Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Raj Nivesh And Rajsi Kalaye Bhag-2

Shukla D.n. · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

प्राककथनम् भारतीय संस्कृती भौतिक विलास विशेषत शिल्पकलानाम् भारतीय मस्कृते ग्राव्यात्मिक पक्षमेव सर्वातिशायिन मन्वाना जना (वैदेशिका स्वदेशीया अपि) तस्याः भौतिक पक्ष प्रविरलविपयमविपय वा स्वीकुर्वाणा अद्यत्वेऽखिलेप्वपि भौतिकेषु क्षेत्रपु पाश्चात्यानामनुकरण कुर्वन्त- म्स्त्रीय भौतिक विलास विस्मृतवन्त इव दृष्टिपथे पथिकायन्ते । एतेन मन्ये भारतीय-सस्कृतेर्नेद यशोगान विकत्थनमेव । यस्यां सस्कृतौ वेदा प्रादुरभूवन् तस्यामेवोपवेदा अपि निवद्धा वभूवु । वेदाना कि रहस्य किञ्च तेपा श्रेय अत्र विषये विदुपा मम्मत मतमेव नास्य कोऽपि विशेषस्स्फारोऽनापेक्षते । परमुपवेदा अस्माक विज्ञानानि पारिभापिकाणि शास्त्राणि कलाप्रवन्धाश्चे- त्यस्माकमस्ति कापि विज्ञप्ति । चतु प्रकार स्थापत्यम अष्टधा च चिकि- सिनम मप्तागो धनुर्वेद स्वरग पदग-लया अवधानात्मक संगीतम् धन- वितत तत सुपिरात्मक वाद्यम लास्य-ताण्डवादिनृत्तनृत्यात्मक नाट्यम्, चतुष्पष्टिकलाश्नेनि मर्व विद्या विज्ञान कलापारम्पर्य कुत प्रादुर्भूतमित्यन जिज्ञासायामुपवेदा एवास्मा शरणामिति श्रीमन्त विदाकुर्वन्तु । वेदा सर्वज्ञानमया नानाह विवदे। सहिता ब्राह्मण पारण्यक-उप- निपदादिसचिनो बेदभाग प्रायेणोपासनपर या देवता-विज्ञान यज्ञसस्था पात्मज्ञान ब्रह्मविज्ञान वा विशेषेण प्रस्तूयते । वेदाच नयीति नाम्ना प्रथन्ते इति कृत्वाऽथर्ववेदात् शिक्षाकल्प-न्याकरण-निरुक्त-ज्योतिपछन्दोभिधियेभ्य वेदागेभ्य गान्धर्वायुर्वेदधनुर्वेदार्थस्थापत्याधुपवेदेभ्यश्च भौतिकाना विज्ञा- नाना पारिभापिकाणा गास्नाणा कलाकौशलाना च पन्था प्रवर्तितो वभूव । वेदेम्य ऐवोपवेदा उन्पन्ना । वेदानामुपवेदा आसन्-थाहि आयुर्वेद. ऋग्वेद- स्योपवेद धनुर्वेद यजुर्वेदस्योपवेद गान्धर्ववेद सामवेदस्योपवेद स्थापत्य- वेद अथर्ववेदस्योपत्रेद इत्यस्माक पुराविदो वदन्ति । एतेनेद सिद्ध भवनि यदस्माक सस्कृती परोक्षप्य प्रत्सस्य च, अध्यात्म-वादस्य भौतिक-वादस्य च, ब्रह्मज्ञानस्य जगद्विज्ञानस्य च द्वयोरपि समाना सनातना सरणि सुतरा २ अतएव महनीयेय चकास्तस्मात्राज्ञानमस्मार भ्रान्तमेव धारणम् । सस्कृतिर्या सर्वाभ्य संस्कृतिभ्यस्सर्वतो ज्येष्ठा बरिष्ठा गरिष्ठा सर्वोत्कर्षण विराजमानाद्यापि सन्तिष्ठते तस्या सस्कृती पक्षस्यैक्स्य महिमान कीर्तयन्त अपरस्याभ व रयापयन्त जना कि भ्रान्ता अभ्रान्ता वेति भवन्तो विपश्चित एव प्रमाणम् । नैतत्तिरोहित श्रीमता यद्धारतीय-सस्कृते प्राणा धर्म एवा- सीत् । प्रथातो धर्मजिज्ञासायाम तत्राचार्यपाद यतोऽभ्युदयनिश्श्रयस- सिद्धि स धर्म' इति यद धमलक्षण दत्त तेनास्माक सस्कृतौ भौतिकाध्या- त्मिकपक्ष द्वयस्यापि समानो विलास इति दृढ सिध्यति। अभ्युदयेनेह लौकि काना विज्ञानकलाधीनाना सुखाना निश्रयसा च ब्रह्मविज्ञानाधीनमोक्षा- परनाम्न पारलौकिकस्य मानवजीवनचरमारकर्पस्य परामर्श इति श्रीमन्तो विपश्चितो जानन्त्येव। उपनिषदा स दोहे षड्दर्शनीसमारोहे प्रभूते च एतद्विषयकसाहित्य प्रबन्धे नि श्रेयसमधिकृत्य बहुविचारस्तस्य नावावसर । सासरिकमम्युदय चावलम्ब्य कानि विज्ञानानि कानि कानि च पारिभापिकाणि शास्त्राणि के के च क्ला प्रवन्धाश्च प्रतिता अत्रपाठकाना श्रीमता तत्रैवाधान दीयमानमम्यर्थये। आयुर्वेदे आधुनिक मिष्ट्रीविज्ञानम्य समावेश ऐतिह्य पु पृथ्वादि वृत्तान्तेपु पुराणपु ज्यौतिष च फीजिक्स जियोलोजी जियोग्राफीप्रभृतीना नानाधुनिक विज्ञानाना भौतिकशास्त्राणा च विलास धनुर्वेदे मिलीटरी साइन्सेत्यभिधाया अद्यतनी युद्ध विद्याया विजृम्भणम, गान्धर्ववेदे तौर्य- निकोपलक्षिताना सगीतनृत्यट्यादीना समेपा प्रमोदविद्याना समावेश । अथववेदे दण्डाचार प्रचार-प्रभृतीना मीसा नीतीनामाधुनिक राजनीत्य. यनाति वाणिज्चादि शास्त्राणान्तत्र गताथत्वम। स्थापत्यवेदे नगरनिर्माण- जनभवन-राजभवन दवभवनानाञ्च निर्माणन्तु सर्वे जाति पर तव भय्यासनरचनाभूपणायुधरिकल्पा नाना वर्गीयप्रतिमा प्रकल्पना अनेकजातिक चिननिर्माण वहुविधय प्ररचनाचातुरीत्यादि बहुविध स्थापत्यकौशल विजृम्नते। इद मव भारतीयवान्तुगास्त्रमिति सामा य विषयमुपजीव्य तपु तेषु ग्रथेषु यथामति विचारित प्रश्नावता श्रीमतामिति विदितप्रायमेव । वास्तु गाम्न स्थापत्यगाव वा गि गाम्नमपि सवीत्यते । - शिल्पानां शिल्पिनांच बहुसंख्या बहुगोटयश्च । अत. प्रथमं शिल्पाणि कला वा सकीर्तनीयास्सन्ति। संस्कृते कला-विषयकाणि प्राधान्येन श्रीण्येव शास्त्राणि वास्तुशास्त्रं शिल्पशास्त्र चित्रशास्त्रं च, यानि वास्तु- शास्त्र स्थापत्यशास्त्र वेति नाम्ना प्रथन्ते। मानसारमयमत-शिल्परत्नादिपु द्राविडेपु विश्वकर्मवास्तुशास्त्रसमराङ्गणमूत्रधार-वास्तुशास्त्रापराजित- पृच्छादिषु च नागरेषु वास्तुशास्त्रीयग्रन्येप्वयमेव विलासः। यद्यप्यासीदेकः कालः यदास्माक देशे चतुप्पप्टिकलानामेकः प्रौढः सम्प्रदायः प्रभूततमश्च प्रोल्लासो जागतिस्म। वात्स्यायनकामशास्त्रप्ययमुन्मेपः लब्धप्रतिष्ठस्य तत्रभवत यशोधरस्यापीय मनीपा शुभाचार्यस्यापीदमेव समर्थनम् । तथापि कालप्रमेण परिवर्तमानायामस्या संस्कृनौमान्येव शास्त्राणि प्राधान्येना- चायें. प्रतिपादितानि शास्त्रप्रवन्धश्च दृढीकृतानि । अस्तु प्रथम शिल्पानि संकीर्त्यताम् । शिल्पाना बहवो भेदाः सन्ति । वात्स्यायनकाम-शास्त्रे चतुष्पप्टिकलात्मकानि यानि शिल्पानि स्वीकृतानि तान्यत्र सक्षेपेण सकीर्तनीयानि तथाहि :- १. गीतम् २. वाद्यम् ३. नृत्यम् ४. आलेख्यम् ५. विशेपरच्छेद्यम् ६ तण्डुलकुसुमवलिविकारा ७. पुष्पास्तरणम् ८. दशनवासनागराग: ९. मणिभूमिकाकर्म १०. शयनरचनम् ११. उदकवाद्यम् १२. उदकाघात १३. चित्रयोगा १४. माल्यग्रयने विकल्पाः १५. शेखरकापीडयोजनम् १६. नेपथ्यप्रयोगा १७. वर्णपरभगा. १८. गन्ध-युक्तिः १९. भूपणयोजनम् २०. ऐन्द्रजालयोगाः २१. भौचमारयोगाः २२. हस्तलाघम् २३. व चित्रशाक्यूपभक्ष्यविकारा २४. सूचीवायसर्माणि नियापानकरसरागासवयोजनम् २५. सूमक्रीडा २६. वीगाडमरुतवाद्यानि २७. प्रहेलिका २८. प्रतिमाना ४ ३४. तवमाणि २९. देवार्चकयोगा ३०. पुस्तकांचनम् ३१. नाटकारयायिकादर्शनम् ३२. काव्यममस्यापूरणम् ३३. पट्टिकावेनवान विस्पा ३५. तक्षणम् ३६. वास्तुविद्या ३७. रूप्यरत्नपरीक्षा ३८. धातुवादः ३९ मणिरागाकरज्ञानम् ४० वृक्षायुर्वेदयागा. ११. मेपकुक्कुटलावर युद्धविधि ४२. शुकसारिकाप्रलापनम् ४३ उत्सादन-सवाहनकेरामर्दनकौशलम् ४४. अक्षरमुष्टिकाक्थनम् ४३. म्लेच्छितविकल्पा ४६. देशभाषाविज्ञानम् ४३ पुष्पगक टिका 6८. निमित्तानम् ४९ यन्त्रमातृका ५०. धारणमातृवा ५१. सपाद्यम् ५२. मानसी ५३. काव्यक्रिया ५४. अभिधानकोप ५५. छन्दोज्ञानम् ५६. क्रियाकल्प ५७. छलितपयोगा ५८. वस्त्रगोपनानि ५९. द्यूतविगेपा ६०. अक्षक्रीडा ६१. वालनीडनवानि ६२. वैनायिकीना विद्याना ज्ञानम् ६३. जयिवीना विद्याना ज्ञानम् ६४. व्यायामिवाना विद्याना ज्ञानम् चतुप्पष्ठिक्लानामेष मनाद न केवल लोकायतिवदर्शनदृष्टिप्रवरेपु कामशास्त्रेषु श्रूयते । धामियेषु ब्राह्मणवौद्धजनग्रन्थेप्वपि भूयान् सन्निवेग- म्मन्दृश्यचे। नथाहि श्रीगद्भागपनटीकाकृता श्रीवरेणाय जीवगोस्वा. मिना चाप्येव वियनम । णिपुराण तथा हरिबग बौद्धाना ललितविस्तरे जनानामुनराध्यानमूने तया च क पसूम तथंच ममर्थनम । लौकिक- गरतरायग्रन्थेष्यपि यत्र तत्र गर्गवाय प्रगारसायाहि मारचरित पादावर्या क्षेमेन्द्र विलाये ममावायमूत्र विदर्भगजन्य रामचन्द्रत. टोमाया ललितामहलमानो नारायण टोवाया तथा च भार गज- टीया शिल्पाना मुदीर्घा नामापती द्रष्टव्या । प्रत विग्नरेण। अभीप मिल्पग्वेर वास्तुविद्या तक्षणं प्रनिमाला, यन्त्रमालया पातम्य चेति वास्तुमास्तस्य प्रागः पिपया विराजमाना य जानीमहे मात्रमंग जनानगगाटा प्रारप्रसागहा अन पोपयोगाद्वा.

५ खापि सन्तिष्ठन्ते। अपरे च साम्प्रतं नाम्नव श्रूयन्ते नन्थे वेव पठगन्ते अथवा विलासिप विलासिनीषु वा यासु कासुचिद् शरण्या स्वप्यन्ते । वास्तुशास्त्रस्य को विस्तारः के च तस्य विषयाः किं स्थापत्यं कि च स्थपतिलक्षणम् काश्च स्थपतिकोटयः कश्चोपोद्धातः शास्त्रस्य कश्च पन्थाः का च सरणिः किं च तत्र वैचक्षण्यं भवनरचनायां, नगर-रचनायो वा प्रासाद निवेश प्रतिमाप्रकल्पने वा, आलेख्यकामणि यन्त्रनिर्माण वेति सर्व वंदुष्यकलानपुण्यञ्च वास्तुशास्त्रीय-ग्रन्थाना परिशीलनेन विज्ञायते । अस्मा- कमेतन्महद्गौरवं यदहं पारिभाषिके वैज्ञानिके चास्मिन् शास्त्र अनुसन्धा- नार्थी प्रवृतः। शास्यमिदमतिकाटिनम् । न कुमापि प्राचीनानि प्रस्था- नानि न कोऽपि प्राचीनः एतद्विषयकवास्तुकोपः न कापि परम्परागता मरणि । शापदुर्विदग्धाना विश्वकर्मीयाणा घोरागतिरेवान कि निदान यद्वा- म्तुवैदुप्य विलुप्तम्। समराङ्गण-सूत्रधार-वास्तुशास्त्रस्याश्यनेन प्रथम ग्रन्थस्यैवस्य गरिमाणं पुनश्चास्य शास्त्रस्य प्राय समेपामेव ,ग्र पाना महिमान पुराणागमतन्त्रप्रतिष्ठापद्धनीनां नानाग्रन्थानां प्रधिमान च दर्श दर्शम् उदरभरिः ब्राह्मण इव अशेषशास्त्रालोडनकृतमति. वास्तुशास्त्रानुसन्धाने प्रवृतः मभवम् । तदधिकृत्याहं प्रवीमि- अप्रज्ञेयं दुरागोकं गूढार्थ बहुविस्तरम् । प्रज्ञापोतं समारुह्य प्राज्ञो वास्तुनिधि तरेत् ।। इति वचनानुसारेण प्रशापोत विनय भगवत्याः सर्वमंगलाया: कृपा- रणेनैव किमपि कर्तु पारये । वास्तु-शास्त्रे शिल्प-शास्त्रे वा त्रय एव प्रधानाः विषयाः-वास्तु (भवनम), शिल्पं (तक्षणम्), चित्रञ्च (ग्रालेख्यम्), अतः अस्मिन् खण्डे शिल्पं चित्र- नाधिकृत्य किमपि वक्तव्यमस्ति । शिल्पाणा चियाणाञ्च राजनिवेन साकं या सगतिम्सन्तिाठते तत्राग्रे किमपि मूच्य भविष्यति । प्रथम नावदन राज-नवेशं प्रति द्विप्राः शब्दाः प्रोक्तव्याः । राज-नियेशः राजभवनविन्यामे कापि विलक्षणा परम्परासीत् या न केवलं शिल्प- नास्त्रेषु एव निवदा किन्तु रामायण-महाभारतादिप्राचीनतिर्जापु प्रायस्मग ६ कान्यनाटकादिलोकिकग्रन्थेष्वपि तथैर परिपुष्टा प्रत्यक्षीक्रियते। विशिष्टा राज-भवन-रचना। अन विनानानि लुमाश्च (वित्रानेषु पुष्पालका रणानि) दृष्ट्वाद्ययुगीनाः का-विशारदा पारसीककलाऽनुकरण कार्यान्न, नैतत् समीचीन यतोहि अस्माक शिल्पेषु इद सर्वरचनावैभव सम्यक् प्रति- पादितमस्ति । राज-भवनान्येव माहित्यमगीतकलानामामीदाश्रय इति कृत्वा वहूनानुपभवलाना संगीत-नाट्य-पुस्तक-चित्र-प्रभृतीना तत्रैव निवेशा आवश्यकाः वभूवुः । सभा न्यायशाला-पायुरशाला-कोपागार-गज शालाश्त्र. गालादीनामपि वहुविजृम्भणम् । अन्यच्च राजभवन-निवेगे विविधाना यन्त्रणा निर्माणमपि प्रापतति । यतोहि दासयन्त्र-योधयन्त्र-द्वारपालयन्त- पिनोदयन्त्राणान्तु वैलक्षण्य समरागणवास्तु-शास्ने प्रथित दृश्यते। प्रवर्पण- प्रणालादिधारागृहयन्त्राणा वसन्तमदननिवासादीना दोला-गृहयन्याणा चापि भूयानभिनिवेशस्तव दृश्यते। अत. यन्त्रमधिकृत्य तत्र वैज्ञानिक प्रवचन प्रस्तूयते--नथाहि यन्त्रवीजाः, यन्त्रकोटयः, यन्त्रकर्माणि, यन्त्रगुणा, मन्त्राणा विधा यन्त्रेषु विनोद धारा-दोलायन्नस्साक विमान यन्त्र वारियन्त्र सग्रामयन्त्र चेति वह्यो भेदा उपणितास्सन्ति। शयनासन-रचनापि प्रकृ. 'टासीत् यत्र च साधारण भवनमधिकृत्य राजभवन वाधिकृत्य भवनोपयो. गिना नानावर्गीयाणा शयनासनमजूपाप्रभृतीनां भवनसज्जाना वर्णनमस्ति । प्रतिमा-स्थापत्यम् अथ प्रतिमा स्थापत्यमपि विमपि प्रतिपादनीयम् । प्रतिमास्थापत्य प्रतिमा सना शम्यास्य विशदा, वरिष्ठा गरिष्ठा, सर्वश्रेष्ठा च का वर्तने । प्रतिमा पूजव स्थापत्वस्य जननी। अज्ञाना भावनाय प्रतिमा परिकल्पता, इयमुक्तिनव समीचीना। वेदवादरता पङ दर्शनीसमारोहे पिनरतां दाग- निकाना प्रज्ञावता वेदान्निनामपि ते देव-पूजा तथैवासीदुपजीव्या यथा तथारथितानामज्ञानाम् । परमपरियाजयः अद्वैतरह्म दर्शनसम्थापन भंगवत्पाद शकराचार्य देगस्यास्य चतुर्वपि कोणेपु प्रासादा सस्थापिता लेन पूर्वापूतो मदीय स्थिरता प्रयाति । यतोहि नाना उपागना-मम्प्रदाया. विकमिला तयव नाना प्रतिमावर्गा अपि समुद्भाविता बभूवुः। अतएव बाल प्रतिमा-गलाणमर्थात् त्रिमूर्ति-पचमूति-प्रभृतीना प्रतिमा-शास्त्र मात्येषु में मादाटिना इतस्ततश्च दृष्टिपये पथिकायले। अपनापत् ७ गगाधरमत परम् । प्रथमो वर्ग । द्वितीयोवर्ग: वैष्णव-प्रतिमा-लक्षणम् वैष्णवप्रतिमा-लक्षणे दशावतारा,चतुर्विशनिमूर्तय आयुधपुरुषाः वासुदेव-प्रभृति-प्रामाधारणा प्रतिमा महता समारम्भेण आगमेपु पुराणेषु गिल्पग्नन्थेपु वणिता स्था- पयेऽपि विलमन्तितराम् । तृतीयो वर्ग गैरप्रतिमा-लक्षणम् यन लिड गप्रतिमा सारूप-प्रविमा द्वेधा वर्गीयन्ते । चलाचलप्रभेदेन द्रव्यभेदेन फलप्रदर्शनपुर- स्मर क्षणिक लिंग-अचल-लिंगभेदेषु मानुपादिविवधा भेदा उपश्नोक्यन्ते । रूपप्रतिमाप्रकल्पने गिल्परत्नेऽप्टादशभेदाः वर्णिता तथाहि - सुखासान तु प्रथमं स्पन्दोमासहित तत । तृतीय चन्द्रमूर्धान चतुर्थं वृषवाहनम् ।। पचमं नृत्तमूर्तिस्तु सप्तम त्रिपुरारि स्यात् तथा कल्याणसुन्दरम् ।। अर्धनारीश्वर पश्चाद् दशम गजहा तथा । एकादश पाशुपत कंकाल द्वादश स्मृतम् ।। अर्धनारायण पश्चाद् भिक्षाटनमतः परम् । तत कालारिमूर्तिश्च लिंगमप्टादशं स्मृतम् । एव लिंगोद्भवं पूर्व प्रोक्त शेवपरायणः। भवन्तो विपश्चित विदाड कुर्वन्तु यन्मया निजे-Vastusastra Vol. II Hindu Canons of Iconography & Painting.--ग्रन्थे तन यः एकः नवीन. पन्थाः प्रतिमा-वर्गीकरणे उद्भावितः नवनवोन्मेषा. सस्थापिता: ते तव परिशीलनीया। तयाहि साधारणा असाधारणा अनुमहमूर्तयः विश्ण्वनुसहप्रभृतयः , नृतमूर्तयः अष्टशत-विधाः याः भरतना- दयशास्त्रमनुवयं स्थापत्यानुकूलं प्रकल्पिता, दक्षिणामूर्तय. ज्ञान-योग- व्याख्यान-वीणाघरादयः, उप्रमूनर्यः संहारादय' अन्याश्च सर्वाः साकल्येन प्रतिपादिता.1 चतुर्थः वर्ग गाणपत्यप्रतिमालक्षणम् गणपति-गणेशम्य सेनापते. कातिकेयस्य नानारूपाः प्रतिपादिताः स्थापत्येऽपि च संवारान्ते। पञ्चमः वर्ग: देवीप्रतिमालक्षणम् यत्र शाक्तानां कृते वह विजुम्भगं वर्तते। महाराती-महालक्ष्मी-महासरस्वतीतिमिविधाना महादेवीना नानारूपाः यत्र

नव पार
उद्भाव्यन्ते सर्वत्रैव नि दिश्यन्ते च विशेषत पाषाणेषु तानेषु रजतेषु स्वर्णेषु
अपि । पष्ठो वर्गः सौरप्रतिमा-लक्षणम् यत्र द्वादशादित्या मूर्यादय. दिक्पाला
लोकपालाश्च उपवर्ण्यन्ते । सप्तम वर्गः यन यक्ष-विद्याधर-भक्त-मुनि-
वसु-मरुद्गणपितृगणादीना प्रतिमा-लक्षण प्रस्तूयते। अन्तिमश्च वर्ग
ब्राह्मणेतरवर्गमुपजीव्यमान सन्तिप्ठते यन जैनप्रतिमालक्षण बौद्धप्रतिमा-
लक्षण च साकल्येन सकीत्यते निदर्शनेषु च चकासते ।
अत्र प्रतिमा नक्षणमिदमल्पीयसा सकीर्तन तद्विवेचन
प्रयातु कामयते यतोहि प्रतिमा निर्माण कौशल प्रति कोऽपि सकेतः
अपेक्ष्यते। इदं तु प्रतिमा-विज्ञान वर्तते । तथाहि -
१. प्रतिमा-निर्माणोपक्रमविधि :
२. प्रतिमाप्रकाराणि-बिम्बभेदा
३ द्रव्यभेदेन बिम्बभेदा.--प्रतिमा-द्रव्याणि तत्फलभेदाश्च
४. प्रतिमा-मान-लक्षणम्
५. प्रतिमानिर्माण मानाधाराणा पञ्च पुरुष-ची-नक्षणम्
६. तालमान तालनियमाश्च
७. मानभेदपूर्वक प्रतिमा-विधानम् (प्रलम्बलक्षणमूर्वासना-
र्चादयश्च)
८ प्रतिमा-विधाने मधूच्छिप्ट-विधानम्
९. प्रतिमा-विधाने दोषा तत्फल च
१० प्रतिमारप-मयोगः
(म) अासनानि
(ब) वाहनानि -हसगावपभा
(स) आयुधा -पट्त्रिंशदायुधाः
(द) अाभूपणानि
(१) मौलि-लक्षणम्
(२) भूपण-लक्षणम्
(३) पोडशामरणाना लक्षणम्
(४) क्रीिटादिलदाणम् (प्राभूपणानि वम्याणि च)
(य) प्रतिमा मुद्रा

(१) असयुत सयुत-नृत्य-हस्त-प्रभेदैः ६४ हस्त-मुद्रा
(२) वैष्णरादि-नव-स्थानक-मुद्रा.
(३) ऋज्वागतादि स्थान लक्षणम्
११. प्रतिमा निष्पत्ति (नयनोन्मीलनम्)
१२. प्रतिमाया रसोन्मेपः
१३. प्रतिमा-प्रतिष्ठापनम्
इद पूर्वसकतिते नन्थे साकल्येन वर्णित वर्तते ।
चित्र स्थापत्यम्
अथ विमपि चित्रस्थापत्य प्रति निगदनीयं भवति यतोहि स्थापत्ये
मुख्यानि तावत् त्रीणि अगानि-वास्तु, शिल्प, चित्रञ्चेति। चित्र विना स्थापत्यं
न मनोज्ञ भवति । प्रतिमा स्थापत्य चित्र मेव । चिन-पास्नं प्रतिमा-शास्त्रम्
अर्ध- नारीश्वरमिव दीप्यमान विभाव्यते। शिल्परत्ने लिखितमेव
एव सर्वविमानानि गोपुरादीनि वा पुनः
मनोहरतर कुर्यान्नानाचित्र विचित्रितम् ।।
शिल्प०
मूलस्य परिशिष्टे चित्र-लक्षणे चित्र-विषयानुक्रमणी महतानन्द-सन्दोहेन
विलोक्यमानास्ति
अन्या फला-
यथा -'पडङ्गो वेद पड़ दर्शनानि तथव पट कला' मुखपृष्ठे समुल्लेख्य
सर्वासां कलाना यशोगान वृतमेव वर्तते तथाहिः-
१. सगीतम् २. नाटयं नृत्यञ्च ३. काव्यम् ४. वास्तु ५. शिल्पं
६. चित्रञ्च सर्वा एताः पला
तत्र माग्लभषा-निबन्धेऽस्मिन् प्रबन्धे
परिशिष्ट-भागे पठन्तु पाठकाः ।
प्रकृसमनुसरगम
वास्तु शिल्प-ग्रन्थेषु प्रकृष्टतमस्यास्य समरांगण सूत्रधार वास्तु शास्त्रस्य
मध्ययनपुरस्सर यन्नवीनं संस्करण फवं तस्य या अनुवादा कृतः तस्स च
कोषस्य (पदापल्याः) निर्माण कृत सत्सवं निषु भागेषु सम्पन्नता नीतम् ।

समरांगणीय-भवन-निवेशः पूर्वमेव प्रकाशितः तस्याध्ययनेन परिशीलनेन च अवश्यमेव अस्माकं पूर्वजानां महर्षीणां वास्तुशास्त्रोपदेशकानाम् इदं पारिभापिकं विज्ञानं, वरेण्या विभूतिः, अनुकूला च पद्धतिः-इदं सर्व कियत् प्रकृष्टमासीत् तत् सर्वमधोत्य आधुनिकाः स्थपतयः कलाकोविदाः गद्गद्- स्वरेण प्रसन्नाः स्वस्थाश्च भविष्यन्तीति मे कामना। द्वितीयस्य भागस्य यद् नवीनं संस्करणं कृतं तदधिकृत्य किञ्चित् वक्तुमिच्छामि। प्रस्य महानन्यस्य योजनायां भवन-निधेश: प्रथमः भागः, प्रासाद-निवेशः द्वितीयः भागः, राज-निवेशेन साकं ग्रन्थस्यास्प तृतीये भागे यन्त्र-चित्र-प्रतिमा-भाग: प्रस्तावितः। पुनश्च एक: नवीनः उन्मेषः प्रादुर्वमूव । प्रासाद स्थापत्यं भारतीय स्थापत्यस्य मौलिमालायानं मूर्धन्यं चरम सोपानम् । अतः अस्य अध्ययनस्य चरमः विभागः प्रासाद-निवेशे विभावितः। प्रतएव अयम् समरांगणीयः द्वितीय भागः राजनिवेशेन साकं यन्त्र-विधान, चित्र-विधानं (पालेख्य-कर्म), प्रतिमादि-कौशलम् (तक्षण-कौशलम्), पिन-प्रतिमादि- सामान्य विधानं सर्वमिद द्वितीयेऽस्मिनु भागे परिमार्जितम् संस्कृत कृत्वा सर्व वास्तु गिर-चित्र-जातमन खण्डे निवेशितम् । विद्वान्म पाठकाः भारतीय कला-कोविदाः सर्वे जानन्त्येव यद् अस्माकम् देशे राज्य सरक्षणमेव साहित्य-कला-संगीतादीनां 'विकासाय प्रमुखो हेतुः । विक्रमादित्यादि-भूपालानां भोजादि-नृप पुगवानाम् वदान्यतेव कलानी विकासाय प्रोल्लासाय एकमात्र कारणमासीत् । इतिहास - पटवः जानन्त्येव यत् प्राचीने भारत उत्तर-मध्य कालीने भारते राज्य-दरवारे शिल्पाणि दैनदिनम् अभ्यमन्ते, परिवर्घन्ते विलसन्ति तरां च; अतएव चियादि-शिल्पाणां राजनिवेगेन साकं संगति-ध्रुवं चकास्ते । प्रस्मिन खण्डे समरांगण सूत्रधारस्य विशेषतः : वास्तु-शिल्प-चित्र-दिशा प्रय एव विषया:- (म) राजनिवेशः (ब) चित्रकला .(स) चित्र-प्रतिमा-सामान्यांगानि । राज-निवेमधिकृत्य मया केवनं निम्नाः समरांगणीया अध्यायाः विषय-वैशिष्ट्य-पुरस्सरं विमाविता:- .

मोलिकाध्याचा शोषकाः परिमाणिताध्यायाः प्रथमः पटलः-प्रारम्भिका वेदीलक्षणम् पीठमानम् द्वितीयः पटलः राजनिवेश:---राजनिवेशोचितभवनानि उपभवनानि-उपसरणानि च १५ ३० ૪૨ ४३ २७ ३२ राजनिवेश राजगृहम् सभा गजशाला प्रश्वशाला नृपायतनम् ८६ तृतीयः पटलः २९ शयनासनलक्षणम् चतुर्थः पटलः यन्त्र विधानम् टि. यापूर्व मपा उपोद्घातितं तदधिकृत्यास्मिन्नेव खण्टे चिप्रस्थापत्यास्यानि निवेश, समीचीन एव। सर्वमेतत् वैज्ञानिकं पातिक मुहः मुहुः विलमतुतराम् । चित्रपदम् भालेल्यमानस्पंव न बोधकम्। पाठकाः विद्वास. कला.कोविधाः परिशीलयन्तु मदीयम मध्ययन-खण्डं यत्र चित्र- पदस्य व्युत्पत्तिः विधा या दत्तमाना वर्तते, तर चित्रं नाम व्यक्ता प्रतिमा, विनाधं नाम अव्यक्ता प्रतिमा, चित्राभास एव पालेल्य-कर्म। प्रतएव समरांगणीय-भवन-निवेश: पूर्वमेव प्रकाशितः तस्याध्ययनेन परिशीलनेन च अवश्यमेव अस्माकं पूर्वजानां महर्षीणां वास्तुशास्त्रोपदेशकानाम् इद पारिभाषिकं विज्ञानं, वरेण्या विभूतिः, अनुकूला च पद्धतिः-इद सर्व कियत् प्रकृष्टमासीत् तत् सर्वमधीत्य आधुनिकाः स्थपतयः कलाकोविदाः गद्गद्- स्वरेण प्रसन्नाः स्वस्थाश्च भविष्यन्तीति मे कामना। द्वितीयस्य भागस्य यद् नवीनं संस्करणं कृत तदधिकृत्य किञ्चित् वक्तुमिच्छामि । अस्म महानन्यस्य योजनाया भवन-निवेश: प्रथमः भागः, प्रासाद-निवेशः द्वितीयः भागः, राज-निवेशेन साकं ग्रन्थस्यास्य तृतीये भागे यन्त्र-चित्र प्रतिमा-भागः प्रस्तावितः । पुनश्च एक नवीन: उन्मेषः प्रादुर्वमूव । प्रासाद-स्थापत्यं भारतीय स्थापत्यस्य मौलिमालायानं मूर्धन्यं परमं सोपानम् । अतः अस्य प्रध्ययनस्य चरमः विभागः प्रासाद-निवेशे विभावितः। अतएव अयम् समरांगणीय: द्वितीय भागः राजनिवेशेन साकं यन्त्र-विधान, चित्र-विधान (आलेख्य-कर्म). प्रतिमादि-कौशलम् (तक्षण-कौशलम्), चित्र प्रतिमादि- सामान्य विधानं सर्वमिदं द्वितीयेऽस्मिन भागे परिमार्जितम् संस्कृत कृत्वा सर्वं वास्तु गिल्प-चित्र-जातमत्र खण्डे निवेशितम् । विद्वान्म पाठकाः भारतीय-कला-कोविदा सर्वे जानन्त्येव यदु अस्माकम् देशे राज्य-सरक्षणमेव साहित्य-कला-संगीतादीना 'विकासाय प्रमुखो हेतु. । विक्रमादित्यादि- भूपालानां भोजादि-नृप पुगवानाम् वदान्यतेव कलानी विकासाय प्रोल्लासाय एकमात्र कारणमासीत् । इतिहास - पटव नानन्त्येव यत् प्राचीने मारते उत्तर-मध्य-कालीने भारते राज्य-दरवारे शिल्पाणि दैनदिनम् अभ्यसन्ते, परिवर्धन्ते विलसन्ति तरा च; अतएव चित्रादि-शिल्पाणां राजनिवेशेन साकं संगति-ध्रुव चकास्ते। प्रस्मिन खण्डे समरांगण-सूत्रधारस्य विशेषतः वास्तु-शिल्प-चित्र-दिशा वय एव विषया (म) राजनिवेशः (ब) चित्रकला (स) चित्र-प्रतिमा-सामान्यांगानि । राज-निवेशेमधिकृत्य मया केवनं निम्नाः समरांगणीया अध्यायाः विषय-वैशिष्ट्य-पुरस्सरं विभाविता:- मोलिकाध्यायाः शीर्षकाः परिमाणिताध्यायाः प्रथमः पटलः-प्रारम्भिका Yo वेदीलक्षणम् पीठमानम् ४१ द्वितीयः पटलः २७ ३२ राजनिवेश:-राजनिवेशोचितभवनानि-उपभवनानि-उपकरणानि च राजनिवेत्रः ४२ राजगृहम् ४३ सभा गजशाला ४५ भश्वशाला ४६ नृपायतनम् ४७ तृतीयः पटलः शयनासनलक्षणम् ४९ चतुर्थः पटलः यन्त्रविधानम् टि. यथापूर्व मया उपोद्घातितं तदधिकृत्यास्मिन्नेव खण्डे चिवस्थापत्यास्यापि निवेश; समीचीन एवं। मर्वमेतत् वैज्ञानिक पादतिक मुहुः मुहुः विलस्तुतराम्। चित्रपदम् अालेल्पमात्रस्येव न बोधकम्। पाठकाः विद्यासः कला-गोविदाः परिशीलपन्नु मदीयम् मध्ययन-खण्डं यर चित्र- पदस्य व्युत्पत्तिः विधा छ या दतमाना वर्तते, तन चित्रं नाम व्यवता प्रतिमा, चिमा नाम अध्यक्ता प्रतिमा, चित्रामास एव प्रालेख्य-कर्म। अवएव १२ अनयव दृष्टया चित्रेण साक समरानणीयः प्रतिमा-खण्डोऽपि अव न्यमितः तदधिकृत्य विभावयन्तु श्रीमन्तः इमाम् नवीनाम् सस्करण-परिपाटी प्रस्थस्यास्य। पञ्चमः पटलः ७१ वित्रलक्षणम् चित्रोद्देश-लक्षणम् अथ भूमिबन्धन-लक्षणम् लेप्यकर्मादिका-लक्षणम् प्रयाण्डक-प्रमाण-लक्षणम् चित्र कर्म-मानोत्पति-लक्षणम् चित्र-रस-दृष्टि लक्षणम् ५२ ५४ ८२ पाठः पटलः आलेल्यस्य तक्षरणस्य च द्वयोरपि सामान्यांगानि प्रतिमा लक्षणम् देवादिरूप संयोग प्रहरण-मंयोग लक्षणम् ५७ ८१ पञ्च-पुरुष-स्त्री-लक्षणम् चित्र-प्रतिमा-दोष-निरूपण-लक्षणम् चित्रेषु, प्रतिमासु च मुद्रा-विशेषा:- शारीरमुद्रासुः- ज्वागतादि-स्थान-लक्षणम् ६० पादमुद्राम:- वैष्णवादिस्थान-लक्षणम् हस्तमुद्रासु- प्रय पतायादि-चतुप्पष्टि-हम्त समशम् ६२ ९ SO ६३ विषयानुक्रमणी अध्यायाः पृष्ठाडाः प्रथमः पटलः राज-निवेशे प्रारम्भिका वेदो-लक्षणम् चतुर्विधाना वेदीनां संज्ञाः तद्विनियोगश्च तत्र सर्वतोभद्रालक्षणम् श्रीधरीलक्षणम्, पधिनीलक्षणम् चतुरथालक्षणम्, सर्ववेदीगता विशेषाः, तास्विष्टकाचयनविध्यादि, स्तम्भविन्यसनविधिः स्तम्भस्थापनाङ्गं देवतापूजादिकम् पीठ-मानम् ४१ उनमाधममध्यमाना पीठानामुच्छ्रायः विष्ण्वादिपु तद्विनियोगश्च. मनुष्यवास्तु- पीठानां सामान्यविधिः, विमादिषु विषये पीठोत्सेपाः तेष्वेव प्रकारान्तरेण पीठ- विभागः द्वितीयः पटलः राज-भवनोपभवनोपकरणानि राज-निवेश-लक्षणम् पुरे राजवेश्मनिवेशनस्यानम्, दुर्गप तनिवेशनस्यानम्, उत्तमादीनां राजवेश्मनां प्रमाणम् तेषां ज्येष्ठादिपु पुरेपुविनियोगः राजवेश्मसन्निवेशसम्बद्धा विशेपाः तब द्वारादिनिवेशनस्थानम्, नृपवासप्रासादनिवेशनस्थानम्, नृयवसतियोग्याः प्रासादविशेषाः, धर्माधिकरणकोष्ठागारमहानसादीनां स्थानानि, रथादीनां स्थानानि, अन्तःपुरत्रीडागृहकुमारीभवनादीनां स्थानानि, अशोकवनिकास्थानम् स्नानगृहधारागृहलतागृहदारशेलवापीपुष्पवीथ्यादीनां स्थानानि, पायुधागारभाण्डागारयोः स्थानानि, उलूसलशिलायन्नदारुकर्मान्तभवनादीनां ४२ स्थानानि, पुरोधसः अभिषेचनस्य दानाध्ययनशान्तिकर्मणां चामरयोग्न स्थानानि, मन्त्रगृहस्थानम्, अश्वशालास्थानम्, राजकुमाराणां राजामातुश्च गृहस्थानम्, कुमारविद्याधिगमशालाना स्थानम्, शिविकाशय्यारानानां स्थानानि, नृपद्विपानां विषाणिनां च स्थानानि, सलिलाशयानां स्थानम, राजवन्धूनां पितृव्यमातुलादीनां स्थानम्,सामन्ताना गृहस्थानम् , देवकुलस्थानम्,ज्योतिर्विदा सेनापतेश्च गृहस्थानम्, सन्त्रकन्तिस्थानम्, ब्रह्मस्थानविनियोग विषाणिना स्थानान्तरप्रदर्शनादि ४३ राज-गृह-लक्षणम् १५-२४ उत्तमादीनां राजवेश्मना मानम्, पृथ्वीजयप्रासादलक्षणम्, मुक्तकोगप्रासाद- लक्षणम्, श्रीवत्सप्रासादलक्षणम, सर्वतोभद्रप्रासादलक्षणम् नुमर्दनाग्यप्रासाद- लक्षणम्, राज्ञः श्रीडार्थानि क्षोणीविभूषणादीनि पञ्च गृहाणि-अवनिशेसरप्रासाद- लक्षणम्, भुवनतिलकप्रासादलक्षणम्, विलासस्तबकास्यप्रासादलक्षणम्, कीर्तिपताकप्रासादलक्षणम्, भवनमण्डनप्रासादलक्षणम्, क्षोणीभूपणासाद- लक्षणम्, पृथ्वीतिलकप्रासादलक्षणम्, श्रीनिवामास्यप्रासादलक्षणम्, प्रतापवर्धन. प्रासादलक्षणम, लक्ष्मीविलासारयग्रासादलक्षणम्, क्षोणीभूपणादिषु पञ्चमु प्रासादेषु भूमिकासंख्या उक्ताना सर्वेषां प्रासादाना द्वारमानादिकम्, तुम्विन्यायाः सप्त लुमाः मदलादीना निवेशनस्यानादि राजासनमत्तवारणादीनां विधानम् २५ सभाप्टक-लक्षणम् प्रप्टाना समाना सज्ञादिकम् , नन्दादिमज्ञातां तामां लक्षणम् गज-शाला लक्षणम् २६ गुभद्राग्याया गजशालाया लक्षणम्, नन्दिन्याख्याया लक्षणम्, सुभोगदाया लक्षणम्, भद्रिवाया लक्षणम्, वर्षमान्याया लदागम्, प्रमारिकाया लक्षणा पतञ्च अश्व-माला लक्षणम् २७.३२ प्रश्वशासनिवेगनम्यानम् प्रश्नालानिर्माणे निषिद्धा वृक्षाः, भूमयाच निषिद्धस्मानांसमन्दाना निर्मागे फनम्, निषिद्धभूमिपु तालगने सम् १५ भर्तृहरिमरे तन्निरेशने स्थाननियमा, अश्यमालाविधानम्, शालायामश्वानां स्थानकरपना, यवमम्थानक्ल्पना, खादनकोष्ठकल्पना, पादपन्धनकोलककल्पना, शालानिर्माणा गवतिहोमादिवरणकयनम् , प्रत्यर्तु शालासस्करणविशेषा, वहूना तुरगाणामवस्थापन नियमा , अश्व रक्षाद्यर्थानामुपकरणाना सग्रहः, प्राड मुखाया शालाया तुरगबन्धनस्थानम, अश्वाना प्राच्याभिमुख्येन बन्धनस्य सर्व समृद्धिहेतुत्वस्थापनम्, स्नानानाधिवासनादिकरणे दिड नियम , दक्षिणाभि- मृग्वायामुत्तराभिमुखाया व शालायामश्ववन्धनस्थानादिकम्, सन्नाह्यादीनामश्वाना दक्षिणपश्चिमाग्नेयीनैऋत्यामिमुख्धेन बन्धनस्य निषेध, वायव्यशान्याभि- मुण्येन बन्धनस्य निषेध , ब्राह्मयां दिश्यनुवरास्थाने च तद्वन्धननिषेध , रुग्णानामितरेपा च बन्धने नियमाः भेषजतदुपकरणारिष्टव्याधिताश्व- मन्दिराणा स्थानानि चिसोपारगानि च उक्ताना चतुर्णा मन्दिराणा सामान्यविधि . + नृपायतन-निवेश-लक्षणम् उत्तमादिभेदेन गिधा भिन्नस्य नपायतनस्य मान विन्यासश्च, नृगानुजीविनृप- पत्नीगृहाणा देवाधण्याना च दिग्भागादिकम्, मन्तिसेनानीप्रतीहरपुरोधः प्रासादाना दिग्भागादिकम राजमातृस्वसृमातुलकुमारप्रासादाना दिग्भागा- दिक्म् द्विजमुख्यसामन्तकुञ्जरारोहभटपौरजनगृहाणा दिग्भागादिकम्, सर्वेषा गृहाणा सामान्यविधि , इतरेपा गृहाणा भूपणादिभिः राजगृहै साम्यमाधिक्य च परिहरेदिति वचनम्, अवशिष्टस्य भूभागस्य विनियोगः तृतीयः पटलः वर्धकिकौशलम् शयनासन-लक्षणम ३७-४० शयनासनकर्मारम्भसमय', शयनामननिर्माणार्य विहिता वृक्षा., हेमादिनदाना शयनासनाना श्रेष्ठत्वकथनम्, शयनासनाद्यर्थक्वृक्षादाने तसआरम्भे च लक्षणीयानि निमिन्तानि, नृपादीनां शय्याया प्रमाणम, शय्याङ गाना विधानम, एक्दव्यजाया. शय्यायाः श्रेष्ठत्वं, मिश्रद्रव्यजाया द्विदावदिश्च तस्या निन्द्यत्वं घ, शय्यादारमन्धानविधिः, मध्यप्रणाद्युपलक्षितस्य शयनासनस्य दुष्टत्वम्, मुस्लिप्टत्वादिगुणयुक्तत्वेन तेपा निमितेरावश्यक्ता, निप्पुटादीना पा १६ छिद्राणा लक्षण फलं च, शयनासनद्रव्यसामान्यविधिः, ग्रासनक्लप्तौ शययोक्त- दारुणामतिदेशः आसनाङ्गाना विधानम्, तेपा द्रव्योपाधिकृतोतमादिता, श्रासनालकारा. पादुकासग्रहादीना मानम् चतुर्थः पटलः यन्त्र विज्ञानम् यन्त्र-विधान-लक्षणम् ४३-५८ इप्टदेवतावन्दनमध्यायोपक्रमप्रतिज्ञा च यन्त्रमन्दनिरंचनम् यन्त्रबीजानि, नग्र पक्षान्तरप्रदर्शन तत्वण्दन, स्वमतस्थापन च, वीजशक्तिस्वभावनूरणम्, तज्ज्ञानस्य सर्वार्थसाधकता, पार्थिवादीना पदार्थाना बीजानि, ततत्पदार्यषु बीजभूताना कार्याणि, बीजवीजिभावविकल्पाना नानात्वम् त्रियानिप्पादना- धिष्ठानम्, यन्त्रगुणा , तेपूत्कृष्टा गुणाः यन्यसाध्याः नियादयस्तद्विवरण च, प्रकृतमन्थोक्नादिशा युक्त या सम्यड निष्पादितर्यन्त्र साध्याना विचित्राणा दिड मात्रप्रदर्शनपरो निर्देश यन्त्रप्रकाराः तन विलासयन्त्रेषु तत्र प्रथम. भूमिकात उपरिभूमिकासु पञ्चमु कल्पितासु प्रतिप्रहरमेक भूमिका प्रति यन्त्रण शय्यायाः प्रमर्पणम्, पुत्रिकया नाडोप्रबोधनम, नोये वह्निदर्शना- दीन्यत्यभूतानि यन्त्र कार्याणि, सूर्यादिग्रहगतिप्रदर्शनपर गोलभ्रमणम्, दारवस्य पुरूपस्यैकनाडिकयैकयोजनगमनम्, तालगत्पनुसारेण नृत्यन्त्या पुत्रिकया दीपे क्षीण-क्षीणतलप्रक्षेप , यन्त्रहस्तिन. प्रदीयमानभूरिवारिपानम्, यन्त्रशुकामा तालगत्या गाननर्तनादीनि, पुत्रिकाणा गजाना तुरगादीना च तालगत्या वलनवर्तननर्तनादीनि, उपकारकयन्येषु वापोकूपादित क्षत्रेषु यन्त्रेण जनानयनापनयनवैचित्र्यम्, कृत्रिमाणा गजादिरूपाणा यथेच्छ निर्गमनधावनयुद्धकरणादिकाश्चेष्टा, स्वबुद्धिपरिकल्पितानामुक्तानामेपामन्येषा च यन्माणा घटनारोतिप्रदर्शनं प्रति ग्रन्थकर्तुरप्रवृत्ती कारणम्, पुरातनोक्तदिशा वक्ष्यमाणाना यन्नाणा मुनहाय वीजभूताना पुन स्मारणम्, एतादृशविचित्र नानायन्यनिर्माणप्रावीण्यसामग्री, स्वनोद्गारियन्यद्वयघटना, पटहमुरजा- दिस्यनोद्गारियाणा तत्वम्, अम्बरचारिविमानघटना, दुष्टगजोच्चाटनाय रमयन्त्रेण मिनादविर दामाटिपरिजनवर्गविना तत्कृत्याना सर्वेषा . यथावन्निर्वहणाय कल्पितम्य स्त्रीपुरूपप्रतिमायन्त्रस्य घटना, अनभिमतजन- प्रवेशनि रोयनाय द्वारदेशे स्थापनीय द्वारपालयन्त्रम्, निशि प्रतिहतचौरस्य प्रसभघातनाय स्थापनोय योधमन्त्रम्, दुर्गगुप्त्यै क्रीडाद्यर्थं च युक्त या योजितन्यश्चापशतघ्न्यादितत्तद्वस्तुविधानवचनम् अथ वारियन्त्रप्रस्ताव , तत्र पातयन्त्रस्वरूपम्, उच्छायसमपातयन्त्रस्वरूपम्, पातसमोच्छोययन्त्र- स्वरूपम्, उच्छ्ययन्त्रस्वरूपम, धारागृहादिवारिगृहपञ्चकम्, तर धारागृह- विधानम प्रवर्षणगृहविधानम्, प्राणालगृहविधानम्, जलमग्नगृहविधानम्, नन्द्यावर्तगृहविधानम्, अथ रथदोलाप्रस्तावः,, वसन्तादयः पश्च दोलाः, तत्र वसन्तदोलायिधानम, मदननिवासारपदोलाविधानम्, सन्ततिलकायदोला- विधानम, विभ्रमकदोलाविधानम्, त्रिपुराख्यदोलाविधानम्, यन्त्राध्याय- विधातुरभिधानम्, पञ्चमः पटलः विलक्षणम् चियोद्देश-लक्षणम् चिषप्रशसा, चित्रलेखनाधिष्ठानानि, चित्रोद्देशाः, चित्रकर्माङ्गानां निर्देश: মুদিন- वर्तिकावन्धनोपयोगिन्यो मृदः सत्सस्करणं च, वर्तिकालक्षणं, भूमिबन्धन- प्रकारश्च, कुड्यमूमिबन्धनमः, पट्टभूमिबन्धनक्रमः, पटभूमिबन्धनक्रमः लेप्यकर्मादिक लक्षणम् ६७-६८ लेप्पकर्मोचिताया मृदो लक्षणं तत्संस्करणं च ताभिर्लेपनक्रमः, कूर्चकलक्षण च, फूर्चकैलेखाकरणनियमाः अण्डफ-प्रमाण-लक्षणम ६९-७० पालेख्यकर्मणि मुखाग्डकवृत्ताण्डकयोरालेखन विधिः, , प्रलसाण्डकादीनामा. लेखनविधिः चित्र कर्म मानोत्पत्ति-लक्षणम् मानगणनम्, देगदीना शरीरप्रमाण-प्रदर्शनम्, देवासुरनर दीना रूपविशेषा, गजवाजिमिहत्यालकुक्कुटादीना जातिभेदाश्च, चित्रकर्मोपर्मनियमाः, प्रतिमासु रसोन्मेप -प्रन्यस्यास्य महनीया दृष्टिस्तर- रस-दृष्टि-लक्षणम् वित्रशास्त्रप्रसिद्धा एकादश रसाः, तेषु शृगाराद्यदभुतान्ताना लक्षणम्, शान्त रसलक्षणम्, ललितादयोऽप्टादश दृष्टिविशेषा., तेषु ललितादिविभ्र- मान्ताना लक्षणम्, सङ्कचितादिस्थिरान्ताना लक्षणम्, प्रतिमादिषूक्तदृष्टी. नामावश्यफताप्रतिपादनम् ७४७६ पाठः पटलः ७७.१२४ चित्र प्रतिमा सामान्याङ्गानि प्रतिमा विज्ञानम् प्रतिमा लक्षणम् प्रतिमान्याणि, तत्प्रयुक्ता फलभेदारच, प्रतिमानिर्माणोपक्रमविधिः, पुरुष- प्रतिमावयवेप नेत्रश्रवणनासापुटचिवुवोष्ठमृक्वनासिकाना तदमभूताना च पृथक पृथक् प्रमाणप्रदर्शनम् ललाटगण्डग्रीवावक्षोनाभिमेढ़ोर जानुजयापादा- ड गुलिनखाना प्रमाणपरिमाणादिषम् बाह्वोस्तदगुलीना च प्रमाणादिकम्, स्त्रीप्रतिमानामङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादिकम् । देवादिस्पाहरण सयोग लक्षणम् प्रतिमाविशेपेषु ब्रह्मणो लक्षणम्' शिवस्य लक्षणम्, कातिकेयस्य लक्षणम्, । बलमनस्य लक्षणम विष्णोर्लक्षणम, महेन्द्रादीशानान्ताना लोकपालाना लक्षम, लक्ष्म्या लक्षणम, कौशिक्या लक्षणम, अश्विनोलक्षणम पिशाचादीना गक्षणम यक्षनागगन्धर्वादोनो सामान्यलक्षणम् ५७. 7 - पंच-पुरुष-स्त्री-लक्षणम् ८९.९१ हमादय पञ्च पुरूपनिशेषाः, तेषु हंसलक्षणम्, शशलक्षणम्, रूचकलक्षणम्, भ द्रलक्षणम् मालव्यलक्षणम् चित्र-प्रतिमा-दोष-गुण-निरूपण-लक्षणम् ९२-९३ दुष्टा प्रतिमा , तत्पूजनफलं च, शुभावहाना प्रतिमानां सामान्यलक्षणम् चित्र प्रतिमा-मद्रासु- ६० ज्यागतादि-स्थान-लक्षणम् ९४-१०४ प्रतिमानाम ऋज्वागतादिका स्थानविशेषा , तत्परावृत्तानि, तद्व्यन्न राणि च, तेषु ऋज्वागतार्धर्वागतयोर्लक्षणम् साचीकृतलक्षणम्, अध्यर्धाक्षलक्षणम्, पापिललक्षणम, ऋज्वागतपरावृतलक्षणम्, परावृतान्तराणां लक्षणसोतः, एप नत्तद विभागप्रमाणनिर्णयार्थः मूत्रपातविधिः वैष्णवादि-स्थानक-लक्षणम् १०५-१०७ वैष्णवादिकानि चेप्टास्थानानि तल्लक्षण च, सर्वेष्वपि स्थानकेषु जायमानानि द्रतादिकानि गमनानि तल्लक्षण च, अन्येषामपि क्रियाविशेषाणा प्रतिपत्य पातनीयानि त्रीणि सूत्राणि, तत्पातनविधिश्च, ६२ पताकादिचतुप्पष्टि-हस्त-लक्षणम् १०८-१२४ पाकादयश्चतुर्विशतिरसंयूता हस्तविशेषा, तेषु पनाकम्य लक्षण कर्माणि च निपतानस्य लक्षण कर्माणि च, वर्तरीमसार्धचन्द्रयोर्लक्षण कर्माणि च, अरालस्य लक्षण कर्माणि च, शुक्तुपडमुष्टयोलक्षण कर्माणि च, शिखरकपित्थ- खटकामुखाना लक्षण कर्माणि च, सूचीमुखस्य लक्षण कर्माणि च, पद्मकोशम्य लक्षण कर्माणि च, सर्पगिरोमृगशीर्षक्योर्लक्षण कर्माणि च, कांगूलालपायो- लक्षण कर्माणि च, चतुरस्य लक्षण कर्माणि च, भ्रमरहमवक्त्रहसपक्षा। लक्षणं याणि च, सन्दंशस्य लक्षणं कर्माणि च, मुकुलोर्णनाभताम्रचूडाना लक्षणं कर्माणि प्रथाजल्यादयस्त्रयोदश सयुता हस्तविशेषा वटस्यस्तिव खटकोत्सङ्गाना लक्षण कर्माणि च, तेषु गजलिकपोतयोर्लक्षण पण च, दालरक्षणम, पुष्पपुटम्य लक्षणं कर्माणि च, मकरलक्षणम्,

२०
गजदन्तलक्षणम्
प्रवाहित्यस्य लक्षणं कर्माणि
वर्धमानलक्षणम्
एषां प्रयोगाधिता नियमा
चतुरयादय एकोनविशन्नृतम्ता:
तेषु चतुरथविप्रकीर्णयोलक्षणम्
''पदमाशलक्षणम्
अरालखटकामुखलक्षणम्
भाविद्धवक्रवलक्षणम्
सूचीमुम्बलक्षणम्
रेचितहस्तलदाणम्
उत्तानवञ्चितलक्षणम्
अपरेंचितलक्षणम्
पल्लवलक्षणम्
केशवन्धलक्षणम्
लताहस्तलक्षणम्
"करिहस्तलक्षणम्
पक्षञ्चितकलक्षणम्
पक्षप्रच्योतफलक्षणम्
गरूडपक्षलक्षणम्
दण्डपक्षोध्वंमण्डलिपाश्चमण्डलिनां लक्षणम
उरोमण्डलिलक्षणम्
र.पावधिमण्डलिलक्षणणम्

समराङगण-सूत्रधारस्य
राज-निवेशेन सार्क
शयनासनादि-यन्त्र-चित्र-खण्ड:

प्रथमः पटलः
प्रारम्भिका
द्वितीयः पटलः
राज-निवेशः
तृतीयः पटलः
शयतासनादि-शिल्पम्
चतुर्थः पटलः
यन्त्र-विधानम्
पञ्चमः पटलः
चित्र-लक्षणम्
पष्ठः पटलः
प्रतिमा-चित्र-साधारण-मानादि-मुद्रादि-विधानम्

प्रथमः पटलः
प्रारम्भिका
१. वेदो-लक्षणम्
२. पीठ-मानम्

चत्वारिंशोऽध्यायः वेदो-लक्षणम् वेद्यश्चतस्रो विज्ञया याः पुरा ब्रह्मणोदिताः । वयं ताः संप्रवक्ष्यामो नामसंस्थानमानतः॥१॥ प्रथमा चतुरश्रा स्यात् सुभद्रा च द्वितीयका। तृतीया श्रीधरो नाम चतुर्थी पधिनी स्मृता ॥२॥ यज्ञकाले तथोद्वाहे देवतास्थापनेषु च । नीराजनेषु सर्वेष यहिहोमे च नित्यशः ॥३३॥ नृपाभिपेचने चैव शमध्वनिवेशने । नपयोग्या भवन्त्येता वर्णानामनुपूर्वशः॥४॥ चतुरश्रा तु या वेदी नयहस्ता समन्ततः। प्रष्टहस्ता प्रमाणेन सर्वभद्रा प्रकीर्तिता ॥५॥ श्रीधरी सप्त विज्ञेया हस्तान् गानेन वेदिका। पड्वस्ता चैव शास्त्रजर्नलिनोह विधीयते ॥६॥ चतुरथा तु कर्तव्या चतुरभा समन्ततः । भद्र स्तु सर्वतोभद्रा भूषणीया चतुर्दिशम् ॥७॥ श्रीधरी चापि विजेया फोविंशतिसंयुता। नलिनीति च विज्ञेया पद्य संस्थानधारिणी ॥८॥ कर्तव्याः स्वस्वविस्तारादुच्छयेण विभागिमाः । कुर्यान्मन्यवतीभिस्ता इष्टकाभिस्तु चा (4 ? यि) ता: HEL चतुरश्रा यज्ञकाले विवाहे श्रीधरी स्मृता। देवतास्थापने वेदों सर्वभद्रां निवेशयेत् ॥१०॥ नीराजने साग्निकार्य तथा राजाभिषचने। वेदो पद्मावती या च तथा शक्रध्वजोच्छ्ये ॥११॥ चतुर्मुखा तु कर्तव्या सोपानश्च चतुर्दिशम् । प्रतीहारसमायुक्ता चापंचन्द्रोपशोभिता ॥१२॥ चतुःस्तम्भसमायुक्ता चतुष्कुम्भविराजिता ।

६ समराङ्गण-मूत्रधारे पाचोराजस्तानं मृन्मय ग्लशस्तथा ॥१३॥ कोणेकोगे तु विन्यसार्वगुवानरभूषितं । स्तम्भप्रमाण वेदीना कायं छाधवशेन च ॥१४॥ एथेन द्विनिभिर्वा पिच्छाये सामलसारिक । स्तम्भमूलानि चाम्यज्य गुडेन मधुसपिणा ॥१५॥ सरसान्नेन वाम्यज्य तान् विपस्येद् यथानथम् । देयता पूजयित्वा तु याह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ॥१६॥ चतुर्विधमितीरित यदिह वेदिकालक्षण समग्रमयि वर्तते मनसि यस्य तच्छिल्पित ॥ स याति भुवि पूज्यतामवनिनोपराप्नोति च श्रिय स्थपतिससदि स्फुरति चास्य शुभ्र यश ॥१७॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचित समराङ्गणमूनधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे-वेदीलक्षण नाम चत्वारिंशोऽध्याय ।

एकचत्वारिंशोऽध्यायः पीठ-मान-लक्षणम् देवानां मनुजानां च पीठमानमयोच्यते । पोठं कनीयो भागं च सार्धभागं तु मध्यभम् ॥१॥ द्विभागमुत्तमं तत् स्यादेपा पीठसमुछितिः । महेश्वरस्य विष्णोरच ब्रह्मणश्चोत्तमं भवेत् ॥२॥ इतरेयां च देवानांकः तप्त धीमता। ईश्वरस्य यथाकामं पीठं कार्य विचक्षणः ॥३॥ यस्मिन् स्थाने विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । ईश्वरः सर्वतः कार्यो न दोपस्तत्र विद्यते ॥४॥ इतरेषां तु देवानां पीठं भागं समुच्छितम् । यस्य येन विभागेन वास्तुमानं विधीयते ॥५॥ तस्य तेनैव भागेन पीठोच्छायो विधीयते । मनुजानां च पीठानि वेश्मनां देवपीठकः ।।६।। तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकरा:सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥७॥ चतुर्मुखं च तत् कायं यथा पश्यति तत्पुरम् । अधिक सर्ववेश्मभ्यरतथा राजगृहादपि ॥६॥ राजवेश्माधिकमपि शस्यतेऽन्यसु रालयात् । पञ्चमो लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः ॥६॥ एवमेतानि देवानां पीठान्युक्तान्यशेषतः । चातुर्वण्यस्य पीठानि वूमो विप्राद्यनुक्रमात् ॥१०॥ पशिदड गुलोत्सेचं पीठं विप्रस्य शस्यते । इतरेषां तु वर्गानां हस्वं स्याच्चतुइगुलम् ॥११॥ चातुर्वण्य॑स्य पीठानि भुक्ते विप्रो गृहाणि च । प्रयाणां क्षत्रियो वंश्यो द्वयोःशूद्रः क्रमात् स्वकम् ॥१२॥ एवं विभागं पीठानां स्थपतिः परिकल्पयेत् ।

पोह-मान-लक्षगम् हितं कारयितुर्वाञ्छन् नृपतेश्च समृद्धये ॥१३॥ प्रमाणे स्थापिता देवाः पूजाश्चि भवन्ति हि ॥१४॥ प्रमाणं पीठानामिदमभिहितं ब्रह्म मुरजि- पुरारीणामत्रापरदिविषदां यच्च नियतम् । ततो विप्रादीनापपि निगदितं यत् तदखिलं पथौचित्यायोज्यं श्रियममिलद्भिस्थपतिभि. ॥१५॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणमूत्रधारापरनाम्नि वास्तु शास्त्रे पीठमानं नामक चत्वारिंशोऽध्यायः ।

द्वितीयः पटलः
निया,
:-
१.निया
२ गमगार
गमनिया-पापानि
(4) गमा
(4) गजमाता
(1) पाप-तासा
(८) पायानानि

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
राज-निवेश-लक्षणम्
कृते पुरनिवेशऽथ चतुष्पष्टिपदाथये ।
नियुक्तपरिवासालगोपुराट्टालकेऽपि च ॥१॥
विभक्तरण्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे।
क्रमादन्तवहिः यलप्तदेवतायतनस्थितौ ।।२।।
प्रागुदप्रवर्ण देशे प्रारद्वाराभ्युनतेऽथया ।
यशः श्रीविजयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठितम् ॥३॥
पथावर्णक्रमायातं चतुरश्रं समं शुभम् ।
पुरमध्यादपरतोदिस्थ कुर्यान्नृपालयम् ॥४॥
दुर्गेषु भूवशान कार्य यद्वा विश्वपरास्वपि ।
विवस्वद्भूधरायम्णां कार्यमण्यतमे पदे ॥५॥
त्रिचत्वारिशता युक्त ज्येष्ठं स्याद् द्वे धनुः शते ।
मध्यं शतं तु द्वापष्टि, शतं साष्टकमन्तिमम् ॥६॥
ज्येष्ठे पुरे विधातव्यं ज्येष्ठ राजनिवेशनम् ।
मध्यमे मध्यभ कार्य कनिष्ठं च फनीयसि ॥७॥
प्रशफारपरिणागुप्तं चारू कान्ति समन्ततः ।
तमङ्गभ्रमनिय हसुदृढाट्टालकान्वितम् ॥८॥
एकाशीत्या पदर्भत विधेयं नृपमन्दिरम् ।
राजमार्ग समाश्रित्य वास्तुद्वारमुदमुखम् ॥६॥
युक्त्यानयव कर्तव्यमन्यदिक्संश्रयेऽपि च ।
भल्लाटपदवर्यस्य गोपुरद्वारमिष्यते ॥१०॥
तत्पुरद्वार विस्तारोच्छायसम्मितमिष्टदम् ।
महेन्द्रद्वारमिच्छन्ति निविष्टस्य महीधरे ॥११॥
वैवस्वते पुष्पदन्तमयणि च गृहक्षतम् ।
प्रत्येध्येयामपरतः प्रदक्षिणपदेवथ ॥१२॥

समराङ्गग-सूत्रधारे
अन्यान्यपि स्वासु दिक्षु द्वाराण्येवं प्रकल्पयेत् ।
माभिमुख्ये च सर्वेषां शस्तानि गोपुराणि च ॥१३॥
सदीयनगरद्वारा विशत्यंशोज्झितानि वा।
पक्षद्वाराणि सुग्रीवे जयन्ते मुख्यनाम्नि च ॥१४॥
वितथेऽथ भ्रमांस्तद्व विदधीत प्रदक्षिणान् ।
वास्तौ विभक्ते पुरवत् क्लुप्तेऽमरपदव्रजः ।।१।।
तत्र मंत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतेः ।
प्रासादः प्राइमुखः कार्यो यथावत् पृथिवीजयः ॥१६॥
श्रीवृक्षं सर्वतोभद्र मुक्तकोणमयापरम् ।
यमिच्छेन्नृपतिः कुर्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥१७॥
शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तैरपि चान्वितम् ।
तत्र प्राच्या भवेद् गेहमादित्यपदसंश्रितम् ॥१८॥
धर्माधिकरण सत्ये व्यवहारेक्षणाय च ।
भृशे च कोष्ठागारं स्यादम्बरे मृगपक्षिणाम् ॥१६॥
प्रग्नेः कुकुभमाश्रित्य कायं वायोमहानसम् ।
सभाजनाश्रयं पूष्णि विदध्या भोजनास्पदम् ॥२०॥
सावित्रे वायशाला स्यात् सवितस्याश्च वन्दिनः ।
धर्माणि वितथे कुर्यात् तद्योग्यान्यायुधानि च ॥२१॥
स्वर्णरूप्यादिकर्मान्तान् दिदधीत गृहक्षते ।
याम्ये दक्षिणतो गुप्ति कोष्ठागारञ्च कल्पयेत् ॥२२॥
प्रेक्षासंगीतकानि स्युर्गन्धर्वे वासवेश्म च ।
कार्या वैवस्वते शाला स्थानां दन्तिनां तथा ॥२३॥
पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपि च कारयेत् ।
वा (यौ? यु) सुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च बाह्यतः ॥२४॥
कुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारवलयावृतम् ।
कुर्यात् तद्गोपुरद्वारमुदगास्यं जयाभिधे ॥२५॥
कार्यः स्थपतिनां च प्रासादश्चपराड मुखः।
क्रीडादौलालयान भृड़गे कुमारीभवनं तथा ॥२६॥
नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पिश्येऽयस्करम्।
नृपस्त्रीणामुपस्यानगृहमिन्द्रपदे विदुः ॥२७॥

राज-निवेश-लक्षणम्
सुप्रीवपदसंसक्तमरिष्टागारमिष्टदम् ।
द्वास्थसुग्रीवपि (भ्यं? ज्यां) शपश्चाद्भागे मनोहरा ॥२८॥
विधेयाशोकवनिका स्नानधारागृहाणि च ।
लतामण्डपसंयुक्ताः स्युरव लतागृहाः ॥२६॥
दारूशैलाश्च वाप्यश्च पुष्पवीय्यः सुकल्पिताः ।
पुष्पदन्ते भवेद् य (तन्त्र) कर्मान्तः पुष्पवैश्म च ॥३०॥
वरूणस्य पवे कुर्याद वापीपानगृहाणि च ।
स्यात् कोष्ठागारमसुरे शोपेऽप्यायुधमन्दिरम् ॥३१॥
भाण्डागारं नु रौद्राख्ये विदध्यात् स्थपतिः श्रिये ।
उलूखलशिलायन्प्रभवनं पापयक्ष्मणि ॥३२॥
दाहकर्मान्तमप्याहुः श्रेयसे राजयक्ष्मणि ।
स्यादोषधेरधिष्ठानं रोगे दिशि नभस्वतः ॥३३॥
नागानां शस्यते स्थान पदे नागस्य सूरिभिः ।
भयन्ति मुख्य व्यायामनाट्य चित्रगृहाणि च ॥३४॥
गवां स्थान तथा क्षीरगृहं भल्लाटनामनि ।
उदकप्रदेशे सौम्यस्य पुरोध.स्थानमिष्यते ॥३॥
राज्ञोऽभिषेचनं चात्र दानाध्ययनशान्तयः।
चामरच्छत्रधाम स्यान्मन्त्रवेश्म च भूधरे ॥३६॥
कमिणां चात्र कार्याणि स्थितः पश्येन्नराधिपः।
विधेया मन्दुराश्वानामुप्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥३७॥
महीधरपदस्यैव ययावद् दक्षिणामुखी।
कार्या सर्वत्र चाश्वान शाला राजो यथागृहम् ॥३८॥
विशतो दक्षिणेन स्याद वामेन च ....
धेश्मानि राजपुत्राणां विदध्याच्चरफाभिधे ॥३६॥
प्रय विद्याधिगमशालाश्चषां निवेशयेत ।
नपस्य मातुरदितिस्थाने फुर्याग्निवेशनम् ॥४०॥
पृथगध शिविकाशय्यासनगृहं विदुः।
नपद्विपानां शस्ता स्यादापे सदनकल्पना ॥४१॥
मधिपेचन स्थानमि हैव स्याद् विषाणिनाम् ।
मापयरसपदे हसंकोचसारसनादिताः ॥४२॥

