहनादीति । आदिनेष्यनिष्टसूचनम् । पूर्वेति । त्यक्तपूर्वापरानुसन्धानं यदादानं पदार्थस्स सा वामना। स्मृतीति । स्वामिकस्मृतिज्ञानयोहेतुः । स एवेति । पूर्ववासनावासितः । अन्यधारलौकिकं स्मर्यमाणं सादित्येवकारः । प्रत्ययेति । ज्ञानस्मृतिविपयः । जाअदिति । सप्तम्यालुक् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ७१ भाष्यप्रकाशः। भिक्षुस्तु । सन्ध्यसूत्रे, 'न तत्र रथा' इति श्रुतेः 'खमे च जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमा यया कल्पितविश्वलोके' इति कैवल्योपनिपच्छ्रुतेश्चोदाहरणेन सृष्टिमङ्गीकृत्य, ततो निर्मातमत्रे खममृष्टिमीश्वरकर्तृकामुक्त्वा, तर्हि 'स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माये'त्यन्यनिरपेक्षतावोधकस्य स्वयंपदस्य कथं समातिरित्याशङ्कायाम् , उपाधिद्वारकोपादानाभिप्रायेण स्वयंपदप्रयोग इति 'न तत्र स्था' इत्यत्रोक्तं जीवकर्तृत्वमपि 'पच्यते तण्डुलः स्वयमेवे तिवदुपाधिद्वारकपरिणामस्वातन्त्र्यविवक्षयोप- पन्नमित्युक्त्वा, ततो 'न तत्र रथा' इत्यत्रादृष्टद्वारा परम्परया गौणं. कर्तृत्वं जीवस्योक्तम् , अतोन विरोध इति कखचिन्मतं चोक्त्वा, ततो ननु स्वमे ज्ञानमात्रमेवास्तु, किं तत्र सृष्टिकल्पनयेत्या- शङ्कायामाह, स्वप्न जाग्रद्वदेव पुत्रादयः प्रतीयन्ते, ते चात्मचैतन्यमात्रा भवितुं नाहन्ति, नित्य- तापत्तेः, स्वरूपचैतन्यस्य निराकारत्वाच, कर्मकर्तृविरोधेनैकस्य भास्सभासकतानुपपत्तेच, जाय. पदार्थानामपि तथात्वापत्त्या विज्ञानवादिवौद्धमताभ्युपगमापचेश्च । यदि च युद्धेर्पटाकारः परि- णाम एव ज्ञानशब्देनोच्यते, तदा स एवासाभिः स्वमसृष्टिरुच्यते । नैवमिप्यत इति विशेपः । स्वामाः पदार्थाः बाह्या भवितुं न युक्ताः । वाधकं विना अन्तःस्थत्वांशे स्फुटप्रत्यक्षतांशे च बाधोत्तरमप्यनुभूयमाने भ्रमत्वकल्पनानौचित्यादित्याह । मायामात्रसूत्रे, खामा विपया ऐन्द्रजा- लिकवत् परमेश्वरमायाकार्यतया मायामात्राः, न त्वभावखरूपास्तुच्छाः । 'नाभाव उपलब्धे'रिति सूत्रेणात्यन्तासत उपलब्धिनिषेधात् । ऐन्द्रजालिकेवरयोविंशपस्त्वियान्, यदैन्द्रजालिकस्य मत्रादि, ईश्वरस्तु माययैव व्यामोहयतीति तयैव मनसः परिणाममात्रमर्थ कटककुण्डलादिवनि- मिमीते । स्वामविपये बुद्धिवृत्त्यतिरिक्ताकारा पुद्धिवृत्तिरेव मोहो भ्रम इत्यतसिंस्तद्बुद्धिर्भम इत्यादिरूपं लक्षणमपि तुल्यमित्याचाह । तेन तन्मते बुद्धिग्राह्यो मनःपरिणामविशेषः स्वप्नसृष्टिरिति सिध्यति । माध्वास्तु । सन्ध्यं स्थानं मायामात्रम् , मनोगतान् पूर्वानुभूतवस्तुसंस्कारानुपादानीकृत्य निमित्तभूतया स्वेच्छयैवेश्वरेण निर्मितम् । 'मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । प्रदर्श- यति जीवाय स स्वम इति गीयते' । 'यदन्यथावजाग्रत्वं सा भ्रान्तिस्तत्र वत्कृता । अनभिव्य- क्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेदिति ब्रह्माण्डवाक्यात् । अत्र स्खशिरश्छेदनादीनामसत्त्वनिरासायाना- स्वयमिति । जीवः । अन्येति । ईश्वरनिरपेक्षतेत्यादिः। उपाधीति । अदृष्टमुपाधिः । उक्तेश्वरकर्तृकत्वविरोध परिहरन्ति स्म न तत्रेति । पच्यत इति । ईश्वरः जडजीवान् सृजति । यदा तु सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते, कर्मणः कर्तृत्वं विवक्ष्यते, तदा सृज्यते जीवः स्वयमेवेति तन्मते उपाधिरणुत्वं तद्वारकपरिणामः सृष्टिरूपस्तस्मिन् खातव्यं कर्तृत्वं तस्य विवक्षयोपपन्नम् । आहेति । 'पुत्रादयश्चेति सूत्र आह कर्मकर्चिति । ज्ञानं कर्तृ तत्कथं कर्म आत्मचैतन्यमानं पुत्रादिरूपमिति विरोधः । कर्मकर्तृत्वसहानवस्थानलक्षणस्तेन । एकस्येति । ईश्वरस्य । तथात्वेति । आत्मचैतन्यत्वापत्त्या । परि- णाम एवेति । एवकारः पदार्थयोगव्यवच्छेदकः । स्फुटेति । अयमंशः स्वानः । जाग्रतश्च बुद्धि- वृत्तिरेवेति । तामसी बुद्धिः, अतो गीतोक्तो मोहस्तस्या वृत्तिः । इत्यादीति । तदभाववति तत्का- रकं ज्ञानमादिशब्दार्थः । यद्वा । विशेषदर्शननाश्यत्वमादिशब्दार्थः । इत्याद्याहेति । ग्रन्थगौरवमि- यैतावतैव निर्वाहः । मनःपरिणामेति । मनोपि द्वारमित्येवमुक्तम् । जीवस्योपाधिद्वारकपरिणाम- विशेप इत्यर्थः । माध्याः खप्नं सत्यमाहुः । तद्विषयकं ज्ञानं तु मिथ्येत्याहुः । अतो विपयपदव्याख्या कियते अत्र खशिर इत्यादि । अनादीति । अनादीति 'मनोगता नित्यत्र विशेषणं दत्वानादिमनो- रश्मिः।

·श्रीमद्भासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ०१सू० ३. अयमाशयः।श्रुतिःसृष्टिमेवाह, न तस्य सत्यत्वमपि । यथा 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यमिति 'आत्मान५ खयमकुरुत' 'तत् सत्यमित्याचक्षते 'कथमसतः सज्जायते'त्यादिश्रुतिसहस्रेभ्योऽस्य सत्यत्वं प्रतीयते, नैवं स्खमप्रपञ्चस्य श्रुतिराह । सत्यप्रयोजनाभावाच । खमानविहारस्तु महामायावित्वान्माययापि सिध्यति । भाष्यप्रकाशः। दिमनोगतग्रहणम् । 'यदन्यथाव'मित्यादिना च खमविपयाणां जाग्रत्पदार्थत्वमेव बाध्यत इति तत्प्रतीतिरेव भ्रान्ता, न स्वमप्रतीतिरित्याहुः । तेन तट्टीकाकारमते संस्काराणामुपादानत्वम्, भाष्यकारमते तु संस्काराणामेव विपय- त्वम् । मायापदं च मनसः संस्कारस्य वा वाचकमिति सिध्यति । तत्र सूत्राशयं स्फुटीकुर्वन्तः स्वमसृष्टेः सत्यत्वं प्रथमं निरसन्ति अयमाशय इत्यादि । अस्येति । बाह्यप्रपञ्चस्य । अत्र च सत्यत्वं जाग्रक्रियमाणा या तत्तत्प्रतिनियता यावदर्थक्रिया तत्कारित्वं विवक्षितम् । न तु साक्षात् परम्परया वा ब्रह्मोपादानकत्वमात्रम् । परम्परया ब्रह्मोपा- दानकत्वस्य मायामात्रेपि सत्त्वात् । नाप्यर्थक्रियाकारित्वमात्रम् । तस्य प्रतिविम्वादिष्वपि दर्श- नात् । 'छायाप्रत्याह्वयाभासा असन्तोऽप्यर्थकारिण' इति भगवद्वाक्याच । नैवमिति । न सत्यत्वं ब्रह्मात्मकत्वं वा । तथाच तादृशश्रुत्यभावेपि भगवत्कर्तृकत्वादाश्चर्यरूपत्वाच यः सत्यत्वाग्रह, सोऽसङ्गात इत्यर्थः । ननु सत्यत्वस्थाश्रावितत्वेपि स वै नैव रेम' इत्यत्र सृष्टेविहारार्थत्वस्य श्रावि- तत्वाचवलेन सत्यत्वं कल्प्यत इत्याशङ्कायामाहुः सत्येत्यादि । विभजन्ते स्वमात्रेत्यादि । रश्मिः। गतानां ग्रहणम् । तत्प्रतीतिरिति । जाग्रत्पदार्थत्वप्रतीतिः । एवकारेण स्वप्नप्रतीतियोगव्यवच्छेदः । तथाच यत्स्वप्नविषयाणां जाग्रत्त्वं जाग्रत्पदार्थत्वं अन्यथात्वं सा भ्रान्तिः । तत्र खन्ने । तत्कृता जाग्रत्पदार्थसादृश्यकृता । अनमिव्यक्तत्वादिति सौत्रांशार्थः । अनभिव्यक्तेति । अनभिव्यक्तरूपत्वा- स्वप्नस्य नान्येन जाग्रत्पदार्थसादृश्यान्येन साधनेन जन्यत इति भवेदित्यर्थः । तद्दीकेति । ब्रह्माण्ड- वाक्यातिरिक्ता टीका । ब्रह्माण्डवाक्यानि तु भाष्यमिति पूर्व विवेचनीयम् । ब्रह्माण्डे 'संस्कारा'निति द्वितीया विषयार्थका । एवकारो ब्रह्माण्डवाक्यप्रामाण्यात् । मायापदमिति । 'मनोगतांस्तु संस्कारा'- नित्यत्र वाचकम् । मायामात्रपदं मनोमात्र संस्कारमानं वेत्यर्थकम् । भाष्ये । देशकालवस्तुनानभि- व्यक्तस्वरूपत्वपदार्थः । अन्यलभ्यत्वात् । केनापि रूपेणानभिव्यक्तम् । स्वरूपं तु खप्रदेशकालपरीक्षा- पोधकशन्दलम्यं पुराणे प्रसिद्धम् । तथा च हेतुतावच्छेदकगौरवापत्त्यानभिव्यक्तरिति हेतुः । तदाहुः तथाभिव्यक्तिरिति । तथेति । कालान । तथाच काल्यैनानभिन्यक्त्यभावत्वं हेतुतावच्छेदकम् । अत्रामे सहस्रशन्दाबहुवचनम् । संख्येयवाचकत्वात् । संख्यावाचकले त्वेकत्वम् । 'विंशत्याद्याः सदैकल' इति कोशात् । प्रकृते । सत्यत्वं च त्रैकालिकावाधविषयत्वम् । तच बाधित्वान्यलक्षणमाहुः अन घेति । जाग्रदिति । जाग्रति क्रियमाणा । 'सहसुपेति समासः । तत्तदिति । घटादिप्रतिनियता बटाहरणादिरूपा, भोजनप्रयोजकत्वादिरूपा च । यावदर्थक्रिया यावदाः यावद्धटादिवर्तमानकालं अर्धा पादयः तेषां कियार्थक्रिया । सत्त्वादिति । माया ब्रह्मोपादानिकेति । प्रतिविम्येति । आदिना अयाप्रत्याहयादिः । माययेति । 'विष्णुनर्नाम महायोगी महामायो महातपा' इति योगतत्वो. पनिपछुते । स वा इति । पुरुषविधनासणे । सृष्टरिति । ‘स द्वितीयमैच्छदित्यादिना ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम्। नापि भिन्नः प्रपञ्चः। जीवस्यैकत्वात् । 'अविद्यया मन्यते' इति वचनान तस्सुख- भाष्यप्रकाशः। तथाच नटवन्माययापि विहारसम्भवान तबलेन सत्यत्वं कल्पयितुं शक्यमित्यर्थः । ननु यत्र ' स्वमसृष्टिस्थले 'तस्य वा एतस पुरुपखेति जीव एवोपक्रान्तः, 'प्रस्खपितीति वापलिङ्गाच बोधिता, अतस्तस्कृता सा मिथ्यास्तु, तत्र विहारोपि जीवस्यैव, नेवरस, काठके तु प्रकरणलिङ्गवास्य- शेपैः परमात्मैव प्रतीयत इति तत्कृतः प्रपञ्चो भिन्नोऽस्तु, तस्य सत्यत्व आश्चर्यरूपत्वे च को दोष इत्यत आहुः नापीत्यादि । यो हि प्रपञ्चो भिन्न आपाद्यते, स न सर्वसाधारणः, कारुर्येनाभि- व्यक्तस्वरूपो वा, येन भिन्नत्वं कल्पयितुं शक्यत, किन्तु यदेकेन दृश्यते, तन्नेतरेणेति प्रतिनि- यतो द्रष्टीवस्यैकत्वात् , अतो न भिन्नः । किञ्च । स यदि भिन्नः सत्यः सात्, तदा तद्भोगोपि भिन्नः सत्योऽनुभूयेत, श्रुत्या बोच्येत । श्रुत्या तु जीवस्य भोगस्तत्राज्ञानिक एव बोध्यते । हिताख्या नाडीरुपक्रम्य 'अथ यौनं प्रन्तीव जिनन्तीय हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति यदेव जाग्रदयं पश्यति तदत्राविद्यया भयं मन्यत' इति वचनात् । एवमेव 'अथ यत्र राजेव देव इवे'त्यादिनोक्तं सुखमप्याज्ञानिकम् । 'अविद्यया मन्यत' इत्यस्य देहलीदीपवदुभयत्र सम्बन्धात् । काठके तु न भोगवचनम् । अतः परं भेदसाधकत्वेन कर्ड भेदोऽवशिष्यते । सोऽप्ययुक्तः । स्वप्नसृष्टिवाक्येपि जीवफर्ट- त्वाबोधनेन तदभावात् । तत्र हि 'आत्मज्योतिरेवायं पुरुप' इति कथनोत्तरं 'कतम आत्मेति प्रश्ने, रश्मिः। जीव एवेति । एवकारः 'कतम आत्मेति, योयं विज्ञानमयःप्राणेष्वि'त्युपक्रमे विज्ञानमयपदात् ।जीवस्यै- वेति । एवकार उपक्रमादीश्वरयोगव्यवच्छेदकः । काठके त्विति । तुना ज्योतिर्ब्राह्मणं व्यावर्त्यते । प्रकरणं ब्रह्मणः । 'हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातन'मित्युपक्रमात् । 'सुप्तेपु जागर्तीति लिङ्गम् । शब्दस्य सामर्थ्यम् । स्वप्नो जीवावस्था, जागर्तीति ब्रह्मलिङ्गम् । 'तदेदं शुकं तद्रझेति वाक्यशेपः । उपक्रमः यथा 'मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम' इति जीवलिङ्गं च सन्देहवीजम् । तेन स्वमकी जीवः परमात्मा वेति संशय उक्तवाक्यशेषः प्रवर्तते । तैः । परमात्मैवेत्येवकारः 'यस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे' इति श्रुतेः । जीवस्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यो हीति 1 काठकोक्तो हि । भिन्नः ज्योति- ब्राह्मणोक्तादिनः । आपाद्यत इति । यदि प्रपञ्चो भिन्नो न स्यात्, प्रकरणलिङ्गवाक्यशेपाः परमा- त्मनो न स्युरिति । अतः काठके ज्योतिराह्मणे प्रपञ्चो भिन्न इत्यापद्यते । स इति । खानिकः प्रपञ्चः । न भिन्न इति । ज्योतिर्ब्राह्मणोकात्काठकोक्तः प्रपञ्चो न भिन्नः । अविद्ययेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किश्चेति । तत्राज्ञानिक एवेति । तन्न स्वप्ने । आज्ञानिक आविद्यकः । एवेति । वाधात् । हिताख्येति । ज्योतिर्मायणे । अर्थस्तु उक्तसुपुप्तावस्थाकामभगवतोरविद्यायाः स्वाप्तिकायाः सम्बन्धो न स्वाभाविक इति दर्शयितुम् । ‘ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यः' इत्यादिना नाडीनिरूपणम् । अस्येति । अकामभगवतो भेदे पष्ठी । अतोऽविद्यानाडीभिन्नाः स्वाप्निक्यः। ता उपक्रम्य 'अध यत्रैन'मित्यादिग्रन्थः । पूर्व 'न कञ्चन स्वप्नं पश्यती'त्युक्तम्, तत्र प्रतियोगि स्वप्नं निरूपयन्ति स्म । यत्र स्वप्ने एनं स्वप्नसदृशं भन्तीव तस्करादयो ये केचन जिनन्तीव वशीकुर्वन्तीव दासरूपेण । कदा. चिद्धस्तीव विच्छाययति विच्छादयति, विद्राक्यति । तथा गत जीर्णकूपादिकं प्रति पततीव, न वस्तुतः । किं तत इत्यत आह यदिति । यदेव जाग्रत् जाग्रतः सम्बन्धि भयं पश्यति । पष्ठया लुक । अन्ये तु जाग्रत् जागरित इति सप्तम्यालुकू सूचयन्ति । तदत्र खप्ने इति । अग्रे सप्टम् । कर्तृभेद इति । . प्र.सू.र.११ ·८२ श्रीमद्भासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२० १सू० ३. दुःखभोगार्थमपि सत्यत्वमङ्गीकर्तव्यम् । स्थानद्वयप्रतिज्ञा च विरुध्येत । जीवतो मृतांश्च पश्यतीति लोकद्वयदर्शनम् । अतो लोकद्वयप्रतिच्छायरूपत्वान्मायया क्रीडायामन्यानुरोधाभावेनातिसुखत्वात् भगवत्कृतमात्रवाचकत्वाच श्रुतेरतिरि- । भाष्यप्रकाश 'योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यन्तज्योति'रिति प्रतिवचनं दत्वा, तादृशत्वं जीवस्याप्यस्तीति तनिराकरणार्थ 'स समानः सन्नुभौ लोको सञ्चरती'त्यादिना जीवतुल्यत्तया क्रीडितुरन्यस्य कथ- नेन तस्मिन्नेव तस्कर्तृत्वस्य 'सुपुत्युत्क्रान्त्यो देने ति सूत्रे व्यवस्थापितत्त्वात् । जीवस्य स्खदुःख- भयादिजनकसृष्टिकरणायोगाच । कास्नानभिव्यक्तखरूपतया सत्यसङ्कल्पत्वाधभावाच । अत- सत्र भगवानेव कर्ता । जीवस्त्वविद्यया दुःखादिकमिव कर्तृत्वमपि मन्यते । अतो न तत्सुखदुः- खभोगार्थमपि स्वमप्रपञ्चस सत्यत्वमङ्गीकर्तव्यम् । किञ्च । यदि वामप्रपञ्चस्य सत्यत्वं स्यात्, तदा 'तस्य वा एतस्य पुरुषस द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं चेति श्रुत्युक्ता स्थान- द्वयप्रतिज्ञा च विरुध्येत । ननु तत्रैव सन्ध्यं च तृतीय स्थान तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च पर- ' लोकसानं चेति तृतीयमप्युक्तम् । सत्यमुक्तम्, पर तूभयविलक्षणतया, तत्र च लोकद्वयदर्शनं जीवता मृतानां च दर्शनेन । न हि ते तत्र सन्तीति प्रागेवोक्तम् । अतस्तृतीयत्वेपि लोकद्वयप्रतिच्छायरूपत्वान्न तेन प्रतिज्ञा- विरोधः। सत्यत्वे स सादेव । नच किमीशसृष्ट्या क्रीडयेति शक्यम् । मायया क्रीडायामन्यानु- रोधाभावेनातिसुखत्वात् । अतो भगवत्कृतमात्रयाचकत्वात् काठकश्रुतेस्तद्धलेनातिरिक्तसत्यसृष्टि- कल्पनायां प्रमाणाभावान्नातिरिक्तः खामः प्रपञ्च इत्यर्थः । ननु कात्सर्येनानभिव्यक्तत्वस्य जीवविशेषणत्वे 'न तत्र रथा' इति श्रुतेश्वाश्चर्यपरत्वे सति जीवदर्शनस्य भ्रान्तित्वात् किं वा खमस्स भवदभिमतमायामात्रत्वगमकम् , येन तत्कृतगुणदोप- रश्मिः। प्रयजीवरूपस्वप्नकर्तृमेदः । प्राणेविति । सामीप्यसप्तमीति केचित् । सूक्ष्मदेह इति व्याख्यातम् । ताहशत्वं विज्ञानमयत्वम् । स समान इति । स ईश्वरः समानो जीवसमानः । अन्यस्येति । ईश्वरस्य । तस्मिन्नेवेति । ब्रह्मण्येव, नतु जीवे । वलवदनिष्टाननुवन्धीष्टतासाधनज्ञानप्रवर्तकं तत्कृष्ण- सम्बन्धीत्याहुः जीवस्य खेति । तत्रेति । खप्ने । भगवानेव, नतु जीव इति जीवयोगव्यवच्छेदक एषकारः । मन्यत इति । अहं कर्तेत्यभिमन्यते । 'परात्तु तच्छुते रिति सूत्रात् । स्थानद्वयेतिभाष्य विवृण्वन्ति स किश्चेति । जीवत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म ननु तत्रैवेति । बृहदारण्यक एव । काठकव्यवच्छेदक एवकारः । इदंलोकपरलोकस्थाने उभे स्थाने। नहि ते तत्रेति । सन्ध्ये स्थाने मृताः सन्ति । मुक्तानामैक्येऽमुक्तानां सकर्मत्वेपि पृथग्दर्शनानहत्वेन परलोके सत्वात् । प्रागेवेति । 'सन्ध्यं तृतीय स्वमस्थानमिति, तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यंतीदं परलोकलानं 'त्यस्याः प्रागेवोक्तम् । उभयविलक्षणतयेत्युक्तं विशदयन्तो लोकेतिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म अतस्तृतीयत्व इति । 'जीवतो मृतांश्च पश्यतीति लोकद्वयप्रतिच्छायरूपत्वात् लोकद्वयसूक्ष्मरूपत्वात् । न तेनेति । न तृतीयेन द्वयातिनाविरोध इत्यर्थः । स इति । प्रतिज्ञाविरोधः । माययेतिभाष्यं विवरीतुं शकते नचेति । अन्येति । विपयानुरोधाभावेन मिथ्यालादिति भावः । भगवत्कृतेतिभाध्यं विवृण्वन्ति स्म ·• भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । क्तकल्पनायां प्रमाणाभावाज्योतिःशास्त्रनियमाभावाच मायामात्रमेव स्वम इति न तत्कृतगुणदोषसम्बन्धः दीक्षितस्यान्नभोजनादिप्रायश्चित्तं तु भगवत्क्रीडाया- मपि प्रतिच्छायत्वात् क्रियते । तदानीं, कर्तृत्वस्यारोपात् । अन्यदा कर्तृत्वस्याशा- स्त्रत्वान्न धर्माधर्मजनकत्वम् । देवताज्ञादिस्तु जीवब्रह्मणोविद्यमानत्वाद्युक्ता । भाग्यप्रकाशः। सम्बन्धो नाङ्गीक्रियते इत्याशङ्कायामाहुः ज्योतिरित्यादि । मेषादिराशिगे सूर्य एतावदिनम् , एतावती रात्रिः, अस्मिन् देशे चेत्यादिनियमस्स तत्राभावात् तथेति न तत्कृतगुणदोषसम्बन्ध इत्यर्थः। ननु यदि स्वमप्रपञ्चो मिथ्या, तदा दीक्षितेन स्वमेग्नभोजनादौ कृते यद्दीक्षितस्य प्रायश्चि- तविधानं तद्विरुध्येत, मिथ्याभूते भोजनादौ तदयोगादित्यत आहुः दीक्षितस्येत्यादि । यद्यपि तन्न भोजनम् , तथापि खामिक्यां भगवत्क्रीडायां भोजनसदृशत्वात् तदानीं जीवेपि कर्तृत्वस्या- विद्ययारोपान प्रायश्चित्तं क्रियते । यथा वीयभावेपि नीवारेण कार्यसिद्धिा, तद्वतारोपितकर्तृत्व- मादायाप्यपराधसिद्धेः । शास्त्रेण यज्ञकर्मण्येव कर्तृत्वे नियमिते निपिद्धेष्वाभिमानिककर्तृत्ववापि दोपत्वादिति । अतो न तेन तस्य सत्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । एतदुपष्टम्भाय युज्यन्तरमाहुः अन्यदे- त्यादि । तथाच यदि सा सत्या स्यात् , तदा तेनान्यदापि धर्माधौ स्याताम् । तथा सति 'स्वमे- ध्वगम्यागमनं च धन्य मित्यादिकं न सर्येतेति सा मिथ्यैवेत्यर्थः। ननु यदि स्वमः सर्वोपि मिथ्या स्यात् , तदा तत्र देवतादर्शनाज्ञादिकं न साद, भवद्वा- नुभवादिविसंवादि स्थादित्यत आहुः देवतेत्यादि । जीवा इन्द्रादयो योगोत्थसामर्थ्याः, ब्रह्म खत एवातिसमर्थम् । अतः समाधाविच खमेऽप्यन्तर्हदि प्रविश्य विद्यमानत्वाद्दर्शनाज्ञादिकं ददाति, तदानीं वुद्धिर्जागर्तीति स्वमद्रष्टा जीवोप्यनुभवति । तेन तस्य तदानी रथादिवत् करणाभावेन खमत्वाभावात्तत्सत्यता युक्ता । किञ्च । तत्र यज्ज्ञानं जायते, तन्न लौकिकम् , तचदि- रश्मिः। अतो भगवदिति । तद्वलेनेति । भगवत्कृतमात्रवाचकशब्दचलेन । सूर्य इति । सप्तम्यन्तम् । एतावत् त्रिंशद्वटिकापलचतुःपञ्चाशदिनम् , एतावती एकोनत्रिंशद्वटिकापलपद [रात्रिः]।आदिना वृपेर्के द्वात्रिंशद्धटिकापलचतुर्विंशदिनम् । एकोनत्रिंशद्धटिकापलपड्डिशरात्रिर्यथा । देश इति । ब्रह्मावर्तादौ । तत्रेति । स्वप्ने। तथेति । मायामात्रत्वम् । अन्नेति । आदिना . रेतःसावः । आरोपादिति । ब्राह्मस्य कर्तृत्वस्य । यज्ञकर्मण्येवेति । एवकारेण स्वप्नयोगव्यवच्छेद(क) क्रियते। निषिद्धेविति खप्नाचार्याज्ञाविश्वासादिषु । तेनेति । आरोपितकर्तृत्वेन । तस्य स्वमस्य । सेति । स्वप्नसृष्टिः । अन्यदेति । दीक्षान्यकाले । भोजनकर्तृवेऽस्य न विद्यते शाखं यस्मिन् तादृशलात् । धर्माधर्म- जनकत्वं गुणदोषजनकत्वम् । देवतेति । आदिना बाहुना मेलनम् । अनुभवादीति । आदि- नाप्तवाक्यम् । खत एवेति । उपाधिन्यवच्छेदकैवकारः। द्विरिति । स्वप्नग्राहिका । तस्येति। दर्शनाज्ञादिकस्य । रथादिवदिति । आदिनाविद्या । करणाभावे हेतुरनुभवतीत्यनुभव उक्तः । अत उक्तं करणाभावेन । तत्सत्यता दर्शनानादेः सत्यता । अलौकिकेतिभाग्यं विवृण्वन्ति स्म किञ्चेति । १.अष्टाविंश।

·श्रीमद्रक्षासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ० १ सू०४. अलौकिकज्ञाने हि प्रतिच्छायत्वात् संवादः। कचिद्भगवदावेशे ईपत्संवादोपि । तस्मात् स्वतन्त्रसत्यत्तायां प्रमाणाभावान्मायामानं स्वपप्रपञ्च इति सिद्धम् ॥ ३.॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः॥४॥ ननु तर्हि जीवसाक्षिकमेकदेशेन किमिति सृजति, तत्राह । सूचकः शुभा भाष्यप्रकाशः। न्द्रियाजन्यत्वात् । किन्त्यात्मज्योतिपैव जायमानत्वादलौकिकम् । तसिंश्च ज्ञाने प्रतिच्छायरूपं सर्व भासत इत्युपपादितम् । अतः प्रतिविम्बबदस्यासत्वं चेदङ्गीक्रियते, तदा तद्वदेवा- स्थाप्यर्थक्रियाकारित्वरूपः संवाद उपपन्नः । किञ्च । यथा प्रतर्दनाख्यायिकायामिन्द्रे भगवदावेश सति तेन खोपासनाद्युक्तम्, तथात्रापि क्वचिद्भगवदावेशे सति ज्ञाने क्रियायां चोत्कर्परूप ईपत्संवादो भवति । स च भगवदावेशस्यैव धर्मः, न तु खमस्येति तावतापि न स्वमस्य- सत्यवसिद्धिरित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । ननु भवत्वेवं खमस्यासत्यत्वम् , तथापि तस्य जीवकर्दकत्वं न प्रतिक्षेप्तुं शक्यम् , कैवल्यो- पनिपदि 'स्वमे च जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोक' इति जीवमायाकल्पितत्व- कथनात्, श्रीभागवते च 'यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया। सृष्ट्वा लोकं परं स्वाममनुविश्या- वभासत' इति खामस्रष्टुत्वकथनाचेति चेत् । न । श्रुतेर्बाप्रकरणस्थत्वेन 'स्वमायये'त्यत्र 'स्वमपीतो भवती तिवत् स्वपदेन ब्रह्मण एव परामर्षणीयत्वात् । जीवकर्तृत्व स्वप्रतिकूलसृष्टिकरणविरोधरूपस्य बाधकस्य प्रागेवोक्तत्त्वात् । जीवपरामर्पपक्षेपि कल्पितपदेनाज्ञानिकमेव कर्तृत्वमायाति, न तु ब्रह्म यथा नटवज्ञानपूर्वकं करोति तथा । आज्ञानिकं तु तत् ब्रह्मकृतौ वकृतत्वाभिमान एव पर्य- वसतीति तेन तदसिद्धेः । श्रीभागवतवाक्यं तु न समसृष्टिकर्तारं निर्णेतुं प्रवृत्तम्, किन्तु तहृष्टान्तेन ब्रह्मणः समृत्वमनुप्रविष्टत्वं च बोधयितुम् । दृष्टान्तस्तु परप्रसिद्धयापि भवतीति तमादाय जीवस्य वामपदार्थस्रष्टुत्वं वदति, तत्राभिमानिककर्तृत्वाङ्गीकृतावपि वोधनसिद्धेर्न दृष्टान्तस बाध इति तेनापि तदसिद्धेः । तस्मात् पूर्वोक्तमनवद्यम् ॥३॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः॥४॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि। यदि रश्मिः। उपपादितमिति । अतो लोकेतिभाष्यव्याख्याने उपपादितम् । कचिदितिभाप्यं विवृण्वन्ति म किञ्च । यथेति । स्त्रोपासनादीति । 'मामेवोपाखेति । आदिना 'मामेवात्मानं बानीही ति । अनापीति । सनेपि । ईपदिति । यथोपायाः । यथा वा गोपीनाम् । 'ता हि स्वप्ने सदा भगवन्तं पश्यन्तीति । ज्ञाने 'यत्पत्यपत्यसुहृदामित्यत्र । क्रियायां 'कृष्णोऽहं पश्यत गति'मित्यादौ । एवेति । खमव्यवच्छेदकः । तमादित्याद्रीति । खातन्यं व्यावहारिकत्वम् , न कालिकवाधविषयत्वम् । नापि शुक्तिरजतपद्विशेषदर्शननिवर्त्यत्वम् । ब्राह्मण एवेति । जीवयोगव्यवच्छेदकैवकारः । मागेवेति । अस्मिन्नेव सूत्रे। प्रातीतिकार्थाङ्गीकारले वाहुः जीवेति । 'मृप तितिक्षाया'मिति मूर्धन्यान्तोऽपि धातुः । एचति । खकृतलव्यवच्छेदक एवेति । तेन तदिति । समायापदेन । स्वप्नस्य जीव(कर्त)कर्तृकला- सिद्धः । योधयितुमिति । यथेतिशब्दादिति भावः । दृष्टान्तस्येति । भावप्रधानः । तेनापीति । श्रीभागवतवाक्येनापि खमय जीवकर्तृकत्लासिद्धेः ॥ ३॥ सूचकच हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः॥४॥ तत्तदिति । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । शुभफलसूचको भवति खमः । चकारात् कचिदाज्ञाविशेपदानम् । कलिकालादेः प्रत्यक्षं बाधकत्वात्। युक्तश्यायमर्थः।प्रातःसूचकफलस्यैव हष्टत्वात् , न तु खमपदा र्थस्य । सूचकत्ये प्रमाणमाह। 'यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं खमेपु पश्यति । समृद्धि तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वमनिदर्शन' इत्यादिश्रुतेः । किञ्च । आचक्षते च तद्विदः । स्वभाध्यायविदस्तथैवाचक्षते । 'आरोहणं गोवृपकुञ्जराणा'मित्यादिना । तस्मात् सूचनार्थ जीवप्रदर्शन मिति ॥४॥ भाव्यप्रकाशा स्खक्रीडार्थ सृजति, तर्हि तत्तञ्जीवसाक्षिकं पदार्थैकदेशेन द्रव्यशून्यधर्ममात्रेण कुतः सृजतीत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति सूचक इत्यादि । आज्ञाविशेपदानमिति । तथाच तेनापि तस्योत्कर्पसूचक इत्यर्थः । अयमिति । सूचकत्वादिरूपः । तत्र हेतुः। प्रातरित्यादि । पदार्थस्येति । असत्यत्वादिति शेपः । इत्यादिश्रुतेरिति । आदिपदेन 'पुरुपं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ती'त्यायशुभ- सूचकश्रुतेः संग्रहः । शेपं स्फुटम् । एतेन 'मन एव मनुष्याणां पूर्वरूपाणि शंसती'त्यादि, 'परिण- मति फलोक्तिः स्वमचिन्ता स्वीरित्यादि च सर्व सूचितं ज्ञेयम् । तेन ये खाममतितुच्छमभ्यु- पगच्छन्ति, तन्निरस्तं वेदितव्यम् । तादृशस्य खपुष्पादितुल्यत्वे तदभानप्रसङ्गेन सूचकताया वक्तु- मशक्यत्वादिति ॥ ४॥ रश्मिः। श्रुतेः तत्तजीवसाक्षिकम् ।पदार्थो तयोरेकदेशेन शब्देन ज्योतिपा द्रव्यशून्यधर्मः ज्योतिमीनं तेन तस्येति। पदार्थशून्यज्योतिपः । भाष्ये। कचिदित्युक्तेर्हेतुमाहुः कलीति । आदिना पापम् । आज्ञादि- विशेषदानं प्रत्यक्षे। 'कलिनाधर्मवन्धुने ति वाक्यम्। 'नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायत' इति वाक्यं च । प्रकृते । सूचकत्वादीति । आदिना कलिकालादेवधिकत्वम् । अशुभेति । मरणसूचक- श्रुतेः । शेपमिति । तद्विद इति । वृहस्पत्यादयः । 'वृहस्पतिप्रणीतं च स्वप्नाध्यायं पठेदपी'ति ज्योतिष दुःस्वप्नशान्तौ वाक्यात् । एवकारेण प्रकारान्तरव्यवच्छेदः । आरोहणमित्यादि । आदिना 'स्वप्नेप्व- गम्यागमनं च धन्य'मिति । 'खरयानतैलाभ्यञ्जनान्यधन्यानी'ति च । जीवप्रदर्शन मिति । जीवाय प्रदर्शनम् । 'सह सुपे'ति समासः । एवं शेपं स्फुटम् । मन एवेति । उक्तश्रीभागवत 'मनोमात्र- मिदं ज्ञात्वेत्यादिवाक्यैर्मनोमयः प्रपञ्चः स्वाप्तः । प्रपश्चरूपं मन एव । मनोमयत्वेतरयोगव्यवच्छेदकैव- कारः । अत्र पक्षेऽन्ययोगाभावात् । पूर्वरूपाणि स्वप्नैः सुकृतित्वदुःकृतित्वादिरूपैः । शंसति । अयं पूर्वजन्मनि सुकृती, अयं पूर्वजन्मनि दुःकृतीत्येवम् । किच, कर्मविपाके वैद्यके मनोमयदेहः पूर्वरूपशंसनं प्रसिद्धम् । आदिना" । किश्च । देवताज्ञादिः स्वाग्निकः शब्दसृष्टिः, अतो न मिथ्या । वैदिक्याः सष्टेः 'शब्द इति चेदितिसूत्रे शाब्दीत्वात् । परिणमतीत्यादि। फलोक्तिः फलानामुक्तिः । 'येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुपाणी'त्यादिवास्योक्ता। कीदृशी सा सामचिन्ता । खमेपु चिन्तनं यया।' सा स्वचीयः कीर्तनभक्तिजसामर्थ्यः प्रेमलक्षणभत्त्यादिभिः परिणमति । तात्त्वि- कान्यथाभावं खने देवताज्ञादिरूपं करोति । तूचितमिति । खप्ने मिथ्यायुक्ताम्या पदार्थाम्यां सूचि तम् । य इति । नास्तिकभेदाः । अतितुच्छमिति । चन्द्रादिद्वताभासम् ॥ ४ ॥ .

·८६. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२ अ० १सू०५. पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य वन्धविपर्ययौ ॥५॥ किश्चिदाशङ्कय परिहरति । ननु जीवाय भगवान् सृष्टिं करोति, प्रदर्शयति च खस्य सर्वलीलाम् , अंशश्चायम्, कथमस्य दुःखित्वमित्याशङ्कय, परिहरति तुशब्दः । अस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितम् । तत्र हेतुः पराभिध्यानात् । परस्य भगवतोऽभितो ध्यान खस्यैतस्य च सर्वतो भोगेच्छा,तस्मात् । ईश्वरेच्छया जीवस्य भगवद्धर्मतिरोभावः। ऐश्वर्यतिरोभावाद्दीनत्वं पराधीनत्वम्, वीर्यतिरोभावात् सर्वदुःखसहनम्, यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वम्, श्रीतिरोभावाजन्मादिसर्वाप- द्विपयत्वम् , ज्ञानतिरोभावाद्देहादिष्वबुद्धिः सर्च विपरीतज्ञानं चापस्मारसहित- स्यैव, वैराग्यतिरोभावाद्विपयासक्तिः । बन्धश्चतुर्णा कार्यः, विपर्ययो द्वयोः, तिरोभावादेवैवम् , नान्यथा । युक्तोज्यमर्थः । एकस्यैकांशप्राकट्येपि तथाभावात् । भाष्यप्रकाशः। पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो हास्य वन्धविपर्ययौ ॥५॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चि- दित्यादि । तुशब्दार्थकथनमुखेन तद्विभजन्ते नन्वित्यादि । परिहारं व्याकुर्वन्ति अस्य जीवस्ये- त्यादि । चतुर्णामिति । ऐश्वर्यादिचतुष्टयतिरोभावानाम् । विपर्ययो द्वयोरिति । अन्यथाज्ञानं ज्ञानवैराग्यतिरोभावयोः कार्यमित्यर्थः। तत इत्यादिकं व्याकुर्वन्ति तिरोभावादेवैवम् , नान्य- थेति । ऐश्वर्यादितिरोभावादेव बन्धविपर्ययो, न तु स्वत इत्यर्थः । युक्तत्वं विवृण्वन्ति एकस्ये- त्यादि । 'युक्तं भगैः खै'रित्यादिवाक्यात् पूर्णा ऐश्वर्यादयो भगवत्येव । तन्मध्ये एकस्यैश्वर्यादे- रेकांशप्राकट्येपि 'यत्पादपङ्कजे त्यादिवाक्यैस्तथानिश्चयेन बन्धाभावात् । तदभावादेव बन्धविप- ययाविति युक्तमित्यर्थः । नन्वानन्दांशतिरोभावादेवैतद्वयं कुतो न खीक्रियत इत्यत आहुः रश्मिः। पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥ ५॥ तुशब्दार्थेति । आशकापरिहारस्तुशब्दार्थः । तत्कथनोपायेनेत्यर्थः । नन्वित्यादि । जीवायेति । भक्ताय साधार- णाय च । लीलाशब्देन खप्नदर्शने यथा तथेत्युक्तम् । स्वस्यैतस्येति । यथा गोकुलाष्टके तथा । शृङ्गारस्समण्डने च । अमुक्तत्वदशायाम् । खस्योत्कर्षेण जीवस्य निकृष्टत्वेन ,च सर्वतो भोगेच्छा । भगवद्धर्मति । उच्चनीचभावाय । समले लीला न स्युः । दीनत्वमित्यादि । अन्यानुरञ्जनाभावात् । पराधीनत्वं परोक्तकरणात् । सर्वदुःखेति । अनुभवसिद्धम् । सर्वहीनत्वमिति । 'यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो चात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्भन्धो वाति, ययासिधारां कर्तेव हि तामवक्रामेयधुवे- युबै ह वा विहयिष्यामि कत पतिष्यामीत्येवममृतादात्मानं जुगुप्सेत् । अत्र कर्मगन्धो यशः । स्वधर्मा- भावात्सर्वहीनत्वम् । जन्मादीति । लक्ष्म्यभावं ,यभावो ज्ञापयति । लक्ष्म्यभावात्सत्कर्माभावेन जन्मादि । आदिना स्वार्थात्यच्यवः । अहंबुद्धिरविद्यारूपा । एवेति । खतो योगव्यवच्छेदकः । यन्धेति । दीनत्वादिन्धिोऽहंयुट्यादिः स्वरूपविपर्ययः तौ। युक्तत्वमिति । सौबहिशब्दार्थम् । भगवत्येवेति । एवकारेण जीवयोगव्यवच्छेदः । यत्पादेति । आदिना 'वश्चितोहं महाराज हरिणा पन्सुरुपिणा । येन मेऽपहतं तेजो देवविस्मापनं महदिति प्रथमस्कन्धोक्तम् । तथेति । असार्थों निधन बन्धः तस्याभावात् । तदभावादिति । बन्धाभावाभावाद्वन्धरूपात् । एचेति । इतरयोग- व्यवच्छेदकः । नच पन्याइन्धविपर्ययौ न सातामिति चेत् । न । वन्धविपर्ययो न वन्ध इति प्रयोगात् ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम्। आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितः, येन जीवभावः । अत एव काममयः। अकाम- रूपत्वादानन्दस्य । निद्रा च सुतरां तिरोभावकी भगवच्छक्तिः। अतोऽसिन प्रस्तावे जीवस्य धर्मतिरोभाव उक्तः । अन्यथा भगवत ऐश्वर्यादिलीला निर्विपया स्यात् । तस्मान्न जीवखरूपपर्यालोचनया किश्चिदाशङ्कनीयम् ॥६॥ देहयोगाद्वा सोपि ॥ ६॥ ईश्वरेच्छयैश्वर्यादितिरोभावं स्वमते निरूप्य, मतान्तरेणापि नियतधर्मवादेन निरूपयति । देहयोगाद्वा । देहसम्बन्धादेवास्य सर्वतिरोभावः । विपर्ययो वा । अपिशब्दादन्यत् । अस्मिन् पक्षे देहवियोग एव पुनरैश्वर्यादिमाप्तिः। पूर्वसिन् भाग्यप्रकाशः। । . आनन्देत्यादि । पूर्वमिति । व्युचरणकाले । द्विविधा हि जीवाः, सदा मुक्ताः, पन्धयोग्याथ। तत्रायाः सेवायोग्या इति तेषु स्वरूपानन्दमात्रस्यैव तिरोभावः, न धर्मरूपस तख, नाप्यचर्यादेः द्वितीयेषु यथायोग्यं सर्वेपां तिरोभाव इति निर्णयादिति । अत्र गमकमाहुः अंत एवेत्यादि । नन्वत्रतनिरूपणस्य का प्रसङ्ग इत्यत आहुः निद्रा चेत्यादि । तस्य प्रयोजनमाहुः अन्यधेत्यादि। सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । किञ्चिदिति । दुःसित्वानुपपत्त्यादिकम् ॥ ५ ॥ देहयोगाद्वा सोपि ॥६॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः ईश्वरेच्छेत्यादि । व्याकुर्वन्ति देहेत्यादि । वाशब्दोचधारणे, अनादरेवा । सूक्ष्मदेहसम्बन्धादेवास सः आनन्देश्वर्यादीनां तिरोभायो विप- रीतज्ञानं वा । अपिशब्दादन्यद्वन्धदुःखादि । एतस्य पक्षस्य जघन्यत्वज्ञापनाय पक्षद्वयतारतम्यं रश्मिः। कर्मतावच्छेदकभेदात् । व्युचरणेति । 'यथामेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' इति श्रुतौ व्युचरणमुक्तम् । तत्र व्युचरणोचरं वियोगज आनन्दतिरोभावः । इदमुत्तरार्धे अष्टपभाशत्तमाध्याये सत्यावाक्यं तदादिभि- स्तन्मध्य इत्यादिरित्यन्वयः । तथाहि । द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायवाक्यो तेतरत्र चाधुबैरवाप्यैश्वर्यादेर- शप्राकट्यम् । तत्र सत्सायां दीनत्वपराधीनत्वाभावेनै धर्यस्सैकांशमाकट्यम् । सर्वदुःखासहनेन वीर्य- कांशप्राकट्यम ने। वाक्यं तूक्तम् । वियोगत्वेनानन्दतिरोभावत्वेन कार्यकारणभावात् । ननु नानन्द- तिरोभावः, "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीतिश्रुतेः, अत आहुः द्विविधेति । बन्ध- योग्या इति । सकर्मकाः । सरूपेति । एवकारो मात्रायोगव्यवच्छेदकः । निर्णयादिति । 'यत्पा- दपकजे' त्यादौ निर्णयात् । अत एवेत्यादीति । काममय इति । 'काममयोऽयं पुरुष' इति श्रुतेः । अकामेति । 'सुपुतिस्त्वकामरूपो भगवा'निति 'सुपुप्युत्लान्योर्भेदेनेति सूत्रभाष्यम् । 'सुपुप्तावानन्द- भु'गिति नृसिंहतापनीये । मात्रारूपस्यापि तथानुभवात् । तथा चाकामरूपत्वं सुपुल्यानन्दस्य । तन्मात्रायाथ । अत्रैतदिति । स्वप्ने पड्गुणतिरोभावनिरूपणस्य । निद्रा चैत्यादीति । पद्गुणैश्चर्यवि- । रोभावकीं । अतोस्मिन् स्थानिके प्रस्तावे जीवस्य पढ्गुणैश्चर्यतिरोभाव उक्तः । अन्यथेत्यादीति.। - खेतरस्मिन् जीवे एकस्यैश्वर्यादे रेकांशप्राकट्याभाचे स्वप्ने तिरोभावाभावे। निर्विपयेति । अन्यवि- पयाभावात्तथा । दुःखित्वेति । आदिना ऐश्वर्यादितिरोधानानुपपत्तिः । क्रीडार्थत्वात् ॥५॥ देहयोगाद्वा सोपि ॥६॥ईश्वरेच्छेत्यादीति । नियतधर्मव्यवच्छेदकैवकारः । नियतध- मैति। स च समवायातिरिक्तविषयतासम्बन्धेनेच्छाधर्मोऽनियत इति नियतेन देहधर्मण । सूक्ष्मदेहस- म्बन्धादेवेति । एवकारोऽनियतधर्मेच्छायोगव्यवच्छेदकः । अपिशब्दादितिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म अपि- ·८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा० २ अ०१सू०६. कल्पे विद्यमानेपीति विशेषः। न त्वीश्वरेच्छया विकल्पः । कश्चित् परशब्देन देहादिमाह् । तदा अभिध्यानयोगयोराकसिकता स्यात्। 'सर्वस्य वशी सर्वस्पेशान' इति विरोधश्च । कश्चित्तु तस्याभिध्यानात् 'तृतीयं देहभेद' इति श्रुत्यनुरोधेन जीवकर्तृका- भाष्यप्रकाशः। " स्फुटीकुर्वन्ति अस्मिनित्यादि । नत्वित्यादि । कचिदीश्वरेच्छया क्वचिद्देहयोगेनेति विकल्पो नात्राभिप्रेत इत्यर्थः। उक्तव्याख्यानदााथ व्याख्यानान्तरं पयितुमनुवदन्ति कश्चित् परशब्देन देहादि- माहेति । देहारम्भकं कर्माहेत्यर्थः । इदं च न प्रसिद्धपद्भाप्यस्थम् । मध्वरामानुजशैवभिक्षुभिः पराभिध्यानपदे ब्रह्मकर्तृकाभिध्यानस्यैव व्याख्यानात् । अत इदानीमुत्सन्नस्यैव कस्यचिन्मतस्यो- ल्लेखः । पयन्ति तदेत्यादि। आकस्मिकतेति। निर्हेतुकता। तथाच देहारम्भकेन कर्मणा बन्धे विपरीतज्ञाने चाभ्युपगम्यमानेऽभिध्यानयोगयोर्निर्हेतुकतया तत्पदप्रयोगवैययं स्यात् । बन्धादेः कर्मावधीनत्वे ईश्वरस्य सर्व नियन्तृत्वभङ्गेन 'सर्वस्पे'त्यादिश्रुतिश्च विरुध्येतेत्यत उपेक्ष्यमित्यर्थः। शङ्करभास्कराचार्ययोर्मतमाहुः कश्चित्त्वित्यादि । ऐकमत्यादेकवचनेनोल्लेखः । श्रुतिस्तु श्वेताश्वतरस्था । 'ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः, तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वयं केवल आप्तकाम' इति । अर्थस्तु, देवं ज्ञात्वा देवज्ञानेन सर्वेषां पाशानां बन्ध- कानां पुण्यपापादीनामपहानिर्दाहः, क्षीणैर्दग्धैः क्लेशरविद्यास्मितादिभिर्जन्ममृत्युप्रहाणिः पुनः पुनर्जन्ममरणप्रवाहनिवृत्तिः, तस्याभिध्यानात् परमेश्वर विषयकाचिन्तनात् देहभेदे देहनिवृत्ती, 'देह- मेदारितिपाठे नानादेहै, तृतीयं विश्वैश्वर्यम् , ऐहिकाच्चान्द्रादिलोकसम्बन्धिनश्चैश्वर्यादतिरिक्तं ब्रह्म- लोकसम्बन्पश्चर्य भवेदिति शेषः । ततः केवलो ब्रह्मभूत आप्तकामो भवतीति । 'तृतीयदेहभेदे' इति पाठे तु ऐहिकात् पारलौकिकाच तृतीयो ज्ञानिदेहस्तस्स निवृत्ती सत्यां विश्वैश्वर्य प्राप्य ब्रह्म- रश्मिः। शब्दादिति । पन्धदुःखादीति। आदिना पगुणतिरोभावः । अस्मिन्नित्यादीति । एवकारो विद्य- मानदेहयोगव्यवच्छेदकः । विद्यमाने इति । भगवान् व्यासः भगवान्नारद इति प्रयोगात् । कहिति। देहस्यादिः कर्म देहादिस्तम् । आदिशब्दो 'न नपुंसक'मिति पुंस्त्वम् ।ब्रह्मकर्तृकेति । परस्स ब्रह्मणो. ऽभितो ध्यान सर्वतो रमणेच्छे'त्यत्र परस्पेति कर्तरि पष्ठीति भावः । तत्तद्भाष्यादेवकारः । रामानुज- भाप्यं यथा (पराभिध्यानात्परमपुरुपसंकल्पादिति) । उत्सन्नस्यैवेति । उत्सन्नप्रच्छन्नशाखामूलत्वस्स स्मृतिपु प्रसिद्धेः । एवकारः प्रच्छन्नयोगव्यवच्छेदकः । जैमिनिवादरिकाशकृत्लौडुलोम्यादिमतानां माप्येअन्छन्नलात्। एकदेशिमतं च 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानलादितिसूत्रोक्तम् । अत आहुः कस्यचि- न्मतस्येति । कर्मपदोक्त्या जैमिनिमतमिति भवत्येवावधृतिः । निहतुकतयेति । बन्धविपरीतज्ञाने उसाप क्षीणशक्ति कर्म नाभिध्यानयोगयोर्हेतुतामहत्यतो निर्हेतुकतया । प्रयोगति । सूत्रद्वये प्रयोग- यस चैपप्यं सादित्यर्थः । सर्वस्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म बन्धादेरिति । आदिना विपर्ययः । देहयोगध । कर्मादीलादिना इच्छा पिया पूर्वप्रजा चेति । 'ईश्वरेच्छयवैश्वर्यादितिरोभाव'मित्याधुक्त- भाष्यात् । 'तं पियाकर्मणी समन्यारमते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुतेध । उल्लेख इति । शहरभास्कराचार्य- पोरस कचिदितिवन्दन । अविद्यासितेति । 'अविद्यास्मितारागढपाभिनिवेशाः क्लेशा' इति योग- सन् । तृतीपलं समर्थपन्ति स्म पदिकादिति । चान्द्रादीति । आदिनादित्सविद्युल्लोकी । छान्दोग्य .

·भाष्यप्नकाश-रश्मि-परिहितम् । भिध्यानं मत्वा, अतिरोहितमिति कल्पयति । विपर्ययशब्देन च मोक्षम् । यह- ध्याहारेण च सूत्रद्वयं योजयति । तत् ब्रह्मवादापरिज्ञानादसगतेश्च साधनोपदे- शस्य भ्रान्तोक्तमित्युपेक्ष्यम् । निद्राया विवेकज्ञानाभावावसरत्वात् यथा व्याख्या- त एवार्थः ॥६॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे प्रथम सन्ध्याधिकरणम् ॥१॥ भाष्यप्रकाशः। भूतो भवतीत्यर्थो ज्ञेयः। एतस्यां श्रुतौ पराभिध्यानपदेन परमेश्वरविषयकं ध्यानमुच्यत इति शब्दसाम्यकृतेनैतदनुरोधेनेश्वरविषयकं जीवकर्तृकाभिध्यानं सौत्रत्वेन विचार्य, पूर्व तिरोहित- मैश्वर्य तसा तोरतिरोहितं भवतीति कल्पयति । तत ईश्वरादेवाय वन्धविपर्ययौ, ईश्वरापरिज्ञा- नादन्धः, ईश्वरपरिज्ञानान्मोक्ष इति । तपयन्ति तदित्यादि। तथाच यदि ब्रह्मवादं जानीयात् , देहयोगसूत्र सिद्धान्तीयत्वेन नोरीकुर्यात् , वाशब्दं च जीवेश्वरान्यत्वाशङ्कान्यावृत्त्यर्थ न व्याकुर्यात् । ब्रह्मवादेऽन्येषां हेतूना मि- दमनेनैवमेवं करिष्यामी'तीवरेच्छायाः शरीर एव व्यापारतया निवेशात् , अवान्तरेऽसिन्नवस्था- प्रकरणे ईश्वराभिध्यानरूपसाधनोपदेशस्थासङ्गतेथ तथेत्यर्थः। खोक्तव्याख्यानस्योचितत्वाय पूर्वोक्तां युक्ति सारयन्ति निद्राया इत्यादि । इदं हि निद्राप्रकरणम् । निद्रा च तदैवावसरं प्रामोति, यदा विवेकज्ञानं न भवति । अतो ज्ञानतिरोभावस्यैवात्र वक्तव्यत्वात् तस्स चोक्तरीत्यैव बोधाद्यथोक्त एवार्थ इत्यर्थः ॥ ६॥ इति प्रथमं सन्ध्याधिकरणम् ॥१॥ रश्मिः। 'आदित्याञ्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोमानवः स एनान्ब्रह्म. ग़मयत्येप, देवयानः पन्था इती'ति श्रुतेः । पञ्चम्यन्तं पदम् । शब्दसाम्येति । ब्रह्मजीवसाधारणपरशब्दकृतेनैतस्य जीवस्यानुरोधेने- त्यर्थः । परशब्दोत्रावृत्त्योभयवाचक इतीश्वरविषयकं जीवकर्तृकाभिध्यानम् । ईश्वरस्याभिध्यान जीवस्येति । 'कर्तृकर्मणोः कृती'त्युभयत्र पष्ठी । ईश्वरस्येति कर्मणि विषयार्थके षष्ठी। जीवस्येति कर्तरि । तथाचेश्वरविषयकं जीवकर्तृकाभिध्यानं भवति । विचार्येति । विद्यमानमंपि तत्तिरोहित'म- विद्याव्यवधानात् तत्पुनस्तिरोहितं सत्परमेश्वरमभिध्याय, ततो यतमानस जन्तोर्विधूतध्वान्तस्स तिमि- रतिरस्कृतस्येव दृक्शक्तिरोषधवीर्यादीश्वरप्रसादात्संसिद्धस्य कस्यचिदेवाविर्भवतीति न स्वभावत एव सर्वेषां जन्तूना मितिभाष्येण विचार्य । तत् जीवैश्वर्यम् । अतिरोहितमितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म पूर्वमिति । भाष्ये । बह्वध्याहारेणेति । ज्ञानेश्वर्यशक्त्यध्याहारः।' अंशांशिभावाध्याहारः । ब्रह्मजी- वकर्मकर्तृत्वाध्याहारः पूर्वसूत्रे । देहेतिसूत्रे ऐश्वर्यतिरोभावः । देहयोगाद्वेति सूत्रद्वयं योज्यन्ति स्म प्रकृते । ऊरीकुर्यादिति । इच्छावादत्याजकत्वादिति भावः । जीवेन्चरेति । जीवस्येश्वरात्यत्वं तस्याशका तस्या व्यावृत्त्यर्थम् । किन्तूक्तरीत्या विकल्पार्थ व्याकुर्यात् । इदमित्यादि । इदमैश्चर्य अनेन देहयोगहेतुना एवं तिरोहितत्वप्रकारेण एवमतिरोहितत्वप्रकारेण करिष्यामीति ‘स ईक्षांचक्र' इति ब्रह्मवादे पूर्वसूत्रोक्तच्छायाः शरीरे निविष्टत्वात् । परन्तु व्यापारतया । इच्छया तत्तद्धेतूपस्थापनात् । तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वं व्यापारः । अवान्तर इति । साधनप्रकरणावान्तरे स्वप्नाद्यवस्थाप्रकरणे । तथेति । भ्रान्तोक्तमित्यर्थः । पूर्वोक्तामिति । पूर्वसूत्रोक्ताम् । निद्रेति । खप्नप्रकरणम् । तदैवेति । | कालान्तरयोगव्यवच्छेदकः । विवेकेति । देहगेहादेविवेकेन ज्ञानम् । आत्मानात्मविवेकज्ञानं न भवतीति वा । अज्ञानं भवतीति यावत् । तमःकार्यत्वान्निद्रायाः । यथा व्याख्यात इतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतो ज्ञानेति । अतो निद्रावसरस्सावश्यकत्वात् । ज्ञानतिरोभायोज्ज्ञानं तस्वैवात्रा- धिकरणे योग्यदेहेपि शुभाशुभसूचनाय स्खमप्रदर्शनस्य वक्तव्यत्वात्तस्य स्वप्नदर्शनस्य चोक्तरीत्या भाष्योक्तरीत्या. योग्यदेहानन्तरं सङ्गत्या धोधात् । एवकारोऽन्योक्तव्याख्यायोगव्यवच्छेदकः । एवार्थ इत्यत्रैवकारोऽन्योक्तार्थव्यवच्छेदकः ॥ ६॥ इति प्रथम सन्ध्याधिकरणम् ॥ १॥ ब. सू.२०१२ ·९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ० २ सू०७. तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च ॥७॥ (३-२-२) प्रसङ्गाजीवस्याज्ञानं निरूप्य सुपुप्तौ केवलमज्ञानं निरूपयितुंस्थानसमाभावी निरूपयति । एवं श्रूयते । नाडीरनुक्रम्य 'तासु तदा भवति, यदा सुप्तः खमं न कञ्चन पश्यति । अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवतीति । तथा 'प्राज्ञेनात्मना सम्प- रिष्वत्तो नयाां किचन वेद नान्तर मिति । तत्र संशयः। खमयत् प्रपञ्चसृष्टिं मायिकीमपि भगवान् करोति, न चेति संशयः। तत्र 'य एप सुप्तेषु जागर्ती त्यत्र जीवखापमाने भगवत्सृष्टेरुक्तत्वात् , 'खप्नं न कञ्चन पश्यती'त्यत्रापि दर्शनमात्रनिषेधात्, 'न बाह्य किञ्चन चेद नान्तर मिति च जागरणखनप्रपञ्चयोरविशेषेणादर्शनकथनात्, सुषुप्तावपि प्रपञ्चनिर्माणमस्ती- भाग्यप्रकाशा तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च ॥७॥ सूत्रमवतारयन्ति प्रसङ्गादित्यादि । अज्ञानमिति । विपरीतज्ञानजनकमज्ञानम् । स्थानपदेनाज्ञानस्थानं बोध्यम् । अथ सूत्रस्थाधिकरण- त्वाय विषयवाक्याबाहुः एवमित्यादि । अत्र प्रथमं वाक्यं कौशीतकिबामणे वालाक्यजातशत्रु- संवादस्यम् । द्वितीयं बृहदारण्यकीयज्योतिर्ब्राह्मणस्थम् । तत्र संशय इति । सुपुप्तौ सृष्टिकरणस्य संशयः । काठकवाक्ये सृष्टिनिर्माणश्रावणं विपयश्रुतौ दर्शनाभायमानश्रावणं च सन्देहवीजम् । तदेतत् पूर्वपक्ष एवं सूचयन्तस्तमाहुः तत्रेत्यादि । मुक्यवस्थायामपि वाह्यप्रपञ्चसत्तापादनं पूर्वपक्षयुक्तिफलम् । सत्ताया द्रष्टदर्श- नव्याप्तिदर्शनात् तदभावे प्रपञ्चसत्ताभाव इत्याशङ्कय परिहरति स्वाप्ययेत्यादि । तथाच सत्ता- दर्शनयोास्यभावात् तदभावमात्रेण सचाभावो न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । रश्मिः। तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च ॥७॥ प्रसङ्गं बोधयितुमज्ञानखरूपमाहुः । विपरीतं विपर्ययः परामिध्यानसूत्रोक्तः भगवद्धर्मविपरीतधर्मरूपः भाष्ये दु:खित्वमित्यनेनोपलक्षणयोक्तः । वन्धो दुःखित्वं विपर्ययः भगवद्धर्मविपरीतधर्म इति । तथा च पूर्वाधिकरणोक्तविपर्ययोक्तेः प्रसङ्ग इत्यर्थः । अन्योपि प्रसङ्गो भाष्ये स्वप्नवदित्यादिना वक्तव्यः । एवं चायं भाष्यार्थः । विपर्ययो जीव- निष्ठः तज्ज्ञानं विपर्ययाधीनं ज्ञातविपर्ययजनकं अज्ञानं तमः । 'सुपुप्तावानन्द गिति ह्यानन्दधर्मस्तमः । 'आनन्दाच तम' इति सुवोधिन्याः । अज्ञानस्थानमिति । आनन्दः । 'सुपुतिस्त्वकामरूपो भगवा'- निति भाष्यात् । 'अकामरूपत्त्वादानन्दसे'त्युक्तमाघ्याच्च । बृहदिति । सूत्रान्तराच्छः । वृद्धत्वाभावात् । द्वितीयमिति । प्राज्ञनात्मनेत्यादि । तत्रेत्यस्य सुषुप्तावित्यर्थः । सुपुप्तावपि प्रपञ्चनिर्माणमस्तीति पूर्वपक्षमाध्यात् । दर्शनाभावेति । 'नकंचन पश्यती'त्यत्र नमो दर्शनानुकूलव्यापारेऽन्वयादिति भावः । मावचा सृष्टिनिर्माणव्यवच्छेदः क्रियते । याहोति । मुक्तौ प्रपञ्चव्यतिरेकः स्यात् , यदि सर्वावस्थायां अपचव्यतिरेकः स्यात् । अतो मुक्तावपि अपञ्चव्यतिरेकाभाव इति बाह्यप्रपञ्चसत्तापादनम् । सत्ताया इति । सत्ताया द्रष्टदर्शने व्यासिः । मुक्तिः प्रपनसत्वावती । द्रष्टदर्शनात् । खमवदित्यत्र । तदभाव इति । च्यात्यभावे । परिहरतीति । पूर्वत्र हेतुं वदन्निति शेपः । व्याप्त्यभावादिति । मायादर्शने साध्याभाववति हेतुसत्त्वात्माधारण्येन व्यायभावात् । साप्ययशब्देन गृहीतसुपुप्तौ स्वप्नसन्निधानाध- लिमित्सत्यमायादर्शनसत्वात् । सत्ताभाष इति । मुक्त्यवस्थायां प्रपञ्चसत्ताभावः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९१ त्यवगन्तव्यम् । ततश्च कस्यामप्यवस्थायां प्रपञ्चव्यतिरेकाभावान्मुक्तावपि स्यात् । खाप्ययसम्पत्त्योरज्ञानमात्रविशेपात् । 'सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह' इति । तस्मात् याद्यसत्संम्पदोर्विद्यमानयोरपि यथा ज्ञानाभावादग्रहणम्, एवं प्रपञ्चस्यापीत्येवं प्राप्ते, उच्यते । तदभावो नाडीपु । तस्य स्वमस्याभायो नाडीपु । तथा आत्मनि च । कुतः । तच्छुतेः । प्रपञ्चाभावश्नुतेः । कामनया हि प्रपञ्चः । सुपुप्तायस्थाया अकामरूपत्वश्रुतेः । तद्वा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकाम५ रूपमिति । नाडीपु आत्मनि चेति ग्रहणात् सुपुप्तिर्द्विविधेति सूचयति। तथाहि । 'हिता नाम नाड्या' पुरीतत्यन्ता हृदयदेशात् बाह्याः, आभ्यन्तरः परमात्मा, हृदयदेशस्तु भाष्यप्रकाशः। सिद्धान्तं व्याचक्षते तयेत्यादि । समस्येति।मायिकसृष्टेः । सा प्रपश्चाभावश्रुतिः केत्याका- ज्ञायां तां व्युत्पादनेन स्फुटीकुर्वन्ति कामनयेत्यादि । हि यत्तो हेतोः 'कामं काम मिति स्वमसू- ष्टिबोधकवाक्ये कामविषयाणां निर्माणश्रावणात् पुरुषकामनया स प्रपञ्चो वोधितः । वृहदारण्यके तु 'तद्वा अवैत'दित्यनेन सुपुप्तावकामं रूपं जीवस्य श्राव्यते । अतः खमसृष्टिहेत्वभाववोधिका या सुषुप्तावस्थायां अकामरूपत्वश्रुतिः, सैव तच्छुतिस्तस्याः । तथाच यथा ज्योतिवरणाधिकरणे प्राकरणिको व्युत्पादनसापेक्षो हेतुः साधकः, तथात्रापीत्यर्थः । एवं व्याख्याने वीजं तु तदभाव- पदस्य लाक्षणिकतानिवृत्तिर्वोध्या । एवं स्वप्नाभावनिरूपणं व्याकृत्य स्थाननिरूपणं व्याकुर्वन्तो मतान्तरादत्र विशेपमाहुः नाडीवित्यादि । हृदयदेशात् बाह्या इति । हृदयदेशाद् वायदेशं रश्मिः। भाष्ये । तस्मादिति । श्रुत्यापादकवाक्ययोः सत्त्वात् । वाद्येति । वायग्रपञ्चः । विद्यमा- नयोः प्रपञ्चसत्तावतोः । अग्रहणमिति । तथाचानयोः साध्यव्यापकताग्रहाद्धेतोः व्याप्यताग्रहः । तथाच मायादर्शने उक्तरीत्या साधारण्यमिति भावः । एवं प्रपञ्चस्यापि विद्यमानस्याग्रहणं ज्ञानाभावा- दित्यर्थः । आपादनाभावे भाष्यार्थः स्पष्टः । यद्यपि पाझप्रपञ्चसत्ता यस्माद्रष्ट्रदर्शनादिति द्रष्टुदर्शना- पादनमर्थः । सत्ताया इत्यनुमानं तु मुक्तिः द्रष्ट्रदर्शनवती, सत्तायाः, स्वभवत् । व्याप्त्यभावादित्यपि पूर्ववन्न स्वाप्ययसम्पत्त्योः साध्याभाववति हेतुसत्त्वात्साधारण्येन व्यास्यभावात् । प्रकृते । तदभावमात्रे- णेति । प्रपञ्चदर्शनाभावमात्रेण । सत्ताभावो हेत्वभावः । भाष्ये । अग्रहणमिति । प्रपञ्चदर्शन- स्यानुव्यवसायेऽग्रहणम् । तथाच हेतुमति साध्यसत्त्वान्न साधारण्यमित्यनुमानपक्षेपि भाष्यार्थः सुष्छु । प्रकृते । मायिकेति । इयं ज्ञानात्मिका ग्राह्या । 'स्वप्नः सुप्तस्य विज्ञान' इति कोशात्स्वमस्य ज्ञान- त्वात् । जीवस्येति । ननु 'सुपुतिस्त्वकामरूपो भगवा निति 'सुपुत्युत्कान्ति'सूत्रभाष्यविरोध इति चेत् । न । 'अकामरूपत्वादानन्दस्से'त्युभयरूपत्वात् । प्राकरणिक इति । ज्योतिब्रह्म प्राकरणिका हेतुश्चरणाभिधानादिति । एवं व्याख्यान इति । ब्रह्मजीवसाधारण्येन व्युत्पादनसापेक्षतच्छ्रुतिरूप- हेतुव्याख्याने । अयमर्थः । अन्यत्र तदभावपदेन खप्नदर्शनाभावो व्याख्यातः । 'तद्वा अस्यैत'दिति श्रुतिनोक्तेति । लाक्षणिकतेति । खप्नदर्शने लाक्षणिकता। दर्शनमनुव्यवसाय इत्यपि गौरवग्रस्तः पक्षः । हृदयदेशादिति भाष्ये ल्यब्लोपे पञ्चमीत्याहुः हृदयेति ।

