·Meeodae श्रीः। प्राकृतप्रकाशः विद्वद्वरश्रीमद्भामहविरचितः। पण्डितकुलतिलकश्रीमद्वररुचिरचित- सूत्रसमलतः। ပထ वाराणसेयराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायाम् साहित्यशास्त्राध्यापकेन मानवल्ल्युपाख्यतैलगरामशास्त्रिणा संशोधितः। merodamaste PRAKRITA PRAKASHA BY PANDITA BHAMAHA with the sutras of Vararuchi RIVISED BY PANDIT RAMA SHASTRI TAILANGA Professor, Government Sanslerit College, Benares. Published and sold BY HARI DASA GUPTA Secretary Chowkhamba Sangkrit Book Depot, Benares City. Publication No. 13 Coops BENARES: PRINTED AT THE HARIPRAKASH PRESS 1899. First Edition ] [ 1000 Copies. ॐ

·С. 2, 3
st P
ор
44

·COLLEG 4 PRATAP +।+ विज्ञप्तिः। निम्नलिखितानि पुस्तकानि साधु संशोध्य सीस- काक्षरैः पुनरस्माभिर्मुद्रितानि, येषां जिघृक्षा स्या- रस्माकं सविधे प्रार्थनीयानि ॥ म 10 पा oc ८ ३ ofor LIBRARY. + ८ ४ Subject 5./B./ २ 10. N.. ४ ८ लियस्थ- पत्रादिप्रेषण कायाध्यक्षः चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालयस्य काशी ( बनारस सिटी) स्थानम्

·श्रीगणेशाय नमः ।
प्राकृतप्रकाशः।
जयति मदमुदितमधुकरमधुररुताकलनकूणितापाङ्गः।
करविहितगण्डकण्डूविनोदसुखितो गणाधिपतिः॥१॥
वररुचिरचितप्राकृतलक्षणसूत्राणि लक्ष्यमार्गेण ।
बुद्ध्वा चकार वृत्तिं संक्षिप्तां भामहः स्पष्टाम् ॥२॥
आदेरतः॥१॥ आ समृद्ध्यादिषु वा ॥ २ ॥
इदीषत्पक्वस्वप्नवेतसव्यजनमृदङ्गाऽङ्गारेषु ॥३॥
लोपो ऽरण्ये ॥ ४॥ए शय्यादिषु ॥५॥ ओ बदरे
देन ॥६॥ लवणनवमल्लिकयोर्वेन ॥७॥
अधिकारोयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः आदेरतः स्थाने
तद्भवतीत्यवं वेदितव्यम् । आदेरित्येतदा परिच्छेदसमाप्तेः । अत इति
तकारग्रहणं सवर्णनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ समृद्धि इत्येवमादिषु शब्देवा-
देरफारस्याकारो भवति वा । समिद्धी सामिद्धी । पअडं पाअडं । अ-
हिजाई आहिजाई । मणसिणी माणसिणी। पडिवआ पाडिवआ । स-
रिच्छं सारिच्छं। पडिसिद्धी पाडिसिद्धी। पसुत्तं पासुत्तं । पसिद्धी पा-
सिद्धी। असो आसो। समृद्धि,प्रकट, अभिजाति, मनस्विनी, प्रतिपदा,
सद्दश, प्रतिषिद्धि, प्रसुप्त, प्रसिद्धि, अश्व । आकृतिगणोयम् ॥ २॥
ईषदादिषु शब्देषु आदेरतः स्थाने इकारादेशो भवति । वेति निवृ-
त्तम् । इसि पिक्कं सिविणो वेडिसो विअणो इंगो इंगालो॥३॥अरण्य-
शब्दे आदेरतो लोपो भवति । रणं ॥४॥ शय्या इत्येवमादिषु शब्देषु
आदेरत एकारादेशो भवति । सेजा सुंदेरं । उक्केरो तेरहो । अच्छेरं ।
पेरन्तं । वेल्ली । शय्यासौन्दर्योत्करत्रयोदशाश्चर्यपर्यन्तवल्ल्यः॥५॥
बदरशब्दे दकारेण सहादेरत ओत्वं भवति । बोरं ॥६॥ लवणनवम-
ल्लिकयोरादेरतो वकारेण सह ओकारः स्यात् । लोणं णोमल्लआ॥७॥

·(२) प्राकृतप्रकाशे मयूरमयूखयोर्खा वा ॥८॥चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना॥९॥ अदातो यथादिषु वा ॥ १० ॥ इत्सदादिषु ॥११॥ इत एत् पिण्डसमेषु ॥ १२ ॥ अत् पथिहरिद्रापृथि- वीषु ॥ १३ ॥ इतेस्तः पदादेः॥ १४ ॥ उदिक्षुवृश्चिकयोः॥१५॥ओ च द्विधा कुत्रः॥१६॥ ईत् सिंहजिह्वयोश्च ॥ १७ ॥ इदीतः पानीया- मयूर मयूख इत्येतयो!शब्देन सहादेरत ओत्वं वा भवति ॥ मोरो म. ऊरो । मोहो मऊहो ॥ ८॥ एतयोस्तुना सहादेत ओत्वं भवति वा ॥ चोत्थी चउत्थी । चोद्दही चउद्दही ॥९॥ अत इति निवृत्तम् । यथा इत्येवमादिषु आतः स्थाने अकारादेशो भवति वा । जह जहा । तह तहा। पत्थरो पत्थारो। पउअं पाउअं । तलवेण्टअं तालवेण्टअं । उक्खों उक्खाओ। चमरं चामरं । पहरो पहारो । चडु चाडु । द. घग्गी दावग्गी । खइ खाइसिंठविअंसंठाविरं। हलिओहालिओ। यथा तथा प्रस्तार प्राकृत तालवृन्तकोत्खात चामर प्रहर चाटु दावाग्नि खादित संस्थापित हालिकाः॥ १० ॥ सदा इत्येवमादिष्वात इकारो भवति वा ॥ सह सआ।तइ तआ। जइ जआ। सदा तदा यदा ॥११॥ पिण्ड इत्येवसमेषु इकारस्यैकारादेशो भवति वा ॥ पेण्ड पिण्ड णेहा णिहा सेंदूरं सिंदूरंधम्मिलं धम्मिलं चेंधं चिंधं वेण्हू विण्हू पेठे पिढें । पिण्ड निन्द्रा सिन्दूर धम्मिल्ल चिन्ह विष्णु पिष्टानि । समग्रहणं संयो- गपरस्योपलक्षणार्थम् ॥१२॥पथ्यादिषुशब्दषु इकारस्याकारो भवति॥ पहो हलद्दा पुहवी ॥ १३ ॥ पदादेरितिशब्दस्य यस्तकारस्तस्मात् परस्येकारस्य अकारो भवति । इअ उह अण्णह वअणं । इअ विअस- न्तीउ चिरं । इति पश्यतान्यथावचनम् । इति विकसन्त्यश्चिरम् । पदा- देरिति वचनादिह न भवति । पिओत्ति । प्रिय इति ॥ १४॥ इक्षुवृश्चि- कयोरित उत्वं भवति । उच्छू । विच्छुओ ॥ १५॥ कृञ्धातुप्रयोगे द्वि- धाशब्दस्यौकारोभवति चकारादुत्वं च।द्विधा कृतम् दोहाइ।द्विधा क्रियते दोहाइजइ दुदाइज्जइ ॥१६॥ एतयोरादरिकारस्य ईकारो भ- पति । साहो जीहा । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, तेन वीसत्थ वीसमें ·प्रथमः परिच्छेदः । ३) दिषु ।। १८ ॥ एनीडापीडकीहगीदृशेषु ॥ १९ ॥ उत ओत् तुण्डरूपेषु॥२०॥उलूखले ल्वा वा॥२१॥ अन्मुकुटादिषु ॥ २२ ॥ इत्पुरुषे रोः ॥ २३ ॥ उद- तो मधूके॥२४॥अद् दुकूले वा लस्य द्वित्वम्॥२५॥ एन्नूपुरे ॥२६॥ ऋतो ऽत् ॥२७॥ इदृष्यादिषु ॥२८॥ उदृत्वादिषु ॥ २९ ॥क रीति ॥ ३० ॥ ॥ ॥ इत्येवमादिषु ईत्वं भवति ॥ १७ ॥ पानीय इत्येवमादिष्वादेरीकारस्य इकारो भवति । पाणिअं अलिअं तआणिं करिसो दुइअंतइ गहिरं । पानीयाऽलीकतदानींकरीषद्वितीयतृतीयगभीराः ॥ १८ नीडादिष्वीकारस्यैकारो भवति । णेडं आपेडो केरिसो एरिसो॥१९॥ तुण्ड इत्येवंरूपेषु आदेरुकारस्योकारो भवति । तोण्डं मोत्ता पक्खिरो पोत्थओ लोद्धओ कोट्टिमं । तुण्डमुक्तापुष्करपुस्तकलुब्धककुट्टिमानि । रूपग्रहणं संयोगपरोपलक्षणार्थम् ॥२०॥ उलूखलशब्दे लेन सह उका- रस्योकारो भवति वा । ओखलं उलूखलं ॥ २१ ॥ मुकुट इत्येवमादि- प्वादेरुकारस्य स्थाने अकारो भवति । मउडं मउलं गरुइ जहिठुिलो सोअमलं अवरि । मुकुटमुकुलगुरुगुर्वी युधिष्ठिरसौकुमार्योपरयः॥२२॥ पुरुषशब्दे यो रुस्तस्य इकारो भवति । पुरिसो ॥ २३ ॥ मधूकशब्दे ऊकारस्य उकारो भवति । महुअं ॥ २४ ॥ दुकूलशब्दे ऊकारस्याकारो भवति वा, तत्संयोन लकारस्य द्वित्वम् । दुअलं दु- ऊलं ॥ २५ ॥ नपुरशब्दे ऊकारस्य एकारो भवति । णेउरं ॥ २६ ॥ आदेर्ऋकारस्याकारो भवति । तणं घणा म कसं वद्धो वसहो । तृणघृणाऽमृतकृतवृद्धवृषभाः॥२७॥ ऋष्यादिषु शब्देषु आदेर्ऋकारस्य इकारो भवति । इसी विसी गिठि दिठि सिट्ठि सिङ्गारो हिअंको भिङ्गो भिङ्गारो हिअअं बिइणाहो विहअं किसरो किच्चा विच्छुओ सिआलो किई किसी । ऋषिवृषिगृष्टिदृष्टिष्टेिशृङ्गारमृगाङ्कभृङ्गभृ- झारहृदयवितृष्णहितकशरकृत्यावृश्चिकशृगालकृतिकृषिकृपाः ॥२८॥ ऋतु इत्येवमादिषु आदेब्रत उकारो भवति । उदू मुणालो पुहवी बुंदावणं पाउसो पउत्ती णिउदं संवुदं णिव्वुदं वुत्तंतो परद्दुओ मा- ॥