१४ समराङ्गण-सूत्रधार स्युः फूल्लाब्जवनाः स्वच्छसलिला: सलिलाशया. । पितृव्यमातुलादीनां कार्य दितिपदे गृहम् ।।३। अन्येषामपि चाव सामन्तानां महीपतेः । ऐशान्यामनलस्थाने योच्छितस्तम्भवेदिकम् ॥४४॥ फार्य देवकुल चारू सुश्लिष्टमणिकुट्टिमम् । पर्जन्यस्य पदे होराज्योतिविद्गृहमिप्यते ॥४॥ जये सेनापतेर्वेश्म विधेये विजयप्रदम । द्वार प्राकारमाश्रित्य पदेऽयंम्णः प्रशस्यते ॥४६॥ प्रारदक्षिणाधितं शस्त्रकर्मान्त शस्त्रमत्र च । विमुचेद् माणः स्यानामिन्द्रध्वजयुतं नृणाम् ॥४७॥ तमाशुभानि वेश्मानि निवेशाचामुषायहाः । गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विधेयाश्चानुकामतः ।।। सभा ययादिषप्रभवा नपयेश्माभिगुप्तये। सत्र नृपतेः सौधान् नृपसौपस्य सम्मुसा ॥४॥ पश्चाद्भागाधिता यद्वा शाला कार्या विपाणिनाम् ॥५०१ इत्यास्पद सुरपदास्पदकल्पमाद्य मेतद् तयावदनुतिष्ठति यः सदेव । सूक्ष्मामिमा भुजवलक्ष पितारिपक्षः राप्ताम्युरारिशनां नृपतिः प्रशास्ति ॥५१॥ इनि महाराजाधिराजश्रीभोजदेवाविरचिते समराङ्गमसूत्रपारापरनानि वास्तु-गाने राज-निवेशो नाम चियारियोमायः ।

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः राज - गृह - लक्षणम् मष्टोत्तरशतं ज्येष्ठ मध्ये स्यानयति करान् । जघन्य सप्ततिकरान राजवेश्म प्रशस्यते ॥१॥ प्रतो हीनं न कर्तव्यं महतीं श्रियमिच्छता। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशया प्रविभाजिले ॥२॥ भागाधं शस्यते भित्तिरादिकोणसमाधिता। चतुष्को भागिको मध्ये चतु स्तम्भसमन्वितः ।।३।। मलिन्दस्तबहिः कार्यः स्तम्भादशभिवतः। विशत्या स्याद् धरयुक्तो द्वितीयोऽलिन्दकस्ततः ॥४॥ स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयश्चाप्यलिन्दकः । पनिशता चतुर्थश्च स्तम्भाना परिकीर्तितः ॥५॥ एव स्तम्भशतं मध्ये प्रोक्त पृथ्वीजये बुधः । द्वाराणि चास्य घस्वारि पञ्चशाखानि जायते (२) ॥६॥ चत्वारो निर्गमास्तस्य प्रोक्ताः सर्व विभागिका। दिक्षु सर्वासु कर्तव्यमेवं भद्र निवेशनम् ॥१७॥ मन मध्यभित्तेस्तु भित्तिभंद्र (स्त्री) ये भवेत् । भद्र भद्रे घराणां स्याद् विशतिश्चाष्टभिर्युता ॥८॥ मुखभद्र भवेद् पुक्त वेदिकामत्तवारणः । क्षेत्रमार्गोदाधा भूराममिफलकान्तरम् ॥६॥ मादिनम्युदयान पीठं चास्य प्रकल्पयेत् । भागान् नवोदय फरवा भागेनन केन कुम्भिका ॥१०॥ कर्तव्याष्टाशमुफ्तेन स्तम्भो भागचतुष्टये। पावयुक्त विधातय्यो भागेनोत्कलकं तया ॥११॥ होरग्रहणकं कार्य भाग पादविजि (तीतम्) । सपादभागिकः पट्टः स्तम्भकेन समन्यितः ॥१२॥ पट्टान जयन्त्यः स्युनमो भूमावयं प्रमः ।

. समराङ्गण 110 क्लृप्तभागोदयादर्घ भूमिध्वन्यासु हीयते ॥१३॥ पञ्चभागंप्रमाणं तु सच्छाधं नवम तलम् । वेदिकाया प्रधश्छाद्य सार्धभागत्रयोन्मितम् ॥१४॥ कण्ठेन युक्त कर्तव्यं वेदिका पिहिता यथा। तस्याः कण्ठे?ण्ठो) विधातव्यस्तन्मध्ये सार्धभागिकः ॥१५॥ वेदिकाविस्तरः कार्यों भागांस्तवार्थसप्तमान् । वैदिकोपरि घण्टा च साधंभागाश्चतुर्दश ॥१६॥ भागद्वयं सपादं तु कण्ठः पट्टे तु पञ्चमिः। चतुभिश्च द्वितीयं च तृतीय च त्रिभिस्ततः ॥१७॥ सशीर्यश्च दातव्यो यथाशोभ यथारूचि । क्षेत्रमागसमः कार्यः फलशश्चूलिकावधेः ॥१८॥ उदयान भूमेः स्युरन्तराणि तलानि च । यथाशोभं तु कर्तवयं पीठ तस्य सुशोभितम् ॥१क्षा साधंभागद्वर्ष चास्य कार्या खुरघरण्डिका। अद्धा भागचतुष्कं च ततश्छाद्यं प्रयोजयेत् ॥२०॥ भागवयं च पादोन छायापिण्डः प्रकीर्तितः। निर्गमोऽस्य चतुर्भागो हसास्यस्तस्य चोपरि ॥२१॥ पादोनभाग कर्तव्य ततश्छाद्य द्वितीयकम् । जद्धा भूमिचतुप्केण प्रासादस्य प्रकल्पयेत् ॥२२॥ चतुर्यमूमिकाधन ततो मुण्डा (न) निवेश्येत् । क्षणक्षणप्रवेशेन कार्याः शेपास्तु भूमिकाः ॥२३॥ वैरिका च पयोक्ता स्यात् सघण्टा फलशान्विता। रेषाशुदया च फतच्या मुण्डाः सर्वे पयाययम् ॥२४॥ प्र|दयं त्रिधा फरया तृतीय दशया भजेत् । वामनदचाताच कुयेरो भ्रमरायली ॥२५॥ हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्युको जयः। अनन्तो दशमस्तेषां वियायक्यशादमी ॥२६॥ विधातम्याः स्थपतिमिटरेताप्रसिद्धये। तमलयेदिपाजालमत्तयारमोभितम् ॥२७॥ वितदिनियंहपुत पन्द्रशातादिभूपितम् ।

-
राज-गह-लक्षणम्
प्रासादाश्च महान्तो ये विधयास्ते समोदया.।
अर्धोदयेन लघवो हवा (को? क्को) णादय क्रमः ॥२६॥
भूम्यष्टकादम्युदयः क्षेत्र विस्तारसम्मितः ।
यतस्तव वधे प्रोवक्तः प्रासादोऽन्यद् विभूषणम् (?) ॥३०॥
वहची निकरा येषु प्राङ्गण तेषु दीयते।
रेखायां प्रथमायां वा द्वितीयायामथापि वा ॥३१॥
तृतीयाया वा रेखाया तत्र सवरणाः स्मृताः ।
अय भूम्युदयः कार्यः क्षेत्रे दशविभागिके ॥३२॥
न्यूनाधिकविभक्ते तु कार्यः स्यादनुसारतः ।
मुक्तकोणस्य लक्ष्माथ प्रक्रमागतमुच्यते ॥३३॥
चतरश्रीकते क्षेत्रे भागद्वादशकाङ्किते।
भागश्चतु (ष्टो?को) मध्येऽस्य चतु(?) रविभूषितः ।।३४॥
भागेन च ततोऽलिन्दो धरद्वादशवान्वितः।
तद्वद द्वितीयालिन्दोऽपि विंशत्या धारितो धरै ॥३५॥
तृतीयश्च धरैरप्टाविशत्यालिन्दको भवेत् ।
पग्रिशता धरयुक्त कार्योऽलिन्दश्चतुर्थक ॥३६॥
चतुश्चत्वारिंशता स्याद् धरयुक्तश्च पञ्चम. ।
भागाचं कारयेद् भित्ति साधं भागं विमुच्य तु ॥३७॥
भागत्रयं ततः कुर्यात् प्राग्नीवं दयविस्तृतौ ।
विस्तृतो निर्गमे चैषां भद्रं भागेन कल्पयेत् ॥३॥
भागिकं निर्गत तस्मान्मध्येऽन्यद् भद्रमस्य हि ।
भागनिर्गमविस्तारं दिक्षु सर्वास्वयं विधिः ॥३६॥
चतु पञ्चाशता स्तम्भरेकेकं भद्रमन्वितम् ।
मध्ये चास्य चतुश्चत्वारिंश स्तम्भशतं भवेत् ॥४०॥
षोडशाभ्याधिका च स्याद् भद्रस्तम्भशतद्वयी ।
एवं घराणां सर्वेषां भवेत् षष्ठं शतवयम् ॥४१॥
पृथ्वीजयवदनापि शेषनिर्माणामिप्यते।
तृतीयभूमिकामूनि निर्गमेध्वखिलेष्वपि ॥४२॥
प्राङ्गणानि विधयानि विशेषोऽत्र कौतितः।
सर्वतोभद्रसजेऽथ शनुमदननाम (पि? नि) ॥४३॥

समराङ्गण सूत्रधारे प्रयमेव विधिः कार्यों मुण्डरेखाप्रसिद्धये । श्रीवत्सस्यापि मध्ये स्थात् स्तम्भाध मुक्तकोणवत् ॥४४॥ साध भाग परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतम् । कर्णप्राग्नीवमेतस्य भागेन च विनिर्गमम् ॥४५॥ भद्रं तस्यापि कर्तव्यं भागविस्तारनिगमम् । मुक्तकोणवदस्यापि मध्यभद्र विधीयते ॥४६॥ प्रयं विधिः समग्रासु दिक्षु शेषं तु पूर्ववत् । प्रतिभद्रं धरास्त्रिंशद् भवन्त्यस्य दृढ़ाः शुभाः ॥४७॥ शतं विंशमिदं (सर्व) पराणामिह कीतितम् । एवं समस्तस्तम्माना चतुःषष्टं शतद्वयम् ॥४८॥ सर्वतोभद्रसंजस्य लक्ष्मेदानी प्रवक्ष्महे । चतुरभीकृते क्षेत्रे चतुर्दश विभाजिते ॥४६॥ भागिकः स्याच्चतुष्कोऽस्य चतुःस्तम्भविभूषितः । स्तम्मादशभियुक्तः प्रथमः स्यादलिन्दकः ॥५०॥ स्तम्भविंशतिसंयुक्तो द्वितीयः स्यादलिन्दकः । स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयः स्या(प्योद) लिन्दकः ॥५१॥ षत्रिंशता चतुर्थ स्यादलिन्दो मूषितो धरैः । पञ्चमः स्याच्चतुश्चत्वारिंशता भूषितो घरः ॥५२॥ द्वापञ्चाशद्धरः षण्ठः सर्वेऽप्येतेऽस्य भागिकाः। भागाध शस्यते भित्तिः सर्वतः सुदृढ़ा घना ॥५३॥ सार्घभार्ग परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतः। कर्णप्राग्नीवकश्च स्याद् भागमेकं च निर्गमः ॥५४॥ भद्रमस्यापि कर्तव्यं भागनिर्गमविस्तृतम् । मध्ये भद्र' विधातव्यं भागद्वयविनिर्गतम् ॥५५॥ पस्यापि भई मध्ये स्पा भागत्रितपविस्तृतम् । मागिको निर्गमश्चास्य तदन्तर्भागनिर्गतम् ॥५६॥ भागविस्तारसंयुक्तं भद्रमन्यत प्रकल्पयेत् । विक्षु सर्वास्वयं प्रोक्तो विभिंद्रप्रकल्पनें ॥५॥ स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये षण्णवतं शतम् । भद्रे प्येषु च सर्वप भवेत् षष्ट्यधिक शतम् ॥५॥ समेन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसंख्यया।

राज-ग्रह-नक्षलम् इस्थ समस्तस्तम्भाना पट्पञ्चाशं शतत्रयम् ॥५॥ किन्तु जङ्घा भवेदस्य भूमिका त्रितयोन्मिता। शत्रुमदनर्सजस्य धाम्नी लक्ष्माय कथ्यते ॥६०॥ पृथ्वीजयसमं मध्यं भितिश्चापि तथाविधा । साथ भाग परित्यज्य भागेनायतविस्तृतस् ॥६॥ भद्र' विदध्यात् तन्मध्ये भागत्रितय विस्तृतम् । मद्रमेव विधातव्यं भागत्रितयनिर्गतम् ॥६२॥ पायो गिक भद्रमाय (त्यां? त्या) विस्तरेण च । भागवितयविस्तारं भागेनकेन निर्गमम् ॥६३।। मध्यभद्र' ततोऽपि स्याद् भागेनायतविस्तृतम् । क्रमोऽयं दिक्ष सर्वासु विधातव्योऽस्य सिद्धये ॥६४॥ अयं पृथ्वीजयस्व कार्यमस्थापर पुनः । प्रतिभद्र चतुश्चत्वारिंशस्तम्भसमन्वितम् ॥६५॥ मध्ये स्तम्भशत चास्य विधेयं सदृढ़ शुभम् । षट्सप्ततिस्तम्भशतद्वयमस्य भवेदिति ॥६६॥ पञ्च नामपि चेतेषां हस्ताष्टशतमुत्तमम । मानमुत्सेधविस्तारात् कर्तव्य श्रियमिच्छता ॥६७॥ मध्यमाघमयोनि कीर्तित पृथ्योजये। राजः क्रोडायमन्यच्च कम्यते गृहपञ्चकम् ॥६॥ क्षोणीविभूषण त्वायं पृथिवोतिलकं परम् । प्रतापवर्धनं धान्यच्छी निवासं ततोऽपि च ॥६६॥ लक्ष्मीविलासंजं च पंचमं परिकीर्तितम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्र दशमागविभाजिते ॥७॥ चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्यश्चतुर्धरः । बहिश्च भागिकोऽलिन्दस्तदन्तात्रयायताः ।।७१॥ कर्णप्रासादकाः कार्या भागत्रितय विस्तृताः। तेषां षड्दारक मध्ये मित्तिर्भागार्धसम्मिता ॥७२॥ तद्वहि गनिष्क्रान्तो मद्रे भाग व विस्तृतः । प्राग्नीवायसंयुक्तो भांगिकालिन्दवेष्टितः ॥७३॥ मर्यभापिकभित्या च चतुष्को वेष्टितो भवेत् । प्रासादोऽयं मनोहारी भवेदवनिशेखरः ॥७४।।

समराङ्गण-मूत्रधारे चतुरश्रीकृते क्षत्रे भागद्वादशभाजिते। चतुष्को भागिको मध्ये बाह्यालिन्दो घ भागिको ॥७॥ नवकोष्ठांश्च कर्णेषु प्रासादान् विनिवेशयेत् । षड्दारकं च कर्तव्यं तेषामन्तरसंश्रयम् ॥७६।। ततोऽधभागिको भित्तिः, कर्तव्या सर्वतो वहिः । भद्र भागायतो भागविनिष्कान्तश्चतुर्दिशम् ॥uri चतुष्को भागिकालिन्दवेष्टितश्च विधीयते । प्रस्य भद्रत्रयं कार्य मागविस्तारनिर्गमम् ॥७॥ अर्धभागिकमित्याच वेष्टितं तद् विधीयते । कर्णेकणे (स? स्य) विस्तीर्णे भद्र भागमिर्गत ७६॥ प्रासादमेव भुवनतिलक परिचक्षते। चतुरधीकृते क्षेत्र भागद्वादशभाजिते ॥८॥ चतुष्को भागिको मध्ये चतु मम्मो विधीयते । ताहि गिकोऽलिन्दो द्वितीयोऽपिच भागिक ॥८॥ नयकोष्ठांश्च कर्णेप प्रासादान् विनिवेशयेत् । पदाएक च कर्तव्य तेषामन्तरसथपम् ॥२॥ ततोऽधभागिको भित्ति कर्तव्या सर्वतो वहिः । भद्रे मागायतो भद्रविनितान्तरश्चतुधरः ॥१३॥ चतुष्को भागिकालिन्दद्वयेन परियेष्टितः । विभागविस्तृतं भद्रं तदहिर्भागनिर्गतम् ॥४॥ भागिक प्रतिम च कुर्मादुभपतः समम् । भागाधं पाह्मनो भितिभंद्रस्य परितो भयेत् ॥५५॥ विधिरेप विधातव्यो विश्वय पतसप्यपि ! विलासस्तवको नाम प्रासादोऽयं प्रकोतितः ॥६॥ वर्णप्राग्ग्रोयको द्वीडो गालामाग्रीवको पदा। रयातामस्य तदा कतिपताका परिकतित: 10m प्रत्यय पोठे निमुं यतशाताभिः परितोऽभिः । प्रन्योन्यगातासयद यदागायेय दीयते MEEl कर्णप्रासादयोपेतः शेण: शालोमिततः। प्रामापगुन्दरो परतदा भुपनमनः ॥८॥ एहे प्रोतारात जामवरणादिपम् ।

राज-निवेश लक्षणम
भूमिमानादिक यच्च तत् पृथ्वीजयवद् भवेत् ॥१०॥
इदानों कथ्यते लक्ष्म क्षोणीभूषणवेश्मन ।
पञ्चपञ्चाशता हस्ने कल्पिते चतुरश्रके १९१॥
विभक्ते चाष्टमिर्भागश्चतुष्को भागिक स्मृत ।
चतुभिरन्यित स्तम्भरलिन्दश्चास्य मागिक ॥२॥
युक्तो द्वादशमि स्तम्भविशत्या च द्वितीयकः ।
स्यादष्टाविंशतिधरस्तृतीयश्चाप्यलिन्दक ॥६॥
भितेरप्यर्धभागेन सार्थ भाग विमुच्यते।
भागपञ्चविस्तीर्ण भद्र भागेन निर्गतम् ॥१४॥
तन्मध्यभद्रमन्यच्च भागवितयविस्तृतम् ।
भागेन निर्गत कार्य भद्रमन्यत् ततोऽपि च ME!!
भागेन विस्तृत कार्य भागेनापि च निर्गतम् ।
दिक्षु सर्वासु वर्तव्यो विधिरेपोऽस्य सिद्धये ॥६६॥
मध्यस्तम्भचतु षष्ट्या सयुक्त सारदरुज ।
प्रतिभद्र धरै कार्यमष्टादशभिरन्वितम् ॥७॥
पनिश शतमेव स्यात् स्तम्भानामिह सवंत ।
चरमिद फार्य यश श्रीयीतिवधनम ॥६॥
पृथिवीतिलस्म्याथ लक्षण परिकोत्यंते।
चत्वारिक्षाकरे क्षेत्र भागभनेषष्टके |
भागिक स्याच्चतुष्कोऽन्तश्चतु स्तम्भविभूषित ।
प्रलिन्दोऽपि च भागेन स्तम्भादशभियुत ॥१०॥
विशत्या च द्वितीयोऽपि मिति स्यादत्य पादिका।
कणे प्रासादको भागस्त्रिभि स्यानिर्गतायत ॥१०॥
प्रत्य भनद्वय फाय भागतिर्गनविस्तनम् ।
कर्णप्रासादयोर्मध्ये भागपञ्चकविस्तृतम् ॥१०२॥
भागेन निर्गत कार्य भद्रं तस्यापि मध्यत ।
भागत्रितयविस्तीर्ण मागेनकेन निर्गतम् ॥१३॥
भरमस्यापि मध्ये यद् भागेनायतनिर्गतम् ।
स्तम्मा पनिशदन्त स्युभंद्र यष्टौ शतद्वयम् ॥१०॥
मपात भोनियासस्य लक्षण सम्प्रवक्ष्महे ।
पृपवीतिलकरमध्यमेतस्य परिकोत्यंत ॥१०॥

सपाद भागमुत्सृज्य भागत्रितयविस्तृतम् । मागेन निर्गत चास्य भद्रमाद्य प्रकल्पयेत् ।।१०६।। तस्यापि मध्यवर्तन्यद भागनिर्गत विस्तृतम् । प्रन्वित दशभिः स्तम्भ सुदृढस्तद् विधीयते ॥१०७॥ सर्वास्वपि च विक्षवेव विषया भद्रकल्पना। प्रस्य पट्सप्ततिः स्तम्भाः भवन्त्येकन सत्यमा ॥१०॥ प्रतापवर्षनस्याय लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्क साधंभागययाङ्किते ॥१०॥ मध्ये चतुष्को मागेन चतुभिः सम्भूतो धरः । मलिन्दो भागिकश्चास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ॥११०॥ पादिका भितिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमयिस्तार चतु स्तम्भविभूषितम् ॥१११।। विघिरेप समप्रासु दिक्ष कार्योऽस्य सिद्धये। स्तम्मानिशता पुस्तो यहिरन्तरय भयेन् ॥११२॥ घाराणां चंय सपा चतु पष्टिः प्रकल्पना । प्रय लक्ष्मीविलासस्य सम्यग सक्ष्माधुनोच्यते ॥११३॥ प्रतापवयंनस्येय मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवनसम सयंतोऽप्येतदीरितम् ॥११४॥ किन्त्यस्य पाश्यंभद्राणि मद्राणामेव कारयेत् । कोणध्यापि च भद्राणि पाश्यंयोहमयोस्तपा ॥१५॥ भाग (स्य?श्च) निगमोऽस्पेषां विशेषोऽस्मादयं मतः । भरमस्य दास्तम्भमध्यं पोहाभिधरः ॥११॥ चतुरि भयेदेत दिच्या क्षणमप्पगम् । द्वारमन्पद विधातव्यं स्वपदे स्यात् मुशोभितम् ॥११॥ भूमिभिः सापंषष्ठीभियियः क्षोणिभूषणः। मर्याप्टमीभिश्च भवेत् पप्योतिलरसंगः ॥११॥ स्पात् सार्थपञ्चमी भिस्तु श्रीनिवागोत्र भूमिभिः । लक्ष्मीविताममोपचमोनिविधीयते ॥११॥ प्रापयनारयोग्यचनुयाभिषधीयते । पायोजयादौनि नियारामयनानि च ॥१२॥ मोतीविभूषणादीनि पिसमश्नानि ।

राज निवेश लक्षणम
यान्युक्तानि निवासाय विलासाय च मभृताम ॥१२१॥
तेषां पृथ्वीजयादीना द्वारमानमयोच्यते ।
चतु पञ्चाशदशो यो विस्तृत सकरत्रय ॥१२२॥
स द्वारस्योदय प्रोक्तस्तदर्धनास्य विस्तृति ।
स्वोदयस्य विभागेन पिण्ड स्तम्भेषु शस्यते ॥१२३॥
स्यात सप्तविशतितम सपाद सचतुष्कर ।
गृहभागो भवेद मूमि प्रथमा राजवेश्मनाम ॥१२४॥
भूच्छाये नवधा भक्ते तदशकचतुष्टयम ।
निगमश्छायफस्यांशद्वय पादोनमुच्छय ॥१२४॥
भूच्छाये नवधा भक्ते सदशकचतुष्टयम् ।
निगमश्छायकस्यांशद्वय पादोनमुच्छ्य ॥१२५।।
तथान्त रावणो कार्या छायकोच्छार्यालगता।
हीरग्रहण पिण्डार्धवाहल्या सा प्रशस्यते ॥१२६॥
तस्या स्वमेव वाहल्य पादोन विस्तृति स्मृता।
अन्तरावणिकातुल्यो मदलाया विनिर्गम ॥१२७॥
स्वनिर्गमात तथा चास्या सपाद स्यात समुच्छय ।
मूम्युच्छयतवाशस्य पादोऽस्या पिण्डमिष्यते ॥१२८॥
भूनवाशस्त्रिभागोनी मदलायाश्च विस्नति ।
तुमामूलस्य स्तम्भार्घ विस्तार परिकीर्तित १२६ ।
ततश्यशादयविस्तीर्णा मूले साष्टाशयुग् भवेत् ।
तुम्बिनी लम्विनी हेला शान्ता कोला मनोरमा ११३०॥
भाध्माता चैत्यमू प्रोक्ता लुमा सप्त मनीषिभि ।
ऋजु सा लम्बिनी तासामाध्माता फर्णगा स्मृता । १३१॥
अन्तराले क्रमेण स्यु पञ्चान्या परिकीर्तिता ।
स्तम्भ निदध्यान्मदलो छाद्य घा दृढा शुभाम् ॥१३२॥
स्तम्भाभावे पुनन्यस्येन् कुड्यपट्टेऽपि तां सुधो ।
सप्त पञ्चाया तिस्रो मल्लच्छा लुमा स्मृता ॥१३३ ।
कोणोध्येता इमाम्योऽज्या कर्तव्या प्राजला समा ।
छाये कर्णात् क्वचित् कार्य मकरानन पिता ॥५३४॥
तेऽपि विद्याधरोपेता क्वचित् सगजतुण्डिका ।
सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभाज्योग्य विधा ॥१३॥

গণমুম্বাই तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानचतुर्यकान् । तय पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ॥१३६॥ ततः सोत्पलका येदी सांणिभागा विधीयते। वाटागारसमांशाचं कायोपासनपट्टकः ॥१३७॥ स स्थाभी (प्टोप्ट) विस्तारो भागोच्चं मतयारणम् । स्योदयस्य विभागेन् तिर्यक कार्योऽस्म निर्गमः ॥१३॥ रुप: करणापाभिः(?) सुपरपिशोभितम् । येदिदिकमप्यस्य रपमानितं शुभम् ॥१३॥ प्रायसीभि. शालाशभिः कोसश्च दृढीपतम् ॥१४॥ एतानि पञ्चदारागनियेशाननि पप्पीजपप्रभूति यानि निरुपितानि । यो सक्षणन गति परिमागमेष जानाति तस्य नृपतिः परिनोपमेनि ॥१॥ Frimafraiमोरयाको समगनपानानि सारा नाम पिरोया।

चतुश्चत्वारिशोऽध्याय, सभाष्टक-लक्षणम् नन्दा भद्रा जया पूर्णा सभा स्याद् भाविता तथा । दक्षा च प्रवरा तद्वद् विदुरा चाष्टमी मता ॥१॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ततः पोढा विभाजिते । मध्ये पादचतुष्कं स्यात् सोमालिन्दस्तु भागिकः ॥२॥ तादाद्योऽलिन्दकस्तद्वद् भवेत् प्रतिसराभिधः । प्राग्नीवास्यस्तृतीयश्च बहिः क्षेत्राच्चतुर्दिशम् ॥३॥ निसृष्टसौधयैर्वा (?) स्यादेकस्यां वा यदा दिशि । नन्दा भद्रा जया पूर्णा क्रमेण स्युः सभास्तदा ॥४॥ पड्भागभाजिते क्षेत्र कणभित्ति निवेशयेत् । सभा स्याद भाविता नाम सप्राग्नीवान पञ्चमी ॥५॥ स्तम्भान् पत्रिशवतासु पञ्चस्वपि निवेशयेत् । स्तम्भान् प्राग्नीयसंबद्धान पृथगेभ्यो विनिदिशेत् ॥६॥ दक्षेति षष्ठी परितस्तृतीयालिन्दवेष्टिता। प्रवरा सप्तमी द्वारयुं पतंषा परिकीर्तिता ॥७॥ प्राग्नीवद्वारसयुक्ता विदुरेत्यष्टमी सभा। समानामिदमष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् ॥८॥ इत्यष्टानां लक्ष्म सम्यक् सभानामेतत् प्रोक्तं दिग्भवालिन्दमेदात् । तद् द्वारालिन्दसंयोगतश्च ज्ञातेऽत्र स्पात् भूभृतां स्थानयोगः ॥६॥ पति महाराजाधिराजयोभोजनेवविरचिते समरागण सूत्रधारापरणाग्नि वास्तुशास्त्र समाष्टक नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः।

पञ्चचत्वारिंशोव्याय गज-शाला-लक्षणम् लक्षणं गजशालामिदानीमभिदध्महे । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागंर्भयते ततोऽष्टभिः॥१॥ मध्ये द्विभागविस्तारं स्थानं कुर्वीत हस्तिनः । कल्प्याः प्रासादवद् भागः ज्येष्ठमघ्याधमाः क्रमात् ॥२॥ तबहिर्भागिकोऽलिन्दो बहिस्तस्यापि चापरः । भागेनकेन भित्तिः स्याद् द्वितीयालिन्दका बहिः ॥३॥ तस्या द्वारप्रदेशे तु कर्तव्यौ कूपरावुभौ । कर्णाप्रसादिका कार्या द्वितीयालिन्दसंश्रिता ॥४॥ द्वेढे वातायने कुर्याद भितो दिक्षु तिसृष्वपि । प्राग्नीवोऽग्रे भवेच्छाला सुभद्र यमुदाहृता ॥५॥ अस्या एवं यदा पक्षप्रारग्रीवो भवतो मुखे । मन्दिनी नामतः शाला तदा स्याद् गजवृद्ध ये प्रस्या एव यदा स्यातां प्राग्नीवो पाश्वयोद्धयोः । तदा सुभोगदा नाम तृतीया परिकीर्तिता ॥७॥ अस्या एव यदा पृष्ठे प्राग्रीवः क्रियतेऽपरः । भद्रिका नाम शाला स्यात् तदा द्विरदपुष्टिदा ॥८॥ पञ्चमी चतुरश्रा स्याद् वर्पणो नाम पूजिता । प्राग्नीवलिन्दनियूहहीना षष्ठी तथापरा ॥६ शाला प्रमारिका धान्यधनजीवितहारिणी । तदेतां वर्जयेत् कुर्यादन्याः सर्वार्थसिद्धये ॥१०॥ प्रमारिकेति प्रथितेह शाला सा प्राणसस्यद्रविणच्छेिद स्यात् । कुर्यादतस्तां न यथोदितास्तु कार्या परा जीवित वित्तवृद्धये ॥११॥ इति महाराजाधिराजघीमोगदेवविरचिते समरागणसूत्रधरा परनाम्नि वास्तुशास्त्र गजशाला नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।

पट्चत्वारिंशोऽध्यायः
अश्व-शाला-लक्षणम्
प्रथ लक्ष्माश्वशालायाः प्रोच्यते विस्तरादिह ।
स्ववेश्मवास्तोः कर्तव्यं पदे गन्धर्वसंजके ॥२॥
प्रथया पुष्पदन्तास्ये स्थानं वासाय याजिनाम् ।
परनिशतमात्रं यज्ज्येष्ठं तत् परिकीतितम् ॥२॥
प्रशीत्यरत्निक मध्यं षष्ठ्यरत्न्यधमं भवेत् ।
स्थलप्रदेशे विपुले गुप्ते रम्ये शुचौ तथा ॥३॥
समे च चतुरश्रेच स्थि (ते?रे) मंगल्यमेव च ।
स्थानं हयानां कर्तव्यं प्रदेशे सुपरिकमे ॥४॥
निम्नगुल्मद् स्मस्थाणुचंत्यायतनवेश्मभिः ।
वल्मीकशराभिश्च यजिते तत् समाचरेत् ॥५॥
निःसंगे शल्पहीने च प्रागुदवप्रवणे तथा ।
प्रदेशे तद् विधाव्यमालोक्य सुसमाहितः ॥६॥
प्राह्मणानुमते शस्ते दिने स्थपतिभिःसह ।
भूमेयिभागलोक्य सुभगानायेद् द्रमान् ॥७॥
न जाता ये शमशानेप देवतायनेषु वा।
मन्येष्वपि निषिद्धेषु जातान् वृक्षान् विवर्जयेत् ॥८॥
वृक्षान् प्रशस्तानानीय समीपे भतृवेश्मनः।
ततो भूमि परीक्षेत प्रशस्तामय निन्दिताम् ॥६॥
वितायतनवल्मीकग्रामधान्योखलेषु च ।
विहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न निघेशनम् ॥१०॥
भवन्ति स्वामिनःपीडा प्रामधान्योखलेषु च ।
श्मशाने वेश्मकरणान्नराणां मृत्युमादिशेत् ॥११॥
स्वानं विहारवल्मीकविहितं स्यादनर्यकम् ।
देवोपघातजननं स्त्रीणां च क्षेमकारकम् ॥१२॥

२० समराङ्गण सूत्रधारे विहितं पादपश्चंत्याहं स्याद् भूतभीतिदम् ॥१३॥ भयेद रोगकरं भतुं विहितं कण्टफिट मैः । दोर्णायामुन्नतायां च कृतं सूमोक्षयावहम् ॥१४॥ नतायां क्षुद्भयकरं कृतं भवति मन्दिरम् । तस्मात् कार्य प्रास्तयां भूमौ तद् वाजिवृद्धये ॥१५॥ मंगल्यरमणीये च चतुर मनोनुगे । शुभे च विहितं सम भवेत् कल्याणकारकम् ॥१६॥ निगच्छतो यथा वामे पाये भतु स्तुरंगमाः । भवन्ति कुर्यात् रथपतिस्तथा वाणिनिवेशनम् ॥१७॥ अन्तःपुरप्रदेशस्य कार्य दक्षिणतश्च तत् । प्रवेशे दक्षिणं तेषां हेषितं जायते यथा ॥१८॥ तथा भतु हितार्थाय कर्तव्यं सद्य वाजिनाम् । प्रागुदग् वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम् ॥१६॥ प्राग्नीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसंकटम् । दशरत्निसमुच्छायमष्टर स्निप्रविस्तृतम् ॥२०॥ नागवन्तकसंशोभि पुरः कुड्याधंसंयुतम् । पृष्ठ समग्रकुडयं वा तत्र स्यानानि कल्पयेत् ॥२॥ तानि तु प्राड मुखानि स्युस्तयंवोदड मुखानि च । मायामे किष्कुमात्राणि विकिष्फूणि च विस्तरात् ॥२२॥ प्रांशून्नतोर्वभागानि चतुरश्राणि कारयेत् । भनोच्चा सुखसञ्चारां तेषु भूमि प्रकल्पयेत् ॥२३॥ स्थानं सूत्रस्य मध्ये तु हस्तमात्र समन्ततः । प्रास्तीणं च समश्लक्षणनीरन्ध्र: फलकैदृढः ॥२४॥ धातक्यर्जुनपुन्नागककुभादिविनिर्मित । अष्टा गुलसमुच्छायरध्यधरनिविस्तृतः ॥ २५॥ प्रच्छिद्रः संहतर्वद्ध रयसा पाश्वयोद्धयोः । प्रजन्तुसड्कुलः काष्ठ रूचकाभिः(?) भिषामतः ॥२६॥ यवसस्य भवेत्स्थान नियू है स्वास्तृतं शुभैः । किकुत्रयोच्छृितं तत् स्पादेकान्ते सुसमाहितम् ॥२७॥ हस्तद्वयप्रमाणं च कुर्यात् खादनकोष्ठकम् । सूपलिप्तमदुर्गन्धि विस्तारोच्छ्ययोः समम् ॥२८॥ .

माव-दाला २९ . स्थाने स्थाो प्रयकोला सुदृढ़ा पापिशोपंधा । पचागोनिग्रहाय तौ पुरतः फल्पपेदुभौ ॥२६॥ पश्चार अन्धाधमेक च सुगुप्त परिकल्पयेत् । चतुर्हस्तायत त्यक्त्या शालाकोणचतुष्टयम् ॥३०॥ स्थानेष्वेतेषु वरगान् सर्वेष्वपि निवेशयेत् । तय पुर्याद बलि होम स्वस्तिवाचन जपम् ॥३१॥ प्रोप्मे कार्य सुसंमृष्टं सिक्त तन महीतलम् । वर्षास्वनम्युपंकञ्च शिशिरे संवृत शुभम् ॥३२॥ तिष्ठेयुस्तत्र तुरगा नातिसङ्कीर्णशनिः । मस्पृशन्तो मिथ फार्या सर्वानाधाविजिता. ॥३३॥ स्थान दक्षिणपूर्वस्यो दिशि यह्नः प्रपल्पयेत् । निदध्यादुदकुम्भ च फिञ्चिदन्द्रोसमाश्रितम् ॥३४॥ माझ्या विहित प्रपतव्य स्थानक यवसस्य च । पायय्यां तु प्रफर्तव्य स्थानमौदूसल दिशि ॥३५ नि घेणय फुशा. फूपा पाश्चि फलकावृताः। कुद्दालोद्दालगुडका शुक्तयोगा सुरस्तथा ॥३६॥ फचग्रहण्य शृङ्गञ्च तथा परशयोऽपि च । नाघा (2) प्रदीपाश्च भवन्त्यश्यागारोपयोगिन ॥३७॥ सड प्रह सुररसंवारपस्तूना नेते भवेत् । प्रन्युपद्रयरक्षायें अन्यच्छेदोपयोगिनः॥३८॥ पदार्यान् सन्निधौ कुर्याज्जलदीपादिकान् युधः । भाण्डानि पुर्याच्च पृथगन (न्द्रालो) पनयनेच्छया ॥३॥ हस्तयासी शिला दीपं दयाँ फालमुपानही ।। पिटानि यिनिमामि यस्तीन नानाविधानपि ॥४॥ एपयिपानि धान्यानि सनिदध्यात् प्रयत्नतः। पुरस्तम्भाधित माण्ड सन्नाहादेविषोयते ॥४॥ प्रामुगे तुरगं गेहे पारपा स्यापपेद् दिशा पूर्वामुरो परे पापि मित्रस्य वरुणस्य च ॥४२॥ मन्ति सेन वहय पुष्टिंप प्राप्तुवन्ति ते। हिस्पूिजनीया सा स्तोतमा सा प्रतिता ॥४॥ होपशान्तिकवाने या पाइप परा कियाः।

30
समरांगण-सूत्रधारः
तासु प्रशस्यते पूर्वा शक्रेणाधिष्टिता स्वयम् ॥४४॥
तस्यामुदेति दिनकृदनुलोमं ततः पुनः ।
प्रश्वानां पृष्ठतो याति स प्रतीचीमनुक्रमात् ॥४।।
स्नानाधिवासने पूमा माङ्गल्यानि पराणि च ।
प्राड मुखानां तुरगाणां कर्तव्यानि शुभाथिमिः ॥४६॥
एवं कृते भूमिबलमित्राणां यशसोऽपि च ।
वृद्धिर्भवति भूपस्य तस्मात् प्राची प्रशस्यते ॥४७॥
भत वृद्धिप्रदं स्थानमनप्रासस्य तद् भवेत् ।
दक्षिणाभिमुखायां तु शालायां वाञ्छितार्थदम् ॥४८॥
स्थानं भवति वाहानां पदे क्लुप्तं विभावसोः।
वह्निनाध्यासिता सा दिग् प्रात्मा बह्निश्च वाजिनाम् ॥४६॥
अजरो बहुभोक्ता च तत्र बद्धो भवेद्धयः ।
उदर मुखेऽपि भवने प्राप्नुवन्ति शुभं हयाः ॥५०॥
तथास्थितानामश्वानां दक्षिणेन दिवाकरः।
उदेत्यनन्तरं याति तान् विधाय प्रदक्षिणम् ।।५१॥
प्रयाति वामतो (श्वं च?श्वानां) स्थाप्यास्तेनोत्तरामुखाः।
चन्द्राको प्रति (हर्ष? हेप) न्ते तथा वनीत वाजिनः ॥५२ ।
नृपतिश्च जयं सिद्धि पुत्रानायुश्च विन्दति ।
प्ररोगाश्च भवन्त्यश्वा वर्धयन्ति च सन्ततिम् ॥५३॥
दक्षिणाभिमुखान् कुर्यान्न सन्नाह्यान् न चाग्रगान् ।
पितृकार्याधतोऽन्यत्र दक्षिणा वर्जितैव दिक् ॥५४॥
अस्यामेव दिशि प्रेता यतः सर्वे प्रतिष्ठिताः।
उदेति वामतो याति चास्तं दक्षिणतो रविः ॥५॥
सोमश्च पृष्ठे भवति तेनाश्वा देवपीडिताः।
ग्रहैविकारविविधःपीड्यन्तेऽरातिविह्वलाः ॥५६।।
भयेन व्याधिभिश्चार्ता प्रासं नेच्छन्ति खादितुम् ।
पराजयमतुष्टिं च स्वामिनोऽनर्थतंगतिम् ॥५७।।
पुलियो बज्नेस्यात् पार्थवक्षिणामुखाम् ।।
पश्चिमाभिमुखानां च बद्धानां वाजिनां सदा ॥५॥
उदेति पृष्ठतो भानु. पुरतोऽस्तं प्रयाति च।
न भवेद् विजयस्तेन भर्नु स्तत्सष्ठवर्तिनः ॥६०॥

प्रश्व-शाला तस्ते ध्यायन्ति वेपन्ते जले त्रासं प्रयान्ति च । यवस नाभिनन्दन्ति क्षमा मुञ्चन्लि सर्वथा ॥६१॥ दिशोऽभिमुखमाग्नेय्या बध्यन्ते यदि वाजिनः । व्यथते रक्तपित्तोत्थैस्तदा रोगैरनेकधा ॥६२ । जायन्ते स्वामिनो बन्धवयहच्छोपदायिनः । याजिनां च भवेत् तत्र वह्निदाहकृतं भयम् ॥६३।। भतु : परजयो विघ्नः स्याच्च देहस्य संशयः। नैऋत्याः ककुभो वाहा बध्यन्ते संम्मुखं यदि ॥६४॥ तदान तेभिनन्दन्ति खादनं पानभोजने । यथा यथा भितिपादारयन्ति पुनः पुनः ॥६५॥ असन्ते वीरूप बहुशो मनुष्यान् पक्षिणः पशून् । वेपन्ते च गात्राणि नंती चामितः स्थिताः ॥६६॥ तथा तथैषां कुपिता नाशं कुर्वन्ति राक्षसाः । बध्यन्ते यदि वाऽज्ञानाद् वायव्याभिमुखं हयाः ॥६७॥ तदा ते वातिक रोगः तोढ्यन्ते प्रतिवासरम् । चलः कायो भवेद् भतु: क्लेशश्चाश्वोपजीविनाम् ॥६॥ नराणां च भवेन्मृत्युर्दु भिक्षप्रभवं भयम् ॥ ऐशान्यभिमुखं बद्धाः प्रणश्यन्ति तुरङ्गमाः। सूर्योदयस्याभिमुखं बद्धानां चेदमादिशेत् । निबध्यन्ते यदा वाहा ग्राह्मीं दिशमुपाश्रिताः ॥७०॥ वध्यन्ते ते ग्रहैदिव्याधिभिश्च विचिन्तनाः । कव्यहव्यक्रियास्तत्र भतुनु विजयावहाः ॥७१॥ द्विजानामुपतापाय जायन्ते तत्र वाजिनः । अनुवंश च शालायां स्थानमश्वस्य नेष्यते ॥७२॥ स्वामिनस्तदजीर्णाय स्यान्नाशाय च वाजिनाम् । स्थाने प्रशस्तै तुरगान् सर्वथा वासयेदतः ॥७३॥ नच घार्याःक्षणमपि रोगिणः कल्यसन्निधौ। पाल्पानामपि रोगाः स्युर्यतो रोगिसमाश्रयात् ॥७४॥ हयागारस्य पूर्वेण फार्य भेषजमन्दिरम् । तस्पेय यामतः सर्वशमारान् परिकल्पयेत् ॥७॥ वाजिनां भेषजाय भाण्डानि च विनिक्षिपेत् । मगरानोपयोः स्नेहान् गौरव लयणानि च ॥७॥ ..

३२ समराङ्गण-सूत्रधारः भेपजागारस विषं कुर्याच्चारिष्टमन्दिरम् । भवनं व्याधितानां च कार्य वासाय चाजिनाम् ॥७७॥ सुगुप्तं तच्च कर्तव्यं पूर्वनिर्दिष्टवेश्मवत् । मंबद्धं च विधातव्यमेतद् वेश्मचतुष्टयम् ।।७।। सुधावन्धदकुंड्यै सप्राग्नीवोच्चतोरणम् । चत्वार्यपि विशालानि सुगमानि च कारयेत् ॥७॥ येश्मस्वेवंविघवश्वान् स्थापितान् परिपालयेत् ॥८०३।। इनि महाराजाधिराजश्रीनोजदेवविरचिने समरागण सूत्रधारापरनाम्नि वास्तुगास्त्र अश्वगाला नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः आयतन-निवेश-लक्षणम् एवं मृपस्य प्रासादे कृते क्लुप्तेऽयवा भुवि । तस्यानुजीविनः कुपुः प्रासादान् परिधौ यदि ॥१॥ तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात् । तेषामिहाभिधीयन्ते सर्वेषां दृद्धिहेतवे ॥२॥ दशाष्टौ पट च धनुषां शतानि मामृतां क्रमात् । मानमायतनस्योक्त त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥३॥ क्षेत्रमायतनस्ययं चतुरथं समन्ततः । तत्र भक्ताः प्रकुर्वोरंस्त्रिधा स्वे स्वामिवत्सलाः ॥४॥ ये चास्य सम्मताः केचित् फुले जाता हितैषिणः । द्वादशांशेन हीनानि क्रमात् तान्यनुजन्मनाम् ॥५॥ तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद् द्विगुणान्तरे । कुर्याद् दशांशहीनानि नैऋत्यां दिशि भूपतेः ॥६॥ प्रासादान्नुपपत्नीनां सर्वासामपि शास्त्रवित् । प्रप्टमागेन होनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत् ॥७॥ देवधिष्ण्यानि तन्त्रः स्यात् स्वसुराणां विधानतः(?) । सौम्याया मारती यावन्नवांशापचिताः क्रमात् ॥८ प्रासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारपुरोधसाम् । एतेषां पूर्वभागस्थ राजमातुनिषेशनम् ॥६॥ होनमेकादशांशेन तत् कार्य राजकारिता (?)। ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमंन्द्रपदावधि ॥१०॥ स्वसणां मातुलानां च कुमाराणां तथा श्रमात् । माग्नेय्या द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ॥११॥ कार्यः पुरोधःप्रासादः तुल्यतत्पुनरेव वा(?)। याम्यायो कुर्युरष्टांशहीनान्युशिमन्दिरात् ॥१२॥ सामन्तफुजरारोहमटपौरजनाः कमात् ।

२४ समराङ्गण-मूत्रधारः एतान्यायतनान्येषां यथाभागं प्रकल्पयेत् ॥१३॥ मर्मवेधप्रदेशस्थान द्वारवेधगतानपि । स्वस्थानान्तरितांश्चंतान न कुर्याद्वितकाम्यया ॥१४॥ अलिन्दगर्भकोष्ठश्च सीमास्तम्भगवाक्षकः। द्वारद्रव्यतलोच्छ्रायः प्राग्रीवः सिंहकर्णकः ॥१५॥ न कुर्याद् भूषणस्तुल्यं समं वास्थंदरूपतः(?) । समरूपं भवद्धम्यं नियुक्तं च न नन्दति ॥१६॥ राजपीडा भवेत् तस्मिन्नाधिक्ये च कुलक्षयः । प्रासादाद् भूमिपालस्य निवेशं परिधौ स्थितम् ॥१७॥ द्रव्येण कतरेणापि नोत्कृष्ट कारयेद् बुधः । संस्थानान्यामतश्चापि विस्तारेणोच्छ्येण वा ॥१५॥ पूर्वोक्तेभ्यो विभागेभ्यः किञ्चिद्धीनतमः शुभः । अन्योन्यं द्विगुणच्छाधेरेकैकस्यान्तरं शुभम् ॥१६॥ सुभोग्यं तं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरैः। फोष्ठिकाभोजनागारण्डिोपस्करधामभिः ।।२०।। शिलालूपात (?)शालाभिः शेषं तु परिपूरयेत् । प्रशस्तान कारयेत् सर्वाञ शुभरूपान् मनोरमान् ॥२१॥ प्रायशः स्वालयांश्चान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च । नरेन्द्रायतनस्यय निवेशात् परिकल्पयेत् ॥२२॥ अन्यथात्वे महादोषा वैपरीत्ये कुलक्षयः ॥२३॥ इति कथितदिगादिभेदयोगः सुरभवनानि भवन्ति यस्य राज्ञः । अविरतमुदितोदितप्रतापः स्वभुजजितां स चिरं प्रशास्ति पृथ्वोम।।२४।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरांगण सूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रायतननिवेशो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्याय. "

तृतीयः पटलः
शयनासनादि विधानम
शम्पा
२. प्रासनम्
३. पादुकादि।

अष्टचत्वारिंशोऽध्याय
शयनासन-लक्षणम्
इदानीमभिधास्याम शयनासनलक्षणम् ।
शुभाशुभपरिज्ञान येन सम्यक् प्रजायते ॥१॥
मैने मुहूर्ते पुष्यस्थे शीतरश्मौ शुभेऽहनि ।
सम्पूज्य देवता सम्यक वर्भारम्भ समाचरेत् ॥२॥
वृक्षास्तन प्रशस्यन्ते चन्दनस्तिनिशोऽर्जुन ।
तिन्दुक सालशाको च शिरीपासनधन्वन ॥३॥
हरिद्र देवदारुश्च स्यन्दतोको सपा को।
श्रीपर्णी दधिपर्णश्च शिशपान्येऽपि ये शुभा ॥४॥
गकर्मणि ये नेष्टा वृक्षास्तेऽत्रापि निन्दिता ।
हेम्ना रूप्येण धानद्धा गजदन्तेन वा शुभा ॥५॥
पारकटेन वा नद्धा शय्या कार्या विचक्षण ।
पूर्वच्छिन्न यदा दारु शयनासनहेतवे ॥६॥
प्रादीयते तदारम्भे निमित्तान्युपलक्षयेत् ।
दध्यक्षतान् पूर्णकुम्भ रत्नानि कुसुमानि वा ॥७॥
सुगन्धद्रव्यवस्त्राधान् मत्स्याश्वयुगल तथा।
मत्तवारणमन्याश्च शुभान् वीक्ष्यादिशेच्छुभम् ।।८।।
कर्माइगुल समुद्दिष्ट वितुपैरष्टमियदे ।
अष्टोत्तरशत तेषा शय्या ज्येष्ठा महीभुजाम् ।
मध्या महीभुजां शय्या शत स्याच्चतुरुत्तरम् ।
शत कनीयसी प्रोक्ता नपाणा विजयावहा ॥१०॥
नतिन पपुत्रस्य मन्त्रिण सा पद्धज्झिता।
द्वादशोना बलपतेस्त्रिषट्कोना पुरोधस ॥११॥
पायामान विस्तार सर्व शय्यासु कल्पयेत् ।
यद्वा निजाटभागेन पड्भागेनाथवाधिकम् ॥१२॥

३८
समराङ्गण-सूत्रधार
विप्राणां शस्यते शय्या देणाड गुलसप्ततिः ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यामगुलाभ्यां होना स्याच्छेषणिनाम् ॥१३॥
बाहल्पमुत्पलस्य स्वादुत्तमस्याइगुलत्रयम्।
अड्गुलद्वितयं साधं मध्यस्य द्वे कनीयसः ॥१४॥
बाहल्यमोशादण्डस्य कुर्यादुत्पलसम्मितम् ।
साघे सपादं सभ्यंशं तस्य विस्तारमुत्पलात् ॥१५॥
विस्ताराधेम शय्यायाः स कुष्यस्य विधीयते ।
तत्पादस्योद(यो? यौ) मध्यहीनौ द्विचतुरुज्झितौ ॥१६॥
अर्धन मध्य विस्तारान्मध्ये बाहल्यमिष्यते ।
विभागहीनमिच्छन्ति पादोनमपि केचन ॥१७॥
स्थौल्येन पादोऽधः शीर्षादुत्पलेन समो भवेत् ।
मध्ये सपादः सार्धश्च तले वृद्धिः अमेण सा ॥१८॥
पड्भागोऽस्याधिको यद्वा मध्ये त्र्यंशाधिकस्तले।
तत्कुष्यमुत्पलभ्यंशो मूले तस्याधमप्रतः ॥१६॥
उत्सेधतुल्यो विस्तारः कार्यो का व्द्य गुलाधिकः ।
सपत्रकलिकापनपुटग्रास विभूषितः ॥२०॥
कुर्यात् प्रदक्षिणाग्राणि शय्याङ्गानि समन्ततः।
कांग्रा निसिलाः पादाः स्वामिनो वृद्धिहेतवे ॥२१॥
श्रेष्ठकद्रव्यजा शय्या मिश्रद्रव्या न शस्यते ।
एकदा प्रशंसन्ति द्विदारुभंयमावहेत् ॥२२॥
विदारुघटितायां तु स्वामिनो नियतो वधः ।
शय्यायां जायते यस्मात् तस्मात् तां परिवर्जयेत् ।।२३।।
मूलमग्रेण संयुक्तमपसव्यं विहितम् ।
मूलं मूलेन पर विद्धमेकाने तुच दारुणी ॥२४॥
मध्ये व्रणो मृत्युकर स्त्रिभागे व्याधिकारकः ।
क्लेशावहश्चतुर्भागे शिरस्थो द्रव्यहानिकृत ।।२।।
निर्दोपगाने पर्यङ्ग पापस्वप्नो न दृश्यते ।
प्रन्थिकोटरवत् कुर्यात् तस्मान शयनासनम् ॥२६॥
मासनं शयनीय च प्रन्थिकोटरवजितम् ।
बहुपुत्रकरं प्राहुभकामार्थसाधनम् ॥२७॥

शयनासनादि
प्रारोहणे प्रचलति शयने कम्पते तथा ।
विदेशयानकलही ते क्रमेण प्रयच्छतः ॥२८॥
सुश्लिष्टा तामतः पुर्यानिर्दोषां वर्णशालिनीम् ।
दृढां स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविवृद्धये ॥२६॥
निष्फुटं कोलदृक् कोडनयनं वत्सनामकम् ।
कालकं बन्धक चेनि छिद्रसंक्षेप ईरितः ॥३०॥
घटवत सुधिरं मध्ये सङ्कटास्य च निष्कुटम् ।
कोलाक्षं नीडमिच्छन्ति मानिष्पावमाफम् ॥३१॥
प्रध्यधपर्वदीर्घ च विवर्ण विषमं तथा ।
तदिह प्रोडनयनं छिद्रमाहुमहर्षयः ॥३२॥
भिन्नं पर्वमितं वामावर्त स्याद् वत्सनाभकम् ।
कालकं कृष्णकान्ति स्याद् विनिभिन्नं तु बन्धकम् ।।३३।।
छिद्र दारुसवर्ण यत् तन्नो शुभकर तथा ।
निष्फुटेऽर्थक्षयः फोललोचने फुलविद्रवः ।।३४॥
शस्त्राव भीः फोडनयने वत्सनाने रुजो भयम् ।
कालके बन्धकास्ये च कोटविद्ध च नो शुभम् ॥३५॥
सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदम् ।
शग्यायें कथिनः फ्लुप्त दारुभिः शस्तमासनम् ॥३६।।
उपवेशसुखं मान प्रशस्ताय प्रकल्पितम् ।
पुष्फरः सदहस्तश्च वृतोऽहगुलचतुष्टयात् ॥३७॥
प्रारभ्य विस्तरात् कार्यस्तावद् यावन्नवाङ्गुलम् ।
पुष्करच्यासतो दण्डस्तस्य कार्यश्चतुगुणः ॥३८॥
फलकः पुष्करार्धन तत्तुल्यश्चास्य मूलकः ।
स्थूलः स्याच्चतुरशेन दण्डपुष्करविस्तरात् ॥३९॥
खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद् गाम्भीर्य मिष्यते।
प्रशस्तसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम्(?) ॥४०॥
परिवेषणमन्यच्च पच्यमानानघट्टकम् (?) ।
कार्यः कद्धतफः श्लक्ष्णः प्रशस्तमृदुदारजा ॥४१॥
भारभ्य ध्यणाप्टभ्यः स्याद् यावद् द्वादशाइ गुलम् ।
सार्यागुलं चतुर्भाग विस्तारेण व दंष्यतः ॥४२॥

४० समराङ्गण-सूत्रधार मध्ये च तस्य बाहल्यं विस्ताराष्टांशतो भवेत्।। एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुस्तस्य दन्तकाः ॥४३॥ अन्यतस्तु घनाः सूक्ष्मास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः। मध्ये विभागमुत्सृज्य दन्तका भागयोद्धयोः ॥४४॥ त्रिभिर्भागे हृते तेषां न शेषस्तान् विवर्जयेत् (?) । गजदन्तमयः श्रेष्ठस्तथा शाखोटवृक्षजः ॥४५॥ मध्यमो दारुभिः शेजघन्योऽसारदारुजः। रूपः स्वस्तिकावेर्वा स मध्ये स्थादलड्कृतः ॥४६॥ यूकाद्यपनये केशविवेके चोपयुज्यते । अड्गुलेनाधिके पादात् कायें दैर्येण पादुके ॥४७॥ कृतायां पञ्चधा तस्यां कुर्याद् भागत्रयं पुरः । पश्चाद् भागद्वयं तत्र सङ्ग्रहोऽस्या विधीयते ॥४८॥ अडगुल त्रयमुत्सेधो विस्तारोऽध्यनुसारतः। अगुल्या गुप्ठयोर्मध्यभागे मत्स्यायला कृतौ ॥४६॥ कर्तव्यो फीलको काष्ठदन्तशृङ्गादिसम्भवौ । गजेन्द्रदन्तः श्रीखण्डश्रीपण्पों मेषशृङ्गिका ॥५०॥ शस्ताः पादुकयोः शापाक्षीरिणीचिरबिल्विकाः ॥१३॥ इदमिह शयनानामासनानां च लक्ष्म प्रकटितमनु दाः फद्भुतस्यापि सम्यक् । शुभमय विपरीतं पादुकानां च विद्वान् सकलमिति विदित्या पूज्यतामेति लोके ॥५२॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरांगण मूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्र शयनासनलक्षण नाम प्रष्टचत्वरिशोऽध्यायः । 1

चतुर्थः पटलः
'यन्य-विधानम.
१. यन्त्र-बीजाः
२. यन्त्र-प्रकाराः
३. यन्त्र-गुणाः
४ यन्त्र-विधाः
(अ) प्रामोद
(ब) सेवा-रक्षा
(स) वारि
(य) धारा
(र) दोला
(ल) विमानम्

एकोनपञ्चाशोध्याय,
यन्त्र-विधानम्
प्रायद्दिनेशशशिमण्डलचक्रश (सीस्त)-
मेतज्जगरियतपयन्धमलक्ष्यमध्यम् ।
दूतानि पोजमखिलान्यपि सम्प्रकल्प्य
पः सन्ततं भ्रमयति स्मरजित् स योऽप्यात् । १॥
यग्नाप्पायमय यूमो पपायत् प्रक्रमागम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां पदेफमिह कारणम् ॥२॥
यहच्या प्रयत्तानि भूतानि स्येन पत्मना।
नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् यन्त्रमिति कीर्तितम् ॥३॥
स्परसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीषया।
कृतं यस्माद् पमयति तद्वा यन्यमिति स्मृतम् ॥४॥
तस्य घोज चतुर्षा स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः ।
प्राश्रयस्येन चैतेषां वियदप्पुपयुज्यते ।।५।।
भिमः सूतश्च (फ? 2) रक्तस्ते च सम्पर न जानते।
प्रकृत्या पाथियः सूत (स्नान)पात् तत्र क्रिया भवेत् ॥६॥
पार्थिवत्यादयमतो न कदाचिद् यिभिद्यते ।
परयावग्निजस्थं हि यस्य परिकल्प्यते ॥७॥
सदा विरोधो नयास्य पादकेनोपपद्यते ।
गन्धाद यह विरोधाच्च स्थिता पार्थिवता यलात 10
प्रारमैय यो सर्वेषां प्रत्येकमपराण्यपि।
एवं मैदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्क्रान्मियः ॥६॥
स्वयंवाहकमेक स्यात् सफरप्रेयं तथापरम् ।
प्रन्पदन्तरितं पाहा बाह्यमन्यत् स्वदूरतः॥१०॥
स्वयंयामिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत् प्रयम् ।
तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ॥१६॥
प(धुदुत्पतमलक्ष्यं पदेकं यहुए साधकम् ।
तवन्यदपि सन्ति यस्माद् विस्मयकृणाम् ॥१२॥

समराङ्गण-सूत्रधार' एका स्वीया गतिश्चिये वाद्ये ज्या वाहकाश्रिता। अरघट्टाश्रिते कोटे दृश्यते द्वयमप्यद ॥१३॥ इत्थ गतिद्वयवशाद दैचिन्य कल्पयेत् स्वयम् । अलक्षता विचित्रत्व यस्माद यन्त्रेषु शस्यते ॥१४॥ अन्यत स्यादन्तरा (प्र)यं द्वितीय मध्यम स्विदम् । द्वयत्रयादियोोन चतुर्णामपि योगत १५॥ अशाशिभावाद भूताना सवयफामतिरिच्यते। य सम्यगेनज्जानाति स पुमान् भवति प्रिय ॥१६।। प्रनदाना नृपाणा च प्रज्ञानाच मतस्य च । लाभ ख्याति च पूजा च यशो मान धनानि च ॥१७ । प्राप्नोति किं कि न पुमान् य इद वेत्ति तत्त्वत । गृहमेक विलासानामाश्चर्यस्य पर पदम् ॥१८॥ रतेरावासभवन विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद देवतादीना रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥१६॥ तास्तृप्यन्त्यथ तत्तुष्टि पूर्वधर्म प्रकीर्तित । नपादितोषादथ स्यादर्थे काम प्रतिष्ठित ॥२०॥ वित्तक्यादस्य निष्पतिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभ । पाथिव पार्थिव: पायिव जतजन्ममि ॥२१॥ तदेव तेजोजनितस्तदेव मरुदुद्भव । प्राप्यमाप्यस्तथा बीजेरानलरानिलैरपि ॥२२॥ वलिश्च मरुज्जात पायिवरुणरपि। मारत मारुतराप्य पार्थिवैरानलस्तथा ॥२३॥ वह्निजातेऽपि बीज स्यात सूत सोऽपिच वा (ननि) ले । पार्थिवाना भवेद बीजमाप्यानामपि वा(रणे?रणम्) ॥२४ इति बीजानि सधा कीर्तितान्यखिलान्यपि । कुड्यक्रणसूत्राणि भारगोलकपीडनस् ॥२५॥ लम्बन लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि। अयस्ताम्र च तार च पु सविप्रमर्दने ॥२६॥ काष्ठ च चमं वस्त्र च स्वयीजेप प्रयुज्यते । उर्दक क्र्तरी यष्टिश्चक भ्रमरक्स्तथा ॥२७॥ शृङ्गावली च नाराच स्ववीजान्यौवरे बिदु ।

यत्र-विधानम ताप उत्तेजन स्तोभ क्षोभश्च जलसङ्गज ॥२८॥ एवमाद्यग्निबीजानि पाथियस्य प्रचक्षते । धारा च जलभारश्च पयसो भ्रमण तथा ॥२६॥ एक्मादोनि भूजस्य जतजानि प्रचक्षते । यथोछाय्यो यथाघिषय यथा नीर.प्रतापिच ॥३०॥ अत्यन्त मूर्ध्वगामित्व स्वरोजान्ययसस्तथा। मरुत स्वभावजो गाग्राहकश्च प्रतीप्सित ॥३१॥ दया:जनाद्यश्च गजकर्णादिभि कृत । (छरचा)णितो गालितम्चाय बीज भवति भूभवे ॥३२॥ काष्ठ (भृ? कृ) तिश्च लोह च जलजे पार्थिव भवेत। अन्यदम्भस्तदप्यस्नु तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥३३॥ वीज स्वकीय भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु । तापाद्य पूर्वकथित वह्निल जलजे भवेत ॥३४॥ सहगहीतश्च दत्तश्न पूरित प्रतिनोदित । मरुद धोजत्वमायाति यन्नेष जलजग्नमसु ॥३५॥ वह्निजातेपु मृत्ताम्रलोहरुक्मादि तदगृहे । पार्थिव कथयन्तीह बीज बोजविचक्षणा ॥३६॥ यह ह्निभवेद योजमाप प्रापस्तथा भवेत् । प्राद्यवृत्यादिभि प्रोक्तं मरुद् गच्छति वीजताम् ।३७।। प्रत्येपक च जनक ग्राहक प्रेरक तथा। समाहक च भूजात बीज स्यादतिलोद्धव ॥३॥ प्रेरण चाभिधातश्च विवों भ्रमण तथा । मलन मारतोत्येषु बीज स्यादिति सम्मतम् ॥३६॥ सगहीतस्य तापाचर्यानि पावकजन्मनि । प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोद्भव ॥४०॥ प्रेरित सा गृहीतश्च जनितश्च समोरण । पात्मनो बौजता गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत् । ४१॥ भूतमेकमिहोदिक्तमन्यद्धीन ततोऽधिकम् । प्रायद्धीननतर चान्यदेवप्रायविकल्पितं ॥४२॥ माना भेदा भदन्त्येषा फस्तान कात्स्न्येन वक्ष्यति।

समराङ्गग सूत्रधार' निस्क्रिया भू क्रिया त्वक्षे शेषेप सहजा त्रिषु ॥४३॥ मत प्रायेण साजन्या क्षितावेव प्रयत्नत.। साध्यस्य स्पषशत सन्निवेशो यतो भवेत् ॥४४॥ यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतु नैव शक्यते । यथावद्वीजसयोग सौश्लिष्ट्य इलक्षणतापि च ॥४॥ अलक्षता निर्वहण लघुत्व शब्दहीनता । शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥४॥ वहनीयु समस्तासु लौश्लिष्ट्य चास्खलद्गति । यथाभीष्टार्थकारित्व लयतालानुगामिता ॥४७॥ इष्टकालेदशित्व पुन सम्यक्त्वसवृति । मनुल्बणत्व ताद प्य दाढ्य मसणता तथा ४६॥ चिरकालसहत्व च यन्त्रस्यते गुणा स्मृता । एक बहूनि चलयेद् बहुभिश्चाल्यतेऽपरम् ॥४६॥ सुश्लिष्टत्वमलक्षत्य यन्त्राणा परमो गुण । प्रथ कर्माणि यन्त्राणा विचित्राणि यथाविधि ॥५०॥ मविस्तरामसड क्षेपात् साम्प्रत सप्रचक्ष्महे । कस्यचित् सा क्रिया साध्या काल कस्यापि कस्यचित् ॥५१॥ शब्द कस्यापि चोच्छायो रूपस्पशौं च कस्यचित् । क्रियास्तु फार्यस्य वादनन्ता परिकीर्तिता. ॥५२॥ तिर्यगूलमध पृष्ठे पुरत पाश्र्वयोरपि । गमन सरण पात इति भेदा क्रियोद्भवा ॥५३॥ कालो मुहूर्तकाष्ठा_भिन्नो भेदैरनेकधा । शब्दो विचित्र सुखदो रतिकृद् भीषणस्तथा ॥५४॥ उच्चायस्तु जलस्य स्यात् ववचिद् मूपि शस्यते । मौत नृत्य च वाद्य च पटहो वश एव च ॥५५॥ घोणा च कांस्यतालश्च तृमिला करदापि च । परिकरियपत्र यादिनादि घिमाध्यते ॥६॥ समस्तमपि तद् यन्त्राज्जायते कल्पनावशात् । नृत्ये तु नाटक चोक्षस्ताण्डव लास्यमेव च ॥१७॥ राजमागश्च देशी च यन्त्रात सर्व प्रसिध्यति ।

यन्त्र-विधानम् तथा जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा पास्तु जातितः ॥५॥ ताः सर्या अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात् । भूचराणां गतियोम्नि भूमौ व्योमचरागमः ॥५६॥ चेष्टितान्यपि मत्यानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्यनिर्माणाद् विविधानीप्सितानि च ॥६०॥ ययामुरा जिता देवर्षया निमंथितोऽम्बुधिः । हिरण्यकशिपुदत्यो नृसिंहेन हतो पया ॥६॥ पावनं हस्तियुद्धं च गजानामगडोऽपि च । नानाप्रका (र?रा) या चेष्टा नानाधारागृहाणि च ॥६२।। दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च । चिया से (न?ना) च फुट्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः ॥६३।। सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः । एवंप्रायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ।।६४॥ विधाय भूमिकाः पञ्च शय्या त्वादिभुवि स्थित । प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्तो याति पञ्चमीम् ॥६५॥ एवंप्रायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः। क्रमेण निशतावतं स्याले स्याले दन्ता भ्रमन्त्यसो ॥६६॥ तन्मध्ये पुत्रिका क्लुप्ता प्रति नाडि प्रवोधयेत् । यह्नश्च दर्शनं तोये वह्निमध्याज्जलोद्गतिः ॥६॥ प्रवस्तुतोऽपि यस्तुत्यं वस्तुतोऽपि तथान्यथा । निः श्यासेन विपद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम् ॥६॥ क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्टायः फणाभूता । गोलश्य सू (ति? बि) विहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम् ॥६६॥ परिभ्राम्यत्यहोरानं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम् । गजाविरूप रथिकरूपतां गमितः पुमान ॥७०॥ भान्त्वा नाडिकया तस्या पर्यन्ते हन्ति (भो? यो जनम् । दीपिकापुत्रिका क्लुप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति ॥७१॥ दोपे तले प्रनत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम् । पाया प्रदीयते वारि तावत् विपति सन्ततम् ॥७२॥ यण कल्पिती हस्ती न तद् गच्छत् प्रतीयते ।