·९२ श्रीमद्गृह्मसूत्राशुभाप्यम् । [अ०३ पा०२ अ०२सू०७. जीवस्य । इन्द्रियाणां च स एव देशातन निद्रया भगवच्छत्तया यहिदृष्ट्याच्छादने भगवल्लीलायां तांपश्यति । तत्राप्याच्छादने गाढसुप्तो ज्ञानरहितः क्रियाशक्त्या अन्तर्भगवन्तं वा प्रविशति । पहिर्नाडीपु धासमायाति । अत एव बृहदारण्यकपष्ठे 'यत्र सुप्तो न कश्चन कार्म कामयत' इति वारद्वयमाह । 'ता वा अस्यैता हिता " भाग्यप्रकाशा प्राप्य स्थिताः । आभ्यन्तर इति । हृदयदेशादाभ्यन्तः । तामिति । स्वामिकी भगवल्लीलाम् । द्वैविध्ये प्रमाणमाहुः अत एवेत्यादि । तदेव स्फुटीकुर्वन्ति ता वा इत्यादि । तथाच बृहदा- रण्यके 'यत्र सुप्त' इत्याधुक्त्या, किं तत् स्वापस्थानमित्याकाक्षायां 'ता वा अस्सैता हिता नाम नाड्य' इति पूर्वमुक्त्वा, पुनरपि तथैवोक्या, 'तद्वा अस्सैत'दित्यादिना आत्मरूपं स्थानान्तरमुक्तम् । तसात् सुपुप्तद्वैविध्यम् । उभयत्रापि कामनामावाच न सृष्टिः, अत एव च न मुक्तावपीत्यर्थः । यत्तु, 'तद्यत्रतत्सुप्तःसमस्तः सम्प्रसन्नः स्वमं न विजानात्यासु तदा नाडीपु सृप्तो भवतीति, 'तामिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेत' इति, 'तासु तदा भवतीति च, 'य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्त- सिञ्छेत' इति, 'सता सोम्य तदा सम्पन्न' इत्यादीनि दहरदृप्तवालाकीयवालाकीयानि विपयवा- क्यान्युपन्यस्य, किमेतेपां नाडीपुरीतत्परमात्मनां परस्परनिरपेक्षाणां सुपुप्तिस्थानत्वम्, उत परस्परसापेक्षतयैकस्पेति संशये, परस्परनरपेक्ष्यमयुक्तम् । तथा सति ब्रीहियववद्विकल्पापल्या पक्ष बाधापत्तः। नच नाडीपु सृप्तो भवति, पुरीतति शेते, य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तंसिञ्छत इत्येकविभक्तिनिर्देशेनैकार्थत्वात् विकल्पस्योचितत्वं शवम् । प्रासादे शेते, पर्यळे शेते, इत्यादी नानार्थत्वसमुच्चययोरप्येकविभक्तिदर्शनेन हेतोः साधारणत्वात् । 'तासु तदा भवति, यदा सुप्तः स्वमं रश्मिः। भाष्ये । इन्द्रियाणां चेति । 'मन इन्द्रियनायक'स्तत्रेति तथा । यद्वा । हृदयब्राह्मणे 'एप प्रजापतिर्यद्धृदयम्, एतद्ब्रह्मतत्सर्वं तदेतल्यक्षर ५हृदय'मित्युक्त्वा एतत्सर्वमिति सर्वपदार्थमाह । 'ह इलेकमक्षरममिहरन्यस्मै खाश्चान्ये च य एवं वेद, द इत्येकमक्षरं ददत्यस्मै खाश्चान्ये च य एवं वेद, यमित्येकमक्षरमेति वर्गलोकं य एवं वेदेति । अर्थस्तु, अस्मै ब्रह्मणे खावा जीवन्द्रियाणि अन्ये विषयाः । मर्यादामायिसर्वात्मभाव उक्तः, अम्वरीपस्येव । निरोधलक्षणग्रन्थोक्तः । 'इन्द्रियाणि जुहोती ति सामश्रुतेः । अत एवैवकारः । भगवच्छत्तयेति । त्रिष्वनन्तरूपभगवच्छत्तया । अनन्त- सानन्तानन्दरूपत्वेनानन्दस तमाशक्तित्वात् । 'आनन्दाच तम' इति सुपोधिन्या द्वितीयनवमाध्याये साष्टम् । पहिरिति । सतिसप्तम्यन्तम् । तत्रापीति । स्वप्नपि स्वप्नसृष्टयाच्छादने सति । गाढत्वं सम्यक्त्वम् । 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इत्युक्तश्रुतेः । ज्ञानरहित इति । 'न पाद्यं किञ्चन वेद न चान्तर मिति श्रुतेः । क्रियाशत्तयेति । 'सम्परिप्वक्त' इतिश्रुतेः । भगवन्तमिति । अकामरूपं भगवन्तम् । प्रकृते । स्थानान्तरमिति । नाडीस्थानम् । अन्यस्थानं स्थानान्तरम् । उभयत्रेति। सुपुत्त्योः । सुषुप्तिस्त्वित्यादिभाष्यार्थः स्फुटः । यत्त्वित्यादि । तदेतत्समीपतरवति यत्र यस्मिन्काले सम्यक् अस्तः । ताभिरिति । नाडीभिः । तास्थिति । नाडीपु । दहरेति । जलीयाः परमाणव इत्यमेव छ । पक्ष इति । नायः तदभाववत्सः तच्छ्रुतेः । आत्मवत् । 'आत्मा तदभाववान् तच्छुतेः नाडीव'दित्यत्र हृदये खमदर्शनाभावरूपसाध्ये पक्षे नाडीपु बाधा । पक्षे साध्याभावस्थ वायत्वात् । नानार्थत्वेति.।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । . भाग्यप्रकाश न कञ्चन पश्यति, अथासिन् प्राण एवैकधा भवतीति कौशीतकिश्रुतौ प्राणाख्यस परमात्मनो नाडीसमुच्चयापधारणात् । यत्र पुनः केवलनाडीनामेव सुषुप्तिस्थानत्वेन श्रावणम्, तत्रापि ब्रह्मणः प्रतिषेधाभावान्नाडीद्वारेण ब्रह्मण एव स्थानत्वस्य युक्तत्वात् । नच द्वारत्वे 'नाडीपु सप्तो भवतीति सप्तमीविरोध: । सञ्चारस्थानत्वेन तदविरोधात् । गङ्गया सागरं गच्छतो गङ्गायां स्थितिषत् तदुपपत्तेः । तसान्नाडीब्रह्मणोः समुच्चयः । एवं पुरीतह्मणोरपि । पुरीततोपि ब्रह्मप्रक्रियायां सङ्कीर्तनात् । 'योऽन्तर्हृदय आकाशस्तसिञ्छेत' इति प्रकृत्य, 'पुरीतति शेत' इति कथनात् । हृदयाकाशस्य ब्रह्मत्वं तु दहराधिकरणे सिद्धम् । पुरीतत्तुं हृदयवेष्टनम् । एवञ्च तद्वेष्टितो हृदया- काशः प्राकारपरिक्षिप्तपुरवत् भवतीति हृदयाकाशे शयने पुरीततोपि समुच्चयो जात एवेति । एवञ्च श्रुतिषु स्थानत्रयकथनेपि नाडीपुरीततोभरमात्रत्वम् । ब्रह्मैव तु सुपुप्तिस्थानमित्युक्तम् । तत्र पुरीतत्समुच्चयं त्वनुमन्यामहे । एकवाक्यगतत्वात् । नाडीनां समुच्चयं तु न भृश्यामः ! वृहदारण्यके ज्योति ह्मणे 'यत्र सुतो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्य इति, अथ यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन खमं पश्यति, तद्वा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकाम५ रूपं तद्यथा प्रियया खियेति नाडीपरमात्मभेदेन अथशब्दात प्रकृतच्छेदेन च श्रुतस्य 'यत्र सुप्तवाक्याभ्यासस्य विरोधात् । अभ्यासमकृतच्छे- दाभ्यां सिद्ध सुषुप्तिस्थानभेदे विकल्पस्यापि प्राप्ततया दुष्टत्वाभावात् । 'ताभिः प्रत्यवसृप्ये'त्युक्ते नाडीपु सर्पण इवार्थादपि तत्मातेश्च । एवं सति कौशीतकीये 'अथास्मिन् प्राण एवेति वाक्यपि विकल्पार्थक एवाथशब्दो ग्राह्यः । आनन्तर्यार्थकत्वेपि पूर्वापरकालभेदस्य प्राप्तत्वेन पूर्वकालिकस्य नाडीपू सुष्वापसायाधात् । अपरकालिकख प्राण एकीभावस्थापि भगवदिच्छाकृतप्रत्यवसर्पणतः रश्मिः। समुच्चयस्तु प्रासादे शेते, ततः प्रत्यवस्त्य पर्यके शेत इति । एकविभक्तिः ससमी । हेतोः तच्छुतिरूपस्य साध्याभाववत्सात्मनि सत्त्वेन साधारणत्वात् । नाडीति । ताखितिपदोक्तनाडीसमुच्चयावधारणात् । अथेत्यस्यानन्तर्यार्थत्वात् । यत्रेति । 'आसु तदा नाडीपु सप्तो भवती'त्यादौ । प्रकरणाभावादे- वकार आत्मव्यवच्छेदकः । ब्रह्मण एवेति.। एकवाक्यतासम्भवादेवकारः साक्षानाडीव्यवच्छेदकः । सप्तमीति । किन्तु नाडीभिः सूतो भवतीति तृतीयापत्तिरित्यर्थः । सञ्चारेति । समस्तो जीवो नाडीपु सञ्चरतीति तथा । तदविरोधात् सप्तम्यविरोधात् । गच्छत इति । काष्ठादेः । समुद्रे गच्छतः काष्ठादेः गङ्गायां समुद्रधारायां काष्ठादिर्गच्छतीति प्रयोगात् । तदुपेति । सप्तम्युपपत्तेः । नाडीव्रह्म- णोरिति । नाड्यात्मनोः । कथनादिति । दहरस परमात्मत्वनिर्णयात् । अन्तर्हृदय आकाशो दहरः । हृदयेऽन्तराकाश इत्यन्वयः । हृदयवेष्टनमिति। भास्करभाष्येप्येवम् । हृदयाकाश इति । ब्रह्मपुरम्। तदा प्राकारेति । प्राकारो हम्यं परिक्षिप्तः यत्र पुरे तद्वत् । जात एवेति । उक्तदृष्टान्तादेवकारः । अहमवेति । नाडीपुरीततोर्व्यवच्छेदकैवकारः । सुपुप्तिस्थानभेद इति । नायकामजीवरूपसुषुप्ति- स्थानभेद इत्यर्थः । दुष्टत्वेति । अयमग्ने विचारयिष्यते ।, ताभिरिति । नाडीभिः सह जीवः । प्रत्यवमप्येत्युक्ते नाडीपु सर्पणम् । पुत्रेण सह तृणं स्पृष्ट्वा गतः पितेसत्र पुत्रे तृणस्पर्शवत् । अर्थादा- क्षेपादपि तत्माप्ते विकल्पप्राः । विकल्पस्तु नाडीपुरीततोः । विकल्पार्थक एवेति । कोशादेवकारः । नन्वष्टदोषदुष्टविकल्पार्थ विकल्पार्थत्वं न युक्तमत आहुः आनन्तयेति । पूर्वति । अनन्तरस्स काल- ·श्रीमद्पसूत्राशुभाप्यम्। [अ०३पा० २ ० २ सू० ७. भाष्यप्रकाशा सुखेन सिद्धेश्व | नच नाडीखापवाक्ये ब्रह्मणोऽयतिपेधात् प्रातिरिति वाच्यम् । आभ्यासिकभेदा- देवार्थात् तत्प्रतिषेधसिद्धः। अन्यथा तद्वैयर्यप्रसशस्य दुर्निवारत्वादिति । एवञ्च मुष्यापोत्तर- कालीनसरणेपि कदाचित् सुखस खापविशेषणतया भानं कदाचिच नेत्यपि युज्यते । नच नाडी स्वापे प्रपञ्चदर्शनप्रसङ्गः। सुपुती कामाभावश्रावणेन मनसो लयावगमात् करणाभावेन मायिक- प्रपश्चानुत्पत्त्या बाह्यस्य च विप्रकटतया करणलयेन च तदप्रसङ्गात् । अतो न दर्शनाभावार्थमपि सत्सम्पत्त्यपेक्षा । किञ्च । सूत्रकारसापि सुपुप्तिद्वविध्यमेवाभिप्रेतम् । अन्यथा तदभाव आत्मनि तच्छुते रित्येव सूत्रयेत् । तायव द्वैतदर्शनाभावपाप्मसंसर्गाभाषयोः सिझा नाडीचकारयो- निर्देशस्य चैयर्थ्यात् । सेनैतत् सिद्धम् । नाडीपरिवर्तने खमदर्शनम् । तासां प्रान्वभागे पुरीत- निकटे सुपुप्तिः । पुरीतदन्तर्हदये आकाशे सत्सम्पत्तिरिति । ननु भवत्येवम्, तथापि विकल्पस्य कथमदुष्टत्वमितिचेत् । उच्यते । विकल्पे हि प्राप्तप्रामा- ण्यपरित्यागः, अप्राप्ताप्रामाण्यस्वीकारः, परित्यक्तमामाण्यस्वीकारः, स्वीकृतामामाण्यपरित्यागश्चेति रश्मिः। विशेषणत्वादिति भावः । आभ्यासिकेति । 'यत्र सुतो न कचन कामं कामयत' इति वारद्वयमाह, अतो 'यत्र सुप्त' इति वाक्याभ्यासिकभेदात् । अभ्यासस भेदकत्वं पूर्वतत्रेस्ति । एवकारेण प्रकृत च्छेद्योगव्यवच्छेदः क्रियते । तत्प्रतीति । ब्रह्मणः 'योन्तईदयाकाशस्तस्मिन्छत' इति श्रुत्युक्तस्य प्रतिपेधसिद्धेः । ननु नत्रायभावात्कृतस्तत्प्रतिपेसिद्धिः, अत: उक्तं अर्थादिति । आक्षेपात् । ननु किमर्थ नभाद्यर्थप्रतिषेधाक्षेप इत्यतो युक्तिमाहुः अन्यथेति । तद्वैयर्थ्यमसमस्याभ्यासिकभेदवैयर्थ्य- प्रसङ्गस । तयाचाम्यासिकमेदवैयर्थ्यप्रसङ्गनिवारणार्थमित्यर्थः । सुप्यापेति । 'सुखममवाप्सं न किश्चिदवेदिप'मिति स्मरणे । कदाचिचेति । सुखसहचरितदुःखाभावकालो यदि । चिद्यद्यर्थकम् । मनस इति । कामरूपवृत्तिमतो मनसः । करणाभावेनेति । 'यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्म- मायया । सृष्ट्वा लोकं पर स्थानमनुविश्यावभासत' इत्युक्तश्रीभागवतवाक्यात् । तदप्रसङ्गात् प्रप- ञ्चदर्शनाप्रसङ्गात् । अपीति । पूर्व सुषुप्तौ प्रपञ्चसत्ता सत्सम्पत्तिः स्वाप्ययसम्पत्तिसूत्रोपन्यासे- नोक्ता । तथाच सत्सम्पत्तिश्रुत्युपन्यासो विषयश्रुत्युपन्यासे समाप्तपुनरात्तत्वदोपग्रस्त इति भावः । एचेति । नाडीयुपदस्य चशब्दस्य चोपादानादेवकारः । द्वैतदर्शनेति । तथाच भाष्यं 'नाडीपु सुप्तो भवती'त्युक्त्वा 'तन्न कश्चन पाप्मा स्पृशतीति । ब्रह्मसम्पतिश्च पाप्मसंस्पर्शाभावे हेतुः समधि- गतः। 'सर्वे पाप्मानो निवर्तन्ते अपहतपाप्मा ह्येप ब्रह्मलोक' इत्यादिश्रुतिभ्यः । ब्रह्मसम्पत्त्या द्वैतदर्शना- भावोपि । पाप्मसंसर्गाभावोपि विवृतः । स्वप्नदर्शनसुषुप्तिद्वयविवेकमाहुः तेनैतदिति । प्रान्तभाग इति । 'ताभिः प्रत्यवसृत्य पुरीतति शेत' इति श्रुतेः । पुरीतन्निकट इति । तेन 'पुरीतति शेत' इत्यत्र सामीप्ये सप्तम्युक्ता । सति सम्पत्तिरिति । 'आत्मनि चे'त्युक्ता सुपुसिरपीयम् । कथमिति । शाक्षरप्रश्नः । श्रुतीनां विरोधे विकल्प इति मन्वङ्गीकारात्समादधतिस्म विकल्प हीति । 'नाडीपु सुप्तो भवतीति, 'पुरीतति शेते,' 'य एपोन्तहृदय आकाशस्तस्मिन्छेत' इति । 'एतदेकवाक्यतापने नाडी- परिवर्तन' इत्यायुक्ते वाक्ये । विकल्पे हि अष्टौ दोपाः । तस्मादात्मैव सुषुप्तिस्थान मिति शङ्करभाष्ये समुच्चयोऽङ्गीकृतः, तत्र नैकोपीति तान् गणयन्तिस्मानुवादरूपात् । प्राप्तेति । इपेवेति शाखां छिनत्ती' त्यनेन् खशयनस्य प्राप्तत्वात् । शाखा खशयेति व्याख्यानात् । अप्राप्तेति । वैदिकत्वेनाप्राप्तमप्रामाण्यं तस्य स्वीकारः । परित्यक्तति । अर्थयोधार्य तथा । गौणं प्रामाण्यम् । स्वीकृतेति । तदर्थमेव १. सदिसत्र समौ सत्तीति पाठः। २. मीमासक।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । नाम नाड्या', 'तद्वा अस्यैतदात्मकाममितिभेदेन । सुपुप्तिस्तूभयत्र । ज्ञानशक्तेः सर्वथा तिरोधानात् । तस्मात् सुपुप्तौ न प्रपञ्चसृष्टिः ॥७॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे द्वितीयं तदभावो नाडीप्वित्यधिकरणम् ॥२॥ अतः प्रवोधोऽस्मात् ॥८॥ (३-२-३) प्रबोधे सन्देहः । 'प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवेति जीवसमानधर्मब्रह्म- भाष्यप्रकाशा ब्रह्मवाक्यकोटी दोपचतुष्टयम् । एवं नाडीवाक्यकोटी दोषचतुष्टये त्रीहियववाक्यवद्योजितेष्टा दोपा इति हि भवतां मतम् । तत्र प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वरूपं विचारणीयम् । किं सदर्थवोधकत्वं प्रामाण्यम् , असदर्थबोधकत्वमप्रामाण्यम् , उत बोधकत्वं प्रामाण्यम्, अबोधकत्वमप्रामाण्यम् , अथवा अनुष्ठापकत्वं प्रामाण्यम्, अननुष्ठापकत्वममामाण्यमिति । तत्र नायेन । वास्यद्वयेनापि सदर्थबोधस्य जायमानतया तत्त्यागस्याभावेनासदर्थबोधकत्वस्य काप्यनङ्गीकारेण तत्कृतदोपाणा- मत्राभावात् । अत एव न द्वितीयेन । नापि तृतीयेन । वाक्यद्वयस्यापि सिद्धार्थपरतया अनुष्ठाप- कलसाभावेन त्याज्यत्वस्य तत्रायोगात् । अननुष्ठापकत्वस सर्वसम्मवत्वेन विकल्पानङ्गीकर्टमतेपि तुल्यतया तत्र पर्यनुयोगानवकाशात् । तसात् पूर्वोक्तमनवद्यम् ॥७॥ इति द्वितीयं तदभावो नाडीवित्यधिकरणम् ॥२॥ अतः अयोधोऽस्मात् ॥ ८॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः प्रयोघे सन्देह. इति । तथाच तन्निरासायेदमधिकरणमित्यर्थः । विषयवाक्यमाहुः प्रतियोनीत्यादि। इदं वृहदारण्यकीयज्योतिर्लाह्मणस्थम् । स वा एप एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति युद्धान्तायैवेति । अर्थस्तु, स प्रकवो जीवात्मा रश्मिः। वेदान्ताधिकरणमालायां तु 'यदा जीवो नाडीषु शेते, तदा पुरीतद्ब्रह्मवाक्ययोः प्रासं प्रामाण्यं परित्यक्तं स्सात् । अप्राप्त प्रामाण्यं चाङ्गीक्रियेत । यदा पुनः पुरीतद्ब्रह्मणोः शेते, तदा पुरीतद्ब्रह्मवाक्ययोः पूर्वत्यक्तं प्रामाण्यं स्वीक्रियेत । पूर्वस्वीकृतं चाप्रामाण्यं परित्यज्यतेति प्राप्तपरित्यागोप्राप्तस्वीकारस्त्यक्त- खीकारः स्वीकृतत्यागश्चेति दोपचतुष्टयं पुरीतद्ब्रह्मवाक्यकोटौ । तथा नाडीवाक्यकोव्यामपि दोपचतुष्टये योजिते सत्यष्टौ दोपाः सम्पद्यन्त' इति । एवमिति । ब्रह्मवाक्योक्तप्रकारेण । चीहीति । एकपुरोडा- शार्थत्वं त्रीहियवयोष्टम् , तद्वाक्ये तु 'बीहिभिर्यजेत यवैर्यजेतेति च । तद्वत्सुपुप्त्यर्थत्वं ब्रह्मवाक्यनाडी- वाक्ययोरिति ब्रह्मवाक्य इव नाडीवाक्ये दोपचतुष्टये योजिते भवतां शाकराणां मतम् । अत्र वितण्डा- माहुः सदति । प्रमाकरणं सदर्थवोधकं तत्त्वं ग्रामाण्यमित्यर्थः । वोधकत्वमिति । अनधिगतार्थ- गन्तृत्वम् । वाक्यद्वयेनेति । विकल्पसङ्ग्राहकेण 'तासां प्रान्तमागे त्याद्युक्तेन समुच्चायकसबाहकेण । 'तस्मादात्मैव सुपुप्तिस्थान मिति शङ्करभाष्यवाक्येन च। फापीति । प्रमाणलक्षणलेनोक्तव्याख्या- कत्वेन च कापि । अत्रेति । प्रामाणिकविकल्पे । अतएव काप्यनङ्गीकारादेव । सिद्धार्थेति । नतु साध्यामिष्टोमवत्साध्यार्थपरतया । तत्रेति । अनुष्ठापकलाभावे। तत्रेति । विकलो । 'यत्रोभयोः समो दोपः परिहारश्च तत्समः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्वागविचारण' इत्युक्तेः ॥ ७॥ इति द्वितीयं तदभावो नाडीस्वित्यधिकरणम् ।। २ ।। अतः प्रवोधोऽस्मात् ॥ ८॥ प्रतियोनीत्यादीति । जीवसमानधर्म ब्रह्म तस्व प्रकरणे।

·N , धीमद्रमासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २००३सू०८. प्रकरणे निरूपितम् । ततो नाडीभ्यः पुनहदयदेशं गत्वा, भगवतो वा समागय, जागर्तीति, आहोखिद्यत्र स्थितः, तत एव जागतीति । तत्र श्रुत्यनुरोधात् हृदयदेशमागत्य जागीत्येवं प्राप्त, उच्यते । अतो नाडीभ्य एवं प्रबोधः। गर्तपतितस्य प्रयोधेहि ततो गमनम्। प्रतियो- भाग्यप्रकाराः चै निश्चयेन एपः स्वयंज्योतिः । एतस्मिन् सम्प्रसादे सम्यक्प्रसीदत्यसिनिति सम्प्रसादः मुपुप्ति- स्थानं तस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा फ्रीडिला सता सम्परिप्वज्य, चरित्वा 'चर गतिभक्षणयो।' तदानन्दं भुल्या, दृष्ट्य पुण्यं च पापं च । चकारात् तदुभयफलभूते सुखदुःखे स्वामे नाडीप्व- नुभूय, प्रतिन्यायम् , आयो गमनं नितरामायो न्यायः पूर्वसात् गमनात् प्रातिकूल्येन गमनं प्रति- न्यायः, तद्यथा स्यात् तथा, प्रतियोनि, यतः सम्प्रसादे समागतस्तत्स्थानं योनिस्तल्लक्ष्यीकृत्य आद्रवत्यागच्छति बुद्धान्ताय जागरणायेति । अन्ये तु, रमणं स्वरूपानन्दानुभवः ! 'आनन्द 'गिति श्रुतेः । चरणं सुपुप्तावीश्वर- सम्पत्तिः । 'सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवतीति श्रुतेः। पुण्यदर्शनं त्यानन्दानुभवः । तस्य तत्फलत्वात् । सुखमहमस्खाप्समित्यनुभवात् । पापदर्शनं त्वज्ञानानुभवः । तस्य तत्फलत्वात् । न किश्चिदवेदिपमित्यनुभवादिनेति श्रुतेरित्याहुः । तदने विचारणीयम् । संशयाकारमाहुः तत इत्यादि। भगवतो वा समागत्येति । भगवतः सकाशात हृदयदेशं समागत्य । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । श्रुती 'चरित्या प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्ताय'ति गमनार्थकधातूत्पन्नत्याप्रत्ययेन प्रतियोन्याद्रवणात् पूर्वकाले गमनं श्राव्यते । अतस्तदनुरोधात् स्वस्थानं हृदयदेशमागत्यैव जागतीत्येवं प्राप्त इत्यर्थः । सिद्धान्त व्याकुर्वन्ति अत इत्यादि । श्रुतौ हि प्रतिन्यायभाद्रवणमुक्तम् । तचागमन- क्रियारूपम् । तादृशी च क्रिया न जागरणं विनोपपद्यते । अतः प्रतिकूलागमनरूपाजागरण- रश्मिः। सुपुत्युत्क्रान्त्यधिकरणे स्फुटम् । न्यायशब्दं व्युत्पादयन्तिस्म आय इत्यादि । योनिजिम् । गमना- दिति । हृदयानाड्यात्मनो गमनात् । प्रातिकूल्येन नाड्यात्मभ्यां हृदये गमनम् । भगवत इति । 'आत्मनि चेति सूत्रांशेन भगवान् स्थानत्वेनोक्तस्तस्मात् । भाष्ये । यत्र स्थित इति । नाडीपु भगवति च । एवकारः प्रतिन्यायव्यवच्छेदकः । प्रकृते । तत्रेतिभाष्यशब्दार्थमाहुः श्रुताविति । प्रतियोनीति । यतः सम्प्रसादे समागतस्तस्थानं योनिस्तलक्षीकृत्याद्रवत्यागच्छति तस्मात्प्रतियो- न्याद्रवणात् पूर्वकाले चरित्वेति गमनं विषयश्रुतौ श्राव्यते । अत इति । उक्तार्थवाचकपदघटित- त्वात् । तदनुरोधाद्विषयश्रुत्यनुरोधात् । स्वस्थानं जीवस्थानम् । आगत्यैवेति । भाष्य एवकारो नास्ति, परं पूर्वपक्षिप्रौढ्योक्तः । पुरीतन्नाडीब्रह्मयोगव्यवच्छेदकः । प्रतिन्यायमिति । 'प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवती'त्यनेनोक्तम् । आगमनेति । आद्रवत्तीत्यसागच्छतीत्यर्थात् । न जागरणमिति । 'युद्धान्ताये'त्युक्तजागरणं फलरूपप्रवर्तकं विना नोपपद्यते । 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति वाक्यात् । अतः प्रतीति । फलस्स विवक्षणात् । प्रतिकूलागमनं हृदया- गमनं तेन रूप्यते व्यवहियते यदुद्धान्तरूपं जागरणं इन्द्रियविषयग्रहणं तस्मात्फललिङ्गात् । अत इत्यावर्तते । अतो नाम नाडीभ्य एव प्रपोध इत्यर्थः । एवकारो हृदययोगव्यवच्छेदकः । एवकारस - were ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । न्याद्रवणं तु भगवत इति । किञ्च । प्रबोधोऽस्मात् । अस्मादात्मनः सकाशादेव प्रबोधः। प्रिययेव सम्परिष्वक्तस्य योधाभावे कथमागमनम् । अत एव सम्परि- 'वक्तो निविडनिद्रः। तस्मात् यत्रैव तिष्ठति, तत एव प्रवोध इति सिद्धम् ॥ ८॥ भाष्यप्रकाशः। . लिङ्गानाडीम्य एव प्रबोधः । युक्तं चैतत् । गतपतितस्य प्रबोध एव ततो गमनं लोके यतो दृश्यते । न च 'चरित्वे त्यस्य विरोधः । 'चर गतिमक्षणयो'रिति भक्षणार्थस्यैव तत्र ग्राह्यत्वात् । 'आनन्द गिति श्रुत्या भोगस्य तत्रोक्तत्वादिति । नच तत्र प्रयुद्धोऽन्यत्र कुतो न गच्छत्तीति : शङ्खनीयम् । श्रुत्यन्तर इन्द्रियाणां यथास्थानं विप्रतिष्ठावदन जीवस प्रतियोन्याद्रवणं भगवत एव । तस्यैव प्रेरकत्वात् । किश्च । प्रतियोन्याद्रवणयत् प्रबोधोपि भगवद्धेतुकः । न हि स कर्मणेति वक्तुं शक्यम् । 'अनन्वागतं पुण्येनानन्यागतं पापेने ति श्रुतेः। किञ्च । वत्र प्राज्ञेन सम्परिप्वक्तः प्रियया स्त्रियेव । न हि तादृशस्य योधाभावे ततो निर्गत्यागमनं सम्भवति । अत एव सम्परिष्वक्तो निविडनिद्रः। यदा हि भगवता परिष्वङ्गस्त्यज्यते, तदायं प्रबुध्यते । प्रति- योन्याद्रवति च । एवं सति तदभिप्रायाण्येव 'सत आगत्य न विदुः सत आगच्छामह' इत्यादीनि वाक्यानि । न तु स्थानान्तराभावाभिप्रायाणि । स्थानान्तरसद्भाव उपपत्तेरुक्तत्वात् । अतो यत्रैव खपिति, तत एव प्रबुध्यते, न तु हृदयदेशमागत्येति सिद्धम् ॥ ८ ॥ रश्मिः। स एवेतिसूत्रादनुकर्पात् । ननु प्रतिकूलागमनं जागरणे हेतुरुक्तः, स हृदयागमनरूपमिति सौत्रो नाडीभ्यः प्रयोथेपीत्येवकारानुको व्यर्थ इति शङ्कामपनुदन्तो गर्ततिभाप्यं विवृण्वन्तिम युक्तं चेति । दृष्टान्तपूर्वकं विवृण्वन्तिम गर्तति । विवशाशयस्येति विशेपणमत्र । लोके यतो दृश्यतेऽतो नाडीगतपतितस्य प्रयोष एव बुद्ध ततो डीगतेभ्य एव गमनमित्यर्थः । विरोध इति । समस्तस्स गमनासम्भवादिति भावः । एवेति । गसर्ययोगव्यवच्छेदकः । प्रतियोन्याद्रवणमिति- भाष्यं विवरीतुमाहुः नच तत्रेति । नाडीषु । अन्यत्रेति । हृदयादन्यत्र । श्रुत्यन्तर इति । सप्सानवाह्मणे प्रतमीमांसायां वदिष्याम्यहमिति वाग्दभ्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुरित्यादौ । यथास्थानं खगोलकान्यनतिक्रम्य विशेषेण प्रतिष्ठा तद्वत् अत्र सुषुप्ती प्रतियोनिहृदयम् । एवेति । रत्वेति श्रुतेः । किश्च प्रयोघ इति भाष्यं विवृण्वन्तिम किञ्चेत्यादिना । कर्मणेति । प्रारन्धमोजकेन । अनन्विति । पुण्यपापकर्मनिपेधोज्न । अत आत्मनः सकाशादेव बोधः, 'यात्मनि चेति पूर्वसूचे दर्शनात् । एषकारोव कर्मयोगव्यवच्छेदकः । प्रिययेतिभाष्यं विवृण्वन्तिस्म किश्च तत्रेति । अत पवैतिभाष्य विवृण्वन्तिम अत एवेति । प्रतियोनीति । हृदयम् । आपको द्रु गती धातुः । तदभीति । भगवत्परिप्वात्यागाभिप्रायाणि । इत्यादीनीति । आदिना 'अहं सर्वस प्रभवः' 'मम योनिर्मद्रास तस्मिन्गर्भ दधाम्यहमिति । 'सत आगच्छामह' इति ज्ञानेऽर्जुनस तं प्रति न यदेद्भगवान् । एवकार- व्यवच्छेयमाहुः नत्विति । सानान्तरं भगवसरियाः । उपपत्तरिति । श्रुतायीनुपपत्तेः पूर्वाधिकरण उक्तप्रायत्वात् । स्थानान्तरामाये श्रुतानि नाडीपुरीतद्रसहृदयान्यनुपपन्नानि भवेयुरिति । अत्रे पोध्यम् । 'न विदुरित्यज्ञानं भगवत्सरित्सागहेतुकम् । न तु भगवत्सरिप्वनामायहेतुकमिति । तस्मा- दितिभाप्यं विवृण्वन्तिस्म अत इत्यादि । यत्रैवेति । नाट्यादिपु विकल्पपधाश्रयपात् । समुचयपक्षा- नाश्रयात् । एवकारः सुपुत्यधिकरणान्तरयोगव्यवच्छेदकः । एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः नत्विति ॥ ८॥ 1. सादि। - २.५.र.

·. ९८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ०३ सू०९. स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ किश्चिदाशय परिहरति ननु मियये प्राज्ञेनात्मना परिप्वक्तस्य ब्रह्मलोक । गतस्य प्रबोधेन ज्ञाने मुक्त एच भवेत्, न तु पुनरागच्छेत्, अतो भगवदिच्छया देहनिहाय तत्स्थाने नियुक्तोऽन्य एव जीवः समायातु, अन्यतः प्रवोधे तु स एच, व्यवहारस्तु तावता सेत्स्यति, मुत्यर्थ प्रयत्नस्तु न कर्तव्य इत्याशङ्कय, परि- हरति तुशब्दः। अमादपिप्रयोधे स एव । कुतः। कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः । चत्वारो हेतवः। लौकिकवैदिकयोनिकर्मभेदात् । तत्र लौकिके कर्मणि सामिकृतकर्मणः शेपसमापनात् । न हि कश्चिदपि सुप्तप्रेवुद्धः सामिकृतं न समापयतीति कचित् सिद्धम् । तथानुस्मृतिः। न हि पूर्वदृष्टं न मरतीति कचित् सिद्धम् । शब्दाथ 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेन' 'कैप तदाभूत्, कुत एतदागा दिति, भाप्यप्रकाशः। स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ सूत्रमवतारयन्ति किश्चिदित्यादि । एतेनाधिकरणान्तरत्वं निवारितम् । 'तुशब्दच्याख्यानमुखेन शङ्कां व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । अत्र समायात्वित्यन्तमेक आक्षेपः । अन्यत इत्यादिस्त्वन्यः । तथाच लाघवात् द्वितीयः पक्ष एवादर्तव्य इति युक्तम् । किञ्च, अन्यसिन् जीवे तत्रागते पिवपुत्रभर्तभार्यादिव्यवहारविघातापत्ती स भगवता योगिप्रवेशन्यायेन सेत्स्सत्तीति कल्प्यम् । किञ्च । मुक्यर्थ यतस्तु न कर्तव्यः । निद्रयैय तत्सिद्धेः। तेन साधनशास्त्रवैफल्यम् । अस्यतः प्रबोधे तु न कश्चिदपि दोप इति स एवादर्तव्य इत्याशश्वेत्यर्थः। परिहारं प्याकुर्वन्ति अस्मादित्यादि, सिद्धमित्यन्तेन लौकिकं हेतुद्वयमुक्तम् । रश्मिः। स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ निवारितमिति । शकाव्यावर्त- कत्वेन पूर्वपक्षाव्यावर्तकत्वात् । तुशब्देति । मुखमुपायः । समायात्वित्यन्तमिति । अत्र भाष्य एवकारः 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतेः । अन्यत इति । नाडीतः । स इत्यादि । स व्यवहारः भगवता व्यापकेण सर्वपित्रादिरूपिणा योगिप्रवेशन्यायेन राजादिव्यवहारन्यायेन । मुक्त्यर्थमिति- भाष्यं विवृण्वन्तिम मुक्त्यर्थमिति । निद्रयैवेति । सुपुप्तेस्तृतीयावस्थाखेनैवकारः । तत्सिद्धेः 'खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं ही याविष्कृतेन सायुज्ये मुक्तिसिद्धेः । तेनेति । अस्य साधनस्स सकलसाधारण्येन । तत्रागतजीवस्यान्यत्वेन च । स एवेति । द्वितीय एव । निर्दुष्टत्वादेवकारः । परिहारमिति । ॐमिति परिहारम् । अङ्गीकारेण परिहारस्य दृष्टत्वात् । अस्मादित्यादीति । नाडी- दोस्मादात्मनोपि प्रबोधे स एव समायाति । लौकिके होलाकाद्युत्सवाख्ये कर्मणि । न स्मरतीति । अनु न स्मरतीत्यर्थः । शास्त्रक्रमेण पूर्व कर्मोदाहृतम् , पश्चाज्ञानम् । फैप तदेति । दृप्सवालाकि- बाह्मणस्थम् । तदेति । सुप्तकाले । 'सति सम्पयेत्यादिश्रुतिः स्पष्टा । आदिशब्दार्थो व्याख्यातः । १. मुप्तप्रतिबुद्ध इति पाठः ।

·'भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १९९ तथा 'सति सम्पयेत्यादयश्च । विधयश्च 'श्वोभूते ब्रह्माणं वृणीते 'श्वभूते शेष समाप्नुयात् 'एक एव यजेत' 'द्वादशरात्रीर्दीक्षितः स्यादित्यादि, 'यः कामयेत वीरोम आजायेते'त्यादयः। भगवतैव मर्यादारक्षार्थ तथा करणात्। पूर्वपक्षयुक्तयो दुर्वलाः। तस्मात् स एव प्रतिवुध्यते ॥९॥ भाग्यप्रकाशः। वैदिकं हेतुद्वयं व्याकुर्वन्ति शब्दाश्चेत्यादि । तथाच सौपुप्तिकसंत्सम्पत्त्या मुक्तौ पुण्यपापात्म- कफलाभावादुक्तवाक्यं विरुध्येत । 'कैप' इत्यत्रा प्येप' इत्यनेन सुप्तं आगतं चैकमेव परामृशति । तदपि विरुध्येत । 'सति सम्पये'त्यत्रापि सर्वासां प्रजानामज्ञानं यदति । यदि ता मुक्ताः स्युः, तदा अज्ञानोक्तिरपि विरुध्येत । अत एते शब्दाः सुप्तप्रवुद्धस्यैकस्यैव ज्ञापकाः । एवं विधयोपि । ननु भवत्वेवमेकः, तथापि भगवत एव प्रबोधे मुक्क्यापत्तिः कथं परिहर्तव्येत्यत आहुः भगवतेत्यादि। अयमर्थः । 'नायमात्मेति थुत्या भगवज्ञानं प्रति वरणमेव साधनम् । तच मर्यादायां साधनद्वारैवेति मर्यादारक्षार्थ भगवता वोधसमये मुक्त्यजनकखाज्ञानकरणात् न मुक्तिरिति शेपः । 'सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह' इत्यादिश्रुत्या तथा निश्चयात् । अतः पूर्वपक्षयुक्तीनां दुर्वलत्वात् भगवतः सकाशात् प्रबोधेपि स एव प्रयुध्यत इत्यर्थः ॥९॥ रश्मिः। पुराणस्यापि वेदत्वात् । एक एवेति । द्वितीयादिजीवपल्य॒त्विग्योगव्यवच्छेदकः । में इति । मत्तः । वैदिकज्ञानकर्मणोः सिद्धार्थमाहुः तथाचेति । मुक्ताविति । अद्वैतरूपायाम् । पुण्यपापाभ्यां कर्मभ्यां आत्मा स्वरूपं यस्य मुक्तिरूपफलस्स तदभावात् । 'पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती'ति श्रुतेः । उक्तवाक्यं पुण्यपापरूपसाधनसत्ताया मुक्तौ वोधकं वाक्यम् । तदन्यजीवपक्षे विरुध्येतेत्यर्थः । आगतमिति । हृदयानाडीप्वागत जीवम् । एकमेवेति । एप इत्येकवचनादेवकारो द्वितीयादि- जीवयोगव्यवच्छेदकः । तदपि एकत्वमपि । ता इति । प्रजाः । एत इति । 'पुण्येन' 'पापेन' 'एपः' 'न विदुरित्यादिशब्दाः । एकस्यैवेति । द्वितीयादिजीवयोगव्यवच्छेदकैवकारः । एवमिति । वृणी. तेत्येकवचनात् । समाप्नुयादित्येकवचनात् । 'एक एवेति सावधारणात् । द्वादशरात्री रित्यत्सन्तसंयोगे द्वितीया । 'दीक्षित' इत्येकवचनाच । एवमपि । एवं विधयोपि सुप्तप्रबुद्धसैकस्यैव ज्ञापका योध्याः । एक इति । नान्यः भगवत एवेति । पचम्यन्तं पदम् । एवकारो नाडीयोगव्यवच्छेदकः । मर्यादापदेन मर्यादामार्ग गृहीत्वा वरणशब्देन खकीयेन स्वीकारं गृहीत्वा व्याचकुः अयमिति । भगवज्ञानमिति । स्मार्तः प्रयोगः । गीतायां तथादर्शनात् । श्रीतवरणपदार्थः । लभ्यः प्राप्तव्यः । सा च वरणव्यापारज्ञानमन्तरा न भवतीति । एवेति । ज्ञानयोगव्यवच्छेदकः । ज्ञाने सति वरणेन व्यापारण लभ्य इत्यस्य सुवचत्वात् । एवेति । भक्तिहेतु निर्णयग्रन्योकपुष्टिमार्गीयकेवलानुग्रहयोग- व्यवच्छेदकः । अत्र साधनं मुक्त्यजनकखाज्ञानम् । तेन सुषुप्तिमर्यादारक्षार्थम् । भगवतेति । अन भाष्ये एक्कारः स इन्छायोगव्यवच्छेदकः । भगवति सतीच्छाप्रयोजिकेति ज्ञापकः । नाडीयोग- व्यवच्छेदको वा । इत्यादीति । आदिना 'इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विद- न्तीति' 'न विदुरिति निधयादिति । न विदुरितिशब्दाम्यां तथा । पूर्वपक्षेतिमाप्यं विवृण्वन्तिस्म अत इत्यादि । 'व्यवहारस्त्रि'सादिभाप्योक्तानाम् । प्रयोघेपीति । नाडीप्रबोधसमुदायकोपिः । स एवेति । नान्यः ॥९॥ . - ·१०० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०३ सू० १०. मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ किश्चिदाशङ्कय परिहरति । ननु यन्त्र कर्मानुस्मृतयो न सन्ति, तान्यो भविष्यति, कचिन्मूर्छादिविशेपे सर्वस्मृतिनाशेन मुग्धभावदर्शनात्, तत्र यथा लौकिकवैदिकव्यवहाराः, तथान्यत्रापि भविष्यन्ति, अनुस्मरणादयश्च धुद्धिवृत्तयः, गवामयाहजलस्य गङ्गावत्, य एव चिदंशस्तत्रापाति, स एव तथा भवतु, किं स एवेति निर्वन्धेनेत्याशय परिहरति । . भाष्यप्रकाशः। , मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥ १०॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चिदित्यादि । एतदेव चिभजन्ते नन्वित्यादि । यत्रते हेतवः सन्ति, तत्र स एव भवतु । यत्र पुनरक्यसाधका एते हेतयो न सन्ति, यथा मूर्छाविशेषनिवृत्यनन्तरमतिमुग्धे अमरूनामके राजनि । तदेहे शङ्कराचार्यजीव- प्रवेशस्य लोके प्रसिद्धः। अतस्तादृशे मुग्धे यथा लौकिकवैदिकव्यवहाराः, तथा सौपुप्तिकेऽप्य- न्यजीवे भविष्यन्ति । किञ्च! अनुस्मृत्यादयो बुद्देधुत्तयः, ता जाग्रत्यपि नाना भवन्ति । अतो गङ्गाप्रवाहे पतितस्य जलान्तरस्यापि यथा गङ्गावत् व्यवहारः, तथा य एव चिदंशस्तसिन् युद्धिवृत्ति- प्रवाह आयाति, स एव पूर्वकर्मसमापनकर्ता भवतु । एवं शन्दा विधयश्च युद्धययमादायैव नेतन्या इति लौकिकवैदिकन्यवहारसिद्धौ किं स एव समायातीति निर्बन्धेनेत्याशय परिहरतीत्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति मुग्ध इत्यादि । मूछ धनन्तरं जीवतो मुग्धभावे अर्धसम्पत्ति तत्तदितरानिचायिका साधारण्येव बुद्धिर्विचारकस्य भवति, न सर्वा, नान्यतरनिश्चायिकेत्यर्थः। रश्मिः। मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥ १०॥ एते हेतव इति । 'अनुस्मरणादयश्च बुद्धि- वृत्तय' इति भाष्यात् । अन्यजीव इति । 'ननु प्रिययेवेति भाष्योक्ते। न सन्तीति । तवान्यो भविष्यतीतिभाष्यमत्र ज्ञेयम् । दृष्टान्तमुखेन कचिन्मूच्छदीतिभाष्यार्थमाहुः यथा मूर्च्छति । मूर्छा- विशेषो मरणभू»भिन्नः। अतिमुग्धे इति । एकदेशविकृतिन्यायेन भाष्ये मुग्धशब्द इत्याशयः । भाष्ये मूर्छादीत्यत्रादिशब्देनाघातः । राजनीति । सर्वस्मृतिनाशेन मुग्धभावदर्शनादिति भाष्यं योजनीयम् । सर्वस्मृतिनाशो 'मेनेऽसन्तमिवाल्मान'मिति वाक्योक्त इव । अत्र हेतुः तदेह इत्यादिः । तत्र यथेतिमाप्यं विवृण्वन्तिस्म अतस्ताहश इति । तथान्यत्रापीति भाष्यविवरणं तथा सौघु- सिकेत्यादि । अन्वित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म किश्चेति । 'अनुस्मरणादय' इत्युक्त शायरोक्तोपाधियु- द्विस्मरणमाकस्मिकं स्यात्तदर्थ लापवाय सौत्रानुस्मृतिशब्दपुररसरं व्याकुर्वन्तिस्म अनुस्मृत्यादय इति । 'बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराममात्रो [परोपि दृष्ट' इति श्रुतेजावीपाधिबुद्धवृत्तयः । आदिना पूर्वद- एस्मरणानुव्यवसायस्मृतस्मरणे । य एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदक । बुद्ध्यैक्यमिति । बुबै क्यो- वादाय । जीवैक्ययोगव्यवच्छेदकैवकार । स एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदक एवेति । नान्यः समायातीति । गद्रेत्यादिभाष्यस्स गङ्गाप्रवहणजले प्रवणक्रिययैक्यप्राप्ते जले। कर्मादीनां सम्ब- धसामान्यविवक्षायां पष्ठी। गङ्गाम्बुवपुस्तद्वदित्यप्यर्थः । मूछदीति । आदिनाघात इत्युक्तम् । तत्तदिति । तत्तत् च यत् इतरत् तत्तदितरत् । कर्मधारयः । तस्यानिश्थायिका ! साधारण्येव, नतु तत्तद्विषयिकाऽसाधारणीत्येवकारार्थः । सापि विचारकस, अविचारकस तु राजामरुवत्सर्वापि । नान्यतरेति । तयोस्तयोः संशयविषययोरन्यतरस निश्चायिका । ततश्च तयोः संशायिकति सर्वेत्यु- ·878 - माध्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । १०१. मुग्धे मुग्धभावे अर्धसम्पत्तिरेव, न सर्वा । नहि मुग्धस्य यज्ञादावधिका- रोऽस्ति । पूर्वप्रवृत्तानि तु जीवनाधिकारात् क्रियन्ते । लौकिकव्यवहारोपि नापूर्वः सिध्यति । पूर्वोक्तहेतुसद्भावे तु न कोपि दोपः । अतो मुग्धे अर्धसम्पत्तिः पूर्वैव, नोत्तरा । कुत एतत् । परिशेषात् । स एव वा, न वेति निश्चयममाणानामभा- भाज्यप्रकाशः। कथमधेत्याकाङ्क्षायामेतदेव व्युत्पादयन्ति न हीत्यादि । मुग्धस्येति । मूर्योपरतावपि निवृत्त- पूर्वसंस्कारस्य। अयमर्थः। शास्त्रार्थवत्वाधिकरणे कर्तृत्वं जीवगतमेव, न तूपाधिगतमिति स्थितम् । अत: शब्दा विधयथ जीवमेव विपयीकुर्वन्ति । तत्र 'अर्थी समर्थो विद्वा नित्यादिनोक्तो यो यज्ञादाच- धिकारः, स मुग्धस्य तस्यापि नास्ति, अर्थित्वाद्यभावात् , अतोऽपूर्वाणि न क्रियन्ते । पूर्वप्रवृत्तानि स्वमिहोत्रादीनि जीवनाधिकारात् क्रियन्ते । एवं लौकिकव्यवहारोपि पूर्व एव निर्वहति, नापूर्वः कोपि सिध्यति । असिद्ध च तसिंस्तत्र स चा, अल्यो वेति निर्णेतुं न शक्यते । लोके अमरुशरीरे अन्यखेव, ब्रह्मवैवर्तब्रह्मखण्ड उपबर्हणगन्धर्वशरीरे तस्यैव प्रवेशस्मरणात् । वसिष्ठोपदिष्टविस्मृत- मन्त्रपूजादेस्तत्पल्या योधनेनातिमुग्धताया अपि सारणाच । अतो यत्र मुग्धभावानन्तरं कर्मानु- स्मृत्यादिहेतूनां सद्भावः, तदा तु स एव तत्र जीव इति न कोपि शन्दादिविरोधदोपः। यत्र पुनरनुस्मृत्यायभावः, तत्र, अत उक्तदोपा हेतूनां पूर्वव संपत्तिः, नोत्तरेत्यर्धेव विचारकस्य ' बुद्धिरित्यर्थः । अत्र पृच्छति कुत इत्यादि। एतत् अर्धमपि कुत इत्यर्थः । तत्रार्धसत्तायां हेतुं विवृण्वन्ति स एव वान वेत्यादि । प्रसक्तप्रतिपेधे यः प्रसक्तस्तदप्रतियोगी स परिशेपः । रश्मिः। च्यते । शास्त्रार्थेति । गताध्यायेऽस्ति । एवेति । उपाधिच्यवच्छेदकः । तदेवाहुः नस्विति । जीव- मेवेति । न तूपाधिम् । उक्त इति । कचिच्छास्ने उक्तः । तस्यापीति । विचारकस्यामि । पूर्व- तिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म पूर्वप्रवृत्तानीति । जीवनेति । 'यावजीवमग्निहोत्रं जुहोती ति श्रुत्या । लौकिकेतिभाष्यं विवृण्वन्ति एवं लौकिकेति । पूर्व एवेति । अपूर्वयोगव्यवच्छेदका । सिध्य- तीति । पूर्वकर्मवदपूर्वकर्मणि विध्यभावान्न सिध्यति । तस्यैवेति । गन्धर्वस्य । एवकारेण नान्यस्य । वसिष्ठेति । गन्धर्वस । पूर्वोकेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतो यत्रेति । स एवेति । हेतुसत्त्वे साध्यसत्त्वनियमादेवकारः । न कोपीति । साधारण्यादिहेत्वाभासरूपोपि । शब्दादिसहानवस्थानल: क्षणविरोधरूपो दोषः । अत इतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत्र पुनरिति । गन्धर्षे । उत्तेति । शब्दादिविरोधदोपात् । पूर्ववेति । कर्मरूपा । एवकारः उत्तरानुस्मृत्यादियोगव्यवच्छेदकः । तेनार्थी कर्मसम्पत्तिः । नोत्तरेति । अनुस्मृतिशब्दविधिरूपा । नेत्येवमेवकारव्यवच्छेद्योत्तरा सम्पतिरुक्ता। तेनार्धसम्पत्तिरंशसंपतिः । अर्थसम्पत्तित्वेनार्धसम्पतिस्वीकारः । अर्धमपीति । अपिनांशरूपं गौणार्धम् । अर्धसत्तायामिति । गौणमुख्याधसत्तायाम् । हेतुं विशेषम् । स वान्यो वेत्युक्ते संशय एवकारघ: टितत्वे प्रत्यभिजेत्याशयेन विवृण्वन्ति स्म प्रस्तुते ति । प्रस्तुतं पूर्वसूत्र एक्यं हेतुचतुष्टयकं तस्य प्रतिषेधः नवेति द्वितीयकोयुक्तः। तस्मिन् सति यः प्रसक्तोऽभावः तत्प्रतियोगिहेतुचतुष्टयकमैक्यम् । तदप्रतियोगी 1. प्रसफेला प्रस्तुतेवि रश्मिपाठः। " -- ·.१०२ श्रीमद्रससूत्राणुभाध्यम् । [अ०३ पा०२ अ० ३ सू० १०. वादर्थात् सन्देहोऽवशिष्यते । तस्मात् सन्देहान्मुग्घे अर्धप्रतिपत्तिः । भाग्यप्रकाशः। . है , प्रकृते च स एवायं न वेति सन्देहे एकतरनिश्चयजनकप्रमाणानामभावात् सन्देह एवार्थानिषेधा- प्रतियोगित्वेनावशिष्यते । अतः स एव परिशेप इत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । उक्त विधात् परिशेपरूपात्सन्देहान्मुग्धेऽर्धप्रतिपत्तिरचं ज्ञानं विचारकस्य, तसादेव पूर्वा संपत्तिः, न तु निश्यात् । अतो मुग्धदृष्टान्तेन न सौपुप्तिकसिद्धान्तभङ्ग इत्यर्थः । किञ्च, अन प्रतिपत्यादिपदमनुक्त्वा यद संपत्तिपदमुक्तम् , तेन मुग्धे मृच्छितेऽर्धसंपत्तिः यथा नाडीपु सतो नकट्यात् दुःखाभावमात्ररूपाधं- संपत्तिः, तथेति बोध्यते । तेन कालीयदमनस्थले मूछितस्यार्धसंपत्त्या इन्द्रियाणां प्राणानां च पुनरागमनं यदुक्तम्, तदपि न विरुध्यत इति बोधिवम् । अनुस्मृत्या च स एव जीव इत्यपि । अविचारस्तु जीवावस्थाभावत्वादेवेति च । एवमत्र प्रासङ्गिकपरिहारेण सुपुः प्रयुद्धः स एव, न वन्य इति निर्णीतम् । अन्ये तु। असिन् सने मुसलायभिघातजन्यां मूच्छी विचारयन्तो, 'जाग्नत्वमः सुपुप्त'मिति तिस्रोऽवस्था बृहदारण्यके जीवसोक्ताः, ताः पूर्व विचारिताः, उत्क्रान्तिश्चतुर्थी, साग्रे विचार- यिष्यते, इयं तु न जाग्रत्वमयोरन्तर्भवति, ज्ञानाभावाद , नापि सुषुप्ती, निमित्तभेदादाकारभेदाच, नापि मरणे, प्राणोष्मणोरुपलम्भात् , अतः परिशेषादियं पञ्चमीत्याहुः । रश्मिा स एव वा नवेति सन्देहः स परिशेप इत्यर्थः । सन्देह इति । प्रत्यभिज्ञाविषयविषयके सन्देहे द्वितीय- कोटिसहिते । कोठ्योरेकतरनिश्चये प्रमाणानां शब्दयोगिप्रत्यक्षानुमानानामभावात् । सन्देह एवेति । एकतरयोगव्यवच्छेदकैवकारः । स एवेति। सन्देहः । एवकारः पूर्ववत् । अर्ध ज्ञानमिति । सन्देहा स एवेति ज्ञानम् । तस्मादेव अर्धज्ञानात् । एवेति । कर्मयोगव्यवच्छेदकः । गौणत्वात् । किम्य, नतु म एवेत्येकतिपयका निश्चयात् । पूर्वोतरीयभावाभावात् । अत इति । आभ्यां सन्देहात् परिशेयलयात निश्चयाभावाचेत्यर्थः । मुग्धेति । सुषुतिः स एवेत्सैक्यवती कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः सैवेयं दीपमालिके- तिवत् । अस्य सौपुसिकसिद्धान्तस्य । मुग्धदृष्टान्तेन सुषुप्तिः न स एवेत्यैक्यवती । परिशेपात् । मुग्धवदिति सत्प्रतिपक्षाङ्गो नेत्यर्थः । किञ्च, अत्रेति । सूत्रे । तेनेति । सरस्मारकेण सम्पत्तिशब्देन । 'सता सौम्य तदा संपन्नो भवत्ती'त्यत्र सत्सम्पत्तिरित्यत्र च सम्यन्धावधारणादेकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्ब- विस्मारकमिति सरस्मारकत्वम् । हेतुचतुष्टये कर्मस्पार्धसम्पत्तिः स एवेत्यर्धसम्पत्तिः सन्देहे । मोक्षे- धसम्पत्तिं दृष्टान्तेनाहुः यथेति । दुःखेति । 'दुःखाभावः सुखं चैव पुरुषार्थद्वयं ,मत'मिति मोक्षेर्ध- सम्पत्तिर्दुःखाभावरूपा । असौत्री नात्र दान्तिके सन्देग्धव्या । भूछितस्येति । नन्दादिषु यस्य- कस्यचिन्मुग्धस्य त्रिविधासम्पत्तिः । यदुक्तमिति । श्रीभागवते यदुक्तम् । ननु नन्दादीनां गर्गोप- दिष्टानां कुतो न 'नारायणसमो गुणैरियस विचारो मोहजनक इत्याशझ्याहुः अविचार इति । विचारस्य न जीवावस्थात्वम् । प्रकरणं तु जीवावस्थानामिति भावः । एवकारो मोहयोगव्यवच्छेदकः । अन्नेति । सूत्रद्वये । प्रासङ्गिक आशझाविषयस्तस्स परिहारेण । स एवेति । उक्तद्वितीयकोटिकः । नत्वन्य इति ।, प्रथमकोटिको नेत्यर्थः । निमित्तेति । मूर्छापा मुशलाघभिघातो निमित्तम् । सुषुप्तौ तु तमः । 'न किचिदवेदिप मिति तमःकायोज्ञानकथनात् । इति भेदात् । उपेति । मूर्छायां ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १०३ न तत्र प्राणायनविघातकृता मूछी विचार्यते । तस्याः प्राणधर्मत्वात्। यथा याल्यं शरीरधर्मः।व्यर्थश्च विचारः। जीवावस्था एव हि विचार्यन्ते। केवलसाक्षि- वादस्तु न ब्रह्मवादः। तस्मादेक एव जीवः स्वमादिदोपसम्वन्धरहितस्तादृशजन्म- भाध्यप्रकाशः। , तत् दुपयन्ति न तत्रेत्यादि । तत्रावस्थासु इन्द्रियादिस्थानभूतगोलकाभिघातकृता मूर्छा. तु न विचार्यते, तस्याः प्राणानां खस्थानपरित्यागेन जायमानतया प्राणधर्मत्वात् , अतो यथा चाल्यं शरीरधर्मो न विचार्यः, तथेयमपि । किञ्च, अयं व्यर्थो विचारः । यथा भन्मते नाड्यः पुरीतद्वा सुपुप्तिस्थानमिति विज्ञानेन न किञ्चित्प्रयोजनम्, तथैवज्ज्ञानेनापि न किञ्चित् प्रयोजनम् । यत् पुनर्भामत्याम् , एतस्या अवस्थान्तरत्वे तत्प्रविलयायं यत्नान्तरमास्थेयमित्येतद्विचारम- योजनमुक्तम् । तदपि तदा युज्येत, यदि सूत्राणि संसारव्यवहाराय प्रवृत्तानि स्युः। आराज्ज्ञानोप- योगस्तु शरीरारोग्यस्याप्यस्तीति वयसः स्थापनमपि सूत्रे विचारयेत् । अतो न किञ्चिदेतत् । नच जीवस्य केवलं साक्षित्वात् सर्वा अप्यवस्थास्तदुपाधीनामेवेति प्राणावस्थारूपाया अस्था अपि विचारे को दोष इति वाच्यम् । यतः केवलसाक्षियादो न ब्रह्मवादः । 'सुपुत्युत्क्रान्त्योर्भेद- ने'त्यत्र सम्यनिवारितत्वात् । अतोऽस्या जीवावस्थात्वाभावाद्वथैवैतद्विचार इत्यस्य सूत्रस सुपुप्त्यधिकरणशेपत्वमेव युक्तमित्यर्थः । भास्कराचार्यैस्तु केवलसाक्षिवादेऽन्यदूपणमुक्तम् । येपामीश्वर एवं साक्षात् संसारीति दर्शनम् , तेषां न पूर्वपक्षोऽवकल्पते, न सिद्धान्त इति । तथाच 'स एव विति सूत्रवैयापात इति तेपामाशयः। सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । यसादसिन्नधिकरणे यः सुपुप्तो भवति, स एव प्रबुध्यत इति सिद्धम् , पूर्वाधिकरणे च खमादेर्मिथ्यात्वम् , पूर्वपादे च योग्यशरीरावाप्तिप्रकारः सिद्धा, तसादेक एवेत्यादिना यदुक्तम् , तत् सिद्धमित्यर्थः । भिक्षुस्तु । एतां मूछों सुपृप्तिविशेपत्वेनाङ्गीकृत्य, मुग्धे अस्पष्टज्ञाने पुरुपे अर्धसंपत्तिरूपा रश्मिः। तथा । न तत्रेत्यादीति । नत्वनेत्यपि कचिद्भाप्यपुस्तके पाठः । तस्या इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्या इत्यादि । मूीयाः प्राणपरित्यागेनेत्यायग्रे स्पष्टम् । यथेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतो यथेति व्यर्थ इतिभाष्यं विवृण्वन्तिस्म किञ्चेति । इत्येतदिति । इत्येतज्ज्ञानं विचारप्रयोजनम् । आरा- दिति । संसारव्यवहाराय प्रवृत्तानीत्यङ्गीकार आराज्ज्ञानोपयोगः दूरज्ञानोपयोगः । शरीरैति । वयसः स्थापनस्य । अतो न किञ्चिदेतत् । किन्तु जीवावस्था एव विचार्यन्त इति । एवकारेण प्राण- धर्मयोगव्यवच्छेदः क्रियते । केवलेति भाष्यं विवरीतुमाहुः नचेति । एवेति । साक्षियोगव्यवच्छेदकः । विवृण्वन्तिस्म यतः केवलेति । सुपुस्यधीति । तव मते तथा । एवेति । अवस्थात्रयप्रसिद्ध्या तुरीयाकावायां चतुर्थीति, नतु पञ्चमीत्येवकारः। ईश्वर एवेति । अवधारणविषय ईश्वरः । साक्षादिति भिन्नजीवः, न संसारी । न पूर्वपक्ष इति । स एवान्यो वा प्रतिबुध्यत इत्यनियमरूपः पूर्वपक्षो न; तथा स एवेति नियमरूपसिद्धान्तो न । पूर्वपक्षस्यान्यो वेति भेदपटितत्वात् । सिद्धान्ते स एवेत्सव भेदघटितान्ययोगव्यवच्छेदकैवकारघटितत्वादवकल्पत इत्यर्थः । तथाचेति । स एवेतिसूत्र- विपये भास्करभाष्ये च । तेपामिति । भास्कराचार्याणाम् । एक एवेति । भाष्येण । भिक्षुरिति । भगवान् भिक्षुः । अर्धसंपत्तिरूपेति । सुखमहमखाप्समित्यर्धसम्पत्तिरूपा इयमेव असष्टज्ञानम् ।

·श्रीमद्रमसूत्राणुभाप्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ३ सू०१०.
युक्तो भगवज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति सिद्धम् ॥१०॥
इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे तृतीयमतः प्रबोध इत्यधिकरणम् ॥३॥
भाष्यप्रकाशा
"
सुषुप्तिर्भवति, यथा संप्रज्ञातासंग्रज्ञातभेदेन योगो द्विविधो भवति, तथा सुषुप्सिरपीति । इमां च
ब्रह्मण्यर्धसंपत्तिरूपा सुपुप्तिमधिकृत्य, 'आनन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञः' 'जाग्रत्वमसुपुत्यादिप्रपश्च
यत् प्रकाशत' इत्यादिश्रुतयः प्रवृत्ता इत्याह ।
तन्न । श्रुतीनां या प्रवृत्तिः, सानाडीपु सुषुप्तिमादायाप्युपपद्यमानान मोहावस्थामपेक्षत इति न
श्रुतिभ्यस्तत्रान्तर्भावः शक्यवचनः । सुखदुःखमोहानुस्मृतीनां रोमहर्षवेपथुवैकृत्यादीनां च दर्शनेन
- सुपुप्तेः सकाशानेदस्य स्वयमेवाङ्गीकारात् तखाः सुपुप्तावन्तर्भावपि हेत्वभावः । नचायोगिनां
जीवदशायां वृहदारण्यकेऽवस्थात्रयस्यैवोक्तत्वाजायत्स्वमयोलक्षण्ये परिशेपात् सुपुप्तावन्तर्भाव इति
युक्तम् । परिशेपस्स मरणार्धसंपत्तावपि तौल्यात् । नच पुनरुत्थानान्न मरणेऽन्तर्भाव इति वाच्यम्।
नामभ्रान्त्या यमदूतनीतानामपि पुनरुत्थानात् । पष्ठस्कन्धे चित्रकेतुसुतस्य पुराणान्तरेषु सावित्री-
पत्युः सत्यवतश्च पुनरुत्थानकथनाच ।
अतो मरणं सर्वप्राणदेहसंबन्धोपरतिः, मूर्छा तु सक्षमप्राणदेहसंवन्धावस्थितिरिति रामानु-
जाचार्योक्तमेवात्र युक्तम् । परमेतद्विचारस्यात्र प्रयोजनं तैरपि नोक्तम् ।
माध्यास्तु भिक्षुवदेवाङ्गीकुर्वन्ति ॥ १० ॥ इति तृतीयमतः प्रयोध इत्य-
धिकरणम् ॥ ३॥
रश्मिः।
सम्प्रज्ञातेति । सवीजनिजिसमाधिः । 'परो हि योगो मनसः समाधि'रिति वाक्यात् । तत्र शब्दार्थ-
ज्ञानविकल्पे संकीणी सवितर्का समापत्तिः । तत्रेति । समापत्त्योमध्ये । स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवा-
थैमाननिर्भासा निर्वितर्केति तयोर्लक्षणे । इमामिति । सम्प्रज्ञातसमाधिवदस्सटज्ञानरूपाम् । आन-
न्द गिति । सुखमहमस्खाप्समित्यर्थे सुखत्वेनानन्दभुकू मनोबुद्धिचेतस्सु सुपुष्तिश्वेतोमुखः चेतउपाया
चेतःकरणा । प्राज्ञस्तु सुषुप्तिसाक्षी । यदिति । यदव्ययं प्रकाशते । अन यव्ययं प्राज्ञः । इत्यादीति ।
आदिना 'यत्र न कंचन कामं कामयते न स्वप्नं पश्यतीति । वितण्डां वारयन्ति स्म न मोहेति ।
मूविस्था नापेक्षते । तत्रान्तरिति । अवस्थात्रये मूर्छन्तर्भावः । रोमेति । आदिना लेहः ।
वयमिति । भगवता भिक्षुणैव । नान्येन युक्तिं सहपक्षकेण । तस्या मूर्छायाः । एवेति । अन्याव-
स्थाव्यवच्छेदकः । मूी सुपुत्यन्तभूता । अवस्थात्रयबोधकवृहदारण्यकात् । जाग्रत्खनवैलक्षण्यप-
रिशेपवत् इत्यनुमानमाहुः नचायोगिनामिति । अयं हेतुः हेतुतावच्छेदकलाघवे उक्तो हेतुः ।
परिशेपादिति । शङ्कराचार्यजाग्रत्स्वप्नवदिति स्फुटम् । अतः सन्देहात् सुपुप्तौ स्वप्नवजाग्रतोप्यन्त-
भर्भावः । अयं दृष्टान्तः । सुयुप्तावित्यादिसाध्यम् । स्मरणादितिं सौत्रात्स्मरणात्प्रमाणात् संशयाध-
सम्पत्तावपि । तौल्यादिति । एककोटिकस्य । एवं कृते मूर्छाया मरणेन्तर्भावः वैद्यके प्रसिद्धः ।
'मूर्छायां चतस्रो गुटिकाः संजीविन्या देया' इति । जीवनसंभावनाकसंजीवनीति । तत्र शकते
न चेति । यमेति । नृगाजामिलप्रभृतीनाम् । पुनरुत्थानेति । मृतस्स ! क्यानेति । मूर्छाविपये-
ऽन्ययोगव्यवच्छेदः क्रियते । रामानुजाचार्यवचनात् । तद्युक्तम् । एवेति । अन्यप्रकारयोगव्यव-
च्छेदकः ॥ १० ॥ इति तृतीयमतः प्रयोष इत्यधिकरणम् ॥ ३॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ (३. २. ४.) इदानीं विपयनिर्धारार्थं ब्रह्मस्वरूपं विचार्यते। तत्र प्रथममन्योन्यविरुद्ध- वाक्यानां निर्णयः क्रियते । तदर्थमेतावत् सिद्धम् । समन्वयाविरोधाभ्यामेकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति । तत्र यथा कार्यविरोधः परिहृतः, एवं ब्रह्मधर्मविरोधोपि परिहरणीयः । अन्यथा अवोधकता स्यात् । तत्र खगतधर्माणामविरुद्धानामग्निम- पादे विचारः। जडजीवधर्मत्वेन प्रतीतानामत्र विचारः क्रियते । भाष्यप्रकाशः। न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि॥११॥ प्रस्तूयमानस्य ग्रन्थस्य सङ्गतिं वदन्तः प्रयोजनमाहुः इदानीमित्यादि । ज्ञानाधिकारिविचारोत्तरं ज्ञानविषयनिर्धारो युक्त इति तदर्थ- मक्सरसङ्गत्या ब्रह्मणो विवक्षितज्ञानविषयस्य स्वरूपं पादशेपेणाग्रिमपादेन च विचार्यत इत्यर्थः । एतेन विचारेणोपनिपदां ब्रह्मयोधकताप्रकारो ज्ञातो भविष्यतीति तदर्थोऽयं विचार इति योधितम् । नन्वसिन्नधिकरणे वाक्यविचारो दृश्यते, न तु स्वरूपसेत्याशक्य एतदधिकरणाप्रयोजनमाहुः तत्र प्रथममित्यादि । प्रथममिति । स्वरूपविचारात् पूर्वम् । ननु ब्रह्मस्वरूपनिर्णयः प्रथमाध्याये कृतः, विरुद्धवाक्यनिर्णयश्च द्वितीयाध्याय इति किं पुनस्तनिर्धारणादिनेत्यत आहुः तदर्थ- मित्यादि । तदर्थमिति । स्वरूपनिर्धारार्थम् । तथाच कार्यमन्यस न भवति, किन्तु सर्व ब्रह्मण एव कार्यमिति तत्र निर्धारात् सर्वत्र वेदान्तेष्वेकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्येतावत् सिद्धम् । द्वितीयोक्तो विरोधपरिहारोपि वद्विपयनिर्धारार्थत्वेनैव फलितः, न तु ब्रह्मस्वरूपनिर्धारार्थत्वेन, ब्रह्मधर्मविरोधस्थापरिहतत्वात् । अतस्तत्र यथा कार्ये अन्यजन्यत्वकृतो विरोधः कारणैश्य- निर्धारार्थ परिहतः, एवं कारणभूतब्रह्मस्वरूपनिर्धारार्थ ब्रह्मधर्मविरोधोपि परिहरणीयः । अन्यथा . सधर्मकं निर्धर्मकं चा, जीववत् सदोपं वा, यावद्दोषरहितं वेत्यादिसन्देहानपायादयोधकता वाक्यानां स्यात् । अतस्तनिवृत्यर्थमिदं निर्धारणमित्यर्थः । एवं. विचारावश्यकत्वं प्रतिपाद्य तत्रावान्तरविपयं विभजन्ते तत्र स्वगतेत्यादि । अविरुद्धानामिति । परस्परविरुद्धत्वेपि भगवदीयत्वेन प्रतीतवया स्वरूपाविरुद्धानाम् । रश्मिः। न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ अवसरेति । समन्वयेऽविरोधेन स्थिरीकृते विषयनिर्धारः प्रसङ्गसङ्गत्या युक्तः, परन्तु अनधिकारिहृदये न स्फुरतीति प्रतिवन्धकीभूताधि- कारिचिन्तानिवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यलमवसर उक्तः । आवृत्तौ गौरवमित्यबसरसङ्गत्या । विव- क्षितेति । परम्परासम्बद्धधर्मिसाक्षात्सम्बद्धधर्मिविषयकज्ञानविपयस्य । ब्रह्मण एवेति । एवकारेण सांख्यादिस्मृत्युपष्टन्धप्रधानादिव्यवच्छेदः । तत्रेति । प्रथमद्वितीयाध्याययोः । तत्र यथेति भाष्यं विवस्तुमाहुः द्वितीयोक्त इति । तद्विपयेति । वाक्यविषयनिर्धारावलेन । एवेति । ब्रह्मस्वरूपनि- धारार्थत्वव्यवच्छेदकः । ब्रमधमेति । द्वितीयाध्याये तथा । विवृण्वन्ति स्म अतस्तत्रेति । तत्र द्विती.. याध्याये नमणि अपवन सहावस्थानलक्षणो हि कार्यस्य विरोधः प्रयरुपकारणैक्चनिर्धारायं प्रधानादि- कारणवादनिरासेन परिहत्तः । एवमितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं कारणति ब्रह्मधर्मति । रूपमरूपं चेति ब्रह्मपर्मयोविरोधः सहानवस्थानलक्षणः । अन्ययेति भाष्यं विवृन्वन्ति ल अन्यथेति । इत्या- दीति । आदिना रूपमा चेति सन्देहः तेपामनपायात् । तत्तद्धनकारकयोधकला तत्प्रतियोगिता ·श्रीमद्दासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२१०४ सू० ११. तन्न कचिजडजीवधर्मा भगवति योध्यन्ते, कचिन्निपिध्यन्ते । यथा 'सर्व- कर्मा सर्वकामः। नचैते जीवधर्मा एच न भवन्तीति वाच्यम् । उच्चावचकर्मणां कामानां च । जीवगतत्वमतीतेः। 'नेतरोऽनुपपत्ते रिति सर्वत्र चैलक्षण्यस्योक्तत्वात् । कार्यवि- शेपधर्माणां कारणे वक्तुमशक्यत्वात् । नच कारणधर्मा एव सर्व कार्य अंशे या प्रतीयन्त इति वाच्यम् । 'अस्थूलमनवि'त्यादिवाक्यः पापश्चिकसर्वधर्मलक्ष पयस्योक्तत्वात् । अत्र केचिदविरोधमेवमाहुः। सर्वत्र कारणत्वात् भगवानस्ति। ततश्च अस्थूले अस्थूलः, अनणावनणुः, उचापचकर्तर्युचावचकर्ता, उच्चावचकामे उचावचकामः, पृथिव्यां सर्वगन्धः, जलादायगन्धः। एवं रसादिपु । एवं स्थानतः परस्योभय- लिङ्गमुपपद्यते। भाष्यप्रकाशा एवं विपयं विभज्य प्रस्तुताधिकरणविषयादिकमाहुः तत्र कचिदित्यादि, निपिध्यन्त इति । अस्थूलादिवाक्येपु निषिध्यन्ते । तथाच विरुद्धवाक्यद्वयदर्शनात् संशयः। किमुभयलिङ्गं ब्रह्म, अन्यतरलिझं वेति । पूर्वपक्षमाहुः नचेत्यादि । प्रकरणावरुद्धत्वान्नेति न वाच्यमित्यर्थः । तत्र हेतुः उचायचे- त्यादि। प्रतीतेरिति । प्रत्यक्षादेव प्रतीयमानत्वात् । नच श्रुत्यपेक्षया लौकिकप्रमाणस निर्वलत्वात् तस प्रान्तत्वमिति वाच्यम् । 'नेतरोऽनुपपत्ते रित्यादिस्त्रेषु सर्वत्र जीववैलक्षण्यस्सोक्तत्यान सर्वकामत्वादीनां ब्रह्मधर्मत्वे जीवसालक्षण्यापत्त्या शास्त्रस्यापि विरोधात् । कार्यकारणाव्यवहार- भङ्गापच्या कार्यविशेषधर्माणां कारणे वक्तुमशक्यत्वात् । शेपं स्फुटम् । तथाच धर्मविधेपासनार्थ- तयोपचारादपि नेतुं शक्यत्वानिपेधस्स तु प्रयोजनान्तरशून्यतया स्वरूपवोधनमात्रफलकत्वेनान्यथा नेतुमशक्यत्वानिर्विशेपलिङ्गमेव प्रतिपत्तव्यमिति प्राप्तम् । तत्र सूत्रं व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । रश्मिः। काभावो वाक्यानां स्यादित्यर्थः । प्रकरणेति । ब्रह्मप्रकरणावरुद्धत्वात् । एवेति । अनुमानयोगव्य- वच्छेदकः । न चेतिभाष्यं विवरीतुमाहुः नच श्रुतीति । तस्येति । अंशांशिनोरभेदे सति वैलक्षण्यस्य अप्रत्येतुः । विवृण्वन्ति स्म नेतरेति । आनन्दमयाधिकरणे व्याकृतानि । सर्वप्रेति । जीवे जडे च । शास्त्रस्येति । 'नेतरोऽनुपपत्ते'रित्यादेः । कार्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म कार्येति । कार्यविशेपेति । सर्वकर्मसर्वकामादीनाम् । पूर्णत्वेन तत्राभावात् , नतु कार्यत्वादीनाम् । 'अजायमानो बहुधा विजायते' इति प्राकट्यरूपामुत्पत्तिमादायांशतस्तेषां सत्त्वात् । स्फुटमिति । एवेति । नैयायिकप्रवादादेवकार। अंश इति । 'यथानेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वं जीवाः सर्व आत्मान' इति पृथगुपदेशात् । भापञ्चिति । नत्रः पर्युदासार्थत्वात्तथा । एवं शेषं स्फुटमित्यर्थः । पर्युदासः सदृग्ग्राही । अस्य पूर्वपक्षवं स्फुटयन्ति स्म तथाच धर्मति । धर्मविधेरिति । 'सर्वकर्मा सर्वकाम' इति भाष्योक्तोभयकोडीकारेण यो धर्मविधिः 'ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेते'ति धर्मकदेशधर्मविधेः । 'धर्म चरे'ति विधेर्वा । सर्वकर्मत्वेन सर्वकामलेन ब्रह्मोपासनार्थतया सामान्यविशेषभावसम्बन्धरूपोपचा- राच्छश्यसम्बन्धात् । शक्यसम्बन्धो लक्षणा । एयेति । आरोपापवादसङ्गतिसत्त्वादेवकारः । तत्रेति ।