·(४) प्राकृतप्रकाशे वृक्षे वेन रुर्वा ॥ ३१ ॥ ल क्लप्तइलिः॥ ३२ ॥ एत इवेदनादेवरयोः ॥ ३३ ॥ ॥ ऐत एत् ॥ ३४ ॥ दैत्यादिष्वइ ॥ ३५ ॥ देवे वा ॥ ३६ ॥ इत्सै- न्धवे ॥ ३७॥ई धैर्ये ॥ ३८ ॥ ओतोद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः ॥ ३९ ॥ औत ओत् ॥ ४० ॥ पौरादि- ॥ उओ जामाउओ । ऋतु, मृणाल, पृथिवी, वृन्दावन, प्रावृष् , प्रवृत्ति, निवृत, संवृत, निवृत, वृत्तान्त, परभृत, मातृक, जामातृक, इत्येवमा- दयः ॥ २९ ॥ वर्णान्तरेणायुक्तस्यादेर्ऋकारस्य रिकारो भवति । रिणं रिद्धो रिच्छो । क्व चियुक्तस्यापि । वर्णान्तरेण युक्तस्यापि क्व चि- हकारस्य रिकारो भवति । एरिसो सरिसो तारिसो॥ ३० ॥ वृक्षशब्दे वशब्देन सह ऋकास्य रुकारो भवति वा । रुक्खो वच्छो । व्यवस्थितविभाषाज्ञापनाच्छत्वपक्षे न भवति खत्वपक्षे तु नित्यमेव भवति ॥ ३१ ॥ क्लप्तशब्दे लकारस्य इलीत्ययमादेशो भवति । कि- लिप्तं । तदेवमादेशान्तरविधानात्प्राकृते ऋकारलकारौ न भवतः॥३२॥ वेदनादेवरयोरेकारस्य इकारो भवति । विअणा दिअरो । वाग्रहणा- नुवृत्तेः क्व चिद् वेअणा देअरो इत्यपि ॥ ३३ ॥ आदेरैकारस्य ए कारो भवति । सेलो सेत्तं एरावणो केलासो तेल्लोक्कं । शैलशैत्यैरा- वणकैलासत्रैलोक्यानि ॥ ३४ ॥ दैत्यादिषु शब्देषु ऐकारस्य अइ इ- त्ययमादेशो भवति । दइच्चो चइत्तो भइरवो सहरं वइरं वइदेसो वइदेहो कइअवो वइसाहो वइसिओ वइसंपाअण ।दैत्यचैत्रभैरवस्वैरवैरवदेश- वैदेहकैतववैशाखवैशिकवैशम्पयनाः इत्यादयः ॥ ३५ ॥ दैवशब्दे ऐकारस्य अइ इत्ययमादेशो भवति वा । दइव्वं देव्वं । अनादेशपक्षे नीडादित्वाद् द्वित्वम् ॥ ३६ ॥ सैन्धवशब्दे ऐकारस्य इकारो भवति । सिंधवं ॥ ३७॥धैर्यशब्दे ऐकारस्य ईकारो भवति । धीरं ॥ ३८ ॥ प्रकोष्ठशब्दे ओकारस्य अकारो भवति वा तत्संयोगेन च ककारस्य वत्त्वम् । पवट्ठो । पओछो ॥ ३९ ॥ औकारस्यादेरोकारो भवति । कोमुई जोव्वणं कोत्थुहो कोसंबी । कौमुदी यौवनम् कौस्तुभः को- शाम्बी ॥४०॥ पौर इत्येवमादिषु शब्देषु औकारस्य अउ इत्ययमा- ·द्वितीयः परिच्छेदः। ( ५ ) प्वउ ॥४१॥ आ च गौरवे ॥ ४२ ॥ उत्सौ- न्दर्यादिषु ॥ ४३॥ इति वररुचिकृतप्राकृतसूत्रेषु अज्विधिर्नाम प्रथमः परिच्छेदः॥ अथ द्वितीयः परिच्छेदः। अयुक्तस्यानादौ ॥ १॥ कगचजंतदपयवां प्रायो लोपः॥२॥ देशो भवति । पउरो कउरवो पउरिसो । पौरकौरवपौरुषाणि । आ- कृतिगणोयम्।कौशले विकल्पः । कोसलो कउसलो। कौशलम्॥४१॥ गौरवशब्दे औकारस्य आकारो भवति । चकारादुत्वं च ॥ गारवं ग- उरवं ॥ ४२ ॥ सौन्दर्य इत्येवमादिषु औकारस्य उकारो भवति । सु- न्दरं मुजाअणो सुण्डो कुक्खेअओ दुव्वारिओ ॥ सौन्दर्यमौजायन- शौण्डकौक्षयकदौवारिकाः ॥ ४३ ॥ इति भामहविरचिते प्राकृतप्रकाशे प्रथमः परिच्छेदः॥ अधिकारोऽयम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तदयुक्तस्य व्यञ्जनस्या- नादौ वर्तमानस्य कार्य भवतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति कादीनां लोपः। मउडं। अयुक्तस्येति किम् । अग्यो अक्को । आनादौ इति किम् । कमलं । अयुक्तस्येत्या परिच्छेदसमाप्तेः । अनादाविति च आ जका- रविधानात् ॥ १॥ कादीनां नवानां वर्णानामयुक्तानामनादौ वर्तमा- नानां प्रायो बाहुल्येन लोपो भवति । कस्य तावत्, मउलो णउलं । गस्य, साअरो णअरं । चस्य, वअणं सूई । जस्य, गओ रअदं । तस्य, कअं विआणं । दस्य,गआ मओ । पस्य,कई विउलं सुररिसो । पुरिस इति यद्यपि उत्तरपदस्य पुरुषशब्दस्यादिस्तथापि लोपो भवतीत्यनेन ज्ञापयति वृत्तिकारः यथा उत्तरपदादिरनादिरेवेति । यस्य, वाउ णअणं । वस्य, जीअं दिअहो । मुकुलनकुलसागरनगरवचनसूची- गजरजतकृतवितानगदामदकपिविपुलसुपुरुषवायुनयनजीवदिवसाः। प्रायोग्रहणाद्यत्र श्रुतिसुखमस्ति तत्र न भवत्येव । सुकुसुमं पिअग- ·(६) प्राकृतप्रकाशे ३ ४ यमुनायां मस्य ॥ ३ ॥ स्फटिकनिकषचिकु- रेषु कस्य हः ॥ ४ ॥ शोकरे भः ॥ ५ ॥ चन्द्रिकायां मः॥६॥ऋत्वादिषु तो दः॥७॥ प्रतिसरवेतसपताकासु डः॥ ८॥ वसतिभरतयो- हः॥ ९॥ गर्भिते णः॥ १०॥ ऐरावते च ॥११॥ प्रदीप्तकदम्बदोहदेषु दो लः॥१२॥ गद्गदेरः ॥१३॥ संख्यायाञ्च ॥ १४ ॥ पो वः॥ १५ ॥ आपोडे मणं सचावं अवजलं अतुलं आदरो अपारो अजसो सबहुमाणं । सुकु- सुमप्रियगमनसचापापजलातुलादरापारायशस्सबहुमानानि । अयुक्त- स्येत्येव । सक्को मग्गो । शक्रः मार्गः । अनादावित्येव । कालो गंधो । कालः गन्धः ॥२॥ यमुनाशब्दे मकारस्य लोपो भवति । ज- उणा ॥३॥ अनादाविति वर्तते । एषु कस्य हकारो भवति ॥ लोपाप- वादः । फरिहो णिहसो चिहुरो ॥४॥ शीकरशब्दे ककारस्य भ- कारो भवति । सीभरो । चन्द्रिकाशब्दे ककारस्य मकारो भवति।चं- दिमा ॥ ६॥ ऋतु इत्येवमादिषु तकारस्य दकारो भवति । उदू रअ- दं आअदो णिव्वुदी आउदी संबुदी सुइदी आइदी हदो संजदो वि- उदं संजादो संपदि पिडवद्दी । ऋतुरजतागतनिर्वृत्यावृतिसंवृतिसुक- त्याकृतिहतसंयतविवृतसंयातसंप्रतिप्रतिपत्तयः ॥ ७ ॥ एषु शब्देषु तकारस्य डकारो भवति।लोपादवादः।पडिसरो वेडिसो पडाआ॥८॥ वसतिभरतशब्दयोः सकारस्य हकारो भवति । वसही भरहो ॥९॥ गर्भितशब्दे तकारस्य णकारो भवति । गम्भिणं ॥ १० ॥ ऐरावत- शब्दे तकारस्य णकारो भवति । एरावणो ॥११॥ एषु शब्देषु दका- रस्य लकारो भवति । पलित कलंबो दोहलो ॥ १२ ॥ गद्गदशब्दे दकारस्य रेफादेशो भवति । गग्गरो ॥ १३॥ संख्यावाचिनि शब्दे यो दफारस्तस्य रेफादेशो भवति । एआरह वारह तेरह। एकादश द्वादश प्रयोदश । अयुक्तस्येत्येव । नेह चउद्दह ॥ १४ ॥ पकारस्यायुक्तस्या- नादितिनो वकारादेशो भवति । सावो सवहो उलवो । शापः शपथः उलपः । प्रायोग्रहणाद्यत्र लोपो न भवति तत्रायं विधिः॥ १५॥ आ- - ·द्वितीयः परिच्छेदः। 15 मः॥१६॥ उत्तरीयानीययोजों वा ॥१७॥छायायां हः॥ १८ ॥ कबन्धे वो मः॥१९॥ टो डः ॥२०॥ सटाशकटकैटभेषु ढः ॥ २१ ॥ स्फटिके लः ॥२२।। डस्य च ॥२३॥ठो ढ़ः ॥२४॥ अङ्कोले ल्लः॥२५॥ फो भः॥२६॥खघथधमां हः॥२७॥ प्रथमशिथिलनिष- धेषु ढः॥२८॥ कैटभेवः॥२९॥ हरिद्रादीनां रो लः॥३०॥ 20 पीडशब्दे पकारस्य मकारो भवति । आमलो ॥ १६ ॥ उत्तरीयशब्दे उनीयप्रत्ययान्ते च यस्य जो भवति वा । उत्तरीअं उत्तरिजं रमणीअं रमणिज भरणीअं भरणिजं ॥ १७॥ छायाशब्दे यकारस्य हकारो भवति । छाहा ॥ १८ ॥ कबन्धशब्दे बकारस्य मकारो भवति । क- मंधो॥ १९ ॥ टस्यानादिदिवर्तिनो डकारो भवति । णडो विडवो ॥२०॥ एतेषु टकारस्य ढकारो भवति । सढा केढवो ॥ २१॥ स्फटिकशब्दे टकारस्य लकारो भवति । फलिहो ॥ २२॥ डकारस्यायुक्तस्यानादि- भूतस्य लकारो भवति । दालिम तलाअं वलही । प्राय इत्येव । दाडिम वडिसं णिविडो॥ २३ ॥ ठकारस्यायुक्तस्यानादिभूतस्य ढकारो भ- वति । मढं जढरं कढोरं ॥ २४ ॥ अङ्कोलशब्दे लकारस्य लकारो भ- वति । अंकोल्लो ॥ २५ ॥ फकारस्यायुक्तस्यानादिभूतस्य भकारो भ- वति । सिमा सेभालिआ सभरी सभलं ॥ २६ ॥ खादीनाम्पञ्चाना- मयुक्तानामनादिवर्तिनां हकारो भवति । खस्य तावत् , मुहं मेहला। घस्य, मेहो गाहा सवहो । धस्य,राहा वहिरो । भस्य, सहा रासहो । प्राय इत्येव, पखलो पलंघणो अधीरो अधणो उबलद्धभावो । मुखम मेखला मेघः गाथा शपथः राधा बधिरः सभा रासभः प्रखलः प्रल- ङ्घनः अधीरः अधनः उपलब्धभावः ॥ २७॥ एतेषु थधयोर्डकारो भवति । पढमो सिढिलो ॥२८॥ कैटभशब्दे भकारस्य वकारो भवति । केढवो ॥ २९ ॥ हरिदा, इत्वेवमादीनां रेफस्य लकारो भवति । हलद्दा चलणो मुहलो जहिठिलो सोमालो कलुणं अंगुली इंगालो चिलादो फलिहा फलिहो । हरिद्रा, चरण, मुखर, युधिष्ठिर, सुकुमार, करुण, अगुरी, अङ्गार, किरात, परिखा, परिघ, इत्येवमादयः ॥३०॥ अना- ·(८) प्राकृतप्रकाशे आयो जः।३१/यष्ट्यांलः।३२ किरातेचः।३३।कुब्जे खः॥३४॥ दोलादण्डदशनेषुडः॥३५॥परुषपलितप- रिखासु फः॥३६॥पनसे ऽपि॥३७॥बिसिन्यां भः॥३॥ मन्मथे वः॥३९॥लाहले णः॥४०॥ षट्शावकसप्तप- नां छः ॥४१॥ नो णः सर्वत्र ॥४२॥शषोः सः॥४३॥ दशादिषु हः॥ ४४ ॥ संज्ञायां वा ॥ ४५ ॥ दिवसे सस्य ॥४७॥ स्नुषायां ग्रहः ॥४७॥ मी देरिति निवृत्तम् । आदिभूतस्य यकारस्य जकारो भवति ॥ जट्ठी जसो जक्खो । यष्टिः यशः यक्षः ॥३१॥ यष्टिशब्दे यकारस्य लकारो भवति लट्ठी ॥ ३२॥ किरातशब्दे आदेर्वर्णस्य चकारो भवति । चिलादो ॥ ३३ ॥ कुञ्जशब्दे आदेर्वर्णस्य खकारो भवति । खुजो॥३४॥ एषु आदेर्वर्णस्य डकारो भवति ॥ डोला डंडो डसणो ॥ ३५ ॥ एतेषु आदेर्वर्णस्य फकारो भवति । फरुसो फलिहो फलिहा ॥ ३६ ॥ पनसशब्दे ऽपि पकारस्य फकारो भवति । फणसो ॥३७॥ बिसिनी- शब्दे आदेर्वर्णस्य भकारो भवति । भिसिणी । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादिह न भवति । बिसं ॥ ३८॥ मन्मथशब्दे आदेर्वर्णस्य वकारो भवति । वम्महो ॥ ३९॥ लाहलशब्दे आदेर्वर्णस्य णकारो भवति । णाहलो॥४०॥ एतेषामादेर्वर्णस्य छकारो भवति । छठ्ठी छम्मुहो छावओ छत्तवण्णो। षष्ठी षण्मुखः शावकः सप्तपर्णः॥४१॥ आदेरिति निवृत्तम् । सर्वत्र नकारस्य णकारो भवति । णई कणअं वअणं माणसिणी ॥४२॥ सर्व- त्र शकारषकारयोस्सकारो भवति ॥ शस्य,सद्दो णिसा अंसो । षस्य, संठो वसहो कसाअं ॥ ४३ ॥ दश इत्येवमादिषु शकारस्य हकारो भवति । दह एआरह वारह तेरह ॥४४॥ संज्ञायां गम्यमानायां वा द- शशब्दे शस्य हत्वं भवति । दहमुहो दसमुहो, दहबलो दसवलो, दहरहो दसरहो ॥ ४५ ॥ दिवसशब्दे सकारस्य हकारो भवति । दि- अहो ॥ ४६ ॥ स्नुषाशब्दे षकारस्य ण्हकारो भवति । सोण्हा ॥४७॥ इति प्राकृतप्रकाशे द्वितीयः परिच्छेदः॥ RAR ·तृतीयः परिच्छेदः । अथ तृतीयः परिच्छेदः। उपरिलोपः कगडतदपषसाम् ॥ १॥ अधो म. नयाम् ॥२॥ सर्वत्र लवराम् ॥ ३॥२ रोवा॥४॥ सर्वज्ञतुल्येषु जः ॥ ५ ॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेः ॥६॥ मध्याहूने हस्य ॥७॥ हनहलहमेषु नलमां स्थितिरूव॑म् ॥ ८ ॥ युक्तस्य ॥ ९ ॥ टस्य ठः ॥ १० ॥ अस्थनि ॥ ११ ॥ स्त- कादीनामष्टानां युक्तस्योपरि स्थितानां लोपो भवति । कस्य ता- पत् भत्तं,सित्थओ । गस्य,मुद्धो सिणिद्धो। डस्य,खम्भो । तस्य,उप्पलं उप्पाओ । दस्य,मुग्गा मुग्गरो। पस्य,सुत्तो । षस्य, गोट्ठी पिठुरो। सस्य, खलि हो । भक्तम् सिक्थकम् मुग्धः स्निग्धः खड्गः उ- त्पलम् उत्पातः मुद्गाः मुद्गरः सुप्तः गोष्ठी निष्ठुरः स्खलितम् स्नेहः ॥१॥ मकारनकारयकाराणां युक्तस्याधःस्थितानां लोपो भवति । मस्य, सोस्सं रस्सी जुग्ग वाग्गी । नस्य, णग्गो । यस्य, सोम्मो जो- ग्गो ॥ २ ॥ लकारवकाररेफाणां युक्तस्योपर्यधःस्थितानां लोपो भव- ति । लस्य,उक्का वकलं चिक्कयो । वस्य,लुद्धओ पिक्कं । रस्य,अक्को स- को ॥ उल्का वल्कलम् विक्लवः लुब्धकः पक्वम् । अर्कः शक्रः॥३॥ द्रशब्दे रेफस्य वा लोपो भवति । दोहो द्रोहो चन्दो चन्द्रो रुद्दो रुद्रो॥ सर्वज्ञतुल्येषु अकारस्य लोपो, भवति । सव्वजो । इंगिअन्जो । जाना- तेर्यान्येवं रूपाणि तत्र अलोपः ॥५॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेर्वर्णस्य लो- पो भवति । मस्सु मसाणं ॥ ६ ॥ मध्याह्नशब्दे हकारस्य लोपो भ- पति । मज्झण्णो ॥ ७॥ हन हल हम इत्येतेषु अधः स्थितानां नकार- लकारमकाराणां स्थितिरूव॑मुपरिटाद्भवति । इनस्य,पुब्बण्हो । अव- रण्हो । हस्य, अल्हादो। हमस्य बम्हणो ॥ ८ ॥ अधिकारोऽ यमा परिच्छेदसमाप्तेः,यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो युक्तस्येत्येवं वेदितव्यम्। वक्ष्यति अस्थनि अट्ठी । युक्तग्रहणं हलोऽन्त्यस्य मा भूत् ॥ ९ ॥ ट इत्येतस्य युक्तस्य ठकारो भवति । लट्ठी दिट्ठी ॥ १० ॥ अस्थिशब्दे युक्तस्य ठकारो भवति । अछी ॥११॥ स्तशब्दस्य थकारो ·(१.) प्राकृतप्रकाशे श तू य दर स्य थः ॥ १२ ॥ न स्तम्बे ॥ १३ ॥ स्तम्भे खः ॥ १४ ॥ स्थाणाचहरे ॥ १५ ॥ स्फोट- के ॥ १६ ॥ र्यशय्यभिमन्युषु जः॥ १७ ॥ तूर्यधै- र्यसौन्दर्याश्चर्यपर्यन्तेषु रः॥ १८॥ सूर्ये वा ॥१९॥ चौर्यसमेषु रिअं ॥ २० ॥ पर्यस्तपर्याणसौकुमार्ये- षु लः॥ २१ ॥ तस्य टः॥ २२ ॥ पत्नने ॥ २३ ॥ न धूर्तादिषु ॥२४॥गर्ते डः ॥२५॥ गर्दभसंमर्दवि- तर्दिविच्छर्दिषु र्दस्य ॥२६॥ त्यथ्यद्यां चछजाः॥२७॥ भवति । उपरिलोपापवादः । हत्थो समत्थो थुई थवओ कोत्थुहो। ह- स्तः समस्तः स्तुतिः स्तवकः कौस्तुभः ॥ १२ ॥ स्तम्बशब्दे स्तकारस्य थकारो न भवति । तंबो ॥ १३ ॥ स्तम्भशब्दे स्तका- रस्य खकारो भवति । खंभो ॥१४॥ स्थाणुशब्दे युक्तस्य खकारो भव- ति,अहरे हरे ऽभिधेये न भवति।खाणू । अहर इति किम् ।थाणू हरो।१५। स्फोटकशब्दे युक्तस्य खकारो भवति ॥ खोडओ ॥ १६ ॥ र्य इत्यस्य शय्याभिमन्युशब्दयोश्च युक्तस्य जकारो भवति । कब्र सेजा अहि- मज्जू ॥१७॥ एतेषु शब्देषु यस्य रेफो भवति। तूरं धीरं सुदेरं अच्छे- रं परंत॥१८॥सूर्यशब्दे र्यकारस्य रेफादेशो भवति वा । सूरो सूज्जो। ॥ १९ ॥ चौर्यसमेषु शब्देषु र्यस्य रिअमित्यादेशो भवति । चोरिअं सोरिअं वीरिअं। चौर्यशौर्यवीर्याणि । समग्रहणादाकृतिगणोयम्॥२०॥ एषु शब्देषु यस्य लकारो भवति । पल्लत्थं पल्लाण सोअमल्लं ॥ २१ ॥ त इत्येतस्य टकारो भवति । केवट्टओ णट्टओ णहई ॥ २२ ॥ पत्तनश- ब्दे युक्तस्य टकारो भवति। पट्टणं ॥ २३ ॥धूर्त इत्येवमादिषु त इत्ये- तस्य टकारो न भवति । धुत्तो कित्ता वत्तमाणं वत्ता आवत्तो संव- त्तओ णिवत्तओ वत्तिआ अत्तो कत्तरी मुत्ता। धूतः कीर्तिः वर्तमानम् वार्ता आवर्तः संवर्तकः निवर्तकः वर्तिका आर्तः कर्तरो मूर्तिः ॥ २४ ॥ गर्तशब्दे तस्य डकारो भवति । गड्डो ॥२५॥ एतेषु र्दस्य डो भवति। गडुहो संमडो विअड्डी विछड़ी ॥ २६ ॥ त्य थ्य द्य इत्येतेषां च छ ज ·तृतीयः परिच्छेदः। (११) दि ध्यद्योझः॥ २८ ॥ कस्कक्षां खः ॥ २९ ॥ अक्ष्या- दिषु च्छः ॥३०॥क्षमावृक्षक्षणेषु वा ॥३१॥ण्मपक्ष्म- विस्मयेषुम्हः॥ ३२ ॥ हुनस्नष्णक्ष्णनां ग्रहः ॥३३॥ चिन्हे न्धः॥ ३४ ॥ पस्य फः॥३५॥ स्पस्य स- वत्र स्थितस्य ॥ ३६ ॥ सि च ॥ ३७ ॥ बाष्पे अ- ॥ इत्येते यथासंख्यं भवन्ति । त्यस्य, णिचं पञ्चच्छ । थ्यस्य, रच्छा मि- च्छा पच्छं । द्यस्य, विजा वेजं । नित्यम् प्रत्यक्षम् रथ्या मिथ्या प- थ्यम् विद्या वैद्यः ॥२७॥ ध्य ह्य इत्येतयोझकारो भवति।ध्यस्य,मझं अज्झाओ । हस्य,वज्झओ गुज्झओ । मध्यः अध्यायः वाह्यकः गुह्यक ॥ २८ ॥ कस्कक्षा खकारो भवति । कस्य,सुक्खं पोखरो । स्कस्य, खंदो खंधो । क्षस्य, खदो जक्खो ॥ २९ ॥ अदि, इत्येवमादिषु क्षका- रस्यच्छकारो भवति । अच्छी लच्छी छुण्णो छीरं छुद्धो उच्छित्तो सरिच्छं उच्छू अच्छा छारं रिव्छो मच्छिा छुअं छुर छेत्तं वच्छो दच्छी कुच्छी । अक्षि, लक्ष्मी, क्षुण्ण, क्षीर, क्षुब्ध, उत्क्षिप्त, सहक्ष, इक्षु, उक्षन्, क्षार, ऋक्ष, मक्षिका, क्षुत, क्षुर, क्षेत्र, वक्षस् , दक्ष, कुक्षि, इत्येवमादयः ॥३०॥ एतेषु क्षकारस्य छकारो भवति वा । छमा खमा वच्छो रुक्खो छणं खणं । वृक्षशब्दे ऋकारस्याकारे कृते क्षण- शब्दे चोत्सवाभिधायिनि छत्वमिष्यते ॥ ३१ ॥ ष्म इत्येतस्य. पक्ष्म- विस्मयशब्दयोश्च युक्तस्य म्हकारो भवति ॥ ष्मस्य, गिम्हो उह्मा पम्हो विम्हओ॥ ग्रीष्मः ऊष्म पक्ष्म विस्मयः ॥ ३२॥ हनादीनां ग्रह इत्ययमादेशो भवति । ह्नस्य, वणही सण्हु । स्नस्य, पहाणं पण्डदं ष्णस्य, विण्हु कण्हो । क्ष्णस्य, सण्हं तिण्हं । नस्य, पण्हो सिण्हो । व- निः जह्नः स्नानम् प्रस्तुतम् विष्णुः कृष्णः श्लक्ष्णः तीक्ष्णम् प्रश्न: शिश्नः ॥ ३३ ॥ चिन्हशब्दे युक्तस्य न्ध इत्ययमादेशो भवति । चि- न्धं ॥ ३४ ॥ ष्प इत्येतस्य फ इत्ययमादेशो भवति । पुप्फ सफं णि- फाओ ॥ पुष्पम् शष्पम् निष्पापः ॥ ३५ ॥ स्प इत्येतस्य सर्व स्थि- तस्य फ इत्ययमादेशो भवति। फंसो फंदणं । स्पर्शः स्पन्दनम् ॥३६॥ स्पस्य क्व चित् सि इत्ययमोशो भवति । पाडिसिद्धी प्रतिस्पर्धी। ॥ ३७॥ बाष्पशब्दे प इत्येतस्य हकारो भवति अश्रुणि वाच्ये । या- ·(१२) प्राकृतप्रकाशे श्रुणि हः॥ ३८॥ कार्षापणे ॥ ३९ ॥ श्चत्सप्सां छः ॥ ४०॥ वृश्चिके च्छः ॥ ४१ ॥ नोत्सुकोत्सवयोः ॥४२॥ न्मो मः॥ ४३ ॥म्रज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशेषु णः॥४४॥ तालवृन्ते ण्टः॥४५॥ भिन्दिपालेण्डः ॥४६॥ विह्वले भहौवा॥४७॥आत्मनि पः॥४८॥ क्मस्य ॥४९॥ शेषादेशयोर्दित्वमनादौ॥५०॥ वर्गेषु हो । अश्रुणि किम् । बप्फो उफ्फो । बाष्पः ऊष्मा ॥३८॥ कार्षापणशब्दे युक्तस्य हकारो भवति । काहावणो ॥ ३९ ॥ एतेषां छकारो भवति । श्वस्य,पच्छिमं अच्छेरं । त्सस्य, वच्छो वच्छरो।प्सस्य,लिच्छा जुगु- च्छा । पश्चिमः आश्चर्यम् वत्सः वत्सरः लिप्सा जुगुप्सा ॥ ४० ॥ वृश्चिकशब्दे श्वकारस्य च्छ इत्ययमादेशो भवति । विच्छुओ ॥४१॥ उत्सुक, उत्सव, इत्येतयोः त्स इत्येतस्य छकारो न भवति । श्चत्स- प्सां छ इति प्राप्ते प्रतिषिध्यते । उस्सुओ उस्सवो ॥ ४२ ॥ न्म - त्येतस्य म इत्ययमादेशो भवति । अधोलोपे प्राप्ते । जम्मो मम्महो। जन्म मन्मथः ॥ ४३॥ न ज्ञ इत्येतयोः पञ्चाशत्पञ्चदशशब्दयोश्च युक्तस्य णकारो भवति । नस्य,पज्जुण्णो । ज्ञस्य, जण्णो विण्णाणं प- ण्णासा पण्णरहो । प्रद्युम्नः यज्ञ: विज्ञानम् पञ्चाशत् पञ्चदश ॥४४॥ तालवृन्ते युक्तस्य ण्ट इत्ययमादेशो भवति । तालवेण्टअं॥ ४५ ॥ भि- न्दिपालशब्दे युक्तस्य ण्ड इत्ययमादेशो भवति । भिण्डिवालो ॥४६॥ विह्वलशब्दे युक्तस्य भकारहकारौ भवतो वा । विभलो विहलो ॥ ॥४७॥ आत्मशब्दे युक्तस्य पकारो भवति । अप्पा ॥ ४८ ॥ क्म इ- त्येतस्य पकारो भवति । रुप्पं रुप्पिणी । योगविभागो नित्यार्थः ॥४९॥ युक्तस्य यौ शेषादेशभूती तयोरनादौ वर्तमानयोर्द्वित्वं भवति । शे- षस्य तावत्,भुत्तं भग्गो।आदेशस्य, लट्ठी दिट्ठी हत्थो । अनादाविति किम् । खलिअं खंभो थवओ भुक्तम् । मार्गः यष्टिः दृष्टिः हस्तः स्ख- लितम् स्तम्भः स्तवकः ॥ ५० ॥ युक्तस्य यो शेषादेशावनादिभूती तयो ित्वपि विहिते अध ऊर्वे च यौ वगैषु वर्णों द्वितीयश्चतुर्थो वा ·( १३ ) तृतीयः परिच्छेदः । युजः पूर्वः ॥ ५१ ॥ नीडादिषु ॥ ५२ ॥ आम्रताम्रयोर्वः ॥ ५३ ॥ न रहोः ॥ ५४ ॥ आङो ज्ञस्य ॥ ५५ ॥ न बिन्दुपरे ॥ ५६ ॥ समासे वा ॥ ५७ ॥ सेवादिषु च ॥ ५८ ।। विहितस्वस्य पूर्वः प्रथमस्तृतीयो वा भवति । वर्गेषु युग्मस्य द्विती- यस्य प्रथमः चतुर्थस्य तृतीयो द्वित्वेन विधीयते, अयुग्मयोः प्रथमतृ- तीयपञ्चमरूपयोः शेषादेशयोस्तु तावेव भवतः । शेषस्य, वक्खाणं अग्घो मुच्छा णिज्झरो लुद्धो णिब्भरो। आदेशस्य, दिट्ठी लट्ठी व- च्छो विष्फरिसो णित्थारो जक्खो लच्छी अट्ठी पुप्फं। व्याख्यानम् अर्घः मूर्छा निर्झरः लुब्धः निर्भरः दृष्टिः यष्टिः वक्षः विस्पर्शः नि- स्तार: यक्षः लक्ष्मीः अस्थि पुष्पम् ॥ ५१ ॥ नीड इत्येवमादिषु अनादौ वर्तमानस्य च द्वित्वं भवति । णेई एन्नीडापीडेत्यादिना एत्वम् । सोत्तं पेम्मं वाहित्तं उज्जुओ जण्णओ जोव्वणं । नीडम् स्रोतः प्रेम व्याहृतम् ऋजुः जनकः यौवनम् ॥ ५२ ॥ आम्र ताम्र इत्येतयोदित्वेन वकारो भवति । अव्वं तव्वं ॥ ५३ ॥ रेफहकारयोद्वित्वं न भवति । धीरं तूरं जीहा वाहो । धैर्यम् तूर्यम् जिह्वा बाष्पः ॥ ५४॥ आङ उ- त्तरस्य । इत्येतस्यादेशस्य द्वित्वं न भवति । आणा आणत्ती । आ- झा आज्ञप्तिः । आङ इति किम् । सण्णा। संज्ञा॥५॥अनुस्वारपरे द्वि- त्वं न भवति संकेतो संझा । संक्रान्तः संध्या ॥ ५६ ॥ समासे शेषा- देशयोर्वा द्वित्वं भवति। णग्गामो णईगामो कुसुमप्पअरो कुसुमपअरो देवत्थुई देवथुई आणालक्खंभो आणालखंभो । नदीग्रामः कुसुमप्रकरः देवस्तुतिः आलानस्तम्भः ॥५७॥ सेवा इत्येवमादिषु चानादौ वा द्वित्वं भवति । सेवा सेवा एक्कं एणक्खो णही देव्वं दइवं असिव्वं अ- सिवं तेलोक्कं तेलोणिहित्तो णिहिओ तुर्णिको तुहाणओ कण्णिआरो कणिआरो दिग्धं दीहं रत्ती राई दुक्खिओ दुहिओ अस्सो असो इस्सरो ईसरो विस्सासो वीसासो णिस्सासो णीसासो रस्सी रसी मित्तो मि- ओ पुस्सो पुसो । सेवा एक नखः दैवम् अशिवम् त्रैलोक्यम् निहितम् तूष्णीकः कर्णिकारः दीर्घम् रात्रिः दुःखितः अश्वः ईश्वरः विश्वास ·(१४) प्राकृतप्रकाशे विप्रकर्षः ॥ ५९ ॥ क्लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशाङ्गेषु त- स्वरवत्पूर्वस्य ॥६०॥ कृष्णे वा ॥ ६१ ॥ इः श्री- होक्रोतक्लान्तक्लेशम्लानस्वप्नस्पर्शहर्षाहगर्थेषु ॥६२॥ अः क्षमाश्लाघयोः ॥ ६३ ॥ स्नेहे वा ॥ ६४ ॥ उः पद्मतन्वीसमेषु ॥६५॥ ज्यायामीत् ॥ ६६ ॥ निश्वासः रश्मिः मित्रम् पुष्यः । उभयत्र विभाषेयम् । सेवादीनामप्राप्ते दीर्घादीनां च प्राप्ते ॥ ५८ ॥ अधिकारोऽयम् । आ परिच्छेदसमातेर्यु- तस्य विप्रकर्षा भवति ॥ ५९ ॥ क्लिष्टादिषु युक्तस्य विप्रकर्षों भवति विप्रकृष्टस्य च यः पूर्वो वर्णों निरर्थस्तस्य तत्स्वरता भवति तेनैव पू- वेण स्वरेण पूर्वो वर्णः सार्थों भवति इत्यर्थः । किलिटं सिलिट्ठ र- अणं किरिआ सारंगो॥ ६०॥ कृष्णशब्दे युक्तस्य वा विप्रकर्षों भवति पूर्वस्य च तत्स्वरता । व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन वणे नित्यं विप्रकर्षः विष्णौ तु न भवत्येव ॥ कसणो कण्हो ॥ ६१ ॥ एषु युक्तस्य विप्रकर्षों भवति पूर्वस्य इकारः तत्स्वरता च भवति । सिरी किरीतो किलंतो किलेसो मिलाणं सिविणो फरिसो हरिसो अरिहो गरिहो । श्री हीः क्रीतः क्लान्तः क्लेशः म्लानम् स्वप्नः श्पर्शः हर्षः अर्हः गर्हः॥१२॥ क्ष्मा श्लाघा इत्येतयोर्युक्तस्य विप्रकर्षों भवति, पूर्वस्य अकारस्तत्स्व- रता च भवति । खमा सलाहा ॥ ६३ ॥ स्नेहशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षों वा भवति । पूर्वस्य च अकारस्तत्स्वरता भवति । सणेहो हो ॥ ६४॥ पद्मशब्दे तन्वी इत्येवंसमेषु च युक्तस्य विप्रकर्षों भवति पू- र्वस्य च उकारस्तत्स्वरता च भवति । पउमं तणुई लहुई ॥ ६५ ॥ ज्याशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षों भवति पूर्वस्य च ईकारस्तत्स्वरता च जीआ॥६६॥ इति प्राकृतप्रकाशे युक्तवर्णविधिर्नाम तृतीयः परिच्छेदः॥

