·No text on this page.

·S
* अर्ह नमः
॥ श्रीमद् विजयकमलसूरीश्वरं गुरुभ्यो नमः ॥
श्रीमद् आचार्य महाराज श्री विजयकेशर सूरीश्वरजी विरचितः
॥श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशः॥ देव पुष्प १८ ॥
संस्कृत भाषाया मनुवादक स्थंभनपुर निवासी श्रेष्ठी श्री पोपटलालात्मज
श्रावक पण्डित मणिलालः
प्रसिद्धकर्ता-श्री विजय कमलकेशर ग्रन्थमाला तरफथी-
शा. केशवलाल गुलाबचंद तथा शा.भीखाभाई मगनलाल
मत ५००
मु.-देहगाम.
धी “ सूर्यप्रकाश" मिटिंग प्रेसमा पटेल मूलचन्दभाई श्रीकमलाले छाप्यो,
पानकोरनाका-अमदावाद.
संवत् १९८६

·No text on this page.

·ॐ अहे नमः ॥ प्रास्ताविक किश्चिदुच्यते ॥ अस्य ग्रन्यस्य " महावीरतत्त्वप्रकाशः" इति नाम विहितं तदेतदर्थ यदस्मिन् अन्ये परमात्मनः श्रीमहावीरस्य मुन- सिद्धानि “ जीवाञ्जीवाश्रव-वन्धसंवर-निर्जरा-मोक्षरूपतत्त्वानि वर्णितानि सन्ति, यधप्येताशतत्त्वानां प्रतिपादका अनेक ग्रन्था मुद्रिताः सन्ति तथाप्ययं ग्रन्यस्तेषां सर्वेषां ग्रन्थानामपेक्षया भिन्नयैव दृष्टया लिखितोऽस्ति, यत आत्मानं लक्ष्ये स्थापयित्वा भिन्नभिन्नतत्त्वेषु चात्ममाधान्यपूर्वकत्वेन, तेषां तेषां तत्त्वानां वर्णनमाध्यात्मिकदृष्टया कृतमस्ति, पुनरद्यापि पर्यन्तं ख्याविमितेषु तत्त्वसंवन्धिग्रन्येष्वस्याः श्रेणेरयं अन्य आधएवेति मम मन्तव्यमस्ति, पुनरेवादशग्रन्या आत्मदृष्टिविकाशविधायकाः सचास्थि- वात्मशक्तिमवोधकाच । परमात्मा श्रीमहावीरदेवो यत्र यत्र विहतवान् तत्र वत्र मुख्यत्वेन तदुपदेशोऽयमेवयद् “जीवाः" केन प्रकारेण कर्मभिर्वध्यन्ते पुनः केन प्रकारेण च मुच्यन्त इति सर्वस्याऽस्य वृत्तान्तस्यास्मिन ग्रन्ये विद्यमानत्वेन, अन्यस्यास्य " श्रीमहावीर तत्त्वप्रकाशः इति नाम यद्विहितं तयायाध्यै भजते, पुनरेषां तत्त्वानां निश्चय व्यवहारपूर्वकत्वेन-योववोधो भवति स "मानमिति कथ्यते, पुनस्तदुपरि यच्छूद्धानं " तदर्शनामिति " प्रोच्यते, पुनरागच्छत्कर्माण्यवरुदध पश्चात्पूर्वविहितकर्मणां निर्जराविधान " चारित्रमित्युच्यते " ततब्ध " सम्यक्ज्ञान-दर्शन-चारित्राणि-मोक्षमार्गः" इति पूर्वाचार्यरचितसूत्रमेतदेव मोक्षमार्गों भवेत्, तस्य च मोक्षमार्गस्य विवरणमस्मिन् ग्रन्ये विहितमस्ति, पुनः पुण्यपापयोश्वाश्रवतत्त्वेऽन्तर्भावेन, नाऽस्मिन् प्रत्ये नववत्वानां ·विवरणं कृतं, किन्तु सप्ततत्त्वानां सप्तप्रकरणानि कथितानि, किञ्च ज्ञानदर्शनयोरुत्पत्तेरनन्तरं चारित्रस्यावश्यकता स्यात्ततस्तद- नन्तरं चारित्रविवेचक मष्टम प्रकरणं प्रोक्तमस्ति, तत्पश्चाच सर्वप्रकरणानां सारभूतं तथा कियदन्यवृत्तान्त स्पष्टतासहितं च सर्वतत्त्वरहस्यनामक" नवर्म प्रकरणमभिषाय, ग्रन्थोऽयं समाहिं भापितः । निश्चयव्यवहारयोद्वयोरपेक्षयासंहितोऽयं अन्यो लिखितोस्ति तेन च सार्दै शुद्धन्यवहारवर्णनमपि कृतमस्ति, ये च केवळ शुद्धाशुद्धव्यवहारमतिपादका आधुनिक अन्था दृश्यन्ते ताशसमये शुद्धव्यवहाराभिघायको निश्चयवर्णनयुक्तचायं अन्योऽवश्यमेवोपयोगित्वेन सहितो काभदायकश्च भवितुं संभवति । यन्मूलवस्तु स्वेन प्राप्तव्यमस्ति तदात्मास्वयमेवेविज्ञानं यावज्जीवा मुष्ठुतया ज्ञातुं न प्रभवेत्तावज्जीवस्तद्वस्तु समधिगन्तुं न शक्नुयादेवदर्यमेतादशग्रन्थानां जनेभ्योऽत्यावश्यकमस्ति तदावश्यकताचाऽस्माद् ग्रन्या कियदेशेन पूर्ति माप्नुयाहि वरमित्ये- पोऽभिप्रायोऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणविधौ वर्तते । ग्रन्थस्याऽस्याधिकारिणस्तु सत्यवस्तुनोऽन्वेपका इच्छवश्च सन्ति, पुनरस्य विश्वस्य मोहमायया खिन्नेभ्यस्तथा चात्मनोऽखण्डानन्दमभीप्मुभ्यो जीवेभ्यस्तेषां मार्गे सपकारकत्वेनाऽयं ग्रन्यो भविष्यतीत्यई मन्ये, न च मया स्वबुद्धया ग्रन्थोऽयं विरचितः किन्तु परमात्मना महावीरेण भोक्तो वोधो दर्शितोऽस्ति, मभुणा श्रीमहावीरेणोपदिष्टः पूर्व- कालीनैः समर्थ बुद्धिमदाचायः संग्रहीतच, पुनस्ततः सारभूतभावार्थमादाय " यथा त्वष्टा भिन्नभिन्नपतिवान् दृपदिष्टका- मुघा-काष्ठादिपदार्थान् परस्परं संयोज्य, गृह किंवा मासाद निर्माति" तद्वन्मयातु वत्सर्वमेकत्र कृत्वाऽत्र सरलभाषायां माश बालजीवेभ्यः सरलतया ज्ञानस्यात्तदर्थमयाः ग्रन्योऽयं लिखितोऽस्ति, पुनरस्य ग्रन्थस्य गौरवस्य रचनायाश्च महत्त्वत्वेतादृश- बोधदायकेभ्यो महामसुभ्यस्तथैव वत्संग्राहकेभ्य आचार्येभ्य एवास्ति, मया तु गुर्जरभाषायां वर्तमानकालीनजीवेभ्यो यथोपयो- गित्वं स्याचाशरूपेण केवलममुकाकारत्वेन विरचितः ।

·एकोनविंशतिशतपूर्वद्वयशीतितम संवत्सरस्य भावनगर वंदरे व्यतीते चातुर्मासे चोपलब्धसमयस्य सदुपयोगोऽस्य ग्रन्थस्य विधाने विहितः लेखकानां वाचकानांचात्मकर्त्तव्य अयं ग्रन्थ उपकारी भवेदिति ममाभ्यन्तरेच्छा वर्तते,पुनःसा च ममेच्छा सफली भवत्विति परमात्मनः प्रार्थनां विधाय विरमामि । लेखक-आचार्य श्री विजयकेशर सूरि. संवत १९८२. आ पुस्तकमा पालनपुर नीवासी परीख, रवचंद उजमचंदे बहेन चंदनयाईनी दीक्षानी यादगीरी माटे रुपिया त्रणसो मदद आपेला के तया वा-फूलचंद हरखचंद गाम घोतासकळाणावाला तरफयी शा.गुमानमाई फूलचंदे मुनिश्री न्यायविजयजीनी पन्यास पदवी प्रदानप्रसंगे वसो रुपिया आ पुस्तकमां मदद आपी छे. ते खाते तेमनो आभार मानवामां आवे छे. आ पुस्तक तैयार कराववामां तथा छपाववामा ययेलो खरच पूरो यतां वाकीनां पुस्तको भेट आपवामां आवशे. क. व्यवस्था करनार-केशवलाल तया भीखाभाई, देहगाम.

·. "०-५-० " " ११ देवभक्ति माळा. श्री विजय कमल केशर ग्रंथमाळाना पुस्तको. १ योगशास्त्र. आत्ति ४ पाकुं रेशमी ७ महावीरतच प्रकाश, आत्म विशुद्धि पुंठं पृष्ठ ४००० अने नीतिविचारलमाळा त्रणेसा2-0-0 २ मलय सुंदरी चरित्र, आवृत्ति ४ ८ प्रभुना पये ज्ञाननो प्रकाश पृष्ठ ४५०० ९ आत्मनो विकास-क्रम अने.महामोह ३ शांतिनो मार्गआवृत्ति ३. पराजय १-०-० १. महावीरतत्त्व प्रकाश संस्कृत गव पध, २-०-० '४ आत्मज्ञान प्रवेशिका. ०-३-० १-०-० ५ धमोपदेश तत्वज्ञान. ०-१-० १२ रेखा दर्शन. १३ देव विनोद. 0-0 पुस्तक मळवानु ठेकाणां. शा. केशवलाल गुलावचंद. शा. सदुभाई तलकचंद, अमदावाद. ठे. रतनपोळयां मीखाभाई मगनलाल. " खोडीदास माधवजी, मु. वढवाण केंप, . जैन देरासरजी सामे. ६ महावीरतत्त्व प्रकाश मगनलाल. } देहगाम,मान्तीज लाइन. वापण पोळ. Im

·No text on this page.

·श्राविकारत्न, व्हेन चंदनवाई.
.
.
हाल साध्वाजा ज्ञानाजी
.
.
.
S
.
जन्म तिथि संत १९६२ मा रवा वद ४ वार गुरुवार
दीक्षा तितिर १९८५ र कारतकवद १० हार गुरुवार
1

·॥ साध्वीजी ज्ञानश्रीजीना जीवननो परिचय ॥ झवेरी रवचन्द उनमचन्दनु नाम, प्रतिष्टा के गौरव स्वस्थान पालणपुर अने देश परदेश जाणीतां छे. सुप्रसिद्ध पारेख कुटुंबमां आँ गर्भ श्रीमंतना घेर पिता-झवेरी हीरालाल रवचंद अने माता धापुबाइनी कुक्षियी सं० १९६२ ना भादरवा वदी ४ गुरुवारे बेन चंदन जन्म्या. स्वधर्मवत्सल माता पिताना उत्तम संस्कारनो वारसो बाळकमां उतरे ते स्वाभाविक छे. शिशुवयथी यौवनआरे आवतां चडती पडतीना जीवन सग्राममा कईए खिले के कईप रगदोळाय छे. सस्कारिता वेन चदन वयना वधवा साथे स्वजीवन सुधारणाना मंडाण कोई अनेरी प्रतिभाथी शरू कर्या. सदा उल्लासमय ांत सरळ स्वभावे कुटुम्बिोने हृदयनी ओळखाण तो लघु- वयथी कांइ अनोखी करावी. विपुल साधन सामग्रीथी चोमेर विटळायेल छतां पोताने ते बधाथी पर गणी धर्मनो अभ्यास अने आवश्यक क्रियाओमां लयलीन रही बळनो विकास करता करतां कुटुम्बिओने विस्मय पमाडता रमा. सांनिध्य वैभवनी निर्मूछिता अने तपश्चर्याप जीवनं दीपक प्रगटावी सहुने जणाव्यु के साचुं जीवन ते जुदूंज छे अने । जीवी बतावद् छे. साचु सुख ते आत्म रमणतामा छ, इन्द्रियना विलास के लालसामां नहींज. पचप्रतिक्रमण-प्रकरणादि तथा कईक सस्कृत भाषानो सामान्य अभ्यास करता रही पोताना जीवन ध्येयनी सामग्री मेळववी शरू करी अने सदा प्रसन्न मुख मुद्राए पोताना अभिलाष कया छे ते यौवनना भांगणेथी मीट मांडी वर्तमान संसार दर्पणने निरखी लई प्राय अग्राह्य जाणी लई जणावी दीधुं के जीवन प्रगतिर्नु प्रथम पगथियु ए कौमार्य व्रत छ. गुणीयल आज्ञांकित स्वभावे अने बुद्धिना प्रभावे तेमनी आ मांगणीए सहु मुरब्धिओने वश कीघा. अने बतावी दीधु के आत्म बळ वधारिए तेटलु षधी शके छे, देखाता आवरणो हटाची शकाय छे, साची प्रगति संयममा छ, कठिन तपश्चर्याथी छ, वासनाना कीडा ·रहेवाथी नहीं १ माया ए बंधन छे तेमा ओत प्रोतथी नहीं ! आ भद्रिक शुभ परिणामीए यौवन मस्ती देहनी पिपासा परवामां नहीं पण आत्म तेज पिछाणया व्रत तपथी आदरी. प्रलोभनोने न गणकारी कौमार्यजीवननो अडग् टेक सचोट दाखवी पालणपुर प्रगणामां तो तेओ अजोड आवर्श बन्या. वली वडिलोप तेमनो मर्म परावर समजी वडिलता दाखवी भने तेमनी कौमार्य प्रत प्रतिज्ञान समज्या. तेमनी आ जीवन महत्त्वाकांक्षा ने कोण न नमे ? पछी विजय पथे तेओप कुच कदम करी ऐहिक वाय उपाधिओ सामे धीमे धीमे वेठो बळवो शरू कों. गृहजीवनमा रही एक पछी एक वस्तुओनो त्याग करता रही अति कठिण संयममा रहेवा लाग्या अने तेम रही, भावी जीवननो निर्णय कयों भागवती दीक्षा थी पोतानो उद्वार मान्यो वळी सर्व प्रणित संयम धर्मनो विमळ बोध आचार्य श्रीमद् श्री केशरविजयजीनी अमी देशनायी अने उत्तम पुस्तकोना अध्ययनथी मेळन्यो. सयम धर्म पर बधु अनुरागी थया स० १९८५ कारतक पदी १० गुरुवारे प्रभाते उपरोक्त आचार्य श्री पासे पालणपुरमा दीक्षा लई प्रज्ञा साध्वी श्री सोभागश्रीजीना शिष्या बन्या. तेमनी आत्मरमणतानी जीवन ज्योति हाल सुंदर दीपे छे. शासनदेव ! तेमनी आ जीयन साधनामां अखुट बळ अपों ! उत्तरोत्तर प्रगति ना पंथे प्रयाण करतां विजयी साध्वीजी श्री ज्ञानश्री ने तथा पूज्य गुरु वर्यों ने अमारा वदन हो ! अखिल जगत कल्याण साधक धीतराग प्रणित जैन धर्म अने तीर्थकर देवो ने अमार कोटिश वंदन हो। लेखक-रतीलाल चीमनलाल कोगरी. मु. पालनपुर H ·श्री महावीरतत्त्वप्रकाशस्य शुद्धिपत्रकम. ५४ पानु पंक्ति अशुद्धि गृहृतानि निराकार सविशेषोपयोग शुद्धि गृहीतानि निराकार विशेषोपयोगः २ २ ३ ३ २ ७ रुप रूप १२ २ १ २२ ૨૨ १३ ૨ ८ ७ १ १ ८ શર सन्य भवेदित्यव नू कमादीनि दोषाः शक्नुवन्ति स्थूलरूपत्वं द्रव्याणि धून धूम्र सम्य भवेदित्येव न कर्मादीनि धर्माः शक्नुवन्ति स्थलरूपत्वं द्रयाणि धूम धूम २ ५ २ ७ २ १ ८ १ ९ ·११ २ धूम्र समहिता भवन्ति परिणमिति सबनन्ति पुद्गला कत्ता संघयणानि निमित्तत्त्वन पयन्त २ १ धूम एकत्रितो भवति परिणमति संयनन्ति पुद्गलाः कता सहननानि निमित्तत्वेन पर्यन्त मागत्य चारित्र चैतन्य भवेत् क्रोधादीन वस्तुनि करणीय विधानेन م س س س ه ه م م ه م م م س ૧૨ १२ मागत्थ चारच १४ १४ or sy or or on or o o o or १५ चतन्य भयेत् क्रोधादान वस्तनि अकरणीय १२ १५ १४ विधाने न ·रुसव जडत्ब निवर्तन १६ जडत्व निवर्तन वार्ता मिथ्या १३ २ घात्ता मिथा or ~~ २ पाशत पारात २ १६ १६ १६ १७ २ १ १० पृयक सुखित्वभयं दुःखित्वमय पुण्याऽभावे व्याध्यपयश परिणमेयुः जाव १ पृथक सुखित्वं दुःखित्वं पुण्याऽभावे व्याध्यपयशः परिणमेयुः जोष वाछना १६ १७ २ १ १७ ३८ १३ वाच्छाना २ ४ २ १८ यतत्य यतस्तस्य २ २० २ रसवन्धः बन्धनां प्रहणं रसवन्ध वन्धानां ग्रहण २० २० ४ ·न २ २ २० २० २० मारणजीवनस्यो २ स्वरुपोस्मि मन्यस्मो १ ૨૨ २ २ मारणजीवनस्य स्वरूपोऽस्मि मन्यस्यो पर्याया शरीरमात्मत्वेन मूर्त्तत्वेन ३ पयाया शरीरस्मत्वन मर्तत्वेन ૨ ૨ ૨ २२ २२ एव २३ २४ २४ २ २४ १० परम विधान सुखदुःखं विधातुं शुभकम २ २४ १ विधानं सुखदुःखे विधातुं शुभकर्म सुख बुद्धि याथार्थेनतु रत्नं नात्मनश्च २ ३ बुद्धी २ ૧૩ याथायनतु रत्न २६ २७ २७ ૨૮ २८ २९ १ ३ २ नारमध २ ७ ·२ ११ विहाय भगवच्छीर्ष ३३ ३७ पदाथानपि ३ ८ विहाय भगवच्छी पदार्थानपि वदन्ति कुर्याम् किंवा स्यात् श्कतो प्रसनः मपि कुर्वन्ति ३९ ४१ ર ४३ ४४ १ ४५ बदन्ति कुर्याम किया स्यत श्वकतो प्रसङ्ग माप कुवन्ति कायोत्सग तनिराक्षण जनेभ्यो गृहीत्वा ८ २ ३ २ ४ कायोत्सर्ग २ ४५ ७ ४८ तनिरीक्षण जनेभ्यो गृहीत्या सम्यक यतना ४८ सम्यक Pawar or orat सहरसर ४ ४९ ४९ ४९ यत्ना यतना ७ 1526 ·२० २० २ मारणजीवनस्यो स्वरुपोस्मि मन्यस्मो पयाया शरीरस्मत्येन मतत्वेन मारणजीवनस्य स्वरूपोऽस्मि मग्यस्यो पर्याया शरीरमात्मत्वेन मूर्तत्वेन २० ૨૨ २१ ૨૨ ર ૨૨ २ २ ૨ २ २४ २ २४ परम विधान सुपदुःसं विधातुं शुभकाम परा विधान सुमदुःखे विधातुं शुभकर्म सुर س س س س س م م م م س س س س و ASASHRSS ૨ २५ २६ २७ २७ ૮ २ यायाध्यनतु याथाश्यनतु रत्न २ २८ २९ नात्मध नात्मनब्ध र 15.515 ·२ ३३ ११ १ ३७ ३ ३९ ४१ ર IEEEEEEE बिहाय भगवच्छीर्ष पदाथानपि बदन्ति कुर्याम किवा स्थत वकतो प्रसर माप कुवन्ति कायोत्सग तन्निराक्षण जनेभ्यो गृहीत्वा ८ १४ REEEEEEEE २१ ४३ विहाय भगवच्छी पदार्थानपि बदन्ति कुर्याम् किंवा स्यात् श्कतो प्रसड़ा मपि कुर्वन्ति कायोत्सर्ग तन्निरीक्षण जनेभ्यो गृहीत्वा सम्यक यतना १५ ८ २ २ FORa536252526252515251 ४ २ १० २ ४७ ७ १ ४८ १० १८ ८ ४ १ १ ४९ ४९ यत्ना यत्ना SES

·.M...
२
कुवन्ति
पुण्यता
पष्दृत्व
औदायिक
कुर्वन्ति
पुण्येन
१
११
५५
२
ओदयिका
૨

·-
3 अनिमः
आचार्यश्रीविजयकेशरमरिणाविरचितः
श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशः
प्रथम प्रकरणम्
मंगलाचरणम्
देवासुरनरौघस्य-तारकं मुवि विश्रुतम् । जिनाधीशं च विश्वेशं ऋषभस्वामिनस्तुवे ॥१॥
चिद्रूपेण पदीक्षाय-योगिनाथाय वायिने । नमः श्रीशान्तिनायाय-शान्तिसंपत्मदायिने ॥२॥
कर्मरिपुविनाशेन-मोक्षामुखमदायिनम् । नमामि नेमिनाथं तं-शुद्धमानसभावतः ॥३॥
ज्ञानानन्त्यविशिष्टाय-सूपदेशयुतायच । विश्रुताय स्ववीर्येण-श्रीपार्थाय नमोनमः ॥ ४॥
महामोहविनाशेन-संसाराब्धिविकर्षणम्। विश्वस्य विहितं येन-चन्दे वीरंच तं मुदा ॥५॥

·तत्वप्रकाश १ " निर्वाणानन्दसंपाम-सुरामुरविपूजितम् । भवदुःखनिमोक्षार्थ चन्दे गौतमस्वामिनम् ॥६॥ उपकार प्रवीणाय-कर्मव्याधिविनाशिने । तपस्तेजामदीशाय-तस्मै श्रीगुरवेनमः ॥ ७ ॥ आत्मस्वरूपम् कर्मसंवन्धरहित-जानतत्व-अमर-सहजस्वरूपसिद्धपरमात्मने नमाम्यहम् । आस्मिजगति, जडचैतन्य इमे वे वस्तुनी विहाय नास्त्यन्यत्तिमपि वस्तु । ततआत्मस्वरूप मादुष्कर्तुमिच्छमिनीवैस्तयोयोक्षणानि ज्ञातव्यानि । ये ऽनयोयोः स्वरूप परमार्थदृष्टया जानन्ति, ते ऽजीवतत्त्वं व्युत्सृज्य जीवतत्त्वे निममा भवन्ति, जीवतत्वनिममत्वेन च रागद्वेषौ नश्यतः, रागद्वेषविनाशत्वेन च नवीनकर्मणामागमनै निरुध्यते, तयैव पूर्वबद्धकर्माणि तनूनि भवन्ति, पूर्वोक्तमकारेण नवीनकर्मणामनागतित्वेन प्राचीनकर्मणां विनाशेन च मोक्षलाभो भवति । आत्मनो लक्षणम्" 'उपयोगत्वम् ' इदमात्मनो लक्षणम् । आत्मा स्वीयसामर्थ्य स्वेन तया साधनैश्च प्रकाशयति तदुपयोगत्वमभिधीयते तद्विषा-दर्शनोपयोगत्वमा द्वितीयंतु ज्ञानोपयोगत्वम् । गृह्यते दर्शनोपयोगत्वेन वस्तुनः सामान्यज्ञानम् , यथा-केनापि दूरतो वृक्षो वा मनुष्यो वा एस्तेन, सर्वथा वस्तुसंवन्धि तस्य ज्ञानं जातमितिनाभिधीयते, यतः कीदृकस्वरूपं द्रव्यमिति द्रव्येण, कीहक्षेत्रे जातमिति क्षेत्रेण, कस्मिन् काले निप्पन्नमिति कालेन, पुनर्वर्णखमावादिना च, तद्वस्तुज्ञानं संपूर्णतया नजायते, ततोऽस्मिन् स्थले, दर्शनोपयोगत्वेन सह ज्ञानोपयोगत्वस्यावश्यकमापतति, तेन दर्शनोपयोगत्वस्य, वस्तुनः सामान्य वोपत्वमेवायोंविधातव्यः । उपयोगोऽयं कस्यापि विना सहायेन स्वेन प्रवर्तते तथैवचेन्द्रियसहायेनापि भवतते । आत्मशुद्धस्वरूपस्य H ·25535 संपूर्णतया प्रादुर्भवनाद्, यउपयोगः प्रवृत्ति विधचे स सर्वथा शुद्ध आवरणरहितच, तेनकृत्वैकेनैव समयेन, निखिलं विश्वं ज्ञातुं प्रभवति, कर्मक्षयादुत्पन्न आत्मनोगुणोऽयं, क्षायिकगुणः केवलदर्शनं च पोच्यते । कर्मणा क्षयोपशमन एताववा कियतां कर्मणां सत्तायां या स्थितिः सा 'उपशमा कियतामृदयप्राप्तानां च कर्मणां क्षयप्राप्तिः 'नया' अनयोः सयोपशमयोरेकस्मिन्समये सदैव या प्रत्तिः सा क्षयोपशमोऽभिधीयते,पूर्वोक्तक्षयोपशमेनोद्भूतात्मोपयोगशक्तिः अवधिदर्शनं मोच्यते, जीवोऽस्मादुपयोगाजगतो भूरि- भागानिन्द्रियसहायंविना सामान्येनामुकावधिं वीक्षते. इन्द्रियपाधान्येनात्मा, वस्तुनः सामान्यवोध विधत्ते तचक्षुर्दर्शनमचक्षुदर्शनंच प्रणिधीयते । नात्रात्मा स्वतन्त्रतया कार्य विधत्ते परमिन्द्रियसहायनेक्षणप्रभृतिकार्यं कुरुते, यदीन्द्रियशस्त्राणि विकृतानि किंवा खण्डि- तानि स्युस्तर्यात्मन इयं दर्शनश्रवणादिगविनिरुध्या भवेत् तत एव दर्शनमिदं परोक्षदर्शनम् , पुनरुपरिदर्शितमवधिदर्शनं केवळदर्शनं च प्रत्यक्षदर्शनं, यतस्तयोरिन्द्रियसहायस्य नापेक्षा भवेत् , किन्तु स्वत स्तत् प्रत्यक्षदर्शनमीलितुं प्रभवति । अत्र चक्षुर्दर्शनेन नेत्राणि गृहीवानि तदाऽचक्षुर्दर्शनेनाऽवशिष्टानि चत्वारीन्द्रियाणि स्वीकृतानि, तेष्विन्द्रियेषु मानवजीवने नेत्राणां प्राधान्यम् , यतोविना- ऽक्षीणि जीवनं दुःखभूतं स्यात्तथा चान्येन्द्रियापेक्षया प्रचुरो नेत्रविषयस्तत इन्द्रियाधीनसामान्यवोघवतो दर्शनस्य द्वौ विभागी विहितो, यथैकं चक्षुर्दशनमन्यचाचक्षुर्दशनम् , मायुक्तपञ्चेन्द्रियैः सामान्यवोधोयो भवति तचक्षुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनं च भवेत् तयोरुप- युक्ताऽवधिकेवलदर्शनप्रक्षेपणे,दर्शनोपयोगस्य चत्वारो मेदा अभिहिताः। वस्तुविशेषबोधस्य वेदकज्ञानम् 'उपयोग ज्ञानं त्रिकाल- स्थितपदार्यान् वारंवार मिनभिन्नरूपापनान् तत्पर्यायान्च जानाति तत एव ज्ञाता-द्रष्टा च' एतच्छुद्धात्मनः संपूर्ण लक्षणं भवेत् । इदं ज्ञानमपि स्वतः कस्यापि विना सहायेन वस्तुतत्त्वं ज्ञातुं प्रभवति, तयैवेन्द्रियसहायेनाऽपि वस्तुतत्त्वं जानाति । ज्ञानावरणकर्मणः सर्वथालयेनाविभूतं, यचकेवलज्ञानतया व्यपदिश्यते तद् 'प्रत्यक्षज्ञानमभिधीयते, तशुद्धं, कस्यापि च विना सहा.