४८ समराङ्गण -सूत्रधार शुकाथा पक्षिण क्लृप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः ।।७३॥ जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च । पुत्रिका वा गजेन्द्रो दा तुरगो मर्कटोऽपि वा ॥७४।। वलनवर्तननृत्यस्तालेन हरते मनः । पनव वर्मना क्षेत्र ध्रियते तेन तत्पय ![७५॥ यात्यायाति पुनस्द्वद् गर्तात् पुष्करिणीष्वपि । फलके कानि (?) तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च ॥७६॥ घा (ला?त) ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यश्रमनावृतम् । नृत्यन्यि गायन्ति तथा वशादीन् वादयन्ति च ॥७॥ निरुद्धमुक्तस्य वशान्मरुतो यन्त्रभङ्गिभि । याश्चेष्टा दिव्यमानुष्यस्ता एवान न केवलम् ॥७॥ दुष्कर यद्यदन्यच्च ततद् यन्त्रात प्रसिध्यति । यन्त्राणा घटना नोक्ता गुप्त्यर्थ नाजतावशात् ॥७॥ तन हेतुरय ज्ञेयो व्यक्ता नैते फलप्रदा । कथितान्यत्र बीजानि यन्नाणा घटना न यत् ।।८०॥ तस्माद् व्यक्तिकृतेष्वेषु न स्यात् स्वार्थो न कौतुकम् । वस्तुत कथित सर्व बीजानामिह कीर्तनात् ॥११॥ प्रभ्यूह्य स्वधिया प्राजयन्नाणा कर्म यद् यथा । मन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि ॥२॥ नन्द्यानि यस्मात् तान्यातो विज्ञेयान्युपदेशत । एतत् स्वबुद्धयवास्माभि समग्रमपि कल्पितम् ॥८३॥ मग्रतश्च पुनम वथित यत पुरातन । वीज चतुर्विसिंह प्रवदन्ति यन्त्र- ध्वम्भोग्निभूमिपवनिहितर्ययावत् । प्रत्येस्तो बहुविध हि विभागत स्या- मिश्रगुण पुनरिद गणनामपास्येत् ॥४॥ फिमेतस्मादन्यद् भवति भवने चित्रमपर फिमन्यद् वा तुष्टयं भवति रिमुवा कौतुफफरम् । किमन्यद वा कोर्तभवनमपर कामसदन किमस्मात् पुण्य वा किमिव च परीतापदामनम् ।।

४१ . अन्न-विधानम् एतेऽत्यर्थ प्रीतिदा बोजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारः । भान्या नान्यश्चिनकद दारुक्लुप्तं च दोलाचं पुनः पञ्चमं तता८६) पारम्पर्य कोशल पदेश शास्त्रन्यासो यास्तुकोद्यगो धीः । सामनीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिश्चि ण्येवं वेति यत्राणि कर्तुम् ८७ चित्रयुक्तं ये गुणः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्न शास्माधिकारम् । ये वा कस्न योजयतेऽत्र सम्यक् तेषां कीतिर्ण भुवं चावृणोति ।। अडगुलेन मितमडगुलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटकं तनुवृतम् । धेयमुजुमध्यगरन्धं दिलष्टसन्धि दृढतानमयं तत् ॥६॥ दारवेषु विहगेपु तवन्तः क्षिप्तमुद्गतसमीरवशेन । पातनोति विचलन्मृदुशब्द शृण्यतो भवति चित्रकरं च 1800 सुश्लिष्टलण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्त रजानुकारम् । प्रस्तं तया कुण्डलयोयुगेन मध्ये पुटं तस्य मृदु प्रदेयम् ।।६१|| पूर्वोक्तयन्नं विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत् । नि ततः सञ्चलनादनङ्गक्रीडारसोल्लासकरं करोति ॥१२॥ यस्मिन शम्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तराग वित्रा शब्दान् मृगशिशुवा या (न्ति? ति) भीत्येव मान. । किञ्चतासां पितमभितो निर्भरप्रेमभाजां प्रोदि गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि ॥९॥ पटहमुरजे वेणुः शङ्को विपञ्च्यच काहला स्मरटिविले वाद्यातीद्यान्यभून्यखिलान्यपि । मधुरमधिकं यच्चित्रं च यनि विदधात्यल तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम् ।।६४॥ लघुदारमयं महाविहङ्ग दृढसुश्लिष्टतर्नु विधाय तस्य । उदरे रसयन्त्रमादधीत ज्वलनाधारमधोऽस्य चा(ति?ग्नि) पूणम्।।१।। तमारूढः पूरुषस्तस्य पक्षद्वन्द्वोच्चालपोज्झितेनानिलेन । सुप्तस्यान्तः परावस्यास्य शक्त्या चि कुन्नम्बरे याति दूरम् || इत्यमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारुविमानम् । मावधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभुतात् ददकुम्भान् ॥६॥ प्रयः कपालाहितमन्दवहिमतप्ततत्कुम्सभुवा गुणेन । योनो भगित्याभरणत्यमति सन्तप्तगजंद्रसराशकृया ||

समरांषण-सूत्रधारः
वृत्तसन्धितमयायसयन्त्रं तद् विधाय रसपूरितमन्तः ।
उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरजं विदधाति ।MEEN
स कोप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा ।
पुरस्ताद् यस्यता मदजलमुचोऽपि द्विघटाः
मुहुः श्रुत्या श्रुत्वा निनदमपि गम्भीर विषमं
पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ कुशमपि ॥१००॥
दृग्नीवालहस्तप्रकोष्ठवाहूएहस्तशासादि ।
सच्छिद्र वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशो घटेयत् ॥१०१॥
शिलष्टं कोलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम् ।
सोऽथवा युक्त्या रूपं कृत्वातिरमणीयम् ॥१०२॥
रन्ध्रगतः प्रत्यङ्ग विधिना नाराचसङ्गतः सूत्रः ।
प्रोवाचलनप्ररसणविकुञ्चनादीनि विदधाति ।।१०३॥
करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेवनप्र (माणा? नामा) दि।
प्रादर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति ॥१०४॥
एवमन्यदपि चेदशमेतत् फर्म विस्मपविधायि विपत्ते ।
भूम्भितेन विधिना निजबुद्धः कष्टमुक्तगुणचक्रवर्शन ॥१०॥
पुंसो दारजमुध्यं रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि ।
तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्म ॥१०॥
सङ्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं फुन्तहस्तमथवा यदि तत स्यात् ।
तमिहन्ति विशतो निशि चौरान द्वारि संवतमुखं प्रसभेत ॥१०७
ये चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽसिमुनुष्टग्रीवायाश्च दुगस्य गुप्त्यं ।
मे क्रीडाद्याः कोडनायं च राज्ञा सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम् ॥
इदानी प्रक्रमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे ।
झोडार्य कार्य सिद्धय च चतुर्वा तद्गति विदुः ॥१०॥
निम्नां मयति द्रोणीदिशाद्वंस्थिताज्जलम् ।
यत्र तत् पातयन्त्र स्वाद याटिकादिप्रयोजनम् ॥११०॥
रायसमपातास्यं यत्रो नाडिफा पयः ।
नसाधारगुणान्मुञ्चेदपस्तात् समनाडि (का? कम्) ॥११॥
पत्रोच्चायं पतिरवोडापतो जराम् ।
दिन प्रपात्यूप्य सन्धिसतम्भयोगतः ॥११२॥

16357 १
पात्र-विपानम
पतित्वोच्चायतस्तोय तियंगूर्योयमेत्यथ ।
सच्छिद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोरयम् ॥११॥
बाप्या वापि च कूपे विधानतो दोधिकादिका पिहिता।
पत्रोध्यमभ्यु गमयति तदिहोच्छ्यसंजितं कयितम् ॥११॥
दारजमिभस्य रूपं यत् सलिलं पात्रसंस्थितं पियति ।
तन्माहात्म्य निगदितमेतस्योछायतुल्यस्य ॥११॥
सलिल सुरङ्गदेशानीतं निम्नेन यत्मना दूरे ।
पद्भुतमम्भस्थान तदिह समोचछायतः फुरुते ॥११६॥
धारागृहमेकं स्पात् प्रवर्षणारयं ततो द्वितीयं च ।
प्राणास जलमार्ग न्याय तथान्यदपि ॥११७॥
प्राकृतजनार्यमेतन विद्युपं योग्यमेतदयनि गाम् ।
मङ्गल्यानां सदनं विद्यमियं तुष्टिपुष्टिकरम् ॥११॥
सलिलाशयस्य सविध फस्याप्याधित्य शोभन देशम् ।
पन्त्रोत्सेधाद् द्विगुणा निगुणा या नाडिका कार्या ॥११॥
जलनिहिसहासायन्तमसृणा बहिश्च नोरन्ध्रा ।
निढाम्भसि तस्यां शुभमुहूर्ते गृह कार्यम् ॥१२०।।
सभिरोषधीभिर्युक्त सहिरण्यपूर्णकुम्भश्च ।
सुविचित्रगन्धमाल्यं निनादित ब्रह्मघोपेण ॥१२१॥
रत्नोद्भयविचित्रः स्तम्भयुक्तं हिरण्पपटितर्या ।
रजतोयः कदाचित् सुरवारसमुद्भवरथया ॥१२२॥
श्रीखण्डोत्थरथया साल फमुख्यप्रशस्तवृक्षोत्यः ।
शतसस्पर्धात्रिंशसंख्यमंदियापि पोडशभिः ॥१२॥
अथवा चतुरसमन्वितयिशतिसदस्य दिनेशरापर्या ।
दूषितमतिरमणीयश्चतुभिरपि वा विधातव्यम् ।।१२४।।
प्राग्नीवरतिचित्रः शालजलिपिवितं विविधः ।
वेदोभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम् ॥१२॥
रमणीयसालभजिफमनेफविधयन्यशकुनिकृतशोभम ।
मिथुनश्च यानराणां जम्भकनियहेश्च नेकविधः ।।१२।।
विद्यारसिद्धभुजङ्गकिन्नरश्चारणश्च रमणीयम् ।
नजः परम(गोगुणः शिखण्डिभिर्माण्डितोद्देशम् ॥१२॥

समराङ्गण-सूत्रधारः
कल्पतरुभिविचित्रश्चित्रलतावल्लि गुल्मसंछन्नम ।
परपुष्ट षट्पदालीमरालमालामनोहारि ॥१२८॥
प्रबहत्सकलस्रोतःसुश्लिष्टनिविष्टनाडिक मध्ये।
सच्छिद्रनाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम ॥१२६॥
सुश्लिष्टनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंश्रिते परितः ।
सम्यक् कृत्वा दृढतर विलेपनं वज्रलेपाद्यं ॥१३०॥
लाक्षासर्जरसदपन्मेषविषाणोत्यचूर्णसंमिश्रम् ।
अतसीकरञ्जतलप्रविगाढो वज्रलेपः ॥१३१॥
दृढसन्धिबन्धहेतो. स तत्र देयो द्विशः कदाविद् वा ।
शणयल्कश्लेष्मातकसिक्थकतलः प्रलेपश्च ॥१३२।।
उच्छ्ययन्त्रणेतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा ।
चित्रानुपातयुक्तं प्रदर्शयन्नृपतये स्थपतिः ॥१३३॥
कार्याण्यस्मिन्करिणां मिथुनान्यभितोऽम्बुकलियुक्तानि ।
भन्योन्यपुष्करोज्झितसोकरभय पिहितनयनानि ॥१३४॥
वानुकृतं चास्मिन् प्रोतिमति प्रतिमतङ्गजो वीक्ष्य ।
दृक्कटमेहनहस्तैर्मदाभिवमुञ्चन जलं कार्यः ।।१३५।।
स्तनयोगेन सृजती जलभारे तत्र कापि कार्या स्त्री।
मानन्दाचलवानिव सलिलकणान् पश्मभिः फाचित् ।।१३६।।
माभिहदनदिकामिय विनिर्गत कापि यिभ्रती धाराम ।
काप्यालोनखाशुभिरिव योपित् सिञ्चती कार्या ॥१३७॥
एवम्प्रायाचिमान् स्वभावचेष्टान् यहूंच रमणीयान् ।
क्षोभान् विधाय फुर्यादास्चयं नरपतेः स्थपतिः ॥१३॥
मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणि घटितम ।
तपासीवेनरपनिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः ॥१३६।।
स्नायान् कदाचिस्मिन् मङ्गलगीतविधितानन्दः ।
पादिगनाट्यनिपुर्णनिषेध्यमाणः सुरेन्द्र इव ।।१४०॥
य एतस्मिन् गाढालपित्तपनधर्मव्यतिकरे
गुधौ धारायानि स्फुटसलिलधारे नरपतिः।
मुगनास्ते पश्यन् विविधजतशिल्पानि म नये.
ममारिरयेप क्षितितनिवासः गुरपतिः ॥१४॥

समराङ्गण-सूत्रधार' कल्पतरुभिविचित्रश्चिलतावल्लि गुल्मसछन्नम् । परपुष्टपट्पदालीमराल मालामनोहारि ॥१२॥ प्रवहत्सकलस्रोत सुश्लिष्टनिविष्टनाडिक मध्ये। सच्छिद्रनाडिकयुत नानाविधरूपरमणीयम् ॥१२६।। सुश्लिष्टनाडिकाने स्तम्भतुलाभित्तिसथिते परित । सम्यक् कृत्वा दृढतरविलेपन वज्रलेपाद्यं ॥१३०।। लाक्षासजरसदृपामेयविषाणोत्यचूर्णसमिश्रम । अतसीकरञ्जतलप्रविगाढो वज्रलेप १३१॥ दृढसन्धिबन्धहेतो स तत्र देयो द्विश कदाचिद् वा। भणयल्कश्लेष्मातकसिक्यकतले प्रलेपश्च ॥१३२॥ उच्छ्ययन्त्रणत भ्रान्तजलेनाथ तदभित कृत्वा । चित्रानुपातयुक्त प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपति ॥१३३।। कार्याण्यस्मिन्करिणा मिथुनान्यभितोऽम्बुके लियुक्तानि । मन्योन्यपुष्करोज्झितसीकरभय पिहितनधनानि ।।१३४॥ वषानुकृत चास्मिन् प्रोतिमति प्रतिमतङ्गजो वीक्ष्य । वकटमेहन हस्तमदाभिवमुञ्चन जल कार्य ॥१३५।। स्तनयो गेन सृजती जलभारे तत्र कापि कार्या स्त्री। मानन्दाचलवानिव सलिलकणान् पक्षमभि फाचित् ।।१३६।। माभिहदनाधिकामिव विनिर्गत कापि विभ्रती धाराम । कायगुलोनसाशुभिरिव योपित सिन्चती कार्या ।।१३७।। एवम्प्रायाश्चिमान् स्वभावचेष्टान् वहूरच रमणीयान् । क्षोभान विधाय कुर्यादाश्चयं नरपते स्थपति ।।१३।। मध्ये तस्य विधेय सिंहासनममलहेममणिघटितम् । तपासीवेन्नरपतिरवनिपति श्रीपतिदेव ॥१३॥ स्नापात् कवाचिस्मिन् मङ्गलगीतविधितानन्द । पावित्रनाट्यनिपुर्णनिषेव्यमाण सुरेन्द्र इव ॥१४०।। य एतस्मिन् गाढग्लपितघनधर्मध्यत्तिफरे गुचौ धाराधाग्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः । मुगास्ते पम्पर विविधजततिस्पानि स भवे. मम रित्येप क्षितिकृतनिवास. गुरपति॥१४ रामरामप-प्रधार प्रणालास्यं धाराभवनमिदमस्यद्भुततरं स्थिति यत्रो यस्य क्षिनिपतिलकस्याङ्गणभुवि । करोस्पेतद् वेश्यं स्थपतिरपि दुदपा चतुरया जगत्येतो द्वायप्यधिकमहनीयौ कृतधियाग ॥१५६॥ चतुरथातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदढा । गर्भगतं गृहमस्याः क्तव्यं लिप्तसन्धि ततः ॥१५७।। विहितप्रवेशनिर्गति सुरगयाधो निवेशितद्वारम् ।। विदधीत चारुरुपः प्रवर्षकंव्याप्तभुपरिष्टात् ।।१५८।। चिनाध्यायोदितयमंना ततोऽला कृतं च चित्रण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससंकाशम् ॥१५॥ ऊयविनिर्गमिताजनलिस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतः । सच्छिद्रणि कागतदिनकरकरनिमितोद्योतम् ॥१६०॥ प्रापूरयेत ततोऽनु च पाताम्युभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनामुनव सम्यक् प्रविधाय. मनोरमं भवनम् ॥१६१॥ नानारूपफयुक्त्या (उ?व्यु) परिचततमङ्गतोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतसृप्वपि दिक्षु कृतशोभम् ।।१६।। निमशफरीमकरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैयुंक्ताम । कुर्यावम्भोजवती वापीमाहार्य योगेन ॥१६३॥ सामन्तमुख्यपुरूपा राजाज्ञालव्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिष्ठेयुनिहितमिह निभृताः ॥१४॥ अथ स यथाविधि सलिलफ्रोडा पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम । दृष्ट्वा मुदितः कुर्यात् पर्यड्कारोहणं नृपतिः ॥१६५।। तस्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराङ्गनाभिरभितो जलमग्नधाम्नि । पातालसानि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्मृतरति भवति प्रमोदः ॥१६६॥ पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भश्चतुभिरूपरचितम् । मुक्ताप्रवालयुक्त पुप्पकमय कारयेल्लटभस् ।।१६७।। यापी परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरय सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकभित्तिभिरुपहितशोभं समन्ततः कुर्यात् ॥१६॥ पूर्वोत्तवारियोगात् पूर्णामाकर्णतो विधायताम् । ।

मन्त्र-विधानम् जलके लिए सोत्कण्ठो महीपतिः पुष्पकं यायात् ।।१६।। कुर्वीत नर्मसचिवैविलासिनीभिश्च सार्धमवनिपतिः । तद्धित्यन्तरवर्ती निमज्जनोन्मज्जनः क्रीडाम् ॥१७०।। एकत्र मग्रंरपरत्र दृष्टंरन्यन्न हत्वा सलिलेन नष्टंः। क्रीडत्यलं केलिकरः सहाय नपः सुखं मन्जनपुष्करिण्याम् ॥१७॥ वापीतलस्थितमय प्रपयावन माच्छादितस्तनभरं करपल्लवेन । गाढावसक्तवसनं जलरोधमुक्तावालोक्ते प्रणयिनीजनमन धन्यः।। १७२।। रथदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यक । यन्त्रभ्रमणककर्म प्रकीर्तितं पंचमं यत् तत् ।।१७३।। तम वसन्तः प्रथमो मदन निवासी वसन्ततिलकश्च । विभ्रमकस्त्रि पुराल्यः पञ्चते दोलकाः कथिताः ॥१७४।। निखनेच्चतुरः स्तम्भान् समकसूत्रोपगान मजून सुदृढान् । सवृशान्तरान् परित्रीयशतः सुशिल (ण?2) पोठगतान् ॥१७॥ प्रासादस्योक्तदिशि प्रविदध्याद विरचिताष्टकरदयम् । भूमिगृह रमणीयं तदधतो विहितगाम्भीर्यम् ॥१७६।। तद्गर्भतले स्तम्भो लोहमयाधारसस्थितः कार्य । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तश्चच्छादवलाभिः ॥१७७।। संस्थाप्योपरि पौठस्य कुम्भिकामतिढा विमक्तां च । धनुरूपिछुतस्ततोऽभूमष्टभिरावेष्टयेद भद्रं ॥१७॥ स्वेच्छमय भूमिकोच्छयमस्यो कल्पयेन्नितान्तमृजुम । निदधीत चेष्टनीय पट्ट युत स्तम्भशीपं च ॥१७६।। होरमह (?) पर्यन्त मदला गजशोषिका विधातव्या । सुदृढा प्रयत्नरचिता मनोभिरामा यथाशोभम ॥१८॥ पट्टस्योपरि कार्या चतुष्टिकका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेपस्तलयन्धो दृढतरन्यासः ॥१८॥ स्तम्भदिशभिरथ क्षेत्रे युक्त्या समुचिकृतभव्यः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रयमिया कार्या ॥१२॥ मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्मप्रतिष्ठितः कार्यः । परेप्रमाणवशतस्ता पश्चाच्छादयेत् पट्टः ।।१८३॥ रधिकाशिवानदो ध फलका (म?य) रपस्य तदुपरिष्टात् । अमचम्मानिन्यस्मन्मध्ये स्तम्मे च पञ्चय ॥१४॥ :

समराङ्गण-सूत्रधार प्रत उपरि यथाशीभ हि भूमिका पुष्पकावृति कार्या। मध्यस्तम्भाधारा कृतकलश विमूपणा शिरसि ॥१८॥ स्तम्भेऽ (व?) स्ताद् भ्रमिते भा भ्रमत्यधंमूमिका तत्र । रथिकाभ्रमरयुक्ता परस्पर चक्रयन्त्रण । १८६॥ वसन्तरथिकाभ्रमे समधिहढवाराङ्गना. परिभ्रमणसम्भताम्यधिकविभ्रम भूपति । करोति नयनोत्स (वस्त्रिी व त्रि) दशधाम्नि तरकीर्तन वसन्तसमये भवत्यमलकीतिधामैव स ॥१७॥ प्रारोप्य स्थिरमेक स्तम्भ भूमीगृहादिर हितमथ । हस्तचतुष्कोच्छाया कार्योपरि भूमिका चास्य ॥१८॥ मध्ये भ्रमरकयुक्त शेष पूर्ववदिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्मे शिथिल कलशोधित कुर्यात् ॥१६॥ तस्योपरि च प्रीवा चतुरासनसयुता विधातव्या। घण्टास्तम्भौ कायौं स्तम्भन महाबलौ तन ।।१६०।। एव पुष्पक भूमिकान्तरतलस्थायी निगूढो जनो यावद् भ्रामकयन्नचक्रनिकर सम्यक् क्रमाच्चालयेत् । तावत् ता रयिकासना मृगदृशस्तत्र स्थिता पुष्पके कामावासकुतूहलापितदशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ॥१६॥ प्रय कोणगतान् स्तम्भाश्चतुरो विनिवेशयेद् सजून सुदृढान् सुश्लिष्टपीठसस्थान् समान्तरान् मेदिनीवशत ॥१९२॥ तेषामुपरि (लता? तला) न्तरसयुक्ता भूमिका विधातव्या। रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववद् दिकस्था ॥१३॥ तदुपरि तयाधमूमि कार्या सुश्लिष्टदारूसाधाना । मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मतवारणयुता च ॥१४॥ नानाविधकमवती वसन्ततो बाह्यरेखा स्यात् । प्रन्योन्ययन्त्रपरिघट्टनबोल्पमान- निश्शेषचक्ररथिकाभ्रमराभिरामम् । दृष्ट्वा वसन्तलिलक सुरमन्दिराणां । भूषायमाणमुपयाति न विस्म (यत्वयं क ) ॥१६॥ इह किञ्चिदर्ध मातृकासु गलित भाति ।

.
पात्र.विधानम्
प्रधिपाप रणभूमि प्रपमा मास्तरापरस्याय (?) ।
मतुरबा रपयतो सधतुभंद्रा विषेप भू ॥१६॥
प्रतियोगमाग (सीता) स्पा भाप भयन्ति सपना भ्रमरा ।
मत उपरिष्टाद म्या भ्रमराचाष्टासना वा ॥१६॥
रेगा शुदा कार्या अहिरन्तश्चित्रिताश्चान्या ।
पोठेषु मध्य (ग?स) स्पास्ततोपरा भूमिरा का meen
पीठस्प मध्यसत्यरन्योन्यारातियोजितश्च ।
साय पेगाव भ्राम्यन्ति सान्त (नारा) यिभ्रमे भ्रमरा ॥१६॥
दोलासनो विहितवारयपू (?) साति-
विशेष यस्त्रिदापामा विभ्रमेण ।
पृथ्वीपतिमुदमुपति रामुल्लसन्ती
पोतिनं माति भुयनषितपेऽपि तस्य ॥२०॥
धतुरथमय क्षेत्र प्रत्यार्भाजित ततोऽप्टमि ।
पोशेस्तस्मिाचतुरष कल्पये मद्रम ॥२०॥
तदहिगुणमूप्यमेतस्प भूमियाभागसहत्या कायम ।
समाचशचतुप्फेण भूमिका स्यात् समुच्यत ॥२०२॥
सपाष्टपटचतुर्मागजिता भूमिका उपपरि ।
क्रमशो भयन्त्पर्यवता म्युमिस्त्रोऽयंसयुक्ता ॥२०३॥
शेषांशोच्छुपयुक्ता घण्टा चतुरमकायता कार्या ।
त्रिचतुर्भूम्यो कार्य सषट्चतुर्भागविस्तारे ॥२०४॥
रङ्ग स्यादाद्यभुवि द्वितीयभुवि कोणगास्तथा रपिका ।
स्युभंद्राकृतियुक्ता दोला प्रपि तत्र रमणीया ॥२०॥
रपिस्तृतीयभूमी पार्या भद्रेय घातिरमणीया ।
कोणेष्वयास मान्यपंयास्तुपेऽपि भ्रम कार्य ॥२०६॥
दोलारथिफे चतुरासने गमोऽष्टासनो भवेत् तत्र ।
पासनमित् तत् फभित युयते स्थान यवेक स्यात् ।।२०७॥
निखिलान्यपि भमणसमुख तानि यिमति भमणम् (१) ।
यत्रासनासह मम इत्पुक्तोपराधिका (?) ॥२०॥
यष्टेसध्य" म्ताद् भमस्य चक्र (नि) योजयेदेकम ।
लघुचत्राणि च तद्वप्नियोजयेदासनेप्यत्र ॥२०६॥

समराङ्गण-प्रथा लघुचक्रारफवृत्त संलग्नाः कीलका दृढाः कार्याः । तुल्यान्तराः समस्वाः प्रलघु (क) चक्रारवृत्तगताः ॥२१॥ रथिकाशिखाग्रचक्रं भमचकारक (वि?) नियोजित कार्यम् । यष्टिचतुष्टयमस्मिस्मिस्तिर्यक् चद्वयोपेतम् ॥२१॥ पुनः द्वितीय भूमेस्तृतीय भूमेरयान्तरं कुर्यात् । नियतं रथिकायप्टिमसलग्नानि यन्त्राणि ॥२१२।। प्रासनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान् । प्रधः समान्तरान् फुर्याच्चतुरः परिवर्तकान् ।।२१३॥ त(द)द् द्वितीयभूमीदोलाग. समान्तरे यष्टी। लग्ने तथकच याम्योत्तरचक्रयोन्यस्येत् ।।२१४॥ तद्वदधो भूकोणगरथिकानूडानचक्रससक्ताः । यष्टोस्ततश्चतस्त्रो द्विचक्रका इतरचक्रयोर्यस्येत् ॥२१॥ प्रान्तचरद्वये कोणरथिकाचक्रयोजिता । दोलागभंगता यष्टिस्तिर्यक् कार्यापरापरा ॥२१६॥ पूर्वे भद्र द्वारं कुर्यात सोपानराजितमधस्तात् । गर्भात् पश्चिमभागे निवेशयेद् देवतादोलाम् ॥२१७) अन्योन्यं चकभ्रममिच्छामुक्ति विधानतः सम्यक् । ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रवहं मन्दवहनं वा ॥२१॥ एष समासेन यथा मममार्गः कोनितः स्फुटोऽस्माभिः । प्रत्येप्वपि कर्तव्यः सम्यग् महेतचे तद्वत् ॥२१॥ स्तम्भादिद्रव्याणां विन्यासः कल्पितं दृढः श्लक्ष्ण । सुश्लिष्टसन्धिबन्धं धृतं तया दीर्घ मुख्यधरः ॥२२०॥ परिवारितमथ तिलकः समन्ततः सिंहकर्णसंयुक्तम् । त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं (स्व) कश्चित्रः ॥२२१॥ बुद्ध्या क्लुप्त पूर्वयन्त्रश्च युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगेतम् । प्राप्नोत्यर्थान् वाञ्छिनान् कीतियुक्तान् सक्ष्मापालरन्वहं पूज्यते च १२२२॥ एतद् द्वादशराजचक्रमखिलं क्षमापालचूडामणे- यॊः स्तम्भप्रतिवद्धवृत्ति परितो यस्येच्छया याम्यति । स श्रीमान् भुवनकरामनृपतिर्देवो व्यधत्त द्रुतं यन्नाध्याय मिमं स्वयुद्धिरचितर्यन्त्रप्रपञ्चैः सह ॥२२३।। रति महाराजानिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरागणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्र यानिधानम् नामकोनपञ्चाशोऽध्याय.।

पंचमः पटलः चित्र-लक्षणम १. चित्र-प्रशसा २ चित्रोद्देशा-~-चित्र-विषया चित्राङ्गाश्च ३ चित्र-भूमि-बन्धनम् चित्र-भूमि-वन्धनोपन्यासायाय वर्तिका-निर्माण ऋमश्च प्रालेख्यकमणि विलेखा-लेखनी-कूचकादि निर्माणम् चित्र कर्मणि मानादि-विधान-विनमानोत्पतिश्च, अण्डक- प्रमाण देहादि-प्रमाणञ्च । चित्र-रसा चित्र रस-दृष्टयश्च । बन्धन- ५ ७

पञ्चाशोऽध्याय
चित्रोद्देश-लक्षणम्
अथ प्रपञ्च्यतेऽस्माभिविन्यासश्चित्रकर्मणः ।
चित्रं हि सर्वशिल्पानां मुखं लोकस्य च प्रियम् ॥१॥
पट्टे पटे वा कुड्ये वा यथा चित्रस्य सम्भवः ।
वर्तयः कृतबन्धाश्च लेखामानं यथा भवेत् ॥२॥
वर्णव्यक्तिक्रमो यादृग यादृशो वर्तनाक्रमः ।
मानोन्मानविधिश्चैव नवस्थान विधिस्तथा ॥३॥
हस्तानां यश्च विन्यासो (लक्षणनात्रसशय?) ।
दिव्यानां मानुपाणां च दिव्यामानुषजन्मनाम् ।।४।।
गणरक्ष किन्नराणा कुजवामनयोषिताम् ।
विकल्पाकृतिमानानि रुपसस्थानमेव च ॥५॥
वृक्षगुल्मलतावल्लीवीरुधां पापकर्मणाम ।
शूराणा दुविधानां च धनिनां पृथियो (क्षिभ) ताम् ॥६॥
ब्राह्माणानां विशां शूद्रजातीनाम् क्रूरकर्णणाम् ।
मानिनामथ रङ्गोपजीविनां चेह कथ्यते ॥७॥
रूपलक्षणनेपथ्य सतीनां राजयोषिताम् ।
दासीप्रमजितारण्डा (यातिवल्लीषु लक्षण ।।८।।
फन्यानामसंकाराणा च विध्याना?) गजवाजिनाम ।
मकरव्यालसिंहानां तथा यज्ञोपयोगिनाम् ॥६॥
दिवा रात्रिविभागस्य ऋतूनां चापि लक्षणम् ।
(प्रत्र योज्यं याप्यंभ्र फयं भवति') ॥१०॥
प्रविभागस्य देवानां रेखाणां चापि लक्षणम् ।
लक्षणं पञ्चभूतानां तेपामारम्भ एव च ॥११॥
बतादीनां विहङ्गानां सर्वेषां जलवासिनाम् ।
चित्रन्यासविधानस्य यूमः सम्प्रति लक्षणम् ॥१२॥

समराङ्गण-सूत्रधारः (कर्मण कर्मा करमे? ) यस्माच्चित्रकर्मणि वर्तते । तस्याङ्गान्यभिधीयन्ते तेन सर्वाणि विस्तरात् ॥१३॥ वतिका प्रथम तेषां द्वितीयं भूमिबन्धनम् । लेख्यं तृतीयं स्याद् रेखाकर्माणि (वर्ततेमिह लक्षणम्) । पञ्चम वणर्म स्यात् षष्ठ स्याद् वर्तनाक्रमः । सप्तम (लेखनं लेखकरणं ?) तथाप्टमम् ॥१५॥ सड ग्रहोऽयमिति चित्रकर्मण. सत्र्यते स्म तदनुक्रमेण यः । भावयन्न खलु मोहमेत्यसो चित्रकर्मणि कृती च जायते ॥१६॥ इति महाजभिजनी मोजदराविसि समसङ्गगतारनानि वास्तुशास्त्र चित्रोद्देशो नाम पञ्चाशोऽध्यायः

एकपञ्चाशोभ्याय
भूमिबन्ध-लक्षणम्
इदानी वर्तिकालक्ष्म भूमिबन्धश्च फय्यते ।
गुल्मान्तरे शुभे क्षेत्रे पमिन्यां सरितस्तटे ॥१॥
पार्वताना ध फलेषु वापिकाननान्तरे।
भौमा सवणपिण्डा स्पुमूलेषु च महोरहाम ॥२॥
क्षेप्येतेषु या जाता स्थिरा लक्षणाश्च पाण्डरा ।
प्राहा (मृद्वावसाव्या विज्ञ या कटु शर्करा ॥३॥
क्षेत्राणामानुपूर्पण मृत्तिका कथिता शुभा ।
पेषपेत् कुट्टयित्वा ता तत कल्क समाचरेत ॥४॥
शालिभक्तस्य दातव्यस्तत्र भागो पयोक्ति ।
ग्रीष्मती सप्तम भाग शीतकाले च पञ्चमम् ॥५॥
पारदिवासु धतुर्य भागमानयेत् ।
यतिफाय-धनाय दाढ्यमायान्ति तेन ता ॥६।
(अनाया मालिवरकामा यय यया सुखगृहम ।
कुकुंटाराग्रसदृशी?) कर्मभागविकल्पत ॥७॥
शिक्षाका गुनद्वन्द्व प्रमाणेन विधीयते ।
कुयरेषासु शस्यन्ते यतिका श्या गुलोन्मिता II
पटारेखासु पुर्वीत मानेन चतुरम.गुला' ।
इदानीमभिधास्यामो पसुधाबन्धनापियाम ॥६॥
पक्षिका चंय फूटाक्ष + + + पट एव च ।
तस्य तस्य (किमान?) भूमिवन्धो निगयते ॥१०॥
पुण्यनक्षत्रवारेषु माङ्गल्पदियसेयु च ।
कतोपयासो भया धर्ता भर्ताय शिक्षर ॥११॥
मोश्यणे घुमुमंगा (नपपापा?"
नानाधूपं सुरभिनिरचंगित्यारमेत ताम ॥१२॥

६४
समराङ्गण-सूत्रधार
[नवलनात्तुलमृस्तितजलेन सम समम ।
नवत्वामात्सद्दश वृक्तनभविद्वात्यपराक्रियः । १३॥
लिङ्गसूत्रविनीतानिकट सहतं नवः ।
अनुत्ततमनिस्म च कुर्याद यावत् क्षितौ समम ॥१४॥
सुस्थित जलवक्षाय?] सम्यगालोक्य घोमता।
क्रत्वा भूमिक्रियामेता पश्चाद् बन्धनमाचरेत् ।।१५।।
(लुचिमलास्तिस्य?) वीहितण्डुलसग्निभाम ।
सग (स्य? ह्य) तीर्थमथवा पिष्ट्वा कल्क समाचरेत् ॥१६॥
तेन पिण्ड प्रकुर्वोत शोषयेच्च तमातपे।
श्रपयेत् कल्कयेद् येन (व्यासाद्यपव्यस्तुया?) ॥१७॥
एवमेव (चतुष्कोन्ता') सप्त वारान् प्रघर्षयेत् ।
हस्तेन समृशेत् पश्चाद् यथा (लोन') च जायते ॥१८॥
अथवा शिक्षिकाभूमौ खरबन्धनमाचरेत् ।
पूर्वोदितस्य कल्कस्य निर्यास,बन्धन क्षिपेत् ॥१६॥
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मकालेषु शस्यते ।
शरद्यशत्रय सार्घ त्रीनशा (समागमम?) ॥२०॥
वर्षाकाले हि भागेन प्रदद्यादिति निश्चयः।
पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मसं + + + + + ॥२१॥
बन्धन च प्रकुर्वांत पूर्वोक्तविधिना क्षितौ ।
(लोले) पयेद् रोमर्चेण शुष्का शुष्कामनुक्रमात् ।।२२॥
तोयेन हस्त (क्तवचि?) प्रदातव्यो विचक्षणे ।
विधिनव कृत श्रेष्ठ शिक्षिकाभूमिवन्धनम् ॥२३॥
बन्धन कुड्यभूमेश्च यथावत् कथ्यतेऽधना ।
स्नुहोवास्तुकमाण्डकुद्दालीनामुपाहरेत् ॥२४॥
क्षोरमन्यतमस्यापामार्गस्ये पुरस्य च ।
(तेषाणा वागसूत्रे ) सप्तरात्र निधापयेत ॥२५॥
शिशपासननिम्बाना त्रिफलाव्याधिघातयो ।
स (मो)मा हरेद् ययालाभ (कथया' ) कुटजस्य च ॥२६॥
कपाय (काक्षा) रयुक्त न सामुद्रलवणेन च ।
पूर्व फुट्य सम कृत्या यपाय परिषेचयेत् ॥२७॥

भूमिबन्ध-लक्षणम्
चिक्क (गणा?) मृदमादाय स्यूलपाषाणजिता (म)।
(मानुपा?) स्ताद्विगुणान् न्यस्य क्षोदयेद् वालुकामृदाम् ।।२८।।
ककुभस्य रस दद्यान्मापाणा शाल्मलेरपि ।
श्रीफलाना रस तद्वद् दद्यात् कालानुरूपतः ॥२६॥
पूर्वकालानुसारेण यत् प्रोक्त बन्धन क्षिते ।
तत सर्व सिकतायुक्त कृत्वक नव बुध ॥३०॥
कुडयमालेपयेत् पूर्व हस्तिचर्मप्रमाणत ।
(विशेषा प्याय प्रतिक्षिपेत् तोय कुर्यादशसनिभाम् ) ॥३१॥
विशुद्ध विमल स्निग्ध पाण्डुर मृदुल स्फुटम् ।
पूर्वोदितां समादाय विधिवत् कटशर्कराम् ॥३२॥
ता फुट्टपित्वा धृष्ट्वा च कल्क कुर्याद् विचक्षण ।
पूक्तिभक्तभाग च निर्यासाश्च प्रदापयेत् ॥३३॥
(विष्वङ्क) यदिवा दद्यात् कटशर्करया समम ।
श्रीन वारा (न्) लेपयेत् कुड्य पूर्वोक्त न विचक्षण ॥३४॥
हलेन हस्तमालिप्य प्रदद्यात् कटशर्कराम् ।
जायते विधिनानेन कुड्यबन्धनमुत्तमम् ॥३५)
साम्प्रत कथयिष्याम पट्टभूमिनियन्धनम् ।
बिम्बाबीजानि सग्रह्य त्यक्त्वा तेषां मल बुध ॥३६॥
एव विशोध्य निष्पावान् यदि वान्यशालितण्डलान् ।
तेषामन्यतम लक्षण पिष्ट्वा पात्रे विपाचयेत् ॥३७॥
पट्टमालिप्य बन्धेन पूर्वोक्त विधिमाचरेत् ।
पूर्वोक्तनिर्यासयुतां विधाय फटशकर म् ॥३८॥
तोपेन तां द्रवीकृत्य पटमालेखयेत् तया ।
अनेन विधिना यन्यश्चित्रकर्मणि शस्यते ॥३९॥
विधिनान्येन या कुर्यात् पट्टानाम् भूमिग्रन्धनम् ।
(प्रायद्यामिकतालपनिर्यास) समन्विताम् ॥४०॥
निर्याससपुतां दद्यात् प्रिस्तत षटशराम् ।
पट्टानाम् भूमिबन्धोऽय विक्षेप्तटप प्रयत्नत ॥४१॥

६६ समराङ्गण-सूत्रधारः (गोमयेन कटपेने शस्तदनन्तरम् ?) कटशर्करया युक्तर्रािस्त्रीन् कूचकेन च ॥४२॥ यथा पट्टे तथंव स्याद् भूमिबन्धः पटेऽपि सः॥४३॥ इति निगदितमेवं लक्षणं तिकाना. (मिहकपदकुड्यक्ष्मानिविषिविषेश्च?) । इदमखिलमवैति (प?)न्यतो योऽर्थतश्च (प्रतिवति स विधातुविभ्रमस्यास्य योगात् ?) ॥४४॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र' भूमिबन्धो नाम एकपञ्चाशोऽध्यायः

द्विपञ्चाशोऽध्याय.
लेप्यकर्मादिक-लक्षणम्
लेप्यकर्म समृल्लक्ष्म लेखालक्ष्म च कम्यते ।
वापोकमत टाकानि पमियो दोधिफास्तथा ॥१॥
वृक्षमूलं नदीतीरं गुल्ममध्य तथैव च ।
मृतिकानामिति क्षेत्राण्युक्ता येतानि तस्वतः ।।२।।
तासां वर्णः सिताक्षौद्रसन्निभो गौर एव च ।
पापिलश्चेति ते स्निग्धाः शस्ता विप्रादिषु क्रमात् ॥३॥
(इन्द्रांशी?) मृतिका माह्या स्थूलपायागजिता ।
शाल्मलीमापककुभमधूकत्रिफलोद्भयम् ॥४॥
रसं विनिक्षिपेत् तस्यां प्रक्षिप्य सिवन्तामपि ।
मुझं (चना) बिल्वे सटालोमानि वाजिनः 11
गया रोमाणि या दद्यान्नालिफेरस्य वल्मालम् ।
मृदा संयोश्य मृदनीयाद् यद्याद् वा द्विगुणांस्तुपान् ॥६॥
घालुका यावती चापि तावती योजयेन्मृदम् ।
भागद्वयं मृतिकाय कापसायन गिश्येत् १७॥
सदेकीकृत्य मुद्रागं तृतीयमुपरि क्षिपेत् ।
पूर्वोदिता सनिधाय ततश्च कटशर्फराम् ॥
क(ल्यं? रुफ) विधाम (:7) चोरेण स्पं तत्परिवेष्टि (ता? तम्।।
तेन निर्यासयुक्त ने कुविकारमादृतः ॥६
कटशरया लिम्पेत् फर्चकेन विचक्षणः ।
भृत्तिकाययायसद्धाताल्लेप (क)में प्रशस्यते ॥१०॥
(रयमेल्लोहराधातं जसंयायसुधामध्यपे।
युक्त पक्षेत संयोज्य मोपमान योजयेत् ॥११॥
प्रनेपर्फ समायुक्त?) कतुं स्थानविनाशनम् ।
सेप्याभूतिकानिया
यिलेखा(लक्षणं सम्पषिदानीमभिधीयते ॥१२॥

६८ समराङगण-सूत्रधार कर्चनं कर्चकनाथ द्वितीयं हस्तकूचकम् । तृतीयं भासफूर्चाल्यं चतुर्थ चल्लकूर्चनम् ॥१३॥ (वर्तनं पञ्चम वर्तन्यफूर्चमान्यकूचनमिष्यते । लेप्यकम णि तच्छस्तमनामणवः ।।१४।। जलचूर्णकमानीतमिह सत्सन्तितो?) + + । फूचकं धारयेद् धीमान् वृषश्रवणरोमभिः ।।१५॥ + + + + + तत्कृतकूर्चक. । वल्कल विधातव्यः खरकेशरथापि वा ॥१६॥ कूर्चको (येमतिर्यापि?) विहितोऽत्र प्रशस्यते। (कूर्चकं धारयेद धीमान् वृषश्रवणरोमभिः?) ।१७॥ तन्ततः कूर्चकः श्रेष्ठो विले (प? खा)कर्मणि स्वतः । प्राद्यो वटाइकुराकारस्ततोऽश्वयाड् कुराकृतिः ॥१८।। प्लक्षसूचीनिभश्चान्यस्तृतीयः कूर्चको भवेत् । उदुम्बराइकुराकारश्चतुर्थः परिकीर्तितः ॥१६ । स्यूला लेखा न कुर्वीत वटाइ कुरनिमादितः । न्यूनलेखा न कुर्वीत प्लक्षाड्कुरसमेन च ॥२०॥ अश्वत्थाड कुरस्रेण यत्र (विद्वतसहीफरात)। उदुम्बरा कुराकाने लेप्यकमणि शस्यते ॥२१॥ ज्येष्ठः स्यादायतो दण्डो वणवो + + + इगुलः ॥२२३॥ लेप्यकर्म गदितं समासतः संस्कृ (तं? तेः) विधिरनन्तरं मृदः । अत्र सम्यगुदिता विलेखनी कूर्चकस्य रचना (च) पञ्चधा ॥२३॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र लेप्यकर्मविलेखालक्षणं नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः त्रिपञ्चाशोऽध्यायः अण्डक-लक्षणम् प्रथात्र प्रक्रमायाता कथ्यतेऽण्डकवर्तना। फायप्रमाणमपि च जातिभावादिसंश्रयम् ॥१॥ अथ (मधोतिरालिख्य तोरका सनिवेशयेत् । सारका?) त्रयमालेस्य तत्रान (न समायति ।।२।। ताव(त् प्रमाणमायाम गोल(क)स्योतम विदुः। तेन गोलकत्येन ?) मानोन्माने तु कारयेत् ॥३॥ मुलाण्डफस्य विस्तारोलेप? पट्कन सम्मितः। द्विदयं तु (?) गोलकाः सप्त वापीसंस्थानमेव च ॥४॥ मुखाण्डकमिदं श्रोष्ठ कर्तव्यं चित्रकर्मणि । त्रिकोटि (न्ति?स) मालेख्यं वृत्ताण्ड(क) मिति क्रमात् ॥५॥ (भावाण्डकान्यथ धूमः सोहस्याभिप्रस्त वेढकम् ? । गोलार्धाभ्यधिक कार्य (पूर्वेस्तोत्तद्विचक्षणः) ॥६॥ अर्धगोलकमायामावलसाण्डकमुच्यते । नवगोलकदैघ्यं तदहासमुख (?) भवेत् ॥७॥ पुसा पडा (वात यत) मानं विस्तारात् पञ्चगोलकम् । वनिताण्डकमालेख्यं नालिकेरफलोपमम ॥६॥ चतुर्गोलकविस्तीर्णमायतं पञ्चगोलकान् । शिशूनामण्डकं तावत् कर्तव्यं चित्रकर्मणि ।। (हास्योभिः प्रस्त्रबेत् ?) तस्य गोलकार्षान् विशेषग्रेत् । प्रालस्याण्डकमप्येवं रोदनं तद्वदेव तु ॥१०॥ षडगोलक(प्र)विस्तारमायतं सप्तगोलकम् । राक्षस्ययाण्डकं कुर्याच्चन्द्रमण्डलस निभम् ॥११॥ (हास्योभिप्रस्तवे?) तस्य गोलकार्धान विशेषयेत् । देवाण्टकं प्रमाणेन तवालस्पेऽत्र कीर्तितः (१) १२|| समराङ्गण-सूत्रधारः पडगोलक (प्र) विस्तारं गोलकाष्टकमायतम् । वृत्तायतं समालेल्यं दिव्याण्डकमिति स्मृतम् ।।१३।। प्रथाभिधीयते दिव्यमानुपाण्डक लक्षणम् । गोलका विसं घच्च कार्य मानुषमानतः ॥१४॥ पञ्चगोलकविस्तीर्ण षड्गोलकसमायतम् । मुखापडं मानुपं कृत्वा (केतरस्य?).विधीयते ॥१५॥ शिशुकाण्डकमानेन प्रमथानां मुखाण्ड कम् । राक्षसाण्ड कमानेन यातुधानाण्डकं भवेत् ॥१६॥ दानवस्याण्डकं कुर्याद् देवानां वदनोपमम् । गन्धर्वनागयक्षाणां तद्वदेवाण्डकं भवेत् ॥१७॥ विद्याधराणां विज्ञेयं दिव्यमानुपमण्डकम् । बुदयरले केपि शास्त्रार्थ क्षेचित् कालिए कुर्वते ॥२८॥ करामलकव (त्यास्यं पर?) द्वयमप्यदः । न वेति शास्त्रवित् कर्म न शास्त्रमपि कर्मवित् ॥१६॥ यो वेति द्वयमप्येतत् स हि चित्रकरो वरः ॥१३॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र प्रण्डक-लक्षणं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः चतुष्पञ्चाशोऽध्याय. चित्रकर्म-मानोत्पत्ति-लक्षणम् यू मोऽथ मानगणनम् परमाण्वादि तद् भवेत् ॥१॥ परमाणू रजो रोम लिक्षा यूका यवोऽङ्ग लम् । क्रमशोऽष्टगुणा वृद्धिरेवं मानाइ गुलं भवेत् ।।२।। द्वय्डगुलो गोलको ज्ञेयः फलां वा तां प्रचक्षते । द्वे फले गोलको वा द्वौ मागो मानेन तेन तु ॥३॥ प्रायामाद् विस्तृतेश्चित्रमन्यूनाधिकमाचरेत् । देवादीनां शरीरं स्थाद् विस्तारेणाष्टभागिकम् ॥४॥ विशद् भागायतं तद् विदध्याच्चिनशास्त्रवित् । प्रसुराणां शरीरं स्याद् भागान् सप्तासयुतान् ॥५॥ विस्तारेण तदापामादेकानशिदिष्यते । सप्तभागं राक्षसानां विस्तारेणायतं पुनः ॥६॥ सप्तविंशतिभागं स्याद् यत् पुनर्दिव्यमानुपम् । (सार्धा तु पईशास्त कुंत्यिाद्वशत्यायतम् ? )॥७॥ पभागविस्तृत कार्य शरोरं मत्यंजन्मनि । चतुविशतिभागान्+सार्धान् कुर्वोत दयः ।। पुरुषस्योत्तमस्थतन्मानमस्मामिरोरितम् । मध्यमस्य तु साध स्याद् विस्ताराद् भागपञ्चकम् ॥६॥ प्रायामस्तस्य तु प्रोक्तो विशतिस्त्रिभिरन्विता । फनीयसः शरीरस्य यिस्तारः पञ्चभागिकः ॥१०॥ दायमस्य विपातंव्य विशतिश्चतुरन्यिता । दं योध्यं) द्वाविंशतिर्भागा वपुषोऽस्य प्रसस्पते ॥११॥ कार्यकारीरं फुरजानां विस्तारात् पञ्चभागिकम् । दध्यमस्य विधातम्यं तया भागांश्चतृवंश ।।१२।।

७२
समराङ्गण-सूत्रधारः
भागपञ्चकरवितारं वामनानां वपुर्भवेत् ।
कुर्वीत सा(धीर्धान्) सप्तव भागा(न्) दैयण तत् पुनः ॥१३॥
किन्नराणामपि प्रोक्तं प्रमाणमिदमेव हि।
प्रमथानां तु विस्तारो वपुषोऽशचतुष्टयम् ।।१४॥
देय भवेत् पुनस्तस्य भागषट्कप्रमाणतः।
उक्तं देहप्रमाणस्य भागसूत्रमिदं पृथक् ॥१५॥
देवामामसुराणां च राक्षासानां तथैव च ।
दिव्यामानुपमानां कुजवामनयोरपि ॥१६॥
किन्नराणां सभूतानां क्रमेणास्मिन्नुदाहृतम् ॥१७॥
इत्थमण्डकविलेखनक्रमः
कायमानमपि जातिभेदतः ।
भावतश्च कथित विभा(जन्मना? )वयन्
यो लिखेत् स खलु चित्रवित्तमः।
प्रय मानसमुत्पत्तिर्यथावदभिधीयते ॥१८॥
वेवानां त्रीणि रूपाणि सुरजो + + कुम्भको ।
स्याद् दिव्यमानुषस्यकं शरीरं दिव्यामानुपम् ॥१६॥
असुराणां त्रिधा रूपं चक्रमुत्तीर्णकं तथा ।
दुर्दरः शफटः कूर्म (त्रिदिवो? इति है) रक्षसां पुनः ॥२०॥
पुसा रूपाणि पञ्च स्युस्तान्युच्यन्ते यथाक्रमम् ।
हंसः शशकरुचको भद्र मालव्यएव च ॥२१॥
कुब्जस्तु द्विविधौ यो मेषो वृत्तकरस्तथा ।
वामनास्त्रिविधा ज्ञेयाः सपिण्डास्थानपघका ॥२२॥
कूष्माण्डकर्वदस्तिर्यक् त्रिविधा प्रमथाः पुनः ।
मयूरः कुर्वटः काशः किन्नरस्त्रिविधो भवेत् ॥२३॥
बालका पौरुषो वृत्ता + + + दण्डका तथा।
प्रया(?) पञ्चधा प्रोक्ताः समस्ताश्चित्रवेदिभिः ॥२४॥
सलो मन्दो मुख सिक्ष इति हस्ती चतुविधः ।
जन्मतस्त्रिविधं प्राहुगिरिनयूषरामयम् ॥२५॥
द्विविधा वाजिनो रय्याः पारसादुत्तरान्ततः।
सिंहाश्चतुर्या शिसिरविलगुल्मतमाययाः॥१६॥

चित्रकर्म-मानोत्पत्ति-लक्षणम् ७३ व्यालाषोडश निर्दिष्टा हरिणो गृध्रकः शुकः । कुक्कुटः सिंहशार्दूलवृकाजागण्डकीगजाः ॥२७॥ फोडाश्वमहिषश्वानो मर्कटःखर इत्यमी। शुक्लवासाः शुचिर्दक्षः स्त्रीशूद्रानभिलाषुकः ॥२८॥ प्रारम्भो देवता ना रोहिण्यामुत्तरेषु च । स्थाने फरिभेततद् विभक्त संवृतेऽपिच ॥२६॥ साधकं वा भवेद् यत्तु तदारम्भो विधीयते । एवं विधानतो योज्य रूपजातमशेषत. ॥३०॥ जातीनां शत प्रमाणमुक्त दिव्यादिवखिलमिदं स्फुट विदित्वा । यश्चित्रं लिखति बहुप्रकारमस्मै प्राधान्य वितरति चित्रकृत्समूहः ॥३१॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते ममराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र चित्रकर्म-मानोत्पत्ति-लक्षण नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः

पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः
रसदृष्टि-लक्षणम्
रसानाम (थ) वक्ष्यामो दृष्टीनां चेह लक्षणम् ।
तदायत्ता यतश्चेित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥१॥
शृंगारहास्यकरुणा रौद्रप्रेयोभयानकाः।
वीर (प्रत्ययाक्षौ? ) च बीभत्सश्चाद्भुतस्तथा ॥२॥
शा तश्चैकादशेत्युक्ता रसाश्चित्रविशारदः ।
निगद्यते क्रमेणां सर्वेषामपि लक्षणम् ॥३॥
सभ्र कम्प (कटक्षपेच?) तथा प्रेमगुणान्वितः।
यत्रेप्टललिता चेष्टा स शृंगारो रसः स्मृतः ॥४॥
विकासिललितापाड गो मृदु वा (?) स्फुरिता(ध)रः ।
लोलगा सहितो यश्च स हास्यो रस उच्यते ॥५॥
प्रश्रुक्लिन्नकपोलान्तः लोकसड कुचितेक्षणः ।
चित्तसन्तापसंयुक्तः प्रोच्यते करुणो रसः॥६॥
निर्माजितललाटान्तः संरक्तोद्वत्तलोचनः ।
दन्तदष्टाधरोष्ठो यः स रौद्रो रस उच्यते ॥७॥
अर्थलाभसुतोत्पत्तिप्रियदर्शनहर्षजः ।
सजातपुलकोझेदो रसः प्रेमा स उच्यते ॥८॥
चैरिदर्शनवित्राससम्भ्रान्तोद्धान्तलोचनः ।
हृदि संक्षोभयोगाच्च रसो ज्ञेयो भयानकः ॥६॥
(अष्टावष्टम्भसमर्था?) सूत्रसा फुचितानतः ।
घेर्यवीर्यबलोत्पन्न स वीरस्तु रसः स्मृतः ॥१०॥
टि-इह वीरादनन्तरवोर्दयो २सयोर्लक्षाण लुप्तम् ।
(ईपदुप्तसितत्र कस्तच्च?) स्तिमिततररकः ।
असम्भाव्यं विलोक्यार्थमद्भुतो जायते रसः ॥११॥

रसदृष्टि-लक्षणम्
प्रविकारः प्रसन्नश्च भ्रू नेप्रवदनादिभिः ।
प्ररागान् विषयेषु स्याद यः स शान्तो रसः स्मृतः ॥१२॥
इत्येते चित्रसयोगे रसाः प्रीयता: सलक्षणाः ।
मानुपाणि पुरस्कृत्य सर्वसत्वेषु योजयेत् ।।१३।।
इति रसाः।
अथ दृष्टीरभिदध्मो ललिता हृष्टा विकासिता विकृता ।
भ्र फुटी विभ्रमसंज्ञा सा कुचिता (छयितनाप्रीव? ) ॥१४॥
स्याच्छङ्किताभिधाना (विविख्याव? ) जिह्मा च ।
मध्यस्थेति तथान्या स्थिरा चाटावशेषमुद्दिष्टाः ।।१५।।
ऊगंता योगिन्यथ दीना दृष्टा च विह्वला चैव ।
एतादृशोऽथ लक्षणमेतासामुच्यते प्रमशः ॥१६॥
विकसित (प्रगल्लाससम्भ्रमनी) फटाक्षविक्षेपा।
शृङगारस्योदभूता दृष्टिललितेति विया ॥१७॥
प्रियदर्शने प्रसन्ना प्रोद्गतरोमाञ्चविक सिता पाडगा।
(प्रस्तरसासि ?) जाता हृष्टा दृष्टि समास्यता ।।१८॥
विकसितनयनप्रान्ता वि(का) सितापाड गनयनगण्डतला।
कोडाकारयुता(न्या) हास्यरस (स्याद्) विकासिता दृष्टिः ॥१६॥
विख्याता प्रीतिधिकारि(?) व्यक्तमया ब्रान्ततारका या च ।
ज्ञेया (विकृस्यफारः सारे च?) भयानका दृष्टिः ॥२०॥
दीप्तोर्वतारकाताम्रपतता मन्ददशना ।
दृष्टिलध्वं निविष्टा तु 5 फुटिः परिकीर्तिता ॥२१॥
सत्यस्था दृढलक्षमा ससौष्ठवव्ययत्ततारका सौम्या।
(विप्रत्यपरजालाता?) दृष्टिः स्याद् विप्रभा नाम ॥२२॥
मन्मयमदेन युक्तर स्पर्शरसोन्मीलिताक्षिपुटयुग्मा ।
सुरतसुखानन्दयुता संकुचिता नाम दृष्टि राख्याता ॥२३॥
निविकारा क्वचित् तावन्नासिकामावलोकिती।
योगिनी नाम सा दृष्टिस्तत्त्वे चित्तस्य योजनात् ॥२४॥
अर्धसस्तोत्तरपुटा किञ्चित् संरुद्धतारका ।
मन्दसञ्चारिणी सात्रा शोके दीनाभिधीयते ॥२५॥

समराङ्गण-सूत्रधारः म्लानभ्र संस्थिते तारके यस्याः स्थिरा विकसिता तथा । सत्वमुग्दिरतीदृष्टादृष्रुित्साहसम्भवा ॥२६॥ 1. पुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी। (फ्राम?) प्रविष्टतारा च विह्वला नाम सा स्मृता ॥२७॥ किञ्चिला स्थिरा किञ्दुित्लाना तिर्यगायता । मूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते ॥२८ आनिकुञ्चितपक्ष्मा या पुटेराकुडिचता तथा । (सविजन्त+?) तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते ॥२६॥ लम्बितार्धपुटातिर्यग्रूक्षक्षणा शनैः । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ॥३०॥ ऋजुतारा ऋजुपुटा प्रसन्ना रागजिता । त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरच्यते ॥३१॥ समतारा समपुटा समभ्रू रविकारिणी । (उपगारा?) विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥३२॥ हस्तेन सूचयन्नर्थ दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येते सर्वाभिनयदर्शनात् ॥३३॥ प्राइगिके चव चित्रे च द्वयोस्साधनमुच्यते । (भवेदनादत?) स्तस्मादनयोश्चित्रमात्रितम् ॥३४॥ दृष्टिः। प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सड क्षिप्ततया तवे (त्ये? त्) । विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां न संशयं यानि मनः कदाचित् ॥३५॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे रसदृष्टिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः

षष्ठः पटलः
प्रतिमा-लक्षणम्
प्रालेख्य-कर्मणः तक्षण-कौशलस्य च सामान्यानम्
१. प्रतिमा-द्रव्याणि, प्रतिमाङ्गोपाङ्ग निर्माणार्थ-मान-विधिः
२. चित्र्यदेवादिरूपेषु प्रायुधाभूषणलाञ्छनादिसंयोग-लक्षणम्
३. चित्र्य-देव-देवी-प्रतिमाधार-पञ्च-पुरुष-स्त्री-लक्षणम्
४. चित्र-प्रतिमा-गुण-दोष-निर्णयः
५. चित्र-प्रतिमा-सामान्य-मुद्राः-शरीर-मुद्राः, पाद-मुद्राः
हस्त-मुद्राश्च :-
प्र ऋज्वागतादि-स्थान-मुद्राः
ब वैष्णवादि-स्थानक-मुद्राः
स पताकादि-चतुष्पष्टि-हस्तमुद्राः-संयुताः, असंयुताः
नृत्याश्च ।

पटपञ्चाशोऽध्यायः
प्रतिमा-लक्षणम्
प्रतिमानामथ ब्रमो लक्षणं द्रव्यमेव च ।
सुपर्णरूप्यताम्राश्मदारुलेण्यानि शक्तितः ॥१॥
चित्रं चेति विनिदिष्टं द्रव्यमर्चासु सप्तधा ।
सुवर्ण पुष्टिकृद् विद्याद् रजतं कीर्तिवर्धनम् ॥२॥
प्रजाविवृद्धि (जीई) तानं शैलेय भूजयावहम ।
प्रायुष्य दा(वरच? रवं) द्रव्य लेख्यचित्र धनावहे ॥३॥
प्रारभेद् विधिना प्राज्ञो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।
हविष्यनियताहारो जपहोमपरायणः ॥४॥
शयानी धरणोपृष्ठे (कुशास्तरणे तदन्तरम् ?)
प्रप्राप्नाया (?) द्वयोमध्य भवेत् पञ्चाक्षिसम्मितम, II
नेत्रश्रवणयोमध्य भवेदड गुलपञ्चकम् ।
कर्णी चाक्षिसमौ ज्ञेयाकुत्सेधाद् द्विगुणायतौ ॥६॥
(सा कर्णपाली स्यान्मध्य पत्पिण्यल्यकुकूटयोः ।
द्विभागोलकायता पिष्पल्याश्रिताडगुलविस्तृता? ) ॥७॥
अरोमप्रभवा ज्ञेया व्याकृष्टधनुराकृतिः।
एवम्प्रमाणं स्यादेषां कर्णपृष्ठाश्रयोऽपिच ।।८।।
ऊर्ध्वबन्धादधोबन्धः कर्णमूलसमाधि (ता? तः)।
अध्यधं गोलकं शेयः पृष्ठश्चैवमेव सः ।।६।।
निष्पावसदृशाकारा कर्तव्या कर्णपिप्पली ।
प्रायामेनाइ गुले सा स्याद् विस्तारेण चतुर्य यावा) ॥१०॥
पिपल्याघातयोमध्ये (?) लकार इति संज्ञितः ।
स्थाद(ध्य) धिड गुलायामो विस्तारण च सोऽऽ गुलम् ॥११॥

समराङ्गण-सूत्रधारः
मध्ये लकारो निम्नः स्यान्मानाद् यवचतुष्टयम् ।
मूले पिपलिकायाः स्माच्छोत्रच्छिद्र चतर्ययम् ॥१२॥
या(गोलकारपोगूप्मो स्तुतिकेति') प्रकीर्तिता।
प्रर्धा गुलायता सा स्याद् पयद्वितयविस्तृता ॥१३॥
लकारावर्तयोमंध्ये पीयूषी सा प्रशीतिता।
अडगुलद्वितयायामा विस्तृता साधमा गुलम् ॥१४ ।
कर्णस्य बाह्या रेखा या तामावर्त प्रचक्षते।
पडड गुलप्रमाणा स्याद् वक्रो वृत्तायतश्च सः॥१५॥
मूलांशी_ड गुलः कार्यः क्रमामध्ये यवद्वयन् ।
अग्ने यवप्रमाणश्च विस्तारेण विधीयते ॥१६॥
लकारावर्तयोर्मध्यमुद्धात इति कोतितम् ।
अधोभागे+पीयूष्या विस्तारेण यवत्रयम् ॥१७॥
अवतः कर्णविरतारो गोलकाद् द्विययान्वितः।
मध्ये च द्विगुणं नालं मूले मात्रा स(पभोपड्य)पा ॥१८॥
समुदायप्रमाणेन गोलक द्वितयायतः ।
फर्णप्रसप्तः (?) कर्तव्यो निम्नो(चूमत?) विभागवान् ॥१६॥
अडगुलं पश्चिमं नालं पूर्वमर्धार गुल भवेत् ।
कुर्वीत कोमले नाले क(ल?ला) द्वितयमायते ॥२०॥
श्रवणस्य विभागोऽयं (पर्वा? यया)वत् परिकीर्तितः।
अन्यूनाधिकमान: स्यात प्रशस्तो दूषितोऽन्यथा ॥२१॥
चिबुकं या गुलायाम तस्यामधरं विदुः ।
तदर्धमुत्तरोष्टः स्याद् भाजी चार्घाडगुली (ष्टधा?च्छ्या)।२२।।
नासापुटौ तु विज्ञयो चतुर्थ भाग (मप्टो मोष्ट)योः।
तयोः प्रान्तौ तु कर्तव्यों करवीरसमौ शुभौ ॥२३॥
तारकान्तःसमे चंघ सृक्कणी परिचक्षते।
नासिका स्यात् )प्रमाणेन चतुरड गुलमाय(ते?ता) ॥२४॥
पुट(भा?प्रान्ते च विस्तारो नासाग्रस्याइ गुलट्टयम् ।
विस्तारेगार-गुलान्यष्टौ तदर्भमपि चायतम् ॥२५॥

प्रतिमा-लक्षणम् ८१ प्रमाणगुणसंयुक्त ललाट परिकीतितम् । प्रारभ्य चियु(का? काद्) यावत् (कु? के)शान्तं पश्चिमात् तथा ॥२६॥ गणिफ?ण्डा)न्तं शिरसो मानं भवेद् द्वात्रिंशदगुलम् । + + + कर्णयोमध्ये (मष्टको? )ऽष्टादशार गुलः ॥२७॥ + ग्रीवयोः परीणाही विशतिश्चतुरविता। (श्री? ग्री)वातः स्यादुरोभा(गाग) उरसो नाभिरेव च ॥२८॥ नामद भयेद् भागौ द्वाथरुद्वयमेव च । ऊर्वोः समे मते जड्घे जानुनी चतुरङ्गुले ॥२६॥ चतुर्दशाडगुली पावो स्मृतावायाममानतः । पर गुलौ तु विस्तारादुत्सेधाच्चतुरङ्गुलो ॥३०॥ पञ्चाइगुलपरीणाहावडगुष्ठो व्यगुलायतो। भडगुष्ठकसमा चंध स्यादायामा(त) प्रदेशिनी ॥३१॥ तस्याः पोडशभागेन होना स्यान्मध्यमाइगुलिः। अष्टभागेन म(ध्ये? घ्या)या हीनां विद्यादनामिकाम् ॥३२॥ तस्याश्याप्टभागेन हीना जेया कनिष्ठिका । पादोनमडगुल फुर्याद गुष्ठस्य नखं बुधः ॥३३॥ अडगुलीना नखान् कुर्यात् (खं? ) पञ्चश्यंशसंमितान् । फुर्वीताइगुष्ठकोत्सेधं त्रियवान्वितमगुलम् ॥३४॥ प्रदेशिन्यङ्गुलोत्सेधा हीना (:) शेषा पथाक्रमम् । जा घामध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाइ गुलः ॥३५॥ जानुमध्ये परीणाहोऽडगुलान्येकविंशतिः । तस्यैव सप्तमं भागं विद्याज्जानुकपालकम् ॥३६॥ (कु? )रुमध्ये परीणाहो भवेद् द्वात्रिंशदइगुलः । (भागाधमाशं?) वृषणो मेढं वृषणसंथितम् ॥३७।। पडङ्गुलपरीणाहं कोशस्तु चतुरट गुलः । मष्टादशाङ्गुलमिता विस्तारेण कटिभवेत् ॥३८॥ मडगुलाधं (भवेन्नारीरोधोवश्वाडगुलं?) भयेत् । नाभिमध्ये परीणाहः पट्चत्वारिशद गुलः ॥३॥ .