·अथ चतुर्थः चतुर्थ: परिच्छेदः। ( १५) परिच्छेदः। सन्धावचामजूपविशेषा बहुलम् ॥ १ ॥ उदुम्ब- रे दोलोपः ॥२॥ कालायसे यस्य वा ॥३॥भा- जने जस्य ॥ ४ ॥ यावदादिषु वस्य ॥ ५ ॥ अ- न्त्यहलः॥६॥ स्त्रियामात् ॥७॥रो रा॥८॥ न विद्युति ॥ ९॥ शरदो दः॥ १०॥ दिक्प्रावृषोः .. अचामिति प्रत्याहारग्रहणम् अजिति च । सन्धौ वर्तमानानामचा स्थाने अज्विशेषा लोपविशेषाश्च बहुलं भवन्ति । अज्विशेषास्तावत् जउणअडं जउणाअडं णइसोत्तो णईसोत्तो बहुमुहं बहूमूहं कण्णउरं कण्णऊरं सिरोवेअणा सिरवेअणा पीआपीअं पिआपिअं सीआसीअं सिआसिअं सवोमुओ सवोमूओ सरोरुहं सररुहं । लोपविशेषाः, राउलं राअउलं तुहद्धं तुहअद्धं महद्धं महअद्धं वावडणं वाअवडणं कुंभारो कुंभआरो पवणुद्धअं । संयोगपरे सर्वत्र पूर्वस्याचो लोपः क्वचिन्नित्यं क्वचिदन्यदेव बहुलग्रहणात् । तेनान्यदपि लाक्षणिक- कार्य भवति ॥ १॥ उदुम्बरशब्द दु इत्येतस्य लोपो भवति । उंबरं ॥२॥ कालायसशब्दे यस्य वा लोपो भवति । कालासं कालाअसं ॥३॥ भाजनशब्द जकारवस्य लोपो वा भवति । भाणं माअणं ॥ ४॥ याव- दित्येवमादिषु वकारस्य वा लोपो भवति । जा जाव ता ताव पाराओ पारावओ अणुत्तन्त अणुवत्तन्त जीअं जीविरं एअं एवं एअ एव्व कुअल कुबलअं । यावत्, तावत्, पारावत, अनुवर्तमान, जीवित, एवम्, एव, कुवलय इत्येवमादयः॥ ५॥ वेति निवृत्तम् । शब्दानां यो- न्त्यो हल् तस्य लोपो भवति । जसो णहं सरो कम्मो जाव ताव । यशः नभः सरः कर्म यावत् तावत् ॥ ६॥ स्त्रियां वर्तमानस्यान्त्यहल आ- कारो भवति । सरिआ पडिवआ वाआ सरितू प्रतिपद् वाक् ॥ ७ ॥ स्त्रियामन्त्यस्य हलो रेफस्य रा इत्ययमादेशो भवति । धुरा गिरा । ॥८॥ विद्युच्छब्दे आकारो न भवति विज्जू ॥ ९ ॥ शरच्छब्दस्या- त्यहलो दो भवति । सरदो ॥१०॥ दिक्छब्दस्यान्त्यहलः प्रावृटशब्द- . ॥