·विभकार- " महावीरा येन जगतो निखिलपदार्थान् ज्ञातुं शक्नोति, मोच्यते चेदमात्मनः क्षायिकगुणत्वेन केवलज्ञानत्वेन च । कर्मणः क्षयोपशमेन जात झानं तन्मति-श्रुत-अवधि-मनापर्यवज्ञान-मत्पन्नान-श्रुताज्ञान विभाजनानत्वेन व्यपदिश्यते, तेन तस्य सत भेदाः स्युः, यद्यपि ज्ञानावरणकर्मणः क्षयोपशमवः प्रादुर्भवतीदं ज्ञानं, तथापि प्रबुद्धात्मदृष्टिजीवा, वस्तुतत्वं यथार्थतया जानाति तदा तस्य तज्ज्ञान सम्यक्सान पोच्यते, वैपरीत्येन वस्तुतत्वाऽवबोधविधायकस्य ज्ञान मिथ्याज्ञानम्, तत आधानि चत्वारि जानानि सम्यक्ज्ञानानि तदनन्तरोतानि त्रीणिज्ञानानि मिध्याज्ञानानि भवेयुः। वस्तुतत्त्वस्य यथार्थस्वरूपम्। अखिलपदार्थाः स्वस्वस्वभावे स्थिताः सन्ति तेषां स्वभावे च संयोगसवन्धतो न विपर्यासो भवेत् , एकमिन्नेवस्थान एक पदाउँन सहानेकपदार्थानां संमेलनेन यद्वसनं तत् संयोगशब्दार्थत्वं, यया जीवकर्मणामेकत्वेन सह स्थिवावपि न लभते जीवो जहपुद्गलत्वं, जडपुद्गलाच जीवत्वम्, आकाशे ऽनेकजीवपुद्गला वसन्ति तथाप्याकाशस्ताबूप्यं न भजति तथैवचाकाशरूपं ते अपि नाधिगच्छन्ति, तदेहआत्मस्थितिविद्यमानत्वेपि देहो न भवेदात्मा सचनभवेदेवः । वस्तुपर्यायाणां विभिन्नत्वेन वस्तु नाशो न भवेत् । वस्तुत्वेनाऽत्र मूलद्रव्यं गृह्यते, वस्य मूलद्रव्यस्य या पृथक्पृयगाकारपरिणतिः 'सोत्पत्तिः, तथाच पूर्वाकारत्यागो 'विनाशोऽभिधीयते' तयाप्यनयोरुत्पत्तिविनाशयोः स्याने तस्य मूलद्रव्यस्य विधमानत्वं तु स्यादेव ततस्तन्मूलद्रव्यं व्यवड़ियते । कदापि च योविभिन्नो न स्यात् तादृशः मायुक्तद्रव्यस्य यः स्वभावः 'सगुणा, आकारादौ च योविविधविकारः सपर्यायः तादृश- गुणपर्यायवद् वस्तु 'द्रव्यं स्यात, इत्यमेकस्मिन् द्रव्ये गुणपर्यायौ सइदृश्येते तथापि द्रव्यविस्मरणं न भवति, तथैव स्वादात्मद्रव्यं सरसन्न ·ज्ञानादिगुणवद्, भवेश्च विविधोपयोगपरिणतित्वं तस्यात्मनः पर्यायत्वम् , अनयापेक्षयात्माऽनित्या, स्वस्य द्रव्यत्वस्यापेक्षयातु नित्यः, एष्वनित्यपर्यायेष्वात्मनित्यत्वस्य, नित्यात्मनि च पर्यायाऽनित्यत्वस्य च यदर्शनं, तदेव वस्तुतत्त्वस्य तथ्यस्वरूपं, सम्यक् ज्ञानं चाभिधीयते । सन्ति च यदि पञ्चज्ञानानि सम्यज्ञानानि, तदा तत्पश्चादुक्तानि त्रीणि ज्ञानानि मिथ्याज्ञानानि । मनस इन्द्रि- याणां सहायेन चोद्भवज्ज्ञानं 'मतिज्ञानम् ' सिद्धान्तेन श्रवणेन वाऽऽविर्भवज्जानं 'श्रुतज्ञानम् ' किंवा शब्दार्थविचारानुसारी चेन्द्रियमनोनिमित्तत्वेनयोवोधोभवेत् चन् श्रुतज्ञानम् । ज्ञानावरणकर्मणो विशेषक्षयोपशमेन तथाचेन्द्रियादिसहाय विना-पादुर्भवपिपदार्थज्ञानम् ' अवधिज्ञानम् ' किंवा सावधिकत्वात् प्रसङ्गगतियुक्तत्वाच्च पूर्णस्वरूपापेक्षयेदं ज्ञानं देशभत्यक्ष भवेत् । मनःपर्यायाणां वेदकं ज्ञानं " मनापर्यंबज्ञानम् अस्मिन्नपीन्द्रियसहायाऽपेक्षा नस्यात् , तथापि तन्मनःपर्यवज्ञानं पूर्णतुन, यवोयात्यपि प्रमचदशायामर्थात्तस्योपरि जवनिकाऽऽ वरणस्यापतति तयापि तत्सम्यक् ज्ञानं भवेत् । मिथ्याज्ञानं त्रिविधम्, आवेदे मिथ्यामति-मिथ्याश्रुते निखिलजीवेभ्यो भवतः, यतएतावदपिज्ञानं यदि सर्वजीवेभ्यो न स्यात् वहिपश्चाज्जीवाऽजीवयोः कोविशेषः । तृतीयविभङ्गशाने मिथ्यामवि-मिथ्याश्रुताभ्यामधिकत्वंत्वस्त्येव यतः सविभङ्ग ज्ञानीन्द्रियसहायं विना रूपिद्रव्यं द्रष्टुं ज्ञातुं च प्रभवति तथापि वस्तुनस्तथ्यस्वरूपानुभ वस्तु तस्य नस्यात् तथैव चहिष्टाद् दूरेदूरे- स्थिता दृश्यमानपदार्याये, तस्य विमङ्गशानिनो ज्ञाने समायान्ति तेषामस्पष्टत्व-चैपरीत्यविशिष्टदर्शनं भवेत् । केवलज्ञान केवलदर्शने ज्ञानावरण-दर्शनावरणकर्मक्षयत उत्पद्येवे, नद्रहिवानि सप्तज्ञानानि, त्रीणि दर्शनानि च कर्मणां क्षयोपशमतो भवन्ति, वस्तुतस्तु ज्ञानदर्शनयोरेकविधत्वं, कितु कर्मणामुपाधिभेदेन भेदा विहिताः । अनयोनिदर्शनयोरुपयोगत आत्मा स्वसामथ्र्य lo ·श्रीमहावीर प्रकाशयति, विधचे च विश्वस्य सर्वपदार्थविषयमांद सर्वपदार्यान शात्तेन कृत्वा जानाति दर्शनेन कृत्वा पश्यति च, तयाचात्मनः पूर्णस्वरूपमिदमेव स्यात् । एतावदवस्थावषिर्यदाऽप्रमविकागो भवेत् वदास आत्मविकासः पूर्णत्वेन स्यात् । वाद्यपदार्थापेक्षया स ज्ञाता द्रष्टा च भवति किन्तु भाधान्येनान्वरस्थित्या स्वः स्वस्मिन् विछेद तवा, तस्मिन्नखण्डानन्दःपूर्णस्थिरताच सभवेताम् । ज्ञानावरणदर्शनावरणकर्मणां- सयेनेमे ज्ञानदर्शने एकस्मिन्नेव समये सहोत्पयेते नशिबानि च ज्ञानानि,क्रमश उत्पद्यन्ते, भवति ज्ञानोपयोगः साकार' दर्शनो- पयोगस्तु 'निराकार', ज्ञानोपयोग सविकल्प दर्शनोपयोगस्तु निर्विकल्प', इमौवावुपयोगौ स्वभाव-विभावावपि भवतः ।मन- सेन्द्रियैश्चयदा बानोपयोगप्रचि यवे वदास "सविशेषोपयोगः स्यात् , चस्मिनषि यदा शुभकार्ये उपयोगप्रवृत्तिर्जायते तदा स "शुभोपयोग"मोच्यते, यदा चाभुमेन किंवाऽदेन भावेन मानसादिभत्तिः स्यात् तदास "अशुभः किंवाऽशुद्ध" शानोपयोगो भवेत् पुनःस्वशुदस्वरूपस्य चिन्तनं 'शुद्धोषयोगः दर्शनोपयोगोऽपि, ज्ञानोपयोगवन् “शुद्ध-शुभ-अशुभ-अशुद्धस्वरूपं पृथक्त्वेन भजति सहज स्वरूपत्वेन, निर्विकल्पस्वरूपे परिणमनस्थितिः शुद्धोपयोगः व्यवड़ियते,स्थितिरियं निराकारावस्थायाः स्वरूपस्थिरता- या श्रोत्तमोचमा भवेत् । तथैव च धर्मध्यानादिशुभकार्ये या प्रवृत्तिर्जायते सा "शुभोपयोगः" विषयवासनादिष्विन्द्रियविषयेषु या प्रवृत्तिः सा “अचमोषयोगः पुना रौद्रध्यान-तीबक्रोधादिषु मरणमारणविचारवर्त्तनेत्यादिषु च या प्रवृत्तिः सा "अशुद्धोपयोग" पोच्यते । अतयोरुपयोगयोदर्शनोपयोगोऽविशेष ज्ञानोपयोस्तु विशेषः,अनयोयोरुपयोगयोर्ययाईतेन घटना कार्या । शुद्धमत्या कर्मनिर्जरा मोसमाप्तिय, शुभप्रवनेन, "देवमनुष्यगति" योग्यानि, अशुभप्रवृत्त्या च "तिर्यग्गति" योग्यानि, अशुद्धज्ञानदर्श- नोपयोगतः नरकगति" योग्यानि कर्माणि जीवेन वध्यन्ते,सम्यक्त्वसंवत्धेन वज्ञानादीनि सम्यक्ज्ञानादीनि पोच्यन्ते,मिथ्यात्व- ·. संवन्धेन तु ताति मिथ्याज्ञानादीनिच। यस्मिन झाने वस्तुतत्वस्य विपरीतबोधो भवेत् "तन्मिथ्यात्वं कथ्यते, यथोद्यानपादपा वा- रिणा वर्धन्ते तद्वदनेन विपरीतवोधमिथ्यात्वेन, कर्मला चर्द्धन्ते। मोइनीयकर्मणो द्वौ भेदौ, आधः "दर्शनमोहनीयः" द्वितीयस्तु चारित्रमोहनीया," दर्शनमोहनीयकर्म, सत्यवस्तुनि श्रद्धां दृढता वा कर्तु निरुणदि, चारित्रमोइनीयकर्म च ज्ञानसदृशं प्रवर्त्तनं निरुणद्धि, ज्ञानदर्शनावरणदूरत्वेन वस्तु वस्तुरूपेण ज्ञायते दृश्यते च, किन्तु तेन सह यदा दर्शनमोहनीयकर्मणो न्यूनत्वं भवेत् तदेव "सावा यथार्थी तादृशी वस्योपरि श्रद्धा समागच्छेत् तच्छूद्धाऽऽगतेरनन्तरं च चारित्रमोहनीयकर्मणो न्यूनत्वेन तद्वद्वचनं जीवैः क्रियते । दर्शनमोहनीयकर्मण उदय एक "मिथ्यात्वम्", अस्य मिथ्यात्वस्य “आभिग्रहिक-अनाभिग्रहिक आभिनिवेशिक- अनाभोगिक सांशयिकत्वेन पञ्चभेदाः स्युः अनादिकालतोऽयं जीवा,सत्यवस्तुनि ज्ञानाऽभावेन,सत्यवस्तुनः स्वानुभवतोदूरे तिष्ठति, इदम् " अनामोगिक मिथ्यात्वम् ", वच्च पृथ्वी-वारि-अग्नि-चायु-वनस्पतीनामेकेन्द्रियजीवेषु तयाविकलेन्द्रियेप्वसंक्षिपञ्चेन्द्रियेषु च स्यात् , यतो न केनापि तादृश्यां मिथ्याप्रवृत्तौ, तेजीवाः प्रेरिताः, ततस्तेषु तन्मिथ्यात्वं स्वाभाविकमेव प्रवर्तते, यतो योजीवो- नोत्थितस्तस्य पतनवार्ता तु क्वस्यात् ।। सत्यतत्त्वस्यावेदकगुरुणाऽमुकममुकमार्गे मेयं, अस्मै जीवाय, धर्मसंवन्धिनी मिथ्या प्रवृत्तिः कारिता भवति, मवृत्तिरियमात्मनःशुद्धस्वरूपमार्गस्य सरलत्वं न विधत्ते किंतु वैषम्यं करोति वताइयं प्रवृत्तिः " विपरीता" प्रोच्यते, उत्तराऽध्यां प्रति गमनावश्यकत्वे, दक्षिणाशापति तगुरुभिर्मार्गस्य निर्दिष्टत्वेन, तस्य जीवस्य "ईप्सितं " स्यानं दूरंदूरंयाति, वाहकप्रवृत्तिमार्गः " आभिग्रहिक मिथ्यात्वम् " पोच्यते, अस्मिन् पयिचात्मपरमात्मलाभो ध्येयतया न भवेद किन्तु पञ्चेन्द्रियविषय लक्ष्मी-मान-अधिकार राज्यमाप्ति-देवादिपदलाभस्य प्राधान्यं भवेत् , रागद्वेषभूतो विषयकपायाऽऽ सक्ता अन्यनिग्रहाऽनुग्रहविधानाऽध्यवसायादेारकाः, "देवगुरव" अस्मिन् मार्गे सहायका भवन्ति, तेषां कर्तव्यानित, देव देवी- ·श्रीमहावीर भकाम- भ्यो जीवानां वलिदानानि, जीवहिंसायुक्तयज्ञादिविधापनानि, नदीनानानि, वृक्षार्चनानि, लाभमुदिश्य दानकरणादीनि स्युः सांशयिकमिथ्यात्ववतः सत्यवस्तुनि संशयो भवेत्, “ इदं सत्यं किंवा तत्सत्यं " तस्य निर्णय विधातुं न प्रभवति । अनामिग्राहिक मिथ्यात्ववतो जीवाः सर्वधर्मान् तथ्यत्वेन शोमनत्वेन च मन्यन्ते न च पुनः सारासारस्य, तत्त्वातत्त्वस्य च परीक्षणं विधातुं शक्नुवन्ति, पुनः सर्वान् मन्यध्वं पूजयत चैवमुक्त्वा, “गुडं पिण्याकं च सदृशतया स्वीकुर्वन्ति । आभिनिवेशिकमिथ्या त्ववन्तो जीवास्तु जानन्तोपि, सत्यमरूपणां न विदधति, सत्यवार्चाया स्तथ्यतत्त्वस्यचाऽववोधेऽपि साग्रहत्वेन, लोकसन्निधौ सत्यतत्वं न प्ररूपयन्ति, किन्तु प्रयममोक्तां स्वस्याऽसत्यवामेिव पुष्यन्ति, यावत् सत्यस्वरूपात्मनो निश्चय विधातुं न समर्थों भवेत् तावद्, यथा धत्तूरमंदवान् यत्र सुवर्णं न स्यात् तत्र सुवर्ण मन्यते तद्वदतत्त्वे तत्त्वमवबुध्य, तस्य जीवस्य प्रवृत्तिर्जायते, पुनः कमपि कमपि मायिकपदार्य, सत्यत्वेनाऽवगम्य पश्चात्तदथै प्रवचते, मिथ्यात्वमिदं यावत्स्याचावत्तस्मिन् जीवे “क्रोधमाचुर्य भवेत् " तेन च कृत्वा कस्यापि जीवस्य घाते, स्वल्पाऽपिदया नाऽऽयाति तस्य, तथा चान्यस्य प्राणमयाणेपि, न त्यति स्वनिर्दयताम्, वस्य पुरश्च कीदशीमपि विनति कुर्वन्तु तथापि तस्य निर्दयखान्ते, स्वल्पोऽपि स्वध्यवसायो न प्रादुर्भवेत्, विना स्वार्थेन निजविनोदायापासङ्गिकत्वेन च स्वल्पकार्यायापि नैकजीवान् सहरति, तथा च स्वक्रीडायै निर्दयत्वेनानेकजीवान् हन्ति, वैरस्तु तेनैतावदवषि दीघीक्रियते यदन्ततो मरणप्रसङ्गमाप्तावपि सद्वैरं न जहाति, कदा कदातु नियमाणो म्रियमाणोऽपि, स स्ववंश्याजनान् वैरग्रहणपतिज्ञां कारयन् याति, एषु मिथ्यात्ववत्मजीवेष्वगिमानमप्येतावद् भवेद्यत् “ विशुद्धदेवगुरुधानपि न मन्यन्ते न नमन्ति च, स्वमिथ्यापतिज्ञापूरणाय, अन्यजीवदुःखमनपेक्ष्य, महविधेषु वानुचारयन्ति, मिथ्यामानमधिगन्तुं च तान् निर्दोषान् सदोपत्वेन स्थापयन्ति, लश्चिकां दत्वाऽपि बृहत्समुदायं विपत्तौ पावयन्ति, स्वनिश्चितकार्य साधयितुं चानेकजी- ·वान् घातयन्ति, मरणाऽवधि चेदमभिमानं न विजहति, मिथ्यात्ववानयं जीवो "मायावी कपटवानपि भवेत् , स स्वस्वार्थाय दुष्टरीत्याऽन्यजीवान् दुःखे मज्जयति, तथा च वर्तने वचने च विभिन्नः स्यात् , स्वक्षुद्रस्वार्याय, पाशमेतादृशं विरचयति यत्तस्मिन् मूर्खभद्रिकजीवा आपवन्ति, वेषां भोगेन चानन्दभमोदं विधत्ते, मायाजाळमीदर्श च स्वजीवनावधि न विजहावि किन्तु " यो गर्ने खनति तस्मिन् स एव पतति" इति न्यायेन तत्फलं तु स भुइन्ते एव, अस्मिन् मिथ्यात्ववति जीवे लोभोऽप्यनवधिः स्यात्, स्त्रोदरपूरणाय चाऽकरणीयकार्याणि विधत्ते, तया च क्षुद्रलाभा- यान्यप्राणविनाशमपि नापेक्षते, स्वसंनिधौ च जीवनपर्यन्तमन्यूनीभवत्म साधनेषु सत्स्वपि, अहर्निशं धनमधिगन्तुं प्रयतते, तद्वदनार्यदेशेषु च याति, जीववधाऽन्वितान्यनेकव्यापाराणि करोति, पुनरन्यवस्तु स्वाधीनत्वेन विधातुं मयतते, तदर्य भय- दूरयुद्धानि च विघचे,तेषु चाऽनेकजीवा नियन्ते तयापि निजस्वार्थाय म्रियमाणानां तेषां जीवानामपेक्षां न करोति,स्वदृष्टौच मृत्ति फास्वरूपलब्धानां नृपतिसहस्त्राणां दर्शनेऽपि,दुष्कर्मभ्यो नायाति स्वल्पोऽपि विचार,नस्वयमश्नाति न चाशयति किंतु केवलं सञ्च- यमेव कुरुते, निखिलाइमा प्रवृत्ती: मिथ्यात्ववलेनैव स जीवो विदधाति,तेनच मिथ्यात्वेन सहाऽनन्तानुवन्धिनश्चत्वारः कपाया वर्तन्त एव । एवं क्रोध-मान-माया-लोभानो प्रावल्य स्थितिः,मिथ्यात्वस्य पोपिका भवति पुनस्नेनसह विपरीतबोधश्यामपुद्गलमलिनपरि- णामरुप “मिथ्यात्व मोहनीय श्यामार्थ-घेतायमिथ्यात्वपुद्गलरूप "मिश्रमोहनीय" मिथ्यात्वश्वेतपुद्रुप,सम्यक्त्व मोहनीय" सप्तमकृतिनां विनाशेन, "सायिकसम्यक्त्वं प्रादुर्भवेत्, नच सर्वयाऽत्र क्षायिकसम्यक्त्वे कषायस्य क्षयः स्यात् परमनन्तानुवन्धि क्रोध-मान-माया-लोभाना क्षयो भवति, तथा चैकदा क्रोध-भान-माया-लोभसवन्धिरेवादृशक्लिष्टाऽध्यवसायो भवेद् , येन कृत्वा तस्मिन् तीव्ररसः स्यादर्थात् क्रोधायन्तिमाऽवस्थायां प्रचुरक्रूरपरिणामाः स्युःस क्रोधोऽनन्तानुवन्धी क्रोधोऽभिधीयते, वाह- ·चमकाय. श्रीमहावीर शा एव मान-भाया लोभ परिणामाः स्युः, ततस्ते क्रोधादयः " अनन्ताऽनुवन्धिकपायत्वेन " व्यवहियन्ते, वस्य चानन्तानु- वन्धिकपायस्य भयेणात्मोज्ज्वलत्वं-दृढश्रद्धारूप " क्षायिकसम्यक्त्वं " च जायेते, मिथ्यात्वमोहनीय-मिश्रमोहनीय, सम्यक्त्वमोहनीयरूपदर्शनमोहनीयकर्मणस्तिसृणां प्रकृतीनां चतुर्णामनन्वानुवन्धिकपायाणां चैवं सप्तानां प्रकृतीना- मुपशमो भवेत् , परं वासां वहिर्विपाकोदयो न भवेद किन्तु भूविछन्नपावक इव, सत्तायामेवतिष्ठेयुस्तद् “उपशमसम्यक्त्वं" कथ्यते, इमा एव सप्तमकृत्य उपशमाञ्चस्थायां किञ्चिदुपशान्ताः सत्तायामेव तिष्टेयुः किञ्चिच वहिरागवास्ता उपभुज्य क्षयं पापिता स्यु स्तन् ।"सायोपशमिकं सम्यक्त्वं"पोच्यते । सन्ति चाटकमोणि येषां विस्तारो समागमिष्यति, कर्माणीमानि जडानि सन्ति, जीवस्याऽनात्ममानस्थितौ, रागद्वेषतोऽज्ञानत्वाऽध्यवसायेन च पूर्वोक्तकर्मणामात्मना साधै " दुग्धजलमिव " संवन्धो भवति ततश्चात्मन उपर्यावरणान्यागच्छन्ति, विद्यते चास्मिन् परिणाममुख्यत्व यस्याऽपरनाम " उपयोग" इति, अनेन शुभ, अशुभ, अशुद्धोपयोगेन जीवोऽनेकशः परिणमति, ततः परिणमनतश्वोत्पद्यमानेभ्यो विविधविकल्पवर्तनेभ्य इदं सबै कर्ममण्डलं जायते, निखिलविश्वविविधतायाः कारणान्यपीमानि कर्माण्येव सन्ति, अयंचोपयोगः कस्मिन् भावे परिणामयितव्यः कस्मिन् भावे चाऽपरिणामयितव्य एतज्जागृतेः प्रतिक्षणमपेक्षाऽनेन जीवेन विधातव्या स्यात् । यः शुद्धोपयोगो निराकारदर्शनत्वेन निर्वि- कल्पस्वरूपत्वेन चाऽभिधीयते तस्मिन्नेव शान्त्यानन्दयोः कर्मक्षयस्य च सामर्थ्य भवेद, दहितशुभाशुभशुद्धज्ञानोपयोगेन किंवा दर्शनोपयोगेन परिणमनवोऽखिलमुखदु खोत्पतिर्जायते, यथा यथा चायं जीवः शुद्धोपयोगे परिणमनाय. प्रयतते त्या तथा चात्मविकाशोवर्द्धते तथैव च यथा यथा शुभाशुभाशुद्धोपयोगे परिणमनाय यतते तथा तथा चात्मविकाशो निरुध्यते,निरुध्यत एता- वदेवन, परंतस्यात्मनाऽधोगतिरपि स्यात् । शुद्धोपयोगं लक्षायिता पश्चातास्मिन् स्थैर्य विधातुं शक्तिरहित्वेन यदि शुभोपयोग ·जीवः परिणमेद् वर्हि शुद्धोपयोगे गन्तुं कियवी. सरलता स्यात् वादशानि साधनानि जीवः माप्नुयात्, अनयाऽपेक्षया शुभोप- योगो वास्तविकोऽन्ययातु शुद्धलक्षरहितो, विश्वमायामुद्दिश्य क्रियमाणःशुभोपयोगो भाविदुःखस्यैव च कारणं जायते "कियत्प्रमाण आत्मा.? आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वेन यावत्ममाणं ज्ञानस्य तावत्प्रमाणमात्मनः स्यात्, यावचप्रमाण ज्ञेयं तावदेव प्रमाणं ज्ञानस्य, ज्ञेयशब्देन ज्ञातुं योग्यो यः कोऽपि पदार्थः स गृहाते, यत्र यत्र च ज्ञातुं योग्यः पदार्यः स्यात् तत्र तत्र ज्ञानं तं पदार्य जानाति, पुनरस्ति चेदं निखिलं कोकरूपं जगत् ज्ञेयम्, तेन ज्ञेयेन सार्द्ध ज्ञानमपि सर्वत्र वर्तते, जडेचतन्ययोर्यस्मिन् स्थितिः स लोकोऽ- भिधीयते, यत्र च केवलमाकाशः परमन्ये केषि पदार्था न स्युः स अलोकः पोच्यते, लोकाऽलोको चेमौ ज्ञानस्य विषयो, वेन तो लोकालोको ज्ञातुं ज्ञानं प्रभवति, ततो ज्ञानमप्यनयाऽपेक्षया विश्वव्यापि स्यात् , कर्मवन्धनान्मुक्तात्मन एव ज्ञान विश्वं ज्ञातुं शक्नु- यादन्यया सामान्यजीवानां ज्ञानं तुं ज्ञानावरणकर्मणआवरणेनाच्छादितं भवेत् ततस्तेषां ज्ञानं तु सावधिकमेव जानीयात् । यद्यात्मतो ज्ञानमधिकं भवेदयवात्मनो क्षेयपदार्यस्याधिक्यं स्यातहि, ज्ञानात्मनो ध्यलक्षणगुणगुणिभावौ च नैव स्याताम्, ज्ञानं गुणः, भवेत् वद्वानात्मा गुणी,गुणं विहाय गुणी न, गुणिनं विहाय गुणो नस्याचैवं गुणगुणिनोस्वाटूप्यसंबन्धो वर्ततेऽद्वयोरेकस्याभावे द्वयोरप्यमावो भवेत, यत्र चैकस्यविद्यमानत्वं तत्र, द्वितीयस्यापि विद्यमानत्वं भवेदित्येवं ज्ञानस्वभावस्य बोधखरूपत्वेन, यत्र ज्ञातुं योग्य पदार्थो भवेत् तत्र तस्य ज्ञायकत्वेन यो विद्यते तद् "ज्ञानमेव । ज्ञानावरणकर्मतो मुक्तात्मा स्वस्य ज्ञानगुणेन, विश्वं ज्ञातुं प्रभवति, ज्ञानणापेक्षयात्मा विश्वव्यापी गण्यते, यथा दुग्धस्थापितेन्द्रनीलरत्नं स्वतेजसा, दुग्यस्य सर्वतो व्याप्य तिष्ठवि, सबै च दुग्ध वस्य प्रभया नीक दृश्यते, नीलत्वं च दुग्यं सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति, तद्वज्ज्ञेयपदार्येषु स्थापित ज्ञान, तमि-

·।
?
श्रीमहावीर
तत्वप्रकाश
ज्ञेये व्याप्य वसति तेन,निखिलवस्तुसमुदायं जानाति, यथा च रत्नमेकसिनस्थले वसदपि तस्य प्रमा दुग्धे व्याप्य तिष्ठति तद्व-
दात्मकस्मिन्स्याने वसन्नापि तस्यज्ञानं सर्वपदाथै वोपं कुर्वदास्ते। यथा च नेत्राणि पदार्थसमूहं गृह्णन्ति तथापि न पदार्यस्वरुप
भजन्ति तद्वज्ज्ञानं शेयपदार्थ जानाति तयापि तत् पदार्थस्वरूपं न कमते, ज्ञान दूरस्थितपदार्थानपि स्वाभाविकरीत्या ज्ञातुं शक्नोति ।
ज्ञानं स्वं परं च जानाति"
यथा-"दीपः पदार्थान् प्रद्योतयवि वद्वत्स्वमपि प्रकाशयति स्वप्रकाशेचाऽन्यदीपस्यापेक्षा तस्य न स्यात्, चद्वज्जानमन्य
पदार्थान् प्रद्योतयतिऽनेनैव प्रकारेण स्वं स्वेनैव प्रकाशयति न च स्वप्रकाशाय स परात्मानमपेक्षते तेन स्वपरमकाशकत्वमात्मनोधर्मः
स्यात्, पुनरात्मज्ञानयोरमेदसंबन्धः। विशुद्धध्यानेन ज्ञानावरणकर्मणः समस्तावरणानामपगमत्वेसति,इन्द्रियमानसादिसहायेन जातं
"मायोपशमिकज्ञान" निवर्तते, जायचे च तदनन्तरं नित्योज्ज्चकं क्षायिकज्ञानम् , सर्वोत्कृष्टमिदं व्याघातरहितं च "क्षायिकज्ञान"
भूत-भविष्य वर्तमानकालेषु निखिलान्-भूत-सदसत्पदानिकस्मिन्समयेऽननुक्रमेणैव जानाति पश्यति च, पुनर्विद्यमानपदार्थास्ते
कथ्यन्ते येऽतीतकाले संभूता भविष्यकाले च भविष्यन्ति,अतीवाः भाविनय ये पदार्याः स्वस्वकाले यथास्थिता भवेयुस्तथैव पर्व-
मानकाले केवलज्ञानिनो जानन्ति । यदिदं ज्ञानमेकस्मिन्नेव समयेऽननुक्रमेण सहैव सर्वपदार्थान् न जानीयाचाई तज्ज्ञानं, कदाप्ये-
कमपि पदार्थ ज्ञातुं सामर्थ्यवन् न भवेत, यत एकस्मिन् पदार्थ पर्यायाणामानन्त्वं वर्तते, वान् सर्वान् च पर्यायान् यदि ज्ञान
क्रमशो ज्ञातुमारमेत तर्हि प्रभूतसमयेनापि न जानीयात् ततत्रिकालस्थितपदार्यान तज्ज्ञानमननुक्रमेण सहैव ज्ञातुं प्रभवति ॥
आत्मनः स्वरूपं पश्यन्तु
इन्द्रियव्यापाराणि यानि सन्ति दर्शनश्रवणादीनि वानि व्यापाराण्यवरुध्य, सङ्कल्पविकल्परहितंच मानसं प्रविधाय,
SSESERSisa
॥६॥

·मा द्रष्टुः स्थितौ तिष्ठवा यद् दृश्यते तत्"शुदस्वरूपसंवेदन" भवेत् स्वस्मै खानुभवः"आत्मस्वरूपम्" येच आत्मविचारलानेन, रागा- दिरहितं शुद्धचैतन्यमाशास्त्राशाज्ञानिनः स्वलब्धकेवलज्ञानेनैव स्वात्मानं जानन्ति, परमन्यज्ञानिनस्तु दोषरहितश्रुतज्ञाने. नाऽवगच्छन्ति । यदा रागद्वेषाऽपरायत्तज्ञानं जीवे वर्तेत तदाऽऽत्मकर्ममकनाशकं तत् "चारित्रं" व्यवाहियेत । यावज्ज्ञानं क्रोधादिकषायेभ्यो दूषितं स्यात् तावद् "अहिंसा-सत्पाञ्चौर्य-ब्रह्मचर्य-सनत्यागात्मकं" व्यवहारचा- रित्रमपि स्थिरतां न लमेत । यदाच ज्ञानमात्मना स्वरूपे एव तदाकारतया परिणम्य विठेत, तदा "हिंसाऽसत्य-चौर्य-व्यभिचा- र-परिग्रहादयः" सर्वे को जानीयात् क्व यान्ति तेन नेपां विद्यमानत्वं तत्र न स्यात् , परंज्ञानस्य विपयाकारेण परिणमनाऽनन्तरं सइसा हिंसादया क्रोधादयश्च निखिला एत्य तिष्ठन्ति, ततोऽयं निश्चयो भवति यद् "ज्ञानस्य विषयाकारपरिणतित्वमेव" अधर्मस्य मूलं विद्यते, पुनरात्माकारेण ज्ञानस्प परिणमनत्वमेवात्मस्वभावरूपधर्मस्य मूलं विद्यते । ज्ञान-दर्शन-चारित्रात्मकनिरञ्जनात्म स्वरूपस्य ध्यानं यदा योगिनो विदधति, तदैव कर्मणां क्षयो भवति पुनरात्मनो मुक्तस्वरूप प्रादुर्भवेत् , न कर्तव्योऽस्मिन्नथें स्व- पोऽपिसंशयः । यो जन आत्मतः पराङ्मुखीभूय, परद्रव्ये रागं विधत्ते तदा तस्मिज्ञानदर्शनचारित्राणि न स्थिरीभवन्ति, स पुनधारित्रे प्रगतिविधायकोऽपि नैव प्रोच्यते, ये च चारित्रसत्यस्वरूपस्य ज्ञावारस्ते आत्मना सहाभेदरूपशुद्धज्ञानदर्शनचारित्रेषु प्राकट्येनाऽहनिशं प्रवर्तन्ते । * व्यवहारचारित्रादि आचारविचारस्य यदवगमत्वं तद् "ज्ञान" तत्त्वानां यनुचित्वं तद् "सम्यक्त्वं" किंवाऽपरनाम तस्य "दर्शनं " तपश्चरणं किंवा व्रतधारणं तद् “व्यवहारचारित्रं" स्यात् ॥

·ISI तमका. . महावीर ॥७॥ 'निश्चयचारित्रादि यदाऽऽत्या, स्वेन स्वप्रति प्रवर्तते तदा “वनिधयचारित्र" यदाचात्मा स्व स्वेनैव जानीयात् तदा “वनिश्यज्ञान" पुनरात्मा स्खं स्वेनैव पश्येत् तदा तनिश्चयदर्शनं स्यात्, व्यवहारस्तु साधनं परं निश्चयस्तु साधयितुं योग्यः साध्या वतो मोक्षेप्यु मिनीवैरात्मनानं विधाय तदनन्तरं श्रद्धायुक्तत्वेन तद्वदाचरणं विधातव्यं स्यात्, यतो मोक्षालामस्याऽन्यः कोप्युपायोऽस्य सदृशो न सरलो भवेत् स्वस्वविषयेभ्य इन्द्रियाण्यवरुध्य,चित्रं च विकल्परहितं विधाय, स्वरूपस्थिरताऽभ्यासविधायकेन तत्त्वत यात्मस्वरूप स्पष्टतया दृश्यते किंवाऽनुभूयते तत्स्वरूप चस्वसंविदित स्यात् स्वस्मा एव स्वस्थ बोधाऽनुमवौ मवतस्तस्य चेन्द्रियैरदर्शनास आत्मा "इन्द्रियातीतो भवति, पूर्णस्वरूपं च प्रादुभर्घनाऽनन्तरं न याति, विना केवलज्ञानेन किंस्वरूपमात्मनः स्यात् । अर्थात्चत्केवलवान विहाय, किमपि रूपमन्यदात्मनो न संभवेत् विनेन्द्रियापेक्षा स्वौ स्वस्य वोधा किंवाऽनुभवो भवेत् तस्यापि च कदाप्यवि- नाशिवेन स्थिरल तत् “ केवलज्ञानम्" प्रोच्यते पुनस्तदेव आत्मनः स्वरूपम् स्यात् । "रागो बन्धनविधायक यस्य जनस्यात्मभिन्नेतरवस्तुनि यावदणुममाणोऽपि रागो विद्येत तावत्पूर्णस्वरूपं न मादुर्भवेत्, कदापि स शास्त्रैरात्म- स्वरूपं जानीयात्तथापि रागादिहेतुना पापैर्वध्यते एव । "उत्कृष्टपुण्यबन्धः" यो जनः स्वस्यात्मस्वरूपं विहाय, “अरिहन्तसिद्धाचार्योपाध्यायसाधुरूपपञ्चपरमेष्टिनः" सेवते तद्गुणांव गायति स श्रेष्ठ पुण्यवन्धं बध्नाति, परं स्वस्थ शुद्धात्मध्यानमृवे कर्मक्षयं विधातुं न शक्नोति, तथा चात्मभिवानि निखिलपरद्रव्याणि दूरीकवा, " ·तदनन्तरमात्मतच्चे यावत् भीति न विदधति तावदागन्तुककर्माणि रोऽयुं केऽपि समर्या नस्युरिंदं कयनं निर्णीतमस्ति । मोक्षप्स वो जना आत्मनो विभिन्न परद्रव्यमुपासते ते "हिमवगिरि प्रति प्रयाणेच्छा विधाय तदनन्तरं, तद्विरोधिपाचे स्थितं समुद्र प्रति प्रयाणविधायकजना इव" कुर्वन्तीत्यईमन्ये, यतस्तद्वस्तु प्रति प्रत्या, स्प्रेप्सितवस्तुलामो न भवेत् प्रत्युत ते ततोऽतीच दूरे तिष्ठन्ति । य आत्मा परद्रव्यं चिन्तयति स परद्रव्ये तदाकारो भवति, पुनः स लाभमपि तस्यैवाधिगच्छति,यः शुदात्मानं ध्यायति पुन- स्तस्मिन्नेव च तदाकारो भवति तस्मै तस्यैव लामो भवेत्, यतो वस्तूनि यो गुणो भवेद् स एव प्रादुर्भवेत् तदितरगुणस्य लाभस्तु कृतः संभवेत् । " न सन्त्यात्मनि कमादीनि वस्तूनि यानि ज्ञानावरणायष्टकर्माणि सन्ति तानि पुगलेभ्यो जायन्त, न सन्ति चात्मनि पुद्गलरूपाणि, न च भवन्तीन्दियादि- पर्याप्तय आत्मलेन, पञ्चवर्ण-द्विगंध-पञ्चरस-अष्टस्पर्श-सचित्ताऽचित्त-मिश्रशब्द-देहादीनि निखिलानि वस्तुनि चेतनानि न स्युः, "यया शुद्धस्फटिके, रक्तपुष्पादिना संवन्धेन "रक्तवं" दृश्यते किन्तु तात्त्विकरक्ततं तस्मिन्न निरीक्ष्यते " तबञ्चरीरयोगत आत्मनि वर्षगन्धादिकानि कथ्यन्ते परं वस्तुसेनात्मनि न सन्ति । राग-द्वेष-पद-क्रोध-लोम-पोहादय औदयिकमावानां दोपाः संसारिनीवेषु सदोदयमाता भवेयुस्वयापि ते दोपा आत्मत्रर्मा न, परं जडपुद्गलानां दोषाः स्या, यदीमे क्रोधादिदोषा आत्मधर्माः स्युस्तदा तु मोक्षमाप्तनीवेभ्योऽपि ने दोषा भवेयुः किंतु तयातु न भवति ततस्ते दोषा औदयिकभावस्य सन्तीति सिद्धम् , कर्मतस्ते दोपा बहिरागच्छेयुस्तदोपभुज्य दूरीकर्तुमपिशक्यास्ततस्ते दोषा मात्मनः स्वामाक्किा न भवन्ति । गति-जातीन्द्रिय-वेद-कपाय-मानसादियोग-गुणस्थानकेल्यादीन्यपि कर्मसरन्धत एवं उत्पद्यन्ते न च तानि जीवलक्षणत्वेन ·PASSISE चपका। श्रीमहावीर र व्यवड़ियन्ते, एवभिन्ना ये शायोपशमिकज्ञानादिभावाः सन्ति तेऽपि, तत्त्ववो यदि विचार्यन्ते तदात्मनो विशुद्धलक्षणत्वं न कमेरन् । ॥८॥ शुदात्मनि कर्ममलिनता यावता भागेन न्यूनीस्थात् तेषुतेषु भागेधूचरोचरं श्रेष्ठत्या गुणस्थानफनामानि विहितानि शुद्धात्मन्यन्यथा किञ्चिदपि न भवति ततश्च सिद्धात्मन इव गुणस्थानकमपि न संभवति । निखिलरागद्वेषमोहादिरहितं-जडभिन्नं मलविकार- वियुक्तं-बान-दर्शनस्वभावमयं जन्ममरणरहितं चात्मवत्व येइनिषं ध्यायन्ति ते, शुद्धात्मस्वरूपं शक्नुवन्त्यनुभवितुम् । इति श्रीतपगच्छीयगच्छाधिपवित्रीमन्मुक्तिविजयगणिनामन्तेवासिश्रीमदाचार्यविजयकमलसूरीचराणां पट्टधरशिष्यश्रीमदाचा- विजयकेशरमरिणा विरचिते, श्री महावीरतत्त्वप्रकाशामिधानके ग्रन्ये प्रथम " आत्मस्वरूपाधिकार : समाप्तिमगात् ॥ "अजीवाधिकारः धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकायाऽऽकाशास्तिकाय-काल-पुद्गलबेन प्रसिद्धानीमानि पञ्चवस्तून्यजीवव्यपदेशं भजन्ति । जीवलक्षणादजीवस्य लक्षणं सर्वथा भिन्न स्यात्, यत्रो जीवे चैतन्यलक्षणमुख्यत्वम् , अजीवेतु जडलक्षणप्राधान्यं भवेत् । जीवो यथा द्रव्यत्वेन ब्यपदिश्यते बबदस्याजीवस्य धर्मास्तिकापादयः पञ्चविभागाऽपि द्रव्यत्वव्यपदेवमधिगच्छेयुस्वेनसर्व- गणनयाऽस्मिजगति पद्रव्याणिस्युः । यस्मिन् गुणपर्यायौ स्थानां वद् “गुणपर्यायवद् द्रव्यमिति " सामान्यतया द्रव्यस्य लक्षणमिदं, द्रव्यशब्दस्य व्युत्पत्तिस्तु “गुण-पर्यायान् यद् द्रवति । तद् द्रव्यमिति, द्रव्याणीमानि “सचामयान्यविनाशीनि च भवन्ति ।" सा सचा " उत्पत्ति-स्थिति-नाशवया" त्रिघा, निखिलपदार्थेषु चेमास्तिस्रः सत्ता व्याप्य स्थिताः सन्ति, पुनरेकपर्यायमनन्तपर्यायान् च धारयति तथा चोत्पद्यमाना सा, पदार्थेषु उत्पत्ति " रूपेण स्थिता, नश्यत्सु पदार्येषु "नाशरूपेण " स्थिवा, स्थिरतया तिष्ठत्म पदार्थेषु, स्थिररूपेण स्थितास्ति, वयाचैकैकाऽपेक्षया सा सचा " एकरूपाप" 257 ·स्यात्, घटपटादिसर्वपदार्थेषु सा तिष्ठति ततः " अनेकरूपाऽपि" कथ्यते, निखिलपदार्थेषु च सासचैकखरूपेण विधते तत एकस्वरूपा, मिन्नभिन्नपदार्येषु च मिनभित्ररूपेण वसति तेनाऽनेकरूपाऽपि, तयैवैकपर्याये तिष्ठति ततः "एक पर्यायल्पा, पदार्याऽनन्तपर्यायेषु च वसति ततश्च "अनन्त पर्यायस्पाऽपि " स्यात् । यानि मूलद्रव्याणि षट् कयिवानि तेषां च मूलद्रव्याणामपेक्षया, केऽपि पदार्या नोत्पद्यन्ते न नश्यन्ति च, यतो द्रव्य तु सदा विद्यते एव, पर्यायाऽपेक्षया तु निखिलपदार्था उत्पधन्ते विनश्यन्ति च, विहायकाकारं यद् द्वितीयाकारपारणं, तथैवैकोपयोगं त्यक्त्वा यद् द्वितीयोपयोगधारणं " पर्यायः" य आकार उपयोगो वा त्यक्तास तस्य "विनाशः" यथाकार उपयोगो वा धृतः सा तस्य " उत्पचिः" पर्यायाऽपेक्षया पटस द्रव्येषु, नावुत्पचिविनाशौ भवतः, तथापि तयोरुत्पचिविनाशयोयो। मसङ्गयोर्यद् वस्तु मूलद्रव्यं तत्तुविधमानमेव भवेत्, तथैवात्मनः कियन्तोऽप्युपयोगा अन्यरूपमाता भवेयुस्तथापि तदात्मद्रव्यतु विद्यमानमेव स्यात् ततो द्रव्यापेक्षया सर्वाणि द्रव्याण्यविनाशीनि स्युः । गुणपर्यायवियुक्त किश्चिदपि द्रव्यं न, तथैव च विना द्रव्येण. गुणपर्या- यावपि नस्तः विद्यन्ते चात्मनि "ज्ञानादिगुणा:" "पुद्गलेषु च रूपरसादिगुणाः" गच्छतो जीवपुद्गलादीनां गमने "सहा- यार्पणगुणो" धर्मास्तिकायस्य, तिष्ठद्भ्यो जीवपुद्गलेभ्यः " स्थिरताविधानम् " अधर्मास्तिकायस्य गुणः, जीवपुद्गले. भ्यश्चाऽवकाशदानगुण आकाशास्विकायस्य, नूतनत्व-प्राचीनत्वविधानधर्मश्च काले स्यात् । धर्मास्तिकायोमुकजीव भ्यो गतौ सहायार्पणे, यमाकारं धारयति स एव आकारोऽन्य सहायार्पणे न भवेत् यतः पदार्थाणां स्थूलत्व-दीर्घत्व-Sep- लाऽनल्पत्वाऽपेक्षया, तेन धर्मास्ति कायेन स्वाकारे विकारो विधातव्यः स्याचतोऽनयापेक्षया तस्य पर्याया भिन्न भिन्नरूपा: स्था, तथैवाऽधर्मास्तिकायाऽऽकाशास्तिकायकालद्रव्याणि चापि स्वस्वपर्यायान् धारयन्ति तथा चोत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च,

·प्रकाश
श्रीमहावी
ಜಸತಿ
परं मूलद्रव्याणि तु सदैव विष्टन्ति । दृष्टयाऽनया तु यदि विचार्यते तदा, जगति केपि पदार्या न विनश्यन्ति त्याप स्वपर्या-
येषु च विकारं विघातुं प्रभवन्ति ततोऽजयाऽपेक्षया, निखिलपदार्या नित्यानित्या अमिहिताः, द्रव्यापेक्षया नित्या,विनाशरहिवा,
पर्यायापेक्षयानित्या विनाशयुक्ताच, धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकाय-लोकाकाशैकनीवानां प्रदेशा असख्याता समानाथ, यस्यैक
भागस्य द्वौविभागौन भवेतां तादृश परमाणुः,यावन्तमाकाशप्रदेशमभिव्याप्य तिष्ठति तावानंशः प्रदेश 'कथ्यते । परमाणुद्रव्यं स्वय-
मेवादि-मध्याऽन्तस्वरूप,तस्य विभागान् विषातुं न शक्नुवन्ति ततोऽविभागिद्रव्यत्वेन कथितः सा,परमाणुरयं सामान्यजनाऽपेक्षया-
ऽतीन्द्रियः स्यात् ततश्च छद्मस्यजनास्वं द्रष्टुं न प्रभवन्ति । तस्य परमाणो रेतादृशं सुस्मत्वं वर्तते येनाऽग्निना किंवा शस्त्रादिना
विनाशो न भवेत्, यदा च ते प्रभूताऽणवः स्कन्धत्वं स्यूलरूपत्वं वा लभन्ते तदा, ते दृष्टिपथमायान्ति, परमाणुस्वरूप मतिशय-
ज्ञानिनो निरीक्षितुं शक्नुवन्ति, परं सामान्यजनास्तु, समूहीभूय ते स्थूलाकारत्वं यदा धारयन्ति तदेव तानवलोकितुं समयाँ
भवन्ति, पुनरिमे पुद्गलपरमाणवोऽनन्ताऽनन्ता गणनया भवन्ति । सन्ति चाऽनन्ता लोकाऽलोकाकाशमदेशाः स्थिवावाकाशे
धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकाय-काल-पुद्गलात्मपदार्थाः, भवन्ति चाकाश आधारः" इमानि द्रव्याण्याधारत्वेन न किंवा
धेयत्वेन, पुनरिमानि द्रव्याणि यस्मिन् वसन्ति स "लोकाकाशः" तथाच तान्येव यस्मिन् न स्युः स " अलोकाकाशः
कथ्यते, अस्माच लोकाकाशतोऽलोकाकाश: "अनन्तः " भवेत् । धर्मास्तिकायाऽधर्मास्तिकायाविमौ द्वौ लोकाकाशममुं व्याप्य-
स्थितौ । पुद्गलस्कन्वास्त्वेकप्रदेशमारभ्य यावदाकाशस्यासंख्यातपदेशेषु स्थिताः सन्ति, यदाच वे पुद्गला एकपरमाशुरूषाः
स्युस्तदा ते आकाशस्यैकपदेशे एव तिष्ठन्ति, प्रभूताश्च ते संयुक्ता भवन्ति तदाकाशैकपदेशे, तथैव संख्याताऽसंख्यातमदेशेषु च
स्थातुं समयाः स्युः । स्थितश्चकजीवो लोकस्याऽसंख्याततमे भागे, तस्यात्मनः प्रदेशा दीपवत्संकोचविकाशौ विधातुं शक्नुवन्ति
॥९॥

·केवलिसमुद्घाताऽवस्थायां जीवप्रदेशा अस्मिन्निखिललोकेऽभिव्याप्य तिष्ठन्ति, विना समुद्घातेन च यावच्छरीरं स्वीकृतं भवे- त्तच्छरीरप्रमाणेन, जीवमदशास्तिष्ठन्ति । पुद्गलाः "स्कन्ध-देश-प्रदेश-परमाणुत्वेन " चतुर्षा भवन्ति, परमाणुसमूहस्तु' "स्कन्धः," तस्य " चामुकभागस्तुदेशः" तया चैकस्य द्वौ विभागौ न भवेता तथापि ये स्कन्धेन किंवा देशेन सह संयुक्ता मवेयुस्ते “ प्रदेशाः" प्रोच्यन्ते, स प्रदेशो-यदाच तस्माद्विमिन्नः स्यात्तदा स "परमाणुः" कथ्यते, वस्तुस्थित्यानु पुद्गलद्रव्य " परमाणुरूपमेव " यतस्तादृशानेकपरमाणुना संयोगतः " आकृतिः" जायते, तस्यावाकृतेः स्कन्ध-देश-प्रदेश विभागाः कल्प्यन्ते, अन्यथा वस्तुस्थित्या ते सर्वे परमाणव एव, ते एव च पुद्गलत्वेनाभिघीयन्ते, तस्मिन् पुद्गले जाड्यगुणस्य प्रचुर- त्वेन स "जड इति" व्यपदेशमपि लभते । शोभनाऽऽकृतय उत्पद्य तदनन्तरमेव विनश्यन्ति, मोहकस्वरूपं दर्शयित्वा, स्वल्पसमये तदेव स्वरूपं तत्पश्चाधयानिराशा जायते तादृशमुद्वेगकारकं भवति ततस्तत्स्वरूपं "माया" इत्यपि मोच्यते । यथा घटो धूनेण पूर्णभृतों मवदेतेन यथा धूम्रोधटे व्याप्य तिष्ठति तद्वदिमे विचित्रप्रकारा अनन्तपुद्गलाः " स्थूल-विशेषस्थूळ-सूक्ष्म-विशेष- सूक्ष्मत्वेन " लोके सममिव्याप्य स्थिताः सन्ति, निखिललोकोऽस्मात्परमाणोरारभ्य, स्थूलपदार्थतोभृतोऽस्ति तथाऽपि धूम्रभृते घटे इतरपदार्थमवेशमार्गाभवेत्, तद्वज्जीवादिपदार्थाः परस्परं सह तिष्ठन्ति, तथा च ददति सूक्ष्मपुद्गला अन्येभ्योऽवकावं, परस्परेषु च भविशन्ति तथापि स्वस्वभाव वे न त्यजन्ति. पुद्गलान्विहाय पञ्चतत्त्वान्यमूर्चानि तथैवापेक्षयासूान्यपि, यस्मिन् “शब्द- रूप-रस-गंध-स्पर्शव्यवस्थाभवेत् " तन्मू " किंवा यस्य द्रव्यस्य गुणा इन्द्रियैान्ते “ तन्मूद्रव्यं " पोच्यते तत्त्वज्ञैः सदा संसारस्थिता जीवा यथा परस्परमुपकारं किवाऽपकारं विदधति तद्वदस्यां संसाराष्टव्यां भ्रमद्भ्यो जीवेभ्यः पुद्गलाअपि “आ- युष्य-मरण-मुख-दुःख-दर्ष-शोकरूपेण" चोपकारमपकारं वा कुर्वन्ति, व्यवहारदृष्टयाऽयमुषकारोऽपकारोवा, विचायते यदा