८२
समराङ्गण-सूत्रधारः
द्वादशाइगुलमात्रं तु स्तनयोरन्तरं विदुः।
स्ननोरुपरिष्टातु कक्षप्रान्तो षडङ्गुलौ ॥४०॥
उस्सेधात् पृष्ठविस्तारो विशतिश्चतुरन्विता ।
उरसः सह पृष्ठेन परीणाहः प्रकीर्तितः ॥४१॥
षडङ्गात् परीमाणादगुलानीति निश्चयः (?)।
परीणाहाच्चतुर्विशत्यगुलाष्टौ च विस्तृता ॥४२॥
ग्रीवा कार्या भुजायामः षट्चत्वारिंशदडगुलः ।
पर्वोपरितानं बाहोः कार्यमष्टादशाङ्गुतम् ॥४३॥
घोडशागुलमात्रं तु द्वितीयं पर्व कथ्यते ।
बाहुमध्ये परीणाहो भवेरष्टादशाङ्गुलः ॥४४॥
प्रबाहोस्तु परोणाहो भवति द्वारशाद गुलः ।
मायामेन तलश्चापि कीतितो द्वादशार गुलः ॥४॥
प्रन्गुलीरहितः प्राः सप्ताड गुल उदाहृतः।
पम्चाइ गुलानि विस्तीर्णो लेखालक्षणलक्षितः ॥४६॥
पञ्चाइ गुलानि मानेन फतव्या मध्यमाइगुलिः।
पर्वणोतु मध्याया हीना विद्यात् प्रदेशिनीम् ॥४७॥
प्रवेशिनीसमर चैव स्यादायामादनामिका ।
पर्धिमानहीना च प्रमाणेन कनिष्ठिका ॥४८॥
भड गुलीना नखाः कार्याः सर्वे पघिसंमिताः।
मायाममात्रमेतासो परीणाहं प्रचक्षते ॥४६॥
प्रङ्गुष्ठकस्य देयं स्यादर गुलानां चतुष्टयम् ।
पञ्चाड गुलं परीणाहः स्पष्टवारयवाइकितः॥५०॥
तुड गात्तमानपर्यन्तात् किञ्चिद्धीना नखा मताः ।
मइ गुष्ठकप्रदेशिन्योरन्तर द्वयङ गुलं भवेत् ॥५०॥
स्त्रीणामप्येवमेतत् स्यात् स्तनोएउधनाधिकम् ।
त्रीणि परवारि चत्वारि प्रोणि परवायंयापिच ॥५२।।
एकादशंकावश या दशवा विशतिस्त्रयम् ।
बितिस्त्रीणि च स्त्रीणां मानमेतत् प्रकीतितम् ॥५३॥

प्रतिमा-सक्षणम् ३ कनिष्ठं मानमेतत् स्यान्मध्यं सत्र्यंशमष्टकम् । फलानामष्टकं सार्धमुत्तमं परिकीतितम् ॥५४॥ उरसश्च भवेत् सासां विस्तारोऽष्टादशाङ गुलः । कर्तव्यः कटिविस्तारो विशतिश्चतुरन्यिता ॥५॥ एतत् प्रमाणमुद्दिष्टं प्रतिमानो समासतः ।।५६।। प्रमाणमेतत् सकलामराणाम_सु निर्दिष्टभनुक्रमेण । कार्य सदा शिल्पिरप्रमत्तैर्यथोचितव्यसमुद्भवासु ॥५७॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र प्रतिमालक्षणं नाम पट्पञ्चाशोऽध्यायः

सप्तपञ्चाशोऽध्यायः
देवादिरूपप्रहरणसंयोग-लक्षणम्
विदशानामयाफारान् भूमः प्रहरणानि च ।
वत्यानामथ यक्षाणां गन्धर्वोरंगरक्षसाम् ॥१॥
विद्याधरपिशाचानी + + + यथायथम् ।
ब्रह्मानलाचिःप्रतिमः कर्तव्यः सुमहाद्युतिः ॥२॥
स्यूलाङ्गश्वेतपुष्पश्च श्वेतवेष्टनवेष्टितः ।
कृष्णाजिनोत्तरीयश्च श्वेतवासश्चतुर्मुखः ॥३॥
दण्डः कमण्डलुश्चास्य कर्तव्यो वामहस्तयो.।
मक्षसूत्रपरस्तद्वद् मौज्या मेखलया वृतः ॥४॥
कार्यों वर्धयमानस्तु जगद् दक्षिणपाणिना ।
एवं कृते तु लोकेशे क्षेमं भवति सर्वतः ॥५॥
वाह्मणा सर्वे वर्धन्ते सर्वकामन संशयः ।
यदा विरूपा दीना वा कृशा रोद्रा कृशोदरी ॥६॥
ब्रह्मणोऽर्चा भवेद् वर्णा (1) सा नेष्टा भयदायिनी।
निहन्ति कारकं रौद्रा दौनरूपा च शिल्पिनम् ॥७॥
कृशा व्याधि विनाशं च कुर्यात् फारयितुः सदा ।
कृशोदरी तु दुर्मिकं विस्पा चानपत्यताम् I
एतान् दोषान् परित्यज्य कर्तव्या सा सुशोभना ।
प्रह्मणोऽर्चा विधानः प्रयमे यौवने स्थिता ॥
चन्द्रातिजटा श्रीमान् नीलकण्ठः सुसंयतः ।
विचित्रमुफुटः शम्भुनिशाकरसमप्रभः ॥१०॥
दौम्या द्वाम्यां चतुभिर्या युक्तो का दोभिरष्टभिः ।
पट्टिशव्यग्रहस्तश्च पभानिनसंयुतः ॥११॥
सर्वलक्षणसन्पूर्णो नेप्रत्रितयभूषणः।
एवंविधगुणयु तो यत्र लोकेश्वरो हरः ॥१२॥

.५
देवादिस्परहरण-संयोग-समणम्
परात्र भवेद निर्देशस्य च नपस्य च ।
यवारण्ये श्मशाने का विधीमेत महेश्वरः ॥१२॥
एवंरूपस्तदा कार्यः फारकस्य शुभायहः ।
मष्टादशभुजो दोणा विशत्या या समन्वितः ॥१४॥
पातयाहुः कदाचिया सहस्रभुज एव च ।
रोल्पो गणयतः सिहचर्मोत्तरीयकः ॥१५॥
तीषणवंष्ट्राप्रदशनः शिरोमालाविभूषितः ।
चन्द्रातिशिराः श्रीमान् पीनोरस्फोगवशनः ॥१६॥
भद्रमूर्तिस्तु कर्तव्यः श्मशानस्थो महेश्यरः ।
द्विभुजो राजधान्या तु पत्तने स्याच्चतुभ जः॥ १७॥
फर्तव्यो विशतिभुनः श्मशानारण्यमध्यगः ।
एकोऽपि भगवान् भद्रः स्थानयिकल्पितः ॥१४॥
रावसाम्यस्वभावश्च प्रियमाणो मवेद युधः ।
उन् पपा भवेभानुभंगवान् सौम्यवानः ॥१६॥
रा एय होणतामेति मध्यविनगतः पुनः।
सपारयस्पितो निस्य रोद्रो मयति शहरः ॥२०॥
स एव सौम्यो भयति स्याने सौम्य ध्यवस्पितः ।
स्पानान्येतानि सर्याणि शारवा किम्पुहपादिभिः ॥२१॥
प्रमः सहितः कार्यः शस्रो लोकपासूरः।
एतद् पयायत् कपितं संस्थान त्रिपुरहः ॥२२॥
कातिकेपस्यः संस्थानमिवानीमभिधीयते ।
सणानिभो रक्तयासा: पायसमभः ॥२३॥
यामाहतिः कान्तो महगत्यः प्रिपतः।
प्रसन्मयवनःथीमानोजस्तेजोऽन्यितः शुभः ॥२४॥
विशेषान्मुकुटपिः मुक्तामणिविभूषितः ।
पण्मुतो कपात्रो वा पारिल रोचिष्मती पत् ॥२॥
नारे पराभुनः रोटके प नो भयेन् ।
प्रामे भुनायोपतः संध्यः शुभमिका ॥२६॥
सरितःचाररतपासलो मुस्टाडी मुर्गरोऽपि ।
हारोप पनिवेतान्यायुधापाससमेत् ॥२७॥

८६
समराङ्गग-सूत्रधारः
एकः प्रसारितश्चान्यः षष्ठो हस्तः प्रकीर्तितः ।
धनुः पताफा घण्टा च खेटः कुक्कुटकस्तथा ॥२८॥
वामहस्तेषु षष्ठस्तु तत्र संवर्धनः करः।
एवमायुधसम्पन्नः सड ग्रामस्थो विधीयते ॥२६॥
प्रन्यदा तु विधातव्यः कीडालीलान्वितश्च स
छागकुक्कुटसंयुक्तः शिखियुक्तो मनोरमः ॥३०॥
नगरेय सदा कार्यः स्कन्दः परजयैषिभिः ।
खटके तु विधातव्यः षण्मुखो ज्वलनप्रमः ॥३१॥
तथा तीक्ष्णायुधोपेतः स्रग्दामभिरल्ड कृतः।
ग्रामेऽपि द्विभुजः कार्यः कान्तिद्युतिसमन्वित ।
दक्षिणे च भवेच्छक्तिमि हस्ते तु कुक्कुटः।
विचित्रपक्षः (सोसु) महान् कर्तव्योऽतिमनोहरः ॥३३॥
एवं पुरे खेटके च ग्रामे (वामिल?) शुभम् ।
कात्तिकेयं + कुर्यादाचार्य. शास्त्रकोविदः ॥३४॥
प्रविरुद्ध षु कार्यषु खेटे ग्रामे पुरोत्तमे।
कातिकेस्य संस्थानमेतद् यत्नेन कारयेत् ॥३॥
बलस्तु सुभुजः श्रीमांस्तालकेतुर्महाद्युतिः ।
वनमालाकुलोरस्को निशाकरसमप्रभः ॥३५॥
गृहीतसीरमुसलः कार्यों दिव्यमदोत्कटः।
चर्तुभुजः सौम्यवक्रो नीलाम्बरसमावृतः ।।३७॥
मुफुटलङ्कृतशिरोरोहो रागविभूषितः ।
रेवतीसहितः कार्या बलदेवः प्रतापवान् ॥३॥
विष्णुवैदूर्यसंकाशः पीतवासाः धियावृतः।
वराहो वामनश्च स्यानरसिंहो भयानकः ॥३६॥
कार्यों का दाशरयो रामो जामदग्न्यश्च योर्यवान् ।
विभुजो पटभुजो वापि चतुर्वादररिन्दमः॥४०॥
शइ खचक्रगदापाणिरोजस्वी कान्तिसयुतः ।
नानारूपस्तु कर्तव्यो ज्ञात्वा कार्यान्तरं विभुः ॥४॥
इत्येषु विष्णः कयितः सुरासुरनमस्कृतः।
त्रिदशेशः सहस्राक्षो यज्ञभूत् सुभुजो यली ॥४२॥

देवादिरूपप्रहरण-संयोग-लक्षणम् किरीटी सगदः श्रीमान् श्येताम्बरधरस्तथा । श्रोणिसूत्रेण महता दिव्याभरणभूषितः ।।४३॥ कार्यो राजश्रिया युक्तः पुरोहितसहायवान् । वैवस्वतस्तु विज्ञेयः (काले: केसं.) परायणः ॥४४॥ तेजसा सूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः । सम्पूर्णचन्द्रवदनः पीतवासा(स्तु?:शु) भेक्षणः ॥४५॥ विचित्र मुकुटः कार्यो वराङ्गदविभूषितः । तेजसा सूर्यसङ्काशः कर्तव्यो बलवाञ्छुभः ॥४६।। धन्वन्तरिभरद्वाजः प्रजानीयतयस्तथा । दक्षार्याः सदृशा कार्या कार्यों रूपाणिरपि ? ॥४७॥ अचिष्मान् ज्वलनः कार्यः (यत्कण्ठाश्व? ) समीरणः । सौम्यः कार्यस्तथा (विस्था?) + रूद्रशरीरिणः ॥४८॥ रक्तवस्त्रधराः कृष्णा नानाभरणमूषिताः। कर्तव्या राक्षसाः सर्वे बहुप्रहरणान्विताः ॥४६॥ पूर्णचन्द्रमुखा शुना विम्योष्ठी चारुहासिनी। श्वेतवस्त्रधरा कान्ता दिव्यालङ्कारभूषिता ॥५०॥ कटिदेशनिविष्टेन वामहस्तेन शोमना। सपोन (वान्तेन?) दक्षिणेन शुचिस्मिता ॥५१॥ कर्तव्या श्रीः प्रसन्नास्या प्रथमे यौवने स्थिता । गृहीतशूलपरिघ (पाहिका?) पटिसध्वजा ॥५२॥ विभ्राणा खेटकोपेतलघुखड्गं च पाणिना। घण्टामेकर च सौवर्णों दधती घोररूपिणी ॥५३॥ कौशिकी पोतकौशेययसना सिंहवा(ह)ना । (सेचोष्टौ?) + विधातव्याः शुक्लाम्बरधराः ॥५४॥ शोभमानाश्च मुकुटनीतारत्नविभूषितः । सदृशावश्विनौ कायौं लोकस्य शुभदायको। शुक्लमाल्याम्बरधरी जाम्बूनीय भूपितो। त्रिपञ्चदशपूतिरस्येदं भगवन्मेचफप्रभाम् ॥५६।। यंदूर्यशफंसद्धाशा? हरिततश्मश्रवोऽपि च ।

समराङ्गण-सूत्रधारः रोहिता विकृता रक्तलोचना बहुरूपिणः ॥५७।। नागः शिरोरुहालीनविरागाभरणाम्बराः । कार्याः पिशाचा भूताश्च परुषासत्यवादिनः ॥५॥ (बहुप्रकारमन्दहा ?) विरूपा विकृताननाः । घोररूपा विधातव्या ह्रस्वा नाना (सु?यु) घाश्च ते ॥५६॥ सुभीमविक्रमा भीमाः (:)सद्धा यज्ञोपवीतिनः। वर्मभिः शाटियाचिमूताः कार्याः सदा युधः ॥६०॥ येऽपि नोक्ता विधातव्यास्तेपि कार्यानुरूपतः। यस्य यस्य च पल्लिङ्गमसुरस्य सुरस्य च ॥६॥ यक्षराक्षसयोवापि ना (नाग) गन्धयोरपि । तेन लिङ्गन कार्यः स यथा सा (शु ? ५) विजान (जाता) ॥२॥ प्रायेण (वा ?) वीर्यवन्तो हि वानवाः क्रूरकर्मिणः। किरीटिनश्च कर्तव्या विविधायुधपाणयः ॥६३॥ तेभ्योऽपोषत् कनीयांसो दैत्याः कार्या गुणैरपि । दत्येभ्यः परिहोणास्तु यक्षाः कार्याः मदोत्कटाः ॥६॥ होनास्तेभ्योऽपि गन्धर्वा गन्धर्येभ्योऽपि पन्नगाः । नागेभ्यो राक्षसा होनाः क्रूर ( विक्रिमतसूषिणः ?) ॥६॥ विद्याधराश्च यक्षग्यो हीनदेहधराः स्मृताः। चित्रमाल्याम्बरधराश्मिप्रचर्मासिपाणयः॥६६॥ नानावेषधरा धोरा भूतसङ्घा भयानकाः। पिशाचेभ्योऽधिकाः स्यूलास्तेजसा परुपास्तथा ॥६७।। अन्यूनाधिकरूपांश्च कुर्वोत प्रायशः शुभान् ॥६॥ "पूर्ण भष्टमिदं पद्यम्" ॥६८|| इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्ने देवादिस्पप्रहरणसंयोगलसणं नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः अप्टपञ्चाशोऽध्यायः पंच-पुरूष-स्त्री-लक्षणम् पञ्चाना हंसमुख्यानां देहवन्यादिकं नृणाम् । दण्डिनीप्रमुखानां च स्त्रीणां तद् महे पृयक ॥१॥ हंसः शशोऽय रचको भद्रो मालथ्य एव च । पञ्चते पुरुपास्तेप मान हंसस्य फय्यते ॥२॥ अष्टाशोत्यङ्गुलो हंसस्यायामः परिकीर्तितः । विजया वृद्धिरम्पेषां चतुर्णा द्वयगुलक्रमात् ।।३।। तस्याङ्गुलद्वयं साध ललाटं नासिका मुखम् । प्रीया च यक्षश्चायामात् भवेदेकादशगुलम् । एयमेयोदरं नाभिमेदयोरन्तरं दश । विशतिश्चागुलान्यूर जङ्घ च वीणि जानुनी ॥५॥ प्रोमडगुप्सान्यइगुले घ फेशन गुलद्वयम् । फेशान्तमानं सर्येपामाधिकं स्यात् स्यमानतः ॥६॥ विस्तारेण भवेद् यक्षस्तत्यपाइगुलविशतिः । द्वादशाह गुलयिस्तारो याहू हंसस्य निदिशेत ॥७॥ दशाइगुली प्रकोष्ठी घ (हस्ततये) तथा पृथक्पृथक छोणिः पोनाङ्गुलि (?) ततो भयेत् ॥७॥ हंसस्यभायेन पृथग + + भारनासोफः (१)। शाशस्य भ्यागुलं + +नासिका पत्रमेय घn प्रीयापिताप्रमाणय यक्षस्थेकादसाइतम् । तपोदर तथा नाभिमेश्योरन्तरं यश ॥१०॥ कविसतिमा घमास्य परिकीतिता। म्यागुते नानुनी जामानाविभातिमायते ॥११॥ गुरुफो घ भ्यागुसापामो तापमानं शिरो भवेत् । मायामोऽयं सस्प य स्यानयरपगुप्तोन्मितः ।।१२।।

समराङ्गण-सूत्रधारः
द्वाविंशत्यगुलं वक्षो विस्तारेणास्य कीतितम् ।
बाहुप्रबाहू पाणी च शशकस्यापि हंसवत् ॥१३॥
समयाच्च स कर्त व्यः स्वभावच्च कृशोदरः ।
(तथोयवेत् केशोरुजङ्घो द्विद्वान ?) विचक्षणः ॥१४॥
रुचफस्य मुखायामः प्रोक्तः सार्घदशाइगुलः ।
ग्रीवागुलत्रयं सार्धमायामेनास्य कीर्तिता ॥१५॥
एकादशाङ्गुलान्याहुवंमस्तस्य प्रमाणतः।
तावत्येवोदरं तस्य नाभिमेढान्तरं दश ॥१६॥
विशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जानुनी चालत्रयम् ।
विशत्यगुलमायाम जङ्घयोस्तस्य निदिशेत् ॥१७॥
अड्गुलत्रितयं गुल्फो कुर्यात् तस्य शिरोऽपि च ।
द्विनवत्यगुलायामो रुचकः परिकीर्तितः ॥१८॥
इत्यायामोऽस्य विस्तारो वक्षसोऽइगुलविशतिः ।
भुजौ दशाङ्गुलायामो प्रकोष्ठौ तद्वदेव च ॥१६॥
एकादशाङ्गुलौ हस्तौ विस्तारणास्य कोतितो।
पीनसिः पीनबाहुश्च स लि?लो)लगतिवेष्टितः ॥२०॥
बलवान् वृत्तवाहुः स्याद् रुचको रुचकाकृतिः।
भद्रस्य प्राहुरायाम मस्तकस्यागुतात्रयम् ॥२१॥
एकादशाइगुला + + ग्रीवा सार्धाइगुलत्रया ।
वक्षो जठरमप्यस्य सपादकादशाहगुलम् ॥२२॥
नाभिमेढ़ान्तरं चास्य विद्यात् सार्धदशाइगुलम् ।
पायाममूर्वोर्जानीयात् सपादाङ्गुलवितम् ॥२३॥
जङ्घ च तावदायामे जानुगुल्फ त्रिमात्रकन् ।
चतुर्नयतिरायामो भद्रस्येप प्रकीर्तितः ॥२४॥
मायाम एप विस्तारो वक्षसस्त्वेकविशतिः।
पृथग वक्षःपृयक श्रोणिः वृत्तःवाहः सुसंस्कृतिः (१) ॥२५॥
भद्राकारो भवेद भद्रो वृत्तपत्रः स्वभावतः।
मालव्यस्य भवेन्मूर्या प्रमाणेना गलत्रयम् ॥२६॥
(चतुर्मात्रललाटं च नाश वक्ष्याशिरोघरा।
मात्रा द्वादश वक्षस्ये नामिमेदान्तरोदरे?) ॥२७॥

६१ पच-पुरुष-स्त्री-लक्षणम् मष्टादशाड गुलौ चोरु जङ्घ प्रत्येवमेव हि । चतुरड गुलको + + जानुनी चतुरड्गुले ॥२८॥ मालव्यस्यायमायामः षण्ण वत्यड गुलो मतः । विस्तारो वक्षसस्तस्य मात्राः षड्विंशतिः स्मृतः ॥२६॥ बाह्वोः पोडशमात्रश्च प्रबाहो रेवमेव सः। (पाण्यों द्वादमाशत्रस्ये मालव्यस्त्वेप विस्तुतिः?) ॥३०॥ पोनांसो दीर्घबाहुश्च पृथुवक्षाः कृशोदरः । वृत्तोरुकटिजङ्घश्च मालवः पुरुषोत्तमः ।।३१॥ हसस्य वक्रं पृथ(ग् ? थु) गण्डमागं कृशं शशस्यायतमास्यमाहुः। विस्तारदेयाद् भवकस्य तुल्यं (१) सुख सुवृत्तं त्विहन (?) भद्रवके ॥३२॥ स्यान्मालावस्या लेपनं तु कान्तमयोज्यं । देही तु रुपैश्च भवन्ति युक्तास्ते' कणि सर्वगुणान्वितास्ते) ॥३३॥ (स दुर्लभं स्यात् पुरुषः प्रमेय- मानोऽस्ति कीर्ण इति ह पष्टः?) ॥३४॥ (मांसलेन शरीरेण ग्रोवासिरा प्रया + +1 मांसलायतशाखा घ नारी वृत्तेति सा मता) ॥३५॥ पृथुधक्या फटिहस्वा हस्वग्रीवा पृयूदरी। पुंक्तकाण्डफतुल्या स्यात् सा नारी पौरुषी मता ॥३६॥ अल्पकायशिरोग्रीवा लघुशाखा-भवेच्च या कृशाल्पग्रह्मसत्वा च सा नारी बालफी स्मृता (?) ॥३७॥ पुस्पर्शात् पश्यता (?) या स्यात् फौमारे प्राप्तयौवना । मान्य सापालको प्रोक्ता स्त्रीलक्षणविचक्षणः ॥३८]] हंसादिपुंसामिदमेवमुक्त यद्वा यथालक्षणमानमन। स्नोमा च सम्पर (दिता खानादी यो वेत्ति मान्यः स भवेन्नपाणाम् ॥३६॥ इति महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचित उपराङ्गणसूत्रधारनाग्नि वास्तुशास्त्र पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षण नाम प्रष्टपञ्चाशोऽध्यायः

एकोनषष्टितमोऽध्यायः
दोष-गुण-निरूपण-लक्षणम्
कथ वानि रूपाणि यूमहे दिकर्मसु ।
पयोक्तं शालतत्त्वजोबाह्मणहिताभिः ॥१॥
प्रशास्त्रजन घटि(ता? तं) शिल्पना दोषसंयुतम् ।
मपि माधुर्यसम्पन्न न पाह्य शात्रवेदिभिः॥२॥
कश्लिष्टसन्धि विभ्रान्तां वक्रां चावनता तथा।
प्रस्थितामुन्नतां चैव काकजद्धा तथव च ॥३॥
प्रत्यङ्गहीना विकटो मध्ये प्रन्थिनतां तथा।
ईदृशी देवतां प्रातो हिसायनय कारयेत् ॥४॥
अश्लिष्टसन्ध्या मरणं भ्रान्तया स्थानविभ्रमम् ।
वक्रया कलहं विद्यानतया वयसः क्षयम् ॥५॥
नित्यमस्थितया पुंसामयंस्य क्षयमादिशेत् ।
भयमुन्नतया विद्याद्रोगं च न सशयः ॥ ६॥
देशान्यरेष गमनं सततं काफजद्धया।
प्रत्यङ्गहीनया नित्यं भतु स्यादनपत्यता ||७
विकटाकारया शेपं भय दारुणमर्चया।
मधोमुख्या शिरोरोग (तपानयापि च?) ॥८॥
एतस्पेता दोषैर्या वर्जयेत् ता प्रयत्नतः।
प्रन्यरपि युता दोषरों मोऽय सम्प्रति ॥६॥
(उद्वपिण्डिका सातिसासि? स्वामिनो दु.समायहेत् ।
(कुक्षिष्टिप्राय? ) दुभिक्षं रोगान् कुब्जापिता नृणाम् ॥१०॥
पाश्यहीना तु भात राज्यस्याशुभदर्शनी।
(शालायासनया स्थान स्रोध?) प्रतिमया भवेत् ॥१शा
मासनालयहीनायां मन्यनं स्यानपिच्युतिः ।
नाताकाष्ठसमायुक्ता पाचवायसपिण्डिता ॥१२॥

। दोष-गुण-निरूपण-लक्षणम् सन्धिभिः (प्रविसर्याि?) सानयभयदा भवेत् । (सम्बन्धाकृष्ट?) लोहेन प्रपुणा वा कदाचन ॥१३॥ दारुणा च तययोक्ता प्रतिमा (यास्तुशास्त्र) वेदिभिः । सन्धयश्चापि कर्तव्याः सुश्लिष्टरः पुष्टिमिच्छता ॥१४॥ अर्चनाम घराधेन (?) शास्त्रदृष्ट विधानतः । बघ्नीयात् ताम्रलोहेन सुवर्णरजतेन वा ॥१५॥ (कृतेन केणुना चान्यथा स्तुसामबद्धापरुजावहा')। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः शास्त्रकोविदः॥१६॥ कुर्यादा यथान्यायं सुविभक्तां प्रमाणतः (नक्षतां नोपदिगा च न च विवर्जिता ॥१७॥ न प्रत्यङ्गःप्रहीनं च घाणपद खादिभिः?)। सुविभक्तां यथोत्सेधां प्रसन्नवदनां शुभाम् ॥१८॥ निगूढसन्धिकरणां समायतिमृजुस्थिताम् । ईदृशी कारयेदर्चा प्रमाणगुणसंयुताम् ॥१६॥ समोपचितमांसाङ्गाः पुरुषाः स्युः समासतः । प्रमाणलक्षणयुता पसरत्नविभूषिताः॥२०॥ जात्वा गुणान् परिकलय्य च दोषजात- मर्चा पथोदितगुणां विदधीत मूत्यै । शिष्यत्वमेत्य विविध (स?) मुपासतेऽन्ये तं शिल्पिनः कृतधियश्च मुहुः स्तुवन्ति ॥२१॥ इतिमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचित समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र दोषगुणनिरूपण नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः ।

पष्टितमोऽध्यायः
ऋज्वागतादि-स्थान-लक्षणम्
प्रत उध्वं प्रवक्ष्यामि नवस्थानविधिक्रमम ।
(सपात्यारुघाणां?) हि जायन्ते नव वृतय. ॥१॥
पूर्वभृज्वागतं तेषां ततोऽधंगितं भवेत् ।
ततः साचीकृतं विद्यादध्यक्षमनन्तरम् ॥२॥
चत्यागितादीनि परावृत्तानि तानि च ।
ऋज्वागतपराव (त?) ततोऽधगितादिकम् । ३।।
साचीकृतं परावृहं ततोऽध्यर्धाक्षपूर्वकम् ।
पाश्र्वागतं च नवम स्थानं भित्तिकविप्रहम् ॥४॥
ज्वधंऋजुनोमध्ये चत्वारि व्यन्तराणि च ।
अर्धज्रसाचीकृतयोर्मध्ये च व्यन्तरत्रयम् ।।५।
(वर्धाज्? ) साचीकृतयोमध्ये व्यन्तरे परे ।
(परोद्यक्षपाव? ) व्यन्तरं चकमन्तरे । ६।।
ऋज्वागतपरावृत्तपाश्र्वाभ्यागतयोदंश ।
अन्तरे व्यन्तराणि स्युः स्थानकान्यपराण्यपि ॥७॥
ऋज्वागताधे मध्यं च विग्रहं (वेन्वा + + + ।
ऋज्वागतां + + + + शेषभाव्यन्तरा व्यया ?) ॥८॥
अर्घापाङ्गमघंपुटमर्धाधपुटमेव च ।
अर्धज्वसेऽपि कथित सिलीदव्यन्तरं व्ययः?) ||
अर्धसाचीकृतं चैव स्वस्तिक च ततः परम् ।
(साचीकृतोशे?) द्वावुक्तावंशो द्वर्धाक्षसंजिते ॥१०॥
द्वर्धाक्षांशपरावृत्तं द्वर्धाक्षांस च ते उभे (?),
(द्विज्वाक्ष?) व्यन्तरे प्रोक्त चित्रशास्त्रविशारदः ॥११॥
ऋज्वागताध्यक्ष (?) यथा प्रोक्तानि संज्ञया ।
व्यन्तराणि तव स्युः परावृत्ते यथाक्रमम् ॥१२॥

प्रज्वागतादि-स्थान-लक्षणम्
वचित्र्यं भित्तिके नास्तीत्येव चित्र (विचिश्यं वि?) विदो विदुः ।
एकानत्रिशदेवं च स्थानानि ध्यस्तवमना ॥१३॥
वंतस्त्यमन्तरं स्थाप्यं पादयोः सुप्रतिष्ठितम् ।
हिक्कायां पादयोश्चान्तभूमी लम्बे प्रतिष्ठिते ॥१४॥
प्रोक्तमज्वागत पूर्व प्रमाणेन निरूपितम् ।
ततोऽधर्वागतस्येदं प्रमाणमुपलक्षयेत् ॥१५॥
ब्रह्मसूत्रं तु कर्तव्यं मुखस्यव तु मध्य (ग:? गम्) ।
नेत्ररेखासमत्वेन तिर्थक्तातो भवेन्मुखम् (?) ॥१६॥
अपाङ्गस्याक्षिकूटस्य कर्णस्य च भवे (त्) क्षयः ।
अन्यत्र कर्णमानं स्यादर्धा गुलविशेषितम् ॥१७॥
दकसूत्रे ब्रह्मलेखाया प्रपरे स्यात् (फलाहवम् ।
पच्छमात्राथुपातोक्षि धीयतान्योपवस्तथा?) ॥१८॥
त्रिययाः श्वेतभागः स्यात् तारा च प्रोक्तमानतः ।
विस्तारः श्वेतभागश्च करवीरोऽपि चोक्तवत् ॥१६॥
परभाः (?) करवीरं स्याद् ब्रह्मसूत्रात् तथाङ्गुलम् ।
पूर्वभाकरवीरात (?) सङ्गमश्चरह गुलं भवेत् ॥२०॥
कर्णनेत्रान्तरं प्रोक्तं फला(भ्योध्य): गुलाधि (फम्का)।
(पूर्वक सबंदिस्याविक्षायत् कथयेत पराम?) ॥२१॥
पुटोर गलं ग्रह्ममूमात् कपोलाद् दरड गल भयेत् ।
पूर्व परत्र मात्रा, पुटः स्याच्छेपमुक्तयत ॥२२॥
(परभागान्तराष्ट?) स्यादा गुलं द्वियवाधिकम् ।
अपरः परभागे तु पयपटकं विधीयते ॥२३॥
प्रधरान्ता कला (2) गण्डो ग्रहासूप्रात् पुनहंनुः ।
परभागेर गलं साधं मुखलेखाइ,गुलं ततः॥२४॥
(भारुड या यत्कायं मुखयो पन्तलेसया।
परिवतंसुखादेशा?) ज्ञात्वा कार्या प्रयत्नतः ॥२५॥
प्रपादमध्यं हि ज्ञातः ?। सूत्रेऽन्यस्मिन् प्रतिते ।
(सरे लुप्येत तुर्याशः पूरयेयापियर्धते ?) ॥२६॥
फक्षापरः परे भागे सूचतः पञ्चगोलकः ।
पूर्यभागे (वृतं ?) विद्यात् (पदगो ? पड़गो) लपरिमाणतः ॥२७॥

। समराङ्गण-सूत्रधारः मध्ये सूत्रात् (पर?) पावलेखा + + यावच्चतुष्कलम् । उरसो मध्य (मो? मात् ) सूत्रात कक्षा स्यानव (माभवा? ) ॥१८॥ (द्गतलेखात्तस्मात्वं विधाकलत्रयम् । स्तनाः पावकलां कुर्यात् स्तनं वा पतमण्डलम् ?) ॥२६॥ परतो हस्तकः कार्यः कर्मयोगानुसारतः। (पावपर्यन्त सर्वा भागे पडलालम्? ) ॥३०॥ तथैव पूर्वहस्तस्य यथायोग प्रकल्पना । (मभ्ययस्वाग + दीना') क्रिया स्याद् दक्षिणे करे ॥३१॥ मध्ये षडड गुला रेखा बाह्यसूत्रात् परे भवेत् । पूर्वस्मिन् याह्यलेखा तु मध्ये (सा?स्या) दष्टमात्रका ॥३२॥ नाभिदेशे परे भागे बाह्यासो सप्तमात्रका। क्लामात्रं भवेनाभिस्तस्याः पूर्व नवाड गुला ॥३३॥ परे भागे कटि: सप्त मात्रा दश च पूर्वतः ऊरुलेखा परे मागे मुखमानस्य मध्यतः ॥३४॥ प्राग्भागस्य बहिर्लेखा + + + परजानुतः । (परमागेन्द्रदास्तेश्च सूत्रस्यात् तद्वदड गुले?) ॥३५॥ परस्य नलकस्य स्याल्लेखा प्रागड गुलान्तरे । पंरभागस्य पाठांशाः (सूत्रा प्रागड गुलद्वयोः?) ॥३६॥ नलेन परपादस्य भूमिलेखा विधीयते । ततोऽड गुष्ठोड गुलेनाधः पाणिरूध्वं तदधंतः॥३७॥ अडगुष्ठाग्नं ब्रह्मसूत्रात् परस्मिन् पञ्चमात्रकम् । तलं च परभागस्तिर्यक् पञ्चाइ गुलं स्मृतम् ॥३०॥ (सवितस्तलघाप्येः?) स्यादड गुष्ठाग्नं कलात्रये । प्रड गुल्योऽड, गुष्ठतः सर्वा (व्रजत्परय?) कमात् ॥३६॥ (सलिवेशसवासाद द्विरऽ गुल्यतो?) नवाङ गलः । यथोक्त जानु पूर्व स्यात् सूत्रतश्चतुरर गले ॥४०॥ नलकस्तद्वदेवास्प नलको व्यङगुलान्तरो। (सूत्रादक्षः कलास्तिस्राङ्गुष्ठस्त्वगुलत्रयम् ॥४॥ भूमिसूत्राद् गतोऽधस्तात् पूर्वागुष्ठो भवेत् कला। प्रमुष्ठोऽड गुलयश्चेति सर्वमन्यद् यथोदितम् ॥४२||

६७
ऋज्वागतादि-स्थान-लक्षणम्
(दश्यपाश्चंतलप्रविपारंहौ ?) मध्यमे तलम् ।
एवमुक्तप्रमाणेन ज्ञात्वा युक्त्या समादिशेत् ॥४३॥
अधर्वागतमित्येतत् प्रवरं स्थानमीरितम् ।
लक्ष्म साचीकृतस्याथ स्थानकस्याभिधीयते ॥४४॥
विन्यस्येन् ब्रह्मसूत्रं प्राक् स्थानबोधस्यफ सिखये।
ललाट परभागे स्यात् केशलेखा तथा फला ॥४५॥
परभागभ्र वो लेखा + + + घंमुदाहृता।
(परता + क्षिलेखायां कालिका द्वियतो ज्ञत?) ।।४६।।
ज्योतिषः स्यात् परे भागे तारा दृश्या यवोम्मिता।
यवमानं सतो ज्योतिस्तस्मात् तारा यवद्वयम् ॥४७॥
श्वेतं च करवीरं च ततः प्रागुक्तमानतः।
कनीनिका तु नासाया भूलं विद्याद् यवान्तरम् ॥४८॥
नासामूलं प्रमाणेन ततो ज्ञेय यवत्रये।
ब्रह्मजार पूर्वभागे (नगन्तो?) गोलको ।।४६॥
(मापाङ्गं स्तात्रेतो') विद्याद् द्विगोलकमितेऽन्तरे ।
तस्माद् भागेन कर्णान्तः कर्णः स्याद् विस्तरेण तु ॥५०॥
द्वियवोना कला चक्षावृत्त्या परिवधितः।
पूर्वस्य फरवीरेण सह श्वत्यं यवत्रयम् ॥५१॥
द्वितीयश्यत्यदृक्ताराप्रसृतिः प्रोक्तमानतः ।
कपोललेखा परतो (यवतरता') कला भवेत् ॥५२॥
ब्रह्मसूत्रान्नासिकानं परस्मिन् सप्तभिर्यवैः ।
नासापुटः पूर्वभागे स्याद् यवाधिक्षमडगुलम् ॥५३॥
पूर्वे भागे यव गोजी तत्रीपान्ते विधीयते ।
परभागोत्तष्ठः स्यात् प्रमाणेनार्धमात्रकः ॥५४॥
त्रियवश्चाधरोष्ठः स्याच्छेषश्चापचयस्तयोः।
पाल्या मध्ये भवेत् सूत्रं पाल्यास्तु चिबुकं परे ॥५५।।
हनुपर्यन्तलेखा च सूत्रावर्धाइगुले भवेत् ।
हनीमध्यातं सुत्रं परे स्यात् परिमण्डलम् ॥५६॥
सहैकसूत्रे परदृक् पर्यन्तेन परिस्फुटा।
मुखपर्यन्तलेखाहनोपरि चाधरः ॥५७॥

समराङ्गण-सूत्रधारः
कुल्लेखाभिरेताभिः परभागं विचक्षणः ।
(सूत्राइगुलोध्यमात्राय तस्माद प्रीवा यथोदिता ॥५॥
सूत्रसंयोगात् पूर्वस्मिन्नगुले सयवेड्लः ?) ।
हिपकाध्यर्धाडगुलं सूत्रात् पूर्वे स्यात् सुप्रतिष्ठिता ॥५६॥
वाहालेखा हि तत्सूत्रात् परस्मिन्नड गुलाष्टके ।
(ताले ययोनग्रोवातो नग्रोयज्ञेयोसूनदर्यको ?) ॥६॥
हिरकासूबात् समारम्भः वक्षोभागोऽग्निक (?) भवेत् ।
(तावन्माने तरेवाहु ?) तस्मात् प्रभृति निर्दिशेत् ॥१॥
हिक्कासूचात् परे भागे स्तनश्चाइगुलपञ्चके ।
रेखान्तसूचकः कार्यो मण्डलं सामगुलम् ।।६२।।
तस्मादनन्तर बाह्यभागमात्रं विनिर्दिशेत् ।
हिक्कासूमात् समारम्भः स्तनः (पूर्वषडाले?) ॥६३||
स्तनात् पडड्गुले (तिर्यगक्षो स्माद्वौ?) द्विभागिकः ।
कक्षतो द्विकलेऽधस्ताद् बाह्यलेखा विधीयते ॥६४॥
प्राभ्यन्तरा बाहालेखा स्तनात् पञ्चाङ्गुलेऽन्तरे ।
ब्रह्मसूत्राच्च भागेन मध्यभागे (परि?) विदुः (६॥
(मध्यात्त्वककयावहः परे?) तिर्यग विभन्यते ।
मध्यप्रान्तः पूर्वभागे भवेत् सूत्राद् दशाइगुलः ॥६६॥
तियं नाभिप्रदेशः स्यात् परतो ब्रह्मसूत्रतः।
यवैश्चतुभिरधिकमा गुलानां चतुष्टयम् ॥६५॥
पूर्वभागे विनिर्दिष्टः स एवं कावशाइ गुलः ।
मध्येने ति परस्योरोः सूत्रं नाभ्यन्तराधितम् ॥६८।।
प्रयात्यपरजाच्चतात् (?) पूर्वतः कलया व सत्।
जावधोभागतश्चार्धकलया त्रियवेन च ॥६६॥
जङ्घामध्येन लेखायाः प्रसक्त नलकस्य तु ।
(पांते वरव? परतश्चतुभिः स्त्रमिष्यते ॥७०।।
अनेनैवानुसारेण बहिलेखा यिोधयते।
ब्रह्मसूत्रात् परे भागे कटिरडगुलपञ्चके ॥७॥
(तामालमात्रा तु सा पूर्थे मेडाग्रं सूत्रसङ्गतम् ।
सूत्रादरभागोरू मूलाग्राये ?) ॥७२॥

ऋज्वागतादि-स्थान-लक्षणम्
सूप्रादपरभागोरुमध्ये रेखा कलाद्वये।
सूत्रात् पूर्वोरुमूलं स्यात् पूर्वतः कलया तथा ॥७३॥
फलाद्वये। विजेया रेखा पूर्वस्य जानुतः।
सार्धाइगुलय जानु तत्पाश्वं चार्धमडगुलम् ॥७४॥
सूत्रेण परपादस्य मध्यरेखा विभज्यते।
प्रादिमध्यान्तलेखायां सूरशौचमुदाहृता (?) ॥७॥
सूत्रात् प्राग्भागमलके (?) प्रान्तः मञ्चभिरड गुलः ।
अर्घाडगुलं क्षयः कार्यः परभागोरुजङ्घयोः ॥७६।।
पराक्षिमध्यगं सूर्य लम्बभूमिप्रतिष्ठितम् ।
परपावतलान्तात् प्रागड गुलेन विधीयते ॥७७॥
+ + सूत्रात् पूर्वपादस्य तलमष्टाइगुलं भवेत् ।
अधस्तात् तलयोः सूक्ष्मा स्याल्लेखाष्टादशाइगुलम्।।७।।
अडगुप्ठकाद्रफमात् (१) प्रदेशिन्यड गुलाधिका।
(परपावतलावस्तून पूर्वाह्यड्गुष्ठमूलगम् ॥७६॥
सूत्रं यथाति?) सा भूमिलेखेति परिकीतिता।
सूत्रावर्धागुलेनोय तस्मात पाणिः परस्य च ॥४०॥
अंड गुष्ठादगुलीपातः पूर्वपादेनुसारतः ।
उपप्रदेशिनीमानात् कुर्यादन प्रवेशिनीम् ॥२१॥
अपराश्चाङ्गुलीः सर्याः क्रमेण क्षपयेत् ततः।
इति साचीकृतं स्थानमेतदुक्त ययातः ८२॥
अध्यक्षमिदानी घ स्थानकं सप्रचक्ष्महे ।
ब्रह्मसूत्र मुखे कृत्या मानमत्र विधीयते ॥३॥
फेशान्तलेखा सूयात् स्यान्मात्रैका यवसंयुता।
[धयः सद्विययामाना लेखा कृशयवार गुलाः ।।४।।
उक्तोयमन्तरे यस्म ताराय अधमालिखेत ।
स्यैत्य चतुर्ययं दृश्यशेषं सा तिरस्कृतम् ।।१५॥
फपोतरेखा परतो यवजितमा गुलम् ।
सूत्रापूांपुटान्तः स्यावर गुलमितेन्तरे ॥८६॥
मासिकान्तोऽऽ गुलं सूत्रात् परे पूर्वतपाइ, गुलम् ।
मूरो नासापुटः सादः सूत्रं पोज्याश्च मध्यगम् ? ] ॥७॥

समराङ्गण-सूत्रधारः
यवाधमात्रा गोजी स्यादुत्तरोष्ठः परस्य यः ।
स ब्रह्मसूत्रादारभ्य विज्ञ यो द्वियवोन्मितः ।।
परे त्वधस्तानासाया रेखा चार्धाङ्गुलर्भवेत् ।
परभागेऽघरोष्ठस्य प्रमाणं + यवं मतम् ॥६॥
हनुपर्यन्तलेखाया मध्ये सूत्रं प्रतिष्ठितम् ।
सूत्रात प्राक् करवीरः स्याद् द्वियवोनाड गुलद्वयम् ॥६० 1
यवाध स च दृश्येत श्यत्यं सार्धयवं ततः।
+ तारा त्रियवा ज्ञेया शेषमुक्तप्रमाणतः ॥६॥
कर्णावर्तादधः कर्णमध्यभागेन संमितम् (?)।
द्वघड गुलः कर्णविस्तारः कर्णावर्ताच्चतुर्यवे ॥२॥
शिरःपृष्ठस्य लेखा स्यादिति ज्ञात्वोक्तमाचरेत् ।
कर्णसूत्राद् बहिनीवा विधातव्यकमडगुलम् ॥६॥
गलो ग्रीवा च हिक्का च सूत्राद् प्रागड गुलोत्तरे।
हिक्कासूत्राद् भवेदू मंसलेखा तथाङ गुलम् ॥१४॥
ब्रह्मसूत्रात् परे भागे स्यादं सोडगुलसमिते ।
(वक्षोऽगुलं ब्रह्मसूत्रां + + नस्ति कलान्तरे (?) ॥६५॥
भागमात्र भवेत् कक्षासूत्रात् पूर्वः स्तनस्य च ।
कक्षातस्त्रिकलं यावत् पावलेखा विधीयते ॥६॥
(दूरादग्रभुजस्तस्यादने कर्मानुसारतः।
प्रासादमध्यः सूत्रः स्यादेकादशभिर गुलैः ॥१७॥
परभागस्य मध्यस्त?) सूत्रात् स्यावड गुलस्त्रिभिः ।
प्रङ्गुलेन परे भागे सूत्रतो नाभिरिष्यते ॥८॥
नामेरुदरलेखा तु विज्ञातव्याड गुलत्रये ।
श्रोणी कर्णो भवेन्नामे(?) मुखमर्धाड गुलान्वितम् ॥६६॥
ब्रह्मसूत्रात् कटिः पूर्वे विभागा व्यड गुता परे।
(ब्रह्मसूत्राश्रित मेदरलेल चापरतो भवेत् ॥१०॥
पूर्वोक्तः मध्यभेखास्यात् स्त्रात् प्रत्यड्गुलमन्तरे?) ।
तस्य मूलरेखा च सूत्रात् प्राग उद्यड गुलेऽन्तरे ॥१०॥
मूललेखा परस्योरोः सूत्रात् स्याद् द्विकलेऽन्तरे ।
तयन्तजानुनो भागे पर्यन्तोपरि जानतः ॥१०२॥

प्राग्वागतादि-ग्यान-लक्षणम् परभागिका जातT (1) सूत्रस्य सम्यक् प्रतिष्ठितम् । जानुमध्ये गता लेसा बाह्यलेखाश्रिता भवेत् ॥१०३।। अध्यधंमानं जानु स्यादधोलेषा तु तस्य या। अर्धाइ गलेन सा सूत्रात पूर्वतः प्रविधीयते ॥१०४॥ सूयात् परे पराड गुष्ठमूलपादोनमट गलम् । मूलादा गुप्ठकस्यानं सापः स्यादड, गुलस्थिभिः ॥१०॥ सूत्रात् परं स्याज्जद्धाया लेसाङ गलचतुष्टये । तस्मास्तु पूर्वजद्धाया लेखा स्याद गुलद्वये ॥१०६।। प्रयंभानु कलामानं शेपं कुर्याद् यथोदितम् । परपादतले (स्तम्भं?) यत् तिर्यक् सुप्रति प्ठितम् ॥१०७॥ (तत्प्राकप्रदेलस्योवी ) साध्या फलया भवेत्। (प्राग्भगो गष्ठम्लेच्छस्तम स्वीया?) कनिष्ठिका ॥१०॥ (कलामा निजाइ गुप्ठादंघासागं? ) प्रपद्यते । (यत् परागृलम्बसूत्रं प्रतिपद्यते?) यत् पराज गुष्ठमूलोत्यं तम्बसूत्र प्रपद्यते॥१०॥ (मप्येन पूर्यभागाप्ति समन्धा.गुप्ठफस्य तत् । पूर्वपाणितसादूप्यं विदध्यादड गुलप्रपे ॥११०॥ पाणः परस्य पादस्प पूर्वपाद तिरस्कृतम् । मध्यर्धासं यथाशास्त्रमेयं स्थानकमालिखेत् । १११॥ प्रय पार्यागतं नाम स्थानं पञ्चममुच्यते। स्पायतितमुपस्यान्ते ब्रह्मसु विधीयते ॥११२।। सलाटमाझलेखा घ सूत्रस्पृष्टी प्रवर्शयेत् । सूत्रात सु नासिकाश. (सदस्य द्वाक्षमानतः ॥११३॥ पपागो द्विपसे सूत्रात् कों (पशात?) फलादये। गोप गुलविस्तारः शिर.पृष्ठं कला ततः ॥११॥ प्रस्य मप्पगतं सूपमास्पा, स्थापयेत् तत्तः । पापुले चियुर्फ समारनुमभ्यं धतुर्यये ॥११॥ सादिगुते ततः पाठ तिप्रोवाइगुले नतः । मानसतो हिरका पतुभिणारा प्रतः ।।११६॥ मना भवणपास्यन्ते नि स च सदुच्यते।

१०२
समराङ्ग-सूत्रधारः
ग्रीवायाङ्गुल्यमध्येन (?) मध्यस त्रं तदुच्यते ॥११७।।
भागे हिक्कामध्यस बादण्डमूलं कलाइये।
मात्राष्टके च पृष्ठं तो(?) हल्लेखाप्येवमेव हि ॥११॥
स्तनस्य मण्डलं तस्मादड़गुलेन विधीयते।
कक्षा च पूर्वभागे स्यान् स वात् पञ्चभिरङ्गुलैः ॥११॥
मात्रात्रयेणापरस्मिन् भागे कक्षा विधीयते ।
उभयोरन्तयोः प्राहुर्मध्यमष्टाडगुलं बुधाः ॥१२०।।
प्रमुलंदशभिमध्यं पर्यन्तो मध्यस नन ।
मध्यपृण्ठं चतुभिः स्थानाभिपृष्ठं च पञ्चभिः ॥१२॥
नाम्यन्तरेसा नवमिः फटिपृष्ठं कलाये।
उदरप्रान्तलेखा च ज्ञेया दशभिरडगुलः ॥१२२१॥
मानाभिरष्टिभिः
स वात्
स्फिजो मध्यं प्रचक्षते।
वस्तिशी च नवभिः स्फिगन्तोऽष्टभिरडगुलं ॥१२३।।
अष्टभिर्मेदमूल स्याद्रुमध्यं च सप्तभिः ।
अडगुलः पञ्चभिमूलमूरोः पाश्चात्यमुच्यते ।।१२४॥
चतुभिरड्गुलः सा फरमप्यं च पृष्ठतः ।
अग्रतः पञ्चभि सास्तदेव प्राहुरडगुलः ।।१२।।
करमध्यागुलमध्यं सूत्रमध्ये विधीयते।
जान्वर्धे मध्यसत्र स्याद् भागो लेखा च जानुतः ॥१२६।।
भयेदुमयतः सूत्रं जङ्घा मध्ये च कोतिता।
जद्धा पड्डगुला स. मध्ये स्याप्नलकस्य च ॥१२७॥
उभयोः पार्ययोः कार्यो नलकश्चाइगुलद्वयम् ।
चतुमिरहगुलैः पारिणमंप्यस पाद विधीयते ॥१२॥
ययोक्तमानेनाट गुल्यस्तथा पादतल भयेत् ।
पाश्र्यागत मिदं प्रोक्त स्थान भित्तिक्सनकम ॥१२६॥
पागतस्यानमः॥
प्रतः परं परावृत्तस्थानफान्यभिदप्महे ।
ज्यागतपरायत तमादायभिधीयते ॥१३॥
तपाइ गुलायं फणौ विधातम्यो पृयफ पृयफ
पाणिपन्तिपोमप्य तथा सप्ताा गुलं भयेत ॥१३॥

१०३ ऋज्वापतादि-श्यान-लक्षणम् अड.गुलत्रितयं साधं पाणी कायौं पृथक पृथक् । कनिष्ठानामिकामध्या दर्शयेच्चतुरड गुलम् ॥१३२॥ अड गुष्ठानामिकामध्याकनिष्ठ(लिखेन्तरे?) । परावृत्तमिदं शेषमृज्वागतवदादिशेत, ॥१३३॥ अध्यर्धाक्षादिकादोनि यानि स्थानानि तेषु यत । भवेद् यस्य परावृत्तं तद्वशात तस्य तद् भवेत् ॥१३४।। + + यस्य हि यद् दृश्य स्थानकस्याङ्गमीरितम् । तदृश्यं परावृत्ते तस्याश्यं च दृश्यते (?) ॥१३५।। स्थानानि गदितानि + जीवेषु द्विपदेषु च । निर्जीवेष्वपि ज नीया यानासनगृहादिषु ।।१३६।। स्थानानि मूलभूतानि नवैतानि वस्तुतः । यानि विशति-भक्तानि तद्धदानेव तान् विदुः ।।१३७।। मूर्धस्थिता यदा दृष्टा ऋज्वादोनि विलोकयेत (?) । स्थानानि तेषां यन्मानं तदस्मात् तदिहोच्यते ॥१३८।। विस्तृत्याष्टादश न्यस्येदायत्या द्विगुणानि च । (प्रड गुल्यन्यादारास ?) यथाभागं यथोचितम् ॥१३६।। प्रायामस्याधंदेशे च विस्तारोऽस्याग्रतोऽष्टभि । ++++++पृष्ठप्रदेशा+मट्टयेत् ?) ॥१४०॥ तन्मध्यगामिनी (स्त? सू) न्यस्येदायतविस्तृते । प्रधानां स्यात् तश्वधिनिर्गमो (वष्टमाणकः॥१४१॥ स नस्योगतो गर्भसूत्रावित्यादि?) । स्तनगर्भो गर्भसूत्राद् विस्तु (तोतो) स्यात् पडड गुलः ॥१४२॥ षडगुलः स्यात् स्तनपोसि.यंग गर्भ(वि) निर्गमः । तिर्यग गर्भा(त) पृष्ठपक्षी स्भिजावपि दशाड गुले ।।१४।। (ने?न)वाट गुले पृष्ठवंशः स्फिजी (:)सप्ताह गुलेऽन्त (रमोरे)। फक्षाया मूलमायामा गर्भतश्च दा गुलम् ॥१४४॥ गिंगोऽग्रेडगुलं तस्य सूत्रात् सप्त च पृष्ठतः। गर्भसूत्रात् ततस्तियंक पादांशोऽष्टादशाह गुलः ॥१४॥ गर्भार ययप्रदेशश्च (?) भवेत् पञ्चभिर गुलः ।

१०४ समराङ्गण-सूत्रधारः अष्टामिजठरं गर्भात् पार्श्वयोः पुरतोऽपि च ॥१४६।। उदरस्य + में पृष्ठं पश्चात् सप्तभिरड गुलैः। सा(धैं द्वा? पा) दशभिमूलमुर्वा (रथो?) मतोऽड गुलैः ॥१४७॥ पञ्चाड गुलं निर्गमस्र त् + स्यात् सप्त च पृष्ठतः । ऊरुमूलस्य पृष्ठात् तु स्फिजौ त्र्यड गुल निर्गती ॥१४॥ मेढ़मग्रे ततो ज्ञेय गर्भसूत्रात् पडङले । तिर्थकसूत्राज्जानुपाश्वं सा(धै?धैं) नवभिरड गुलः ॥१४६।। प्रायामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेने चतुरगुल' (१)। नलकश्च भवेद् गर्भात् तियंगस्य षडड गुलः ॥१५०।। गर्भसूत्रात् नु नलकः पृष्ठतश्चतरड गुल । सूत्रान्ताड गुल्यपर्यन्तः (?) स्यात् साधैः षड्भिरडगुलः ।१५१ प्रक्षः ) साडि गुले सत्राद् भवेद् विस्तृतिदर्शनात् । चतुर्दशाड गु ला?ल): पादो देयेणात्र प्रकीर्तितः ॥१५२।। गर्भादष्टाइगुलाग्नोऽसौ पश्चादपि पडड गुलः । जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरमड गुलं मिथः ? ) ॥१५३।। ऊर्वोरड गुलमुद्दिष्ट (न भलयो') श्चतुरड्गुलम् । ऋज्वागत मिति प्रोक्तमर्धनी मध्यस व्रतः ॥१५४॥ (परिवर्ततगुलगं सावावायड गुलद्वयम् । तस्मात् सावेस्त साधक्ष्ये? वह गुले परिवर्तनी ॥१५॥ + + + भित्रिके परावृत्तेऽप्ययं यिधिः । ऋज्वागतार्जु कसाचिस झाध्यर्धाक्षपाश्र्वागतसंज्ञकानि ॥१५६।। तेषा परावृत्तचतुष्टयं च प्रोक्तान्यथो विशति (र)न्तराणि । इतिमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र ऋज्वगतादिस्थानलक्षणं नाम पष्टितमोऽध्यायः एकपष्टितमोऽध्यायः वैष्णवादि-स्थानक-लक्षणम् अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेकशः। यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति + + चित्रविचक्षणाः ॥१॥ वैष्णवं समपादं च वैशाख मण्डलं तथा। प्रत्यालीढमयालीढं स्थानान्येतानि लक्षयेत् ॥२॥ (प्रश्यकामत्तमथायामविहितानाकत्रयं स्त्रीणाम् ?) । द्वौ तालावधतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥६॥ तयोः समन्वितस्त्वकस्थ्यथः पक्षस्थितोऽपरः। फिञ्चिदञ्चितबद्धच (शगानोज्यसंयुतम्?) ॥४॥ बष्णवस्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदेयतम् । समपादे समौ पादौ तालमाप्रान्तरस्थिती ॥५॥ स्यभायसौष्ठवोपेतो ग्रह्मा चाग्राधिदेवतम् । तालास्त्रयोऽधतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥६॥ प्रश्रमेक द्वितीयं च पाद पक्षस्थित लिखेत। (नेपमोरु?) भवत्येवं स्थानं वंशाखसंजितम् ।।७।। विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदेवतम् । ऐद्र स्थानमण्डलं पादौ चतुस्तालान्तरस्थिती ll ज्यपक्षस्थितिश्चैव फटिर्जानुसमा तथा । प्रसार्य दक्षिणं पावं पञ्चतालान्तरस्यितम् ।।६।। प्रालीदं स्थानक कुर्याद् रुद्रश्चाप्राधिदेवतम् । फुञ्चित दक्षिणं कृत्या यामपादं प्रसारयेत् ॥१०॥ मालीढं परिवर्तन प्रत्यालीढमिति स्मृतम् । दक्षिणस्तत्र सम.(?) पादस्यधः पक्षस्थितोऽपरः ॥११॥ समुप्रतकटिमिश्चाय हित्यं तदुच्येत् । एफ: सस स्थितः पादो द्वितपोऽप्रतलान्वितः ।।१२।। (शवमविसं यात?) चित्रान्त उज्यते । स्थाननपमिदं स्त्रीणां नृणामपि भयेत पयचित् ॥१३॥ पटोपाध्ये करो पत्रमुरो प्रीया शिरस्तथा। स्थानमे समस्तेषु पायमेतत वियानुगम् ॥१४॥ प्रियाणां पुनरानन्त्यात् समस्तेन न पयते ।

समराङ्गण-सत्रधारः यवतु तथापि दिडमाघमस्माभिः संप्रदश्यते ॥१५॥ हृष्टायाः प्रियसविधे नार्याः पुरयस्थ वा प्रियाम्यणे। भवति स्थितसंस्थानं त्रिभिरिति तच्च कथयाम (2) ॥१६॥ यद्ब्रह्मसूनमज्यागते भवेत् (तन्मतम गेऽपि?) । अवयव विभागतस्तत् कथयामः साम्प्रतं क्रमशः ।।१७।। (शीनं तत्रय वि?) नातिकाधरपुटेषु मृगकणि च । (कंगते परचूचुकपूर्वण कलान्तरे!) नाभौ ॥१८॥ पश्चादूरोमध्ये पश्चिमगुल्फस्य तद्वदन्ते च । स्थाने त्रिभङ्गनामनि स त्रस्य गतिविनिर्दिष्टा ॥१६॥ पादौ तालान्तरितौ कर्तव्यो स्थानके विभङ्गाख्ये । पोडशविशत्यनलमध्येऽन्तरितो (पितुदडिदाक्षे? ) ॥२०॥ गमनं त्रिविधं प्राहुर्रतमध्यविलम्बितप्रभेदेन । (स्थानेष्वनेग्रात्यभित्तिषु त्रयगमध्ये?) ॥२१॥ प्रान्ते फरवीरस्याय + + + + सक्यपर्यन्ते। कण्ठान्ते (परभागा स्तनतोग लदुम्मपर्यन्ते ? )॥२२॥ नाम्यासन्ने मध्ये मेदस्य तथा परस्प नलकस्य । प्रान्ते यज्जा? )याते गमने स्याद ब्रह्मस प्रगलि. ॥२३॥ (सोधोगमने तु पूर्वे लोचनखोरके पुटे तद्धि । तविवृक्रान्ते स्तनचूकस्य मध्ये?) तथा नाभौ ॥२४॥ मध्ये मेढस्यान्ते + + + परजानुनः क्रमेणेव । अपराङ्गुष्ठकमूले विजयं ब्रह्मसूत्रमिति ॥२५॥ परपादद्वाक्षि (2) स्थित्या क्रियते तथाच पूर्वाह्न । कुर्यात् तलमिह भूतलसूत्राधं + गुलोक्षिप्तम् ॥२६।। भूपप्रतेऽपाङ्ग (चिबुकांशो?) गोलकान्तरे नाभः । सूत्रपरस्वतः पूर्वेण परावसार्धाक्षे (?) ॥२७॥ पाश्चगते सस्थाने पश्चिमपादोऽत्र सप्तगोलः स्यात् । द्वपक्षणमन्मुल जूमः परमपमाननम् ॥२॥ प्रावर्ते + + कटे गण्डप्रान्ते च सक्कभागस्य । गलवत्तो स्तनमध्ये गोलत्रितयान्तरे नाभः ॥२६॥ (स्फिवपाश्र्वपश्चिमजानुनश्चा पूर्तिमामत सूत्रम् ।

वैष्यवादि-स्थानक-लक्षणम् स्यादपरपाणिपूर्वस्थितं चभिवेत्योने? ) ॥३०॥ क्षपयेत् परभागालि (?)स्वस्मान्मानाद् यथोदितापत्र । (पूर्वाह्न ?) र गुष्ठः कर्तव्यो भूमिसूत्रस्थः ॥३१॥ पश्चादङ्गुष्ठाग्नं सुश्लिष्टं स्याद् विलम्बिते गमने । अङ्गुष्ठाड्गुले ब्रह्मसूत्रतस्तालिके मध्ये (?) ॥३२॥ द्रुतगमनेऽङ्गुष्ठाग्रं कर्तव्यं पोडशाङ्गुले तस्मात् । (परपादाभूमेसः?) प्रोतक्षिप्तो भवति पूर्वपादश्च ॥३३॥ इति सर्वेषु ज्ञेयं गमनस्थानेषु संस्थानम् । सूत्राणामन्येषां विदधीत बुधः स्थिति यथायोगम् ।।३४॥ (विन्यासयोषणक्षिप्तण? ) दृष्टिहस्तादिविनिवेशः। अथ स्थानचतुष्कस्य प्रविच्छन्द ककीर्तनात् ॥३५॥ प्रन्या अपि क्रिया लेण्याः सम्भवन्तीह या नृणाम् । शिष्याणां प्रतिपत्त्यर्थ सूत्राणि त्रीणि पातयेत ।।३६॥ ब्रह्मसूत्रगते सूत्रे ये च पाश्र्वे समाश्रये । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि स्थाकेन्व (भिष्वपि?) ॥३७।। कुर्वोत तेपु मध्ये यद् ब्रह्मसूत्रं तदुच्यते । भित्तिके पुनरन्यस्य भागस्यापेक्षया मतम् ।।३८।। पाश्वस्थ ब्रह्मसूत्रं स्यात् कायतो मध्यग हि तत् । ये द्वयोः पाश्वयोः सूत्रे + + + + हि ते स्मृते ।।३।। प्रदेशावयवस्यात्र निष्पत्य यद्यदीप्सितम् । तन सूत्रं विधातव्यं तियंगूर्वानुसारतः॥४०॥ अपेक्षितानि यावन्ति प्रत्यङ्गव्यक्तिसिद्धये। तावन्त्यवयवव्यक्तिसिद्ध तिर्यड, नियोजयेत् ॥४१॥ ऊर्वानि त्रीणि सूत्राणि तिर्यडमानानुसारतः॥४२॥ स्थानानि वैष्णवमुखान्युदितान सम्यक् । (त्रिमंगितडिते?)गमनरुपेते ।। सूत्रस्य पातन विधिश्च यथावदुक्तो। जाते न भवेत् तदिह सूत्रभृतां वरिष्ठः ॥४३॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवदिचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्र वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नाम एकपष्ठितमोऽयायः ।

द्विषष्टितोध्यायः पताकादिचतुष्ष ष्टिहस्तलक्षणम् चतु पष्टिरिहेदानी हस्तानामभिधीयते । लक्षण विनियोगश्च योगायोगविभागतः ॥१॥ पताकस्तिपताकश्च तृतीयः कतरीमुखः । अर्धचन्द्रस्तथारालः शुक्तुण्डस्तथापर. ॥२॥ मुष्टिश्च शिखरश्चंव कपित्थ खटकामुखः । सूच्यास्त्र परकोशाहि शिरसो मृगशीर्षक ।३।। काम् गूलकालपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा । हसास्यों हसपक्षश्च सन्दशमुकुलावपि ॥४॥ कर्णनाभस्ताम्रचूढ इत्येषा चतुरन्विता । हस्ताना विशतिस्तेषा लक्षणं फर्म चोच्यते ॥५॥ प्रसाररितामा सहिता यस्याइगुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाड गुष्ठ रा पताक इति स्मृत.॥६॥ उक्षिप्तेन शिरो यावत्पाणिना उरसा पुनः । नतेन वामत किञ्चिद् भ्रकुटोकुटिलभ्र च ॥७॥ स्तोकावस्फारिताक्षण प्रहारमभिनिदिशेन् । प्रतापन तथोमूतो नरेसोग्रतेन च ।।८। तथैवाविकृतास्येन भालस्थ किञ्चिद् विचलित पर । पताकस्कोरिताक्षण भ्र कुटीकुञ्चितभ्र वा ।।६।। कार्योऽहमिति गर्व स्याच्चित्रशास्त्रविशारदै । अर्येषु वक्ष्यमाणे सयुत चैनमाचरेत् ॥१०॥ द्वितीयहस्तयुक्तो य स हस्त सयुत स्मृतः। (तमाग्निसूपणाचाम पुरतो क्षिणत पुन ?) ॥११॥ अवं प्रसय क्तव्यः प्रचल द्विरलाइगुलि । Iवटघ्यादित्यमेवोक्तं वर्षधारानिरूपणम्

१०६
पताकादिधतुष्षष्टिहस्तलक्षणम्
(कित्वधामियंतं तो तावमच्छन्ती च?) दर्शयेत् ।
पुष्पवृष्टिप्रपतेन प्रचलतिरलाइ गुलिः ॥१३॥
कार्य हस्तद्वयं वक्र अयोऽप्यत्राधिकारिघः(१)।
(कैतेव?) + + चोतानं विधाय स्वस्तिकं युध. ॥१४॥
कुर्वाणो विच्युति तस्य पल्वलं सम्प्रदर्शयेत् ।
पुष्पोपहारं (सष्पाणि?) ये चार्था भूतलस्थिता (:) ॥१५॥
तानुम्न मितवाम : किञ्चिदुद्वाञ्छिरः ।
तादर्श हस्तयुग्मं तु कुर्याद विकृताननः ॥१६॥
अधोमुखं च तेनय कर्तव्या घटना मिथः ।
संवृतं वाथ विश्लिष्टं तारः + + + +
+ +॥१७॥
दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा ।
पाल्य छन्नं च कर्तव्यं संक्तेन परस्परम् ॥१८॥
किञ्चि द्विनसमूर्धा च विधायाधोमुखो तलो।
मिबिडं निबिडेनैव निर्विकारमुखाम्बुजः ॥१६॥
उरसोऽने तथोन परावृत्ते च हस्तयोः ।
युगलेन मनशक्ति प्रयत्नेन प्रदर्शयेत् ॥२०॥
गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः ।
फिञ्चिदाकुञ्चितां वामां 5वं कृत्वा प्रदायेत् ॥२१॥
पावस्थेन पताकेन (पाण्यङ्गद्वितयेन तु ।
अधिकस्थेन पताकेन?) पाण्यन्जद्वितयेन तु ॥२२॥
अविकारिमुखो वायोः कुर्यादभिनय ततः।
नतोत्त + शिरास्तेन (द्विहित भ्रकुटिमानके?) ॥२३॥
बेलामुवी च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत् ।
पुरःस्थितेन बानेन दक्षिणेन तु पाणिना ॥२४॥
(तसृष्टे? ) सर्पता स्तोकमुदाहितशिरा नरः।
धेग प्रदर्शये नित्यमविकारि दधन्मुखम् ॥२५॥
(इत्युश्वेनुश्च? ) चलता हस्तयोद्वितयेन तु ।
मूर्ना तदनुगेनैव तथैव विकृताननः ॥२६॥
क्षोभस्याभिनयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः ।
(उधस्तृधो मुखेनावः यतापरार्थतापि च?) ॥२७॥

द्विषष्टितोध्यायः पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणम् चतुःषष्टि रिहेदानी हस्तानामभिधीयते। लक्षणं विनियोगश्च योगायोगविभागतः ॥२॥ पताकस्त्रिपताकश्च तृतीयः कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रस्तथारालः शुक्तुण्डस्तथापरः ॥२॥ मुष्टिश्च शिखरश्चंव कपित्यः खटकामुखः । सूच्यास्य पद्य कोशाहि शिरसौ मृगशीर्षकः १३॥ काम गलकालपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा। हसास्यो हंसपक्षश्च सन्दशमुकुलावपि ॥४॥ अर्णनामस्ताम्रचूढ इत्येषा चतुरन्विता। हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥५। प्रसाररिताप्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाड,गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥६॥ उत्क्षिप्तेन शिरो यावत्पाणिना उरसा पुनः। नतेन वामतः किञ्चिद् भ्रकुटोकुटिलभ्र, च ॥७॥ स्तोकावष्फारिताक्षण प्रहारमभिनिदिशेत् । प्रतापन तथोद्भूतो नरेसोप्रतेन च?॥८॥ तथैवाविकृतास्येन भालस्थः किञ्चिद् विचलितः करः । पताफस्फोरिताक्षेण भ्र कुटीकुञ्चितन वा EN कार्योऽहमिति गर्वः स्याच्चित्रशास्त्रविशारदः । अर्येषु वक्ष्यमाणेषु संयुतं चैनमाचरेत् ॥१०॥ द्वितीयहस्तयुक्तो यः स हस्तः संयुतः स्मृतः। (तमाग्निसूपणाचामः पुरतो क्षिणतः पुनः ?) ॥११॥ ऊध्वं प्रसप्यं कतव्यः प्रचलद्विरलाइगुलिः । विदध्यादित्यमेवोक्त वर्षधारानिरूपणम्

१०६
पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणम्
(कित्वधामियंत तौ तावमच्छन्तौ च?) दर्शयेत् ।
पुष्पवृष्टिप्रपतेन प्रचलद्विरलाड गुलिः ॥१३॥
कार्य हस्तद्वयं वक्रं अयोऽप्यत्राधिकारिधः(?)।
(फतेव?) + + चोत्तानं विधाय स्वस्तिकं बुध. ।।१४।।
कुर्वाणो विच्युति तस्य पल्वलं सम्प्रदर्शयेत् ।
पुष्पोपहारं (सध्पाणि?) ये चार्या भूतलस्थिता (1) ॥१५॥
तानुनमितवामभ्र: किञ्चिदुद्वाहञ्छिरः ।
तादर्श हस्तयुग्मं तु कुर्याद विकृताननः ॥१६॥
अधोमुखं च तेनय कर्तव्या घटना मियः ।
संवृतं वाथ विश्लिष्टं तारः + + + + + +॥१७।।
दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा ।
पाल्यं छन्नं च कर्तव्यं संक्तंन परस्परम् ॥१८॥
किञ्चिद्विनसमूर्धा च विधापाधोमुखौ तलो।
मिबिडं निबिडेनव निविकारमुखाम्बुजः ॥१६॥
उरसोऽग्रे तथोन परावृत्ते च हस्तयोः ।
युगलेन मनशक्ति प्रयत्नेन प्रदर्शयेत् ॥२०॥
गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः ।
किञ्चिदाकुञ्चितां वामा भ्र वं कृत्वा प्रदायेत् ॥२१॥
पावस्थेन पताकेन (पाण्यङ्गद्वितयेन तु ।
अधिकस्थेन पताकेन?) पाण्यब्जद्वितयेन तु ॥२२॥
प्रविकारिमुखो वायोः कुर्यादभिनयं ततः।
नतोत्त + शिरास्तेन (द्विहित कुटिमानके?) ॥२३॥
बेलामुवी च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत् ।
पुरःस्थितेन वानेन दक्षिणेन तु पाणिना ॥२४॥
(तसृष्टे? ) सर्पता स्तोकमुदाहितशिरा नरः ।
वेग प्रदर्शयेन्नित्यमविकारि दधन्मुखम् ॥२५॥
(इत्युश्येनुश्च? ) चलता हस्तयोहितयेन तु।
मूर्ना तदनुगेनय तथव विकृताननः ॥२६॥
क्षोभस्याभिनयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः ।
(उधस्तृयो मुसेनावः यतापरायंतापि च?) ॥२७॥