·(१६) प्राकृतप्रकाशे सः ॥ ११ ॥ मो बिन्दुः ।। १२ ।। अचि मश्च ॥१३॥ नोर्हलि ॥ १४ ॥ वक्रादिषु ॥ १५ ॥ मांसादिषु वा ॥ १६ ॥ ययि तहर्गान्तः॥ १७ ॥ नसान्तप्रावृ- शारदः पुंसि ।। १८ ॥ न शिरोनभसी ॥ १९ ॥ पृष्ठाक्षिप्रभाः स्त्रियां वा ॥२०॥ ओदवापयोः ॥२१॥ तलत्वयोतिणौ ॥ २२ ॥++ + + २३ द्वान ३ स्यापि सकारो भवति । दिसा पाउसो॥ ११ ॥ अन्त्यस्य हलो मका- रस्य बिन्दुर्भवति । अच्छं वच्छं भई अग्गिं दहें वणं धणं ॥ १२ ।। अचि परतो मो भवति वा । फलमवहरइ फलं अवहरइ ॥ १३ ॥ न- कारञकारयोर्हलि परतो बिन्दुर्भवति मकारश्च । नस्य, असो अम्सो कंसो कम्सो । अस्य, वंचणीअं वम्चणीअं विंझो विम्झो ॥ १४॥ व- क्रादिषु शब्देषु विन्दुरागमो भवति । वंकं तंसं हंसो असू मंसू गुंठी मंथं मणसिणी देसणं फंसो वणं पडिसुदं अंसो अहिर्मुको । वक्र, प्रयन, ह्रस्व, अस्र, श्मश्रु, गृष्टि, मुस्त, मनस्विनी, दर्शन, स्पर्श, वर्ण, प्रतिश्रुत, अश्व, अभिमुक्त, इत्यादयः ॥१५॥ मांसादिषु शब्देषु वा बिन्दुःप्रयोक्तव्यः । मंसं मासं कहं कह णूणं णूण तहिं तहि असुं असु, तदयमपठितो मांसादिर्गणः यत्र क्व चिद् वृत्तभङ्गभयात् त्यज्यमानः क्रियमाणश्च बिन्दुर्भवति स मांसादिषु द्रष्टव्यः ॥ १६ ॥ ययि परतो बिन्दुस्तद्वर्गान्तो वा भवति । सङ्का सङ्खो अङ्को अङ्गं सञ्चरइ सण्ढो सन्तरइ सम्पत्ती । ययाति किम् । अंसो । बाधिकारात् पंकं बिंदू संका संखो ॥ १७ ॥ नकारान्ताः सकारान्ताश्च प्रावृटशरदौ च पुंसि प्रयोक्तव्याः। नान्ताः,कम्मो जम्मो वम्भो । सान्ताः,जसो तमो सरोपा- उसो सरदो ॥ १८ ॥ शिरस नभस् इत्येतो न पुंसि प्रयोक्तव्यो । सिर णहं ॥ १९ ॥ एते स्त्रियां वा प्रयोक्तव्याः । पुट्ठी पुढें अच्छी अच्छे अच्छं पण्हा पण्हो । पृष्ठम् अक्षि प्रश्नः ॥ २० ॥ अव अप इत्येतयो- रुपसर्गयोर्वा ओत्वं भवति । ओहासो अवहासो ओसारि अवसारिसे अवहासः अपसारितम् । तल् त्व इत्येतयोः प्रत्यययोर्य- ·चतुर्थ: परिच्छेदः। ( १७ ) तृण इरःशीले ॥ २४ ॥ आल्विल्लोल्लालवन्तेन्ता- मतुपः ॥ २५ ॥ विद्युत्पीताभ्यां लः ॥ २६ ॥ वृन्दे वो रः ॥ २७ ॥ करेण्वां रणोः स्थितिपरि- वृत्तिः ॥ २८ ॥ आलाने लनोः ॥ २९ ॥ बृह- पीणदा M थासंख्यं दा त्तण इत्येतावादेशौ स्तः मूढदा पीणत्तणं मूढत्तणं ॥ २२ ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य ऊण इत्ययमादेशो भवति । घेऊण सोऊण काऊण दाऊण । गृहीत्वा श्रुत्वा कृत्वा दत्त्वा ॥ २३ ॥ शीले यस्तृन् प्रत्ययो विहितस्तस्य इर इत्ययमादेशो भवति भ्रमणशीलो भमिरो । हसनशीलो हसिरो ॥ २४ ॥ आलु इल्ल उल्ल आल वन्त इन्त इत्येतआदेशा मतुपः स्थाने भवन्ति । आ- लुस्तावत्,ईसालू णिद्दालू । इल्लः, विआरिलो मालाइल्लो । उल्लः,बिआ- रुल्लो । आल:, धणालो सहालो । वन्तः, धणवन्तो जोवणवन्तो। इन्तः, रोसाइन्तो पाणाइन्तो । यथादर्शनमेते प्रयोक्तव्याः न सर्वे सर्वत्र । ई- ावत् निद्रावत् विकारवत् मालावत् धनवत् शब्दवत् यौवनवत् रोषवत् प्राणवत् ॥ क्वचिदा मतुपो ऽन्त्यस्य मन्तो वा हश्यते क्व चित् । हणुमा हणुमंतो ॥ इल्लोल्लावपर प्रायः शैषिकेषु प्रयुञ्जते । पौरस्त्यं पुरोभवं पुरिलं । आत्मीयं अप्पुलं ॥ परिमाणे किमादिभ्यो भवन्ति केद्दहादयः ॥ केद्दहं कत्तिअं जेद्दहं जेत्तिअं तेहहं तेत्ति एद्द एति ॥ कृत्वसो हुत्तमित्यन्ये देशोशब्दः स इष्यते ॥ सअहुत्तं सहस्सहुत्तं । जातौ वा स्वार्थिकः कः * ॥ जातौ स्वार्थे ककारः प्रयोक्तव्यः ॥ २५ ॥ विद्युत्पीतशब्दाभ्यां परतः स्वार्थे लप्र- त्ययो भवति । विज्जू विज्जुली पीअं पीअलं ॥ २६ ॥ वृन्दशब्दे व- कारात्परः स्वार्थे रेफो वा प्रयोक्तव्यः । व्रन्दं वंदं ॥ २७॥ करेणुशब्दे रेफणकारयो स्थितिपरिवृत्तिर्भवति । कणेरू । पुंसि न भवति * ।क- रेणू ॥ २८ ॥ आलानशब्दे लकारनकारयोहल्मात्रयो स्थितिपरिवृत्ति- र्भवति । आणालखंभो ॥ २९ ॥ बृहस्पतिशब्द वकारहकारयोर्यथा-

·(१८)
प्राकृतप्रकाशे
स्पतौ बहोऔ॥३०॥मलिने लिनोरिलौ वा ॥३१॥
गृहे घरो ऽपतौ ॥ ३२ ॥ दाढादयो बहुलम् ॥ ३३ ॥
इति चतुर्थः परिच्छेदः ।
अथ पञ्चमः परिच्छेदः।
अत ओत् सोः ॥ १ ॥ जसोर्लोपः ॥२॥
अतो मः॥३॥ टामोर्णः॥ ४ ॥
संख्यं भकाराकारौ भवतः । भअप्फई ॥ ३० ॥ मलिनशब्दे लिका-
रनकारयोर्यथासंख्यमिकारलकारौ वा भवतः । मइलं मलिणं ॥३१॥
गृहशब्दे घर इत्ययमादेशो भवति । पतिशब्दे परतो न भवति । घरं
भवने । अपताविति किम् । गहवई ॥३२॥ दाढा इत्येवमादयः शब्दा
बहुलं निपात्यन्ते दंष्ट्रादिषु । दंष्ट्रा दाढा इदानीं एहि । दुहिता धीआ
धूदा चातुर्य चातुलिऔ । मण्डूकः मण्डूरो गृहे निहितं घरे णिहित उ-
त्पलं कंदोलो गोदावरी गोला ललाटं णिडालं भूः भुमआ वैदूर्य्य वे-
लरिअं उभयपार्श्व अवहावासं चूतः माइंदो माअंदो । आदिशब्दोयं
प्रकारे तेन सर्व एव देशसंकेतप्रवृत्तभाषाशब्दाः परिगृहीताः ॥३३॥
इति प्राकृतप्रकाशे संकीर्णविधिर्नाम
चतुर्थः परिच्छेदः॥
अकारन्ताच्छब्दात्परस्य सो स्थाने ओत्वं भवति । वच्छो वसहो
पुरिसो । वृक्षः वृषभः पुरुषः॥ १॥ अत इत्यनुवर्तते । आकारान्तस्या-
नन्तरं यो जश्शसौ तयोर्लोपो भवति । वच्छा सोहति । वृक्षाः शोभ-
न्ते । जश्शस्ङस्यांसु दीर्घ इति दीर्धे कृते पश्चाल्लोपो जसः । वच्छे-
णिअच्छह । वृक्षान्नियच्छत । ए च सुपीत्येत्वे कृते शसो लोपः॥२॥
अकारान्तस्यानन्तरं योऽम् द्वितीयैकवचनम् तदकारस्य लोपो भ-
पति । वच्छ पेक्खई । मो बिन्दुरिति बिन्दुः॥ ३ ॥ अतोनन्तरं टामो-
स्तृतीयकवचनषष्ठी बहुवचनयोर्णकारो भवति । बच्छेण वच्छाण ।
एच सुपीत्येत्वम् । जश्शम्स्यांसा देध इति दीर्घः ॥ ४ ॥

·पञ्चमः परिच्छेदः-
( १९ )
भिसो हिं ॥ ५ ॥ ङसेरादोदुहयः ॥ ६ ॥ भ्य-
सो हिंतो सुंतो ॥ ७ ॥ स्सो उसः ॥ ८ ॥
डेरेम्मी ॥ ९ ॥ सुपः सुः ॥ १० ॥ जरशस्-
ङस्यांसु दीर्घः ॥ ११॥ ए च सुप्युङिङसोः॥ १२ ॥
क्वचिद् ङसिङयोर्लोपः।१३।इदुतोः शसो णो।१४।
ङसो वा ॥१५॥ जसश्च ओ
यूत्वम् ॥ १६ ॥
त्वम् ॥
७
अतोनन्तरस्य भिसो हिं भवति । वच्छेहिं । ए च सुपीत्येत्वम् ॥ ५ ॥
अतोनन्तरस्य उसे पञ्चम्येकवचनस्य स्थाने आ, दो, दु, हि, इत्येत-
आदेशा भवन्ति । वच्छा बच्छादो वच्छादु वच्छाहि । जश्शमङस्यां-
सु दीर्घत्वम् ॥ ६ ॥ अतोनन्तरस्य श्यसो हिंतो सुतो इत्येतावादे-
शौ भवतः । वच्छाहिंतो वच्छासुतो.। ए च सुपीति चकारेण दीर्घ-
॥ अतोनन्तरस्य ङसः स्स इत्यादेशो भवति । वच्छ-
स्स ॥ ८ ॥ अतोनन्तरस्य ः ए म्मि इत्यादेशी भवतः । वच्छे ।
क्वचिन्ङसियोर्लोपः । वच्छम्मि ॥९॥ अतोनन्तरस्य सुपः सु इत्या-
देशो भवति । वच्छेसु । ए च सुपीत्येत्वम् ॥ १० ॥ जसादिषु पर-
तो ऽतो दीर्घो भवति । वच्छा सोहंति । जश्शसोर्लोप इति जसो लो-
पः । वच्छादो आगदो वच्छादु वच्छाहि उसेरादोदुहयः । वच्छाण ।
टामोर्णः ॥ ११ ॥ अतोकारस्यैत्वं भवति सुपि परतो ङिङसौ वर्ज-
यित्वा चकारादीर्घश्च । वच्छे पेक्खह । जश्शसोर्लोपः । वच्छेण ।
टामोर्णः । वच्छेहिं बच्छेसु चकारादीर्घश्चेति । वच्छाहिंतो वच्छासुंतो
भ्यसो हिंतो सुंतो। अङिङसोरिति किम् । वच्छम्मि वच्छस्स ॥१२॥
अतो उसि डि इत्येतयोः परतः क्व चिल्लोपो भवति । वच्छा आगदो।
उसेरादोदुहय इति आ । वच्छेठिअं रेम्मी इत्येत्वम् ॥१३॥ इदुदन्त-
योः शसो णो भवति । अग्गिणो पेक्खह । बाउणो पेक्ख ॥ १४ ॥
इदुदन्तयोर्डसो वा णो भवति । अम्गिणो अग्गिस्स वाउणो वाउस्स
भग्नेः वायोः॥१५॥इदुदन्तयोर्जस ओकारादेशो भवति इदुतोश्च ईऊत्वं
घा चकारादू णो च । अग्गीओ वाऊभो । अग्गिणो वाउणो ॥ १६ ॥

·( २० )
प्राकृतप्रकाशे
%3D
%3D
टा णा ॥ १७ ॥ सुभिस्सुप्सु दीर्घः ॥ १८ ॥
स्त्रियां शस उदोतौ ॥ १९ ॥ जसो वा ॥ २० ॥
अमि इस्वः ॥ २१ ॥ टाङस्ङीनामिदेददातः॥२२॥
नातोऽदातौ ॥ २३ ॥ आदीतौ बहुलम् ॥ २४ ॥
न नपुंसके ॥ २५ ॥ इजरसोर्दीर्घश्च ॥ २६ ॥
नामन्त्रणे सावोत्वदीर्घबिन्दवः ॥ २७ ॥
॥
इदुदन्तयोष्टाविभक्तेः णा इत्ययमादेशो भवति । अग्गिणा
वाउणा ॥ १७ ॥ इदुदन्तयोः सु भिस् सुप् इत्येतेषु दी| भवति ।
सु, अंग्गी वाऊ । भिस्,अग्गीहि वाऊहिं। सुप्,अग्गीसु वाऊसु॥१८॥
स्त्रियां वर्तमानस्य शस उतू भोत् इत्येतावादेशी भवतः । मालाउ मा-
लाओ गईउ गईओ । बहूउ बहूओ ॥१९॥ जसः स्त्रियाम् उत् ओतू इ-
त्येतावादेशौ वा भवतः । पक्षे अदन्तवत् । मालाउ मालाओ । माला
॥ २० ॥ आमि परतः स्त्रियां ह्रस्वो भवति । मालं णइं बहुं ॥ २१ ॥
टा, उस्, ङि, इत्येतेषां स्त्रियाम् इत् एत् अत् आत् इत्येतआदेशा
भवन्ति । टा, णईइ णईए णईअ णईआ कअं । ङस् , णईइ णईए ण-
ईअ णईआ वणं । ङि, णईइ णईए णईअ णईआ ठिअं ॥ २२ ॥ आ-
त आकारान्तस्य स्त्रीलिङ्गस्यानन्तरं टाङसङीनाम् अतू,आतू,इत्येता-
वादेशौ न भवतः । पूर्वेण प्राप्तो निषिध्यते । मालाइ मालाए को
धणं ठिअं ॥ २३ ॥ स्त्रियामाकारान्तादातः स्थाने आत् ईत् इत्येतो
बहुलं प्रयोक्तव्यो । सहमाणा सहमाणी हलद्दा हलद्दी सुप्पणहा
सुप्पणही छाहा छाही ॥ २४ ॥ प्रथमैकवचने नपुंसके दीर्घत्वं न
भवति । सौ दीर्घः पूर्वस्येत्यनेन इदुदन्तयोः प्राप्तं पूर्वस्य दीर्घत्वं न
नपुंसके इत्येनन बाध्यते । दहिं महुं हविं । दधि मधु हविः ॥ २५ ॥
नपुंसके वर्तमानयोर्जश्शसोः स्थानइदादेशो भवति पूर्वस्य च दीर्घः
वणाइ दहीइ । महूइ ॥ २६ ॥ आमन्त्रणे गम्यमाने सौ परत ओत्व-
दीर्घबिन्दवो न भवन्ति । अत ओत् सोरित्योत्वं प्राप्तम् । सुभिस्सुप्सु
दीर्घ इति दीर्घः । सोबिन्दुनपुंसकइति बिन्दुः प्राप्तः । हे वच्छ हे
अगि हे बाउ हे वण हे दहि हे महु ॥ २७ ॥