·श्रीमहावी
॥१०॥
तिचमका
निश्रयदृष्टयातु तदा सस्वस्वभावेषु निमग्नेषु पदार्थेषु केपि कस्मायपि कदापि किश्चिदपि न कुर्वन्ति, तेन तस्य स्वरूपे किश्चि-
दपि वैपरीत्यं विधातुं न प्रभवन्ति । यदा जीवो वेदयति कर्माणि तदा कर्मवेदने "शुभाशुभकर्माणि वेदयति सति,"शुभाशुभ
परिणामा भवन्ति, तेन च शुभाऽशुभमावेनाकृष्टाः शुभाशुभभावे संयुक्ता वा पुद्गलाः कर्मलं प्राप्नुवन्ति, कर्मत्वं परिणमन्ति
वा, पुनस्ते पुद्गला ज्ञानावरणाअष्टकर्मसु विभक्ता गवन्ति, तयाचभिः शुभाशुमैमनोवचनकाययोगैः समं "क्रोध-मान-माया
लोमाः" कषाया मिलन्ति, पुनरिमेकपाययुक्तपरिणामाः कर्माण्याकृप्य समानयन्ति,यदि च कपायास्तेषु परिणामेषु सहकारिणो
न भवेयुस्तहि तावन्ति प्रभूतानि कर्माणि केवलं मनो-वचन-कायशक्त्या समाकृष्टानि न भवन्ति "ज्ञानावरण-
दर्शनावरण-घेदनीय-मोहनीय-आयुष्य-नाम-गोत्रत्वेन " कर्माण्यष्ट भवन्ति, विस्वारश्वैषामाश्रवविचारप्रकरणे समागमिष्यति,
तथाचेमान्यष्टकर्माणि "जडपुद्गलत्वेनैव" स्युः परं जीवेन सह यदा तेषां कर्मणां सबन्धो भवति तदा नानि प्रचुरसामर्थ्य-
वन्ति भवन्ति, पुनः प्रसोचात्मनो महत्सामथ्र्य स्वल्पसमयाय, कुण्ठितमशक्तं वा विदधति ॥
"जीवोभावस्यकता"
कर्मणामुदयेन यो जीवस्य शुमाऽशुभभावो भवेत्, वस्य भावस्य विधायकोजीका, कर्मणामुदयेन जीवे रागद्वेषादिविभाव
उत्पयते तेनं कृत्वा " रागि-देण्यादिना" व्यपदिश्यते, भावस्याऽस्य विधायको जीवः, परं कर्मणांतु विघायको नस्यात् । यथा-
नेकविधपरमाणवः स्वयं स्कन्धत्वं प्राप्नुवन्ति, यतः परमाणुपु स्निग्धत्वगुणोऽस्ति ततस्वादशसजातीय-विजातीयपरमाणुसमू-
हस्तस्निग्धत्वं मति समाकर्षणाऽनन्तरं स्कन्धरूपेण संग्रहीभवति, पुनरेकेन समं "द्वि-त्रि-चतुः-संख्यावाऽसंख्याताऽनन्ता-
णवः" संवघ्य स्वयमेव स्कन्धरूपेण परिणमन्ति तद्वज्जीवस्य शुभाशुभपरिणामेष्वपि रागद्वेषरूपस्निग्धत्वस्य विद्यमानत्वेन,
॥१०॥

·वस्निग्धत्वं प्रति कर्मयोग्यपुद्गलसमूहः स्वाभाविकतयाऽऽकृष्टः सन् शुभाऽशुभपरिणामैः समं संवध्य, तदनन्तरं कर्मरूपेण च परिणम्य, पश्चात् बीजरूपेण जीवपदेशः सह सत्तायां समूहिता भवन्ति, तत्परिपक्वदशायां-भोगयोग्यसमये समागते सति तस्य शुभाऽशुभविपाका उदयमागच्छन्ति । एतस्मादेषनिर्णयो भवेद्यत् पुद्गलान् कर्मस्वरूपेण परिणामयितुमन्ये जीवा- दिपदार्था हेतवो न सन्ति, परं शुमाऽशुभपरिणामैः सह संवन्धे सति, वे पुद्गला एव कर्मरूपेण परिणमन्ति, पुनरिमान् पुद्गलान् कर्मरूपेण परिणामयितुं नेच्छा भवेचहि जीवः शुभाशुभपरिणामं न करोत, पश्चाद्विनाकारणेन कार्य न भविष्यति । इत्यं कर्म- णामणूनामात्मना समं संवन्धो भवति तथापि जीवः कदापि कर्मत्वं न कमते, वयैव कर्मापि जीवत्वं नाधिगच्छति, निजनिज स्वभावेच जीव-पुद्गलौ पृथगेव तिष्ठतः"व्यवहारेणजीवस्य कर्मकर्तृत्वम्"कारणद्विधा प्रथममुपादानं-द्वितीयंच निमित्तम्" यादशमुपादानकारणं भवेचादृशमेव कार्य स्याद् यतो यावत्कार्य विष्ठेत्तावदुपादानकारणमभेदभावेन तेन सममेव तिष्ठति, पुनरुपादा- नमेतेन मूलकारणं, यथा घटस्योपादानकारणं "मृचिका" भवति मृत्तिकाया यावन्ति कार्याणि घट-कोश-शराव-स्था- सकादीनि भवन्ति ।। तेषु सर्वेषु मृत्तिकाया मृत्तिकाया एव दर्शनं भविष्यति,तेषां च विनाशेऽपि मृत्तिकैव स्थास्यति ततः प्रोच्यते कारणामदमुपादा- नस्, अथ घटोत्पत्तौ निमित्तकारणं कुम्भकार-चक्र-रज्ज्यादीनि वस्तूनि सन्ति, किंतु तेषां विद्यमानत्वं त्वेतानि मृत्तिकाकार्याणि विधेरन् तावद् भवेद् किंवा न भवेदपि,यतः कार्योत्पत्त्यनन्तरं कारण विनाशः स्यात्तथापि कार्याण्यवश्यं नश्येयुरेतादृशोन नियमा, अस्य नाम"निमित्तकारण"तथा चोपादानकारणे नेवादश नियम एव,यत् कार्यस्य प्रत्येकाणावुपादानकारणेन त्वमेवरूपेण व्यापक- लेनाऽवश्यं स्थातव्यमेव, या पदार्थ एतादृशखरूपं प्राप्त स एवोपादनकारणं भवितुं शक्नोति। वयमथमूळमकरणे आगमिष्यामः, ·पाण्डा महावीर ॥११॥ न वर्तते कर्मण उपादानकारणमात्मा परं निमित्तकारणं, यदि कर्मण उपादानकारणत्वमात्मनि मन्यामहे तर्हि कर्मणचेतनत्वं भविष्यति, यतो यादृशं चैतन्याऽचैतन्यरूपमुपादान कारणं स्यात् तादृशं कार्यं चैतन्याञ्चैतन्यस्वरूपं भवतीति नियमान पुनरात्मतः कर्माणि विभि- नानि भवन्ति तदपिन भविष्यति यत उपादानकारणं कार्येण सहाऽभेदत्वेन तिष्ठति ततो विभिन्नमेव नस्यात्, पुनश्च कर्मणां विभिन्न- त्वंतु भवति तत् वृत्तान्तं तु प्रत्यक्षतयाऽनुभवगम्यमस्ति, वेदनाऽनन्तरंच कर्माण्यात्मतः पृथक् भवन्ति, ततश्च जडकर्मणामुपादान- कारणं " चैतन्यात्मा" भवितुं नाईत्येव, यदि चात्मन उपादानकारणं " कर्म " मन्येवं ताई जीवोऽचेतनत्वं प्राप्स्यति, यत उपादानकारणस्य जडत्वेन जीवेऽपि जडत्वं समागमिष्यति, ततः कर्म जीवस्योपादनकारणं भवितुं न प्रभवति, इत्यं “चैतन्यो- पादानकारण जडत्वं " " जडत्वस्योपादानकारण चैतन्यं " यदि मन्यामहे नहि, “चैतन्य-जद्रव्यभिन्नत्वाऽभावदोषोऽपि " सर्वथाऽनिवारणीयो लप्स्यामहे, स्तवार्य निश्चयोजातोपत् कुम्भकार-चक्रादीनि निमित्तकारणानि, मृत्तिकातो यावद् दूराणि नां विक्रयेणोपभोगेन किंवा नाशेन च तत्फलरूपहर्ष गोक-लामानां प्रमावस्तस्मै भवति, तद्वदात्मना तनिमित्तेन इर्षशोको कन्यौ स्यावामसोऽयं निर्णयोजातो यत् कर्माण्यात्मतो विभिन्नानि जहरूपाणि च पुनस्तान्यात्मतः पृथक् कर्तुं शक्यन्ते जीवना "जीव कर्मणोश्चपरस्पर संवन्धः" सरागिजीवस्याश्रयं गृहीत्वा पुद्गलाः फर्मत्वं लभन्ते तद्वज्जीवोऽपि कर्मणामाश्रयं स्वीकृत्य सरागित्वं लभते, तयाचात्मभान विस्मृत्य कर्मणामुदयतो जीवो रागद्वेपत्वेनपरिणमिति तदाऽस्माद्विश्वतस्तद्योग्याः पुद्गला आकष्टा सन्तोजीवेन सवघ्नन्ति, सह रागद्वेषनिमित्चत्लेन च पुद्गला कर्मरूपेण परिणमन्ति तदा जीवः कर्महेतुना " रागी द्वेषीच ". भवति । एवंच यदा परामृश्यते तदा रागद्वेपादिभावाश्कर्माणि विदधति तहिपश्चाज्जीचे केन प्रकारेण कर्मणां कतृत्वं कथ्यते? अर्थानेव- ॥

·कथ्यते निश्चयदृष्ट्यातु जीवो निजात्मिकमावं विहाय नान्यत् किश्चिदपि विदधाति, "यः कार्य करोतिस तस्य कार्यस्य कर्ता" इति नियमेन, रागद्वेषौ कर्माणि विदघवस्वतः कर्तृत्वमपि रागद्वेषयोरेव संभवति, कर्मतो रागादिभावाः समुत्पद्यन्ते रागादि- भावतश्च कर्मादि वस्तूनि समुत्पद्यन्ते.तत एवं भावकर्मणोः परस्परं कर्तृत्वं समस्ति, यदाच भावः कर्माणि करोति तदा कर्तृत्वं भाव- स्य, यदा च पुनः कर्म भावं विधचे तदा कर्मणः कर्तृत्वं स्यादित्यं भावः कर्ता-कर्म च, कर्मणोऽपि कर्तृत्वं कर्मत्वं च,संभवेदिति। "व्यवहारदृष्टया तु कर्ता जीवः यथा पदातिभिर्जितंयुद्धं राज्ञाजितमिति घोच्यते तद्वद्रागादिभिर्विहितं कर्म जीवेन विहितमिति पोच्यते, निश्चयदृष्टया यदि परामृश्यते वदा, युद्धे विजयमापकाः सैन्यमनुष्याः सन्ति तथापि, व्यवहारेण राज्ञोविजया भोच्यते, एवं वस्तुतयात कर्मणां कारः क्रोषादिभावा-सन्ति तथापि व्यवहारणतुकर्मणां का जीवोव्यपदिश्यता तात्त्विकदृष्टि औदारिक क्रियाहारक-तैजस-कार्म- गानीमानि पञ्चपरीराणि, वर्षभनाराचादिषट्संघयणानि, समचतुरस्रादीनि घट्शरीरसंस्थानानि, मनुष्यदेवादिचतुर्गतय इत्या- दीनि कर्मजन्यपुद्गलविकृतस्वरूपाणि सन्ति । मिथ्यात्व-सास्वादन-मि-अविरतिर्सम्यग्दृष्टिः-देशविरति-अर्मचाध्यमचा- पूर्वकरणाऽनिवृत्तिकरण-सूक्ष्मसपैरायोपशान्तमोह-सर्णिमोह-सयोगिकेवैलीनीमानि त्रयोदशगुणस्थानानि पौद्गलिकानि सन्ति, कर्मभकृतयश्च पुद्गलजावाः सन्ति ततस्तदुत्पन्नानि गुणस्थानान्यपि पौद्गलिकानि स्युः, मिथ्यात्वादिगुणस्थानानि कर्मप्रकृतिको जातानि, यतो गुणस्थानोत्पची मोहनीयकर्म, मानसादिकारणमस्ति, प्रथमतचत्वारि गुणस्थानानि दर्शनमोहनीयकर्मनिमित्चेन जातानि, पञ्चमादारभ्य द्वादशगुणस्थानावसानानि गुणस्थानानि, मोहनीयकर्मण उदयेन जायन्ते,त्रयोदशगुणस्थानंतु मानसादि योगतः स्थिरत्वं भजते, ततस्तानि निखिलानि गुणस्थानानि पौद्गलिकान्येव सन्ति, चतुर्दशगुणस्थानंतु वस्मिन्मानसादियोगा-

·---
तत्चमका
श्रीमहावीरा भावतः पौगलिकं न स्यात् । क्रियते विचारोद्विदृष्ट्या, प्रथमस्त्वात्मिकदृष्ट्या द्वितीयः पौद्गलिकदृष्टया च, जीवोऽयं शुद्ध-
॥१२॥
स्वरूपः फर्मरहित्येति दृष्टिनिश्चयस्य पुनः सा तात्त्विकी च, वया दृष्टया यदि परागृश्यते वहि यस्मिन् यस्मिन् गुणस्याने जीव
पूर्णतायां न्यूनत्वं भासते तत्र तत्र परामर्श कुर्वता ज्ञायते यत्तावान् कर्मभागः मालिन्यभागः पुद्गलस्याऽस्ति, तथाचामुक
प्रकृतिसत्ता किंवोदयो यत्र भवेत् तदमुकगुणस्थानं पोच्यते, एतावता कर्मप्रकृतिसचाखरूपं तथा कर्मप्रकृत्युदयस्वरूपमिदं
मालिन्यं नात्मसवन्धि, किंतु पुद्गलसवन्धि वर्तते, ततश्च शुद्धसचाविशिष्टनिर्मलदृष्टया निखिलानीमानि त्रयोदशगुणस्था-
नानि जमकृत्या जावान्येवं ज्ञास्यन्वे एव । पुद्गलदृष्ट्या यदि विचारः क्रियेत ताई गुणस्थानेऽस्मिन्निदं कर्म न्यूनीभूतमेवावा-
नात्मगुणः प्रादुर्भूता, ययायथैवमुत्रोचरगुणस्थानलामो भवेत् तथा क्या कर्मपुद्गलानां न्यूनत्वं भवेत् पुनरात्मशुणः पादुर्भ-
वेत, एवं चतुर्दशगुणस्थानेषु निखिलानि कर्माणि नश्येयुः पुनरात्मविकाशो भवेत्, दृष्टयाचानया गुणस्थानान्यात्मविकाश-
रूपेण मन्यामहे वर्हि तद्योग्यमस्ति, दयोः स्यानयोरपेक्षावः कयनेन, यथार्थवस्तुस्वरूपं नायते एव । ये देहचैतन्ययोरेकत्वं
मन्यन्ते ते गुणस्थानानि जीवरूपेण वदन्ति, किंतु ये विवेकज्ञाने निष्णातास्ते तु गुणस्थानानि जीवरूपेण नाभिदधति । शङ्कन्ते
केचिदत्र-यदि गुणस्थानं जीवस्वरूप न स्वाचादि वानि तानि गुणस्थानानि कयंस्तूयन्ते, तेषु तेषु गुणस्थानेषु च स्थिता मुनयः
कयं नम्यन्ते अत्रोचरमभिदधामः-पष्ठप्रमत्तगुणस्थानत आरभ्य, मुनित्वस्य प्रारंभो भवति ततो जीवेनैवज्ञायते यत् पष्ठादि
गुणस्थानानि मुनिभ्य एव भवेयुस्ततश्च मुनिभ्यो वन्दनं विधीयते तयोपासनाऽपि क्रियते, विधातव्योऽयं परामों,यद् गुणस्थान-
स्याधारत्वं, वस्य च गुणस्थानस्य धारको जीव आधेयोस्ति तेन गुणस्थानमात्मनः शुद्धखरूपं नास्ति, पुनस्तस्य गुणस्थानस्य जी-
वैन सार्धमभेदत्वं न,किन्तु कश्चिदभिन्नत्वं स्याद् अस्ति विशेषत्वमत्र, यदियं वन्दना जीवाय शुभोपयोगकारणं वदाच वन्दनवि-
॥ १२॥

·धायकजीवस्य शुभोपयोगी विद्येत, पुनरनेन शुभोपयोगेन जीवाय, विविधसंसारमुखकारणं पुण्यं दीयते । चक्रवर्तित्व- इन्द्रत्व-तीर्थङ्करत्वादिलामे " पुण्यस्यैव " प्रधानकारणत्वम्, अस्य पुण्यस्य च प्राप्तौ मुख्यकारणत्वं " शुभोपयोगस्य " तस्य शुभोपयोगस्य कारणं त्वस्मै मुनये क्रियमाणवन्दनप्रभृति भवेत्, एतेन प्रमत्तादिगुणस्थानेभ्यः क्रियमाणा वन्दना सांसारिक कल्याणस्य कारणं भवेत् , सा वन्दना निष्फला तु न, परं ततो निरावाघमुख-शान्तियुक्तमोक्षलाभस्तु न भवेत् , तदर्थत द्वि प्रकारयोः शुभाशुभवन्धनयोविनाशः कर्तव्यः स्यात् , पुनः शुद्धचिद्रूपात्मनो ध्यानं कर्तव्यं, केवलं गुणस्थानचन्दनेन जीवाय, वीतराग-स्वसंवेदनत्वविशिष्ट मुखस्यलाभो न भवतीति वचनाऽभिमायोऽस्ति । यथा कोशवर्णनेन खड्गवर्णनं न भवति भूत- मिति च न मन्यते, तद्वदचेतनदेहस्ववनेन ज्ञानस्वरूपात्मनः स्तुविजातति नैव गण्यते, ययाच खड्गतो विदारणं छेदनं लवनमादि कार्य भवति तत् कार्य कोशतो न भवति, तत एव कोशतः खड्गो विभिन्नस्तद्वत् सप्तधातुमच्छरीरमचेतनमस्ति तस्य वर्णने नात्मवर्णनं भवेद, ज्ञानलक्षणवानात्मा चैतन्यविशिष्टः, तस्य चैतन्यात्मनः कार्य जडो देहः कर्तुं न शक्नोति ततो देहस्तुत्या- ऽऽत्मस्तुतिमान्या न भवति परमात्मस्तुतिान्या भवेत् , यस्य प्रतीतो सत्यामपि यः कदापि न प्रतीयते सततः सर्वथा भिन्नः यथा "रसाद्रूपं भिन्नमस्ति " तद्वच्छरीरमतीतो सत्यामपि चैतन्यप्रतीतिर्नभवति ततः शरीरं चैतन्याद भिन्नमस्ति परं ज्ञानलक्षणा दात्मा तु न भिन्नः यदि देहरूप आत्मा भवेत्तर्हि देहमतीतो सत्यामात्मपतीवि र्भवेत् किंतु सा न भवति,यथाच रसमतीतिसमये रूपपतीतिनं भवति, तेन रसादूपं विभिन्नं तद्वच्छरीरमतीतौ आत्मप्रवीतिर्नभवति ततः शरीरादात्मा भिन्नः “ज्ञानं " चात्मनो लक्षणं ततो ज्ञानस्यात्मनो भिन्नत्वं नास्ति परं ज्ञानस्वरूपात्माऽस्ति । इन्द्रियैर्यदृश्यते ज्ञायतेऽनुभूयते च तनिखिलमात्मवो वाझं भिन्नं वा विनाशकमचैतन्यं च, यदाचात्मनो मोक्षो भवति तदा रागद्वेषादेः किमपि स्वरूपं न भवति तत इदं सपौद्गलिक

·श्रीमहावीर मचवेनंच ययाचाऽनाच्छादनवो मानौ विविधाकारा दृश्यन्ते वदाग-मोह-मदादयो ये ये विकारा आत्मनि दृश्यन्ते ते ते सर्वे
अम्वरस्येव कर्मणामुपापित उद्भवाः सन्ति, ययाच रविरखण्डतजोराशिः प्रकाशस्वभाववान् चास्ति तथापि तस्याम्वरव्यव-
धानत्वेन तेजसि प्रकाशगुणे च न्यूनत्वमन्यविकाराच दृश्यन्ते, यदाचाऽम्बराणि दूरीभवन्ति तदा भानोर्यया मूलस्वरूप
भवेत् तादृशः स रूपवान् गानुश्यते तद्वत् मकाशस्वरूपोऽयमात्मा क्यापि कर्मणामावरणतो नर-नारकादिगतौ जातौ वा राग
द्वेषाज्ञानरूपेण दृश्यते ते सर्वे कर्म विकारा परमात्मनोनस्युः, तेषां च दूरत्वे पूर्णस्वरूपेणात्मा प्रकाशने, अस्मादेष निर्णयो भवति
यद्रागादिभावाः कर्मवो जायन्ते नात्मसंवन्धत्वेन, यथाच मुवणे मृदा सह दीर्घसमयपर्यन्तं भवेत्त्यापिनुवर्ण मुद्रूपं न
भवति मुच्च सुवर्णरूपं न लमते, तद्वज्जीवस्य कर्मणासहानादिसंवन्धे सत्यपि जीवः कर्मत्वं न लभते कर्म च जीवत्वं नाप्नोति ।
वर्तते यथार्यमुखमात्मनि कर्मवियुक्तदशायांच, न स्वयमात्मा कर्म समुपार्जयति किंतु रागद्देषादिमावत उत्पयते, ततो रागादि
भावकर्मणोश्च परस्परं कार्यकारणभावः स्यात्, पुनरात्मकर्मणोच न संभवति कार्यकारणभावः । शास्त्रेषु च "ये औदयिको
पशमिक-सायिकमावा अनेकमकारेण वर्णितास्ते सर्वे भावा अपेक्षया जडा-अचेतनाः सन्ति । ये भावा कर्मणामुपशमाद् भवे-
युस्ते " औपशमिकभावाः " ये च कर्मक्षयात्समुत्पद्यन्ते ते "सायिकभाषा, " कर्मक्षयोपशमवश्व यो जायते स सायोपश-
मिका," कर्मण उदयेन यो भावः मादुर्भवति स " औदायिक," यत्र च कर्मणामुपशमः, क्षयः, योपशमः, किंवोदया, कारण
रूपा न स्युः किंतु, यो जीवस्वभावत्वेन भवेत् स "पारिणामिक भावः " भवति । येचाऽध्यवसाया अन्याऽभ्यवसापवलेनाध्यः
स्थिता भवेयुरन्याऽध्यवसायविद्यमानत्वे न प्रादुर्भवेयुस्तेषां नाम " यया नेहष्णवं किंवा दीपादेः
प्रकाशोजनेपरि भूतिक्षेपेण किंवा दीपस्योपरि भाजनादिनस्त्वाच्छादनेन, तिरोहितताप्राप्नुयात् परं नाशो प्रका-
उपशमः
505
॥ १३॥

·AN शस्य किंवोष्णत्वस्य न भवेत्, तद्वदमुकमकारस्योत्तमपरिणामस्य सामर्थेन, कियत्कर्मप्रकृतयस्तदोदयमागत्य, स्व- प्रभावो जीवं दर्शयितुं न शक्नुवन्ति तस्यनाम "उपशमभाव" मोहनीयकर्ममकृते रेवोपशमभावो भवति ततश्चोपशमसम्यक्त्वमुप- शमचारित्रं च प्रादुर्भवति. दर्शनमोह-पारित्रमोहाविमौ द्वौ विशुद्धपरिणामेनोपशमयितुं शक्यौ, यथा मनुष्योऽन्यकार्ये प्रवृत्ति कुर्वाणस्तास्मिनासक्त स्वल्पसमयाय, स्वस्य शोभना शोभनाऽभ्यासौ यथा विस्मरति तद्वत्, मुर्विचारेण किंवा मुसङ्गतिहतुना,द्वे इमे प्रकृत्यावुपशमयितुं शक्नोति किंतु, वत्सयाऽभावेन भायुक्तपढत्यभावेन वा, वाशनिमित्तराहितत्वेन पुनस्वाद्विरोधिप्रकृतिनिमित्तानां समांगमने सति पश्चात्ताः प्रकृतयः सत्तातो बहिरागैत्य,स्वभभावं दर्शयन्ति,तेनायमुपशमभावोऽपि कमप्रकृतिहेतुना विद्यते ततः से चैत- न्य स्वरूपो ना"मतिझान-श्रुतज्ञानाऽवधिज्ञान-मनार्यवज्ञान-पत्यज्ञान-श्रुताज्ञान-विभङ्गशान-चक्षुर्देशनाञ्च दर्शनाअघिदर्शन सायोपशामिकभावसंबन्धि दोन-लॉम-भोगोपभोग-वीर्य-सायोपशमिकभावसंबन्धिसम्यक्त्व-सरोगचारित्र-देशविरतय इमा- अष्टादशप्रकृतयः सायोपशामिकमावस्य सन्ति प्रकृतिष्वास या उदयमांप्तास्तासां क्षयो भवति, पुनयाँ उदयं ने प्राप्नुयुस्ता- सामुपशमो विधीयते किंवा, विषाकद्वारेण वाः प्रकृतयो न भुज्यन्ते किंतु मदेशद्वारेण तासामुर्पभोगः क्रियते, यया च पावकस्यो- परि भूतिस्थापने न पावक आच्छादितो भवति ततश्चबहिरग्नि दृश्यते तावानुपक्षमाः परं तस्य सूक्ष्मोष्मद्वरिणोष्णता बहिराग- च्छति तद्वदमुकमकृतिः विषाकतो मोगयोग्योपशान्ता तिष्ठति प्रदेशद्वारेण च ता उपमुज्यन्ते ततः स क्षायोपशमिक मावेः मोच्यवे, अत्रापि प्रकृतेरुपशमस्य किंवा क्षयकरणस्यैव कयनेनाऽयं भावोऽपि पौद्गलिक एवं नतु चैतन्ययुक्तः । देव-मनुष्य-विर्य- नरकगति-क्रोघे-मान-माया-लोभकषाय-श्री-पुरुष नपुंसकवेद-मियोत्वाऽज्ञानासयमाऽसिद्धत्व-कृष्ण-कॉपीत-नील-तेज:- पौ-शुक्ललेश्या इमा एकविंशतिः प्रकृत्य औदायिकमावस्यं सन्ति, यस्याः गतौ च जीवो याति तत्र, तयोग्यास्विमांस

·श्रीमहावीर पुनरेताः कर्मभकृतयो, यान्यानौदयिकभाषानानीयाऽपयन्ति; तेषु तेषु भावेष्वासक्त्या, बदाकाररूपेण परिणम्प, तस्यानुभवं
॥१५॥
गृहन्ति, ततस्तस्याऽनुभवग्रहणे रागद्वेषौ विधत्ते, परवस्तूनि च संग्रहाति, तानि वस्तुनि च स्वस्य जानीते, ममत्वेन च स न
कस्मै ददाति, यदि च कोऽपि वलाद् गृहणाति तर्हि, तन सहा मरण-भारणस्य प्रवृत्ति विदधाति; तादृशसमये
मोहनृपस्य, मिथ्यात्वादिमुभटा आगत्य, विशेषकारेण कर्मभ्यो वनन्ति, भक्ष्याऽभक्ष्यभोजनपानाभ्यां च
लोभयन्ति, गम्यागम्येषु च कार्येषु प्रवृत्ति कारयत्पन्मदिरा-मांसादीन्यभक्ष्यवस्तुनि भुङ्क्ते, वाराङ्गना-परस्त्रयादिमिः
सार्ध गमनं विधत्ते, स्वस्त्रियां चातीवासक्तिं करोति, विषयानगिन्तुं च जीवान् इन्ति, वदति चाऽसत्यं, चौर्य चकुरुते धन-धान्य
क्षिति-सुवर्ण-ौप्यादीनां संग्रहं करोति, वादशसमये च क्रोध-मान-माया-लोभादिमोहनृपस्य मुभटास्तं रुन्धन्ति, स्वय-
मात्माऽस्ति तादृशज्ञानविस्मरणेन, देइमात्मत्वेन जानाति, ज्ञान-दर्शन-चारित्र 'दगुणस्तस्य सन्ति तथापि स्वयं, क्रोधी-
मानी-कपटी-रागी-वेषीच भवति, वान् सर्वान् क्रोषादीन स्वस्य गुणरूपत्वेन मनुते, पश्चात् स शरीरमानसादिभ्यो ऽनुकूल
भूत-पश्चेन्द्रियविपयेषु प्रवर्तते, तेषां विषयाणां चानुकूलत्वेन प्रीणयति प्रतिकूलत्वेनच तान् द्वेष्टि पुनरल्पमसड़े, तस्या-
ऽभिमानं विकसति, पुनरय मान-स्तवनयोर्मदाय निश्चिनोति, तादृश च मानं यदि द्रव्येण लभ्य स्यात्तहिं तत्तु न विस्मरति,यदि
च परिश्रमेण प्राप्यताई तत्मकारेणाऽप्यधिगच्छति पुनरय लोभो गले लगति, येन केनापि प्रकारेण च द्रव्यं प्राप्तव्यमेव "विना
वित्वं जनः परिव" लोकोक्तिरियं यथार्थी मन्यते, धनाय, विश्वासघात-लश्चिका-कपट-अपश्चान् विधातुं न विस्मरति, देश
परदेशयोगच्छति, विधत्तेचाऽहोरात्र परिश्रममअकरणीयव्यापाराणि च करोति पुनरारम्भसमारम्भविधाने न विभति, चालय-
त्यनेके यंत्राणि, लावयति च बनानि, खानयति खनि, भेदयति क्षिति, विधत्वे च भाटकानि, दंत लाक्षा-पशूनां मदिरादीना
SEASE
॥ १५॥

·महिफेनादीनां चापि व्यापार निर्माति, एवं तादृश्या प्रवृत्यां कृत्वा, पापतो धनमर्जयति, पश्चाचं लोके मुघमित्वेन प्रसिद्धिं पाप्तुं, यशः किंवा वर्षयितुं धर्मनिमित्तत्वेन धनं व्पयत्यभिमानवृत्तितः, लोकमशंसया स्वात्मानं कृतार्य गणयति स्थलेचाऽस्मिन् धर्माऽभिधानं नवर्तते तयापि मिथ्याऽभिमानतो धर्मवीरेयगणनायै परिश्रमं कुरुते, कोपि च सत्यपथं दर्शयति तदास, स्वाऽप- मानं वोधति, विशेषतश्च स्वार्थिगुरुपाशे पतित्वाऽधर्म धर्मत्वेन स्वीकर्तुमारभवे, सर्वाणीमानिच कर्माश्रवागमनकारणानि सन्ति, आत्मधर्मसंवन्ध्यभमत्तताशिखरात् पविताऽऽत्मनो जगति कीदृशी कीदृशी कदर्यना भवति तदनुभवस्त्वयास्मैजीवाया। भवति. पूर्वपुण्यवलेन किञ्चित् पश्चन्द्रिय विषय-मान-सत्कारादयोऽनुकूलसंयोगा लभ्यन्ते तहि तेष्वयं जीवः स्वस्य महत्वकृतकृत्य त्वंच मन्यते, किंवद्याप्यात्मपयं पति न भृतं तेनैकमपि पदं, तथाप्यस्य वस्तुसमूहस्य मिथ्यासंग्रहस्तस्मिन् च ममत्वमा न्यता-विविधेच्छा-विविधकषायोत्कटत्वं-मानस-वचन-पारीराणां शुमाऽशुभमवृत्तय इमानि निखिलानि कर्मवन्धनकारणानि सन्ति, यथा यथा चेमानि कारणानि जीवोऽयं सेवते तथा तथा तस्मिन्मोहो ब_ते, सत्यस्यचा वेदनेनाऽज्ञानमेधते, घुनरमू दृशघोरकर्मणामाश्रवे निमग्नानां जीवानामुद्धारो न भवति, तथा, चेमानि कर्मजनितद्रव्याणि मम. तयैवाऽइंच तेषामस्मि, तादृशीवुद्धिविन निवर्तते तावचस्मान्मियात्वं न याति । ततः कर्मतो लभमानद्रव्याणां जडत्वमस्ति तेभ्यश्चाऽहं पृथगिति यावन् ममत्वस्य च मतिनयायाचावदात्मदृष्टिनवागच्छति, ततः मयमेयं विस्मृतिर्भवेत्, यद्वस्तु खस्य नास्ति तस्मिन् जीवेन खत्वं निश्चितम् अनया विस्मृत्यैव सहखविस्मृतयः कारिताः, यतो मार्गाविस्मृति प्राप्तां ततोनिवर्तनमवश्यं कर्तव्यमस्ति, तदनन्तरमेवाध्या हस्ते समागच्छति, देहस्याऽस्य स्वाम्यहमिमानि च वस्तूनि मदधीनानि, पुनरायवावहं तस्य खामी भवि- ध्यामीयं मिथ्या भ्रान्तिा, यदा च परवस्तु स्वकीय स्वीकृतं तदाराभ्यैवं, जीवेनाऽनेन वक्रा गतिः खीकृता, तत्यागेनैव सत्य ·. 2525 श्रीमहावीर तचभकाश ॥१६॥ बोधो भवेत्तदनन्तरमेव सरलमार्गस्तस्य भवेदन्यथा कांगमनस्याऽयमेव मार्गः, आत्मभिन्नाथ ये चेतनाऽचेतनपदार्थाः सन्ति, तेषु स्वत्वषुद्धिः कार्य कुर्वत्यास्ते तावत्कर्ममार्गरोषो न भवितुं शक्या, स्वरूपं विस्मृत्य, परवस्तुषु च सत्यतां मला, तदर्थ यत् प्रवर्तनं, तदेव कांगमनद्वारोद्घाटनस्य सममस्ति । विधत्ते जीवः शुभाशुभपरिणामानिमानाश्रित्य, कर्माणि, तान् परिणामान प्रति च प्रवाहरूपेणाऽऽयान्ति, पुनरिमानि कर्माणि सत्तायां संगच्छन्ते तत्पश्चाघदा तेषामुदयो भवेदेवावता तेषां कर्मणां स्वतन्त्रतया साम्राज्यं प्रादुर्भवेत्तदा स्वसदृशजातीनां कर्मणामामंत्रणं दत्वा, जीवस्य परिपार्वतस्तेषामेव विस्तार कुर्वन्ति, तदनन्तरं ते न खल्पसमयमपि जीवं मुक्तं किवा सद्वितीयं विदधति, यदि चाल्पसमयमप्यंजीवः कर्मसंवन्धि तीब्रोदयाद्विमुक्तो भवेचाहिँ ध्रुवं स स्वस्य तथ्यस्वरूपं संस्मरति तदन्तरं च स्वयं महान् दुःखी वर्तते इति तस्य प्रबोधो जायते, पुनरिमानि कर्माणि स्वतः पृथक विषातुं परिश्रमं कुर्यात् किंतु "यथा,अमात्यादयो निष्णाताधिकारिपुरुषा रामोऽग्रे पश्चाच्च स्वी- यजनानेव स्थापयन्ति, नृपश्चाऽभ्यस्वविरोधिजनाना संवन्धं न माप्नुयात्तदर्थ,बहु सावधानत्वं हृदि स्थापयन्ति, यदिचान्यः कोपि मिलेचाहिँ ध्रुवं ज्ञायते राज्ञा तथ्यवाचा, तत्पश्चात् राजा वेपो जालं छियात् फिन्तु वादृशप्रसङ्गो राजस्वजीवने कदाचिदागच्छेत्, तद्वन्मोहनृपेणापि मियात्वविविधेच्छाक्रोधादिकपायमनवचनशरीरादिपुरुषरूऽपात्ममहाराजनिकटे विरचितं जालम् , त- स्मिञ्चजाले तेन मोहनृपेण क्षिप्तोऽयमात्मा । यदि स पुनरेकाक्येव मुक्तो भवेत्तर्हि ध्रुवं धर्मनृपस्य "विवेक-सम्यक्त्व-ज्ञान- चारित्र-क्षमा नम्रत्व-सरलत्व-संतोप-त्याग वैराग्येच्छा-निरोध-समिति-गुप्ति " इत्यादयो योधा आगत्य तस्य बन्धनानि छिन्दन्ति दुःखाच मोचयन्तिच, पुनरात्मप्रबोधं प्रादुष्कुटुंस्तथा वस्याऽधास्थिवाऽनन्तसामर्थ्यमपि प्रादुष्कुर्युः, किन्त्वेतादृशासद् भाग्यदिनं तस्य कृतः भादुर्भवेद्येनैतादृशसमर्थसद्गुरुशरणमाप्प, कर्मपाशत पृथकभवितुं यतेत । यथा प्रज्वलन्तं भानुं 2525 ·मेघमण्डळमावृणोति तद्वनीवं मलिनकाण्यावृण्वन्ति । कर्म द्वेषा “द्रव्यकर्म भावकर्मच" कर्मस्वरूपेण परिणतः * पुद्गल पिण्डा द्रव्यकर्म" द्रव्यकर्मणः फलं "भावकर्म " खानावरणादीन्यष्ट कर्माणि "द्रव्यकर्माणि" रागद्वेषक्रोधादीनि तु "भावक माणि" कर्मभ्यामाभ्यां द्वाभ्यामपि जीव आच्छादिवो वर्तते, ययाच सरसि सारणिद्वारेण जलमेत्य संगच्छते, तद्वत् कषायरूप सारणिद्वारेण कर्माण्यागत्य जीवे तिष्ठन्ति, जीवे कर्माण्यानेतुं क्रोधादीनामुपयोगः क्रियते, यदिच क्रोधादिरहित जीवे कर्माण्यागच्छेयुस्ताई कदापि कस्यापि जीवस्य मुक्तिर्न स्यादेव । एकद्रव्यपरिणामा अन्यद्रव्यपरिणामा न स्युः यद्येवं भवेत्तर्हि स्वपरद्रव्यव्यवस्था न स्थिरा भवेत, सन्ति च ज्ञानदर्शनादयः परिणामा आत्मनः, पुद्- गलद्रव्यस्यतु रागद्वेषादिपरिणामाः। चेतनपरिणामा जडस्य, जडपरिणामाश्च चेतनस्य स्युरेवं न कदापि भवेत् , यदि चैवं भवेचहि द्वयोर्जडलं किंवा द्वयोश्चेतनत्वं स्यात् न वदिष्टं केनापि प्रकारेण । कर्मवद्धात्मा, कर्मपरिणामेन, रागादिपरिणाममु- त्पादयति किंतु शुद्धमुक्ताऽऽत्मा त्वेताशपरिणामेऽपि न परिणमति, स तु स्वस्य शुद्धस्वरूपेणैव परिणम्य तिष्ठति । परद्रव्यतः मुखित्वमयं किवा दु:खित्वमयमयं जीवो यावत् स्वीकरोति वावदाश्रवमार्गसंवरणं न भवति, परद्रव्यस्त्री-पुत्र-पति-धन- धान्य-मान-यश-आदितः मुखित्वाशा, शत्रु-व्याघ्पपयश-व्याघ्र-सिंह-सोदितो दुःखित्वाध्यवसायोऽनुकूलतायां प्रमोद प्रतिकूलतायां शोक इमे सर्वेऽध्यवसाया रागद्वेषयोः सन्ति,पुनरध्यवसाया इमे कर्मागमन हेतवः-आश्रवाः सन्ति । वर्तते आत्मनि मुख, मुखकारणान्यपि चात्मपरिणामाः सन्ति, शुभ परिणामेन जीवः पुण्यमुत्पादयति, पश्यन्त्विदंपुण्यमपि "आश्रवा-कर्म " स्याचयापि व्यावहारिकमुखस्य मूलकारणत्वेनेमे पुण्यवच्छुभपुद्गलाः सन्ति, वेषां विद्यमानतायामेव वी-पुत्र-पति-धन- लज्जा-पश:-कुटुम्बादीनि वस्तूनि मुखकारणत्वेन भवेयुः, तत्पुण्याऽभावे तु ये, स्वसनिघावनुकूलसंयोगास्युस्तपिचेयामुः