·१०७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अथवा । कारण एव रूपमरूपं चावच्छेदभेदेन अचिन्त्यसामर्थ्याद्वा । अन्यथा असतः सजननमसङ्ग इति अपिना संग्रहीत इति। एतदुभयमपि न । कुतः। सर्वत्र हि । सर्वत्रतादृशं रूपं भगवत उपदि- श्यते । हि युक्तोऽयमर्थः । भगवत्खरूपप्रतिपादकानि हि एतानि वाक्यानि, भाष्यप्रकाशः। केचित् ब्रह्मवादैकदेशिन ऋपयो वक्ष्यमाणरीत्योभयलिङ्गाविरोधं व्युत्पादयन्ति । 'यतो वा इमानि' 'सदेव सौम्ये'त्यादिभिर्भगवत उपादानत्वस सिद्धत्वात् सर्वत्रोपादेये कार्य भगवानस्तीत्य- विवादम्। ततश्च यथा पार्थिवकारणभूता पृथिवी घटपटस्तम्भादिपु कार्येषु निमित्तवशात् तत्तद्रूपता धत्ते, तथा भगवानप्यस्थूलादिपु द्रव्येषु, रसादिपु च गुणेषु, तत्तद्रुपतां धत्ते इत्येवं सानधर्मरूपं तत्तलिङ्ग परसिन् भासत इति परस्योभयलिङ्गमुपपद्यत इत्येकं मतम् । अथवेत्यादिनोक्तं द्वितीयं मतम् । अवच्छेदभेदेनेति । अवच्छिद्यत इत्यवच्छेदः प्रदेशस्तेन । तत्र युक्तिस्त्वचिन्त्यसामर्थ्यम् । भाष्ये वाशब्दो चास्यालझारे । पूर्वोक्तरीत्यान्यथा- जीकारे तु स्थानस्य कार्यत्वात् स स धर्मस्तत्र तत्र स्थाने कुत आगत इति विमर्श कारणस्य तद्धर्मवत्ताभावेन कार्ये तस्यासतः सत्ता सात् । तसात् तद्विहायैवं तत्तदवच्छेदभेदेनाचिन्त्य- सामर्थ्यादुभयलिङ्गत्वमुपपादनीयमिति । तदिदमपिना संगृहीतम् । एवं स्थानतोपीतिपदद्वयेन तदुभयमनुवदनिषेधति नेत्यनेन । तत्र हेतुः सर्वत्रेति । ते व्याकुर्वन्ति सर्वत्रेत्यादि । ननु तत्तद्वाक्येपु तत्तलिङ्गताया एव श्रवणात् सर्वत्रताशरूपोपदेशस्य चाश्रवणात् कथं युक्तत्वमित्याकाहायां - तव्याकुर्वन्ति भगवदित्यादि । एतानीति । सर्वकर्म- त्वास्थूलत्वादियोधकानि । तथाहि । सर्वकर्मत्वादिवाक्यं तावत् , “अथ खलु ऋतुमयः पुरुष' इति ऋतूपदेशं प्रकृत्य शाण्डिल्यविद्यायाम्, 'एप म आत्मान्तहृदय एतद्रीतमितः प्रेत्य संभवितासी'त्युपसंहारे रश्मिः। एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रं व्याकुर्वन्ति अस्तीति । कार्यरूपतया तदाधेयतया च । तेन तद्रूपं तत्र च सितं साकारव्यापकत्वाचे'त्युक्तेषु द्वयं द्रव्ये, साकारव्यापकं तु गुणे द्रव्येपीत्याशयेनाहुः अस्थूलादिष्विति । अस्थूलादिषु स्थानेषु रसादिपु च स्थानेषु । अथवेत्यादिनेति । पूर्वत्र कारणरूपस्य ब्रह्मणः कार्यस्थानत उभयलिङ्गमुक्तम् । अधुना कारणस्थानत उभयलिङ्गमाहुः अथवेति । एवकारेण कार्यरूपव्यवच्छेदः । रूपं मूत अरूपममूर्तम् । मूर्तीमूतवाह्मणेन । अन्यथेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अन्यथेति । अस्मात्यकारादन्यप्रकारस्य । अन्यथेत्यस्मात्पठ्या लुक् । तद्विहायेति । पूर्वपक्षं विहाय । अचेति । पृथिवीदेशेन रूपं वायुदेशेनारूपमिति देशभेदरूपावच्छेदभेदेन । पदद्वयेनेति । नन्वेकमपि न पदं 'अव्ययादाप्सु' इति 'सुल्लुकि लुकालुप्तत्वे नलुमताङ्गस्ये'त्यस्य प्रात्या कथं 'मुप्तिङन्त'- मित्यनेन पदत्वमिति चेत् । न । शन्दलक्षकत्वाद्धान्तेनीवधर्मत्वात् । तदुभयमिति । पक्षद्वयम् । एतेनेत- दुभयमिति भाष्यं विघृतम् । तत्तल्लिङ्गताया इति । 'सर्वकर्मा सर्वकाम' इत्यादिषु सर्वकर्मत्वादिना तत्तजीवादिपु तत्तच्छन्दस सामर्थ्य शल्यादि तस्स समूहस्यैव श्रावणात् । एवकारः शक्यापर्थव्यवच्छे- दकः । अर्थपदशक्त्यादिनानानन्तरं गुरूपदेशादिसहकारणसाध्यत्वात् । तत्तल्लिनसमूहस्तत्तलिङ्गता तसा इत्ययः । शब्दरूपमाीकृत्य यत्किषिच्छान्दं वाहीकृत्साह सर्वति। युक्तत्वमिति भगवदुपदेशरू- ·भाष्यप्रकाशः। . १०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२१०४ सू०११. न त्वनुवादकानि । वैयर्थ्यांपत्तेः। अचिन्त्यत्वे ज्ञानानुदयः। 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' 'भत्त्या माम तत्क्रतुविषयं ब्रह्मैव बोधयति । ऋतुश्चात्र नोपासना । शब्दान्तरात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किन्तु मननम् । एवमन्यान्यपि वाक्यानि 'अणोरणीया'नित्यादीनि जीवव्यतिरिक्तमात्मानं विपयीकुर्वन्तीत्यस्थूलादिवास्यवत् प्रमाणान्तरानवगतभगवत्स्वरूपप्रतिपादकानि न त्वनुवादकानि । यदि हि तेषां स्थानगतधर्मानुवादकत्वं सात् , तदा तैर्ब्रह्मज्ञानाभावात् तेषां वैयर्थ्यमेव स्यात् । न ह्यौपाधिकानां धर्माणां तद्वत्तया ब्रह्मणो वा ज्ञानं मुक्त्यर्थमिति वक्तुं शक्यम् । तथा सति दर्शनान्तरीयज्ञानादपि सा स्यात् । ततथ शास्त्रवैयर्थ्यापत्तिः । नापि यथाकथञ्चिच्छाखाचन्द्र- न्यायेन ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थम् । तथा सति परस्परविरुद्धान् धर्मान वोधयेयुः। प्रतिपचिजननप्रति- वन्धकत्वात् । किञ्च । असिन् चाक्येऽनुवादकत्वं संभवत्यपि न । 'ज्यायानाकाशा'दित्युक्तेन हि लोके आकाशाज्यायः किश्चिदस्ति स्थानम् , येन तद्वशाब्रह्मणि तदनूयेत । दिकालात्मनां तत्समत्वात् । एवं सांख्यादिदृष्ट्या प्रकृत्यादिग्रहणेपि ततो नान्यस्य ज्यायस्त्वम् । ज्यायस्त्वं चात्र परिमाणादेव विवक्षितं ज्ञायते । अग्रे 'अणीयान् बीहेरिति श्रावणात् । अतस्तत्प्रतिपादकत्वमेवात्र मन्तव्यम् । तथा सर्वकर्मत्वादिप्रतिपादकत्वमपि, निरङ्कुशानां तेपामन्यत्राभावादिति । तस्मान्नात्र स्थानप्रयुक्तानुवादकत्वम् । एवं द्वितीयेपि मते, सामर्थ्यसाचिन्त्यतया तस्याज्ञानात् तद्वतो ब्रह्मणोप्यज्ञानापतिः । रश्मिः। पार्थस्य युक्तत्वम् । तोति । ब्रह्मैवेति । अन्तर्हृदय इति लिङ्गादेवकारः । तद्वैयर्येति । शब्दा- न्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । विषयीति । विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वेन विषयीकुर्वन्ति । अनधिगतार्थगन्तृत्वप्रमाणा- दन्यत् प्रमाणं प्रमाणान्तरं तदनवगतं यद्रह्मस्वरूपं विरुद्धधर्माश्रयं तस्य प्रतिपादकानि । हेतुभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदि हीत्यादि ।ब्रह्मेति । किन्तु स्थानगतधर्मज्ञानात् । तेषां ब्रह्मज्ञानांशे वैयर्थ्यम् । एयेति । अवैयर्थ्ययोगव्यवच्छेदकः । नहीति । उपाधिः अस्थूलादिः स्थानं अस्थूलादेः । पृथिवीस्थान सर्वगन्धस्य । जलादिस्थानमगन्धस्य । तादृशधर्माणामौपाधिकानाम् । तादृशधर्मवत्तया तादृशास्थूलाधौ- पाधिकस्थूलादिभत्तया पृथिव्याद्यौपाधिकसर्वगन्धादिमत्तया वा ब्रह्मणो वा ज्ञानम् । दर्शनेति । मायावच्छिन्नं चैतन्यमीश्वरः इति ज्ञानात् । सांख्यदर्शनेऽसङ्गोपाधिकासङ्गपुरुपज्ञानात् । शास्त्रेति । अविरोधाध्यायसहकृतोत्तोपपादकवेदान्तशास्त्रवैयापत्तिः । यथाकथमिति । औपाधिकेनापि प्रकारेण । अस्यां स्थूलायां शाखायां चन्द्र इति न्यायेन । शाखाद्रष्टारं चन्द्राद्रप्परं प्रत्युक्तिः सूक्ष्मप्रतिपत्त्यर्था । प्रतिपत्तीति । नच विरुद्धधर्माश्रयत्वेन प्रतिपत्तिः । अन्यैरनङ्गीकारात् । तदशादिति । स्थानवशात् । तदनूद्यतेति । तदित्यव्ययम् । स्थानगतधर्मः । ननु नास्ति चेत्कथमाकाशाज्यायस्त्वेन स्थानं प्रतिपत्तव्यमिति चेत्, तबाहुः दिकालेति । प्रसिद्धं नैयायिकमते । दिशं प्रस्तुत्य सा चैका विधी नित्या चेति, तथा कालं प्रस्तुत्य स चैको विभुनित्यश्चेति । तदात्मानं प्रस्तुत्य स चैको विभुनित्यवेति । शब्दगुणकमाकाशमित्याकाशात् ज्यायस्त्वम् । नैयायिकमते । सिद्धान्ते तु अचिन्त्यश- किमत्त्वादाकायायाय शब्दप्रवृत्तिः । तत इति । प्रकृत्यादेः । एवेति । ब्रह्मत्वादियोगव्यवच्छेदकः । अणीयानिति । अत्राणुपरिमाणम् । अतिशये ईयमुन् । तत्मतीति । ब्रह्मप्रतिपादकत्वम् । एक्कारेणानुवादकलयोगन्यान्छेदः । अपीति । ब्रह्मणि मन्तव्यमित्यन्वयः । तेपामिति । सर्वकर्मत्व- सर्वकामलादीनाम् । नाति । अत्र श्रुतिपु स्थानमस्थूलादि प्रयोजकं तदायुक्तं तद्गतधर्मानुवादकत्वं न " ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भिजानाति यावान् यश्चास्मि यादृशः, ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदन- न्तर मिति ज्ञानानन्तरमेव सायुज्यमाप्तेः । नच 'यस्यामतं तस्य मतं मतं । यस्य न वेद सः, अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानता'मिति वाच्यम् । ' शास्त्रानारम्भप्रसङ्गात् । अयं च विरोधः परिहरणीयः । सर्वे हि विरोधा अत्र चिन्त्यन्ते । नापि तत्तदुपादानभूतप्रदेशविशेषेणाविरोधः । अनुवा- दकत्वेन चैयर्थ्यांपत्तेः । न च भगवति भेदोऽस्ति । प्रत्यारम्भ मेकमेवा- भाष्यप्रकाशः। ततश्च 'तमेवेत्यादिश्रुत्युक्तसाधनाभावान्मोक्षस्याप्यप्राप्त्यापत्तिः । भक्याभिज्ञानादेरपि बाधापत्तिः स्यात् । नच 'यस्यामत'मित्यादावमतस्य मतत्वश्रावणादचिन्त्यत्वेनामतत्वेपि सुखेन ज्ञानोदयसंभव इति वाच्यम् । तथा सति विचारशून्यानामपि ज्ञानसंभवेन विचारशास्त्रस्य वेदान्तरूपशास्त्रस्य वानारम्भप्रसङ्गात् । किञ्च । एतद्वाक्योक्तममततायां मतत्वं तदा युद्धिगोचरीभवेत् , यदास बोधन- प्रकारोवगम्येत, स एव तु नावगम्यते । वदतो व्याघातात् । अतोयमपि विरोधः परिहरणीयः। यतः सर्वे विरोधा अत्र चिन्त्यन्ते । अतो यावदस्य बोधनप्रकारो न व्युत्पादितः, तात्पर्यन्तम- बोधकत्वान्नानेन ज्ञानं वक्तुं शक्यम् । किश्च । नापि तत्तदुपादानभूतप्रदेश विशेषेणाविरोधो युज्यते । तादृशत्वस्य पृथिव्यादौ दर्शनात् वाक्यस्य लोकसिद्धानुवादकत्वेन वैयर्थ्यापत्तेः । नच पृथिव्यादीनां सांशत्वादंशभेदेन तथात्वम्, भगवतस्तु निरंशत्वात् प्रदेशभेदेनोपगम्यत इत्यनु- वादकत्वाभावान वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । यदि भगवति स्वगतभेदो भवेत् , तरी पत्रपुष्पादीनामिक, तदैवमुपगन्तुं शक्येत । स तु नास्ति । भत्यारम्भं यत्र यत्र ब्रह्म निरूपणमारम्यते, तत्र तत्र 'एकमेवाद्वितीय मिति वचनात् । यदि सर्वत्रैकरूपता न स्यात्, तदा प्रत्यारम्भ तथा कथन- रश्मिः। किन्तु ब्रह्मप्रतिपादकत्वम् । अचिन्त्यत्य इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं द्वितीय इति । तमेवेति- भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततश्चेति बाधेति । ज्ञानाभावेऽभिज्ञानयाधः। अभित इत्यस्य ज्ञानधर्मत्वात् । भाष्ये ज्ञानानन्तरमिति 'विदित्वे ति क्त्वान्तार्थः । क्रमादेवकारः । अन्यथा 'अतिमृत्युमेति विदित्वे'सपि वदेत् । नचेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म नचेति । शास्त्रेतिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म तथा सतीति । विचारेति । मतपदोक्तं मननं विचारस्तच्छ्न्यानाम् । अयं चेति भाष्यं विवरीतुमाहुः किञ्च एतदिति । वाक्योक्तेति । ममेदं मतमिति ममतायां श्रुतिनिष्ठायाम् । अवगम्यतेति । अधोक्षजत्वातिरिक्तप्रकारः सर्वेषामाचार्याणां नूतनमार्गप्रवर्तकत्वात्तन्मध्ये कस्यचिन्मार्गत्वेन ज्ञायेत सर्वैः । वदत इति । मतममतमितिवदतो व्याघातः मम माता बन्ध्येति वाक्यवत् । विवृण्वन्ति स्म अतोयम- पीति । यतो हीतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत इति । अत्रेति पूर्वपादे । उत्तरत्र च पादे । अस्येति विरोधस्य । चोधनप्रकारो विरुद्धसर्वधर्माधारत्वलक्षणः । विरोध्यस्य ज्ञानावरोधकत्वात् । नापीतिभाष्यं विवृण्वन्तिम किश्चेति । तत्तदुपादानेति । यथोद्भूतगन्धोपादानपृथिवीभूतप्रदेशरूपविशेषेण पापा- णभूतप्रदेशेन चाविरोधो गन्धतदभावयोः । चैयध्यति । लोकेऽनधिगतार्धगन्तृत्वाभावेनाप्रामाण्यात्तथा । न चेतिभाप्यं विवरीतुमाहुः न चेति । विवृण्वन्ति स्म भगवत इति । इत्यन्विति । इति उक्त- प्रकारेण लोकेशभेदात्तदननुवादमादाय प्रमाणलक्षणोपपत्रनुवादकत्वाभावादित्यर्थः । खगतेति । गीताष्टादशाध्यायोक्तसात्त्विकज्ञाननष्टखगतभदो भवेत् । प्रत्यारम्भमिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रत्या- १. अमततायामिला ममतायामिति पाठो रदमी। २. सर्वे हीलन यतो हीति रस्मो पाठः सात् ।

·११० श्रीमद्ह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०४ सू०१२. द्वितीयमिति वचनात् । अल्पकल्पनायामपि श्रुतिविरोधः सिद्धः। श्रुत्यविरो- धार्थमेव हि प्रवृत्तेः। तमान मतान्तरानुसारेण जडजीवधर्माणां सत्त्वासत्त्वे परिहतुं शक्ये ॥११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ १२ ॥ प्रकारान्तरेण समाधानमाशङ्कय परिहरति । न भवदुक्तो विरोधः सम्भ- वति । भेदात् । कारणकार्येषु सर्वत्र भेदाङ्गीकारात् । प्रपञ्चविलक्षणं ब्रह्म भिन्नम् । प्रपश्चधर्मवत् भ्रम भिन्नम्। तथा अज्ञातं ज्ञातंच। एकस्य भेदस्याङ्गीकारे सर्वमुपपद्यत इति चेत् । न । प्रत्येकमतद्वचनात् । अभेदवचनात् । 'इयं पृथिवी सर्वपां भूतानां मध्विति ब्रामणे 'अयमेव स योज्य मिति सर्वत्राभेदवचनात् , कार्यकारणरूप- . भाग्यप्रकाशः। मनर्थकमेव स्यात् । अतोल्पकल्पनायामपि श्रुतिविरोधः सिद्धः। नच सोल्पत्यान्न दुष्ट इति युक्तम् । श्रुत्यविरोधार्थमेव भगवतो व्यासस प्रवृत्तेः । तसान्न मतान्तरोक्तरीत्या जडजीवधर्माणां सत्या- सत्त्वरूपसोभयलिङ्गाविरोधस्स परिहारसिद्धिरित्यर्थः। विद्वन्मण्डने तु प्रकरणसिद्धार्थविचारेणैतस्य सिद्धान्तसूत्रत्वमेव सेत्स्वतीत्याशयेन वक्ष्य- माणरीत्यैतदधिक व्याख्यातम् । सोपाधिकं ब्रह्म सविशेपश्रुतिविषयः, निरुपाधिर्क तनिर्विशेष- श्रुतेरित्यपि मतमानिरस्तम् । विशेषाणामोपाधिकत्वे ब्रह्मणस्तत्वभावत्वाभावेन तन्निरूपक- श्रुतीनामब्रह्मनिरूपकत्वापत्तेरिति ॥११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ सूत्रमवतारयन्ति प्रकारान्तरेणेत्या- दि । अत्र सूत्रे उभयलिङ्गमिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते, तदाहुः न भवदुक्त इत्यादि । उभयलिङ्गपदेन भवता उक्तो विरोधो न सम्भवतीत्यर्थः । भेदादिति विवृण्वन्ति कारणेत्यादि । सर्वत्रेति । लोके वेदे च । सिद्धान्तांशं व्याकुर्वन्ति इयमित्यादि । सर्वत्राभेदवचनादिति । सर्ववाक्येष्व- भेदवचनात् । अभेदवचनस्यैव व्याख्यानं कार्यकारणेत्यादि । मधुब्राह्मणस्थाः कार्यादयस्त्वेवं योध्याः। तथाहि । 'इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वसै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चाय- मस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव रश्मिः। रम्भमिति । एवेति । अप्यर्थक एवकारः । अल्पेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । अंशभेदात् । अल्पोंशभेदस्तस्य ब्रह्मणि कल्पनायामपि श्रुतिविरोधः सिद्ध इति नापि तत्तदुपादानभूतप्रदेशविशेषेणाविरोधो युज्यते । श्रुत्यविरोधार्थमिति भाष्यं विवरीतुमाहुः न च स इति । 'एकदेशविकृतमनन्यव दिति न्यायेनादुष्टः । अन्यया 'बराया जरसन्यतरस्यामिति सूत्रेण निर्जरशब्दस्य अरसादेशाभावे निर्जरसाविति न स्यात् । विवृण्वन्तिस्म श्रुत्यविरोधेति । एवेति । अत्र 'केचिदविरोधमेवमाहुरित्यादिभाप्यादेव- कारः । प्रवृत्तरिति । शब्दार्थे कृते प्रवृत्तिज्ञानम् । मतान्तरेति । 'स्थानतः परस्योभयलिङ्ग'- मितिरीत्या ॥ ११ ॥ न भेदादिति चेस प्रत्येकमतद्वचनात्॥१२॥ इत्यर्थ इति । सौत्रप्रथमनकारेणाधः कर्तव्यः ।

·भाष्यमकाश-रश्मि-परिहिवम्। प्रकाराणां भेदनिपेधात् । तस्मान्न भेदानीकारेण श्रुतयो योजयितुं शक्याः॥१२॥ माध्यप्रकाराः। 'स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रोदं सर्पमित्येकं वाक्यम् । एवमग्रेपि, अपग्न्याकाशवाथ्यादित्यचन्द्र- दिग्विद्युत्स्तनयिलुधर्मसत्यमानुपात्मवाक्यानि । एवं चतुर्दश । तत्रायमर्थः । इयं प्रसिद्धा पृथिवी सर्वपां भूतानां ब्रह्मादितणस्तम्बान्तानां मधु मध्विय | उपकारकं कार्यम् , भूतादृष्टजन्यत्वात् । तथा, अस्सै पृथिव्य असाः पृथिव्याः सर्वाणि भूतानि पूर्वो- तानि मधु मध्विय उपकारकाणि, कारणत्वात् । किञ्च । यश्चायमस्यां-पृथिव्यां तेजोमयचिन्मात्र- प्रकाशमयः अमृतमयः अमरणधर्मा पुरुषः, सोपि तदभिध्यानादेव स्विति न्यायेन पृथिवी- रूपतया तदुपकारकत्वात् तस्यै मध्विति चकारेण समुच्चीयते । यश्चायमध्यात्मम् , 'अधिशरीर शारीरः शरीराभिमानी' त्यन्ये । यस्तुतस्तु 'यः पृथिव्यां तिष्ठनित्यादिनोक्तोऽन्तर्यामी तेजोमयो- ऽमृतमयः पुरुषः सोपि तेनाभिमानेन प्रकारेण भूतोपकारकत्वाद्भूतानां मध्धित्यपि चकारान्तरेण समुचीयते । अयमेव सः । अयं तेजोमयादिरूपः पुरुष एव सः । मैत्रेयीबामणान्ते पूर्वग्रन्थ उक्तो योऽयमात्मा उक्तविधपुरुषरूप इदममृतमानन्दः । इदं ब्रह्माक्षरम् । इदं सर्व पूर्वोक्तकार्यकार- णरूपप्रकारात्मकमिति । एवमग्रिमप्यपि वाक्येपु योध्यम् । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । एतेषां कार्यादीनां भगवदात्मकत्वनिगमनेन प्रतिवा- रश्मिः। एवेति । अन्यवादानां द्वितीयाध्यायपादयोनिराकरणादेवकारः । कार्यकारणरूपभेदात् । छान्दसी पष्ठीस्थाने चतुर्थीत्याहुः अस्याः पृथिव्या इति । पूर्वोक्तानीति । ब्रह्मादितृणस्तम्बान्तानि । कारणत्वादिति । ब्रह्मणः कारणत्वं तृतीयस्कन्धे । तृणस्तम्वान्तानां सत्तारूपाणां कारणत्वमवयवत्वात् । तदभिध्यानादिति । अयं न्यायः द्वितीयाध्यायतृतीयपादे गतः । प्रथिवीति । तस्य तस्य कार्यस्यो- सादनार्थं तदभिध्यानं ततस्तदात्मकत्वं तत्तत्कार्यकारणात्मकलं तेन तत्कारणयाचफत्वमिति तदभि- ध्यानादेव तु तलिङ्गात्स' इति सूत्रांशात् पृथिवीरूपतया तदुपकारकत्वात् तस्य तस्माद्वा एतस्मादिति श्रुतिप्रसिद्धस्योपध्यादेः उपकारकत्वात् कारणत्वात् । तस्यै तस्याः पृथिव्या मधु कार्यम् । चकारेण 'यश्चाय'मिति चकारेण । अधुना 'इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यथायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शरीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोयमेव स योयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्व मिति पूर्वकण्डिका पुरुपान्तां च्याकृत्य भाप्य'मयमेव स' इत्यंशवि- वरणेन विवरिष्यन्त आहुः यश्चायमिति । अधिशरीरमित्यव्ययीभावः । आत्मनीत्यध्यात्ममिति । भूतोपेति । शरीररूपभूतस्योपकारकत्वात्कारणत्वात् । भूतानां मधु कारणम् । भाप्यं विवृण्वन्तिस्म अयमेवेति । उक्त इति । विज्ञाता । 'विज्ञातामरे केन विजानीया' दिति श्रुतेः । 'इदममृत'मि- त्यादित्रयं व्याकुर्वन्तिम इदममृतमिति । पूर्वोक्तेति । एतेन कार्यकारणेति भाष्यं व्याकृतम् । कार्यादिरूपमग्रे वक्तव्यम् । एवमिति । कार्यकारणरूपप्रकाराणां भेदनिषेध इति बोध्यम् । एतेपामिति । कार्यकारणरूपप्रकाराणाम् । भगवदात्मेति । इदं निगमनं मधुब्राह्मणसमाप्तौ तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम- नन्तरमवादमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासन मिति श्रुतौ तच्छब्दानिगमनेन । यद्यपि यदेताशं ब्रह्म तदेवतत्समस्तं जगदिति व्याख्यानम् , तथाप्यारम्भेऽथवैतैतुभिः साधित मिदं सर्व यदयमात्म' त्यस्यैव पूर्वप्रतिज्ञातस्य निगमनार्थमिदमिति ग्रन्थानिगमनं बोध्यम् । प्रतिवाक्यमिति । चतुर्दशवाक्येषु ।

·११२ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । अ०३ पा०२०४सू०१३. अपिचैवमेके ॥ १३॥ भेदाङ्गीकारे वाधकमाह। अपिच एवमेवाभेदमेव भेदनिपेधेनैके शाखिनो वदन्ति। 'मनसैवेदमाप्तव्यम् , नेह नानास्ति किञ्चन, मृत्योः स मृत्युमामोति' य इह नानेव पश्यतीति भेददर्शननिन्दावचनात् । तस्मान्न भेदाङ्गीकारः कर्तु शक्यः। इवशब्दो 'बहु स्यामिति व्यावृत्त्यर्थः । तस्मादुपनिपत्सु सर्वप्रकारो- ऽविरोधः सिद्धः॥१३॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थमुभयलिङ्गमधिकरणम् ॥ ४ ॥ भाष्यप्रकाशः। क्यमभेदस्य बोधनात् । तथाच तत्तद्वाक्येषु तत्तद्धर्मश्रावणेपि ब्रह्मण ऐक्यात् सर्वत्र सर्व कार्य सर्व कारणं सर्वाणि रूपाणि सर्व प्रकाराः सन्तीति विरोधतादवस्थ्यान्न भेदाङ्गीकारेण श्रुतयो योजयितुं शक्या इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अपिचैवमेके ॥१३॥ ननु पूर्वसूत्रेणैव भेदे श्रुतिवलेन वारिते, अस्स सूत्स्य किं प्रयोज- नमित्याशङ्कायां तत्प्रयोजनमाहुः भेदेत्यादि । तथाच भेदाङ्गीकारे वाधकप्रदर्शनेन कदाचित् साततया नित्यानुमेयवेदमूलत्वं शक्यतेति तनिवारणार्थमिदं सूत्रमित्यर्थः। तत् व्याकुर्वन्ति अपि- चेत्यादिना । श्रुतिस्तु बृहदारण्यके शारीरव्राह्मणेस्ति । अत्र पूर्व 'प्राणस्य प्राण मित्यादिना प्राणा- द्याधिदैविकं ये विदुः, ते ब्रह्म विदुरित्युक्त्वा, तस्य वेद्यस्यैव प्राप्यत्वं चदस्तस्य स्वरूपमाह 'नेह नानास्ति किञ्चनेति । अर्थस्तु, इह मनसावाप्तव्ये ब्रह्मणि न नानास्ति । यत्किञ्चन नियम्यत्वेना- रश्मिः। अभेदवोधनं तेजोमयादिरूपस्य तदभिध्यानादेवे तिन्यायेन पृथिव्यादिस्थस शारीरेण तेजोमयादिरूपेण 'अयमेव स योयमिति वाक्येन तस्मात् । तत्तद्धमेति । पृथिव्यादिधर्माणां शारीरधर्माणां च तेजोमया-- दीनां तत्तत्पृथिव्यादिशरीरधर्माणां श्रावणेपि 'अयमेव स योय'मिति वाक्येनोभयनिष्ठाह्मण ऐक्यात् । सर्वत्रेति । चतुर्दशवाक्येषु सर्व कार्य इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वि'त्यत्र मधुशब्दार्थः सर्वेषां भूतानां कार्यमपि तत्सर्वमिति कार्यविशेषणं सर्वमिति । सूर्य कारणामिति । 'अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मष्वि'त्यत्र मधुशब्दार्थः। अत्र सर्वमिति विशेषणं स्पष्टम् । सर्वाणि रूपाणीति । 'यश्चाय'मिति प्रथमचकारसमुचितानि 'तदभिध्यानादेव विति न्यायेन पृथिव्यादिनिष्ठतेजोमयादिपुरुपाणां पृथिव्या- दिरूपतया, तेजोमयादिपृथिवीरूपाणि सर्वाणि चतुर्दशवाक्योक्तानि । सथै प्रकारा इति । 'यश्चायम- ध्यात्म मिति द्वितीयचकारसमुचिताः शरीराभिमानाः प्रकाराः । सर्व इति पूर्ववत् । विरोधेति । 'यस्यामत'मितिश्रुत्युक्तज्ञाताज्ञातविरोधस्य ज्ञाताज्ञातयोर्बह्मण ऐक्यादेका सत्त्वेन तादवस्थ्यात् न भाप्योक्तरीत्यभेदाङ्गीकारेण । श्रुतयः 'यस्सामतं तस्य मत मिति 'सर्वकर्मा सर्वकामः' 'अणोरणीयान्महतो महीयानित्यादयः ॥ १२॥ अपिचचमेके ॥ १३ ॥ स्मार्ततयेति । स्मात कर्म सर्वमपि सानसन्ध्यादिभेदाधीनम् । किय, जीवनयभेदस्मृतयश्च 'यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते । विद्यमाने विभेदेपि मियो नित्यं स्वरूपत' इति, 'बामणो मुखमित्येवं मुखाजातत्वहेतुतः । यथाऽवदच्छृतिस्तदूजीबो ब्रोति वा भवे'- दिति । 'मिना जीवाः परो भिन्नस्तथापि ज्ञानरूपतः । प्रोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः' इति । नियेति । अपीकपेयोऽनुमेयवेदस्तन्नूठत्वम् । स्मृतिः वेदमूला, स्मृतित्वात् , याज्ञवल्क्यस्मृतिवत् । परदेशस्य दृष्टान्तलम् । यस्यैवेति । विदुरितिक्रियाकर्मणः एवकारेणाधिभौतिकप्रागादि- , ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ (३.२-५.) एकदेशिमतेन समाधानमाह । कथमत्र सन्देहः, विरोधो वा जडजीवध- भाप्यप्रकाशः। 'वयवत्वेन वा अतिरिक्ततया वेदनविपयं भवति, तत् ब्रह्मैव, न तु तदतिरिक्तम् । विलक्षणमती- तिविषयस कथमपृथक्त्वमित्याशकावारणाय अर्थान्तरकल्पनेनास्य भेदयपरत्ववारणाय च भेदाङ्गी- कारे वाधकमाह मृत्योः स इत्यादि । इबशब्दं विनापि भेददर्शननिन्दासिदेस्तद्वयर्थ्य स्यादिति तत्प्रयोजनमाहुः इवेत्यादि । तथाच घटपटवत् घटान्तरवत् तरुकुसुमवच तत्त्वतो नानेव नाना पश्यति तस्य दोपः, न स्वैच्छिकं विलक्षणप्रतीत्युत्पादकं यः पश्यति, तस्य दोपः । तादृशस्य श्रीतत्वेन वास्तवत्वादिति बोधनं प्रयोजनमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । यस्मादुपनिपत्सु सर्वत्रोभयलिङ्गमुच्यते, भेदश्च सर्वप्रकारेण निपिध्यते, तसात् तथेति श्रुतीनामवोधकत्वमेव प्रस- तमित्यर्थः । एवमत्राधिकरणे आक्षेपसङ्गत्या विरोधः साधितः ॥ १३ ॥ इति चतुर्थ- मुभयलिङ्गाधिकरणम् ॥४॥ अरूपयदेव हि तत्मधानत्वात् ॥ १४ ॥ सङ्गति वदन्तोधिकरणमवतारयन्ति एकदेशीत्यादि। अयं होकदेशी ब्रह्मण एकदेशेन जगत्समवायित्वं तदतिरिक्तस्स जगद्वैलक्षण्यं खरूपतः सधर्मकत्वं स्वेच्छया व्यवहार्यत्वं ज्ञानात्मकं ब्रह्मण आकारं च मन्वानो ज्ञानाकारस ब्रह्मणः प्रपञ्चे प्रतिविम्बेन लौकिकधर्मवचमानं मनुते । तन्मतेन विरोधसमाधानमाहेत्यर्थः । अस्याग्रे किञ्चिदशेनादरणीयत्वादादावेतन्मतेन कथनम् । तत्रैकदेशी स्वमतं व्युत्पादयितुं पूर्वा- धिकरणसन्देहं सिद्धान्तं चाक्षिपन्ननुयुक्ते कथमित्यादि । अत्रोभयलिङ्गवाक्यश्रवणे किमापाततः व्यवच्छेदः । मनसा मानसीसेवानिविष्टेन । ब्रह्मैवेति । 'एकमेवाद्वितीय'मिति श्रुतेश, नतु तदतिरिक्तमित्येवकारार्थः । सात्त्विकज्ञानविषयत्वेन तत्स्मृत्युपष्टम्भात् । विलक्षणेति । प्रतीतिशब्देन शब्दालावल्यम् अर्थान्तरेति । अर्थः भेदपक्षे नानेव यत्किञ्चिदभेदद्रष्टः निन्दाश्रावणात्, किं पुनरभेदद्रष्टुरित्येकः । द्वितीयस्तु 'य इह नानेव पश्यति' भेदमिव पश्यति किं पुनर्भेदमिति । तदुभयादन्योर्थोऽर्थान्तरम् । यथा 'य इह स्वप्ने' नानेव भातं ब्रह्म पश्यति 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थित मिति ब्रह्मप्रकरणीयगीतावाक्या, तथाच खनाध्याये आत्मदर्शनस्स मृत्युजनकत्वमुक्तम् । 'बहु स्या'मितीच्छातः पूर्व नानेव भाते भेदाङ्गीकारे । तत्प्रयोजनमिति । ब्रह्मखरूपे इवार्थसाधनं गीतानुरोधेन फलम् । तत्त्वत इत्यादि । इच्छातोपि पूर्वम् । नानेव वर्तमान नाना तत्र भेदं पश्यति । विलक्षणेति । नाना, भेदमिति यावत् । तादृशस्येति । ऐच्छिकभेदस्य । अतएव भेदाभेदवादः । तादृशस्य नानेव भानस्येति वार्थः । श्रौतत्वं तु मुखपमाद्विनिःसृतत्वेन वेदत्वाद्गीतायाः । तथेति । जीवपरत्वेन प्रतीतानां विरोधादपि तथा । एवेति । उभयलिङ्गवत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनानिष्पत्तेस्तथा । आक्षेपेति । अयोधकत्वमाक्षेप्यमिति विरोधाने तन्निराकरणयोराक्षेपसङ्गत्येत्यर्थः ।। १३॥ इति चतुर्थमुभयलिङ्गाधिकरणम् ॥४॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ सङ्गतिमिति । आक्षेपसङ्गतिं समाधान- पदेन वदन्तः । आक्षेप्यविरोधसमाधानात् । मुख्यसिद्धान्तं त्यक्त्वैकदेशिमतकथने वीजमाहुः अस्याग्र इति । एकदेशिमतस्य । अनुयुत इति । अत्रैकदेशी जैमिन्यादीनां सौत्राणामन्यतमो नोदयति २. अविरोध आक्षेप्यः। रश्मिः। । १. विरोधे। व. सू००१५ ·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तद्विलक्षणम् । कार्यकारणांशांशिनो_लक्षण्यस्य युक्तत्वात् । नन्ववैलक्षण्यमपि युक्तम्, कारणत्वात् , अत आह । तत्प्रधानत्वात् । तस्य ब्रह्मणः प्रधानत्वा- मुख्यत्वात् । यत्र हि यत् प्रतिपाद्यते, तत्र तस्प मुख्यत्वम् । ब्रह्मप्रतिपादने ब्रह्मधर्माणामेव मुख्यत्वम्, नान्यधर्माणाम् । यथा प्रशासनस्य मुख्यत्वम्, तथा 'सर्वकर्मेति लौकिककर्मानुवादेन भगवत्सम्बन्धे स्पष्टमेवामुख्यत्वम् । विशि- भाप्यप्रकाशः। . झायामेकदेशिमतेन समाधि वक्तुं ब्रह्मणः प्रपञ्चवलक्षण्यं तत्समवायित्वादिकं चाहेत्यर्थः । तेन सर्वकर्मत्वादयो धर्माः पाणिपादादयश्च ब्रह्मणि सन्ति न वेति सन्देहः । उभयविधवास्य- श्रवणं सन्देहवीजम् । सन्तीति पूर्वः पक्षः। न सन्तीति तन्मते समाधानमिति पोधितम् । समाधानव्युत्पादनाय. सूत्रं व्याकुर्वन्ति रूप्यत इत्यादि । हेतुं व्युत्पादयन्ति यथेत्यादि । तथेति। वैधर्म्य दृष्टान्तः। भगवत्सम्बन्ध इति । विधीयमान इति शेपः । तथाच तत्र 'खेतबै तदक्षर'- मिति ब्रह्मैवोपक्रम्य प्रशासनस्योक्तत्वात् तस्स मुख्यत्वम्, अब तु 'मनोमयः प्राणशरीर' इति शरीरविशिष्टमुपक्रम्य पठितत्वात् तथेत्यर्थः । नन्वत्र न केवलोनुवादः, किन्तु लौकिकधर्मतुल्य- रश्मिः। द्धान्तपक्षः । एवकार एकदेशिमतयोगव्यवच्छेदकः । उभयेति । सर्वकर्मास्थूलादिरूपविधिनिषेध(दि) विधवाक्यश्रवणम् । समाधीति । पूर्वपक्षस्तु सर्वकर्मवादयो धर्मा ब्रह्मणि सन्तीति सिद्धान्तेन सेत्स्यति । भाष्ये । युक्तमिति । घटकपालद्वययोम॒त्त्वेनावैलक्षण्यमपि युक्तम् । तस्येति । घट | इत्युक्ते घटस्य मुख्यत्वं यथा । ब्रह्मणोऽधोक्षजत्वाद्रह्मेत्यनुक्त्वा धर्मपर्यन्तानुधावनम् । ब्रह्मधर्मा , अस्थूलादयस्तेपाम् । अन्यधर्मा जीवधर्मत्वेन प्रतीताः सर्वकर्मादयस्तेपाम् । एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः नान्येति । एवकारेण न ब्रह्म व्यवच्छेद्यमधोक्षजत्वात् । प्रकृते । व्युत्पादयन्तीति । दृष्टान्तेन सष्टयन्ति । यथेत्यादीति । प्रशासनस्येत्यादि । मधुब्राह्मणान्त उक्तस्य । 'तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपर- मनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासन मिति श्रुतिः । यद्वा । प्रशासनं 'अब ह वाचक्रव्युवाचे'त्यारम्भकेऽक्षरब्राह्मणोक्तं प्रशासनं तस्येत्यर्थः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इति श्रुतिः । भाष्ये । लौकिकेति । जीवधर्मत्वेन प्रतीतकर्मणामनुवादेन सिद्धकथनेन। स्पष्टमेवेति । एवकार आरोपापवादसङ्गतेरपि । अमुख्यत्वमौपचारिकत्वम् । जीवधर्मत्वेन प्रतीतधर्मविरोधपरिहारोत्र निरूप्यत इति सर्वत्वविशिष्टकर्मणामजीवधर्मत्वेन निरूपणविरोधमाशय समादधुः विशिष्टेति । सर्वत्वविशिष्टकर्मवोधनेपि । प्रसिद्धसिद्धकथकत्वात् । प्रसिद्धातिरिक्तकर्म- कल्पनायाम् । प्रमाणेति । 'सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या' इति दृष्टान्तसहितशब्दप्रमाणवद्विलक्षणः- माणाभावात् । ननु सर्वकर्मणां सर्वकामानां प्रारब्धसवितादिरपत्वात्पशुपुत्रादिविपयत्वाच कथमविरोध ईश्वरपरत्वेनेत्यत आरोपेणेत्याह यथाकथञ्चिदिति । उपासनाया बोध्यम् । एतेन पादार्थो जीवस्य मुक्तियोग्यता सापि स्मारिता । एवकारो वाचं धेनुगुपारीते सादी तमा दर्शनात् । एवेति । नतु सर्वकर्मत्वादीन् छान्दसाननूय । निषेधार्थ सर्वकर्गला विशिषपोधनमुचितम् । प्रक्षालनपझ्न्यायन प्रतिपादनवैयपातात् । तथेति ।वैधर्म्य शति । पानी गुण्यत्वापदम्, दान्तिकेऽमुख्यत्वपदमिति साधर्म्य दृष्टान्तवैषम्यमाशयोक्तम्। उक्तार्थसिधमादुराचाचेति । 'अथ ह वाचक्रव्युवाचे त्यारम्भक- २; नानुवाद इति गले पाहा। १. समाधि।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥१५॥ ननु सर्वव्यवहारातीते शास्त्रवैफल्यम्, 'मनसैवैतदाप्तव्य मिति विरोधश्च न परिहतः, 'तं त्वौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि' 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति चेत्यत आह । प्रकाशवत्। यथा सौरः प्रकाशो व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च, न हि खतः सम्पादयितुं शक्यते, स्थापयितुं वा, आगते तु सूर्य मेघायभावे च सान्निध्यमा. त्रेण व्यवहारः कर्तुं शक्यते, तथा लौकिकवाझनोभिर्न शक्यते व्यवहर्तुम् , ईश्वरसन्निधाने तु शक्यत इति द्वयमाह श्रुतिः। कुत एतदवगम्यते । तबाह। अवैयात । अन्यथा शास्त्रं व्यर्थं स्यात् । चकाराद्धर्माणां तथात्वविरोधः परि- हृतः। 'आसीनो दूरं व्रजति' 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणो- भाप्यप्रकाशः। त्यर्थः । तेन सिद्धमाह तस्मादित्यादि । कार्यवदिति । प्रपश्ववत् । न भगवद्धर्मत्वमिति । न नित्यभगवद्धर्मत्वम् ॥ १४॥ प्रकाशवचाचयात्॥१५॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि। सर्वकर्मवादीनामापनारि- कत्वात् प्रशासितृत्वादीनां चालौकिकत्वेन सम्यायुद्धापनारोहात् सर्वव्यवहारातीते ब्रह्मण्यङ्गीकारे कृते ज्ञेयत्वेनापि व्यवहारस्थासम्भवाज्ञानार्थस्य विचारशास्त्रस्य वैफल्यम् । 'मनसैवैतदामव्य'मिति विरोध इति । सर्वव्यवहारातीतस्य मनोविषयत्वाभावेन, तथा एतस्याः श्रुतेः 'अप्राप्य मनसा सहे त्यनेन च सह विरोधो न परिहत इत्यर्थः । असिन् सूत्रे प्रकाशवदिति न मनुए, किन्तु तृतीयान्ताद्वतिः । पूर्वसूत्रादेकदेशभूतमपि तत्पदमनुवर्तते । तत् ब्रल प्रकाशेन तुल्यम् । तत्र कथं तुल्यमित्याकावायां सूत्र व्याकुर्वन्ति ययेत्यादि । व्यवहार्यत्वाच्यवहार्यत्वे व्युत्पादयति नहीत्यादि । स्थापयितुमिति । आयातो यथा नापयाति तथा निरोद्धम् । सन्निधाने तु शक्यत इति । उपासनादिसाधनेनेश्वरसनिधाने प्रतिवन्धकाभावाच्छक्यते । द्वयमिति । मनसा वाचा चावाप्यमनाप्पं चेति द्वयम् । शास्त्रमिति । मनसवैतत् , तापनीयरूपम् , ज्ञानफलयोधक 'तमेवे त्यादिरूपं चेत्यादिकं उभयवोधकं याखम् । प्रकाशतुल्यत्वसधाहकचकारसचितं धर्माणां लौकिकत्वादिविरोधपरिहारं व्याकुर्वन्ति आसीन इत्यादि । अलौकिका इति । लोकविरुद्धाः । रश्मिः। पवत्पदेन अतिरिक्ताः धर्मा वैदिकाः तेषां कल्पनस्य सिद्धिरारोपार्थम् । नित्येति । साक्षात् । साक्षाद्धर्मा नित्यभगवद्धर्माः ॥ १४ ॥ प्रकाशवच्चावयात् ॥ १५ ॥ बुद्धाविति । यथा बालस्य शृङ्ग्यमितोयादिभ्यो वारितस्य बुद्धौ वारणादेरनाहस्तद्वत् । मनसेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म मनसैवेति । इति चेति भाष्यीयचकारार्थमाहुः एतस्या इति । सन्निधाने तु शक्यत इति । ईश्वरसन्निधानं हृदि 'प्रविष्टः कर्णरन्ध्रणे तिवाक्यात् । फलप्रकरणे प्रसिद्धम् । व्रजभक्तेषु ईश्वरसन्निधानं भगवद्वाक्यपूर्वपक्षीकरणसमये। प्रतिवन्धकेति । अलौकिके तु लौकिकत्वरूपप्रतिबन्धकाभावात् । तापनीयेति । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । एवंरूपं शास्त्रम् । अत्र मनश्चक्षुषोः करणत्ववि- रोधः । तमेवेति । 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेतीति । किञ्चादिना 'यतो वाच' इत्यपि । अत आहुः उभयेति । मनश्चक्षुरूपकरणयोधकम् । मनसा वाचा चावाप्यमनाप्यं चेति बोधकम् । धर्माणा- ·११८ श्रीमद्हासूत्राणुभाप्यम् । [अ०३ पा० २ अ० ५सू० १६. त्यकर्ण' इत्यादावलौकिका भगवर्मा उच्यन्ते । अकारणककार्यवचनात् तद्ध- माणां चाकार्यत्वं चोधयति । तस्मादव्यवहार्येपि न शास्त्रवैफल्यम् ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ किञ्चिदाशङ्कय परिहरति । नन्वलौकिकानीन्द्रियाणि विरोधाभावाय कथं न कल्प्यन्ते, अन्यथा अकारणककार्यत्वम्, तस्य च नित्यत्वमलौकिकत्वम्, ततश्च 'पश्यत्यचक्षुरिति विरोध इत्याशङ्कय परिहरति । आह च श्रुतिः खयमेव तन्मानं प्रज्ञानधनमानम् । स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽयाह्यः कृत्लो रसघन एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोऽवाह्यः कृत्ला प्रज्ञानघन एवेति स्वरूपातिरिक्ताना- मिन्द्रियाणामभावात् । नच क्रियाभाचोपि । वेदविरोधेन तथा कल्पयितुमशक्य- त्वात् । वेदनिवासायनभूतसमुत्थानादेरुक्तत्वाच । अतो नेन्द्रियाणां परिक- .. भाप्यप्रकाशः। अकार्यत्वमिति । नित्यत्वम् । तस्मादिति । अलौकिकधर्मसत्त्वाच्छास्त्रस्य च सन्निधा: नार्थत्वात् ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥१६॥ सत्रमवतारयन्ति किश्चिदित्यादि। एतस्यैव विभागो नन्वि- त्यादि । विरोध इति । लोकविरोधः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति आहेत्यादि । तथाच कृत्स्नस्य प्रज्ञान- घनत्वोच्या शाखतः प्रतीयमानस्य सर्वस केवलज्ञानात्मकताया एव सिद्धेः स्वरूपातिरिक्तानामि- न्द्रियाणामभावादतिरिक्तेन्द्रियकल्पना न युक्ता । नन्द्रियाभाववत् क्रियाया अभावोपि शक्यः । दूरनजनादिवोधकवेदवाक्यविरोधेन तथा कल्पयितुमशक्यत्वात् । नव तत्प्रकरणान्तरत्वाच्छरीर- विशिष्टयोधनपरमिति शक्यम् । अत्रापि वेदनिश्वासायनभूतसमुत्थानादेः श्रावणेन श्वासोच्छास- जगत्स्थापनभूतसमुत्थानतदनुविनाशनक्रियाणामुक्तत्वादित्यर्थः । उक्तत्वाचेति । चकारः 'प्राण- रश्मिः। मिति । सर्वकर्मत्वादीनाम् । आदिनाऽलौकिकत्वम् । भाष्ये । अकारणेति । दूर व्रजनस्य आसन- मुपवेशनं न कारणम् । 'गतिरिति पादयोरिति श्रुतेः । अपाणेर्ग्रहीतृत्वमकारणककार्यम् । पाण्यभाव- स्याकारणत्वात्। तथाऽपादो जवन इत्यादि । तद्धर्माणांचेति । अकारणककार्यधर्माणां अकार्यत्वमलौ- किकत्वात् ॥ १५॥ आह च तन्मात्रम् ॥१६॥ एतस्यैवेति। अव्याख्यानार्थव्यवच्छेदक एवकारः । विभाग इति व्याख्यानम् । पूर्व व्याख्यानात् । एवेति । अश्रुतत्वादन्यव्यवच्छेदकः । क्रियाया इति । 'ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती सन्दिह्यते परस्थिते' इति भाष्योक्तायाः। नचेसारभ्य हेत्वन्तं भाष्यं विवृतम् । वैदेसादिभाष्यं विवरीतुमाहुः नचेत्यादिना । प्रकरणं जीवपरत्वेन प्रतीतधर्माणाम् । तदन्यत्यकरणं शुद्धनमप्रकरणं प्रकरणान्तरं तत्वात्। शरीरेति। आकाशरूपशरीरविशिष्टेत्यर्थः। परब्रह्मणोऽधोक्षजत्वात्। विवृण्वन्ति स्म अवापीति। अनापि गार्गिवाझणदयेपीत्यर्थः। जीवपरत्वधर्माणां द्वाभ्यामेव प्रतीतेः । एकत्र 'विज्ञानपन एवैतेम्यो भूतेभ्य' इति पठनम् , एकत्र 'प्रज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्य' इति पठनमिति । वेदनिःश्वासायनं च भूतसमुत्यानं च तदादेः । श्रावणेनेति । स ययादैन्धाने रित्यारभ्य 'निरासिता- नी'सन्तश्रुती श्रावणेन । 'प्रज्ञानधन एवेत्युक्त्वाग्रे पथ्यते 'एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु १. भर्माण कार्यत्वमिति पाठः । २. अलोकिकपर्मयोधनार्थत्वादिवि पाठः मूले ! M ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ११९ अविरोधः स्पना, किन्तु सर्वाकारस्वरूपं वस्त्येव तादृशमिति-मन्तव्यम् । कृत्लवचनात् । चकारात् 'सर्वेन्द्रियविवर्जित'मिति स्मृतिरपि । तस्मान्नेन्द्रियकल्पनया अविरोधः ॥१६॥ दर्शयति चाथोपि स्मर्यते ॥ १७॥ पुनः प्रकारान्तरेण विरोधमाशङ्कय परिहरति । नंनु ब्रह्म जगत्कारणमिति सिद्धम्, तच समवायि निमित्तं चेति च, कारणधर्मा एव हि कार्यं भवन्ति, अस- म्भावनायां त्वन्यथा कल्पनम्, कामादयो धर्माश्च श्रुती विहिताः, ते ब्रह्मण एव भवितुं युक्ताः, निपेधिकापि श्रुतिः, न हि वेदचादिनामणुमात्रमप्यन्यथा कल्पन- मुचितमित्याशङ्कय परिहरति । भाष्यप्रकाशः। नेव प्राणो भवती'त्यादेः समुच्चायकः । विपयवाक्यसिद्धमर्थ निगमयन्ति अत इत्यादि । अक- नत्वबुद्ध्युत्पादकमकारसत्त्व एव तन्निवारकस्य कृत्स्यपदस सार्थक्यसिद्धेस्तद्वचनात् तथेत्यर्थः । सिद्धमाहुः तसादित्यादि । क्रियाणां केवलज्ञानात्मकेन खरूपेणैव सिद्धत्वान्न तदनुरोधेनापि तथेत्यर्थः ॥ १६॥ - ' दर्शयति चाथोपि मर्यते ॥१७॥ पुनरित्यादिना सूत्रमवतार्य तद्विभजन्ति नन्वि- त्यादि । असम्भावनायां त्वन्यथा कल्पनमिति । कार्यासाधारणधर्माणां कार्यत्ववत् कारणे असम्भावनायां तु विवर्तवादस्य वा असतः सत्ताया वा आश्रयणेन श्रुतिविरुद्ध कल्पनम् । इत्याशयेति । एवं प्रकारेण विरोधमाशय । रश्मिः। विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे प्रवीमीति होवाच याज्ञवल्य' इत्यनया श्रावणेन । पूर्वश्रुती श्वासो- च्छासः वेदशब्दजन्यजगतः स्थापनम् । 'कार्यवत्तद्धर्माणा'मित्युक्तभाध्ये कार्यप्रसङ्गे तद्धर्माणामुक्तेर्जगत्था- पनमुक्तम् । द्वितीयायां भूतसमुत्थानादिकं स्पष्टम् । छान्दोग्यीयाष्टमोपदेशानुसारेण सर्वभूतसमुत्थानम् , नतु ताम्बूलपूगीफलादिजन्यमदशक्तिवदित्याहुः उक्तत्वादिति । तथाच निलीनप्राणादेराविर्भावः, नतु तत्रासत्याया मदशक्तरित्यर्थः । 'नासतो विद्यते भाव' इति वाक्यात्। विपयेति । विषयवाक्यं स यथा सैन्धवे'त्युक्तम् । तत्सिद्धमर्थम् । अत इति शब्देन पञ्चम्यन्तेन घटितं भाष्यमिति निगमयन्तीत्युक्तम् । तस्मात्पर्वतो वह्रिमानितिवत् । सकारत्वसमर्थनायाः अकृत्लत्वेति । तादृशप्रकारः प्रज्ञानस्य गुण- त्वप्रकारः। तद्वचनादिति । कृत्स्नपदवचनात् । तथा प्रज्ञानघनत्वेन गुणगुणिसर्वाकारस्वरूपं वस्त्वेव, नतु मिश्रम् । तादशमित्यर्थः । क्रियाणामिति । 'प्राणन्नेवे'त्यादौ प्राणेन्द्रियानुकूलक्रियाणाम् ।स्वरूपेण खसत्तारूपेण । एवकारोऽसतः सताव्यवच्छेदकः। तदन्विति । अलौकिकेन्द्रियकल्पनानुरोधेनापि तथा अविरोध इत्यर्थः ॥१६॥ दर्शयति चाथोपि मर्यते॥१७॥ नन्वित्यादीति। विरोधमिति। कामाकामबोधकश्रुति- विरोधम् । कार्यति । कार्यासाधारणधमीः अनित्ये जननदास्यसाधनकर्तृत्वानपहतपाप्मत्वानि तेपाम् । कार्य- स्वेति । पठयन्ताद्वतिः। श्रुतीति । 'यतो वा इमानीति श्रुतिविरुद्धम् । भाष्ये। कामादय इति । शारी. रकबाह्मणे काममय एवायं पुरुषः यथाक्रतुर्भवति, तत्कर्म कुरुत' इति श्रुतौ तत्कर्मा । तदभिसम्पद्यत' इति श्रुतौ तत्कर्मसम्पन्नः। एवं विहिताः। अब भवतीति लेडन्तं पदमिति । एवेति । न तु जीवस्येत्यर्थः। युक्ता इति । नैयायिका अपि कारणधर्माः कार्यधर्मानारभन्न इत्याहुः निषेधिकेति। 'अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आसकामो भवतीति । ज्योति ह्मणेपि 'अथ सुप्तो यत्र न कंचन कामं कामयते न ·१२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा० २ अ०५ सू० १७. दर्शयति श्रुतिरेव जडजीवधर्माणां भगवत्यभाव इति । 'द्वे चा व ब्रह्मणो रूपे' इत्युपक्रम्य, द्वेधा पञ्चभूतान्युक्त्वा, 'अधात आदेशो नेति नेती'त्याह । इतिशब्दः प्रकारवाची । ब्रह्म पञ्चमहाभूतानि भवति, न। त्वेवंप्रकारकम् । तत् साधयति । न न भवत्येव ब्रह्म तादृशम्। हि युक्तोऽयमर्थः। 'एतस्माजात'मिति । न हि कार्यकारणयोरेकः प्रकारो भवति। अतो 'नेतीति प्रकारनिपधोपसंहारः, न तु समवायित्वमात्रत्वम् , किन्तु 'अन्यत् परमस्ति' इति भाग्यप्रकाशः। परिहारं वदन्तो दर्शयतिपदसूचितं विषयवाक्यमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति द्वे इत्यादि । इदं बृहदारण्यके मूर्तामूर्तब्राह्मण । तत्र 'द्वे चा व ब्रह्मणो रूपे' इत्युपक्रम्य अधिदैवता- ध्यात्मभेदेन द्वधा पञ्चभूतान्युक्त्वा, 'अथात आदेशो नेति नेती'तिनिघमाह । तत्र किं द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयत इति द्वयोः स्थापनमा क्रियते, किं वा वीप्सया पूर्वोक्तं सर्व निपेधति, उत रूपद्वयमेव निषेधति, अथवा पूर्वप्रतिषेधो भूतराशि निषेधति, द्वितीयो वासनाराशिमित्यादि- शङ्कायां श्रुतिः स्वयमेव विवृणोति । 'न ह्यसादिति नेत्यन्यत्परमस्तीति । अत्र व्याख्येये वाक्ये अथशब्दः प्रक्रमभेदकः । अत इति हेतौ पञ्चमी, ल्यल्लोपे वा । उक्त रूपद्वयं हेतूकृत्य आदेशः ताभ्यां कार्याभ्यां रूपाभ्यां ज्ञाप्यस्य ब्रह्मण उपदेशो 'नेति नेतीति । पूर्व इतिशब्दः नका. रखाची । तथाच समवायित्वात् ब्रह्म पञ्चभूतानि भवति, न तु इति एवं प्रकारकं पञ्चभूतप्रकार- कम् । एपः प्रथमनेत्यर्थः । तदेतद्व्याख्यानेन साधयति । 'न घसा'दित्यनेन । न, न भवत्येव अझ तादृशम् । हि युक्तोयमर्थः । युक्तत्वे हेतुः 'एतस्मादिति । यत एतसाजातं तत् । न हि कार्यकारणयोरेकः प्रकारो भवति । अतो व्याख्यानात् प्रथमेन नेतीत्यनेन प्रकारनिषेधोपसंहारः । द्वितीयं नेतीति व्याख्याति 'अन्यत्परमस्ती'ति । भिन्नप्रकारकत्वेपि न तु समवायित्वमात्रत्वम् , कंचन खप्नं पश्यति तद्वा अस्यैतत् आत्मकाममाप्तकाममकामरूप मिति । श्रुतिरेवेति । स्मृति- व्यवच्छेदकः। 'जडजीवधर्माणां भगवत्यभाव' इति श्रुतिमीमूर्तब्राह्मणस्यैव दर्शयतीत्यन्वयः। प्रकृते। दर्शयतीति। प्रज्ञानधनविचारात् सदसद्विलक्षणत्वं तस्य मूर्तीमूर्तबाह्मणे दर्शयति इत्येवं सूचितम् । विपयवाक्यशब्दस्तु सूचितशब्दसममिव्याहारान्नाधिकरणावयवत्वं वक्ति । अधिकरणावयवे विपयवाक्ये सूत्रपदघटितत्वस प्रायो दर्शनात् । इत्यादीति । आदिना प्रकारैतावत्तयोनिषेधो वा । प्रक्रमेति । मूर्तीमूर्तप्रक्रमभेदकः । इतिशब्द इति भाष्य विवृण्वन्ति पूर्व इति । प्रतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तयाचेति। एवमिति । एवं पूर्वपराम” पूर्वपरामृष्टपञ्चमहाभूतत्वं तत्प्रकारकं पञ्चमहाभूतत्वप्रकारक नत्वित्यर्थः । भावप्रधानः पचभूतशब्दः । एष प्रथमनेतीत्यस्सार्थः । तत्साधयतीति भाप्यविवरणं तदेतदित्यादिश्रुतिः । तामाहुः नयमादित्यनेनेति । व्याख्यानेनेत्यनेनान्वेति । एतस्मादि- तीति । अस्मादिति श्रौतपदार्थः । श्रुतेः प्रत्यक्षमिति इदमः प्रयोगः । आचार्यास्तु तत्काले समीपतरं पश्यन्ती तन्छन्दं प्रयुयुजुः । अत एव कचित्युस्तके नह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्वमिति पश्यते । न हीति- भाप्यविवरणं नहीति । अत इति भाष्यं विवृण्वन्ति स अत इति । नेतीत्यनेनेति । व्याख्यान- श्रुतिगतेन नेतीत्यनेन । नेतीति । व्याख्ययनेतीतिशब्दो व्याख्यातश्रुतिर्व्याख्याति । तदेतद्वाप्यवि- ·- - + भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १२१ रूपं निरूप्य, नाम निरूपयति । 'सत्यस्य सत्यमिति । तेन प्रपश्चातिरिक्तब्रह्मणो भाष्यप्रकाशः। किन्त्वन्यत् परमस्तीति । तथाच द्वितीयेन नेतीत्यनेन एतावत्तानिषेधोपसंहारः । तथाचात्र न सर्वनिषेधः, नापि रूपद्वयनिषेधः, नापि भूतवासनाराश्योनिपेधः, न वा तत्स्थापनमात्रम्, निषेध- पक्षेपु व्युत्पादनपूर्वकप्रतिपादनवैयापातात् , स्थापनमात्रपक्षे निषेधस्य प्रक्रमान्तरस्य च वैयर्थ्य- प्रसङ्गाद, अतः प्रकारैतावत्तयोरेव निषेध इत्यर्थः । एतदेव निगमयितुमाहुः इतीत्यादि । इत्येवं अरूपत्ववारणाय रूपं निरूप्यानामत्वचार- णाय नाम निरूपयति 'सत्यस्य सत्य'मिति । तत्र व्याख्येयवाक्य इव व्याख्यानवाक्येपि एवं शङ्का सात् । हि निश्चयेन । न एतसाद फिन्त्वाविद्यकमिति हेतोर्नेति इति, इदं ब्रह्म न भवती- त्युच्यते, किन्त्वन्यत् परं ब्रह्मास्तीति । यद्वा । हि यसाद्धेतोर्नेति नेतीति वीप्सया मूर्तामूर्ते तद्वा- सनामिकामविद्यां तत्कार्यादि च सर्व निपिध्य सर्वनिषेधावधित्वेन तत्साक्षित्वेन च ब्रह्मैव निर्दिष्टं इति, कृत्वा, नेति नेतीत्येतस्मात् परं उत्कृष्टं ब्रह्मणो निर्देशनं अन्यन्नास्तीति । अथया । न धेतसाद्ब्रह्मणो व्यतिरिक्तमस्तीति नेतीत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्तीत्यर्थः। तच दर्श- यति, अन्य परमनिपिद्धं ब्रह्मास्तीति त्रिधापि अक्षरयोजना सम्भाव्यते । अतः को वा व्याख्यान- वाक्यार्थ इति, तत्सन्देहं निराकर्तुं नाम निर्वक्ति । 'प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्यमिति । प्राण- न्तीति प्राणाः पूर्वोक्ता अपरब्रह्मरूपाः तत्कार्यत्वात् । सत्यम् । नाविद्यकाः ब्रह्मविवर्तभूताः । तत्र रश्मिः। वरणेनैव विवृण्वन्तोऽन्वयमाहुः भिन्नेति । एतावत्तेति । पञ्चमहाभूतमात्रतानिषेधोपसंहारः । तथाच इति नाम पञ्चमहाभूतप्रकारेण ब्रह्म नेति द्वितीयनेतीत्यस्यार्थः, किन्त्वन्यत्तत्समवायि परमस्ति तत इति भावः । नवेति । नन्दयेन मूर्तामूर्तस्थापनमात्रम् । व्युत्पादनेति । निषेधस्स व्युत्पादनेत्यादिः । व्युत्पादनं व्युत्पत्तिः । सा च नश्यतीति नञ् । नच भावे वा डम् डौ । प्रतिपादनं 'किं द्वौ नना'- वित्यादिनोक्तपक्षाणाम् । मूर्तामूर्ते नेति न, किन्तु इति उक्तप्रकारेण । नैयायिकानां प्रसिद्धमिति । निषेधवीप्सया निषेधादरात्सर्वं निषिद्धम् । नो चेदुपसंहारे न भवेत् । किंवा रूपद्वयनिषेधद्वयमिति यथासंख्यमन्वयः । व्याकरणात् । पूर्वप्रतिषेधो भूतराशिं आध्यात्मिकं निषेधति । द्वितीयो वासनाराशिं अधिदैवतम् । स्वयमेवेति । एवकारः स्मृत्यादियोगव्यवच्छेदकः । एवेति । प्रतिपादनादन्ययो- गव्यवच्छेदकैवकारः । इत्येवमिति । इतिहतावित्सनुक्त्वेत्येवमिति यदुक्तम् , तेन निगमनमेवं प्रकारेणेत्येवं तृतीयान्तोक्तहेतुघटितमिति योध्यम् । तत्रेति । रूपनिरूपणे । एतस्मादित्यस्मादित्यत्र भाष्यानुरोधात् । आविद्यकमिति । मूर्तामूर्तरूपं इति हेतोः नेति । इमौ शब्दौ व्याकुर्वन्ति स्म इतीति । इत्येवंप्रकार इदं मूर्तामूर्तरूपं ब्रह्म न भवत्याविद्यकत्वात् इत्युच्यते । प्रथमं द्वयोः स्थापनमात्रं क्रियत इत्युक्त्वा द्वितीय आहुः यद्वेति । तत्कार्यादीत्यादिनाकार्यकार्यग्रहणम् । सर्वनिपेधेति । यथा नेदं रजतमिति निषेधे निषेधावधित्वेन शुक्तिस्तद्वत् । ब्रह्मैवेति । एक्कारेण मूर्तामूर्तयोगव्यवच्छेदः कियते । नेतीत्येतस्मादत्यन्तेन ह्यस्मादिति नेतीत्यन्तं व्याख्यानं व्याकृतम् । परमित्यारन्यान्य- त्परमस्तीति व्याकृतम् । नहीति ननोत्रास्तिनान्वयः कृतः । उत रूपद्वयमिति तृतीयपक्ष आहुः अथवेति । अत इति । व्याख्यानवाक्यस्यार्थः। पूर्वोक्ता इति । 'प्राणन्नेव प्राणो भवतीति श्रुत्युपन्यासेन पूर्वसूत्रचकारोक्ताः। यद्वा अयामूर्तम् । प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः। एतदमृतमेतद्य- देतत्त्य'मिति मूर्तामूर्तप्राह्मणस्थाः प्राणाः । तत्कार्यत्वादिति । ब्रह्मकार्यत्वात् । सत्यमिति । प्राणाः १६ ० सू०र० ·१२२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ५ सू० १७. विद्यमानत्वात् प्रपञ्चधर्मवचनं तस्मिन्नौपचारिकमेव युक्तम् । श्रुत्यैव तथा प्रति- पादनात् । चकारः पूर्वयुत्तयनुसन्धानार्थः । अथो इति प्रक्रमभेदोपि। 'अथात आदेश' इति भिन्न प्रक्रमेणाह । श्रुतेरन्यार्थतानिराकरणायाह । अपि स्मर्यते । 'अनादि मत्परं ब्रम न सत् तन्नासदुच्यत' इति । सदसतोः क्षेत्रत्वात् । ज्ञेयनि- रूपणे निषेधः । प्रपञ्चधर्मा भगवति उच्यन्ते वेदादौ, न तु तद्धर्मा भवन्तीति ज्ञापयति । तस्साच्छुतिस्मृतिभ्यामेव तथा निर्णयः ॥ १७ ॥ भाष्यप्रकाशः। हेतुः । तेषां प्राणानां एप परमात्मैव सत्यं वरूपभूत इति । यद्वा । सद्रूपत्वात् त्यरूपत्या प्राणास्तेपामेप स्वरूपभूत इति । तथाच व्याख्यानवाक्यमपि न निषेधस प्रपञ्चे पर्यवसानं ग. यति, न वा ब्रह्मणः सर्वविशेषशून्यत्वे, किन्तु ब्रह्मणः प्रपञ्चप्रकारकत्वे प्रपञ्चसमवायिमात्रत्वे चेत्येतदर्थ रूपनामवत्त्वार्थ च नामनिर्वचनम् । तदेतदुक्तं इतीत्यादिना । तेन यत् सिद्धं तदाहुः तेनेत्यादि । नामव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मणोतिरिक्तत्वस्थापनेन ब्रह्मणस्तथात्वात् तथेत्यर्थः । प्रक्रम- भेदोपीति । प्रकारभेदब्रह्मातिरेकयोरुपोदलक इत्यर्थः । स्मृतौ ब्रह्मणः सदसत्वं निपिध्यते इति कथं तेन विवक्षितन्यतिरिक्तार्थवारणमित्यतो व्याकुर्वन्ति सदसतोरित्यादि ॥१७॥ रश्मिः। सत्यमित्यन्वयः । सत्यं नाम नाविद्यकाः, किन्तु ब्रह्मविवर्तभूतोः ब्रह्मणो विशेषेण वर्तनभूताः । ब्रह्मावैवर्तपुराणमपि भवति । परमात्मैवेति । तदन्याभावादेवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । अन्यत्पर- मस्तीत्यत्रान्यत्यमिति पुस्तकान्तरपाठात्स्मृतमर्थमाहुः यद्वेति । प्रपञ्च इति । मूर्तीमूर्तरूपे । किंवा वीप्सयेत्युक्तद्वितीयपक्षे आहुः न वा ब्रह्मण इति । प्रपञ्चेति । पञ्चमहाभूतप्रकारकले । प्रपञ्चेति । ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वादिति भावः । इतीतीति । इति रूपमित्यादिना । अतिरिक्तत्वेति । पञ्चमहाभूतातिरिक्तत्वस्थापनेन् ।. तथेति । प्रपञ्चधर्मस्य पञ्चमहाभूतत्वस्य वचनं तस्मिन् ब्रह्मणि औपचारिकत्वं लाक्षणिकत्वं स्वसमवायिकारणत्वं सम्बन्धः । एवकार आरोपापवादसङ्गतिसत्त्वात् । श्रुत्यै- वेति अस्थूलादिश्रुत्यैव । तथेति । औपचारिकत्वम् । स्वभावतो निषेधायोगात् । प्रकारेति । प्रक्रमो मूतीमूर्तयोः । तस्य भेदं सौत्रोयोशब्द आहेति । निधो हि विधिरूपप्रकारस भेदेन निषेधरूपप्रकारेण भवति । अतः पूर्वस्मात्प्रकारभेदः । अभावरूपनिषेधे ब्रह्मणोऽतिरेकोऽभावः । नहि खपुष्पे ब्रह्मास्ति । प्रतीत्यभावेन तस्मैवाभावात् । खपुष्यं तु ब्रह्मास्ति । 'यदस्ति यन्नास्ति स एव विष्णु रिति विष्णुपुरा- णात् । तयोः सतोः । उपोदिति । नहि घटो नास्तीत्यादिस्थले प्रक्रमभेदेनाभावनिरूपणमस्ति सत्यपि प्रक्रमभेदे । अथो इति शब्दप्रमाणेन तु सतोरुपोदलनात्पृथनिरूपणमस्ति । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' 'अथातो धर्मजिज्ञासे ति मद्यधर्मयोः प्रकर्मणोक्यात् । 'कर्मके तत्र दर्शनादिति जैमिनिसूत्रे धर्मस्थले कर्मोक्तेः । भाष्ये। अथो इति विपयवाक्यघटकापशब्दपर्याय इत्याहुः अथात इति । यतोतः सूवेपि भिन्नप्रक्रम इति भावः। मत्परमिति । अहं परो यस्येति मत्परम् । कथं तेनेत्यादि। सदसन्निषेधेन कथं विपक्षितोर्थः अस्थूलादिरूपः तद्यतिरिक्तो जडजीवधर्मा औपचारिका ब्रह्मणीति तव्यतिरिक्तोर्थः मलेदिकधर्मवद्रय तम्य वारणमित्यर्थः । सदसतोरित्यादीति । निरूपण इति ।गीतायाम् । निषेधः श्रुतिगपतीत्यन्वयः । किं ज्ञापयतीत्यत आहुः प्रपञ्चेति । उच्यन्त इति । उपचारेणोच्यन्ते, न तु ·भाध्यप्रकाशः। 'भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८॥ प्रपञ्चधर्मा भगवत्युपचारादुच्यन्त इत्यत्र निदर्शनान्तरमाह। अतएव इममेव निर्णयमाश्रित्य, 'समः लुपिणा समो नागेन समो .मशकेन सम एभित्रिभिः लोकः समोऽनेन सर्वेणेति निरुपमस्य भगवतो यदुपमानं तत् तद्धर्मसम्बन्धात् । न चात्र स्वतन्त्रतादृशधर्मवत्त्वं ब्रह्मणो वक्तुं युक्तम् । नन्विदमपि विरुद्धमित्या- कय दृष्टान्तमाह । सूर्यकादिवत् । सूर्येण सहितं जलं सूर्यकम् । 'यथा ह्ययं तिरात्मा विवखान अपो भिन्ना यहुधैकोऽनुगच्छन्', 'एकधा बहुधा चैव यते जलचन्द्रवदिति । यथेतरसंश्लिष्टस्योपमानत्वम्, एवं 'समा लुपिणे'त्यपि । : अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥१८॥ सूत्रमवतारयन्ति प्रपश्चेत्यादि । व्याकुर्वन्ति अत यादि । निरुपमस्येति । 'न तत्सम' इति श्रुत्या तथा प्रतिपादितस्य । तद्धर्मसम्बन्धा- दि । यदि प्रपञ्चधर्मवत्वं ब्रह्मणः स्यात् , तदा 'प्लपि ग' इत्यादि प्रथमान्तमेव निर्दिशेत्, समेपदं च न निर्दिशेत् , अतस्तथा निर्देशाभावात् प्रपञ्चधर्मसम्बन्धादेव तद्धर्मवत्वम् , न स्वतस्तथा- त्वमित्यर्थः । दृष्टान्तोक्तिप्रयोजनमाहुः नन्वित्यादि। इदं निदर्शनमपि समत्वासमत्वयोरुभयोरपि श्रावितत्वेन विरुद्धम् , अथवा तद्धर्मसम्बन्धेन तद्धर्मवत्वे ब्रह्मणोऽङ्गीक्रियमाणे दुष्टसम्बन्धे दुष्टत्व- मपि सात्, अतोपि विरुद्धम् , अतो निर्णायकत्याभावमाशक्य श्रीतं दृष्टान्तमाहेत्यर्थः। सिद्धमाहुः यथेत्यादि । यथा किरणद्वारा जलादिसंश्लिष्टस्य सूर्यादेझोपमानत्यम्, 'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोनुगच्छन् , उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोयमात्मे - त्यादिवाक्येपूच्यते, एवं 'समः प्नुपिणे'तिवाक्यपि प्लुष्यादिसंश्लिष्टस्य तदुपमेयत्वमप्युच्यत रश्मिः। प्रपञ्चधर्मा भगवति भवन्तीति । एव तथेति । प्रसिद्धप्रमाणान्तरव्यवच्छेदकैवकारः । अस्थूलत्वादि- प्रकारेणेति तथेत्यस्यार्थः ॥ १७ ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥१८॥ प्रपञ्चेत्यादि । निदर्शनेति । 'दर्शयति चेति निदर्शनमुक्तम्, अन्यन्निदर्शनं 'समः प्लुपिणे त्यादि, तदाह । निदर्शनं दृष्टान्तः यथा ब्रह्मास्थूलत्वादिश्रुती तथानारूपवत् यथा सम इत्यादिश्रुतौ तथात्रारूपवत् । प्लुष्यादिविश्वविलक्षणम् । अतएवेत्या- दीति । अतः ल्यब्लोपे पञ्चमी । इमं निर्णयमाश्रियैवेत्यन्वयः । उपमानमिति । एतेन.भाष्येण सूत्रे उपमाशब्द उपमीयतेऽनेनेत्युपमा । करणे घनन्त इत्युक्तम् । उपमेयधर्मलुप्तम् । उपमानं प्लुप्यादि । समपदं वाचकं श्रुतावस्ति । उपमेयं लुप्तम् , धर्मो लुसः । 'हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गा- मवगाहत' इत्यत्र चतुष्टयमस्ति । तद्धर्मेति । प्रपञ्चधर्माणां उपचारेण सम्बन्धात् । स्वतन्त्रेति । यथा पञ्चमहाभूतत्वं पञ्चमहाभूते स्वातत्र्येण घट इत्युक्ते घटवत्त्ववदुच्यते । युक्तमिति । ब्रह्मत्वेन ब्रह्मखतत्रधर्मेण तिरस्कारात् । ब्रह्म पञ्चमहाभूतानीत्येवं सदा पञ्चमहाभूतपदसन्निध्यभावात् । अतो न युक्तमित्यर्थः । दृष्टान्तेति । सौत्रदृष्टान्तेत्यादिः । इदमिति । समत्वनिदर्शनम् । असमत्वं 'न तत्सम- श्राभ्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुत्युक्तम् । निर्णायकेति । निदर्शनान्तरस्य तथा । सिद्धमाहुरिति । श्रौतदृष्टान्तसिद्धं निदर्शनान्तरेऽविरोधमाहुरित्यर्थः । विवस्वानिति । सूर्यः । भाष्ये । दृष्टान्तप्रसङ्गात् दार्शन्तिकेन समं दृष्टान्तवाक्यमप्याहुः उपाधिनेति । जलाधुपाधिना । भेदेन रूप्यते व्यवहियत इति भेदरूपः । क्षेत्रेषु योन्यादिषु। इत्यादीति । आदिना सौत्रादिशब्दार्थैकधायहुधेति भाष्यीयवाक्यम् । .