समराङ्गण-सूत्रधारः पताकेनाभिनेतव्यो विधाय भ्र फुटि मना । पाश्वव्यवस्थितेनोयं चलदहगुलिना मुहः ॥२८॥ उत्साहनं विधातव्यमुनस्य च शिरोधराम् । तिम्विटफार्यमाणेन प्रभूतमभिनिदिशेत् ॥२६॥ महतोऽभिनयः कार्य: पाययोरुध्यसपिणा। भ्रान्तेनोत्तानितेनाविकृतास्येन महाजनम् ॥३०॥ स्पयेदुच्चमुच्चेन पताफेनंय पाणिना। इतस्ततः प्रचलता दर्शयेत् पुष्कराहतिम् ॥३॥ (सत्ताक्षपेण वक्त्रेण चल + मुखेन च?)। स्थितेन पार्ययोस्तियंग रिव्यमानेन दर्शयत् ॥३२॥ पक्षोत्क्षेपक्रियां नित्यं वक्त्रेण विकृतेन च। उत्तानितेन वामेन विघृतेनेतरेण तु ॥३३॥ पुरःप्रसपिणा घोतं हस्तानुगतदृष्टिना । निघष्टतलहस्तेन भ्र फुट्या मुदितं पुनः ॥३४॥ प्रघृष्टमेकस्पेण द्वितीयेन प्रसपता। (तेन? ) स्योपरि हस्तेन निविष्टेन विधीयते ॥३५॥ प्रन्योन्यघर्षणात पिष्टं भ्र फुट्या घ प्रदर्शयेत् । पाश्वस्थितेन शेलेन्द्र दूरविष्फारितेन च ॥३६॥ प्रदर्शयेत् समुक्षिप्य मनाग 5 लतिकां शनैः । शलधारणमन्योन्यसक्त नाभिमुखेन च ॥३७॥ पाश्वयोः सम्प्रवेश्याधः कृतभ्र कुटिना ततः। कार्यमुक्षिप्यमानेन शैलपोत्पाटनं तथा ।।६।। शिरःप्रदेशसंस्थेन दूरमुत्तानितेन च । समुन्नत वा कार्या पर्वतोद्धरणक्रिया ॥३६॥ इति पताकहस्तः।। पताके तु यदा वक्र नामिका त्वगुलिर्भवेत् । निपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते ॥४०॥ (प्रयं++अवि?) चलन्मध्याकनिष्ठिकः । मनोहेन विधातव्यो नतमूर्ना तथा मनाक् ॥४१॥ उन्नामेन समुक्षिप्तपुरोभागेन चामना ।

१ पताकादिचतुप्पष्टिहस्तलक्षणम् नमता शिरसा कुर्यात तथावतरणक्रियाम् ॥४२॥ पाश्वतः सर्पता कार्यममुनव विसर्जनम् । पराङ्मुखाना (रयोग्र?) भ्र फुटि विरचय्य वा ॥४३॥ धारणं पाश्वसंस्थेन प्रवेशोऽधो नतेन च । प्रवेशं कुर्वताकारो (चेकुब्जमविकारिताः?) ॥४४॥ उत्क्षिप्ताङ्गुलियुग्मेन तथोत्तानेन चामना । उन्नामनं विधातव्यमविकारिमुखेन च ॥४५॥ पाश्र्वतो ममता कार्यप्रणामो नतमस्तकः। निदर्शनं तयोवृत्तेनोडि गुलिशिखेन च ॥४६॥ प्रपितमुखत्याने निदर्शनं विविधवचनं च । उत्तानेना (भुमाङ्गुल्या श्वहीत्वा? ) नामिकाख्यया ॥४७॥ मङ्गल्यानां समालम्भः पदार्थानां विधीयते । पराइ मुखेन शिरसः प्रदेशे सर्पता तथा ॥४८॥ प्रदर्शयेच्छिरःसनिवेशमेतेन पाणिना । एतानि दर्शनीयानि सर्वाण्यविकृताननः ॥४६॥ हस्तद्वयेनोमयतः केशानासन्नवतिना। उष्णीषमुकुटादीनि प्राप्नोतीति निरूपयेत् ॥५०॥ कर्तव्यः श्रोत्रनासास्यपिधाने तु समीपगः । पाणिः कृतभ्र फुटिना तथोघ्वंस्थागुलिद्वयः ॥५१॥ अधोमुखं प्रस्थिताभ्या (मङ्गुलीन्या) प्रदर्शयेत् । चलाभ्यां मुकुलाम्यां च हस्तस्यास्यव षट्पदान् ॥५२॥ दर्शयेत् पाणियुग्मेन कदाचित् पक्षिणो लघून् । पवनप्रभृतींश्चय पदार्थानपरानपि ।।५३॥ चलिताङ गुलिना हस्तद्वयेना धो नतेन च । अधोमुखेन वा स्रोतो दर्शयेत् सर्पता पुरः ॥५४॥ ऊयविस्थितिना गङ्गास्रोतः सूत्रनिभेन च । अधोविनमता पाणिद्वितयेन प्रदर्शयेत् ॥५५॥ पुरः प्रसपंनकेन चलता विकृताननः । हस्तेन साभिनयं विवधीत विचक्षणः ॥५६॥ मगुलिद्वितयेनाधोमुखेनाप्रमार्जनम् ।

समराङ्गण-सूत्रधारः कुर्यात् कनीनिकादेशसपिणा विनताननः ॥१७॥ प्रघश्चाधं च सपन्त्या भालदेशे त्वनामया। तिलक रचयेदेकामुन्नम्य 5 लतां शनैः ।।५।। तया चवानामिकया कार्या स्याद् रोचनादिया। पालभ्य रोचनां मूप्नि तथैव च विचिक्षिपेत् ।।५६ ।। तयव च विधातव्यमलकानां प्रदर्शनम् । उत्तानिलेन हासश्च विपताकेन पाणिना ॥६॥ वदनस्याप्रतस्नियंगड गुलिद्वयचालनात् । विपताका गुलोभ्यां तु चलिताभ्यामुरोग्रतः ॥६१।। शिखण्डिशारिकाकाककोकिलादीन् प्रदर्शयेत् । हस्तस्मानुगतां दृष्टि (त्रैलोक्य?) + + कारयेत् ॥६२।। इतित्रिपताकः॥ त्रिपताके यदा हस्ते भवेद पृष्ठावलोकिनो। तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥३॥ नमता संयुतेनेत स्तत. तञ्चरणं पदः । (तेतस्य स्तंद्वलनत्व हि युगस्य तदमातया?) ॥६४॥ प्रधोमुखेन कर्तव्यमनयेव च रङ्गणम् । ललाटवतिना शृद्ध संयुतेनोन्नतभ्र वा ॥६।। प्रदर्शयेत् तदुल्लिखता लेस्थमम्युन्नतभ्र वा। अधोमुखेन चैकेन तथाधो नमता मनाक् । ६६।। दर्शयेत् पतनं वाघो गच्छता मरणं तथा । नमततस्ततः शक्रविक्षेपेण(?) विवजितम् ।।६७।। पाणिना बजताधस्तात् कुञ्चितभ्र नमच्छिराः । न्यस्तं प्रदर्शयेत् (कार्यादृकसंयम्यमाचस्तं कुर्यानिघांटनं तया ।। पीनं वाल मीः कञ्चकरानुगा?)। इति कर्तरीमुखः ॥ यस्याड गुल्यस्तु विनताः सहाडगुष्ठेन चापवत् ॥३६॥ सोऽर्धचन्द्र इति प्रोक्तः करः कर्मास्य कथ्यते। सेनोन्नत रेकेन शशिलेखां प्रदर्शयत् ।।७०॥ मध्यमोपन्य + मायस्तं कुर्यानिटिनं तथा । पीनं बाल माः कम्बु कलशा बलयानि च । ७१।।

पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणम्
प्रदर्शनीयान्येतेन संयुतेनेति चापरे ।
रशनाकुण्डलादीनां तलपत्रस्य चामुना ॥७२॥
कोटजधनयोश्चाभिनयस्तद्दे शवर्तिना।
अस्याप्यनुगता दृष्टिः कार्या सर्वत्र नर्तकः ॥७३॥इति अर्धचन्द्रः ॥
माद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चितोऽड गुष्ठकस्तथा ।
शेषा भिन्नोववलिता परालेऽड गुलयः स्मृताः ।।७४॥
प्रास्ततेनाग्रतोऽनेन किञ्चिदम्युस्थितेन च ।
सत्वशौण्डोर्यगाम्भीर्यधतिकान्तोः प्रदर्शयेत् १७५॥
दिव्याः पदार्था ये चान्ये तानप्यविकृताननः ।
रर्शयेदुन्नत श्च पाणिनानेन नर्तकः ॥७६।।
आशीर्वाद तथकेन स्त्रीकेशग्रहणं च यत् ।
निर्वणनं च सर्वाङ्गमात्मनो यद विधीयते ॥७॥
उत्कर्षणं च तत् सर्व कार्यमम्युन्नतभ्र वा ।
दर्शयेद्धस्तयुग्मेन प्रदक्षिणगतेन च ॥७८॥
विवाह संप्रयोगं च कौतुकानि बहूनि च ।
प्रहगुल्यनसमायोगरचितस्वस्तिकेन च ॥७९॥
परिमण्डलयातेन प्रादाक्षिण्यं प्रदर्शयेत् ।
परिमण्डलसंस्थानं तथानेन महाजनम् ॥८॥
द्रव्यं महीतले यच्च रचितं तत् प्रदर्शयेत् ।
दानं वारणमाह्वानमनेकवचनं तथा ।।१॥
दर्शयेच्चलता तेन हस्तेनासंयुतेन च ।
खेदापनयनं कार्य गन्धामाणं तथामुना ॥२॥
तत्प्रदेशे प्रवृत्तेन पाणिना मृत्तकोविदः ।
योषितां विषये चष पाणि प्रायेण युज्यते ॥३॥
कर्माण्येतानि सर्वाणि त्रिपताफवदाचरेत् ।
नाहमित्यभिनेतव्यमास्यदेशस्थितेन च ॥४॥
मस्मानुयायिनी दष्टि विधीत अ.को तथा। इत्यरासः ।।
मरालस्य यदा वकानामिका त्वगुलिभवेत् ।।८।।
शुकतुण्डः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते ।
न त्यमित्यमुना तिर्यक् प्रसृतेन प्रदर्शयेत् ॥६॥

समराइगण सूत्रधारः च्यावृत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति निदिशेत् । प्रसारितेन पुरतो नमतताभिमुखं मुहुः ॥८७॥ कुर्यादावाहनं तियंड्नमता तु विसर्जनम्। व्यावृत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति वारताम् ॥८॥ (अवेक्षे निपोनिषेक प्र?) परावृत्तेन शस्यते । दृष्टिभ्र वो चानुगते हस्तस्यास्य समाचरेत् ॥८६॥ इति शुकतुण्डः ।। अड गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽनसंस्थिताः । तासामुपरि चागुष्ठाः स मुष्टिरभिधीयते ॥१०॥ एप प्रहारे व्यायामे कार्यः सभ्र कुटिमुखः । पावस्थहस्तयुग्मेन निर्गमे नु विधीयते ॥१॥ यष्टचसिग्रहणे गात्रमर्दने स्तनपोडने । प्रसंयुतो विधातव्यो सुदृष्टिभ्र वो तथा ॥२॥ इति मुष्टिः ।। प्रस्व तु यदा मुष्टेरूवोऽडगुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥६॥ प्रयं वामो विधातव्यः कुशरश्मिधनुग्रहे । हस्तद्वयं च्याप्रियतो(?) सृणिग्रहणकर्मणि ॥१४॥ शक्तितोमरमोक्षे तु सव्यहस्तः प्रयुज्यते । पादोष्ठरजने चैव चलितार गुष्ठको भवेत् ।।६।। अलकस्य समुत्क्षेपे तत्प्रदेशस्थितो भवेत् । कुर्यादनुगतामस्य दृष्टि 5 युगलं तथा ।।६।। इति शिखरः।। अस्यैव शिखराख्यस्य व्यड गुष्ठकनिपीडिता। पदा प्रदेशिनी वका स कपित्थस्तवा स्मृतः ।।६७॥ चापतोमरचक्रासिशक्तिवज्रगदादिना। एतेनान्यानि शस्राणि सर्वाण्यभिनयेद् बुधः ॥८॥ सत्यप्यभिनये जन्म + + + विक्षिपेन्मुहुः। प्रत्रापि हस्तानुगत दृष्टिभ्रू कम शस्यते ॥६६॥ इति कपित्थः ।। उत्क्षिप्तवा तु यदानामिका सकनोयसो । प्रस्यैव तु कपित्थस्य तदासौ खटकामुखः ॥१०॥ अनेन होनं हत्यं च नमतान्न विधीयते।

या। - पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणम्, द्वान्यामाकर्षणच्छत्रप्रग्रहाणा प्रदर्शनम् ॥१०१।। एकेन च स्यादादशंधारण व्यञ्जन पुन । प्रवक्षेपसमुत्क्षेपो व्यायत्तेन तु खण्डनम् ।।१०२॥ भ्रमता तु विधातव्यममुना परिपेषणम । दोघदण्डग्रहे चव वस्त्रान्तालम्बने तथा ॥१०३।। कुशकेशकलापादिग्रहे स्रग्दामसग्रहे । दृष्टिभू सहितो हस्त प्रयोक्तव्यो निचक्षण ॥१०४॥इति खटकामुख । खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सप्रसारिता। हस्त सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेय प्रयोक्तृभि ॥१०॥ एतदीयप्रदेशिन्या व्यापार प्रायशो भवेत् । नतोऽकि कम्पितो लोलव्यालोद्वाहितकमामा ॥१०६ (ते स तत्र नत्र कर्मणि युज्यते । न माया?) भिनयेच्चक्र जम्भित चलयानया ॥१०७।। विलोलया पताकादीन् धूपदीपप्लुतावल्लीपल्लवान वालपनमात् ॥१०॥ मद्वया? ) पुष्पमञ्जरीम् । चलया पक्रगमन चूलिकामुद्ध + + या ॥१०६॥ (सा बुधा चादाहु विधातधकम्पितपा) । धूपदीपलतावल्लोपल्लवान् वालपन्नगान ॥११०॥ शिखण्डकान् मण्डल च नयन चोवलोलया। तारकानासिकादण्डयष्टीरुध्वस्थयानया ॥११॥ दष्टिणो दशयेद वनासन्नयाधो नताप्रया । तिमडमण्डलया तया लोक प्रदशयेत् ॥११२॥ प्राय दीर्धेच दिवसे विदध्यादुन्नतामिमाम् । विनमन्ती पुन कुर्यादपराहप्रदर्शने ॥११३॥ कतव्या बदनाम्याशे सा कुञ्चितविम्भिता । प्रड गुलि नृत्ततत्त्वज्ञर्याक्यायस्य निरुपणे ।। ११४॥ सोऽय तदिति निर्देशे प्रसृतोत्तानस्पिता। रोष प्रकम्पिताप्राच हस्तेनाम्युन्नतेन च ॥११॥ प्रसूताप्रेण नमता व क्तंच्या स्वेदरपणे।

समराङ्गण-सूत्रधार कुन्तलाङ्गदगण्डानां कुण्डसानां च रूपणे ॥११॥ तद्देशतिनी कार्या प्रचलन्ती च सा मुहुः । ललाटसंवृत्तोदृत्ता कार्याहमिति रूपणे ११७।। प्रसारितोन्नमिता या रिषद्देशे विधीयते । कार्या प्रकम्पिनी साने चोग्रकोपप्रदर्शने ११८॥ कोऽसावित्यपि निर्देश कार्या तियंग्विनिर्गमा । कणकण्डूयने शब्दधवणे श्रोत्रसश्रया ।।११६॥ कायें हस्तद्वयाइगुल्यो संयुते संमुखे युते । वियोगे विघटनत्यौ तु कलहे स्वस्तिकाकृती ॥१२०॥ (चतुनिता?) कार्ये परस्परनिपीडने । ऊप्रचलिता यावत् कर्तव्य के+वर्णने ॥१२१॥ कुर्याद् दृशं भ्र वो चास्य हुस्तस्यानुगते बुधः । इति सूचीमुखः॥ यस्याइगुल्यस्तु विरलाः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ॥१२२॥ ऊर्वाश्च सङ्गताग्राश्च स भवेत् पद्यकोशकः । श्रीफलस्य कपित्यस्य ग्रहणं तेन रूपयेत् ॥१२३॥ बीजपूरकमुत्यानामन्येषामपि दर्शनम् । कार्य फलानां तत्तुल्यरूपेणोलस्थितेन च ॥१२४॥ कुर्यात् प्रसारितास्येन योषित्कुधनिरूपणम् । कुर्याद् दृष्टिभ्र वो चास्य हस्तस्यानुगते बुधः ॥१२॥इति पद्म कोशकः।। मगुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य तथा निम्नतलाश्चैव स तु सर्पशिराः करः । १२६॥ उत्तानित तु कुर्वोत सेवनोदकदानयोः । अधोमुख विचलितं भुजगस्य गतौ पुनः ॥१२७ (विधात द्विगुणां वामयाहुतस्यिशरावधः?)। विदध्यात् सर्प शिरसा हस्तेनास्फोटनक्रियाम् ॥१२॥ रचित कुटिः कुर्यादेवं तिर्यकछिरो दधत् । पुरतोऽधोमुसेनेभकुम्भास्फालनमाचरेत् ॥१२६॥ दृष्टिभ्रू सहिता कार्या हस्तस्यास्यानुयायिनी । इति सपशिराः॥ मधोमुखीनां सर्वासामह गुलीनां समागतिः ॥१३०॥ फनिष्ठाइगुष्ठकाः तदासो मृगशीर्षकः ।

पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणम इह साम्प्रतमस्त्यद्यत्यत्र चनं प्रयोजयेत् ॥१३१॥ स्याच्छस्त्रालम्भने तिर्यगुरिक्षप्तश्चाक्षपातने । स्वेदापमार्जने कार्योऽधोमुखस्तत्प्रदेशगः ॥१३२॥ कुट्टमिते संचलितः कर्तव्योऽधोमुखश्च सः। प्रस्यानुयायिनी दृष्टिः पाणः कुर्याद् भ्र वापि ॥१३३॥इतिमृगशीर्षक:।। वेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्यड्गुष्ठका मताः । कागलेऽनामिका वक्रा तथाचोर्वा कनीयसी ॥१३४॥ तेनोत्तानेन फर्कन्धूप्रभृतीनि प्रदर्शयेत् । तरुणानि फलान्यन्यद् वस्तु किञ्चिच्च यल्लघु ॥१३॥ वाक्यान्यड गुलिविक्षेपैः स्त्रीणां रोपकृतानि च। मुक्तामरकतादीनां रत्नानां च प्रदर्शनम् ॥१३६॥ हस्तेनानेन कर्तव्यं भ्र वो चोत्सृष्टदृष्टिगे। इति काङ्गूलः॥ प्रातिन्यः करतले यस्याइगुल्यो भवन्ति हि ॥१३७॥ पाश्र्वागता विकीर्णाश्च सोऽलपद्मः प्रकीर्तितः । तिर्यक् पुरःस्थितः कार्यो हस्तोऽयं प्रतिषेधने ।।१३८।। कस्य स्वमिति नास्तीति वाफ्ये शून्ये च धीमता। प्रास्मोपन्यसने स्त्रीणां सन्देशे चोच्छुितो भवेत् ।।१३६॥ अस्य चानुगता दृष्टिधिधातव्या 5 वी तथा । इत्यलपमः॥ अडगुल्यः प्रस्तास्तिस्रस्तथाचो कनीयसी ।।१४०॥ तासां मध्ये स्थितोऽड्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः। अधोमुखः प्रचलितो (मतस्येन ततस्कथा? ) ॥१४१॥ विनये च नये चायं कार्योऽभिनयवेदिना । नैपुण तुभतशिराः सत्त्वे कृत्योन्नता भ्र वम् ।।१४२ विदध्याच्चतुरं हस्तमुत्तानं नियमे पुनः। किन्तु भ्र यं च फुटिला विनयं प्रति नाचरेत् ॥१४३।। प्रयोमुसेन हस्तेन तेन पालं प्रदर्शयेत् । बालप्रदर्शने फुर्याद् म फुटोविनतं शिरः ॥१४४।। नोत्तानेन थलता दशयेदातुरं नरम । तिर्यक प्रसप्यं तूतानो पहिश्चायिकृताननः॥१४॥ सत्ये चानुमतौ चव हस्त एप विधीयते ।

समराङ्गण-सूत्रधारः एवमेव प्रयोक्तव्यो युक्त पय्ये शमे यमे ॥१४६।। हाम्यामेकेन वा स्तोक मण्डलावस्थितेन च । विचारितं प्रयोक्तव्यं विहतं लज्जितं तथा।।१४७॥ वदनं तर कर्तव्यमविकार्य नतभ्र वा । विकिनमुरोग्यणे मण्डलावस्थितेन तु ॥१४८।। अधोमुखेन पुरतः कार्य विश्लिष्यता तथा । मुखं चायिकृत तत्र कायमभ्युन्नते ८ वी ।।१४६।। शिरस्तु वामतो (तत्र नतं च पुनः?)। उभाभ्यां नयनाम्यां तु मृगकर्णप्रदर्शनम् ॥१५०।। कार्य नदेशवतिभ्यां सभ्रूक्षेपं विचक्षणः । उत्तानेन युतेनाय पत्राकारं प्रदर्शयेत ॥१५१॥ हस्तेन चतुराख्येन विनमय्य ध्रुवं मनाक् । लीला रति स्मृति बुद्धि संज्ञामायाविचारणाः ।।१५२॥ सङ्गतं प्रणयं शौचं माधुर्य भावमक्षमम । पुष्टि (सविच?) शीलं च चातुर्य मार्दवं सुखम् ॥१५३॥ प्रश्न वार्ता च वेषां च युक्ति दाक्षिण्ययौवने । विभवाविभवी स्तोकं सुरतं शाढलं मृदु ॥१५४॥ गुणागुणौ गृहा दारा वर्णा नानाविधाश्रयाः । चतुरेणाभिनेतव्यास्ते सर्वेऽपि यथोचितम् ।।१५५॥ क्वचित प्रभावता क्वापि (भ्रमता?) मृदुता क्वचित । प्रतीतिर्जायतेऽर्थस्थ यस्य यस्य यथा यथा ॥१५६॥ प्रास्तथा तथा शीर्षेऽभिनेयान्युक्तपाणिना। भ्रू दृष्टि (चकुरगोश्च?) कार्यास्तदनुसारतः ॥१५७।। मण्डलस्थेन हस्तेन पोतं रक्तच दर्शयेत । किञ्चिन्नतन्नः शिरसा परिमण्डलितेन च ॥१५८।। तेन प्रदर्शयेत. कृष्णं नीलं च परिमृनता। चतुरेण कपोतादोन वर्णान् स्वाभाविकेन च ॥१५॥ इति चतुरः ।। मध्यमांडगुष्ठसंदंशो वका चैव प्रदेशिनी। ऊर्ध्वमन्ये प्रकोणे द्वे प्रड्गुल्यौ भमरे करे ॥१६॥ कुमुदोत्पलपमानां ग्रहणं तेन पाणिना।

पताकादिचतुष्यप्टिहस्तलक्षणम् ११६ तथव दीर्घवृन्तानामन्येषामपि रूपयेत ॥१६शा कर्णपूरो विधातव्यः कर्णदेशे स्थितेन च । दृष्टिम वो चाभिनये तेषां कार्य करानुगे ॥१२॥ इति भमरः ॥ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रताग्निस्था निरन्तराः। भवेयुहंसवक्त्रस्य शेष द्वे सम्प्रसारिते ।।१६३॥ किञ्चित, प्रस्पन्दिताइगुष्ठेनामुनोत्क्षिप्य च च वौ। निस्सारमल्पं सूक्ष्मं च दर्शयन्मृदुलं लघु ।।१६४॥ कर्तव्योऽभिनये चैषां दृम्भवौ च करानुगे। इति हंसवक्त्रः॥ अडगुल्य. प्रसृतास्तिस्रस्तथाचोर्दा कनीयसी ॥१६॥ अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चंव हंसपक्ष इति स्मृतः । उत्तानेन वहिस्तियड निवापजलमोक्षणम ॥१६६॥ कर्तव्यं तेन गण्डस्य रूपस्य गण्डवतंनम् । कुर्वीत चैनमुत्तान भोजने च प्रतिग्रहे ॥१६७।। तथाचमन कार्ये च कर्तव्योऽयं द्विजन्मनाम् । प्रधस्तादन्तयोरेनं कुर्यात स्वस्तिकयोगिनम ॥१६८।। किञ्चिन्नतेन शिरसा + + + । उभाभ्यां पाश्वंयोस्तिर्यग्वंताभ्यां स्तम्भदर्शनम् ॥१६६।। कुर्वीतकेन रोमाञ्च वामवाहुप्रसपिणा । सवाहनेऽनुलेपे घ स्पर्श तद्द शवतिनम् ॥१७॥ विषादे विनमे स्त्रीणां स्तनान्तःस्थं यथारसम् । अधस्तलं प्रयुञ्जीत तथनं हनुधारणे ॥१७॥ अस्यानुयायिनी दृष्टि पाणः कुर्याद् भवौ तथा । इति हसपक्षः। तर्जन्यड गुष्ठसन्वंशस्त्वरालस्य यदा भवेत् ॥१७२॥ प्राभुग्नतलमध्यश्च सन्देश इति स स्मृतः। स चाप्रमुखपाश्र्वानां भेदेन त्रिविधो भवेत् ॥१७३॥ तं पुष्पावचये पुष्पप्रथने च प्रयोजयेत । तणपणग्रहे केशसूत्रादेश्च परिग्रहे ।।१७४॥ शिल्पकादेशग्रहणे त्वग्र संदशकं स्थिरम् । प्राकर्षणे तथा कृष्णे वृन्तात् पुष्पस्यचोद्धृतौ ॥१७॥ विदध्यादेवमेव शलाकादिनिरूपणे।

१२० समराङ्गण-सूत्रधारः रोपे धिगिति वाक्ये च बहिर्भागप्रसपिणम ॥१७६॥ (यज्ञोपचितं? ) तत्प्रदेशे स्थितेन च । उत्तानेनोरसोऽग्ने तु संयुतेन च वेधनम् ॥१७७॥ (वचनं वलहा किञ्चित् समध्येनाधोमुखेन च ?)। प्रहणं गुणसूत्रस्य वाणलक्षनिरूपणम् ।।१७८॥ ध्यानं योगं च हृद्देशवतिना संप्रदर्शयेत् । स्तोकाभिनये कर्तव्यः संयुतस्तूरसः पुरः ॥१७॥ कुत्सासूयाकोमलेषु सवोषवचनेषु च । विवतितानः कर्तव्यो वामो विघटितो मनाक् ॥१८०॥ प्रवालचरने वतिग्रहणे नेत्ररने। प्रालेख्ये चैप कतव्यस्तथालतकपीडने ॥१८॥ प्रस्य भ्र वौ च दृष्टि च कुर्यादनुगतां ततः । इति सन्देशः ॥ समागताग्रसहिता यस्याड गुल्यो भवन्ति हि ।।१२।। कध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुफुलः करः। कर्तव्यः संहतोऽनातो मुकुलाम्भोरुहादिषु ॥१३॥ पुरः प्रसप्र्योच्चलितः कर्तव्यो विदचुम्बकः । इति मुकुलः ॥ पद्यकोशस्य हस्तस्य त्वड गुल्यः कुञ्चिता यदा ॥१४॥ ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु । चौयकेशग्रहे चंष कर्तव्योऽधोमुखः करः ॥१८॥ शिरःकण्डूयने मूः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः : तियंग्वों विधातव्यः कुष्ठव्यानिरपणे ॥१८६।। प्रधोमुखः स्थितेनाधः सिंहव्याधादिरूपणे। कार्यो भ्र फुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य प्रहस्तथा ॥१८७।। प्रत्रापि दृष्टिभू फर्म प्राग्वदेव विधीयते । इत्पूर्णनाभः ।। मध्यमार गुष्ठसन्दशो वका चंद प्रदेशिनी ॥१५॥ मृगय्यालादिविमासे यालसन्धारण तथा । प्रयं हस्तो विधात ध्यो भत्सने भ्र फुटीयुत्तः ॥१८॥ सिंहय्याधादियोगे च यिच्युतः शब्दयान् भवेत् । दृष्टि यो च फर्तध्ये नि त्यमस्यानुगे बुधः ॥ १६०॥ अपरैः छिदितासंगो हस्तोऽयं परिफोतितः। इति ताम्रपूरः ॥

पताकादिचतुष्पष्टिहस्तलक्षणग, प्रसंयुताना हस्तानां चतुर्विशतिरीरिता ॥१६शा प्रयोशाथ कश्यन्ते संयुता नामलक्षणः। अलिश्च कपोतश्च कटः स्वस्तिकस्तथा ॥१६२।। खटकावधमानश्चाप्युत्सङ्गनिषधायपि । डोलः पुष्पपुटस्तद्वन्मकरो गजदन्तकः ॥१६॥ प्रवदित्याभिधानश्च वधमानस्तथापरः । प्रयोगशते फथिता हरताः संयुक्तसंजिताः ॥१६४॥ पत्ताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषात् सोऽजलिः स्मृतः । शिरश्च विनतं किञ्चित तत्र कार्य विपश्चिता ॥१६॥ कार्यों गुरुनमस्कारो मुखस्यासन्नतिना । धक्ष स्थितेन मित्राणां न स्थाननियमः स्मियाः ॥१६६॥ इत्यजलि ॥ उभाम्यामपि हस्ताम्यामन्योन्यं पायसङ्ग्रहात् । हस्तः कपोतनामा स्यात् कर्म चास्याभिधीयते ॥१६७॥ कुर्यात् प्रणमनं वक्ष स्थिनेन तु नमच्छिराः । गुरुगंभाषणं कुर्या तेन शीतं भयं तथा ॥१९॥ विल्याभ्युपगमे चायमित्यभिधीयते । - गुलिसंघृष्यमाणमुक्त न पाणिना ॥१६॥ एतावदिति नेदानों कृत्यं चेति प्रदर्शयेत । इति कपोतः।। प्रामुल्यो यस्थ हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनि:मृताः ॥२००। स इति ज्ञेयः फरः फर्मास्य कथ्यते। रागुगाशिरा. किञ्चिदुक्षिप्तभ्रूश्च पृम्भणम् ॥२०॥ अनेनंबाङ्गमर्द ध फामाना निरुपयेत् । इति पार्कटः॥ मनिवन्याविन्यस्तायराली स्त्रीप्रयोजितौ ॥२०२।। उत्तानो बामपाश्वस्यो स्वस्तिकः परिकीतितः । समन्ततस्तदूप्यं च विस्तीर्ण च वनानि च ॥२०३|| ऋतयो गगनं मेघा ......? ! इति स्वस्तिमः॥ पटकः सटके न्यस्तः खटफावधमानकः ॥२०४॥ तारार्थे प्रयोक्तव्यः परावृत्तस्तथापरः। पादिगती ननमूर्धा + तत्प्रमाणतः ॥२०॥ चोदुपियरतामतानो वचनामको । -नागणे ॥२०६॥ इति सटकः॥ उ - १२२ समराङ्गण-सूत्रधारः उत्सङ्गसंज्ञको स्थातां हस्तौ तत्कर्म चोच्यते । विनियोगस्तयोः कार्य. (बालाकः प्रहरेणः तु? ) ॥२०७।। विधातव्याविमौ हस्तौ स्त्रोणामोयिते तथा । दक्षिणं वापि वाम वा न्यस्येत् कूर्परमध्यगम् ॥२०८॥ इत्युत्सङ्गः।। घंसौ प्रशिथिलो मुक्तौ पताको तु प्रलम्बितौ। यदा भवेतां करणे स दोल इति संस्मृतः ॥२०६।। इति दोलः ।। यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्यसश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः (पराणि च ।।२१०॥ ग्रास्यान्यथो यानि यानि?) द्रव्याण्येतेन दर्शयेत् । जलादानापयने कुर्यात् + + + + + + ॥२११। इति पुष्पपुटः ।। पताको तु यदा हस्तावूर्वाड गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासो मकरध्वजः ॥२१२॥ इति मकरः॥ कूपरे सन्धितौ हस्ती यदा स्तां सर्पशीर्षको। गज़दन्तः स विज्ञेयः कर• कर्मास्य तस्य च ।२१३॥ इति गजदन्तः ।। शुक्रतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्याभिमुखाञ्चिती। शनरधोमुसाविधी सोऽवहित्य इति स्मृतः ॥२१४॥ उत्कण्ठाप्रभृतीनि च फुर्यादेतेन हस्तेन । इत्यहित्य ॥ हंसपक्षस्थितौ यदि स्याता पूर्वमुक्तौ पराडमुखौ ॥२१५॥ वर्धमानः सः विजयः कर्म चास्य निगद्यते । इतिवधमानः ॥ लक्षणम् भ्रष्टम् ॥२१६॥ इति निषधः॥ एतेषां नृतहत्तत्येऽप्यभिनीत्युपयोगिताम् । समा + + जितां तम स्वयमम्यूह्य कल्पयेत् ॥२१७।। चेप्टयांगेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकरपि । गण्डोष्ठनामापार्योत्पादचारादिभिस्तथा ॥२१८।। यथा यथा प्रतीतिः स्यात् प्रयतेत तथा तथा। कृतानुकरण ......॥२१६" तत हस्तर:-क्षण नृतहत्सनालिदानीमभिधीयत चतुरश्री तयोवृत्तौ स्वस्तिको विप्रकोण पो ।।२२०॥ पनकोशामिधानी चाप्यरातपटकामुखौ। प्रायिवानको सूचीमुसरेचितगंजौ ॥२२१॥ अधरेचितमंगौ तु तर्थयोतागञ्चितो। .......

पताकादिचप्पप्टिहातलक्षणम
१२३
पल्लवारयो करी चाय केशबन्धी लताफरौ।।२२२॥
फरिहस्तो तथा पक्षवञ्चिनारयो तत परम ।
पक्षप्रद्योनको चंय तथा गस्टपक्षकौ ॥२२३॥
ताश्च दण्डपक्षाख्याध्वमण्डलिनौ तत ।
पाश्वमण्डतिनी तद्वदुरोमण्डतिनावपि ॥२२४॥
प्रनन्तर फरौ यावुर पाश्वधिमण्डलो।
मुष्टिकस्वस्ति कारयौ च मलिनोपनकोशकौ ॥२२५॥
ततश्च ६थितो हस्तावलपल्लवोल्बो ।
ललितौ परितारयावित्येकानपिशदीरिता ॥२२६॥
पुरस्ताद वक्षसो हस्ती प्रदेशेऽष्टाइगुले स्थितौ ।
समारलपरासौ तु रामुखौ सटकामुखौ ॥२२७॥
चतुरथाविति प्रोक्तो नृत्तहस्तविशारदै ।
इति चतुरौ ।।
ताव हसपक्षास्यो व्यावृत्तिपरितना॥२२८॥
नीतौ स्वस्तिकता पश्चात् च्याविती मणियन्धनात् ।
विप्रकीर्णायिति प्रोत्तो नताभिनयकोविद ॥२२६। इति विकोगो ।
ताधेय हसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावतनरियान ।
प्रलपल्लवता नीती ततश्च परियतितौ ॥२३०॥
विधायोध्यमसौ रस्तो काव्यो पन कोशयो। इति पत्रकोशको॥
पुनयितित कृत्वा परिपननक तत ॥२३१॥
पराल दक्षिण फुर्याद वाम च एटकामुराम ।
सटयारपास्त्रयो हस्ता स्वक्षेत्रऽसौ विधीयते ॥२३॥
भुजासय परं साधं कुटिलायतितो यथा इत्परालराटकामुतो॥
हस्तायधोमुसततावापिसापद्धतावुभौ ॥२३३ ।
विगतो नामतो विधादिमायाविद मारी।
माविद्धयनको चंय गदायेण्टनयोगत । २३४ इत्यापिदयफत्रको।।
यदा तु सपरिसौ तलस्याउ पुष्ठपो परौ।
तिपस्यो प्रस्ताग्रो घ सूधारयो परी सदा ॥२३५॥इ निमूचीमुखौ।।
एस्तो सूचिमगायेव मणिय पनपिनों।
प्पायत्तिपरियत्तिमा यतितो तदातरम् । २३६॥
हसयक्षस्यमातीय दुधमतयतिताम् ।
तथा तभ्रमौ कृत्या रेषित पाश्ययो गा ॥२२॥

प्रक्कथनम् वास्तु-गास्त्रीय-ग्रन्थेषु चित्रशास्त्रप्रतिपादकाना मन्यानामतीव बैरल्य. मस्ति। तेषु मर्वप्रख्याततमं पुराणे विष्णु-धर्मोत्तरे चित्रसूत्रं तु सर्वे जानन्त्येव नजित. चित्रलक्षण मूलरूपेण नोपलभ्यते। वास्तु-शास्त्रीय ग्रन्थेषु च प्रयो मन्था एव चित्रशास्त्रं प्रतिपादयन्ति-समराङ्गण-सूत्रधार-वास्तु शास्त्रम्, अपराजित पृच्छा, शिल्प-रलञ्च । मानसोल्लासापराभिधऽभिलपितार्थचिन्तामणावपि पालेख्यकर्म मुदृढ निरूप्यते । अतः ग्रन्थपञ्चकमिदमालोडच चित्रलक्षणमिद संकलितम् । यश्च विषयविभाग प्रपञ्चित , या च नवीना सरणिरासादिता, यश्च प्रवन्धप्रवाहः प्रवर्तित तेन सर्वेणागामे ग्रन्योऽय मौलिक इव समुत्सत्स्यते, विश्वविद्यालयीय- बलाछाप्राणाञ्च कृते पाठयपुस्तकमिवोपवारिष्यते। समराङ्गणीयश्चित्र-खण्डोऽत्र परिशिष्टे निष्कासितः केवल टिप्पणीभि विषया निर्दिष्टाः यतोहि पञ्चमे सण्डे अविकल भागः समराङ्गणीय. निवेशित पूर्वमेव प्रकाशितरिति दिन ।

विषयानुक्रमणी विषयाः पृष्ठाङ्का. प्राक्कथनम् १२८ विषयानुक्रमणी १२९-३० चित्रप्रशंसा १३१-३२ चिनोत्पत्तिः १३२ चित्र नृत्य गीतञ्च १३२-३३ पडङ्गं चित्रम् चित्रप्रकाराणि १३३-३४ चित्रोद्देशाः चित्रविषयाः वा १३४-३६ चित्राङ्गानि भूमिबन्धन चित्रभित्तिर्वा लेप्यकर्म १३७-४० अण्डकवर्तनम् १४० चित्रकर्मणि देवादीना शरीरप्रमाणादि. १४१-४५ अ. शरीरप्रमाणम् १४१ ब. हसादि-पञ्च-पुरुष-स्त्री-लक्षणम् १४१ स. चित्रकर्मीण मूर्त्यवयव-प्रमाणम् १४१-४२ य. चित्रकर्मण्यङ्गप्रत्यङ्गमानेन स्त्रीणां निर्माणम् १४२-४३ र. तेनैव सामान्यमानवर्णनम् १४३-४४ ल. चित्रकर्मणि देवतानेयाद्यङ्गवर्णनम् १४४-४५ नानावर्णानुगता शुभाकारविहाराः ऋज्वागतसाचीकृताद्यनेक- भेदोपसहिताश्चित्रकर्मणो नवभेदाः १४५-४९ चित्रे देवनपर्पिगन्धर्वदैत्यदानवादीना सपरिच्छदानां निर्माण- देशविशेषानुरूपासनशयनयानवेगसरित्सागरवाहनशैलशिखर- सद्वीपभूमण्डलशद्धपग्रनिषिचन्द्रनक्षत्ररात्रिसन्ध्यादिनिर्माणम् १४९-५५

विषया
पृष्ठाडू
१४. विलम्बा-लक्षणम्
१५. वनिका
१६. चित्रलेखन विधि
अ. वर्तनानिधि 4. पट्टपत्रवर्तनादिप्रसारच १५६-५७
१८. चित्रपनोत्पत्ति
१५७-५९
१९. नण्टवलक्षणम्
१५९.६.
२०. चियरमंगि वर्णभेदः-शुद्धवर्णमिधवदियश्च स्वर्णप्रयोगोऽपि १६१-६६
२१. चित्रेषु रमोन्मेष-रम-चित्राणि
१६६-६०
२२. चित्रदोषाः
२३. चित्रगुणा,
१६८-६९
अन्धमतंन्यसमापनम्तय.

चित्रलक्षणे १ चित्रप्रशसा (1) वि०५० (11) स० सू० ७१ (it) अ० पृ० २२४ कलाना प्रवर चिन धर्मकामार्थमोक्षदम् । मङ्गल्य प्रथम चैतद्गृहे यत्र प्रतिष्ठितम् ।। यथा सुमेरू प्रवरो नगाना। यथाण्डजाना गरुड प्रधान । यथा नराणा प्रवर क्षितीश- स्तथा कलानामिह चित्ररूप ॥ चित्र हि सर्वशिल्पाना मुख लोकस्य च प्रियम् चित्रमूलोद्भव सर्व त्रैलोक्य सचराचरम् । ब्रह्मविष्णुभवाद्याश्च सुरासुरनरोरगा ॥ स्थावर जङ्गम चैव सूर्यचन्द्रौ च मेदिनी। चित्रमूलोद्भव सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। वृक्षगुल्मलातावल्ल्य-स्वेदजाणुजरायुजा सर्वे चिनोद्भवा वत्स भूधरा द्वीपसागरा ।। चतुरशीतिलक्षाणि जीवयोनिरनेक्धा। चिनमूलोद्भवा सर्वे ससारद्वीपसागरा ॥ श्वेतरक्तपीतकृष्णा वर्ण व चित्रपका । तनौ च नसकेगादि चित्रस्पमिवाम्भसाम् ।। भगवान् भवरूपश्च पश्यतीद परात्परम् । आत्मवद्वै सर्वमिद ग्रह्मतेजोऽनुपश्यताम् ।। पश्यन्ति भावरूपश्च जले चन्द्रमम यथा । तद्वचित्रमय गयं पश्यन्ति ब्रह्मवादिन । विश्व विश्वावतारश्च त्वनाद्यन्तश्च सम्भवेत्। प्रादिचिनमय सवं पश्यन्ति ब्रह्मचक्षुषा ।। शिवशर्ययास्प ससारे मृष्टिकोद्भव । चिसम्पमिद सवं दिन राधिस्तथंय च ।। निमिपश्च पर पथ्यो याम पक्षव एव च । मासादच प्रतवश्चैव पाल गवत्सरादिव।। चितरपमिद सर्व मयत्सरयुगादिनम् ।

विषया.
पृष्ठाडू.
१४. विलेखा-लक्षणम्
१५५
१५. वर्तिका
१६. चियलेखन विधिः
१७. अ. वर्तनानिधिः म. पट्टपरवर्तनादिप्रसारश्च
१८. चित्रपयोत्पत्तिः
१५७-५९
१९. कण्टकलक्षणम्
२०. चित्रकर्मगि वर्णभेदः-शुद्धवर्णमिश्रवर्गादयश्च स्वर्णप्रयोगोऽपि १६१-६६
२१. चिग्रेषु रमोन्मेष-रम-चित्राणि
१६६-६८
२२. चित्रदोषाः
२३. चित्रगुणाः
१६८-६९
२४. चित्रकार:
मन्थरतुग्रंन्यसमापनस्तवः
१६९-७०
१६-

चित्रलक्षणे १ चित्रप्रशसा (0) वि०धo (1) स० सू०७१ (11) अ० पृ० २२४ कलाना प्रवर चित्र धर्मकामार्थमोक्षदम् । मङ्गल्य प्रथम चैतद्गृहे यत्र प्रतिष्ठितम् ।। यथा सुमेरू प्रवरो नगाना। यथाण्डजाना गरुड प्रधान । यथा नराणा प्रवर क्षितीश- स्तथा कलानामिह चित्ररूप ॥ 'चित्र हि सर्वशिल्पाना मुख लोकस्य च प्रियम्' चिनमूलोद्भव सर्व त्रैलोक्य सचराचरम् । ब्रह्मविष्णुभवाद्याश्च सुरासुरनरोरगा ॥ स्थावर जङ्गम चैव सूर्यचन्द्रौ च मेदिनी। चिनमूलोद्भव सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। वृक्षगुल्मलातावल्ल्य-स्वेदजाणुजरायुजा सर्वे चित्रोद्भवा वत्स भूधरा द्वीपसागरा ॥ चतुरशीतिलक्षाणि जीवयोनिरनेक्षा। चिनमूलोद्भवा सर्वे रासारद्वीपसागरा । श्वेतरक्तपीतकृष्णा वर्ण वै चिनरुपका । तनौ च नखकेशादि चित्रस्पमिवाम्भसाम् ।। भगवान् भवरूपश्च पश्यतीद परात्परम् । आत्मवद्ध सर्वमिद ब्रह्मतेजोऽनुपश्यताम् ।। पश्यन्ति भावरूपंदच जो चन्द्रमस यया । तहच्चित्रमय मवं पश्यन्ति ब्रह्मवादिन ॥ विश्व विश्वायतारश्च त्वनाद्यन्तश्च सम्भवेत्। प्रादिचित्रमय मयं पश्यन्ति ब्रह्मचापा ।। शिवनर्ययारूप समारे मृष्टिकोद्भव । चिस्पमिद सवं दिन रात्रिस्तथव च।। निमिपश्च पल पगो याम पक्षक एव च । मासाचतवश्व पान मात्मरादिर ॥ चित्रापमिद सर्व मवत्सरयुगादिरम्।

(१३२) पल्पादिकोद्भव सर्व सृष्टद्याद्य सर्वकर्मणाम् । ब्रह्माण्डादिसमुत्पत्ती रचितारचिता तथा । तेपा चितमिद ज्ञेय नानात्व चित्रकर्मणाम् ॥ ग्रह्माण्डादिगणा सर्वे तद्रूपा पिण्डमध्यगा । ग्रात्मा चात्मस्वरूपेण चित्रवत सृष्टिकर्मणि ॥ प्रात्मरूपमिद पश्येद दृश्यमान चराचरम् । चित्रावतारे भाव च विधातुविवर्णत ॥ आरमान च शिव पश्येद् यद्वय्य जलचन्द्रमा । तचित्रमय सर्व शिवशक्तिमय परम् ।। ऊध्र्वमूलमध शाख वृक्ष चित्रमय तथा। शिवशक्तयालय चैव चन्द्रा पवनात्मकम ।। सूर्यपीठोद्भवा शक्ति सलाना ब्रह्ममार्गत । लीयमाना चन्द्रमध्ये चित्रकृत् सृष्टिकर्मणि ॥ चित्रावताररूप तु कथित च परात्परम् । यतस्तु वतते चित्र जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ देवो देवी शिव शक्ति व्याप्त यतश्चराचरम् । चित्ररूपमिद ज्ञय जीमवध्ये च जीवकम् ।। कूपो जले जल कूपे विधिपर्यायतस्तथा। तच्चित्रमय विश्व चित्र विश्वे तथैव च ॥ अत. प्रवक्ष्यामि चित्र तवानघ । उर्वशी सृजत पूर्वे चित्रसूत्र नृपात्मज ॥ नारायणेन मुनिना लोकाना हितकाम्यया । प्राप्ताना वञ्चनार्थाय देवस्त्रीणा महामुनि ।। सहकाररस गृह्य उयां चके वरस्त्रियम् । चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता वराप्सरा ॥ या दृष्ट्वा ब्रीडिता सर्वा जग्मुस्ता देवयोपित । एव महामुनि कृत्वा चित्र लक्षणसयुतम ॥ ग्राहयामास स तदा विश्वकर्माणमच्युतम । यथा नृत्ते तथा चित्रे त्रैलोक्यानुकृति स्मृता। दृष्टयश्च तथा भावा अङ्गोपाङ्गानि सर्वश ॥ पर २ चित्रोत्पत्ति. वि० ० ३ चित्र नत्य गीतञ्च वि० ० कराश्च ये महानृत्ते पूर्वोक्ता नृपसत्तम् । त एप चिये विज्ञेया नृत्त चित्र परं मतम् ।। नत्ते प्रमाण येनोक्त तत्प्रवक्ष्याम्यतः शृणु । देवतारूपनिर्माण कथयस्व ममानघ। यस्मात्सन्निहिता नित्य शास्त्रवत्साकृति भेत् । चित्रसूत्र न जानाति यस्तु सम्यड नराधिप ।। प्रतिमालक्षण वेत्तु न शक्य्यन्तेन कहिचित् । चित्रसूत्र समाचक्ष्व भृगुवंशविवर्धन ! ॥ चित्रसूत्रविदेवाय वेति वाग्लक्षण यतः । विना तु नृत्यशास्त्रेण चित्रसूत्र सुदुविदम् ।। जगतो न प्रिया कार्या द्वयोरपि यतो नृप । नृत्यशाम्म समाव चित्रसूत्र वदिष्यसि ॥ नृत्यशास्त्रविधान च चित्र वेत्ति यतो द्विज । मातोद्य यो न जानाति तस्य नृत्त हि दुर्विदम् ।। आतोन विना नृत्त विद्यते न कथञ्चन । प्रातोद्य त्व हि धर्मज्ञ नृत्यशास्त्र वदिप्यसि । तस्मिन्सुविदिते वेत्ति नृत्य भार्गवसत्तम । रूपभेदाः प्रमाणानि लावण्य भावयोजनम् । सादृश्यं वणिकाभङ्ग इति चित्र पडङ्गकम् ।। सत्य च वणिक चंद नागर मिथमेव च । चित्र चतुर्विध प्रोक्त तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ यत्विञ्चल्लोर सादृश्य चित्र तत्सत्यमुच्यते। दोर्पाङ्ग सप्रमाण प सुकुमार सुभूमिरम् ॥ पतुरसं सूराम्पूर्ण न दोष नोवणाकृतिम् । प्रमाणं स्थानतम्भाउय वैगिक तमिगद्यते ।। दृढ़ोपचितसर्वाङ्ग वस नद्यनोन्यणम् । नियंत नागर शेयं स्वल्पमाल्यविभूषणम् ॥ घिमिर्थ समाथ्यानं सामान्य मनुजोत्तम । प्रसंख्यातानि मतानि शाप्यने नैव भापितुम्।। सत्तदूपानुसारेण लेसनीयानि गोविदः ।। ४ पडङ्ग चित्रम् यशो (का० सू०) ५. चित्रप्रकाराणि वि०प० (i) (१३४) सादृश्य लिख्यते यत्तु दर्पणे प्रतिविम्बवत् तच्चियं विद्वमित्याहुश्विकर्मादयो बुधाः ।। आकस्मिके लिसामीति यदा तूद्दिश्य लिख्यते आकरामात्रसंपत्वे तदविद्धमिति स्मृतम् । शृङ्गारादिरसो यत्र दर्शनादेव गम्यते भावचित्रं तदाख्यातं चित्रकौतुककारकम् ।। सद्रवर्वर्णकलेख्य रसचित्र विचक्षणः । चूर्णितैर्वर्णकैलेख्यं धूलिचित्र विदुर्बुधा' । सुप्रमाणं तथा विद्धमविद्धं भावचित्रकम् । रसधूलिगतं प्रोक्तं मानसोल्लासपुस्तके ॥ निमितं चित्रलक्ष्मेदं चित्रं लोचनहारकम् । भूलोकमल्लदेवेन चित्रविद्याविरिञ्चिना ॥ चित्र लक्षणसंयुक्तं लेखयित्वा महीपतिः । (iii) शिल्प तच्चित्रं तु विघा ज्ञेयं तस्य भेदोऽधुनोच्यते॥ सर्वाङ्गदृश्यकरणं चित्रमित्यभिधीयते ।। भित्यादी लग्नभावेनाप्पर्ध यत्र प्रदृश्यते । तदर्धचित्रमित्युक्तं यत्तत् तेषां विलेखनम् ।। चित्रभासमिति ख्यातं पूर्वः शिल्पविशारदः। रसचित्रं तथा धूलीचित्रं चित्रमिति त्रिधा। एतान्यनलवर्णानि चूर्णयित्वा पृथक् पृथक् ।। एतैश्चूर्णः स्थण्डिले रम्ये क्षणिकानि विलेपयेत् । धूलीचियमिदं ख्यातं चित्रकारैः पुरातनः।। सादृश्यं दृश्यते यतु दर्पणे प्रतिविम्ववत् । तच्चित्रमिति विख्यातं नालमाकारमात्रकम् ॥ शृङ्गारादिरसो यत्र दर्शनादेव गम्यते । .रसचित्रमिति स्मृतम् ।। ६. चिमोद्देशाः चित्रक्षिपयाःवा (i) स० सू० (मूलम्) ७१, परिष्कृतम् ५० (ii) म०.पृ० २३३ चित्रकर्म प्रवक्ष्यामि रूपालड कारसंयुतम् । कीर्तिवक्त्रोदभवाका कथये तव साम्प्रतम् ।। भृकुटिकुटिलिान्लनेनवाराहकर्णमेपशृङ गोद्भवम् ।

मृगकपोलसिंहवयं कीर्तिःस्यान्मुखोपमाख्याता ।। भृकुटि: स्याद् बद्धकर्णाऽश्वस्कन्धः केशरावृत.। क्रममध्ये परावृत्तो हुस्वपादः सिंहोत्तमः ।। सिंहव्याले मेपल्यालं गुकव्यालं च सौकरम् । माहिएं मूषकव्यालं कोटव्यालं च व्याकरम् । हंसकुक्कुटमायूरं त्रिपल्ली सर्पव्यालकम् ॥ इति षोडश व्यालानि उक्तानि मुसभेदतः । शरीरं हि महदूपं हस्तपादपुच्चादिकम् ।। व्यालानन्तरतो रूपमनेकाकारत. स्मृतम् । त्रुटितं विभडिग चव ललितं कुञ्चितं तया ।। गमितालोढप्रत्यालीढावृत्तं परिवर्तकम्। उद्भिन्न भिन्न सूत्रं च व्यावत्तं च महोद्भवम् ।। नानास्पं समास्यातं शोकं च पद्यकेशरम् । द्विरप्टोक्तानि सापूतं रूपाणि विविधानि च ॥ वैयाघ्नं समपादं च प्रालीदं च प्रत्यात्मकम् । पूर्वापरयाम्योत्तर रहोबोधव्या च ममापति? ॥ नवपणोक्ताक्षा लक्षच्चित्रसूअधानेन। छरसाख्याता पान्तादि सहतोद्भवा? ॥ घव लोत्तुङ्गमाडानि वेश्मानि विविधानि च। मगरग्रामपुरादिदेशाना च पुन प्रमम्। द्वीपसागरोद्भवानि सर्वाणि मण्डलानि च । सर्वजीवोद्भवं पूर्व लक्षयेच्चियमूकम्। चिग्राम्यासोद्भया सर्व मुरासुरनरोत्तमा. ॥ मेपाश्चिमवर्णरूपा प्रादित्याश्चर चन्द्रमा.। परनक्षत्राद्या. गर्व पचिर्वाहनमंयुना.॥ दिकपालादिवा लक्ष्या इन्द्रायाः सुप्रदक्षिणम्। गजास्वरवरपादाद्या समपातालया। गमादो नपिनदायां पूरी नृत्यनादयादिकम्॥ एयमादि गमनं परिवान्यानाम समय।

- लतावृक्षादिकान् वाथ नागान् वा सागरानपि । श्रोत्राभ्या वाथनेग्राम्या मनसा वाथ निश्चितान् ।। प्रालिखेत किट्टिलेखिन्या सुमुहूर्ते सुलग्नके । स्वस्यचित्त सुखासीन स्मृत्वा स्मृत्वा पुन पुन । (चित्राविषया) चित्राभास पुनस्तेपामेकमार्ग समाश्रयेत् । वहिरन्तश्च सर्वेपा यत्र युञ्जीत सर्वत . । सुमङ्गलकथोपेतं मन्नमूर्त्यादिसयुतम् । राहग्राम मरण दुख देवासुरकथास्त्वपि ।। नग्न तपस्विलीला च न कुर्यान्मानुपालये। भित्यादौ तम लेख्य स्याच्चित्र चित्रतराकृति ।। स्वागमाखिलवेदादिपुराणोक्तकथान्वितम् नानावान्वित रम्य न न्यून नाधिक क्वचित् ।। तत्रतत्रोचिताकाररसभावक्रियान्वितम् चित्र विचित्रफलद भतु कर्तुश्च सर्वदा।। अतोऽन्यदशुभ चित्र विपरीतफलप्रदम् । न लेखयेत् तन्न लिखेल्लोकद्वयसुखेच्छया । ७. चित्राङ्गानि स० सू० - मू० ७१, परि० ५० भूमिबन्धन चित्रभित्तिर्वा स० सू० मू० ७२.परि० ५१ (1) मानसो०,०चि०, सुधया निर्मिता भित्ति श्लक्ष्णा क्षतविजिताम् लेपयेचित्रकर्मार्थ लेपद्रव्य प्रचक्ष्यते ।। माहिप त्वचमादाय तोयेन मेलयेत् । नवनीतमिवायाति यावचिक्कणता भृशम् ।। तत्कल्क चिक्कणीभूत शलाका परिकल्पयेत । यलेन शोषयेत्पश्चाद्यावत्काठिन्यमाप्नुयु ।। वजलेपो मयाऽख्यात चित्र सर्वत्र शस्यते। त कृत्वा मृत्तिकापाने तोय क्षिप्त्वा प्रतापयेत् ॥ स तप्तो द्रवता याति सर्ववणेषु तद्रव । मिश्रणीयप्रमाणन यथा वर्णों न नश्यति ।। मादाय मृत्तिका श्वेता वज्रलेपेन मिश्रयेत् । तया लेप प्रकुर्वीत शुष्कभित्तो विवारत ॥ नव (iii) शिल्प (१३७) शक्षचूर्ण सितापिष्ट वज्रलेपसमन्वितम् । पाहार भित्तिका लिमेद्यावत्साश्नगता व्रजेत् ॥ घातु नीलगिरी जात वेन चन्द्रसमप्रभम् । नगनाम्नव विख्यात शिनाया परिपेपिनम् ।। मिथित वज्रलेपेन समादाय च पाणिना। लिम्पयेन्मृदुलेपेन स्वच्छमच्छ गनेशन । लिपेन् कुडय तनश्चित्र लेपयेदयवा पुन । दग्ध्वा शड्ढादिक वाप्ठेश्चूर्णित यत् मुधा हि सा ।। xx चूर्ण x ५ चतुर्याशमुद्गनाथलवे सह । गुलतोयेन ससिञ्चेत् तच्चूर्ण बानुगन्वितम् ॥ x x x x प्रमाण हि सुधातुर्यांशमानत । कालाग्निपक्वकदलीफनपिष्ट तु योजयेत् ॥ तस्पिष्टस्य प्रमाण हि सुधावेदाराक स्मृतम् । द्रोण्या क्षिप्त्वाय सम्मा गते मासप्रये पुन । पेपयेद् दृषदि क्षिप्त्वा दृपदा गुलवारिणा । नयनीतमिवायाति यावत् तावत् सुपेपयेत् ।। अथ कुडचादिक् सम्यग् सशोध्य समता नयेत् । नारिये नत्वचाम सुमूक्ष्म शिपिनीकृतं ॥ पूनस्तद्गुलतोयेन सिक्त्वा नीत्वा दिनाल्परम् । पश्चात् तन सुधापिष्ट तत्र दा विलपयेत् ।। दाशरविशानादि सवनौचित्यभदत । लौही दारमयी वाय इलक्ष्णपृष्ठा भवदिह । त:पृष्ठभागेन निम्नोग्नतविवर्जितम् । लिप्त्वा पिष्टसुघा सम्पङ् मन्द मन्द पुन म त्॥ नारिकेलत्वचालिप्य शुद्धतोयसमन्तिाम् । शुप्रे तस्मिन् वर्ण लेप बुर्यात् चित्रार्थमेव हि ॥ फनपादो तक्षणेन स्निग्धे वर्ण विलेपयेत् । सुपालेपो न वर्तव्यश्चित्रार्थ पलवादिपु॥ विप्रयारेप्टियानूर्ण ध्या शिपया मृदस्तन । गुग्गुन समच्छिष्ट गुडम्॥ ९ मप्परमं वर्णलेपो या (नि. ५० (१३८) कुसुम्भं तैलसंयुक्तं कृत्वा दध्यात्समांशकम् । विभागमग्निदग्धाया सुधायास्तत्र चूर्ण येत् ॥ विल्वज द्वय शमिधं तत्प्रक्षिप्य मपर्क कपम् । वालुकांशं ततो दद्यात्स्वानुरूपेण बुद्धिमान् ।। हतः शकलतोयेन प्लावरिपच्छिलेन हम् । परिक्लिन्नं समग्रं तन्मासमात्रं निधापयेत् ।। मार्दवं मासमात्रेण गतमुद्धृत्य यलतः। दद्यात्प्रलेपं निपुणः शुष्कं कुड्ये विमृश्य तु ॥ इलक्ष्मण समं स्ववप्टब्धं निम्नोन्नतविना कृतम् । न चातिघनतां यातं न चातितनुताङ्गतम् ॥ यदा शुष्क भवेत्कुड्यं तत्प्रलिप्तमसत्कृतम् । तया मृदा सर्जरसा तेलभागावियुक्तया ।। श्लक्ष्णीकुर्यात्प्रयत्नेन लेपनः श्लक्ष्णमजनः । मुमुहुश्च क्षीरेण सिक्त्वा मार्जनयत्नतः ॥ सद्यः शोपमुपायात कुड्य तन्मनुजेश्वर । अपि वर्षशतस्याने न प्रणश्वेतु कहिचित् ।। अनेनवा प्रकारेण द्विविधर्वण कयुताः। वर्तव्याश्चित्रवपुषा विविधा मणिभूमयः ।। कुड़ये शुप्के तिमौ शस्ते रूक्षे च गुणसंयते । चित्रायोगे विशेषेण श्वेतवासा यतात्मवान् ॥ ब्राह्माणन्पूजयित्वा तु स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च । तद्विदश्च यथान्यास गुरूंन गुरुवत्स नः ।। प्राड मुखो देवताध्यायी चित्रकर्म समाचरेत् । श्वेतकाद्रवकृष्णाभिर्वतिकाभिर्य यामम् प्रालिन्य स्थापयेद्विद्वान्प्रमाण स्थानके तथा । ततस्तु रजयेद्रग यथास्थानानुरूपतः ।। श्यामा गोरो तथा तस्यच्छविः स्यात्ता प्रदर्शयत् तस्याश्च लक्षण प्रोक्त प्राप्नाया नृप विस्तरे ।। स० मू०- मू०७३, परि० ५२ लेपकर्म प्रवक्ष्यामि यदुात पूर्वमेव हि ॥ ॥ (ii) पृ० २३२ श्वेतां रक्ता तथा पीता मृत्तिकां च समाहरेत् ।। कापिलं तु घृत क्षीरमतसीमाथमेव च ॥ यवगोधूभचूर्ण तु वर्ण च वसुकधृतम् ।। क्षीरवृक्षत्वचा मिथं बकुलं गुडमयुतम् । सेन्द्र वृक्ष प्रेपणीय मासं वा पक्षतोऽधिकम् ।। पाषाणगर्भचूर्ण तु सूक्ष्मं कृत्वा समस्तकम् । पट्टत उद्धरेत्लेप (कत्य) मईयेत्तलवारिभिः । प्रक्षिप्तातसीतलेन सुपिष्ठ कज्जलोपमम् । पिण्डाकृत्वा मुष्टिमात्रानातपैः शुष्कतापितान् ।। प्रास्फोटिते वसमा प्रातय. सिद्धिकामदः । प्रतस्तु स्फुटिते पिण्डे बन्धद्रव्यादिक क्षिपेत् ।। सुधायाश्च प्रवक्ष्यावि बन्धन दलन तथा । शैलजा बन्धका वापि श्वेता. पाषाणोत्तमाः।। खण्डशरचव वर्तच्या प्रमाणे धात्रिकोपमाः । सुसचिताः प्रमैयुपता प्रानैया उपलान्तरे । तथा वरेष्टिकामध्ये श्रीधारानि सुनि.. क्षिपेत् । समस्त ज्वालयेन्मध्ये यावदशनिशान्तकम् ।। मल्लिकायावक कृत्वा स्थूणिकाकारमस्तकम् । क्षिपेद्वित्वरसाद्य च मास वा पक्षतोऽधिकम् ।। शिलोत्थार्घकयुक्त च मईयेत्सुधयोत्तमा । विचारा उत्तमाख्याता रूपार्थन चतुर्थिका ।। अरिपोद्भवा कार्या मानयुक्तिश्च शास्त्रतः । सन्वित्य विष्टिकाबन्ध हस्तपादशीर्षादितः ।। सूक्ष्मे द्वघड गुलो लेपः स्थूले त्वड गुलमात्रकः । दिनेऽधं च दिनान्ते वा दद्याल्ले पानुलेपनम् ।। सर्वाड गे लिप्तमात्रं च सूक्ष्मतेजः समुद्भवेत् । शीर्ष काचोत्तमखण्डटीकाभरणसयुता ।। वर्ण रसविशेषां च भङ्गप्रत्यङ्गकोपागदृष्टिकाभिरनेक्या विचित्रवस्थालड कार भूपितां चित्रकोपमाम् । मसिरेखा समुदरेत्।

(१४०) (iv) शिल्प - स्वभावजरलङ्ककारर्नखकेशादिभिः क्रमात् ॥ भृड गहस्ता गजदन्ता बद्धपर्यङ्कसंस्थिता । .योगमुद्रा करयुग्मे करोद्धृतगजादिका ॥ हारकेयूरसंम्युक्ता कुण्डलाभ्यामलकृता । मालामुकुटशोभाढया कर्तव्या शान्तिमिच्छता। भैरवी भैरवो देवः सर्वदेवादितः क्रमात् । शास्तप्रमाणयुक्ता च शुभ्रवर्णा च तेजसा । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् सर्वेषा वर्णलेपनम् । संस्कृति च विशेषेण तेषां योगं तथैव च ।। सितवर्ण पीतवर्ण रक्तवर्णं च कज्जलम् । एतानि शुद्धवर्णानि श्यामवर्ण तथैव च ॥ सुधावलिप्तकुडथादो धवल वर्ण मालिपेत् । शङ्खशुक्तयादिकं वाथ सितमृद्वाथ (१) चूर्ण येत् कपित्यनिम्बनिर्यासतोयरालोडय् बुद्धिमान् । मन्दमालेपयेद भित्ती फलके वा यथारुचि ।। शाकोटकत्वचा वाथ केतकीहस्ततोऽपिवा । यदा सुस्निग्धता याति तदावृत्त्या विलेपयेत् । अथयोलूखले गर्ते सुधाचूर्णानि निक्षिपेत् । पिष्ट्वा पुनः पुनः सम्यड मुसलेन महामतिः ।। केरबालफलोदेन सिक्त्वा तं पेपयेत् पुनः । तं पिष्टमुष्णतोयेन सम्यगालोडय् गालयेत । पुनः पूर्वोक्तमार्गेण सुधोपरि विलेपयेत् । इदं तु फलकादौ न शक्य शक्यं मृदादिपु एवं घवलिते भिती दपणोदरसन्निभे। फलकादौ पटादी वा चित्रने वनमारभेत् ।। पटादी फलकाद्युक्तमार्गमाश्रित्य लेखयेत् । पुराणलोष्टचूर्णेन शुष्कगोमयचूर्णकान् ॥ तुल्यशीतजलेनापि योजयेत् पेपणीतले । पिठ्वा तेत विधायाशु शोपयेत् किट्टलेवनीम् ।। स० सू०-मू ०७४, परि० ५३ १०पण्डकवतनम् - (१४१) ११. चित्रकमणि देवादीनां स० सू० मू० ७५, परि० ५४ अ. शरीर-प्रमाणम् व. हसादिपञ्चपुरुपलक्षणानि हंसो भद्रोऽथ मालव्यो रूचक; काशकस्तथा । (ii) वि० ० विजयाः पुरुषाः पञ्च तेषा वक्ष्यामि लक्षणम् ।। उच्छायायामतुल्यास्ते सर्वे ज्ञेयाः प्रमाणतः । स्वेनेवाङ्गलमानेन शलमष्टाधिक भवेत् ॥ प्रमाण नृप हंसस्य भद्रस्य तु पडुत्तरम् । चतुभिरधिकं ज्ञेयं मालथ्यस्य तथा नृप। शतं च रुचकैस्योषत दशोनं शशकस्य च । द्वादशाङ्ग लघिस्तारस्ताल इत्यभिधीयते ॥ अङ्ग ल्फन्तच्च तुर्भागं पादोच्छाय. प्रकीर्तितः । द्वौ च तालो तथा जङ्घ पादतुल्ये च जानुनी ॥ जङ्घातुल्यौ तथा चोरु नाभिस्तालं तु मेढ़तः। तावच्च नाभिहृदयं हृदयालण्ठ एव च ॥ कण्ठस्तालविभागः स्यात्तालं च वदनं भवेत् । तालपड्भागमप्युक्तं ललाटोपरि मस्तकम् ॥ मध्ये मेढू तु विज्ञेयमिति दैर्घ्य प्रकीर्तितम् । तालः प्रोक्तः करो राजन्बाहू सप्तदशाङ्ग लौ ॥ वक्षसोर्धमथाष्टकम। एतदायामतः प्रोक्तं मानं हंसस्य पार्थिव ।। अमेवानुसारेण शेपाणामपि कल्पयेत् । पायामपरिणाहाभ्यां समा. सर्वे नराधिप ।। सामान्यतस्ते नृपवयं मान प्रोक्तं मया हंसनराधिपस्य । प्रत्यगमानं च मयोच्चमानं समासतस्त्वं शृणु राजसिंह। स. चित्रकर्मणि मूर्यवयवप्रमाणं तदनुसारेण मपक्षहंसमालव्यादिवर्णनम्-वि०१० अथ प्रत्यङ्ग विभागो भवति तमद्वादशाङ्ग लपरीणाहो मूर्धा । चतुरङ्ग लोच्छाय- मष्टान ले ललाटम् । शहो चतुरङ्ग लो दृश्यङ्गलोच्छायो पञ्चाङ्ग लो गण्डो चतुरङ्गालो हनुः । बङ्गली की चतुरङ्गलोच्छायो । वण मध्याङ्ग ले तदन्य- मुदयम् । पालिरनियमेन । (कर्णस्य लुटिकापालिः) नासा चतुरङ्ग ला भने दयद्ग. लोच्छाया त्रिकायामा च नासापुटावंगुलीवितारो द्विगुणद्विगुणायामो । नासोप्ट- प्रवाहू तावदेवोक्ती (१४२) मध्यमर्वाङ्ग,लम् । प्रोष्ठावाङ्गलः । चतुरङ्ग लायाममास्यम् । अधरोङ्गल द्वघड गुल विबुकम् । वत्वारिंशद्दन्ता. नेष्वष्टौ दट्रा । प्रांड गुनाच्छ्रिता दन्ता । अङ्ग लद्वादशभागिका दट्रा। अङ्ग नविस्तृते अङ्ग लायामे नेत्रे । नेत्रत्रिमा कृष्णमण्डनम् । पञ्चभागास्तारा । अर्थाङ्ग लिविस्तृत श्यङ्ग लायामे ध्रुवी। तयोर्द्वयङ्ग लमन्तरम् । चतुरङ्गल नेत्रान्तकणं विवरम् । दशाड गुल विस्तृता ग्रीवा । एकविंशत्यङ्ग लपरिणाहा पोडशाङ्गल सनातरम् । पडड ग, ल स्तन जञ्चन्तरम् । षोडशबाहुमूलपरिणाह । द्वादशाग्रे सप्ताइ ग ल करतलम् । पञ्चाइ गुल विस्तृत पञ्चाइ गुनप्रमाणा मध्यमिका। तत्पूर्वदलहीना प्रदेशिनो। ततु या चानामिका । ततरिहोना कनिष्ठिका सी समत्रिमागपर्वा । पर्धाि नखाः । ग्रडग लमडगुष्ठ द्विपर्व । जठरपरिणाहो द्ववत्वारिशागुल. । वेद्यप्रमा- णाभ्यामड गल नाभि । कटिरष्टादशागुला विपुला । तत्परिधिश्चत्वारिंशत् । चतुरङ्ग लविस्तृतौ वृपणौ । पडङ्गल तावत्सरिगाह मेदम् । तन्मध्यत अरू चतुरङ गुलौ । तद्विगुणपरिगाहाड, लविशुने जानुनी । ततत्रिगुणपरिणाह जड, धाग्रम । पञ्चाड गल चतुरर्दशपरिणाह द्वादशदीघौ पडड ग लविस्तृतो पदो त्रिकायताइ गप्ठौ । अड, गुष्ठनुल्या प्रदेशिनी। तदष्टाशोना शेपा । अडग, लचतुर्भागहीनोड गष्ठनख । तदर्धप्रमाण प्रदेशिन्या । तदष्टभाग शेषाणाम् । सर्वपादमड ग ल मष्टाड गुलोत्सेघ । त्रयड गले पार्णो चतुरड गु लोच्छ्रायो इति हमप्रमाण भवति । भवन्ति चात्र। शेषागा पायिवेन्द्रागा मान युक्त्या प्रकल्पयेत् अनेनैवानुसारेण स्वमानस्यानुसारत । मथक्षश्चन्द्रगौरस्तु नागराजभुजो बनी। हसगामी सुमध्यश्च हसश्च मुमुखो भवेत ।। रोमरुद्धकपोलस्तु गजगामी महामति । वृत्तोपचितवाहुस्तु भद्र पद्मनिभो भवेत॥ मुदगश्यामस्तु मालव्य शमध्यननुन्धति । आजानवाह् पोनासो दनयोगो महाहनु । सरदगौरस्तु रुचक कम्पुत्रीवो महामतिः । सत्यस्तु सिक्तश्चैव बलवाश्च प्रकीर्तित ।। रक्तश्यापस्तु शशक विञ्चित्कर्षुरवस्तथा । पूर्ण गण्डश्च चतुरो मध्वसश्च प्रकीर्तित । यत्रकर्मण्यगप्रत्यङ्गमानेन अङ्गप्रत्यगमानन यया पञ्च नरा स्मृता । -- कुलस्य वेदनान्तस्य नेत्र भराकृतिभवेत् ।। (१४३) स्त्रीणा निर्माणम्। स्त्रिय पञ्च तथा ज्ञेयास्ता एच मनुजोतम । पुरुषस्य समीपस्था वर्तव्या योपिदीश्वर । नरस्कन्धप्रमाणेन कार्यका सा यथामिति ।। अङ्गु लौ द्वौ नरारक्षाम स्त्रियो मध्य विधीयते । अधिका च कटि कार्या तथैव चतुरङ्ग लम् ॥ उर प्रमाणतः कार्यो स्तनौ नृप मनोहरौ । र तेनैव सामान्यमानवर्णनम् नृपाश्च सर्वे कर्तव्या महापुरुपलक्षणाः॥ जालपादकरा कार्यास्तथा व चक्रवतिन । उणेय च भ्रुवोर्मध्ये तेप कार्य तथा शुभम् ।। रेखाश्च करयो कार्यस्तिस्र राज्ञा मनोहरा. । शशक्षतजसर काशा. शस्त्रा वै क्षामकोटका ।। तदड गभड गिन राक्षमा निजस्नेहान्यलड वृता । धनेन्द्रनीलसदृशाः केशाः कार्यास्तथा शुभा ॥ कुन्तला दक्षिणावर्तास्तरडगा सिंहकेसरा । वर्धरा जूटटसरा इत्येता केशजातय । चापाकार भवेन्नेत्र मत्स्योदरमथापि वा। नेत्रमुत्पलपत्राम पद्मपत्रनिभ तथा।। शानाकृतिमहाराज पञ्चम परिकीर्तितम् । चापाकार भवेन्नेत्र प्रमाणेन यथा स्त्रिय ॥ मत्स्योदरारय कथित तथा यवचतुष्टयम् । ने मुत्पलपत्रारय प्रमाणात्पड्यव स्मृतम् ॥ पापमनिभ नेत्र प्रमाणन यवा शशाकृति च विज्ञेय तथैव च यवा दश ।। स्वमानाड गु लमानस्य यवमान प्रकल्पयेत् । चापाकार मत्स्योदराकृति कार्य नारीणा कामिना तया। नेत्रमुत्पलपयाभ मस्तस्य नव। भवेन्नेत्र योगभूमिनिरीक्षणात् ॥ निर्विकारस्य सस्यते॥ रुदतश्चक पद्मपत्रनिभ भवेत् । प्रापव पितरश्चंब देवताश्च नराधिप।