·पञ्चमः परिच्छेदः।
( २१ )
स्त्रियामात एत् ॥ २८ ॥ ईदूतोहूस्वः ॥ २९ ॥
सोबिन्दुर्नपुंसके ॥ ३० ॥ ऋत आरः सुपि ॥३१॥
मातुरात् ॥ ३२ ॥ उर्जास्टाङस्सुप्सु वा ॥३३॥
पितृभ्रातृजामातृणामरः ॥ ३४ ॥आ च सौ॥३५॥
राज्ञश्च।३६। आमन्त्रणे वा बिन्दुः।३७। जासूङसां
णो॥३८॥शस एत् ॥ ३९ ॥ आमोणं॥४०॥
टाणा ॥४१॥
स्त्रियामामन्त्रणे आतः स्थाने एत्वं भवति सौ परतः। हे माले हे साले ।
अन्त्यस्य हल इति सोर्लोपः ॥ २८ ॥ आमन्त्रणे ईदूतोह्रस्वो भवति ।
। हे णई हे बहु ॥ २९ ॥ नपुंसके वर्तमानस्य सोबिन्दुर्भवति । वणं
दहिं महुं ॥ ३० ॥ ऋकारान्तस्य सुपि परत आर इत्यादेशो भवति ।
भत्तारो सोहइ भत्तारं पेक्खसु भत्तारेण कअं ॥ ३१ ॥ मातृसम्ब-
न्धिन ऋकारस्याकारो भवति । माआ सोइइ माअं पेक्खसु माआइ क-
अं माआए ॥ ३२ ॥ जश्सस्टाङस्सुप्सु परत ऋकारस्य स्थाने उ-
कारादेशो भवति वा । जस् ,भत्तुणो भत्तारा। शस् ,भत्तुणो भत्तारे।
टा,भत्तुणा भत्तारेण । ङस् ,भत्तुणो भत्तारस्स । सुप्।भत्तूसु भत्तारेसु।
आरादिः पूर्ववत् ॥३३॥ पित्रादीनां सुपि परत ऋतो ऽरो भवति । आ-
रापवादः । पिअरं पिअरेण भाअरं भाअरेण जामाअरं जामाअरेण ॥३४॥
पित्रादीनामाकारो भवति सौ परतः चकारादरश्च । पिआ पिअरो
भाआ भाअरो जामाआ जामाअरो॥३५॥राजन्शब्दस्य आ इत्ययमादे-
शो भवति सौ परतः । राआ ॥ ३६ ॥ राजनशब्दस्य आमन्त्रणे वा
बिन्दुः स्यात् । हेराअं हेराअ ॥ ३७ ॥ राक्ष उत्तरेषां जस् शस्
ङस् इत्येतेषां णो इत्ययमादेशो भवति । राआणो पेक्खंति राआणो
पेक्ख राइणो धणं रणो धणं ॥ ३८ ॥ राज्ञः परस्य शस ए इत्यय-
मादेशो भवति । राए पेक्ख राआणो पेक्ख ॥ ३९ ॥ राक्ष उत्तरस्या-
मः षष्ठीबहुवचनस्य णं इत्ययमादेशो भवति । राआणं ॥ ४० ॥ राक्ष
उत्तरस्या टाविभक्तेः णा इत्ययमादेशः स्यात् । राइणा ॥४१॥

·( २२ ) प्राकृतप्रकाशे ङसश्च द्वित्वं वान्त्यलोपश्च ॥ ४२ ॥ इदद्वित्वे ॥४॥ आ णोणमोरङसि ॥ ४४ ॥ आत्मनोऽप्पाणो वा ॥॥४५॥ वद्वित्ववर्ज राजवदना ॥४६॥ ब्रह्माद्या आत्मवत् ॥४७॥ इत राक्ष उत्तरस्य उसादेशस्य, टादेशस्य च वा विकल्पेन द्वित्वं भव- ति । अन्त्यस्य च लोपः । रण्णो राइणो धणं राइणा रण्णा क॥४२॥ वेति निवृत्तम् । ङसादेशस्य टादेशस्य च अकृते द्वित्वे राश इत्वं भवति । राइणो राइणा । कृते द्वित्वे त्वित्वं न भवति । रण्णा रण्णो ॥ ४३ ॥ णोणमोः परयो राशो जकारस्य आकारादेशः स्यात् । अङ- सि षष्ठयेकवचने न भवति । राआणो पेक्खति । रामाणो पेक्ख । रा- आणं धणं । अङसीति किम् । राइणो रण्णो धणं । शेषमदन्तवत् । रा- भं राएहिं राआ राआदो राआदु राआहिंतो राआसुतो राअम्मि राए राएसु । राजानं राजभिः राज्ञ: राजभ्यः राशि राजसु ॥४४॥ आत्म- नो ऽपाण इत्यादेशो भवति वा । अप्पा अप्पाणो ॥ ४५ ॥ आत्मनो ऽनादेशे राजवत्कार्यस्यादित्वद्वित्वे वर्जयित्वा। अप्पा अप्पाणो अप्पणा अप्पणो । आत्मा आत्मानः आत्मना आत्मनः ॥ ४६ ॥ ब्रह्माद्याः श- ब्दा लक्ष्यानुसारेणात्मवत् साधवो भवन्ति । बह्मा बह्माणो जुवा जु- वाणो अद्धा अद्धाणो । ब्रह्मन्, युवन्, अध्वन् , एवमादयो लक्ष्यानु- सारेणावगन्तव्याः॥ ४७ ॥ इति प्राकृतप्रकाशे लिङ्गविभक्तयादेशः पञ्चमः परिच्छेदः॥ 200

·षष्ठः परिच्छेदः।
( २३ )
अथ षष्ठः परिच्छेदः।
सर्वादेर्जस एत्वम् ॥ १॥ ः स्सिम्मित्थाः॥२॥
इदमेतत्किंयत्तद्भ्यष्टा इणा वा ॥
३ ॥ आम ए
सिं ॥ ४ ॥ किंयत्तद्भ्यो ङस आसः ॥ ५ ॥
इद्भ्यः स्सा से ॥ ६॥ हि ॥ ७ ॥ आहे इआ
काले ॥
॥ तो दो उसेः ॥
॥ ९ ॥ तद-
डे
८
ओश्च ॥ १०॥
सर्वादेरुत्तरस्य जस एत्वं भवति । सब्बे जे ते के कदरे । सर्वे
ये ते के कतरे ॥१॥ : सप्तम्येकवचनस्य सर्वादिपरस्थितस्य स्थाने
स्सि म्मि त्थ इत्येतआदेशा भवन्ति । सब्बस्सिं सबम्मि सब्बत्थ
इअरस्सि इअरम्मि इअरत्थ । सर्वस्मिन् इतरस्मिन् ॥ २ ॥ इदम्
एतद् किम् यद् तद् इत्येतेभ्यः टा इत्यस्य इणादेशो भवति वा । इ-
मिणा एदिणा किणा जिणा तिणा । पक्षे इमेण एदेण केण जेण तेण ।
अनेन एतेन केन येन तेन ॥ ३ ॥ इदमादिभ्य उत्तरस्य आम एसि
इत्ययमादेशो वा भवति । इमेसि इमाण एदेसिं एदाण केसिं काण
जेसिं जाण तेसिं ताण ॥ ४ ॥ किम् यद्, तद्, एभ्य उत्तरस्य ङस
आस इत्ययमादेशो भवति वा । कास कस्स जास जस्स तास त-
स्स ॥ ५ ॥ इकारान्तेभ्यः किमादिश्य उत्तरस्य उसः स्सा से इत्ये-
तावादेशी भवतः । किस्सा किसे कीआ कीए की कीइ जिस्सा
जीसे जीआ जीए जीअ जीइ तिस्सा तीसे तीआ तीए तीअ तीइ ॥६॥
किमादिश्य उत्तरस्य : हिं इत्ययमादेशो भवति वा । कहिं कास्सि
कम्मि कत्थ जहिं जस्सि जम्मि जत्थ तहिं तस्सि तम्मि तत्थ ॥ ७॥
किंयत्तद्भयो ङः काले आहे इआ इत्यादेशौ वा भवतः । काहे जाहे
ताहे कइआ जइआ।तइआ कहिं इत्यादयो ऽपि। कदा यदा तदा ॥८॥
किंयतद्भयो ङसेः त्तो दो इत्येतावादेशी भवतः । कत्तो कदो जत्तो
जदो तत्तो तदो ॥ ९ ॥ तद उत्तरस्य उसेरोकारादेशो भवति वा ।
तो तत्तो तदो ताासं ॥ १०॥

·२४ )
प्राकृतप्रकाशे
ङसा से ॥११॥ आमा सिं ॥ १२ किमः कः॥१३॥
इदम इमः ॥ १४
१४ ॥
॥ स्सस्सिमोरद्वा ॥ १५ ॥
देन हः॥ १६ ॥ न त्थः ॥ १७ ॥ नपुंसके स्व-
मोरिदमिणमिणमो॥ १८
वा ॥ १९ ॥ तो उसेः ॥ २० ॥ तोत्थयोस्तलो-
पः॥२१॥ तदेतदोः सः सावनपुंसके ॥२२॥ अदसो
दो मुः ॥२३॥
॥ एतदः सावोत्वं
वेति वर्तते । तदो ङसा सह से इत्ययमादेशो भवति पक्षे यथाप्रा-
तम् । से तास तस्स ॥ ११ ॥ तद आमा सह सिं इत्ययमादेशो
वा भवति । सिंः ताण तेषाम् तासाम् ॥ १२ ॥ किंशब्दस्य सुपि प-
रतः क इत्ययमादेशो भवति । को के केण केहिं ॥ १३ ॥ सुपि प-
रत इदम इम इत्ययमादेशो भवति । इमो इमे इमं इमेण इमेहिं
॥ १४॥ स्सस्सिमोः परत इदमोऽदादेशो वा भवति । अस्स इमस्स
आस्सि इमस्सि ॥ १५ ॥ इदमो दकारेण सह के स्थाने हका-
रादेशो वा भवति । इह पक्षे अस्सिं इमस्सिं इमम्मि ॥ १६ ॥ इदमः
परस्य उत्थ इत्ययमादेशो न भवति । डेः स्सिम्मित्था इति प्राप्त प्र-
तिषिध्यते । इह अस्सिं इमस्सिं इमम्मि ॥ १७ ॥ नपुंसकलिङ्गे इ-
दमः स्वमोः परतः सविभक्तिकस्य इदं इणं इणमो इत्येते त्रय आदे-
शा भवन्ति । इदं इणं इणमो धणं ॥ १८
॥ एतच्छब्दस्य सौ प-
रतः ओत्वं वा भवति । नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते । एस एसो । एषः॥१९॥
एतदः परस्य उसे तो इत्ययमादेशो भवति । एत्तो एदादी एदादु
एदाहि । एतस्मात् ॥२०॥ एतदस्तकारस्य तोत्थयोः परतो लोपो भ-
वति । एत्तो एत्थ ॥ २१॥ तच्छब्दस्य एतच्छब्दस्य यस्तकारस्तस्य
सकारादेशो भवति अनपुंसके सौ परतः । सो पुरिसो सा महिला
एस एसो एसा । साविति किम् । एदे ते एदं तं । अनपुंसक इति कि-
म् । तं एदं धणं ॥ २२ ॥ अदसो दकारस्य सुपि परतो मु इत्ययमादे-
शो भवति । अमू पुरिसो अमू महिला अमूओ पुरिसा अमूओ महि-
लाओ अमुं वणं अमूई बणाई ॥ २३ ॥