·१२४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ० ५ सू० १८. चकारस्तु विरोधाभावो वक्तव्या, अधिकरणं च संपूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तस्माजडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः, निषेधस्तु मुख्य इति ॥१८॥ इति तृतीयाध्याये दितीयपादे पञ्चममरूपवदेच हीत्यधिकरणम् ॥५॥ भाष्यप्रकाशः। .. इति विरोधाभावादुपमारूपं निदर्शनमपि निर्णायकमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादिति । ब्रह्मणः प्रपञ्चविलक्षणत्वेन कार्यासाधारणधर्माणां कारण ब्रह्मण्यभावेन ब्रह्मणस्तत्वरूपधर्माणां च लौकिकमनीयागगोचरत्वेन 'कृत्ल प्रज्ञानधन' इति श्रुत्या आकारस्य ज्ञानात्मकत्वेन तत्त- क्रियादीनां धर्माणां च नैसर्गिकत्वेन तेपां च भगवत्प्राकट्ये एव दर्शनादिव्यवहारविषयत्वेन लौकिकवाङ्मनोभिः प्रतीयमानानां स्थानधर्मत्वात् तथेत्येकदेशिमतेन सिद्धमित्यर्थः । तेन ब्रह्मणः स्थानतो जडजीवधर्मवत्त्वम् , स्वतस्तु तद्रहितत्वमित्येकदेशिमतेन सिद्धम् । एतेनास्साधिकरणस्य प्रासनिकत्वं वक्ष्यमाणोपोद्धावत्वं वेति सूचितम् । विद्वन्मण्डने तु मायावादिमतेन अरूपवत्सूत्रप्रकृतैतावत्सत्रद्वयाभ्यां निर्विशेपस्यैव मुख्य- तया निरूपणं दृश्यते इत्याशङ्कायां 'न स्थानतोपी'त्यादिसूत्रत्रयम्, 'अरूपच'दित्यादिसूत्रचतुष्टयं चोपादेयांशमादायैवं व्याख्यातम् । तथाहि । तत्र जडजीवधर्मा ब्रह्मणि सन्ति न वेति विचार- यस्तन्निरूपकनिषेधकश्रुतीनामन्योन्यविरोधपरिहारं च विचारयन्नुभयोरपि श्रुतिवाक्यत्वेनान्यतर- चाधमप्यशक्यं जाननौपाधिकं ब्रह्म सविशेपथुतिविषयः, निरुपाधिस्वरूपं तनिर्विशेपश्रुतेरिति मतम् , 'न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति सूत्रणोपाधिकत्वे तत्स्वभावत्वं ब्रह्मणो न सम्भवतीति तच्छुतीनामब्रह्मनिरूपकत्वापचिरिति निरस्स, पुनरुपहितानुपहितयो दाङ्गीकारेणो- भयरूपत्वं ब्रह्मणि भविष्यतीति तन्मतोपपत्तिमाशय, 'न भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतचना दिति सूत्रेण 'अपि चैवमेक' इत्यग्रिमेण चाभेदबोधकथुतिविरोधनिरूपणेन निरस्य, पुनराकाराणां प्रपञ्च- मध्यपातित्वात् प्रपञ्चस जन्यत्वात् तेपामपि तथात्वात् तेषु ब्रह्माभेदवोधनमौपचारिकम् , अतः साकारवादिन्यो न ब्रह्मनिरूपिका इति प्राप्त आह 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति। सादेतदेवम् , ययाकाराणां प्रापश्चिकत्वं भवेत् , न त्वेवम् । न हि प्रपञ्चस्थितत्वेनैव प्रापश्चिकत्वं वक्तुं शक्यम् । त्वदभिमतस्यापि तथात्वापरः । अतो निराकारवादिनीप्विव साकारवादिनीप्वपि श्रुतिप्वरूपवदेव वत् प्रतिपाद्यते । रूप्यते निरूप्यते व्यवहियते इति रूपं सर्वव्यवहारविषयत्वम्, तद्युक्तं रूपवद्वि- श्वम्, ब्रह्म तु तद्विलक्षणमित्यर्थः । यथा चैतत् तथा मृत्लाभक्षणादिनसङ्गनिरूपणेन निरूपितम् । रश्मिः। तदुपेति । सूर्याद्युपमेयत्वम् । विरोधाभावादिति । असमस्यैव प्लुप्यादिसमत्वमिति तथा । लुपि- णेत्युपमोपमानं सूर्यादि तद्रूपं निदर्शनम् । शेपमिति । अवक्तव्यः उक्तप्रायलात् । सूचय- तीति । समुच्चयार्थकत्वात्सूचयति । जडेति । सर्वकर्मसर्वकामत्वादीनां ठौकिकानाम् । निषेधोऽस्थूला- दिश्रुत्या । इति विरोधपरिहारः । एवं शेपं स्फुटमित्यर्थः । स्थानत इति । तत्सूत्रे सप्टम् । प्रास- शिकत्वमिति । अविरोधप्रतिपादकेनाधिकरणेन स्मृतसैकदेशिमतस्याविरोधप्रतिपादकस्योपेक्षानहत्वा- दिति भावः । यक्ष्यमाणेति । मुख्यसिद्धान्तवोधकवक्ष्यमाणाधिकरणस्य किमपेक्षया मुख्यत्वमिति निरुपकसापेक्षस प्रकृतस सिद्धयर्थंकदेशिमतस्य मुख्यत्वनिरूपकस चिन्तात्र कृतेत्युपोद्धातत्वम् । १. मुलाब के पनप इलारभ्य इवयं इसन्तं सिद्धाधकथनं नास्ति, किन्नु शेष स्फुटमिलेय वर्तते, रस्मिकारेप देर तिमिति।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । अम्बुवदग्रहणातु न तथास्वम् ॥ १९ ॥ (३-२-६.) मुख्यसिद्धान्तं वक्तुमेकदेशिनं दूषयति । तुशब्दस्तथा सिद्धान्तं व्यावर्त- यति । तथात्वं समवाय्यतिरिक्तस्य तदर्मयोगात् । ज़डजीवधर्मयोगात् सर्वकाम- भाष्यप्रकाशः। - अथवा रूप्यते व्यवहियते अनेनेति करचरणाद्युच्यते। तथाच यथा लोके करादिकं भिन्नम्। : तद्वानभिमानी भिन्ना, तथा ब्रह्म न श्रुती करादिभिन्नं तदभिमानित्वेन निरूप्यते, किन्तु करादेरपि ब्रह्मत्वा दाभावाद्रूपरूपमेव निरूप्यते, न तु रूपवदित्यर्थः । ननु कुत एव तदवगम्यते करादीनामपि ब्रह्मत्वमेव, न तद्भिन्नत्वमित्यत आह तद्विनिगमकम् , 'वत्प्रधानत्वादिति । सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यं यतः । अयमर्थः । करादीनामब्रह्मत्वे तन्निरूपकाणां वेदा- न्तानामब्रह्मपरतया ब्रह्मपरत्वनियमव्याहतिः, अतः करादिनिरूपकाः साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादका एवेति । 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाद', 'आमनन्ति चैनममिनित्यायधिकरणरूपोपपत्तिर्हिशब्देनोच्यते । स यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोज्वायः कृत्लो रसघन एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोऽवायः कुल्ला प्रज्ञानघन एवेति, 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति, 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि'रिति, 'आनन्दमयो. ऽभ्यासा'दित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायकवाक्यतया सच्चिदानन्दरूपत्वं करादीनामवधारणीयम् । अत एवाने सूत्रकारोप्याह 'आह च तन्मात्र मिति । एता एव श्रुतयोत्रानुसन्धयाः । त्वदभिमतव्या- ख्याने तु 'अरूप मित्येतावतैव चारितार्थ्यं स्यात् । रूपवत्त्वस्योभयवाघसम्मतत्वेनाविवादास्पदत्वाद तनिषेधानुपपत्तिः । रूपरूपवत्त्वस सिद्धान्त्यभिमतत्वात् । एवं सति तथा कथनादसदुक्त एवार्थ मूत्रकाराभिमत इति ज्ञायते इति ॥१८॥ इति पञ्चममरूपवदेव हीत्यधिकरणम् ॥५॥ अम्बुवदग्रहणातु न तथात्वम् ॥१९॥ सूत्रमवतारयन्ति मुख्येत्यादि । एतेनासिन्न- प्यधिकरणे सर्वकर्मादयो ब्रह्मणि सन्ति, नवेत्येवं सन्देहः । उभयवाक्यश्रवणमेव सन्देहबीजम् । पूर्वपक्षस्त्वौपचारिका इति पूर्वसाद्विशेष इति बोधितम् । ननूक्तस्य मुख्यत्वाभावे किं गमक- मित्यतो गमकं वदन्त एव सूत्रं व्याकुर्वन्ति तुशब्द इत्यादि । व्यावर्तनीयं सिद्धान्तमाहुः तथात्वमित्यादि । तथात्वं नाम एकदेशिनाङ्गीक्रियमाणं त्रिवृत्कृतजलसमवायिव्यतिरिक्तस्य ज्योतिषः सूर्यादेस्तद्धर्मयोगाजलधर्मयोगात् कम्पादिकमिव जडादिसमवायिव्यतिरिक्तस ब्रह्मणो जडजीवधर्मयोगात् सर्वकामादय इत्येतं सिद्धान्तं नशब्दो व्यावर्तयति । तथाच तुशब्द एव तस्त्र रश्मिः। 'चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्धातं विदुर्बुधा' इत्युपोद्घातलक्षणम् ॥ १८॥ इति पञ्चममरूपवदेव हीत्यधिकरणम् ॥५॥ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ एवेति । पूर्वाधिकरणेऽवधारितम् । द्विती- यैवकारार्थोप्येवम् । उक्तस्येति । निषेधस्तु मुख्य इत्युक्तस्य निषेधस्स । वदन्त एवेति । सूत्राणां सर्वतोमुखत्वादन्यार्थवदनयोगव्यवच्छेदकैवकारः। त्रिवृदित्यादि । 'अनेराप' इति श्रुतेर्जलसमवायित्रि- वृत्कृततेजो घृतादि । तद्व्यतिरिक्तस्य । जडादीति । आदिना जङ्गमः । तत्समवायिकपालतन्तुयोनिगो- मयफलपुष्परूपं तद्व्यतिरिक्तस्स ब्रह्मणोऽस्थूलादिरूपस्य उपचारेण जडजीवधर्मा अभिनादस्तब्धत्वसर्व- कर्मसर्वकामादयस्तेषां योगात् । व्यावर्तयतीति । तथाच तथात्वं नत्विति सूत्रे योजना । तुशब्द इति । नशब्दकर्तृकव्यावर्तयतिव्याख्यानकस्तुशब्द इत्यर्थः । एवकारी हेतुयोगव्यवच्छेदकः। तस्येति । १. नकारः। - ·१२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० सू०१९. त्वादयो न भवन्ति । कुतः । अम्बुवदग्रहणात् । सर्वपरस्य हि प्रतिविम्वेधि- करणधर्मवत्त्वम् । तत्र रूपरहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिविम्बत इति वक्तव्यम् । तथापि स्वमतविरोधादम्बुवदग्रहणमिति । खच्छमम्वु प्रतिविम्यं गृह्णाति । न हित भाग्यप्रकाशः। मुख्यत्वाभावगमक इत्यर्थः। हेतुं व्याकुर्वन्ति सचेत्यादि । सर्वस्मात् परस्य ब्रह्मणः प्रतिविम्बे सति अधिकरणधर्मवत्वमेकदेशिना सिद्धान्तितम् । तत्र, तन्मते निराकर्तव्ये, रूपरहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिविम्बत इति दृपणं वक्तव्यम् । ब्रह्मणो जगद्वैलक्षण्यं वदता एकदेशिना ब्रह्मणि नीरूपत्वस्य व्यापकत्वस्य च तत्राझीकारात । तथाप्येवमुक्ती सिद्धान्तिनमपि पर्यनुयुञ्जीत । सिद्धान्तेपि विरुद्धधर्माश्रयत्वाङ्गीकारेण तयोरिचाकाशनैर्मल्यवत् स्वरूपात्मकरूपस्य दूरत्वस्य चाङ्गीकारादाकाशस्येव प्रतिविम्यः सम्भवति, अतः स्वमतविरोधात् प्रतिबिम्बाधिकरणस्वभावमादाय तन्मतदूपकं हेतुमाह अम्बुवदग्रहणमिति । तत् व्युत्पादयन्ति स्वच्छमित्यादि । अम्बु खच्छं तसादंशेन संश्लिष्टस्य सूर्यादेः प्रतिविम्बं गृह्णाति । न हि तथा धर्मा ग्रहीतुं शक्नुवन्ति । हि यतो हेतोधर्मा मनोमयादिशब्दैकदेशोक्तानि पृथिव्या घटादय इव ब्रह्मण उपादेयानि मनःप्रभृतीनि कार्याणि अस्वच्छानि । मनो हि शुद्धाशुद्धभेदेन द्विविधम् । तत्र शुद्धं कामविवर्जितमिति । तत्र प्रतिविम्बिते ब्रह्मणि सर्वकामा एव न भासेरन् । अशुद्धस्य तु कामवत्वेपि अस्वच्छत्वादेव प्रतिविम्याग्राहकत्वम् । प्राणस्त्वापोमयोपि वायुरूपत्वात् प्रतिविम्वग्रहणायोग्यः । तथा भारूपं तेजः आकाशथ । तमाजलादिवत् अंशेन संश्लिष्टस ब्रह्मणः प्रतिविम्यं ग्रहीतुं न शक्नुवन्ति । किञ्च । धर्मत्वात् । समवेतं हि कार्य कारणखावस्थाविशेपरूपत्वात् तद्धर्मभूतं तस्मात् । न हि समवेते कार्य समयायिनः प्रतिविम्वः कापि दृष्टचरः, नाप्यस्वच्छे कस्यापि । अतः समवायि- व्यतिरिक्तस्स समवायिनश्च ब्रह्मणो ग्रहीतुमशक्यत्ववोधनायाम्बुवदग्रहणादित्युक्तमित्यर्थः । ननु रश्मिः। अस्थूलादिवाक्योक्तनिषेधस्य । जडजीवधर्मयोगादित्युक्तम् । सच 'पृथिव्यां तिष्ठन्' 'आत्मनि तिष्ठ'नित्यादि- श्रुतिसानुकूल इति तमाहुः सर्वमादिति । सतीति । पृथिव्यामात्मनि च सति । अधीति । आत्म- पृथिवीधर्मवत्त्वम् । तत्र रूपेतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र, तन्मत इति । तत्रेति । अधिकरणे । एवम- अपि । तथापीतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथापीति । पर्यनुयुञ्जीतेति । भगवान् व्यासोनेन सूत्रेणैकदे- शिमतवत्स्वमतसिद्धान्तिनमपि पर्यनुयुजीत दूपयेत् । तयोरिति । ब्रह्मनिरूपणव्यापकत्वयोः । अत इति । उक्तरूपात्स्वमतविरोधात् । प्रतिविम्बेति । दर्पणादेः स्वभावम् , स्वच्छत्वादि । हेतुमाहेति । भगवान् व्यासः । अम्बुवदग्रहणं हेतुमाहेतीत्यप्यन्वयः । नहीत्यादिमाष्यम् । हि यत इति विवरणम् । मनोमयेत्यादि । छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठके । 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः' इत्यत्र मनोमयादिशब्दैकदेशा मनप्राणभासत्यादिरूपाः तदुक्तानि मनप्रभृतीनीत्यन्वयः । तानि पृथिव्या घटादय इव ब्रह्मण उपादेयानि कार्यत्वेनोपादातुं योग्यानि । 'तन्मनोऽकुरुते'ति । वृहदारण्यके 'एतस्माजायते प्राण' इति । एवमन्या ज्ञेयाः। तथेत्यस्सार्थो जला- दिवत् । धर्मतिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म किञ्चेति । धर्मत्वादिति व्याख्येयम् । समवायिन इति । कपालादेः । समवायीति। कपालादेः व्यतिरिक्तस्याकाशादिसमवायिनश्च । अशक्येति । ब्रह्माधार- पृथिव्यादिभिरशक्यत्ववोधनाय । अम्बुवदिति । व्यतिरके दृष्टान्तः । अम्बु यथा स्वच्छत्वात्प्रतिविम्वं ·१२.७. भाप्यप्रकाश-नश्मि-परिहितम् । तथा धर्मा ग्रहीतुं शक्नुवन्ति । धर्मत्वाच । सर्वाधारत्वेन तथोच्यमाने वैयर्थ्य- भाध्यप्रकाशा भास्तु धर्माणामुपाधिभूतानां प्रतिविम्वग्राहकत्वम् , तथापि धुभ्यायधिकरणविषयवाक्ये ब्रह्मणः । सर्वाधारतायाः सिद्धत्वात् ब्रह्मण्येव मनःप्रभृतीनां तद्धर्माणां च प्रतिविम्वोस्तु, तथा सति तेपां, धर्माणामौपचारिकत्वमेव सेत्सतीत्यत आहुः सर्वेत्यादि । यद्यपि रूपरहितस्य ब्रह्मणो न प्रतिविम्वग्राहकत्वम् , आकाशादितुल्यत्वात् , तथापि भारूपत्वमादाय अहिलतया तथोच्यमाने तेषां धर्माणामुपाधिधर्मत्वेनैव प्रत्ययः । लोकं हि स्थिर आधारे प्रतिविम्वचञ्चलतायां तद्धर्म चलने विम्बीयत्वेनैव भानस्य दृष्टत्वात् । अतस्तद्धर्मत्वेन उपासनाया असिद्धस्तदनुवादवैयर्थ्यमिति पूर्व अरूपवत्स्वव्याख्याने सर्वशब्दस्य प्रसिद्धानुवादकत्वकथनेनावोचामेति नात्र प्रत्ययस्थाना- वकाश इत्यर्थः । न च यद्ययोग्यतैवोभयोः, तदा श्रुतौ कुतो जलचन्द्रादिदृष्टान्त उच्यत इति शक्यम् । एकस्यैवोपाधिभेदेन नानात्ववोधनाय तत्कथनात् । 'उपाधिना क्रियते भेदरूप' इति, रश्मिः। गृह्णाति, तथा पृथिव्यादयोरखच्छत्वान्न प्रतिविम्यं गृह्णन्तीति । उपाधीति। 'पृथिवी शरीर'मित्यादि- श्रुतिभिः पृथिव्यादीनाम् । ब्रह्मण्येवेति । एवकार उपाधियोगव्यच्छेदकः । मनःप्रभृतीनामिति । मनःप्राणभासत्यादिप्रभृतीनाम् । तद्धर्माणामिति । मनोधर्माः 'कामः सङ्कल्प' इत्यादिश्रुत्युक्ताः । प्राणधर्मों पाणावष्टम्भः । एवमन्येपि । पाणो देहः । तेपामिति । प्रतिविम्बितानाम् । औपचा- रिकत्वमिति । अन्यधर्माणामन्यत्र भाने उपचारो गौणत्वम् । तत्सम्वन्धित्वम् । शुक्तौ रजतत्ववत् । वेदान्ताद्यविचारसहकृतशब्दजन्यज्ञानविषयत्वं च पित्तकामलादिदोपसहकृतचक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्ववत् । इत्येवकारः । ब्रह्मण इति । ब्रह्म प्रतिविम्यं गृह्णातीति ब्रह्मणः प्रतिविम्वग्राहकत्वं न !. आका; शस्य यथा नीरूपत्वात्तत्र विद्यमानत्वान्न प्रतिविम्ब इति आकाशादितुल्यत्वं तस्मात् । आदिना वायुः ।- अहिलतया आग्रहवादेन । भारूपति । “भारूष' इति श्रुतेः । तथेति । प्रतिविम्वप्राहकत्वेन तथा शब्दात्तृतीयाया लुक् । ब्रह्मण्युच्यमाने । मनआदिधर्माणां उपाधिपृथिव्यादिधर्मत्वेन । अधोक्षजत्वा- देवकारः । स्थिर इति । दर्पणादौ । प्रतिविम्वेति । चलजलादिप्रतिविम्वचलतायाम् । तद्धर्म इति । प्रतिविम्वधर्मे । एवेति । दृष्टत्वात् । तद्धर्मत्वेनेति । उपाधिपृथिव्यादिधर्मत्वेन हेतुना ब्रह्मो- पासनायाः । तदन्विति । सर्वं खल्विदं ब्रह्म तञ्जलानिति शान्त उपासीते'त्युक्त्वा स क्रतुं कुति मनोमयः प्राणशरीरो भारूप' इत्याद्युक्तम् । स पुरुषः । ऋतुमविचलप्रत्ययं कुति । क्रतुविषयं दर्श; यन्ति स्म । मनोमय इत्यादीत्यर्यान्मनोमयात्वाद्यनुवादवैयर्थ्यम् । अन्यधर्मत्वेनानुवादः । अयोग्यत वेति । प्रसिद्धरेवकारः । उभयोरिति । ब्रह्मतदुपाध्योः । ब्रह्मणो नीरूपत्वाद्विम्बायोग्यता । पृथिव्या, धुपाधीनामस्वच्छत्वात्प्रतिविम्यग्राहकत्वायोग्यता। जलचन्द्रादीति । स्वच्छसरूपदृष्टान्तः । आदिना सूर्यकम् । भवेदेतदेवमन्यमते मायाविद्ययोमप्रतिविम्याङ्गीकारात् । ब्रह्ममाययोश्च नीरूपाखच्छ- वाभ्याम् । अस्मन्मते तु विश्वमप्रतिविम्वितमिति 'एकोहं बहु स्यामिति श्रुत्युक्ते विश्वस्मिन्दृष्टान्त इत्या, शयेन हेतुमाहुः एकस्यैवेति । 'एकोहं बहु स्या'मिति श्रुतेरेखेकारः । तत्कथनात् जलचन्द्रदृष्टान्त, कथनात् । ननु यथा विश्वमप्रतिविम्बितम् , तथाऽनित्यत्वात्प्रतिविम्वितमपि इत्येकस्यैवेत्यादिनिश्चयः फुत इत्यत आहुः उपाधिनति। एकधा बहुधेति इतिशब्दात्पष्ठयालक ! इति दृष्टन्तिकस्य यो जल- ·. १२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०६ सू०१९. मिति पूर्वमवोचाम । नच भ्रमात् कल्पनं वेदेनोच्यते । अप्रतारकत्वात् । सर्व- भाग्यप्रकाशः। 'एकधा बहुधा चैव दृश्यत' इति दृष्टान्तप्रयोजनोक्यैव तथा निश्चयादिति । नन्वत्र पूर्व ब्रह्मण सर्वत्वेनोपासनायाः 'शान्त उपासीते'त्यन्तेन विधानात् 'सू क्रतुं कुर्वीते'त्यस्यापि व्यवहितेनो- पासीतेत्यनेनैव सम्बन्धान्मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टत्वेन ब्रह्मण एवोपासनं विधीयत इति, तत्र यथा सर्वत्वमारोपितम् , एवमत्र मनोमयत्वादिकमप्यारोपितमेवेत्यम्बुवद्हणाभावेपि सर्वकाम- त्वादिधर्माणां कल्पितत्वादौपचारिकत्वमेवेत्यत आहुः नचेत्यादि । नात्र मनोमयत्वादिकमा- रोपितम् । उपासनाया एवात्राभावात् । अथेत्यनेन प्रक्रममेदे बोधिते प्रकृतच्छेदन व्यवहितसम्ब- न्धस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किन्तु पूर्वोपासनया शुद्धान्तःकरणस्य सर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मण उपदेशो- यम् । स शान्तोऽन्यत्र रागरहितः, ऋतुं वक्ष्यमाणप्रकारकं निश्चयमध्यवसायात्मकमविचल- प्रत्ययं तथा मननं वा स्वस वक्ष्यमाणभगवत्स्वरूपलाभार्थ कुर्वीतेति । एतेन शब्दान्तरेणापि तथा निश्चयात् । उपसंहारे च पूर्वोक्तधर्मविशिष्टस्यात्मनो ब्रह्मत्वं 'एतत् ब्रह्म'त्यनेन निग़मयित्वा 'एतमितः प्रेत्यामिसम्भवितासी ति, 'यस्य स्थादद्धा न विचिकित्सास्ती'त्योतिशब्देन पूर्वोक सर्व परामृश्य, 'यस्य सादद्धे'त्यनेन सर्वस्य सत्यत्वनिगमनादपि तथा निश्चयात् । आरोपितले रश्मिः। चन्द्रवदिति दृष्टान्तस्तस्य प्रयोजनं फलं देवभेदः तस्सोक्त्यैव । एवकारो दृष्टान्तप्रयोजनोक्त्यन्यवाक्य- योगव्यवच्छेदकः । 'उपाधिना क्रियते भेदरूपो देव' इति दृष्टान्तेन । इतिशब्दात्तृतीयाया लुक् । तथेति । एकस्यैवोपाधिभेदेन नानात्वबोधनाय दृष्टान्तकथननिश्चयादित्यर्थः । तेनान्वयोयम् । ब्रह्मण एवेति । एक्कारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । तत्रेति । विराजि । अत्रेति । पृथिव्यादिस्थिते । औपचारिकत्व- मिति । गौणत्वम् । एवकारो मुख्यत्वयोगच्यच्छेदकः । माष्यं विचरीतुमाहुः नात्रेति । एवेति । पष्टया लुक । अवधारणस्य । अथेति । 'अथ खलु ऋतुमयः पुरुप' इत्यत्र । प्रकृतमुपासनम् । तस्स छेदेन । उपासनाया व्यवहितसम्बन्धस । पूर्वोपति । 'सर्वं खल्वि'त्युक्तया । शुद्धान्तःकरणस्योपास- कस । उपासनायान्तःकरणशुद्धिः प्रसिद्धा । अयमिति । वक्ष्यमाणः । तमाहुः स शान्त इति । स त्वधिकारी पुरुपः । अन्यत्र भगवद्ध्यतिरिक्त । क्रतोर्मननार्थकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । वक्ष्य- माणेति । एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति श्रुत्या वक्ष्यमाणभेदम् । मनसः चलनिश्चयं वारय- न्तिम अध्यचेति । मानस्साः सेवायाः अविचलप्रत्ययम् । वक्ष्यमाणेति । एतमित' इति श्रुत्युक्त- भगवत्स्वरूपलाभार्थम् । शब्दान्तरेणेति । ब्रह्मशब्दादन्येन ऋतुरूपशब्दान्तरेण । नन्वविचलप्रत्य- यात्मकं साधनम् , अद्यरूपं फलं कुत इतिचेत् । न । अस्य क्रतोनिरोधलक्षणग्रन्योक्तार्थविषयत्वेन ब्रह्म- खात् । भूमाधिकरणे लिङ्गमयस्त्वाधिकरणे च 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूपे'सकेविषयत्वात् । तथेति । सर्वकर्मवादिधर्माणामनौपचारिकत्वनिश्चयात् । एतद्रो'त्यत्र 'एप म आत्मान्तईदय'मत एतद्रोत्सतःशब्दमध्याहत्यार्थ इत्याहुः निगमयित्वति । निगमनस्य हेतुपटित- लात् । एतमिति । एतन्छन्दार्थम् । अद्वेति । साक्षात् । पिचिकित्सा संशयः । सर्वस्येति । विश्व- रूपेण प्रत्यक्षकयनात्सर्वस्य सत्यत्वनिगमनात् । ननु निगमनं हेत्वभावात्कथमितिचेत् । न । साक्षादि- सब पयम्या लगङ्गीकारात् । तथेति । सर्वकर्मत्वादिधर्माणामनौपचारिकत्वनिश्यात् । नहि सत्या धमी नौपचारिका भवन्ति । माप्यं विवृण्वन्तिम आरोपितत्व इति । भ्रमादतद्वति तत्यकारकज्ञानरूपात् ·भाष्यप्रकाश-श्मि-परिहितम्। १२९ शत्वाच । विप्लववादिन एवैवं वचनम्, न वैदिकस्य। 'पृथिव्यां तिष्ठ'नित्यादिविरो- धश्च । तस्मात् ब्रह्मधर्मा एव सर्वकामादयः, न तूपाधिसम्बन्धादौपचारिका इति ॥ १९॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ २० ॥ सिद्धान्तेन विरोधपरिहारमाह । विरोधो हि परिहरणीयो लोकवेदाभ्यां तद- भाष्यप्रकाशः। च भ्रमात् कल्पनम् । तत्तु नात्र वेदेनोच्यते । अप्रतारकत्वात् सर्वज्ञत्वाच । यदि ह्येवं सत्यत्वं निगमयन् स्वयं सम्यक् ज्ञात्वा परसा आरोप्यान्यथा याद, प्रतारक एव स्यात् । अज्ञात्वा- रोपितं चेत् घूयात् , सर्वज्ञत्वादेव हीयेत । अतो नात्र तथा वक्तुं शक्यमित्यर्थः । एतेन मध्वादि- विद्याखिपात्र कल्पनोपदेश इत्यपि निरस्तम् । तत्रैवमवचनात् । सांख्यवादिनं प्रति तद्रीतिबोधने तत्र तथा कथनाच । तत् तत्रैवोपपादितम् । अतो वेदान्तार्थविप्लववादिन एवं वचनम्, न वैदिकस्येति युक्तम् । किञ्च । यदि अहिलतया भ्रमात् कल्पनमत्राङ्गीक्रियेत, तदान्तर्यामित्राह्मण- मपि विरुध्येतेति दोषान्तरमाहुः पृथिव्यामित्यादि । पृथिव्यादिप्रपञ्चस्वाविद्याकल्पितत्वाच्छु- क्तिरजवकल्पे तसिन्निरविद्यस्पेश्वरस स्थित्ययोगात् तद्बोधकथुतिविरोधश्चेत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । तस्मादिति । अम्बुनीव मनःप्रभृतिषु ब्रह्मप्रतिविम्बस्थासम्भवात् । तथाच धर्माणामौपचारिकत्वनिर्णयमाश्रित्य यत् प्लष्यादिसाम्यं ब्रह्मण उक्तम् , वदसङ्गत्तमित्यर्थः ॥१९॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ २०॥ सत्रमवतारयन्ति सिद्धान्तेनेत्यादि । विरोधपरिहारकस्यैकदेशिमतस्यानुपपन्नत्वे दर्शिते विरोधस्यैव स्थैर्यात् कथं तत्परिहार इत्याकालायां तथेत्यर्थः। परिहारं व्युत्पादयन्तः सूत्रं व्याकुर्वन्ति विरोधो हीत्यादि । तथाच तन्मते प्रतिविम्बस्य वक्तुमशक्यतया लोकाननुसरणम् , श्रमात् कल्पनस्थाशक्यवचनतया वेदा- ननुसरणम् । अतस्तद्विहाय हेत्वन्तरेण परिहरतीत्यर्थः । अनुसारं व्युत्पादयन्ति महानित्यादि, रश्मिः। सर्वकामत्वादिधर्माणां कल्पनम् । वेदेनेति । छान्दोग्येन । खयमिति । 'यस्स स्यादद्धा न विचिं- कित्सास्तीति वेदः। एवेति ।अन्ययोगव्यवच्छेदकः । एवेति । असर्वज्ञत्वव्यवच्छेदक एवेति । नात्रेति । वेदे धर्माणां तथाकल्पितत्वं न वक्तुं शक्यम् । मध्वादीति । 'असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य - यौवे'त्यादिना सूर्यस देवमधुत्वं प्रतिपादितम्, रश्मीनां वेदत्वं च। आदिशब्देन सर्वा एव देवो- पासनविद्या गृहीताः । निरस्तमिति । अप्रतारकत्वात्सर्वज्ञत्वाच । ननु तद्वदित्युक्ते न प्रतारकत्वम्, नाप्यज्ञलमितिचेत्, तत्र हेतुमाहुः तत्रैवमिति । ‘स क्रतुं कुर्वीते'त्यध्यवसायावचनात् । तत्र तथेति । मध्वादिविद्यासु तथाकल्पितत्वकथनात् । तत्रैवेति । प्रथमाध्यायचतुर्थपादे 'कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोध' इति सूत्रभाष्य एव । एवकारो 'मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनि रितिसूत्रभाष्य- P योगव्यवच्छेदकः । चिप्लवेतिभाष्यं विवृण्वन्तिस्म अतो वेदान्तेति । एवेति । अन्ययोगव्यवच्छे- दकः । एवं वचनमिति । धर्माणां कल्पनवचनम् । तस्मादित्यादीति । एवकारो जडजीवधर्मयोग- व्यवच्छेदकः । नतूपाधीति । जडजीवसम्बन्धात्कल्पिताः ॥ १९ ॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ २०॥ दर्शित इति । पूर्वसूत्रेण दर्शिते । एवेति । अविरोधयोगव्यवच्छेदकः । तत्परिहारो विरोधपरिहारः । तथेति । १७ व. २०० ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०६सू० २०. नुसारेण । महानवकाशोऽल्पोऽवकाशः, 'यथावकाशं दश चमसा'निति लौकिकवै- दिकव्यवहारो वस्तुधर्मविरुद्धो दृश्यते । व्यापकत्वं वृद्धिहासौ च आकाशस्यैव । तत्र यथा करके प्रविष्ट आकाशस्तथा व्यपदिश्यते, तथा सत्युभयसामञ्जस्य भवति, अन्यथा एकतरबाधो भवति, एवं तत्तदनुप्रवेशात् ब्रह्माप्येवम् । नचौ- पाधिकत्वम् । जपाकुसुमलौहित्यवदन्यधर्मत्वाभावात् । अन्यानुविधायित्वेपि भाष्यप्रकाशः। ब्रह्माप्येचमित्यन्तम् । 'यथावकाशं दश चमसा'नित्यासादनविपये श्रुतिः। एवं चयनेपि 'एतैरग्नि चिन्वीते ति 'चित्तिः सु'गित्यादिमत्रैश्चयनं विधाय, प्रकारप्रदर्शनावसरे चतुर्यु दिक्षु तत्तरोतमन्त्रैश्चयनं दर्शयित्वा, 'यथावकाशं ग्रहान् यथावकाशं प्रतिग्रहा'निति 'वाचस्पते विधे नाम नित्यादिमन्त्रोपधेयानां ग्रहसंज्ञकानां 'देवस त्वेत्यादिमत्रोपधेयानां प्रतिग्रहसंज्ञकाना- मिष्टकानां तद्दिमध्ये योऽवकाशस्तदविरोधेनोपधानमाह । अवकाशश्चाकाश एव । तत्र यथापदेन स्वल्पत्वमहत्त्वादिकं सूच्यते । लोकव्यवहारस्तु स्फुट एव । वस्तुधर्मविरुद्ध इति । आकाशीय- नैसगिकधर्मभूतविभुत्वव्यधिकरणः । उभयसामञ्जस्यमिति । विभुत्वाल्पत्वयोरैकाधिकरण्येन प्रामाणिकादरणीयत्वम् । तथाच यथा आकाशस्योपाध्यन्तर्भावाद्यादिभाक्त्वम् , एवं ब्रह्मणोऽ- प्युपाध्यन्तर्भावात् तदभिव्यङ्गयसर्वकामादिधर्मवत्त्वमिति सूत्रार्थः । अत्र वीजं तु विषयश्रुतावाका- शात्मेत्युक्तिः । अत आकाशदृष्टान्तस्य प्रकृतश्रुत्यनुसारित्वे तत्तदुपाधिप्रविष्टं ब्रह्मापि तत्तद्धर्मवत् वक्तव्यम्, न त्वेकदेश्युक्तरीत्येत्यर्थः । नन्वेवमपि तेषां धर्माणामोपाधिकत्वेनौपचारिकत्वमे- पायातीति को विशेषः सिद्धान्त इत्यत आहुः नचौपाधिकत्वमित्यादि । यदि हि ते श्रुती रश्मिः। विरोधपरिहारमाह । हेत्वन्तरणेति । अग्रहणादितिहेतोरन्यो हेतुरन्तर्भावादिति तेनेत्यर्थः । आसाद- नेति पात्रासादनविपये। चयनयागे । एवेति । 'अवकाशं कुर्वि'तिप्रयोगादेवकारः । सूच्यत इति । सादृश्यं वाच्यम् । लोकेति । महानवकाशोऽल्पोवकाश इति भाप्योक्तः। आकाशीयेति । तादृश- विभुत्वं सकलमूर्तियहि संयोगित्वं तदधिकरणमाकाशो महान् लोकदृष्टिगम्यः । तादृशविभुत्वव्यधिकरण- स्त्वन्तराकाशः शास्त्रदृष्टिगम्यः । न च 'विशिष्टं शुद्धान्नातिरिच्यत' इति वाच्यम् । प्रायश्चित्तानापत्तेः । दृष्टविरोधाच । तथाचेति । सूत्रतद्भाष्यपर्यालोचने चेत्यर्थः । यथाकाशस्येति शब्दद्वयं 'यथा करके प्रविष्ट आकाश' इतिभाष्यात् । भाष्येपि कुत इति चेत्, वृद्धिहासभाक्त्वपदान्वयानुरोधेनाक्षे- पादिति गृहाण । वृद्धिहासभाक्त्वं चाकाशस्यैवेति सावधारणं भाष्यम् । नतु ब्रह्मण इति ब्रह्मयोग- व्यवच्छेदकः । अन्तर्भावादित्यपि सापेक्षमुपाधिमाक्षिपति । तदाहुः उपाध्यन्तर्भावादिति । एव- मितिसौत्रं शब्दं वृद्धिहासभाक्त्वमित्यस्याने प्रयोज्य, ब्रह्मेतिप्रथमसूत्रादनुवल पष्ठयन्तं कृत्वा संस्कृत- भेदेपि शब्दं धृत्वोपाध्यन्तभावादितिपदमावत्याहुः एवं ब्रह्मणोप्युपाध्यन्तर्भावादिति । 'उभय- सामजस्सा'दित्यय विभुत्वसामवसं स्पष्टमित्यल्पत्वसामञ्जस्यमाहुः तदभिव्यङ्ग्येति । उपाधिरूपपुरु- पाभिव्यन्याः सर्वकामादिधर्मास्तद्वत्त्वरूपं सामञ्जसमिति हेतोः व्यापकत्वं वृद्धिहासौ चेतीतिशेषः । अनेन सूत्रार्थ इति पदं योजनीयम् । विपयति । 'सर्व खल्विदं ग्री'त्यादिछान्दोग्यीयायां श्रुतौ । 'आकाशसात्मेति पष्ठीतत्पुरुपादाकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इतिस्मृतिस्मरणादाहुः अत आकाशे- यादि । प्रकृतेति । विएयश्रुत्यनुसारित्वे । एकदेशीति । 'जडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः, निपे- धस्तु मुख्य इतीति भाष्येणोक्तकदेशिरीत्या । एवमपीति । उपाधिनिवेशेन विरोधपरिहारेपि । नचौ- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १३१. खधर्मा एव ते । कारणत्वादिवत् । नचागन्तुकत्वात् तद्धर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । अन्यधर्मत्वे प्रमाणाभावात् । तद्गतत्वप्रतीतेश्च । दृष्टत्वाचाविरोधः। अविरोधप्रकारोऽयम् । यथोभयसामञ्जस्यं भवति, प्रकारोपि तस्यैव तथा भाष्यप्रकाशः। जपाकुसुमलौहित्ययदन्यधर्मत्वेन प्रत्यायिताः स्युः, तदा तेपामौपाधिकत्वं स्यात् । प्रत्यायिता- स्त्वात्मविशेषणेष्वात्मधर्मत्वेन, अतो न तथात्वमित्यर्थः । ननु यद्यप्येते आत्मविशेषणत्वेनोक्ताः, तथापि मनोमयत्वादिकं पूर्वमुक्या पश्चादुक्ताः, तेन ब्रह्मणो मनआद्यनुविधायित्वमेव स्फुटीकृतम्, तथा सति तेषां तद्धमत्वमेव, न ब्रह्मधर्मत्वम् , अन्यानुविधायित्वस्यैव स्फुटीभावादित्यत आहुः अन्येत्यादि । तदभिध्यानसूत्रे आकाशादिलिङ्गतया तत्तदनुविधायित्वस्य सिद्धत्वादत्र मनआ- धन्यानुविधायित्वेपि सर्वकामादयो ब्रह्मधर्मा एव । यथा तत्रत्यं कारणत्वम् । आदिपदेन 'विश्लि- एशक्तिर्वहुधैव भाती'ति स्मृत्युक्तं शक्तिविश्लेपादिकमपि संगृहीतं ज्ञेयम् । तेन खल्पकार्यकरणेपि नौपाधिकत्वमित्यर्थः । नन्वेवमन्यानुविधायित्वे तेपामागन्तुकत्वं तु सिद्धम् , तथा सति नैसर्गि- कत्वाभावादन्यधर्मा एव भवन्ति, न तु भगवद्धर्मा इत्यत आहुः नचागन्तुकेत्यादि । 'कामः सङ्कल्प' इति श्रुतौ 'अशुद्धं कामसङ्कल्प मिति श्रुतौ च कामसङ्कल्पयोः केवलयोरेव मनोधर्मत्वं श्रूयते, न तु सर्वत्वसत्यत्वविशिष्टयोस्तयोः, अतोऽन्यधर्मत्वे श्रुत्यभावः। लिङ्गवाक्यप्रकरणाभावस्तु स्फुटः । स्थानं त्वन्यानुविधानेनैव व्याख्यातम् , अतः प्रमाणाभावात् तथेत्यर्थः । समाख्या तु बहुव्रीहिणा ब्रह्मधर्मत्वमेव स्फुटीकरोतीत्याहुः तद्गतेत्यादि । ननु यद्यप्येवम् , तथापि युक्ति- भिरनुचिन्तनस्य मननत्वात् तच्छेपत्वेनैतत्पाठेप्युपासनाशेपत्वमेव, न तु खतन्त्रब्रह्मधर्मत्वमेपाम् , यथा अस्थूलत्वादीनाम् , अतस्तदपेक्षया निर्वलत्वात् कथमविरोध इत्यत आहुः दृष्टत्वाचा- विरोध इति । 'सोकामयत बहु स्या'मित्यत्र सर्वविषयककामस्य ब्रह्मधर्मत्वेन दृष्टत्वादेतेपां खाभाविकब्रह्मधर्मत्वेन नैवल्याभावादविरोध इत्यर्थः । नन्वेवं सति धर्मविधिनिषेधयोरेकविषय- त्वाद्विरोध एवायातीति कथमविरोध इत्यत आहुः अविरोधेत्यादि । अयमसदुक्तरीतिकः । रश्मिः। पाधिकत्वमित्यादीति । जपेति । विलक्षणलौहित्यवोधनाय जपाकुसुमोपादानम् । वैलक्षण्यं त्वन्य- धर्मत्वम् । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रविशदिति श्रुतेः सर्वकामत्वादीनामन्यस्योपाधैर्धर्मत्वाभावात् । अन्येति । उपाध्यनुविधायित्वेपि धर्माणां ते धर्माः स्वस्य ब्रह्मण एव, नतूपाधेः, श्रुतावुपाधिसमत्वोक्त्या तथाव- सायात् । समत्वं धर्मेरिति । ननु समत्वेपि विभुत्वविरुद्धा अन्य धर्मा इति चेत् , तबाहुः एवेति । 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप मिति श्रुत्या निर्धारणादित्यर्थः । एवेत्यस्मात्पञ्चम्या लुक् । ननु स दोपस्तदवस्थ इति चेत्, तत्र दृष्टान्तमाहुः कारणत्वेत्यादि । नहि कारणत्वमुपाधिगतमुपायेस्ति । 'कर्ता शास्त्रार्थ- वत्त्वा'दित्यधिकरणविरोधात् । आदिना सत्यत्वादयः। तद्वदिति न स दोपस्तदवस्थ इति भावः । ननु कारणत्वादयो नागन्तुका इति दृष्टान्तवैपम्यमिति प्रतिवादिनं पर्यनुयुञ्जतेस्म नचागन्तुकेति । जानाति इच्छति यतत इति प्रवादात् सर्वकामादीनां ज्ञानाधीनत्वेनागन्तुकत्वाचे तद्धर्माः ब्रह्मधर्मा एव न। एवकारो 'नहि जन्या भगवद्धर्मा भवन्तीति तद्योगव्यवच्छेदकः । श्रुत्यादीति । आदिना १. न चौपाधिकत्वमित्यादि प्रमाणाभावादिति, श्रुत्यादिरूपतात्पर्यलिङ्गाभावात् । तद्गतत्वेत्यादिना तेषां वास्तव वानगीकारे प्रत्यक्षविरोधोपीति बोधितम् । तस्यैवेति, विचार्य वस्तुन एव । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । एवं ब्रह्मापीति । तत्तदुपाध्यन्तर्भूतं तथा तथा भवति, तथा च पूर्वमर्भकोकःसूत्रे व्योमवचलनेन यदुक्कम्, तदेवात्र लारितम् । अत्र ब्रह्माधर्मविचारप्रसङ्गेन जीवधर्मोपि विचारित इलाशयेनाहुः वृद्धिहासपदेनेति मूलपाठः रश्मी व्याख्यातः। P ·१३२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२ अ०६सू० २१. वक्तव्यः । तस्मात् यथा आकाशस्य वृद्धिहासभाक्त्वं करकादिष्वन्तर्भावात् तथै- वोभयसामञ्जस्यात्, एवं ब्रह्मापि । वृद्धिहासपदेन शरीरे आकाशजीवयोरेकमुदा- हरणं बोधयति ॥२०॥ दर्शनाच्च ॥ २१ ॥ हेत्वन्तरमाह। भगवत्ति सर्वे विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम।' व्याघातात् । तादृशमेव तद्वस्त्विति त्वध्यवसायः प्रामाणिकः । चकारादुलूखल- . . भाप्यप्रकाश:1 यथोभयसामञ्जस्से श्रुतिद्वयस्य मुख्यार्थप्रतिपादकता भवति । एकदेशिना दृष्टान्तेनैवाविरोधसाध- नात् ।प्रकारोऽपि दृष्टान्तस्यैव श्रुत्यनुसारेण वक्तव्यः, अन्यथैकदेशीन मन्येत, अतस्तथेत्यर्थः । उक्तं निगमयन्ति तस्मादित्यादि । तथाच यदा भगवान् सच्चादिष्ववतरति, किश्चित्कार्यार्थ जीवे आविशति वा, तथात्र ये कर्मादयः आश्चर्यजनकाः प्रतीयन्ते, यथा परशुरामादिपु निःक्षत्रीकरणा- दयः, यथा चन्द्रे प्रतर्दनाख्यायिकोक्ता दैत्यवधादयः, यथा च गुर्वादौ भगवद्गतिव्यञ्जनादयः, ते सर्व आधाराभिव्यङ्गया भगवद्धा एव, न त्वाधारधर्माः। एतदेव ज्ञापयितुमाहुः वृद्धिहास- पदेनेत्यादि । तथाच जीवन्मुक्तदशायामानन्दाविर्भावेन व्यापकत्वेप्यणुत्वस्य यदवाधः, तत्रा- प्येपा युक्तिः। शरीरान्तःस्थिती तेनाभिव्यज्यमानमपि जीवधर्मभूतमेवाणुत्वम् , आनन्दाविर्भावेन चाभिव्यज्यमानं व्यापकत्वम्, ब्रह्म तु ततोप्यधिकम् , अन्यथा व्युचरणादिश्रुतिविरोधापत्तेः । एतावान् परं विशेषः । आकाशे विभुत्ववजीवेणुत्वं सहजम्, अन्यथा 'क्षुद्रा' इति विशेषणवा- धापत्तेरिति । तथाच पूर्वमर्भकोकासत्रे 'व्योमवचे' त्यनेन यदुक्तम् , तदेवात्र सारितम् ॥ २० ॥ दर्शनाच॥२१॥ सूत्रमवतारयन्ति हेत्वन्तरमाहेति । एवमुपाधिसम्बन्धेनाभिव्यज्यमानत्वे तेषां नैमित्तिकत्वेनागन्तुकत्वमेव धृतद्रवत्वादिवत् , नतु स्वाभाविकत्वम् । तथा सति सृष्टेः पूर्व निर्धर्मकमेव स्यात् , ततश्च 'सोऽकामयते त्यादिरपि पीव्यतेति तदभावाय हेत्वन्तरमाहेत्यर्थः । अत्र सूत्रे 'उभयसामञ्जस्यादेव'मिति पदवयं पूर्वस्वादनुवर्तते । चो बुद्धिस्थसमुच्चायकः । तथाच रश्मिः। स्मृतिः । श्रुतिस्तु 'नेति नेति' 'अस्थूलमनण्वि' त्यादिश्च । स्मृतिश्च 'मायामयं वेद स वेद वेद'मिति । एतद्रपाणां प्रमाणानां तात्पर्य सर्वकामादिधर्मनिषेधविपये लिङ्गं हेतुस्तदभावात् । तर्हि किंविपये तात्पर्य लिङ्गमितिचेत् , उच्यते । श्रुतेस्तात्पर्य विषयस्य 'नेति नेती'त्यस्य व्याख्याने पूर्वमुक्तम्। स्मृतेस्ता- सर्यविषयं वैराग्यमिति । पूर्वमिति । प्रथमाध्यायद्वितीयपादे । विचारित इति । आकाशदृष्टान्तेन विचारितः । क्षुद्रा इतीति । 'यथानेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्तीति श्रुतौ तथा ॥ २० ॥ दर्शनाच ॥ २१ ॥ एवेति । खाभाविकत्वयोगव्यवच्छेदकैवकारः। घृतेति । आदिना जतुसुवर्णद्रवत्वम् । तथा सतीति। धर्माणां नैनितिकत्वे सति । एवेति । सधर्मकाभिन्नत्वयोगव्यवच्छे- दकैवकारः । पीब्येतेति । सृष्टेः पूर्वमिच्छारूपधर्मयोधकं वाक्यं इच्छाया अपि ज्ञाननिमितत्वेनागन्तु- कत्वसम्भवात्पीयेत, नित्येच्चायोधकत्वाभावात्पीडा । इन्छादीनां 'अविनाशी वारे अयमात्मानुच्छिति- धर्मेति श्रुतेनित्यत्वात्। सिद्धवचनमाप्यादाहुः अत्र सूत्र इति । अनुवर्तत इति । किब, ब्रह्मपती- तेने विरोध इति भाप्याचवत्यात् । प्रथमसूत्राद्रीत्यनुवर्तते । एवमिति । सौत्रपदार्योयम् । न विरोधश- दाम्यां पादापॉप्युक्तः । तवत्समाप्यादेवाः च इति । बुद्धिस्यानां श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षाणां समुचायक ·.. - रश्मिः। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १३३ पन्धनादिपु प्रत्यक्षमेवोभयसाधकं दृष्टमिति । 'अधो अमुष्यैव ममार्भकस्येति च । तस्माछुतिस्मृतिप्रत्यक्षैः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रमप्रतीतर्न विरोधः ॥ २१ ॥ भाष्यप्रकाशः। केवलनमयोधकथुतिषु तत्तद्धर्मदर्शनात् प्रत्यक्षेणापि भानात् स्मृतावपि सिद्धत्वात् ब्रम एवम् , यथा प्रतीयते वादृशम् । तत्र हेतुरुभयसामञ्जस्यमेव । तदेतत् हदिकृत्य सूत्रोक्तं दर्शनं विवृण्वन्ति भगवतीत्यादि । वथाच पैश्वानरविद्यायां प्रादेशमानत्वाभिविमानत्वं घुमूर्धत्वादिकं पुरुषत्वं पुरुपविधत्वं पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठिवत्यम् । तैत्तिरीये 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ला'दित्येकस्यान्यक्तस्थानन्तरूपत्वम् । एवं श्रुत्यन्तरेऽपि 'आसीनो दूरं ब्रजती'त्यादीनि दृश्यन्ते । एवं मिथिलागमने श्रुतदेवजनकयोह एककालावच्छेदेन प्रवेशादिकं स्मृतिसिद्धं दृश्यते । अवतारदशायां गोवर्धनोद्धरणादिकमवस्थासाधनविरुद्ध कार्य च दृश्यते । तत्र प्रत्यक्ष श्रुतिसिद्ध सर्वजनीनदर्शनसिद्धे वापस्मृतिसिद्धे च ब्रह्मणो विरुद्धधर्माश्रयत्वेऽनुपपत्तेर्वक्तुम- शक्यत्वाद्वस्तुखभावमेवादाय दर्शनसेच्छानुग्रहादिहेतुकत्वं चादाय तादृशनिवयस्य प्रामाणिकत्व- मवगन्तव्यमित्यर्थः । उभयसाधकमिति । खल्पत्वमहत्वयोः साधकम् । तत्र बहूनां दानां सन्धानेपि न स्वरूपवेष्टकत्वम्, स्वरूपस्य च न प्रथमपरिमाणादाधिक्यम्, अन्यथा विसया- नापत्तेः। मृत्लाभक्षणव्यादानस्थले च स्पष्टमेव तथात्वम् । 'एवं विदिततत्त्वाया' इति तत्र कथनात् । मायामोहस्य तदुत्तरं कथनाचेति । तेन सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । वैश्वानरेऽर्थ- इत्यर्थः । च दर्शनादिति सूत्रयोजनामाहुः तथा चेति । तत्तद्धर्मति । सत्यत्वज्ञानत्वादिधर्म- दर्शनात् । स्मृताविति । 'अधो अमुप्यैव ममार्मकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग' इतिस्मृतौ । तेन चकारात्सप्तम्या लुक् । एवं चकारार्थेषु मध्ये श्रुतिपु दर्शनादिति सूत्रं व्याख्यातं पञ्चम्यन्तेन । प्रत्यक्षे- णेति। उलूखलवन्धनादिपु प्रत्यक्षेणे । बुद्धिस्थद्वितीयचकारार्थेन समं सूत्रार्थः । वुद्धिस्थतृतीयचकारार्थन समं सूत्रार्थमाहुः स्मृतावपीति । भानेन सिद्धत्वात् भानात् । एवं सूत्रार्थमुक्त्वानुवृत्तपदानामर्थमाहुः ब्रह्म एवमिति । एवंशब्दार्थः यथेत्यादिः । न विरोधः । उभयेति । पञ्चम्यन्तमितिविशेषणं बोध्यम् । एवेति । अयं दर्शनादितिहेतुयोगव्यवच्छेदकः । तस्याननुवृत्तपदेन्वयो न सकलसूत्रेऽहेतुत्वात् । नापि पूर्वहेतुसमुच्चयेन हेतुत्वम् । अन्यचकारार्थोक्तेः । वैश्वानरेति । इयं प्रथमाध्याये 'वैश्वानरः साधारण- शब्दविशेषा'दित्यत्र समर्थिता । प्रवेशादिकमिति । आदिशब्देन स्थित्यादिकम् । दशमस्कन्धे सष्टम् । अवस्येति । सप्तवार्षिकी । साधनं गोवर्धनोद्धरणम् । तदुभयविरुद्ध कार्य गोप्टरक्षणम् । एतावता दृश्यन्त इति भाष्यार्थ उक्तः। नहीत्यादिभाष्यार्थमाहुः तत्र प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षा श्रुतिः प्रत्यक्षश्रुतिः। तत्सिद्दे विपये सति सार्वजनीनप्रत्यक्षसिद्धे विपये सति । ताहगित्यादावप्येवम् । अनुपपत्तेविरुद्धधर्म- रूपानुपपन्नपदार्थनिष्ठाया वक्तुमशक्यत्वादृष्टे दर्शनविषये सति हि निश्चयेन नानुपपन्नं विरुद्धधर्मादि नाम । व्याघातात् । चक्षुरादौ प्रामाण्यहिंसनात् । स स्वभाव इव दृश्यते इति तादृशं ब्रह्मरूपनिश्चय- रूपवस्तुस्वभावम् । एवेत्यन्ययोगव्यवच्छेदकः । तादृशेति । 'इति त्वध्यवसायः प्रामाणिक' इति भाष्यार्थः । भाष्ये । चकारादिति । बुद्धिस्थसमुच्चायकात् । भाष्यप्रकाशोक्तार्थकात् । आदिशब्देन : मृत्लाभक्षणविश्वरूपदर्शने । प्रत्यक्षमेवेति । सूत्रोक्तत्वात्प्रत्यक्षम् । एवकारेण श्रुतिस्मृतिरूपान्य- : योगन्यवच्छेदकेनोभयसाधकम् । प्रकृते । स्पष्टमेवेति । अस्पष्टत्वयोगव्यवच्छेदक एवेति । विरुद्ध- 1 धर्माश्रयत्वं तथात्वमित्यस्थार्थः । विरुद्धधर्माश्रयत्वं तत्त्वमिति वाक्येनाहुः एवं विदितेति । तत्र प्रमाणमाहुरित्यप्यामासः । कथंनादिति । 'वैष्णवीं व्यतनोन्माया'मित्येवम् । प्रत्यक्षमेवेति भाष्येण ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२ अ०६ सू० २२० प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२ ॥ परमार्थतो विरोधं परिहृत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति । ननु सर्वविशेषधर्माणा- मस्थूलादिचाक्यनिषेधात् कथमविरोधः प्रत्येतव्य इति चेत् । तत्राह । प्रकृतता-.. वत्त्वं हि प्रतिषेधति। प्रकृते यदेतावत् परिदृश्यमाना यावन्तः पदार्था लौकिकाः, 2 भाष्यप्रकाशः। क्रमस्य बलीयस्त्वमुपगम्य विरोधस्य परिहतुं शक्यत्वेपि काठके तथा वक्तुमशक्यत्वात् । उलूखलवन्धने स्वल्पस्य यत्तावत्सु दामसमानं तस्य स्वरूपधर्मत्वे, मतान्तरेण शरीरधर्मत्वे वा तदाधारस विरुद्धधर्माश्रयतायाः प्रत्यक्षसिद्धतया स्मृतिसिद्धतया चापहोतुमशक्यत्वेन अभिन्ननि- मित्तोपादानत्वोपगमेन च विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य प्रामाणिकत्वाच्छृत्यादिभिस्तथात्वेन ब्रह्मप्रतीतेन विरोध इति प्रकृतानां सर्वकामत्वादीनामप्यौपचारिकत्वकल्पनं नैमित्तिकत्वेनानित्यत्वोद्भावनं चाप्रयोजकमित्यर्थः । एवमेताभ्यां सूत्राभ्यां 'अत एव चोपमे तिसूत्रोक्तं सर्व प्रत्युक्तं ज्ञेयम् ॥२१॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२ ॥ सूत्रमवतारयन्ति परमार्थत इत्यादि । परमार्थत इति । वस्तुविचारात् । एवं सर्वेः प्रकारैः परिहतेपि विरोधे पुनयुक्त्या परिहारस किं प्रयोजनमित्याकाज्ञायां वस्तुनस्तादृक्स्वभावत्वममन्यानं प्रति युक्तिरवश्य वक्तव्येत्यतः सूत्रांशमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तथाच पूर्वसूत्रोक्तदर्शनस्य अवतीर्णे खेच्छया रश्मिः। सौत्रदर्शनस्य मुख्यत्वं श्रुतिस्मृत्योर्व्यवच्छेदेनोक्तं तयोरन्वयमत्र भाष्य उक्तं तत्स्पष्टयन्तिस्म वैश्वानर इति । प्रादेशमात्रेभिविमाने औपाधिकेऽभिविमानवासंभवादार्थक्रमेणाभिविमाने इति वक्तव्ये अर्थक्रमस्य बलीयस्त्वमुपगम्येत्यर्थः । काठक इति । 'आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा, आश्चर्यास्स ज्ञाता कुशलोऽनुशिष्ट' इत्यत्राश्चर्य वक्तव्ये औपाधिकोप्यभिविमान इत्यर्धक्रमेण तथा नामविरोधपरिहारस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तस्येति । अमानस्य । मतान्तरेणेति । पुराणमतेन’ मायारूपशरीरधर्मत्वे वा। स्मृतेर्मुख्ये दर्शने उपष्टम्भकतयान्वयमाहुः स्मृतिसिद्धेति । प्रत्यक्षमुपष्टन्धमिति सप्रमाणम्, न तु शुक्तिरजतप्रत्यक्षवदप्रमाणमित्युक्तम् । अभिन्नेति । समन्वयाधिकरणेयमुपगमः। अत्र श्रुतेरन्वय- माहुः श्रुत्यादिभिरिति । श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षैः । तथात्वेन विरुद्धधर्माधारत्वेन । ब्रह्मप्रतीतेरिति । प्रयदर्शनात् । अत्र श्रुत्यादिभिरित्यन्तेन श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षैरितिचकारार्थभाप्यार्थ उक्तः। तथात्वेने- सनेनानुवृत्तोभयसामअस्सं पञ्चम्यन्तं तस्यार्थः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेनेति शक्यतावच्छेदक उक्तः । वनप्रतीतरित्यनेनावृत्तब्रह्मपदार्थः सौत्रदर्शनादितिपदार्थ उक्तः। न विरोध इत्यनेनावृत्तवंशब्दार्थ उक्तः । नैमित्तिकत्वेनेति । जानातीच्छति यतत इति प्रवादात् निमित्तं ज्ञानं तत्सम्बन्धिविशेषत्वे च । अत एव चोपमेति । 'तस्माजडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः, निपेषस्तु मुख्य' इति भाप्येण संगृहीतम् । प्रत्युक्तमिति । सर्वकामत्वादीनामौपचारिकत्वकल्पनस्यानित्यत्वोद्भावनस्य चाप्रयोजक- लोक्त्या प्रत्युक्तमित्यर्थः ।। २१ ॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२ ॥ निश्चिते इति । खाभाविकानां निपधायोगात् । कथमिति । कथमविरोधः प्रत्येतव्य इत्यर्थः । भाष्ये । प्रतीतस्यै-' 1. तथा च सर्वविशेषनिषेधेन तारसभावाभावे निथिते कयं तथेत्यर्थः इति मूले पाठः ।

·भाष्यप्रकाशः। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तेषामेव धर्मान् निषेधति । प्रतीतस्यैव हि निषेधात् । अतो जगद्वैलक्षण्यमेवा- स्थूलादिवाक्यः प्रतिपाद्यते, न तु वेदोक्ता ब्रह्मधर्मा निपेढे शक्यन्ते । कुत एत- दयगम्यते । तत्राह । ततो ब्रवीति च भूयः। यत्रैच वाक्ये पूर्व निषेधति, तस्मिन्नेव वाक्ये पुनस्तमेव विधत्ते । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति । तथा अस्थूलवाक्यपि 'एतस्यैव प्रशासने' 'एतद्वि- दित्वा' 'आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । चकारादेकवाक्योपाख्यानभेदी, संगृ- व्यवहार्ये प्रपञ्चसलक्षण एव प्रतीयमानकविशेपविरुद्धविशेपान्तरविपयत्वान्न तेन प्रपञ्चविलक्षणे सर्पविशेपशून्ये ज्ञानाकारे तद्विरुद्धविशेपवत्त्वसिद्धिरिति तत्र धर्मविधिनिषेधयोरविरोधः कथं प्रत्येतब्य इत्याकालायामविरोधप्रत्यूयप्रकारमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति प्रकृते यदित्यादि शक्यन्त इत्यन्तम् । प्रकृते इति । गापक्रान्ते प्रपञ्चे, गार्गीप्रश्ने वा । तथाच जगद्वलक्षण्यबोधनेन तत्प्रकारका धर्मा निपिध्यन्ते, न तु तत्सदृशाः स्वरूपधर्मा अपि । अतो न ते औपचारिका इत्ययं तत्तदभावयोरविरोधप्रत्ययप्रकारः । तेन निषेधमात्रदर्शनात् सर्वकामत्वादीनामौपचारि- कत्वकल्पनं यत् दर्शयतिसूत्रे कृतम्, तदनया युक्त्या परिहतमित्यर्थः । अत्र प्रमाणाकालायां सूत्रशेपमवतारयन्ति कुत इत्यादि । उदाहरणमाहुः यत इत्यादि । अत्र ज्ञानकारणाप्राप्तिकथन- मुखेन पूर्वार्धे ज्ञानं निपिध्य, उत्तरार्धे तद्विधत्ते । अस्थूलपाक्येपि 'अवागमनः अमुख मिति , प्रशासनकारणनिपेधमुखेन प्रशासनं निपिध्य, 'एतस्यैव त्यादिना तद्विधत्ते । एवं सर्वधर्मनि- पेधमुखेन वेद्यत्वं निषिध्य, 'एतद्विदित्वेत्यादिना तद्विधते। तथा 'न तदश्नोति कञ्चने ति व्याप्ति निपिध्य, "आकाश ओतश्च प्रोतच'त्यनेन तां विधत्ते । 'न तदश्नोती'त्यस्य भोजनार्थकत्वपक्षे त्वत्र भगवत्कर्टकं च भोगं निषेधति, 'सोऽनुते सर्वान् कामा'नित्यादौ वद्विधत्ते इति बोधयि- तुमाहुः चकारादित्यादि । तथाच यथा श्वेताश्वतरे 'अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ते'ति कर्तृत्वं निषेधति, तथा मुण्डके 'कर्तारमीश मिति विधत्ते । एवमन्यत्रापि योध्यम् । तथाच कर्मणि साध्ये चेति । अप्रतीतयोगव्यवच्छेदक एवकारः । जगद्वैलक्षण्यमेवेति । नन्वस्थूलादिवाक्ये वैलक्षण्यं न नार्थः, पदस्खनुक्तेरितिचेत् । न । पर्युदासार्थकनार्थेन सुखेन वैलक्षण्योपलब्धेः। तद्भिन्नस्त- सदृशो विलक्षणो भवतीति । चन्द्रवन्मुखमित्यत्र चन्द्रभिन्नं चन्द्रसदृशं मुखं भवति । तद्विलक्षणमि- सेवकारः । यत्रैवेति । आरोपापवादस्यासङ्गतत्ववोधनायैवकारत्रयम् । अन्यथैवकारत्रयं व्यर्थ स्यात् । तथाच यद्यारोपापवादो भाष्ये विवक्षितः स्यात्, एवकारत्रयघटितं भाष्यं न स्यादिति । तेनैताशस्थले नारोपापवादः । यत्र कचिद्धर्मा विहिताः, अन्यत्र निषिद्धाः, तत्रैवारोपापवादसन्देहः कर्तव्य इति भाष्येण धोत्यते । उदाहरणमिति । उक्तार्थस्य उत् अधिकमाहरणं यस्मिन् तद्वाक्यमाहुः । एकत्वम- विवक्षितम् । ज्ञानेति। ज्ञानं शाब्दं तत्कारणं वाचस्ताभिरप्राप्तिकथनमुखेनेत्यर्थः । अवागिति । अवाक् अमन इति छेदः । प्रशासनेति । प्रशासनकारणानि वामनोमुखानि । तन्निपेधमुखेन । एतस्येति । 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विघृते तिष्ठत' इति श्रुत्या । सर्वधर्मति । अस्थूल- श्रुत्यैव सर्वधर्मनिपेधमुखेन । एतद्विदित्वेत्यादीति । 'अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्मालोका- यति स ब्राह्मण' इत्यादिना । अन्यत्रापीति । मूर्तामूर्तब्राह्मणे अथात आदेशो नेति मूर्तामूर्ते निषिध्य तद्विधत्ते 'नद्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्मीति प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्य'मिति श्रुत्या । चकारादित्या- ब्रह्मवाक्येन पोडशिग्रहणाग्रहणरूपेण यदुपाख्यानं तयोः आहुः तथा चेति । कर्मणीति । अतिरानाख्ये व्यक्तिभे- रश्मिः।