नृपसत्तम ॥ (१४४) स्वप्रभाभरणाः कार्या द्युतिमन्तस्तथैव च। मुष्णन्तस्तेजसा तेज परेपा नृपसतम। सम्यग्मिचार्य नृपति स्वधिया यथोक्त झोतत्प्रमाणमनुरूपमनिन्दित च । स्थाननेक किरण स्थिरभूमिसम्म कार्य तदेव सयुमारमजिह्मरेखम् ।। ल. चित्रपमंणि देवतानेत्रा नेत्रभुत्पलयाम रक्तान्त कृष्णतारकम् । धग-वर्णनम् वि० ० प्रसन्न दीपंपमान्त मनोज्ञ देवताना पर राजन् प्रजाहितकर भवेत् । समे गोक्षीरवर्गामे स्निग्धे जिह्माप्रपक्ष्मले ।। प्रसन्ने पानेगाते मनोज्ञे प्रियदर्शने। कृष्णतारे विशाले च नयने श्रीसुखप्रदे ।। चतुरस्र सुसम्पूर्ण प्रसन्न शुभलक्षणम् । अत्रिकोणमवक्र च अधिकारमुख भवेत् ।। दीर्घमण्डलचक्राणि त्रिकोणादीनि मानि च वानि तानि देवाना प्रजासु शिवमिच्छता ।। कार्या हसप्रमाणन देवा यदुकुलोद्वह। तेपा च लोमकर्तव्यमक्षिपरमसु च भ्रुयो । अत शेषेषु गापु देवा स्युलोमजिता । द्विरष्टवकाराश्च तथा कार्या दिवौकस ।। प्रसन्नवदना नित्य तथा च स्मितदृष्टय । मुकुट कुण्डलहरि केयूरैरङ्गदेस्नया ॥ भूपितास्तेऽथ कर्तव्या शुभसग्दामधारिण, । श्रोणीसूत्रण महत्ता पादाभरगचारिगा। यज्ञोपवीतवन्तश्च सावत मास्तथैव जान्वधोलम्बिना कार्या शोभिना कटिवाससा ॥ वामे मनुजशार्दूल दक्षिण जानु दर्शयेत् । अशुक च तथा कार्य देवताना मनोरहम् ॥ प्रभा च तेपा कर्तव्या मूर्ध्नि प्रमाणत । महाराज देवतातोऽनुकारिणी॥ ऊर्ध्वा दृष्टिरचोदृष्टिस्य॑िक् तेपा विदर्जयेत् । हीनाधिका का दीना वा क्रुदा रक्षा तयैव च ॥ मण्डलाभा (१४५) ऊर्ध्वा तु मरणाायोक्ता शोरायाधः प्रकीतिता। तियंग्यनविनाशाय होना भवति मृत्यवे ।। अधिया शोषजननी दीना च नृपसत्तम । रक्षा पनक्षयाय स्यात्मुद्धा भयविवपिनी ॥ सातोदरो न पतंत्र्या न पार्या चाधिकोदरी। सुक्षता च न पर्तव्या तथा यदुकुलो ह । होनाधिरप्रमाणा रुक्षवर्णा तथंव च। विवृतेन प वक्त्रेण नता च यदुनन्दन ॥ प्रमाणहीन रङ्गश्च त्वधिकरपि पापिव। सातोदरी क्षुदम्यदा मरणायाधिरोदरी॥ सक्षता मरणायोक्ता होना धनविनाशिनी। अधिपा गोपजननी स्थावर्णा भयप्रदा ।। विवृत्तेन प यक्रेण पुसनाराकरी भवेत् । प्राच्यामा धननाशाय दक्षिणेन प मृत्ययं ॥ पश्चिमेन मुतघ्नी प पोदग्भयविवृदये। प्रमाणहीना नागाय मधिया देगनाशिनी ।। मालदणा मरणापोक्ता मा पिपिनागिनी । प्रमाणहीना प्रतिमा तथा महाजिताम् ।। मापारिताच विप्रेन्द्र वियन्ति दिवोरमः । अविजिलिय पिपरदपणालया। तम्मामवंप्रयत्लेन मानहीना पियजयेत् । निमनक्षणमयुरन समुच्यते ॥ पायुप्पं प पगस्य प पनपान्यविवर्धनम् । सदेव सापापेतं पनपाविनानम् ॥ देया नरेन्द्र पर्नयाः गोमायातः रदय तु । मृगेन्द्रयपनागानां माना गतिभिः ममाः ।। गतिमुन्ति पन्यं देगाव मतुं यमुधापिपस्य । सम्माप्रपानेन मनसण साता नरपलपरंपयारत् ॥ १२. गानायनlyा गुमागारपिरारा परगनगानीनहायनेमिद महिलाहिवामी गर भना:-

गुमाकारविहाराणि नानापर्णपाणि च
नवस्थानानि रूपाणां शृणु तान्यनुपूर्वगः।।
पाल्यागतं भवेत्पूर्वमन्जु तदनन्तरम् ।
सानोरनारीर भयत्वविनोननम् ॥
ततः पारर्वागतं नाम पुरावतमनन्तरम्।
पृष्ठागतमयः या पुरातं समानतम् ।।
एतात्यनेकभेदानि नप स्थानानि भूपिते।
एवं पस्पेह भवतः यूप में नुप मापम् ।।
साभिमुगमेवादी स्पष्टमानगुणान्वितम् ।
गुसम्पूर्ण गुनावंह गं गुरुमगमलयतमम्॥
गुलं मधुर सप्टरेशागतारभूषितम् ।
पदयेत्यानमीणगानं पृष्ठगतं तु सा॥
मुगम्यादायतोशीण गरम
तथा।
परवा पदेशाग करतानापंगा।
नागापुटापरीष्ठाना पनु प युधिगन्।
भनीतं विभाग एमाग गारंप एक
पालापं परं स्पानं ग्पानसम्मोहिम्।
তনামীয়মাণানি
उदरं

" (१४७) अध्यधपा च कटी अन्यच्च दर्गनीकृतम् अध्यर्धाक्ष परिक्षयमाकारणवमादिना ।। च्छायागतमिति प्रोक्त पर्यायेणतदेव तु। यस्यावतोवयने पाव दक्षिण सव्यमेव वा । कृत्स्नमन्यक्षयात तदड गमड गगतिस्तथा । वाममेक भ्रूलेसमरनामा ललाटवत् ॥ एक श्रोत्र यदर्थ स्याच्चिवुशाध शिरोरुहम् । गृहीतमानलावण्यमाधुर्यादिगुणन्वितम् ॥ पार्वागतमिति प्रोक्त तत्स्याभित्तिक्सज्ञितम् । अपानुद्ध कलक्षीणे कण्ठदेशे तथैव च ।। चाहेंगण्डललाटेषु पालाख्य क्षयमागतम्। वावक्ष' पटितरस्थितिगु द्विक्ल द्विक्ल ज्ञात्वा यथाभाग पृपीकृतम् । अनुरूपप्रमागेन नातितीक्षणाङ्गमेव च ॥ एतद्गुण्डपरात्त स्थान न परिवीतितम् । पृष्ठतो यदपि व्यक्त देहबन्ध मनोहरम् ॥ वत्रवृटिसर्वज्ञसन्धिवन्धनमेव च। ईपच्च दर्शितापाङ्गापोलजठरे पुन । प्रकाशितकपाश्र्वेन सुस्थिर दृष्टिहारि स्वहीनमान तावण्यमाधुर्यादिगुणान्वितम् लेसेपु पुस्तदेगेपु पृष्ठागतमिति स्मृतम् । यस्या,मतपत्येन भागेन समवस्थितम् ।। स्थितेाभिमुर्भाग परिवृत्तिवशाद्भवेत् । किमिच्छायागतो वार्यावुपरिष्टादध पुर ॥ अधिगामा-प्प चिरमाग्राम्यनस्थितम् । मध्येन नेगरम्पेन यथायोगविनोपिना। विगेय दयन यार्य परिवृत्त नरेश्वर। समप्रदृष्टिम्पिदेश दष्टादतन तु या॥ जयंत क्षीदष्टापं दृश्या शेप पाटिस्पलम् । सुप्नपारातित समापनलस्यम्॥ च। ॥

(१४८) चतुरन सूसम्पूर्णमभयानकदर्शनम् । प्रकाशीकृतवाहुञ्च सुदष्टमुखकन्धरम् ॥ लुप्त जङ्घकतो ज्ञेय नाम्ना स्थान समानत । नोचान्येतानि सर्वाणि तथोक्तैरभिराजितम् ।। लक्षितैलक्षितव्यानि त्वयानुक्रमशो नव। एपा प्रज्ञावशेषेण विकाराणि वन्यपि ॥ एकैकशश्च भूभाग. कर्तव्यानि यथावधि । त्वया सन्तः समासाद्य सम्यड, मान तु भूतले ।। स्थानानीमानि मानाद्यैर्गुणैर्लेख्यानि यत्नत । नवैवैतानि दृष्टानि सर्वभावेष्वनिन्दित ।। स्थानानि नाधिकमत परमस्ति हि किंचन । जीवलोक परिभ्य सतत स्थाणुजङ्गमम् ॥ उत्तमाधममध्येषु प्रमाणगुणतः सदा । चित्र विचित्र विविध प्रमाणं त्रयमेव च ॥ क्षयवृद्धी च काल्येन मया तेऽभिहितेऽनघ । अतः पर प्रवक्ष्यामि क्षयवृद्धिविधि क्रमात् ।। चित्रविदिभरसज्ञेय समासेननेतरेण च। त्रयोदश विधवात्र क्षयवृद्धिरुदाहृता॥ स्थानाना दहसस्थत्वादङ्गान्यवसम्भवा । स्थान पृष्ठगत पूर्वमवर्जुगतमेव च ॥ मध्याधं तथार्धाधं साचीकृतमुखं तथा। नतं गण्डपरावृत्त पृष्ठागतमथापि च॥ पाश्वगित च विज्ञेयमुल्लेप चलित तथा । उत्तान वलिल चेति स्थनानि तु त्रयोदश ।। कार्याण्येतानि सर्वाणि नामसंस्थानतो नृप। मण्डलानीह वैशाखप्रत्यालीढक्रियाक्रम । समाश्चाद्धसमाः पादा. सुस्थितानि चलानि च । समासमपदस्थं च द्विविध स्थानकं भवेत् ।। तद्गत्वा पदभूयिष्ठ स्थान समपद स्मृतम्। मण्डलन्च द्वितीय स्यास्थानान्यन्यानि यानि च। क्षयवृद्धिविधिश्च - (१४९) तान्येकसमपादानि विचिनाणि चलानि च । तत्र वैशाखमालीढ प्रत्यालीढ च घन्विनाम् ।। चिनगोमूत्रगत विषम खड्गचर्मिणाम्। चलित खलितायस्यमालीकपदक्रमम् ॥ शक्तितोमरपापाणभिन्दिपालादिधारिणाम् सवलित चक्रशुलगदाकुणपधारिणाम् ।। एकपादसमस्थानं द्वितीयेन तु विद्गलम् ।। शरीर च सलील स्यात्सावप्ट* क्वचिद्भुतम् ।। लीलाविलासविभ्रान्त विशालजघनस्थलम् । स्थिरैकपादविन्यास स्नीरूप विलिसेदुध ॥ प्रमाणहीनस्तु जनोऽनुभूयात्वालस्य भावस्यवलात्पृथिव्याम्। इति प्रचिन्त्यात्मधिया बुधन कार्य प्रमाणक्षयवृद्धियोगे ॥ १३-चिने देवनृपर्पिगन्धवदैत्यदानवादीना सायुधाना सपरिच्छदाना निर्माणदेश- विशेषानुरूपासनशयनयानवेशसरित्सागरवाहनशैलशिखरसद्वीपभूमण्डलशङ्कपमा- दिनिधिसचन्द्रनक्षत्ररात्रिसन्ध्यादिनिर्माणम्-वि०५०- यथा देवस्तथा चिने कर्तव्यः पृथ्वीश्वर । एकक रूपके लोम कर्तव्य पृथिवीक्षिताम् ।। ऋषयश्च सगन्धर्वा दैत्याश्च सहदानवा । मन्त्रिणश्च महाराज सावत्सरपुरोहितौ ॥ कार्या भद्रप्रमाणेन माझणाश्च नरेश्वर। अपयस्तन फर्तव्या जटाजूटोपशोभिता ॥ कृष्णाजिनोत्तरासङ्गा दुर्बलास्तेजसा देवताश्चापि गन्धर्वा मुकुटेन विजिता ॥ कर्तव्यास्ते महाराज शिखरस्पशोभिताः। ग्रह्मवर्चस्विनो विप्रा शुक्लाम्बरधरास्तथा ॥ सर्वालबारसयुक्तानेवोल्वणविभूपणान् मुकुटेन विहीनास्तु सोप्णीपवान्वारयेच्च तान् । दत्याश्च दानवाश्चैव पतंव्या भ्रकुटीमुखा । पतु लाक्षास्तथा पार्या भीमवक्तस्तथैव च। तेपामभ्युद्धतो वेपः क्तव्याः पृथिवीपते । युता.। ॥

(१५०) रुद्रप्रमाणाः कर्तव्यास्तथा विद्याधरा नृप । सपत्नीकाश्च ते कार्या माल्यालङ्कारशारिग.॥ खड्गहस्ताश्च ते कार्या गगने वाथ वा भुवि । मालव्यपरिमाणेन किन्नरोरगराक्षसा ॥ रुचकस्य प्रमाणेन यक्षा कार्या नराधिप। शशकस्य प्रमाणेन प्रधान मानव लिखेत् ।। पिशाचा वामना कुब्जा प्रमथाश्च महीभुज । माननियमत कार्य रूपनियमनस्तथा। स्वानुरूपप्रमाणाश्च सर्वेषा योपित स्मृता । किन्नरा द्विविधा प्रोक्ता नृवक ना ह्यविग्रहाः ॥ मृदेहाश्चाश्ववक्ताश्च तथान्ये परिकीर्तिता । अश्ववतास्तु कर्तव्या सर्वालबारधारिण ॥ गीतवाद्यसमायुक्ता धुतिमन्तस्तथैव च। उत्कचा राक्षसाः कार्या विवलाक्षा विभोषणा ॥ देवाकाराश्च कर्तव्या नागा फणविराजिता; । सालझारा स्मृता सर्वे यक्षास्तेऽ भहिता मया ॥ सुराणा प्रमथा कार्या प्रमाणन विजिता । पिशाचाश्च तथा कार्या प्रमाणेन विजिता ।। नानासत्त्वमुखाः कार्या देवताना तथा गणाः । नानावेशा महाराज नान युधधरास्तथा।। एकरूपास्तु वर्तव्या वैष्णवानान्तथा गणाः । तनापि तेपा कर्तव्या भेदाश्चत्वार एव च । वासुदेवसमाः कार्या वासुदेवगणाः शुभाः। सपणेन सदृशास्तद्गणाश्च तथा स्मृताः। प्रधुम्नेनानिरुद्धन तद्गणाः सदृशास्तथा ।। तत्प्रभावाः स्मृता. रावे तदायुधधरास्तथा। नीलोत्पलदलश्यामाश्चन्द्रशुभ्रास्तथंव तथा मरकतावारा: सिन्दूरसदृशप्रभा । स्चरस्य तु मानेन वेश्याः कार्यास्तया स्त्रिय.॥ वश्यानामुदत वेश वायं शगारसम्मतम् ।

(१५१) मालव्यमानत कार्या लज्जावत्यः कुलस्त्रिय ।। नात्युन्नतेन वेशेन सालद्वारास्तथैव दैत्यदानवयक्षाणा राक्षसाना तथैव च ॥ रूपबत्यस्तथा कार्या पत्न्यो मनुजसत्तम । मातर स्वेन रूपेण तथा कार्या नराधिप । पिशाचाना च पन्योऽपि कार्यास्तद्रूपसयुता । विभर्तृवास्तु वर्तव्या स्त्रिय पलितसयुताः॥ शुक्लवस्त्रपरीधानाः सर्वालङ्कारजिताः॥ कुब्जा वामनिका वृद्धा तथा रूपवती भवेत् ॥ राजस्त्रीणा परीवारे वृद्ध स्यात्कञ्चुकी पुनः । रुचकस्य तु मानेन वैश्यमान विधीयते ।। शशवम्य तु मानेन शूद्रमान तथैव च। यथा जात्यनुरूपेण वेपेण मनुजेश्वर ।। दत्यादियोषिता कार्या परिचारस्त्रिय सदा। महाशिरा महोरस्को महानासो महाहनु ।। पीनस्कन्धभुजग्रीव परिमाणेन चोच्छितः। त्रितरङ्गलनाटश्च व्योमदृष्टिमहाकटि । ५प्तश्चिनविदा कार्य नेनाया पतिरूजित । योधा पार्या महाराज प्रायमो भृकुटीमुखा.॥ विनदुद्धतशाश्च कार्याश्चोद्धनदर्शना । अभ्युद्गताभ वर्तव्या ग्रायुधीया पदातय ॥ खडगवर्मधराः कर्णाट स्वपुर्धरा । वरवाणधरा कार्या नग्न जहाच घन्विनः ।। नात्युद्धतेन वेषण मोपानवास्नर्थव ने। यथोक्तलक्षणा सार्या कुजरास्तुरगादय ॥ हस्त्यारोहाम्तु वर्तन्या हु श्यामास्तु वर्णतः । गश्न जूटदभरः मालागस्तथैव च ॥ उदीच्यमेशा तव्यानुग्गाणा तु मादिन । उनलेन तु चेपेण यतंया वन्दिनस्तथा । मिगदमितरण्ठाश्च वयंपोन्मुपदृष्टय.। कार्या उद्धतेन तु (१५२) आह्वानकास्तु कर्तव्या कपिला केकरेक्षणा ॥ किञ्चिदानवसङ्काशा प्रायशो दण्डपाणय । न केकरान्न कपिलान्युद्धे द्वद्वान्समालिखेत् ।। नात्युनतेन वेपण न च शान्तेन शस्यते। पार्श्ववद्धन खडगेन प्रतीहारस्तु दण्डवान् ॥ सवेष्टितशिरस्काश्च कर्तव्या वणिजस्तथा । गायना नर्तका ये वा वाद्यवादविशुद्धये ॥ वेषेण कार्यास्ते मनुजोत्तम । आसन्नपलिता कार्या स्वभूषणविभूपिता ॥ पौरजानपदा श्रष्ठा शुभवस्त्रविभूषणा । प्रसृतप्रवणा प्रह्वा स्वभावप्रियदशिन । स्वकर्मोपस्करव्यग्र कार्य कर्मकरो जन । प्राशव पीनगात्राश्च पीनग्रीवशिरोधरा ।। उग्राश्च नीचकेशाश्चमल्ला कार्यास्तथोद्धता । वृषा केसरिणश्चैव याश्चान्या सत्त्वजातय ॥ यथाभूमिनिवेशास्ते लोक दृष्टवा नराधिप। एतद्रूपसमुद्दे शमदृष्टाना तवरितम् ॥ दृष्ट सुसदृश कार्य सर्वेषामविशेषत । चित्र सादृश्यकरण प्रधान परिकीर्तितम् ।। बुद्धया रूप यथावेश वर्ण च मनुजोत्तम । देशे देशे नरा कार्या यथावत्त समुद्भवा । देश नियोग स्थान च कर्म वुध्व च यत्लत । प्रासन शयन यान देश कार्य नराधिप। सरितां सशरीराणा वाहनानि प्रदर्शयेत् । पूर्णकुम्भकरा कार्यास्तथा नामितजानव ।। शंलाना शिखर मूनि दर्शयेन्मनुजोत्तम । द्वीपाना च कर कार्य तथा भूमण्डल शुभम् ॥ राजस्तथागिवरपाणय । रत्नपारा कार्या सागरा मनुजोतम ।। ममुद्राणा प्रभास्थाने सलिल तु प्रदर्शयेत् ।

पर्य पद्मस्य (१५३) प्रायुधानां च तच्चिाहं किञ्चिन्मूर्धनि दर्शयेत् ।। निधीनां दर्शयेत्कुम्भं शं शह्वस्य दर्शयेत् । राजेन्द्र शेषाणामनुरूपतः ।। कार्यस्यावयवाः कार्याः स्वदेहसदृशाः पृथक् । दिव्यानां दर्शयेच्चिहनमक्षमालां च पुस्तकम् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि रूपं यद्यस्य दृश्यते । प्राकाशं दर्शयेद्विद्वान्विवणं खगमाकुलम् ॥ तर्थव दर्शयेद्राजस्तारकामण्डितं दिवम् । भूमि च जागलानूपमिश्रां स्वः स्वैस्तथा गुणः ।। पर्वतं तु शिलाजालैः शिखरर्धातुभि मैः। निझरभुजगंश्चैव दर्शयेनृपसत्तम ।। धनं नानाविधैक्षविहङ्गः श्वापदैस्तथा। तोयं च दर्शयेद्विद्वाननन्तर्मत्स्यकच्छप. ॥ पद्माक्षश्च महाराज यथान्यैर्जलजैगुणैः। देवतावेश्ममिश्चियः प्रासादापणवेश्मभिः नगरं दर्शयेद्विद्वान् राजमार्गश्च शोभने । वमत्या दर्शयेद्ग्रामं किञ्चिदुद्यानभूषितम् ॥ संपामय दुर्गाणां कर्तव्यं दर्शनं तथा। स्वभूमिविनिवेशेन वप्राट्टालकपर्वतैः ।। पण्ययुक्तास्तु कर्तव्यास्तथैवापणभूमयः । मापानभूमिः कर्तव्या पानयुक्ता नराकुला ।। उत्तरीयविहीनांश्च चूतसक्तान्प्रदर्शयेत् । जिताञ्चोकसमायुक्तान्हप्टाल्लब्धजयास्तथा ॥ चतुरङ्गवलोपेतां प्रहद्भिर्नरयुताम् । मृतावयवरक्ताढयां रणभूमि प्रदर्शयेत् चिताकुणपसंयुक्तं श्मशानं च तथा नृप। युक्तं समाररुष्ट्राधे र्मागं सायं प्रदर्शयेत् ।। सचन्द्रग्रहनक्षत्रा तथा दर्शितलौकिकाम् । आसन्नतस्करां रात्रि दर्शयेत्सुप्तमानवाम् ॥ प्रामाने दर्शयत्ता तथा वाभिसारिकाम् । ।

(१५४) सारुणो म्लानदीपश्च प्रत्यूषो रुलकुकुटः॥ कर्मव्यग्रजनप्रायः । वर्तव्यो वामरस्तथा। द्विनियमभियुक्तां रकमा मन्ध्या प्रदर्शयेत् ॥ तमसो दर्शन कार्य बासे ससर्पकैनरैः । कुमुदाना विकागे च ज्योत्स्ना चन्द्र प्रदर्शयेत् ।। दर्गयेत्सरजस्यं च शय्यां कर्णोत्करावृताम् । सद्वृत्तमानवप्रायां वृष्टि पृष्टयाम्प्रदशयेत् ॥ प्राणिनां क्लेशतप्तानामादित्येन निदर्शनम् । वृक्षवंसन्तजः फुल्नै कोकिलामधुपोत्कटः॥ प्रहृष्टनरनारीकं वमनं प्रदर्शयेत् । क्लान्तः कार्य नरीष्म मृगश्वायागतैस्तथा ।। महिषः पङ्कमलिनस्तथा शुष्कजलाशयम् । विहङ्गमसंलीनः सिंहव्याघ्रगुहागतैः॥ तोयनम्र घनयुक्त मेन्द्र चापविभूपणै। विद्विद्योतनंयुक्ता प्रावप दर्शयेत्तथा ॥ सफल मसंयुक्तां परवगम्या सहसपासलिला शरदं तु तथा लिखेत् ।। सबाप्पसलिलस्थानं सनीहारदिगन्तं च हेमन्न दर्शयेदुधः । हृप्टवायसभातङ्ग शीतार्तजनसइ कुलम् । शिशरं तु लिखेद्विद्वान्हिमच्छन्नदिगन्तरम् । वृक्षाणां पुष्पफलतः प्राणिना मदतस्तथा। ऋतूना दर्शन वार्य लोकान्दृष्ट्वा नराधिप ।। रसभावाश्च कर्तव्या यथापूर्वमुदाहृता । यथायोग तु युजीत नृत्ताभिहितमय च।। गुष्कं वर्तनया वस्तु चित्रं तन्मध्यमं स्मृतम् । शुकामघमं प्रोक्त चार्टमेव तयोत्तमम् ॥ ययादेयं यथाकालं यथादेश यथावय: । त्रियमाण भवेद्धस्य विपरीतमतोऽन्यथा ॥ इति विचक्षणयुदिवि पितः परणान्तिविलासरमादिभिः वसुन्धराम्। तथा लूनवसुन्धरम् ।

यत्नत ॥ (ul) गिल्प. लिखितमीक्षणलोचनमादराद्वति चित्रमभीप्मितकामदम ॥ १४ विलम्बालक्षणम् स० गू०-मू०७३ परि० 0 (1) मानसो० अ० चि० वत्सबर्णममुद्भूतरोमाण्यादाय तूलिकाने न्यमत्तानि लाभारन्धनयोगत ॥ लेखनी नाम सा प्रोक्ता सा चैव विविधा भवत् । स्थूना मघ्या तथा मूटमा तया चित्र विरच्यते ।। स्थूलया लेपन कार्य तियंगाहितया तया । अड्न मध्यया दुर्यादग्रपार्श्वविनिष्टया ॥ मूक्ष्भया च तया मधमा नवा कुर्वीत कोविद । लेखनी निविधा ज्ञया स्थूला मूक्ष्मा च मध्यमा । तद्दण्डमृतुमात्र वा विम्भ पडयव म्पनम || मगे पूच्छे तदष्टाशमष्टाथ वाथ वर्तुनम । प्रत्वाने विन्यसेच्छड क शौडमर्याङ्ग लोनतम । यवाकार च सुदः तत्र मयोजयेत पुन । स्थूलाया वत्सकोत्थमजोदरभव परे ।। विक्रोडपुच्छज मूठमायामरोम तृणाप्रकम । ततुना लाक्षया बाथ दण्डाग्रह नशडकुपु ।। वध्नातु लेखनी सम्यव प्रतिवर्णनिधा त्रिका । आकृत्या च त्रिधा स्यूला सूक्ष्मा मध्येति सा पुन । प्रत्येक नवधा चैव प्रतिवर्ण तु लखनी । अथ मध्यमलेखन्या पीतवर्णरसेन तु ॥ किट्टलेखाबहिर्भागे लिखित्वाव्यक्तमम्बर । मार्जयेत् किट्टलेखा ता पुन सुव्मक्तामालिखेत् ॥ रक्तवर्णरसेनाथ सर्व सभ्य समालिसेत् । पश्चाच्चित्र विनिन च तस्या भित्तो लिखेदुध मानसो. ग्रचि० नानाभावरसंयुक्त सुरेग्य वर्णकोचितम ॥ कनिष्ठिकापरोणाहा भागदयसमायताम् । धनवेमुसमुद्भता नलिका परिकल्पयत् ॥ तदने ताम्रज शङ्क यवमात्र विनिक्षिमेत । तावन्मान बहि कुर्यात्तिन्दुनामेरित ॥ १५ का (१६०) भङ्गचित्रो वदग्वत् मुभगः वृत्तिया तिः ।। नागरी व्याघ्रनायवद् द्राविडम्नदनन्तरम । बदर केतकीना च दारिड गटवं मम ।। व्यन्तगे वराहदष्ट्रो सगे मुनिपुष्परत । उयारागार वारिङ्गो यामुन पु पगर्भः ।। उक्ता अष्टविधाकारा पइजानीयाश्न कण्टकाः । कण्टकाना तथापारा कथिता मेवमूत्र च ।। वेदाक्षर पद कृत्या कण्टकावतनोद्गतम् । ब्रह्मस्थाने भवेद् विन्दुर्वामावर्नेन वर्तित ॥ ततिताग्रसथाने बिन्दु स्यादक्षगेद भव । तवं भ्रमर में च वत्तमध चन्द्राति ।। ब्रह्मस्थानोगत च दक्षिणोद्वामारकम् । कलिकोद्भवाक्षं वाराहपर्णसम्भवम् ।। तस्योऽपरोद्गम्य तदान्यताम कटकोपमम् । अग्रस्याग्रपदवणेषु अपरामत कणिकावृति ॥ तस्या यावत्यानन मवधी पदपादो पृथुग्रीवा त्रिपादे पादोदर कण्टका ............ .... ..-....-... .. ... "त्र स्थानात्समुद्भव्य ने निम्नान धान्यातकम्।। चत्र ग्रीवोद्गता कारिक कलिकोद्भव वाराहकणिमादगतम् । अग्रवार पुन पृष्ठ कलिका मुनिपुपवत् ॥ क्ण्टयादरमध्य तु कलिका जावभूत्रम् । तदास्पहम् गेमास्थिमासत्वचाश्च एव क्षितिगुणाद्भवा । " नक्ष्य जीवसूत्रण कथ्यते ।। रेखास्थिवर्णमासानि चतुश्छाया प्रकीर्तिता । पादाद्यमानि मर्वाणि नाडीरास च विदुवर्तया ॥ मज्जा च क्षितिराव्याता राजेन्द्रन्यदय बीजवम् अद्भयो रसममुद्भव ।। तेजो द्रव्यम्य वीजम् । ........... " .

मध्यत . पगोत्पत्ति च वक्ष्येऽहं शृणु पैराग्रमानसः॥ क्षीरोदार्णव के पूर्व मथ्यमाने सुरासुरः। तपोलो महावृक्षो नाम्ना सुरतरुस्तदा। नानापसमावीरें नानापुष्पममाबुल । नानाफलक्सम्पृक्नो ललिताङ्गो मनोहर । सुगन्धामोरबहुलः सुगन्धागन्धितोत्पलः। तद्गन्धमोहिता सर्वे देवदैत्यादिकास्तदा । परस्पर देवदत्या वृक्षार्थे नुब्धचेतस । अमृताद्भवं मन्यन्ते दैत्याश्च विदगा अपि ।। शापापमोद्भवश्चतुदिक्ष ऊर्ध्वतः। मानत' पासपोर्गों दिशाभेदै परात्परम् ।। नागर पूर्वशाखाया द्राविड दक्षिणोद्भवम् । प्रपरे व्यन्तर चव वेसरं वा तथोत्तरे। वालिङ्गमूर्ध्वतश्चैव शाखान्तनं च यामुनम् । पड्जात्युत्पत्ति भेदश्च पत्रमेव समुद्गतम् ॥ नन्दादिक्रमयोगेन तथा चन्द्रकलाक्रम । दिनपत्रोद्भवस्त्वेवं सड स्यातो दशपञ्चभिः ।। नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा स्यात् पञ्चमी तथा। पञ्च पञ्च तथा पञ्च मासार्धे तु यथा यथा ।। नन्दायाः शिगुपत्र च भद्राया. सकल तथा। स्वस्तिक तु जयायाश्न रिक्नाया वर्धमानकम । पूर्णाया. सर्वतोभद पञ्चम परिकीर्तितम् । पष्ठियादि दशम्यन्तमन्यपञ्चसमुद्व ॥ जय च विजय चैव उद्गत पनमक्षयम् । सर्वमङ्गल भवाख्य पञ्चान्ये च प्रकीर्तिता' ।। पप्ठ्याद्य च दशम्यन्त पनाणा पञ्चक तथा। पुनरन्यानि पञ्चैकादशाद्य पूर्णान्त तथा । थिय श्रियोदवात्य च रत्नगर्भ तेजोभवम् । सर्वानन्द महोत्साह पत्राणा दशपञ्चकम् ॥ वसन्ते नागर पत्र द्राविड ग्रीष्मके तथा।

(१५९) वर्षासु व्यरभव देसर च शरदतौ ॥ हेमन्ते चव कालिङ्ग यामुन शिशिरोद्गतम् । षडतद्भवपत्राणि सर्वाणि शुभदानि च ॥ तथा शाखोद्भव पत्रमुक्त दविधं कमात् । शाखोद्भवानि पट्चैव कन्दजानि तु पोडश ॥ तथा चाकारपत्राणि लक्षकोट्यादिकानि च । पुनरन्यानि वक्ष्येऽह प्रकारै पञ्च तानि च।। हसपत्र -नक्रपत्र मत्स्यपत्र च कूर्मकम् । पनपत्र तथा चैव पञ्चक जलज भवेत् ।। स्थलज छन्दजाकार प्रामादगृहकादिकम् । नरनार्यादिक पत्र नरपत्र च पञ्चमम् ।। गजपत्रमश्वपत्र जानुग पद्मज तथा। सिंहासनादिपत्रं च गजपत्रं तु पञ्चकम् ॥ अनेकाकारपत्र च मेघपत्र तथैव च । पत्राकारास्तथा चैते कथितास्त्वपराजित ।। पुनः स्थानेषु सर्वेषु तत्र पत्राणि योजयेत् । स्तम्भेषु द्वारपक्षेषु प्रासादेषु च सर्वत ॥ षोडशाभरणश्चैव तत्र पत्रं तु दापयेत् । हारकेयूरकङ्कणकटिसूत्रादिभि समः ।। यत्र स्थाने भवेत्पत्र लक्ष्मीस्तत्र हितेक्षगा। नाऽपत्रतो भवेल्लक्ष्मी शुभस्थान च पत्रत.।। अथात सप्रवक्ष्यामि कण्टकाना तु लक्षणम् । अष्टौ जातिक्रमच्छन्दात् कण्या अभिधानत ।। कलिश्च कलिकश्वैव व्यामिश्रश्चितकोगल । ध्यारतश्चैव व्यावृत मुभगो भङ्गचित्रक ॥ अगस्तिपुष्पकाकारः समवेत कलिकपटकः । वराहदष्ट्राकृतिक कलियश्चेति मजित ।। वद्धपुष्पोद्वश्चैव व्यामिश्री मध्यगर । उकाराकारसदृशः भवेच्चियकौशल ॥ व्यावृत्तो व्याघ्रनसदद् व्यावृत्तः कलशाकृतिः। १९ वटवलक्षणम् प्र० पृ० २२८ रङ्गद्रव्याणि स एकस्तम्भनायुक्तो वहुधव विकल्पते । तेन दूर्वांकुरा पीतः कपित्यहरित. शुभा ।। मुद्गश्यामप्रकृतयः कर्तव्याश्छत्रयो सुप्रभा। नील: पाण्डरसम्पृक्तो विरङ्गः सोऽप्यनेकधा ।। अन्योन्याभ्यधिक न्यूनं समाशवशकल्पना। तेन नीलोत्पलनिभा मापसच्छयामुप्रभा ॥ क्रियतेच्छवयो रम्य यथायोगविनिश्चयात् । लाक्षया श्वेतया युक्ता लाक्षारोध्रपिनद्धया। रक्ता रक्तोत्पलश्यामाच्छविर्भवति शोभना । सापि नानाविधानन्यान्वर्णान्विकुरुते बहून ॥ रङ्गद्रव्याणि कनक रजत ताम्रमेव च । अभ्रक राजवन्तं च सिन्दुर पुरेव च ।। हरितालं सुधा लाक्षा तथा हिङ्गलकं नृप। नील च मनुजश्रेष्ठ तथान्ये सन्त्यनेकशः ।। देगे देशे महाराज कार्यास्ते स्तम्भनायुत । लोहाना पत्रविन्यास भवेद्वापि रसक्रिया । सकट लोहविन्यस्तमभ्रक द्रावण भवेत् । एव भवति लोहानां लेखने कर्मयोग्यता ।। अनकद्रावण प्रोक्त सुरसेन्द्रजभूमिजे। चम्पाकुथोऽथ बकुला निर्यासस्तम्भनाद् भवेत ।। सर्वेषामेव रङ्गाणा सिन्दूरक्षीर इष्यते। मातङ्गदूर्वारसपट्टबद्धः संस्तम्भित चित्रमुदारपुच्छे । धोतं जलेनापि न नाशयेत तिष्ठत्यनेकान्यपि यत्सराणि । देगजातिकुलस्थान वर्णभेदश्च पथ्यते । पूर्वोद्भव नागरं च कर्णाटे दाविड म्मृतम् ।। व्यन्तरं पश्चिमभव वेशर चोत्तरे तथा। बलिङ्गदेशे कालिङ्ग यामुन सर्वत. स्थितम् ।। देशजातिश्च कथिता कुलस्थानं कुलोद्गतम् । नागरं विप्रजातिः स्याद् द्राविड क्षत्रियस्तथा ॥ व्यन्तर वश्यजातिश्च देशरं च तव ।। (ii) अ० पृ० २२९ (iii) मानसो०, अ. चि० चित्रक । ॥ (१६३) कालिङ्ग मिश्रवर्णाढय यामुन सर्वतः समम् ॥ कुलस्थानोद्भवश्चेत्थ वर्णभेदश्च कथ्यत। नागरं श्वेतवर्ण म्याद द्राविड रक्तवर्णकम् ।। व्यन्तर पीतसकाश हरिद्वणं तु वेशरम् । हरिद्वणं च कालिङ्ग यामुन सर्ववर्णकम ।। तत्तद्रूपानुसारेण पूरणीयास्तु एणसाराङ्गशार्दूलशिखितित्तिरिकादिपु भिन्नवणेपु सत्वेषु पृथग्वर्ण प्रयुज्यते । वृक्षपर्वतशस्त्रादिपदार्थेषु यथोचिताः ।। भिन्नवर्णा. प्रयोक्तव्या चिनश्चित्रकर्मणि । गौरवणेपु नीलेषु हरिताल पुरो न्यसेत् ॥ गौरेषु गैरिकं पश्चान्नीली नीलेषु योजयेत् । क्षुरेण तीक्ष्णधारेण लेखा न्यूनाधिका हरेत् ॥ पाण्डुर बिन्दुजातं यत्तत्सर्व तेन कारयेत् । पूरितं वर्णमात्र यत्तावन्मानं हरेत्सुधी.॥ मृदुघर्पणयोगेन यथा शझो न नश्यति । रोमराजिमिता कुर्यात् रेखा नानाविधामपि । वीरण स्सूक्ष्मतुण्डा मृदुघर्पणयोगतः शुद्ध सुवर्ण मत्यर्थ शिलाया परिपेपितम् ।। कृत्वा कास्यमये पात्रे गालयेत्तन्मुहुर्मुहु । क्षिप्त्वा तोय तदालोड्य निर्हरेतज्जल मुहु. ।। यावच्छिलारजो याति तावत्कुर्वीत यत्नतः । घनत्वान्मसृण हेम न याति सह वारिगा। प्रास्ते तदमल हेम बालार्करुचिरच्छवि । तत्वला हेमज स्वल्पवचलेपेन मेलयेत् ॥ मिलितं वज्रलेपेन लेखिन्यग्रे निवेशयेत् । लिम्वेदाभरण चापि यत्किञ्चद्ध मकल्पितम् ।। चित्रे निवेशित हेम यदा शोप प्रपद्यते । बाराहदष्ट्रया तत्तु घट्टयेत्कनक शनैः ।। यावत्कान्ति समायाति विद्युच्चकितविग्रहम् । वर्णपु स्वर्ण-योग शुभवर्णा. तथा। मिथवर्णा सर्वचित्रेषु सामान्यो विधिरेष प्रकीर्तित ॥ प्रान्ते कज्जलवणने लिखेलेखा विचक्षण । वस्त्रमाभरण पुष्पं मुसरागादिक सुधी. ।। अलक्तेन लिखेत्पश्चाचित्रवर्ण भवेतत। पूरयेद्वर्ण पश्चात् तत्तद्रूपोचितस्स्फुटम् । उज्ज्वल प्रोन्नते स्थाने श्यामल निम्नदेशत ।। एकवणापित कुर्थातारतम्यविभेदत । प्रधश्चेदुज्ज्वलो वर्णों घनश्यामलता व्रजेत् ॥ भिन्नवर्ण रूपेषु भिन्नो वर्ण प्रयुज्यते । मिश्रवर्ण रूपेप मिश्रो वर्ण प्रयुज्यते ।। श्वेतेयु पूरयेच्छ व शोणषु दरद रक्तेप्वलक्तकरस लोहिते गैरिक तथा ।। पीतेषु हरिताल स्यात्कृष्ण कज्जलमिष्यते। शुद्धा वर्णा इमे प्रोक्तारचत्वारश्चित्रसश्रया ।। मिश्रान वनतो वध्ये वर्ण योगसम्भवान । दरद गवसम्मिथ भवेत्कोरनदच्छवि ॥ अलक्त शद्धसम्मिथ सौराश्यसदृश भवेत् । गरिक शससम्मिश्च धूमच्छाय निरूपितम् ।। हरिताल शतयुत घारात्व सदृशप्रभम् । कज्जल शससम्मिथ धूमच्छाय निरूपितम् ।। नीली शङ्कने सयुक्ता कपोताभा विराजते । राजावर्तस्स एवायमतसीपुप्पसन्निभ ।। केवलव हि या नीली नीलेन्दीवरसप्रभा। हरितालेन मिश्रा चेज्जायते हरितच्छवि ।। गरिक हरितालेन मिश्रित गौरता ब्रजेत् । कज्जल गरिकोपेत श्यामवर्ण निरूपितम् ।। अलक्तकेन ससृप्ट कज्जल पाटल भवेत् । अलक्तं नीलिकायुक्त कर्ववणं भवेत स्फुटम् ।। एव शुद्धाश्च मिश्राश्च वर्णभेदा, प्रकीर्तिताः। अथवान्यप्रकारेण वर्ण योग, प्रतीयते। १ n) गिरप.

स्वर्णलेपविधि प्रथमा (१६५) मृदुरक्ते तु सिन्दूरं गैरिक मध्यरक्तके । अतिरक्ते तु संयोज्यं वर्ण लाक्षारसं विदु. । मनश्शिला पीतवर्ण ततोऽन्यत् पूर्वमुक्तवत् ।। गरिकं तु शिलापृष्ठे दिनमेकं मुपेषयेत् । तत् पोषितं शुद्धतोय. संग्रहेन्मुद्गरादिपु । दिनाधं पेषयेत् तत् सिन्दूर जल मिश्रितम् । निर्जल चूर्ण येत् तत्र पेषण्यां तु मनश्शिलाम् ।। दिनपञ्चकमात्रं तं पुनम्तोयविमिश्रकम् । दिनमेकं पेषयित्वा सम्यक् पात्रेषु संग्रहेत् ।। एतेषा निम्वनिर्यासतोयं संयोज्य युक्तितः । मम्मच लेपलिखनप्रश्रियाश्च समाचरेत् ।। अथ स्वर्ण पेएणार्थ पत्रीकृत्य यथा मृदु । तत्पत्र शरलीकृत्य सूक्ष्मात् मूक्ष्मतर पुनः ।। किञ्चित्मिकतसंमिश्र शुद्धतोयविमिश्रितम् । पेपयेत् पेषणीश्वभ्रे सुश्लक्ष्णदपदा मुधी । जाते सुपिप्टे तत्पिप्टे काचपात्रे जल' सह । पालोइयोर्ध्वगत पड्न मिकता च पुन पुन ।। मन्त्यज्य जात स्वर्णस्य पवमन्युज्ज्वल बुध । युक्तिको वज्रलेपेन सह तत्तदुचितले खिन्या विशेपको लिखेदिदम् । वराहदष्ट्रमुख्येन शुष्के तम्मिन् पुनः पुनः । यावदस्य प्रभा जाता तावन्मन्द विघट्टयेत् । अथवा वज्रलेपेन स्वर्णस्थान विलेखयेत् ।। विन्यसेत् तत्र तत्रागु यथायुक्ति विदारितान् । अतीव मृदुलान् स्वर्णपट्टानतिदृढः पुनः॥ कापासपुजः समायं प्रकाशीक्रियतामिदम् । एवं पूर्वः स्वर्णलेपविधिस्क्तो द्विधा बुधैः ।। माहिषत्वचमादाय ना तोयेन पाचयेत् । नवनीतमिवायति गालयित्वा यदा गुलिकाश्च ततः कार्या याः गुप्काश्च महातपे। द्वितीया वचलेपः तदा ॥

ययनपमिद निमारगुगावहम् ।। क्षिप्त्वोपणतोये विद्राव्य ततणेषु युक्तिन । मपित्यानम्मनिर्यामतीयस्थानापि योजयत॥ वणमंद मिश्रा वा अन्योन्ययोगात् मजातवर्णनेदोऽय कथ्यते। रिन रक्ता मयुक्त गोरचपि हिदश्यते । श्वेत कृष्ण च पीत च ममभागविमिश्रितम् । शाच्छवीति विम्यात वर्णारसुखप्रदम ।। श्वेत कृष्ण मम मित्र गजवर्णमुदाहृनन् । रवत पीत मम मिश्र कुलस्य फलाकृति ।। ज्वलनाभमिद स्यातमग्निवर्णनिभ परम् । पोतम्य द्विगुण रक्त मिश्रित स्वतिरक्तकम।। वनस्य द्विगुण पोन मिश्र च्यात तु पिङ्गम् । कृष्णस्य द्विगुण पीत मिधित सम्वुसम्मितम् ॥ तदेव नृणा वर्ण स्यात् कृष्ण पीतसम तु वा। हरिताल श्यामयुत शुक्रपक्षनिभ भवेत् ।। लाक्षाग्मेन मयुक्त हिङ्गद त्यतिरखतवम् । लाक्षारसेन समिश्र कृष्ण जम्वुफलाकृति ।। लाक्षारस जातिलिङ्ग मितवणं यथा समम् । सम्मिथमुत्तमं वर्ण हिङ्ग देनात्र वा युतम् ।। कृष्ण नीलेन सम्मिश्र केशवर्णमुदाहतम् । एव मिश्रकवर्णानि युक्त्या सयोज्य सनिसेत ॥ सुधाधवलिते भित्तो नैव कुर्यादिद सुधीः । अव रमा रम-दृष्टयश्च म मू-मू० ८२, ५०५५ रस-चित्राण ग गारहास्यकरुण गोररौद्रभयानका विध० वीभत्साद्भुतशान्ताश्च नवचिनरमा स्मता.॥ यत्कान्तिलावण्यलेखामाधुर्यसुन्दरम । विदग्धवेशाभरण शृङ्गारे तु रसे भवत् ।। यत्तुजनामनप्रायमोषद्विकटदर्शनम् वथा च हस्त सकोच्य तत्स्याद्धाम्यकर रसे ।। याञ्चाविरहासन्त्यागविक्रयव्यसनादिप अनुम्पिनक यस्याम्लिखेत्करुणारसे। - तन - । (१६७) पारुष्यविकृतिकोधविषस्त्या ? ने दूपणम् । दीप्रास्त्राभरणवत्कृत रौद्ररसे भवेत् ।। प्रतिज्ञागर्भशौर्यादिप्वर्थेष्वौदार्यदर्शनम् सस्मयं सभ्रकुटियद्वीर वीररसेऽद्भुतम् ।। दुष्टदुर्दशनोन्मत्तहिंस्रव्यापादकादि यत् । तत्स्याद् भयानकरसे प्रयोगे चित्रकर्मण ॥ श्मशानगहित घातकरण स्थानदारुणम् । यच्चित्र चित्रवच्छे,प्ठं तद्वीभत्स रसे भवेत् । यदा विनीतरोमाञ्चचिन्ता तार्यमुखानतम् ।। प्रदर्शयति चान्योऽन्यं तदद्भू तरसाश्रयम् ।। यद्यत्सौम्याकृतिध्यानधारणासनबन्धनम् तपस्विजनभूयिष्ठं तत्तु शान्ते रसे भवेत् ।। शृगारहास्यपान्त्याख्या लेखनीया गृहेषु ते ॥ परशेपा न कर्तव्या कदाचिदपि क्स्यचित् । देववेश्मनि कर्तव्या रसा सर्वे नृपालये। राजवेश्मनि नो कार्या राज्ञा वासगृहेषु ते । समावेश्मसु कर्तव्या राज्ञा सर्वरसागृहे ॥ वर्जयित्वा सभा राजो देववेश्म तथैव च । युद्धश्मशानकरुणामृतदुःखार्तकुत्सितान् अमङ्गल्याश्च न लिखेत्कदाचिदपि वेश्नसु । निधिश्रृंगावृपानाजनिधिहस्तानताङ्गजान् ॥ निधिविद्याधरा राजनृपयो गएडस्तथा। हनूमांश्च सुमङ्गल्या ये लोके सुप्रकीर्तिताः ॥ लिखितव्या महाराज गृहेषु सतत नृणाम् । चित्रकर्म न कर्तव्यमात्मना स्वगृहे नृप । दौर्बल्यं स्थूलरेखत्वमविभक्तत्वमेव वर्णानां सङ्करश्चात्र चित्रदीपाः प्रकीर्तिताः। स्थानप्रमाणं भूलम्भो मधुरत्वं विभक्तता ।। सादृश्यं क्षयवृद्धी च गुणाष्टकमिदं स्मृतम् ।। स्थानहीनं गतरसं शून्यदृष्टिमलीमसम् । चेतनारहितं वा स्यात्तदशस्तं प्रकीर्तितम् ।। ॥

(१६६) यमिद ग्यातं नित्रकारगुणावहम् ।। क्षिप्त्योष्णतोये विद्राव्य तत्तदणेषु युक्तितः । पित्यानम्बनिर्यासतोयस्थान पि योजयेत् ।। वर्णभेद मियय वा अन्योन्ययोगात् मंजातवर्णभेदोऽथ रथ्यने । गिन रमलेग मयुक्त गौरच्छपि हि दृश्यते ।। स्वत कृष्ण च पीत च ममभागविमिथितम् । शाम्च्छवीति विन्यात वर्णपारसुखप्रदम् ।। गत माण गम मिश्र गजवर्णमुदाहृनन् । रयत पीत मम मिश्र बकुलस्य फलाकृति ।। ज्वलनाभमिदं ख्यातमग्निवर्ण निभ परम् । पोतस्य द्विगुण रयत मिश्रित त्वतिरक्तकम् ।। म्वतस्य द्विगुण पोन मिश्र च्यात तु पिङ्गलम् । कृष्णस्य द्विगुण पीत मिधित त्वम्वुसम्मितम् ॥ तदेव नृणां वर्ण : स्यात् कृष्ण पीतसम तु वा। हरिताल श्यामयुत शुकपक्षनिभ भवेत् ।। लाक्षाग्मेन मयुक्त हिङ्गद त्वतिरक्तवम् । लाक्षारसेन समिश्रं कृष्ण जम्बुफलाकृति ।। लाक्षारस जातिलिङ्ग मितवणं यथा समम् । सम्मिश्रमुत्तमं वर्ण हिङ्ग.देनात्र वा युतम् ।। कृष्ण नीलेन सम्मिश्र केशवर्णमुदाहृतम् । एवं मिश्रकवर्णानि युक्त्या सयोज्य सनिखेत् ॥ सुधाधवलिते भित्तो नैव कुर्यादिद सुधीः । अ.व. रमा रम दृष्टयश्च म.सू.-मू० ८२, १०५५ रस चित्रा ग गारहास्यकरुण पोररौद्रभयानका विध० वीभत्साद्भुतशान्नाइच नवचिनरसा स्मृताः।। यत्वान्तिलावण्यलेखामाधुर्यमुन्दरम । विदग्धवेशाभरण शृङ्गारे तु रसे भवेत् ।। यलुब्जवामनप्रायमीपद्विकटदर्शनम् वृथा च हस्तं सकोच्य तत्स्याद्धाम्यकर रसे ॥ याञ्चाविरहासन्त्यागविक्रयव्यसनादिर अनुकम्पितक यस्याल्लिखेत्करुणारसे॥ तन (१६७) पारुप्यविकृतिमोधविपरश्या ? न दूषणम्। दीप्रशस्नाभरणवत्कृत रोदरमे भवेत् ।। प्रतिज्ञागर्भशौर्यादिप्वर्थेप्चौदार्यदर्शनम् सस्मयं सभ्रवुटिवद्वीर वीररसेऽद्भुतम् ।। दुष्टदुर्दशनोन्मत्तहिंयव्यापादकादि यत् । तत्स्याद् भयानकरसे प्रयोगे चित्रकर्मण ।। श्मशानगहित घातकरण स्थानदारणम्। यच्चित्र चित्रवन्छे,प्ठं तद्वीभत्मरसे भवेत् । यदा विनीतरोमाञ्चचिन्ता तायमुसानतम् ।। प्रदर्शयति चान्योऽन्यं तदद्भ तरसाश्रयम् ।। यद्यत्सौम्याकृतिध्यानधारणासनवन्धनम् तपस्विजनभूयिष्ठ तत्तु गान्ते रसे भवेत् ।। शृगारहास्येशान्त्याख्या लेसनीया गृहेषु ते ।। परशेषा न फतव्या पदाचिदपि कस्यचित् । देववेश्मनि वर्तव्या रसा मर्चे नृपालये ॥ राजवेश्मनि नो कार्य राज्ञा वासगृहेषु ते । सभावेश्मसु कर्तव्या राज्ञा सर्वरमागृहे ।। वर्जयित्वा सभा रातो देववेश्म तथैव च। युदश्मशानकरुणामृत्दुःसातत्सितान् अमरल्याश्च न लिसेत्कदाचिदपि वेश्नमु। निधिथुगान्वृपानाजनिधिहस्तानताङ्गजान् ।। निधिविद्यापरा गरडस्तथा। हनूमाश्च सुमङ्गल्या ये लोके सुप्रीतिताः ।। लिखितव्या महाराज गुहेप मतत नृणाम् । चित्रकर्म न फतव्यमात्मना स्वगृहे नृप ।। दोयल्यं स्यूलरेसत्वमविभक्तत्वमेव वर्णाना ससुरश्चान चित्रदीपाः प्रकीर्तिताः । स्थानप्रमाणं भूलम्मो मधुरत्वं विमक्तता ।। सादृश्यं क्षयवृद्धी १ गुणाप्टरमिदं स्मृतम् ।। स्थानहीन गतरस भूम्यदृष्टिमनीममम् । चेननारहित वा स्यात्तदमस्तं प्रसोनिाम् ।। राजनुपयो शुद्धा प्रथयति ........... लसतीव च भूलम्भो विन्यजीव तथा नृप । हसतीव च माधुर्य सजीव व दृश्यते ।। सश्वास इव यच्चित्रं तच्चिनं शुभलक्षणम् । होनाङ्गं मतिनं शून्यं बद्धव्याधिभयाकुलः ।। वृत्तं प्रकीर्णकेशश्च मुगङ्गल्यविवर्जयेत् । प्रतीत च लिखेद्धीमानाप्रतीतेः कथञ्चन । शास्त्रज्ञः मुकृतैर्दक्षश्चित्रं हि मनुजाधिप । श्रियमावति क्षिप्रमलक्ष्मी चापकपति॥ निर्णजयति चोत्कण्ठा निरद्धश्चागतं शुभम् । प्रीति जनयत्यतुलामपि ॥ दुःस्वप्नदर्शनं हन्ति प्रीणाति गृहदेवतम् । न तु शून्यमिवाभाति यत्र चित्र प्रतिष्ठितम् ।। - 'दवर्ण चाप्यनलड कृतम् । शल्यविद्धं च वृद्धं च य करोति स चित्रवित् ।। तरङ्गाग्निशिखाधूम वैजयन्त्यस्वरादिकम् । वायुगत्या लिखेद्यस्तु विशेयोस्ति मत्तचित्रवित् ।। सुप्तं च चेतनायुक्तं मृतं चैतन्यजितम् । निम्नोन्नतविभागं च यः करोति स चित्रवित्॥ एतेषां खलु सर्वेपामानुलोम्यं प्रशस्यते । सम्मुखत्वमथतेषां चित्रे यत्नाद्विवर्जयेत् ॥ यथाचित्रं तथैवोक्तं खातपूर्व नराधिप। सुवर्णरूप्यताम्रादि तच्च लोहेषु दर्शयेत् ।। शिलादारुषु लोहेषु प्रतिमाकरणं भवेत् । अनेनैव विधानेन यथा चित्रमुदाहतम् ।। २२. चित्रदोषाः दौर्बल्यबिंदुरेखत्वमविभक्तत्वमेव बृहदण्डौष्ठनेत्रत्वमविरद्ध त्वमेव मानवाकारता चेति चिठदोषाः प्रकीतिता। दुरासनं दुरानीतं पिपासा चान्यचित्तता। एते चित्रविनाशस्य हेतवः परिकीर्तिताः ।। चित्रगुणाः वि. धि० स्थानप्रमाणभूलम्भो मधुरत्वं विभक्तता। वि०प० ॥

सादृश्यं पक्षवृद्धिश्च गुणाश्चितस्य कीर्तिताः ॥ रेखा च वर्तना चैव भूपण वर्णमेव च। विज्ञेया मनुजश्रेष्ठ चित्रकर्मम भूपणम् ॥ रेखा प्रशंसन्त्य या वर्तना च विचक्षणा। स्त्रियो भूषणमिच्छन्ति वर्णाढयमितरे जनाः । इति मत्वा तथा यत्न. कर्तव्यश्चियकर्मणि ।। सर्वस्य चिनग्रहण यथा स्यान्मनुजोत्तम । स्वानुलिप्तावकाशा च दिनेग मधुका शुभा । सुप्रपन्नाभिगुप्ता च भूमिम्मच्चित्रकर्मणि ॥ मुस्निग्धविस्पप्टसुवणरेस विद्वान्यथादेशविशेपवेशम । प्रमाणशोभाभिरहीयमान कृन भवेचिमनीव चिनम् २४. चिनबारः बुध्यन्ते केऽपि शास्त्रार्थ बेनित कर्माणि कुर्वने । (1) म० मू० करामलकव (त्यास्य पर) द्वयमप्यदः। न वेति शास्त्रवित कर्म न शास्त्रमपि वर्मवित् ।। यो वेत्ति द्वयमप्येतत् स हि चित्ररो वरः ।। (1) माननो० अ० चि० प्रगल्भर्भावकस्तज्ज्ञ गूधमरेसाविगारदः। विधिनिर्माणकुशलः पत्रलेखनमोविद ॥ वर्णपूरणदक्षश्च वीरणे कृतथम । चिक्लेखयेच्चित्र नानारसममुद्भवम् ।। अन्यकर्तग्रंन्यसमापनस्तवः गुक्लाम्बरधरा देवी गुक्लमाल्यविभूषिताम् । नमस्कृत्येष्टदेवी ता तृतीया बहु मन्महे ।। महावाली महालक्ष्मी तृतीया ता मुमन्महे । तस्या एवं प्रसादाद पतुं पिमपि पारये ॥ प्रज्ञापोतं विनवाहं वास्तु-गागर-गुत्तरम् । पतुं वै ययासक्तः तदपि तनहुमन्महे ।। प्रथवा गुरुप्रसाद गर्वमेतत्यौलम् । त्वदीय वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव गमाये। अथवा पूर्वजानो वै गुपोपाहगुतेगमाम् । प्रमादा महादेव-निरजनन्द्रधरस्य च ॥

(१७०)
कर्तु किमपि पारोऽहं विज्ञानं वास्तुशास्त्रकम् ।
चित्रलक्षणमेतद्वै नवीनं किमपि अस्ति वै।।
तच्चतत्समापिता नीतमापाढस्य सितपक्षके ।
चतुर्दशाधिकसहस्रदयविक्रमेऽस्मिन सुप्रवर्षके ।।
सर्वे पठन्ति साहित्यं दर्शन धर्म-शास्त्रकम् ।
साम्प्रत तु पठिष्यन्ति कला-विज्ञान-पारगम् ।।
वास्तु-शास्त्र-प्रबन्धेऽस्मिन् पुस्तकानि चतुर्दश ।
तेष्विदं पञ्चमं प्रोक्त शेषमग्रे प्रवक्ष्यते ॥
शुभं भूयाच्छुभं भूयाच्छुभं भूयात्सनातनम् ।
शुभ शास्त्र शुभं ज्ञान शुभं विज्ञानवैभवम् ।।
शुभो मेऽस्तु वै भो देवि प्रयासोऽस्मिन् वास्तुशास्त्रके।
तदधिकृत्य जीवनं सर्व व्यतीतं वै भविष्यति ।।

वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली
राज-निवेश
राज-विलास
एव
राजसो कलायें
(म) यन्त्र कला
(1) चित्र-पना
(स) प्रतिमा-पता

विषय-प्रवेश :---रामरागण-मूत्रधार-वास्तुशास्त्र--भाग प्रथम-मन. निवदा--विस्तृत अध्ययन, हिन्दी अनुवाद, वैज्ञानिक दृष्टि-पुरस्मर परिमानिस स्मरण-मूस-पाठ सपा वास्तु-पदायली-~स प्रकाशित न मे विद्वानों एवं पाठयों ने इस अन्य के चतुर्थ सण्ड वास्तु-नोप-वास्तु-पदावली का परिचालन किया ही होगा। यहा पर हम ममरागण-मूत्रधार-वास्तुशास्त्र के भाग दिनीम राज-नियम एवं राजसी कला शोषक वे इस पातु ---वास्तु-शिल्प-चित्र- पदावली में भी तदनुरूप विभाजन है । जो अमर-कोप की दिशा से सानुगत है समरोगणीय वास्तु-कोप को हम ने तीन यगों में विभाजित किया है :- (4) यास्तु-खण्ड १. मोपोटातिक का २. मामान्य पारिभाषिक पाप, ३. पुर-नार तथा ४. भवनगाड ।

समरा गण-मूत्रमार जहा तक मास-मवनो के स्थापत्य का प्रश्न मा, उसकी पावली (पुर, ग्राम, नगर मादि) पर प्रकाश गल हो चुके हैं। वास्तु-पदावली से उपर्युक्त वर्ग + अनुरूप पभी तीन शेष है-जन-भवन, राज-भवन एव देव-भवन । प्रा; इम मण्ड मे शिल्प के साथ वास्तु की भी सयोजना क्यो की गई, यह विद्वान् मोर पाठक समझ सकेंगे। यहा पर यह भी सूज्य है कि वास्तु और गिल्प का पारस्परिक सम्बन्ध किस प्रकार मे विभावित किया जा सकता है । वास्तु शब्द का स्थापत्य-क्षेत्र में जो व्यहवार था उस पर हम सकेत कर हो चुके हैं । अग माइये शिल्प की पोर । गिल्प पर फ्ला के नाम से बहुत पुराने समय से ज्यबहत पिपा गया है। ऐतरेय ब्राह्मण में कला के लिये सर्व-प्राचीनतम प्रयोग शिल्प है । पुन: लगभग २५०० द पुरानी बात है कि वात्स्यापन के काम-मूत्र से कला के लिये शिल्प ही पद विशेष व्यवहार मे लापा गया है । प्रस्तु, यास्तु-शिप की जो नई व्युत्पशि सबसे पहले मैंने दी है, वह वैज्ञानिक एव क्रमिक है । भारतीय स्थापत्य-शास्त्र के तीन प्रमुख मग है-भवन, प्रतिमा तथा चिम । भवन का सम्बन्ध एव अनुषग वास्तु में है। यतः शिल्प कला है, इस लिये इस रा मम्बन्ध एव अनुपग प्रतिमा से है। पुनः भवन और प्रतिमा दोनों ही विना मलकृति, कान्ति, छाया, लावण्य, भाषयोजन, राहदरा अर्थात् पूर्ण रस:भिव्यक्ति एवं सौन्दर्य दृष्टि के बिना ये दोनो निष्प्राण है; पत. चित्र-स्थापत्य भी भवत-वास्तु का परम प्रकर्ष माना जा सकता है। शिल्प-रत्न ने इसी दृष्टि को लेकर जो निम्न प्रवचन दिया है वह हमारी इस समीक्षा का पोषण करता है: एव सर्वविमानानि गोपरादोनि वा पुनः मनोहरतर दुर्यान्नानाचित्र विचित्रितम् ।। मन्त मे इस उपोद्घात के बाद हमें यह बताना है कि राज-भवन राज-निवेश-उपकरण-भवन यथा पित्र-गीत नाट्य-नृत्य-शालाए तथा देव-भवन विता प्रतिमा एवं चित्र रे बभी भी अपने पूर्ण परिपाक में नही निष्पन्न हो सकते है । प्रतः हमने यहा पर इम सर में वास्तु पौर शिस्प दोनो को एर साथ रमा है। मभी एक जिज्ञासा मार रहती है, जिसका समाधान भी भावश्यक है कि निम प्रसार वास्तु पद बहा व्यापक है. जो सभी भवनों का स्थापक है। उसी प्रभार शिल्प पद भी वहा म्यापक है, जिसमें सभी साएं चित्र, नत्य मादि गतागं हो गरता है। हमारे पारिभाषिक बास्तुपारत्र-शिल्प-शाय अन्यो मे चित्र पद भी .