·EFF
श्रीमहावीर
॥२७॥
विभकास
किंवा प्रतिकूलत्वेन परिणमेयुः किन्तु सुखाय न भवेयुः प्रत्युत दुःखाय स्युः, तस्य वस्तुनो विद्यमानत्वेऽपि पापोदयेन तस्याऽs-
त्मनोशान्तेरेख कारणं भवेदेवं प्रत्यक्षतया ज्ञातुं शक्यमिद इचान्त; तथापि जीवोऽयं वृत्तान्त मिदं ज्ञातुं किंवा तदपेक्षया
न यवते, तर्हि पवावेतत्पुण्यमपि परद्रव्यं विश्वासघातकं नवरंचाऽस्ति, परिणामे च सदा शान्तिदायक, यदात्मिक
मुखं स्यात् तदैव तथ्यमुखं भवेच ज्ञातुं किंवा तदधिगन्तु जीवोऽयं कथं तत्परोभविष्यति, तेन व्यवहारे परद्रव्यं मुखदुःखयो-
निमित्तकारणमस्ति, किंतु वस्तुत्रपातु स्वाऽभिमाया एव मुखदुःखयोहेतुभूतासन्ति; तेषामेव सुधारणाऽवश्यंकर्चच्या स्पात्,
वादशश्चमाऽशुभपरिणामेन परिणमनसंवरणं करणीयं, तत एवागच्छदाश्रवस्य रोषो भवेदेपामाश्रवाणां रोपाय, जीवायैतादृश
तत्वज्ञानस्यातीवाऽऽवश्यकमस्ति, ज्ञानस्याऽस्याभावे, स्वपराऽचेतनदेहेऽपि चेतनत्वमारोपयति; तदधिगन्तुं किवा तदुपभोक्तुं
प्रयतते, तवोयावत् स्वकीय-परकीय-विनाशि-अविनाशि-मुखदायि-दुखदायि-चेतनाऽचेतनानां भेदमय जीवो नजानीया
चावत् स परद्रव्ये, इष्टाऽनिष्टत्वबुद्धिं करिष्यत्येव, तावत्पुनराश्रवमार्गोऽपि भविष्यत्यपातः । नाद्भवन्त्युपयोगतः कपायास्तथै
व कपायेभ्य उपयोगोऽपि न जायते, यो मूर्चिमान् भवेत् स नोत्पादयत्यस्तै, तथैव च योऽमूर्तिमान् स मूर्चिमन्तं नोत्पादयति,
तेन कपायोपयोगयोर्जन्यजनकभावो न भवेत् , दिमकारक उपयोगः, " बानोपयोगो दर्शनोपयोगच" पुनरिमानुपयोगी चेतना
शक्त्यनुयायिनौ स्तः, यत्र चेतना तत्र नियमतो शानदर्शने तिष्ठतः स्ते च ज्ञानदर्शनेऽमूर्चाऽऽत्मनोऽसूचगुणौ स्तः, क्रोध-मान-
माया-लोभरूपकपाया मूर्चिमत्युद्गलपरिणामाच सन्ति जडरूपा, आत्मभिन्नाथ, तत उपयोगतः कपायोत्पत्तिः कपायतन्यो-
पयोगोत्पति जायते ! कपायवज्जीवस्य कपायपरिणामो भवेद्यतः सजीवः तं परिणाममुत्पादयति, सिद्धजीवानामकपायवचा-
तेषां कपायपरिणामा न भवेयुः, तथैव च केवलज्ञानिनामपि सर्वया कपायपरिणामा न भवन्ति, ततश्चते कर्मवन्धनं न प्राप्नुयु,
॥१७॥

·यदि च जीवोऽपरिणामित्वेन स्थातुं प्रयतेत वहि तेषां कषाया नोत्पद्यन्ते, कषायाणामनुत्पन्नत्वेन च तस्याऽपरिणामिधर्मे शनैः शनै दिर्जायते, पुनरभ्यासेन च कषायमूलविनष्टत्वे सति, स याथार्थेन, अपरिणामात्मस्वरूपत्वेन भूत्वा तिष्ठति, घातिकर्मणां संबन्धस्य दैरीभवने च, जीवेन सदाऽपरिणामित्वेन स्थीयते, केवलज्ञानिजीवानां, घातिकर्मणाममावत्वेन कषाया नोद्भवन्ति; ततश्चते, अपरिणामिनो भवन्ति, तेषां च जीवानां कषायत आगच्छदाश्रवस्य निवारणं भवति । जीवकर्मणोश्च परस्परगुणानां कर्तृत्वं न भवतिः परस्परस्य च निमित्चत्वेन परस्परस्य परिणामोत्पत्तिायतें, तात्त्विकदृष्टया, निश्चयदृष्टया वा, जीवकर्मणोश्च स्वस्वगुणानां कर्तुत्वं स्यात्, जीवाकर्मचान्योऽन्यस्य मुणान् विधत्ते सा बाचौतु व्यवहाराऽपेक्षया । ज्ञानदर्शनादिगुणा जविस्य, ज्ञानावरण-दर्षनावरणादीन्यावरणानि कर्मगुणाश्च वर्तन्ते । “मंतिज्ञान-श्रुतंज्ञानाऽवधिज्ञानादि-चक्षुदर्शनाऽचक्षु- दर्शनावधिदर्शनादीनि " जीवस्य परिणामाः पर्याया वा सन्ति, “मतिज्ञानावरेण-श्रुतज्ञानावरण-चक्षुर्दर्शनावरणाञ्चक्षुर्दर्शना वरणादीनि तयैव क्रोधमानादीनि कर्मणां परिणामाः पर्यायां वा सन्ति पुनरत्र कर्म; जीवसंवन्धिज्ञानदर्शनादिगुणानां कर्तृ न, जीवोऽपि, कर्मसंवन्धिज्ञानावरणादि गुणानां नोत्पादका; किन्तु कर्मनिमित्ततो जीवे, “मविज्ञान-श्रुतज्ञानाऽवधि ज्ञान-मनःपर्यवज्ञान-चक्षुर्दर्शनाऽचक्षुर्दर्शनाऽविधिदर्शनादयः" परिणामा उत्पद्यन्ते जीवनिमित्तता मतिज्ञानावरणादय अक्षुदर्शनावरणादयश्च कर्म परिणामा जायन्ते, ततं एष निश्चयो जायते, यनिश्चयदृष्टया जीवः स्वगुणानां कर्ता, कर्माणि च स्वगुणानां कारकाणि, व्यवहारेण कर्म, जीवगुणानां कर्तृ, जीवश्व कर्मगुणानां कर्ता, यथा च जीवे पुद्गलाऽपेक्षया रागद्वेषादि भावा उद्भवन्ति, वद्वदौदयिकभावानामप्युत्पचिः पुद्गलाऽपेक्षया भवति, कर्मोदयतों भावो भवेद “स औदयिक भावः " पोच्यते, तेऽपि जंडपुद्गला एव, एतान् भावानपि यो मिथ्यात्वेन, मूढहृदया, स्वीयत्वेन मन्यते से, सदा पापाश्रवं गृहणावि

·'..
महावीर)
॥१८॥
तत्वमका
परपदार्या गम, अहं न तेपामित्यमेदकल्पनाविधायक, स्वत्वं परत्वंच ज्ञातुं न प्रभवेत, अज्ञानमिदमप्याश्रवकारणमस्ति ।
यस्य मनोचिः " हिंसा सत्य-नौर्य पैथुन-धनादिसंचयेषु वर्तेत, सोऽविरतिः अचारित्री, विपरीतविधायका, कर्माऽऽयमन
कारणं भवेत् , " अविरतिः " एतावता पेशनिरोधमकुर्वता जीवेन स्वेच्छया प्रवचिकरणमुच्यते, बवादिनियमा, इच्छानासु
पर्यकुशं विदधते, किंवाऽधिकविस्तारं लगमानामिच्छो रुन्धन्ति, पुनरेतादृशत्रतादिभिः कृत्वा नियमे, बतादौ वाच्छाना-
स्थापनम् " अविरतित्व किंवा मिथ्यावर्तन " पोच्यते, कर्मणः शुभाशुभाश्रवागमनकारणमियमविरतिः, सम्यक्चारित्रं, किंवा
पश्चमहावतादिष्पप्रयतफजीयः, रागद्वेपाभ्यां कृत्वापद्रव्येपुशुभाऽशुभभावं-परिणामं वा विधचे वदा तस्मिन् जीवे मिथ्याचा-
रित्रस्य विपरीतवर्तनस्य च विद्यमानत्वेन, वाशपरिणामद्वारेण स, च पुण्याथवं किंवा पापाथवं गृह्णाति, स्थितीचाऽस्यां
विथमानात्मनि, सम्यक् चारित्रं न भवेत् पुनरनेन शुभाशुभाऽभवेन सजीवो, नरक-तिर्थक्-अनुष्यस्वर्गगतिपूभवति, तत्रच
फर्मत उत्पद्यमानशारीरिक-मानसिक मुखदुःखयोरनुभवं करोति, विषयेभ्य एभ्य उत्पन्नं सुखं, देवगती लभ्यते, परं तत् ।
तृष्णा मानसिकसंवार्षचददाति, ततो वस्तुतपातु तदुःखमेव, यत् सुखमनित्यै पीडाकारि-तृष्णावर्षकं कर्मबन्धकारकमिन्द्रिय-
जन्यं पराधीनं चस्यात् तत्सुख, शानिमिर्दुखमेवोक्तम् जगत्यस्मिन् पभेन्द्रियविषयसहितानि, यानि यानि मुखानि सन्ति, वानि
निखिलानि, दुःखतः केनापि प्रकारेण विशेषतायुक्त्तानि, किंवा श्रेष्ठानि नसन्ति, वादर्श शानं यस्मिन्नाऽऽविर्भूतं सचारित्रवान् नैव
पोच्यते, पुण्यपापयोयोर्बन्धनत्वेन, नेद्वेऽपिसंसारटदेः कारणे स्ता, पापादपि पुण्यं विशेपत आत्मभान विस्मारयति, कारणं
चाऽभिमानस्य, गृहं प्रमादस्य, स्थानमविरते, विविधेच्छाप्रेरकं पोपकंच, पुनरात्मभानरहितं विशेष पाप कारयित्वा, दुर्गती
स्थापकमस्ति, पापाज्जीवो दुःखी भवति, गलयति यतस्य जीवस्याऽभिमान, तं च प्रबोधयति दुःखं, तेच दूरीकत मार्गमन्वेषयति,
॥१८॥

·al विनय-विवेक-नम्रत्व-स्वाश्रयत्वानि शिक्षयति, पापस्यास्योदयेन संस्कारिजीवः प्रबुद्धो भवति, मुखीभवनमार्गे च स चलति, पुण्यत एवं पापोदयः कयाचिदपेक्षया योग्या, अन्ययातु ये सन्त्याश्रवास्ते, आत्माच्छादकानि सिताऽसिवान्यभ्राण्येव सन्ति, तस्मि- बपि यो जीवा, कषायभावे वर्तेन पश्चात् , कदापि पापारम्भ व्युत्सृज्योचमब्रतान् पालयति तथापि, वादशजीवः कर्मतो मुक्तो नैव भवति, यतः स ब्रतानि तु पालयतिपरं, कषायद्वारेण तस्मिन्नात्मनि पापाश्रवागमनंतु सततं भवत्येव, कषायाणामेषां विद्यमानत्वे पापारम्भत्यागश्चरित्रस्याचारणं वा किश्चिदपि कार्य विघातुं न प्रभवति, जीवस्य च रक्षणं न भवत्याश्रवाचतः कषायत्याग- स्य मुख्यतयावश्यकमस्ति । काम-क्रोधादिदोषाणामुद्भवो भवेत्यापि तैदोषैर्जीवेनसह कर्मणो यो संवन्धो भवति सनिश्चया- नभवति किंतु व्यवहारतो भवति। निश्चय-व्यवहाराभ्यां नयस्य द्वौ प्रकारी, निश्चयः मूलस्वरूपस्य विपयकारका, व्यवहारनपस्तु वाह्यसंवन्धस्य वाह्याविषयस्य च विघायको मवति, कोभमोहाद्युत्पतिः, न "निश्वयनयस्य" विषयः, एतदर्थ यो मवेत् स, पुद्गल परिणामरूपः पुद्गलस्य किश्चिद्विशिष्टाकारं धारयति, तेनच परमाण्वादेर्भवन्त्याकृतिः सा, “ मूलद्रव्यरूपमस्ति " तदा शुद्ध निश्चयनयेनात्मा "शुद्धानिष्कलङ्कश्शास्ति" तेन सह कर्मणो यः संवन्धो भवेत् स व्यवहारतोऽस्ति, यत आत्मा कर्म च द्वे द्रव्ये पृथक् पृथक् स्तः, ततश्च तयोरमेदसंबन्धोन भवेत् किंतु संयोगसंवन्धो भवति, तेन ते द्वे सह तिष्ठतः परमेतावता परस्पररूपेण, यथा पुद्गला पुद्गलेनसह परिणम्य तिष्ठति, तद्वदात्मा कर्म च परिणम्य न तिष्ठति, तत एव कथ्यते यनिश्चयत आत्मन्याश्रव निवारणं न भवति, परं व्यवहार दृष्टयातु भवति, कयनस्यास्पार्यभावार्थो यन्मिथ्याज्ञानेन-विपरीतज्ञानेनसह, मानस-वचन कायानां संबन्धे ऽनेककल्पनाः प्रादुर्भवन्ति, बचनद्वारेणच वाः कल्पना बहिः प्रादुर्भाव्यन्ते, शरीरद्वारेणच, तत्कल्पना समै वर्तनं भवति वर्चनेनानेन सह पुनरिच्छाः, प्रकृचिरूपं धारयन्तिचा विरविमिलति, अब कल्पनायाः प्रचे सामर्थ्य वर्धते, ४ ·535255251 तत्वमका श्रीमहावीर मानसादियोगतयासह क्रोध-भान-माया लोमानां संवन्धो भवति, वलमप्यथाखण्डप्रवाहेगाध्ये वृद्धि लभते । स्थलेचास्मिन्ने- ॥१९॥ भिर्निखिलैः साधनैः कृत्वा, आत्मा, रागद्वेषादीन् किंवा शुभाशुभपरिणामभावानुत्पादयति, भावावेमे कर्माऽऽश्रवेभ्योऽनु कूलमागै कुर्वन्ति, तेन च कर्माश्रवा एत्यैकत्रिचा भवन्ति, तेषामुदयेन च पुना रागेद्वपादिभावाः परिणमन्ति, भावाचे, कर्मा- ण्यात्मानं कपंन्ति, एवमिदं कर्म कर्माऽऽश्रवमवाहत आत्मनः परिपातो दृढदुर्ग बध्नाति, पुनरात्मा खप्रकाशं खस्मिन् स्थाप्यास्मिन् दुर्गे दीर्घकालपर्यन्तं चायतस्तिष्ठति । यस्यात्मनः स्वपरयोर्जडचैतन्ययोविवेको भवेत् , शुभाऽशुभपरिणामान् तज्जन्याच विविधकल्पनाः प्रचीथ या पररूपेण जानाति तत्पश्चात्तानि सर्वाणि विहाय, खशुद्धोपयोगे स्थिरो भवेत् सएवात्मा, आश्रवप्रवाहमिममवरुध्य, तदनन्तरं कर्मदुगै च विनाश्य, स्वस्य च पूर्णस्वरूपेण विश्वे प्रकाशितो भवेत् । इतिश्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीकमलविजयसूरीश्वराणां पट्टधरशिष्य श्रीमदाचार्य श्रीविजयकेशरमरिणा विरचिते श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशाऽभिधानके ग्रन्थ-आश्रवाधिकार, संपूर्णो जावः "कर्मबन्धाऽधिकारः" मिलति यथा दुग्घे जलं, यथा च लोहे पावकस्तद्वत् क्रोधादिकपायेण मनो-वचन-शरीरसामथ्र्येणच, ये पुद्गला जीवेन स्वीकृवास्ते, आत्मनो निखिलप्रदेशः साधै संमिल्य तिष्ठन्ति “कर्मवन्धः स, प्रोच्यते । पुद्गलरूपं कर्म, सन्ति च तस्मिन् "रूप-रस-गंध-सादयः । यदाच कर्मयोग्यपुद्गलैः समं क्रोधादिकपायस्थ मानसादियोगस्य च संवन्धो भवेचदा ते पुद्गलाः कर्मरूपेण परिणम्य पवादात्ममदेशः सहैकरसतया भूत्वा तिष्ठन्ति "अय वन्धः पोच्यते' बन्धादयं जीवः काधीनो भवति ।चतुर्धाऽयं बन्धः,-"प्रकृतिबन्धःस्थितिवन्धः रसवन्धः प्रदेशबन्धश्च कर्मस्वभावः "प्रकृतिवन्धः १ एतत्कर्मस्थित्यै कालम- ·यौदा-शुभाऽशुभाऽध्यवसायेन गृहीतकर्मदलिकानामुपभोगः कियत्समय जीवेन विधीयते तनिश्चयास्थितिवन्धः२ कर्मपुद्गलानांशुमा किंवाऽशुभो घाती किंवाघाती यो रसः स "रसवन्धः ३ स्थितिरसाऽपेक्षां विना कर्मपुद्गलदलिकानां यद् महणं वद् ग्रहणं प्रदेशबन्धः, किंवा कर्मण आत्मनश्च प्रदेशानां परस्परं यथा मिलनंभवेत्तादृशः प्रदेशसमूदास "प्रदेशवन्ध" ४ कर्मस्थिति- फर्मरस-फर्मभदेशानां त्रयाणां बन्धनां यः समुदायस्ततश्च ज्ञान-दर्शनेत्यायात्मिकशाक्त्याक्रमणस्य यः स्वभाव उत्पद्यते स "प्रकृतिबन्ध। कथ्यते, कर्मणश्चाऽयं चतुर्षा वन्ध आत्मोपर्यावरणं विधत्ते । यदाच जीवो रागद्वेपपरिणाममुत्पादयेत्तदा-किंवा रागद्वेपावेकरसीभूय तिष्ठेत्तदा कर्मवन्धो भवति विना च रागद्वेषेण केवलं मनो-वचन-शरीरमवृत्तिविधानेन तादृशः कर्मवन्यो न भवति, तेन कर्मवन्धनमुख्यकारणे रागद्वेषौ स्ता, यावच्च रागद्वेषौ स्यातां तावदर्य चतुर्षा वन्धो भवति यदि च रागद्वेपौ न स्यातां पश्चान्मानस-वचनशरीराणां प्रवृचिविधीयते वहिततस्वादशवन्धो न भवति । रागद्वेपत्रमाणेन कर्मणां स्थितिवन्धो रसवन्धश्च भवति, मनो वचन-शरीरमवृत्त्या प्रकृतिवन्धः प्रदेशवन्धश्च भवति, वा चेयं रागद्वपो मानसादिमवृत्या सह स्यातां तदा, किंतु केवलं मानसादियोगो भवेचाहिँ मानसादिनाऽनेन भवेतां प्रकृति-प्रदेशबन्धौ किन्तु रागद्वेपतः पादुर्भवत्वन्धोया दृश आत्मने हानिविधायको भवेतादृशः केवलं मानसादियोगत उत्पधमानो न हानिकारक स्तत एव मोक्तं यद् रागद्वेपाऽभावे न भवेत् कर्मवन्धः । यस्य च शरीरं तैलधृतादिस्निग्धत्ववत्पदार्थको प्रक्षितं न स्यात् परं निर्मलं शुद्ध वा भवेचादृशो मनुष्यः सजीव निर्जीववस्तुनः, किंवा तदुभयमिश्रवस्तुनो भेदनं छेदनं वा कुर्यात् , तेषु वस्तुपु चेतस्ततो गमनाऽऽगमनं च कुर्यात्तथापि स कर्मणा न वध्यते, अत्र स्निग्धत्वरहितशरीरत्वेन तच्छरीरं धूल्या प्रक्षितं किंवा मलिनं न भवति, कथनाऽभिमायस्त्वयमस्ति यच्छरीरस्य धूल्यादितो म्रक्षितत्वे किंवा मलिनत्वे, मुख्य कारण स्निग्धत्वं भवति तदभावेतु शरीरं " मलिनं " न भवति, तद्व-

·चमका
श्रीमहावीर जीवोऽपि सजीव-निर्जीव-तन्मिश्रपदार्यान् नाशयति तथापि रागद्वेषस्वरूपस्निग्धत्वरहितवया पापतो न बध्यते, पापकर्मवन्धे
॥२०॥
मुख्यकारणत्वं रागद्वेषयोः, तद्विनाच बन्धो न भवति, यया च स्निग्धत्वविशिष्टपदार्यतो म्रक्षितंशरीरमिव जनः स्वयं छेदन
भेदनमछत्ति न विधत्ते किंतु तोदशी,मचियंत्र भवति तत्र तिष्ठति ततो, विविधरजसा तद्वषुमलिनं भवति तद्वत् , क्रोधादि-
व्याक्षिप्तचित्तजना, कस्यापि प्रकारस्य पापारम्भ स्वयं न विधचे किन्तु, मानस-वचन-शरीराणां शुमाऽशुभव्यापाराणां मध्ये
स्थितो भवति ततः सपापर्वध्यते, शरीरत: छेदन-दनादिपत्ति कुर्याद्वा न कुर्यात्यापि तस्य शरीरस्योपरि तैलादिस्निग्धत्वस्य
विद्यमानतया धूल्या सलिप्यते तद्वन्मनुष्यः स्वयमारम्भंकरोतु वान करोतु तथापि वस्मिन् रागद्वेषादिवन्धकारणानां विद्यमानत्वेन
जीवेन विना बन्धेन च स्थीयते । परमार्यदृष्टयात्वात्मनोऽरूपित्वमास्ति नारूप्यात्मानं हन्तुं नकोऽपि प्रभवति, तथैव न कोऽपि
च जीवयत्यपि, नचकोऽपि दुःखार्पणे मुखदाने च सर्मयो भवति, नचकोऽपि रक्षति किंवा पीढयवि तथापि जीवस्वादशवादश
मारणजीवनस्योः अखिदुःखिविधानस्य च परिणामान् निरन्तरं करोति, परिणामस्याऽस्य समये चाऽऽरममबोधो न स्याचव
आत्मभानरहितोऽयं जीव एवाशपरिणामान् विधायाहनिच विविधकर्माणि वध्नाति । मुख-दुःख-जीवन-भरण-क्षण-
पीडनान्येवानि सर्वाणि चाऽन्यजीवस्य, बद्धकर्मभ्य एव प्रादुर्भवन्ति तथापि मुखीकरिष्याम्यहमन्यं किंवा दुःखीकरिष्यामि,
जीवयिष्यामि किंवा इनिष्यामि, रसायिष्यामि वा पीडयिष्यामीत्यादिविधानाऽमिमानिजीवेन तनिमित्तत्वेन, वादशवादन
परिणामाः स्वस्मिन्नुत्पाद्यन्ते ते च परिणामा नवीनकर्मवन्धने कारणरूपा भवन्ति । निश्चयदृष्टयाऽस्मारूपी वर्वते, एतेन
यथाकाशेऽरूपिण्यसिघातेन न छिद्यते आकाशस्तवदरूपिण्यात्मनि मरणत्वं छेदनत्वं वा नस्यात्, न च स मुखी किंवा दुःखी
भवति, नच ते कोपि रक्षति किंवा पालयति, तथापि व्यवहारदृष्टया मोच्यते यदमुको मृतोऽमुकोमारिवो, जीवितः किंवा मुखी
॥२०॥

·. कृतो दुःखीकृतो वा, मुखी दुःखी वा, सर्वमेतद् व्यवहारनयने सिद्धयति । संसारिजीवस्य शरीरसंबन्धेन कर्माणि वध्यन्ते, तेन कर्मणाच व्यवहारदृष्टिवो जीवो मरति मुखी दुःखी किंवा मायवे जीच्यते, मुखीक्रियते दुःखीक्रियते चेत्यादिनिखिलमेतत् सबै भवति, कोपि जीवः कस्मै किश्चिन्न ददाति, एतदप्यपेक्षया यथार्थ, येभ्यः कर्मभ्य इमानि फलान्यु- त्पद्यन्ते वानि कर्माणि स्वयं जीवेन बद्धानि, तेषु चोदयागतेषु तेभ्यः मुखं दुःखं जीवनं मरणं वा प्रादुर्भवति, निमित्तकारणत्वेन तस्मिनन्यजीवा भवन्ति, किन्तु तात्त्विकदृष्टयातु यदि विचार्यते तर्हि सजीवस्तस्य स्वस्य कृतकर्मभ्य एव मुखी किंवा दुःखी भवति, अनयाऽपक्षयाऽभिधीयते यद् " एकजीवोन्यजीवं मारयितुं किंवा जीवयितुं समर्थो न भवति" मुखीकर्तु किवा दुःखी कर्ते च न प्रभवति । जीवेऽस्मिन्नेतावदज्ञानता वर्त्तते येनकृत्वा, स मन्यते यदहमेवाऽन्य हनिष्यामि, मयैवान्यो मारितो मयैवाड- सुकोजीवीतोऽहममुकं जीवयामि किंवा जीवयिष्यामि, पुनरहमन्यं अखिनं वा दुःखिनं करोमि, किंवा मयाऽमुकाः मुखीकृताः दुःखीकता, अथवाऽमुकान सुखीकरिष्यामि वा दुःखीकरिष्यामि, चैवं मारणस्य रक्षणस्य वा मसने, तस्य जीवस्य परिणामेषु रागद्वेषावुद्भवतः, आभ्यां च रागद्वेषाभ्यां कृत्वा प्रत्येकक्षणं जीवोऽयं नवीनकर्मबन्धं करोति अन्याधीनत्वेन जीवनस्य, मरणस्थ, किंवा पीडनस्य, किंवा न्यस्मै सहायविधानस्य, मारणस्य, जीवितव्यदानस्य, दुखीकरणस्य, विचारा भवन्ति ता, जीवस्य केवलं मोहादुत्पन्नाः कल्पना एव, किंवा ता मोहात् कल्पितास्ताचिकास्तु न । उपकारिण उपकारमनुभवता, किंवो पकारस्याऽपकारस्यवा प्रतिक्रियां गृह्णता, ददता वा सता, मोहेन कृत्वाऽयंजीवोऽनेकविधमिथ्याकल्पनाः पुनः करोति, परं यदाऽस्मै जीवायाऽऽत्मतत्त्वज्ञान भवेत् तदा तस्य मोहस्तेनकृत्वा दूरीभवति तदास, एवमपि ज्ञातुमारभते यदइंतु केवलं चिदा- नन्दस्वरुपोस्मि, मायेचाऽन्यस्मिन् वा रागद्वेषादयो ये विकारा उत्पद्यन्ते ते, ज्ञानावरणादिकर्मभिरेव सन्ति, पुनरयावधि

·महावीर
॥ २१ ॥
तत्वमका
मम विविधकल्पनाः फेवलं वाचिकस्वरूपस्याऽभानेवाऽभवन्, वाशप्रबोघाआमने सत्ति, स्वस्यनिर्विकल्पस्वभावानन्दे स्थिरो
भवति "नकोऽपि कस्यापि विधात्युपकारमपकारंवा' पुनरहमन्यस्मोपकारमपकारवा करोमि बुद्धिरियं मिथ्या, परमेतत् स्वीक्रि-
यते यानिमित्तकारणरूपेणैकजनोऽन्यस्मै मुखदुःखं वा ददाति पुनरन्योन्यनिमित्तत्वेन मुखी दुःखी च भवति, परं ताजिकदृष्टया-
यदि परासृश्यते तर्हि यावन्तो यावन्तः सङ्कल्पविकल्पाः क्रियन्ते ते सर्वे जीवकृता एव समुद्भवन्ति । मृत्यटविनिर्माणे, चक्र-
कुम्भकार-रज्जु-दण्डादीनि वस्तुनि सहकारिकाग्णानि मन्यन्ते मृत्तिकोपादानकारण-मूलकारणमस्ति वद्वज्जीवाय मुख-दुःख-
जन्ममरणादीनि यानि क्रिश्चिद् भवन्ति तदुत्पत्तौ मूलकारणमुपादानफारणवा कर्म, तत्सुख-दुःखयोविधायका इतरजीवास्ते
सहकारिणः निमित्तकारणानि सन्ति परमनेन सत्यकारणज्ञानाऽभावेनाऽयं जीव एवं जानीते यदहमन्यस्मै उपकारमपकारं वा
करोमि, किन्त्वयं विचारः सर्वथा भ्रान्तिमान् मिथ्याच उपादानकारणरूपेणोपकारापकारी विधायकंतु तस्य शुभाशुभं कर्म
एव, यथाच मला स्वसंवन्धेन वस्त्राणि मलिनानि करोति पुनरन्यं मलिनानि दर्शयति, तद्वन्मिथ्याज्ञानं चात्मनो ज्ञान-दर्शनचा-
रित्रगुणान् स्वसंसर्गेण दुपयति, विश्वजीवास्तस्य जीवस्य ज्ञानादौ वैपरीत्यं पश्यन्ति, यया च-जल-सारादिपदार्थ संसर्गतो
वखाणां मलो दूरीभवति पुनर्जनास्तानि वस्त्राणि निर्मलानि पश्यन्ति तद्वन्, सम्यक् ज्ञानादियोगेन बहिष्टादागत्य मिलिताः
कर्ममलादयो दूरीभवन्ति तदाऽऽत्मा निर्मलो भवति जगजीवास्त च तस्य सत्यस्वरूपेण ज्ञातुं शक्नुवन्ति,
अनादिसंस्कारः
जीवोऽयं त्रयाणां मिथ्याज्ञान-दर्शन-चारित्राणां प्रेमपूर्वकत्वेन स्वीकार करोति, परं स्वभावतः सुवर्णस्येव निर्मलानां
ज्ञान-दर्शन चारित्राणां च स्वीकारं न विदधाति । निम्नपदेशं प्रति जलमवादः सहजतया वहति तद्वदथवाऽनुस्त्रोतास चलन ॥ २१ ॥

·मनादिकालाऽभ्यासेन सुष्ठु भाति परं सन्मुख पूरे गन्तारो जीवास्तु कियन्त एव स्युः । "निरागी जीवो न बध्यते" पङ्के वसन्चापि शंखो यथा श्यामो न भवति, तद्वनिरागिजनः कारणतो दोपवदाहारं गृह्णाति किंवा, साचताहारमभ्य बहरति तथापि स कर्मणा न वध्यते, सक्षुषत्वेन स्थितोऽपि रागिजनः पापकर्मणा बध्यते, पश्यन्तु वंदुलीयमत्स्यः, स्वयं स्वा- त्मना जीवं न इन्ति तयैव च नापि भक्षयति तथापि, कषायदोषतः पापं बध्वा नरके याति, ययाच शुद्धसवणे मलेन सहस्थित्वाऽपि मलेन नोपलिप्यते, तद्वद्विषयसंगे स्थित्वापि ज्ञानिनो विपर्यन लिप्यन्ते, यो मुनिः स्वयमाहारं करोति पुनरन्येन कारयति कुर्वन्तं चाऽनुमोदयति स तनिमित्चत्वेन वध्यते, किन्तु रागद्वेषस्याऽविधायको सुनिराहारादि कुर्वनपि न वध्यते, संयमसाधनरूपशरीरस्थिरतायै योगिनापि चाहारादि विधातव्यं स्यात्, परं तस्य तस्मिन्नाहारादौ निस्पृहत्वेना हारादिनिमित्तत उत्पद्यमानहिंसाया: पापं तं न स्पृशति परं, यदि तस्मिन् भोजनादौ तस्य रागः स्यात् तर्हि पापबन्धोऽवश्य भवेत, यदि च परवस्तुनि, स्थितैदोषनिरागिजीवोऽपि वध्यते ताई तत्पश्चात् तेषां जीवानां कदा कस्मात् कस्मिन् स्थाने शुद्धि भवेत् ? अर्थानैव भवेत् किन्तु तथा तु न, योजनो दोषं विधचे तदोपनिमित्तत्वेन स बध्यते, कश्चित् कर्म कुर्याद पुनरन्यो वध्यते नैवमिति मवति, मन्यामहे यदि चैवं तर्हि, कदापि कस्यापि मोक्षो न भवेत्, ततो निरागिनीवः कर्मणा न वध्यते इत्येष नियमो निश्चितोऽस्ति, निरागियोगिजीवो विषयज्ञानेन न बध्यते, यद्येवं न स्याचाहिँ विश्वस्य ज्ञातार! केवलि नोऽपि वध्येरन् परं ते न वध्यन्ते, जानन्ति ज्ञानिनः सर्वद्रव्याणि किंतु नाऽनुभवन्ति, निखिलद्रव्याणि, चा शानिनो न जानन्ति ·चमकान- श्रीमहावीर ॥२२॥ H परमनुभवन्ति तव एव ते बध्यन्ते, वस्तुनो यादृशं खरूपं भवेचाशं यथार्थतया ज्ञानविषानं तदेव शानिभिज्ञानमुक्त, राग-द्वेष -पदक्रोधादिसहितवया यद् ज्ञानं तद् “ अनुभवोऽभिधीयते " अर्याचस्मिन जाने रागद्वेषविधानं तद् “ वेदनम् " भवेत् । द्रव्यसशाः पयाया भवन्ति" न भवति ज्ञानपर्यायोऽज्ञाने, तथैव च ज्ञानेऽज्ञानपर्यायो न भवेत्, लोहे न सन्ति सुवर्णपर्याया स्तथैव सुवर्णे च लोहपर्यायान सन्ति, पर्यायपर्यायवतोरभेदसंबन्धः लोहपर्याया लोहे वसन्ति, तथैव सुवर्णपर्यायाः सुवर्णे वसन्ति, वद्वज ज्ञानपर्याया ज्ञाने तिष्ठन्ति तथैवाऽज्ञानपर्याया अज्ञाने निवसन्ति, तथैवाऽज्ञानजन्यबन्धो ज्ञानोत्पत्या न भवति, ज्ञानी ज्ञानपर्यायवानस्ति स पापवन्धं न विधत्ते, पुनरज्ञानी मनुष्योऽज्ञानपर्यायवानस्ति ततस्तस्य बन्धो भवेत्, पापबन्धेत्व ज्ञानं कारणं न तु ज्ञान, नवश्वाज्ञानिभ्यः पापबन्धो भवति ज्ञानिभ्यस्तु न भवति, पुनरुदयागतानि कर्माणि खस्वभावस्येव मुखदुःखमर्पयन्ति तदा ज्ञानी वत्स्वरूपं जानाति, यदि च तत्स्थानेज्ञानिनो स्युस्तहि तव मुखदुःखमनुभवन्ति रागद्वेषौ च तस्मिन् कुर्वन्ति, ततश्च ज्ञानिनः कर्माणि न वध्नन्ति पुनरज्ञानिनस्तु बध्नन्ति । मुखदुःखमेतत् कर्मफलमस्ति, उदया गर्व कर्म, ज्ञानिने मुखं किंवा दुःखमर्पयति तदा स ज्ञानी जानात्येवं मन्यतेप्येवं यत् “ मुखदुःखमिदं कर्मत आयाति तत्स्वामिने च मुखदुःखाऽर्पणं तस्य कर्मणः स्वभावा, नाऽस्म्यहं शरीरं किन्तु परमात्माऽस्मि सुखदुःखं शरीराय मनसे च स्वसामध्ये दर्शयति न मां, मन्यते शरीरत्मत्वेनाऽशानिनीवस्तवो यदा कर्म उदयमागत्प, सुखदुःखमर्पयति, तदा स मुखी दुःखी च भवति, शानिने रागद्वेषादियुक्तपरिणामाऽभावेन कर्मवन्धो न भवति, अज्ञानी तु सदाऽज्ञानेनोदयागतमुखदुःखयोः कषाययुक्त परिणामान् कुरुते ततश्च कर्मवन्धमपि विधत्ते । ॥२२॥ 251 ·* कर्मत उत्पद्यमाना गतिः जीवाः कषाययुक्तपरिणामतः कर्म गृह्णन्ति, तत्कर्मवलेन च मुगतिं दुर्गतिं वा यान्ति, मुखाऽपेक्षया च देवगतिः मुगतिरभिधीयते, पश्यन्तु वस्या देवगतावपि कियतामधमदेवानां स्थितिः कुगतिः पोच्यते, मोक्षमार्गाऽऽराधनस्याऽनुकूल साधनानां मनुष्यगतौ विद्यमानत्वेन, मनुष्यगतिः मुगतिरभिधीयते, विर्यग्नरकगवी कुगती मोच्येते, तस्यां च धर्मप्राप्तिन भवति तथैवाज्ञानदुःखयोश्चाधिक्यं स्यात् , तिर्यग्गवी, यद्यपि कियन्ति कारणानि प्राप्य, धर्ममाप्तिर्भवति, किंतु तत्संख्या:- ल्पाऽस्ति, मुगतिं दुर्गतिं वाधिगम्य, जीवस्तत्र नवीनशरीरं गृह्णाति, वस्मिन् वापि चेन्द्रियाणि समुत्पद्यन्ते, तेन्द्रियविषय ग्रहणं कृते सति, रागद्वेषौ समुत्पद्येते, वाभ्यां रागद्वेषाभ्यां च कर्मसंग्रहो भवति, तत्कर्मसंग्रहेण जीवः संसारे परिभ्राम्यति, तत्परिभ्रमणेचानेकदुःखमाप्तिर्भवति, ततश्च येषां दु:खभोगेच्छा न स्यात् तैः कषायत्यागः कर्तव्या, कषायत्यागेना गच्छत्कर्माणि च रुध्यन्ते पुनरागच्छत्कर्मणां निवारणतः परिणामे मोक्षप्राप्तिमवति । यस्य सजीव-निर्जीवन्मिश्रवस्तषु रागादिककषायो भवेत् स प्रशस्तोऽभशस्तो वा स्यात् वहि ततः प्रशस्ताऽमशस्तपरिणामा भवन्ति, सुपरिणामस्य च फर्क पुण्य रूपं, दुष्परिणामस्य च फलं पापरूपं समागच्छति, एते पुद्गलादुत्पन्ने, मूर्तिमती, सुखदुःखविधायक च । संसारिजीवानामेवादश एकः खभावो वर्तते यथा, पुत्र-स्त्री-मित्र-स्वजन संध्यादिसजीववस्तु, वन-धन-सुवर्णा घजीववस्तु, सुवर्णादियुक्तस्त्रीत्यादिमिश्रवस्तु चानुकूलं प्राप्य, तस्मिन् रागं कुर्वन्ति तदा स्वपतिकूलेषु रिघु-कण्टक-ककर -धीत ताप-रोगादिषु वस्तुषु द्वेषं विदधते, पुनरेवयोरिष्टाऽनिष्टयो रागद्वेषविधानपरिणामः समागच्छेचहि तन्निमित्चत्वेन जीवः पुण्यपापबन्धं करोति, पुनरनेन बन्धकारणेन, दीर्घसमयं संसारे परिभ्राम्पति । पुण्यपापरूपफले