·१३६
श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २००६सू०२२,
हीतौ । सर्वत्र लौकिक प्रतिषेधति, अलौकिकं विधत्ते इति युक्त्या निर्णयः ।
तस्मात् युत्तयाप्यविरोधः ॥ २२ ॥
इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे पप्टमम्बुवदग्रहणादित्यधिकरणम् ॥ ६ ॥
भाध्यप्रकाशा
व्यक्तिमेदेन पोडशिग्रहणाग्रहणवनित्य एकसिन् ब्रमणि ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वशासितृत्वाप्रशासितृत्वादीनां
विकल्पस्थाशक्यवचनतया वाक्यस्साबोधकतायां तन्निवृत्त्यर्थ लौकिकं निषेधति, अलौकिकं तं धर्म
विधत्ते इति व्यवस्था मन्तच्या स्थूलत्वादीनां लौकिकानामेव निषेधदर्शनातु । ईदृशप्रशासितृत्वादी.
नामलौकिकानामेव विधानदर्शनात् । अतो ये वस्तुखभावतो विरुद्धधर्माश्रयत्वं न मन्वते, तान
प्रत्येवं लौकिकालौकिकविभागरूपया युक्या निर्णयः । तेन श्रुत्या चोध्यमाना ये सर्वकामत्याद-
या तेप्यलौकिका एव । मन्दधियामविचारकाणां परं नामतौल्येन भ्रमः । नचानासकामत्वापत्तिः।
अभिध्यारूपत्वेनं, खयमेव तत्पूर्तिकरणेन चादोपात् । एतेन जीवतुल्यतापत्तिरपि परिहता बोध्या।
तसाच्छुत्यक्षराण्यननुसन्दधानानां बोधार्थ युक्याप्यविरोध आचार्येणोक्त इत्यर्थः । एतेनय
यावर्मशून्यत्वं ब्रह्मणो वदन्तीपि प्रत्युक्ता चेदितव्याः।
अन्ये त्वमिन् सूत्रे वा च ब्रह्मण' इति वाक्यं विषयत्वेनाहुः । तदर्थ विद्वन्मण्डने
एतद्वाक्यार्थोपि विचारितः । तथाहि । 'नेति नेती'त्यत्र इतिशब्दः प्रकारवाची । तथाच
पूर्व मृतामूर्तब्रह्मणो विभूतिरूपं 'य एवं वेदे'त्यन्तेन निरूप्य यस्यैतद्रूपद्वयं पूर्वमेव पठयन्तेन
पदेन निरूपितभेदस्य तस्मिन्निरूप्यमाणेष्वपि सर्वतःपाणिपादान्तत्वादिष्वेवं लौकिकत्वेन वेदनं मा
भूदिति भिन्नप्रक्रमेणैवत्प्रकारकं वेदनं ब्रह्मणो निषेधति 'अथात' इत्यादिना । अयमर्थः ।
ब्रह्मण्यपि मूर्तामूर्तरूपे सर्वतःपाणिपादान्तेत्यादिश्रुत्युक्ते वेदितव्ये । परन्त्वित्यनेन प्रकारेण न
पेदितव्ये ब्रह्मण एते रूपे इति, किन्तु ब्रह्मैवेति वेदितव्ये इत्यर्थः । अत्र विनिगमकमाह सूत्रकारः
'ततो ब्रवीति च भूय' इति । शेष स्फुटम् ।
यत्तु प्रकृतशब्देन 'द्वे या व ब्रह्मण' इत्यादिनोक्तं मूर्तामूर्तलक्षणं रूपद्वयं परामृश्यत इति
मतम् , तत्र प्रकृतत्वे प्रतिषेधतीत्येतायतैव चारितार्थे सत्येतावत्पदं व्यर्थम् । नच प्रकृतस्य ब्रह्मणः
प्रकृते या ब्रह्मणि एतावचं प्रतिपेधतीति व्याख्यानान दोप इति वाच्यम् । तथा सति 'ततो
प्रीति च भूय' इत्यस वयापातात् । प्रकृवपदेनैव ब्रह्मपमिती तदभावशानुदयेन तत्सत्तायां
मानाकाक्षा तत्कथनप्रयोजनाभावात् । तस्मादसदुक्त एवार्थ इति ।। २२ ॥ इति पष्टमम्बुवद.
ग्रहणादित्यधिकरणम् ॥ ६॥
रश्मिः।
देनैकेन । अतिरात्रे पोडशिनं गृह्णाति, नातिराने पोडशिनं गृहातीति पोडशिग्रहणाग्रहणयोर्षिकलास्येच ।
पष्ठयान्ताद्वतिः । अशक्येति । व्यक्तिभेदाभावादितिभावः । अवोधकेति । दृष्टान्ताभावात्तथा ।
एथेति । प्रक्षालनपश्न्यायनवकारः। विद्वन्मण्डनेयं विषयः सष्टः । सर्वतिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म
लौकिकं निपेधती। पति । नित्यानां निषेधायोगात् । एवेति । लौकिकं नैव मनुत' इत्याचार्यव-
चसः। नित्यानित्यसंयोगापत्तेश्च अलौकिका एवेति । एवकाराध उक्तः नामेति । स्थूलसर्वकामादि-
नामा तौल्येनातीकिकनामवति लौकिकनामवत्वेन झानमितिभ्रमः । तस्मादितिभाष्यं विवृण्वन्तिस्म
तस्मादिति । अनन्विति । युक्तीविनाननुसन्दधानानाम् । युक्त्यापीति । अपिशन्देन परमार्थतः ।
आचार्यण व्यासेन ॥ २२ ॥ इति पष्ठमबुवदग्रहणादित्यधिकरणम् ॥ ६ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १३७ तदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ (३-२-७.). शब्दयलविचारेण विरोधं परिहत्यार्थवलविचारेणाविरोधप्रतिपादनायाधिक- रणमारभते । सर्वाणि विरुद्धवाक्यान्युदाहृत्य चिन्त्यन्ते । 'न चक्षुपा गृह्यते' 'कश्चि- द्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्, 'नापि वाचा' 'सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति' "अप्राप्य मनसा सह 'मनसैवैतदाप्तव्यम्, 'अस्पर्शमगन्धमरसम् “सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्वरस', 'अपाणिपाद' इत्यादि 'विश्वतश्चक्षु रित्यादि, 'निर्गुणश्च' 'यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरित्यादिविरुद्धवाक्यानि । न हि वस्तु द्विरूपं सम्भवति । वाक्यद्वय- मपि प्रमाणम् । तथा सति प्रमाणान्तरानुरोधेनैकस्य स्वार्थे प्रामाण्यम् , अन्यस्यो- पचरितार्थत्वमिति युक्तम् । तत्र प्रत्यक्षानुरोधेन निर्णयो विचार्यते । तत्र पूर्वपक्षमाह । तदव्यक्तम् । तत् ब्रह्म अव्यक्तमेव भवितुमर्हति । , भाष्यप्रकाशः। तव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः शन्दवलेत्यादि । तथाच यद्यपि खविचारे तस्थानावश्यकत्वम् , तथाप्यन्यैः ऋषिमिरर्थवलेन विचारस्याङ्गीकृतत्वात् तेनाविचारे तेषां निर्विशेषपक्षपातात् सविशेपथुतिः पीड्येत, विचारिते त्वर्थसामर्थ्य वस्तुस्वभावादेवोभय- 'सम्भवान श्रुतिपीडेत्यतस्तन्निवारणार्थ तदारभत इत्यर्थः । ननु विरुद्धवाक्येपु चिन्तितेषु किमवशिष्टं येनार्थवलाद्विरोधोत्थानमित्यत आहुः सर्वाणीत्यादि । सर्वाणीति । प्रमाणाग्राह्य- त्वतद्वाह्यत्वयोर्धर्मराहित्यतद्वत्तयोराकारराहित्यतद्वत्तयोर्गुणराहित्यतद्वत्तयो!धकानि । 'सर्वरूप इत्यनेन 'यथामाहारजनं वास' इत्यादिश्रुतिस्तद्विरुद्धा 'अरूपमन्यय' मिति श्रुतिश्च सार्यत इति बोध्यम् । सन्देहमाहुः न हीत्यादि । तथाच लौकिकालौकिकभेदेन व्यवस्थायां कृतायां मास्तु शब्दे संशयः, तथाप्यर्थे संशयो दुर्वार इत्यर्थः । सन्देहवीजमाहुः वाक्येत्यादि । वत्र पूर्वपक्षमुस्थाप- यितुमापाततो निर्णयप्रकारं वदन्ति तथा सतीत्यादि, विचार्यत इत्यन्तम् । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । यद्यपि पूर्व सर्वप्रमाणापेक्षया शब्दस्यैव प्रावल्यं निर्णीतम् , तथापि शब्दस्यार्थसापेक्षत्वादर्थवलेनैव विचारो मुख्य इति श्रुत्यर्थनिधायनायार्थपले विचार्य रश्मिः। तव्यक्तमाह हि ॥२३॥ तस्येति । अर्थवलविचारस्यास्मिन्भगवद्व्यासमते शब्दवलसिद्धे- नावश्यकत्वम् । अन्यैरिति । अत्रैव वादरिप्रभृतिभिः । यथेति । आमाहारेण जनं जननम् । वर्णलोपः। वासः शरीरे इत्यनव्ययम् । संशय इति। चक्षुरग्राह्यो ग्राह्यो वेत्यादिः । सन्देहवीजमिति । प्रमाणं विकल्पोत्थापकं वीजमित्यर्थः। 'श्रुत्योर्विरोधे विकल्प' इति मनुस्मरणात् । आपातत इति । अविचार आपातस्तस्मात् । एकदेशिनिर्णयप्रकारम् । पूर्वमिति । प्रथमाध्यायद्वितीयचरणे वैश्वानराधिकरणे। शब्द- स्यैवेति । एवकारस्तु केवलं शब्दवलविचारका आचायो' इति 'साक्षादप्यविरोध जैमिनि' रितिसूत्र- भाष्यात् । शब्दस्यार्थेति । घटं दृष्ट्वा घटशब्द इति तथा । यद्यप्यर्थव शब्दसापेक्षत्वं 'शब्द इति चे'- दितिसूत्रात् , तथापि पूर्वपक्षग्रन्थत्वाद्युक्तम् । एवेति । 'अर्थवलविचारको वादरि रिति तथा। केवलार्थवि- - तत्रापाततो निर्णयप्रकारं वदन्तः पूर्वपक्षमुस्थापयन्तीति पाठः मूले। व. सू०२:१८ ·१ १३८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २००७ सू० २४. कुतः। आह हि । श्रुतिप्रत्यक्षाभ्याम्।'नेति नेत्यात्मा अग्राह्यो न हि गृह्यत' इति। 'नहि गृह्यत' इत्यनुभवसाक्षिक प्रमाणं श्रुतिराह ।न हि केनचिदपि चक्षुषा मनसा वा व्रम दृष्टमस्ति । सर्वरूपत्वे तु सर्वैरेव द्रष्टुं शक्यत । तस्मात् सर्वधर्मवत्त्वेन, प्रतिपादकान्युपचरितार्थान्येव । अनुभवविरोधादित्येवं प्राप्तम् ॥ २३ ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ अपीति पूर्वपक्षगर्हायाम् । सर्वथा मूर्खः पूर्वपक्षवादी । यतः संराधने सम्यक् सेवायां भगवत्तोपे जाते दृश्यते । 'श्रद्धाभक्तिज्ञानयोगादहि' 'यमे- भाष्यप्रकाशः। पूर्वपक्षमाहेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति आह हीति । हि श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां हेतुभ्यां थुतिराह । अतस्तदव्यक्तमिति योजना । श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यामिति यदुक्तम् , तत्र का श्रुतिः, किं प्रत्यक्ष- मित्याकाङ्क्षायां तदेव विभजन्ते नेतीत्यादि । अस्यां श्रुतौ कथं प्रत्यक्षमाप्तिरित्यत आहुः नही- त्यादि । तदेव विवृण्वन्ति न हि केनचिदित्यादि ॥ २३ ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥२४॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति अपीत्यादि । अत्र दर्श- नस्त्रोक्तो दृशिर्व्यवहितोऽप्यर्थवलात् परामृश्यते । तथाच केवलस्य प्रत्यक्षादेः प्रमाणस लौकिकत्वेन नैत्रत्येपि साधनवलसिद्धस तस्यालौकिकत्वेन प्रबलत्यात् केवलानुभवविरोधोऽप्रयोजक इति साधनसिद्धेन प्रत्यक्षेण निर्णय इत्यर्थः । हेतुं व्याकर्तुं श्रुतिस्मृती उपन्यस्यन्ति श्रद्धेत्यादि । इयं रश्मिः। चारको वादरि रिति उक्तसूत्रभाष्यात्। नहि केनचिदित्यादीति । सर्वैरेवेति । योग्यखादेवकारः । उपचरितेति । उपचारो व्याख्यातः । एवकारः सर्वेषां दर्शनाभावात् ॥ २३ ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ केवलस्येति । श्रुतिरहितस्य । पूर्व 'श्रुतिप्रत्यक्षाम्या मित्युक्तत्वात् । प्रत्यक्षादेरित्यत्रादिशब्दनानुमानादि । भाष्ये प्रत्यक्षस्योपलक्षकत्वात् । तया च सवेरेव द्रष्टुं शक्यते'तिभाष्यावहिरूपत्वे धूमरूपेणानुमातुं शक्येत। गवयरूपत्वे उपमातुं शक्येत । घटादिरूपले शन्दितुं शक्यतेति योध्यम् । केवलानुभवेति । केवलस धर्मशून्यस्य नीरूपत्वादनुभवो विरुध्यते, तद्विपयको न भवतीत्यर्थः । नीरूपत्वसमानाधिकरणो न भवति । तथाच 'मूखों देहायहं- बुद्धि'रिति वाक्यात् अग्रामत्वेन प्रकारेण प्रत्यक्षशून्यो देहाद्यवादी । अग्राह्यत्वस्योपचरितत्वात् । 'कषिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष'दित्युक्तप्रकारेण प्रत्यक्षशून्यो देहायहबुद्धिः । ताम्बूलमदशक्तिवदप्यद- र्शनम् । व्यापकत्वेनाप्यदर्शनम् । किम । आत्मोपनिपदुक्तरीत्यात्मत्वेन देहप्रत्यक्षशून्यः आत्मत्वेनान्त- रामप्रत्यक्षशून्यः । इति भाप्ये सर्वथाशब्दः । एवं देहाथध्यासे 'अहं स्थूल' इत्यादौ घस्मच्छन्दः प्रत्यगात्मवाचको व्याख्यातः । अहकारेऽस्मच्छन्दप्रयोगं कृत्वा भाप्यं यत इत्यादि । देहगेहादि- प्पहममेत्यभिमानवता भगवान दृश्यते । अभिमानस तामसत्वेनाज्ञानकार्यत्वादज्ञानस्य च दर्शनावर- कलात् । यतो यथाकयधिदप्यमूर्सत्वमवलम्ब्य सम्यक्संराधने । करणल्युडन्तं पदम् । सम्यक्संसि- दिपेन पुटिसेपनेन मोक्षायानारकालनिर्गमाय तत्संराधनं त्वस्मिन्संराधने तदाहुः, सम्यक्सेवाया मिति । ननु सिदिजनकोऽन्यापि पदार्योऽस्तीत्यत आहुः भगवत्तोप इति । 'यवृत्त्या तुप्यते हरि- रिति पापयामान्यपदायों भगवत्तोपजनक इति सिझ्युपस्थापिका संवैवात्र च्यासाशयीयति भावः । नन्दपोक्षजलालेपयाप्यदर्शनमस्त्विति चेत्, नत्राः दृश्यत इति । सेन्छया दृश्यो भवति । अथवा ·, भाष्यप्रकाश-र श-रश्मि-परिवृहितम् । १३९ वैप वृणुते तेन लभ्यः' 'भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपेति । द्विविधमपि रूपं दृश्यते । 'ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान:' 'अनेकवादरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपमिति संराधकस्य खानुभवः, ध्रुवादीनामनुमापकत्वं च । तस्मात् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भाष्यप्रकाशः। कैवल्योपनिपत्स्था । परमेष्ठिना आश्वलायनं प्रत्येतेन साधनेन जानीहीत्यत्रोपदिष्टम् । ज्ञानविपर्य च ब्रह्म सर्वदेवतादिमयं शिवाकारं निराकारं चोपदिष्टम् । द्वितीया काठके मुण्डके च । तत्राये, 'आसीनो दूरं व्रजती'त्याद्युक्त्योक्ता । तत्राप्यासीनत्वादिना साकारताया 'अशरीर'मित्यनेनाना- कारतायाश्च लाभः । द्वितीयेपि द्वितीयमुण्डके विरुद्धधर्माश्रयं परमात्मानं प्रस्तुत्योक्ता । अत्र 'तनुं खामिति कथनात् साकारलाभ इति तत्राप्येवम् । गीतावाक्यं तु विश्वरूपं दर्शयित्वा ततः स्वरूपं चतुर्भुजाकारं प्रदश्योक्तं भगवता ! द्विविधमिति । साकारं निराकारं च । तथाच श्रुतिस्मृत्यु- क्तसंराधकप्रत्यक्षानुरोधेनार्थवले विचारितेपि निराकारं साकारं चेति सिध्यति, न तु केवलम- व्यक्तमग्राह्यमेवेति त्वदुक्तमसङ्गतमित्यर्थः । एवं प्रत्यक्षानुमानशब्दयोः श्रुतिस्मृतिपरत्वमभिप्रेत्य व्याख्यातम् । एवं व्याख्याने शब्दयलमेवायातीत्यपरितोपेणातः परं साक्षात्कारानुमितिपरत्वं प्रत्यक्षानुमानपरत्वं चादाय व्याकुर्वन्ति ततस्त्वित्यादि । लौकिकप्रत्यक्षं शुद्धमनःसंयोगजम् , अलौकिकं दिव्यदृष्टिजम् , विपरीतं वा । तथाचैतयोः श्रुतिस्मृत्योः प्रत्यक्षमात्रबोधकत्वादत्र साधनसिद्धप्रत्यक्षादर्थस्वभावेऽवधारिते, 'तं यथा यथोपासते' इति श्रुत्या अव्यक्तनिष्कलोपास- कस्य तथैव प्रत्यक्षं वाङ्मनसेनाप्राप्यं च, घृतस्य तु तत्तद्धर्मवत्त्वेन प्रत्यक्षं वाङ्मनसगम्यं चेति, तादृशतादृशसम्यक्प्रत्यक्षविषयादर्थस्वभावादेवाविरोधनिर्णय इत्यर्थः । प्रत्यक्षस्य प्रामाणिकत्व- रश्मिः। अनिदमित्थतया दृश्यते । ननु ज्ञानकर्मणी विहाय शूद्रधर्मे कुत आशयः, किश्च, कीर्तनभक्तेः सुपोधिन्यां मुख्यत्वेनोक्तायाः संराधनत्वं कुतो नेति चेत् । न । तोपकामस्यान्यत्रानधिकारात् । एतेन सेवायां प्रकार- भेदोपि प्रत्युक्तः । तोपकामस्य स्वधर्माणां परधर्मत्वाभावात् । 'शमो दमस्तपः शौचं सन्तोपः शान्ति- राजवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं मद्यप्रकृतयस्त्विमा' इत्येकादशस्कन्धात् । किश्च । भक्तिमार्गप्रवेशानन्तरं जाह्मणधर्मा अपि परधर्माः, भक्तिः स्वधर्म इति । कीर्तनभक्तर्मुख्यत्वेऽप्यशास्त्रार्थत्वात् । 'सेवायां वा कथायां वेति विकल्पोक्तेश्च व्यवस्था । शास्त्रार्थत्वं तु क्रिया पूर्वकाण्डार्थ इति । 'ज्ञानं क्रियेति पञ्चरात्र- शास्त्रात् ज्ञानकाण्डं ज्ञानक्रियार्थकम् । सांख्ययोगसूत्रं 'तपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग' इति । 'ज्ञानेन भक्त्यै त्यथर्वशिरआदिना पशुपतिमते भक्तिरिति पशास्त्राणि भक्तिप्रतिपादकानि । 'बह तर्हि अग्नि'रित्युत्तरार्धसुबोधिनी । 'अग्नये जुष्टं निर्वपामी'ति संहिता । 'जुप प्रीतिसेवनयोः । प्रणिधानं प्रयत्नः । आय इति । काठके । द्वितीय इति । मुण्डके । संराधकस्येति । अर्जुनस्य । श्रुतिस्मृतीति । , प्रत्यक्षशब्देन श्रुतियोधस्तु ब्रह्मण आपीत् । ऋषिर्मत्रद्रष्टेति । 'अपश्यत्पुरोडाशं कूर्मभूत५ सर्पन्त'- मिति श्रुत्या प्रत्यक्षमूलत्वालाक्षणिकः । अनुगीयन्त उत्सन्नरच्छन्नशाखा येनेत्सनुमानं स्मृतिः । अतः परमिति । लाक्षणिकत्वापत्तेः परम् । प्रत्यक्षेति । चक्षुर्व्याधिज्ञानपरत्वम् । एवेति । उपचरितत्व- योगव्यवच्छेदकैवकारः । अविरोधेति । सर्वधर्मप्रतिपादकानां अग्राह्यो न हि गृह्यते'इत्यादीनां चाविरो- धनिर्णय इत्यर्थः । प्रत्यक्षस्येति । दर्शनसूत्रीयानूदितप्रत्यक्षस्स । पुष्टभक्तानां दर्शनसूत्रे प्रत्यक्ष तदप्रामाणिकमपि भवेत्रमेयपलसाधिक्यात् । मर्यादायां तु संराधनसाधनजन्यायां प्रत्यक्षरूपं दर्शनं ·१४० श्रीमद्रहासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ०८ सू०२५. श्रुतिस्मृतिभ्यां वा ब्रह्म साकारमनन्तगुणपरिपूर्ण चेति नाव्यक्तमेवेति निश्चयः। अतो लौकिकालौकिकप्रत्यक्षविषयत्वादुभयवाक्यार्थरूपमपि ब्रह्म ॥ २४ ॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे सप्तमं तव्यक्तमाह हीत्यधिकरणम् ॥७॥ प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २५॥ (३. २. ८.) पुनः प्रकारान्तरेण पूर्वोक्तमेव स्थिरीकर्तुमधिकरणान्तरमारभते। तत्र सूचद्वयेन पूर्वपक्षद्वयमाह । ननु प्रत्यक्षानुरोधेनोभयविधवाक्यसमाधानं नोपपद्यते, वस्तुशक्त्यैव निर्णय उचितः, न तु श्रुतिप्रत्यक्षाभ्याम्, यथा प्रकाशजलसुवर्णादीनामने कविधत्वं नाङ्गीक्रियते, सूर्यचन्द्रमणिप्रकाशादिपूष्णशीतानुभवरूपस्पर्शाः प्रती- यन्ते, न हि तेजसि तावन्तः स्पर्शा अङ्गीक्रियन्ते, जले च हिमतप्तकुण्डा- दिपु, तथा सुवर्णे वर्णभेदाः, न हि सर्वे खाभाविकाः, तेजस्त्वादिखभावहानि- प्रसङ्गात्, तथा ब्रह्मणोऽप्यवैशेष्यमङ्गीकर्तव्यम् , निर्विशेष हि ब्रह्मेति सर्वप्र- सिद्धिः। चकारादेचं साधकाः 'अग्राह्यो न हि गृह्यत' इत्येवमादयः। भाष्यप्रकाशः। साधनं दर्शननादत्राधिकम् । तेन प्रकाशवसूत्रोक्तमेव दृढीकृतं ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ इति सप्तमं तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणम् ॥ ७॥ प्रकाशादिवचावशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥२५॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः पुनरित्यादि । ब्रह्मणः श्रुत्येकसमधिगम्यत्वाच्छ्रुत्यवगतस्वरूपस्यैव बलेनोभयरूपत्वं दृढीकर्तुम- धिकरणान्तरमुपोद्धावसङ्गत्यारभते । अत्र ब्रह्मखभावः संराधक्प्रत्यक्षेणावधारयितुं शक्यः, न वेति संशयः । साधनस्य ज्ञानार्थत्वम् , अगृह्यश्रुत्या ब्रह्मणो दुर्जेयत्वं च सन्देहवीजम् । पूर्वपक्षौ तु तत्र द्वाविति तापाहुः तत्रेत्यादि । पूर्वपक्षद्वयमिति । भक्तप्रत्यक्षेण न निर्णय इत्येकः । श्रुत्यापि नेत्यपरः । स च द्वितीयसूत्रे फलितकथनेन स्फुटो भवतीति तथेत्यर्थः । कुतो वस्तुशक्त्यैवेत्यतो दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि । एतस्यैव विवरणं सूर्यचन्द्रेत्यादि । एवं साधका इति । रश्मिः। प्रामाणिकमेव प्रमेयपलाभावादिति तथा । भाष्ये । धुवादीनामिति । 'खरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणं तयेति गोपालतापिनीयादुभयाविरोधपश्यकानाम् । द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तवमादिशब्देन । गोपालतापिनीयोक्तवझणश्च तादृशोभयधर्मवत्त्वानुमापकत्वम् । मम तादृशोमयधर्मवत् । धुवादीनां चक्षु- विपयलात् । घादिवत् । चक्षुर्विषयत्वाद्रपघटत्वोभयधर्मवत्त्वम् । अव्यक्तमेवेति । व्यक्तयोगव्यवच्छे- दक एक्कारः । उभयेति । सर्वधर्मप्रतिपादकवाक्यानां धर्मनिपेधकवाक्यानां चार्यरूपम् ॥ २४ ॥ इति सप्तमं तदव्यतमाह हीत्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ प्रकाशादिवद्यावैशेप्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २५॥ पूर्वोक्तमित्यादि- माध्यपिपरणं उभपरूपत्वं दृढीकर्तुमिति । अत्र भाष्य एवकारोऽग्रिमस्त्रीयोभयव्यपदेशयोगव्य- पन्छेदका ! उपोदातेति । प्रकृति 'न सानतोपि परस्सोभयलिङ्ग मिति सूत्रादारभ्य यदुभयरूपलं वलियया चिन्ता पूर्वपक्षद्वयचिन्ता । सहत्या । ताविति । पूर्वपक्षी । यस्तुशत्तयैवेति । वस्तु- राज्या निदोपत्वरुपया । एक्कारस्तु भक्तप्रत्यक्षं चक्षुस्तस सदोपत्यायोगस व्यवच्छेदकः । भाप्ये। अतीनि । अस्माभिरीमियन्ते । जले पति । विचार्यमाणे । हिमकुण्डः प्रसिद्धः । तमकुण्डा " नामू पारः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् । १४१ ननूक्तं तस्य तथा साक्षात्कारात् तादृशश्रुतेश्च नैकविधत्वमङ्गीकर्तुं शक्यतं इति । नैप दोपः। प्रकाशश्च कर्मणि । तपाप्रणिधानादिकर्मणि भगवतः: प्र-, काशः। तत्र यथा तेपां कामः, तथा प्रकटीभवति । चकारादप्रकाशान्यथाप्र- काशौ । तत्र हेतुः । अभ्यासादावृत्तेः । यद्येकवारं प्रकटः स्यात्, तदा तद्रूपत्व- मङ्गीक्रियेतापि । प्रतिभक्तं प्रतिकर्म चाविर्भावः। अतः प्रकाशोपि कृत्रिम एव । दीपप्रकाशवत् । अन्यथा सर्वदा स्यात् । तस्मान्न भक्तप्रत्यक्षेण निर्णयः ॥ २५॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ फलितमाह । अतः अभ्यासात् । अनन्तेन अनन्तरूपेण आविर्भावः । न ह्येकं वस्तु प्रतिक्षणमन्यादृशं भवति निमित्तभेदव्यतिरेकेण । कचित् भक्तका- मश्च निमित्तत्वेन प्रतीयते। न हि निमित्तभेदेन जायमानं वस्तु भवति । किन्तु तथा सति लिङ्गं विग्रह एव भवति । युक्तश्वायमर्थः । यद्यद्विया त उरुगाय भाग्यप्रकाशः। निर्विशेषत्वसाधकाः । पूर्वसादयं भिन्न एकदेशीति ज्ञापयन्तः सूत्रशेषमवतारयन्ति ननूक्त- मित्यादि । अनेन सूत्रेण प्रकाशवत्सूत्रोक्तमप्याक्षिप्तं ज्ञेयम् ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ न हि निमित्तभेदेन जायमानं वस्तु भवतीति । अत्रावस्तुत्वे हेतुर्जायमानत्वमेव । तत्रापि हेतुः 'यद्यद्धिये'त्यत्र 'प्रयणस' इतिपदोक्त करणम् । तथाच तेषां धर्माणां शरीरविशिष्टमुपक्रम्य पठितत्वाच्छरीरधर्मत्वं वा, तदभिव्यङ्गया- रश्मिः। बदरीनाथे । आदिनानुभयस्पर्शवत्कुण्डः तेजस्तोतिवध्यस्पर्शवत्तेजः भास्वरशुक्लरूपवच । आदिना ज्ञानस्पर्शवजलं अभाखरशुक्लरूपवच्च । तस्य तथेति । तस्याग्राह्यस्य तथाऽस्वाभाविकधर्मः । तादृशेति । 'तद्धनान्भूत्वावती'ति श्रुतेः । तप इति । आदिना भक्तिः । प्रणिधानं प्रयत्नः । कर्मणीति । कृत इति शेषः। तेपामिति । तपआदिकर्तृणाम् । अप्रकाशेति । अकर्मणि अग्रकाशः। नृसिंहवादिनान्यथाप्रकाशः। कृत्रिम इति । जन्यत्वात् । खोक्तयुक्त्या एवेति । भक्तमेति । अस्वाभाविकधर्मविपयेण ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २६॥ भाष्ये । फलितमिति । 'अग्राह्य' इति श्रुया तपा-प्रणिधानानि, कर्म तत्रत्य कर्मणैव तु संसिद्धिमास्थिता जनकादय' इति श्रुत्या च फलितम् । प्रापण:- करणम् । वक्ष्यन्ति च 'उभयव्यपदेशादिति सूत्रभाष्यप्रकाशे । एवेति । नतु निमित्तभेदः । एवकारो निमित्तभेदयोगव्यवच्छेदक इति । करणमिति । प्रणयस इत्यस्य कुरुप इत्यर्थात् । तेपामिति । सकर्मत्वादीनाम् । 'प्राणशरीर' इति शरीरविशिष्टमुपक्रम्य । तदभीति । शरीरा- भिव्ययेत्यर्थः । अपागादिति । 'अपागादग्नरग्मित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं, त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति श्रुतावपागादग्नेरग्नित्वमितिवत्कार्यत्वमेव । एवकारेण वस्तुत्खयोगो व्यव- छियते । भाष्ये । अग्राह्यश्रुतिप्रतिपादितस्यानन्तरूपेणाविर्मावः, तत्र सर्वकर्मत्यादयः 'अपागा- दिति श्रुतेरवस्तुभूता इत्युक्तम् । एवं पदद्वयं व्याख्याय, पदवयं व्याकुर्वन्ति स्म किन्त्वित्यादिना,। सौत्रतयेत्यस्य तथा सतीत्यर्थः । लिङ्गमित्यस्यायों विग्रह इति । देह इत्यर्थः । अतएव चोपमेतिस्ना- देवकारो मण्डूकप्लुत्यानुवर्तत इत्येवेति । हीत्वस्वार्थमाहुः सुक्तश्चेति । तेन पञ्चपदमिदं सूत्रमित्युक्तम् । , ·१४२ श्रीमदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २ अ०८सू० २७. विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहायेति। अतः श्रुत्या प्रत्यक्षेण वा न तथा निर्णयः कर्तुं शक्यः। तस्मात् सर्वागोचरमेव ब्रमेयेवं प्राप्तम् ॥ २६ ॥ उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत् ॥ २७ ॥ . तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैवं केवलयुक्त्या लोकदृष्टान्तेन निर्णयः शक्यते कर्तुम् । अन्यथेदं शास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । अत्र हि वेदादेव व्रत्मस्वरूपज्ञानम् । भाष्यप्रकाशः। गन्तुकधर्मत्वं वा । तथा सति 'अपागादगेरमित्व मितिवत् कार्यत्वमेव, न त्वनागन्तुकानारो- पितत्वरूपं वस्तुत्वम् । अत्र 'यद्यद्धियेति स्मृत्युपन्यासेन प्रकाशवत्सूत्रोक्तोऽचैयर्थ्यादिति हेतुरपि सदनुग्रहार्थत्वेनान्यथासिद्ध इति ज्ञाप्यते । तस्मादिति । उक्तविधप्रत्यक्षबोधकथुतिभिर्भक्त- प्रत्यक्षेण चानिर्णयात् ॥ २६ ॥ उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलयत् ॥ २७ ॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति तुशब्द इत्यादि, अन्यथेति । युक्त्या लोकदृष्टान्तेन च निर्णये इदं विचारशास्खं व्यर्थमेव स्यात् । अत्र हि दर्शनान्तरा- दयमेव विशेपो यद्वेदादेव ब्रह्मस्वरूपज्ञानं प्रमितिरूपम्, न लौकिकैः प्रमाणैस्तन्यायैर्वा । उपचार- निवृत्या श्रीततात्पर्यज्ञापनार्थमेवास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तेः । तच्च जन्मायधिकरण एव 'शास्त्रयोनित्वा'- दित्यनेन निर्णीतम् । अतो वेदमन्तरेण खरूपस्य तच्छक्तश्चानवगमात् केन प्रकारेण स्वरूपशक्या रश्मिः। न तथेति। न 'अपि संराधन' सूत्रोक्त मुभयवाक्यार्थरूप मिति निर्णय इत्यर्थः। प्रकृते । उक्तविधेति । 'अपि संराधन सूत्रोक्तविधप्रत्यक्षवोधिकाभिः श्रद्धाभक्तिज्ञानेत्यादिभिः । भाष्ये। सर्वागोचरमेवेति । सवैः प्रकारैः सत्यत्वादिभिरपि अगोचरमित्यर्थः । पूर्वपक्षयुक्त्यैवकारोऽवधारणे। अगोचरपदं नपुंसकमपि । न चाधोक्षजत्वापत्त्या नेदं पूर्वपक्षे युक्तमिति वाच्यम् । भाष्यमते इदमित्यतयाग्गोचरत्वम् । इदमेव श्रीभागवतमतेपि । अन्यथाधोक्षजत्वेन रूपेणाप्यधोक्षजं स्यादिति ॥ २६॥ उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत् ॥ २७॥ युक्त्यालोकेति । आलोकेति । प्रकाशदृष्टान्तेन । विचारेति । मीमांसाशास्त्रम् । व्यर्थमेयेति । नहि लौकिकानां दृष्टान्तरलौकिक वक्ष प्रत्येष्यति । अधोक्षजत्वादित्येवकारः । अत्र हीतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत्र हीति । अय- मेवेति । सिद्धान्तावधारितः। पेदादेचेति । वेदवेदान्ताभ्याम् । वेदशब्दस वेदान्तेपि शक्तिः 'स्मृतेथे तिसूत्रभाष्यस्ति । एयेत्यन्ययोगव्यवच्छेदकः । अन्यशास्त्राणां प्रत्यक्षादेलत्वम् , किंपुनर्वेदे अबण आपम् । वेदान्तेपि 'वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहमिति स्मृतेर्वेदमूलकत्वम् । तन्यायैरिति । लौकिकयुक्तिभिः । तन्मूलैरन्यैः सांख्यादिचतुःशास्त्रैश्च । उपचारेति । तादृशफलेन प्रवर्तकेनास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तेरित्यन्वयः । किमर्थमिति चेत्, तबाहुः नौनेति । श्रोते शक्तिलक्षणे। तात्पर्य तु खानुपप- विद्वारा ठक्षणापीजम् । ययेवं स्यात्तदा वेदे शक्तिलक्षणाभ्यामधीवयोधे 'पश्यत्यचक्षुः सशृणोत्यकर्ण' इत्यादिषु लक्षणया निर्वाहे तात्पर्योच्छेदापत्तेः श्रौतानां पदानां स्वारसिकार्थत्यागापत्तेः । अतस्तत्र विरुद्ध- धर्मानयत्वे तात्पर्यवृत्तेज्ञांपनायमित्यर्थः । श्रौतपदस्वारसिकार्थो व्यर्थः सन् किञ्चिज्ज्ञापयति तात्पर्यवृत्ति रस्तीति । श्रुतिवादेवकारः । श्रुतिज्ञापितं सर्वयादरणीयमिति । तचेति । विरुद्धधर्माश्रयत्वम् । निर्णी- तमिति । शास्त्रे योनिः शास्त्रयोनिः शास्त्रोक्ताभिन्ननिमित्तोपादानवादित्येवमर्यानिणीतम् । नन्वज्ञानम- न्ययाज्ञानं च निवार्यत इत्यज्ञानादिनिवृत्त्यर्थमस शास्त्रस्य प्रवृत्तिः, नतु तात्पर्यवृत्तिज्ञापनार्थमिति १. रनिकारा पाकिति पादे सीन्ति ।

·- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १४३. त् कथं स्वरूपशक्त्या निर्णयः। ब्रह्म तुभयरूपम् । उभयव्यपदेशात् । उभय- रूपेण निर्गुणत्वेनानन्तगुणत्वेन सर्वविरुद्धधर्मेण रूपेण व्यपदेशात् । तर्हि कथ. मेकं वस्त्वनेकधा भासते। तत्राह । अहिकुण्डलवत् । यथा सर्प ऋजुरनेकाकारः भाष्यप्रकाशः। निर्णय इत्यर्थः । एवं तुशब्दं व्याख्याय शेषं व्याकुर्वन्ति ब्रह्मेत्यादि । न केवलं स्वरूपशक्त्या निर्णीयते, किन्तु श्रुत्युपष्टब्धयेत्यतो हेतुं विवृण्वन्ति उभयेत्यादि । उभयोर्विरुद्धधर्मयोळपदेश उभयव्यपदेशस्तसात् । यत्रैवास्थूलादिवाक्ये निर्गुणत्वेन व्यपदिश्यते, तत्रैव 'आकाश ओतच प्रोतथेति कथनात् कार्यगुणजनकानन्तगुणवत्तापि वोध्यते । तथा, या शारीरब्राह्मणे 'स एप नेति नेत्यात्मा, अगृह्यो न हि गृह्यत' इत्युच्यते, तत्रापि 'स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्ये- शान' इत्यादिकं पूर्वमुच्यते । 'स वा एप महानज आत्मा अन्नादो वसुदान' इति चानन्तरम् । एवं श्वेताश्वतरेपि 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणधे'त्युक्त्या, 'एको वशी निष्क्रियाणां पहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोती'त्यादि । तथा तत्रैव 'ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामय'मित्येतदने, 'सर्वा- ननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशय' इति । एवं तैत्तिरीयेपि 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप मिति, तथा 'विश्व- तश्चक्षुरुत विश्वतोमुख' इत्यादि चोक्तम् । 'कृल्लः प्रज्ञानधन एवे'त्यस्खास्तु प्रागेवोक्तः। तथा • 'अथात आदेश' इत्यस्यापि । एतेष्वेवंविधेष्वन्येष्वपि उभयरूपेण व्यपदेशात् । तथाचास्थूलादिवा- क्यस्य धर्मनिषेधमुखेनेव 'विश्वतश्चक्षु'रित्यादेर्धर्मविधिमुखेनापि ग्रहाखरूपमैव निरूप्यतया धर्म- विधिद्वारा तनिषेधद्वारा च निरूपकाणां मध्ये एकस्योपजीव्यत्वमन्तरङ्गत्वम् , अन्यखोपजीवकत्वं बहिरङ्गत्वमिति निर्णेतुमशक्यत्वेनोभयवाक्ययोस्तुल्यबलत्वादुभयरूपमेय ब्रह्मेत्यर्थः । दृष्टान्तमव- तारयन्ति तहीत्यादि । यद्युभयलिङ्गं ब्रह्म, तदा संराधनसिद्धानां सर्वेषां तथैव प्रकाशेत, न तु कश्चित् प्रति कथश्चित् , अन्यं प्रत्यन्यथा, अत एकं वस्तु कथमनेकधा भासते, तर हेतुर्वक्तव्या, रश्मिः। चेत् । न । तात्पर्यवृत्तिविपयस्स विरुद्धधर्माधारत्वस्य तेन प्रकारेणाज्ञानेज्ञानरूपत्वादन्यथाज्ञानरूपत्ता- याज्ञानान्यथाज्ञानयोरन्तीवात् । तत्कथमिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । तच्छक्तेरिति । वेदपदशक्तेः । इत्यर्थ इति । निर्णयशब्दान्तमाष्यार्थः । खरूपेति । प्रमेयवलेन । उभयव्यपदेशश्रु- त्युपष्टब्धेन । हेतुमिति । स्वरूपं न यथाश्रुतिप्रतिपाद्य सङ्गतेः मूर्तामूर्तघ्राह्मणवत् । स्वरूपं यथाश्रुति- प्रतिपाद्यं उभयव्यपदेशात् अहिकुण्डलवदित्यत्र सत्प्रतिपक्षत्वसाधके हेतुम् । यत्रैचेत्येवकारो विरुद्धधर्मा- धारत्वेन प्रतिपादनसूचक इत्युक्तम् । यत्रान्यत्र धर्मनिरूपणमन्यत्र निषेधस्तत्रारोपापवादसङ्गतिसन्देहोपी- त्युक्तम् । कार्येति । 'आकाशशरीरं ब्रोतिश्रुतेः 'आकाशो वै नामरूपयोनिहिते'ति तथा । योध्यत इति । व्यञ्जनया वोध्यते । पूर्वमिति । स्पष्टम् । अनन्तरमिति । स एप नेति नेत्यात्मे' त्यस्या अनन्तरम् । मागे- वेति। 'आह च तन्मात्र'मितिसूत्रभाष्यप्रकाशे 'दर्शयति'चेतिसूत्रभाष्यप्रकाशे च । एवकारश्च पश्चाद्योगव्य- वच्छेदकः । एवंविधेष्विति । 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीते'यादिपु । धर्मविधिमुखेनेति । धर्मवि- धानं तत्कथनं तेनोपादेयेन । एवेति । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेय' इति श्रुतेरेवकारः । एवेति । अवधारण 'यथा भवति तथा । एकरूपत्वयोगव्यवच्छेदको वा । तथैवेति । सर्वरूपवत्त्वेन, नत्वेकेन तत्तत्संराधक , 1. आरोपापवादरूपायाः।

·१४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ० ३ पा०.२ अ०.८.सू०. २७. . कुण्डलश्च भवति, तथा ब्रह्मवरूपं सर्वप्रकारं भक्तेच्छया तथा स्फुरति । कल्प- नाशाने हीदं बाधकम्। अनेककल्पनागौरवं चेति । न तु केवलं श्रुत्येकसमधिगम्ये। न च शास्त्रवैफल्यम् । एवं साधनार्थत्वात् । अत्रैव हि सूरिव्यामोहादन्यशास्त्रो- त्पत्तिः। अतः सर्वविरुद्धधर्माणामाश्रयो भगवान् । न हि प्रमाणश्रुतदृष्टे अनुप- पत्तिरस्ति, यदर्थ युक्त्यपेक्षा । लोकेपि शरीरान्तःकरणादीनि परस्परविरुद्धद- भाष्यप्रकाशः। नोचेद्दर्शनसाप्रामाण्य वक्तव्यम् , ततश्च सर्वमेव शिथिलमिति शङ्कायां दृष्टान्तेन समाधिमाहेत्यर्थः । 'दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि । भवतीति । तथा सामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात् स्वरूपतस्तथास्ति । इदमिति । एकस्यानेकधा भानम् । यद्यपि सर्पः कालभेदेन खेच्छया तथा तथा भवति, ब्रह्म त्वेकसिन्नेव काले संराधकमक्तेच्छयेति वैषम्यम्, तथापि संराधकस्य तादृशेच्छोत्पत्तौ तादृश- तादृशफलदित्सव प्रयोजिकेति न वैषम्यलेश इति बोध्यम् । नन्वेवं चेत् सिद्धमेवास्ति, तदा शास्त्रेणैवं साधनस्यापि किं प्रयोजनमित्यतः पूर्वोक्तमेव सारयन्ति अत्रैवेत्यादि । तथाच विरुद्धशास्त्रसम्भेदजन्यदोषवारणमेव प्रयोजनमित्यर्थः। प्रमाणश्श्रुतदृष्ट इति । पूर्वोक्तप्रमाणे: श्रुते, साधनसिद्धप्रमाणदृष्टे । विरुद्धशास्त्रसम्भेदेन व्यामुग्धस्य समाधानाय व्यासपादैरन युक्तरु- तत्वादत्रापि युज्यन्तरमाहुः लोकेपीत्यादि । सूत्रोक्त दृष्टान्ते ऋजुकुण्डलभावो नैककालावच्छे- देनेत्यत एतत्कथनम् । तथाच यथा शरीरादीनां विषयमेदेन तथात्वम् , एवं ब्रह्मणोपि भक्तभेदेन रश्मिः। प्रति प्रकटेन रूपवत्त्वेन । दर्शनस्येति । वेदशास्त्रस्य । ततः सर्वमेवेति । उक्तदर्शनात्सर्वं सर्व- रूपवत्त्वसाधकमुभयव्यपदेशैकदेशरूपमङ्गम् । तादृशतादृशेति । एवकारो ज्ञानयोगव्यवच्छेदकः । जानातीच्छति यतत इति । इदं विद्वन्मण्डन उक्तम् । नचेति भाष्ये विवृण्वन्ति नन्वेवं चेदिति । फलदित्सैव प्रयोजिका चेत् । सिद्धमेवेत्येवं साधनार्थत्वादिति भाष्यार्थः । अत्रैवेति । तदा । शास्त्रे- णैवमिति । शास्त्रेण फलदित्साविपयेण । एवं ब्रह्मण एकस्सानेकविधभानं विद्वन्मण्डनोक्तरीयेच्छयैव सिद्धम् । एवेति । विद्वन्मण्डनोक्तावत्ययुक्त्यैवकारः । तथाच वेदशास्त्रवैफल्यमिति भावः । फलदित्सया मोचनान्नामरूपयो मवैफल्यमुक्तम् । साधनस्यापीति । ब्रह्मस्वरूपे सर्वप्रकारे भक्तेच्छासाधनसापि । 'अपिना वेदशास्त्रम् । पूर्वोक्तमिति । जिज्ञासाधिकरण उक्तम् । एवं साधनार्थत्वादित्यन्तं पूर्वोक्तम् । एवकारोऽन्यस्यास्य योगव्यवच्छेदकः। एवं फलदित्साविपयत्वेन वेदशास्त्रस्य मोक्षसाधनार्थत्वादित्यादीति । अत्र फलदित्साविपये वेदशास्त्र एव अन्यशास्त्रयोगव्यवच्छेदकः । 'मुह्यन्ति यत्सूरय'इति वाक्यात्सूरि- व्यामोहस्तस्मात् । अन्येति । उत्तरमीमांसाशास्त्रोत्पत्तिः । अत इति । 'उभयव्यपदेशा'दित्यादिमी- मांसाशास्त्रात् । अन्यत्र पञ्चरात्रशास्त्रोत्पत्तिः । सांख्ययोगपशुपतिशास्त्रोत्पत्तिः । अस्य भाष्यस्य प्रघट्टका धमाहुः तथाचेति । विरुद्धेत्यादि । जिज्ञासाधिकरणे व्याख्यातानीमानि पदानि । विरुद्धं शाखं. सांख्यादि । अनुपहकत्वात् । तत्र 'असङ्गोयं पुरुष इतीति सूत्रान्निधर्मकोक्तेविरुद्धत्वम् । एतन्मि श्रूणजन्यो दोप आरोपापवादेन व्याख्यानं तस्य विरुद्धधर्माश्रयत्वे मीमांसया वारणं एवेति । अस्थूलादि- श्रुतेस्तत्रैव आकाशीतप्रोतश्रुतेविरुद्धधर्माधारत्ववोधिकायाः । पूर्वोक्तति । अत्रैव पूर्वोक्तप्रमाणैः अस्थूलादिवाक्याकाशीतप्रोतवाक्यैः । साधनेति । साधनं भक्तिस्तया सिद्धं प्रमाणं भक्तप्रत्यक्षं तेन पहुवचनाप्रत्यक्षप्रेरकभगवता भक्तशब्दैश्च । अत्रेति । उत्तरमीमांसायाम् । अत्रापीति । विरुद्धधर्मा अयत्वेपि । दृष्टान्तान्तरे प्रयोजनमाहुः सूत्रोक्त इति । एतदिति । दृष्टान्तान्तरकथनम् । विषय: भेदेनेति । यथा गोशरीर पुत्रे दयां करोति, सिंह मारयतीति पुत्रसिंहरूपविषयभेदः । तेन । मनोवैवं ।

·. " भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवहितम् । १४५ रिकत्वादीनि विषयभेदेनैकस्मिन्नपि क्षणे प्रतीयन्ते। तस्मात् सकलविरुद्धधर्मा वित्येव वर्तन्त इति न कापि श्रुतिरुपचरितार्थेति सिद्धम् ॥ २७॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादेष्टमं प्रकाशादिवच्चेत्यधिकरणम् ॥८॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ (३. २. ९.) धर्मखरूपविचारेण पूर्वोक्तपक्षद्वयं स्थापयितुमधिकरणारम्भः। ननु धर्मा नाम के, ब्रह्मणो भिन्नास्तकार्यरूपाः, आहोखित् ब्रह्मैवेति संशयः। तत्र लोके कार्यस्यैव पटरूपादेस्तद्धर्मत्वात् समवेतत्वात् तन्नित्यतायां प्रमा- भाष्यप्रकाशः। थात्वम् । एतेन 'तत्तद्वपुः प्रणयस' इत्यत्र प्रणयनं तच्चक्षुर्मनोविपये प्रापणमेव, न तु करणमिति बोधितम् । एतच 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' 'सर्वोपेवा च तदर्शनात्' 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य'मित्या- दिषु यदुक्तम् , तस्यैवेह निगमनमिति न कोपि शङ्कालेशः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । एवञ्च शब्दवलविचारेण विरुद्धसर्वधर्माश्रयो ब्रह्मेति निर्णयः । श्रुत्युक्तयुक्त्या विचारे तु लौकिकध- मशून्यमलौकिकसर्वधर्मयुक्तमिति निर्णयः । अर्थवल विचारे तु विरुद्धसर्वरूपमिति निर्णय इति योधनार्थमत्र त्रेधा विचारितम् ॥ २७ ॥ इत्यष्टमं प्रकाशादिवचेत्यधिकरणम् ॥ ८॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः धर्मत्यादि । पूर्वोक्त- पक्षद्वयमिति । पूर्वाधिकरणे निर्गुणमनन्तगुणपूर्णं च ब्रह्म सिद्धम् । तत्र ये गुणा धर्मास्तेषां स्वरूप- विचारेण पूर्वोक्तपक्षद्वयम् । शब्दबलविचारसिद्धः 'प्रपञ्चविलक्षणविरुद्धसर्वधर्माधारं ब्रह्मेत्येकः । अर्थवलविचारसिद्धः 'सर्वरूपं ब्रह्म तत्तत्फलदित्सया तत्तत्कार्यार्थ वा तं तं प्रति तथाविर्भवती'त्यपर इत्येतत्पक्षद्वयं स्थापयितुं तथेत्यर्थः। विपयसंशयावाहुः नन्वित्यादि । धर्मवत्वश्रवणमद्विती- यश्रुतिश्च सन्देहवीजम् । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । ब्रह्मधर्माणां खरूपे विचारणीये लौकिकमेव प्रमाणमनुसतव्यम् । श्रुतौ तन्नित्यत्वस्यानुक्तत्वात् । तत्राप्यनुमानमेवाप्रत्यक्षत्वादादर्तव्यम् । रश्मिः। सष्टम् । 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति यद्वदति तत्करोती ति श्रुतेः । तथात्वमिति । एकस्मिन्क्षणे प्रतीतिविषयत्वम् । प्रतीतिकर्तृवं वा । प्रणयनमिति । यत्तचक्षुर्मनोविषये स्थूलदेहे सृष्टे सूक्ष्मप्रापणं गोवि- न्दावेश इत्यर्थः । एवेति । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश दिति श्रुतेरेवकारः । पुनरुक्तिं वारयन्ति स्म एतच्चेति । यदुक्तमिति । द्वितीयाध्याये यदुक्तम् । तस्यैवेहेति । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः। इहास्सिन्सूत्रे निगमनं उभयव्यपदेशादिति हेतुघटितत्वात् । तस्मात्तथेति निगमनवत् । तस्मादित्यादीति । उपच- रितार्थेति । गौणार्थी ॥ २७ ॥ इत्यष्टमं प्रकाशादिवचेत्यधिकरणम् ॥ ८॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २८॥ सर्वकल्पनेति । पूर्वपक्षिमतम् । एवकारो विरुद्धधर्मरूपान्ययोगव्यवच्छेदकः । विरुद्धेति । सिद्धान्तिमतम् । एवकारः सर्वकल्पनाराहित्यरूपा. 'ययोगव्यवच्छेदकः । नन्वित्यादीति । ब्रह्मवेत्येवकारो भिवरूपान्ययोगव्यवच्छेदकः । लौकि- कमेवेति । एवकारेण श्रुतिप्रमाणयोगव्यवच्छेदः । अविनाशीतिश्रुतेरन्योर्थ इति । कार्यस्यैवेति । १. सर्वकल्पनारहितमेन मन पधारमयुकं भपवीत्येकः । विरुप धारमेर मौक तत्तत्काल रित्तपा तत्तत्वाचार्य या संत प्रति तया तथाविभपतीसपर इत्येतसशस्यम्-दवि मूले पाः । 4. सू..११ ·१४६ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० २८. णाभावात् खाभाविकत्वमात्रेण नित्यत्वकल्पनायां गौरवापत्तेः 'एकमेवाद्वितीय- मिति श्रुतिविरोधाच धर्माः प्रपञ्चवत् कार्याः, तथा सति ब्रह्म सर्वकल्पनारहित- मेव सेत्स्यतीत्येवं मासे, इदमुच्यते। प्रकाशाश्रयवद्वा । वाशब्दः पक्षं व्यावत यति । यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन न भिन्नाः। पृथकस्थित्यभावात् । समवेतत्वाच । मूलाविच्छेदरूपेण तदाधारतया स्थितत्वाच । नापि सूर्य एव । , भाष्यप्रकाशः। लोके च कार्यस्यैव पटरूपादेस्तद्धमत्वात् तत्समवेतत्वाच धर्मत्यलिङ्गके दृष्टान्ताभावेन, नित्यय- स्तुसमवेतत्वलिङ्गके चानुमाने आकाशत्त्वस्य दृष्टान्तस्य सत्वेपि शब्दादिदृष्टान्तेन हेतोः साधारणतया बनित्यतायां प्रमाणाभावात् । स्वाभाविकत्वं हेतूकृत्याकाशत्वं दृष्टान्तीकृत्य तन्मात्रेण साधने यद्यपि तत् सिध्यति, तथापि तत्कल्पनायां नित्यवस्त्वन्तरसिद्धथा गौरवापचेरद्वितीयथु- तिविरोधाञ्च गौरवस्याप्रामाणिकत्वात् तथेति । 'तदव्यक्तमाह ही त्यनेनोक्त एव पक्ष आदरणीय इत्यर्थः । समाधि व्याकुर्वते इदमित्यादि । प्रकाशाश्रयवदिति । प्रकाशसाश्रयाः प्रकाशा- अयास्तैस्तुल्पम् । प्रथमार्थे पतिः। सूत्रं व्याकुर्वन्ति वाशब्द इत्यादि । पूर्वाधिकरणेऽहि- कुण्डलदृष्टान्तेनैकस ब्रह्मणः सधर्मकत्वनिधर्मकत्वसिद्धया धर्माणामपि 'ब्रह्मरूपत्वमेव सिद्धम् , अत्र तु धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदः साध्यते । अन्यथैतत्सूत्रवैयर्थ्यमेव स्यात् । भिन्नाभिन्नत्वं कार्यकारण भावेन पटतद्रूपयोधर्मधर्मिभावेन जातिव्यक्त्योदृष्टम् । तत्र वाशब्दः प्रथमं पक्षं ब्यावर्तयति । ब्रह्मतद्धर्मी कार्यकारणभावेनैकरूपी न भवतः, किन्तु यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन सह न भिन्नाः, न विनाभूताः, नित्यसहचारिण इति यावत् । तत्र हेतुः। पृथकूस्थित्यभावात् । एवं प्रकाशोपि न सूर्यादिविनाभूत इत्यर्थवलाज्ज्ञातव्यम् । तदेतत् 'समवेतत्वाचेति चकारेण समुचिन्वन्ति । तत्र हेतुः। समवेतत्वादिति । अयुतसिद्धत्वात् । तजन्यधर्मेष्वप्यस्तीति तथा- त्ववारणाय हेत्वन्तरमाहुः मूलाविच्छेदेति । सर्वेपि भगवर्मा भगवदविनाभूता भगवदविभक्ता इत्यर्थः । अत्र यद्यपि पृथक्स्थित्यभावादित्यनेनैव तथात्वसिद्धावपि यद्धेतद्वयमुक्तम् , तेन प्रपञ्च- स्वाक्षरस्य च भिन्नाभिन्नत्वं निवन्धोक्तं सारितम् । एवमभेदे मानमुक्त्वा भेदे मानमाहुः नापी- त्यादि । प्रकाश इति शेषः । चकार आधाराधेयभावस्य 'परास्स शक्तिरित्यादिपष्ठीनिर्देशस्य च रश्मिः। एवकारः कारणान्ययोगव्यवच्छेदकः । तद्धर्मत्वादिति । तन्तुमृदादिधर्मत्वात् । तावत्तन्तुकपालादि- समवेतत्वात् । यद्वा । धर्मा नित्याः धर्मत्वादित्यनुमाने दृष्टान्ताभावेन । धर्मा नित्याः नित्यवस्तुसमवेतत्वात् आकाशववदित्यत्र । शब्दादीति । एकदेशिमतेन शब्दादि द्रष्टव्यम् । पक्षभिन्ननिश्चितसाध्यवत्त्वं दृष्टान्तत्वम् । तेन शब्दादिपु पक्षभिन्नेषु निश्चितसाध्यवत्सु । नित्यवस्तुसमवेतत्वरूपहेत्वभावः साध्य- व्यापकत्वसाधकः । तेनादिशब्दार्थवशे साध्याभाववति नित्यवस्तुसमवेतत्वरूपहेत्वभावात्साधारण्यं साध्या- भावयवृत्तिवरूपम् । ननु नाकाशदृष्टान्तः निश्चितसाध्यवत्त्वाभावादिति चेन्न । न शब्दादिदृष्यन्ते हेतोः साधारणता, किन्तु शब्दशब्दस्मारिताकाशहेतोः साधारणता प्रसङ्गः पुरुप इति तथेत्यर्थात् । स्वाभा- चिकत्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म स्वाभाविकत्वमिति । धर्मा नित्याः स्वाभाविकत्वात् आकाश- त्वपत् । नित्यचस्त्यिति । जातिसिया । एतादृशत्वम् । भेदे इति सतिसप्तम्यन्तम् । भेदसामानाधिकरण्य एतारगुत्वं भिन्ननिष्ठम् । तथेत्यग्रेतनभाष्योक्तम् । अत्रैवकारः विरुद्धधर्माधारत्वकल्प- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भिन्नप्रतीतेर्विद्यमानत्वाच । तादृशमेव तद्वस्तूत्पत्तिसिद्धमिति मन्तव्यम् । कल्पनायामपि यथा सूर्यप्रकाशयोः कल्पना, एवं ब्रह्मधर्मयोरपि । न धन्यथा वेदप्रवृत्तिनिपेधशेषता सत्यज्ञानानन्तानन्दपदानां सामानाधिकरण्यं वा सम्भ- यति । लक्षणायां तु सुतरामेव धर्मापेक्षा। अतो विशिष्टपदार्थ एव तादृशो वेद- - भाग्यप्रकाशः। समुचायकः । तेन सिद्धमाहुः तादृशमित्यादि । प्रकाशरूपं वस्तु मूलाद्भिन्नमप्यभिन्नमेवोत्पत्ति- सिद्धमिति मन्तव्यम् । युक्तिभिरनुचिन्तनीयम् । यथा अमित्रो न मित्रम्, न मित्राभावः, किन्तु मित्रविरुद्धसम्पत् । यथा चाविद्या न विद्या, न विद्याभावः, किन्तु विद्याविरुद्धं भावरूपमज्ञानम् , एवं प्रकाशवदाश्रययोरभेदोपि न भेदः, न भेदाभावः, किन्तु भेदविरुद्धसम्पदेव भावरूप इति विभावनीयम् । सा च सम्पत् , भावरूपत्वे सति स्वाश्रयाविनाभूतत्वं तद्विहायावर्तमानत्वमिति यावत् । न ह्येतादृशत्वमन्योन्याभावरूपे भेदेस्तीति । तथाच कल्पनायामपि यथा सूर्यप्रकाश- योस्तादात्म्यरूपस्य भेदविरुद्धसम्पदोऽभेदस्य कल्पना, एवं ब्रह्मतद्धर्मयोरपि पखोधनाय कार्ये- त्यर्थः । नन्वत्र का वा उपपत्तिर्येन धर्माणां सदा सत्तामङ्गीकृत्य तादृशोऽभेदः कल्प्यत इत्यत आहुः न हीत्यादि । यदि हि स्वाभाविकधर्मसचामनुपगम्य सर्वविशेपशून्यमेव ब्रह्माङ्गीक्रियते, तदा केवलचिन्मात्रत्वेन प्रतिपिपादयिपितस्य ब्रह्मणः सकाशात् 'अस्य महतो भूतस निःश्वसि- तमेतद्यदृग्वेद' इत्यादिना श्राविता चेतनधर्मरूपा वेदप्रवृत्तिर्न सम्भवेत् । 'अथात आदेश इत्यत्र पराभिमता निषेधशेषतापि न सम्भवेत् । तस्या अपि विशेपत्वात् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति स्वरूपलक्षणथुती 'विज्ञानमानन्दं ब्रोतिश्रुतौ चोक्तं सत्यादिपदानामेकवस्तुवाचकत्वमपि रश्मिः। नायोगव्यवच्छेदकः । अभिन्नमेवेति । एवेत्यत्र तृतीयालुक् । अवधारणेनेत्यर्थः । नन्वभिन्नमेव भिन्नमिति कुतो न कल्प्यत इत्यत आहुः नहीति । अभेदे सिद्धं ब्रह्म विरुद्धधर्माश्रयमितिग्रहणात्यधि- वीवदित्यनुमानेन एतादृशत्वे खण्डब्रह्मवादापत्त्याऽखण्डब्रह्मवादो हीयेत । एतां पृथिवीमिव तं पश्यन्ति भक्ता जनाः । एपेवान्यस्तु पश्यति इति विगृह्यकार्ये तादृशं तत्त्वम् । 'त्यदादिपु दृशोऽनालोचने कच्चे- तिसूत्रम् । पूर्वविग्रहास्तु सूत्रस्य सर्वतोमुखत्वाद्यथाकथञ्चिन्नेयाः । अनालोचनेऽविचारे इत्यर्थमादाय । नच वृत्तिविरोधः । श्यालखस्रोरित्यत्र 'पुमान् स्त्रिये'त्यस्य वृत्त्यनङ्गीकारात् । तथा मनोरमायां तादृशादयस्तु . रूढिशब्दवादसतार्थावयवार्थेन व्युत्सायन्ते । अतएवाज्ञानार्या दृशेरिति सङ्गच्छत इति । न हि स्वमते केवलरूढिरस्ति । महाभाष्योक्तयोगेन रूढिशब्दत्वादिति मनोरमाविरोधः । नन्वस्तु विरोध इति चेत् । न । 'लोके शब्दार्थसम्बन्धो रूपं तेषां च यादृशम् , न विचारस्तत्र कार्य' इति निषेधात् । तर्हि रुदौ यः कोपि योगो न भवेदिति चेत् । न । 'लोकसिद्धं प्रस्तुत्य वैदिको बोध्यते यया,' वैदिकवोधार्य रूढी यथाकयश्चित् योगोप्यस्तु । आचार्योक्तत्वात् । मा भूच महाभाष्योक्तयोग इति व्यभावात् । नच माध्वानां भेदे एतादृशत्वमस्तीति वाच्यम् । उभयव्यपदेशाधिकरणे चतुःसूत्रे आनन्दादिरूपोपि श्रुतिवला- दानन्दगुणकोपीति सर्वत्र माहात्म्यमेवोच्यते मत्यर्थमित्यर्थात् । कल्पनायामिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथाचेति । वस्तुनस्तादृशले विरुद्धधर्माश्रयत्वे उत्सत्तिसिद्धे सति । तादृश इति । तादात्म्यरूपः । एवेति । विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपान्ययोगव्यवच्छेदकः । निधेति । मूर्तामूर्तस्य विवर्तन तथा । तस्या इति । निषेधशेपतायाः । विशेपलं विवर्तवं तस्मात् । सत्सेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म सत्यमित्या- दिना । एकेति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सत्येकार्थबोधकत्वं सामानाधिकरण्यम् । भाष्ये तस्याः । ।

·१४८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्यम् । [अ०३ पा०२ अ० ९ सू०३८. . भाप्यप्रकाशः। न सम्भवेत् । तेषां सत्यत्वादिविशिष्टवाचकत्वात् , सत्यत्वादीनां च धर्मत्वात् । नच सत्यादिपदानां लक्षकत्वमेव । असत्यजडसान्तदुःखव्यावृत्तमेकरूपमेव ब्रह्म लक्ष्यत इति न तेषां सामानाधिकर- ण्यभङ्ग इति वाच्यम् । लक्षणायां तु सुतरां धर्मापेक्षा । निर्धर्मकस्स कापि लक्ष्यत्वादर्शनात् । लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपत्वेन ब्रह्मणि सत्यादिपदशक्यसम्बन्धलक्ष्यत्वयोर्धर्मयोरापाताच । किश्च । लक्ष्यत्वे यत्किश्चिच्छन्दवाच्यत्वमप्यर्थादेवायातम् । लक्ष्यत्वस्य वाच्यत्वव्याप्यत्वात् । यतु लक्ष्यत्वे सधर्मकत्वस्योपाधित्वान्न व्याप्तिरिति कश्चित् । वन । लक्ष्यत्वेनैव धर्मेण ब्रह्मणः सधर्मकत्वे सिद्ध सधर्मकत्वस साधनव्यापकतयोपा- धिवानिवृत्ती व्याप्तेः सुस्थिरत्वात् । नच वानिवृत्तिथुत्या अवाच्यत्वे ब्रह्मणः सिद्धे सधर्मकत्वस नोपाधितानिवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्याः सामस्त्येन वदनासामर्थ्यपरत्वात् । अप्राप्येति प्रशब्देन तथावसायात् । अनाप्येत्युक्त्यापि तनिवृत्तिसिद्धः लक्षणया वाचः प्राप्त्यापि निवृत्त्यसिद्धश्च । रश्मिः। विशिष्टेति । द्वितीयस्कन्धसुवोधिन्याम् । विशिष्टवाचकत्वम् । प्रस्थानरत्नाकरे तु व्यक्तिमात्रवाचकत्व- मुक्तम् । भावार्थपादभाष्येण जातिमात्रवाचकत्वमुक्तप्रायम् । आकृतौ शक्तः पूर्वमीमांसायामिति । शास्त्रद्वयभेदेन पक्षद्वयम् । व्यक्तिमात्रवाचकत्वपक्षस्तु सूक्ष्मग्रन्थाभिप्रायेण । 'नाहं वेदैर्न तपसा' भक्या वनन्यया' 'आचार्यवान्पुरुषो वेदेति महत्तामन्तःकरणं प्रमाण मिति च । लक्षणायामिति भाष्य विवरीतुमाहुः नचेति । एवेति । सविशेपत्वापत्या एवकारो वाच्यत्वयोगव्यवच्छेदकः । कुत इत्यत आहुः असत्येति । सत्यत्वमसत्यत्वाभावरूपमधिकरणात्मकं सदसत्त्वव्यावृत्तम् । एवं ज्ञानत्वमज्ञानत्वा- भावरूपमधिकरणात्मकं सत् जडव्यावृत्तम् । एवमनन्तत्वं अनन्तत्वाभावाभावरूपमधिकरणात्मकं सत् सान्त- व्यावृत्तम् । एवं आनन्दत्वमानन्दत्वाभावाभावरूपमधिकरणात्मकं सत् दुःखव्यावृत्तम् । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् , अनुकूलवेदनीयं सुखम् । आनन्दः सुखम् । एवेति । अस्थूलादिश्रुतेरेवकारः । लक्ष्यत इति । सत्यत्वादीनां सत्यत्वाधभावाभावे लक्षणा । खाभावप्रतियोगित्वसम्बन्धः । तेन सम्बन्धेन सम्बद्धं क्रियते ज्ञानविषयीक्रियते। भाष्यं विवृण्वन्ति स्म लक्षणायामिति । लक्ष्यत्वेति । लक्ष्यार्थत्वादर्शनात् । सत्या- दीति । सधर्मकत्वापत्त्या सत्यादिपदशक्यः सत्यत्वादिविशिष्टः सत्यादिः तस्य सम्बन्धः खरूपात्मकः । लक्ष्यत्वं च उक्तसम्वन्धरूपलक्षणायोग्यं लक्ष्यं तस्य भावो लक्ष्यत्वम् । लक्षयितुं योग्यं लक्ष्यत्वम् । तयो- रित्यर्थः । यत्किञ्चिदिति । लक्ष्यादिशब्दवाच्यत्वम् । एवेति । अवधारणेनागतम् । लक्ष्यत्वस्येति । यथा तीरं वाच्यं लक्ष्यत्वात् , एवं ब्रह्म सत्यादिशब्दवाच्यं लक्ष्यत्वात् , गङ्गातीरवत् । वाच्यत्वेति। वाच्यत्वन्यूनदेशवृत्तित्वात् । लक्ष्यत्व इति । हेतौ । उपाधित्वादिति । यत्र वाच्यत्वम् , तत्र सधर्म- कत्वमिति साध्यव्यापकता। ब्रह्मणोपि यत्किञ्चिच्छन्दवाच्यत्वं लक्ष्यत्वेन सधर्मकत्वम् । यत्र लक्ष्यत्वम्, तत्र सधर्मकत्वमिति नास्ति । ब्रह्मणि लक्ष्यत्वातिरिक्तधर्माभाववति सधर्मकत्वामावात् । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिस्तत्त्वात् । न व्याप्तिरिति । यत्र यत्र लक्ष्यत्वम्, तत्र तत्र वाच्यत्वमिति च्यातिः सा न। एवेति । लक्ष्यत्वेतरधर्मयोगव्यवच्छेदकः । साधनेति । यत्र लक्ष्यत्वं तत्र सधर्मकत्वा- भावाभावाचया। नोपाधितेति । वाच्यत्वाभाववति ब्रह्मणि लक्ष्यत्वेन सधर्मकत्वस्य सत्त्वात्साध्य- व्यापकत्वामावात्तयेत्यर्थः । यद्वा । श्रुतिवलेन लक्ष्यत्वेपि लक्ष्यस्सावाच्यले सधर्मकत्वस्य लक्ष्यत्वरूप- हेतुमति विरहान्नोपाधितानिवृत्तिः । तस्या इति । 'यतो वाच' इति श्रुतेः । ईक्षलधिकरणभाप्येण. वया । अप्राप्येति । श्रौतेन । तन्निवृत्तीति । वानिवृत्तिसिद्धेः । वाच इति । ब्रह्म लक्ष्यमिति ..

·१४९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । सिद्ध इति मन्तव्यम् । तत्र हेतुः। तेजस्त्वात् । तेजःशब्दवाच्यत्वात् । बहुदूः भाप्यप्रकाश:1 " सर्वथा अप्राप्ती 'यतो वाच' इति यच्छन्दस्यापि ब्रह्मानाप्त्या तदज्ञाने कुतो निवर्तन्ते वाच इति ज्ञानानुद्येन वाक्यसाबोधकताप्रसक्तरनिरुक्तश्रुतिविरोधनसक्तेथ । किञ्च । सत्यादिपदानां ब्रह्मणि शक्यभावे ब्रह्मातिरिक्तानां चासत्यजडादिरूपत्वात् तेष्वपि तच्छत्यभावे तेपा पदानामनर्थकत्वेन शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा नितरां सिध्येदिति स्वरूपलक्षणमप्यवोधकमेव स्यात् । ततश्च विचार- शास्त्रस्य मोक्षस्य च तिलाञ्जलिरेव दीयेत । अथ व्यावहारिकं सत्यज्ञानादिकं तेषां शक्यमिति तत्सम्बन्धस ब्रह्मणि भवनान्न कोपि दोष इति विभाव्यते । तदा तु तस्यैव धर्मत्वान ब्रह्मणो यावद्धर्मरहितत्वसिद्धिरिति लक्षणायां सुतरां धर्मापेक्षा । अतो धर्माणामावश्यकत्वादस्य शास्त्रस्य वेदानुरोधित्वात् वेदवाक्यानां च ब्रह्मवोधकतया सर्वेषां तुल्यबलत्वेन धर्मविशिष्ट एव पदार्थों (निर्धर्मको) विरुद्धधर्माश्रयो चेदसिद्ध इति मन्तव्यमित्यर्थः । धर्मधर्मिणोरभेदवोधकं रूपं वक्तुं हेतुं व्याकुर्वन्ति तेजःशब्दवाच्यत्वादिति । 'तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः', 'अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते, 'मारूपः, तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, 'यदादित्यगतं तेज' इत्यादौ ब्रह्मतद्धर्मयोस्तेजोवाचकशब्दवाच्यत्वात् । तथाच प्रकाशकस्खभा- चत्वात् सूर्यतत्प्रकाशयोर्यथा भेदविरुद्धसम्पदभेदः, तथा ब्रह्मतद्धर्मयोरपि प्रकाशकत्वात्तथेत्यर्थः । ननु पूर्वसत्रेण ब्रह्मण उभयरूपत्वे विरुद्धधर्माश्रयत्वे तं तं प्रति तथा प्रदर्शने च सिद्ध धर्माणां रश्मिः। वाचःप्राप्त्यापि वानिवृत्यसिद्धेश्च । वाक्यस्येति । अवधिघटितयत इतिवाक्यस्य 'मम माता बन्ध्ये ति वाक्यवदनकपदघटितत्वादबोधकताप्रसक्तेः । अनिरुक्तेति । 'एप ह्येवानन्दयाती'त्युक्त्वाग्रे पठ्यते "यदा ह्येवैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवतीति । न निरुक्ते अनिरुक्के । अत्र निरुक्तत्वे प्राप्तेऽनिरुक्त इति प्रतिपेधसम्मवात्तथा । यद्यप्यभावज्ञानेन प्रतियोगिज्ञानं सर्वत्र कारणम् । 'अग्निचयनस्य न दिवी'ति श्रुत्या दिवि निषेधात् , तथापि विरुद्धधर्मा- श्रयप्रकरणादियमेवमुक्ता । अथेति । भिन्नप्रक्रमेऽनिरुक्ते प्रतिष्ठारूपभक्तिं विन्दते लभते । अथ स -आसफो भिन्नमोक्षविषयं गतो भवतीत्वात् । कस्मादिन्नमोक्षवियय इति चेत्, सायनश्यियादिन- विषयोऽधोक्षजः। पुष्टिमार्गीयम् । साधनविषयफलयोर्भेदादिति । तत्त्वायामीत्यत्राप्ययं योध्यः संध्यायाम् । अनर्थकत्वेनेति । तथा शक्याथीभावेन शक्यसम्बन्धेत्यादिः । अपीति । अपिना कार्यलक्षणम् । उभयलक्षणयोरबोधकत्वादेवकारो योधकत्वरूपान्ययोगव्यवच्छेदकः । विचारेति । उत्तरमीमांसा- शास्त्रस्य । तिलाञ्जलिरेवेति । विचारशास्त्रस्य मोक्षस्य च पदजन्यपदार्थोपस्थितिसाध्यत्वादेवकारः । व्यावहारिकमिति । ध्वंसप्रतियोगि। शक्यमिति । शक्यार्थवस्तु । लक्षणायामित्यादिभाष्यार्था- नुवादपूर्वकमत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदा त्विति । एवमनूय अत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इत्यादि । एव पदार्थ इति । धर्मविशिष्टः पदार्थ एवेत्सन्वयः । पदार्थंकदेशेनान्वयानुपपत्तेः । अयमुभयव्यपदेशसूत्रानिर्धारणेनेत्यर्थक उक्तः । तादृशपदार्थमाहुः निर्धर्मक इति । तथाच श्रुतिः 'स्वरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणं तथेति गोपालतापिनीयश्रुतेः । अत्र खरूपत्वावच्छेदकं सगुणत्वं निर्गुणत्वं चोक्तम् । तेजोवाचकेति । 'ज्योतिषां ज्योति रिति, 'दिवो ज्योति'रिति, 'तस्य भासे'ति च प्रत्येकं पष्ठयवधिघटिताभ्यां तेजोवाचकशब्दाभ्यां वाच्यत्वात् । तथाच सूत्रे तेजःपदं तेजस्त्वेन शब्दार्थसाधारणमुक्तं तत्तेजोवाचकमतस्तेज शब्दवाच्यत्वादयमों भवति । उभयसमावेशात् । तं त- १. अन्तिमावृत्ती लोपितम् ।

·१५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा० २ अ० ९ सू० २८. रव्याप्त्यर्थमेव हेतुरुक्तः । आतपादेर्धर्मत्वेन धर्मित्वेन च प्रतीतेः । अपूर्ववदेव दृष्टत्वाच्छुतत्वाच न धर्मेष्वपि युक्त्यपेक्षा । तस्मात् सिद्धं यथाश्रुतमेव ब्रह्मेति ॥२८॥ . भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मणा सह भिन्नाभिन्नत्वमात्र साधनीयम्, तत्तु प्रकृतदृष्टान्तमात्रेणैव सिध्यतीति हेतूक्तेः किं. प्रयोजनमित्याकालायां तत्प्रयोजनमाहुः बहुदूरेत्यादि । अवतारदशायां सृष्टिदशायां च ब्रह्मणो व्यापकत्वतिरोभावे धर्माणां स्वभावतो बहुदूरव्याप्त्यर्थमेव तद्व्यापकस्तेजस्वरूपो हेतुरुक्त इत्यर्थः। तेजसि तथात्वस दृष्टत्वादिति । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमांशसमाप्ती 'एकदे- शस्थितस्येन्दोर्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् । तत्राप्यास- नदूरत्ववहुत्वस्वल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोऽस्ति तच्छक्तिस्तद्वन्मैत्रेय वर्तत' इति । एवममेदवोधक रूपं व्याख्याय प्रकाशाचयपदाभ्यां वोधितं भेदबोधकं रूपं व्याकुर्वन्ति आतपादेरित्यादि। आतपश्च तदादिश्च तयोः समाहार आतपादिः, तस्यातपादेः। तथाचात्रादिपदेन सूर्यादिः । तथाच आतपस्य प्रकाशस्य धर्मत्वेन सूर्यादैर्धर्मित्वेन च प्रतीतेर्यथा भेदः, तथा ब्रह्मवद्धर्मयोरपि । 'सत्यं ज्ञान मिति स्वरूपलक्षणात् सचिदानन्दरूपेणाभेदः, धर्मेषु तत्तद्धर्मत्वेन रूपेण भेदः, ब्रह्मणि तदाश्रयत्वरूपेण भेद इति तयोस्तावविरुद्धावित्यर्थः । ननु प्रकाशतदाश्रययोस्तथा प्रत्यक्षगम्यम् , ब्रह्मतद्धर्मयोस्तु न तथेति तत्र कथं तथात्वसम्प्रत्यय इत्यत आहुः अपूर्ववदि- त्यादि । एतेन 'दर्शनाचे'त्यत्र व्याख्यातं भक्तप्रत्यक्षम्, विष्णुपुराणस्था स्मृतिः, 'प्राणस्य प्राण 'नेह नानास्ती'त्यादयः श्रुतयश्च सारिताः। तथाचात्रापि प्रमाणद्वयामितत्वान्न युक्त्यपेक्षेति युक्तिकथनमन्यप्रतिपत्यर्थमित्यर्थः । एवञ्च ब्रह्मधर्मा ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः, प्रकाशकधर्मत्वात् । सूर्यादिप्रकाशवदित्यनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यम् । सिद्धं निगमयन्ति तस्मादित्यादि । एवञ्च ब्रह्मणः सच्चिदानन्दरूपेण सर्वेषां ब्रह्माभेदः । ब्रह्मणस्तु कार्यलक्षणेन सर्वसाढ़ेदः । जगतः कार्य- त्वाचिदानन्दतिरोभावात् तयोः स्वल्पत्वाच भेदः । जीवे चानन्दतिरोभावादल्पत्वादशत्वादिभ्यश्च भेदः । अक्षरे च गणितानन्दत्वादिभ्यो भेदः । जीवस्य तथात्वं तु जीवप्रकरणे द्वितीयाध्यायः सिद्धम् । अक्षरस्य चादृश्यत्वाधिकरणे इति बोध्यम् ॥ २८ ॥ रश्मिः। मिति । भक्तं भक्तम् । स्वल्पत्य इति । जीवपरत्वेन प्रतीतधर्माणां ब्रह्मपरत्वमत्र प्रतिपाद्यत इति। एवेति । 'अणोरणीयान्महतो महीया'नितिश्रुतेरेवकारः । तच्छक्तिरिति । ब्रह्मशक्तिः । ब्रह्मतधर्म योरिति । खज्ञानद्वारेति वोध्यम् । ताविति । भेदाभेदौ । भाष्योक्तं धमिलमधस्तनांशस । एतेनेति । न पूर्व पूर्वयुक्तं सगुणवं निर्गुणत्वं वा तत् अपूर्व विरुद्धधर्माधिकरणत्वं तदस्सास्तीति तद्वत् भवति । कुतः । रपवादकैः श्रुतत्वावेदान्तिभिः । पूर्वाधिकरणे विरुद्धधर्माधारत्वमुक्तम् , तेन स्मृतौ धर्मधर्म्य- भेदाभेदी, वेन पूर्वाधिकरणेनास्य प्रसङ्गसङ्गतिः प्रदर्शिता । अतो भेदेप्यमेदेन । मारिता इति । धर्मविषयेपि स्मारिताः । प्रमाणेति । श्रुतिप्रत्यक्षरूपं प्रमाणद्वयं तत्प्रमितत्वात् । नेति । धर्मिवद्धर्भ प्वपि नेति न धर्मेष्वित्यादिभाप्यार्थः । निगमयन्तीति । हेतुघटितत्वान्निगमनम् । तस्मात्तयेति निगमनवत् । तस्मादित्यादीति । यधाश्रुतमेवेति । पूर्वोपपादनादेवकारः निर्धारणेनेत्यर्थका ययाश्रुतं निधारणेन प्रोत्सर्थः ॥ २८॥ .