वास्तु शिल्प विध पदावती
व्यापक है, जो प्रतिमा का भी पूर्ण होता है। हमारे स्थापत्य का यह चित्र पर
यथानाम चित्र कला (Painting) का पर्याय वाची नहीं है । हमने अपने अध्ययन
में प्रतिमा को तीन वर्षों में विभाजित किया है-चित्र, चित्राध एवं चित्रामास ।
इम दृष्टि से चित्राभास ही प्राधुनिक चित्र कला (Painting) के पर्याय के रूप
में कलित किया जा सकता है । प्रत इस पलावली को भी हम इसी पर-वित्र
खर में प्रस्तोत्यकरे ये ।
प्रस्तु, अब इस पण्ड को निम्न-लिखित काण्डो में विभाजित कर
राज-निवेश काण्ड
राज-भवनोचित-सज्जा काण्ड
१
३
राज-विलास-नाना यन्त्र
४
चित्र-काण्ड
५ प्रतिमा-काण्ड
(स) प्रासाद खण्ड
टि. यह सण्ड यथा संकेतित प्रासाद निवेश में विवेच्य
होगा।

राज-निवेश-काण्ड १ प्रारम्भिका-वेदी एवं पीठ २. राज-निवेश ३ राज-भवन प्रावास एवं विलास ४. राजोचित-उपकरण-भवन सभा य गज-शाला स प्रश्व-शाला य. नृपायतन परिशिष्ट- नाटय-शाला व. पुस्तव-शाला स विद्याधिगम-शाला मार्ग-शाला विश्रान्ति-भवन र वापी-कूप-तड़ाग कुण्ड-कासारादि ल. कोपागार-भाण्डागार थ. प्रायुध-शाला श. मा-शाला . प्रारम्भिका राज-भवन अथवा देवालय आदि भवनो के निर्माण के प्रथम वेदियो की स्थापना तथा पोठो का प्रारूपन अनिवार्य माना गया है । दियो और पीडो की निम्न पद-तालिका प्रस्तुत की जाती है । साथ माप उनक विशेषों को भी तालिकानरूप निर्दिष्ट किए जाते है- दी: सज्ञा प्रमाण नौ हाथ चतरथा २ सर्वभद्रा पाठ हाथ ३ श्रीघरी पप्रिनी पीठ :-दे० भनुवाद म. ४ पृ. ७-८ विशेष यज्ञार्थ देव-प्रतिष्ठार्थ विवाहा राज्याभिषेका मात हाथ छ हाथ राज-निवेश पर विविध'- शासनोपयिक २ प्रावासोपयिक ३ जनोपथिक शासनपोयिक :-हम अपने अध्ययन प्रौर मनुवाद इन दोनों मे राज- या पूर्ण प्रकाश डाल चुके हैं । यहा पर सवल पदावली के इंडियकोग (Termino. logical stand-point) से केवल हम राज.निवेगांगो को नालिका हो उदन करना पर्याप्न समझते हैं, जो इस सह काम विषय पदावली हो तो है। मनः उसको पुनरावति अनिवार्य है । मार को मार हम ह भी उपयान मपन हैं, कि समरांगण-मूत्रधार के राज-निवेशागो की तालिका के साथ गाय मानसारीय राज-निवेशतालिका का भी हम यहा पर मामने गामन प्रर्यात समानान्तर प्रस्तुत करें, तो इम पन्ध-रस्न के राज-निवागो की नालिया निनी यापर समृट भोर परम है, वह अपने माप विद्यानो पोर पाठको को मा ममा में पा सकेगी। समरागण-मत्रपार को छोडसर रतनी ही मालिश। पत्र समराङ्गम-सूत्रधार राज-विवेशांग (समरागीय) राज-विवेशांग (मानमारीय) १. निवास १. पर्माधिकरण-स्थान 1. कोष्ठागार ४. पक्षि-मबन, पशु-भवन 1. महानस भारपान-मालप .. भोजन-पान पाप-पाना 1. बन्दिमागप-रम १०. धर्मायुध-दामा ११. स्वर्ण-कर्मान्त-भवन १२. गुप्ति १३. अंशा-गृह ११. रक्षामा ११. गज-वामा ११. मागे १. निवास-राज-प्रामाद २. ब्रह्मपीठ ३. राजमहिपी ४. पुष्प-ग्रह १. उद्यान ६. तमग-मज्जनासय ७. कोलागार-वस्तु-निवेग- मण्डप ८. कोप-गृह १ मापुष-शाना १.. परिप्यागार ११. अभिषेक-मण्डप १२. भायुधामय (२) ११. रस-भवन १४. गोपुर महाद्वार १५. राजकुमार-दम्यं-यवरा-भवन १६. पुष्प-मगप पान-शना-रचन्दामा १८. पुरोहित-अयम ११. सौर-गृह २०. शिबिरा-मार २१. प्रतीहार मिशन २२. भूगतामा २६. पशि-शामा २४. परमन्दिर २१. नाममात्र १. बारा-रि-शामा प्रनपुर १८. शेरा-दोमा-पानय १६. महिषी मान गरपाती-मरा १. गारमार-मान २२. राममा भवन 1. परिसर १४. माalan १३. स्मारना ७ ". K. Ratane राज-निवेश २६. पुष्प-बोथी-पुष्प-वेदम २६. मकंट-भ वन यन्त्र-कर्मान्त-भवन ... मयूर भवन ३१. पान-गृह ३१. गुप्ति ३२. कोष्ठगार, (२) ३२. गज-शाला ३३. प्रायुष-मन्दिर ३३. कारागार ३४. कोष्ठगार (३). ३४. पुराधिकरण-याला ३५. उदूखल-भवन तया शिलान्यत्र ३५ सभा-मत्र-वैश्म ३६. दारू-कर्मान्त-भवन १६. प्रेक्षा-गृह व्यायाम शाला ३७. मेष-युद्धार्थ-मण्डप नाटघ-शाला ३८. व्यायाम-क्रीडाशाला चित्र-शाला २६० व्याघमण्डप ४०. भषज-मन्दिर ४०. कुक्कुटादि-पशु-मण्डप ४१. इस्ति-शाला (२) ४१. निरीक्षण-भवन ४२. क्षीर-गृह-गोशाला-ह ४२ घटिका-भवन ४३. पुरोहित-सदन ४४. अभिषचनक-स्थान प्रश्व-शाला-मन्दुरा ४६. राज-पुत्र बेश्म (२) राज-पुत्र-विद्याधिगम-शामा ४८. राज-मातृ-भवन ४६. शिबिका गृह ५.. शय्या-गृह ५१. भासन-गृह ५२. कासार तथा सडाग प्रादि अनामय ५३. नलिनी-दीपिका राज-मातुल-निकेतन ५५. राज-पितष्य-भवन ५६. सामन्त-वैश्म ६७. देवकुल ५८. होगज्योतिषी-मपन ५६. सेनापति-प्रासाद गमा समराङ्गण-सूत्रधार . राज-भवन-द्विविध :-१ निवास-भवन २ विलास-भवन जहां नक स्थापत्य-पद्धनि और आधार-भौतिक निवेश प्रक्रिया का प्रश्न --इन दोनो पर हम अध्ययन में काफी समीक्षा कर चुके हैं, तथापि यहा पर इतना ही सूच्य है कि जहां तक निवास-भवन का प्रश्न है, उसमे केवल कक्ष्याएं (Couris) ही विशेष महत्व रखती हैं, उनमें मियो (Sroreys) का निवेश विहित नहीं है । हो विलास-भवनो मे श्रृंग-भूषायो के कल्पन के लिए वितान- लुमा एव शिम्बर प्रादि नाना विच्छित्तियो एक पल कृतियों को भावश्यकता यथानाम अनिवार्य मानी गई है। प्रतः यह विलास-भवन, मावास-भवनो से सर्वथा विलक्षण हैं । प्रावास एव विलास दोनो भवनो मे स्तम्भ-बाहुल्य ही दोनों को विशेषता है । अलिन्द अर्थात् कक्ष्या का सन्निवश स्तम्भो पर आधारित है, मतः निवास-भवनो की जो निम्न तालिका हम प्रस्तुत करते हैं, उस तालिका में मालिन्द-मख्या और स्तम्भ-सख्या भी तालिका-बद्ध होगी। प्रस्तु, इस उपोद्घात * उपरान्त अब इन दोनो भवन-विधामो की तालिका का परिशीलन करे। - पपीत-ग. गंमार रायमा-विम्याम पूर्ण स्नान- दोनों की farm. शिशम पति-नियमानिन मंग सम्भ-गा पाभ-मध्या रगत . म - २०x४ २१२ . . ar.in YOXY . ३० १२. 7171 x" . . Anita " .. " तर २॥ १.x २ २४ समरङ्गम-सूत्रधार - समा:-मभा-वास्तु भारतीय वास्तु का सर्द-प्राचीन प्रारम्भ है । सभा- भवन की स्थापत्य-विशेषता स्तम्भ-बहुलता है। ऋग्वेद साहित्यक-प्रामाण्य-स्रोतो मे प्राचीनतम कृति है, उसमें नाना ऋचामो-मे सहस्रस्तम्भ पाले भवनो के निर्देश प्राप्त होते हैं। कि इस उध्ण-प्रधान देश में जहाँ तक सामान्य जनता के भवनो की निवश-पद्धति का प्रश्न था, उसमे उन्होंने न तो कोई विशेष मभिनिवेश हो दिखाया और न उसको क चे ऊचे मकानो पौर नाना भूषामो से सक्जित-रुप मे परिकल्पित करने की चेष्टा को । मृण्मय, छाद्य-मप, भवन ही इस देश की मम्पता एवं जलवाय के अनुकूल थे। ऐसे ही मकान उपयुयस माने जाते रहे । पतएव सारा, ऐश्वयं धन, परिश्रम, कोशल सब कुछ जन-भवनों, राज-भवनों तथा देव भवनों के निर्माण में लगाया गया । कोई भी जन-भवन (Public Building). राज-भवन (Palaces), देव-भयन { Temples) बिना सभा-वास्तु के कभी पूर्ण नही माने गए । प्रस्तु, इस उपोद्घात के बाद भब हम समरागण-सूत्रधार के साष्टक की तालिका प्रस्तुत करते हैं :- १ नन्दा २ भद्रा * মুলা ३ जया ५ भाविना ७ पवरा ८ विदुरा टि०-इन ममामों में तीन स्थापत्य-विशेषताएं है :- () पलिद-विनियोग, (8) ताम-विनिवेश, (स) प्राग्रीवादि-वैशिष्टय । विश्व-कर्म-वास्तु-शास्त्र में वर्णित सभा वास्तु पर भी कुछ ওৱা मावश्यक है । यह वि. वा. शा० का सभा-वास्तु राज-निवेश के लिए बहुत ही उपयुक्त विभाव्य है की शासनोपपिक राज-प्रासाद के लिए अवश्य निवेश्य है। इन सभामो को तीन विधामो में विभाजित किया गया है १ साधारण-समा २ मुख्य-सभा तथा ३ प्रधान-सभा राज-निवेश । सब सभाए एक प्रकार से न्याय सभानों के रूप में परिकल्पित की जा सकती हैं, क्योकि न्याल-शाला मोर सभा ये दोनो ही वि० वा० शा के अनुसार 'मास्यानिक' सज्ञा मे उपकल्पित की गई हैं। यह न्याय-शाला पुनः दो कोटयो ने उपस्थापित की गई है-- १ देश्या पौर २ पौरा इस प्रकार जैसा हमने सभा-वास्तु मे स्तम्भ-सयोग माना है, उसी प्रकार इन प्रावस्थानिको में भी स्तम्भ-स्योग-वैशिष्टय रसता है । मस्तु, निम्न तालिका से ये सभाए पारिभाषिक पदावली मे निखर उठेगी:- न्याय-सभा-न्याय वित्-परिषत्-स्थान :-त्रिविधा १ देवी २ राजी ३ मानुषी टि–राजधानी मे प्रधान न्याय-शाला (Courts of justice) मे बालीस ग्वम्भे अवश्य होने चाहिए । जहा तक पौरा-मुख्याभिधाना न्यायशाला का प्रश्न है उसमे २४ खम्भ होने चाहिए । देश्या नाम को साधारण सभा मे २० स्वम्मे होने चाहिए। गजशाला'-जहां तक समरागण-सूत्रधार की गजशाला की विधा है, वह निम्नलिखिल तालिका मे उद्धृत की जाती है और उसमे उमके विशेषो पर भी मुमम्बद्धा सूचना प्रस्तुत की जाती है षविधा १ सुभद्रा २ नन्दिनी ३ सुभोगदा ४ भद्रिका ५ वर्षिणी ६ प्रमारिका. टि०-वि.चा. शा. गज-शालाओ के निवेश मे बड़े ही स्थापत्प विवरण प्राप्त होते हैं। यहा पर गोपूरो की छटाएं, विस्तृत मंदान, भिषक्- अमन प्रस्तुत किए गए हैं। साथ ही साथ यह भी बताया गया है कि परमाला मे सर्वत्र वालू विछी हो, और ये शालाएं परिखावलय पर और महामार्ग- समाप स्थान है और इनका रुप मष्टपाकार होना पाहिए । "दिनमें छटो गजेशाला अनिष्ट बताई गई है। - समराङ्गण-सूत्रधार प्रश्वशाला-हम यह पहले ही पतिपादित कर चुके हैं कि समगगग. सूत्रधार को छोड़कर और किमी भी वास्तु शिल्प अन्य मे अश्वशाला के मम्बध में इतन विवरण प्राप्त नही होते हैं । तथापि पहा पर स्वल्प मे पारिभापि पदावली उदन की जाती है। प्रश्वशालीय स िवश--'स्थानाति' अर्थात् थान या घोडे बाधन । स्थान, दे० अध्ययन, २ यवस्-स्थान अर्थात् जहा पर घास एकत्रित की जाती है । म्पादन कोष्ठक-नादें। ४. कीलक खून्ट जो पचागी निग्रह के लिए अनिय यं है, अरवशालीय सम्भार जल पात्र पूर्वोत्तर भगिन दक्षिण-पश्चिम उखल उत्तर-दक्षिण टि० :0-जहा तक पूर्व का प्रश्न है वह तो प्रश्व-प्रवेश द्वार में प्राय साभार निम्न तालिका में निभालनीय है । निःश्रेणी ११. गडमे २ कुश না ३ फलकावृत कूप १२. प्रदीप कुदाल (कुल्हाडी) हस्तवासी ५. उद्दाल (फरहे) १५, शिला ५. गुठक (द) ७. शुक्त-योग पाल खुर १८. उपामह ६. कैंची ११. पिटक १. सींग २०. वतियां प्रश्वशालीय -उपभवन-औषधालय १. भेषजागार २. परिष्ट मन्दिर 1. प्याघित-मन्दिर तथा ४. सर्व-समार-वैश्म। नृपायतन :-वैसे तो प्रापतन का पर्थ मन्दिर है. परन्तु यहां पर भापतन धन्दना रागनुजीवी मे प्रमारय, सेनापति, पुरोहित, राजमाता, ४ वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावलो १७ राजकुमार, राजकुमारी, राजमातल, राजमेवक, राज पितव्य प्रादि के भवन कभी भी राज-प्रासाद के प्रमाण मे विनिमय नही, वे सदैव न्यून होने चाहिये । इस सन्दर्भ में कोई विशेष पारिभाषिक पदावली नहीं। परिशिष्ट-टि० प्रब इस राजोपकरण-भवन-शोक में थोड़ी सी और भी सामग्री प्रस्तोत्य है। नाट्य-शाला-ये नाट्य शालाए राज-भवन में मम्मुख द्वारादि पदो में निमय विहित बताई है वि. वा० शा० मे इसे रग-माला के नाम से प्रकीर्तित किया गया है, जिमको विधा त्रिविधा है :- १. नाटक-शाला २. सगीत-शाला तथा ३. नाट्य-शाला २ .. - इन शालापो के भवन के तीन भाग विनिर्दिष्ट दिए गये हैं, गान्धर्व मानुष देव-भाग में नाटय एद सगीत प्रादि प्रारम्भ में प्रथम वहा पर देवता पूज्य है। गान्धर्व-भाग को प्राज की पभाषिक शब्दावली मे रगमच वह समते हैं । यह रंग-मच येवल नटो नर्तयो के लिए ही नहीं है, परन्तु सम्यो--दर्शको के लिए भी है । प्रब रहा मानुष-भाग उसे हम भाजकल की पदावली मे Green Room कह सकते हैं। लेकिन वास्तु-शास्त्र की दृष्टि में जो हमारी प्राचीन परम्परा थी उसके अनुरूप यह भाग दो भागो मे विभाजित था-एक महिलामो के लिए दूसरा मनुष्यो के लिए अर्थात् पुरप-नेटो तथा नागे-नटो के लिए। पुस्तक-शाला-वि० पा०० वा निम्न प्रयचम हमागे पूर्वोक्त धारणा ना पूर्ण समर्थन करता है कि यह उप-भवन गज-निवेश के लिए अनिवार्य है। "पड़गसन्धारण गाशास्त्र मेवन मित्यपि, दप चव विशेषण शुभप्रदमितीरतम् ।" हमारी प्राचीन पुस्तम-मालापो के जो भवन व भौमिक भयन तथा शिसरादि-भूपामो से मल कृत र, पुनः पुस्तर-भवन यो विशेषता यह है कि जिर प्रकार से राज-प्रासाद में मलिन्द अथवा पक्ष्याए भनिवार्य है उसी प्रकार यहा पर नाना प्रावरणों का प्रारूपन मावश्यक है, जिसमें भिन्न-भिन्न सास्मो यी स्थापना हो सरे :- १८ २ समराङ्गण-गरधार प्रथम प्रावरण वैद द्वितीय प्रावरण मितिमा तृतीय पावरण प्रापं ज्ञान पुर. एक सवसे बडो विशेषता यह है कि प्राचीन पुस्तकालयों में गुरु के लिए पीठ अनिवार्य या । साथ ही साय भगवती सरस्वती, हयमुस भगवान् विष्णु, शिव तथा भगवती उमा-ये सब नारो सपरिवारिक स्थाप्य हैं। विद्या-भयन-इस भवन को सबसे बड़ी विशेषता यह है कि इस को यहि शाला और अन्तःशाला के निवेश में परिवस्पित ररना चाहिए- , बहि:शाला--महागाला, भन्त शाला-मध्यशाला मध्यशाला में दो शालाए विशेष निवेश्य हैं :- शास्त्र-शाता-बाद-स्थान परीक्षा-स्थान-अभ्यास-गृह (Laboratory) इसकी विशेषता यह है कि यह प्रासाद-स्थापत्य के समान विमान-शिखरो सदृश नाना-चित्र-मनोहर, सर्वालकार-समुक्त तथा पूर्व-महप-शोभित बनाना चाहिए। माग शाला~माशालाए माजकल वेवल विशिष्ट जनो के लिए किसी नगर अयदा राजधानी में दिखाई पड़ती है भन्यथा ग्रामीण क्षेत्र में इस प्रकार को शालाए दिखाई नही पडतो। वि.वा.शा० के अनुसार ये शालाए बड़ी ही प्रशस्त प्रतिपादित हैं । बडे-बडे प्रागन, परकोटे (प्राकार), गोपुर (महाद्वार) नाना विध मडप तथा विभिन्न भूमिकामों से अलकृत तथा देवो, गन्धों, महाराजो, अधिराजो के चिनो से चित्रित दीवालो के माथ विमानाकार भूषामो से भलत ये विनिमय बताई गई हैं । साथ ही साथ एक विशेष यह है कि इन मार्ग-सालापो मे सायुध भटो को नियुक्ति भी प्रतिपादित है। इसको हम श्रान्त पथिको के लिए विन्ति-स्यान के रूप में परिकल्पित कर सकते हैं। वापी, कूप, कुण्ड, तडाग---ये सब निम्न तालिका से विभाव्य है। क्योकि जनता के लिये सभी राजे-महाराजे शासन की दृष्टि से तथा राज्य सचालन की सफ्नता के लिये ये लोग इन निवेशो को अनिवार्य रूप से बनवाते थे। विशेषकर मध्य भारत के पूर्व मध्यकालीन मावशेषो को देखिए वहा वावलिया मोर - भद्रा प्रान्त जय जया सर मास्तु-शिल्प-चित्र-पदावनी तडाग अब भी दिखाई पड़ते हैं। अपराजित-पृच्छा ही एकमात्र शिल्प-ग्रन्थ है जहा पर वापी, कुण्ड, तडाग, कूप के जन-वास्तु (Secular Architecture Or Civil Archvecture) की दृष्टि मे ये निवेश वास्तु-पदावली से कितने विकसित थे-स्वतः प्रत्यक्ष है :- कूप-तालिका धापी-तालिका सज्ञा यंशिष्टम श्रीमुख धूडामणि नन्दा एक-वक्त्रा, नि-कटा विजय दिग्भद्र द्वि-वकना, षट-कूटा त्रि-वक्त्रा, नव-कूटा दन्दुभि नन्द तथा विजया चतुर्वक्त्रा द्वादश कूटा मनोहर धकर कुण्ड-तालिका तडाग-तालिका प्राकार अर्धचन्द्राकार सुभद्रक महासर वृत्ताकार नन्द तथा भद्रक चतुरश्राकार परिच सुभद्र भद्रावहुल परिध बककस्थल युग्मपरिघ कूलद्वयवपरिवेष्टित टि. जहा तक राज-निवेशोचित नाना निवशो का सम्बन्ध है---जस भोजन-शाला, शय्या-गृह, बसन्त शाला, कल्याण-शाला, धान्य-गृह, गो-शाला मादि यादि वे, यहा पर इस अध्ययन से विशेष सम्बन्ध नही रखते। केवल हम यहा पर कोषागार मोर मायुध-शाला तथा मृग-शाला (200) पर ही कुछ थोडा सा यहा पर वि० वा० शा० के अवतरण उद्धृत करते हैं । कोपागार-भाण्डागार-~-यह भी कोषागार न्यायशाला के सदृश देश्य) मोर पौरा के रूप में प्रतिपादित है । पुन: इन शालामो मे किन किन प्रकोष्ठो मे कौन कौन से धन, धान्य, द्रव्य स्थापत्य हैं- इस पर बडा सुन्दर मोर वैज्ञानिक विवेचन प्राप्त होता है । निम्न तालिका से यह सब दर्पणवत् माभासित हो रहा है। पहले वास्तु-वैशिष्ट्य देखिये :- देश्या (Urban) :- सदुर्गा सालिन्दा द्वारोपवाग्मदुरा । देवया प्राकारत्रयसवीता भित्तसप्तवसवता।

२० समडिपत्रधार ~ पर:शिव पम अति किलाबन्दी से हट, द्वारो तथा उपद्वारो से युक्त, तीन परकोटो मे रक्षित सरल दीवालो से प्रभेश ऐसा कोपागार बनाना चाहिये । जहा तक पौरा (Capital) का सम्बन्ध है, वह राज-प्रासाद में निवेश्य है । रक्षा-वपस्था देखे पूर्व-सुवा उत्तर-जब रत्न (हीरे जवाहरात) पश्चिम-लिपिकारी {Accountants) दक्षिण-राजत, चादी के आभार मायुध शाला हम केवल यहा पर प्रायुथ गाला के अधिपति देव एव नापि (Presiding Dentres and Sages) तथा प्रायुधो के नाम निम्न तालिका में रहस्थित करते है :- अधिपति देव वैनतेय (गरूड) गन्धर्व পাগলি केतुमानि सुरेश रहण चित्रकामुक अधिपति ऋषि अधि বহিঃ विश्वामित पञ्चवारक पुलह भन्दाज काश्यप बालसिल्म क्षेत्रपाल भृगुनन्दन लोकदर्शक केशिक मरीचि दोर्षद मधुसूधन ध्यवन कुन्दरोमा सुदर्शन घायुध पुन्त खरोद्वार मुसल भिण्डिपाल यद्धिका परवान महम मलुका शकुलल मुष्टि-भेदन मुकार परसु घेटर तरदारी + सर विदारिका काण्व गाल टैक ខ្ញុំ

वास्तु-शिल्प.चित्र-पदावली
मृग-शाला (Z00)-पहा पर तालिका आदि न देकर केवल इस
अवतरण को पढकर पाठको को कितना तत्कालीन वैभव और निवेग-योजना
अपने माप स्वतः सिद्ध होगी :-
बाताना बालिकानाञ्च युक्तीना विशेषतः ।
शुद्धान्तमुन्दरीणाञ्च चित्तहर्षाभिवृद्धये ॥
कल्पन विविध कार्य स्थलजात्यादिभेदतः ।
शुकानामपि कीराणा मयूराणामपि क्वचित् ।।
हरिणानाञ्च वत्साना लाल्यलीलादिनामपि ।
शाला तु विविधा स्थाप्या लोहदारसुधेष्टिकैः ।।
शुकाना पजरः कुन्दा हरिणाना निगद्यते ।
वत्सादीना सालका च वैविध्य मुख्यमीरितम् ।।
लोहदण्ड दारू दण्ड श्रखलान्वितमेव वा।
बहुरन्ध्र सकटक पञ्जर कल्पयेद्बुधः ॥
लोहदण्डमयी प्रायः कुन्ददारूमयो क्वचित् ।
क्वचिच्छिलात्रुटमयी सगवाक्षसतोरणा ।।
क्षुद्रशाला क्वचित्कार्या वत्सादीना शुभ स्थले ।
नानामणममोपेतशावला वाऽथ भौमिका ॥
मतोयपात्रा साधारा मध्यथखलिकाविता ।
वातायनस्थलकृताभीवरच विवजिता ।
बहिः खेलनभूम्या वा साखया वा समेयुषी।
चतुर्दण्डाधिकौलत्या पटल्या च विभूषिता ।
कल्पनान्तरमह्यपद स्थाप्य शिल्पविशारदः ।
वि.दा.शा०३०

4
राज-भवनोचित-सज्जा-काण्ड
१
१
शव्या
२ प्रासन-सिंहासन
३ पादुका पञ्जर, नीड, दीप, दड प्रादि ।
परिशिष्ट
(अ) स्थापत्य-भूषा-तोरण वितान-लमा-पताका-पारिभद्र
प्रादि,
(ब) सकीर्ण-भवन तथा प्रावरण

शय्या राजोषिता त्रिविद्या १. ज्येष्ठा भूषा स्वर्ण की जहावट प्रमाण १.८ मंगुल १०४ अगुल १०० गुल रजत " २. मध्या ३. कनिष्ठा तास " " हस्ति-दन्त प्रादि भी। १. मंगुल ८४ मगुल राजपुत्रोचिता अमात्योचिता मेनापति-उचिता पुरोहितोचिता ब्राह्मणोचिता शय्यांग ईशा-दण्ड ७८ अंगुल ७२ अगुल ७० पगल २. कुष्य ३. पाद ४ ६. बन्धक शय्या-द्रव्य:- सारदारू एक-दारू-घटिता प्रशस्ता द्विदारू-घटिता मप्रशस्ता-भय-जनका विदारू घटिता मृत्य-धातिनी प्या-छिद्र-पड्-विध :- २. कोसदन ३. कोडनयन वत्सनाभक ५. कालक टि० वि०वा०मा० का निम्न उद्धरण प्राधुनिक शमन-कक्ष (Red Room) की कितनी सुन्दर सुषमा, तत्कालीन शम्यामो पौर शयन-कक्षो की भोर हमे ले जाता है:- पायोमङ्गलद्रव्यस्थापन शुभवर्धकम् । मुरादिसमोपेत जलपात्रंण मजलम् ॥ मासन-समरागण-सूत्रधार मे शय्यानो का तो बड़ा सुन्दर विधान है, परन्तु प्रासन, पादुका कथं मादि पर स्वल्प विवरण प्राप्त होते हैं। मानसार में मासन और सिंहासन के सुन्दर तया पृथत विवरण प्राप्त हाते हैं। ये भासम समराङ्गण-सूत्रधारः वहा पर सिंहासनो मे ही विभादित किए गए हैं। इनकी दो निम्नलिखित विघाए अवतारणीय हैं :- राजासन प्रथमायन अभिपेकासन मगलासन वीरासन विजयासन देवासन नित्यार्चन नित्योत्सव महोत्सव विशेपार्चन जहा तक निम्न प्रासन-वों का प्रश्न है, वे यथा-निर्दिष्ट किन-किन के लिये प्रयोज्य हैं-इस तालिका से सूच्य है । इनको मानसार ने दस विषामो मे वर्गीकृत किया है:- प्रयोज्य पद्मासन शिव तथा विष्णु पदकेशर मन्य देवो तथा चक्रवतियो पध-भद्र महाराजो श्रीभद्र मधिराजो तया नरेन्द्रो श्रीविशाल नरेन्द्र मोर पाष्णिक श्रीवन्ध पाणिक और पट्टधर थीमुख मण्डलेश मद्रासन पट्टभास पद्मबन्ध प्राहारक पादबन्ध मप्टपाही जहा तक अन्य राजोचित फर्नीचरो को मावश्यकता है, उनमें निम्न विशेष उदरणीय हैं: :- यह पोतिका दीपदण्ड-इसको दूसरी शिल्प-संज्ञा पोतिका है । वि. वा. शा के अनुसार त्रिविधा प्रकल्पित की गई है :- पचताला सप्त-ताला तपा मष्ट-साला इसे गान्धी, किन्नरो, विद्यापरी प्रथवा पक्ष-रूपिका के रूप में चित्रित करना चाहिए और किन किन स्थानो पर इसका विनिवेश अपेक्षित है- २७ वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली वि० वा. शा० का यह उद्धरण कितना सुन्दर है :- महासना वा साधारा देवभूपालकल्पनै । मानजन स्थलजेन स्थापितव्या शुभस्थले ॥ सद्युग्मक वा पुरतो युग्मं विपरिवृत्तकम् । शालासु स्तम्भपालीस सोपानेऽलिन्दशालके ॥ कूटे च नवरगे च भीमकल्पनपालिघु । गोपुरद्वारभागेषु मण्डपस्थानभूमिषु ॥ प्राकारकुड्यभागेषु तटाकादिस्थलेष्वपि । द्वारपाव चत्वरान्ते देवगेहे विशेषतः ।। भोज्यशालादिषु तथा शयनादिस्थलेषु च । कल्पनान्तरभागेषु प्रकल्प्या पोतिका क्रिया । टि० १० जहा तक अन्य फर्नीचर जैसे-व्यजन, दर्पण, मजूषा, दोला तथा तुला की बात है उनके विवरण विशेष भावश्यक नहीं है। पञ्जर-निम्न पशु-पक्षियो के लिये कल्प्य होते थे :- मृग-नाभि शुक चाटक चकोर मराल नीलकण्ठ खजरीट कुक्कुट कुलाल नकुल गोपा तित्तिर तोरण :-वि. वा. शा० के अनुसार त्रिविध :-देव, भोप, मानुष पारावत कुजरीय व्याघ्र तोरण-क्रिया-बारटक रन्ध्र-टंक भेद-टंक पट्ट-टक शिखान्वित लता-टक तोरण-विच्छित्ति- चूत-पत्रादि-रूप पक्षि-रूप लता-रूप रेखा-रूप लक्षम्यादि-रूप गोपुरादि-स्थलाकृति वितान-शिल्प-वितान मौर लुमाए दोनों एक दूसरे से सम्बद्ध है। वितान २३ पौर लुभाए। इस शिल्प-विच्छित्ति पर हम अपने अध्ययन ने २८ समराङ्गम-सूत्रधारः समतल काफी प्रकाश मल चुके हैं। यहा पर केवल उनकी पदावली मयतार्य है। यहा पर यह भी सूच्य है कि अपराजित-पृच्छा मे विसान-वास्तु पर वडा ही प्रकृष्ट प्रतिपादन प्राप्त होता है । जिस प्रकार से सिसर प्रासाद को भूषा है, उसी प्रकार दिनान मभागों, मडपो, एवं राज-शालामो की भूपा है। वहा पर वितानों का वर्ग विविध परिकल्पित दिया गया है :- क्षिप्त उत्सिप्त । पुनः इनको गलियों के अनुरूप निम्न शैलियो में विभाजित किया गया है :- पदमक नाभिच्चन्द सभामार्ग मन्दारक पुनः इनको धार भवान्तर शैलियो में विभाजित किया गया है संघाट भिन्न उद्भिन्न मानकद ने इन सब को निम्न तालिका से १११३ के क्रोडाक में विभाजित किया है इन विनानो का विशेष सम्बन्ध 'अपराजित-पदा' मे मडप-वास्तु से है और वह भी देवानुरूप वर्गीकृत किया गया है, परन्तु स० सू० की दृष्टि में यह वितान-वास्तु राज-भवनों को मभिस्या है, जो राज-प्रासाद-स्थापत्य मे वितान- वास्तु (Dome Architecture) उस युग में अर्थात् ११वीं शताब्दी ने पूर्ण पराकष्ठा को पह च चुका था। प्रतएव विस्तार में न जाकर इस अन्य को नितान-वास्तु को पदावलो को तालिका हो विशप प्रस्तोत्य है। पहले हम म. पृ. की तालिका लेते है पुन. स. पू. को:- अ० पृ० भद/सज्ञा नाभि सभामार्ग मन्दारक पद्मक २४ ० सघाद ४० १५ २०० १०० Y . उद्भिन्न २०. १०० ४८ टोटल १०० २०० कोडाक=१११३ वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली स० सू० कराल समायं तुम्बिनी मनोरमा लम्बिनी शान्ता माध्माता हेला कोला वितान-पञ्चविंशति कोल हसपक्ष मन्दारक नयनोत्सव कुमुद कोलाविल विकट पद्म हस्तितालु शखकुटिम विकास मष्टपत्र खनाभि शरावक सपुष्प पुरोहत नागीवीपी शुक्ति पुरारोह पुष्पक ति विय न्मन्दारक भ्रमरावली संकीण-मवन-यद्यपि यह निवेश एक-मात्र स्थापत्य-भूषा ही नहीं, वरन् यह पौरजानपदो के लिए न केवल शोभामात्र है नरन् प्रामीणो के लिए बडा ही उपकारी है । मह भवन वास्तव मे जन-भवन है। इन भवनो में मलिन्द अर्थात् पक्ष्याए और शालाए अनिवार्य निवेश है। इन दोनो मे कम से कम २० सम्भ प्रवश्य होने चाहिए। इनका एक मात्र प्रयोजन प्रामीणो के मनोरमन जैसे नाट्य, नृत्य, वादित्र के साथ-साथ विवाह भादि कार्यो के लिए ये विनिवेश्य विहित थे। भाजल जिस प्रकार धर्म-मालामो में जनता अपने पास स्थानाभाव के कारण उनमें ये कार्य सम्पादन करती है. प्राचीन काल में यह सब राजाश्रय मे विनिर्मित होता था । इन भवनो का बडा बोल-बाला या । सबसे बडी स्थातत्या-विशेषता यह है कि इसमे सगभग २४ द्वार होने चाहिए और तीन चार भूमियां भी होनी चाहिए, जिससे एक ही नही बल्कि बहुत में लोग इसका उपयोग कर सकें। यहा पर यह भी उद्घाट्य है कि पाणिप पोर कृषि पादि के लिए भी इन सानो का उपयोग दिया जाता था। पताका-पता से प्रर्य बंजयतिका है। पतारा और पारिभद्र दोनो भन्योन्य-प्राधित है । पताका पपानाम पताका है भोर पारिभा उममा दम है।

समराङ्गण-मूत्रधारः हमारे देश में भारत-पारगत निमों ने पताकापों को इतनी विषाए परिस्पिन भी हैं, जिनको देबर वडा माश्मयं प्राप्त होता है पोर इनमें तक्षों, मित्र- कारों, दारवारो सभी कौशल दिगाई परते है। निम्न तालिका प्रस्तुत है, जिसमे पनागापों को सजा भोर पारिभद्रों की प्रिया भी दूसरी तालिका में उर्धन जाती है :- पताका-विधा- मुख प्रतिमु मोरा विषिणो रेसिंग ग पद्मका पुमुदा दीपा रिन्दुवा भपसरूपा नामिया रूपिरा नम्पा विरिकास्या पूजना गला प्रस्तरा धशा प्रपा पर्यदिका मदद्धिका परहा काल्या पोको छना बगसा मध्यरेखा मध्यतारा प्रान्ततारा सरस्नका दण्टिवा लिका मारा मान्शारिका पुप्पा पला कुम्मा मानुषी ऐरावता शिखरा विमानिका বৰিা तुग्गा योपा चन्द्र-भाकरा अर्क मारा पारिभद्रक्रिया :--पारिभद्र-क्रिया-योजन-सम्भार मितिका कुञ्चिका कोला वोल्या कोलका यखला तनी हस्ता राला रन्धिका पट्टिका पट्टका पट्टी बोधिका बोधका बघा धारिणी প্রবী धारा गलिका कठिका गला चित्रिका अगला देशिनी प्रवेशिका अभ्या देवी बलासा राज-विलास नाना यन्त्र यन्त्र-विधान प्राप-जल टि०:-अपने अध्ययन के यन्त्र-प्रकरण में यन्त्रो के शास्त्रीय एवं अन्य विवरण पहले ही प्रस्तुत कर चुके हैं । यहा पर पदावली को दृष्टि (Terminologically) से अब हम केवल यह सब स्थापत्य-वैभव तालिका-बद्ध प्रस्तुत करना चाहते हैं। यन्त्र-लक्षण-देखिए अनुवाद, यन्त्र-बीज-पच-विध, क्षिति-पृथिवी अनिल-वायु अनल-अग्नि वियत्-आकाश टि० वैसे तो हमारे भौतिक-शास्त्र के अनुसार यन्त्र बोजो की विधा चतुर्धा है (क्षिति, प्राप्, अनिल तथा अनल), परन्तु इन सभी भूतो का माथार अर्थात् प्राश्रय वियत्-प्राकाश है, अतः प्राकाश भी पचम भूत अनिवार्य है। टि० ये पाचो बीज प्रधान बीज हैं। पुन• इनके अपने-अपने अन्य नाना उप-बीज भी माने गए हैं। पुन: ये प्रधान बीज एक-दूसरे के बीज-बीजक-भाव से भी स्वय गतार्थ हो गए हैं । यही विवरण हमारे यात्रिक विज्ञान का पोषण करता है । ये सब विवरण मनुवाद तथा मूल मे द्रष्टव्य हैं, तथापि कुछ इनकी अपनी-अपनी तालिका यहा पर प्रस्तुत की जाती है :- पाथिव-बीज कुड्यकरण-सूत्र भारगोलक-पीडन विविध चक्र लोहा ताब पीतल सवित प्रमर्दन काष्ठ चर्म कर्दक कर्तर यष्टि श्रगावली लम्बन रागा चक्र भ्रमरक बाण ३४ समराङ्गण-सूत्रधार ताप जलीय बीज- उत्तेजन स्तोभ सोश टि० ये पाजकल उल से उत्पन्न विद्युत् के निर्देशक है। पुन ये सब पायिव बीजो से अनिवार्य सम्बन्ध रखते हैं, पुनः निम्न तालिका भी देखिए :- धारा, जलभार, जल की भवर मादि भो-इस तथ्य के घोतक हैं। दि० और जो नाना वीज एव उप-बीज- अनुवाद में परिशीलनीय हैं। स्वयबाहक पन्तरित-बाह्य सवृत्-प्रयं पदूरबाह्य टि० देखिए अनुवाद। पन्त्र-प्रकार-वैसे वो मन्त्रो के प्रकार पर कोई विशेष वैज्ञानिक एव परिमार्जित प्रतिपादन नहीं है,तथापि देखिए अध्ययन । हमने सस्कृत के पूरे वाइ- पय के पालोडन के उपरान्त इस प्रामीन भारत विशेष फर पूर्व मध्य-भारत मे जो नाना यन्त्र प्रचलित थे, उनको हमने निम्नलिखित प्रष्ट-विधा में विभाजित किया है जो निम्न तालिका से दपणवत् स्पष्ट हैं। जहा तक विवरणों का प्रश्न है व सब अनुवाद में द्रष्टव्य है :- यन्त्र विद्या- मानोद-यन्त्र सेवा-यन्त्र रक्षा-यात्र संग्राम-यन्त्र वारि-यन्त्र धारा-यन्त्र-~-फोहारे टि० प्रपम जल-पन्न अर्थात् वारि-यन्त्र, कार्य-सिद्धि के लिए भोर हुसरा जल यन्त्र अर्थात् धारा-यन्त्र क्रीडा-शोभा-मानन्द विहार के लिए हैं । दोला-यन्त्र यान-यन्त्र (विमान-यन्त्र) प्रामोद यर नाहिका-प्रबोधन शम्या-पसर्पण गोलक-भ्रमण नतंको-पुत्रत्रिका हस्ति-यन्त्र सेवा-यन्त्र-दासादि-परिजनन्यन्त्र सेवक-यत्र सेविका-पत्र

धास्तु-शिल्प-चित्र पदावतो
रक्षा-यन्त्र:-
द्वारपाल-यत्र
पोध यत्र
संग्राम-यन्त्र :-
चाप
ऊष्ट्र-ग्रीवा
शतघ्नी
सहस्रनी
वारि-यन्त्र
पात-यत्र
उच्छाय-यत्र
पातप्तमीच्छाय-यत्र
उच्छाय-समपातन्यत्र
धारा-यन्त्र -
प्रवण
धारा-गृह
जलमग्न
प्रणाल
मन्द्यावर्त
वसन्त
वसत तिलक
दोला यन्त्र :-
मदमोत्सव
विभ्रमक
त्रिपुर
यान-यन्त्र :-
व्योमचारि-विमान-पत्र
व्योमचारि-विहगम-यत्र

m वास्तु-शिल्प-वित्र-पवावलो । चित्र-प्रशंसा :- गचित्रं हि सर्वशिल्पाना मुख लोकस्य च प्रियम्" -स.स. चित्र-शास्त्रीय-अन्य- १. नग्नजित्-चित्रलक्षण नारद-शिल्प; ३. साररवत-चित्र-धर्मशास्त्र भरत का नाट्य-शास्त्र (रस-प्रकरण मे वर्गों के सम्बन्ध मे विवंचन है); ५. विष्णु-महापुराण-परिशिष्टाङ्ग-विम्णुधर्मोत्तर-चित्रसूत्र; ६. समरागण-सूत्रधार; ७. अपराजित-पृछा ८. मानसोल्लास (मभिलपितार्थ-चिन्तामणि); शिल्प-रत्न, १०. शिव-तत्व रत्नाकर । चित्रोद्देश (विषय एवं क्षर)- टि० यही पर अपराजित-पण्या मोर शिल्प रन के निम्न प्रवचन अवश्य उद्धरणीय हैं :- 'धूपो जसे जल पूपे विधिपर्यायतस्तथा । सर्दिचित्रमय विश्व चित्र विश्वे तव च ।।" म.पु. • जगमा स्थायरा था ये सन्ति भुवनत्रये । ततत्स्वभावतस्तेषा करण चिरमुच्यते ।" शि.र. चियांग-(म) साध्य-दृष्टि-पुरस्सर-पांग पित्र:- रूप-भेद प्रमाण मावष्य भाव-योजन सादृश्य कणिका-मा (4) सायन-पुरस्सर-अष्टांग- १. दतिका (मेयरमोदित पुस) २, भूमि यत्पन (Canvas or Background) ४० समराङ्गण-सूत्रधार ३ लेख्य (Sketch) ४. रेखा-कर्म (Delineation and Articulation of the form) ५. वर्ण-कर्म ६. वर्तना (Light and shade) दि० सात सौर पाठ गलित है-नेस सू० मूलम् । चित्र-विधा-(प्र) दि०० :- १. सरम वैणिक ४. मिश्र (ब) मानसो:- प्रदिद्ध ५. धूलि टि. इन सबकी व्याख्या अध्ययन मे द्रष्टय है। वर्तिका-बन्धन-जिस प्रकार भूमि-बन्धन विहित है, उसके पहले वतिका. बन्धन प्रावश्यक है। भालेल्य-कर्म का प्रथम सोपान तिका-बन्धन है। पुन दूसरा सोपान भूमि-बन्धन है। तीसरा सोपान मानादि-प्रमाण एव अण्डकादि- विन्यास पुरस्सर-रेवा-कर्म है। अन्तिम सोपान वर्ण-विन्यास है, जो क्षय-द्धि- सिद्धान्त के अनुकूल कान्ति-छाया-दीप्ति आदि सव दिन्यासो का कौशल माना' ३. नागर २. भाव ४. गया है। इस प्रकार चित्र-कर्म मे चार प्रकार के वश या लेखनिया अनिवार्य बताई १ वतिका २. तूलिका ३. लेसनी ४. विन्दु टि० पहिलो लेखनी अर्थात् दशिका जिसको म आजकल को भाषा में (crayon) योन के रूप में विभावित कर सकते हैं। उसका साक्षात् सम्बन्ध भूमि-बन्धन (Background or Canvas) से है। पुन तूलिका, लेखनो, बिन्दु मादि ये सब वर्ण विन्मास मे प्रयोग लाई जाती हैं। भूमि-बन्धन- १. कुड्य-भूमि-बन्धन {Mural Background for wall-Paratings) १. पट्ट-भूमि-बन्धन (Board Canvas for Portrait-Paintings) ३. पट-भूमि-बन्धन (Cloth Canvas) वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ४१ ६. भाग चित्र-प्रमाण-यहा पर हम प्रमाण को केवल द्विविध तालिकायें प्रस्तुत करते है,क्योकि मानोत्पत्ति और मण्डक-प्रमाण ही विशेष यहां पर उपादेय हैं। वैसे तो जहा तक प्रतिमा-मान का प्रश्न है, उनमे पंच-पुरुष-स्त्री-लक्षण तथा ताल- मान के साथ-साथ मारोचि के वैखानसागम की दिशा से और भी 'सूक्ष्म प्रतिमा- मान स्थापत्य मे अनिवार्य बताए गए है-जैसे मान, प्रभारण, उन्मान, उपमान तथा लम्बमान । इन सब पर हम आगे के काण्ड' (प्रतिमा-काण्ड) मे प्रस्तुत करेंगे । यहा चित्र-काण्ड का क्षेत्र चित्राभास अर्थात् पालेल्य-चित्र से सम्बद्ध है; अतः इस काण्ड में मन्य मान-योजना का अवतारण अनावश्यक है। मानोत्पत्ति तालिका- १. परमाणु २. यसरेणु ३. बालाप ४. लिक्षा ५. यूका ६. प्रगुल মায়া क्ला १०. वितस्ति ११. ताले टि० जहा तक मान-सूत्र-तालिका का प्रश्न है, वह प्रतिमा-काण्ड मे देंगे। यह तालिका अध्ययन मे भी दी जा चुकी है । अण्डक-मान-तालिका- टि० जहा तक प्रमाण का प्रश्न है, वह अध्ययन मे द्रष्टव्य है । यहा केवल पदावली ही प्रस्तोत्य है :- १. मनुष्याण्डक वनिताण्डक ३. शिशुकाण्डक राक्षसाण्डक ५ दिव्य-मानुपाण्डक ६. देवाण्डक प्रमथाहक यातुधानाण्डक दानवाण्डक १०. गन्धर्वाण्डक नागाण्डक १२. यक्षाण्डक १३. विद्याधराण्डक रूप-तालिका:- इसी स्तम्भ में रूप-तालिका भी भवतायं है :- देव-३. सुरज, कुम्भक, (तीसरा गलित), दिव्य-मानुष---१. प्रसुर-३, चक, मुत तथा तीएंका राक्षस-३. दुर्दर, पराकट, कूम; २.

४२ समराङ्गण-सूत्रधार नद्याश्रय . श्वान मानव-५. हस, शश, रूचक, भद्र, मालव्य; स्त्री-५. बलाका, पोरूपी, वृत्ता, दण्डा, (पाचवा गलित): वामन--३. पिंड, स्थान, पद्मक; प्रमय-३. कूष्माण्डक, कवंट, रियंक; --(अ) उन्माश्रय ४. भद्र, मन्द, मग, मिश्र (a) निवासाश्रय ३ पर्वताश्रय ऊपराश्रय प्रश्व-२ पारस, उत्तर सिंह--४ शिखराश्रय, बिलाश्रय, गुल्मश्रिय, तृणाश्रय व्याल-१६ हरिण मृधक गज शुक क्रोड कुक्कुट प्रश्व सिंह महिप शार्दूल मर्कट वृक खर लेप्य-कर्म (कूर्चकादि) टि०-~-जहाँ तक लेप्य के निर्माण की बात है, उसमें कोई विशेष पदावली नहीं है, परन्तु लेप्यकर्मोचित जिन लेप्य-कूर्चको की समरागण सूत्रधार ने विधा बताई है, वह अवतरणीय है। अत: यह तालिका जैसी अध्ययन में दी गई हैं, वैसी ही बहुत उपयोगी समझकर यहा भी उद्धृत की जाती है। समरागण सूत्रधार ने इस लेप्यर्मोचित लेखनी के लिए "विलेखा" को सज्ञा दी हैं और विलेखा ही दुपा है जिसको हम कूर्चक के नाम से पुकारते पाए हैं। इन सबकी समाए और आकार इस तालिका मे विनिबद्ध है :- सज्ञा प्राकृति १. कूर्चक वटाकुराकार २ हस्त-कूचंक अश्वत्थावुराकार ३ भास-कूचंक प्लक्ष-सूची-निभ चल्लक उदुम्बराकार टि०-पाचवीं विधा 'वर्तनी प्राप्त होती है जिसका लक्षण और विवरण भृष्ट एवं गलित है। चिन-वर्ण-विन्यास~यद्यपि यह स्तम्भ बडा ही प्रशस्त है, तथापि इसको भी हम यहा पर पदानुरूप ही विश्लेषित करेंगे।

लेपन " शि०र० १ वास्तु-शिल्प-चित्र-परावली वर्णकर्मोचित लेखनी:- लेखिनो मथवा तूलिका-~-त्रिविधा १. स्थूला के लिये २. मध्या प्रक्न सूक्ष्मा रेखन-(सूक्ष्मा-लेखा) वर्ण-भेद-मूलरग अर्थात् शुद्ध वर्ण तपा मिथ वर्ण अर्थात् अन्तरित रग । मूल-रंग- (वि०६० तथा भ०ना०शा०), भभि.पि. रक्त शुभ्र शुक्ल २. शुन रक्त रक्त १. कृष्ण हरित तथा पोत ४ हरित फजल ५. पीत नील ६. नील टि-जहा तक अन्तरित वर्गों का प्रश्न है, वे नाना-विध हैं। वर्ण-द्रव्य :- सुधा हिंगुल सिन्दूर नील हरिताल मादि मादि यण-विन्यास-मे स्वर्ण-प्रयोग- द्विविध:- १. पत्र-विन्यास २. रस-किया यतना-यह यणं-वर्तना य-टि-सिद्धान्त पर माथित है। यह वर्तना देवल आपा-कान्ति का ही मौलिमालायमान काम है, तथापि प्रमाण- प्रतिपासन भी बना केही परम पास है। वि. ५. मनुसार पतंना विविध है :- १. पत्रजा (cross-lines) २. ऐरित (stumping) २, विना (dots) :- यक्ष गण समराङ्गण-मनधार प्रालेख्य-रूढियां--जहा तक प्रतीकात्मक रूडियो का प्रश्न है, वहा पर विषयक पदावली प्राप्त नहीं होती है। हा वैषयिक पदावली तो है । इसका श्रेय वि०५० को है। अर्थात् कौन से पुरुष-कौन से पदार्थ, कौन सी वस्तुए। कौन सा वातावरण-किन-किन प्रतीकात्मक रूढियो के द्वारा चित्र्य हैं, जिससे निर अपने पाप चिप का पूर्ण पाभास प्रदान कर सके। प्रत' उपयुक्त काण्ड विषयानुरूप हम इसकी सगति-प्रदर्शन-पुरस्सर वैषयिक तालिका उपस्थित करते हैं :- ऋषि देव गन्धवं ब्राह्मण अमात्य होरा (ज्योतिषी) राज-पुरोहित दैत्य दानव गन्धर्व विद्याधर किन्नर राक्षस नाग प्रमथ वैश्या कुल-स्त्री विधवा कचुकी वैश्य शूद्र सेनापति योद्धा पदाति धनुर्धर मश्व हस्तिपक बन्दी मागध माह्वानक दण्डधारी प्रतीहार वरिएक गायक नर्तक वादक (म) पौरजानपब कर्मकर पहलवान पभ सिंह सरिताए पर्वत पृथ्वी समुद्र निदिवा शस्त आकाश दिदा वन नगर ग्राम दुर्ग पापण-भूमि मापान भूमि जुमारी युद्ध-क्षेत्र मार्ग निशा उपा दिवस सध्या अन्धेरा चादनी सूर्य इमशान.

४५ बसन्त वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ग्रीष्म वर्षा दशरद हेमन्त शिशिर चित्र-रस एवं रस-दृष्टियां- जहा तक चित्र-कला, काव्य-कला, नाट्य-कला, नृत्य-कला का जो पारस्परिक सम्बन्ध है, वह पदानुरूप विवेच्य नही, मतः वह अनुवाद मे दृष्टव्य है । यहा पर केवल रसो भोर रस-दृष्टियो को तालिका प्रस्तुत करते हैं : एकादश चित्र रस शृंगार हास्य प्रेमा गलित वीर भयानक मद्भुत बीभत्स शान्त अष्टादश रस-दृष्टियां- ललिता योगिनी हुष्टा दीना विकसिता दृष्टा विकृता विह्वला भृकुटी शकिता বিম্ব कुचिता सकुचिता जिह्मा (गलित) मध्यस्था कध्वंगता शान्ता चित्र-शलिया-वित्रो को शंलियो पर अपराजित-पृच्छा को छोड़कर अन्य किसी शिल्प-शास्त्रीय ग्रन्य मे यह विवरण मप्राप्य है। चित्रो की चित्र. रचना में जो पत्र और कटक मागे चलकर प्राकृतिक वातावरण की प्रोज्ज्वलता के लिए मभिवार्य माने गए हैं, उन्ही पर जो नई लियो विकसित हुई, वे इन्ही पत्रो मोर फटको के माधार पर अनुमेय हैं । अपराजित गच्या मे चित्र-सलियो की षड्विधा दी गई है, जो निम्न तालिका प्रस्तुत करती है :- .

४६ समराङ्गण-मूत्रधार (प्र) पनानुरूप षड्-विध सर द्वादि कालिंग व्यतर यामुन (ब) कंटकानुरूप प्रष्ट-विध व्यावर्त कलिक व्यावृत्त व्यामिश्र सुभग चित्र-कौशल भगचित्रक चिन्न कार- चित्र लेखा-~-मई-प्राचीन चित्रकार है---देखिए वि०प० २ नारामण-देखिए वि०म० नग्नजित-देखिए वि०५० सोमेश्वरदेव दे० मि.मि.. जहा तक पन्य चिवकारी की बात है वह विशेष प्रस्तोत्य नहीं। चित्र-निदर्शन-नित्री के निदर्शन हमारे देश में सहयातीत है । हम केवल क्षत्रो और पीठो पर हो योहा-सा पदानुरूप प्रस्तुत कर सकते हैं म-क्षत्र उत्तरीय, दक्षिणीय, मध्यदेशीय, पूर्वीय (बगाल) पश्विमीय (पजाब तथा राजस्थान)। ब-पीठ मगन्ता, सिरिया, सिखलपसल, सुरगुजा । १ ३ -

प्रतिमा-काण्ड
३. शैव
१. प्रतिमा-कला को पृष्ठ-भूमि-देव-पूजा
२. प्रतिमा-स्थापत्य पर शास्त्रीय ग्रन्थ
३. प्रतिमा-प्रकार
४. प्रतिमा-निवेश एवं प्रतिमा-मान तथा प्रतिमा-दोष-युण
५. प्रतिमा-द्रव्य
६. प्रतिमा-रूप-संयोग एवं प्रतिमा-मुद्रा
७. प्रतिगा-वर्ग
(अ) ब्राह्मण-प्रतिमा
१. ब्राह्म एवं त्रिमूर्ति
२. वैष्णव
शाक्त
५. गाणपत्य
६. सौर
७. यक्ष-विधाधर-वसु-मरुद्गण-पितृगण-मुनिगण-ऋषिगण-17
(ब) बौद्ध-प्रतिमा
१. पृष्ठ-मूमि-ऐतिहासिक बौद्ध-धर्म में विकसित सम्प्रदा।
२. साधारण-बुद्ध-प्रतिमा
३. विशिष्ट प्रतिमाएं-वज्रयानी प्रतिमाय-चतुर्दश वितर
(स) जैन-प्रतिमा
१. पृष्ठ-भूमि-जन-सम्प्रदाय
२. अच्र्य देव एवं देवियां
३. जैन-पोठ
४. तीर्थङ्कर
५. चौमुक्रव
६. यक्ष एवं यक्षिणियां
७. श्रुत-देवियां-विद्या-देवियां
अन्य प्रतिमायें--योगिनियां
९. दिग्पालादि।

- , प्रतिमा-कला की पृष्ठ-भूमि-विस्तृत विवरणो के लिए दे० मेरा 'प्रतिमा-विज्ञान' विशेषकर दशाध्यायी-पूर्व-पीठिका । यहा पर केवल इतना ही सूच्य है कि प्रतिमा स्थापत्य का जन्म, विकास एवं प्रोल्लास नाना भक्ति- सम्प्रदायो-जैसे शैव, वैष्णव, स्मातं, (पञ्चायतन-परम्परा), शाक्त (महालक्ष्मी महाकाली, महासरस्वती-इन अधिष्ठात देवियो के आधार पर), गाणपत्य (कातिकेय एव गणेश की पूजा पर), सौर, (मूर्य एव नवग्रहो के आधार पर). एव पुन माह्मणेतर धार्मिक सम्प्रदायो जैसे बौद्ध एव जैन इन व्यापक एव प्रवृस अवान्तर भक्ति-सम्प्रदायों ने भी प्रतिमा कला को महान् प्रकर्ष प्रदान किया। कितने शिव पीठ, कितने शक्ति पीठ, तिने विष्णु-पीठ तथा मन्दिर, प्रासाद, विमान, पायतन मादि निर्मित हुए, कितने तीर्थ स्थापित हुए, क्तिन आश्रम उदित हुए, कितवी पुष्प-स्थलिया पनपी (दे० त्रि-स्थली), कितनी पवित्र नगग्यिा, कितने पावन धाम तथा मठ आदि आदि पनपे ? इन सवमे मुख्य देवो के अतिरिक्त नाना परिवार-देवो की स्थापना पुनः सम्प्रदायानुरूप, दर्शनानुरूप, रूप-प्रतिरूप-लाञ्छनादि-पुरस्सर अगणित प्रतिमायें प्रकल्पित हुई। अतः यहा पर इस पृष्ठ-भूमि की विशेष समीक्षा नहीं करते यह तो वही मेरे इस उपयुक्त ग्रथ–प्रतिमा-विज्ञान-मे परिशीलनीय है। यहा पर केवल इस पृष्ठ-भूमि को प्रतिमा विज्ञान की पूव-पीठिकानुरूप यहा केवल यह सब तालिका- बद करना ही विशेष सगत एव समीचीन है। एक विशेष सूच्य यह है कि यह पृष्ठ-भूमि ब्राह्मण-प्रतिमा-स्थापत्य की पृष्ठभूमि सर्वसाधारणी समझें । पूजा-परम्परा- (अ) देव-यज्ञ (इष्टि) (ब) देव-पूजा (पूर्त) पूजा-परम्परा के प्राचीन प्रतीक- भ-वृक्ष-पूजा प-नदी-पूजा स-पर्वत पूजा य-भेनु-पूजा (पशु-पूजा) समराङ्गण-सूत्रधार - र-पक्षि-पूजा ल-यन्य-पूना पूजा-परम्परा के प्रामाण्य- () साहित्यिक ऋग्वेद-दे० मूरदेव, शिश्नदेय आदि; यजर्वेद, प्राह्यस्य तथा उपनिषदादि; सूत्र-साहित्यः स्मृति साहित्य, प्राचीन व्यापरण-साहित्य-पाणिनि, पतंजलि , अर्थशास्त्र, गमायण एव महाभारत । (4) पुरातत्वीय :-- (1) मोहनजोदाडो-पगुगति शिव, देवी शाकम्भरी प्रादि-नाना देव एव देविया; (1) शिला-लेम्व-घोषाण्डी, वैमनगर, मोरावल, (1) सिक्के-सगजा एव अगजा लक्ष्मी, शिव, वासुदेव, दुर्गा, सूर्य, म्कन्द कार्तिकेय, इन्द्र तथा अग्नि, नाग-नागिनिया, यक्ष एव यक्षिणिया-य सब बसरा, भीटा, राजघाट प्रादि के अन्वेषणों में प्राप्य है। अर्चा प्रय॑ एव अर्चक-वैष्णव धर्म- (अ) उपोद्घात -अर्चा के विभिन्न सोपानो मे भक्ति का उदय, (ब) पचामतन-परम्परा, (स) वैष्णव-वर्म वासुदेव-कृष्ण विष्णु-अवतार-दशावतार वैदिक विष्ण (विप्ण वासदेव) नारायण-वासुदेव । वैष्णवाचार्य-दक्षिणी. ब प्राचार्य रामानुज, माधव प्रादि भानवार सरोयोगिनादि १२ वैष्णवाचार्य-उत्तरी:- निम्बाक रामानन्द दादू तुलसीदास घास्तु-शिल्प चित्र पदावली - वीर चंतय अय रामानन्दी बल्लभ राधोपसना- मराठा देश के वैष्णवाचाय-नामदेव तथा तुकाराम । अर्वा प्रर्य एव अर्चक -शेव-धर्म- द्वादश ज्योरिनिगादि रद्र शिव की वैदिक पृष्ठ-भूमि-दे० यजुवद की रूद्राध्यायी, द्र शिव यो उत्तर-वैदिक कालोन पृष्ठ-भूमि---३. उपनिषद्, लियोपासना, शंव सम्प्रदायो का प्राविर्भाव सामिली शैव, शवाचाय शैव दीक्षा पाशुपत-सम्प्रदाय, कापानि एव कानमुख, लिंगायत (वारशेव) काश्मीर का निक प्रत्यभिज्ञा-सम्प्रदाय एव दशन, शेव दर्शन की पाठ शाखाए १ पाशुपत-दंतवाद, २ सिद्धानव द्वनवाद नकुलीश पाशुपात-द्वैताद्वैतवाद ४. विशिष्टादतवाद, वीर-वी का विशेपादतवाद, नन्दिकश्वर का शव-दशन, रसेश्वर विदर्शन काश्मीर का अद्धत-शव-दर्शन। अर्चा अच एक प्रचंक-शाक्त, गणपत्य एवं सौर धम- शाक्न धर्म एव सम्प्रदाय- तप, मागम, शव-सम्प्रदाय, शाक्त-तन्त्र, ३ ५ ७ ५२ समरातन-मनधारः , " " " " " " शाक्त तन्त्र, तान्त्रिक भाव तथा प्राचार-बोल, यौल-मम्प्रदाय, कुलाचार, समयाभार, शाक्त-तन्त्र की व्यापकता, पावत-तल की वैदिर पृष्ठ-भूमि-बान- तन्त्रो को परम्परा, शाक्तो का अध्यं, पातों की देवी के उदय का प्रतिहासिक विहंगावलोकन-मगवती दुर्गा के उदय वी पाच परम्पायें, शाक्तों को देवी विराट- स्वरूपा-महालक्ष्मी को तीनो शक्तियो मे प्राविभूत देव एवं देविया, देवी-पूजा; गणपत्य-सम्प्रदाय-ऐतिहासिक समीक्षा---गणपति, विनायर, विनेश्वर, गणेश मादि--सम्प्रदाय 1- महागणपति-पूजक-सम्प्रदाय नवनीत-गणपति-पूजक-मम्प्रदाय हरिद्रा-गणपति स्वर्ण-गणपति अप्टिगणपति सन्नान-गणपात सौर-धर्म म देकी ६ अणिया दे० प्र०वि० पृष्ठ १२६ व विदेशी दे०प्र०वि० प्रतिमा स्थापण्य पर शास्त्रीय प्रत्य- पुराण-परस्म, अग्नि, विष्णु प्रागम-कामिक, वर्ण, सुप्रभेद, वैखानस, पशुमदभेद मादि; तन्त्र-यशीपं और नाना तन्त्र दे० (Vastusastra Vol II) दे० मेरी कृति-वास्तु-शास्त्र वोल्यूम सेरेन्ड शिल्प-प्रमुख प्राय दक्षिणी उत्तरी मयमत विश्वकर्म-प्रकाश मानसार विश्वकर्म-गास्तु-शास्त्र काश्यपीय समरागण सूत्रधार अगस्त्य-सकलाधिकार अपराजित-पच्या शिल्प-रल रूप-मण्डन प्रतिमा-प्रकार टिo-प्रतिमा-प्रकार द्रव्यानुरूप तो शास्त्रीय दृष्टि से सपत एवं वैज्ञानिक - १ वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली हैं परन्तु स्थापत्यानुरूप प्रथवा निदर्शनानुरूप को माधुनिक विद्वानो ने अपने- अपने ग्रन्थो मे प्रतिमामो की विधा पर कुछ प्रकाश डाला है, वह दोप-युक्त है- कही प्रतिव्याप्ति-दोप, कही भव्याप्ति-दोष । प्रस्तु-यह सब समीक्षा हमारे प्रतिमा-विज्ञान में द्रष्टव्य । यहा पर हम पाठको के सम्मुख नाना भावतो के पनुसार पदापली-पुरस्सर तालिकायें प्रस्तुत करते (अ) केन्द्रानुरूपी :- १ गान्धार-प्रतिमायें २. मगध-प्रतिमायें ३. नेपाली प्रतिमायें ४. तिब्बती (महाचीनी) प्रतिमायें ५. द्राविडी-प्रतिमायें ६. मथुरा की प्रतिमायें (ब) धर्मानुरूपी:- २. पौराणिक ३. तान्त्रिक धर्म-सम्प्रदागानुरूपी- १. ग्राह्मण-प्रतिमा प्र पौराणिक एवं ब तान्त्रिक २. बौद्ध-प्रतिमायें प्र पौराणिक एव ब तान्त्रिक ३. जैन-प्रतिमायें प्र पौराणिक एव ब तान्त्रिक (स) १. पल तथा मचल २. पूर्ण तथा मपूर्ण शान्त तथा प्रशान्त (सौम्य) (उप्र) टि०-भृगु-वैखानसागम के मनुसार पला एष मचला इन दोनों को निम्न तालिवा में वर्गीकृत किया गया है- चला-प्रतिमायें- १. कौतुफ-बैर-पूजार्थ; २. उत्सव-वेर-उत्सवार्य-प-विदोष पर बाहर ले जाने से लिए: १. बलि-र-दैनिक उपापारात्मक पूजा में उपहारा, ५. स्नपन-बैर-समानाम् ।

५४ समराङ्गण-सूत्रधारः अचला प्रतिमायें-व-वेर 'वर' का अयं प्रतिमा है १. स्थानक-६ -सडी हुई। २ ३. भासन-बैठी हुई। दायन-विश्राम करती हुई । टि०-ये मचला प्रतिमायें मूल-विग्रह भयवा "घ्र व-धेर" की सजा सौतित हैं। ये प्रासाद-गर्भ मे स्याप हैं, प्रतः सदेव यथास्थान स्थापित ए। प्रतिष्ठित रहती हैं। टि०-२. इस वर्गीकरण का आधार देह-मुद्रा (posture) है । टि०--३. इस वर्गीकरण की दूसरी विशेषता यह है कि केवन वैधाव प्रतिमायें ही इन मुद्रामों में विभाजित की जा सकती हैं, अन्य देवो की नहीं। दायन-देह-मुद्रा विष्णु को छोड़कर प्रत्य किमी देव के लिए परिकल्प्य नही । प्रयच, वैष्णव-प्रतिमामों के इस वर्गीकरण में निम्नलिखित उप-वर्ग भी भापतित होते हैं :- १. योग २. भोग ४. अभिचार प्रथम प्रकार अर्थात् योग-मूर्तियो को उपासना आध्यात्मिक निःश्रेयस- प्राप्त्यर्थ ; भोग मूर्तियो की उपासना ऐहिक-अभ्युदय-निष्पादनार्थ, वीर मूर्तियों की अर्ना राजन्यो-शर-बीर योद्धाओ के लिए प्रभु-पाक्ति तथा संन्य-शक्ति की उपलव्ध्यर्थ एव प्राभिचारिक-मूर्तियो की उपासना माभिचारिक कृत्यो-जैसे शत्रु- मारण, प्रतिद्वन्द्वादि-पराजय-मादि के लिए विहित हैं। भाभिवारिक मूर्तियो के सम्बन्ध में शास्त्र का यह भी मादेश है कि इनकी प्रतिष्ठा नगर के अभ्यतर महीं ठीक है। बाहर पर्वतो, भरण्यो तथा इसी प्रकार के निर्जन प्रदेशों पर इनकी स्थापना विहित है । इस प्रकार अचला प्रतिमामों-ध्र व-रो को निम्न द्वादश थेणियां सघटित होती हैं- योग-स्यानक ५. योगासन ६. योग-शयन २. भोग-स्थानक ६. भोगासन १०. भोग-दायन ३. वीर-ध्यानक ७. वीरासन ११. वीर-सायन ४. भाभिवारिक-स्थानक ८. पाभिवारिकासन १२. भाभिचारिक-चपत ३. वीर १ वास्तु-शिल्प-चिन-पदावली पूर्णापूर्ण-प्रतिमायें-इस वर्ग के भी तीन भवान्तर भेद हैं अर्थात् प्रथम वे भूनिया, जिनकी माकृति के पूर्णावयदो को विरचना की गयी है। दूसरी जिनको म कल्पना ही प्रभीट है। तीमरी मिनका मापार क्या है इसकी व्यक्ति न हो प्रतीर-मात्र । प्रथम यो व्यक्त (manifest) कहते हैं-fully sculptured in the round); TT 1742132777 (manifest and non manifest) पहते हैं। इसके निदर्शन में मुम-लिंग-प्रतिमामो एय विभूति- प्रतिमानो (दे. एसीपन्टा की त्रिमूर्ति-प्रतिमा) का समाग है। लिग-मूर्तियां, वा-लिंग, शालग्राम पारितोरी बोटि पति मध्यरन (प्रमोक-मात्र) प्रतिमा से निदान हैं। इसी वर्ग के सदा प्रतिमामों का एक दूसरा पगं भी दूष्टम्प है :- १. चित्र-ये प्रतिमायें जो सौगोपाग पात है, २. चित्राएं-ये जो प्रध-पवत है .. पियाभाग से सायंत्रिमा प्रतिमामो painting से है। शान्तानान्त-प्रतिमायें :- इन प्रतिमानो या मापार माय है। पुप प्रतिमायें पपया आप पिरित की जाती है और शेप शान्त या सौम्य । -पूर्ण उदयोग लिए पान-प्रतिमापों की पूगरा विधान है। मरे विपरीत भाभिपारिप, मारण, उत्पादन मादिरे मिए उप प्रतिमामों पूजापा विधान है। 4.7 (क) मूर्तियों के चित्रण में उनसे भयावह-तोएन्ना, दीप-दान, पाभर, मरवात्र-मुगन्नित, मुरमाता-विभूषित मामपरिगोपाल नेत्र प्रार रिये जाते है। पंल एप दोनों प्रसार को मूर्तियों के निम्न स्यामा निदर्शन - समराङ्गन-सूत्रधार स्तम्भी के मनुमार परिकल्प है- १. धर्मानुरूप ४. शास्त्रानुरूप तथा २. देवानुरूप ५. पेल्पनुरूप ३ द्रष्यानुरूप १. धर्म-ग्राह्मग, वोठ, जन २. देय-वाहा, वय, संय, सौर तथा गाणपत्य; टि :0-पन्य देवों एव देवियों तया यशादि गर्गों की सभी प्रतिमा इन्ही में गता है क्योंकि ये सब परिवार है । १. मृमपी २. शिलामी ३. ४. पाना या पारमा-याचनी, राजती, साम्रो, रतिया, मोहमा प्रालि १. सोद्भवा ६. सप्या বিমা ८. मिथवा पास्त्र १ पौरागिर २ मारमिय .. वाघिर ४. गिल्प-शास्त्रीय ५. मिथित ५. सिया ८. नै ८ मारा ५. पाबाट 1. मित्र १.. सिमी (मापीनी) ११. पर भारत प्रतिमा-नित (Iconometry) रुपा प्रतिमा-गुणशेप fro-T मा * RE रतिरामा १ " ३ . . " समराङ्गण-सूत्रधार देहागुल की परम्परा प्रचलित है। मात्रांगुल-प्रतिमा-कार स्थपति (तक्षक) अथवा प्रतिका-कारक यजमान की मध्यमा अंगुलि का मध्य पर्व है। देहांगुल-मेय प्रतिमा के सम्पूर्ण कलेवर को १२४, १२० अथवा ११६ सम भागो मे विभाजन से प्राप्त होता है । प्रत्येक भाग को देहलधागुल कहते है। देहांगुल-तालिका- मगुत अवकाश मूर्ति, इन्दु, विश्वम्भरा, मोक्ष, तथा उक्त, २ कला, गोलक, अश्विनी युग्म, बाह्मण, विहग, प्रक्षि तथा पधा ऋण, अग्नि, रुद्राक्ष, गुण, काल, शूल, राम, वर्ग तथा मध्या; वेद, प्रतिष्ठा, जाति, वर्ण, कर्ण (करण), अब्जानन, युग, तुर्थ तथा तुरीयः विषय, इन्द्रिय, भूत, इयु, सुपतिष्ठा तथा पृथ्वी; ६ कम, प्रग, रस, समय, गायत्री, कृत्तिका, कुमारानन, कौशिक तथा ऋतु पाताल. मुनि, घात, लोक, उष्णिक, रोहिणी, द्वीप, प्रग, सम्बोनिधि; लोकपाल, नाग, उरग, वसु, मनुष्टुप तथा गण बहती, गृह, रन्ध, नन्द, सूत्रः दिक, प्रादुर्भावा, नाडि तथा पक्ति रुद्र तथा त्रिष्टुप १२ वितस्ति, मुख, ताल, यम, भक, रासि तथा जगती; भतिजगती; मन वया यक्वरी; भविएश्वरी तथा तिथि; फ्रिया, अप्टि, इन्दु, कला अत्यप्टि ५ ७ " " . . " " " १८ " " " " " M " वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली स्मृति तथा तिः प्रतिधृतिः कृति १ प्रकृति २२ प्राकृति २३ विकृति, २४ संस्कृति; प्रतिकृति; उत्कृति नक्षत्र। मान-तालिका-पड्वर्गीय- २. मान से तात्पर्य प्रतिमा-कलेवर की लम्बाई (Length) २ प्रमाण से तात्पर्य प्रतिमा कलेवर को चौदाई (Breadtb) उन्मान से तात्पर्य प्रतिमा कलेवर की मोटाई (Thickness) ४. परिमाण से तात्पर्य प्रतिमा-कलेवर का परीणाह (Grth) ५ उपमान से तात्पर्य प्रतिमा-कलेवर के दो प्रवययो जैसे पैरों के मन्तरावकारा (Interspaces) लम्बमान से तात्पर्य प्रतिमा-कलेवर की प्रलम्ब रेखामो {Plumb Lines) से है। ताल-मान-प्रागमिक:- देव उत्तम ददाताल प्रह्मा, विष्णु, शिव की मूर्तिया; प्रघमदाताल श्री देवी, भू-देवी, उमा, सरस्वती, दुर्गा, सप्तमातृका, उपा इन्द्रादि-लोकपाल, चन्द्र-सूर्य, द्वादश-प्रादित्य, एकादश रूद्र, प्रस्टवसु-गण, कश्विनी, भृगु तया माकंडेण्य, गरुड, रोप, दुर्गा, गुह (सुब्राह्मण्य) सप्वपि, गुरु (बृहस्पति), मार्य, अण्देश तथा क्षेत्रपाल नवा ताल कुबेर क्या नय-ग्रह मारि; उत्तम नवताल दैत्य, यक्षेश. उरगेश, सिद्ध, गन्पर्व, चारण, विवेश 'तपा शिव की मूर्तिया सध्यङगुल पूर्व महापुरूप (देवरल्व-मनुत्र); ६. ताल मध्यम दशताल मष्टताल प्रेत समराङ्गण-गुवधार नवताल राक्षस, मसुर, यक्ष, अप्सरायें, अस्त्र-मूर्तिया, पोर मरूद- गण; मानमा सप्तताल वेताल, प्रेत पताल पञ्चताल कुन्ज तथा विघ्नेश्वर धनुस्ताल वामन पोर बच्चे बितात भूत और किन्नर दिनाल पूष्माण्ड एस्तान नबन्ध टि-साल-मान में प्रयुक्त विभिन्न मूत्रो का संकेत भी प्रावश्यक है। पो हमने मानसोल्लास की दिशा में अपने "मध्ययन" सण्ड में प्रस्तुत की है वह यहों दृष्टम्प है। पुनरावृत्ति टोक नहीं। पस्तु, इस स्तम्भ में यहाँ यमरागण की प्रतिमा-मान-पतति को नालिका पदावती-कम से (Terminologically) अवश्य प्रवता है :- भंग उपग-प्रत्यय प्रमाण (0) अयण नेर-यवए-मम्म नेत्र और प्रपण-सम उत्सेध से मिगुणायत कर-पिप्पली निपली पोर पापा के वीर मा सकार पापा० . विस्ताद १०. मम्म की गहराई यय पिम्पनी के मनपर श्रीर-दि. ४५० तिका ३५० पाया. वि. पीयूको (नाराय-मामा) १५० प्राया, प.पि. भाग (माएगा) १५. (वा भोर तारत) मुमार (योग-मम-प्रसार) ॥२० परिगाह (Gb) २५. परिणा १२. परिमार TIME TRAR) (सीपोभाष ११). मगु० " .. " " मध्य . " "" मूल वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली करणं का ऊपरी विस्तार १ गोलक २ य. नाल का दुगना ६ मात्रा पूरा का पूरा २ गोल का परिणाह नाल (पश्चिम) १५. का परिणाह नाल (पूर्व) ३५. का परि. २ कोमल नाल १ कला का परि. (1) चिबकु २ मगुल लम्बा अपरोष्ठ १५० लम्बा उत्तरोष्ठ श२ प्रगुल लम्बा भाजी १।२ चंगुल (ऊचाई) {101) नासिका- ४ अगुल लम्बाई २ नासिका-पुट-प्रान्त २ अ० लम्वाई २ मामा-पूट मोष्ठ के प्रमाण का चोया नासा-पुट-प्रात करवीरसम? (iv) ललाट ८ प्रगुल विस्तत ४ म. मायत दि०-१ इस प्रकार चिबुक से केसात मान २२ मगुल होता है। मागे का पाठ अप्ठ होने से १८ मगल किरा का प्रमाण है- पता नही। ग्रीवा का परोणाह २४ मगुल प्रतिपादित है। यहां तक पक्ष एव नाभि के प्रगम का प्रश्न है, वह प्रीवा-प्रमाण से पनुगत है। इसी प्रकार मा का मान नाभि के मान के दो भागो से परिवल्पित है और उरू तथा जपामा रा मान समान माना गया है। दोनों जानुमों का मान ४ प्रगुल बताया गय है। -1० म०७६ २०-२९ (v) पाव १४५० सम्मे, ६ मं० पोर मौर४म.चे पादागुष्ठ (५० परीगाह, ३० सम्म) पोर १.३२.जप) पाद-प्रदासिनी ५५. परी०, ३म. पायत पाद-मध्यमाति टि०-२ ३१४ अगल ३२ अगुल ६२ समराङ्गण-सूत्रधार पाद-अनामिका मध्यमा के प्रमाण मे ११२ कम पाद-कनिष्ठा अनामिका के प्रमाण मे ११२ 51 प्रगुष्ठन्नख अंगुलि-नख ३१५ प्र० (vi) जधा-मध्य-परीणाह १८ अगुल (vil) जानु-मध्य-परीणाह २१ प्रगुत जानुकपाल जानु का ११७ परीणाह (vill) अरू-मध्य-परीणाह (ix) वृषण (scrotums) मेढ़ (पण-सस्थित) ६ मगुल-परीणाह कोश ४ अंगुल १५ अगुल (x) नाभि-मभ्य परीणाह ४६ भगुल (xil) २ स्तनों का अन्तर १२ मगुल (xiil) २ कक्ष-प्रान्त (xiv) पृष्ठ-विस्तार २४ भगुल पृष्ठ-परीणाह वक्ष-सम (xv) प्रोवा ६ मंगुल (xvi) भुजायाम ४६ प्रगल दोनो का पर्वोपरितन (wrist) १८ अगुल (x) कटि ६ अगल लम्बे दूसरा पर्व दोना बाहुमो का मध्य-परीणाह १८ अगुल दोनों प्रबाहुमो का मध्य परीणाह १२ मगल (मर्यात् चतुभुजी प्रतिमा) भुज-उन (सागुलि) १२मगुल भुज-तल (निरनि) ७प्रगल मध्यमांमलि ५ मंगुल प्रदेशिनी मोर अनामिका दोनो दरावर (परन्तु मध्यमा । एक पर्व-हीन वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ? ४ अगुल ५ अगुल ? कनिष्ठिका प्रदेशिनी से एक पर्व-हीन हस्त-नख (मालि) सब पर्व के माधे उनका परीणाह हस्तम-गुष्ठ-सम्बाई हस्त-परीणाह अगष्ठ-नख प्रतिमा-गुण-दोषcिo-ये गुण-दोष मान-पालन अयथा मान-अपालन पर ही प्राधारित है। प्रतएव यह तालिका इसी स्तम्भानुकूल हैं : प्रतिमा-दोप सं० दोष फल १. प्रश्लिष्ट सधि विभ्रान्ता स्थान-विभ्रम मरण २. ar वक कलह ४. भवनता पस्थिता वयसः क्षय मर्थक्षय हृद्रोग देशान्तर-मगन उन्नता ८. अनपत्यता ६. दारूण भय अनर्थका काकजघा प्रत्यगहीना विकटाकारा मध्य-प्रन्थि-नता उद्बद्ध-पिण्डिका मधोमुखी कुक्षिप्ठा । कुब्जा पाश्वे-हीना मासन-हीना प्रायस-पिण्डिता शिरोरोग दुर्भिक्ष रोग राज्याशुभ बन्धन मौर स्थान-च्युति अनर्थदा १५.