·षष्ठः परिच्छेदः। ( २५ ) हश्च सौ ॥ २४ ॥ पदस्य ॥ २५ ॥ युष्मदस्तं तुमं ॥ २६ ॥ तुं चामि ॥ २७ ॥ तुज्झे तुझे जसि ॥ २८ ॥ वो च शसि ॥ २९ ॥ टाड्यो- स्तइ तए तुमए तुमे ॥ ३० ॥ ङसि तुमोतुहतुज्झ- तुह्मतुम्माः ॥ ३१ ॥ आङि च ३२ ॥ तुमाइ च ॥ ३३ ॥ तुज्झेहिं तुझेहिं तुम्मेहिं भि- सि ॥ ३४ ॥ ङसौ तत्तो तइत्तो तुमादो तुमादु ते दे ॥ अदलो दकारस्य सौ परतो हकारादेशो भवति।अह पुरिसोअह महिला अह वणं । हादेशो ऽयमोत्वात्वबिन्दून् विष्वपि लिङ्गेषु परत्वाद् बाधते ॥ २४ ॥ अधिकारोऽयम् आशब्दविधानात् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमि- प्यामः पदस्य तद्भवतीत्येवं वेदितव्यम् । तञ्च तत्रैवोदाहरिष्यामः ॥ २५ ॥ सावित्येव । युष्मदः पदस्य सौ परतः तं तुम इत्येतावादे- शौ भवतः । तं आगदो तुमं आगदो ॥ २६ ॥ युष्मदः पदस्य आमि परतः तुं इत्यादेशो वा भवति तुमं च । तुं पेक्खामि तुम पेक्खामि ॥२७॥ युष्मदः पदस्य जसि परतः तुझे तुझे इत्येतावादेशी भवतः । तुझे आगदा तुझे आगदा ॥ २८ ॥ शसि युष्मदः पदस्य वो इत्यादे- शो भवति चकारात् तुझे तुझे च । वो पेक्खामि तुझे तुझे पे- क्खामि ॥ २९ ॥ युष्मदुत्तरयोः टा ङि इत्येतयोः तइ तए तुमए तुमे इत्येतआदेशा भवन्ति । टा, तइ तए तुमए तुमे कअं । ङि, तइ तए तुमए तुमे ठिअं ॥ ३० ॥ युष्मदः पदस्य उसि तुमो तुह तुज्झ तुह्म तुम्म इत्येतआदेशा भवन्ति । तुमो पदं तुह तु- ज्झ तुम तुम्म पदं ॥ ३१ ॥ आङि तृतीयैकवचने चकाराद् उसि च परतो युष्मदः पदस्य ते दे इत्येतावादेशी भवतः । ते कअं दे करं ते धणं ॥ ३२ ॥ आङि युष्मदः पदस्य तुमाइ इत्ययमादेशो भवति तुमाइ कअं ॥ ३३ ॥ भिसि परतो युष्मदः पदस्य तुज्झेहिं तुझेहिं तु- म्मेहिं इत्येतआदेशा भवन्ति । तुज्झेहिं तुहोहिं तुम्मेहिं क॥३४॥ ङसौ परतो युष्मदः पदस्य तत्तो तइत्तो तुमादो तुमादु तुमाहि इत्ये- तादेशा भवन्ति । तत्तो आगदो तइत्तो तुमादो तुमादु तुमाहि आ- ·॥ ( २६ ) पाकृतप्रकाशे तुमाहि ॥ ३५॥ तुह्माहितो तुह्मासुंतो भ्यसि ॥३६॥ वो मे तुज्झाणं तुह्माणमामि ॥ ३७ ॥ ौ तुमम्मि ॥३८॥ तुज्झेसु तुम्हेसु सुपि ॥ ३९ ॥ अस्मदो ह- महमहअं सौ ॥ ४० ॥ अहम्मिरमि च ॥ ४१ ॥ में ममं ॥ ४२ ॥ अझे जश्शासोः॥४३॥ णो श- सि ॥४४॥ आङि मे ममाइ॥४५॥ ौ च मइ मए ॥ ४६ ॥ अमेहिं भिसि ॥४७॥ मत्तो मइत्तो ममादो ममादु ममाहि ङसौ ॥ ४८ ॥ गदो त्वदागतः।३५/युष्मदः पदस्य पञ्चमीबहुवचने भ्यसि तुह्माहितो तुह्मासुंतो इत्येतावादेशौ भवतः । तुह्माहितो तुह्मासुतो आगदो ॥३६॥ आमि परतो युष्मदः पदस्य वो मे तुज्झाणं तुह्माणं इत्येतआदेशा भवन्ति । वो धणं मे धणं तुज्झाणं तुह्माणं धणं ॥ ३७ ॥ युष्मदः प- दस्य ङौ परतः तुमम्मि इत्यादेशो भवति । तुमम्मि ठिअं । पूर्वोक्ता- श्च * । तइप्रभृतयश्चत्वारोऽप्यादेशा भवन्ति ॥ ३८ ॥ युष्मदः पद- स्य सप्तमीबहुवचने तुझेसु तुझेसु इत्येतावादेशौ भवतः । तुज्झेसु ठिअं तुझेसु ठिअं ॥ ३९ ॥ अस्मदः पदस्य सौ परतो हं अहं अहअं इत्येतआदेशा भवन्ति । हं अहं अहअं करेमि ॥ ४० ॥ अमि परतो ऽस्मदः पदस्य अहम्मि इत्ययमादेशो भवति सौ च । अहम्मि पेक्ख अहम्मि करेमि । मां प्रेक्षस्व अहं करोमि ॥ ४१ ॥ अमीति वर्तते । अस्मदः पदस्य अमि परतो मं मम इत्येतावादेशौ भवतः । मं मम पेक्ख ॥ ४२ ॥ अस्मदः पदस्य जश्शसोः परतः अझे इत्ययमादेशो भवति । अझे आगदा अह्मे पेक्ख॥४॥अस्मदः पदस्य शसि परतो णो इत्ययमादेशो भघति । णो पेक्ख। अस्मान् प्रेक्षस्वा४४।अस्मदः पदस्य आङि परतो मे ममाइ इत्येतावादेशौ भवतः । मे कममाइ कआ४५॥ अस्मदः पदस्य ङी परतो मइ मए इत्येतावादेशौ भवतः । चकारात्तृ- तीयैकवचने च । मह मए ठिअंमइ मए क॥४६॥अस्मदः पदस्य भिसि अह्मेहिं इत्ययमादेशोभवति।अह्मेहिं कआ४७अस्मदःपदस्य ङसौ पर- त एते आदेशा भवन्ति।मत्तो गदो। मइत्तो ममादो ममादु ममाहिगदो। -- ·षष्ठः परिच्छेदः । ( २७ ) अह्माहितो अह्मासुंतो भ्यसि ॥ ४९ ॥ मे ममम- ह मज्झ उसि॥ ५ ॥ मज्झणो अह्म अह्माणम- झे आमि ॥ ५१ ॥ ममम्मि डो॥ ५२ ॥ अटे- सु सुपि ॥ ५३ ॥ हेर्दो ॥ ॥ उर्दो ॥ ५४ स्ति ॥५५॥ तिणि जरास्भ्याम् ॥ ५६ ॥ द्वेर्दुवे दोणि वा दोणि वा ॥ ५७ ॥ चतुरश्चत्तारो चत्तारि ॥ ५८ ॥ एषामामो हं ॥ ५९ ॥ शेषो ॥ त्रे- ॥ अस्मदः पदस्य भ्यसि परतो अह्माहितो अह्मासुतो इत्येतावादेशी भवतः । अह्माहितो अह्मासुंतो गदो ॥ ४९ ॥ अस्मदः पदस्य उसि परत एतआदेशा भवन्ति । मे धणं मम मह मज्झ धणं ॥ ५१ ॥ अ- स्मदः पदस्य आमि परत एतआदेशा भवन्ति । मज्झणो अझ अ- ह्माणं अह्मे धणं । अस्माकं धनम् ॥ ५१॥ अस्मदः पदस्य छौ परतो ममम्मि इत्यादेशो भवति । ममम्मि ठिअं । पूर्वोक्तौ मइ मए इत्येतो च ॥ ५२ ॥ अस्मदः पदस्य सप्तमी बहुवचने सुपि परतः अह्मेसु इत्य- यमादेशो भवति ! अह्मेसु ठिअं ॥ ५३ ॥ पदस्थति निवृत्तम् । सुपी- ति वर्तते द्विशब्दस्य दो इत्ययमादेशो भवति सुपि परतः । दोहिं दो- सु द्वाभ्याम् द्वयोः ॥ ५४ ॥ त्रिशब्दस्य सुपि परतः ति इत्यादेशो भवति । तीहिं तीसु त्रिभिः त्रिषु ॥ ५५ ॥ त्रिशब्दस्य जश्सस्भ्यां सह तिणि इत्यादेशो भवति । तिणि आगदा तिणि पेक्ख । त्रय आगताः त्रीन प्रेक्षस्व ॥५६॥ द्विशब्दस्य जस्शसभ्यां सह दुवे दोणि इत्येतावादेशौ भवतः । दुवे कुणंति दोणि कुणंति पक्षे दो कुणंति । कुरुतः । दुवे पेक्ख दोणि पेक्ख । पक्षे दो पेक्ख । द्वौ प्रेक्षस्व ॥ ५७ ॥ चतुश्शब्दस्य जश्सस्भ्यां सह चत्तारो चत्तारि इत्येता- वादेशौ भवतः । चत्तारो चत्तारि पुरिसा कुणंति । चत्तारो च- तारि पुरिसे पेक्ख ॥ ५८ ॥ एषां द्वित्रिचतुःशब्दानामामः स्थाने ण्हं इत्ययमादेशो भवति । दोण्डं घणं तिण्हं धणं चतुण्डं धणं ॥ ५९॥ शेषः सुब्बिधिरदन्तवद्भवति । अकारान्ताद् भिसो हिं इत्ययमादेश छौ ·६ ( २८ ) प्राकृतप्रकाशे ऽ दन्तवत् ॥ ६० ॥ न ङिङस्योरेदातौ ॥ ६१ ॥ ए भ्यसि ॥ ६२ ॥ द्विवचनस्य बहुवचनम् ॥६३॥ चतुर्थ्याः षष्ठी ॥ ६४ ॥ इति षष्ठः परिच्छेदः ॥ ॥ अथ सप्तमः परिच्छेदः। ततिपोरिदतौ ॥ १ ॥ थास्सिपोः सि से ॥ २ ॥ इमिपोर्मिः ॥ ३ ॥ न्तिहेत्थामोमुमा ॥ उक्त इकारोकारान्तादपि भवति । अग्गोहिं वाऊहिं एवं मालाहिं गईहिं बहूहिं अग्गिस्स वाउस्स अग्गीदो वाऊदो अग्गीसु वाऊसु । एवं दोहिं तीहिं चऊहिं ॥ ६० ॥ इकारोकारान्तानां ङिङस्योरदन्तवद् एका- राकारौ न भवतः । अग्गिम्मि वाउम्मि अग्गीदो वाऊदो अग्गीदु वाऊदु अग्गीहि वाऊहि ॥ ६१ ॥ नेत्यनुवर्तते भ्यसि परत इकारो कारान्तयोरदन्तवदेत्वं न भवति । अग्गीहिंतो वाऊहिंतो अग्गीसुतो वाऊसुतो ॥ ६२ ॥ सर्वासां विभक्तीनां सुपां तिङ च द्विवचनस्य बहुवचनं प्रयोक्तव्यम् । वृक्षौ वच्छा वृच्छाभ्याम् वच्छेहिं वच्छाहिं- तो वृक्षयोः वच्छाण वच्छेसु । तिङ यथा, तिष्ठतः चिट्ठति ॥ ६३ ॥ चतुर्थीविभक्तेः स्थाने षष्ठीविभक्तिर्भवति । बह्मणस्स देहि वह्मणाणं देहि । ब्राह्मणाय देहि ब्राह्मणेभ्यो देहि ॥ ६४ ॥ इति प्राकृतप्रकाशे सर्वनामपरिच्छेदः षष्ठः ॥ त तिप् इत्येतयोरेकस्य स्थाने इत् एत् इत्येतावादेशौ भवतः । प- ढइ पढए सहइ सहए । पठति पठते सहति सहते ॥१॥ थास् सिप इत्येतयोरेकैकस्य स्थाने सि से इत्येतावादेशो भवतः । पढसि पढसे सहसि सहसे॥२॥इट् मिप् इत्येतयोः स्थाने मिर्भवति । पढामि हसामि सहामि ॥ ३ ॥ बहुषु वर्तमानानां ति स्थाने न्ति ह इत्था मो मुम

·सप्तमः परिच्छेदः।
( २९ )
॥
॥
बहुषु ॥ ४ ॥ अत ए से ॥ ५ ॥ अस्ते-
र्लोपः॥६॥ मिमोमुमानामधो हश्च ॥ ७ ॥ यक
ईअइज्जौ ॥ ८ ॥ नान्त्यद्वित्वे ॥ ९ ॥ न्तमाणौ
शतृशानचोः ॥ १० ॥ ई च स्त्रियाम्
॥ ११ ॥ धातोभविष्यति हिः ॥ १२ ॥
उत्तमे स्सा हा च ॥ १३ ॥
६
इत्येतआदेशा भवन्ति । प्रथमपुरुषस्य, रमंति पढंति हसति । मध्यम-
स्य, रमह पढह हसह पढित्था । उत्तमस्य पढामो पढमु पढम ॥ ४॥
नित्यार्थ वचनं यतो विशेषणम् ततिपोः सिप्थासोर ए से इत्यादेशा-
वत एव परौ भवतो नान्यस्मात् । ततिपाः,रमए पढए। सिप्थासो,र-
मसे पढसे।अत इति किम् । होइ भवति॥५॥अस्तेर्धातोः थास्सिपोरादे-
शयोः परतो लोपो भवति । सुत्तो सि पुरिसो सि । सुप्तो ऽसि पुरुषो
ऽसि ॥ ६॥ मिमोमुमानामस्तेः परेषामधो हकारः प्रयोक्तव्यः । अस्तेश्च
लोपः। गओ झि गअ हो गअ म्हु गअ ह्म । गतोऽस्मि गताः स्मः॥७॥
यकः स्थाने ईअ इज इत्यादेशौ भवतः । पढीथइ । पढिजइ सहीअइ
सहिजइ । पठ्यते सह्यते ॥ ८ ॥ धातोरन्त्यद्वित्वे सति यक ईअ इज
इत्यादेशौन भवतः । हस्सइ गम्मइ । हस्यते गम्यते । गमादीनां विक-
ल्पेन द्वित्वविधाने उक्तावादेशी न भवतः द्वित्वाविधाने तु भवत एव।
गमीअइ गमिजइ ॥ ९ ॥ शतृ शानच् इत्येतयोरेकैकस्य न्त माण
इत्येतावादेशौ भवतः । पढंतो पढमाणो हसंतो हसमाणो ॥ १० ॥
स्त्रियां वर्तमानयोः शतृशानचोरीकारादेशो भवति न्तमाणौ च । हस
ई हसन्ती हसमाणा बेबई बेबंती बेबमाणा ॥ ११ ॥ भविष्यति काले
धातोः परो हिशब्दः प्रयोक्तव्यः । होहिइ हसिहिइ होहिंति हसिहिति।
भविष्यति हसिष्यति भविष्यन्ति हसिष्यन्ति ॥ १२ ॥ भविष्यत्यु-
तमे स्सा हा इत्येतो प्रयोक्तव्यौ चकाराद् हिश्च । होस्सामि हो-
हामि होहिमि होस्सामो होहामो होहिमो इत्यादि । भविष्यामि
भविष्यामः ॥१३॥

·प्राकृतप्रकाशे ( ३० ) मिना स्सं वा ॥ १४ ॥ मोमुमैहिस्सा हित्था ॥१५॥ कृदाश्रुवचिगमिरुदिदृशविदिरूपाणां काहं दाहं सा- च्छं वोच्छं गच्छं रोच्छं दच्छं वेच्छं ॥ १६ ॥ श्वा दीनां त्रिष्वप्यनुस्वारवज हिलोपश्च वा ॥ १७ ॥ उसुमु विध्यादिष्वेकस्मिन् ॥ १८ ॥ न्तुहमो बहु- १९ ॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोज जा (A भविष्यत्युत्तमे मिना सह धातोः परः स्संशब्दः प्रयोक्तव्यो वा । हो- स्सं । पक्षे होस्सामि होहामि होहिमि ॥ १४ ॥ भविष्यति कालउत्त- मे बहुवचनादेशस्य मो मुम इत्येतैः सह हिस्सा हित्था इत्येतावादे- शौ वा भवतः। होहिस्सा होहित्था हमिहिस्सा हसिहित्था। भविष्या- मः हसिष्यामः। पक्षे होहिमो होस्सामो होहामो हसिहिमो हसिस्सा- मो हसिहामो । एवं मुमयोरपि इत्यादि ॥ १५ ॥ भविष्यति कालउ- त्तमैकवचने कृञादीनां स्थाने यथासंख्यं काहंप्रभृतय आदेशा भवन्ति। काहं करिष्यामि दाहं दास्यामि सोच्छं श्रोष्यामि वोच्छं वक्ष्यामि ग- च्छं गमिष्यामि रोच्छं रोदिष्यामि दच्छं द्रक्ष्यामि वेच्छं वेत्स्यामि इत्यादि ॥ १६ ॥ त्रु इत्येवमादीनां प्रथममध्यमोत्तमेषु त्रिष्वपि पुरु- षेषु परतो भविष्यति काले सोच्छं इत्यादय आदेशा भवन्ति । अनु- स्वारं विहाय हिलोपश्च वा। सोच्छिइ सोच्छिहिइ श्रोष्यति सोंच्छि- ति सोच्छिहिंति श्रोष्यन्ति सोच्छिसि सोच्छिहिसि श्रोष्यसि सोच्छि- स्था सोच्छिहित्था । श्रोष्यथ । सोच्छिामि सोच्छिमि सोच्छिहिमि श्रो- ष्यामि सोच्छिमो सोच्छिहिमो सोच्छिमु सोच्छिहिमु सोच्छिम सो- च्छिहिम सोच्छिस्सामो सोच्छिस्सामु सोच्छिस्साम । श्रोष्यामः । एवं वोच्छादिरपि ॥ १७ ॥ विध्यादिष्वेकस्मिन्नुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यम् उ सु मु इत्येतआदेशा भवन्ति । हसउ हससु हसमु । हसतु हस हसानि ॥ १८ ॥ विध्यादिषु बहुपूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य य- थासंख्यं न्तु ह मो इत्येतआदेशा भवन्ति । हसंतु हसह हसामो ॥ १९ ॥ वर्तमाने भविष्यदनद्यतने विध्यादिषु चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य जजा इत्येतावादेशौ वा भवतः । पक्षे यथाप्राप्तम् । वर्तमाने तावत्, ·सप्तमः परिच्छेदः । ( ३१ ) वा ॥ २० ॥ मध्ये च ॥ २१॥ नानेकाचः ॥२२॥ ईअ भूते ॥ २३॥ एकाचो हीअ॥ २४ ॥ अस्तेरा- सिः ॥ २५॥ णिच एदादेरत आत् ॥ २६ ॥ आवे च ॥ २७॥ आविः क्तकर्मभावेषु वा ॥२८॥ नैदावे ॥ २९ ॥ अत आ मिपि वा ॥ ३० ॥ %D ॥ होज होजा हसेज हसेजा । पक्षे होइ हसइ । भविष्यदनद्यतने, हो- ज होजा । पक्षे होहिइ इत्यादि । विध्यादिष्वेवम् ॥ २० वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोर्विध्यादिषु च धातुप्रत्यययोर्मध्ये ज जा इत्येतावादेशी वा भवतः । वर्तमाने, होजइ होज्जाइ । पक्षे यथाप्रा- तम् । विध्यादिषु होज्जउ होज्जाउ भवेदित्यादि ॥ २१ ॥ वर्तमानभ- विष्यदनद्यतनयोर्विध्यादिषु चानेकाचो धातोः प्रत्यये परे मध्ये ज्ज जा इत्येतावादेशौ न भवतः किन्त्वन्त एव भवतः । सहइ तुवरइ । अन्ते यथा, हसेज्ज हसेज्जा तुवरेज्ज तुवरेज्जा । एवमन्ये ऽप्युदाहर्त- व्याः ॥ २२ ॥ भूते काले धातोः प्रत्ययस्य ईअ इत्ययमादेशो भवति । हुवीअ हसीअ । अभवत् अहसत् ॥ २३ ॥ भूते काले एकाचो धातोः प्रत्ययस्य हीअ इत्यमादेशो भवति । होहीअ । अभूत् ॥ २४॥ अस्ते- भूते काले एकस्मिन्नर्थे आसि इति निपात्यते । आसि राआ आसि बहू । आसीद्राजा आसीद्वधूः ॥ २५ ॥ णिच्प्रत्ययस्य एकारादेशो भवति धातोरादेरकारस्य च आत्वं भवति । कारेइ हासेइ पाढेइ । कारयति हासयति पाठयति ॥ २६ ॥ णिच आवे इत्ययमादेशो भवति चका- रात् पूर्वोक्तं च करावेइ हसावेइ पढावेइ कारावेइ इत्यादि ॥ २७ ॥ णिच आविरादेशो भवति वा क्तप्रक्तये परतो भावकर्मणोश्च । करा- विसं हसावि पढावि कारिअं हासि पाढि । भावकर्मणोश्च,क- राविज्जइ हसाविज्जइ पढाविज्जइ कारिज्जइ हासिजइ पाढिज्जइ । कारितम् हासितम् पाठितम् कार्यते हास्यते पाठ्यते॥२८॥क्तभावकर्म- सु णिच्प्रत्ययस्य एत् आवे इत्येतावादेशी न भवतः । कारिअं करा- वि कारिजई काराविजई ॥ २९ ॥ अकारान्ताद्धातोमिपि परत आकारादेशो भवति वा । हसामि हसमि ॥ ३० ॥ %3D