·- --- , भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । पूर्ववद्वा ॥ २९॥ एकदेशिमतेनापि सर्वसमाधानमा । अथवा । 'अरूपवदेव ही'त्यादिपञ्च- सुन्या यः सिद्धान्तः कथितः, तादृशं वा ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । अयमाशयः। वेदस्थापनार्थ हि प्रवृत्तिः। तत्र यथा अक्षरमात्रस्थापि बाधो न भवति, तथा वक्तव्यम् । यदर्थमुभयरूपता अङ्गीकृता, तत्र धर्माणां भाग्यप्रकाशः। पूर्ववदा ॥२९॥ सूत्रमवतारयन्ति व्याकुर्वन्ति च एकेत्यादि । अथवेत्यादि च । वाश- ब्दः पक्षान्तरे । पूर्ववत् । 'अरूपवदेव ही ति पञ्चसूत्र्या या सिद्धान्तः कथितः, प्रपञ्चविलक्षणं तत्समवायित्वेपि न तत्प्रकारकम् , नापि समवायिमात्रम् , किन्तु ततोप्यतिरिक्तं कृत्स्नं चिन्मात्र- खरूपं यदा आविर्भवति, तदा व्यवहार्य भवति । तत्र जडजीवधर्मा औपचारिका इत्येवंरूपः । पादृशं कारणरूपं ब्रा प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः। एतन्मताभ्युपगमे वीजं व्युत्पादयन्ति अयमित्यादि। थाच यत् पूर्वोपगमे वीजम्, तदेवानापीत्यर्थः । वीजमुक्त्वा पञ्चसूत्रीसिद्धस प्रकृते यथा ववक्षितत्वम्, तथोपपादयन्ति तत्र धर्माणामित्यादि । तसिन् पक्ष एकदेशिप्रतिपन्नमौप- चारिकत्वं दपयित्वा नित्यत्रामत्वेन स्थापितानां धर्माणां स्वरूपस घृचिमत्त्वस्य निर्वाहार्थ सविशे- पंनिर्विशेपभेदेन ब्रह्मवैलक्षण्यमङ्गीकर्तव्यम् । ततो वैलक्षण्येन भेदे सत्यद्वितीयत्वथुतिर्वाध्येत । तथाच तदभावायोत्पत्त्या विचारः कर्तव्यः । यो यथा यथा परिणमते, स तत्तद्वानपि पूर्वमन्यक्तः घटपटदध्यादिरूपेण परिणममाणमृत्चन्तुदुग्धादिवदिति । एवमुत्पत्त्या विचारे कारणभूतं निर्धर्म- कमेव ब्रह्म सेत्स्यतीति पूर्व तादृशमेव प्रतिपत्तव्यम् । ततश्च ब्रह्माहिकुण्डलवदुभयरूपम्, तद्धर्माः प्रकाशाश्रयवद्भिन्नाभिन्ना इत्युपपत्त्या कारणस्वरूपानुरोधेनैव व्यः । वन कथं कर्तव्य इत्याकासायां कारणविचारे श्रुतावेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञातत्वाद्धर्माणामपि ब्रह्म- रूपत्वं वक्तव्यम् । तदैव तदुपपद्यते, न तु धर्माणां नित्यमिन्नत्व आविद्यकत्वे वा । आये भिन्न- वेन, द्वितीये मिथ्यात्वेन च तत्प्रतिबन्धात् । नचाविद्यकत्वेप्यसत्यच्यावृत्तत्वेन सत्यरूपब्रह्मज्ञाने रश्मिः। पूर्ववदा ॥ २९ ॥ तदेवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदक एवकारः। दूपयित्वेति । 'तत्र धर्माणा'मित्यादिना दूपयित्वा । सविशेपेति । ब्रह्मस्वरूपस्य निर्विशेपे लक्ष्यत्वादिवृत्तिमत्त्वस्येति विवेकः । विपरीतं वा । तथा सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत इति । बाध्यतेति । भिन्नस्य द्वितीयत्वात्तथा । तथा चेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा चेति । उत्पत्त्या विचारं घट्यन्ति स्म यो यथेति । परीति । हैमधातुपाठे तु परस्मैपदी । तत्तद्वान् तत्तत्परिणामवान् । त्विति । अनृतं शुक्त्यादिवत् । आदिना गोमयादि । परिणामो वृश्चिकः । निर्धर्मकमेवेति निर्गुणब्रह्मवादिसम्मतत्वा- देवकारः । एवेति पूर्ववत् । उपपत्त्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततश्चेति । एवेति । वृत्तिमत्त्वानुरोध- व्यवच्छेदक एवकारः। विपरीतं तु न । भाष्यानुक्तत्वात् । तत्रेति भाष्यं विवरीतुं न चेत्यादिशशो- सादनार्थं पीठिका कुर्वन्ति स्म तत्र कथमित्यादिना । श्रुताविति । 'उत तमादेशमप्राक्ष'मित्यादि- आन्दोग्यश्रुतौ । तदैवेति । ब्रह्मरूपत्ववचनकाले । एवकारो धर्माणां नित्यभिन्नत्वाविद्यकत्वकालो व्यवच्छिनत्ति । नान्यथेत्यंशं स्फोरयन्ति स्म न तु धर्माणामिति । आविद्यकत्य इति । रजतव- इसत्त्वात् । तत्मतीति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिबन्धात् । भाष्यं विचरीतुमाशङ्कामाहुः न चेति ।

·१५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ ० ९ सू० २८० रव्याप्त्यर्थमेव हेतुरुक्तः। आतपादेर्धर्मत्वेन धर्मित्वेन च प्रतीतेः । अपूर्ववदेव दृष्टत्वाच्छुतत्वाच न धर्मेष्वपि युत्तयपेक्षा । तस्मात् सिद्धं यथाश्रुतमेव ब्रह्मेति ॥२८॥ भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मणा सह भिन्नाभिन्नत्वमा साधनीयम्, तत्तु प्रकृतदृष्टान्तमात्रेणैव सिध्यतीति हेतूक्तेः किं प्रयोजनमित्याकावायां तत्प्रयोजनमाहुः बहुदूरेत्यादि । अवतारदशायां सृष्टिदशायां च ब्रह्मणो व्यापकत्वतिरोभावे धर्माणां स्वभावतो बहुदूरव्याप्त्यर्थमेव तद्व्यापकस्तेजस्वरूपो हेतुरुक्त इत्यर्थः । तेजसि तथात्वस्य दृष्टत्वादिति । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमांशसमाप्तौ 'एकदे- शस्थितस्यैन्दोर्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् । तत्राप्यास- नदूत्ववहुत्वस्वल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोऽस्ति तच्छक्तिस्तद्वन्मैत्रेय वर्तत' इति । एवमभेदबोधक रूपं व्याख्याय प्रकाशाश्रयपदाभ्यां वोधितं भेदवोधकं रूपं व्याकुर्वन्ति आतपादेरित्यादि। आतपश्च तदादिश्च तयोः समाहार आतपादिः, तस्यातपादेः । तथाचात्रादिपदेन सूर्यादिः । तथाच आतपस्य प्रकाशख धर्मत्वेन सूर्यादेर्धर्मित्वेन च प्रतीतैर्यथा भेदः, तथा ब्रमतर्मयोरपि । 'सत्यं ज्ञान मिति स्वरूपलक्षणात् सचिदानन्दरूपेणाभेदः, धर्मेषु तचमत्वेन रूपेण भेदः, ब्रह्मणि तदाश्रयत्वरूपेण भेद इति तयोस्तावविरुद्धावित्यर्थः । ननु प्रकाशतदाश्रययोस्तथावं प्रत्यक्षगम्यम् , ब्रह्मतद्धर्मयोस्तु न तथेति तत्र कथं तथात्वसम्प्रत्यय इत्यत आहुः अपूर्ववदि त्यादि । एतेन 'दर्शनाच'त्यत्र व्याख्यातं भक्तप्रत्यक्षम्, विष्णुपुराणस्था स्मृतिः, 'प्राणस प्राणं 'नेह नानास्ती'त्यादयः श्रुतयश्च सारिताः । तथाचानापि प्रमाणद्वयमितत्वान्न युक्त्यपेक्षेति युक्तिकथनमन्यप्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः । एवञ्च ब्रह्मधर्मा ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः, प्रकाशकधर्मत्वात् सूर्यादिप्रकाशवदित्यनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यम् । सिद्धं निगमयन्ति तस्मादित्यादि । एवत्र ब्रह्मणः सचिदानन्दरूपेण सर्वेषां ब्रह्माभेदः । ब्रह्मणस्तु कार्यलक्षणेन सर्वसाझेदः । जगतः कार्य वाचिदानन्दतिरोभावात् तयोः स्वल्पत्त्वाच भेदः । जीवे चानन्दतिरोभावादल्पत्वादशत्वादिभ्य भेदः । अक्षरे च गणितानन्दत्वादिभ्यो भेदः । जीवस्य तथात्वं तु जीवप्रकरणे द्वितीयाध्या सिद्धम् । अक्षरस्स चादृश्यत्वाधिकरणे इति बोध्यम् ॥ २८ ॥ रश्मिः। मिति । भक्तं भक्तम् । खल्पत्व इति । जीवपरत्वेन प्रतीतधर्माणां ब्रह्मपरत्वमत्र प्रतिपाद्यत इति एवेति । 'अणोरणीयान्महतो महीया'नितिश्रुतेरेवकारः । तच्छक्तिरिति । ब्रह्मशक्तिः । ब्रह्मतद्धर्म योरिति । खज्ञानद्वारेति बोध्यम् । ताविति । भेदाभेदौ । भाप्योक्तं धमित्वमधस्तनांशस्य । एतेनेति न पूर्व पूर्वयुक्तं सगुणत्वं निर्गुणत्वं वा तत् अपूर्व विरुद्धधर्माधिकरणत्वं तदस्सास्तीति तद्वत् भवति फुतः । दृष्टत्वानकैः श्रुतसाद्वेदान्तिभिः । पूर्वाधिकरणे विरुद्धधर्माधारत्वमुक्तम्, तेन स्मृतो धर्मधर्य भेदाभेदी, तेन पूर्वाधिकरणेनास प्रसशसङ्गतिः प्रदर्शिता । अतो भेदेप्यभेदेन । मारिता इति धर्मविपयेपि स्मारिताः । प्रमाणेति । श्रुतिप्रत्यक्षरूपं प्रमाणद्वयं तवमितत्वात् । नेति । धर्मिवद्धर्मे प्वपि नेति न धर्मेष्वित्यादिमाप्यायः । निगमयन्तीति । हेतुघटितत्वानिगमनम् । तस्मात्य निगमनयत् । तस्मादित्यादीति । यथाश्रुतमेवेति । पूर्वोपपादनादेवकारः निर्धारणेनेत्यर्थकः यथाश्रुतं निधारणेन प्रोत्यर्थः ॥२८॥ - ·१५२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ०.९ सू०२९. खरूपनिर्वाहार्थमवश्यं ब्रह्मवैलक्षण्यमङ्गीकर्तव्यम् । तथा सति 'एकमेवाद्वितीय- मिति बाधः प्रसज्येत । तथाचोत्पत्त्या विचारे निर्धर्मकमेव पूर्व ब्रहोति प्रतिपत्तव्यम् । उपपत्त्यापि विचारः पूर्वानुरोधेनैव कर्तव्यः । तत्र ध. णामपि ब्रह्मत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपद्यते, नान्यथा । ततश्च प्रथर ब्रह्म स्वधर्मरूपेण भवति । तदनु क्रियादिरूपेण प्रपञ्चरूपेण च। तावतैव सर्ववेदार्थसिद्धेः । नच लौकिकी युक्तिस्तत्रापेक्ष्यते, येन तादृशस्य का सर्वभाव इति पर्यनुयोगो भवेत् । धर्मकल्पनायामपि नेपा तर्कण मतिरापनेयेति भाष्यमकाशः। एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानं भवत्येवेति शक्यम् । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तोपरोधेन जायमानस्य तस्सामयो जकत्वात् । अतो धर्माणां ब्रह्मत्व एवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपपत्तिः, नान्यथा । तसात् ततश्चेत्या द्युक्तप्रकारेण धर्माणां ब्रह्मकार्यत्वात् ब्रह्मरूपत्वमङ्गीकर्तव्यम् । तावतैव सर्ववेदार्थाविरोधसिद्धः। नच पूर्वमव्यक्तस्य पश्चात् व्यक्तत्वं लोके हेत्वन्तरसमवधानादेव दृष्टमितीतरासद्भावे निर्धर्मकस कथं धर्मरूपेण भवनमिति शक्यम् । ब्रह्मणो वेदैकसमधिगम्यतया तत्र लौकिकयुक्त्यपेक्षाया अभावेन तादृशशङ्काया एव तत्र कर्तुमयुक्तत्वात् । तथाच पञ्चसूत्रीसिद्धसानेन प्रकारेण विवक्षि तत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सति लौकिकयुक्यनपेक्षत्वाच्छौतत्वाञ्चेदमेव मतमादर्तव्यम् , किं पूर्वेणेत्यत आहुः धर्मेत्यादि । धर्मकल्पनायामिति । विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपधर्मकल्पनायाम् । तथाच यं स्तौल्यात् तस्याप्यादरणमित्यर्थः। ननु द्वयोस्तौल्येप्ययं पक्षश्चेत् व्यासचरणैः पश्चाद्विचार्योक्तः, तदा न पूर्वत्र व्यासाशय इति शङ्कायां द्वयोः कथनस्य तात्पर्यमाहुः उत्पत्त्येत्यादि । उत्पत्त्या एतत्सू- रश्मिः। असत्येति । सत्यत्वाभावाभावरूपेणासत्यव्यावृत्तत्वेन । भवत्येवेति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञाना- योगव्यवच्छेदक एवेति । नीलं सरोजं भवत्येवेत्यनेव । मृत्पिण्डेति । आविद्यकमृत्पिण्डलोहनिकृन्तन- दृष्टान्तोपरोधेन । तस्येति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य। अप्रयोजकत्वादिति । ब्रह्मज्ञानरूपविशेषदर्शने सर्वस्य प्रविलाप्यत्वात्सर्वविज्ञानानुत्पत्त्या तथा । विवृण्वन्ति स्म अत इति । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तोपरोधेन जायमानस्य तस्याप्रयोजकत्वात् । ब्रह्मत्व एवेति । एक्कारस्तु नित्यभिजाविधकल्पयोर्व्यवच्छेदकः । नान्यथेति व्याख्यातप्रायं पीठिकाग्रन्थे । ततश्चेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मात्ततश्चेति । तावतेति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म तावतेति। लघुना। एवकारः सर्ववेदार्थाविरोधाय गुरुप्रकारव्यवच्छेदकः । एतावता येन तादृशस्सेत्यादिभाष्यार्थ उक्तः । न च लौकिकी युक्तिस्तत्रापेक्ष्यत इति भाप्यार्थमाहुः ब्रह्मण इत्यादि । न चेत्यादि भवेदित्यन्तभाष्यस्य प्रघट्टकार्थमाहुः नचेत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तेन । हेत्वन्त- रेति । यथा वायोर्हेतुराकाशः हेत्वन्तरं व्यजनादि, तस्य समवधानात् । दृष्टत्वादेवकारः प्रणयति । तृती- याया लुकू । अनेनेति । नच पूर्वमित्यादिनोक्तेन प्रकारेण। इदमेवेति । निर्गुणवादिसम्मतत्वादेवकारः। पूर्वेणेति । पूर्वाधिकरणोक्तेन विरुद्धधर्माश्रयत्वेन । द्वयोरिति पक्षयोः । अयमर्थः । 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोपि बहवो ये न विद्युः । आश्चर्यों वक्ता कुशलोस्स लब्धा आश्चर्यों ज्ञाता कुशलोनुशिष्टः । न नरेणावरप्रोक्त एप सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्त गतिरन्यत्र नास्त्य- णीयानयतय॑मणु प्रमाणात् । नेपा तण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुनानाय प्रेष्ठ । यां त्वमाप यः सत्य- धृतिर्पतासि । लाङ्नो भूयानचिकेतः प्रष्टा । जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्सं न ध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोमिरनिद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यमित्यत्र सिद्धान्तपक्षकदेशिपक्षयोरथे ·रश्मिः। . भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिदितम् । समानम् । उत्पत्या चोपपत्त्या च विचारद्वयम् । उपपत्त्या पूर्वनयनं खसिद्धान्तः। भाष्यप्रकाशः। व्याख्योक्तप्रकारिकया उत्पत्त्या, पूर्वसूत्रव्याख्योक्तप्रकारिकया उपपत्त्या च असिनधिकरणे विचारद्वयम् । तयोर्मध्य उपपत्या पूर्वनयनम् । मैत्रेयीब्राह्मणे 'स यथा सैन्धवधन' इत्यादिना चिन्मात्रत्वेन प्रतिपादितस्यैवात्मनः 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मे'त्यनेन स्वरूपा- विनाशधर्मानुच्छित्त्योः कथनेन स्वरूपधर्मयोर्नित्यत्वबोधनात् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति खरूप- लक्षणस्थे सत्यपदेपि 'सत्यस्य सत्यमिति नामधेयतन्निर्वचनयोरनुरोधेन मूलसद्रूपत्वमूलत्यरूपत्व- योरपि वोधनात् । नृसिंहोत्तरतापनीये तुरीयनिरूपणे तुरीयस्य प्रपञ्चोपशमत्वमुक्त्वा, 'ईश्वरग्रासः खराट् स्वयमीश्वर' इति ईश्वरत्वश्रावणात् । तैत्तिरीये 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तादिति प्रपञ्चात् परस कारणस्य एकत्त्वादिपञ्चधर्मवत्वश्रावणात् , द्वितीयस्कन्धे भगवता 'पश्चादह'मिति, तृतीयस्कन्धे मैत्रेयेण 'यथेदानी तथाचाग्रे पश्चादप्येतदीश मिति, विष्णुपुराणे प्रथमेशे 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पव'दिति तौल्यात् । यथा विरुद्धधर्मकल्पनायां 'नेपा तणेति श्रुतिः, तथास्मन्मतेपीति तौल्यात् । एकदेशिमते- ऽरूपवत उत्पत्ति यायिकयुक्तिविरुद्धेति 'नेपा तर्केणेति श्रुतेविरुद्धधर्माश्रयत्व इव प्रवृत्तेः तस्यैकदे- शिमतस्याप्यादरणम् । श्रुत्यर्थस्तु । बहुमिरन्याचार्यग्रन्थैरपि । आश्चर्य इति । आश्चर्ये सति वक्तेति वचनप्रयोजक आश्चर्य एव वक्ता आश्चर्यरसो वा ब्रह्मरूपः तत्र प्रविष्टः । अर्शआधजन्तो वा । अनुशिष्टः दत्तात्रेयवद्र्वनुशिष्टः । अवरः जगद्रपः न सुविज्ञेयः, किन्तु भगवान् सुविज्ञेयः । जगत्तु तजलान्वेन । अनन्येति । अपृयग्दर्शनेनाचार्येण प्रोक्ते आत्मगतिरन्यत्र परब्रह्मणि नास्ति । यतोष्णीयान् 'अणुः पन्या विततः पुराणः' इति द्वितीयाध्याये चिन्तितम् । नहि अतर्यम् । 'अलौकिको हि वेदार्थों युक्त्या प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मनः' इति श्रुतेर्नहि अतर्व्यम् । अणु ब्रह्म प्रमाणं प्रमाणप्रेरकत्वेन मुख्यत्वात् । अन्येनेति । आगमाभिज्ञेनाचार्येण गतिम् । त्वादिति । त्वत्सदृशः । शं कल्याणम् । सोः शेः । इतिहेतोः । अध्रुवैः साधनैरिति । अयमिति । विरुद्धधर्माश्रयपक्षः । पश्चात् एकदेशिमतात्पश्चात् । पूर्वत्रेति । एकदेशिमते । उत्पत्येति । विरुद्धधर्मोत्सत्या। पूर्वसूत्रे प्रकाशाश्रयवत्सूत्रे । व्याख्योक्तेति । कल्पनायामपीत्यादिव्याख्योक्तप्रकारिकया । उपपत्त्येतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तयोरिति । पूर्वनयनमिति । पूर्वस्य पक्षस्य नयनम् । एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः । कथनेनेति । अनुच्छित्तिधर्मो यस्येति विग्रहे पुनरुक्तिरतो न उच्छित्तिर्नाशो येषां तेऽनुच्छित्तयः अनु- च्छित्तयो धर्मा यस्येति विग्रहात्तथा ।स्वरूपेति । स्वरूपं च धर्मश्च तयोः। एतदादयो हेतवः । स्वसिद्धान्त इति भाष्यविवरणस्य व्यासचरणानां सिद्धान्त इति ग्रन्थस्य । सत्यपदेपीति । अपिना मूर्तामूर्तबामणीय- 'प्राणा वै सत्यं तेषामेप सत्य' मित्युक्तसत्यपदे । 'सत्यस सत्य' मिति ब्रह्मस्तुतौ । नामधेयं स्वरूपलक्ष- णस्थम् , निर्वचनं ब्रह्मस्तुतिरूपम् । यद्यपि नामधेयं त्रैकालिकायाधविषयम् , तथापि विरुद्धधर्माधारत्वायाहुः मूलेति । मूलसद्रपपदत्वं मूलत्यरूपपदत्वं तयोः । सन्मूर्त सममूर्त मूर्तीमूर्तब्राह्मणे स्फुट । ईश्वरत्वेति । श्रुत्यर्थस्तु प्रपञ्चस्योपशमो यत्रेति निर्धर्मकम् । पूर्वोक्तं प्राज्ञं ईश्वरं ग्रसतीतीश्वरग्रासः कर्मण्यण् । ओतत्वे- नेश्वरपासत्वमनुज्ञातृत्वेन खराट्त्वमनुज्ञात्वेन खयमीश्वरत्वमिति सधर्मकम् । अनन्तरूपमिति व्यक्तम् । श्रुतीरुक्त्वोपवृंहणमाहुः द्वितीयस्कन्ध इति । भगवदिति । आदिनैकरूपत्वाक्षयत्वाविर्भावतिरोभा- १. आदर्शपु एतत्त्वादिपञ्चधर्मेति पाठः, काशीपुस्तके प्रपञ्चधर्मेति पाठः, मूलपुस्तके इदं नास्ति, अतोपेक्षितपाठो : रक्षितः । मूलेऽभावादरमो न विवृत इति । . . २० प्र०सू०० ·. है १५४ श्रीमद्ासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा० २०९सू०३०. एकदेशिनस्तद्विपरीतम् । उभयमपि सूत्रकारस्य संमतमिति ॥ २९॥ प्रतिषेधाञ्च ॥३०॥ एकदेशिमते उपपत्त्यन्तरमाह। 'एकमेवे'त्युक्त्वा पुनः 'अद्वितीय मिति भाष्यप्रकाशः। पराशरेण च भगवद्रूपत्वादिनैव तदुपहणाच विरुद्धधर्माधारत्वलौकिकयुक्त्यगम्यत्वविदिताविदित- परत्वानिरुक्तत्वरूपाणां श्रुत्युक्तयुक्तीनां अनन्तगुणपूर्णत्वपक्षेपि तुल्यत्वात् युक्त्या कारणरूपस्यैवम- विरोधानुकूल्यमापणं व्यासचरणानां सिद्धान्तः। द्वितीयस्कन्धे 'नास कर्माणि जन्मादौ परस्या- नुविधीयत' इति मुख्याधिकारिणामर्थे जन्मकर्मनिरोधकथनेन सदैकरूपत्वयोधनात् । एकदेशि- नस्तु पूर्वोक्तरीत्या कालभेदेनाविरोधप्रापणमिति व्यासोक्तपक्षाद्विपरीतम् । तस्य पक्षस्य द्वितीय स्कन्ध एव 'इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमाः । नेत्थं भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय इति मध्यमाधिकारिपरतयोक्तत्वेन इतो न्यूनत्वात् । एतावान् परं विशेषः, यत्पुराणे माया द्वारकं कर्तृत्वादि, श्रौते मते तु तन्नेत्येकदेशिमतं तत उत्तमम् । तथापि 'अनुच्छित्तिधर्मेत्यादि श्रुतीनां 'पश्चादह'मित्याधुपबृंहणानां चाञ्जस्याभावेन न तथोपपन्नम् । एवमपि सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः कर्तृत्वादिश्रुतीनां च नासामञ्जस्यमित्यल्पदोपदुष्टत्वेन सूत्रकारादृतम् । अत उभयमपि सूत्रकारस संमतमित्यर्थः ॥ २९ ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ ३० ॥ सूत्रमवतारयन्ति एकदेशीत्यादि । भगवन्माहात्म्पयोधकत्वेपि किश्चिद्दोपादनादरो मा भूदित्यत एकदेशिमते उपपत्त्यन्तरमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति एकमेवे रशिमः। वजन्मनाशविकल्पवत्त्वानि । अत्र उपपत्त्यापि विचारः पूर्वानुरोधेनैव कर्तव्य इति भाष्यानुरोधात्पूर्वानय नमाहुः विरुद्धधर्मेत्यादि । विरुद्धधर्माधारत्वं उभयव्यपदेशसूत्रस्थात् 'सकलविरुद्धधर्मा भगवत्येव वर तन्त' इति भाष्यात्। लौकिकयुक्त्यगम्यत्वं 'तादृशमेव तद्वस्तूत्पत्तिसिद्ध मिति भाष्यात् 'न धर्मेष्वपि युक्त्य- पेक्षेति भाप्याच । विदितेत्यादि । विदितं वर्तमानं अविदितं भूतं भविष्यच तयोः परत्वम् । 'अन्य- देव तद्विदितादयोऽविदितादधीति श्रुतेः । अनिरुक्तत्वं तैत्तिरीये । अभिधेयानामित्युक्ते एकदेशिमतवा- दकवलितता स्पादत आहुः श्रुत्युक्तयुक्तीनामिति । विरुद्धधर्माधारत्वं निसं न भवेन्नित्यानित्यसंयोग- मिया श्रुत्यभिधेयं न भवेत् । लौकिकयुक्त्यगम्यत्वं नित्यं न भवेत् , श्रुत्यभिधेयं न भवेत् । 'आसीनों दूर व्रजति शयानो याति सर्वतः' । 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीते'ति श्रुत्यभिधेयं नित्यानित्यसंयोगभिया न भवेत् । विदिताविदितपरत्वं नित्यं न भवेत् । नित्यानित्यसंयोगभिया श्रुतिरभिधेयं न वदेत् । अनि रुक्तत्वं नित्यं न भवेत् । नित्यानित्यसंयोगभिया श्रुत्सभिधेयं न भवेदित्येवं युक्तीनाम् । नास्येति । अस्स परस आदी कर्माणि जन्म नानुविधीयते इति । मुख्याधिकारिणामिति । एकदेशिन इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एकदेशिन इति । पूर्वोक्तेति । अत्रैव पूर्वोक्तरीत्या सृष्टिकालस्य भेदेन । सिद्धान्ते तु सृष्टिकालापूर्वकालेपि धर्माः । मायाद्वारकमिति । 'बुभूपुरुषाददे' इति वाक्यात् । तत इति । पुराणमतात् । आअस्येति । सिद्धान्तरीत्या नयनाभावेन । खार्थे ध्यञ् । न तथेति । सिद्धान्तत्वेन नोपपन्नम् । अल्पदोपेति । अपसिद्धान्तत्वदोपदुष्टत्वेन । सूत्रकारादृतं अत. इति पदच्छेदः ।। २९ ॥ प्रतिपेधाच ॥ ३०॥ किञ्चिदिति । अपसिद्धान्तत्वदोपात् । प्रतीति । धर्मप्रतिषेधयुक्ता ·। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । द्वितीय प्रतिषेधति । स एवकारेणैव सिद्धो व्यर्थः सन् धर्मनिषेधमपि सूचयति । 'ऐक्षतेति वचनात् तदुत्पत्तिः । चकारादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमः परिगृ- हीतः। तस्मान्न ब्रह्मणि कश्चिद्विरोध इति सिद्धम् ॥ ३०॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे नवमं प्रकाशाश्रयवक्रेत्यधिकरणम् ॥९॥. भाष्यप्रकाशः। त्यादि । स इति । द्वितीयनिषेधः । नन्वनुच्छित्तिधर्मेत्यादिना तन्नित्यत्वे कुतो निषेध इत्यत आहुः ऐक्षतेत्यादि । तथाचोक्तश्रुत्यनुरोधेन धर्मनित्यताबोधकश्रुतिरनुच्छित्तिर्धर्मो यतिसमासेनावि- नाशिपदव्याख्यानपरतया नेयेत्यर्थः । स्फुटमन्यत् । नकदेशिमतस्य युक्त्यन्तरेणोपष्टम्भात् पूर्वमततुल्यत्वमस्य सूत्रकाराभिप्रेतमिति शङ्यम् । प्रतिषेधश्रुतेत्विसंख्यापूरकनिषेधपरतायाः प्रागुपपादितत्वेन, 'सूर्य एकाकी चरती'तिश्रुती संप- रिकरे एव सूर्य एकाफित्ववत् 'गहे देवदत्त एवास्ति, न द्वितीय' इति लौकिकप्रयोगे करचरणा- दियुक्तदेवदत्ताद्वितीयत्त्ववचापि निषेधगतेः शक्यवचनत्वेन, अनुच्छित्तिधर्मपदंसाविनाशिप- दव्याख्यानताया अपि मानान्तरविरहादगतिकगतित्वेन च तस्य शैथिल्यात् । अत एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानुरोध एवैतत्संग्रहे वीजम् । एतस्योपष्टम्भकं च नैतसादन्यदिति वोधनायवैतद्यु- क्तिकथनमिति बोध्यम् । तसान्न कोपि शङ्कालेशः । (ननु मतद्वयस्यापि सूत्रकारसम्मतत्वे खसिद्धान्त इति भाष्यस्थस्य खशब्दस्य सूत्रकार- परत्वेन व्याख्यानमनुचितम् । एकदेशिपदे च व्यासैकदेशित्वव्याख्यानमपि तथा । व्यासैस्तना- मानुल्लेखादिति चेत् । मैवम् । एकदेशिपदेव व्यासस्यैवैकदेशी ग्राहः । अन्यथाम्बुवत्सूत्रेण 'अत एवं तिस्त्रसिद्ध दृष्टान्तं न दुपयेत् । वृद्धिहासादिसूत्रद्वये युक्त्यन्तरं च न वदेत् । एकदेशिनामानुल्लेखस्तु जैमिन्य दिवदप्रसिद्धत्वात् । 'जीवमुख्यप्राणलिङ्गा'दित्यादिपूर्वपक्षिनामवत् । असिन् सूत्रे जघन्यानामर्थेऽस्य सङ्ग्राह्यत्वाद्वा । अथवा । जीवप्रसङ्गे 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न' इति काशकृत्स्नेन जीवस्य ब्रह्मावस्थाविशेषत्वेनाङ्गीकारा तय न्यायस्यापि तुल्यत्वात् स एवैकदेशी ग्राह्यः । अत एव द्विती- यस्कन्धपञ्चमाध्याये सृष्टिप्रकरणे 'सत्वं रजस्तम' इत्यस्य सुबोधिन्यां 'काशकृत्स्नमतमत्र सिद्धं भविष्यती'त्याचारपि तथाङ्गीकारः कृत उत्पत्त्या विमर्शविचारे इति नान शङ्कालेशः। एवमेक- 'देशिनि निश्चिते स्वशब्दो व्यासपर एव युक्त इत्यत्राप्यदोपः । नचास पश्चात् कथनेनास्यैव मुख्य- त्वमिति शक्यम् । द्वितीयस्कन्धे 'इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तमाः। नेत्थं भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय' इत्यादिभिरेतदमुख्यतायाः शुकवाक्ये व्यासचरणैरेयोक्तत्वात् । एतस्य रश्मिः। श्रुतिरद्वितीयमितिश्रुतिस्तस्याः । द्वित्वेति । द्वितीयमित्यत्र पूरणार्थकप्रत्यय इति भावः । प्रागिति । सपरीति । चरणादिः परिकरः । श्रौतत्वादेवकारः । एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः । निषेधगते. रिति । अद्वितीयश्रुत्युक्तायाः। तस्येति । एकदेशिमतस्य । एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः। एतत्संग्रहे एकदेशिमतसंग्रहे । एतस्मादिति। प्रतिषेधसूोदित्यर्थः। एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः। (ए)तयुक्तीति। एकदेशिमतयुक्तिकथनमनेन सूत्रेणेत्यर्थः । शङ्केति । एकदेशिमतोपपत्त्यनावश्यकत्लशङ्का तस्सा लेशः। १. अधिकरणादित्यर्थः।

·१५६ श्रीमद्भग्रासूत्राणुभाप्यम् । [म०३ पा०२ ०९सू०३०. . भायप्रकाशः। सम्मतत्वं तु जघन्याधिकारिणामर्थे एतस्यैव सुबोधत्वेनोपयोगात् । अत एवेदं मतं पूर्वमुक्तम् । यथा द्वितीयस्कन्धे राजार्थम् । किञ्च, भाववृत्तसूक्ते 'नासदासी'दित्यादिभिः सृष्टिं पूर्वमुक्त्वा समाप्तौ 'इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न योऽस्या अध्यक्षः परमे व्योमन् सोऽङ्ग वेद यदि वा न वेदेति सृध्याधानानाधानात्मकं पक्षद्वयमुक्त्वा तस्य ज्ञानाज्ञाने आह ! तेन विसृष्टिं कदाचिदाधत्ते, कदाचित् स्वतःसिद्धामेव प्रकटयति । अथवा सामान्यां करोति । लीलासृष्टिं तु खतसिद्धामेवाविष्करोतीति ज्ञानाज्ञाने उभये अपि युक्ते । एतज्ज्ञापनाय सन्देह- वचनम् । अन्यथा वेदस्य ब्रह्मणश्च सन्देहाभावादेवं न वदेत् । अतो लीलासृष्टिमनुसन्धाय व्यासः खमतं वक्ति । एकदेशिनस्तु वन्न जानन्तीति ब्रह्मणो निर्विशेपादुत्पत्ति पदन्ति । तसादुपपति- पक्ष एव व्यासाशयगोचरः, इतर इतरस्येति दिछ ।) शङ्कराचार्यास्तु। 'न स्थानतोपी'त्यारभ्यैकादशमत्रमेकमधिकरणं कल्पयन्ति । 'प्रकृत- तावत्वे त्यारभ्य नवसूत्रमपरम् । तत्र प्रथमे, सुपुप्तादिपूपाध्युपशमाजीवो यत् सम्पद्यते तत् ब्रह्म । 'सर्वकर्मे'त्यादिभिः सवि- शेपत्वश्रावणादस्थूलमित्यादिभिर्निर्विशेषत्वश्रावणाच किमुभयलिङ्गं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् , उतान्यतर- लिङ्गम् । यद्यन्यतरलिङ्गम् , तदापि किं सविशेषम् , उत निर्विशेपमिति सन्देहे, उभयलिङ्गश्रुत्यनुग्रहा- दुभयलिङ्गं ब्रह्मेति प्राप्ते, अभिधीयते । न स्थानत इत्यादि । परस ब्रह्मण उभयचिह्नत्वं स्वत उपा- धितश्च न । कुतः । सर्वत्र हि । ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरेषु 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय मित्यादिषु निर्विशेपस्यैवोपदेशादिति । 'न भेदा दिति द्वितीये च प्रतिविद्यं ब्रह्मण आकारभेदश्रावणानिर्वि- शेपाङ्गीकारे च तस्य शास्त्रस निर्विपयत्वापत्तेरौपाधिक आकार आदर्तव्य इत्याशय, मधुविद्यायां प्रत्युपाधिभेदं ब्रह्मणोऽभेदश्रावणान्न भिन्नाकारयोगो ब्रह्मणः शास्त्रीय इति । 'अपिचैवमेक' इति तृतीये च, 'मनसैवेदमाप्तव्यम्' 'नेह नानास्ति किश्चने ति भेददर्शननिन्दापूर्वकममेदमेके, तथान्ये भोकभोग्यादिनपञ्चस्स 'त्रिविधं ब्रह्ममेत'दिति ब्रमकस्वभावत्वमामनन्तीति व्याख्याय, ननूभय- लिङ्गासु श्रुतिपु सतीषु कथमनाकारमेव ब्रह्मावधार्यते, न पुनः साकारमिति शङ्कायाम्, चतुर्थस्या- रूपवत्सूत्रस प्रवृत्तिमुक्त्वा, अरूपवदेव ब्रह्मावधारयितव्यम् , न रूपादिमत् । कुतः । तत्प्रधानत्वात् । 'अस्थूलमनणु, 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् , 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तत् ब्रह्म,' 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजा,' 'तदेतत् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्य- मयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यादीनां निर्विशेपब्रह्मप्रधानत्वाद, आकारलिङ्गानां चोपासनाप्रधान- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १५७ भाग्यप्रकाराः। . , त्वेन ततो निर्बलत्वादिति व्याख्यातवन्तः । ततो, ननु तर्हि आकारवद्विपयाणां का गतिरित्या- शङ्कायां पञ्चमं 'प्रकाशवचावैया दिति सूत्रमवतार्य, यथा सौर्यश्चान्द्रो वा प्रकाशो वियद् व्याप्या- वतिष्ठमानोगुल्याधुपाधिसंसर्गादृजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु संसर्गिपु तदाकारतामिव प्रतिपद्यते, तथा ब्रह्मापि पृथिव्याधुपाधिसम्बन्धात् तदाकारतामिव प्रतिपद्यते, तदालम्बनो ब्रह्मण : आकार- विशेषोपदेश उपासनार्थो न विरुध्यते, एवमाकारवब्रह्मविषयाणामवैयर्थ्यात् । नच नोपाधियो- गादप्युभयलिङ्गमिति प्रतिज्ञाहानिः । उपाधिनिमित्तस्य वस्तुधर्मत्वानुपपत्तेः । उपाधीनामाविद्य- कत्वाचेति व्याख्याय, 'आह च तन्मात्र'मिति सूत्रं च यथावद्वयाख्याय, 'दर्शयति' सूत्रे च 'अथात आदेशो नेति नेति', 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदिता, 'यतो वाचो निवर्तन्ते, 'अवचनेनवोवाचे ति श्रुतीः 'यं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म' न सत्तन्नासदुच्यत' इति गीतावाक्यम् , 'माया ोपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूत- गुणैर्युक्तं नैवं मां द्रष्टुमर्हसीति स्मृती उपन्यस्य परप्रतिषेधेनैव निर्विशेपं ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्युक्त्वा, 'अत एवं 'त्यम्बुव'दिति सूत्रद्वयं च यथावद्व्याख्याय, 'वृद्धिहास सत्रे जलसूर्यकादिदृष्टान्तं साधितुं जलगतं सूर्यप्रतिविम्ब जलयुद्धौ वर्धते, तद्हासे इसति, तच्चलने चलति, तद्भेदे भिद्यत इत्येवं जल- धर्मानुविधायि भवति, न तु सूर्यस्य तथात्वमस्ति, एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सद्ब्रह्म देहा- - धुपाध्यन्तर्भावाद्वृद्धिहासादीनुपाधिधर्मान् भजत इत्येवमुक्त्वा, 'दर्शनाचेति सूत्रे, 'पुरश्चके द्विपदः, 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य'ति श्रुतिभ्यामुपाधिप्रवेशं ब्रह्मणोदर्शयित्वा, युक्त एवातः सूर्यकादि- टान्त इत्युक्त्वा, तसानिर्विकल्पैकलिङ्गमेव ब्रह्म,नोभयलिङ्गम्, न विपरीतलिङ्गं चेति सिद्धान्तमाहुः । तत्र प्रथमसूत्रव्याख्यानमयुक्तम् । 'सर्वत्र हीति हेतुबोधके पदे निर्विशेपस्यैवोपदेशादित्य- सार्थस्सासौत्रत्वेन तृतीयाध्याये वा शास्त्रे वा ईदृशस्य शब्दस्यार्थस्य च काप्यनुक्ततया अनुवृत्तेरपि कर्तुमशक्यत्वेनाभ्युपगमेकशरणत्वात् । 'अशब्दमस्पर्श' मिति विपयवाक्योत्तरार्धेऽपि, 'अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तमित्यनेन 'महतः पर'मित्यादिना पूर्वोक्तख ध्रुवस्स' पुरुषस्य परामर्शेन प्राप्तायाः सविशेषताया अनादरणेन तद्विरुद्धत्वात् । निर्विशेपमेव ब्रह्मेति सिद्धान्तस्यात्रैव सिद्धाव- निर्वलत्वादिति । उपासनायाः कल्पिताकारपरत्वादिति भावः । संसर्गिषु प्रकाशेपु । इति प्रतिज्ञेति । 'न स्थानत उभयलिङ्ग मितिसूत्रभाष्ये इति प्रतिज्ञा । यथावदिति । निराकारपरत्वेपि सिद्धान्तानुसारि- त्वाद्ययावत् । तेषां सिद्धान्ते यथावदिति वा। परप्रतीति । चिन्मात्रात्परप्रतिषेधेन । नेतिनेती- त्यादिना। 'मत् परं ब्रह्मे'सत्र मत् मतः ब्रह्म परमित्यर्थयोगव्यवच्छेदक एवकारः । यधावदिति । व्याख्यातम् । वृद्धिहासादीनिति । आदिनोक्तचलनादयः । एवकारल्यावर्त्यमाहुः नोभयेति । विपरीतेति । साकारलिङ्गमेव, न तु निराकारमित्येवम् । निर्विशेपस्यैवेति । परस्योभयलिङ्गमिति प्रतियोगिनिर्वचनेन सर्वत्र प्रतियोगिस्फूर्नतिनेतीत्यादौ नभा निषेध इति तथा । ईदृशस्येति । निर्विशेपमात्रस्य । अनुक्ततयेति । किन्तु 'अस्थूलमनण्वि' त्यादिवाक्यैः प्रापचिकसर्वधर्मवैलक्षण्यस्स सर्वत्र कारणत्वाद्भगवानस्तीत्यर्थस्य चोक्ततया । निचाय्य तमिति । तं पुरुपं निचाय्य ज्ञानकाण्डत्वा- ज्ज्ञात्वा । अत्र परामर्शमाहुः महतः परमिति । काठके 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गति रित्यनेन पूर्वोक्तस्य । ध्रुवपदसामानाधिकरण्यायाहुः ध्रुवस्येति । 'सा काष्ठा सा परा गतिरित्यस्सार्थः । तद्वीति । उत्तरार्थविरुद्धत्वात् । अत्रैवेति । अस्मिन्सूत्र एव रश्मिः।

·१५८ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०९सू०३०. भाग्यप्रकाशः। ग्रिमस्यारूपवत्सूत्रस वैयर्यप्रसक्तः । तत्र साध्यमानस्सात्र सिद्धवनिर्देशाङ्गीकार इत्यस्याप्ययुक्त- त्वाच । तथा, अरूपवत्सूत्रे 'तत्प्रधानत्वा'दित्यस्य निर्विशेषप्रधानत्वादिति व्याख्यानमप्ययुक्तम् ।। तदुपन्यत्तानां विपयवाक्यानामुपक्रमादिविचारे तथात्वस्थालाभात् । तथाहि । प्रथमं तत्रास्थूल- वाक्यम् । तच्च 'कस्मिन् वा आकाश ओतथेति गार्गीप्रश्नात् प्रवृत्तम् , स्थूलत्वादीन् लौकिकान् धर्मानिषेधत् प्रशासितृत्वाम्बरान्तधारकत्वद्रष्ट्रवादीनाकाशोपादानत्वान्तानलौकिकान् दर्शयति । अशब्दवाक्यं तु प्राग्व्याख्यातम् । आकाशवाक्यं च नामरूपनिर्वाहकत्वम् । 'दिव्यो ह्यमूर्त' इति वाक्यं चेयत्वावच्छिन्नं परिमाणं निषेधत् पुरुष बाह्याभ्यन्तरसाहित्यं वाह्याभ्यन्तररूपत्वं का दर्शय- दक्षरात् परत्वमग्रे श्रापयति । तदेतद् ब्रह्मेति मधुविद्योपसंहारस्थमपि मधुविद्यायामुपक्रमे, 'अय- मेव. स. योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व'मित्येवं चतुर्दशपर्यायैरभ्यस्तं सर्वत्वं मध्य उक्तं सर्व- भूताधिपतित्वादिकं 'रूपं.रूप'मिति मत्रव्याख्यानोक्तं 'अयं हरयोज्यं वै दश च सहस्राणि च वहूनि चानन्तानि चेत्यनन्तरूपतां श्रावयतीति निर्वेशेषब्रह्मप्रधानताया वक्तुमयुक्तत्वात् । नच 'तदेतद् ब्रह्मेति भिन्नं वाक्यं पूर्वेभ्य इति वाच्यम् । तच्छब्दात् पूर्वपरामर्शाद्विभागे साकास- तया तदभावात् । नचेदं तच्छब्देन पूर्वोक्तरूपत्वं परामृशदप्यपूर्वमित्यनेन तन्निपेधतीति न दोप इति वाच्यम् । एवं तर्षनपरमित्यनेनानन्तरत्वादीननिमानपि निपेधच्छून्यवादमेव प्रसञ्जयेत् । अतोत्र पूर्वत्वादीनां धर्माणामेव निषेध इत्येवाङ्गीकार्यम् । तथा सति 'न शुष्केण न चाट्टैण रश्मिः। निधारणेनेत्येवकारार्थः । इत्यस्यापीति । इति हेतोः सूत्रस्यापि । अशब्दवाक्यमिति । काठकेऽस्ति । प्राक । अत्रैव पूर्वम् । नामरूपेति । दर्शयदित्यनेनान्वेति । पुरुषत्वमिति । दर्शयदित्यनेनान्वेति । 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सयाह्याभ्यन्तरो ह्यजः' इत्यत्र वाह्याभ्यन्तराभ्यां समानः सह वेति विग्रहे आहुः बाह्याभ्यन्तरेति । सः वाह्याभ्यन्तरः इति पदद्वयेनेत्याहुः बाह्याभ्यन्तरेति । श्रावयतीति । 'अक्षरात्परतः परः' इति श्रुत्या श्रापयति । सर्वभूतेति । आदिना राजत्वसमर्पितत्वे । 'स वा अयमात्मा सर्वेपां भूतानामधिपतिः सर्वेषां भूताना राजा तद्यथा रधनाभौ रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एत आत्मानः समर्पिता' इति श्रुतिः । रूपं रूपमिति । 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेत्ययं वै हरय' इत्यादि । युक्ता इति । स्थयुक्तवाजिवत् अस्य इन्द्रस परमात्मनः रथस्थानीये आकाशे शरीरे युक्ताः गोविन्दं खविपयाप्रति हरन्तीति हरयः इन्द्रियाणि, शता शतानि, नित्यलीलास्थभक्तेन्द्रियामिप्रायेण दश प्राणाः, प्राणानामिन्द्रियपदवा- च्यत्वात् । मत्रः समाप्तः । नित्यलीलास्थगोपीजनवल्लभ उक्तः । लीलायां भेदवारणाय मत्रव्याख्यानं प्रकाशे । अयं वा इति । अयं परमात्मा । अत्र श्रुतिश्छान्दोग्ये 'आत्मत आविर्भावतिरोभावा विति सर्वात्ममावप्रकरणश्रुतेः । पूर्वेभ्य इति । चतुर्दशपर्यायेभ्यः । तदभावादिति । 'अर्थकत्वादेक पाक्यं साकाई चेद्विभागे स्यादिति जैमिनिसूत्रेणैकवाक्यत्वे मिन्नवाक्यत्वाभावात् । पूर्वोक्तेति । 'अयमेव स योयमात्मेति पूर्वोक्तरूपत्वम् । अपूर्वमिति । तदेतद्ब्रह्म' इत्यस्या अग्रे 'अपूर्वमनपर- मनन्तरमयाचमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासन'मित्यस्यामपूर्वमित्यनेनेत्यर्थः । न दोप इति । सधर्मकत्वदोपो न । शून्यवादमेवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदक एवकारः । द्वितीयस्कन्धनवमाप्यायेपि सत् साकारलाहीकाराच । एवेति । पूर्वोक्तरूपत्वानन्तरत्वादियोगव्यवच्छेदकः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् । १५९ रश्मिः। भाष्यप्रकाशः। जहार नमुचेः शिर' इत्यत्र यथोभयात्मकस्य फेनसाशुष्कत्वमनार्द्रत्वम् , एवमत्राप्येकैकतन्निषेधेन सर्वात्मकमेव वोध्यत इत्येव युक्तम् । अत एव गजेन्द्रस्तुतौ स वै न देवासुरमलैतिर्यन स्त्री न पण्डो न पुमान जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्न चासनिषेधशेपो जयतादशेष' इत्यशेपत्ता- क्तम् । तथा शुकैरपि 'एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेष ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः । नैते यदोपसमृघुनिखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासी'दिति निर्विशेषस निखिला- त्मकत्वं योधितम् । तथात्राप्यन्ते 'सर्वानुभूरिति श्राव्यते । सर्वसत्त्वे एव सर्वानुभवितृत्वसम्भ- वादिति । नचेदं प्रलये न सम्भवतीति वाच्यम् । को नाम प्रलयः । ध्वंसो वा, प्रतिसञ्चरो वा। नायः । असत्कार्यवादप्रसङ्गात् । द्वितीयश्चेत् , असदायगोचरत्वेपि सर्व ब्रह्मगोचरोऽस्त्येवेति नासम्भवः । वस्तुतस्त्वखण्डब्रह्मवादे असदायगोचरत्वमेव प्रलयः, क्रमेण वा युगपद्वा तद्गोचरत्वमेव सृष्टिरितीच्छया समर्थनान्न कश्चिदोपः । एवमेवास्थूलादिवाक्योक्तनिषेधस्थलेपि बोध्यम् । अत उपासनाप्रधानानामाकारलिङ्गानामपि श्रुतीनां तत्तदाकारमात्रलिङ्गत्वेन प्रतीकत्वादेव निर्वलत्वं शक्यताम् , न त्वाकारलिङ्गत्वादित्यपि बोध्यम् । यदपि प्रकाशवत्सूत्रे उपाधियोगादपि नोभयलिङ्गमिति प्रतिज्ञोपपत्त्यर्थमुपाधिनिमित्तस्स न वस्तुधर्मत्वमुपाधीनां चाविद्यकत्वमित्यु- क्तम् । तदपि तथा । नैमित्तिके घृतद्रवत्वादी व्यभिचारेण उपाध्याविद्यकतायाश्च 'न. विलक्षण- - त्वा धिकरणे पितत्वेन चाप्रयोजकत्वात् । एवं दर्शयतिसूत्रे, निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादकत्वेन यानि : उभयेति । शुष्का भयरूपस्यापा फेनस्य । एवेति । एकैकपूर्वत्वादियोगव्यवच्छेदक एवेति । इत्येवेति । न शुष्केणेत्यादिदृष्टान्तोक्तेरेवेति । अत एवेति । एकैकनिषेधेन सर्वात्मकत्वयोधकत्वादेव । अशेप इति । न विद्यते शेपः एकैकधर्मो यस्य, किन्तु सर्वे धर्माः । एवेति । 'न यत्र मायेति वाक्यादेवकारः । प्रतिसञ्चर इति । प्रतिकूलः सर्वगोचरत्वप्रतिकूलः सागोचरः । अस्त्येवेति । अयोगव्यवच्छेदकैवकारः । नीलं सरोजं भवत्येवेत्यत्रेव । 'पूर्ववद्वे'ति सूत्रोक्तपश्चा दह' 'यथेदानी तथा चाने पश्चादप्येतदीदृशम् । तदेतदक्षय मिति वाक्यसञ्चारेण प्रलयलक्षणमाहुः यस्तुत इति । एवेति । उक्तवाक्येभ्यः । तस्माद्वा एतस्मादिति क्रमेण वा, 'तदात्मान रखयमकुरुतेति युगपद्वा । तद्गोच- रत्वमस्मदादिगोचरत्वम् । 'लोकद्वारा व्यवहार्यो भविष्यामीती'च्छाकारादेवकारः । इतीच्छयेति । अस्सागोचरत्वमेव प्रलयोस्तु, तद्गोचरत्वमेव सृष्टिरस्त्वितीच्छया । कश्चिदिति । सर्वानुभवितृलं दोपः, प्रलयो न संभवतीति दोपः । एवमेवेति । पूर्वोक्तप्रकारेण एकैकनिषेधेन सर्वात्मकत्वयोषत्वरूपेण । एवकारोऽन्तरङ्गवहिरङ्गन्यायेन । कल्पितः खल्पापेक्षः । अकल्पितोन भिन्नप्रकारो वहपेक्षो पहिरङ्गः। अस्थूलेति । स्थूलभिन्नस्थूलसदृशमित्यत्र भेदप्रतियोगिन्यपि बोध्यमित्यर्थः। अत इति । अस्या उपपत्तेः । श्रुतीनामिति । 'चतुष्पाद्य' 'पोडशकलं प्रोत्यायुक्तानाम् । प्रतीकत्वादेवेति । प्रतीकलात् एकैकरूपस्य सर्वात्मकावयवत्वात् । एवेति । अवधारणेन निर्वलत्वं शंक्यताम् । अधीष्टे छोट । नतूपासनाप्रधानत्वादिति भावः । तेषां नित्यत्वान्नत्वाकारलिङ्गलादित्सपि योध्यमित्यर्थः । उपाधिनिमित्तस्येति । मायाया निमित्तस्साकस्मिकस । उपाधिनिमित्तं यस सविशेपस्पेति वा तथेत्यप्रयोजकम् । नैमित्तिक इति । नतु सांसिद्धिके जलचलादी वस्तुधर्मवाभावस व्यभिचारेण । द्वितीय हेत्वन्तरमाहुः उपाधीत्यादिना । दूपितत्वनति । द्वितीयाध्यायचतुर्थे 'न छत्र किञ्चनानुभूयते नाविद्यानुभवात्मनि खप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽद्वय' इति । अग्ने च. 'अत एतस्य सतः आयन्ताव- ·१६० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२ अ०९ सू०३०. भाष्यप्रकाशा वाक्यान्युक्तानि, तेष्वपि 'अथात आदेश' इति वाक्यं तु न निर्विशेपप्रतिपादकमिति दर्शयतिसूत्रभा- प्यव्याख्यान एव दर्शितम् । विदिताविदितवाक्यं तु तदुभयभिन्नत्वमेव वदति, न तु विशेषान्निर पेधति । अथान्यत्वादिकथनमुखेन निषेधति, तदा लौकिकानेव निषेधति । तावतैव चारिता- र्थ्यम्, न तु स्वरूपात्मकानपि । 'तदेतद् ब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । 'यतो वाच' इति घागाद्यप्राप्यत्वमेव वदतीत्यनिरुक्तश्रुतिसमानार्थम्, न तु विशेपनिपेधकमित्यपि प्रागेव व्युत्पा दितम् । 'अवचनेनैवोवाचे'त्यपि 'यतो याचे' इत्येतस्य समानार्थकम् । लौकिकसर्वधर्मराहित्या- देवोपशान्तत्वसिद्धेरिति । 'न सत्तन्नासदुच्यत' इति गीतावाक्यमपि व्याकृताव्याकृतयोरेव निपे- धकमिति लौकिकनिषेधपरमेव । 'सर्वतःपाणिपादान्त'मित्यग्रिमवाक्येन तथा निश्चयात् । सर्वतःपा- णिपादत्यादेः कापि लौकिके अदर्शनादिति । 'माया ोपेति वाक्यमपि सर्वभूतगुणयुक्तदर्शननि- पेधाभिनायकमिति तत्रैव स्फुटतीति न सात्म्यिबाधकम् , अतस्तत्वव्याख्यानमपि तथा । एवं रदिमः। स्थाविचारे यत्किमपि कार्यमविद्या च तत्सत्त्वेनैवानुभूयते, नतु प्रतिनियतेन तेन तेन रूपेणातो विजातीयद्वैतस्याप्यभावाच्छुद्धाद्वयसिद्धिरित्यर्थ इति' सन्दर्भ दूपितत्वेन, प्रयोजकहेतुत्वाभावात् । व्याख्यान एवेति नान्यवेत्येवकारः । तदुभयेति । विदिताविदितोभयभिन्नत्वमन्यदेवेत्यत्र भिन्नार्थ- कान्यशब्दप्रयोगात् । मिन्नवाचकपदसत्त्वाविशेपनिषेधवाचकपदाभावादेवकारः । विशेषानिति । द्विती- यान्तम् । अथेति पदार्थभिन्नप्रक्रमे । अन्यत्वादीति । आदिना विदितत्वाविदितत्वे । मुखमुपायः निषेधतीति । विदितादन्यत् अविदितादन्यदित्युक्ते विदिताविदितप्रतियोगिकभेदवत्यतीतेः विदित- त्वाविदितत्वरूपसामान्यधर्मनिपेध इति निषेधतीत्यर्थः । एवेति । प्रक्षालनपङ्कन्यायात् । श्रुतिवि- रोति । तत्स्थसर्वानुभूपदविरोधप्रसङ्गादित्यर्थः । वागादीति । आदिना मनः । एवकारोऽन्यस्स सविशेषत्वस्य योगव्यवच्छेदकः । नतु निविंशेपत्वं वदतीत्यर्थः । किश्च । अनिरुक्तेति । निरुक्तत्वे प्राऽनिरुक्तलं विरुद्धधर्माधारत्वार्थम् । तद्वद्वाक्प्राप्यत्वे प्राप्ते वानिवृत्तिर्विरुद्धधर्माधारत्वार्थमित्य- निरुक्तश्रुतिसमानार्थमित्यर्थः। प्रागैवेति । अवचनेति । वचनेनोवाचेति प्रासे अवचनेनोवाचेति विरुद्धधर्माश्रयत्वाय । अवचनेन वचनविरुद्धवचनेन । परस्परं विरुद्धवचनेनेति यावत् । विरोधो नमर्थ इति । अत एवकारः । विरुद्धधर्माणामन्याभिर्निश्चयात् । एवेति । नत्वलौकिकसर्वधर्मराहि- त्यमुपशान्तत्वसिद्धिरपेक्षत इत्यर्थः । उपशान्तत्वं त्वेवम् । थाप्कलिना च राद्धः पृष्टः सन् 'अवचनेनैव, अझ प्रोवाचेति श्रूयते स होवाचाधीहि भगवो ब्रह्मेति । स तूष्णींवभूव, तं ह द्वितीये तृतीये वा वचन उवाच क्रमः खल वं न विजानासि उपशान्तोऽयमात्मेति । स ह वाकलिई प्रसिद्धः । हे भगवन पृष्टः सः पृष्टः । तं तूष्णीभूतं पृष्टं प्रति द्वितीय इति । प्रश्ने वचने, पृष्ट उवाच, क्रमः क्रमेण । सुपांसुः । हे खल, त्वं तु ब्रह्म न विजानासि, उपशान्तः लौकिकसर्वधर्मरहितः । यथा शान्तो वहिर्भ स्मात्मा । व्याकृतेति । लक्षणया सदसदर्थयोः । एवेति । समाकाधिकरणादेवकारोयम् । तत्र शब्दा सार्यावयाप्यन्त इति । लौकिकेति । टौकिकसर्वधर्मनिषेधपरम् ।श्रुत्येकवाक्यतासम्भवादेवकारः इग्रिमेति । अटौकिकसर्वधर्माणां सर्वतः पाणिपादान्तत्वादीनां पोधकेन । तथेति । लौकिकनिपे धपरलेन निश्चयात् । सर्वत इति । आदिना सर्वतोशिशिरोमुखत्वम् । तत्रैवेति । वाक्य एवं नवन्या, 'नेयं मां द्रानईसी संशेन स्फुटतीत्यर्थः । न सार्यात्म्येति । परिच्छेदेन सर्वात्मत्वधर्म पापकर । एतारधर्मोपादानं जीरपरलेन प्रतीतानां ब्रह्मपरत्नप्रतिपादनाय । अत इति । सावी - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६१ भाप्यप्रकाशः। द्विहासमत्रे जलवृद्धिहासाभ्यां प्रतिविम्बवृद्धिहासकथनमपि तथा । भूयसि सल्पेपि च जले सूर्यादिप्रतिविम्वस्य तुल्यताया एव ग्रहणात् । अतोत्राकाशदृष्टान्तेन धर्माणागोपाधिकत्वसमर्थन- ..न युक्तम् , न तु जलमूर्यदृष्टान्तसमर्थनमित्यवधेयम् । यत्तु भामत्यामेतत्तात्पर्यमुक्तम् । उपाधिजनितस्स रूपस पारमार्थिकत्वे ब्रह्मणः परिणामि- भावः । स च प्राक्प्रतिषिद्ध इत्यपारमार्थिको ब्रह्मण्यध्यस्त इति । निर्विशेषप्रतिपादनार्थत्वाछु- तीनाम् । सविशेषतायामपि मधुविद्यायां 'यश्चायमस्यां पृथिव्या मित्यादिभिर्बीकत्वप्रतिपादनपर- त्वात् । एकत्वनानात्वयोश्चैकम्मिन्नसम्भवात् । एकत्वाङ्गत्वेनैव नानात्वप्रतिपादनपर्यवसानात् । नानात्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वेनानुवाद्यत्वादेकत्वस चानधिगतेविधेयत्त्वोपपत्तेः। भेददर्शननि- न्दया च साक्षाद्भूयसीभिः श्रुतिभिरभेदप्रतिपादनात् । आकारपहाविपयाणां च कासाश्चिच्छुती- नामुपासनापरत्वम् , तचासति वाधकेन्यपराद्वचनात् प्रतीयमानमपि गृह्यते । यथा देवतानां विग्रहवचम् । सन्ति चात्र साक्षाद्वैतापयानाद्वैतप्रतिपादनपराः शतशः श्रुतयः । कासाश्चिच्च रश्मिः। स्यात् । परस्साक्षरात्परस्य प्रतिषेधेनैव निर्विशेपं ब्रह्म प्रतिपाद्यत इतिव्याख्यानमपि तथा नाम शिथिलम् । एवेति । प्रत्यक्षादेवकारः । अतोत्रेति । भूयसि स्वल्पेपि च जले सूर्यादिप्रतिविम्वस्य -तुल्यतायाः । आकाशेति । घटाकाशः स्वल्पः, गृहाकाशो महान् इत्येवमाकाशदृष्टान्तेन घटीयाकाश- गृह्याकाशत्वादिधर्मवत्, ब्रह्मधमीणां सर्वकर्मत्वसर्वकामत्वादीनां मायिकधर्मत्वमोपाधिकत्वं तत्समर्थन- मित्यर्थः । स्वयं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमिति । एवेति । एतव्यवच्छेद्यमाहुः न त्विति । अम्बुव- त्सूत्रेण दृष्यन्तस्यायुक्तत्वमुक्त्वा वृद्धिहाससूत्रेण च जलसूर्यदृष्टान्तसमर्धनम् । एतत्तात्पर्यमिति । जलसूर्यदृष्टान्ततात्पर्यम् । प्रागिति । अरूपवत्सूत्रे । अपारमार्थिक इति । मायिकः । सविशेषेति । सविशेषपरतायाम् । विरुद्धधर्माधारप्रतिपादनपरत्वमस्त्वित्याशयाह एकत्वेति । मूर्तामूर्तब्राह्मणे निषेधशेपत्वेन प्रतियोगिमूर्तामूर्तनिरूपणेप्यारोपापवादादाहुः एकत्वाङ्गेति । एवेति । प्रतियोगिनोड- भावशेषत्वम् , न खभावस्य प्रतियोगिशेपत्वमित्येवकारः । किञ्च । नानात्वस्येति । प्रमाणान्तरेति । प्रत्यक्षेण सिद्धत्वेन । सिद्धस्स कथनमनुवाद इत्यनुवाद्यत्वात् । अनधिगतेरिति । लोके वोध्यम् । तथाच लोकेऽनधिगतार्थगन्तृत्वरूपप्रमाणसैकत्वात्मकांशे सत्त्वादनूयांशसार्थवादत्वानिर्विशेषप्रतिपादने पर्यवसानमिति भावः । भेदेति । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति भेददर्शननिन्दया । "श्रुतिभिरिति । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यादिभिः । आकारवदिति । 'चतुष्पाद्र 'त्यादीनाम् । "तचेति । उपासनापरत्वं च असति वाधके उपदेशादिपरत्वरूपे अन्यपराद्वचनादुपदेशादिपरा दैतदा-. म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्येकादशपदात्, यद्वा पञ्चपदात् वाक्यात् । जीवात्मैक्यपरमपीदम् । तथाच नेदमुपासनापरम् । उपदेशपरत्वस्य ऐक्यपरत्वस्य च वाधकस्य सत्त्वात् । यत्र 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत' 'आत्मेत्येवोपासीते'त्यादौ तु बाधकाभावः, अन्यपरवचनाभावात् । किञ्चोभयत्र प्रतीयमानः शक्यार्थोपि गृह्यते । सामान्ये नपुंसकम् । प्रतीय- मानमिति । देवताविग्रहश्रुतिः पूर्वतत्रेऽस्ति । तत्र प्रतीयमानं विग्रहवत्त्वम् । शतश इति । यथा मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीति 'यत्र वस सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्ये'दित्यादि। श्रुतयः शतं व्याख्यानद्वारा श्रुतीर्ददातीति शतशः सन्ति । कासाञ्चिदिति । 'आत्मेत्येवोपासीत' आत्मानं शोकमुपासीत' 'तबलानिति शान्त उपासीत'इत्यादीनां कर्मकर्तृरूपेण द्वैताभिधायिनीनाम् । व० सू०र०२१ ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ar भाग्यमकाशा रूपान्तःपातितया श्रुत्येकगम्यत्वेनान्यावेद्यत्वात् । अतस्तस्यानुवाद्यताङ्गीकारोपि खमनस्तोषणा- बालम्, न तु व्याख्येवसमर्थनाय । भेददर्शननिन्दा तु घटपटादिवत् ताचिकमेददर्शनपरा, न वैच्छिकतत्परा । अन्यथा 'इव'शब्दवैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यपि 'अपिचैवमेक' इति सूत्रव्याख्यान एवं र्शितमिति न तयापि विशेषप्रतिपेधसिद्धिः । साक्षावतापवादेनाद्वैतप्रतिपादनपरत्वमपि श्रुतीना- सिद्रीत्या, न तु युप्मद्रीत्येत्युपासनापराभ्योपि देवताविग्रहबद्ब्रह्मण आकारादिग्रहणेपि न किश्चि- बाधकम् । अतो विशेपाणां नास्तता, अपि तु निर्विशेषमात्राभ्युपगन्दणामेवास्ततेति बोध्यम् । यत्पुनः, प्रकृतैतावत्सूत्रमारभ्य नवस्त्रमधिकरणम् । वत्र वारम्भ एव 'देवा व ब्रह्मणो रूपे' इति मूर्वामूर्तब्राह्मणं विषयवाक्यत्वेनोपन्यस, तच्च व्याख्याय, 'नेति नेतीति निषेधस्स किं रूपद्वयं ब्रह्म च विषयः, उत रूपद्वयमेव चा, ब्रह्मैव वेति सन्देहे, नदयाद्रूपद्वयं ब्रह्म च, अथवा ब्रह्मणः प्रमाणान्तरागोचरत्वाद्रीव वा विपय इति पूर्वपक्षे, रूपद्वयमेव निषिध्यते, न ब्रम, रूपनक्षणोनिपेधे शून्यवादप्रसङ्गाद । 'ब्रह्म ते त्रयाणी'त्युपक्रमस्य 'असन्नेव स भवतीति निन्दायाः 'अस्तीत्येवोपलब्धव्य' इत्यवधारणस्य च विरोधेन तनिषेधस्थानुपपन्नत्वात् सर्ववेदा- न्तकोपप्रसङ्गाच । तसाढूँपद्वयं प्रतिपेधति, ब्रह्म तु परिशिनष्टीति । तदेतदाह । प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधतीति । प्रकृतं यदेतायता परिच्छिन्नं मूर्तामूर्तलक्षणं ब्रह्मणो रूपं तदेप शब्दः प्रतिपेधति । द्धि प्रकृतम् । प्रपश्चितं च पूर्वसिन् ग्रन्थे अधिदैवतमध्यात्मं च । तजनितं च वासनालक्षणम- रश्मिः। तत् दृश्यत इति पदद्वयं तादृश इति प्रयोगे यत्रेति तु स्पष्टार्थम् । खरूपान्तरिति । 'अविभक्तं च भूतेषु कमिव च स्थित मिति गीतायाः। तोपणायैवेति । 'नमास्वस्तिस्खाहाखधाऽलंवपड्योगाचे ति सूत्रेणालंयोगे चतुर्थी । व्याख्येयेति । नानालापनोदेनैकत्वसमर्थनाय । अतो विरुद्धधर्माधारत्वमर्थ- वादत्वाभावात्सुस्थिरमिति भावः । ननूक्ताया भेददर्शननिन्दायास्तादृशेष्ववतारात्खरूपान्तःपातित्वं कथमिति चेत् , तत्राहुः भेददर्शनेति । घटपटेति । घटपटयोः कुड्यकुसूलयोरिव । पष्ठयन्ताद्वतिः । इवशब्देति । 'य इह नानेव पश्यती'त्यनेक्शन्दः । एवेति । नत्वन्यत्रेत्यर्थः । दर्शितमिति । इत्यनेन प्रकारेण । तया भेदनिन्दय । विशेपेति । स्वरूपान्तःपातिनानात्वरूपविशेषप्रतिपेसिद्धिः । अस्मद्रीयेति । विरुद्धर्धर्मप्रतिपादनरीत्या । युष्मद्रीयेति । आरोपापवादसङ्गत्या । आकारेति । आदिनोपासना। शक्यार्थत्वेनाकाराणामुपासनानां च ग्रहणम् । विशेषाणामिति । सर्वकर्मसर्व- कामत्वादीनाम् । एवेति । एकदेशिमतादरणेनास्तता । तादृशमनोभावेन वागस्तात् । एवेति । ब्रह्मयोगव्यवच्छेदकः । ब्रह्मैवेति । रूपद्वयव्यवच्छेदकैवकारः । सर्ववेदान्तेति । वेदान्तेषु प्रवृत्त्य- भावात्कोपः । शून्यवादे फलाभावात् । परीति । परिशेपं करोति । शब्द इति । नशब्दः । पूर्वस्मिन्निति । मूर्तीमूर्तप्रतिपादनोत्तरग्रन्थे । चेति । प्रकृतमित्यन्वयः । 'इयधिदैवतम्' । 'अथा- ध्यात्म मिति श्रुतिभ्याम् । तज्जनितमिति । अमूर्तजनितम् । मूर्तस्य तु एप तपति स रसः । वासना- सक्तपूर्वापरानुसन्धान पदार्थादानम् । अमूर्तेति । अमूर्तस्य वासनारूपरसभूतो यः पुरुषस्तस्य प्रति- पादको यः शब्दः तेनोदितमुक्तम् । उपादेये वासनाशब्दो लाक्षणिकः । तस्यैतस्यामूर्तस्य । 'एतस्या- मृतस्यैतस्य स्थितस्यैतस्यैव सत्यस्यैव रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुपरूपस्त्यस्य द्येप रस इत्यधिदैवत मिति 'श्रुतिः । त्यस्य सत्यपदैकदेशस्य त्याक्षरार्थस्येत्यर्थः । य एतस्मिन्मण्डले पुरुपः कारणात्मको हिरण्यगर्भो १. तत्त्वात्मकः1.