·श्रीमहावीर
॥२३॥
चिप्रकार
पुण्यपापफलं मूतत्वेन भूत्वा भुडक्ते"
वयोःपुण्यपापयोः सुखदुःखफलं भोक्तुं जीवो मूर्तिमान् भवति, मूर्तकर्मणश्च फलमपि मूर्त भवेत् तच मूर्तफलम्
मूर्तिमानात्मा भुज्यते, कर्माणि पुद्गलानामेव विकाराः, भवन्ति च तस्मिन् "शब्द-रूप-रस-गन्य-स्पर्शाः स्ततस्तानि मूानि,
यादश चोपादानकारणं तादर्श कार्य भवेत्, मुखदुःखयोरुपादानकारणस्य मर्गत्वेन, सुख-दुःखरूपफलपपि मूर्चमस्ति,
यश्च मूर्तिमान् स मूर्तफलं अङ्कते, ततोऽयं निश्चयो भवति यया, मूर्चकर्मफलस्य भोक्ता संसारिजीवः कथश्चित् मूर्तिमान
मोच्यते, वर्वते चात्मा " अमूर्त:" तथापि पुण्यपापक्शत्वेन समूची स्याद-पदाच स पुण्यपापतो मुक्तो भवेत् तदा अमूर्चत्वेन
देहरहितः विष्ठवि-विकारिकाण्यात्मानं विकारिसदृशं कुर्वन्ति, तथाऽपि यथाकाशमत्राणि विकारिणं विदधति तेषामभ्राणा
मपगमेन च पश्चादच्छ-स्वस्वभावमयो भूत्वा विष्ठति, तस्यैव कर्मविकाराणां दूरीभवनादात्मना निर्मलशुद्धस्वरूपेण भूत्वा स्थीयते-
पुण्यपापस्य कारणानि अरिहंत-सिद्धाचार्योपाध्याय साधु" रूपपञ्चपरमेष्टिपरमभक्त मानस-पचन शरीरतो विधानं,निखिल-
जीवानामुपरि करुणाकरणं तेभ्यश्च द्रव्यमावतः सहायतार्पणं, भावसहायतात, तेषु जीवेषु सप्ताऽऽत्मशक्त प्रबोधन, पुनः पवित्र
चारित्रे प्रीतिकरणमेतत्सबै पुण्यवन्धकारणमस्ति । अरिहंत-सिद्धाऽऽचार्योपाध्याय-साधु-देशविरातिसम्यकदृष्टीत्यादिपूज्य
पुरुषाणां निन्दाकरण, जीवानमतिच निर्दयत्वं, गोचरणविधानं तस्मिन् प्रीतिस्थापनमित्येतत्सर्व पापबन्धकारणं
स्यात् । नित्यं-शाश्वतं मुखं ये जीवा न मन्यन्ते ते, मुग्धमतिमन्तो, पुण्यतः सुखमाप्तिर्भवति पापतश्च दुखलामो भवति ततः
पुण्यं मुष्ठुत्वेन, पापंच दुष्टत्वेन गणयन्ति, किन्तु पुण्यपापयोर्द्वयोः साम्यं यतो द्वाभ्यामपि पुण्यपापाभ्यां जन्म-मरणरूप
संसाराष्टव्यां परिभ्रमणं कर्तव्यं भवेत्, पुण्यतश्च जीवः किञ्चदपि शुद्धत्वं न लभते, तत आत्मनैर्मल्यं दिक्षमाणै वैस्तु पुण्य
॥२३॥

·पापयोर्न काचित् विशेषता स्वीक्रियते । यो जनो विषयमुखात् प्रतिनिवृत्य, स्वस्य शुद्धस्वरूपे स्थिरतां विषचे स पुण्यपापद्ध पुण्यपापरूपेण प्रणमनपरिणामं त्यजति, यत इमे शुमाऽशुभपरिणामा एव, संसाराऽटव्यां दुःखरूपव्याघ्रमुखे जीवस्य नेवारः सन्ति, परिणामानामेषांच विहायक एवं कर्ममलाऽभाववान् भूत्वा शुद्धात्मानं च पादुष्कृत्य मोक्षं याति । आत्मकल्याण विधातुमिच्छूनां जीवानां विषयमुखतः प्रतिनिवर्तनमत्यावश्यकं यतो विषयवासनावो मनासि चाञ्चल्यं प्रादुर्भवति, यदाच परिणामनिश्चलत्वं भवेत् तदात्मस्वरूपे स्थिरता भवेत्, यावच्यात्मनि निश्चलत्वं न स्यात् वावद, वारंवारं जन्ममरणयोर्दाय कयोः पुण्यपापयोः कर्त्तव्यचुद्धि विहातुमयंजीवः समर्यो न भवति, यावच्च पुण्यपापयोस्त्यागो न क्रियते तावत्, कर्मवन्धपार- म्भः सततं वहति, यावच्च कर्मवन्धप्रवाहो वहति तावन्महच्छ च्छान्तिदायकमोक्षलाभो नभवति, मोक्षेच्छुमि वैर्विषय प्रवृत्तिरादौ त्याज्या, पुनरात्मस्वरूपे च स्यै विधातव्यं स्यात् । इतिश्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमकसूरीणां शिष्यविजयकेशरसू- रिणा विरचिते श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशामिधानके ग्रन्ये बन्याधिकार संपूर्णः " संवराऽधिकारः प्रारभ्यते" कर्मणामागमनमार्गनिवारणं " संवर संवरस्याऽस्य द्वौ मेदौ" "एको द्रव्यसंवरो द्वितीयस्तु भावसंवरः " उत्पद्य- मानक्रोधादिकषायाणां रोषा " भावसंवरः" तेषां क्रोधादिकषायाणां निवारणेन कषायत आगच्छत्कर्माश्रवस्य यो रोधः स" द्रव्यसंवरः, कषायोपेतमानस-वचन शरीराणां शुभाशुभप्रवृत्चिविधानेन यानि कर्माण्यायान्ति स " आश्रव" तेषा माश्रवाणां यनिवारणं तत् "संवर, " भावकषायाणां यनिवर्तनं तद् "भावसंवर, " तेषां कषायाणां रोधेन यत् कर्मद्रव्य

·तलमका
॥२४॥
श्रीमहावीर स्याऽभगमन रुध्यते तद् " द्रव्यसंवरः " प्रोन्यते । कपायता कर्माणि समागच्छन्ति, फर्मतच कपायाः समुत्पधन्ते तता,
कपाययोयोनिाशेनात्मनः पूर्णशुद्धिा प्रादुर्भवति, कपायः स " भाषकर्म, " कर्मतु " द्रव्यकर्म " द्रव्यभावकर्मणोः
परस्परं बीजक्षयोरिवोत्पादकसंबन्धोऽस्ति यथा चादी चीजसचा किंवा वृक्षसचा, तदभिधातुं फेनापि न शक्यते तस्येव "आर्य
द्रव्यकर्म, किंवा भाव कर्म " तदप्यभिधातुं नैव शक्यते, तथापि यथा सविनाशे तस्याओं परंपरा न चकति, तथैव कपायकर्मणो
विनाशेनेधमाना तत्परंपरा विनश्यति, ततश्चात्मनः परमविद्विराविर्भवति, कपायमलिनजीवः परद्रव्ये, जहमायायां या
प्रवर्तते, परद्रव्यमवर्तनेन " आत्मज्ञानमात्रियते-भात्ममानहानी सत्या, मिथ्यात्वं वर्षते ततः कर्मवन्धकारणरूपफपायाणा
मवश्यमेव विवर्जनं विधातव्यम् ।
" कपायदूरीकरणस्य साधनानि
विविधहिंसामयारम्भाणां कपायाणां च विवर्जन, जड़-चैतन्योईयोः सुनानविधान, पुण्य-पापयोरिन्छया व्युत्स-
जन, यस्मिन् लोकव्यवसरे धमो न स्यात् किंतु, मेडमयाहस्पेव विनालक्ष्यं यद् गमनं तस्यापित्यागविधानं लोकव्यवहारं प्रत्यी
दासीन्यमजनं विशुद्ध-दर्शन-शान-पारित्रमयनिर्मलात्मनोऽन्तरात्मनो ध्यानकरणमित्येतनिखिलानि कपायाणां दूरीकरणाय
साधनानि सन्ति । कपायारम्भयोः प्रवर्तन, जडचैत्यज्ञानाऽविधान, पुण्याऽमिलापत्वं, लोकव्यवहाराऽऽसक्तिलं विशुद्धात्मनो ध्या
नाकरणमित्येतनिखिलानि कपायदृद्धिकारणानि बिनादरीकरणेन, कपायाणां विनाशो नैव स्पान , वन उपरि दर्भिवानि
कषायविनाशस्य कारकाणि साधनानि सेवनीयानि । पुद्गला एते “वर्ण-गंध-रस-शब्द-स्पर्शपेवाः " सन्ति, शुभाऽशुभा,
चेतनाञ्चेतनानि मूर्तिमन्तश्च सन्ति, तेषामान्मनासह संवन्धाऽभावेन ते, कर्य सुख-दुःखंदधुः? अर्थानेव दातुं प्रभवन्ति, तथापि
॥२४॥

·15.5575 >11 " तेषु पुद्गलेष्वज्ञानिजीवा रागद्वेषौ कुर्वते, नचात्मनो निग्रहानुग्रहौ विधातुं कोपि पुद्गला समर्थोस्ति, ततो निश्चयदृष्टया जीवस्तेषु पुद्गलेषु कस्मिचापि स्थळे रागद्वेषौ न विधातव्यौ । ये च पुद्गलपरमाणवो राग-द्वेष-क्रोध-मानादिभावकर्मरूपेण परिणताः सन्ति तदपेक्षया ते चेतनरूपा मन्यन्ते, पुद्गळेभ्य एतेभ्यो भित्रमात्मस्वरूप, तथापि प्रशस्तपुद्गलादिष्वज्ञानतया रागमप्रशस्तपुद्गलादिषु च द्वेष विषचे । " रागद्वेषो क्व विदध्याम् मांपत्युपकाराऽपकारयोर्विधातारं यदाहं पश्यामि तदा, मयाऽन्यस्य किंवा तस्य चेतनशरीरं दृश्यते परं चेतनात्मानु न दृश्यते, तर्हि तत्कृतोपकाराऽपकारयोः क्व रागं क्यच द्वेषं कुर्यामाचास्मिन् देहे, रागद्वेषविधानं व्यय भवति, शत्र-माव- पितृ-श्री-स्वजन-भ्रातृ-स्वस-पुत्र-दुहित्रित्यादयः सर्वे संवन्धिनोऽस्य शरीरस्य साहयका भवन्ति किंवा तस्य विनाशका भवन्ति, फिन्तु मां चेतनात्मानंतु, ते किश्चिदपि कर्तुं न प्रभवन्ति, किल मूर्तिमच्छरीराणिचाऽमूर्ताऽऽत्मनेऽनुग्रहनिग्रही विधातुं न शक्नुवन्ति, तत्त्वतोऽहं चेतनस्वरूपोऽस्मि, ततोऽचेतनं शरीरं विभिन्नमस्ति तवस्तस्मिन् रागद्वेषविधान, कथं युक्तत्वेन गणपते ? पुनरह, ममारीणां वा मित्राणामचेतनशरीराणि पश्यामि परमात्मानं निरीक्षितुं न शक्नोमि, तत्पश्चात्त्योरनुग्रहनिग्रहो केन प्रकारेण कर्तुं समर्थों भवेयं ! शत्रुमित्रशरीरयोरुपकाराऽपकारविधानेन, तदात्मन्युपकारापकारों न स्पावा, यतः शरीरादात्मा विभि- भोऽस्ति । तच्छरीरस्याहं निग्रहाऽनुग्रहो कुर्यां मन्ये ताशी मम मतियों अर्थान् ममाऽऽयासो निष्फलोऽस्ति । कर्तुः हर्तुश्च कल्पना मिथ्या" अन्यः कोऽपि जनो मम गुणान् विधातुं वा विनाशाय न समर्थों भवेत् तस्येव, विधानुमन्यगुणान् वा विनाशाया . ५ ·न श्रीमहावीर इमपि न समयोस्मि, कस्यापि गुणानई काम किंवा गुणविनाशं विदध्यामिति कल्पना मिथ्याभूता सन्ति, पुनर्मोहाघीन ॥२५॥ जीवाएव मिथ्याकल्पना इमा कुर्वन्ति, ज्ञानादिगुणा आत्मस्वभावास्ततस्तेषां विनाशो न भवति तेन. कस्यापि सम्यक्ज्ञानादि गुणानामुत्पाद्याऽर्थयामि वा तद्गुणान् नाशयामि, कोपि च मम वान् गुणानुत्पादयत्ययवा नाशयति' सर्वा स्तादृश्योऽज्ञानिनो मोहाभिभूतजीवस्य कर्तृत्वहर्तृत्वस्य कल्पना मिध्याभूताः सन्ति । इन्द्रियविषया ज्ञानदर्शनचारित्राणि न विनाशयन्ति तस्येव निरन्तरं सेवितगुर्वादयो न ज्ञानादिगुणान् विदधति वा नाऽपर्यन्ति, किंतु परिणामिजीवानां ते गुणाः स्वयं पर्यायरूपेणोत्पद्यन्ते, पर्यायरूपेण च विनश्यन्ति स्वयमपि तान् गुणान् विषातुं समर्थो न भवति तथैवचाऽन्योऽपि तान् गुणान् विनाशयितुं न समयों भवति । इन्द्रियविषयै नि-दर्शन चारित्राणि नश्यन्ति, गुर्वादिसेवातो ज्ञानादीनि प्राप्यन्ते, वार्च व्यवहारदृष्टया यथार्था परंवा स्विकदृष्टयातु यदि निरीक्ष्यते तदा शायवे यदात्मा थावत् परिणामी भवेत्-शुभाशुभोपयोगे परिणमेद् वावन्मतिक्षान-श्रुत ज्ञानाध्वधिमान-मनः पर्यवज्ञानत्वे, भूयोभूयः परिणमति. पुनरिमे परिणामा शेकापेक्षयाऽऽत्मन एव सन्ति, पुनरस्मिन्त्रात्मनो गुणा नवीनाः कृतोऽपि नागच्छन्ति, वचस्य विनाशोऽपि न भवति, यदिच गुणस्य विनाशो भवेचदाऽऽस्मनोऽपि स्यात् , यतो गुणगुणिनोरभेदसंबन्धात् , वैभाविकगुणास्तु दूरीभवन्ति, किंतु स्वाभाविकगुणानांतु विनाशो न भवति, वयैव तस्योत्पत्तिर पिनस्यादात्मपर्यायेषु गौणत्व-मुख्यत्वे द्वे भवतः पर सर्वया विनाशो न भवतीति कयनाभिमायः शरीरेन्द्रिय-द्रव्य-विपया वैभव स्वामि-सेवका एते सर्वे मम, तथा व्यवहारेणाऽभिधीयते परं तत्त्वतो न कथ्यते. यदि तत्वतो निश्चयतस्तानि शरीरादीनि जीवस्य यस्तर्हितान्यात्मतः पृथग् भविनुमपि न संभवेत्, भेदस्त्वयं प्रत्यक्षतया दृश्यते ततः शरीरादिवस्तूनि नाऽऽत्मन इत्येपा तात्तिकदंष्टिः । य एवं स्वपरद्रव्यमवबुध्य स्वद्रव्यं च स्वत्वेन, परद्रव्यं च परत्वेन सदा मन्यन्ते ते चात्मद्रव्ये सलीना योगिनः ॥२५॥ न ·" संबर कुर्वन्ति, अर्थादागन्तुककर्माणि निवारयन्ति । द्रव्यपर्यायापेक्षया फलभोक्तुविविधतां दर्शयामः एंको जीवः किश्चिच्छुभाशुभकर्म विधत्ते तस्य च फलमन्यो मुतते इत्येवं न स्यात् , यो जीवः शुभाशुभकर्म विधत्ते स एव तस्य फलं भुङ्क्ते, वार्तेयं द्विविधा तथ्याऽपेक्षया, साचाऽपेक्षा भवेदेवं, मनुष्य एकमनुष्यशरीरस्य पर्यायरूपेण स्थित्वा च वर्फलं देवो मुङ्कते, मुख्यत्वमत्र पर्यायस्य, आत्मद्रव्याऽपेक्षपोतु मनुष्यगतौ स्थित्वाऽयं आत्मा पुण्यं विदधाति, से एवात्मा, देवगवौ वत्कलं अङ्कते, भवतिचात्राऽऽत्मद्रव्यस्य भाधान्यं, नयशब्दस्यात्र "अभिप्रायः" अया, नयोद्वेषा" द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च मूलद्रव्य-वस्तु लक्ष्ये संस्थाप्य, यो वस्तुनिर्णय विधत्ते-द्रव्य विषयं वा विधत्ते स "द्रव्यार्थिकनयः" यश्च पर्याय प्रति लक्ष्यं समर्पय्य, पर्यायवाची: करोवि पर्यायविषयं वा करोति " स पर्यायाथिकनया" "द्रव्यपर्यायापेक्षयैकत्वमनेकत्वं च" यंदा चामना सह पर्यायार्थिकनयस्य संबन्धः संयुज्यते तदाऽऽत्मन एकत्वे सत्यप्यनका मानोऽभिधीयन्ते, यत आत्मा कदापि मनुष्या कदापि च देवः कदाचित् तिर्यक् कदाचिञ्च नारको भवेद, वादशाऽनेकरूपाणि धारयति तत, एका- त्माऽपि पयौयाऽपक्षया चानेके भवन्ति पुनरनेकतया स उच्यते । अथ च यदा द्रव्याथिकनयस्यात्मना सह संबन्ध संस्थाप्य निरूपणं विधीयते तदा स एकत्वेन व्यवहियते अर्थान्मनुष्याधनेकस्वरूपाणामुत्पत्ती सत्यामपि, तेषु निखिलेष्वात्पद्रव्यं त्वेकमेव, तंत एवीधुंना मोक्तं यत्पर्यायाऽपेक्षया कश्चित् कर्म विदधाति तत्फल वेन्यः कोऽपि भुबन्ते । येन जनेनामुक प्रकारस्य शुभकर्म समुपातिं पश्चात् स सूत्वा देवोजावस्ततस्तेन मनुष्येण शुमकम विहितं तत्फलं च देवेन भुङ्क्त, यवो

·त्वप्रकाश
श्रीमहावीर । मनुष्यपर्यायतो देवपर्यायः पृथगस्ति । द्रव्याथिकनयाऽपेक्षयातु समुपाजयति यः कर्म सएव तत्फलं मुक्ते, येनाऽऽत्मना
॥२६॥
च मनुष्यगतौ स्थित्वा शुभकर्म वद्धं, स एवाऽऽत्मा देवत्वे उत्पद्य तत्फलं अङ्कत्ते, यतो य आत्मा मनुष्याऽवस्यायामासीद
स एवात्मा देवाऽवस्थायामस्ति, मूलबस्तुवेन य आत्मास्ति तन्मुख्यत्वोपेताऽवाऽपेक्षाऽस्ति पुनरादौत्वात्मनो देहोपेत
पर्यायाऽपेक्षाऽऽसीत् ।
" अथाऽत्मनो नित्याऽनित्यत्वं प्ररूप्यते "
यदि च मन्यते नित्यानित्यस्वरूप आत्मा तर्हि पूर्वदर्शितं सर्वमपि कथनं सुसङ्गतिमञ्चति, किन्तु तस्यात्मन
एकान्तनित्यत्वाऽनित्यत्वस्वीकरणे, द्रव्यपर्याययोरनयोरपेक्षा, केनापि प्रकारण न संभवति द्रव्याऽपेक्षयात्मैवं नित्या,
पर्यायापेक्षयात्रनित्या, देव-मनुष्य-पशु-पक्षि नारकादिपर्यायान् कीदृशान् कियतोऽपि धारयति ततस्तदपेक्षयानित्यम्,
कियतोऽपि कीदृशानपि पर्यायान् धारये तथापि न भवति नाश आत्मना, प्रत्येकपर्यायेषु चात्मनो विद्यमानलं तु स्यादेव,
ततस्तदपेक्षया त्वात्मा नित्यः, यद्यात्मानं सर्वथा नित्यं कूटस्यं च मन्येमहि तर्हि वस्मिन् विविधपर्यायाणां विविधस्वरूपाणां
वा धारणं न संभवेत्, यद्यय सर्वयाऽनित्यत्वविशिष्टं मरणधर्म वा मन्येमहि तर्हि " यः कर्म विधत्ते स भुते " न तव
सेत्स्पति, तथैव च सुखदुःखफलोपभोगे, फलदायककर्मणामुपभोगायाऽऽस्मन एवाऽभावो भविष्यति, नित्यानित्येयमवस्था,
स्वानुभवविषयं समागच्छेत् तादृशी वर्वते, तेनाऽपेक्षयात्मा कयंचित् नित्यानित्यत्वेन स्वीकत योग्योऽस्ति ।
" औदयिकभावतो जीवः कर्मणः का भोक्ता च"
जीवोऽयमौदयिकभावोदयवः कर्म करोति भुङ्क्ते च, तस्य चौदयिकभावविनाशेन किश्चिदपि कर्म न विधत्ते,
॥ २६॥

·265 नापि च भुङ्कते । यदा च जीवः कर्म कुरुते तदौदयिकमावस्तस्मिन्निमित्तकारणं भवति, तेन यदाऽऽत्मनि नरक निर्यङ्-मनुष्य देवगतयः क्रोध-मान-माया लोभकषाया, पुरुष-श्री-नपुंसकवेदाः, मिथ्यादर्शनाऽज्ञानाऽसंयमाऽसिद्धत्व-कृष्ण-नील- कापोत-तेजः-पत्र-लेश्या इत्येवं सर्वगणनयकविंशतिरौदयिकमावस्योदयमायान्ति प्रकृतयस्तदा जीवः शुभाशुभकर्माण्यु त्पादयति, तेषां च सुख-दुःखादिफलान्पषि मुक्त, यदाचेयमौदयिकमावस्य सत्ता विनश्यति, तदा जीवो नवीन कर्माणि न वध्नाति, तेषां च फलान्यपि न झुक्के । विपयाः मुखदुःखयोर्दावारो न भवन्ति " अचेतनाः पश्चेन्द्रियविषया अस्मै जीवाय किञ्चिदपि मुख-दुःख वा दातुं न समर्था भवन्ति, परं जीवा स्वकल्पनया चैवं मनुते, यदि विषया मां दुःखं दद तीमे च विषयाः मुखमर्पयन्ति, "रूप-रस-ध-शब्द-स्पर्शा "एते इन्द्रियविषयाः, पुनस्ते अचेतनाः सन्ति ततस्ते चेतना ऽऽत्मने मुखं दुःखं वा दाळ कथै समर्था भविष्यन्ति । तथापि जीवोऽयमज्ञानी विकल्पै स्तेषु मुखदुःखाऽर्पणस्यारोपं विधत्ते । "सङ्कल्पादिष्टानिष्टत्वं भवति बुद्धिगम्यद्रव्यगुणपर्याया विना संकल्पनात्मन इष्टाऽनिष्टाय न प्रभवन्ति, कस्यापि च द्रव्यस्य गुणे किंवा पर्याये ममत्वस्य किंवा परकीयस्य, शोभनत्वस्यवाऽशोभनत्वस्य, सुखदातृत्वस्य वा दुःखदातृत्वस्य सङ्कल्पोत्पत्यनन्तरमेव तेषु किंवा तेभ्य उद्भवद्भ्यः किंवा क्रियमाणेभ्यो रागद्वेषादिभ्यो जीवस्यानिष्टत्वमिष्टत्वं भविष्यत्येव । यदि च तेषु प्रश- स्वाऽप्रशस्तेषु द्रव्यगुणपर्यायेषु, वनिमित्त्वेन स्वल्पावपि संकल्पविकल्पो न कुर्यात् तर्हि तन्निमित्तखेन, जीवस्य शोभनम शोभनं पा न स्यात् । ततोऽयं निश्चयो भवेत् यज्जीवस्येष्टाऽनिष्टयोः संकल्पविकल्पयोरेव हेतुत्वमस्ति । श्रवणपथमाप्तानि गहों-स्तुतिवचनानि, जीवाय न काश्चिदपि हानि कुर्वन्ति यतस्तेषामात्मना सहन कश्चित् संवन्धस्तथापि गहस्तुितिवचन ·श्रीमहावीर । श्रवणेनं जीवन शोक-हौ किंवा रोगद्वेषौ क्रियेते वहि जीवायं दुःखदायकवन्धो ध्रुवं भवेत् , गहाँस्तुतिसंवन्धः ॥ २७॥ शरीरेण किंवेन्द्रियैः सह भवति तयापि जीवो, निष्फलौ रोपतोपौ विदधाति । निखिलीनीमानि शुभाशुभस्माणि वासकारणानि मोहदोषेण कृत्वैव मुर्खदुःखविधायकानि भवन्ति, यदिच मोहो न स्यात् तर्हि कस्मिन्त्रापि पदार्ये नास्त्येतादृशं सामर्थ्य यज्जीवाय मुख दुःखं वा दातुं शक्नुयात्, मुखदुःखयोनिमित्तकारणंमोहस्तेन च कृत्वा जीवो, यदा तेषु तेषु पदार्थेषु राग वा द्वेष करोति तदा तस्मिन् जीवे स्वपरज्ञानं विवेकज्ञानं वान प्रबुद्धं भवेत्, चतस्तान् पदानिष्टानिष्टत्वेन संभधार्य चेष्टसंयोगेन स्वं मुखित्वेन पुनरनिष्टसंयोगेन खं दुखित्वेन संपधारयति, किंवा मुखी दुःखी च भवति, वास्तविकतयातु वचनेन नकोऽपि निन्धते वा स्तुयते, यत आत्मा वचनातीतोऽस्ति वचनविषयो भवितुं नाईति तथापि मोहसवन्धेन जीव एवं मन्यते यदनेन ममस्तुतियां निन्दा विहिता, यदीमानि वचनानि स न स्वीकुर्यात् तर्हि तत्समावः स्वल्पोऽपि तस्य मनसि नोत्सबते, एकजनाय कोऽपि गालिपदानं करोति तथापि श्रवणाऽभावेन स न गृह्णाति ततस्तत्प्रभावस्वन्मनसि नोभवीत स्वल्पोऽपि, वस्येव मनुष्यस्तस्य श्रवणं कुर्वा- गोपि यदि तदुपेक्षां विधत्ते किंवा तत्मत्यौदासीन्य धारयेत्, किंवा श्रुतमश्रुतवा विदध्याहिँ तत्मभावो न रागद्वेपरूपेण तस्मति भवति । नाऽन्यदोषगुणावन्यस्मै विपादाऽनन्दौ विधातुं समयौँ भवेतां यतस्तद्गुणदोषावन्यस्मिन्मवेष्टुं न प्रभवतस्तथापि परगुणदोषौ निरीक्ष्य जीवोऽयं तस्मिन् रागं वा द्वेषं विदध्याईि स्वस्याऽसहनशीलतारूपदोपेण कृत्वा स जीवः मुखी किंवा दुःखीभवेत् पुनरमुकजनो ममेष्टाऽनिष्टं चिन्तयति तादशी बुद्धीः किंवास्तादृशविचारा निष्फलाः सन्ति यतः परकीयचिन्तनेन नाऽन्योजनः पीज्यते किंवा रक्षणमपि न प्राप्यते पुनरन्यजनोऽस्माकं शोभनमशोमनं वा चिन्तयेत् ततोऽस्माकं शोभनमशोभन वा न भवेत् यदि शोभनमशोभनं वा विना कारणेनैव भवेत्ाीस्मिन् विन्धे न कोऽपि सुखीस्थान किंवा दुःखीस्यात्, यता ॥ २७॥ 253 स ·किश्चित् कश्चिदस्माकं शोभनमशोभनं वाऽवश्यमेव चिन्तयेत् परं गाथाथ्यनतु शोभनाऽशोभनानि चास्माकं कार्याणि भवयुस्ताह तदधिकारित्वमस्माकमुपर्यापतवि तत्फलान्यप्यस्माभिरेव भोक्तव्यानि स्युः किन्त्वन्यस्य शोभनाऽशोभनविचाराणामस्माक मुचरदायित्वं नास्ति । तथैवाऽस्माकं शुभाऽशुभकर्मणां 'विना, कस्याऽऽवीर्वादेन किंवा श्रापेणास्माकं नकाचिदपि वृद्धिः वा हानिः संभवेत्, न च कस्याऽपि संपत्तिर्विपचिर्वा वर्द्धते किंवा न्यूनीभवति, यदिचान्यस्य श्रोषण किंवाऽऽशीर्वादेन भवेता मिष्टानिष्टे तहि कस्य प्रचुरमित्राणि किंवा शुभचिन्तकाः स्युस्तदाऽस्य कदाप्यनिष्टं न भवेत् तयैव कस्यापि प्रचुरारयो विद्येरन् तर्हि ते तस्य सदैवानिष्टमेव चिन्तयेयुरेव, ततो निरन्तरं तस्याऽनिष्टत्वमेवस्थात् किंतु तथातु न दृश्यते, पुनरिष्टत्वमनिष्टत्वं वा जीवस्य तत्तत्कर्मणामिव संभवति ततः कस्याशीवादेन वा आपेणाऽन्यस्मै लामाऽलाभौन स्यातामिदं वृत्तान्तं हृदि ज्ञातव्यमस्ति। तत्त्वदृष्टया च यदि परामृश्यते तर्हि किश्चिदपि द्रव्यमिष्टमनिष्टं वा नास्त्येव, किन्तु मोहेनाऽनिष्ठत्वं प्रतिभातीष्टपदार्थेऽनिष्ट पदार्थे इष्टत्वेन च, शीतात्रुष्णसाधनानि मुष्ठुतया प्रतिभान्ति, तान्येव च साधनानि ग्रीष्मतौं शोभनत्वेन न प्रतिभान्ति, ग्रीष्म तुसंबन्धीष्टसाधनानि शीतवौंचानिष्टत्वेन भवन्ति, युवावस्थासाधनानि वृद्धाऽवस्थायामनिष्टत्वेन भवन्ति, वृद्धावस्था साधनानि च युवाऽवस्थायां न रोचन्ते, निखिलेष्वेतेषु मोहस्यैव प्राधान्यमस्ति वास्तविकतयातु पदार्थेषु न स्यावामिष्टानिष्टत्वे, अस्त्यात्मा निर्मला स्वतः सुखस्वरूपश्च शंखः स्वभावत एव निर्मला स्यात्, केन तस्य श्वेतत्वं विनिर्मित ? नकेनापि तद्वदात्मा स्वयं स्वभावत एव सुखस्वरूपः पवित्रो ज्ञानादिरलत्रयमयश्च, तस्याऽऽत्मनोऽन्यसहायताया अपेक्षा नास्ति । शंखः किंवा मुघाचूर्णे कस्य सहायतयाऽन्यस्य मित्यादिकमुज्ज्वलयति ! अर्थात्कस्यापि विनाऽऽश्रयं स्वयमेवोज्ज्वलयति, तस्येवात्मा, खयमेव खसामग्रंण जानाति- "

·तार
॥२७॥
पश्यति श्रद्घाति च, पुनरन्यपदार्थाऽऽश्रयस्याऽपेक्षा न स्यात्, यतस्तद् दर्शनं-ज्ञानमित्याद्यात्मस्वभाव एव । मोहः स्वसंसर्गेण
जीव मालनं करोति, रक्तपुष्पाणि किमुज्ज्वलस्फटिके रक्तत्वं न कुर्वन्ति ? कुर्वन्त्येव, रक्तपुष्पोपाधिरियं स्काटकरत्नसनि
धानतो यदि दूरीक्रियते वहि, स्फटिकरलः स्वस्य सत्यस्वरूपेण प्रकाशने तद्वदयं मोहो यद्यात्मनो दूरीक्रियते तदात्मा स्व-
निर्मलस्वरूपेण प्रकाशितो भवेत् । एवं चात्ममलिनतायाः कारणमवयुध्य, दुःखबीजरूपमोहं ये त्यजन्ति ते जीवा, आगन्तु
ककर्मणां रोधरूप संवरं करोति, ये च जनाः, शुभाशुभपरद्रव्येषु रागद्वेषौ विदधते ते सुदीर्घसमयं तपः कुर्युस्तयपि तेषां शुद्धिः
केनापि प्रकारेण न भवति, एकोजनः स्नात्वाऽनन्तरमेव धूल्या जुठेत् तर्हि वत्स्नानं निष्फलं भवति, यतः स्नानविधानो
देशो मलदूरीकरणं, तत्तु धूलिलुठनेन निष्कलं भवति, तस्येव तपोनिर्माणोदेशः कर्ममलं शोषयित्वा दूरीकरणस्य, स तु रागद्वेष-
विधानेन न पार लभते, तर आत्मविशुध्ध्यर्थ चादौ रागद्वेषौ बिहावव्यौ, यदि तत्त्यागो न विधीयते वहि कर्मफलोपभोगे, दुःख
संततिकारणरूपाण्यष्टविधकोणि बध्नाति, ये च कर्मणां सर्वथा पुद्गलख्यं ज्ञात्वा, चस्मिन्ननासक्तित्वेन बतो दूरीभवनाय
प्रयन्तवे ते सर्वकर्मवियुक्तत्वेन पुनरात्मस्वरूमे भूत्वा तिष्ठन्ति ये च शुद्धोपयोगे वसन्ति ते, कर्म न स्वीकुर्वन्ति पूर्वोपाच
कर्मणांच विनाशं विदधति, पुनर्येच मिथ्याज्ञानमलिनाः शुभाऽशुभोपयोगेन परिणम्य स्थिताः सन्ति ते पुनः कर्माणि गृह्णन्ति
मुञ्चन्ति च ।
"प्रतिक्रमणतः संवरोभवति"
ये भक्तिसमन्विताः “सामायिक-चैत्यस्तव-गुरुवन्दन-पतिक्रमण-कायोत्सर्ग-प्रत्याख्यानेषु प्रवर्तन्ते तेषां संवरो
भवति,स्थिरीभूयाऽऽत्मतत्त्वे,सर्वपदार्येभ्यो रागद्वेषौ बिजहाति "सा समभावस्थिति: "सामायिक १ भवति, समयशब्देनात्राऽऽत्मा
25252524
॥२८॥

·गृह्यते, तस्मिन्नात्मनि यद्वसनं तत् " सामायिकं " पोच्यते, तस्यामवस्थायां रागद्वेषाऽभावेन संवरो भवति, आगच्छत्कर्मनिवा- रणं " संवरः" संवरेणऽनेन सह कर्मनिर्जरापि भवेत्तथाऽप्यत्र संवरस्यैव प्राधान्यमस्ति । ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूप-रत्नत्रय- स्वरूपशुद्धचैतन्यमयस्य, कर्मोपाधिवियुक्तस्याऽऽत्मनो ये निरन्तरं स्तुति कुर्वन्ति तां ज्ञानिनः स्तुति वदन्ति, न कस्यापिदेहस्य स्तुतिः यथार्था किन्तु या विशुद्धात्मनः स्तुतिः सा वास्तविकी स्तुतिरभिधीयते ततश्वकर्माऽऽगमनं निवार्यते, चतुर्विंशतितीर्थङ्करस्तुतिः " चतुर्विंशतिस्तवः ॥ २ कथ्यते, तस्यां च स्तुतावमुकतीर्थकरविशेपस्तुतिरस्ति तथा शुद्धात्मनः स्तुतिविधानं तत्पवित्रात्मनः सामान्यस्तुतिरस्ति, द्वे स्तुती विधातुं योग्ये । पवित्र-ज्ञानदर्शन-चारित्रमयोत्तमात्मने मनो वचन-कायैर्वन्दनं "वद्-वन्दना" ३ पोच्यते, वन्दनायामस्यामाचार्योपाध्यायमुनिरूपगुर्वादिभ्यो या वन्दना सा विशेषरूपवन्दना" पवित्रात्मने विनानामरूप कल्पना या वन्दना विधीयते " सा सामान्यरूपचन्दना" द्वाभ्यां सामान्यविशेषाभ्यां क्रियमाणा वन्दना लाभदायिका भवेत् तथापि, शुभोपयोगवती बन्दना पुण्यफलदायिका, शुद्धपवित्राकारपरिणतिरूपवन्दना संवरकारणं भवति । पूर्वकृतकर्मभ्यो यानि कर्माण्यधुनाफलं दातुमागवानि, तेषां कर्मणामुपभोगे ममत्वस्य त्यागः कर्त्तव्या, शुभाशुभमुख- दुःखप्रसङ्गेषु ममत्वत्यागः "अतिक्रमणे" कथ्यते, पूर्वस्मिन्यदाऽनेनजीवेन कर्मबन्धोविहितस्तदा तस्याऽऽत्मभान नमबुद्धं, ततएव कर्मबंधोजात:, पुनरेपा विस्मृतिस्तदैव मुभवेद् यदाऽऽत्मा स्वयं स्वरूपेण प्रबुद्धो भवेत् पुनः स तदैवाभिघातुं शक्नुयाद् यथोदयाग तानीमानि कर्माणि यूयं मम न स्थ, यूयमधुना मह्यं यत्मखदुःखरूपफलं दातुं समागवानि तन्ममैव विस्मृतरेवपरिणाम एवं विचार्य तानि समभावेन भुरुक्त, तेषां चोपभोगेन, नवीनकर्माणि न बध्नन्ति तन्नाम "प्रतिक्रमणमभिधीयते" अतिक्रमणमेतेन पश्चानि- वर्तनं, स्वभाव विस्मृत्य विभावे गत-स्ततः पश्चात् पुनः स्वभावे आगतस्ततस्तस्य नाम " प्रतिक्रमणमस्ति" ४ यो जनः शरीर

·तत्वमकान
श्रीमा
॥ हावी
॥२९॥
कर्मजातमचेतनमन्ते विनाशधर्मकंच ज्ञात्वा शरीरकार्येषु नातीव महत्त्वं ददाति, तथैव शरीरकार्येषु न च प्रवर्तते स मनुष्य कायो-
सगै विधातु शक्नोति स च कायोत्सर्गसमये केनाऽपि प्रकारेण शरीरे ममत्वं न स्थापयति, पुनः स्थिरीकरोति देह, धर्मध्याने
च प्रबुद्धात्मः सन् प्रवर्तते स "कायोत्सर्ग:" कायस्यउत्सर्गस्त्यागः, कायाद्उपयोगमाकृष्य तदनन्तरमात्मन्युपयोगस्थापनमात्मा-
ऽऽकारणोपयोगपरिणामनं स "कायोत्सर्गः ॥ ५॥ कर्मत आत्मभिन्नत्वस्य दर्शको जनो भविष्यकाले भाविवन्धननिमित्तम
रागद्वेषादिभावान् विजडाति तत् " प्रत्याख्यान " भोच्यते, प्रत्याख्यानशब्दस्य कोऽर्थः ?-उच्यते यैः परिणामैर्भवभ्रमणस्य
कारकाणि कर्माण्यायान्ति तेषां तेषां भावानां त्यागः । ये योगिनः प्रमादं विहाय, पुनरात्मतत्त्वे लक्ष्य संस्थाप्य, पडिमा आव-
श्यकक्रियाः कुर्वन्ति तेषां कर्मणां संवरो भवति, मिथ्याज्ञानस्य विहायफा आत्मनोऽनात्मय विवेकं विघाय सम्यकज्ञाने निममा भवन्ति
एवागन्तुककर्माणि निरोद्धं समर्या भवन्ति ।
द्रव्येण भावेन चात्मनो
मनो भोक्तृत्वम्
जानिजनो द्रव्येण व्यवहारेण विषयान् भुङ्क्ते न तु भावतः तदा चाऽज्ञानिजीवो द्रव्येण व्यवहारेण विषयान् न
मुहन्ते किन्तु मावतो भुक्ते, ज्ञानिजन आत्माऽनात्मयोर्भेदं जाननपि कर्ममावल्येन, तत्यागे स्वस्याऽसामर्थ्यतो, द्रव्यतो
दर्शनमात्रेण, व्यवहारतः पञ्चेन्द्रियाणां भोजनपानादिविषयानुपमुक्ते किन्तु तेषु, तस्पानासक्तित्वेन भावतो भोक्ता न भवति,
ततः बन्धनं न विधचे, अन्याज्ञानिजनोज्ञानतया स्वस्य हिताहिती न जानाति तयापि, द्रव्यतो व्यवहारत उपवासादिव्रतं
विधाय, भोजनपानादिभोगान् जहाति, तथापि तेषु तेषु विपयेप्यासक्तित्वेन द्रव्यतस्वान् भोगान् न भुङ्क्ते तयापि भावतेस्तु
तेषां वस्तूनां भोक्ता भवेत्, स्वल्पसमयाय स्वल्पभोगान् विहायायतौ, दीर्घसमयाय प्रभूतमोगानर्जयितुमायासविधानं तदप्यभ्य-
॥२९॥