·( ३२ )
प्राकृतप्रकाशे
इञ्च बहुषु ॥ ३१ ॥ ते ॥ ३२ ॥ ए च क्त्वातुमु-
न्तव्यभविष्यत्सु ॥३३॥ लादेशे वा ॥३४॥
इति सप्तमः परिच्छेदः ॥
अथाष्टमः परिच्छेदः।
भुवो होहुवो ॥ १ ॥ते हुः ॥२॥ प्रादेर्भवः ॥३॥
त्वरस्तुवरः ॥ ४ ॥क्ते तुरः ॥ ६ ॥ घुणो घोलः
गुदो णोल्लः॥७॥ दूङो दूमः ॥ ८॥
॥
मिपो बहुषु परतो ऽत इकारादेशो भवति चकारादाकारश्च । हसिमो
हसामो हसिमु हसामु ॥ ३१ ॥ क्तप्रत्यये परतो ऽत इर्भवति । हसि-
अं पढिरं ॥ ३२ ॥ क्त्वा तुमन् तव्य इत्येतेषु भविष्यति काले च अत
एत्वं भवति चकारादिश्च । हसेऊण । हसिऊण । हसेउं । हसिउं । ह-
सेअवं हसिअव्वं हसेहिइ हसिहिइ।३३।लकारादेशे वा परतोऽत एत्वं
भवति वा हसेइ हसइ पढेइ पढइ हसेंति हसंति हसेउ हसउ ॥३४॥
इति प्राकृतप्रकाशे तिविधिर्नाम
सप्तमः परिच्छेदः॥
हु-
भू सत्तायाम् एतस्य धातोहाँ हुव इत्येतावादेशी भवतः । होइ
वइ होति हुवंति ॥ १ ॥ भुवः क्तप्रत्यये परतो हु इत्यादेशो भवति ।
हुअं ॥ २ ॥ प्रादेरुत्तरस्य भुवो भव इत्ययमादेशो भवति । पभवइ
उब्भवइ संभवइ परिभवइ ॥ ३ ॥ जित्वरा संभ्रभे अस्य धातोस्तु-
वर इत्ययमादेशो भवति । तुवरइ ॥४॥ क्तप्रत्यये तुर इत्ययमादेशो
भवति । तुरिअं ॥ ५ ॥ घुण धूर्ण भ्रमणे अस्य धातो?ल इत्ययमा-
देशो भवति । घोलइ ॥ ६ ॥ णुद प्रेरणे अस्य धातोर्णोल्ल इत्ययमा-
देशो भवति । णोल्लइ पणोल्लइ ॥ ७ ॥ दूङ परितापे अस्य धातोमा-
देशो भवति । दूमइ ॥ ८ ॥

·अष्टमः परिच्छेदः ।
(३३)
पटेः फलः ॥ ९॥ पदेः पालः ॥ १० ॥ वृषकषमू-
पहृषामृतो ऽरिः ॥ ११ ॥ ऋतो ऽरः ॥ १२ ॥ कृ-
अः कुणो वा ॥ १३ ॥ ज़ुभो जंभाअः ॥ १४ ॥
ग्रहेर्गेण्हः ॥ १५ ॥ घेत् क्त्वातुमुन्तव्येषु ॥ १६ ॥
कुत्रः का भूतभविष्यतोश्च ॥ १७ ॥ स्मरतेर्भरसुम-
रौ॥ १८ ॥ भियो भाबोहौ ॥ १९॥ जिघ्रतेः पापा-
औ॥ २० ॥ म्लै वावाऔ॥२१॥ तृपस्थिपः॥२२॥
ज्ञो जाणमुणौ ॥२३॥
पट गतौ अस्य धातोः फल इत्ययमादेशो भवति । फलिअं हिअ-
थं ॥९॥ पद गती अस्य धातोः पाल इत्ययमादेशो भवति । पालेर
॥ १०॥ वृषादीनामृतः स्थाने अरि इत्यादेशो भवति । वरिसइ करि-
सह मरिसइ हरिसइ ॥ ११ ॥ ऋकारान्तस्य धातोर्ऋतः स्थाने अर
इत्यादेशो भवति । मृ,मरइ । सृ, सरइ । वृ, वरइ ॥१२॥ डुकृञ् करणे
अस्य धातोः प्रयोगे कुणो वा भवति । कुणइ करइ ॥ १३ ॥ जभि जृ-
भी गात्रविनामे अस्य धातोर्जभाअ इत्ययमादेशो भवति । जंभार
॥ १४ ॥ ग्रह उपादाने अस्य धातोर्गेण्हो भवति । गेण्हइ ॥१५॥ ग्र-
हेर्धेतू इत्ययमादेशो भवति क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः । घेत्तूण घेत्तुं घे-
त्तव्वं ॥ १६ ॥ भूतभविष्यतोः कालयोः कृतः का इत्ययमादेशो भ-
वति चकारात् क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः । काहीअ काहिइ काऊण
फाउं काअव्वं ॥ १७ ॥ स्मृ चिन्तायाम् अस्य धातोर्भरसुमरौ भ-
वतः । भरइ सुमरइ ॥१८॥ अिभी भये अस्य धातोर्भाबीहौ भवतः ।
भाइ बीहड ॥ १९ ॥ घ्रा गन्धग्रहणे अस्य धातोः पा पाअ इत्यादेशी
भवतः । पाइ पाअइ ॥ २० ॥ म्लै हर्षक्षये अस्य धातोर्वावाऔ
भवतः । वाइ वाअइ ॥ २१ ॥ तृप तृप्तौ अस्य धातोस्थिंपो भव-
ति । थिंपइ ॥ २२ ॥ झा अवबोधने अस्य धातोर्जाणमुणौ भवतः ।
जाणइ मुणइ ॥ २३ ॥

·(४)
प्राकृतप्रकाशे
जल्पों मः ॥ २४ ॥छाध्यागानां ठाअझाअगा.
आः ॥ २५ ॥ ठाझागाश्च वर्तमानभविष्यद्विध्या-
येकवचनेषु ॥ २६ ॥ खादिधाव्योः खाधौ ॥ २७ ॥
ग्रसेविसः ॥ २८ ॥ चिनश्चिणः ॥ २९ ॥क्रीत्रः
किणः ॥ ३०॥ वे के च ॥ ३१ ॥ उद्ध्मः उद्ध
मा ॥ ३२ ॥ श्रदो धो दहः ॥ ३३ ॥ अवाद् गा.
हेर्वाहः ॥ ३४ ॥ कासेर्वासः ॥ ३५॥ निरो माङो
माणः॥३६॥ क्षियो झिजः॥३७॥
जल्प व्यक्तायां वाचि अस्य धातोर्लकारस्य मकारो भवति । जंपइ
॥२४॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ ध्यै चिन्तायां गै शब्दे पतेषां ठाअ झाअ गाअ
इत्येतआदेशा भवन्ति । ठाअंति झाति गाअंति ॥ २५ ॥ ष्ठाध्या-
गानां ठा झा गा इत्यादेशा भवन्ति चकारात् पूर्वोक्ताश्च वर्तमानभ-
विष्यद्विध्यायेकवचनेषु परतः । ठाइ ठाअइ ठाहिइ ठाअहिय ठाउ ठा-
अउ झाइ झाअइ झाहिइ झाअहिइ झाउ झाअउ गाइ गाअइ गाहिद
गाअहिइ गाउ गाअउ ॥ २६ ॥ खाह भक्षणे धावु जवे एतयोर्धात्वोः
सा धा इत्यादेशौ भवतः वर्तमानभविष्यद्विध्याघेकवचनेषु।खाइ खा-
हिद खाउ धाइ धाहिइ धाउ ॥ २७ ॥ ग्लसु अदने अस्य धातो-
विसो भवति । विसइ ॥२८॥ चिञ् चयने अस्य धातोश्चिणो भवति ।
चिणइ ॥ २९ ॥ डुक्रोञ् द्रव्यविनिमये अस्य धातोः किणो भवति ।
किणइ ॥ ३० ॥ वेरुत्तरस्य क्रीञः के आदेश किणादेशश्च भव-
ति । विक्केइ विकिणइ ॥ ३१ ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः अस्य धातो-
रुत्पूर्वस्य उधुमा भवति । उधुमाइ ॥ ३२ ॥ श्रच्छन्दादुत्तरस्य
दुधाञ् धारणपोषणयोः अस्य धातोर्दहादेशो भवति । सदहइ सह-
हि ॥ ३३ ॥ गाहू विलोडने अस्य धातोरवादुत्तरस्य वाहादेशो
भवति । ओवाहइ अववाहइ ॥३४॥ अवादित्यनुवर्तते । कास शब्द-
कुत्सायाम् कस्य धातोरवादुत्तरस्य वासो भवति । ओवासइ अववा-
सइ ॥ ३५ ॥ माङ् माने अस्य धातोनिरुत्तरस्य माणादेशो भवति ।
णिम्माणइ ॥ ३६ ॥ क्षि क्षये अस्य घातोहिंजो भवति । झिजह ॥३७॥

·अष्टमः परिच्छेदः । (३५) भिदिच्छिदोरन्त्यस्य न्दः॥ ३८ ॥क्वथेढः ॥ ३९॥ वेष्टेश्च ॥ ४०॥ उत्समोलः ॥ ४१॥ रुदेवः ॥ ४२ ॥ उदो विजः ॥ ४३ ॥ वृधेढः ॥ ४४ ॥ हन्तमः ॥४५॥ रुषादीनां दीर्घता ।। ४६ । च्चो वजनृत्योः ॥४७॥ युधिबुध्योझः॥४८॥ स्धेधम्भौ ॥४९॥ मृदो लः॥ ५० ॥ शद पत्योर्डः ॥ ५१ शकादी नां द्वित्वम् ॥ ५२ ॥ स्फुटिचल्योर्वा ॥ ५३ ॥ प्रादेर्मीलः॥ ५४ ॥ भुजादीनां क्त्वातुमुन्त- भिदिर छिदिर् एतयोरन्त्यस्य न्दो भवति । भिन्दइ छिन्दइ ॥ ३८ ॥ क्वथ निष्पाके अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति । कढाइ ॥ ३९ ॥ घेष्ट वेष्टने अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति । वेड्ड्इ । योगविभाग उत्त- रार्थः ॥४०॥ उत्संभ्यामुत्तरस्य वेटेरन्त्यस्य लो भवति । उव्वेल्लइ सं- वेलइ ॥४१॥ रुदिर अस्य धातोरन्त्यस्य वो भवति । रुवइ ॥ ४२ ॥ उत्पूर्वस्य विजेरन्त्यस्य वकारो भवति उव्विवइ ॥ ४३ ॥ वृधु वर्धने भस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति । वड्ढइ ॥ ४४ ॥ हन्तेरन्त्यस्य म्मो भवति । हम्मइ ॥ ४५ ॥ रुषादीनां दीर्घता भवति । रूस- रतूसइ सूसइ । रुष्यति तुष्यति शुष्यति ॥ ४६ ॥ वजनृती अनयोरन्त्यस्य चो भवति । वश्चइ णञ्चइ॥ ४७ ॥ युध संप्रहारे बुध अवगमने अनयोरन्त्यस्य झो भवति । जुज्झइ बुज्झइ ॥ ४८ ॥ रु- धिर् अन्त्यस्य धम्भी भवतः । रुन्धइ रुम्भइ ॥ ४९ ॥ मृद क्षालने अस्य धातोरन्त्यस्य लो भवति । मलइ ॥५०॥ शदल.शातने पत्ल प- तने अनयोरन्त्यस्य डो भवति । सडइ पडइ ॥५१॥ शक्ल. शक्ती इत्ये- वमादीनां द्वित्वं भवति । सक्का लग्गइ । शक्नोति लगति ॥५२॥ स्फुट विकसने चल कम्पने अनयोरन्त्यस्य वा द्वित्वं भवति । फुडइ फुडा चल्लइ चलइ ॥ ५३॥ प्रादेरुत्तरस्य द्वित्वं भवति वा । पापल्लुइ पमी- लइ ॥ ५५ ॥ भुज इत्येवमादीनां क्त्वातुमुन्तव्येषु परतोन्त्यस्य लोपो भवति। भोत्तूण भोत्तुं भोत्तव्वं । विदः,वेत्तूण वेत्तुं वेत्तव्वारुदः,रोत्तूण

·( ३६ )
प्राकृतप्रकाशे
व्येषु लोपः॥५५||श्रुहुजिलधुवांणो ऽन्त्ये हूस्वः॥५६॥
भावकर्मणोर्वश्च ॥५७॥ गमादीनां द्वित्वं वा ॥५८॥
लिहेलिज्झ ॥ ५९ ॥ हृको_रकीरौ ॥ ६० ॥
ग्रहेर्दी? वा ॥ ६१ ॥ तेन दिण्णादयः॥ ६२ ॥
खिदेर्विसूरः ॥ ६३ ॥ क्रुधेजूरः ॥ ६४ ॥ चर्चे
श्चंपः ॥ ६५ ॥ त्रसेर्वजः ॥ ६६ ॥ मृजेलृभसुपौ
॥ ६७ ॥ वुदृखुप्पो मस्जेः ॥ ६८ ॥ दृशेः पुलअ-
णिअकअवक्खाः॥ ६९ ॥
रोत्तुं रोत्तव्वं ॥ ५५ ॥ श्रु श्रवणे हु दानादाने जि जये लूज छेदने धू.
- कम्पने इत्येतेषामन्ते णः प्रयोक्तव्यः दीर्घस्य ह्रस्वो भवति । सुणइ
हुणइ जिणइ लुणइ धुणइ ॥ ५६ ॥ एषां भावकर्मणोरन्त्ये व्वशब्दः
प्रयोक्तव्यः चकारात् णश्च । सुव्वइ सुणिजइ हुन्वइ हुणिज्जइ जिव्वर
जिणिज्जइ लुब्वइ लुणिज्जइ धुव्वइ धुणिज्जइ ॥ ५७ ॥ गमादीनां धा-
तूनां द्वित्वं वा भवति । गम्मइ गमिज्जइ रम्मइ रमिज्जइ हस्सइ हसि-
ज्जइ । गम्यते रम्यते हस्यते ॥५८॥ लिह आस्वादने अस्य धातोलि-
ज्झो भवति भावकर्मणोः। लिज्झइ ॥ ५९॥ हृञ् हरणे डुकृञ् करणे
अनयोहीरकीरौ भवतो भावकर्मणोरर्थयोः। हीरइ कीरइ ॥ ६० ॥
आहेर्धातोर्दीक़ वा भवति भावकर्मणोरर्थयोः गाहिज्जइ गहिजइ ॥६१॥
दिण्ण इत्येवमादयःक्तप्रत्ययेन सह निपात्यन्ते । डुदाञ् दाने दिण्णं,रु-
दिर् रुण्णं, त्रसी हित्थं, दह दह रञ्जि रत्तं ॥६२॥ खिद दैन्ये अ-
स्य विसूरो भवति । विसूरइ । विरहेण विसूरइ बाला ॥ ६३ ॥ क्रुध
कोपे अस्य जूरो भवति जूरइ ॥ ६४ ॥ चर्च अध्ययने अस्य धातो-
श्चंपो भवति । चंपइ ॥ ६५ ॥ त्रसी उद्वेगे अस्य धातोर्वज्जो भवति।
घजइ ॥ ६६ ॥ मृजू शुद्धौ अस्य धातोर्लभ सुप इत्यादेशौ भवतः।
लुभइ सुपइ ॥ ६७ ॥ टुमस्जो शुद्धौ अस्य धातोर्बुदृखुप्पो भवतः ।
वुट्टइ खुप्पइ ॥६॥ इशिर प्रेक्षणे अस्य पुलअ णिअक अवक्खा भ-
चन्ति । पुलअइ णिअक्का अवक्खइ ॥ १९ ॥