·श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०९सू०३०. भाप्यप्रकाशः। परं रूपममूर्तरसभूतपुरुपशब्दोदितं लिङ्गात्मव्यपाश्रयं माहारजनाद्युपमाभिर्दर्शितम् । तदेतत् सनपञ्च ब्रह्मणो रूपं सन्निहितावलम्पनेनेतिकरणेन प्रतिपेधन प्रत्युपनीयत इति गम्यते । ब्रह्म तु रूपविशेषणत्वेन पष्ठया निर्दिष्टं पूर्वमिन् ग्रन्थे, न तु स्वप्रधानत्वेन । प्रपश्चिते च रूपद्धये रूपवतः स्वरूपजिज्ञासायामिदमुपक्रान्तं 'अथात आदेशो नेति नेतीति । तत्र कल्पितरूपप्रत्याख्या- नेन ब्रह्मणः स्वरूपावेदनमिदमिति निर्णीयते । नच स्वरूपद्वयं स्वयमेवोक्त्वा स्वयमेव निपेधे 'प्रक्षा- लनाद्धि पडूयति न्यायेनाकथनमेव युक्तं स्यादिति शक्यम् । एतस रूपदयस्य लोकप्रसिद्धस ब्रह्मणि कल्पितत्वेन प्रतिपेध्यत्वाय शुद्धब्रह्मखरूपप्रतिपादनाय च तत्परामर्शेन कथनस्स युक्त- त्वात् । द्वौ चैतौ निषेधौ यथासंख्यं मूर्तामर्ने प्रतिषेधतः । यद्वा । पूर्वप्रतिषेधो भूतराशि निषेधति, उत्तरस्तु वासनाराशिम् । अथवा, 'नति नेती'ति वीप्सा। तत्र 'इतीति यापत्किबिदुत्प्रेक्ष्यते, तत्सर्व 'नत्यनेन निषिध्यते । परिगणितनिषेधे हि क्रियमाणे यदि नैतद्ब्रह्म, किमन्यत् ब्रह्म भवे- दिति जिज्ञासा स्यात् । वीप्सायां तु सत्यां समस्तविपयजातस्य प्रतिषेधात् अविषयः प्रत्यगात्मा रश्मिः। विराडात्मा एतच्चाधिदैविककारणात्मकस्स ब्रह्मणो रूपम् । निश्चयपूर्वकं पुनराह त्यस्य ह्येप इति । समित्युक्तस्य हि निश्चयेन एप रसः रसशब्दप्रतिपायः सारः वासनेत्यावृत्तिः । एवमुक्तमाधिदैविकं विभागमुपसंहरति स्म अधिदैवतमिति । लिङ्गात्मेति । 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् । यथा माहारजनं वासो यथा पाण्डाविकं ययेन्द्रगोपो यथाम्यर्चिर्यथा पुण्डरीकं यथा सकृविद्युत सकृद्विद्युतेव ह वा अस्य श्रीभवति य एवं वेदेति श्रुतिः । अत्र तस्याधिदैविकस्य ह एतस्याध्यात्मिकस्य लिङ्गपुरुषस्य आत्मनीत्यध्यात्म तत्सम्बन्धिन इत्यर्थात् । मनसो वासनामयं रूपम् । यथा लोके महारजनं हरिद्रा तया रक्तं माहारजनं वासः वस्त्रम् । 'तेन रक्तं रागादिति सूत्रेणाणू । एवं स्यादिविषयसंयोगे सति । तादृशं रञ्जनाकारमुत्पद्यते । तथा चावेरिदमाविकम् । ऊर्णादि यत्पाण्डुरम् । तथान्यद्वासनारूपं लिङ्गस जायते । तथा चेन्द्रगोपः वपीकालीनकीटविशेपः कोसुम्भवदत्यन्तरक्तो भवत्येवमेवास्य वासनारूपम् । यथाचान्यर्भािस्वरं भवति, तथा क्वचित्कस्यचिद्वासनारूपम् । यथाच पुण्डरीकं शुभ्राम्भोजं तद्वदपि कचित्कस्यचिद्वासनारूपं भवति । यथाच सकृद्विद्युतं विद्योतनं सर्वतः प्रकाशकं भवति । यथा ज्ञानप्रकाशविवृद्ध्यपेक्षया कस्यचिद्धिरण्यगर्भादेर्वासनारूपमुपजायते । सत्त्वा- दितारतम्यादित्यर्थः । चरमोक्तहिरण्यगर्मवासनारूपोपासनफलमाह सकृदिति । एवं यथोक्तमत्यन्तं हिरण्यगर्भवासनारूपं यो वेद अस्योपासकस सकृद्विद्युतेव विद्योतनमिव श्रीः शोभा ख्यातिर्मवति । ह वै भवत्येवेत्यर्थः । तदेतदुक्तं लिङ्गात्मेत्यारभ्य दर्शितमित्यन्तेन । 'अथात आदेशो नेति नेती'त्यस्सा अर्थमाह तदेतदिति । सन्निहितं मूर्तीमूर्त आध्यात्मिकमाधिदैविकं च तेपामवलम्बनं ग्राह्यं प्रतिपाद्यं यस्सेतिकरणस तेन । प्रतिषेधोति । प्रतिषेधकं न प्रतिषेधकनञ् तं प्रति प्रतियोगितासम्बन्धेनोन पनीयते प्राप्यते । 'द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे' इत्यत्राह ब्रह्म विति । ब्रह्मसम्वन्धिनी रूपे इति रूपविशे- पणत्लेन । ग्रन्थे श्रुतौ । रूपवत इति । ब्रह्मणः । स्वयमेवेति, नतु तदेपाभ्युक्ते तिवदन्यमुखेन । एवमपि । प्रक्षालनेति । 'प्रक्षालनाद्धि पकस्स दूरादस्पर्शनं वर मितिन्यायेन । एवेति ! कथन: योगव्यवच्छेदकः । परीति । परिगणितानां वस्तूनां मूर्तामूधिदैवताध्यात्मिकानां निषेधे । एतदिति । वासनाभूतम् । भविपयः स्वयंप्रकाशः । 'प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधतीति व्याकृत्य 'ततो ब्रवीति च १. गले रस्मी र प्रतिपेकिनयिति पाठः, मुद्रितपुस्तके प्रतिषेधकननमिति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६५ भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मेति जिज्ञासा निवर्तते । तस्मात् ब्रह्मणि कल्पितं प्रपञ्चं प्रतिपेधति, ब्रह्म तु परिशिनष्टीति निर्णयः । किञ्च । ततः प्रतिपेधात् 'भूयो ब्रवीति' 'अन्यत् परमस्तीति । अभावावसाने हि निषेधे किमन्यत् परमस्तीति घूयात् । अतोपि ब्रह्मैव परिशिनष्टीति निर्णयः । तत्रैपा थुत्यक्षरयोजना । नेति नेतीति ब्रह्मादिश्य तमेवादेशं पुनर्निर्वक्ति । नेति नेतीत्यस कोर्थः। न ह्येतसाद्ब्रह्मणो व्यति- रिक्तमस्तीत्यतो नेतीत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्तीत्यर्थः । तच दर्शयति 'अन्यत् परमस्तीति । यदा पुनः श्रुत्यक्षराण्येवं योज्यन्ते, न ह्येतसादिति नेति । न हि प्रपञ्चनिपेधरूपादादशनादन्यत् परं ब्रह्मण आदेशनं नास्तीति, तदा 'ततो ब्रवीति च भूय' इत्येतन्नामधेयविषयं योजनीयम् । 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति, 'प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्य मिति हि ब्रवीतीति । तच ब्रह्मा- वसाने निषेध उपपद्यते । अभावावसाने तु किं 'सत्यस्य सत्य'मित्युच्येत । तसाद्ब्रह्मावसानोऽयं निषेध इति सूत्रं व्याचकु: । तत् ब्रह्मास्ति चेत्, कुतो न गृह्यते इति शङ्कायां तदव्यक्तसूत्रम्, तस्य च, 'न चक्षुपा गृह्यते, 'स एप नेति नेत्यात्मा, 'अगृह्या', 'यदा ह्येचैप एतसिन्नदृश्ये, 'यत्तद- दृश्यमग्राह्यम् , 'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमिति विपयवाक्यानि धृत्वा, सर्वसाक्षित्वादनिन्द्रियग्रा- ह्यमिति व्याख्याय, 'अपि संराधन सूत्रे भक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानरूपसंराधनेन 'कश्चिदीर प्रत्यगात्मानमैक्षत्,' 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन अव्यक्तस्यापि ब्रह्मणो दर्शन- मङ्गीकृत्य, ननु संराध्यसंराधकभावाभ्युपगमात् परेतरात्मनोरन्यत्वं स्यादिति शङ्कायां तनिषेधाय 'प्रकाशादिवच्चावैशेप्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासादिति सूत्रमवतार्य, यथा प्रकाशाकाशसूर्यादयोङ्गु- लिकरकोदकादिपु कर्मसूपाधिभूतेषु सविशेपा इवावभासन्ते, न च स्वाभाविकीमविशेपात्मतां जहति, एवमुपाधिनिमित्त एवायमात्मभेदा, खतस्त्वैकात्म्यमेव । तथाहि वेदान्तेष्वभ्यासेनासक- जीवप्राज्ञयोरभेदः प्रतिपाद्यत इति व्याख्याय, 'अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्ग मिति सूत्रं च अमे- दस्य स्वाभाविकत्वात् भेदस्य चाविद्याकृतत्वाद्विद्यया अविद्यां विधूय जीवः परेणानन्तेन माझे- नक्यं गच्छति । तथाहि लिङ्गम् । ‘स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति, ब्रह्मच सन् ब्रह्मा- प्येती'त्यादीनि व्याख्याय, स्वमतशुद्धये तसिन्नेव संराध्यसंराधकभावे मतान्तरोपन्यासायाहिकुण्ड- लादिसूत्रद्वयमित्येवं तदक्तार्य, 'ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः,' 'परात् परं पुरुपमुपैति रश्मिः। भूय' इति व्याकरोति स्म किञ्चेति । 'अन्यत्परमस्ती'ति श्रुतिस्तत्रत्या । अभावावसाने वासनावसाने- प्यभावो वासनायामवसानं यस्य निपेधस्य तस्मिन्सति । यादिति । किमः प्रश्ने प्रयोगात्मभं ड्यात् । अतोपीति । वीप्सया प्रतिपेधात् । तमेवेति । एतनिर्वचनस्याने दर्शनादेवकारः । श्रुतिस्तु निति नेति नद्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्मीति प्राणाचे सत्यं तेपामेप सत्य'मिति । 'नद्येतस्मादिति' 'नेत्यन्यत्परमस्ती'ति द्वितीयपाठः । दर्शयतीति । श्रुतिः । नामधेयविपयं यथा तथाहुः अधेत्यादि । तत इत्यस्याधिः आनन्तयेऽथशब्दः । तदनन्तरम् । हीति चकारार्थः । ब्रवीति भूयो ब्रवीति । तचेति । सत्यत्वम् । वीप्सापक्षे ब्रह्मावसानं तस्मिन् । ब्रह्मण्यवसानं यस्य निषेधस्स तस्मिन्सत्युपपद्यते । सर्वति । सर्वपां साक्षित्वात् । इत्यादीति । 'ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान' इति । परेति । परं च इतरात्मा चेति तयोः । प्रकाशेति । आदिना चन्द्रः । अनुलीति । आदिना आदर्शः । यथासंख्यमधिकरणानि । कर्मखिति । फर्भणीति सौनपदार्थः । अस्य विवरणमुपाधिष्विति रूच्या। सविशेपा इति । विशेपा अजुत्यादयः तैः सह समाना वा सविशेषाः । एवेति । 'मृत्योः स मृत्युगा- मोतीति श्रुतैरेवति । ऐकात्म्यमेवेति । 'यत्र त्यस सर्वमात्मैवाभूदिति श्रुतरेवकारः । अभ्यामा- " ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. भाप्यप्रकाशः। दिच्यम्', 'यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयती'त्यादौ ध्यातृध्येयत्वद्रष्टद्रएन्यत्वाभ्यां गन्तगन्तव्य- स्वेन नियन्तृनियन्तव्यत्वेन च भेदो व्यपदिश्यते । 'तत्त्वमसि"अहं ब्रह्मासि', 'एप त आत्मा सर्वा- न्तर एप त आत्मान्तर्याम्पमृत' इत्यभेदश्च । एवमुभयव्यपदेशे सति यद्यभेद एकान्त एवं गृह्यते, तदा भेदव्यपदेशो निरालम्बन एव स्यात् । अतो यथा अहिरित्यमेदः, कुण्डलाभोगप्रांशुत्वादी- नीति भेदः, एवमिहापि उभयव्यपदेशदर्शनादङ्गीकर्तव्यः । अथवा । यथा सौर्यः प्रकाशस्तदाश्रयश्च सूर्यो नात्यन्तभिन्नी, उभयोस्तेजस्त्वाविशेषात् , अथ च भेदव्यपदेशभाजौ भवतः, एवमिहापीतिव्या- ख्याय, ततः, पूर्ववद्वेत्यादिसूत्रद्वयं सिद्धान्तीयत्वेनाभिप्रेत्य, यथा वा, 'प्रकाशादिवच्चाचशेष्य मिति सूत्रे पूर्वमुपन्यस्तं तथैवैतद्भवितुमर्हति । तथा सत्यविद्याकृतत्वाद्वन्धस्य विद्यया मोक्ष उपपद्यते । यदि पुनः परमार्थत एच बद्धः कश्चिदात्माऽहिकुण्डलन्यायेन परमात्मनः संस्थानभूतः प्रकाशाश्रय- न्यायेन वा एकदेशभूतोङ्गीक्रियते, तदा वन्धस्य पारमार्थिकत्वेन तिरस्कर्तुमशक्यत्वान्मोक्षशास्त्र- वैयर्थं स्यात् । श्रुतिश्च भेदाभेदौ न तुल्यवद्ध्यपदिशति, किन्त्वभेदं प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति । भेदं तु पूर्वप्रसिद्धमेवानुवदत्यर्थान्तरविवक्षया । किञ्च । 'नान्योऽतोऽस्ति, द्रष्टे' त्यादिना चेतना- न्तरं निषेधति, 'अथात आदेशो नेति, 'तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपर मित्यादिना च प्रपञ्चम् । अतोऽ- न्यनिराकरणाद्ब्रह्ममात्रपरिशेपणाच्च 'प्रकाशादिवच्चावैशेष्य मितिसूत्रोक्त एव सिद्धान्त इत्याहुः । तदसङ्गतम् । तद्रीतिके प्रथमसूत्रव्याख्याने मूर्तामूर्तप्रतिपेधस्स 'प्रकृतं प्रतिपेधती'त्येताव- तैव सिद्धेरेतावत्वमित्यस, एतावत्वपदादरे च प्रकृतपदस वैयर्थ्यप्रसक्तेर्दुर्निवारत्वात् । एताव- चमिति त्वप्रत्ययस्य भावेऽनुशिष्टत्वेन एतावता परिच्छिन्नस्य मूर्तामूर्तलक्षणरूपद्वयस तेन पदै- नालाभात् । त्वस्य पष्ठयन्तादनुशिष्टत्वेन तृतीयान्तादभवनेनापि तथात्वाच । अथ तन्न विग्रहवा- क्यम्, किन्त्वर्थमात्रकथनमित्युच्यते, तदापि रूपद्वयात्मकस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य परिच्छिन्नान्तर्निवे- रश्मिः। दिति सौनं पदं व्याकरोति स्म तथाहीति । अविद्यां विधूयेत्यावरणभङ्गः । तदवतार्येति । सूत्रद्वय- मवतार्य । एवेति । आलम्बनयोगव्यवच्छेदकः । अतो यथेति । रुजुरहिरित्यभेदः । अहेः कुण्डलमा- भोगो रज्जुः । प्रगतः अंशुः प्रांशुः तत्त्वम् । उभयेति । भेदाभेदव्यपदेशदर्शनात् । प्रकाशाश्रयसूत्रन्या- ख्यानमाहुः अथवेति । भेदव्यपेति । सूर्यस्य प्रकाश इति प्रयोगादिति भावः । अभिनेत्येति । इत्याहुरित्यनेनान्वेति । कथं सिद्धान्तत्वेनाभिप्रेतत्वमित्यतः पूर्वसूत्रीयभाष्यं प्रक्षिपन्ति स्म यथा वेति । इतीति । इति पूर्व तस्मिन्सूत्र उपन्यस्तमितियोजना । एतदिति ब्रह्म । वन्धस्य भेदस्य । मोक्षोऽभेद .. उपपद्यते । संस्थानेति । ध्यातृध्येयादिभावात्तथा । एकदेशेति । भेदव्यपदेशभाक्त्वपक्षे ब्रह्मण एकदेशमूतः । भेदं त्विति । ध्यातृध्येयभावानेदं तु पूर्व अविद्यावस्थायां प्रसिद्धम् । एवेति । सार्वत्रिकत्वादेवेति । अन्विति । सिद्धस्य कथनमनुवादः । अर्थोऽभेदः अन्योर्थः भेदः अर्थान्तरं तस्य विवक्षया । प्रतिपेधसूत्रार्थमाहुः किश्चेति । एवेति । अपिसंराधनसूत्रोक्तस सिद्धान्तत्वयोगव्यव- च्छेदकैवकारः । ननु प्रकृतं मूर्तीमूत एतावत्त्वं यत्पदं इत्येवमेतावत्त्वपदादरे तस्य तद्वाच्यत्वे लक्षणायाः कचित् सिद्धत्वेनादोपाडूपणान्तरमाहुः प्रकृतपदस्येति । मूर्तामूर्तेति । भावप्रत्ययरहितस्य । तेनेति । माक्प्रत्ययसहितेन । तृतीयान्तादिति । एतावत्ता मूर्तामूतन भावः प्रकृतजन्यपोथै प्रकारः एतावत्त्वम् ।। प्रकृतेन मूर्तामूर्तेन विशेषणेन जन्यो नेति नेतीत्युक्तब्रह्मविशेष्यकवोधः तत्र प्रकारः । तथात्वादिति । तेन पदेनालाभात् । अथेति । भिन्नप्रक्रमे । तत् एतावत्ताभावः । तदित्यव्ययात् । एतायतोभव ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाप्यप्रकाशः। प्यभेदे पट्याः शादेतावतेत्यत्राभिप्रेतस्स परिच्छेदकस्यालामेनासङ्गतिः । नच लौकिकप्रमाणमेव तथेति वाच्यम् । जन्मादिसूत्रव्याख्याने मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपसति खोक्तस प्रपञ्चविशेषणस विरोधेन तथा वक्तुमशक्यत्वाच्च । किञ्च, अत्र मूर्तामूर्त रूपद्वयं यत्प्रकृतत्वेन विवक्षितं तत्प्राधान्यमालम्ब्य । तत् तस्य किं खेन रूपेण ब्राह्मरूपत्वेन वा । नाद्यः । ब्रह्मणो रूपे इति विशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गात । द्वितीये तु ब्रह्मण एव प्राधान्यम् । ब्रह्मपरिचायनार्थमेव रूपद्वयस्य कथनात् । ब्रह्मण एवात्रोपदे- श्यत्वाच । नच सम्बन्धपष्ठयन्तपदेन बोधनाद्ब्रह्मणोप्राधान्यमिति युक्तम् । 'राहोः शिर' इति- बदभेदेपि पष्ठीभवनेन सम्बन्धपष्ठया प्राधान्यावाधात् । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वा नित्यत्र स्वयम- कृतत्वात् । कार्य कारणानन्यत्वस्य भगवता सूत्रकारेणोक्ततया 'द्वैः वा व ब्रह्मणो रूपे' इत्यत्र ब्रह्माभिन्न रूपे इत्यर्थस्य वक्तुमुचितत्वाच. । अतो ब्रह्मणः प्राधान्यसाविघा- तात् 'ब्रह्म ते व्रवाणी'ति वाक्योपन्यासेन स्वयमेवोपक्रान्तत्वाङ्गीकारादरे उपदेश्यत्वाच ब्रह्मणः प्रकृतत्वसिद्धौ तसिन्नेतावत्त्वं परिच्छिन्नत्वं प्रतिपेधतीत्येव व्याख्यातव्यम् । एतावच्छब्दस परि- च्छिन्नवाचकतायाः प्रसिद्धत्वात् । तथाच मूर्तामूर्तमानत्वं ब्रह्मणि नास्तीत्यर्थः सिध्यति, न तु प्रकृतं यदेतायता परिच्छिन्नमिति सिध्यति । एवञ्च, 'नेति नेतीति श्रुतिव्याख्याने नद्वयेन यथा- संख्यं मूर्तामूर्तनिषेधे वासनाशेषात् तद्विहाय भूतराशिवासनाराश्योर्निपेधाङ्गीकारे परिगणितनि- - पेधेन, यदि नेदं ब्रह्म, किमन्यद्रोति शङ्कापचेस्तदपि विहाय वीप्सया यावद्विषयजातनिपेधो यदङ्गीकृतः, सोपि तथा । भूतराशिनिपेधे कैमुतिकादेव वासनाराशिनिपेधसम्भवेन तदर्थ निपे- धापेक्षाभावात् । त्यक्ते यथासंख्ये वासनानिषेधावतारकप्रमाणाभावात् , वासनाया अनुक्तत्वेन तनिषेधस्याप्ययुक्तत्वाच । अत एव न यावनिपेधोपि युक्तः।। यदपि न घेतमा दिति 'नेत्यन्यत् परमस्ती'त्यस योजनाद्वयम् । तत्र प्रथमयोजनायां निषेध- वीप्सया ब्रह्मव्यतिरिक्ताभाव उच्यते, न पुनर्ब्रह्माभावः, वदेव दर्शयति'अन्यत्परमस्तीति व्याख्यातम् । रश्मिः। एतावत्त्वमिति पष्ठ्यन्तविगृहीतस्वार्थमात्रकथनम् । अभीति । अभेदसंसर्गेणाभिप्रेतस्य मूर्तामूर्तरूपस्य परिच्छेदकस्यालाभेन एकस्स परिच्छेदकपरिच्छिन्नभावायोगात् परिच्छिन्नपरिच्छेदकभावासंगतिरित्यर्थः । लौकिकेति । यादृशपरिच्छेदकेन मूर्तामूर्तेन यादृशं मूर्तीमूर्त परिच्छिन्नमिति लौकिकप्रमाणं चक्षुरादि तदैव नतु अलौकिकं प्रमाणं तथा संगतिमयोजकम् । भाप्ये प्रकृते ब्रह्मणि यदेतावत्त्वं लौकिकधर्मवत्त्वं तत्समर्थयितुमाहुः किञ्च, अत्रेति । प्राधान्येति । मूर्तीमूर्तयोः प्राधान्यमालम्च्य तत्तस्स प्राधान्यं तस्य मूर्तामूर्तस्य । खेन मूर्तीमूर्तरूपेण । ब्राह्म(ण) इति। मूतीमूर्तब्राह्मणमिति ब्रह्मसम्बन्धिविशेषणरूपत्वेन । विशेषणस्य ब्रह्मणो वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । ब्रह्मण एवेति । नतु मूर्तामूर्तयोरिति मूर्तीमूर्तीन्ययोगव्यवच्छेदक एवेति । एवेति । प्रसिद्धरेवकारः । ब्रह्मण एवेति । 'द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे' इत्युपक्रमात् । 'तपामेष सत्यमित्युपसंहाराचैवकारः । स्वयमिति । श्रुत्ला । तदनन्यत्वसूत्रकारेण । ब्रह्म ते ब्रवाणीत्यादि । तथाच तद्भाष्यं प्रकृतसूत्रस्थम् । 'ब्रह्म ते बवाणी' साधुपक्रमविरोधात् । 'असन्नेव स भवति असह्येति वेद चेदित्यादिनिन्दाविरोधादिति । अग्र इति । उपसंहारे 'तपामेप सत्यमित्यनया । प्रतीति । प्रतिपेवत्येवेति व्याख्येयम् । अयोगव्यवच्छेदक एवकारः । एतावतेति । परिच्छिन्नत्वेन धर्मेण परिच्छिन्नं ब्रोत्ययः । त्यक्त इति । कासनानिषेधापेक्षाभावात्त्यक्ते द्वितीयपक्षोके यथासंख्ये । यद्वा । पूर्वप्रतिषेधो भूतराशि निषेधत्युत्तरस्तु वासनाराशिमिति । अत एवेति । भूतराशिनिषेधेन कैमुति- ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्य म्। [अ०३ पा० २ अ० ९सू० ३०. भाष्यप्रकाशः। तदपि तथा । ब्रह्मव्यतिरिक्तनिषेधोत्तरं ब्रह्मसत्ताप्रदर्शनस्य अन्यदस्तीत्येतायतैव सिद्ध्या परपदवैयर्थ्यांपत्तेः । अतो व्यतिरिक्तनिषेधेनाव्यतिरिक्तत्वं सर्वस स्वीकृत्य तावन्मात्रत्ववारणाय परं ब्रह्मान्यदस्तीत्यङ्गीकार्यमित्येव युक्तम् । द्वितीययोजनायामपि परपदयी पूर्ववदेव । तदर्थ परपदमुत्कृष्टार्थकतया व्याख्येयम् । तत्र चाभावावसान एव निषेधः सिध्यतीति ब्रह्मसत्तासाधनाय, 'ततो ब्रवीति च भूय' इति सूत्रांशं नामधेयविषयत्वेन योजयित्वा, नामधेयेन तत्सत्तां साध- यित्वा, निषेधस्स ब्रह्मावसानत्वमुपपादितम् । तदपि तथा । नामधेयाङ्गीकारे तद्वत्तासिया याव- द्विशेपशून्यत्वप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । नामधेयकथनमात्रेणैव तत्सत्तासिद्धस्तनिर्वचनश्रुतिवैयर्यन- सङ्गात् । तदादरे च 'चक्षुपश्चक्षुरित्यादिवनियामकत्वतन्मूलरूपत्वयोः सिद्मा प्रतिज्ञाहानिताद- वस्थ्याच । एवं तदव्यक्तादिसूत्रद्वयेपि यदि ब्रह्मणो दृश्यत्वादृश्यत्वयोर्द्वयोरपि स्थापनम् , तदा तु विरुद्धधर्माश्रयत्वापत्तिः । यदि च साधनाभ्यासपाकवशात् दृश्यत्वम् , तदभावे अदृश्यत्वमिति व्यवस्था, तदापि दृश्यत्वस्य प्रामाणिकत्वे 'यतो वाच' इत्यादिश्रुतिविरोधतावस्थ्यम् । अप्रा- माणिकत्वे च 'कश्चिद्धीर' इत्यादिश्रुतेस्तदुक्तसाधनानां च वैयर्थ्यम् । अपिसंराधनसूत्रस च, न हि तेन कश्चिनिर्णयः सिध्यति, अपि तु ब्रह्मणो दृश्यत्वबोधनेन, जीवब्रह्मणोः संराधकसंराध्याभावा- टेदवोधनेन च संशयस्यैवोत्पचिरिति । यदपि प्रकाशादिवत्सूत्रे जीवब्रह्मणोरभेदं युक्त्या व्याख्याय तत्र प्रमाणापेक्षायां वेदान्तेपु जीवप्राज्ञयोरभेदप्रतिपादनाभ्यासो हेतुत्वेन व्याख्यातः । सोपि शिथिलः । सौत्रस्याभ्यासपदोक्तस्य हेतोरवैशेष्ये कर्मणि प्रकाशे च साधारण्येनोक्ततया रश्मिः। कन्यायादेव । यावन्निपेध इति । तृतीयवीप्सापक्षोक्तः । तथेति । अयुक्तम् । सर्वस्येति । मूर्तामूर्त प्रपञ्चस्य । तावदिति । प्रपञ्चमात्रत्ववारणाय । इत्येवेति । 'मायावादमसच्छास्त्र'मिति पानात् । पूर्ववदेवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः । तदर्थमिति । परपदवैयर्थ्यपरिहारार्थम् । तत्र चेति । द्वितीययोजनायाम् । अभावावसान इति प्रथमान्तम् । नेति न इत्येवमभावे पर्यवसानम् । निषेधोऽ- भावपर्यवसानः । एवकारस्तु यदा पुनः श्रुत्यक्षराण्येवं योज्यन्ते । नह्यस्मादिति नेति । नहि प्रपञ्चनिषेधरूपादेशनादन्यत्परं ब्रह्मण आदेशनं नास्तीति तदीयग्रन्थात् । तत्सत्तामिति । ब्रह्मसत्ताम् । तथेति । अयुक्तम् । नामधेयेति । मात्रचा 'ततो ब्रवीति च भूय' इति नामधेयवाचकेतरस्याः 'सत्यस्य सत्य'मित्यस्य व्यवच्छेदः । एवेति । मात्रजांनुवादः । तत्सत्ता ब्रह्मसत्ता तस्याः सिद्धेः । तन्निर्व- चनेति । 'सत्यस्य सत्य'मिति श्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तदादर इति । निर्वचनादरे । नियामकेति । सत्यमूलत्वं तन्मूलत्वम् । प्रतिज्ञेति । अरूपवत्सूत्रोक्ता । इत्यादीति । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' इति श्रुतेः । तदुक्तेति । धीरवृत्तचक्षुष्ट्वादीनाम् । संशयस्यैवेति । परेतरात्मनोरन्यत्वसंशयस्य । एवकारो व्याख्यानात् । अभेदेति । ज्योति ह्मणे 'यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वत्तो न चाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमेवमेवाय शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न पाद्यं किश्चन वेद नान्तर मिति । 'अत्र पिताऽपिता भवतीत्यादि । 'यद्वैतन्न पश्यति पश्यन्वैतद्रष्टव्यं न पश्य- तीति अभेदप्रतिपादनाभ्यासः । वक्ष्यमाणवृत्तौ तु तत्त्वमसी'त्याद्यमेदश्रुत्यभ्यासादित्यर्थ उक्तः । अवै- शेष्य इत्यादि । वैशेष्ये अभेदे कर्मणि आत्माभिध्यानज्ञानादौ कर्मण्युपाधौ । उक्ततयेति । तथाच वृत्तिः । यया सौरः प्रकाश आकाशो वाहुल्याधुपाधौ कर्मणि भिन्न इव वक्र इव भाति, वस्तुतस्त्वेक- रूपः, तद्वत्प्रकाशे आत्माभिध्यानज्ञानादौ। कर्मण्युपाधौ । भिन्न इव वक्र इव भाति, वस्तुतस्त्ववैशेष्य- , ·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । . भाष्यप्रकाशः। जीवप्राज्ञामेदाभ्यास एवं नियमने प्रमाणानुपलम्भात् । वेदान्तेषु तयोरभेदस्व मेदस्याप्यभ्यास- दर्शनाच । यदप्युभयव्यपदेशादिसूत्रद्वयमेकदेशिमतीयत्वेन व्याख्याय, 'पूर्ववद्वे'ति सूत्रव्याख्याने तपणमुक्तम् । जीवात्मनः परमात्मसंस्थानभूतत्वे एकदेशभूतत्वे वाङ्गीक्रियमाणे बन्धस्य पारमा- र्थिकत्वेनातिरस्कार्यत्वापच्या मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यमिति । तदपि तथा । 'बहु सां प्रजायेये तीच्छाभ्यां भेदस्वागन्तुकत्यावगमानन्धस्य पारमार्थिकत्वेपि तथात्वात् पल्यूलनेन वस्त्रमालिन्यस्येव शास्त्री- यसाधनैर्वन्धनाशसम्भवेन शास्त्रवैयर्थ्याभावात् । एवं प्रतिपेधनने 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'ति चेतना- न्तरनिषेधो य उक्ता, सोपि द्रपुर्ब्रह्माभिन्नत्वं वदति, न तु ब्रह्मणो द्रष्ट्रमिन्नत्वम् , अतो न तझ्यव- सायसाफल्याय । 'नेति नेतीति वाक्यं तदेतद्ब्रह्मापूर्वमिति वाक्यं च यथायथं प्रपञ्चस्य ब्रह्माभि- नत्वं ब्रह्मणः सर्वाकारत्वं च वदतीति प्रागेवोपपादितम् । अतोऽन्यनिषेधो यो वर्तते, स सर्व ब्रह्मणोऽन्तर्निवेश्येतरं निषेधति, न तु सर्व मिथ्याकृत्येति सुधीभिरवधेयम् । भास्कराचार्यास्तु । विंशतिमत्रमेकमेवाधिकरणमङ्गीकृत्य, सगुणासु शाण्डिल्यविद्यादिषु सगुणोपासितस्य प्रतिप्रकरणं चोदनासामर्थेन निणीतत्वात् वत्र नायं विचारः, किन्तु निर्गुणत्र- मचोदनायां साकारं निराकारं च ब्रह्मोपास्यम् , उतैकतरमिति जिज्ञासायाम्, यथास्थितवस्तूपासनस्य युक्तत्वात् कारणात्मना प्रपञ्चात्मन्य चावस्थितमुपासमिति प्राप्तेऽभिधीयते । नोभयलिङ्गमुपास्यम् । कुतः । अस्थूलादिवाक्यैः समस्तप्रपञ्चाकारस्य निवर्तितत्वात् । स्वतश्च कारणस्य कूटस्थनित्यस्सैक- साद्वितीयत्वात् । पाश्चात्यस्य कार्यरूपस्य कादाचित्कत्वात् । ननु कारणस्य विकारात्मकत्वा- रश्मिः। रूपत्वमेवात्मनः । कुतः । अभ्यासात् । 'तत्वमसी'याद्यभेदश्रुत्यभ्यासादित्यर्थ इति । अवैशेष्ये दार्टी- न्तिके यः स दृष्टान्तयोरपीति । एवेति । नतु कर्मप्रकाशयोरियेवकारार्थः । तयोरिति । जीवप्राज्ञयोः । भेदस्यापीति । अपिसंराधनसूत्रेऽस्मद्भाष्योक्तरीत्याभ्यासदर्शनात् । परमात्मेति । अहिकुण्डल- न्यायेन परमात्मनः संस्थानभूत इत्युक्तप्रकारेण । प्रकाशाश्रयन्यायेन एकदेशमूतले । पारमार्थि- कत्वेनेति । संस्थानभूतस्यैकदेशभूतस्य परमार्थस्य धर्मः पारमार्थिको वन्ध इति । तथेति । शिथिलम् । तथात्वादिति । तिरस्कार्यत्वात् । पल्यूलनेनेति ! वस्त्रमालिन्यनाशसाधनेन । बन्धनाशेति । यन्धतिरोभावसम्भवेन । अतो ब्रह्मणोऽन्यो भिन्नो न द्रष्टास्तीति योजनामाहुः सोपीति । अधिकं तु भेदनिर्देशा'दिति सूत्रादाहुः नत्विति । तयवेति । ब्रह्माद्वितीयत्वरूपफलेन सर्वमिथ्यात्वव्यवसायस्य साफल्यं मिथ्या तस्मा इत्यर्थः । प्रागेवेति । 'दर्शयति चेति सूत्रे ब्रह्माभिन्नत्वं स्पष्टम् । तदेतद्ब्रह्मे- त्यपि तत्र सष्टम् । अन्तरिति । 'स्वसृष्टमिदमापीयेति वाक्यात् । इतरमिति । प्रपञ्चम् । सुधीभि. रिति । शोभना ब्रह्मगोपनाभावेन मोक्षार्था धीर्ययां तैः। विंशतीति । 'न स्थानतोपी'तिसूत्रमारभ्य 'प्रतिपेधाचे'त्यन्तम् । एवेति । न तु द्वयमिति द्वययोगव्यवच्छेदक एवेति । शाण्डिल्येति । छान्दोग्यपश्चमप्रपाठकेऽस्ति 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादि- शाण्डिल्यविद्या । 'इति ह माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्य इति श्रुतेः। आदिना कोशविज्ञानम् । 'अन्त- रिक्षोदरः कोश'इत्यादिश्रुतेः । तदने कोशविद्या । तदने यनसम्पादनं 'पुरुषो वाव यज्ञ' इत्यादिना । चोदनेति । सर्वं खल्विदं ब्रह्म तबलानिति शान्त उपासीते'त्यत्रोपासीतेत्युपासनाचोदना । कोशविज्ञाने चोदना । 'सामवेदं प्रपद्य' इति लेडाश्रयणात् । य एवं वेदेति यज्ञसम्पादने चोदनालेडाश्रयणात् । नोभ- 7 २२व० सं०र० ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. " भाष्यप्रकाशा द्विकारपरित्यागे कारणस्वरूपस्थापि त्यक्तत्वात् कारणत्वेनोपासनमपि हीयेतेति चेत्, नेत्युच्यते । न पृथिन्यादिस्थानतोपि परस्योभयलिङ्गता । ब्रह्मणः स्वतोऽमिन्नत्वात् । स्थानकृतस्य रूपस्य चाग- न्तुकत्वात् । ब्रह्मात्मको हि नामरूपप्रपञ्चः, न प्रपश्चात्मकं ब्रह्म । यथा समुद्रात्मकः फेनतरङ्गा- दिः,न तदात्मकः समुद्र' इति । कथं पुनर्गम्यते, सर्वत्र, वेदान्ते', 'अशब्दमस्पर्शम् ,''स एप नेति नेत्यात्मा, 'अस्थूल'मित्यादिषु भूतभौतिकनिराकरणात् । नचैतेः प्रपञ्चस्य मायामानवप्राप्तिः । कारणे कार्यरूपं अनेकविधं नास्तीत्येतावदवधारणेनैव वाक्योपपत्तेः प्रपञ्चाभावस्य प्रतिपत्तुमश- क्यत्वादित्येवं प्रथमसूत्रं व्याख्याय, 'न भेदादितिसूत्रे प्रथमं नकारमपठन्तः, 'सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानः समर्पिता' इति थुतेर्नेमिस्थानीयेन वाह्यप्रपञ्चेन वेष्टितानामरस्थानीयानां विज्ञानात्मनामन्तरतमे रथचक्रनाभिस्थानीये परमात्मनि समर्पणाझेदोऽवगम्यते, अतो भोग्यभो- क्वाकारवदुपास्समिति सूत्रांशेनाशक्य, 'न प्रत्येकमतद्वचना'दित्यनेन मधुविद्यायां प्रत्युपाधि भेदव- चनाभावाद्यत्र सर्वेषां चेतनाचेतनानामेकीभावः, स एव परमात्मा ध्येयत्वेनोपदिश्यत इति व्याख्याय, तन्मात्रसूत्रे चैतन्यमानं ब्रह्मेति व्याख्याय, 'ब्रह्मायाति प्रपञ्चोऽयं रूपं हित्वा तु वैकृतम् । जहाति कठिनावस्थां जलधौ लवणं यथा । चेतनेञ्चेतनं क्षिप्तमभेदाचेतनीभवेत् । उपायां वस्तु विन्यस्तं तत्सर्व लवणीभवेत्' इत्येतावदधिकमुक्त्वान्यानि सूत्राणि शङ्कराचार्यवत् व्याचक्रुः । ततः प्रकृतैतावत्वरने च प्रकृतस्य पुरुषस्य यदेतावत्वं मृर्तामूर्तोपाधिपरिच्छिन्नत्वं तत्प्रतिषेधति, ततो निर्विकल्पकं परिशिष्टं ब्रह्म भूयः पुनर्नवीति, अन्यत् परमस्तीति व्याख्याय, शङ्कराचार्योक्तामधिकरणान्तरकल्पनां सर्वोपनिषद्वदस्यामप्युपनिपदि ब्रह्मण उपक्रमोपसंहारयोरख- रश्मिः। येति । कार्यकारणोभयलिङ्गम् । सूत्रं व्याचक्षते स्म न पृथिव्यादीति । अत्र भेदाभेदावेतन्मते ताव- नुसंधेयौ । स्वत इति । कारणात्मना । अभेदस्तु कटकं सुवर्णमितिवत् । रूपस्येति । कार्यरूपस्य । कटकं सुवर्ण सुवर्ण कटकं नेति प्रतीत्याहुः ब्रह्मात्मक इति । तदात्मक इति । फेनतरङ्गबुद्बुदा- स्मकः । सर्वत्रेति सौत्रांशव्याख्या सर्वत्रेत्यादि । भूतभौतिकेति । भूतौ शब्दसौँ वाय्वाकाश- तन्मात्रारूपौ। भौतिकं स्थूलं वाय्वाकाशरूपम् । तयोनिराकरणात् । एतैरिति । भूतभौतिकनिराकरणैः । अनेकेति । न एकविधं अनेकविधं शब्दतत्स्थूलाकाराविधं सर्शतत्स्थूलवायुविधं नास्ति, किन्तु शब्द- सर्शरूपं भूतसूक्ष्मरूपं कार्यरूपमिति । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । 'अशब्दमस्पर्श'मित्यादिवाक्योप- पत्तेः । सर्वाणीति ! मधुब्राह्मणस्था । एवात्मान इत्यत्र एते आत्मान इत्यपि पाठः । नेमी रथचक्रवल- यम् । अरा वलयेऽर्पिताः स्थूलशलाकाः । रथचक्रेति । नाभी रथचक्रपिण्डिका । भोग्येति । भोग्यः प्रपन्चो नेमिः । भोक्तारो जीवा अराः । उपास्यं परमात्मा नाभिः । इत्यनेनेति । सूत्रांशेन । प्रत्युपा- धीति । क्रियाविशेषणानां नपुंसकत्वमेकवचनान्तत्वं च । उपाधिपृथिव्यादि लक्षीकृत्येति प्रत्युपाधि । स एवेति । अत्रेति योध्यम् । अन्ययोगव्यवच्छेदक एक्कारः । आयातीत्यादि । आसमन्तादाप्नोति । कठिनेति । पृथिव्यवस्थाम् । यत्कठिन सा पृथिवी ति श्रुतेः । उपायामिति । रात्री क्वचित् । अधिकरणान्तरेति । मूर्तीमूर्तबाह्मणं विषयः । सन्देहः ब्रह्म वा मूर्तीमूर्त वा प्रतिपाये इति । मूर्तामूर्ते सत्यमित्युपसंहाराह्मणोऽयसक्षलाच प्रतिपाये इति पूर्वपक्षः । ब्रह्मप्रतिपाद्यमुपक्रमस्यासञ्जातविरोधित्वात् ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षलेपि शून्यवादप्रसङ्गादिति सिद्धान्तः । तदिदं नाधिकरणान्तरम् । तत्र तृतीयान्तं ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । . भाष्यप्रकाशः। स्थानात् सन्देहानुत्पत्या निरस्स, शेष शङ्कराचार्यवदेव व्याख्यातवन्तः । तथाच तन्मते कारणसावस्थाविशेष एव कार्यम् । तन्तुनाभदृष्टान्तात् । अतो निमित्तव- शादेव नानाकारः । स यद्यसन्नेवोत्पद्यते, तदा असतः सत्तानिषेधकश्रुतिविरोधः । अतः सभेव निमित्तवशाव्यज्यते । कारणं च ब्रह्म यथाकाशोऽविक्रियमाण एवं वायुजनका, एवमविक्रिय- माणमेव प्रपञ्चजनकम् । तच कृत्स्नप्रसक्यादिदोपवारणार्थ श्रुतिवलादेव भगवता सूत्रकारेणाङ्गी- कृतम् । स्वयमपि तथैव व्याख्यातम् । निमित्तं चात्रेच्छैन । परिणतिश्च शक्तरेव । शक्तिशक्तिम- तो त्यन्तं भेदो गुणगुणिनोरिवेतरेतराविनाभावादिति तदनन्यत्वाधिकरणे व्युत्पादितम् । तत्रेदमवधेयम् । यदि श्रुतिबलादेवमवधारितम् , तदा ब्रह्मणि युक्तीनां लौकिकीनामकि- चित्करत्वादचिन्त्यसामर्थ्य त्वङ्गीकृतमेव । तथा सति तेनैव विरुद्धधर्माश्रयत्वाद्दोपपरिहारसिद्धी कुतः कारणरूपस्य केवलनिर्विकल्पकत्वाग्रहः । नचाशब्दादिवाक्येभ्य इति युक्तम् । तेषां यथा भूतभौतिकनिराकरणेऽप्युभयलिङ्गताप्रतिपादकत्वं तथोपपादितत्वात् । नापि 'कश्चिद्धीर' इति वाक्यात् । 'तं यथा यथोपासत' इति श्रुत्या तागुपासकेन तथादर्शनेपि तेन लिङ्गान्तरवाधस्या- शक्यवचनत्वात् । सूत्रस्थेन केवलेन सर्वत्रेतिपदेन भूतभौतिकनिराकरणात्मकस्य हेतोरलाभात् । मधुविद्यायामपि यत्रैकीभावस्तादृशरूपस्य ध्येयत्वोपदेशेपि 'तदेतद्ब्रह्मापूर्व'मित्युपसंहारवाक्यपि रश्मिः। हेतुमाहुः सर्वेत्यादिना सन्देहानुत्पत्त्येत्यन्तेन । यद्यप्यत्र गार्गिब्राह्मणेऽस्थूलादिवाक्यं पञ्चमप्रपाठ- कीयशाण्डिल्यविद्यादिपु 'सर्वकर्मा सर्वकाम' इति वाक्यम् , तथाप्यन्यसंग्रहाय सर्वत्वेनोपनिपगृहीता । अस्यामिति । मूर्तामूर्तब्राह्मणीयायामुपनिपदि । ब्रह्मण इति । 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इत्युपक्रमः । 'तेपामेप सत्य'मित्युपसंहारः । रूपे वा रूपवद्वेति सन्देहानुत्पत्त्या इति हेतुः । निरस्येति । विंशति- सूत्रात्मकाधिकरणमिति नवसूभ्यामधिकरणत्वं निरस । एवेति । भास्करभाष्याभ्याससूचनेनान्ययोग- व्यवच्छेदक एवकारः । एवेति । दृष्टान्तसद्भावात् । निमित्तेति । क्रीडेच्छा निमित्तं तद्वशात् । तन्तुनाभवत् । एवेति । 'सदेव सोम्येदमग्र आसी'दित्यत्र सदितरव्यवच्छेदात् ‘स ईक्षांचक' इत्यत्र निमित्तप्रदर्शनादन्ययोगव्यवच्छेदकैवकारः । असत इति । श्रुतिस्तु 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेदिति । एवेति । चिन्तामणिदृष्टान्तसत्त्वादेवकारः। तचेति । अविकृतत्वम् । आदिना 'निरवय- वत्वशब्दकोपो वा' । सूनेति । 'कृत्लप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वेति सूत्रकारेण । स्वयमिति । भास्कराचार्यैः । इच्छेचेति । श्रुतेरेवकारः । शक्तेरेवेति । निर्गुणत्वाच्छक्तिमतो योगस व्यवच्छेद- कैवकारः । तदेति । श्रुतिविचारकाले । एवेति । अवधारणेनैवकारार्थेन हेतुना । अशब्दादीति । अत्रैव पूर्वमुक्तेभ्यः । तेपामिति । इदमपि व्याख्यातम् । उप्रेति । दर्शयति चेति सूत्रोपन्यास एवं पूर्वम् । भास्करभाष्योक्केतरामप्याहुराशङ्काम् । नापीति । ताहगुपासकेनेति । तादृगिति रुढशब्दः । महाभाष्ये तु सोयं स इस दृश्यमानस्तमिवात्मानं पश्यतीति कर्मकर्तरि व्युत्पत्तिदर्शिता। सोयं तादृगुपासका स इव आत्मदर्शीव अन्यैदृश्यमानस्तमिवात्मदर्शिनमिव खात्मानं पश्यतीत्यर्थः । तादृगुपासकेन । लिझान्तरेति । निर्विकल्पकलिङ्गादन्यलिङ्गं सविकल्पकत्वलिङ्गं तस्य वाधस्स । अलाभादिति । सूत्रस सारवद्विश्वतोमुखत्वादिति भावः । विकल्प इति चेदोम् । भगवत्क्रीडार्थलात्सर्वमतानाम् । अपीति । अनेन यत्रैकीभावः, तत्रापि ध्येयत्वेन सर्वरूपत्वपदार्थसम्भावना । उपेति । शङ्कराचार्य- १. उभयव्यपदेशाधिकरणे।

·१७२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २.० ९ सू० ३०. भाष्यप्रकाशः। . सर्वरूपत्वबोधनस्योपपादितत्वाच । एवं तन्मात्रसत्रविपयवाक्येपि कृत्स्नपदादेवाकारलाभो व्युत्पा- दित इति न तेनापि केवलनिराकारत्वसिद्धिरिति शाङ्करमतनिराकरणादेवैतदपि निराकृतं वोध्यम् । विज्ञानभिक्षुस्तु । 'न सानतोपी'त्यादिचतुःसूच्या नित्यज्ञानेच्छादिमती ब्रह्मणो यान्तरङ्गशक्तिस्तद्वारकं ब्रह्मणो लक्षणमुच्यते, 'प्रकाशवच्चावया'दित्यायेकादशसूत्र्या जीवसा: धारण ब्रह्मखरूपमुच्यते, शेपैः सूत्रस्त्वापादसमाप्ति ब्रह्मप्रपञ्चयोर्भेदाभेदौ परीक्ष्यते इति प्रतिज्ञाय, परस्य परमात्मन उभयलिङ्ग ज्ञानाज्ञानरूपधर्मद्वयं यथोक्तजाग्रदाद्यवस्थासम्बन्ध इति यावत्, स स्थानतः अभिव्यक्तिस्थानभूतादुपाधेरपि न, किन्त्वविलुप्तोपाधित्वात् सदा सर्वसाक्षित्वसदैश्वर्य- सदानन्दत्वाद्येकरूपत्वमेव, कुतः, सर्वत्र हि, हि यसात् सर्वत्रच वस्तुनि अधिष्ठाततया पर- स्तिष्ठति । 'यः सर्वसिस्तिष्ठन सर्वमन्तरो यमयती'ति श्रुतेः। तच सर्वाधिष्ठानं साक्षित्वाद्यनित्यत्वे सति न सम्भवति, खाज्ञानकालीने कार्ये अधिष्ठानासम्भवादित्यर्थः । तथाचौपाधिकानेकरूपत्वा- भावोपि परमात्मनो जीवव्यावृत्तं लक्षणम्, जीवे चाल्पं साक्षित्वादिकम् , तदप्यनित्यमिति व्याख्याय, द्वितीयसूत्रे च 'न भेदादिति पाठमङ्गीकृत्य, परस ब्रह्मण उभयलिङ्गत्वाभावो न घटते, माण्डूक्ये विश्ववैजसप्राज्ञतुरीयाभिधचतुष्पादकथने जाग्रदाद्यवस्थामिानाज्ञानरूपलिङ्ग- भेदश्रावणादिति चेत्, न, प्रत्येकमतद्वचनात्, 'नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रशं नोभयवःप्रशंन प्रज्ञानधन... न प्रज्ञं नामज्ञ'मित्यादिना वाक्यशेपेण प्रत्येकं तत्तदवस्थावदन्यत्ववचनात् । अत्र 'नान्तामज्ञ'मि- त्यनेन स्वभावस्थायाः प्रतिषेधः । 'म पहिःप्रज्ञ'मित्यनेन जाग्दवस्थायाः । 'नोभयतःप्रज्ञ'मिति मोहावस्थायाश्चोक्तः । 'न प्रज्ञानधन मित्यनेनेच्छाकृत्यानन्दसम्भेदाजीवस्वरूपतो व्यावृत्तिरुक्ता 'न प्रज्ञ'मित्यनेन चैतन्याश्रयत्वनिषेधः । 'नाप्रज्ञ'मित्यनेन सुपुप्तिमरणाद्यवस्थाः प्रतिपिद्धाः। अतो नावस्थाभिर्बह्मण उभयलिङ्गत्वमित्यर्थं व्याख्याय, अग्रिमसूत्रे चैतमेवार्थमुपष्टभ्य, नन्वव- स्थावत्त्वतद्राहित्ययोस्तुल्येपि श्रावणे कथं तदाहित्यवाक्यानामेव बलवत्त्वमवधारितमित्यत आह रदिमः। मतदपकग्रन्थे उपपादितत्वात् । कृत्लपदादिति । तथाच भाष्यं स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्वो रसघन एवेति । एवेति । सदृशत्वादेवकारः । अन्तरङ्गेति । सदा सर्वसाक्षित्वादिरूपा वक्ष्यमाणा । तवारकं अन्तरङ्गशक्तिजनकसत्यादित्वम् । अत्राविभागाद्वैतमनुसन्धेयम् । 'यथा मधु मधु- कृतो निस्तिष्ठन्तीति आन्दोग्यीयद्वितीयोपदेशरूपम् । जीवेति । जाग्रदादीति । सुषुप्तावज्ञानम् । 'न किश्चिदवेदिप मिति प्रतीतेः । उपाधेरिति । अणुत्वोपार्जीवस्येवेश्वरस्य महत्त्वोपाधेरपि न । सदेति । आदिना चित्वम् । एवेति । उभयलिङ्गयोगव्यवच्छेदकैवकारः । ज्ञानाज्ञानेति । विश्वतै- जसौ ज्ञाने प्राज्ञोऽज्ञाने। वाक्पेति ! एकरूपत्वमुभयलिङ्गत्वं वेति सन्देहोऽयं वाक्यशेषः । अविभा- गाद्वैतमनाशङ्कायां अविभागाद्वैतस्थापकः । प्रत्येकं अन्तःप्रज्ञादि लक्षीकृत्य जाग्रदायवस्थातद्वतोन्तः- प्रनादेरन्यत्वस भेदस वचनात् । मधुवदन्तःप्रज्ञाघेकरूपमित्यर्थः । इच्छेति । प्रज्ञानमिच्छा करण- व्युसत्याऽनय व्युत्पत्त्या प्रज्ञानं कृतिः भावव्युसत्यानन्दः प्रज्ञानानां धनं सम्भेदो मिश्रणमिति यावत् । प्रज्ञानपनम् । जीवेति । विज्ञानघनात् । इत्यनेनेति । जानातीति ज्ञः प्रकर्षण ज्ञः प्रज्ञ इति व्युषादिवेन । चैतन्यति । ज्ञानस्य कृत्यनधीनत्वादाश्रये लक्षणा । सुपुतीति । सुषुप्तावज्ञाने- प्रज्ञत्वम् । आदिना मूछा । उभयेति । किन्वेकरूपत्वम् । एवेति । नत्ववस्थावत्त्ववाक्यानाम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाष्यप्रकाशः। 'अरूपवदेव ही'ति । हि यस्मात् अरूपवदेव ब्रह्म । मूर्तामूर्तब्राह्मणाजाग्रदाद्यवस्थाहेतुभूतस्थूलसूक्ष्म शरीरद्वयरहितमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्, कुतः, तत्प्रधानत्वात्, 'ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामय'- मिति, 'यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धी'त्यादिश्रुतीनां तत्परत्वात् , अवस्थाधारैर्मनआदिकरणैः शून्यस्यैव ब्रह्मणः सम्यग्ज्ञानविषयत्वावधारणादित्यर्थः । अपिच, 'अथात आदेशो नेति नेति, न ह्यसादिति नेत्यन्यत् परमस्ती'ति मूर्तामूर्तरूपाभावादेशस्यैव पारमार्थि- कत्वं वदति, तदेवमुभयलिङ्गत्वनिपेधेनैकमात्ररूपत्वमुपाधिसाधारण्येन लक्षणमुक्तमित्याह । तदसङ्गतम् । सर्वत्रेति पदेन सर्वाधिष्ठानथुतय एवाभिप्रेयन्त इत्यत्र गमकस्यानुपलम्भात् । अथ जीवस्य पूर्व निरूपितत्वात् तद्ब्रह्मण्यप्युभयलिङ्गत्वशङ्कायां तन्निरासायास्य सूत्रस्य प्रवृत्त त्वादर्थादेव तस्स हेतोः प्राप्तिरिष्यते, तदाप्येतादृशैकलिङ्गत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वमानं युक्तम् । श्रुति- सिद्धत्वात् । न तु लक्षणस्योपाधिसाधारण्यमपि युक्तम् । परमेश्वरस्य कारणसत्त्वोपाधिकत्वे प्रमा- णानुपलम्भात् । पूर्व स्वयमपि 'न स्थानतोऽपी'त्यागामिसूत्रस्यैव प्रमाणत्वेनोपन्यस्तत्वात् । सर्व- कारणस्याद्वितीयस्य परस्य 'सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्', 'तसाद्वा एतमादात्मन आकाशः सम्भूतः, 'यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः, 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः, अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो यक्षरात् परतः परः, एतसाजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चे त्या- दिपु श्रुतिपु, 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोगोचरातीतं द्विधा समभव- बृहत् । तयोरेकतरो यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयत' इत्यादिपु पुराणेषु च निरुपाधिकत्वेनैव सिद्धेश्च । कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इत्यादीनि तु ब्रह्मविष्ण्वादिपराणि । तत्रत्येश्वरपदस्य परमेश्वरपरत्वे नियामकस तेष्वदर्शनात् । नच निरु पाधिकस्य निर्धर्मकत्वम् । तस शाङ्करमतनिरास एव निरस्तत्वात् । न चारूपवत्सूत्रविरोधः । रूपवद्वै- लक्षण्यस्यैव तत्र वोधनेन रूपराहित्यस्य तत्रावोधनीयत्वात् । 'आनन्दरूपममृतं यद्विभाति, 'सचि- दानन्दरूपाये' त्यादिभिस्तत्र तद्रूपताया एव निर्धाराच । नच 'ततो यदुत्तरतरं तदरूप मिति थुति- विरोधः । तदन एव 'सर्याननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवांस्तसात् सर्वगतः शिव' इत्यस्य मत्रस्य दर्शनात् । नापि 'यन्मनसा न मनुत' इत्यस्याः। तत्राप्युपास्यरूपस्यैव ब्रह्म- रश्मिः। एवेति । 'नेति नेतीति श्रुत्यैवकारः । तत इति । मूर्तामूर्तरूपद्वयात् । शून्यस्यैवेति । अशून्य-. योगव्यवच्छेदकः । एवेति । मूर्तामूर्तरूपयोगव्यवच्छेदकैवकारः । एवेति । सर्ववाक्ययोगव्यवच्छेद- कैवकारः । पूर्वमिति । प्रथमपादे । पूर्वाध्याये वा। अर्थादेवेति । सङ्कुचितहेवाक्षेपादेव । एवकारः सर्वत्र शन्दशक्तियोगव्यवच्छेदकः । उपाधीति । एकरूपत्वोपाधिसाधारण्यमित्यर्थः । प्रमाणानुपलम्भं दर्शयन्ति स्म पूर्व खयमिति । ईक्षत्यधिकरणे खयं विज्ञानेन्द्रभिक्षुणा । एवेति । पूर्व स्वयमपि प्रमाणोपन्यासयोगव्यवच्छेदकैवकारः । एवेति । न तु सोपाधिकलेन । तत्रत्येति । कार्योपाधिरि- त्यादिवास्यस्पेश्वरपदस । तेप्चिति । वाक्येषु । निरस्तत्वादिति । यथाकथघिदपि निर्धर्मकला- सिद्धः । एवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः । एवेति । वदित्युच्या एवकारः । तत्रेत्यादि । ब्रह्मणिः । तद्रूपतायाः आनन्दाकारतायाः सचिदानन्दाकारतायाः। एवकारस्तु श्रुतित्वात्। नचानन्देन रुप्यते व्यव- हियते इत्यरूपमिति शश्नम् । व्यवहार्यत्वधर्मसिद्धेः । उपास्येति । अनुपास्सयोगव्यवच्छेदकैवारः । नेदं परिदृश्यमानं इदं मनो न । यदिदं वैदिकोपासका उपासते तद्ब्रह्म विद्धीति । यदिदमुपासते नेदं ।

·भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा०२ अ०९ सू० ३०. भाग्यप्रकाशः। स्वेन निरूपणादुपास्यतयैव रूपादिसिद्धेरिदकारान्तरप्रयोगवलेनासाभिः प्रागेयोपपादितत्वादिति । यत्पुनः, 'प्रकाशयचे'त्यादिसूत्रचतुष्टये प्रकाशतुल्यं ब्रह्म, चिन्मात्रमेव, न तु चिद्धर्मकमपि । सर्वज्ञ इति व्यवहारस्तु 'राहोः शिर' इतिवद्विकल्पमात्रः । यदि ह्यात्मनि ज्ञानाख्यं धर्मान्तरं कल्प्येत, तदा तद्वयर्थ स्थादित्युक्तम् । तदपि मन्दम् । सर्वज्ञ इति व्यवहारस्पेश्वरे ज्ञानधर्म- कत्वस्य च यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप'इति श्रुतिसिद्धत्वेन वद्विरोधस्स दुर्वास्त्वात् । नच सा सोपाधिपरेति युक्तम् । परसिनुपाधिवैशिष्टथाभावस साधितत्वादिति । यदपि वृद्धिहाससूत्रे व्याख्यातम् । यद्यप्यम्बुवद्हणं नाबास्ति, तथापि वृद्धिहासभाक्त्वम्, अन्तर्भावात् । प्रतिविम्ब- रूपेणान्तःप्रवेशादेव सम्भवति । अतो दृष्टान्तदान्तिकयो लघुद्धयोरुभयोः सामञ्जस्यात् वृद्धि- हासनियामकत्वरूपात सादृश्यात् एवं प्रतिविम्बितत्वं प्रतिपत्तव्यमित्यर्थ इति । तदपि तथा । सूत्रे वृद्धिहासभाक्त्वं प्रत्यन्तर्भावस सिद्धवद्धेतुत्वेन कथनात् वृद्धिहासभाक्त्वेनान्तर्भावस्वरूपसा- धनस्य मूत्रविरुद्धत्वात् । अम्बुवदग्रहणादित्यस्य प्रतिपक्षहेतोराभासीकरणं विना वृद्धिहासभाक्त्वस्य साध्यसमत्वेन तस्यान्तर्भावस्वरूपसाधने सामर्थ्याभावाच । यदपि रूपरहिवस्य बुद्ध्यादेः प्रतिवि- म्बाधारत्वसमर्थनायाकाशे पर्वतनीलिमादिप्रतिविम्बस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्मठाकाशादौ शब्दप्रति- रश्मिः। ब्रोति योजनां निरस्पन्ति स्म उपास्येति । ययुपास्सस्स ब्रह्मत्वनिषेधः, तदा शून्यवादापत्तिः । 'यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इत्यत्राधोक्षजस्य मनोबोधकस्याहायज्ञान- विषयस 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्' 'अपिसंराधन' इति श्रुतिसूत्रयोरविपयत्वादुपास्यस्य तु कल्पित- रूपस्य तपोविषयत्वादुपास्यतयैव रूपादिसिद्धेरित्यर्थः । एवकारः 'चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्सा- शरीरिणः । उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पने'ति रामतापिनीयात् । रूपादीति।आदिना रूपस्थानां देवतानां च पुरुषाङ्गख्यकादिकल्पना ग्राद्या । 'नेदं यदिदमुपासत' इत्यत्रेदवारान्तरं बोध्यम् । प्रागे- वेति । यदुक्तं प्रकाशवच्चावैयादित्येकादशसूत्रेत्यादि तदअपश्चितमिति प्रपञ्चयन्ति स्म यत्पुनरिति । एवकारव्यावर्त्यमाह नत्विति । सर्वज्ञ इति । ज्ञ इति ज्ञानाश्रयः जानातीति ज्ञ इतिव्युत्पत्तेः । विकल्पेति । विकल्प एव । राहोः शिरः राज्ञः पुरुषः इति प्रयोगाभ्यां विकल्पमात्रः । तदिति । धर्मान्तरं व्यर्थं धर्मिणैव प्रकाशात् । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' । साधितत्वादिति । पूर्व अम्बुवदग्रहण- सूत्रमग्रे वक्तव्यमत आहुः यदपीति । नात्रेति।बुद्धावुपाधौ नास्ति । ब्रह्मणो विम्बस्य नीरूपत्वाप्रति विम्याश्रयाया बुद्धरखच्छत्वात् । वृद्धीति । एकरूपस्य ब्रह्मणो वृद्धिहासभाक्त्वम् । एवेति । बुद्धे नात्मिकायाः शुद्धत्वात्सतो प्रजाभिरेकरूपस्य नीरूपत्वामावादेवकारः। उभयेत्यादिसूत्रांशार्थ- माह अतो दृष्टान्तेति । जलघुद्योरिति । अम्बुवत्सूत्रोक्तं जलं दृष्टान्तः । अन्तर्भावपदोपात्तप्रति- विम्बाक्षिप्तबुद्धिान्तिकरूपा। सामञ्जस्यादित्यस्य व्याख्या वृद्धिहासेति । उभयोः सादृश्यात् । । सूत्रेति । सूत्रोक्तकार्यकारणांशे विरुद्धत्वात् । किञ्च । अम्बुवदित्यादि । ब्रह्म जडजीवधर्मयोगात्स- वैकामत्वादिधर्माभाववत्, अम्बुवदग्रहणात्, देवदत्तवत् इत्यस्य प्रतिपक्षत्वं यादृशानुमाने तदुच्यते । ब्रह्म जडजीवयोगात्सर्वकामत्वादिधर्मवत् । 'यथा मधु मधुकृत' इत्यादिश्रुतिविषयत्वात् । कृष्णावतार- वदिति । तथाच प्रतिपक्षस हेतोरित्यर्थः । तस्येत्यादि । ब्रह्म प्रतिविम्वरूपेणान्तःप्रवेशं वृद्धिहास- भाक्त्वात् इत्यत्र तस्य वृद्धिहासभाक्त्वस्य हेतोः । अन्तर्भावति । अन्तर्भावस्य स्वरूपं प्रतिविम्व- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । भाष्यप्रकाशः। विम्बस्स स्मृतिसिद्धत्वाचेत्युक्तम् । तदपि तथा । आकाशनीलिमप्रतीतेराकाशखभावादेवोपपत्ती 'पश्चादाधाभावेन धियां प्रमात्वस्यौत्सर्गिकत्वेन च तस्याः प्रमात्वसिद्धौ नीलिग्नि पर्वतप्रतिबिम्ब- त्वबुद्धेरभिमानमात्रत्वात् । प्रतिध्वनौ शब्दप्रतिविम्बत्वस्य स्मृतावनुक्तत्वेन तस्यापि तथात्वात् । नच 'छायाप्रत्याहयाभासा असन्तोप्यर्थकारिण' इत्येकादशस्कन्धवाक्ये प्रतिध्वनेरसत्त्वस्योक्तत्वात् सादृश्यस्य चोपलभ्यमानत्वात् तस्य प्रतिविम्वरूपत्वं कल्प्यत इति वाच्यम् । नटकल्पितपारावता- दिरुतवन्मायिकशब्दान्तरत्वस्याप्युक्तहेतुभ्यां शक्यवचनत्वेन तत्स्वरूपानिश्चयात् । इदं यथा तथा 'न प्रतिस्फुरणं रूपरहितस्य कदाचनेति सर्वनिर्णयकारिकाया आवरणभङ्गे सम्यक् व्युत्पादित- मिति न पुनः प्रपश्यते । अतोऽम्बुवदग्रहणस्याभासीकरणं चतुर्वक्त्रसाप्यशक्यमिति सूत्रव्याख्या- नमसमञ्जसमेव । एवमनेष्यस्ति । तथापि तद्पणसानावश्यकत्वादुपरम्यते । रामानुजाचार्यास्तु।'न स्थानतोपी'त्यारभ्य 'अतोऽनन्तेने'त्यन्तं पोडशस्त्रमेकमधिकरण- मङ्गीकुर्वन्ति । 'उभयन्यपदेशा'दित्यारभ्य चतुःसूत्रमपरम् । तत्र प्रथमेधिकरणे पूर्वग्रन्धे जीवस्य वैराग्योत्पादनाय दोपान् दर्शयितुं जीवस्यावस्था- विशेषा निरूपिताः, इदानी ब्रह्मप्राप्तीच्छाजननाय प्राप्यस्य ब्रह्मणो निर्दोपत्वं कल्याणगुणत्वं च प्रतिपादयितुमारभत इति प्रतिज्ञाय, देहसम्बन्धाजीवानां दोपसम्बन्धोऽतो देहसम्बन्धोऽपुरुषार्थः, स चाकर्मवश्यस्यापि परमात्मनोऽन्तर्यामितया सर्वचिदचिद्वस्तुपु विद्यमानत्वादस्त्येवेति प्राप्ते, आह, 'न स्थानतोपि परस्येति । पृथिव्यादिस्थानतोपि परस्य ब्रह्मणो नापुरुषार्थसम्बन्धः । कुतः। उभयलिङ्ग सर्वत्र हीति । यतः सर्वत्र श्रुतिस्मृतिषु परं ब्रह्म उभयलिङ्गं निरस्तसमस्तदोषत्वकल्याण- गुणाकरत्वलक्षणोपेतमभिधीयते । 'अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विजिघत्सोनपिपासः सत्यकामा सत्य- सङ्कल्प' इत्यादि, 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशोद्धृतभूतसर्गः । तेजोवलैश्चर्यमहावबोधः सुवीर्यशत्यादिगुणैकराशिः। परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे, 'समस्तहेय- रश्मिः। रूपेणान्तःप्रवेशः तस्य साधन इत्यर्थः । मठेति....! एवेति । प्रतिविम्बयोगव्यवच्छेदकः । ननु शब्दगुणके आकाशे नीलिमप्रतीतिर्धमो न खभावादित्यत आहुः पश्चादिति । यदि भ्रमात्मिका स्यात्प- वाद्वाध्येत तदभावेन । तस्या इति । नीलिमप्रतीतेः । तस्यापीति । प्रतिविम्वत्वस्यापि । तथात्वाद- स्मार्तत्वात् । सादृश्यस्येति । प्रतिविम्वत्वप्रयोजकस्य । तस्येति । प्रत्याह्वयस्य ध्वनिपर्यायस्य । उक्तेति । प्रत्यक्षसिद्धश्रुतिसिद्धत्वाभ्याम् । तत्स्वरूपेति । प्रतिविम्वखरूपानिश्चयात् । एवेति । साम- खस्सयोगव्यवच्छेदकैवकारः । पूर्वग्रन्थ इति । 'सन्ध्य' सूत्रमारभ्य 'मुग्धेर्धसम्पत्ति'सूत्रान्ते । दोपानिति । खप्तादिदोपान् । इच्छाया ज्ञानजन्यत्वाच्छाब्दज्ञानविषयखमाहुः प्राप्यस्येत्यादि । अस्त्येवेति । अयोगव्यवच्छेदकैवकारः । नीलं सरोजं भवत्येवेतिवत् । सशक्तीति । स्वशक्तिमीया जीवश्च तयोर्लेशेन उद्धृतः भूतानामन्तया मित्राह्मणोक्तानां पृथिव्यादीनां सर्गः कारणजन्मात्मा येन । अत्र विशिष्टाद्वैतमनुसन्धेयम् । 'अस्मान्मायी सृजते विश्वतैतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः' । 'मायां तु प्रकृति विन्यान्मायिनं तु महेश्वर मिति श्वेताश्वतरश्रुतिः । अस्मात् अस्माद्वा 'ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्धे निषेदुरित्यनयोक्तायुरुपात् । विश्वता विश्वसमूहः । अन्यो जीवः । सुवीर्यति । आदिना । सकला इति क्लेशादय इत्यस्य विशेषणम् । एतमिति । उमयलिङ्गं निरस्त- सभस्तदोषत्वकल्याणगुणाकरत्वलक्षणं पूर्वोक्तं समीपतरवर्तिनमर्थम् । ऊहापोहो तर्कानुस्यूतत्वरूपी - ·१७६ श्रीमद्रमसूत्राणुभाप्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. भाष्यप्रकाशः। . रहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदमित्यादि चेति सूत्रं व्याख्यायतमेवार्थमनिममत्रेणोहापोहपूर्वक स्थापयन्ति। द्वितीये तु मूर्तामूर्तबाह्मणे मूर्वामूर्तप्रपञ्चस ब्रह्मणि रूपत्वमुपदिश्यते । 'अथात आदेश इत्यादिना मूर्तामूर्तरूपतया ब्रह्मणो या इयत्ता, सा प्रतिपिध्यते । 'न होनसा दित्यनेन ब्रह्मणोऽन्य- दुल्लष्टं नास्तीत्युक्त्वा, तदुपपादनाय 'अथ नामधेय'मित्यादिना नामनिर्वचनान्तेन प्राणशब्दनि- दिष्टेभ्यश्चैतनेभ्योऽप्येप सत्यम्, कदाचिदपि ज्ञानादिसोचाभावादित्युक्तम् । तथा 'प्रधानक्षेत्रन- पतिणेश' इत्यादिश्रुतिप्वप्ययमर्थ उक्तः। तस्साचिवस्तुनो ब्रह्मरूपत्वप्रकार इदानी चिन्त्यते, ब्राह्मणो निर्दोपत्वसिद्ध्यर्थम् । किमस्साचिद्वस्तुनो ब्रह्मरूपत्वमहिकुण्डलन्यायेन, उत प्रभाप्रभावतो- रिवैकजातियोगेन, उत जीवस्व विशेषणविशेष्यतयांशांशिभावेनेति । इह स्थाप्यमानं विशेषण- विशेष्यभावमगीकृत्य, 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्,' 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य' इत्यत्र सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टाद्ब्रह्मणः स्थूलचिदचिद्विशिष्टय ब्रह्मण उत्पत्तिरनन्यत्वेनोक्ता, किं युक्तम्, ६, अहिकुण्डलपदिति, कुतः, उभयव्यपदेशात् । 'नवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्व मिति तादात्म्यस्य 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी'ति मेदस्य व्यपदे- शाचाहिकुण्डलभावर्जुभाववत् तस्यैव ब्रह्मणः संस्थानविशेपा एवाचिद्वस्तूनि । अग्रिमसूत्रे वाशब्द: पक्षव्यावृत्त्यर्थः । ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेणावस्थाने भेदश्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणामित्ववादिन्यश्च वाधिता भवेयुः, अतो यथा प्रभातदाश्रययोनियोरपि तेजस्त्वेन तादात्म्यम् , एवमचित्प्रपञ्चस्यापि ब्रह्म- रश्मिः। तत्पूर्वकम् । अग्रे स्फुटिष्यति । उपेति । ऊहापोहरूपाय । माध्यन्दिनपाठभेदादाहुः अथ नामेति । प्राणशब्दनिर्दिष्टेभ्य इसनेनान्वयः । चेतनेभ्यो जीवेभ्यः 'मायया सन्निरुद्ध' इति श्रुतेः । विशिष्टाद्वैतात् । तु प्राणा नापीन्द्रियाणि । 'प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्य'मिति श्रुत्यर्थ उक्तः । प्रधानेति । 'प्रधान- क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारवन्धस्थितिमोक्षहेतुः । स तन्मयो एमृत ईशसंस्थोजः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता । य ईशे अस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ! यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये' इति । अयमर्थ इति । विशिष्टमद्वैतम् । प्रधान प्रकृतिः । क्षेत्रज्ञा जीवाः तेषां पतिः मूर्तामूर्तोत्कृष्टः । गुणत्रयेशः प्रधानेशः । यथायथं संसारेण पन्धस्य हेतुः । क्षेत्रज्ञः स्थितिहेतुः । प्रधानं विशिष्टाद्वैतात् । मोक्षहेतुः प्रधानेक्षेत्र- ज्ञपतिरीश्वरः । स प्रसिद्ध ईश्वरस्तन्मयः प्रधानक्षेत्रज्ञमयः । ईशप्रलयोऽजो जीवः । एवेति । अव- धारणेन । विदधाति उत्पादयति । दधाति पुष्णाति च । एवमयमर्थ उक्तः । पोडशसून्यामुक्त्वा चतुः- सूत्र्यामाहुः तस्याचिदिति । प्रधानवस्तुनः । निर्दोपत्वेति । विशिष्टत्वेपि अद्वैतत्वे दोपप्राप्तेर्निदोप-.. त्वसिद्धयर्थम् । अही। अहेः कुण्डलं अहिकुण्डलिका अहिः कुण्डलिकेति प्रतीतिद्वयात् । एकजा- तीति । तेजस्वजातियोगेनेत्यर्थः । विशेपणेति । ब्रह्मणोंशो जीव इति जीवस्यांशि ब्रह्मेति च प्रत्ययात् । प्रकृतिश्चेति ( प्रथमाध्यायसमाप्तौ । तदनन्यत्वसूत्रं पूर्वाध्याये । भेदस्येति । कर्ता गुणेशः करणं जीव इति मेदस्तस्य । अहेः कुण्डलभावः ऋजुभावश्च तद्वत् । तस्यैवेति । चिदचिद्विशिष्टस्यैव । उक्तश्रुतिभ्य एवकारः । एवेति । उक्तश्रुतिभ्य एवैवकारः । अग्रिमेति । प्रकाशानयवद्वेति सूत्रे । पक्षेति । यथा स्थाणुवी पुरुषो वेत्यत्र । एवेति । स्वशक्तिलेशयोगव्यवच्छेदकैवकारः। भेदश्रुतय इति । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश' इत्याद्रय उताः । प्रधानक्षेत्रज्ञानां पतिरिति भेदे पष्ठी । अपरीति । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १७७ भाग्यप्रकाशः। रूपत्वमिति । 'पूर्ववद्वे'त्यग्रिमसूत्रे वाशब्दः पक्षद्वयव्यावृत्यर्थः। एकस्यैव द्रव्ययावस्थाविशेषयोगेपि ब्रह्मखरूपखैवाचिद्रव्यस्वरूपत्वादुक्तदोपादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । अथ प्रभातदाश्रययोरिखाचिद्राह्मणो- ब्रह्मत्वजातियोगमात्रं विवक्षितम् , तदा अश्वत्ववद्रमापीश्वरे चिदचिद्वस्तुनोश्चानुवर्तमानं सामा- न्यमिति सकलश्रुतिस्मृतिव्यवहारविरोधः । अतः पूर्ववदेव, 'अंशो नानाच्यपदेशात् 'प्रकाशादिवत्तु नैवं पर' इति जीववत पृथकस्थित्यनहविशेषणत्वेनाचिद्वस्तुनो ब्रह्मांशत्वम् , विशिष्टयस्त्वेकदेशत्वे- नाचिद्व्यवहारो मुख्यः, विशेषणविशेष्ययोः वरूपभेदेन भेदव्यवहारोपि मुख्य इति ब्रह्मणो निर्दोषत्वं रक्षितम् । तदेवं प्रकाशजातिगुणशरीराणां मणिव्यक्तिगुण्यात्मनोऽपृथकसिद्धविशेपण- तया यथांशत्वम् , तथेह जीवस्याचिद्वस्तुनश्च ब्रह्म प्रत्यंशत्वम् । किञ्च । 'स एप महानज आत्मा अजरः 'नास्य जरयतजीर्यत' इत्यादिभिर्ब्रह्मणोऽचिद्धर्मप्रतिषेधादपि विशेषणविशेष्यत्वेनैवांशांशि- भाव इत्यर्थः । अतः सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुविशिष्टं कारणभूतं ब्रह्म, स्थूलचिदचिद्विशिष्टं वस्तु कार्यभूतं ब्रह्मेति कारणात् कार्यस्यानन्यत्वं कारणभूतब्रह्मविज्ञानेन कार्यस ज्ञाततेत्यादि सर्वमुपपन्नम् । ब्रह्मणो निर्दोपत्वेन कल्याणगुणाकरत्वेन चोभयलिङ्गत्वमपि सिद्धमित्याहुः । तत्र प्रथमे द्वितीये च यदधिकरणारम्भप्रयोजनमुक्तं तत्र वयमुदासीनाः । ब्रह्मप्राप्तीच्छा- जननाय ब्रह्मणो निर्दोपत्वसाधनाय चेदानी ब्रह्मणो निर्दोपकल्याणगुणाकरत्वे निरूपणीये जिज्ञा- सासत्रमारभ्य निरूपितस्य ब्रह्मस्वरूपनिरूपकग्रन्थस निष्प्रयोजनकत्वायत्तेः । तेनैव तथात्वसिद्धावे- तदधिकरणद्वयवैयर्थ्यप्रसङ्गगच । तेनासिद्धाविदानीमपि तद्विपयवाक्यैरेव निर्णयस्य कर्तव्यतया तत्सिद्धेः सुतरां दौर्यट्यादिति । यत् पुनर्द्वितीये कारणभूतस्य ब्रह्मणश्चिदचिद्विशिष्टत्वमुक्तम् । तश्चिन्त्यम् । आदिसृष्टिना- काले वैशिष्ट्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तत्र सत्तत्सत्याक्षरादिपदैः कारणस्य निर्देशात् , तेषां च ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'एतद्वै तदक्षरं गार्गी'त्यादि- रश्मिः। सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ती'ति 'समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पद मित्सायाः। एवमिति । ब्रह्मा- चित्रपश्चानां भिन्नानामपि विशिष्टत्वेन तादात्म्यमचित्रपञ्चस्यापि ब्रह्मस्वरूपत्वमित्यर्थः । पक्षद्वयेति । ब्रह्मणः संस्थानविशेषा . एवाचिद्वस्तूनि, ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रपेणावस्थानमिति पक्षद्वयव्यावृत्त्यर्थः । उक्तेति । 'भेदश्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणामी त्यादिग्रन्थोक्तात् दोपात् । अपहतपाप्मत्त्वादिप्रकारकज्ञाना- विषयत्वेपि तज्ज्ञानादनिर्मोक्षग्रसङ्गः । मोक्षनिष्कान्ताभावप्रसङ्गः । मोक्षनिष्कान्तशब्दो भावप्रधानः । अश्वत्ववदिति । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वव'दित्यस्य वासनयोपमानम् । ब्रह्मापीति । मनोवा- गविषयवस्तु महेश्वरत्वं वा सामान्यमित्यनेनान्वयः । तादृशं तद्वस्त्विति । विशिष्टाद्वैतम् । अतो भेदप्रतिपादिकाः सकलश्रुतिस्मृतयस्तासां व्यवहारास्तेषां विरोध इत्यर्थः । पूर्ववदेवेति सौत्रं पदं व्याख्यान्ति स्म अंशो नानेति । पृथगिति । चिदचिद्विशिष्ट ईश्वर इत्यत्रेदं चोध्यम् । निर्दोपलं मायाया भेदेन मायाकृतदोपान्निष्कान्तत्यम् । प्रकाशेत्यादि । प्रकाशो मणिनिष्ठः । जातिय॑क्तिनिष्ठा । गुणो गुणिनिष्टः । शरीरमात्मनिष्ठम् । अपृथगिति । मणिः प्रकाशवान् , व्यक्तिर्जातिमती, गुणोस्त्य- स्मिन्गुणी, शरीरमचिद्वस्तु, शरीरखानात्मा इत्येवमध्यसिद्धे वस्तुनि विशेषणतयेत्यर्थः । तेनैवेति । पूर्वग्रन्धेन । एवकारोऽधिकरणद्वयारम्भप्रयोजनयोगव्यवच्छेदकः । तेनेति । पूर्वग्रन्धेन । एवेति । अधक्ये प्रतिपादकैक्यस्स युक्तत्वादेवकारः । तत्सिद्धरिति । असिद्धसिद्धरित्यर्थः । तत्रेति । १. ब्रह्मायमपीति मूलप्राशे टिप्पणम् । २. अमेदव्यपहारः । ३. वस्तुविशिष्टम् । ४. पृथक्स्थि सनईविशेषणत्वेन । - ' २३. सू०० ·.१७८ श्रीमद्गह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२अ०९ सू०३०. भाग्यप्रकाशः। स्मृतिथुतिभिः केवलब्रह्मवाचकत्वावगमात् । सुबालोपनिपद्यपि पृथिव्यादीनां खखकारणे लयो- स्यनन्तरं 'तमापरे देवे एकीभवतीति शब्दान्तरेण तमसो मूलकारणभूतपराभेदस्यैव वोधनात् । 'लीङ् श्लेपणे 'लिप आलिझन' इति धात्वर्थविचारे लयस्याविभागरूपत्वेन सिद्ध्या तद्विलक्षण- सैकीभावस्य भेदाभावरूपेणैव सिद्धर्वपरीत्यस वक्तुमशक्यत्वात् । कारणप्रायपाठेन कारणतयैव परस्यापि देवस्य सिद्धरिति । इदं यथा तथा समन्वयसूत्रे प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधसूत्रे तदनन्यत्वा- दिसूने च व्युत्पादितमिति न पुनः प्रपञ्चयते । एतन्मतचौरः शैयोऽप्येतेनैव दत्तोत्तरः, प्रहस्तेऽपास्तश्च । माध्यास्तु । 'न स्थानतोऽपी'त्यादिविंशतिमूत्र्यां त्रिमूत्र आये अधिकरणे स्थानादिभेदक- ताया भेदप्रतीतेः खरूपाभेदावाधकत्वादेक एव सर्वत्र परमेश्वर इति, 'अरूपचदेवेति द्वितीये चतुःसूत्रे अरूपवचमग्राकृतरूपवत्त्वायेति, 'अत एव चे'त्येकाने तृतीये जीवस्य ब्रह्मभिन्नत्वाय प्रतिविम्वत्वमुच्यत इति, 'अम्बुव'दित्य करने चतुर्थे भक्ति विना जीवस्य न स्वरूपमुखाभिव्यक्ति- रिति, 'वृद्धिहासे तिद्विसूत्रे पञ्चमे भक्तिः सर्वत्र नैकविधेति तत्फलदानेपि तारतम्यमिति, 'प्रक- तैतावत्वे'त्येकसूत्रे पष्ठे भगवान् पालकोपीति, 'तद्रव्यक्त'ति चतुःसूत्रे 'प्रकाशपचावैशेप्य'मिति भेद- नेन पञ्चसूत्रतां कृत्वा, तत्र सप्तमे परमात्मा सदा अव्यक्तस्वभावः, स च भक्तिसाध्यात् प्रसा- दाद्व्यक्तो भवतीति, 'उभयव्यपदेशा'दिति चतुःसूत्रैष्टमे आनन्दादिरूपोपि श्रुतिबलादानन्दा- दिगुणकोपीति सर्वत्र माहात्म्यमेवीच्यते भक्त्यर्थमित्याहुः । तत्रापि वयमुदासीनाः।आधे हेतोरध्याहार्यत्वात् । द्वितीयार्थस्य प्रागपि सिद्धत्वेन निष्प्रयोजन- रश्मिः। कारणभूतप्रतिपादिकासु। शब्दान्तरेणेति। लयशब्दादन्येन 'एकीभवतीति शब्देन । एवेति । लययो- गव्यवच्छेदक एवेति । अविभागेति । द्वयोर्धमत्वेनार्धनारीश्वरवदविभागरूपत्वेन । एव सिद्धेरिति । सैन्धवखिल्य उदके प्रास्ते तथादर्शनादेवकारः । दृष्टान्तेन सिद्धेरित्यर्थः । वैपरीत्यस्येति । अविभाग एकीभावः भेदाभावो लय इति वैपरीत्यं तस्य । कारणमायेति । कारणभूतप्रतिपादिकासु प्रायपाठो योध्यः । कारणतयैवेति । काशितयेत्यस्य योगस्तस्य व्यवच्छेदकः । शैव इति । भगवान् शैवः । एतेनैवेति । रामानुजाचार्यमतदूपकग्रन्थेन । प्रकारभेदाभावादेवेति। अप्राकृतेति । तथाच रूपशब्दः प्राकृतरूपे लाक्षणिक इति भावः । भक्तिं विनेति । भक्ति विनाम्बुवदग्रहणात् जीवस्य न तथात्वं खरूपसुखाभिव्यक्तिमत्त्वं स्वरूपसुखाभिव्यक्तिरिति यावत् । इत्यर्थकात्तथा । भक्तिः सर्वत्रेति । अत्र तु व्याख्यासुधायामर्थः कृतः । 'भक्तेर्वृद्धिहासभाक्त्वं ब्रह्मादीनां भक्तत्वेन्तर्भावात् । एवं भक्तितारतम्येऽङ्गीकृत एवेश्वरस्योभयान्प्रति सामजस्यसंभवादिति ।' पालकोपीति । अत्र पूर्वपक्षप्रदर्शनपरं भाष्यम् । 'सृष्टिसंहारकर्तृत्वमेवास्य, न पालकत्वम् । खतः- सिद्धेरिति । तदयुक्तम् । सृष्टिसंहारकर्तृत्वान्युपगमस्य व्यर्थत्वात् । खतःसिद्धरित्यत्रास्पेत्यप्रतीतेश्च । स्थितेरित्यध्याहारेपि स्वभाववादाश्रयणस सृष्टिसंहारसाम्येन तत्कर्तृत्वाभ्युपगमानुपपत्ते'रिति ग्रन्थात् । भेदनेनेति । 'प्रकाशादिवचावैशेष्यं प्रकाशश्च तत्कर्मण्यभ्यासादिति सूत्रभेदनेनेत्यर्थः । सप्तम इति । अधिकरणे । तदव्यक्तसूत्रार्थमाहुः परमात्मेति । अभक्तानामिति बोध्यम् । प्रकाशश्चेति सूत्रार्थमाहुः स चेति । प्रकाशपदार्थो व्यक्त इति । श्रुतीति । 'आनन्दं ब्रह्म' 'एग घेवानन्दयाती ति श्रुतिवलात् । सर्वत्रेति । उभयव्यपदेशे । देवत्वं माहात्म्यम् । एवकारोऽभेदयोगव्यवच्छेदकः । हेतोरिति । भेदवा- । १. यज्ञाते कः।