·न्तरासक्तिं सूचयंति, वेन च परिणामांनुसारेण कर्मबन्धो भवति, न केवलं बाहवर्तनस्योपरिकर्मबन्धाधारः किंतु भवेदाधारत्वं आभ्यन्तरपरिणामस्य, ततो व्यवहारेण च यो जनस्त्यागी भवति, तं व्यवहारपरायणा जना पूजयन्ति किंतु यो भावतस्त्यागी जातः स तत्त्वज्ञोशामिलार्षिभिजींवैः पूज्यते, व्यवहारज्ञजनाश्च व्यवहारपरायणमाधिक्येन मन्यन्ते, तत्त्वज्ञ जनाच तत्त्वज्ञपुरुषेष्वधिकतां पश्यन्ति, तत्प्रमाणेनैव ततो काभमप्यधिगच्छन्ति, योजनो द्रव्येणैव व्यवहारतस्त्यागी जातः तस्याऽऽ- गच्छत्कर्मणां निवारणात्मकः संवरो न स्यात् किंतु यो भावतो निवृत्चस्तस्य ध्रुवं कर्मसंवरो भवति, वस्तुतत्त्वस्यैव परमार्थ ज्ञात्वा, व्यवहारेण द्रव्यतो मनो-वचन-धारीरैः निवृत्ति विधाय किंवा त्यागीभूत्वा सर्वयाऽगच्छत्कर्माणि रो भावतो निवृत्ति विधानस्यात्यावश्यकमस्ति, द्रव्यतो विषयनिवृत्चिविधानाऽपेक्षया भाववो निवृत्चिविधानं श्रेष्ठ, किंतु केवलभावतो निवृत्तिकरणेन संवरो न सर्वथा मवति ततो व्यवहारेण द्रव्यतो मनोवचनकायानां निवृत्चिविधानस्याप्यावश्यकमस्ति । "मोक्षलामे वेषमुख्यत्वं नास्ति शरीर जडरूपत्वेन यथाऽऽत्मतः पृथगस्ति तस्येव, साधूनां वेषश्चिन्हो वा जडरूपत्वेनात्मतः पृथगस्ति, ततस्तत्त्वदृष्ट्या यदि निरीक्ष्यते हि साधुवेषो मुख्यकारणं नास्ति, मोक्षगतौ च यस्त्यज्यते वा मोक्षगमने यः सह गन्तुं न प्रभवति स मुक्ती- ख्यकारणं नाऽभिधीयते, नाऽपि च तेन मोक्ष कामः संभवेत्, भिन्नकारणत्वे सत्यपि यदि साधुवेषो मोक्षलाभे कारणं स्याचा, पश्चादात्मभिन्नकर्माण्यपि मोक्षलाभे कारणत्वेन संभवेयुस्ततः साधुवेषरूपलिङ्ग मोक्षप्राप्ती कारण न भवति, व्यवहारे च साधु- वेषः शरीरमेकच्च मोक्षस्य निमित्तकारणमंस्ति किंतु निश्चयतः शरीरं किंवा वेषो मोक्षकारणं न, येन च संहाभेदसंबन्धो भवेत् तस्य मोसे विद्यमानत्वं स्यात् पुनर्जान-दर्शन-चारित्राणामिव मोक्षे तस्यैव कारणत्वं गण्यते ।

·2525 तचप्रकाश श्रीमहावीर "संवराय किंकर्तव्यम् संवरार्थिजीवैः संवराय खात्मनि स्थितानां ज्ञान दर्शन चारित्राणां सेवा विधातव्या, निखिलानि च चेतनाऽचेतन वस्तूनि विहातव्यानि, रागद्वेषवियुक्त-सम्यज्ञान-दर्शन-चारित्र मृतमात्मतत्त्वमस्ति तदेव च भुक्तिमार्ग, एवं यो जानाति स वविरोधिपरिणामानां त्यागात्मक-संवरतत्त्वं लब्धुं शक्नुयात् पुनरागच्छत्कर्मणां निवारणं विधातुं च समर्थो भवति । इति श्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमलसूरीश्वराणां मुख्य पट्टधर- शिष्यश्रीमदाचार्य श्रीविजयकेशरमरिणा विरचिते श्रीमहावीरतत्त्वाभिधानके ग्रन्थे संवराधिकारः संपूर्णः संजातः ॥ “अथ निर्जराऽधिकारः प्रारभ्यते" पूर्वोपार्जितकर्मणां न्यूनांऽशत्वेन किंवाऽन्यूनांऽशत्वेन क्षयो विधातव्यः, तेषां च कर्मणामात्मतः पृथक् करणं "निर्जरा " पोच्यते, निर्जरायावास्या द्वौ भेदौ " अकामनिर्जरा-सकामनिर्जराच " कर्मस्थितः परिपकतया पूर्णत्वेन वा, यानि कर्माण्युदयमागत्य, स्वयं पृथक् भवन्ति सा " अकामनिर्जरा" पुनरियं निर्जरा महदमहत्संसारिजीवेषु प्रत्येकं प्रतिक्षणं भवेत् , कर्मस्थितेः पूर्णापूर्णत्वे सत्यपि, तप-अप-ध्यानादिभिर्या सत्तायामस्ति तामुदयमानीयोपभुज्यते सा "सकामनिर्जरा- ऽभिधीयते, यानि कर्माणि दीर्घसमये उदयमागन्तृणि स्युस्तानिकर्माणि,कर्मावधेः प्राक पुरुषार्थ विधाय, समिधावानीयचोपभुज्य, पश्चात् स्वस्मादुरीकरणं " सकामनिर्जरा" पोच्यते, संवरोद्भूतेरनन्तरमियं सकामनिर्जराज्याति, सा च मोक्षलामे मुख्य- साधनं स्यात्, कथ्यतेऽकामनिर्जरा सविपाकनिर्जरात्वेन, सकामनिर्जरा चाऽविपाकनिर्जरात्वेनाऽपि केन । अकाममिर्जरायां ॥३०॥ 5252525 ·- यानि कर्माणि पक्वानि-फलं दातुं सन्मुखीभूतानि-बहिरागतानि पूर्णस्थितीनि च सन्ति तेषामेव कर्मणां यो भवति, सकामनिर्जरायां तु, पक्वाऽपक्चयोर्द्वयोः कर्मणोः यो भवेत् , वने च यथा दावानकमज्वलनेन, द्वावपि शुष्काशुष्कौ वृक्षौ दग्ध्वा भस्मसात्मवतस्तथैव ध्यानाऽभ्यासेन च पक्वाऽपक्वौ कर्मसञ्चयो दग्धो भवतः। कषायान्विहाय ये साधवी विशुद्धध्यानमभ्यस्यन्ति तेषां कर्मणां सकामनिर्जरा भवेद, वयैव निर्जराया मुख्यकारणं ध्यान, कषायत्यागेन ध्यानाऽवक- म्बनतः सफलीभवति ध्यान, येचात्मतत्त्वे रतीभ्य कर्मसंवरं विषायचाऽहनिशं ध्याने प्रवन्ते,व एव कर्मनिर्जरां विदधति,विना संवरं कृत्वा च साधूनामपि सकामनिर्जरा न भवेद, सत्यमिदं यमूवनजलं यदि सततमागच्छेत्तदा सरोवरं रिक्तं कुतः स्यात् ? यस्मिन् सरोवरे नालेन सततं जर्क समागच्छेत् व िवद सरोवरं रिक्तं भवितुं न शक्यति तस्येव,यावत्कषायादिद्वारेण जीवसरोवरे कर्मजलं सततमागच्छेत् वावदात्मसरोवर केन प्रकारेण शून्यं भवेत् ? नैव भवेदित्ययः, नागच्छत्कर्मणां निवारणात्मकः संव- रो यावमा विधीयते वावन् सकामनिर्जरा नभवति। आत्मस्वभावरूपज्ञान-दर्शनचारित्राणामेकाप्रध्यानेन कर्मक्षयो भवति,व्याने चम- नोमुख्यत्वं तन्मनच जडमायायां वारंवारंपावन धावत् तिष्ठति तस्माचन्मनो यदा तत आकृष्य स्वात्मनिस्थाप्यते पुनस्तदनन्तरमात्मना ज्ञान-दर्शने चारित्रगुणे संयुज्यते वदा कर्मनिर्जराभवति,किन वासपरिग्रह-धन-धान्य-श्री-पुत्रादिग्रन्थेराभ्यन्तरपरिग्रहरागदेपादि अन्येच विहायको, लोकाचारतः पराङ्मुख इन्द्रियवधीकारको जनो मनः सङ्कल्पविकल्पशून्यं निर्माय, सर्वकर्माणि साळयति । "शुभाशुभ-शुद्धत्वेन" भावा अध्यवसाया वा विघा, तेष्वायौ शुभाशुभौ हौ भावौ च विहाय पुनरन्तिमशुद्धमा यो धारयति वस्य कर्माणि सयन्ति । शुभभावतः पुण्यवन्धोशुपमावतः पापबन्धो विशुदभावात्रिर्मलत्वं च मवेद, येषां च भावा: शुभाशुमार स्युस्ते पुण्यं वा पापं समुपाय,चतुर्गविक्षु सततं भ्राम्यन्ति किन्तु विशुद्धमावतः कर्मनिर्जरा विधाय मोसमधिगच्छन्ति । विशुद्धात्म ·" श्रीमहावीर ॥३१॥ तत्त्वज्ञानेन विना बाह्यतपसः किंवाऽऽभ्यन्तरतपसो विधानतो न निर्जरा भवति, पर शुद्धात्मतत्वस्य ज्ञानाऽनन्तरमेव बाह्यतपसः किंवाऽऽभ्यन्तरतपसो निर्माणेन कर्मनिर्जरा भवति, पुनः वदेव तपो यद्यज्ञानपूर्वकत्वेन निर्मीयते वईि पुण्यकर्मणो बन्धो भवति, तपोविधायकजनैः पाक चात्मनो विशुद्धस्वरूपमवगम्य, तदनन्तरं विधातव्यं तपः, आत्मतत्त्वमवध्य पश्चाद् वीतरागदेवनिर्दिष्ट पवित्रसयमपथस्य पालनतः कर्मनिर्जरा भवति, विनाचात्मस्वरूपज्ञानेन संयमाऽऽदरेण पालनेनवापि न भवेत् कर्मनिर्जरा तथैव चात्मस्वरूपमवगम्याऽपि विनासयंमपालनेन कर्मनिर्जरा न स्यात्, ततः सकामनिर्जराकग्णे चात्मज्ञानस्य तेन च सह पवित्रसंयम पालनस्यावश्यकमस्ति, तयोश्चद्वयोः सहनिवसनेन कमनिर्जरा भवति । लोकाचारो यो वर्तेत कियभागेन भेडमवाहस्येव ते विहाय, पुनरात्मवचाऽऽधरणे आदरखान् भूत्वा, संपूर्णसयमयुक्तयोगी कर्मनिर्जरां विधत्ते, यश्च लोकोत्तराचारो ज्ञानिपुरुषेणो- पदिष्ट आत्ममार्गाऽनुक्लश्वस्या विहाय, यो मेडमवाहात्मकलोकाचारमाचरावि, वस्य निर्जराकारणसंयमो विनश्यति, ये च पवित्रचारित्राचरणं समाचरन्ति क्यापि वास्तविकतया निश्चयव्यवहारात्मके ज्ञानिनामपेक्षावादे श्रद्धा न विदधते तेषामात्मशुद्धिने स्यात् यत् पवित्राचरणेन सह ज्ञानस्य, विद्यमानत्वं तदेव भुद्धभावे कारण भवेत् तथाच ज्ञानेनसह दर्शनस्वरूपश्रद्धाया आवश्यकम स्तिन चमाप्यते पूर्णत्वं केवलज्ञानेन केवळदर्शनेन किंवा केवलचारित्रेण,पर तैोनादिमिनिभिः सह संवन्धयुक्तो यो मार्गः स एव " मोक्षमार्गः" ततएव च पूर्णत्वं प्रादुर्भवति । यः संयमी समादरणीयविविधाचारे प्रवर्तते तथापि ज्ञानिजननिश्चितसिद्धान्त ज्ञानवान् न भवति स केवलमन्धजन इव भवेद, विना ज्ञानेन केवलं चारित्रं नोपयोगि भवति, ययाऽन्धजनस्य कीदृश्यपि मुभवृत्तिर्भवेत्, तथापि, पिनाक्षिणी स सदा योग्यमार्गे यातुं न प्रभवति, कदापि च स काकतालीयन्यायेन, योग्याऽध्वनि समा- गच्छेत्यापि तत्पत्तिः स्वपरोपयोगिनीतु नैव स्याद्, अन्धजनः 'परै पथितु नैव समारोहयितुं समर्यो भवेद् अतथारित्रेणसमंज्ञान- ICE ·MAN स्यापि सोपयोगिखस्यात् । पुनरस्ति श्रुवज्ञानं साधुनेत्रम्, एकेन्द्रियादिनीवानामिन्द्रियं नेत्रकार्य करोति, देवानांचावधिज्ञान- रूपाणि नेत्राणि, निर्वाणमषिगतानां च जीवानां केवलज्ञानरूपाणि नेत्राणि सन्ति, सिद्धान्तरूपने साधवः पश्यन्ति तद्द्वारेण च भयोधमधिगम्य वर्द्धन्ते आत्मज्ञानाने, देवाश्च निजहिताहितमवधिज्ञानेन जानन्ति पुनः सिद्धजीवास्तु सर्वनेत्रवन्तः केवळज्ञानतो विश्वं पश्यन्ति, तत आगमविहिताऽनुष्ठानकरणं " निर्जराकारणं भवति" " यत्राज्ञानी बध्यते तत्र ज्ञानी मुच्यते" यत्रेन्द्रियविषयसेवनेनाज्ञानिनो बध्यन्ते तत्रैव ज्ञानिनः कर्मणां संसर्गतो मुच्यन्ते, तत इदं यादृशवाशमाश्चर्य न,शुभा- शुभविकल्पैः शुभाशुभकर्म समागच्छति,परं द्वयोरेकविधस्याऽपिविकल्पस्याविधायकः सर्वद्रव्योपभोग विदधाति तयापि निर्जरां करोति, प्रशस्ताऽप्रशस्तत्वेन पदार्याणां स्वीकारतो रागद्वेषावुत्पयेते, ताभ्यां रागद्वेषाभ्यां च कर्मवन्धः प्रादुर्भवति, पदार्यस्य च भोगोपभोगं कुर्वाणोशानिजनस्तस्मिन् रागद्वेषविधानेन बध्यते, ज्ञानीतु तस्मिन् पदार्थभोगोपभोगे मध्यस्य उदासीनो वा तिष्ठति ततस्तेन बन्धोऽपि न लभ्यते, पूर्वकर्माणि चोपभुज्य, निर्जरामात्मोज्ज्वलतां वा निर्माति । "ज्ञानिना मन्तव्यमभिधीयते" नास्म्यहं कस्यापि ममापिचान्यः कश्चिन्न, तादृशहमतिज्ञो योगी निखिलानि कर्माणि वेपयति, मदीयत्वदीयस्वरूप विकल्पेषु दूरीभवत्सु सत्स, स्वस्वरूपे जीव.आगत्य तिष्ठति, पुनरेतस्याः स्वरूपस्थिरताया: प्रखरोष्णतया कर्मरसः शुष्यते, रसस्य दूरीभवनेन, यथा पवनवेगतः शुष्काणि पर्णानि वेपमानानि पतन्त्यषस्तस्येव कर्मणां निर्जरा भवति वाऽऽत्मतः - पृथग भवन्ति तथाभवनेन चात्मन उज्ज्वलत्वं स्यात् ।

·श्रीमहावीर विभकार शुद्धात्मन उपासनां कुर्वन्तु" शुद्धनिर्मात्मानं विहाय येऽन्याऽन्यजडसाधनानि सेवन्ते ते रागिद्वेषिदेवानुपासते, मोहवरा दीनामालम्बनं गृह्णन्ति तेऽज्ञानिजनाः, यथा शीतनिवारणोपायमग्नि परित्यज्य, हिमोपासनाविधानामिव कुर्वन्ति, यथा शीतापनोदोपाय: पावकोऽस्ति वदात्मनो निर्मलीकरणोपायः शुद्धात्मनः सेवाकरणमस्ति,सत्यमिममुपायं त्यक्त्वा, ये शीतनिवारणाय हिममुपासते तेभ्यस्तभलाभदायक भवति मत्युत हानिकारकं स्यात् तस्येव शुद्धात्मनं विहाय परमशान्तिमधिगन्तुं विषयोपासना लामापेक्षया विशेषहानिकारिका भवति, फर्मतो न मोचयति प्रत्युत विशेषमकारणात्मानं वन्धने क्षिपति, तथैव रागद्वेषपोषका गुदियो- अपि वन्धनान मोचयन्ति प्रत्युत विशेषतया बन्धने नयन्ति, ततो मोक्षार्थ शुद्धात्मोपासनाकरणं योग्यसाधनमस्ति । " परमात्मा देहे वर्तते" आत्मैव परमात्मा भवति, तेन परमात्माऽस्माकं देहे एव विद्यते तथापि, तं देवं ये वहिरन्यस्थळे गवेषयन्ति तदर्थम- हमेवं मन्ये यत् स्वगृहे पकानस्य विद्यमानत्वेऽपि ते मूढमतयो जनाः भिक्षायै वहिम्यन्ति । यावत्कर्मणा समं पद्धोऽयं जीवस्तावत् स संसारीजीवो व्यपदिश्यते, कर्मणां दूरीभवनेनात्मनः शुद्धस्वरूपमाविर्भवति तदेव च परमात्मत्वं भवेत, पुनराशयमिममुपलक्ष्य, शास्त्रकारो ज्ञानिन एव सुपदिशान्ति यथा-पदथै यूयं वहिरन्वेषयय स परमात्मा भवतां देहे एव स्थितोऽस्ति, वस्य च पादुष्करणं विहाय बहियूयं कयं भ्राम्यय ? स परमात्मा भवतामात्मत एव प्रादुर्भविष्यति न च बहिष्टात् कुतोऽपि समागमिष्यति । कषायेण जीवो बध्यते" कोषादिकषायोद्भूतकर्मरज्जुमिनीवो वध्यते, वान्येवच बंधनानि कषायोपशमत्वे सति स्वल्पेनैव समयेन त्रुटयन्ति, ·कर्मवन्धनेषु बन्धनकारणानि कषायाः सन्ति वान्दूरीक पुरुषार्थविधानमावश्यक, बध्यन्ते जीवाः खस्य कुटिलकायैः पुनर- कुटिळकायैश्व मुच्यन्ते । "प्रमादतोऽयं जीवो बध्यते" स्वस्मिन् प्रमादनिवसनायाऽवकाशदाता जीवः सर्वत्र पार्वध्यते तस्येव प्रमादस्य स्वतो बहिनिष्कासनेन, प्रमाद दोषान्मुक्तासन् बन्धनतो मुक्त आत्मा भवति, मदिरा,-पञ्चेन्द्रियविषयाश्चत्वारः कषायाः, निद्रा,-खी-देश-भोजन-राजकया स्वरूपविकथा इत्येतत्स्वरूपः प्रमादोऽभिधीयते, प्रमादेऽस्मिन् जीवनप्रसारकजीवो यत्र याति तत्र कर्मणा वध्यते, स एव जीवो यदा प्रमादं विहाय,-प्रमादविरोधिनीमममचदशामात्मजागृविदशां वा स्वनिवासस्थानत्वेन विरचयति किंवा सदात्मनः प्रबुद्ध दशारूपाध्यमत्चदशायां निवसति तदा जीवो यां या प्रवृत्ति निर्मावि ताः सर्वभवृत्त्यो निवृत्तिरूपेण भूत्वा कर्मवन्धनानि नोट्यन्ति। " आत्मतीर्थे स्नानं कुर्वन्तु” आत्मस्वरूप-निर्मल-पवित्रतीय बिहाय, ये जीवा आत्मशुद्धयथै जलाशयाधन्यतीर्थे स्नानं कुर्वन्ति तदा मन्येऽहं ते मलिनजनाः सरोवरं त्यक्त्वा कर्दमविशिष्टपल्वलमाश्रयन्ति, न च भवन्ति नदी-समुद्रास्ताचिकतीर्थाः किन्तु " यस्तारयति स तीर्थः" इतिव्युत्पत्त्या, विनात्मना न कोऽपि वारकस्तत आत्मैव ताचिकमुखरूपतीर्थः स्यात्, ततो निकट- मात्मतत्त्वं विहाय, ये आत्मशुद्धयर्थ नधादितीयें भयवन्ते ते सत्यमार्गस्यावेदकाःसन्धि, विधास्यन्ति नदीजलानि शरीरशुदि, ग्रीष्य- तापं चोपशामयिष्यन्ति जलपिपासां च दूरीकरिष्यन्ति किन्तु नैवात्मजागृति तु दास्यन्ति, पुनः क्रोषादिग्रीष्मां नैवोपशामयेयुः ·श्रीमहावीर मनोनैर्मस्य च नैव विदध्युः, क्रोधायुपशामिका तु संयमजलभृतात्मनदी भवेत् । " "विघ्नान् सहध्वम् स्वात्मनि स्थैर्य विधातुमिन्छुभिर्जनैयें ये विघ्नाः समागच्छेयुस्ते ने समभावेन सोढन्या, ये ये च परिसहाः किंवो पसर्गाआवायुस्तान्सोडुमभ्यासः कर्वव्या, विघ्नानिमान्सोडुमशक्तजनस्य चात्मनानं तादृशविघ्नमसले समुपस्थिते सति विनश्यति, मुखावस्थायां स्थित्वा यन् शानमुत्पादितं स्यात्तद् दुःखागवौ दूरीभवति, विक्षेपसमुत्पत्या तन्निश्चलत्वं न भजते, ततः सामां नुसारेण सुखस्येव दुःखदपरीपहसहनाऽभ्यासो विधातव्यः, इच्छानुसारेण ज्ञात्वैव भुत्तृपा-शीत-तापप्रभृतयः सोढव्या, न्यूनवस्त्रै ईचिः कर्तव्या, चुनारूपवतीः श्रीनिरीक्ष्य मनो न चालयितव्यं, यदि कोऽप्याक्रोशेव किंवा वाडयेत् गईयेत् वा तत्सम भावेन क्षमापूर्वकत्वेन वा सोढव्यं, फेनाऽपि प्रशंसा सत्कारस्तिरस्कारो चा विधीयेत तदा स्वल्पमप्यभिमानमाक्रोशोवा न. विधातव्या, यदि व्याधिरामन्छेत्तर्हि शान्त्या सोडव्या, यदि वा निशितोषयोगि वस्तु न लभ्येत तर्हि तद्विनैव विशेषतो वृत्ति विधातव्या, वसन-शयनषिविर्यदि गर्ववती भवेत् किंवा बहुवायुमती च न स्यात् तथापि तया स्वदृचिविधातव्या, तथैव मुमतेर्गों वा ज्ञानाऽभावेन खेदो न निर्मातव्यः परं तदर्य पुरुपार्यों विधातव्या, पुनस्तादृशी तादृश्यन्यापीष्टाऽनिष्टसंयोगवती स्थिविरागच्छेत् तदा समभावः स्वीकर्तव्यः पुनस्तदनन्तरमात्मप्रबोधं सुरक्षितु यतितव्यम् । आग्रहत्यागो विधातव्यः" कर्मनिर्जरा निर्मातुमिच्छभिजीवैः सुखदुःखयोः किंवाऽन्यवृत्तान्तेष्वपि न कर्तव्य आग्रहः, भवति च तत आन- ध्यानं, ततश्च जीवाः कर्माणि न दूरीकुर्वन्ति प्रत्युत प्रचुरकर्मसञ्चयं निन्ति, पुनरिदमावश्यकमिदमनावश्यकं, शोभनमिदं ·" स्याचाह नेदस्याचहि शोभनमेतादृशाग्रहोवैतादृश्यपेक्षा न विधातव्याऽत्मार्थिनीवैः, परं पूर्वबढेभ्यः स्वचमाऽशुभकर्मभ्यः मुखं किंवा दुःखं यदा यदुदयमागच्छेत् तत्समभावेन सोढव्यम्, अमुकवस्तुन आग्रह किंवा विनाऽमुकेन नैव सरेत् तादृशाऽ- मिमाया आर्तध्यानरूपाऽशुमध्यानमुत्पादयन्ति, तेनचाध्यानेन जीवा अतीव नवीनान्यशुभकर्माणि बध्नन्ति, ततो यदा यानि यानि वस्तुनि भाप्यन्ते तदा ततो निर्वाहः कर्त्तव्यः । " आत्मध्यानेन शुद्धिर्भवेत् विपरीतदृष्टिमन्तो भवन्ति प्रभूतजीवा अन्योपायेभ्यः शुद्धरमीप्सवः, पुनस्तदर्थ प्रयलमपि निर्मान्ति, त्या पि निश्चयोऽयं ज्ञानिनामस्ति यथाऽऽत्मज्ञानेनैवाऽऽत्मशुद्धिर्भवति, विनाऽऽत्मानं ये च जडपुरला मायारूपाः किंवा जीवाः सन्ति तेषां पदार्यानां तु, आत्मनासर्वत आवरणमेवाऽस्ति, पुनरिमान्यावरणान्येव " अशुद्धयः" भवन्ति तैश्चपदार्थैरात्मशुद्धि- भवितुं नैवशक्या भवेत् किन्तु तेषां त्यागेनैव शुद्धिर्भवेदथवाऽऽवरणविरोषितत्त्वत आवरणं याति, यथा च तापेन शीवनिवारणं भवति तस्येव,-जडमायाया अस्या विरोधी चैतन्यभावोऽस्ति पुनस्तस्य चैतन्यस्य गुणः ज्ञानं, यद्यज्ञानवो कर्माणि समागच्छन्ति तहि तद्विरोधिभावरूपज्ञानदृष्टया कांगमनरोधः कतै शक्यः स्यात्, किंच पूर्ववद्धकर्माणि यान्ति, तेनाऽऽत्मज्ञानत आत्म- शुद्धिर्भवेत् परमन्यस्मात्कस्मादपि पदार्थत आत्मशुद्धिर्नभवति, परद्रव्येभ्यश्चात्मा विभिन्नोऽस्ति, ततः कीदृशैरपिशोमनैः परदव्यैः सर्वथा प्रयत्नं कुर्वन्तु क्याप्यात्मा न भविष्यति “शुद्धः" पुनस्तथैव वानि परद्रव्याणि नात्मनः स्पर्श विधातुं प्रभविष्यन्ति,यानि च परद्रव्याणि शुभाऽशुभकर्माणि सन्ति वानि चात्मनः पृथक् कर्तुं प्रयोजनं स्याचहिविधातव्याऽऽत्मस्वरूपभावना, पुनरहमा- त्मस्वरूपमित्यहर्निशं स्मर्वव्यम् , ये चात्मस्वरूपं न परामशन्ति वे परदव्याण्यपि विहातुं न शक्नुवन्ति ।कर्तव्यः परामर्श आत्मना, ·॥३४॥ द्रव्यगुणपर्यायाणामहमात्माऽस्मि तादृशी प्रवकभावना चैधिवव्या, पुनरात्मनोऽनन्तशक्तस्तथा च तस्य बातृत्व-द्रष्टत्वस्य परामर्शो विधातव्या, पुनस्तथैव च प्रतिप्रदेशमहमनन्तवलवान् ज्ञानवानात्माऽस्म्येवानी, जागृतिः स परद्रव्याणामात्मतः पृथविधानोपायोऽस्ति । " " परद्रव्याण्यपि जानन्तु आत्मनः परद्रव्याणि पृथक् कर्तुमिच्छुमिनीवैः परद्रव्यमपि ज्ञातव्यं स्यात् , यश्च परद्रव्यं न जानीवे स नात्मद्रव्य बातुं शक्नोति, पुनरशोमनपदार्थविद्यमानवायामेव शोमनपदार्याणां मूल्यं स्यात्, दुखस्य विधमानत्वे मुखस्य प्राधान्यं श्रेष्ठत्वं वा ज्ञायते, दुःखदायकपदार्याणां विद्यमानत्वे जीवाः मुखविधायकपदार्थानिच्छन्ति, पदव्याणामहिवकारित्ववानानन्तरमेव हितकारिणमात्मानंपति प्रवृत्तिः कर्तुं शक्या, यावदिदं परद्रव्यस्वरूपं ज्ञातुं समर्थो न स्यात् तावदात्मद्रव्यं प्रति प्रवर्तित समयों न स्यात् । " पराभूशन्तु जगत्स्वभावम् परद्रव्यतो विरक्तीभवनाय वा स्वतत्त्वं प्रति स्नेहं. स्थापयितुं किंवा, सर्वकर्मभ्यो पृथग् भवितुमस्य जगत्स्वभावस्य परामर्शो विधातव्या पदार्थाऽनित्यत्व-जीवावरणत्व-संसारवैविध्यस्य,एकाकिनीवस्यैव कृतकर्मभोगत्वस्य च देहादात्मभिन्नत्व- स्य शरीराशुचित्व-कर्यागमनमार्ग-कर्मरोघोपायानां च आत्मनः पुनः कर्मपृथकूत्वपरिणाममभृतीनां विचारः कर्त्तव्यः, जन्म -परमाधि-व्याध्युपाधीनां विषमवायाः पुनः पञ्चेन्द्रियविषयविरसत्वस्य च परामोंनिर्मातव्यश्च तदनन्तरं संसारमुखस्यास्य पुनरात्मशान्तेश्च सादृश्यं घटयितव्यं, वेन च संसारासारत्वं ज्ञायतेव, आभ्यन्तराध्यवसायवन्तो जीवा "हिंसाऽसत्य-चौर्य-व्य- ॥३४॥ -- ·भिचारात्मकपापैर्वध्यन्ते एव, तान्येव पापानि यदि चान्तराऽध्यवसायतो बहिनिष्कास्यन्ते तहि जीवान् बटुं समर्थानि न भवन्ति । " यन्निकटे स्यात् तद्दीयते" योजनो ज्ञानाऽराधनां विषचे तस्मै ज्ञानं कर्तृ, ज्ञानं ददाति, यथाऽज्ञानाऽऽराधनां करोति तस्मै, अज्ञानं ददात्यज्ञानम्, सत्यस्वरूपोऽयं वृतान्तो यत् स्वसन्निधौ यस्य वस्तुनो विद्यमानत्वं भवेत् तदेव दीयते " नास्ति भेदो ज्ञानज्ञानिनोः" यतच ज्ञानावबोधेनैव ज्ञानी कथ्यते, व्यवहारदृष्टयातु ज्ञानस्य गुणत्वं ज्ञानिनश्च गुणित्वमित्यनयो भेदोऽभिधीयते, परं तात्त्विकदृष्टया यदि परामृश्यते तर्हि ज्ञानमेव मानी, ज्ञान्येव च ज्ञानमस्ति, यतो गुणगुणिनोरभेदसंबन्धस्तवथ ज्ञानज्ञानिनोः पृथक्त्वं न स्यात् , तेन ज्ञानस्यायवोघे सति ज्ञानवदात्मनोऽवश्यमेव ज्ञानत्वं भवेत् , पुनरात्मनि ज्ञानमस्ति वदेतनिखिलजना प्रत्यक्षवयानुभवन्ति,ये च बानानुभवरहिवास्तेषां संवन्धि, पदार्थज्ञानं न भवेत् । अमूर्चात्मनो गुणत्वेन ज्ञानस्यामूर्तत्वम्, पुनरिन्द्रियप्रत्यक्षतया नभवेत्तेषां वस्यानुभवस्तथापि “जानाम्यहम्" इत्यादिस्वाऽनुभवतो यथार्थतया तदनुभूयते, यस्य ज्ञानानुभवः स्याचेनैव ज्ञानेनाऽन्यपदार्या ज्ञायते । " न भवति ज्ञान प्रत्यक्षम् कियन्तो मतावलम्विनो न स्वीकुर्वन्ति ज्ञान प्रत्यक्षवया, किन्तु परोक्षतया मन्यन्ते, तैतिव्यमेतधत्स्वेच्छया ज्ञानं परो सत्वेन स्वीकुर्वन्तु किन्तु यदि तेन परोक्षज्ञानेन विषयवोधो भवद्भ्यो भवति तदा तेन परोक्षज्ञानेन तस्य ज्ञानस्वरूपात्मनोपि प्रतीतिः कयं न भवेत् ? भवेदेव, येन ज्ञानेन पदार्थो ज्ञायेव तेन ज्ञानेन ज्ञानवान् कथं न ज्ञायेत ? येन दीपेन घटपटप्रतिपदायोः प्रकाशिता भवन्ति "

·श्रीमहावीर
॥३५॥
तेन दीपेन स एव दीपो यायायैन कयं न शायेत ! शायते एवेत्यर्यः,यो जनो शेयं जानाति स सायकमपि कयं न जानीयात् ?
यवो न सन्ति कानिचिदन्यबन्धनानि किंवा बन्धका कोपि, प्रकाशकरणाऽईपदार्थान् पश्यति परं प्रकाशकारकं न पश्यति
तदेवन् विषादकारकमाचर्यकारक वा कथन कयंन। अस्ति परमात्मस्वरूपं ज्ञेयत्वेन, तच्चात्मस्वरूपं लक्ष्यस्वरूपेण ज्ञात्वा, ततो
लक्ष्यतः पश्यानित्य, लक्ष्यरूपेण च शुद्धात्मानं संस्थाप्य, तस्यध्यानं कर्तव्यं ततः कर्मनाशो भवेत्, प्रथमं परमात्मनो शेयरूपेण
ज्ञानं कृत्वा, वाश एव स्वस्य शुद्धात्माऽस्ति वत्मकारेण निश्चित्य तदनन्तरं स्वशुद्धात्मानं झेयरूपेण संस्थाप्य, वदनुभवो विधा-
तव्या, पुनरनेनाऽनुभवेन कर्मणां विनाशो भवति तदनन्तरमात्मैव, परमात्मस्वरूपेण भूला तिष्ठति, साध्यसिद्धरनन्तरमालम्बनं
विहातव्यं स्यात्, महभाजनको भोजनं दव्यां वहिनिष्कास्यते तदनन्तर च, पर्यन्त सा दीं यथा मुच्यते, तद्वदिन्द्रियमानसयो-
देवगुवदिश्व सहायतयाध्वगम्यात्मानं, तदनन्तरं ज्ञानशखाणि किंवावलंबनानि विहातव्यानि भवन्ति, भोजनकार्यानन्तरं
यथा दयेवलवन निरर्थक स्यात्तस्येवेन्द्रियमानस-परमात्मादिसहायकानां सहायतया ज्ञालानुभूय च पश्चाचस्य सहायकाना
मवलंबनानां वा स्वीकरणस्य नोपयोगित्व भवेव, यया भोजनेच्छूनामिष्टभोजनलामेन प्रमोदो भवेत्तद्वदात्मदृष्टीनामात्मतत्त्व
लाभेन प्रमोदो भवति । भवेदविनाशिप्रेम ज्ञानिनां, यथा दुःखभीता जना दुखकारणानि स्वेच्छया त्यजन्ति, तद्वदात्मतत्त्वे
मुखबुद्धयो जना, विषयान् दुःखदायकत्वेनाऽधगम्य पश्चातान् स्वेच्छया त्यजन्ति । यथा च सुवर्णशुद्धिकारको लभते सुवर्ण,
लोइशुद्धिकारका लोहमधिगच्छति, तस्पेव ज्ञानशोधको ज्ञानमज्ञानश्चोधकथावानं पामोति, यथा च दर्पणे मनुष्यादि
संसर्गतस्तादृशं प्रतिविम्वं दृश्यते, वस्येव निर्मलचैतन्ये, कर्मसंसर्गतः प्रतिविम्वरूपेण मोहो दृश्यते, विशुद्धदर्पणे यथा वास्तविक
प्रतिविम्वं न भवेत्त्यापि तस्य दर्पणसन्निधौ किञ्चिन्मनुष्य-पशु-पक्षिप्रभृतिवस्तु सन्मुखमापतति तदा, तस्मिन् तादृशं पति-
॥३५॥

·विम्ब पवति, तस्येव ताचिकदृष्टयाचात्मा निर्मकोऽस्ति, परं संयोगसंबन्धेन कर्मोपाधितो दृश्यते आत्मनि मोहा, किन्तु वास्त- विकतयात्वात्मनि तादृशं किश्चिन, किच मोहो न स्यादात्मनो वास्तविक स्वरूपं, तत्तु दर्पणपतितप्रतिविम्बस्वेवागन्तुक्रमस्ति बद्दिष्टादागर्तवा, यद्वस्तु समागच्छवि तद्वस्तु गन्तुं शक्नोति । "याशी वासना तादृशं फलं लभ्यते, यधयं जीवो धर्मेण वासितः क्रियेत तर्हि स जीवो धर्म प्रवर्तत, न च पापे प्रवृर्षि विदध्यात्, परं यदि स पापेन वासितः क्रियेत वहि निरन्तरपापप्रवृत्तिमेव करिष्यति तथैव ज्ञानभावितजीवो ज्ञान प्रवर्षि निर्मास्यति किन्त्वज्ञानमवर्चि न विधास्यति, ततो यद्येवमेव स्याचहि पवादात्मविशुदि विधातुमिच्छमिजीवः नि- जस्य समस्ताः प्रवृत्तयो ज्ञानमया एवं कर्चच्या, शुद्धीकृत सुवर्णं यथा न भवति पुनर्मलिनं तद्वनिर्मलत्वमाशज्ञानिजीवः पश्चादवाना न-खीकरोति विद्वद्भ्यो हितशिक्षा" हे विद्वांसो यूयमेतादृशमभ्यास कुरुत, पुनरेतादृशं ध्यायत, पठतैतादृशं, तथा तादृशेन प्रकारेण मनसः स्थैर्य कुरुत पुनरेतादृशीमाराधनां विघच, पृच्छताऽन्येभ्य एतादृशमेवादशं च शृणुताज्येभ्य एवानं च जानीत, पुनरेवादश्चमन्येभ्यः कथ यत, प्रार्थनां चैवादशी मुजत, पश्यतेतादृशमेताश लमध्वमेवादशं च वशीकरणं प्रणयत, स्पृशत पुनरेवं किञ्चिद्, येन युष्मा- भिनिरन्तरंध्रुवमात्मस्थैर्य लभ्येत, परद्रव्यप्रसङ्गीनवारको योगी चेन्द्रियौवं प्रभूतचापल्ययुक्तं ज्ञात्वा, आभ्यन्तरदृष्टया च निर्मलज्ञान-दर्शन-चारित्रस्वभावत आत्मनो ध्यान निर्माय, कर्मनिजरां च कृत्वा, नित्यज्योति स्वरूपनिरुपमपदं प्राप्नोति । इतिश्रीवपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमलसूरीश्वराणां मुख्यपट्टधरशिष्य-