समराङ्गणसूनवार - - मालय-हीना बन्धनन और स्थान-च्युति नाना-काष्ठ समायुक्ता अनर्थदा २०. टि०-इन दोपो का प्रभाव ही गुण हैं तथापि निम्न तालिका द्रष्टव्य हैं । प्रतिमा-गुण १. सुश्लिष्टसन्धि ८. शुभा २. ताम्र-लोह-सुवर्ण-रजत-बदा ६. सुविभक्ता ३. प्रमाण-सुविभक्ता १. यथोत्सेधा अक्षता ११. प्रसन्न वदना ५. मपदिगा १२. निगूढ-सन्धि-करणा ६. अप्रत्यग-हीना १३. समायती ७. भविजिता १४. ऋजु-स्थिता प्रतिमा-द्रव्य (Iconoplastic art) टिo -इस स्तम्भ पर हमने अपने तीनो ग्रन्थो-दे. प्रतिमा-विज्ञान : Vastusastra Vol. II-Hindu Canons of Iconography and Painting and Royal Arts-Yantras and Citras-मे इस विषम पर विस्तृत समीक्षा की है और अन्त मे केवल द्रव्यो को सप्तधा विधा पर द्रव्य सामान्य तालिका- १. मृन्मयो २. काष्ठमयी ३. पापाणमयी ४. धातुजा (धातूत्या अर्थात् प्रप्ट-लोह-मयो) रलजा ६. मालेल्य-चित्रमा ७. मिश्रा अब हम विभिन्न प्रन्यों की तालिका प्रस्तुत करते हैं।

वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली समरांगणीय प्रतिमा-द्रव्य-७ पुराणीय (भविष्य) प्र. द्र० ० सुवर्ण काचनी रजत राजती ताम्र ताम्री पापाण पार्थिवी लेप्य (मृतिका) वार्थी मालेख्य (चित्र) मालेस्यका शुक्रनीति सारीय प्र० द्र. शुक्रनीति सार का निम्न प्रवचन सप्तधा से हमे प्रष्टधा की पोर ले जाना है तथा द्रव्योत्तर प्राशस्त्य प्रतिपादित करता है :- प्रतिमा संकती पैष्टी लेख्या लेप्या च मृण्मयो । चाी पापाणघातूत्था स्थिरा ज्ञेया यथोसरा ॥ अब माइये गोपाल भट्ट-विरचित हरिभक्ति-विलास की ओर, जहा प्रतिमा को द्रव्यानुएग से पहले चतुर्धा कहा है--पुनः सप्तधा :- हरि० वि० चतुर्धा द्रव्य चित्रजा पाकजा लेप्पजा शास्त्रोक्तीर्ण हरि० वि० सप्तधा ध्य १. मृण्मयी रत्नजा २. दारू-घटिता ५. शलजा ३. लोहजा गन्धजा ७. कौसुमी मागमिक द्रव्य :-- रलजा प्रतिमा १. स्फटिक २. पपरराय १. वज ६. पुष्प दि० भागमो मे इष्टिका (ईट) तथा कडिशर्करा एवं हस्तिदन्त भी द्रव्य उपश्लोकित हैं ।

सज्ञा समराङ्गण-सूत्रधारः भव पाइये अन्त मे अपराजित-पृच्छा की द्रव्य-तालिका की मोर:-- प्रापराजित-प्रतिमा-द्रव्य पूजक फल १. वनमयो प्रतिमा इन्द्र सुरराजत्व २. स्वर्णमयी प्रतिमा कुवेर धनदत्व ३. रूप्यमयी प्रतिमा विश्वेदेवा विश्वेदेवात्व ४. पितलमयी प्रतिमा मरूदगण पवनत्व ५. कास्यमयी प्रतिमा मप्टवमुगण वसुत्व ६. शीशकोद्भवा पिशाच मोक्ष ७. सूर्यकान्तमयी मादित्य सूर्यत्व ८. चन्द्रकान्तमयी चन्द्र नक्षत्रराजत्व ६. प्रवालकमयी मगत १०. इन्द्रनीलमयी वुद्ध ११. पुष्परागमयी वृहस्पति १२. प्रखमयी शुक्र १३. कृपानीलमयी शनि १४. वैदूर्यमयी केतु १५. गोमेधीय १६. शुद्धस्फटकमयो महंत १७. हेमवती (शिलामयी) ब्रह्मा १८. हेमबूटजा (महातिग) विष्णु १९. पाटलोहमयी सर्वदेविया २०. ध्यानजा दिव्यलिंग योगिनिया राजे-महाराजे राहु - - प्रष्टया शैलजा प्रतिमा १. श्वेता २. पपर्णा बाह्मणोचिता राजोचिता-क्षत्रियोपिता वैश्योचिता . - आभा वास्तु-शिल्प-चित्र-पवावली ४. मुद्गाभा ५. पाण्डा ६. माक्षिकनिभा शूद्रोचिता स्वास्थ्यकारका विजयकारका धनश्वर्य-विधायिका सन्तति-दायिनी ७. कपोताभा ৭. মৃণমা पाथिवा पक्वा अपरचा अन्य द्रव्यजा कर्पूरा कस्तूरिका परवीरा कुकुमा मातुलिंगिका नाना-फनविनिर्मिना प्रतिमा-रूप-संयोग एवं प्रतिमा-मुद्रा माधुनिक विद्वानो ने मुद्रा का अर्थ एक-मात्र हत्त-मुद्रा, पाद-मद्रा तथा शरीर-मुद्रा इन्ही तक सीमित रक्खा है । मैंने वास्तु-शिल्प चित्र के अनुसन्धान, गवेषण एवं प्रध्ययन से जो नई उद्भावना प्रपने ग्रन्थो मे (देखिये Vastu. sastra Vol || Hindu Canons of Iconography and Painting) की है, उस से मुद्रा एक-मात्र भाव मुद्रा, जो हस्त पाद-मुखादिको की स्थिति, गति एवं प्राकृति के द्वारा अभिव्यक्त होती हैं, वे ही एक मात्र मुद्रा नहीं है । नाना रूप-सयोग एव लाछन, आभूपण, प्रायुध भासन, प्रतीक मादि भी मुद्रा ही हैं । मुद्रा के उपर्युक्त सीमित भर्थ ने ही प्राधुनिक स्थापत्य-लेखको को पह प्रेरणा दी और सिद्धान्त पर पहुंचाया कि बाह्मण-प्रतिमायें मुद्रा-विहीन है भोर बौद्ध एवं जैन प्रतिमायें ही मुद्रालकृत हैं । हेमाद्रि को चतुवर्ग-चिन्तामणि मे जो हम ने निम्न उल्लेख पाये हैं, उससे हमारा सिद्धान्त पुष्ट हो गया:- एकोनविंशतिमुद्राः विष्णोरक्ता मनीषिभिः । राखचक्रगदापमवेणुश्रीवत्सकौस्तुमा." ......शिवस्य दशमुद्रिका : लिंगयोनित्रिशूलास्या मालेष्टाभीमृगाह्वयाः॥

६८ समराङ्गण सूत्रधार सूर्यस्य कव पदमाख्या सप्तमुद्रा गणेचितुः।। - लक्ष्मी मुद्रार्चने लक्षम्या वाग्वादिन्याश्च पूजने । प्रक्षमाला उया वीणा व्याख्या पुस्तकमुद्रिका : ॥ सप्तजिह्माहवया मुद्रा विज्ञेया बह्निपूजने ॥ भस्तु, यद्यपि बौद्ध प्रतिमानों में इन हस्त-मुद्रामों का विपुल विनियोग है, परन्तु प्रतिमा स्थापत्य में मुद्रा देव-विशेष के मनोभावो को ही नहीं अभिव्यक्त करती हैं, वरन् उसके महा कायं-देवी कार्य को भी इगित करती है। भगवान् बुद्ध की भूमि-प-मुद्रा इस तथ्य का उदाहरण है । इस दृष्टि से मुद्रा एक प्रतीक Symbol है, जो प्रतिमा पर प्रतिमा के स्वरूप (Idea) का परिचायक (Conductor) है। मस्तु, इस स्थूल उगोद्घात के अनन्तर भच हम इन मुद्रामो को निम्न- लिखित दो महावों में विभाजित कर रहे हैं। रूप-मुद्रा २. शरीर-मुद्रा पहले हम रूप-मुद्रा को लेते हैं । रूप-मुद्रा का अर्थ रूप-सपोग है। इस रूप-सयोग में निम्न उपवर्गों पर नाना रूप-मुद्रामों को तालिका उपस्थित की जाएगी :- १. पात्र २. भासन मतः ४. भाभूषण ५. मायुध ६. वस्त्र ३. वाहन प्र-पात्र १. सूक २. स.बा ३ कमण्डलु देव ब्रह्मा ब्रह्मा ब्रह्मा, शिव, पार्वतो तपा सरस्वती ब्रह्मा, सरस्वती ब्रह्मा, सरस्वती, शिव सरस्वती ४. पुस्तक ५. अक्षमाला (अक्षसूत्र) रुद्राक्ष-कमालक्ष वास्तु-शिल्प-वित्र-पदावली ६. पद्म ६. कपाल कपाल-भृत् शिव वथा अन्य तान्त्रिक देवता दण्ड यम ९. दर्पण देवी लक्ष्मी १०. श्रीफल लक्ष्मी ११. अमृत-घट लक्ष्मी १२. मोदक गणेश टि० इनको हम पात्र अर्थात् Implements के रूप में विभावित करते हैं परन्तु यहा पात्र पर हम वाद्य-यंत्र को भी ले सकते हैं, जिनकी तालिका निम्न है :- संज्ञा १. वीणा अथवा वल्लको सरस्वती २. वेणु कृष्ण ३. शिव शख (पञ्चजन्य) विष्णु दुर्गा तथा कार्तिकेय ६. मृदग, करताल आदि देवगण, मुनिगण, भक्त मादि । ब-प्रासनः -मासन पद ने केवल यथा-नाम प्रासन ही है. वरन् यह निम्नलिखित तीन उपसर्गों में विभाजित किया जा सकता है :- १. शरीरासन अर्थात् योगासन, पक्रासन, पद्मासन २. पीठासन (detached seat) ३. पशु-मासन (वाहन) टि० इन पशु-मासनो को वाहन में भी गतार्य कर सकते हैं, परन्तु बहुत से ऐसे भी देव हैं जो साक्षात् गज, सिंह, मयूर मादि पशुपों पर मारूढ चित्र्य हैं। प्रतः उनको हम वाहन में लेंगे। १. शरीर-ग्रासन(योगिकासन)-इनको संख्या सख्यातीत है निरुक्वतन्त्र, (दे. पन्द-कल्पद्रुम) के अनुसार इन पासनो की संस्था ६४ लाख है। डमरू घटा समराङ्गण-सूत्रधार अहिर्बुध्न्य-सहिता के अनुसार निम्नलिखित ११ प्रासन विषेश प्रमिद हैं, जो प्रतिमा स्थापत्य मे भी चित्रित किये गए हैं. १. चक्रासन ५. कोक्कुटासन ६. सिंहासन २. पद्मासन ६. वीरासन १०. मुस्तामन तथा ३. कूर्मासन ७. स्वस्तिकासन ११. गोमुखासन ४. मयूरासन भद्रासन इन ११ योगिकासनो के अतिरिक्त पतञ्जलि के योग-दर्शन में जो अन्य यौगिकासन सकोतित हैं, वे भी प्रतिमा स्थापत्य में चित्रित है -दण्डामन, सोपाश्रयासन, पर्यकासन, समसस्थानासन मादि तथा ज्ञानासन, वज्रासन, योगासन, प्रालीढासन और सुखासन । टि० डा० वैनर्जी के अनुमार (cf. Development of Hindu Iconography) निम्नलिखित प्रासन भी चित्र स्थापत्य मे प्रदर्शित हैं :- उत्कूटिकासन ४. वद्ध-पद्मासन वचासन ३ वजर्यकासन ६. ललितासन २-पीठासन-सुप्रभेदागम मे निम्न पाच प्रकार के पीठो का वर्णन किया गया है, जिन्हें हम यौगिकासनो के रूप मे नही वरन् Detached Seat के रूप पाते है। ये माकारानुरूप निर्मय है:- पीठ प्राकार प्रयोजन १ प्रमन्तासन श्यश्र (Triangular) कौतुकदर्शनार्थ २. सिंहासन प्रायताकार (Rectangular) स्नानार्थ ६. योगासन भष्टाधि (Octagonal) प्रार्थनार्थ पद्मासन तथा aga (Circular) पूजार्थ ५. विमलासन पडधि (Hexagonal) बल्यार्थ इनके अतिरिक्त राव महाशय ने (E.H. I. vol. 1. P20) अन्य चार पीठो का भी निर्देश किया है, जो पादमुद्गीय आसन नहीं, द्रव्यीय पीठ है। १. भद्र-पीठ (भद्रासन) प्रेत-पीठ (प्रेतासन) २. कूर्म-पीठ (दूर्मासन) सिंह-पीठ (सिंहासन) २. पयंकासन ५.

२. वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ३ पशु-प्रासन :- वाहन-वाहन अर्थात यान की निम्न तालिका उद्धरणीय है :-- देव देवियां १. हंसवाहन ग्रहमा १. सिंहवाहिनी दुर्गा टि० यान मे देवो के गरूडारुढ विष्णु २. हंसवाहिनी सरस्वती विमान ही विशेष ३. वृपभासीन शिव ३. वृषभवाहिनी गौरी प्रसिद्ध हैं, ब्रह्मा, विष्णु, गजारूढ रूद्र ४. गर्दभासना शीतला महेश के विमानो का ५. मयूरासन कार्तिकेय ५ उलूकवाहिनी लक्ष्मी क्रमश: वैराज,त्रिविष्टप ६ मूपिकासन गणेश ६. नकवाहिनी गगा और कैलाश नाम है। टि० अपराजित-पृच्छा मे पत्रिंशत् ३६ पायुधो का वर्णन है । इतनी सुदीर्घ तालिका अन्यत्र अप्राप्य है । उसी प्रकार से उसमे पोडश आभूषणो का भी वणन है, जो प्रागे के स्तम्भ मे लगे। पहले हम प्रागमो, तत्रो, पुराणो तथा अन्य शिल्प-ग्रन्थों में प्रायुधो (अस्त्र-शस्त्रो) का जो प्रतिपादन है, उसके मनुसार पहली तालिका प्रस्तुत करते है प्रायुध-तालिका-(सामान्या) प्रायुध देव-विशेष-सयोग चक्र (सुदर्शन) विष्णु २. गदा (कौमोदकी) विष्णु ३. शारंग धनुष ४. त्रिशूल ५. पिनाक धनुष शिव ६. खट्वाग शिव ७. अग्नि शिव शिव ६. मकश गणेश १०. पाश गणेश सुब्रह्मण्य १२. वच सुब्रह्मण्य १३. ठक सुब्रह्मण्य (इन्द्र भी) विष्णु शिव ८. परशु ११. शक्ति समराइगण-सुत्रधार २० खेट २५. चम १४ मुसल बलराम बलराम कार्तिकेय १७ खडग कातिकेय १८ मुसृण्ठि कातिकेय १६ मुद्गर कार्तिकेय कातिकेय २१ धनु कातिकम २२ पताका कार्तिकेय २३ परिष दुर्गा २४ पटिश दुगा दुर्गा मायुध-तालिका-अपराजित पृच्छोया पत्रिंशत-मायुष-३६ आयुष १ त्रिशूल २५ शीर्षक २ युरिका २६ सर्प ३ खड्ग १५ चक्र २७ श्रग सेटक १६ गदा २८ हल ५ खट्दाग १७ वज २६ कुन्तक ६ धनुष १८ शक्ति बाण १६ मुदगर ३१. अक्षमाला पाश २० भृश डि ३२ कमडल प्रकृश २१ मुसल १., घटा २२. परशु २३ कतिका ३५. पत्र १२ दर्पण २४ कपाल ३६ योग-मुद्रा टि. इनमे बहुत सी सज्ञायें जैसे दपण, कपाल तथा ३०-३६ ये सब Improvised weapons मे गतार्थ किये जा सकते है। प्राभूषण-वस्त्रों एव मभूषणो को हम एक ही वग में परिकल्पित कर सकते हैं । ये एक प्रकार से वस्त्र हैं, भूषण है और मौलिया है। ३०. पुस्तक ७ ६ ३३. स्त्रक ७. ४ ५. कटिबन्ध वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावलो ७३ वस्त्र- (१) कोशेय (२) कापस (३) धर्म इन कोटियो मे, नाना परिधान, नाना देवो मे, विभाजित है:- विष्णु पीताम्बर वलराम नीलाम्बर शुक्लाम्बर प्राचीनकाल मे परिधानो मे दो ही वस्त्र विशेष थे, एक उत्तरीय तथा दूसरा अधोवस्त्र । देवी-मूर्तियो तथा देव-मूर्तियो में बन्ध भी चित्रित पा जाते हैं । निम्न तालिका देखिए :- १. हार ६. कुच-बन्ध ११. भोलक (सूर्य-देविया) २. केयूर भुजगवलय १२. कृत्तिवास (शिव) ३ कंकण बनमाला १६. शुक्लाम्बर (व.) उदर-बन्ध ६. पीताम्बर (वि०) १४. मेखला (श्री) १०. उदीच्यवेप (सूर्य) १५. कचुक (लक्ष्मी) टि.- इनमे से प्रथम पाच सभी देवो एवं देवियो के सामान्य परिधान है ; कुच-बन्ध तथा चोलक स्त्री-,रिधान होने के कारण देवी-प्रतिमामो को विशष्टिता है। प्रलकार तथा प्राभूषण- मलकार प्रथया माभूषणो को अंगानुरूप सात-पाठ वर्गों में विभाजित किया जा सकता है। कर्णाभूषण-कुण्डल पत्र-कुण्डल (उमा) ३. शंख-पत्र-कुण्डल (उमा) २. नक्र-कुण्डल (सामान्य) ४. रत्न-कुण्डल (सामा०) टि कर्णाभूषणो मे कर्ण-पूर (सरस्वती), कणिका (काली), मणि-कृण्डल (लक्ष्मी), कर्णावली (पार्वती) मादि भी उल्लेख्य हैं। नासा भूपण-वेसर (कृष्ण और राधा) गल-भूषण- १. निप्य २. हार ३. अवेयक ४, कौस्तुक स्था ५. वैजयन्ती टि० कौस्तुभ एवं वैजयन्ती वैष्णव-प्राभूषण हैं, कौस्तुभ मणि . .

समराङगण-मत्रपार जो समुद्र मन्थन में प्राप्त १४ रलों मे एक है। इसे भगवान् विष्ण वक्षस्थल पर धारण करते हैं। भागवत-पुराण कौस्तुभ को सहस्य-मय-समप्रम एक लाल मणि सकोतित करता है । वैजयन्ती क विषय में यह प्रतिपाद्य है कि इसको रचना पांच प्रकार की रल-पषिका से निष्पन्न होती है । विष्णु पुराण में इन पध-विध रत्नो को पञ्च तत्वो का प्रतीक माना गया है। नीलम (नीलमणि) पार्थिव तत्व, मौक्तिक जलाय तत्व, कोस्तुभ तेजस् तत्व, वैदूयं वायव्य तरस एव पुष्पराग प्रामाशीय तत्व के प्रतीक है -प्रतएव वैजयन्तो विराट् विष्णु को रूपोद्भावना का कैसा वैराज्य समुपस्थित करती है। वक्ष-प्राभूषण-इन मे श्रीवत्स, चन्नवीर, भुजबन्ध (परिघान पोर अलकार दोनो ही) विशेषोल्लेखनीय है । फटि-माभूषण-इन मे कटिबन्ध, मेखला तथा काञ्चीदाम विशेष प्रसिद्ध पाद-माभूषण-इन मे मजीर ही विदोप उल्लेख्य है। बाहु एव भुजा के प्राभूषण-इन मे ककरण, वलय, केयूर,अगद विशेष विख्यात हैं। टि० 'श्रीवत्स' वैष्णव लाछन है, जो विष्णु के वक्षःस्थल पर 'कुञ्चित रोमावलि' की सज्ञा है । वैष्णवी प्रतिमानो मे वासुदेव-विष्णु एवं दशावतारो, मे प्रदश्य है। शिरोभूषण-मानसार मे लगभग द्वादश १२ शिरोभूषण (प्रतकरण एव प्रसाधन दोनो ही) वणित हैं, जिनको हम निम्न तालिका मे देव पुरस्सर देख सकते हैं:- संज्ञा ब्रह्मा, शिव जटा मु० मौलिम किरीट मु० देव सज्ञा केशबन्ध मनोन्मानिनी धम्मिल्ल विष्णु, वासुदेव, चूड नारायण मुकुट देव सरस्वती, सावित्री अन्य देविया पन्य देविया ब्रह्मा, विष्णु, शिव करण्डक मु. . प्र. पत्र-पट्ट ब. रत्न-पट्ट स. पुष्प-पट्ट . " वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली अन्य देव और देवियां पट्ट राजे-महाराजे, रानिया शिरस्त्रक यक्ष,नाग, विद्याधर कुन्तल लक्ष्मी, सरस्वती सावित्री टि०१ काक पक्ष भी एक शिरोभूषण सकीर्तित है । यह वाल. कृष्ण का शिरोभूषण अथवा केश-बन्ध है- 'मस्तकपाद्वये केशरचनाविशेषः। टि०२. मानसार को इस शिरोभूषण-मालिका की कुछ समीक्षा भावश्यक है । राव महाशय (श्री गोपीनाथ) तथा उनके अनुयायी डा. बैनर्जी ने मानसारीय मौलि-लक्षण से केवल आठ प्रकार के शिरोभूषणो का दिर्दश माना है-जटामुकुट, किरीटमुकुट, करण्डमुकुट, शिरस्त्रक, कुन्तन, केशवन्ध, पम्मिल्ल तथा प्रलकचूड । शिव और ब्रह्मा के लिये विहित शिरोभूषण जटा-मुकुट से जटा पौर मुकुट (दन्द्र) नही ग्राह्य है जटा हो है मुकुट-ऐसा विशेष सगत है। मोलि या मुकुट एक प्रकार से सामान्य मज्ञा है और अन्य प्रभेद Species है। इसी प्रकार धम्मिल्लालकचूड मे तीन के स्थान पर दो ही शिरोभूषण प्रभिप्रेत है-धम्मिल तथा अलकचूड (न कि अलक अलग मौर चूड अलग)। राव महाशय ने मौलि अर्थात् शिरोभूषण के केवल तीन ही प्रधान भेद माने है-जटा-मुकुट, किरीट-मुकुट तथा करण्डक-मुकुट । शेष क्षुद्र माभूषण है। पट्ट के सम्बन्ध मे राव महाशय की धारणा सम्भवत. निर्धान्त नहीं है। पट्ट को राव केश-बन्ध का प्रभेद मानते है-वह ठीक नहीं । पट्ट एक प्रकार का साफा है, जो उष्णीष (शिरोभूषण) के रूप में स्थापत्य मे प्रकल्पित है। टि० ३. किरीट-मुकुट वणव मूर्तियो के अतिरिक्त सूर्य तथा कुबेर के लिये भी विहित है । देखिए बृ० स०) गान्धार-कला-निदर्शनो मे शक्र अर्थात् इन्द्र का भी यह शिरोभूपण है ।

७६ समराङ्गण-सूत्रधार शरीर-मुद्रा १. हस्त-मुद्रा २. पाद-मुद्रा ३. शरीर-मुद्रा-मुखावयवादि । १७. चतुर भ्रमर १६. हंसवक्त्र २०. हतपक्ष सन्दश २२. मुकुल २३. ऊपनाम २४. ताम्रचूड हस्त-मुद्रा असंयुत हस्तः १. पताक ६. कपित्य २. त्रिपताक १०. सटक-मुख ३. कर्तरीमुख ११. सूची-मुख ४. भर्घ-चन्द्र १२. पद्यकोष पराल १३. सर्पशिर ६. शुक-तुण्ड १४. मृगशीर्ष ७. मुष्ठि १५. कागूल ८, शिखर १६. प्रलपप सयुक्त हस्त :- १. अजलि ६. उत्सग २. कपोत २. कर्कट ८. पुष्पपुट ४. स्वस्तिक मकर सटक १०. गजदन्त नृत्य हस्त :- १. चतुरन ८. उत्तानवञ्चित २. विप्रकीरणं ६. मधुरेचित ३. पद्मकोप १६. पल्लव ४. परालखटकामुख ११. केश-वन्ध माविद्धवक्रक १२. लता हस्त ६. सूचीमुम्ब १३. कटि-हस्स रेचितहस्त १४. पक्ष-वञ्चितक ७. दोल ११. महित्य १२. वर्धमान - १५. पक्ष-प्रच्योतक १६. गरूड-पक्ष १७. दण्ड-पक्ष १८. ऊब्वं-मण्डल १६. पाव-मण्डल २०. उरो-मण्डल २१. उरः पावधि- मण्डल वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ७० पाद-मुद्रा:-- वैष्णव ध्र व बेरो के योग, भोग, वीर एव आभिचारिक वर्गीकरण को चतुर्विधा में स्थानक, प्रासन एव शयन प्रभेद से द्वादश वर्ग का ऊपर उल्लेख हो हो चुका है । तदनुरूप स्थानक-प्राकृति Standing posture से सम्बन्धित पाद-मुद्रामो के समरागग की दिशा से निम्नलिखित प्रभेद किये गये हैं। १. वैष्णवम ३. बंगाखम् ५. प्रालीढम् २. समपादम् ४. मण्डलम् ६. प्रत्यालीढम शरीर-मुद्रा (चेष्टा) शरीर के स्थान-विशेष, उनके परावृत्तो मोर उनक व्यन्तरो के त्रिभेद से स० सू० मे इन चेष्टामो का निम्न वर्गीकरण द्रष्टव्य है :- (म) १. ऋग्वागत, २ मर्धर्वागत, ६ साचीकृत, ४. अध्यर्धाक्ष ५ पार्वागत; (व) ६-६ चतुर्विध परावृत; (स) २० विंशति अन्तर (या व्यन्तर)। विष्णु-धर्मोत्तर के अनुसार निम्नलिखित नो प्रधान शरीर-घेप्टायें हैं:- १. ऋज्वागत-पाभिमुखीनम्-the front view २. अन्जु-पराचीनम् - back view ३. साचीकृत गरीर-यधानाम-A bent position in profile view प्रर्धविलोचन--The face in profile, the body in three quarter profile view giraita-The side view profile परावृत्त-With head and shoulder turned backwards qouter-Back view with upper part of the body partly visible in profile view ८. परिवृत्त-With the body sharply turned back from the waist upwards and laslly ह समनत-the back view, in squating position with body bept वास्तु-शिल्प-चित्र-परावली ७६ FIX ७. १. योथ-स्थानक ३. वीर-स्थानक ७. ITT DITITY साधारण-चतुहु, शंख, चक्र, गदा, पद्म, वनमाला, कौस्तुभ- HT. प्रादि लाहित पाइप्रसाधारण मा R 1. अनन्तशायी नारायण पक्ष । विश्वरूप- FATE WE FIR नारायण वासुदेव (दैविक) ६.वैकुण्ठ .४ ३. मानुष वासुदेव अनन्त ४. लोक्य-मोहन योगेश्वर तथा-PSIR ६. लक्ष्मी-नारायण IFFPST ध्र व बेर-द्वादश मूर्तियां ५. योगासन ६. योग-शयन २. भोग-स्थानका ६. भोगासन १०. भोग-शयन वीरासन ११. वीर-शयन ४. प्राभिचारिक-स्थानक ८ प्राभिचारिकासन१२. प्राभिचारिक-शयन प्रवतार-- डो टि-विष्णु के अवतार त्रिविध :- पूर्णावतार, मावेशावतार तथा मशावतार; (FTII) पूर्णावतार। परशुराम प्रशावतार दशावतार- १. मत्स्य ३. बराह ५. बामने सिंधर्व-राम '६. बुद्ध तथा २. कूर्म ४. नृसिंह ६. परशुराम.. १०. कलकी चतुर्विशति विष्णु-मूर्तियों PA नारायण ३. माधव ५. विष्णु ६. मधुसूदन ७. विविक्रम वामन Hat ६. घीधर १०. हृषीकेश' ११. पद्मनाभ १२. दामोदर १३. सकर्षण १४. वासुदेव १५. प्रद्युम्न १५. पुरूषोत्तम १. अधोक्षज" हे. नृसिंह २०. 'मच्युत २१. जनार्दन २२. उपेन्द्र २३. हरि २४. श्रीकृष्ण TE राम तथा कृष्ण मावेशावतार । शंखचक्रादि-आयुध-पुरूप ७. गोविन्द IFir .

"र प्रशावतरा १. पुरूप १०. धर्म ५. धन्वन्तरि ६. मादिमूर्ति १६ जगन्नाथ २. कपिल ६ दत्तात्रय १४. नर-नारायण ३. यज्ञ-मूर्ति ७. हरिहर पितामह ११. कटेश १५. वरदराज ४. व्यास ८. हय-प्रीव १२. विठोवा १६. रंगनाथ तथा १७. मम्मथ प्रायुध-पुरूष- सुदर्शन चक्र वियूल शख चक्र बाण दण्ड धनुश शक्ति ध्वज पाश टि. पदा प्रतीक प्रतीक प्रतीक बाण प्रतीक मसि प्रतीक असि-यावरण प्रतीक शिय-१. लिंग-प्रतिमा २. रूप-प्रतिमा खड्ग बुद्धि महकार मन (परिवर्तन) कर्म-ज्ञान-इन्द्रिय विद्या प्र-विद्या लिंग-प्रतिमा-लिंग-भेद शव-सम्प्रदायानुरुप लिङ्गोत्सेधानुरूप प्रयोजनाभूरूप २. पाशुपात १. जाति १. मात्मार्थ ३. कालमुख २. परार्थ ४. महाबत ३. विकल्प ५. वाम भाभास ६. भैरव वर्गानुरूप १. समकर्ण -प्रा. २. वर्धमान-क्ष ३ शिवाक-वै. वेसर स्वस्तिक-भू० वास्तु-शिल्प-चित्र-पदवली वास्तुशल्यनुरूप प्रतिष्ठानुरूप १. नागर १. एकलिंग २. द्राविड २. बहुलिंग द्रव्यानुरूप वन-मुवणादि-नाना-द्रव्यमय प्रकृत्यनुरूप कालानुरूप १. दैविक १. क्षणिक २. सर्वकालिक ३. गाणप ४. मार्ष २. मानुष लिंग-भाग कर्व ब्रह्म-भाग मूल-भाग चतुरभ विष्णु-भाग मध्य प्रष्टाश्र शिव-माग (वतुंल) लिंग-पीठ-पाच भाग:- प्रणाल (योनि-दार) ३, धृतवारि २. जल-धारा निम्न तथा पट्टिका चल-लिंग-द्रव्यानुरूप-पविध मृण्मय, लोहज, रत्नज, दारूज, शलज तथा क्षणिक (पार्थिव-लिंग) प्रचल-लिंग १. स्वायम्भव गाणपत्य पार्ष २. पूर्व (पुराण) ५. प्रसुर राक्षस ६. मानुष मानुप-लिंग १. अष्टोत्तरशत-लिंग ५. सार्वदेधिक २. सहस्त्र-लिंग ३. धारा-लिंग ७. वर्षमान ४, मुख-लिंग ६. शैवाधिक ८. ३. दैवत १. सर्वसम १ Twi an :- त्रिपुरी-हो मधं नारीश्वर ३१ १२ समागण-तपारा रूप-प्रतिमा FEprizशव रूप विधा शान्ता प्रशान्ता (उग्रा) -नानाविधा शांत शिव उग्र-शिव पविशेष TEETसाधारण-प्रसाधारण १. सहार गविद्येश्वर Furs-N-शान्त-सौर्य २. भैरव 1.३.त्यंप्टक Pा अनुग्रह PE काल तथा भिक्षाटन ३. पचमूर्ति ४. दक्षिणा ई अघोर ४. महादेव नृत ५. शिवगण ६. शिव-भक्त टिक-शिल्प-रत्न मे लिंगोद्भद निम्न प्रष्टादश रूप-प्रतिमानो का उल्लेख है: सुखासन भिक्षाटन स्कन्दोमासहित कल्याण-सुन्दर atta -ril चन्द्रशेखर अर्धनारीश्वर NETR वृष-वाहन गजहा दक्षिणामूर्ति FOR गा-का. नृत-मूर्ति पायुक्त TIF MUP-AT कालारि गगाधर कंकाल शान्ता-प्रतिमा (IFifr) FIme सिधारणी चन्द्रशेखर प्रादि TEAF mar: FIRE असाधारणी- TFLEISII« INSAFT AFFIEFER महांसदाशिव ३ 'द्वादशे-कला-सम्पूर्ण सदाशिव (म. पृ०) -5 २. सदाशिव ITTE पाशुपत-रूद्र-पाशुपत प्रत..ये वही प्राप्य हैं । महासदाशिव दक्षिण भारत, (तंजोर) के वट्टिश्विकोयिन मन्दिर मे यह अभूतपूर्व "चित्रण है । यह दार्शनिक मूर्ति है। पाशु-पत मतियो के नाना निदर्शन तो सभी जानते हैं । विशेष विवरण मेरे ग्रन्यो में देखिये। सौम्प-शति AFTESTHfour अर्धनारीश्वर poftult वृषवाहन P गगाधर विषापहरण कल्याण-बुन्दर चण्डेशानुपा-३ in --- - ३ .८ . चन्द्रशेखर TFIR IT ISF नन्दीशीनुमेह F- 10 • 1 भजनानुग्रह - PTET FFIF T पा २ वास्तु-शिल्पानिप्र:पदावली TH= } टिइनके निदर्शन, प्रायः सर्वत्र प्रासाद पोठो पर प्राप्त हैं।। SITA -P17 अनुग्रहमूर्तिगान विशेष विवरणो' के लिये देवास्तुशास्त्र - द्वितीय भाग तथा प्रतिमा-विज्ञान FASTf; ISF TIPTET HFE ATOPPT in frre "विण्वनुग्रह रग्वनुग्रह Th FYIpI Srimar-stal fi• IT Tin Y6 5137577-56 hinn" (1IPTS 1 PRINSET ५. विघ्नेशानुग्रह भजनानग्रह" FREfe ITED FIRST किरातार्जुन-मति Prime PiIP PFT: FREE IFF; } टि०-- ये सब पुराणेतिहास-वृत्तो पर आधारित ह-य विवरण यथा- प्राक् सूचित मेरे ग्रन्यो में देखिये । पुनः इनके स्थापत्य-निदर्शन भी तवैव पठनीय sts I Hate in IELTS दक्षिणामूर्तियां- १. व्याख्यान-दक्षिणा मूति FIETY TREE मन २. ज्ञान-दक्षिणामूर्ति ६. योग-दक्षिणा-मूर्ति ४ वीणाधर-दक्षिण-मृति टि०- ब्याख्यान और ज्ञान से तात्पर्य शास्त्रोपदेश है 1. इसी मूर्ति में प्रायः दक्षिणा-मूर्तियो को शिव मन्दिरो मे चित्रणा देखी जाती है। इस मूर्ति के लाञ्छनो मे हिम्रादि का वातावरण वट-वृक्ष-तल, शार्दूल-चर्म, प्रक्षमाला, वीरासन प्रादि के साथ जिज्ञासु ऋपियो का चित्रण, भी अभीष्ट, है ।. देवगत और तिरूवो यूर, पाबू, तजोर, सुचीन्द्रम, कावेरी-पककम् पादि, स्थानो, को ज्ञान-दक्षिणा-मूर्तिया दर्शनीया हैं । कञ्जीवरम् की योग-दक्षिणा-मूर्तिया तथा वडरगम और मद्रास-सग्रहालय की वीणाधर-मूर्तिया भी अवलोक्य हैं। नुत्त-मूर्तिया- भगवान् शिव नटराज के नाम से पुकारे जाते हैं । इनसे बढकर नृतंक हा ? जिस प्रकार ब्रह्म को रुल्पना नाद मे वास्तु मे, शब्द मे की गयी है, उसी प्रकार ताण्डव नृत्य सम्पूर्ण ब्रह्म-व्यापक विश्व की सृष्टि, स्थिति एव प्रलय-इन तीनो भवस्थानों का प्रतीक है । डा. कुमारस्वामी ने इसकी बड़ी मुन्दर व्याख्या की है। वैसे तो नत्य-मुद्रामो की संख्या १०८ है। परन्तु इनका चित्रण तो बड़ा . THE rION L FIFI CH . ४. चतुरम् समराङ्गण-सूत्रधार दुष्कर है । भरत के नाट्य-शास्त्र मे १०८ नृत्य-विधा है । परन्तु शिव-प्रतिमा. विज्ञान (Siva's Iconography) पर जितने भी मागामों, पुराणों तथा शिल्प. ग्रन्थो मे विवरण है, उनमे इन नृत्यों का बड़ा ही स्वल्प वर्णन है। प्रागमों मे केवल नौ शिव-नृत्य प्रतिमायें वर्णित हैं । स्थापत्य तो शास्त्र से बाजी मार ले गया चिदम्बरम् के गोपुर को देखिए बहा नट-राज शिव को एक सो माठ नृत्यो में नचा दिया है । यह सब महादेव को ही कृपा पो । प्रस्तु, इन पर विशेष विवरण न करके इतना हो सूच्य है कि इन नृत्य-मूर्तियो को वालिका बडी स्वल्प हैं :- नटराज-शिव- १ कटिसम ३. ललाट-तिलकम २. ललित नत्य प्रव प्राइये प्रशान्त प्रसिमा को मोर- प्रशान्त (उग्र) शिव सहार-मूर्तियां कामान्तक ६. ब्रह्म-शिरश्छेदक २. गजामुरन्महार भैरव ३. कालारि वीरभद्र ४. त्रिपुगन्तक ९. जलन्धर-हर ५. रमेश १०. अन्धकासुर ११. मधोर इनके विवरण यथ निदिष्ट मेरे ग्रन्थो में देखें। भैरव के सम्बन्ध में तालिकानुरूप कुछ विशेष विहित हैं :- भैरव विविध १. ८ प्र वटुक व स्वर्णाकपण स चतुप्पष्टिक चतुप्पष्टिक वैरव-प्रधान पाठ के माठ प्रभेदो से ६४ हुए । इनमे माठ है प्रसिताग उन्मत्त कपाल चण्ड भीषण मोद सहार पु.५६ -चित्र पदावली . वि० प्र. अपरा०पू० टि.-इनके पाठ भेदो की अवतारणा विशेष विवरणीय नहीं। ककाल एव भिक्षाटन मूर्तिया.- टि.-- विशेष विवरण प्रपेक्ष्य नहीं अघोर य-सामाय ब-दशभुज एकादश रूद्र मा. रु. म. महादेव तत्पुरूप सद्योजात शिव एकपाद प्रघोर वामदेव अहिवंय ईशान प्रघोर नीललोहित विरूपाक्ष वामदेव तत्पुरूष ईशान रेवत मृत्युञ्जय ইহান विजय किरणाक्ष मृत्युन्जय भीम बहुरूप श्रीवण्ठ विजय ऽयम्बक अहिर्बुध्न्य किरणाक्ष भवोद्भव सुरेश्वर विरूपाक्ष प्रघोरास्त्र जयन्त बहुरूप श्रीकण्ठ पालीश अपराजिन ध्यम्बक महादव टि०-रूप-मण्डन एव अपराजित पच्दा की तालिका सर्वाधिक सम है । गाणपत्य प्रतिमा गणेश-गाणपत्य-सम्प्रदाय के निम्न उप-सम्प्रदाय प्रादुर्भूत हो गये १. महा-गणापति सन्तान-गणपनि २ हरिद्रा गणपति नवनीत गणपति ३ स्वर्ण-गणपति ३ उ मत्तच्छिष्ट गणपति गणश की प्रतिमानुरूप निम्न दो तालिकाय दी जाती है ५. यक-तृण्ड विघ्नराज २ लक्ष्मी-गणपति पीत-गरमश शक्ति गणश ३ महागणपति क्षिति-प्रसादन विरञ्चि १० उच्छिष्ट गण पति - ५ दश विध १ ६ .. ४ ६.

समराडगम-सूत्रधार १ ७ षोडश-विध बाल-गणपति २ तरूए-गणपति ३ भक्ति-विघ्नेश्वर ४ बीर-विघ्नश्वर शाक्ति गणश अ लक्ष्मी-गणपति ब-उच्छप्ट-गणपति स-महागणपति य ऊध्र्व गणपति र-गिल-गणपति ६ हेरम्व (पचगजानन प्रस न-गणपति ध्वज-गणपति उन्मत्त-उचिप्ट गणपति विघ्नराज-गएपति ११ नुवनेश-गणपति १२ १३ हरिद्रा गणपति (रात्रि- गणपति) भालचन्द्र १५ शूर्पकर्ण नृत गणपति एकदन्त कार्तिकेय-दहा रूप कातिकेय १ ६ कोच भेत्ता २ पण्मखपडानन गगापुत्र ३ 2 शस्त्रवणभव (शरजन्मा) सेनानी अनलभू तारकजित १० स्कन्द तथा स्वामिनाथ प्रतिमा-रूप-दे० कुमार-तन्त्र १. शक्ति-घर कातिकेय ७ बह्म शस्ता २ ८ ३ सेनापति ३ कुमार पण्मुग तारकारि सेनानी १२ १३ बल्लिकल्याण सुन्दर-मूर्ति १४. बाल स्वामी क्रोच भेता १६. शिग्विवाह्न सुब्रह्मण्य ५ गजवाहन धारवणभव वास्तु-शिल्प त्रि-पदावली सौर-प्रतिमायें प्रद्वादशादित्य धाता २. मित्र १ ८ ३ प्रर्यमा भग विवस्वान ६. पूपन सविता ११. स्या विष्ण ५ घहण मूष बनय ग्रह १ ५ २. साम ६ शुभ TÍT ३. भोम ४ बुध । स-पष्ट दिग्पाल ५ यहण प्रग्नि ७ वगु पुर इवान ४ महाकाली ३ यम निकानि शाक्त-प्रतिमायें-देवियो महासरस्वती महानो महा स्पिनी नारी महामक्ष्मी लामी गजलामी महाराती भा काखी दुर्गा- नवदुर्गा मागमिको पौराणिक गोम संमद प्रमा पटमगरा विवाहिती पहा प्रारराजितो मानी मरा ८८ समराङ्गाम-सूत्रधार हरसिद्धी रूद्राश-दुर्गा बन-दुर्गा प्रग्नि-दुर्गा जय-दुर्गा विन्ध्यवासिनी-दुर्गा रिपुमदिनी-दुर्गा चण्डोग्रा चण्ड नायिका चण्डा चण्डवती क्षेमकरी शिवदूती महारण्डा भ्रमरी सर्व-मनना रेवती हरिसिद्धी चण्डरूपा प्रतिचण्डा उग्र-चण्डा गौरी-द्वादश-मूर्तियां १. उमा ५. थी-थियोत्तमा ६. कृष्णा ७. हेमवती ४. ललिता रम्भा २. पार्वती ३. गौरी ६. सावित्री १०. त्रिपण्डा ११. तोतला १२. त्रिपुरा अन्य देवियां महिप-मदिनी कात्यायनो भद्रकाली महाकाली अम्बा अम्बिका रति श्वेता जया-विजया काली घण्ट-कर्णी जयन्ती दिति अस्धती अपराजिता सुरभि कृष्णा ज्येष्ठा काली कलविकणिका बलविकर्णिका वलप्रमाथिनी सर्वभूत-दमनी मानोन्मानिनी वणि-चामुण्डा रक्त-चामुण्डा शिव-दूती योगेश्वरी भैरवी त्रिपुर-भैरवी शिवा मगला सर्व-मगला काल-रात्रि ललिता गौरी उमा पार्वती रम्भा तोतला अन्नपूर्णा तुलसादेवी मरवरूदादेवी वास्तु-शिल्प-चित्र पदावली । मद मोह त्रिपुरा सिद्धी भुवनेश्वरी भूतमाता कदी बाला योगनिद्रा क्षमा राजमातंगी वामा दीप्ति सप्तमातृका :- मातृक देव दुगुण-अन्तःशत्र १. योगेश्वरी शिव काम २. माहेश्वरी महेश्वर पोध ३, वैष्णवी विष्ण लोभ ४. ब्रह्माणी ब्रह्मा ५. कौमारी वुमार ५. इन्द्राणी मात्सर्य ७ यमी (चामुण्डा) यम पैशुन्य ८. वाराही वराह अमूया यक्ष-विधाधर-वसु-मुनि-पित-गणादि-प्रतिमायें वसु-प्रष्ट विध: १. घर ३ मोम ५. मनिल ६ मनल ७. प्रत्यूष ८, प्रभाष नाग: वासुकि कोटक राखपाल तक्षक पन्न कुलिक महापद्म साध्य-द्वादश: १. मान ५. प्रपान ६. दस २.मन्त १०. नारायण ३.प्राण ७. विनिर्भय ८.नय १२ प्रभि असुर-वानय-वत्य-पिशाच-भूत टि०१-राव ने इन्हे शुद-देव सभापति किया है, वह ठीक नहीं । न । क्षुद्र देव कहना उचित नहीं, ये तो सनातन से मुर-द्रोही हैं। २७व ४ माप ६. वीर्यवान १० समराङ्गण-सूत्रधार ऐतिहासिक एवं पौरागिक नाना उराख्यान इस तथ्य के साथ हैं । इनमे जहा तक अप्सराओं, गन्धवों तथा यक्षो एव किन्नरो की कथा है, उससे प्रक्ट है कि कोई भी भारतीय वास्तु कृति विना इनके चित्रण अद्रप्टव्य है । वास्तु-शास्त्रो में इनके चित्रण पर विपुल सकेत हैं। टि०२-समरांगण में यद्यपि इनके लक्षण पूर्ण नहीं है, तथापि इनकी आपेक्षिक प्राकृति-रचना पर इसका सकेत बड़ा महत्वपूर्ण हैं। प्राकार की घटतो के अनुरूप दत्यो का प्राकार दानवो से छोटा, उनसे छोटो यो का, फिर गन्धों का, पुन पन्नगो का और सबसे छोटा राक्षसो का । विद्याधार यक्षो से छोटे चित्र्य हैं । भून-सघ पिशाचो से सब प्रकार प्रवरतर मोटे भी ज्यादा और क्रूर भी अधिक प्रदश्य हैं। इनको प्रतिमा-प्रकल्पना में वेश-भूषा पर समरागणीय लक्षण यह है कि भूत भौर पिशाच रोहित-वर्ण विकृत-बदन, रक्त-लोचन, बहुरूपी निर्देश्य हैं। केसो मे नागो का प्रदर्शन उचित है । प्राभरण पोर अम्बर एक दूसरे से वेमेल (विरागाभरणाम्बरा ) है । प्राकार वामन, नाना प्रायुधो से सम्पन्न । शरीर पर यज्ञोपवीत पौर चित्र-विचित्र माटिकायें भी प्रदर्श्य है । यक्ष-विद्याधर-किन्नर-गन्धर्व-अप्सरायें टि. ये क्षुद्र-देव सजा से संज्ञापित किये जा सकते है । ये ब्राह्मण, बौद्ध तया जैन तीनो प्रतिमा स्थापत्य मे पृथुल, विशाल एव प्रशस्त चित्रण मे पाये जाते है । इनका कैसा माकार, कसा परिधान, क्या जीवन, क्या परिचर्या-यह सब हमारे ग्रन्थो मे विवरण सहित पढ़े । ऋषि-गण दि०-मानसार (दे० ५७-५८वा प.) में मुनि-तक्षण और भान-लक्षण भी दिये गये हैं। रामरागण मे धावन्तरि और भरद्वाज का मवेत है । अतः स्थ पत्य में भी भगस्तादिपिया की प्रतिमायें प्राप्त होती है । ऋपियो म व्यासादि महिपं, रवादि देवर्षि, वशिष्ठादि ब्रह्मर्पि, सुश्रुतादि ध्रुतर्पि, ऋतुपर्णादि रानपिं भोर मित्यादि काण्डपिं सात पिवर्ग हैं। मागमा (दे. म तपा सुप्र०) मे रानापियो को नामावली कुछ भिन्न है। मनु, माय, मिष्ठ, गोधन, प्रगिरस, विश्वामित्र मोर भरमान-मगु० के राजपि हैं । मुगु, वशिष्ठ, पुतस्त्प, ऋतु, काश्यप, बोशिक पोर प्रगस्त्य- सुप्र. के कृषि है। पूर्व में भगस्त्य, पुलस्त्य, विश्वामित्र पराशर, जमदग्नि वाल्मीरि और सनापार 11 मकीतन है ।

सप्त-ऋषि-वग ब्रह्मर्षि महर्षि परमपि देवर्षि व्यासादि भेलादि कण्वादि श्रुतपि राजर्षि काण्डर्षि वशिष्ठादि सधुतादि ऋतुपरणादि जमिन्यादि टि०-अभी तक हम भारतीय प्रतिमायो के इन ब्राह्मण-प्रतिमामो के बाह्म, वैष्णव, रोव, शाक्त प्रादि प्रतिमा वर्गो पर पदानुरूप प्रकाश डाल हो चुके है । प्रतिमा-शास्त्र (प्रतिमा-विज्ञान) बड़ा ही कटिन, पृथुल तथा व्यापक विषय है। यदि कोई मो अनुसन्धानामिलापी छात्र अथवा विद्वान् एक प्रतिमा-स्वरूप को भी ले ले तो उस पर वहुन नवीन उद्भावनायो, अध्ययनो एव स्थपत्यानुपगो से अलग अलग प्रवन्ध तैयार हो सकते है । उदाहरण के लिए यक्ष-विद्याधर-किन्नर इसी विषय पर बड़ा अनुसन्धान अपेक्षित है । प्रधित कोर्ति विद्वानो-जैसे डा. जितेन्द्र नाथ बनर्जी, डा० स्टला कम्रिा, डा. मोती चन्द्र-जिन्होने प्रतिमा, प्रासाद एवं चित्र पर ग्रन्थ लिखे है, उनको वहुन ती त्रुटियो पर मैंने प्रकाश डाला और रामाधान भी किया, उसे देखकर उन्होने गद्गद हृदय से स्वीकार किया। लीजिए मुद्रामो को। इन पर मलग अलग मुद्रासो हस्त, पाद,गरीर) पर प्रबन्ध लिसे जा सकते है । अतः भारत का विशाल शिक्षित समाज प्राचीन भारतीय वाङ्मय के प्रति बिल्कुल उदासीन है, तो उनके साधारण एवं स्वल्प ज्ञान के लिए मैंने यह सरल पदावली प्रस्तुत की हैं। अन्यथा यह वास्तु-कोष लगभग दवा बृहद् ग्रन्थो मे परिणत किया जा सकता है और ऐसे महान कार्य के लिए जब मैंने भारत सरकार के हिन्दी-विभाग को लिखा (विशेषकर पारिभाषिक और तकनीको विभाग) तो उनका जवाब माता हैं कि हमारे पास कोई योजना नहीं है तो मुझे बडा माश्चर्य हुआ । इसका एकमात्र यही कारण हो सकता है कि हमारे राष्ट्र- निर्माता मपनी राष्ट्रीय पाती का भी मूल्याान नहीं करते। पब माइये बौद्ध एव जैन प्रविमा-वर्ग पर । समागण-मूत्रपार मे चोर एवं जन प्रतिमामो का कोई लक्षण नहीं मिलता है । यपपि यह अध्ययन विशेष कर इसी अन्य से अम्बन्धित है स्यापि इन दोनो वर्गों पर पोहा बाट भावश्यक है।

६२ समरागन-प्रधार (ब) बौद्ध प्रतिमायें टि०-चौद्ध प्रतिमानो का विलास तान्त्रिक महायान से प्रारम्भ हुमा क्योकि प्राचीन होन-पान प्रतिमा-पूजा से सर्वथा विमुख था। हा, भगवान् बुर के महा-निर्वाण के उपरान्त उस समय भी बुद्ध-चिन्हो एवं बुद्ध-स्मारको की उपासना एवं पूजा प्रारम्भ हो चुकी थी। बौद्ध दर्शन में भी जो शून्य-वाद था यह भी गिप्टो को सतुष्ट नहीं कर सका । प्रतः आगे चलकर ८वी शताब्दी में वोद दार्शनिको मे घनघोर तकं प्रादुर्भूत हो गए। पहले तो शून्य और विज्ञान पर सर्घष था, पुनः परिणाम यह निकला कि महासुख-वाद का सिद्धान्त विकसित हो गया और उसकी पृष्ठ-भूमि तान्त्रिक प्रभाव था। प्रत. इस तात्रिक अर्थात् दशक्ति पृष्ठ-भूमि पर इस महासुख-वाद के मिद्धान्त पर वन-यान नामक सम्बदाय परलवित हो गया। पाप नेपाल जाइए, तिब्बत या जापान घूमिए चीन की ओर मुडिए सर्वत्र इन्हीं शावत प्रतिमानो का बोल बाला है । अद्वय-वच-नामक बौर दार्शनिक, जो ११वी शताब्दी में उत्पन्न हुए थे, उन्होंने इस वज्रयान को विज्ञान- बाद पोर पून्य-वाद मे भी आगे बढा दिया। उनके प्रद्य-वन-संग्रह का निम्न प्रवचन पढे वही पर्याप्त है। दृढ़ सारमसोशीयमच्छंद्याभेद्यलक्षणम् । प्रदाही अविनाशी च शून्यता बचमुच्यते ।। भी निर्देश करना है कि कोई भी मध्यकालीन बौद्ध-प्रतिमा चिना शक्ति के नही परिकल्पित हुई। तिब्बती भाषा मे इसे याव यूम कहते है। मतःहम बौद्ध प्रतिमामों को दो वों में विभाजित कर सकते हैं :- १. ऐतिहासिक वुद-बोधि-सत्त्व प्रादि । २. वषयान-तान्त्रिक-युद्ध-ध्यानी-बुद्ध, बुद्ध-शक्तियो मादि प्रादि । पहा तक ऐतिहासिक बुद्ध की बात है, हम भगवान् बुद्ध के रूप को दशावतारो मे सम्मिलित कर नुके है । यहा पर केवल वयान बौद्ध प्रतिमानो से सम्बन्ध है जिनको पदावली निम्न तालिकामो मे प्रस्तुत की जाती है । प्रथम हम इन बोल-प्रविमामो को दादा विधा उपस्थित करते हैं। :- बच्चयानो प्रतिमायें-१२ १. दिव्य-गुन, बुद्ध-शक्तिया और बोधिसत्व, २. मनुषी १. बोधिसत्व मर गोरिलेश्वर, :- मन्त में यह ध्यानी बुद्ध भास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली ४. प्रमिताभ से प्राविमूर्त देव, ५. मक्षोभ्य से प्राविभूत देव ६. प्रक्षोम्य-माविर्भूत देविया ७. वैरोचन से प्राविर्भूत देव ८. प्रमोघसिद्धि से प्राविभूत्त देव ६. रत्न-सम्भव से प्रावि त देव १०. पंच-ध्यानी बुद्धो से पाविर्भूत देव ११. चुतुयानी बुद्धो से माविर्भूत देव १२. अन्य स्वतंत्र देव एवं देविया बुद्ध-शक्तियां बोधिसत्व वरोचन বৰষাৰহৰ सामान्तभद्र प्रक्षोम्य लोचना बज्रपाणि रत्नसम्भव मामकी रलपाणि अमोघसिद्धि पार्यतारा विश्वपाणि वनसत्व वजसत्वात्मिक घण्टापाणि मानुष वुद्ध मानुष-बुद्ध-शक्तियां एवं मानुष-बोधिसत्व १. विपश्यिन् विपश्यन्ती महामति २. शिखी शिखिमालिनी रत्नपर १. विश्वभू विश्वधरा पाकाशगंज ४. ऋकुच्छन्द ककुद्वती पाकमगल १. कनकमुनि कण्ठमालिनी कनकराज कश्यप महीपरा पर्मपर ७. शाक्यसिंह यशोधरा मानन्द बोधिसत्व मञ्जुश्री के चतुर्दश रूप १. वाक् १. नामसगीति ११. परपचन २. धर्मधातु ७. वागीश्वर १२. स्पिरचक्र ३, मंजुघोष मजवर १३. पादिराट् ४. सिदकवीर ६. मजबन १४. मंजनाप ५. पञ्चानंग १.. मजबुमार समराङ्गण-रूमधार बोधिसत्व अवलोकितेश्वर के पंच-दश-रूप- 1. पडक्षरी-नाकेश्वर ६. पद्मनतेश्वर ११. नीलरण्ठ २. सिंहनगद ७. हरिहर-वाहनोद्भव १२. सुगति-सन्दन ३. खमपर्ण ८. त्रैलोक्यवसकर १३. प्रेत-सतर्पित ४. लोकनाथ ९. रक्तलोकेश्वर १४ सुखावतीलोकेश्वर हालाहल १०. मायाजानाक्रम १५. वधर्मलोकेश्वर यन्य विवरण पया द्वादश-वर्गीय देव एव देविया 'प्रतिमा-विज्ञान' तपा वास्तु-शास्त्र, द्वितीय भाग में द्रष्टव्य हैं । विशेष उल्लेख्य यह है कि प्रवलोकि- तेवश्र की प्रतिमा विपुल हैं। जैन-प्रतिमाय जन प्रतिमानो का माविर्भाव जनो के तीर्थंकरों से प्रारम्भ हुमा । सर्वप्रथम प्रतीक, पुनः प्रतिमाय । अव माइये तीथंकर-प्रतिमा को मोर। तीर्थडर-इनके सम्बन्ध मे निम्न प्रवचन भवताय है- माजानुलम्बवाहुः श्रीवत्साङ्कः प्रशान्तमूर्तिश्च । दिग्यासास्तरूणो रूपवाश्च कार्योऽहंता देवः ।। २४ तीथंडर मादिनाथ मजितनाथ सम्भवनाथ अभिनन्दननाथ सुमविनाय पद्मपभ सुपार्श्वनाथ चन्द्रनाथ सुविधिनाय शीतलनाथ श्रेयामनाथ वसुपूज्य २४ यक्ष वृषवक्त्र महायक्ष त्रिमुख चतुरानन तुम्बुरु कुसम मातन विजय २४ यक्षणियां चत्रेश्वरी भजितवला दुरितारि फाली महाकाली अच्युता (श्यामा) शान्ता ज्वाला (भकुटि) सुतारा प्रशोका मानवी श्रीवत्सा) प्रचण्डा (प्रवरा) जय यक्षेश कुमार वास्तु-शिल्प-चित्र-पदावली 3 विमलनाथ षण्मुख पाताल किन्नर गरुड गन्धर्व भनन्तनाथ धर्मनाप शान्तिनाव कुन्धनाथ मरनाथ मल्लिनाथ मुनिमुक्त ममिनाथ नेमिनाथ पाश्र्वनाथ महावीर (वर्षमान) यक्षेश कुबेर वरूण भृकुटी गोमेष पाव আবঙ্গ विदिता (विजया) पकुशा कन्द (पन्नगा) निर्वाणी बला धारिणी वरोरया नरक्ता गान्धारी पम्बिका पद्मावती सिदायिका १० दिग्पाल- २. मग्नि ३. यम ४. निति ५. वरूण कुबेर ईशान ९. नागदेव ... ब्रह्मदेव ६ ग्रह-नव-ग्रह सर्वविदित हैं- १. सूर्य २. चन्द्र ७. शनैश्चर मगत ८. पह ४, बुध ५. बृहस्पति क्षेत्रपा---एक प्रकार से यह जनो का भैरव है।

१६
समरागग-मूत्रधार
भुत-देविया
१. रोहिणी
६. पुस्पदता
महाज्वाना
१. प्रज्ञप्ति
५. कालीदेवी
१२. मानवी
३. वखला
८. महाकाली १६. चगेटपा
१ गौरी
५ मप्रतिचका १०. गान्धारी
१५. मानसी
महामानवी
६४ योगिनियाँ-ये योगिनियां ब्राह्मणो से विलक्षण हैं।
४ वाकशी
१४ मच्युता
.

Raj Nivesh And Rajsi Kalaye Bhag-2

Author
Shukla D.n.
Title
Raj Nivesh And Rajsi Kalaye Bhag-2
File name
Raj Nivesh And Rajsi Kalaye Bhag-2
Text
OCR done
Citation
1967
Published
2012/08
Publisher
Lucknow.,vastuvanmaya Prakasna Sala
Language
Sanskrit
Pages
269
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312799
Barcode
99999990321551.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
PkRhOzcTVAm
Download PDF

Raj Nivesh And Rajsi Kalaye Bhag-2