·१७९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१ ॥ (३-२-१०) धर्मिधर्मविरोधः परिहतः । धर्म्यन्तरविरोधपरिहारार्धमधिकरणमारभते । तत्र पूर्वपक्षमाह। परमतः। अतोपि ब्रह्मणः परमन्यदुत्कृष्टं फलमस्ति। तत्र वैदिकहेतवः । सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । यद्यपि समन्वय एवैते दोषाः भाप्पप्रकाशः। " कत्वात् । तृतीयेपि जीवस्य मुख्यातिविम्बतायां मिथ्यात्वापत्नभिन्नत्वस्य प्रागेव साधितत्वाच सूत्रवै- यर्यमित्यादिदोषाणां भानादिति ॥३०॥ इति नवमं प्रकाशाश्रयवद्वेत्यधिकरणम् ॥९॥ परमतः सेतृन्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशेभ्यः ॥३१॥ सङ्गतिकथनपूर्वकमधिकरणप्र- योजनमाहुः धर्मीत्यादि । ब्रह्म सर्वधर्मशून्यम्, न तु धर्मीति, धर्माश्वेतरेतरविरुद्धाः न छेक्न सम्भ- वन्तीति, धर्माच कार्याः, न ब्रह्मेत्यादिरूपो यो विरोधः, सोधिकरणचतुष्टयेन परिहृतः । अतः पर धर्म्यन्तरस्यापि सहायस्थानमाशय तत्परिहारार्थमारभते । तथाच प्रसङ्गः सङ्गतिरुक्तविरोधपरि- हारश्च प्रयोजनमित्यर्थः । तत्र यथा. ज्ञेयाट्रह्मणः फलरूपमुत्कृष्टम्, एवं ततोप्यन्यदुत्कृष्टमस्ति नवेति सन्देहः । तद्री तु 'अक्षरात् परतः परः' 'पुरुषान्न परं किश्चित् सा काष्टा सा परा गति रिति व्यपदेशः सेत्यादिव्यपदेशश्च । तयोः पूर्वपक्षादेव युध्यमानत्वात् तमेव वदतीत्या- - शयेनाहुः तत्रेत्यादि । तत्र वैदिकहेतव इति । फलान्तरसत्वे वैदिका एव. हेतवः । तथाच रश्मिः। दोनुसन्धेयः । प्रतिपिपादयिपितोभयलिङ्गे हेतुतयोभयलिङ्गनिषेधो हेतुः । भेदे प्रतिपिपादयिपिते उभय- लिङ्गनिषेधो न हेतुरतोत्र परस्पोभयलिङ्गं सर्वत्र स्थानतोपि नेत्यतोऽभेदः प्रसिद्धः प्रतिपत्तव्यः । अप्राकृतरूपवत्त्वं प्रसिद्ध प्रतिपत्तव्यम् । एक एव सर्वत्रेश्वर इति एवं हेतोरभेदरूपस्याप्राकृतरूपवत्त्वस्य वाध्याहार्यत्वात् । द्वितीयार्थस्येति । अत्राधिकरणे प्रथमसूत्रेण रूपराहिल्यमुपपाय 'प्रकाशवच्चाय- थ्र्य मिति सूत्रेण रूपवत्त्वविपयाणां श्रुतीनां वैयर्यमाशय विलक्षणरूपत्वाझीकारण परिहृतमित्येवं व्याख्यासुधोक्तस्सेत्यर्थः । प्रागपीति । 'न स्थानतोपी'त्यधिकरणेपि । हेत्वन्तरमाहुः भिन्नत्वस्येति ।. प्रागेवेति । भेदघटितसूत्रेषु । इत्यादीति । आदिना प्रसिद्धार्थानां सूत्राविषयवाक्यप्रतिपाद्यत्वं दोपः ॥ ३० ॥ इति नवमं प्रकाशाश्रयवद्वेत्यधिकरणम् ॥९॥ परमत: सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१॥ सङ्गतीति । प्रसङ्गसङ्गति- रिति वक्ष्यन्ति । धर्माति । 'ब्रवेदमन आसीत् 'आत्मैवेदमन आसी'दिति पुरुपविधवाखणे । प्रयोगा- भिप्रायेण । सष्टं द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये ब्रह्माणं प्रति स्वरूपदर्शने। 'द्वन्द्वं न्यधि पात्राणि प्रयुनतीति गृह्यसूत्रम् । सहेति । 'स्वरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणं तथेति श्रीगोपालतापिनीयात् । न तु ब्रह्म प्रसिद्धम् , 'वासुदेव आत्मेति द्वितीयसुबोधिन्युक्तदिशा सहानवस्थानम् । ज्ञेयादिति । 'ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यायनुसन्धेयम् । तत इति । फलरूपात् । अक्षरादिति । परतोऽक्षरादित्सन्वयः । अयमेको । व्यपदेशः द्वितीयकोटी वीजम् । प्रथमकोटौ बीजमाहुः सेत्यादिव्यपदेश इति । सेतून्मानसम्बन्धभेद- व्यपदेशः । एतेन यथाक्रमं वीजे चोध्ये । अग्ने स्पष्टे । एवेति । संशयग्रन्थयोगव्यवच्छेदक एवकारः । तमेवेति । पूर्वपक्षम् । एवेति । पूर्ववत् । फलेति । फलमक्षरात्परं ततोऽन्यत्फलान्तरं परमत इति सूत्रमागोक्तम् । तत्सत्त्वे वैदिका हेतवो वक्तव्याः, अन्यथा 'अक्षरापरतः पर' इत्याधुक्तश्रुतिभ्यां फला- न्तरवोधेऽवक्तव्यत्वं सूत्रस्य स्वात् । वैदिका एवेसेवकारस्तु वैदिकहेतुसत्वेऽन्योक्ती प्रतारकरवं स्यादिति ·१८० श्रीमद्भसूत्राणुभाष्यम् । [०३पा०२ अ०१० सू० ३१. परिहताः, तथापि खरूपविरोधपरिहारप्रस्तावात् पुनरुच्यन्ते । सर्ववाक्यप्रतिपाय- मेकमेवेत्यपिन सिद्धम् । एतैर्हेतुभिः परिच्छेदेन धर्मिभेदे सिद्ध न पूर्वाधिकरणसिद्धा- न्तविरोधः। ननु समन्वयेन ब्रामत्वमुत्तरपादेनैक्यं पूर्वाधिकरणेनाविरोध इति व्य- र्थमिदमधिकरणमिति चेत् । न । अर्थवलविचारोयम्। समन्वये चोत्तरपादे च शब्द- भाज्यप्रकाशा . शब्दबलेन अद्वितीयत्वादिवदवलेन फलान्तरस्यापि सिद्ध्या प्राप्त विरोधे वेदान्तवाक्यार्थनिर्धाराय प्रवृत्तस्यैतद्विचारणमावश्यकमिति चोधितम् । ननु सेत्यादिवाक्यानां पूर्व विचारितत्वात् पुनः कथनस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः यद्यपीत्यादि । सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वविचारे यद्य- प्येते सेत्वादिपदोक्ता अवान्तरवतित्वादयः परिहताः, तथापि परस्वरूपविरोधित्वेन वाधका इत्येवं न परिहता इति तथा परिहतुं पुनरुच्यन्ते । किञ्च । तेषु तेषु वाक्येषु तत्तद्रूपाणां प्रतिपादनाद सवाक्यप्रतिपाद्यमेकमेवेत्यपि न सिद्धम्, अतस्तत्साधनायापि पुनरुच्यन्त इत्यर्थः । ननु पूर्वाधिकरणे ब्रह्मणः परत्वमद्वितीयत्वं च सिद्धम् , अत्र चैतर्हेतुमिस्तदाक्षिप्यत इत्याक्षेप एवात्र सङ्गतिरस्तु, न प्रसङ्ग इत्यत आहुः एतैरित्यादि । सेत्वादिभिर्हेतुभिः परिच्छेदेन ब्रह्मणोऽवान्तरत्वनिश्चयेन धर्म्य- न्तरे सिद्ध तसिन्नेव परत्वमद्वितीयत्वं च पर्यवसासतीति न पूर्वाधिकरणसिद्धान्तानां विरोधः, अतो नाक्षेपः सङ्गतिः, किन्तु प्रसङ्ग एव सङ्गतिरित्यर्थः । पुनः प्रकारान्तरेण चैयर्थ्यमाशय परिहरन्ति नन्वित्यादि । अविरोध इति । प्रतिषेधयोधकस्याद्वितीयपदस्खासङ्कुचितवृत्तिकत्वात् तेन धर्म्य- रश्मिः। अन्यहेतूक्तियोगव्यवच्छेदकः । नत्वन्ये हेतव इति । शब्देति । 'एकमेवाद्वितीय'मित्यादिशब्दयलेन । अर्थति । सेतून्मानाद्यर्थवलेन । अर्थास्तु वक्ष्यमाणानां सेत्वादिवोधिकानां श्रुतीनाम् । विरोध इति । अद्वितीयादिश्रुतिविरोधे । प्रवृत्तस्येति । भगवतो व्यासस्य । एतदिति । परतःपरस्य सम्बन्धि । अन्यथा वैदिकहेतूक्तिपुरःसरं परात्परविचारणमयुक्तं स्यात् । ब्रह्मेतरात्मधर्माणां तयोरभेदेन ब्रह्मपरत्वात्पादार्थ- सङ्गतिः। पूर्वमिति । दहराधिकरणे सेतुवाक्यम् । तत्रैवोन्मानवाक्यं 'यावान् वा अयमाकाश'इत्यादि । तत्रैवाधाराधेयसम्बन्धवाक्यं प्रमेयनिरूपणप्रस्ताव 'उभे अस्मिन्नित्यादि । अन्तस्तद्धर्माधिकरणे भेदवाक्यं 'य एपोन्तरादित्य हिरण्मयः पुरुप' इत्यादि । अवान्तरेति । अवान्तरवर्तिवं परिच्छेदनिरूपणात् । आदिना परिच्छेदः आधाराधेयभावः सम्बन्धः भेदश्च । परीति । उक्ताधिकरणेषु परिहताः । तथा: पीतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथापीति । सर्वतिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म किश्चेत्यादि । तेष्विति । अधिकरणविषयवाक्येषु । 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप मिति श्रुत्यैवकारः । एतैरिति । सेत्वादिभिः । तदाक्षिप्यत इति । परत्यमद्वितीयत्वं च पूर्वोक्तं कथमित्याक्षेप आक्रोश इत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्य- माहुः न प्रसङ्ग इति । धर्म्यन्तर इति । अंतः परस्मिन् । तस्मिन्नेवेति । एवकारेण परब्रह्मान्य- पान्ययोगो व्यवच्छिद्यते । विरोध इति । 'अक्षरात्परतः पर'इति श्रुतावक्षरात्परतोपि परत्वकथनान्न विरोध इत्यर्थः । प्रसङ्ग एवेति । आक्षेपसङ्गतिव्यवच्छेदक एवकारः । वैयर्थ्यमिति । अधिकरण- वैयर्थम् । नन्वित्यादीति। समन्वयेन पूर्वाध्यायार्थेन धय॑न्तरस्य ब्रह्मत्वं तत्प्रतिपादकस्य अक्षरात्परतः पर' इत्यस्य परतोऽक्षरादित्यन्वयात् । उत्तरपादे 'सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायविशेषा'दित्यारम्भके वेबैक्येन विद्यैक्यम् । प्रतिषेधेति । द्वितीयप्रतिपेधयोधकस्य । स्वरूपस्पेत्येकस्य । एतेनावान्तरवर्तित्वादीनां ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८१ बलविचारः। धर्मिविचारान पूर्वण गतार्थत्वम् । फलतः साधनतश्च प्रमेयाच प्रमाणतः। विचारणाबृहत् तचेत् कोऽन्यः साधयितुं क्षमः॥१॥ अतो हेतून वाधकानाह । एकदेशवाधकत्वात् । तत्र फलतो बाधहेतुमाह । सेतुव्यपदेशात् । 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृति'रिति । 'दहर उत्तरेभ्य' इत्यत्र ब्रह्मत्वमस्य सिद्धम् । 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्तीत्युपक्रम्य, सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीत्युक्त्वा, कामानुपपाद्य, अज्ञानव्यवधानं ज्ञानमशंसामुक्त्वा, ज्ञानानन्तरं संसारसम्बन्धाभावाय सेतुत्वं वदति। पापान्धितरणार्थम् । यश्च तरति, तद्वताश्च दोपा गच्छन्तीति च । अतः संसारफलयोर्मध्ये विद्यमानत्वात् तीर्णस्यैव फलश्रवणात् फलरूपं वस्तु किश्चिदन्यदस्तीति ज्ञायते । निधित्वेन भाष्यप्रकाशः। . न्तरस्यापि निवृत्तेः स्वरूपस्याप्यविरोध इत्यर्थः । धर्मिविचारादित्यादि । पूर्वाधिकरणे धर्माणां ब्रह्मणः सकाशाद्भेदो निवारितः, इह तु धर्म्यन्तरं निवार्यत इति धर्मिविचारात् तथेत्यर्थः । अतः परं सूत्रं व्याकरिष्यन्तो हेतुचतुष्टयकथनप्रयोजनं गृह्णन्ति फलत इत्यादि । फलत इत्यादी ल्यव्लोपे पञ्चमी। फलमनुसन्धायेत्यर्थः । एवमग्रेपि । अबृहत्तदिति । न परं ब्रह्म, पूर्वाधि- करणेषु विचारितम् । कोऽन्य इत्यादि । फलादिन्यतिरिक्तः कोऽन्यो हेतुस्तस्य परब्रह्मत्वं साधयितुं समर्थ इत्यर्थः । साधयितुमिति स्वार्थेणिच् । 'रामो राज्यमचीकर'दितिवत् । विभजन्ते अत इत्यादि। यत एवं विचारेऽन्यो हेतुर्न साधनसमर्थः, अतः परत्वयाधकान् हेतून क्रमेणाहेत्यर्थः। क्रमे हेतुमाहुः एकेत्यादि । परब्रह्मत्वे साधनीये परत्वमेकदेशस्तद्बाधकत्वादित्यर्थः । 'ब्रह्मविदामोति पर मिति फलत्वात् परत्वमुक्तम् , अतस्तद्वाधकं हेतुं पूर्व वदतीत्याशयेनाहुः तत्रेत्यादि । एकदेशबाधकत्वे मानमाहुः दहरेत्यादि । अस्येति । सेतोरित्यर्थः। फलतो वाधकं हेतुं व्युत्पादयन्ति अथेत्यादि । तद्गताश्च दोपा गच्छन्तीति । एतं सेतुं ती| अन्धः सन्ननन्धो भवतीति तत्र श्रावणा- दित्यर्थः । ननु पूर्व 'तधथापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तोपि न विन्देयु'- रित्यादिना तस्मिन् फलत्वमपि दृष्टान्ते बोधितमिति कथं फलतो वाधकत्वमित्यत आहुः निधि. परलेलालिरोपित्वेन बाधकत्वं परिहृतम् । भाष्ये । इदमिति । ब्रह्मत्वविद्यैक्यप्रतिपादकम् । अर्थवलेति । धर्मेन्तररूपार्थवलेन 'अक्षरात्परतः परं' इति यथावद्योज्येत्यर्थवलविचारः । वादस्मितम् । व्यासमतमाहुः समन्वय इति । व्यासमतत्वेन तस्य शब्दवलविचारकत्वात् । प्रकृते । एवं विचार इति । परब्रह्मतः परविचारे । परत्वेति । परब्रह्मणः परत्ववाधकान् अक्षरात्परतः परस्य साधकान् । सूत्रकार आह व्युत्पादयन्तीति । छान्दोग्यीयदशमप्रपाठकस्थाभ्यां श्रुतिभ्याम् । पूर्वमिति । छान्दोग्ये दशमप्रपाठक एव । 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृति'रित्यस्मात्पूर्वम् । इत्यादिनेति । 'एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा' इत्यादिपदार्थः । तस्मिन् फलत्वमिति । परब्रह्मणि फलत्वं दुविज्ञेयत्वेन निषित्वेन वा वोधितमित्यर्थः, नतु सेतावित्यर्थः । वाक्यस अथ य आत्मे त्यस्मात्पूर्वत्वात् । अथेत्यस्सानन्तर्यार्थत्वे सेतावित्यर्थः । ब्रह्म सेतुरिति । फलत इति । फलमनुसन्धाय सेतुरूपहेतोः परत्वस्य वाधकत्वम् । फलतोच सेतुत्वं ब्रह्मत्वम् । यद्यपि 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्र परपदम्, अत्र फलमिति तौल्यम्, तथापि :अक्षरात्परतः पर' रश्मिः। , ·१८२ श्रीगद्दासूनाणुभाष्यम्। [अ०३पा० २०१० सू०३१. फलवचनमवान्तरफलपरं भविष्यति । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्ये त्यप्य- चोदाहरणम् । तथा उन्मानव्यपदेशात् । तत्रैच 'यावान् चा अयमाकाशस्तावाने- पोऽन्तहृदय आकाश' इति साधनयुक्तिमश्ने, उन्मानन परिच्छेदं निरूपयति । दृष्टान्तदान्तिकत्वेन ज्ञानं साधनम् । तत्र पहिराकाशज्ञानमपिसाधनं भवति । भाष्यप्रकाशः। त्वेनेत्यादि । निधेरर्थरूपत्वेन परतः पुरुषार्थत्वात् तदृष्टान्तेनात्र फलकथनात् तथेत्यर्थः । अत्रो- दाहरणमिति । ल्यबन्तप्रयोगादयान्तरत्वे उदाहरणमित्यर्थः। अत्र मध्ये विद्यमानत्वादित्यनेना- व्यापकत्वबोधनाद्देशपरिच्छेदो ज्ञापितः । साधनतो बाधकं व्युत्पादयन्ति तथा उन्मानेत्यादि । तत्रैवेति । दहरविद्यायामेव । तत्र हि दहरपुण्डरीकान्तर्यो दहर आकाशस्तदन्तःसितस ज्ञानार्थ- कयनरूपमन्वेपणं साधने तस युक्तियोजन विषयावगमानुकूलत्वं तदर्थक प्रश्ने, 'तं चेद्र्यु'रि- त्यादिना कृते, तदुत्तरं वदन् 'यावान् वा अयमाकाशस्तावानेपोन्तहृदय आकाश' इति यावत्ता- वत्पदाभ्यामाकाशसमानताव्यपदेशेन दहराकाशस्य परिच्छेदं निरूपयति । ततश्च दृष्टान्तदार्शन्ति- कत्वेनाकाशद्वयवानं दहाकाशवरूपज्ञानसाधनम् । तत्र च दृष्टान्तभूतबहिराकाशज्ञानमपि साधनं भवति । तथाच पहिराकाशः कालतः परिच्छिन्न इति दार्शन्तिकभूतो दहराकाशोपि तथा भवति । नच यावत्तावत्पदाम्यां परिमाणसाम्यमेवायाति, नान्यत्साम्यमिति वाच्यम् । 'प्रजापतिर्यज्ञानमू- जते'त्यत्र 'तानुदमिमीत, यावदग्निहोत्रमासीत्तावानग्निष्टोम' इति फलतः साम्यवदनापि साम्या- रश्मिः। इति श्रुतेधिकत्वं बोध्यम् । परत इति । सुपुस्यवस्थातः । अवान्तरेति । ब्रह्मप्राप्तेरवान्तरफलपरम् । तदृष्टान्तेनेति । निधिघटितवाक्योक्तदुर्जेयत्वदृष्टान्तेनात्र धर्मान्तरे । तथा अवान्तरफलपरं भविष्यति । ल्ययन्तेति । 'क्त्वो ल्पपिति क्त्वो व्याकरणे समानकर्तृकाद्धातोपिंधानादापनिपदि कामरुप्यनु- संचरनितिश्रुत्युक्तसंचरणफलात्फलेऽवान्तरले इत्यर्थः । इत्यनेनेति । भाष्येण । तथाचातः धय॑न्तरं परब्रह्मणः परं सतुव्यपदेशात् , यनैवं तनैवम् , 'जन्मायस्य यत' इत्यत्र परवत् । साधनत इति । साधनमनुसन्यायोन्मानरूपहेतुं धर्मिपरत्ववाधकं व्युत्पादयन्ति स्मेत्यर्थः । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । अन्वेपणमिति । 'किं तत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वा विजिज्ञासितव्य'मिति प्रश्नेनेष्टत्वात्साधनम् । पाठान्तरे 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वा विजिज्ञासितव्य'मिति विधानात्साधनम् । तत्किविशिष्टं आसमन्ताच्छ- ब्दथै शङ्काराहित्यपूर्वकं यज्ज्ञानं तदर्थकस्तत्प्रयोजनको यनस्तद्रूपमन्वेपणं तद्विशिष्टम् । भाष्ये 'किं तत्रे'त्यायुक्तपाठे युक्तेः प्रश्नेऽन्वयेपि पाठान्तरे किंप्रयोगाभावेन प्रश्नेऽन्वयाभावेनाहुः तस्य युक्तिरिति । योजनं पूर्वोक्ताकाशान्तःस्थिते बोध्यम् । शाब्दज्ञानविषयोऽर्थः तस्यावगमो ज्ञानम् । तदनुकूलं तजनक तत्त्वं तदनुकूलत्वं साधन इति । तदर्थकति । तत् विषयावगमानुकूलत्वमर्थः प्रयोजनं यस प्रश्नस्य तादृशाश्ने । इत्यादिनेति । 'तं चेयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र वर्तते यदन्वेष्टव्यं यद्वा विजिज्ञासितव्य'मित्यादिशब्दार्थः । तदुत्तरं प्रश्नोत्तरम् । भाष्यीयो- न्मानशब्दार्थमाहुः आकाशसमानतेति । दृष्टान्तेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततश्च दृष्टान्तेति । तत्र पहिरित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र चेति । कालत इति । ईश्वरे कालकृतं परत्वं वियति कालकृतमपरत्वं तद्रपः परिच्छेदस्तद्विषयः। तथेति । कालतः परिच्छिन्नः । नान्यंदित्सेवकारार्थः । कालतः परिच्छिन्नत्वं नेत्यर्थः । उदमिमीतेति । उन्मानमकुरुत । फलत इति । फले साम्यवत् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । “१८३ चतुष्पाच ब्रह्म भूतादिपादाश्च ज्ञातव्याः। तथा सम्बन्धव्यपदेशात् । तत्रैव प्रमेयनिरूपणमस्ताचे 'उभावस्मिन्नित्यादिना आधाराधेयसम्बन्धी निरूपितः। अत्र च वस्तुपरिच्छेदो निरूपितः । 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इति च। तथा भेदव्यपदेशात् । 'य एपोऽन्तरादिले हिरण्यमयः पुरुपो दृश्यते' 'य एपोऽन्तर- ऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते' इत्यत्र स्थानद्वयस्थितयोः पुरुपयोः परस्परं धर्मातिदेशमाह। अक्षिस्थितनिरूपकमतिदेशः प्रमाणमिति । धर्म्यभेदे तु स एवायमिति वदेत् ।। भाप्यप्रकाशः। न्तरलाभस्य बोधनायोन्मानपदस सूत्रे उक्तत्वादिति । तथाच दृष्टान्ते कालपरिच्छेदात् तत्समान- त्वज्ञानरूपसाधनतः परत्वनिवारणमित्यर्थः । उदाहरणान्तरमाहुः चतुप्पादित्यादि । अत्रापि भूता- दीनां पादानामनित्यत्वाद तज्ज्ञानरूपसाधनतः कालपरिच्छेदात्तथा । तृतीयं हेतुं व्युत्पादयन्ति तथा सम्बन्धेत्यादि । तत्रैवेति । दहरवाक्ये । तथाचात्राधारत्वेनैव प्रमेयत्वम् , न तु सर्वोत्कृ- एत्वेनेति प्रमेयतो वस्तुपरिच्छेदान्न परत्वसिद्धिरित्यर्थः । वस्तुपरिच्छेदे उदाहरणान्तरमाहुः प्राज्ञे, नेत्यादि । चतुर्थहेतूदाहरणमाहुः य एप इत्यादि । अतिदेशःप्रमाणमिति। 'तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यदमुप्य गेप्णी तो गेष्णौ यन्नाम तन्नामें ति श्रावणात् तथेत्यर्थः । गेष्णाविति, रश्मिः। फलमुभयोः समानमित्यर्थः । तत्समानेति । तत्समानत्वज्ञानरूपसाधनमनुसन्धाय परब्रह्मणि परत्व- निवारणमित्यर्थः । पूर्वपक्षसूत्रत्वान्नाकाशान्तरन्वेषणम् । उदाहरणेति । उन्मानव्यपदेशे तथा । भूतादीनामिति । 'भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तथैव'मिति सूत्रे 'ज्योतिश्चरणाधिकरणे सष्टम् । तज्ज्ञा- नेति । तज्ज्ञानरूपसाधनमनुसन्धाय, ज्योतिपि कालकृतं परत्वं पादेषु कालकृतमपरत्वं तद्रपः परिच्छेद- स्तस्मात् । तथा नामोन्मानेन ज्येष्ठे कालकृतं परत्वं कनिष्ठे कालकृतमपरत्वमितिवच्चतुष्पाद्रा कालेन परत्वविशिष्टम् । भूतादिपादाश्च कालेनापरत्वविशिष्टा इत्यर्थः । अत्राधारेति । श्रुतौ 'उभे द्यावा- पृथिवी अस्मिन्नाकाशेन्तरे समाहिते' इत्युक्त्यात्र आकाशस्साधारत्वेन, नतु आधेयत्वेन प्रमेयत्वम् । द्यावापृयिव्योस्त्वाधेयत्वेन । उभयत्रैवकारव्यावर्त्यमाहुः नत्विति । वस्त्विति । आकाशद्यावापृथ्वी- नामाधाराधेयभावसम्बन्धात्कालकृतापरत्वरूपपरिच्छेदान्न परब्रह्मणि परत्वसिद्धिः । वस्त्विति । वस्तू- नामाकाशादीनां कालकृतापरत्वरूपपरिच्छेदे इत्यर्थः । अनेन 'अत्र च वस्तुपरिच्छेद' इति भाष्यमपि व्याख्यातम् । प्राज्ञेनेत्यादीति । इयं ज्योतिर्ब्राह्मणेस्ति । सुषुप्तौ जीव आधेयः, प्राज्ञ आधार इत्याधारा- धेयसम्बन्धी निरूपितः । भाष्ये। धर्मातिदेशमिति । किमत्र कार्यमिति चेच्छृणु । उभयत्र पूर्व- पक्षनिराकरणेन ब्रह्मत्वज्ञानमिति । धर्मखरूपमाहुः अक्षीति । स्थितिधर्मः । अक्षिस्थितः हिरण्मयनिरूपितः तत्सम्बन्धी इत्येवं हिरण्मयदर्शनमक्षिस्थितिनिरूपकम् । प्रकृते । तस्यैतस्येति । छान्दोग्ये प्रथम- प्रपाठके । तस्य प्रसिद्धस्य, एतस्याक्षिस्थितस्य, अमुष्य हिरण्मयस्य । तथेति । 'अन्यत्र प्रतीतायाः कृल्लाया धर्मसन्ततः, अन्यत्र कार्यतः प्राप्तावतिदेशः स कथ्यत' इत्यतिदेशलक्षणादन्यत्र आदित्य हिरण्म- यपुरुपे, अन्यत्र अक्षिस्थपुरुषे, कार्यतः ब्रह्मत्वतः । अतिदेशोयं शब्दः प्रमाणमित्यर्थः । पर्वणी इति । 'एपा त्रय्येव विद्या तपती ति महानारायणश्रुतेः । व्यूहो। 'तस्य साम च गेष्णौ' इत्यादिश्रुतेः । केचि- दिति । विरलाः । अष्टरसात्मकोरीयविद्यायां अधिकारिपर्वतोतिरिक्तनटगायनपवौचित्यात् । 'नटवरखपु रिति .

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२०१० सू०३२, अतो देशकालवस्तुखरूपपरिच्छेदाचतुर्विधपरिच्छेदरहितमन्यत् किञ्चिदस्तीति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्तम् ॥ ३१॥ सामान्यात्तु ॥ ३२॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । समानस्य भावः सामान्यम् । सेत्वाकाशादि- शब्दास्तद्धर्मातिदेशार्थमुच्यन्ते, न तु तद्तं दोपमपि कल्पयन्ति । संसारसागरो- त्तरणोपायत्वात् सेतुत्वम् । निर्लेपायाकाशत्वम् । कामाभिदोहाय चतुष्पात्त्वम् । भाप्यप्रकाशा , पर्वणी इत्यर्थः केचिदाहुः । गेष्णौ तु नटगायना'विति कोशात् ताविति वयं प्रतीमः ॥ ३१ ॥ सामान्यात्तु ॥३२॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याकुर्वन्ति तुशन्द इत्यादि । पक्षमिति । एतहेतुभिः परत्वनिराकरणपक्षम् । न तु तद्गत दोपमपि कल्पयन्तीति । पूर्वाधिकरणे दोपनिरासस श्रुत्यैव कृतत्वाद्दोपं न कल्पयन्ति । सामान्यादिति सौत्री हेतुः प्रयोजनगर्भ इत्याशयेन व्याकुर्वन्ति संसारेत्यादि । पोडशकलथुतिरत्र पूर्व नोदाहृता, तथाप्यन्यैरुदाहतेति तत्तात्पर्यमध्युक्तम् । एवमन्यत्रापि बोधार्थम् । अतिदेशकपदाभावे सेत्वादिशब्दैः कथं सामान्यावगमः, कथं च तद्गुणा- रश्मिः। श्रीमद्भागवते । 'जगौ कलं वामदृशां मनोहर'मिति च । भाष्ये । देशकालेखादि । सेतुर्देशकृतः । उन्मानं कालकृतम् । वस्तु सम्बन्धकृतम् । स्वरूपं भेदकृतम् । अतो देशादिपरिच्छेदात् ॥ ३१ ॥ सामान्यात्तु ॥ ३२ ॥ परत्वेत्यादि । इत्येवं प्राप्तमित्युक्तम् । भाष्ये । सामान्यमिति । तस्मादिति विस्तरः । सेवादिसामान्याञ्चतुर्विधपरिच्छेदरहितेपीत्यर्थः, तदुपपादयन्ति स्म तद्धर्मेति । तेपां सेवादीनां धर्माः सेतुत्वादयो वक्ष्यमाणाः तेपामतिदेशः कार्यतः प्रापणम् । कार्यं चतुर्विधपरि- च्छेदरहितस्पान्यत्वप्रतिपत्तिव्यावर्तनम् । तादृशप्रापणार्थमुच्यन्ते, नतु परिच्छेदेन दोष प्रदर्य धर्म्यन्तरा- र्थमुच्यन्ते । प्रकृते । पूर्वाधीति । 'प्रकाशाक्यवद्वे'त्यधिकरणे दोपो धर्मकृतद्वैतं तस्य निरासस्तस्य श्रुत्या स्वरूपलक्षणश्रुत्या ज्ञानस्य स्वयंप्रकाशत्वात् । 'स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमीति गजेन्द्रस्तुतौ । प्रकाशाश्रयशब्दादेवकारः । दोपमिति । देशकालवस्तुखरूपपरिच्छेदरूपं न कल्पयन्ति, किन्तु धर्मामेदं कल्पयन्तीत्यर्थः । प्रयोजनेति । संसारसागरोत्तरणादिकं प्रयोजनं तद्गर्भ मध्ये यस्य स तथोक्तः । सेत्यादिपदैः सेत्वादिप्रतीतेः संसारसागरतरणादिप्रयोजनमपदार्थः स्यादित्येवमुक्तम् । पूर्वमिति । पूर्वपक्षसूत्रे । अन्यैरिति । शङ्कराचार्यप्रभृतिभिः । तथाच भाष्यं 'उन्मानव्यपदेशश्च भवति । तदेतद्ब्रह्म चतुष्पादष्टाशर्फ पोडशकल मिति । यद्यपि चतुष्पाच ब्रह्मेति भाष्यश्रुत्योदाहृता, तथापि स्पष्टं नेत्येवमुक्तम् । पोडशी कला पोडशकला सा अस्यास्तीति पोडशकलं ब्रह्म ! पोडशी चन्द्रकला भुवा तुरीयामृतरूपेत्यमृतत्वाय । एवं हेतुद्वयमुक्त्वा सम्बन्धव्यपदेशहेतोः सामान्यमाहुः भाष्ये अदुर्लभत्यायेति । नहि सम्बद्धो दुर्लभो भवति । भेदव्यपदेशहेतोः सामान्यमाहुः दिव्यत्वायेति । आदित्यपुरुपेऽक्षिस्थितदिव्यधर्मत्वाय । मक्ते । एवमन्यतापीति । अग्निहोत्रशब्दस्तद्धर्मातिदेशार्थ नतु तद्वतं दोपं द्वित्वापादकं देशादिपरिच्छेदरूपं वापि कल्पयतीत्येवं अन्यत्र कुण्डपायिनामयनेपि । अतिदेशकेति । यथा पूर्वतये प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्यतिशिष्टवाक्ये प्रकृतिवपदं तोहामावेपि । सामान्यति । परनवधर्म्यन्तरयोः साम्यावगतिः । तद्गुणानां सेत्वादिगुणानां संसारसागरोत्तरणोपा- यत्वादीनाम् । एक्कारो द्विलापादकगुणियोगव्यवच्छेदकः । तद्गुणानामिति । अग्निहोत्रगुणानां ·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २८५ अमृतत्वाय पोडशकलत्वम् । अदुर्लभपाय सम्बन्धः। दिव्यत्वाय धर्मातिदेशः। कुण्डपायिनामयने मासाग्निहोत्रवगुणार्थमेव वचनम्, न दोपार्थमिति न ततो. : ऽन्यशङ्कोत्पादनीया । तस्मान पूर्वोक्ता दोपाः ॥ ३२ ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ३३ ॥ अन्यसमानधर्मवत्त्वं कुत्रोपयुज्यत इत्यत आह। बुद्ध्यर्थः । तथा व्यपदेशो वुद्धयर्थः । वुद्धिरेव प्रयोजनं यस्य । तथोपासनार्थमयुक्तमित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह । यथा भूतादीनां पादत्वज्ञानमुपासनार्थम् , तथा तत्तगुणवत्त्वेन ज्ञानार्थ खधर्मप्रशं- सार्थमेवमुच्यते ॥ ३३ ॥ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ ननु स एवायमित्यतिदेशेपि तथा बुद्धिः सम्पद्येतैवेति व्यर्थों धर्मातिदेश इत्याशङ्ख्य, तथोक्तेपि समानधर्मत्वज्ञानाभावे हेतुमाह । स्थानविशेषादिति । धम्क्येपि स्थानविशेपमाया न समानधर्मवत्वं दृश्यते अन्यत्रेत्यत्रापि न तधा- । भाष्यप्रकाशः। नामेव ग्रहणमित्याकासायामाहुः कुण्डपायीत्यादि । तथाच पूर्वतत्रे यथा अग्निहोत्रनाम्ना तद्गुणानामतिदेशः, तथानापीत्यर्थः । ततोऽन्यशक्षेति । नाममात्रात् तदोपशङ्का ॥ ३२ ॥ बुद्धयर्थः पादवत् ॥ ३३ ॥ सूत्रमवतारयन्ति अन्येत्यादि । अयुक्तमिति । उत्तमस्य हीनसामान्यकथनमयुक्तम् । खधर्मप्रशंसामिति । सेत्वादीनां तारकत्वादेर्धर्मस्य प्रशंसार्थम् । उपासनाधर्मस्य फलतः प्रशंसाथ वा ।। ३३ ।। स्थानविशेपात् प्रकाशादिवत् ॥३४॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तथोक्तेपीति । स एवायमित्युक्तेपि । व्याकुर्वन्ति धम्यक्येपीत्यादि । अन्यत्रेति । स्फटिकादौ । वक्ष्यमाण- रश्मिः। मासादीनाम् । तथानापीति । 'पुरुषान्न परं किश्चित्सा काष्ठा सा परा गति रितिसंशयोत्तरकोटि- पीजश्रुतेः 'एकमेवाद्वितीय'मितिश्रुतेश्वातिदेशिकायाः सत्त्वेनात्राप्यतिदेश इत्यर्थः । तेन भाष्ये । गुणार्थ मासादिगुणार्थम् । एवकारव्यावर्त्यमाहुः न दोषार्थमिति । द्वैतदेशादिपरिच्छेददोपार्थम् । नामेति । सेवादिनामामिहोत्रनाम च। तद्दोपेति । द्वैतदोपः देशादिपरिच्छेददोपाश्च तेषां शक्षा । अपिच ततः सत्यज्ञानानन्तानन्दतोऽन्यस्य धर्म्यन्तरस्य शङ्केत्यपि भाष्यार्थः । भाष्ये । तस्मादित्यादि । सामान्यात् न पूर्वोक्ताः सेत्वादिव्यपदेशजन्याः द्वैतं परात्परत्वं धर्मान्तरत्वं तद्रूपा दोपा न ॥ ३२ ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत्॥३३॥ अन्येत्यादीति । सेत्वादिसमाना धीः संसारसागरतरणोपायत्वाद- यस्तद्वत्त्वम् । हीनेति । सेखादिसामान्यकथनम्। जडत्वाद्धीनत्वम् । उपासनेति । उपासनाया धर्मस्य संसारसागरतरणोपायत्वादेराश्रयतो हीनत्वेपि फलतश्चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानभक्तिरूपफलतः ॥ ३३ ॥ स्थानविशेपात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ नन्वित्यादीति । इत्यतिदेश इति । धर्मसन्ततः कार्यतः प्राप्तावतिदेश इत्यर्थः । तथा बुद्धिरिति । संसारसागरोत्तरणोपायत्वादिप्रकारिका बुद्धिः। एवकारोऽयोगव्यवच्छेदकः । समानेति । सेत्वादिसमानधर्मत्वज्ञानाभावे । धम्यैक्ये. सादीति । स एवाय'मिति धम्यैक्ये । स्फटिकादाविति । आदिनादर्शद्वयं परस्परं विश्वप्रतिबिम्ब- नसू०र०२४ - ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३पा०२ अ०१० सू० ३४. त्वमायास्यतीत्यतिदेशो धर्माणामपि कृत इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे दृष्टान्तमाह प्रकाशादिवदिति । 'यदादित्यगतं तेज' इति वाक्यादादित्यचन्द्राग्निगततेजसा- मैक्येपि न समानप्रकाशत्वं यथा, तथात्रापीति ज्ञानसम्भवादित्यर्थः। आदि- पदादेकस्यैव कालस्य यथोपाधिविशेपसम्बन्धादुत्तरायणत्वादुत्तमधर्मवत्त्वं तद्वि- परीतधर्मत्वं तथेत्यपि संगृह्यते ॥ ३४॥ भाप्यप्रकाशः। दृष्टान्ते च । शेपं स्फुटम् । इत आरभ्य प्रभूणामिति प्रतिभाति ॥ ३४ ॥ रश्मिः। भावापन्नम् । शेषमिति । न समानेति । परस्परमन्यसमानप्रकाशत्वम् । अनापीति । दान्ति- केपि । आदिपदादिति । ननु समासघटक आदिशब्दे कुतः पदत्वमिति चेत् । न । ईश्वरवाक्ये न नियमः । यः 'न लुमताङ्गस्से सनेन पदत्वाभावो वाहुलकात् । एकस्यैवेति । एवकारो द्वित्वसंख्या- योगव्यवच्छेदकः । उपाधीति । मकरसंक्रमणस्य कर्कसंक्रमणस्य च सम्बन्धात् । उत्तमेति । ब्रह्मप्रापकत्वधर्मवत्त्वम् । 'तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः' इति गीतायाः। तथेतीति । धर्मातिदेशः, न तु धर्मेक्यमिति । एवं शेपं स्फुटम् । इत आरभ्येति । प्रश्वाज्ञात्रयभाविनी गतिमिहोद्भाव्याशु तत्त्वानुगः सार्धाध्याययुगं चकार रहितं वाचार्यवर्यः स्वयम् । शेष सूचितमित्यतोऽन्यदपि निर्मातुं प्रवृत्तस्ततस्तन्यूनप्रतिपूरको विजयते श्रीविहलो दीक्षितः ॥१॥ श्रौतं सात प्रमेयं यद्भिनमित्येव संस्थितम् । तदेकीकरणे शक्को यः श्रीविठ्ठलदीक्षितः॥२॥ तद्भाप्यं प्रथितुं स्वज्ञो वावदीति जनः कथम् । तथापि वच्मि तत्तत्त्वं तचरणैकनिविष्टधीः ॥३॥ तथापि पार्थक्येन यथावद्वक्ष्यते । अत्रेदं ज्ञेयम् । श्रीमदाचार्याः खानुमतमार्गप्रचारार्थं भगवतावतारिताः । प्रथमस्कन्धसुबोधिन्यारम्भे 'अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विभुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासवच्छ्रीपतिः । दत्त्वाज्ञां च कृपावलोकनपटुर्यस्मादतोऽहं मुदा गूढार्थ प्रकटीकरोमि वहुधा व्यासस्य विष्णोः प्रियम्' इति खानुभावघटितप्रतिज्ञावाक्यात् । 'आचार्यचैत्यवपुपा खगति व्यनक्ती'त्येकादशस्कन्धवाक्याच । नचाचार्येषु मूढबुद्ध्या मानुष्यं शङ्कनीयम् । 'यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्देिहिप्वसङ्गतैरिति दशमस्कन्धवाक्यादनुपममाप्यं खमतसुबोधिन्यन्तसमये वक्तव्येत्येतावत्कृतमिति सर्वोत्कृष्टत्वावधारणात् । इत्थंच खमार्गोपयोगि यत्किञ्चित्तत्सर्वमेव वक्तव्यम् । कालश्च स्वल्पः । खलीलाया निर्विपयत्वपरिजिहीर्पया खतदीयसामीप्यार्थ भगवतोपेक्षितत्वेन वारत्रयमानापनात् । इदं चान्तःकरणप्रबोध आचार्यरुक्तम् । 'आज्ञा पूर्व तु या जाता गङ्गासागरसङ्गमे । यापि पश्चान्मधुवने न कृतं तद्वयं मया । देहदेशपरित्यागस्तृतीयो लोकगोचर' इति । 'नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकी ब्रह्मन्येपां गतिरह परेति नवमस्कन्धवास्याच । अतस्तत्र यः कठिनांशस्तद्विवेचनपरा जाताः । इत्यं चानवगायाभिप्रायाणां सूत्राणां भाष्यमुफ्ला मुगमानां स्थापितवन्तः । तदेतत्पूरयितुं श्रीविठ्ठलदीक्षिताः 'स्थानविशेपाटा- काशादिव'दिति सूत्रादारभ्य भाप्यमारमन्त इत्याहुः इत आरभ्येत्यादि । श्रीमभूणां गोखामिनाम् । प्रतिभातीति । समाप्ती श्रीवल्लभदीक्षितविरचित इति शब्दात् । भगवदाज्ञायाधान्तःकरण- रुदलायतिमां ग्रन्धकरण उत्तरोत्तरस्कृतिरूपां करोतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ १. सूरमदिनम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १८७ उपपत्तेश्च ॥३५॥ किश्च । सत्यज्ञानायुक्तधर्मविशिष्टब्रह्मणोऽन्य उत्तमोऽस्तीति वदता तत्रेत उस्कृष्टधर्मवत्त्वं वाच्यम् । तचाशक्यम् । प्रमाणाभावात् । साम्येपि तथा विशे- पाभावोद्वैतश्रुतिविरोधश्च । तस्मादितः परस्यानुपपन्नत्वादुक्तरूपमेव परमका- छापन्नं वस्त्वित्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ३६॥ यथा सेत्वादयः श्रुत्योक्ताः, तथैव 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुत्यैव ततोऽधिकस्य प्रतिपेधात् त्वयाप्यस्मदुक्त एव मार्गोऽनुसतव्य इत्यर्थः। अवतारकाले पूर्व वशत्याविर्भावमकृत्वा पश्चात् तदाविर्भावे कृते लोकानां पूर्वावस्थातो भगवत्येवाधिक्यमिव प्रतीतं भवतीत्यभिप्रायेणान्यपदोपादानम् ॥३६॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ प्रकरणमुपसंहरन् फलितमर्थमाह । अनेन सेत्वादिव्यपदेशानां मुख्यार्थकत्वनिरा- करणेन व्यापकत्वं ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थ इति केचित्। तन्न । 'जन्माद्यस्य यत' इत्या- भाप्यप्रकाशः। रश्मिः। उपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥ अन्यो नेत उत्कृष्ट इत्यत्रोपपत्यन्तरं सूत्राम्यामाहेत्याहुः किश्चे- त्यादि । विशेपाभाव इति, अन्ययोत्कर्याभावः ॥ ३५ ॥ तथान्यप्रतिपेधात् ॥ ३६॥ अमदुतमार्ग इति । एतस्यैव परत्वमितिप्रकारः । पूर्वसूत्रेणास्य गतार्थत्वमाशक्य तन्निवृत्त्यर्थमाहुः अवतारेत्यादि । आधिक्यमिव प्रतीत भवतीति । तत्रान्यहेतुकत्वशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यभिप्रायेण तथेत्यर्थः ।। ३६ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३५॥ भाष्ये । तथेति । उपपादनीयत्वेन । 'अक्षरात्परतः पर' इत्यत्र परतोऽक्षरादित्यन्वयसम्भवात् ‘सा काष्ठा सा परा गति' रिति श्रुतेश्च । प्रकृते । अन्यथेति । ब्रह्मा- न्यप्रकारेण । भाष्ये। अनुपपन्नत्वादिति । सूत्रार्थः । चकारार्थमाहुः उक्तरूपमिति । 'परमत' इतिसूत्रे संशयद्वितीयकोट्युक्तं रूपं यस्येति तथोक्तम् । संशयवीजश्रुत्योरेकवाक्यतयैवकारः ॥ ३५ ॥ तधान्यप्रतिषेधात् ॥ ३६॥ भाष्ये । तथैवेति । श्रुतित्वेन, नतु स्मृतित्वेन । बाध्य वाधकभावायोभौ शब्दो। इति श्रुत्यैवेति। उक्तश्रुतित्वेन प्रकारेण श्रुतिस्तया, नतु स्मृत्या । प्रकृते । अस्मदुक्तमार्ग इति । अस्मदुक्त एव मार्ग इति पाठः अस्मत्पुस्तकानाम् । शङ्खः पाण्डुर एवेति- वत् विशेषणसंगतैवकारः । अज्ञात्र । अत आहुः एतस्यैवेति । विशेषणस्यास्मदुक्त इत्यस्य, नतु विशेष्यस्य । परत्वं इति हेतोः व्यावर्तकोऽस्सदुक्तः प्रकार इत्यर्थः । अस्येति । सूत्रस सष्टश्रुत्योप- पन्नत्वाद्गतार्थत्वम् । अवतारेत्यादीति । स्वशत्तयेति । अवतारिनिरपेक्षावतारशक्त्या । आविर्भावं तावती मायां दूरीकृत्य प्राकट्यम् । तदाविर्भाव इति । कोटिकन्दर्पलावण्यादिरूपखशक्त्याविर्भावे भगवत्येवावतारिणि, नत्वन्यस्मिन्नधिकरणे। तत्रान्येति । तन्न उक्तभगवद्रूपाधिकरणे ‘परमत' इति सूत्रोक्तान्यहेतुकत्वशङ्का स्यात् । तन्निवृत्तीति । परब्रह्मणः परमिति शानिवृत्त्यभिप्रायेण, तथा भगवत्सन्यहेतुकोऽवतार इति प्रतीतेरन्यपदोपादानमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ . - ·भाष्यप्रकाशा १८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०३ पा० २०१० सू०३७. दिना सर्वदेशगतकार्यकर्तृत्वमुक्तमिति तेनैव व्यापकत्वस्य सिद्धत्वात् । नचावि- रोधसाधनप्रकरणत्वात् पूर्वसिद्धं सर्वगतत्वमनेनोक्तग्रन्थेन कृत्वा, सेत्वादिवाक्यैः सममविरुद्धमित्यर्थ इति वाच्यम्। अग्रिमपदवैयापत्तेरिति चेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । नोक्तकर्तृत्वेन व्यापकत्वमेकान्ततो ब्रह्मणि रोढुं शक्नोति । योगसिद्धदूरश्रवणा- दिवत् परिच्छिन्नेनाप्यनेकदेशगतकार्यकरणसामर्थ्यविशेषस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा पूर्वसिद्धव्यापकत्वविरोधेन सेत्यादिव्यपदेशैः परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मणोऽ- न्यस्य परत्वं न शङ्केत । विरोधपरिहाराय तु 'सामान्यात् त्वविरोध' इति वदेत् । तस्मादेवं सूत्रार्थो ज्ञेयः। अनेन ब्रह्मणोऽन्यस्य परत्वनिरासेनायामशब्दा- दिभ्यो व्यापकत्ववाचकचतिवाफ्यादिभ्यः साक्षात् सर्वगतत्वप्रतिपादकेभ्य एव सर्वगतत्वं सिध्यति, न तु गौतमीयानामिव कर्तृत्वाद्यनुपपत्त्येत्यर्थः । ते च शब्दाः 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्या' 'ज्यायान् दिवो ज्यायान् आकाशात् 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वमित्यादयः । आदिपदात् 'सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य अनेन सर्वगतत्यमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः प्रकरणमि- त्यादि। प्रकरणमिति । अविरोधप्रकरणम् । उक्तीपष्टम्भायैकदेशिव्याख्यानं दूपयितुमुपक्षिपन्ति अनेनेत्यादि । केचिदिति । शारापयन्ति तन्नेत्यादि । अर्थान्तरमुद्भाव्य दूपयन्ति नचेत्यादि । कथमग्रिमपदवैयर्थ्यमित्यत उपपादयन्ति अत्रैवमित्यादि । शनोतीति । सूत्रकारः शक्रोति । कुतो न शनोतीत्याकाक्षायामशक्को गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । यदुक्तमविरोधसाधनेत्यादिना, तत्राप्युत्तरमाहुः विरोधेत्यादि। एवं मतान्तरमपाकत्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति तस्मादित्यादि । आयामशब्दादिभ्य इति । आयामो दध्यं व्यासिरिति यावत् । शब्दयतेऽनेनेति शब्दः । आयामस्य शब्दो यत्र ते आयाम- शब्दाः । ते आदयो येषां तद्गुणसंविज्ञानः । तेभ्यः । व्यापकत्ववाचकश्रुतिवाक्यादिभ्य रश्मिः। अन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ शाङ्करा इति । 'आयामशब्दा. दिन्य' इत्यस्वार्थः सगान इति नोक्तः । तत्यादीति । तेनैवेति । एवफारोऽस्य सूत्रस योगव्य- पच्छेदकः । पूर्वति । अत्रैव पूर्वसिद्धम् । अविरुद्ध मिति । सर्वगतत्वं सूत्रोक्तं अनेन सेत्यादिवाफ्यैः सममविरुद्धम् । अत्रैवमित्यादीति । दूरेति । आदिना चाक्षुषग्रहणे । अन्यधेत्यादीति । परिच्छिन्नेप्युक्तसामयाय व्यापकत्वानीकारे । परत्यमिति । व्यापकल्पप्रयुक्तं परत्वम् । 'परमत' इतिगनण सूचकारो न शतत्यर्थः । विरोधेत्यादीति । सामान्यास्यिति । सेत्यादिपटितसूत्रो- चरसूपरे तदविरोधाप सामान्यात्वित्या स्त्रे सागान्यात्वविरोध इति सूत्रं वदेदित्यर्थः । आयामस्येति । भायामप्रतिपादकः शब्दो पत्र 'आकाशवत्सर्वगत' इत्यादिवास्येषु ते श्रुतिवाफ्यादयः । येपामिति । निसन्यायालयानाम् । तद्गुणति । तेपो आयामशब्दादिपदवतिशब्दानां सम्यक् भवतिना किया- पदनावपिलेन माने येन रागान स तहणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । भाप्ये । पयेति । असाक्षात्सर्व- गतलमिादकल्पान्यन्यादकः । फरीत्यादीति । आदिना अपरोक्षनानविकीपीकृतिमत्तम् । भापतागापदानि वर्षपन्ति स आदिपदानि । 'व्यापकलवाचकश्रुतिपास्यादिम्य' इत्यमादि- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८९ तिष्ठतीत्यादिस्मृतयः संगृह्यन्ते । अनेन ब्रह्मणि श्रुतिरेव मुख्य प्रमाणम्, अनु- मानं तु विलम्योपस्थितिकत्वेन साध्यसिद्धिपराहतमपीच्छाविशेषेण . जननीयं चेदभ्युचयमानं पर्यवसास्यतीति भावः॥ ३७॥ । इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे दशमं परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ॥१०॥ फलमत उपपत्तेः ॥ ३८॥ (३-२-११.) एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वप्रयोजक रूपमुक्त्वा तदितराधिकारिणां तदाह । ते हि फलपेप्सव एव भजिप्यन्ति । तब फलदातृत्व एवं सम्भवतीति तदाह । अत ईश्वरादेव फलं भवति यत्किञ्चिदैहिकं पारलौकिक वा । कुतः। उपपत्तेः । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशान' इति श्रुतिर्वस्तुमानेशितृत्व- मसङ्कुचितमाह । न यन्यस्य वस्त्वन्यो दातुं समर्थः । अतो भगवानेव तथेत्यर्थः । केचित्त्वचैव कर्मणस्तत्कार्यापूर्वस्य च फलदातृत्वमाशङ्ख्य, तत्रानुपपत्तिम- घोपपत्तित्वेन व्याकुर्वन्ति । भाप्यप्रकाशः। इति । व्यापकत्ववाचकयुक्तानि यानि श्रुतिवाक्यादीनि तेभ्य इत्यर्थः । फलितार्थवोधकत्वं स्फुटी- कुर्वन्ति अनेन ब्रह्मणीत्यादि । अभ्युच्चयमात्रमिति । अनुमानस समुचयमात्रम् ॥ ३७॥ इति दशमं परमतः सेतृन्मानेत्यधिकरणम् ॥ १० ॥ फलमत उपपत्तेः ॥ ३८॥ अन्ते एतदधिकरणप्रणयनेन असिन् पादे अविरोधा- दिनिरूपणप्रयोजनं सूचयन्ननुप्रसङ्गेनाधिकरणमारभत इत्याशयेनाहुः एवमित्यादि । तदाहेति, भजनीयत्वमाह । नन्वत्र फलदातृत्वमेवोच्यत इति कथमेवमधिकारिविभागज्ञानमित्यत आहुः ते रशिक्षः। पदात् । सौत्रादिशब्दार्थ उक्तः । प्रकृते । अनेन ब्रह्मणीत्यादीति । श्रुतिरेवेति । एवकारण स्मृतिव्यवच्छेदः क्रियते । अनुमानं स्मृतिः । अपिसंराधनसूत्रभाष्येऽनुमानं स्मृतिरित्युक्तम् । विल- म्येति । समूलचतिकल्पनद्वारा । साध्येति । श्रुतिसाध्यसिद्धिपराहतमपि श्रुत्या पाधात् । इच्छाविशेपो वाधकालीनेच्छा तेन । जननीयं स्मार्तज्ञानम् । अनुमानस्येति । स्मृतेः ॥ ३७ ॥ इति दशमं परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ॥ १०॥ फलमत उपपत्तेः ॥ ३८ ॥ अविरोधादीति । विरुद्धानां धर्माणामविरोधं वस्तुस्ख- भावात् । आदि धय॑न्तरविरोधः। सूचयन्निति । धर्माद्यविरोधो वाच्यः। प्रयोजनं उत्तमेतराधि- कारिणोरधिकारः। स तात्पर्यार्थः सूचितार्थः । अधिकरणसङ्गतिमाहुः अनुप्रसङ्गेनेति । अविरोधाव- नुस्मृतस्योत्तमेतरप्रवृत्तिरूपस्वार्थस्सोपेक्षानहत्वात्प्रसङ्गलक्षणादनुप्रसङ्गसङ्गतिः । एवमित्यादीति । सर्वोत्तमत्वं वेदोक्तत्वमात्रेण निःसन्दिग्धवं दाब चार्थे तादृशार्थत्वरूपं ब्रह्म सर्वविरुद्धधर्माश्रयं धर्य- न्तररहितं च । तस्य उक्तसर्वोत्तमत्वनिरूपणेन । उत्तमेति । वेदमात्रेण निःसन्दिग्धानां मीमांसानिर- पेक्षाणां भजनीयत्वं प्रयोजनं यस्य रूपस्य तत् । तदितरेति । 'सन्देहवारकं शास्त्रं बुद्धिदोपात्तदुद्भवः । विरुद्धशास्त्रसम्भेदादङ्गैथाशक्यनिश्चयः । तस्मात्सूत्रानुसारेण कर्तव्यः सर्वनिर्णयः । अन्यथा भ्रश्यते खार्थान्मध्यमश्च तथादिम'इत्युक्तकारिकाभ्यामुक्तादिममध्यमानाम् । भजनीयत्वमाहेति । भजनी- १. अन प्रवृत्तिः।

·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम्। [अ० ३ पा० २ ० ११ सू० ३८. तत्त्व जैमिनिमतोपन्याससमतोपन्यासाभ्यां व्यास एव व्यक्तीकरिष्यती. सधुनैवामाप्तनिराकरणमग्निमसूनद्वयवैयर्थ्य स्यादिति चिन्त्यम् ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥३९॥ पूर्वसूत्रेण श्रुतमीशितृत्वं फलदाने उपपत्तित्वेन निरूपितम् । इह तु साक्षा- छुतिमेव फलदातृत्ववाचिका प्रमाणयति । साच ‘स वा एष महानज आत्माऽ- भादो वसुदान' इत्यादिरूपा । चकारात् 'सुखं दुःखं भवो भाव' इत्युपक्रम्य, "भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा' इत्यादिरूपा स्मृतिः संगृह्यते ॥३९॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ अत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते । ननु कर्मण एव फलमिति पक्षेप्युपप- त्तिश्रवणे तुल्ये । तथाहि । ईश्वरवादिनापि कर्मनिरपेक्षेण तेन फलमिति भाप्यप्रकाशः। हीत्यादि । व्याकुर्वन्ति अत इत्यादि । एतेन प्रकृते ऐहिकामुष्मिकं फलं कर्मसचिवेभ्यस्तत्तद्दे- वेभ्यो वा, भगवतो वेति संशयः । तत्र तत्र तेषां तेपामुद्देश्यत्वेन श्रावणं 'सर्वस वशी सर्वस्ये- शान' इत्यादिश्रुतिश्च सन्देहवीजम् । तेभ्य एवेति युक्तम् , प्रतिनियतत्वादिति पूर्वपक्षश्व बोधितः । एकदेशिमतमनूध दूपयन्ति केचित्त्वित्यादि । तत्त्वित्यादि च ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच ॥ ३९ ॥ भाग्यमत्र निगदव्याख्यातम् । माध्वास्तु विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'रातिर्दातुः परायण मित्युदाहरन्ति ।। ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ सूत्र व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । तुल्ये इति । तथाच अतएव, रश्मिः। यत्वप्रयोजनमित्युक्ते रूपस विरुद्धधर्माश्रयस्स हीनमध्यमाधिकारिणां मीमांसया प्रयोजनं भजनीयत्व- माहेत्यर्थः । अत्रेति । सूचे । ते हीत्यादीति। एवेति । 'सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध श्रोतुं श्रोता मवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन' इति एवकारः। उत्तमाधिकारिणस्त्वफलप्रेप्सवः । 'अनि- मित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसीति वाक्यात् । फलदातृत्व एवेति । देवादीनां जीवानां भगवत ईश्वरस्य वा फलदातृत्वे भजनस्यानुग्रहकारणकत्वेन भक्तिहेतुनिर्णयग्रन्ये उक्तत्वात् । अत इत्यादीति । ईश्वरादेवेति । नतु जीवदेवेभ्यः । भगवानेवेति । अन्यदीयं नास्ति खीयमिति भगवान् । पूर्ववदेवकारो व्याकर्तव्यः । तत्र तत्रेति । कर्मणि । तेपामिति । जीवदेवानाम् । 'सर्वस्य वशी ति श्रुतिहदारण्यके । तेभ्य एवेति । जीवदेवेभ्यः, नत्वीश्वरात् । प्रतीति । प्रतिकर्मनिय- तत्वाचीवदेवानाम् । तेन 'धर्म जैमिनि रिति सूत्रेण पूर्वपक्षो यः सोऽनीवरजैमिनिमतेनेत्युक्तम् । केचि- त्वित्यादीति । शायराः ॥ ३८॥ श्रुतत्याच ॥ ३९ ॥ निगदेति । इह विति । सूत्रे तु । श्रुतिमेवेति । 'अस्सा देववापाः सायुज्यं सठोकतामामोतीति श्रुतिमेव, नतु स्मृतिम् । चकारणेयं भाष्ये वक्ष्यते । प्रमाणयति व्यासः । मत्त इति फलदातुः । एवं निगव्याख्यातम् ॥ ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ सूत्रार्थमाहुः तथा चेति । अत एवेति सौत्रशन्दी व्याकुर्वन्ति स उपसचित्रवणान्यामुक्तस्त्रोक्तहेतुभ्याम् । विध्यति । विध्य आज्ञा तस ज्ञान ।

·१९१
भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
न वक्तुं शक्यम् । विधिवैयर्थ्यप्रवृत्त्यनुपपत्तिप्रसङ्गाभ्याम् । तत्सापेक्षत्वे तदे-
वास्तु, कृतं तत्सापेक्षेण तेन । नचाचेतनं चेतनाधिष्ठितमेव कार्यक्षममिति
* केवलेन तेन न फलं सम्भवतीति वाच्यम् । कर्मखरूपं स्वर्गादिकं च न लोकसि-
दम्, किन्तु श्रुतिसिद्धम् । तत्र च वर्गादिफलसाधकत्वेनैवोत्पत्तिवाक्येष्वर्थ-
वादेषु च 'अग्निष्टोमेन खर्गकामो यजेत' 'अग्निहोत्रं जुहोति प्रजाकाम' इत्यादि ।
'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोऽग्न आसीत्,तेन
स परमां काष्ठामगच्छदित्यादिषु कर्म श्रूयते । स च तत्साध्यत्वेनैव । एवं सति
लोकेऽन्यथा दर्शनेपि धर्मिग्राहकममाणेन तथैव सिद्धत्वान्नात्र काचन शङ्का । ईश्वर-
वादिनो नित्यज्ञानादिमत्त्व इव । आमुष्मिकफलत्वेन तत् प्रतिबन्धकापगमे भवती-
त्यावयोस्तुल्यम् । तस्याशुतरविनाशित्वेपिश्रुतिसिद्धकारणतानिहाय तव्यापारो-
ऽपूर्व कल्प्यते । अविपमादीश्वरात् विपमफलोत्पत्त्यनुत्पत्ति(पम्यनण्ये च स्या-
ताम् । अतः कर्मण एव फलमिति जैमिनिर्मनुते ॥४०॥
भाष्यप्रकाशः।
उपपत्तिश्रवणाभ्यामेव हेतुभ्यां धर्म फलकारणं जैमिनिराचार्यो मन्यत इति सूत्रयोजना | तदे-
तत्तौल्यं व्युत्पादयन्ति तथा हीत्यादि । प्रवृत्तीति । विध्यर्थज्ञानोत्तरप्रवृत्तेरनुपपत्तिप्रसङ्गो
दूपणान्तरमित्यर्थः । इत्यादीति, कामनावतः कर्माधिकारश्रावणात् स्वर्गकामादिपदैः कर्मफलं
श्रूयत इत्यर्थः । स चेति । फलरूपः स्वर्गादिः । अन्यथा दर्शनेपीलि । राजादिभ्यः फलप्रा-
प्तिदर्शनेऽपि । अत्रेति । वेदबोधिते कर्मणि तत्फले च । नित्यज्ञानादिमत्त्व इवेति ।
धर्मिग्राहकेत्यादिकमत्रापि सम्बध्यते । ननु यदि कर्मणैव फलम् , तदा तदव्यवहितोत्तरं कुतो न
जायत इत्यत आह आमुग्मिकेत्यादि । तदिति । स्वर्गादिरूपं फलम् । दूपणान्तरमाशय
परिहरति तस्याम्वित्यादि । तर्हि तौल्यान्नैकतरस्य फलहेतुत्वनिश्चयः, उभयोः समुच्चयो वेत्या-
काङ्क्षायां स्वमतोपष्टम्भायाह अविपमादित्यादि ॥४०॥
रश्मिः।
तदुत्तरं प्रवृत्तिः तस्या अनुपपत्तिस्तस्याः प्रसङ्गः । भाष्ये । तदिति । कर्म । तेनेति । ईश्वरेण ।
एवेति । दर्शनादेवकारः । तेनेति । कर्मणा । एवेति । नतु तन्निरपेक्षेण कर्म श्रूयत इत्यग्रेऽन्वयः ।
उत्पत्तीति । प्रथमज्ञप्तिरुत्पत्तिः । साध्यसाधनत्वेन प्रथमज्ञप्तिः । तद्बोधकवाक्येषु । अर्थवादे-
विति । जैमिनिमतत्वादर्थवादपदम् । 'अन्यथा हीतिवाक्ये चतुरक्षरे द्वे पुण्यस्य पापस्य निदानभूते ।
उच्चारणादेव नृणां मुनीन्द्रा नारायणश्चेत्यर्थवादः' इत्यस्य विरोधः स्यात् । फलसम्बन्धाभावादर्थवादत्व-
मित्याशयेनाहुः अग्निहोत्रमिति । प्रकृते। इत्यादीति। कर्मफलमिति । तेनोत्पत्तिवाक्यत्वमर्थवादलं
चेति भावः । एप यज्ञ इति । अग्निष्टोम इत्यर्थः । 'परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोऽग्र आसीद्यदग्निष्टोम'
इतिश्रुतेः। राजेति । राजादिभ्यश्चेतनेभ्यः फलं ग्रामधनादि । भाष्ये । लथैवेति । चेतननिरपेक्ष-
साधनत्वस्यैव । 'कमैके तत्र दर्शनादिति जैमिनिसूत्रादेवकारः । प्रतिवन्धकेति । शरीरायपगमे ।
परीति । जैमिनिः परिहरति । तस्याश्वित्यादीति । श्रुतिसिद्धेति । व्यापारवदसाधारणं कारण-
मित्यर्थः । तस्य भावः कारणता । आहेति । जैमिनिराह । अविपमादीत्यादि । अवीति ।
सप्तमस्कन्धे 'समः प्रियः सुहृदिति वाक्यात्। कर्मण एवेति ।जडात् , नंतु चेतनादीश्वरात् ॥४०॥

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०३ पा० २०११ सू०४१, पूर्वं तु वादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ११ ॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्युदासार्थः। बादरायणस्त्वाचार्य इतः पूर्वोक्तनीश्वरमेव फलदत्वेन मनुते । कुतः। हेतुव्यपदेशात् । हेतुत्वेन श्रुतौ व्यपदेशादित्यर्थः । एप उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते, एप उ एवासाधु कर्म- कारयति यमधो निनीपत' इति श्रुतौ न केवलं कर्मकारयितृत्वमुच्यते, अपि तु फलदित्सया तया तथात्वम् । अतः फलवत्वमीश्वरस्यैव व्यपदिष्टं भवतीति नानुपपत्तिः काचित् । नन्वीश्चरस्य खतः फलदाने समर्थस्य फलदित्सायां सत्या कर्मकारणे को हेतुः, कार्यवैचित्र्यं च कथमित्यादिचोचं 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैयादिभ्य' इत्यत्र निरस्तम् । विद्वन्मण्डने श्रीविठ्ठलेन च । अतः सकामैरपि स एव भजनीयः, नान्य इति सिद्धम् ॥ ४१॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे एकादशं फलमत इत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ३॥२॥ " भाग्यप्रकाशः। पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ दूपणमाशङ्कय तत्परिहारः प्रागेवोक्त इति । सारयन्ति नन्वित्यादि ।। ४१॥ इत्येकादर्श फलमत इत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमदल्लभाचार्यचरणनखंचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य कृतौ भाष्यप्रकाशे तृतीध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ३ ॥२॥ रदिमः। पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ भाष्ये । पूर्वपक्षेति । प्रकाशो- . तरीला व्याख्यानम् । अनीश्वरजैमिनिमते पूर्वपक्षेत्यर्थः । ईश्वरमेवेति । नतु कर्म । उन्निनीपत इति । अन्यत्रोनिनीपतीति परस्मैपदी । ईश्वरस्यैवेति । नतु कर्मणः । काचिदिति । प्रथमशाखवेपि व्यासस्स गुरुत्वात्पूर्वपक्षीकरणेपि न काचिदनुपपत्तिः । मागेवेति । कृतप्रयत्नापेक्षसूत्रे । विद्वन्मण्डने चेति योगित्तम् । 'अनागतमतीतं चेति वाक्यात् । भाष्ये। अतः सकामेरिति । आदिमम ध्यमाधिकारिभिरपि । अपिनोत्तमाधिकारी । स विरुद्धधर्माश्रयः । मीमांसितत्वादेवकारः ॥४१॥ इत्येकादशं फलमत इत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरैश्चर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरायजित्पौत्रण संपूर्ण- वेना विट्ठलरायजिद्भात्रीयगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरजिता कृते भाष्यमका- शस्य तृतीयाध्यायस्य रश्मी तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥३॥२॥ पति धीमठणदपायनप्रणीवनलसूत्रेपु तृतीये उपनिपदा वोधकतामकारनिरूपये साधनाध्याये विषयावधृति म द्वितीयः पादः। । .

·BL-17
BHAVAN'S LIBRARY
BOMBAY-400 007.
N.B~This book is issued only for one week till
This book should be returned within a fortnight
from the date last marked below:
Dare
Date
Date