·तचभकाश
श्रीमहावीर
॥३६॥
श्रीमदाचार्यश्रीविजयकेशरसूरीश्वरेण विरचिवे श्रीमहावीरतलप्रकाशाभिधानके अन्ये निर्जराधिकारः समाप्तिमगात् ।
“अथ मोक्षाऽधिकारः"
पन्धकारणानां निपारणे सति, सर्वथाऽऽगन्तुकर्मणां निवारणं भवति, निर्जरया च पूर्ववद्धकर्माणि सदैवाऽ:-
स्मतो विभिन्नानि भवन्ति, पुनरभिधीयते सा स्थिति: “मोसत्वेन " मोशेऽस्मिन्नानिश मानप्रकाशः प्रकाशित एव भवेद्, तथैव
जन्ममरणानि नैरन्तर्येण विनश्यन्ति, मोक्षलाभादस्मात्मागासनन्तिमनुष्यदेहे निवसति सति "यथाऽधकारस्याऽपगमले
नाकाशे प्रकाशस्वरूपो देदीप्यमानमानुरुवयते " बद्दू " ज्ञानावरण-दर्शनावरण-पोइनीयाश्चरायाणां " चतुर्णी धातिफर्ग-
णां क्षये सति, केवलज्ञानमुदयते प्रादुर्भवति वा, ययाचाऽधकारः सूर्यमफाशस्य प्रतिबन्धकस्तस्येव ज्ञानावरणादीनि चत्वारि
कर्माणि केवलशानाशात्मगुणानां प्रतिबन्धकानि सन्ति, यथा च तमोऽपगमेन सूर्यः प्रकाशितोभवति तस्येव, ज्ञानावरणादी
नागत्यये फेवलशानादयश्रलारो गुणाः मादुर्भवन्ति, यथा न मलपितदर्पणे न कित्रित्मतिविपं श्यते तस्येव, ज्ञानावरणादि
फर्मभ्यो मलिनात्मनि, केवलयानादिगुणा नाऽविर्भवन्ति, शानावरण-दर्शनावरण-मोहनीयाऽवरायाणामेपो चतुर्णी कर्मणां
सहैव विनाशो भवति तेन कृत्वा च योगिभ्यः “ अनन्तमानदर्शनाऽऽनन्दयीयरूपाशत्वारो गुणाः" सहाऽविर्भवन्ति, यथा
च विनावग्नं गिरि भत्तुं नैव शक्यते फेनापि, तपेन शुद्धात्मध्यानं विना मोहादिविनाशं कर्तुं न कोऽपि समर्यो भवेत, ययापि
विपुल-ढ गिरीणां भेवनमेतदसौकर्य, तथापि तदुपरि वनमहारः खल्पेनैव समयेन तेषां खण्डनः भेदन कर्तुं शक्यं भवेत्तस्पेय,
ज्ञानावरणादिचतुणी कर्मगिरीणां भेदनमेतद्विकटकार्यमस्ति तथापि, विशुद्धात्मध्यानक्त्रेण सौकर्येण वभेदनं क्रियते, ध्यान-
स्थैर्या शमिना कर्मस्थितरसशोषणतः कर्माणि रसरहिवानि भवन्ति, तत्थ स्वल्पेनन रामयेनात्मप्रदेशतः पृथग् भवन्ति ततश्च कर्मा:-
॥२६॥

·पगमाय मोक्षार्थिजीवेभ्य आत्मध्यानं “ योग्यमार्गः" स्यात् यथाच व्याधियुक्तजनस्यौषधेनाऽसाध्यव्याधिविनाशवस्त- स्मै यो प्रमोदो जायते, तादृशः किन्तु वात्त्विकानन्दो, महत्क्लेशकारिणो दुःखनिवार्यस्य कर्मणोऽसाध्यसदृशव्याघे शुद्धध्यान रूपौषधेन दूरीकरणाद् योगिना लभ्यते । अयं केवलज्ञानी केवलज्ञाननेरिन्द्रियातीतपदार्थान् साक्षानिरीक्ष्य, योग्यताऽनु- सारेण जीवेभ्यो धर्मोपदेशं दातुं प्रवर्तते, ते प्रचुरपुण्यवन्तः सन्ति ततो देवा अष्ट महापातिहार्याणि तत्सेवार्थ विदधति, भवेच्च तेषां देशनाऽमोघा तेन च तदुपदेशभभावो जीवोपरि भवेदेव, यदा च वीर्थङ्करा धर्मबोधं ददति तदा देवास्तेषां समवसरणे देशनाऽर्पणस्थाने विरचयन्ति वृक्षमशोकमक, तच्छायायामुपविष्टेभ्यो जीवेभ्यस्तावत्समयपर्यन्तं न तिष्ठति कस्यापि प्रकार- स्य शोक किंवोद्वेगः, क्षोऽयमशोक: संपूर्णसमवसरणस्थानोपरि विस्तृतो दृश्यते, देवा जानुभमाणां सुन्दरसुगन्धिपुष्पवृष्टि निर्मान्ति समवसरणे २ आनन्दकारकेण प्रभुदेशनाध्वनिना सह देवाः स्वरं पूरयन्ति ३ द्वयोः पार्थयोर्देवाश्चामराणि व्यञ्जयन्ति ४ देशनादानसमये प्रभोरासनाथै सिंहासनं स्थापयन्ति ५ भगवतः पश्चात्मागे भामण्डलं स्थापयन्ति, देवा दिव्यवायं वाद- यन्ति, ७ भगवच्छीर्ष छत्र धारयन्ति ८ पुण्यमावल्यनेमान्यष्ट मातिहाणि भवन्ति, तीर्थङ्करदेशनात आत्मप्रबोधस्य यथाहादिः स्याचादृशोचमलामो भवेत्, किश्च प्रभुदेशना मनुष्य-देव-पशवोऽपि स्वस्वभापायां चावगच्छन्ति । भवति च यया पावक स्वभाव उष्णो, वायुस्वभावश्चपलस्तथा चन्द्रस्वभावः शीतस्तद्वदात्मस्वभावो "ज्ञानमस्ति " जानाति पुनरात्मा ज्ञानस्वभावे न विश्वम्, अस्ति चात्मनः स्वरूपं चैतन्यं, पुनस्तचैतन्यं ज्ञानमय, यावच्च ज्ञानसामर्थ्यरोधकस्य सामर्थ्य प्रबलं भवेत्तावज् ज्ञानं स्वस्य विश्वद्रष्मृत्वकार्ये प्रवृत्ति विधातुं न प्रभवति, विद्येत चात्मन्यनन्तसामर्थ्यमनन्तंचज्ञानं तथापि यावतत्सामर्थ्य निवारकज्ञानावरणादिकर्मणो विद्यमानत्वं भवेत्ताव ज्ञानं स्वस्य विश्वज्ञातृत्वसामय पादुष्कर्तुं न शक्नोति, ज्ञानावरणाऽ- ७ ·पया विषयत्वे सत्यपि तस्मै ज्ञानाय , बोघे तेपा प्रतिवन्धकत्वं न , तदेतत्स्वानुभवमत्यक्षं , परमेतावद्विशेषोऽस्ति यदिदं कथनं केवल श्रीमह ॥३७॥ पगमत्वे सत्यात्मा, स्वस्य लोकालोकप्रकाशकशक्ति प्रादुर्भाव्य तदनुभवं गृहणाति । यथा च पावकस्वभावरोधकचन्द्रकान्त- मणिः किंवाऽन्यन्मंत्रादिवस्तु, मविवन्धकतया न स्यातर्हि पावको दाहयपदार्य दहत्येव तस्येव, ज्ञानिनः स्वप्रतिवन्धकज्ञा- नावरणं न स्याचहि तमिजज्ञायकत्वसामर्थ्यतो ज्ञेयपदार्थस्य विना ज्ञानेन स्थातुं न शक्नोत्येव । आत्मज्ञानस्य देशकालादीनां प्रतिबन्धकत्वं न भवति" यथा भानोः प्रकाशे देश-काल-स्वभावरूपाः प्रतिवन्धका न भवन्ति तद्वदात्मनेऽपि दरमदेशादेः प्रतिवन्धकत्वं न भवति तदेवत् माकटयेनाऽनुभवसिद्धमस्ति, येरुगिरिरेप देशक्षेत्रापेक्षया दुरप्रदेशस्तथैवच रामलक्ष्मणादयः प्रभूतसमपात् पाना- तास्ते कालाऽपेक्षया दूराः, परमाणोरतिसूक्ष्मत्वेन स्वभावापेक्षया स दूरत्वेन मन्यते, देशापेक्षयेत्यभानोर्दूरत्वे सत्यपि, तसै पदार्थ- प्रकाशनकार्य विधातुं नाशक्य, यवस्तस्य भानो स्वभावः सदा प्रकाशनस्यैवास्ति, दृष्टान्तेनानेनैव देशकालाअपेक्षया पदा- नां दूरत्वेऽपि ज्ञानं सर्वपदार्थान् स्पष्टतया जानाति तवो मेरुगिरि-राम-लक्ष्मण-परमाण्वादिपदार्थांनां विपकष्टले सत्यपि, तेषां शक्यं चास्ति तया देशकालादितो दूरस्थितपदार्थानामपि प्रकाशनकार्य ज्ञानकार्यवाऽऽत्मने सरलं शक्यं च, देशकालादीनां थमा काय दया यत्र ज्ञानापेक्षया बोद्धव्यम्, पूर्णमिदं ज्ञानं यत् केवळ ज्ञानत्वेनाऽभिधीयते तस्य, न केऽपि देशकालादिपदार्थाः प्रतिबन्धकाः परं यानि देशमत्यक्षमतिज्ञानादीनि सन्ति तेषुतु देशकालादितो विपकृष्टपदार्थानां ज्ञानकरणे ज्ञानावरणस्य प्रतिबन्धकत्वमस्ति, तत एतस्मादयं निश्चयो जातोयषया सूर्यस्य प्रकाशनाय, प्रतिबन्धकरुपेण चाऽभ्रसमूहोऽस्ति पर, देशकालादिना प्रतिबन्धकत्वं- ॥३७॥ F2525252 ·hanाशा -- नास्ति, तस्येव जगतोनिखिलपदार्यानात्मा ज्ञातुं समर्यो भवेत्, नास्ति च तस्मिन् देशकालादीनां प्रतिबन्धकत्वं, किंतु ज्ञाना- वरणकर्मण एवं प्रतिवन्धकत्वं स्यात् । " ज्ञानं विशेषपदाथानपि ज्ञातुं प्रभवति" यथा सामान्यपदार्थस्वभावो ज्ञानविषयभूतस्तस्येव, विशेषपदार्थस्वभावोऽपि ज्ञानविषयभूतः, एतावता विशेष पदार्थानामपि ज्ञानं भवेत् विना केवलज्ञानेन पदार्थांना पूर्णस्वमावस्य ज्ञानं न स्याद्, आत्मनो ज्ञानस्वभावत्वेन तस्य सर्वज्ञत्वं सर्वदर्शित्वं च सिद्धयति, यदि चात्मानं सर्वज्ञत्वेन सर्वदर्शित्वेन च नमन्यामहे तर्हि तस्मिन् न संभवेत् " ज्ञानस्वभावत्वम् पदार्थो द्विधा "प्रथमः सामान्यो द्वितीयस्तु विशेष" घटकथनेन सामान्यतयाऽखिलघटानां ज्ञानं भवेत् परं पीतघटकथनेन तस्यैक- स्य पीतघटस्यैव ज्ञानं भवेत्, पुनरस्ति च "घट इति" सामान्यज्ञान पीतघट इति" विशेषज्ञानं पश्यन्तु यत् सामान्यतयात्वकघटद- तत्वृत्तान्तंतु केनाऽपि विशेषज्ञानेनैव ज्ञातुं शक्यत । ज्ञानस्वभावत्वेनात्मा ज्ञास्यति सर्वपदार्थान् तथैवच दर्शनस्वभावत्वेनाऽखि- लपदार्थान् द्रक्ष्यति यथाऽखिलपदार्यान् जानीयाचथा पश्येत्स सर्वज्ञस्तया सर्वदशी मोच्यते, यदिच मेवादीनां पदार्यानां सामान्यविशेषस्वभावस्य ज्ञानं कर्तुं न शक्नुयात् तदाऽऽत्मा ज्ञानस्वभाव एव नाभिधीयेत, ततो वायं सिद्धयति यथाऽऽत्मा ज्ञानस्वभावत्वेन सर्वज्ञः सर्वदशी च भवेद, तथा निखिलं जानाति पश्यति च, सर्वज्ञत्वेन सर्वदर्शित्वेन चात्मने केवलज्ञानस्याचे न च केवलज्ञानेनात्मा सामान्यपदार्थानामिव भूतकाले भूतान् तथैव च वर्तमानकाले कियतोऽपि दूरस्थितान् किंवा सूक्ष्मा- न्पुनरायनौ तत्पदार्थपर्यायेषु यो विशेषो भविष्यति तत्सर्वविशेषानपि जानाति, तेन देशकालभावदो ये ये पदार्या समीपे किंवा

·श्रीमहावीर
॥३९॥
152525
वचमका
तत्पुनः क्षयोपशमनन्यज्ञानमेतन्मोक्षे न स्यात्परमात्मनः शुदस्वभावरूपज्ञानस्य तु विद्यमानत्वं भवेदेव तस्याऽभावेत्वात्मनोऽप्य
भाव एव भवेत्
"विना प्रयत्नेन मुक्तो न भवेदात्मा
यथा कारागारे पतितोऽपराधीजनः पुरुषार्थरूपोपायविधानं विना न मुक्तो भवेत्तस्येव विविधजडचैतन्ययोर्वन्ध
मोक्षयोग ज्ञानत्वे सत्यपि तनिवारणाय शासोक्तस्यैव वर्तनरूपोपायविधानं विना कर्मवद्धात्मा न मुच्यते, परं योजन
आत्मकर्मणोभिन्न-भिन्नलाणैस्तयोदयोदानवगम्य, शुद्धाऽऽत्मतत्त्वे स्थिरताविधानरूपं सदुपायं विधत्ते सजनः कर्मती
मुक्तो भवेत् , पुनरस्मादियं वार्चा स्पष्टतया वर्शिता यन्मुक्तभवनोपाय एकंज्ञानमेवन, किंतु तेन ज्ञानेन सहात्मनः स्वस्वरूपेण
परिणमनरूपक्रिया, या बन्धनतो मुक्तभवनोत्तमोत्तमोपायरूपास्ति, तस्या अपि तेन ज्ञानेन सह विधानं योग्यं स्यात् । यथा
सुवर्णस्यैकजातित्वे सत्यपि, व्यवहारिजनास्वस्य सवर्णस्य शुद्धाशुद्धापेक्षया द्वैविध्यं कथयन्ति, यथेदं स्वर्ण शुद्धमिदंचाशुदं
तस्येवात्मैकोऽपि शुद्धोऽयमशुद्धोध्यमित्येवं शुद्धाशुद्धा पेलया तस्याऽऽत्मनो द्वैविध्यं जनाः कथयन्ति, नास्ति शुद्धनयाऽपेक्ष
याऽऽत्मनि भेदस्तथापि व्यवहारनयापेक्षया कर्मसंवन्धयुक्तात्मा " अशुद्धस्तथा संसारी "मोच्यते, कर्मवियुक्तात्मा "शुद्धस्तथा
मुक्तोऽभिधीयते, संसारयुक्ताऽऽत्मा कर्मसहितो मुक्तात्मा च कर्मवियुक्तः स्यात् , पुनः संसारयुक्तात्माऽशुद्धो मुक्तात्मा च शुद्धो
वर्तते, आत्मा तदन्यं च यत्कर्म तयोर्यः संयोगास "संसारः" कथ्यते किंवा भवः मोच्यते, भवस्याऽस्याऽभावः "कर्मवियोगो"
भिधीयते, भवस्याऽस्य वियोगेन किंवा कर्मवियोगेन पुनर्जन्म न भवति ।
RSS
॥ ३९॥

·H मुक्तात्मनः स्थितिः" h • IR मुक्तत्वस्थित्यामात्मनः परपदार्थसंयोगो न भवेत्, स आत्मा निजस्वभावे परिणम्य तिष्ठति तेन च कृत्वा तस्य कस्यापि प्रकारस्यौत्सुक्यं न स्यात् किंतु मेरुरिव स्वमावे स्थिरो भवेत् विमावे च परिणमनत्वाऽभावेन तत्र कस्यापि भकारस्य क्लेशसंभवो न, तथैव च स्वरूपमाप्त्या स कृतार्थो जातस्वतस्तेन किमपि कर्तव्यं नास्ति, पुनः कर्मरूपमलाभावेन तज्जन्य वापापि तेभ्यो न संभवेत, ते च सिद्धाऽऽत्मानो निरन्तरमात्मन आनन्दमयस्थित्यां निवसन्ति । ध्यानस्य फलम् पूर्णपरमात्मखरूपस्य किंवा परब्रह्मणो यो लामः स ध्यानस्य मुख्यफल, फलमिदमैकान्तिकं नास्ति तस्मिनपयादा ऽवसरः, पुनस्तदनुभवगम्यमनुचरफलं च, तदने प्राप्तव्यमन्यदुचमफलं किश्चिदपि न संभवेत, ततश्च मतिमदिदिपतिवादा- दिवासनां विहाय, परब्रह्मरूपशुद्धात्मस्वरूपलाभाय चात्र प्रवलपुरुषार्थों विधातव्या, वादविवादविधानेन वस्तुतत्वलामो न भवेत् परं, कार्यकरणस्य यथार्थसमयो व्यर्थ एव याति, ततोऽस्मिन्नेव भवे चात्मनः शुद्धस्वरूप प्रादुर्भावयितुं यावान्संभवेत्तावान् मयत्नोऽहर्निशं विधातव्यः स्यात् । महात्मनामुपदेशः ध्यानमार्गस्य ज्ञायका ध्यानेन कर्मक्षयस्य विधायका योगिनो भावियोगिनां हितार्थमन्धकारे दीपक वैवमुपदि- शन्ति यत्प्रमादविधायकजनो मार्ग न लभते तथैव सत्यनिर्णयोपर्यागमनेच्छारहिता वादपतिवादविधायकास्तत्त्वज्ञानस्य पारमधिगन्तुं न पारयन्ति, यथागमनप्रमादस्याऽविधायकाजनाः स्वस्थाऽखण्डपयाणेन निश्चितस्थाने यान्ति तस्येवोपयोग ·श्रीमहावीर ॥४०॥ विप्रकाशन स्याखण्डनिश्चलजागृत्या शुद्धचैतन्यध्यायफा:, कर्मक्षयं निर्माय भवसमुद्रमिममुलंध्य स्वयात्रां च पारयित्वा, परमशान्तिं च लभन्ते, ध्यानमेव कर्मक्षयकरणस्य किंवा मोक्षप्रारूपाय एवं ज्ञानिभिविमनुभूतं च, यथा च पठितमंत्रो घोरविषं विना- शयति तद्वदात्मापि ध्यानेनानेकभवोपार्जितकर्माणि विनाशयति, चिन्तामाणिरत्नं चिन्तिवं यच्छति कल्पितं च कल्पवृक्षो ददाति किन्तु शुद्धात्मध्यानं तु ददात्यचिन्त्यामकल्प्यां चात्मनोऽनन्त शक्ति, शुद्धात्मध्यानेन जन्म-मरण-वृद्धावस्थारूपन्याधयः सौकर्येण विनाश्यन्ते, तस्य शुद्धात्मनः कामवासनापराजयनिर्माणे किंवा विनाशकरणे स्वल्पोऽपिप्रयासो न विधातव्याः स्यात् अर्थात्कामोऽपि सौकर्येण जीयते ततो हे महानुभावा बादविवादं विहाय पुनरध्यात्मचिन्तनं कुर्वन्तु तथैव स्थिरीकुर्वन्त्वा- त्मोपयोग, वारंवार विभावदशायां य उपयोगो भवति चलितस्वं स्वस्वभावे रमयन्तु, विनाऽज्ञानाऽन्धकारदूरीकरणेन ज्ञानमनन्तरेयस्य विपयं विधातुं न पारयति, तथैव दृश्य-ज्ञेयपदार्थान् प्रकाशयितुं न शक्नोति पुनरुपायत उपेयस्य प्राप्तिर्भवति, तवो हे मतिमन्त्री यूयं सदुपाये महदादर स्थापयन, न कोऽप्यात्मचिन्तनसदृशोऽन्यः शोभनोपायः, परमयमुपाया मोहपाशपवित जीवेभ्यो दुप्पाप्योऽस्ति। " आत्मसिद्धर्वाह्यसाधनानि उत्साह-निश्चय-धैर्य-संतोष चवदर्शनकान्तवासस्वरूपाण्येतानि वायसाधनानि भवन्त्युपयोगित्वेनात्मस्वरूप- पादुष्करणे, शुदात्मध्यानमेतदाभ्यन्तरसाधनं स्यात्, पुनरात्मखरूपं पादुष्पर्तुमिच्छतः साधकस्यैतावत्पर्यन्तः प्रवलो भवेत् प्रोत्साहो यत् “ कार्य साधनोमि किंवा देहो नश्यति ” अर्थादडो विनश्येत् तथापि निजोत्साहो दुर्वलो न विधीयते, निश्चयोऽ- पि तस्य तावानेव बढो भवेद्यत् स्वस्य सर्वभोगेनापि तत्कार्यसिद्धयथै पुरुषाय विधचे, यावनिश्चितकार्यसिद्धिर्न भवेचावन्नाऽ- " ||४० -- ·tha न्यकार्य प्रारभते पुनः मुखेन निश्चिन्ततया स्वपित्यपि न, वर्षशतव्यतीतत्वे सत्यपि कार्यसिद्धिविधानाथै वस्य धैर्य न न्यूनीभवति, नैको निराशालाभेपि स कार्य न जहाति, किंत्वावश्यकीयसाधनसंग्रहं विधाय, पुनः पश्चात्पुरुषार्थ प्रारमते, यत्र यत्र स्वन्यूनत्वं दृश्यते तत्र तत्र तन्न्यूनत्वं पूरयित्वा कार्यसिद्धिनिर्माणं विना न तिष्ठति, फल यदि न दृश्येत तथापि तस्य धैर्य नाऽल्पीभवति पुनरनेफ्भवाऽन्तरेऽपि पर्यन्ते स्ववलेन तत्कार्यसिद्धिर्भवेत् , पुनः सन्तोपोऽपि तस्याऽगापः, किश्चित्किञ्चिद्- गुणलाभेन मे विश्वजना अभिमानत्या यं संतोपं धारयन्ति पुनरग्रे वर्षमाना स्खलन्ति नास्त्यं संतोपः परं प्रमादा, यस्य कार्यस्य प्रारंभो विहितस्तत्कार्यान्तं पुरुषार्थ विधत्ते तथापि सन्तोपं धारयति, कथनाऽभिप्रायस्त्वयं यथा सामान्यजना: कार्यसिद्धौ विलंवत्वेन हताशत्वेन निराशत्वेन भूत्वा च पुनरन्येषां समीपे रोदनं कुर्वन्ति यथा हे भ्रातरः किं कुर्याम ? पञ्चमारोदुम्पमकालोन्तिमसंहननं चास्ति पुनः सुनिमित्वाऽभावत्वेत्यादिकारणे रेतादृशकाले कुत आत्मज्ञानं प्रादुर्भवेद् , ध्यानं कथं स्यात् रोदक एतादृशः स नस्यात् किन्त्वस्मिन्कालेऽपि निजस्या निवार्य प्रसङ्गेन यत्माप्तं वस्मिन् संतोषं धारयेत् पुनस्तत्पूत्यै चाऽस्ताघपुरुषार्थ क्रियेत पुनरस्याऽभिधानं संतोप इति किञ्चैवाहशपुरुषार्थ विधानाय परिचितदेशस्य परिचिवजनानां च सो विहातव्यो यतो न बर्द्धते पुरोऽभ्यास परिचिनजनसंसर्गतः,अभ्यासाथै ते विघ्नरू- पा भवन्ति,सप्रखरवापजीवजन्तुसंबंध्युपद्रवयुक्तः पुनस्तादृशोऽन्योऽपि ध्यानविघ्नरूपदेशः स्यात्स विहातव्या, समस्तानामेतेषां साध- नानां सहायतया साधकाय तत्त्वदर्शनं भवेत् तत्वदर्शनादस्मात्केनाप्यपूर्वोत्साहेन सहसामर्थ्य मादुर्भवति ततश्च श्रेणिवद्धपरिणामधारा किंवा वीर्योल्लासो वृदि भजते, निखिलानीमानि साधनानि ध्यानकारणानि, चाऽनुमानेन किंवा तर्कवितर्कद्वारेण कृतस्य वस्तु निधयस्याऽनन्तरं बुद्धविशुद्धत्वतेण्यविधायको जनः पवित्रध्यानाऽभ्यास प्रारम्धुं शक्नोति, पुनरात्मध्याने पूर्णप्रेमरसपादु-

·महावीर
॥४॥
चमकान
भवनं तद्विद्वत्तायाः परमफलमस्ति प्रखरविद्वत्तालामेऽपि यद्यात्मध्यानंपति तत्मवृत्तिनैव भवेत् परं केवलं निखिलशास्त्रपठने वा
उपदेशदाने तावन्मान एव स विद्वान् कुण्ठगतिर्भवेचहि ध्रुवं ज्ञातव्यं यदात्मध्यानं विना शास्त्राणामेपां ज्ञानमेतत्केवलं संसार-
स्यैव कारणमस्ति, यथा च मूढचित्तेभ्योऽज्ञानिजीवेभ्यः पुत्र-धन-बी-धान्यादीनि संसारकारणानि तवदात्मज्ञान
रहितानां पण्डिवानां शाखज्ञानमपि भवत्येकमाजीविकासाधनं, रूपान्तरेण तदप्येकः संसार एव, पुनरस्यां कर्मभूम्यां मनुष्यत्वेन
सहपरमोत्कटज्ञानरूपवीजं समुपलभ्य ये जीवा आत्मध्यानकृषि प्रतिन प्रवर्तन्ते तेऽल्पबुद्धिमन्तो वालजीवा एवेति ज्ञातव्य-
म् । अहो कि मोहसावल्यमस्ति मत्स्यग्रहणकण्टकोपरि स्थितमांसाशं भति लुब्धमत्स्यस्येवास्मादिश्वविषयमुखान् मुक्ती
भवनं वदसौक कार्यमस्ति पुनरस्थिन् मोगमखासक्ता जीवा उत्तमध्यानमपि जहति, भाविदुःखपविषयान्पति व आ-
कृष्यन्ते एवादशमोहायधिगस्तु ।
आत्मतत्त्वस्याऽवेदका विपरीतज्ञानं प्रति मवर्तमाना हिताऽहितविवेकविनाऽन्यस्पेव दृश्यमाना वर्तमानकालस्यैव
द्रष्टारो भविष्यविचारस्य किंवाऽपेक्षाया वाफारो जीवा-भाविकाले अनेफ यावनाः सहमानास्तिष्ठन्ति, अहोऽस्मिन्मानसिक
पीडा-शारीरिकपीडा-वृद्धावस्था-जन्म-मरण-शोकायुपद्रवयुक्तभीषणसंसारे भो जनाः स्वल्पा दृष्टिमपि तु कुर्वन्तु, पुनरेप
संसारः कियत्कियदु तोऽस्ति वयापि हे मोहाधीनजीवा यूयं ततः कथमुद्वेगं न प्राप्नुयात ? युष्मभ्यं वैराग्यं नाऽऽविर्भवत्येपा
महती शोकवार्ताऽस्ति । यथा पायाव्याधिविशिष्टजनाः कण्डूयनेन मुखं मन्यन्ते परं परिणामत्वशान्तिर्वर्द्धते तस्येव कियन्तो
कर्त्तव्यमकर्तव्यरूपेण तथैवा कर्तव्यं कर्तव्यरूपेण दुःखं च पुनः सुखरूपेण स्वीकुर्वन्ति परमन्ते तद् विरुद्धमवर्तनं तेभ्यो
दुःखदायि भवति, लवणजलं दूरीकृला क्षेत्रे यथा मिष्टजलसंयोगवो वीजं रोहति तस्येव तत्त्वज्ञानश्रवणतः तत्त्वज्ञानात्मक
5
॥४१॥

·मिष्टजलसिञ्चनतो ध्यानरूपमिष्टफलानि वर्द्धन्ते, लवणजकसदृशमोगधुदिरहर्निशं त्यक्तव्या मिष्टजलतुल्पतत्त्वज्ञानश्रवण रूपसिञ्चन विधातव्यमेतेन बोधिवीज वृद्धि प्राप्य मोक्षफलं दास्यति, पुनरिदमेवाऽस्माकमन्तिम ध्येयं प्राप्तव्यं, कुतर्कवि- वाः सन्ति मनोव्याघयो ध्यानस्य च रिपवो ज्ञानस्य रोधकाः शान्तिविरोधिनश्च श्रद्धाविनाशका अभिमानपोपकाश्च सन्ति ततो मोक्षार्थिजीवैः कुतर्कवितर्केषु मिथ्या कदाग्रहो विधातुं न योग्य: किन्तु मोक्षप्रासादे प्रवेशविधायकात्मतत्त्वं प्रति सद्- भावस्थापनीयोऽस्ति, ये परमशुद्ध-बुद्धाशयवन्तो जीवा आदरपूर्वकत्वेन निरन्तरमेवं शुद्धचैतन्यं ध्यायन्ति ते दुःखस्थानभूत भवस्य कर्मणश्च त्यागं विधाय पुनरखण्डानन्तातीन्द्रियाऽविनाश्यात्मिकमुखमाप्य सदाऽऽनन्दमयस्थिति लभन्ते । इति श्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमलसूरीधराणां मुख्य पट्टधरशिष्यत्रीमदाचार्यश्रीविजयकेशरसूरीश्वरेण विरचिते श्रीमहावीरतत्त्वाभिधानके ग्रन्थे मोक्षाधिकारः सम्पूर्णवामयात् । अष्टमप्रकरणम्। * मोक्षाधिकारान्तर्गतचारित्राऽधिकारः इमानि सप्त किंवा पुण्यपापतत्त्वे पृथग् यदा गण्येते तर्हि नवतत्त्वानि भवन्ति, पुनरस्मात्तत्त्वज्ञानाज् ज्ञेय-बाय- त्याज्यवस्तुतत्त्वस्य निश्चयो भवति, ज्ञातव्यौ जीवाजीवौ, चाव-बन्धौ त्याज्यौ, संवर-निर्जरा-मोक्षतत्त्वान्युपादेयानि स्यु, निखिलस्याऽस्य निश्चयाऽनन्तरमागच्छत्कर्माणि केनोपायेन निवारणीयानि तदर्य, प्रयत्नविधानमवशिष्टं स्यात्, तदर्थ चारित्रग्रहणमावश्यकमेतेनाऽस्मिन्बधिकारे चारित्रसंवन्धिवृत्तान्त कथयिष्यामः, देशकालसंवन्धिपरामर्श विधाय, पुनः स्वसवलत्वं निर्वलत्वं च समीक्ष्य, केनापि प्रकारेण स्वसामर्थ्य विनागोपनेनात्मार्थिजीवश्चारित्रपाथि, पुरुषार्थः कर्तव्यः ।

·श्रीमहावीर
॥४२॥
तिचप्रकाश
भवलेन्छाया विद्यमानत्वेपि, यो शरीरेण स्थिरतापुरुषार्यों विधातव्यौ स्तस्तौ तु शरीरप्रमाणवत् भवेताम्, प्रभूतबलवति जनेऽपि
तस्य कार्यकरणगत्राणि दानि स्थास्तूनि न स्युस्वटि तस्य पुरुषार्थो न तावानुपयोगी भवेदाच्छखप्रमाणेन पुरुषार्थो भवितुं
शक्नोति, यदि पुनः शस्त्राणि निर्वलानिस्युस्तदनन्तरं प्रचुरवलस्य चोपयोगो विधीयते तहि शस्त्राणि खण्डितानि भवन्ति,
तस्येव शरीररूपशस्त्रस्य निर्वलत्वेन, तत्सामर्थ्यप्रमाणेन तत्सहयपुरुषार्थो विधीयेत तर्हि स सफलो भवेत्, यदि च प्रमाणा-
अधिक परिश्रमी विधीयेत तर्हि शरीरं कार्यं कुर्वन् निरुद्धगतिः स्यात्, पर्यन्ते चाने गत्ला पथात्पतनस्येव भवेत्, तत एव ज्ञानि
मिरुन्यते यद्वजर्षभनाराचशरीरेणैव मोक्ष प्राप्तुं शक्य स्तदभावेऽन्पशरीरैमोक्षो न लभ्यते, ततोऽयं कथनाऽभिप्रायोऽस्ति यया
-मीक्षाऽधिगमे, अन्यसाधनानामुपयोगित्वं, तथैव शरीरस्यापि तावदेवोपयोगित्वं, ततो जनैः पराक्रमत्यागोऽनावश्यकीयः,
शरीरेणाऽनेन पुनर्न लभ्यते मोलस्तयाऽपि भयेनकेन मोक्षः प्राप्यतैतादृशमेकाववारित्वमधुनापि लभ्यते, पुनरन्ते द्विपञ्च
-दश-पञ्चदशम भवेष्वपि मोक्षोऽधिगम्यते, ततोऽन्तिमसंघातनयुक्तशरीरेणापि पुरुषार्थविधाने, न न्यूनत्वं करणीयं, कश्चि-
न्मनुष्यस्त्वरया याति कश्चिच मन्द मन्दं याति, कश्चिदवक्रेण-सरलेन मार्गेण गच्छति, कश्चिच्च वक्रपयेन गच्छति, गति
मार्गयोश्चेत्यं भिन्नत्वे सत्यपि, प्राप्तव्यस्थानसेकमेव, करणीयकायत्वेकमेव, तच्च कर्मक्षयं विधाय मोक्षपदापणं वदस्ति, पद-
स्याऽस्य प्राप्तिमार्गः " सम्यक् चारित्रमस्ति " ज्ञानेन वस्तुघोषाऽनन्तरं दर्शनेन च तस्मिन् दृढश्रद्धाऽऽगतेरनन्तरं तस्येव वर्तनं
करणीय, साध्यं प्राप्तव्यं वा स्यात् , स्पादेतत्सम्यक् चारित्रेण, चारित्रेण वर्तनं गृह्यते, किंवा चारित्रेण योऽष्ट कर्मणां सञ्चयो
जावस्तनिष्कासनं तत् प्रोच्यते, तत्फलंत्वात्मशुद्धस्वरूपलामः, किवाऽऽत्मन आटतानन्तशक्तीनाम् पादुष्करणं तद् भवेत् ।
चारित्रग्राहकजीवानां चोत्साहशारीरिक-मानसिकवलमात्रया च चारित्रस्याऽनेकभेदाः सन्ति, तदपेसया च "स्थविरकल्पि
॥४२॥

·जिनकल्पि स्वयंबुद्ध-भत्येकयुद्धभेदेवारिधारकजीवातुओं सन्ति ।'न कस्यापि जीवस्य स्वयं हिंसा विधातव्या, नचाऽन्येभ्यो विषापयितव्या, हिंसाविधायकायच नाऽनुमोदनं दातव्यं हिंसेयं मानस-वचन-शरीरेण न कर्वव्या, नचं कारायवव्या,कुर्वतश्च ना- अनुमोदन कर्तव्यं, मायक्कमकारेणैवं नवमेदैः प्रथममहाव्रतपालन कर्त्तव्यम्। द्वितीयमहावते मनौवचन-शरीरेणासत्यं न वदितव्य, नचाऽन्यैर्वादयितव्यमसत्यवक्तुनाऽनुमोदनं कर्तव्यमेवं द्वितीयमहानवे परिपालनीयम् ॥२॥ तृतीयमहात्रेत मनोवचन-श- रीरै कृत्वा लघु-वृहच चौर्य न विधातव्यं, नच विषापयितव्यं, चौविधायकस्य प्रशंसाऽपि न कर्तव्यास्तथा वस्त्वीशाज्ञया व कल्प्यवस्तु, गुवायाज्ञया स्वीकाव्यामिदं तृतीयमहावतम् ॥३॥ चतुर्थमहाव्रते मानस-पचन शरीरैर्देव-मनुष्य तिर्यसंवन्धि मैघुनं न सेवनीय, न च सेवयितव्य, सेवबोनाऽनु मोदनं विधातव्यमेतचतुर्यमहानतम् ॥४॥ पश्चममहावते धन-धान्यादिनवविध परिग्रहसंग्रहो न करणीयो न कारयितव्यो नाजुमोदनं च कुर्वते दातव्यमिति ॥५॥ इत्यं चतुर्विधसाधुभ्यः पश्चमहाव्रतपालनं भवेद, विशेषत्वं पुनः संयमसहायकानि धर्मोपकरणानि वस्त्रपात्राणि न्यूना- ज्यूनत्वेन स्वीकरणीयान्यस्वीकरणीयानि च भवन्ति ततः तस्मिन्विषये तेषु चतुर्विधसाधुषु भिनत्वं दृश्यते । स्थविरकल्पिसाधुषु बाल-कान-बुद्ध-तपस्वि-राजकुमारादिभेदतोऽनेकेषां साधूनामन्तरभावो भवेत, तेषां च शारीरिकसामर्थ्यस्य दुर्बलत्वेन बसपात्रादिनामपेक्षा वेभ्यः स्यात्, कल्पेऽस्मिनाचार्योपाध्याय-अवर्चक-स्थविर-गणाऽवच्छेदकादिपदवीनां साधूनामधिकारो मवेद , निखिलसमुदाफ्नायका गच्छाधिपत्याचार्यगणीत्यादिनाऽभिधीयन्ते ते "आचार्या:" सूत्राध्य पाठयन्ति शिष्येभ्यो, निरन्तर पुनस्तेषां रक्षणं कुर्वन्ति, धर्ममार्गे च मेरयन्ति विमार्गेयातस्तानिवारयन्ति, वारंवारं च या धर्मपथस्य नयन्ति, “ पुनरुपा- ८ ·स्वभकारी श्रीमहावीर ध्याया" सूत्रपाठमध्यापयति, "प्रवर्चकस्तु" धर्मक्रियायां प्रवर्तयति, "स्थविरा" ज्ञान-क्रियाया पुनरवस्थायां च पद्धो भवेत् । चारित्रमागेचाऽवसीदतः शिष्यान प्रोत्साहयुक्तान् विधत्ते, चारित्रं चतान स्थिरीकरोति, तथैव "गणाऽवच्छेदक: " गच्छसमु- दायाय, वसपात्रादेरखिलसाधनानि प्राप्य ददाति, सर्वमिदंस्थविरकल्पेस्यात् । साध्वीप्यपि मुख्या साध्वी प्रवर्तिनी" भोच्यते, तदाऽऽश्रयेण निखिला अन्याः साध्व्यस्तस्याज्ञायां निवसन्ति, प्रवर्तिनीय सूत्राऽथ जानाति ज्ञाने वयसि च वृद्धा स्थिरा च भवेद तथा च निखिलसाध्वीर्यथायोग्यतया साध्वीमार्गे अवयति सूत्रार्थ च पाठयति, चारित्रमार्गेचताः स्थिरीकरोति सामहत्तरा प्युच्यते । स्थविरकल्पेऽस्मिन् रजोहरण-मुखवखे त्ववश्यमेव स्याता, तदुपरि वस्त्राणि स्वीकुर्वन्ति, पुनरेकमुष्णमौर्णिकवस्त्रं, द्वेच सूत्रस्याच्छादन- बल्ने तयाचकमधापरिपानवस्वमेकंचशयनीयवस्वमेकं वदुपर्याच्छादनवसमेतावद्ववाणि तुन्यूनादपि न्यून्नानि संबिधीकुर्व- न्ति, भोजनस्य पात्रं सन्निधौ स्थापयन्ति, पात्रस्थापनाय च, वनसंवन्ध्युपयोगीन्युपकरणानि भवन्ति एतेन विनोपयोगिपुस्तकानि गृहस्थेभ्यः पठनाय वाचनाय च गृहणन्ति, यदा च तेपामनुपयोगित्वं स्य व तदा तान् प्रत्यपर्यन्ति, साधुभ्यः साध्वीनामृत्वा दिकारणेन स्वल्पानि विशेषोपकरणानि स्युः, साधवः साध्व्यश्चाष्टमासावधि भिन्नभिन्नस्पले विचरन्ति, वर्षौ चैकस्मिन्स्थले चतुर्मासपर्यन्तं निवसन्ति,पुनरेवमष्टमासानामष्ट चतुर्माससंबंधित्वेकइति,सर्वगणनया नवकल्पिविहारमोच्यते चतुर्मासहितशेपस- मये, एकस्मिन्स्यले साधुभ्य, एकमासाऽधिकसमय निवसनाऽऽज्ञा न स्यात् , किन्त्यावश्यकमसङ्गे मासाऽभ्यतरमपि विहारं कुर्युः, यत्रदैवतुर्मासस्थितिः कृता भवेत्त्र' न्यूनादपिन्यून वर्षद्वयान्तरं विना पुनश्चतुर्मासस्थितिनिपिद्धा, विनाऽन्तरं सहैव द्विश्चतुर्मास विधानं निषिद्धमस्ति; पुनर्यत्रैकमासं स्थितिः कृता भवेत्तत्रापि मासद्वयान्तरं विना पुनर्मासफल्पविधानांना नास्ति, कदापि ·व्याध्यादिकारणेन निवसनाऽऽवश्यकताऽऽपवेचाळपि तस्मिन् ग्रामेऽज्यस्थानं संभवेत्तावत्तस्मिन्स्थाने न तिर्छन् , कदाचिचत्रैव स्थाने निवसनावश्यकताऽपतेहि यस्मिन्स्याने मासकल्पः कुतो भवेत्ततो द्वितीयभागे किंवा द्वितीयकोणे गत्वा निवसेत्तथापि सामर्थे सति भूयः समयं तत्र'न निवसेत् , यदि च शरीरं गमनाऽशक्तं स्यात् किंवा किश्चिदपूर्वज्ञानं वा विद्या वर्दैत, किंवा ताशसमागमोऽन्यस्थले न संभवेचईि भूयः समयं पायुक्तकल्पमर्यादा संरक्ष्य निवसितुं शक्येत, न्यूनादपि न्यूनौ द्वौ साधू विच- रेता, वत्राप्येकसाधुः गीतार्थों भवेदेतेन स्त्रार्थरस्पज्ञायको भवेत् , तदाश्रयेण च नैकसाघवो विचरेयुः । साधवः प्रथमहरे नूतनं पठेयुः, द्वितीयपहरे च तदर्थ विचारयेयुः, सशक्तसाधवोदि भोजनमेकवारं कुर्युः, ग्लान-बाल-वृद्धाऽधिकाऽभ्यासविधायकाचकतो भूयो वारानपि निर्दोषभोजनादि विधातुं शास्त्राज्ञां लभेरन्, ग्रीष्मर्तुतः शी- तता, शीतर्तुतच वर्षोंविशेषणकारतस्तपश्चर्या विधावव्या, चतुर्मासे हुदशरीरिमिः साधुमितदुग्धादिविकृतेस्त्यागो विधातव्यः, द्विरहर्निशं प्रतिक्रमणं कर्तव्यं, रात्रौ च स्वाध्यायं विधाय ध्यानं कव्यं, मियः पठनपाठनं विधातव्यमहोरात्रस्य महद्भागो नवीनज्ञानाऽभ्यास-स्वाऽध्यायध्यानेषु निर्गमयितव्यः । साधूनां साध्वीनांचाचार: मायः सदृश एव, विशेषत्वमत्र केवलं, साधुता साध्वीनां कानिचिदधिकानि वस्त्राणि भवन्ति, पुनरेकमासस्य कल्पस्तासां न भवति किंतु द्वयोईयो: मासयोः कल्पो भवेत, द्वयोश्च मासयोरनन्तरं विधातव्यो विहारोऽवश्यं, यावच्चलनसामर्थ्य भवेत्तावदेकस्मिन्स्थलेऽन्यचतुर्मासो न कर्चव्या त्रिसाध्वीमिन्यूनसाध्वीभिर्विहारो न करणीया, साध्वीभिः सुमनुष्यवसतिभागे स्थातव्यं, साघवस्तु वनेऽपि स्थातुं शक्नुवन्ति, वृक्षायोऽपि रानिवासं विधातु प्रभवन्ति, गुरुपरीक्षोत्तीर्णानन्तरं नूतनशिष्या कर्तव्या स्तेष्वपि च तेषां पितॄणां स्त्रियथाज्ञालाभस्य पश्चाद् दीक्षा तेभ्यो दातव्या, यदि च दीक्षा ग्राहिका स्त्री'स्यात्तर्हि तस्याः पत्युमुख्याज्ञा ग्रहीतन्या, पुनः