·नवमः परिच्छेदः ।
( ३७ )
शकेस्तरवअतीराः ॥७०॥ शेषाणामदन्तता ॥७१॥
इति अष्टमः परिच्छेदः ॥
अथ नवमः परिच्छेदः।
निपाताः ॥ १॥ हुं दानपृच्छानिर्धारणेषु ॥२॥
विअ वेअ अवधारणे ॥ ३ ॥
॥ओ सूचनापश्चात्ताप-
विकल्पेषु ॥४॥ इरकिरकिला अनिश्चिताख्याने।५।
हुँ क्खु निश्चयवितर्कसंभावनेषु ॥६॥
हुं
शक्ल. शक्तौ अस्य धातो तर वअ तीर इत्येतआदेशा भवन्ति । तरइ
घा तीरइ ॥ ७० ॥ शेषाणां लुप्तानुबन्धानामदन्तता भवति । भ-
मह चुंबइ ॥ ७१ ॥
इति प्राकृतप्रकाशे धात्वादेशपरिच्छेदोऽष्टमः ॥
अधिकारोऽयम् । वक्ष्यमाणा निपातसंज्ञका वेदितव्याः। संस्कृता-
नुसारेण निपातकार्य वक्तव्यम्॥१॥हुँ इत्ययं शब्दो दानपृच्छानिर्धारणे-
प्वर्थेषु निपातसंज्ञो भवति । दाने यथा, हुं गेण्ह अप्पणो जी।पृच्छा-
याम् हुं,कधेहि साहुसु सम्भावं । निर्धारणे, हुं हुवसु तुहिको। हुं गृ-
हाणात्मनो जीवम् । हुं कथय साधुषु सद्भावम् । हुं भव तूष्णीकः ॥२॥
विअवेअइत्येताववधारणे निपातसंज्ञौ भवतः एवंविअ एवं वेअ । एव-
मेव ॥ ३ ॥ ओ इत्ययं शब्दः सूचनापश्चात्तापविकल्पेषु निपातसंशो
भवति । ओ चिरअसि । गाथासु द्रष्टव्यः ॥४॥ इर किर किल इत्येते
शब्दा अनिश्चिताख्याने निपातसंज्ञका भवन्ति । पेक्ख इर तेण ह-
दो । अज्ज किर तेण ववसिओ । अअंकिल सिविणओ।प्रेक्षस्व किल
तेन हतः । अद्य किल तेन व्यवसितः । अयं किल स्वप्नः ॥ ५ ॥
हुँ क्खु इत्येतो निश्चयवितर्कसंभावनेषु निपातसंज्ञको भवतः । हुँ र-
खसो। गुरुओ क्खु भारो । हूं राक्षसः । गुरुः खलु भारः ॥ ६ ॥

·( ३८ ) प्राकृतप्रकाशे णवरः केवले ॥ ७ ॥ आनन्तर्ये णवरि ॥ ८ ॥ किणो प्रश्ने ॥ ९ ॥ अब्बो दुःखसूचनासंभावनेषु ॥ १० ॥ अलाहि निवारणे ॥ ११ ॥ अइ वले संभाषणे ॥ १२ ॥ णवि वैपरीत्ये ॥ १३ ॥ सू कुत्सायाम् ॥ १४ ॥ रे अरे हिरे संभाषणरति- कलहाक्षेपेषु ॥ १५ ॥ म्मिवमिवविआ इवार्थे।१६॥ अज्ज आमन्त्रणे ॥१७॥ णवरः इत्ययं शब्दः केवलेथे निपातसंज्ञो भवति । णवर अण्णं ॥७॥ णवरि इत्ययं शब्द आनन्तर्ये निपातसंज्ञो भवति । णवरि ॥८॥ किणो इत्ययं शब्दः प्रश्ने निपातसंज्ञो भवति । किणो धुव्वसि किणो हससि। किन्नु धूयसे किन्नु हससि ॥ ९ ॥ अब्बो इत्ययं शब्दो दुःखसूच- नासंभावनेषु निपातसंज्ञो भवति । दुःखे,अब्बो कज्जलरसरंजिएहिं अ- छोहिं । सूचनायाम,अव्वो अवरं विअ । संभावने,अब्बो णमिव अ. तुं । अहो कज्जलरसरञ्जिताभ्यामाक्षिभ्याम् । अहो अपरमिव । अहो पनमिवात्तुम्।१०।अलाहि इत्ययं शब्दो निवारण निपातसंज्ञो भवति । अलाहि कलहलेसेण । अलाहि कलहबंधेण | अलं कलहलेशेन । अलंक- लह बन्धेन।११।अइ वले इत्येतौ शब्दौ निपातसंज्ञको भवतः । अइ मूलं पसूसह वले किं कलेसि । अवले अपि मूलं प्रशुष्यति वले किं कल- यसि अवले ॥ १२ ॥ णवि इत्ययं शब्दो वैपरीत्ये निपातसंझो भवति। णवि तह पहसइ बाला । विपरीतं तथा प्रहसति बाला॥१३॥सू इत्ययं शब्दः कुत्सायां निपातसंशो भवति। सू सिविणो । धिक् स्वप्नः॥१४॥ रे अरे हिरे इत्येते शब्दाः संभाषणरतिकलहाक्षपेषु निपातसंज्ञा भव- न्ति यथासंख्यम् ।रेमा करेहि णाओसि अरे दिछोसि हिरे।मा कुरुम्व मागोसि अरे दृष्टोसि हि रे ॥ १५ ॥ म्निवं मिव विअ इत्येते शब्दा इ. वार्थ निपातसंज्ञका भवन्ति । गअणं म्मिव । गअणं मिव । गअणं वि- भ कसणं । गगनमिव कृष्णम् ।१६। अज इत्ययं शब्द आमन्त्रणे निपा- त्पते । अज महाणुहाव किं करेसि । अहो महानुभाव किं करोषि॥१७॥ -

·पशमः परिच्छेदः ।
( ३९ )
शेषः संस्कृतात् ॥१८॥
इति नवमः परिच्छेदः ।
॥
अथ दशमः परिच्छेदः।
पैशाची ॥ १ ॥ प्रकृतिः शौरसेनी ॥ २ ॥
वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोरयुजोरनाद्योराद्यौ ॥ ३ ॥
इवस्य पिवः ॥ ४ ॥ णो नः॥ ५ ॥ष्टस्य सटः
॥ ६॥ स्त्रस्य सनः॥ ७ ॥र्यस्य रिअः॥८॥
॥
-
उक्तादन्यः शेषः प्रत्ययसमासतद्धितलिङ्गवर्णादिविधिः शेषः सं-
स्कृताद्वगन्तव्यः । इह ग्रन्थविस्तरभयान दर्शितः ॥ १८ ॥
इति प्राकृतप्रकाशे निपातसंज्ञाविधिर्नाम
नवमः परिच्छेदः॥
॥
पिशाचाना भाषा पैशाची, सा च लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटीक्रियते
॥ १ ॥ अस्याः पैशाच्या प्रकृतिः शौरसेनी । स्थितायां शौरसेन्या
पैशाचीलक्षणं प्रवर्त्तयितव्यम् ॥ २ ॥ वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोर्णयोर-
युक्तयोरनादी वर्तमानयोः स्थाने आद्यौ प्रथमद्वितीयौ भवतः । गकनं
मेखो राचा णिच्छरो वटिसं दसवतनो माथवो गोविंतो केसवो सर-
फसं सलफो। अयुजोरिति किम्। सग्गामो वग्घो इत्यादि।अनादाविति
किम् । गमनं इत्यादि । गगनम् मेघः राजा निर्झर बडिशम् दशवदनः
माधवः गोविन्दः केशवः सरभसम् शलभः संग्रामः व्याघ्र ः गमनम्
॥३॥ इवशब्दस्य स्थाने पिव इत्ययमादेशो भवति । कमलं पिव मुखं
॥४॥ णकारस्य स्थाने न इत्ययमादेशो भवति । तलुनी । तरुणी
॥५॥ष्ट इत्यस्य स्थाने सट इत्ययमादेशो भवति । कसरं मम वट्टइ ।
कष्ट मम वर्तते ॥६॥ स्त्र इत्यस्य स्थाने सन इत्ययमादेशो भवति । स-
नानं सनेहो स्नानं स्नेहः ॥ ७॥ र्य इत्यस्य स्थाने रिअ इत्ययमादेशो
भवति । भारिआ भार्या ॥ ८ ॥

·(४०)
प्राकृतप्रकाशे
ज्ञस्य अः ॥ ९॥ कन्यायां न्यस्य ॥ १० ॥
॥ ११ ॥ राज्ञो राचि टाङसिङङिषु वा ॥ १२ ॥
क्त्वस्तूनं ॥ १३ ॥ हृदयस्य हितअकं ॥ १४ ॥
इति नवमः परिच्छेदः॥
R
अथैकादशः परिच्छेदः ।
मागधी ॥१॥ प्रकृतिःशौरसेनी ॥ २॥ षसोः
शः ॥३॥ जो यः॥४॥चवर्गस्य स्पष्टता तथो.
च्चारणः॥५॥ हृदयस्य हडक्कः॥६॥
श इत्यस्य स्थाने ज इत्ययमादेशो भवति विजातो सव्वजो । वि-
शातः सर्वज्ञः ॥ ९ ॥ कन्याशब्दे न्यस्य स्थाने अ इत्ययमादेशो भव-
ति । कञा ॥ १० ॥ जशब्दस्य शौरसेनीसाधितस्य च इत्ययमादे-
शो भवति । कञ्च । कार्यम् ॥११॥ राजनशब्दस्य टा उसि ङस् कि
इत्येतेषु परतो राचि इत्ययमादेशो वा भवति। राचिना रञ्जाराचि-
नो रज्जो राचिनि रञ्जि। एतेष्विति किम् । राचा राचानं रजो ॥१२॥
क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने तूनं इत्ययमादेशो भवति । दातूनं कातूनं घेत्तून
हृदयशब्दस्य हितअकं निपात्यते । हितअकं हरसि मे तलुनि ॥१४॥
इति प्राकृतप्रकाशे पैशाचिको नाम
दशमः परिच्छेदः॥
मागधानां भाषा मागधी, लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटीक्रियते ॥ १॥
अस्या मागध्याः प्रकृतिः शौरसेनी इति वेदितव्यम् ॥ २ ॥ षकारस-
कारयोः स्थाने शो भवति । माशे विलाशे । माषः विलासः॥ ३ ॥
जकारस्य यकारो भवति । यायते । जायते ॥४॥ चवर्गो यथा स्पष्ट-
स्तथोच्चारणो भवति।पलिचए गहिदच्छले वियले णिज्झले । परिचयः
गृहीतच्छलः विजल निझरः॥५॥ हृदयस्य स्थाने हडको भवति। ह-
डके आलले मम । हृदये आदरो मम ॥ ६ ॥

·एकादशः परिच्छेदः। (४१) र्ययोर्यः॥७॥क्षस्य स्कः॥८॥ अस्मदः सौ हके हगे अहके ॥९॥ अत इदेतो लुक् च ॥ १० ॥ तान्तादुश्च ॥ ११ ॥ ङसो हो वा दीर्घत्वं च ॥ १२ ॥ अदीर्घः संबुद्धौ ॥ १३॥ चिट्ठस्य चिष्ठः ॥ १४ ॥ कञ्मृङ्गमां क्तस्य डः ॥१५॥ क्त्वो दाणिः॥१६॥ शृगालशब्दस्य शिआलाशिआलेशिआलकाः॥१७॥ र्यकारर्जकारयोः स्थाने य्यो भवति कय्ये दुय्यणे । बार्य्यम् दुर्जनः॥७॥ क्षस्य स्थाने स्ककारो भवति । लस्कशे दस्के । राक्षसः दक्षः ॥८॥ अस्मदः स्थाने सौ परतो हके हगे अहके इत्येत आदेशा भवन्ति हके हगे अहके भणामि । अहं भणामि ॥९॥ सावित्यनुवर्तते अकारान्ता- च्छब्दात्सौ परत इकारैकारौ भवतः पक्षे लोपश्च । एशि लाआ एशे पुलिशे एष राजा एष पुरुषः ॥ १० ॥ क्तप्रत्ययान्ताच्छ- ब्दात्सौ परतः उकारश्च भवति चकाराद् इदेतो लुक् च । हशिदु ह- शिदि हशिद । हसितः ॥ ११ ॥ ङसः षष्ठयेकवचनस्य स्थाने हकारा- देशो वा भवति तत्संयोगे च दीर्घत्वम् पुलिशाह धणे पुलिशश्श धणे। पुरुषस्य धनम् ॥ १२ ॥ अदन्तादित्येव अदन्ताच्छब्दादकारो दी? भवति । संबुद्धौ पुलिशा आगच्छ माणुसा आगच्छ संबुद्धाविति किम वह्मणश्श धणे । ब्राह्मणस्य धनम् ॥१३॥ चिट्ठस्य स्थाने चिष्ठ इत्य- यमादेशो भवति । पुलिशे चिष्ठदि । पुरुषस्तिष्ठति ॥१४॥ डुकृञ् क- रणे मृङ् प्राणत्यागे गम्ल गतौ एतेषां क्तप्रत्ययस्य स्थाने डकारो भ- वति कडे मड़े गडे । कृतः मृतः गतः ॥ १५॥ क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने दाणि इत्ययमादेशो भवति शहिदाणि गडे । करिदाणि आअडे । सोदवा गतः कृत्वा गतः॥ १६ ॥ शृगालशब्दस्य स्थाने शिआला- दय आदेशा भवन्ति । शिआला आअच्छदि । शिआले आअच्छदि शि- आलके आअच्छदि गाल आगच्छति ॥ १७ ॥ इति प्राकृतप्रकाशे मागध्याख्य एकादशः परिच्छेदः ॥

·प्राकृतप्रकाशः। (४२) अथ हादशः परिच्छेदः। शौरसेनी ॥ १॥ प्रकृतिः संस्कृतम् ॥ २॥ अ- नादावयुजोस्तथयोदधौ ॥३॥ व्यापृते डः ॥४॥ पुत्रे- पि क्वचित् ॥ ५॥इ गृध्रसमेषु ॥ ६॥ ब्रह्मण्यवि- ज्ञयज्ञकन्यकानां ण्यज्ञन्यानां जो वा ॥७॥ सर्व ज्ञेगिन्तज्ञयोणः॥ ८॥ क्त्व इअः॥ ९ ॥ गमोर्दु- अः॥१०॥णिर्ज मोर्वा क्लीबे स्वरदीर्घश्च ॥११॥ भो भुवस्तिङि ॥ १२॥ न लटि॥ १३॥ ददातेर्दै द- इस्स लटि ॥ १४ ॥ डुर छत्रः करः ॥१५॥ स्थश्चि ट्ठः॥१६॥ स्मरतेः सुमरः॥ १७ ॥ दृशः पेक्खः ॥१८॥ अस्तेरच्छः ॥ १९॥ तिपात्थि ॥ २०॥भ- विष्यति मिपा स्सं वा स्वरदीर्घत्वं च ॥ २१ ॥ स्त्रि- यामित्थी ॥ २२ ॥ एवस्य जेव्व ॥ २३ ॥ इवस्य विअ ॥ २४ ॥ अस्मदो जसा वरं च ॥ २५ ॥ सर्वनाम्नां ड़े सित्वा ॥ २६ ॥ धातोर्भावकर्तृकर्मसु प- रस्मैपदम् ॥ २७॥ अनन्त्य एञ्च ॥२८॥ मिपोलो- टि च ॥ २९ ॥ आश्चर्यस्याञ्चरिअं ॥ ३० ॥ प्रक- त्या दोलादण्डदशनेषु॥३१॥शेषं माहाराष्ट्रीवत् ॥३२॥ इति प्राकृतप्रकाशे मनोरमायां वृत्तौ भामहविरचितायां शौरसेनीलक्षणं नाम द्वादशः परिच्छेदः ॥ समाप्तोयं ग्रन्थः॥ शुभम् ।

·No text on this page.