·पध
तत्वप्रकास
न
श्रीमहावीर पत्युरभावे तस्या मातुः पितुः श्वशुरवर्गस्य' पुत्रादेवानामधिगम्य, तदनन्तरं दीक्षा दातव्या; निखिलोऽयं स्थविरकल्पिसाधुसा-
॥४४॥ ध्वीनामाचारोऽस्ति, पुनरित्यमाचारे दृढत्वमाता सुनय आपत्तौ भूपाक्लिष्टकर्माणि विनाशयितुं समुदायवः पृथग् सूत्वा, जिन
कल्पमार्ग स्वीकुर्वन्ति, गोऽयमतीवकठिना, पूर्वपदर्शिवाचार्योपाध्याय-प्रवर्तक-स्थविर-गणाऽवच्छेदकादिसाघवोऽस्मिन्मागे
मायः प्रवचन्ते विशेषतः । जिनस्य कल्प आचारो जिनकल्पा, जिनेश्वरस्येव महच्छौर्यविशिष्ट-निरपेक्षतायुक्त-स्वाऽवलंवि
प्रचिरस्मिन्मार्गे स्यात्, पुनरिमे जिनकल्पिसाधवः केचिद् वस्त्रपात्राणि स्वीकृषन्ति केचिच नाऽपि स्वीकुर्वन्ति, हस्तपात्रलब्ध-
रजोहरणमुखबस्नेतु भवेतामेव, मार्गस्यास्य स्वीकरणान् भाक् स्वविरकल्पे स्थित्वा ते, आदौ जिनकल्पवद् वर्तित तुलनाः
किंवा संभृती: कुर्वन्ति, पुनरादौः तपस्तुलनां विदघवे वाचवा, विशेषतपोविधानाऽभ्यास कुर्वन्ति, यवो देवायुपसर्गप्रसङ्के
क्षुधा, नान् चालयितुं न शक्नुयाचता, एकोपवासमारभ्य घट्मासपर्यन्तं यावदुपवांसाः स्युर तावन्न क्षुधा चालयेचावती
तत्परवां कुर्वन्ति । द्वितीयां च सत्त्वमावनां च तोलयन्ति, तुलनायामस्यां ते, मयनिद्रोपरि स्वाऽधीनत्वमधिगच्छन्ति, पुनरेतद-
थमादौ स्वयं यत्र निवसन्ति तत्र स्थाने तिष्ठन्तिष्ठन् कायोत्सर्ग"विदधते-कायोत्सर्ग मुद्रांयां ध्यानं कुर्वन्ति, तदनन्तरमुपाश्रयाद्
पहिध्यान निर्मान्ति, तत्पश्चाचतुष्पये-चत्वरे तिष्ठन्ता कायोत्सर्गमुद्रायां ध्यानं विदधते, तदनन्तरं च' निर्जनमदेशवत्सु शून्यग्रहेषु
कायोत्सगै कुर्वन्ति, तदनन्तरमन्ततः श्मशानादिभययुक्तमा निर्भयत्वेन कायोत्सर्गे स्थित्वा ध्यानं विदधते, इत्वं निद्राजयस्य
स्वसत्त्वोचेजनकारिकायाः सवभावनायाश्च तुलंनो कुर्वन्ति, पुनः स्वयं जानीयादेचे पदय निद्रा किंवा भय उपसगै नैवं करि-
रिष्यति तदनन्तरं वेबने निवासिन'मारमन्ते ॥२॥
॥४४॥

·हवीयां सूत्रभावनां च भावयन्ति, सूत्रस्य सिद्धान्तस्य ज्ञानं चैतावत्यमाणं दृढं कुर्वन्ति यथा दीर्घसमयान्तं यदि परावर्चनं न कुर्युस्तथापि स्वनाम्न इव न विस्मरन्ति, मंदा च पुनः सूत्रपरावर्चन विदधति तदातः कालमानं निष्कासयन्ति, यदेवावगणनयैतावत्समयो भवति, तत्प्रमाणेन समयोऽपि चांवानेव जाती भवेदय तत्सन्निधौ पुस्तकानि न विद्येरन् ततो निखिल शानं मुखपाठेनैव भवेत् ॥ ३॥ चतुर्थीमेकत्वमावनामभ्यस्यन्ति वे पुनरादौ साधुसमुदाये निवसन्तोऽपि, ततः 'पृथंग- भवेयुस्तस्येव परस्परोऽऽलाप संलापस्य कार्य पुनरेन्योन्यकथाप्रबन्धादिकार्याणि च निवारयन्ति प्रयममेवं बाह्यममत्वं विजहति, तदनन्तरमन्ततो देहोप- ध्याधाभ्यन्तरममत्वमपिचात्मतो मित्रत्वेनाऽवगम्य, तदनन्तरं त्यजन्ति इत्थमेकत्वभावनाऽभ्यासेन बनारण्यश्मशानादि स्थानेषु धुनरेकाकिनिर्वसनप्रसङ्गसमागच्छेत्तदा तेभ्यः स्वल्पमप्यनियुत्त खेदोषा'न संभत्किन्वेकान्तवास स्तेषां ज्ञान-ध्यान दौ सहायताकारी भवेत् ॥ ४ ॥ पञ्चमी बलभावना ते भ्यस्यन्ति, भावनाया अस्या अभ्यासस्य मुख्यत्वेनोपयोगित्वमेतदस्ति, य दरण्ये शीत-चाप-वर्षासमयेऽपि वाऽभाववत्या स्थित्यां निवसनं च स्याचदेव, तेनाधुनिकहव्यायामविधायकमल्लीनामिव ते, खाऽवयंवान् दृढीकुर्वन्ति, तेन च कृत्ला तेभ्यः 'शीत-तापादीनां स्वल्पोपि प्रभावो न भवेद् , तेन जिनकल्पिसाधूनां शारीरिकबलमन्येभ्योऽतीवदृढं स्याचेन च सह ते मनोबलंमपि दृढं कुर्वन्ति, यतस्तपादिविधानेन शरीरबलस्य निर्वलत्वं भवे- तथापि धृतिवलेन ते परिषहोपसगांदिवा पराभवं न लभन्ते ॥ ५॥ इत्य पञ्चविधतुलनां विधाय, स्वस्य तस्मिन्मार्ग प्रवेष्टुं यदा योग्यता झायेरन् वदा, स्थविरकल्पमार्ग विहाय o ·श्रीमहावीर जिनकल्पमार्ग स्वीकुर्वन्ति, ते च कदापि सहस्युरेकाऽधिकाः, साधुवेषत्वेन च रजोहरण-मुखवस्ने सनिषौ स्थापयन्ति, पुनरमुक ॥ ४५ ॥ विधरजोहरणस्वीकारे तेषामाग्रहो न स्यात् ततो मयूरपिच्छस्यापि रजोहरणं भवत्, किन्तु वाहुल्येन रजोहरणमौर्णिकमेव स्यात् । तृतीयपहरे च ते मिक्षामा निस्सरन्ति, करपात्रे च भुञ्जते जलमाप भोजनेन सहैव पिबन्ति क्वापि च विना जलेनाऽपि व्यवहरन्ति, तेऽहनिशमेकवास्मेवाहारं कुयुरेवस्वादशानियमो न, परसुपवासमपि कुवन्ति, तथाप्येकवारतोऽधिकवारान् भोजनं न' स्वीकुर्वन्ति, पुना रोगादिकारणेनाऽपि ते न स्वीकुर्वन्त्यपवाद, नौपयायपायं कारयन्ति, तथैवाऽन्येभ्यः सेवामपि न विधापयन्ति, च मध्याहसमयादनन्तरं विदधति विहारं, ग्रामनिकटे एकरात्रिपर्यन्तं निवसन्ति, पुरपर्यन्ते पञ्च- रात्रिपर्यन्त निवसन्चि, परीपदोपसर्गान् च सहन्ते, भूयः समयमेकाकिनो विचरन्ति, पायो मौनवयाऽष्टन्ति, कदापि धर्मो पदेशमपि ददति, पृथ्व्यां चोत्कटुकासनेन विष्ठन्ति, शयनाथै च पृथ्वी, पुनराकाशं " पावरणं" स्यात् । यदि केचिद् व्याघ्र- सिंहमभृतिमाणिनः सन्मुखं समागच्छेयुस्तहिं ते वद्भयादुन्मार्गे न यान्ति, किन्तु यथार्थवीरपुरुषस्येव तत्प्रति सम्मुखमेव गच्छेयुः, यत्रदिनमस्ततां यायात्तत्रैव कायोत्सगसहिताः किंवा ध्यानपरायणा भवन्ति, ये ये विघ्नाः समागच्छेयुस्ते वे सोढव्या, समभावे च स्थातव्यं, न दातव्यश्च क्रोधादिभ्योऽवकाशो ध्यानपरायणीभूयात्मशुद्धस्वरूपं पादुष्क्रियते पुनः स्वावलम्बिनश्च ते भवन्ति, न चाऽन्योपाधारं स्थापयन्ति, नैव गृहणन्त्यन्यसहायतां पुनरुदयमामानि कर्माणि सहन्ते, विधायचोदीरणां, सचापतितकर्माणि बहिरानीय, समभावेन चोपभुन्य निर्जरां कुर्वन्ति, तेषां च ज्ञानं नवमपूर्वादारभ्य, दशमपूर्वपर्यन्त स्याद पुनरप्रमत्तदशा मशस्या तेषां विद्युत, शरीरं च वेषां प्रथमसंहननयुक्तं वज्रस्येव दृढं भवेत् , असौ जिनकल्पिसाधूनां मार्गः कथ्यते। %252525 ·"स्वयंबुद्धस्य स्वरूपं 'प्रोच्यते" खेनैव बुद्धा आत्मनि प्रबुद्धाः सत्यज्ञावारस्ते. "स्वयं बुद्धाऽभिधीयन्ते" यद्यपि गतजन्मान तेषामपि गुरुः स्यात् किन्त्वियं वार्चा तु वर्चमानमवस्याश्रयत्वेन, भवेचाऽस्मिन् न केनापि, तेभ्यो बोपो दत्तो भवेत् । किन्तु जाविस्मरणज्ञानेन-पू- वैभवज्ञानेन,ते स्वयं स्वात्मना मार्गेऽस्मिन् गन्तारः स्युः ततश्च ते खयंबुद्धाः मोच्यन्ते, तेभ्यो निखिलेभ्यश्च पूर्वजन्मज्ञानंतु भवेदेव, ततश्च वेभ्यः सम्यकर्दशनमपि पार्दुभूतं भवत् , यदि च तेषां पूर्वपठितज्ञानस्यात्तहिं तेभ्यो देवाः साधुवेपरजोहरणमुखवस्त्रादि वस्तुनि यच्छन्ति, यदि च पूर्वज्ञानंनभवेन्नूतनपठनं वास्यात्तहिँ गुरुनिकटे यान्ति, गुरुश्च तेभ्यो वेपं यच्छन्ति, साधुर्वेषं च रजोहरणं-मुखवस्त्रमेकमौणिकवस्त्रं द्वे च सूत्रबस्ने स्युः पात्रमेकं च भवेत, ते चैकाकिनोऽपि निवसन्ति, पुनः साधुसमुदाये, नवीनज्ञानाऽध्ययनाय,किंवा स्वेच्छयाऽपि निवसन्ति, पूर्वजन्मज्ञानेन च वेभ्योधर्मकर्मफलानामनुभवः प्रत्यक्षतया जावोभवेदेवावता ज्ञानध्यानेने संवद्धात्मनो निखिलशक्तिपादुष्करणार्य, प्रबलपुरुषार्थमप्रमचत्वेन स्थित्वा वे कुर्वन्ति ॥ “अथ प्रत्येकबुद्धस्वरूपमभिधीयते" बाह्यं किमपि कारणं दृष्टवा, ततश्च संसाराऽनित्यत्वमवगम्य, वोषं प्राप्नुयुस्ते “प्रत्येकबुद्धाः" अभिधीयन्ते, यथा करकण्डराजादौ चावीव शोभनो-पलबषभः मेक्षितस्तमेव च वृषभं तदनन्तरं दीर्घदिवसेषु, जराजर्जरित-रूपविहीन-गलित शरीरवन्वं निरीक्ष्य प्रतिबुद्धः, खशरीरस्यापि च भविष्यकाले, पुनरेतादृशीं स्थिति ज्ञात्वा, प्रबुद्धः सन् साधुजीवनं खीकृतमेवं पुनः केचिद्विनश्यतोमेघान्भेक्ष्य, वीं केचिच्च स्वल्पेनैव समयेनाम्रवृक्ष नवपल्लवितं स्थाणुस्वरूपं, स्थाणोरिख नामाऽवशेषं निरीक्ष्य- बोषं समधिगवार-प्रबुद्धास्ते सर्वे प्रत्येकबुद्धा अभिघीयन्ते, प्रत्येकबुद्धेभ्य एभ्यो जातिस्मरणतः पूर्वजन्मनो ज्ञानमपि भवेत् ,

·श्रीमहावीर
॥४६॥
न्यूनादपिन्यून चैकादंशावनित आरभ्य दशमपूर्वे किश्चिन्यूनमेावद्भवेच्छुतज्ञानमिदं सर्व पूर्वभवे पठितं स्यात्, पुनरेतादशवचमकास-
पूर्वाभ्यासेनैव ते कश्चिदेवमेकं चान्ते' मेल्य, गम्भीरत्वयुक्ताः सहसा प्रबुद्धा मवन्ति, अन्यथा ततोऽपि विशेषानानकदृष्टा-
न्वानां प्रत्यक्षतया दर्शनेऽपि नोजवान वैराग्य, किंवा न जायते जातिस्मरणज्ञानं, तादृशेभ्यः प्रत्येकबुद्धेभ्यः शासनदेवाः साधु
वेषमर्षयन्ति, रजोहरण-मुखवंस के सीधुचिझे तत्सन्निधौं भवेता, कदापि साधुचिह्न तत्समीपे नाऽपिस्यात्, तथापि वर्तनमतीव
विशुद्धमात्मणाविभृतं च स्यादि प्रत्येकचुद्धा गच्छसमुदाये न निवसन्ति किन्त्वेकाकिनो विहरन्ति, पुनरहनिशमात्मध्याने
तत्परा भवन्ति । मायुक्तचतुर्विधसाधव आचारभेदेन कृत्वा दर्शिता, तेषां च सर्वेषी विद्यमानत्वं वीर्थङ्करदेवस्य भगवन्महावी-
रस्व समये एवासीत, तेषां सर्वेषां क्रिया चक्त्यनुसारण विभिन्नत्वे सत्यपि, निखिलसाधूनां साध्यत्वेकमेव स्यात् ।
त्यागिजीवनम्"
चतुर्विधाश्चमे सांघवस्त्योगिजीवनवन्तो भूत्वा, चारित्रमार्गे च सर्वविधपापारम्भ त्यजन्ति पुनः पराधीनत्यकार-
गानि गृहक्कुटुम्बनीमभृतिबन्धनानि विजहति, निरन्तरं चात्मोपयोगो जागृतो विधीयते, शरीरशोभायाः कारणं संस्कारना-
गीयुः, शीर्षकेशानां लुचनं कुर्वन्ति येन चात्मभाने विस्मर्यंत वाशसंयोग मनुष्यादीनां चा परिचयं नविदधते, परापेक्षां च
न कुर्वन्ति, पुनरात्मबलोपरि श्रद्धा विर्घायाऽखिला प्रवृत्तीस्ते कुर्वन्ति, निर्विकारित्वेन स्वचित्रं रसन्ति, तथैवाज्येभ्यो दयोत्पद्यते
वाहनी काचिदपि याचना न विधीयते, किन्तु धनियमानुसारतो यत् स्वाभाविकमिक्षायां वस्तु लभ्येत तस्मिन् संतुष्यन्ति,
क्रोधादिकषायान् च दूरीकुर्वन्ति, वशीकुर्वन्ति च पञ्चेन्द्रियाणि, ते चेष्टाऽनिष्टविषये रागद्वेषौ न कुर्वन्ति,-ज्ञान-क्रिययोर्देश-
कालानुसारेण प्रवर्वमाना गुरुसमीपे दीक्षा स्वीकुर्वन्ति । आत्मजागतिशून्येभ्यो केवलं क्रियामागे एव प्रमोदविधायकेभ्यो गुरू-
॥४६॥

·भ्य, आत्मकल्याणं न भवेद्यतस्तेषी प्रवृचिरन्धजनानां सदृशी वर्तते, ये च स्वयं विनोज्ञानेन सद्भूतमागै ज्ञातुं न पारयन्ति ते, स्वाभिवानन्यान्केन विधेन मार्गाध्यत्वे नयेयुः तथैवं ये झोनस्य वेदकाः सन्तः स्वयं तस्मिन्मार्गे न प्रवरन् , तेऽपि प्रभुपयस्य नायकत्वेन भवितुं नाईन्ति, यद्यपि ज्ञाने द्रष्दृत्वत्वस्तिपरं, यथाईत्वेन, प्रवृत्ति-निवृत्ति न विधीयते वतो गमनसामर्थ्यरहित तद्ज्ञानं खञ्जसमं स्यात् , तत आत्मजागृतिसता, तथैव तत्त्वज्ञानोत्तमचारित्रमवर्चकानां, गुणिनां गुरूणां सन्निधौ चात्मक- ल्याणेच्छुलीवैः संसारपारमधिगन्तुं चारित्रग्रहणं कर्तव्यं, वन्निकटे तदाश्रयेण च स्थातव्यं । पञ्चमहाव्रतपालनेन सह पञ्चसमि- तीनां त्रिगुतीनां च पालन विधातव्य,पथि गच्छता वनस्पतिनां किंवा सादिनी केषामपि जीवानी हिंसा किंवा दुःख न स्याता- दृशउपयोगी विधातव्या, पुनस्वादशजीवयुक्तपृथ्वीतः पार्चेण गतव्यं, गमने च साईत्रिहस्तप्रमाणपृथ्व्या उपरि दृष्टिः पतेचा शविषयाज्योदृष्टया यातव्यं, तथैव च संलापेऽतीव सावधानत्वं स्वीकर्तव्यं, यथासंभवं च विना कारणं न वक्तव्यं, कदापि वचनसंभव आपतेचाईं प्रियंमन्यहितकारकं च वचनं वक्तव्यं, वेन विना मौनावलम्बनं विधेयं ॥२॥ गृहस्थेन निजाथै योजनं कृतं स्याचतः सात्त्विकाहारो द्विचत्वारिंशदोषरहितो ग्रहीतव्यो देहयापनीय ॥३॥ यदा किञ्चिद् वनपात्रादि वस्तु गृह्यते मुच्यते वा तदा, कस्मांअर्षि जीवाय दुःखं न भवेत् किंवा जीवविराधना नस्याचाडश सावधानत्वं कर्त्तव्यं ॥ ४॥ सूत्रमलादित्यागेऽपि जीवरहितानर्दोषपृथ्वी स्वीकव्या, कसा अपि जीवास्मिन्निमित्तत्वेन दुःखं नस्यात् वदय तत्परत्वं स्वीकर्तव्यं ॥ ५ ॥ मनसि कश्चिदशुभसङ्कल्पो नोत्यापयितव्यो यद्युतिष्ठेचाहिँ विरमंयितव्यः, किंवा तद्विरोधिविचारेणाऽन्यरूपो विघांतव्यः, कर्तव्याः मुर्विचाराः, किंवा कोऽपि सङ्कल्पविकल्पो नोतिष्ठेचीदर्शविर्धनात्मो- पयोगेन स्थातव्य।

·परमात श्रीमहावीर ॥४७॥ तचमकार सेवनीयं सर्वथा कसमयं मौनं, वचनप्रसक्के च सूत्रोक्तं मियं-पथ्य-सत्यं च वक्तव्यं, स्थादियं वचनमुप्ति, विधातव्यं च कायोत्सर्गे शरीरस्यैर्य, ध्यानादिषु च चर्षितव्यं स्थिरत्वं, विनाकारणेन चाटनमितस्तवो न कार्य किन्तु संङ्घच्यांगोपाई स्थिरासननेन स्थातव्यमिदं शरीरस्थैर्य ध्यानादिषु मानसस्थैर्यविधाने चोपयोगि साधनं भवे- दियं कायद्यप्तिः कथ्यते । इमाः पञ्च समितयस्तिस्रो गुप्तयश्चैता अष्ट प्रवचनमातरोऽभिधीयन्ते, यथा च मातरः पुत्रान् पालयन्ति तथैव साधुनीवनराक्षिका इमा मावरः सन्ति । द्वयोः प्रातःकाल-सायंकालयोरावश्यकक्रिया विधावच्या, पञ्चमहानतानि, पञ्चसमितयस्तिनोगतय इन्द्रियाणि कषाया इत्यादीनि वस्तूनि सन्ति तेषु तेषु यद्यद् गुरु-देवाज्ञाविरुदं मवर्चनं कृतं भवेचदर्थं प्रातः सायं च द्विवारं तन्निराक्षणस्वरूपाऽऽवश्यकक्रियाऽस्ति, यदि च दोषसंभवः स्याचाहं तस्य क्षमा याचयिता प्रायश्चित्त मुपादाय च खस्खलना शोधनीया, त्रुटितांशो योजयितव्यः पुनस्तमिन्दोषसंभवरूपछिद्रत्वं ना पतेदिति सावधानत्वं स्वीकर्त- व्यं । शयनीयं भूमेरुपरि, कर्तव्यं च भोजनमेकवारं, न च विधातव्या स्नानादिशुश्रूषा, निखिलाश्चमे आचाराः पालयितव्याः, विहातव्याच प्रमादा, प्रतिक्षणमात्मस्मृतिन विस्मयते तस्य सावधानता स्थापनीया, यदिचात्ममानं विस्मयते वदा जागृतिवर्द्ध नीया यथा बढेतऽऽत्मजागृति स्वादृशाभ्यास एधितव्य स्वादशानिमिचानि सेवनीयान्येधितव्यं च ज्ञानमधीवस्मरणरूपस्वाध्यायः कर्तव्यः, जड-चैतन्यभिन्नत्वविधानाय नवीनज्ञानाऽभ्यासो विधातव्या, निखिलानि च प्रतिवन्धकारणानि विनाश्योगविहारेण विचरितव्यं, सामर्थ्य च सति ननिवसनीयमेकस्मिन्स्यलेऽधिकत्वेन, पुनः कर्त्तव्यचाष्टमासपर्यन्तं विहारः, चतुर्मासे एकस्मि- स्थाने निवसितव्यं सामर्थ्यानुसारेण तपोविधातव्यं, विकारोत्पादकानि दुग्धघृतादिवस्तूनि त्यांज्यानि कर्त्तव्या ज्ञान- 2525 ॥४७॥ .

·दर्शनचारित्रेषुच वृद्धि - सत्यंचावबुध्य तदनन्तरमेव दातव्योऽन्येभ्य उपदेशा, यावद् यथार्थतया न ज्ञायेत स्याद्वादमार्गस्ताव- न्मौनीभूयाऽभ्यासद्धि विधातव्या, सत्यज्ञानं विना प्रत्युत लोकानुन्मार्ग समारोहणतः संसारद्धिर्भवति, यथासंभवं लोकान् मुमार्गोपर्यारोहयितव्यं, कदापि च तादृशं ज्ञानं न भवेचाह मौनाऽवलम्वनं श्रेयस्करं, किन्तु लोकानुन्मार्गे नयनं हितकर न स्यात् । चारित्रसहायोपकरण-स्थानरूपवसति-साधु-साध्वी-श्रावक-श्राविकात्मकसंघ नवकल्पिविहार-देहयापनाहार- जलादिसामान्येष्वेषु निखिलेषु, यानि कानिचित्वन्धनकारणरूपाणि स्थुस्तानि सर्वाणि दूरीकर्तव्यानि, तदुपयोगिनी ज्ञा. नादिसहायता दातव्या, तेषु च मुप्तात्मशक्तिर्महती प्रबोधयितव्या, न च तस्मिन्स्वल्पमपि वैषम्यं विधातव्यं । भोजनपानाऽऽसनोत्यान-निवसनामनाऽऽगमनेष्वेतत्सर्वस्थानेष्वात्मोपयोगोजागरितव्या, न विस्मरितव्यं लक्ष्य-साध्यं वा, वस्य सावधानता रक्षयितन्या, नस्यादन्यजीवानां हिंसा तत्मति संपूर्णत्वेन ध्यानं दातव्यं, प्रमादपूर्वकगमनागमनविधायकानां साधूनामपि संसारवृद्धिकारिका हिंसा भवेत् यथा च वरिजनान् घृतभोजनविधापनंतो रोगद्धयासह तद्दुःखेऽपि वृद्धिर्भवति, त- देव धृतभोजनं यदि ज्वररहितजनेभ्योः यदिदीयते तदा पुष्टिदायकत्वेन सुखदायि भवति,वस्येवोपयोगपूर्वकमवर्तकेभ्य आहार-विहा- रादि गुणकारि भवेत्, तदेव चाहारविहारादिकाय, विनोपयोगेन प्रमादिजीवेभ्यः कर्मवन्धरूपदोषाय स्यात् । भवेयुः । ज्ञानवन्तस्तथापि, यदि ते परपीडाविधायकाः स्युस्वहि तेषामवश्यमेव चारित्रं दूषितं भवेद् , यथा च दीपः प्रकाशस्वरूपस्तथापि प्रचुरतापेन, मलिनकज्जलमुत्पादयति तद्वत्साधुनिप्रकाशवान् सन्नपि, यद्यन्येभ्यः पीडां विधत्ते तदा स पापरूपमलमुत्पाय स्वचारित्रं च मलिनं करोति।

·--
OTA
श्रीमहावीर
॥४८॥
विचभका
"भवाऽभिनन्दिजीवस्वरूपम्
संसारको विरकन्यो जीवेभ्य एव चारित्रं वर्तते, किन्तु ये, मायिकविषयेष्वेषु तया संसारे पुनरानन्दमन्तारः सन्ति
किंवा विषे एव मुखमेवं ज्ञातारः सन्ति तथातस्य मुखस्यैवेच्छका जीवा " भवाभिनन्दिनः " मोच्यन्ते, कदापि तेन साधुवेपो
गृहीतः स्याचयापि तेषु चारित्रगुणो नागच्छति, पुनस्तेषां चारित्रं किंवा धमाऽऽचरणं बहिर्दश्यतैनावदेव मात्रं स्यात्, किन्तु
तदन्यन्तराऽध्यवसायास्तु केवलं लोकेन्या मीणनायर संसार मुखीभवनायैवस्युः । अज्ञानदशालोमपरायणता-भीरतेपालता-
जाउनेत्यादिलक्षणानि भवामिनन्दिजीवेषु स्वाभाविकानि लभ्यन्ते, पुनस्तरारब्धानि सत्यकार्याणि निष्फलानि भवन्ति,
दोपेणाऽनेन ते चारशे वदित न प्रभवन्ति, सत्यळल्यं विना किंवाऽऽत्मदृष्टिजागृति विना, ये जीवा हृदयाभ्यन्तरे,
नेकविधवासनां भृत्वा, मलिनतां च गृहीत्वा, लोकाराधनाय, किंवाऽनुकूलत्वकरणाय स्वोपयोगित्वेन लोंका भवेयुरेत-
दथै धार्मिकक्रियाः कुर्वन्ति तस्यैवनाम " लोकपविरिति " ज्ञातव्यं, तस्याः लोकपङ्क्तेः फलमपि लौकिकमेवागच्छेत्, पुनरेता
दृश्येव क्रियाऽपि, पैरात्मजागृतिपूर्वकत्वेनात्मविश्वादिरूपधर्माय विधीयते, तेभ्यः कल्याणस्य साधनरूपा भवति, पर
कोकार्थे धर्मविधानवकल्पाणायैव भवेत्, पुनरात्मस्वरूपमादुष्क निखिला प्रवृत्तयः कर्मशुद्धो कारणरूपा भवन्ति, ये च
परमशान्तेनिकटभूमिकापर्यन्ते माता भवेयुस्वादशा एव मोक्षार्थ पवर्तले, परं संसारवासनायुक्तजनास्तत्पति भवतितुं न प्रम-
वन्ति । भोगानां तत्साधनानां च विहायकजना मागन्तुकपापांनि निरुध्यन्ते, पूर्वविदिवपापानां च क्षयोभवेत् , ततश्च तेषां
मुक्तिर्भवति, पुनरिमां मुक्ति पति तेषां भवाभिनन्दिजीवानां देपो भवेत्, वतमाध्यमेव मुक्तिद्वेषः संसारपरिभ्रमणविधायक
भववीजरूपोऽस्ति, तद्वियोगेनैव स्वस्थ मोक्षमाणाध्ये वंटितं शक्नवन्ति गण = पो न स्यात्वेऽपि स्तुत्यहाः
॥४८॥

·सन्ति, ते च महात्मानोऽवश्यमेव कल्याणफलभोक्तारो भवन्ति । सम्यक्ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपा मोक्षस्प ये उपाया जिनेश्वरेण वर्णिता स्तान्प्रति प्रवर्त्तनं तु रे तिष्ठतु परं, पापिजीवास्तु प्रत्युत, वान् सदुपायान् गर्हन्ति, यथा च सम्यक्ज्ञानाधाराधनस्य महत्फलं दर्शितं तथैव, तद्विराधकायाऽपि महदनर्यलाभोऽपि कथितः, पुनर्यथोचस्थानात्पतनं, विषमिश्रिवाऽनेन तृप्तिविधानं च दुःखरूपं भवति तथैव, ज्ञानादिसम्यकमार्गस्य मलिनीकरणेन, तनिन्दनेन किंवा तत्प्रति द्वेषत्वेनाऽनर्थलाभो भवेत् । (प्रमादस्वरूपं प्रोच्यते मरिष्यन्ति किंवा पीडां पास्यन्ति जीवा इति तदनपेक्ष्य, विना यत्नां प्रवर्तमानानां जीवानां हिंसा भवत्येव, जीवा म्रियेरन् किंवा न म्रियेरन् तथापि ये धो दृष्टि स्थाप्योपयोगजारवि पूर्वकं यान्ति तेषां शरीरस्याऽस्थैर्येण जीवविराधना स्याचबपि यत्ना- पूर्वकगच्छता जीवानां कर्मवन्धो न भवेद्यतस्तेषूपयोगजागृतिमन्येभ्यो हानिर्नस्याचादृशाऽध्यवसायपूर्वकत्वेन कुर्वन्तआसते, यया च विनाऽऽसक्तिं कृतवस्तुसंग्रहः कर्मवन्धस्य कारणं न स्यात् , तद्वत्ममादविहायकेभ्यो वाध्यवसायं विना कर्मवन्धो न भवति । यथाच सर्पः कञ्चुकं त्यजति किन्तु विषं न जहाति,तद्वत्ममादिजन उपरिष्टाद् वायपरिग्रहं जहाति,किन्तु रागद्वेषायाभ्यवरग्रन्थि न त्यजति ततस्तस्य बाह्यत्यागः कर्मनिर्जराथै न भवेदान्तरशुद्धिर्यदिस्यात्तदैव बाह्यशुद्धेर्मूल्यं भवेत् , बहिष्टादतीव वकाः सन्ति श्वेताः, परमाभ्यन्तरमीलनत्वेन नैकमत्स्यान् नति, तस्येदं मलिनत्वध्यानं, तदधोगतेः कारणं स्यात् यो योगी षट्जीवनिकाय जीवानां रक्षणे भवेत् प्रमादी स तत्पमादेन वध्यते,यथा कमलानि जले स्थित्वाऽपि निलेपानि भवन्ति तद्वदप्रमत्तयोगी किंवाऽभ- मादी जीव उपयोगजागृत्या न वध्यते,यस्याऽस्य लोकस्य किंवा परलोकस्य मुखस्य काचिदप्यपेक्षानास्ति यथा-कदाप्येतावताऽई धर्मपरायणो भूत्वाऽनेकविध-व्रत-तपो-जप-ज्ञान-ध्यानादिकार्याणि करोमि तत्फलत्वेनाऽस्मिन् विधे, जना मा बहुमानमर्पये- ·II तत्वका श्रीमहावीर युमौ असेयुः, परभवे देवत्वेन किंवा नृपत्वेन भवेयं, ममेष्टनमानां सवन्धो भवेत्, किंवा मम विचारानुसारेणानुकूल ॥४९॥ संयोगमाप्ति: स्यात् बादशी काचिदपि-वासना किंवा तृष्णा न स्यात् परमस्याः सर्वधर्मक्रियायाः ममात्मस्वरूपमेव मार्दुभूयादेवा- शोवस्याऽध्यवसाया स्यात्तथा यस्याऽऽहारविहारादिकार्याणि सात्त्विकत्वेनात्मोनत्यनुकूलत्वेन च स्युः स समभाववान् श्रमणो नवीनफर्माणि न वनाति, पुनरेवाहशो योगी क्रोषादिकपायाभिर्वलत्वेन करोति, स्त्री-देश-भोजन-राजकथा विजहाति, जयति च निद्रा, जीवनमरणयोर्द्वयोः प्रसक्योः सादृश्यं मन्यते शत्रुमित्रयोश्च समानदृष्टिं धारयति, मुखदुन्खयोश्च समानत्वं भासते पुन- राहारादिगवेपणां कुर्वत्यु सत्स्वपि ये निरन्तरमात्मशुद्धिं विदधति, स्वशरीरसामर्थ्यागोपनेन च तपश्चयो कुवन्ति पुनरात्मशु- दयर्थ देहमपि नापेक्षन्ते ते कर्मनिजरां विधायोज्ज्वलत्वमात्मनि विदधते। ये आहाराय संयममार्गोपयोग्युपकरणेभ्यो निवासस्था- नाय च देश-काल-चल-परिश्रम लामाऽलामान विचार्य वर्तन्ते तेभ्यः कर्मवन्धोऽल्पीयान् भवत्पन्न भवति, यत्कार्य विधानेन संयमक्षतिभवेज्जनाविरोधिनश्च स्युः परिणामे च स्वस्मै क्लेशो भवेचादशकार्य प्रश्नमार्गमवासिमिन विधातव्यम् । आगमज्ञानम् यावत्मत्याज्ञानं केवलज्ञानं न प्रादुर्भवेत् तावत्पदार्थनिश्चय आगमतः शास्त्रतोभवति ततो मुनिभिरागर्म पत्यादरमावो विधातव्या, परलोकसंवन्धि च प्रभूतवृत्तान्तं ज्ञातुं प्रायः शास्त्रस्योपयोगित्वमस्ति तनो,लघुकर्मजीवानां तस्मिन् परमादरो भवेत् ,द्रव्यमधिगन्तुं किंवा विषयतृप्त्यै जीवाः पायो विनोपदेशेनैव प्रवर्तन्ते, किन्तुधर्ममार्गप्रवृत्तिस्तु विनोपदेशे नैव विधीयते पुनरुपदेशोऽयं केवलबानिना परोक्षकाले तत्कयितशास्त्रेभ्य एव लभ्यते ततः शास्त्रं प्रति पूज्यभावस्थापन श्रेयस्करं स्यात् यदि चायकामयोजना न भवतैरन तर्हि तेभ्योजनेभ्यो इयोस्तयोलाभो.न.भवेत् परंयंदि धर्मे न भवरन् तदाऽर्थकामयोस्तु लाभो न स्यात्त्तुवरं किन्तु, विशेषतोऽमर्थस्य ॥१९॥ 52525 - ·दुःखस्याऽपि प्राप्तिः स्यात्ततो धर्मार्थिजीवैः शास्त्राऽध्ययने पुनः श्रवणे चाहनिशं प्रयत्लो विघातव्यः मोहस्वरूपेणान्धकारभूतेऽ स्मिन् विचे, शास्त्राणि प्रकाशकानि, मायारूपन्याध्युपशमे च शास्त्रमौषधतुल्यमात्मभानजागृतिकारकं च, द्रव्यस्याऽपि कारणं शास्त्रमस्ति पुनस्तच्छावं कलिकाले सर्वगतं चक्षुरस्ति, सर्वार्थसाधकं च, येषां जनानामिदं शास्त्रं प्रति भक्तिनास्ति तेषां निखिला धर्मक्रिया अन्धक्रियाया इव कर्मदोषेण कृत्वा निष्फला भवेत् , पुनर्यथा जलेन मलिनवखाणां शुद्धिविधीयते तस्येव रागादिदो- पतो मलिनीभूतमनसः शुद्धिः शास्त्रेण विधीयते, येषां च जनानां मतिः शास्त्रेऽतीवतीवा-सूक्ष्मवृचान्तविषयकारिका-श्रद्धालुश्च सामतिरवश्यमेव मोक्षस्त्रीसङ्गमे दूतिरिवाऽस्ति ततो, भवभिरुभिजींवैः शाखपति शोभनाऽध्यवसायो विधातव्यः, यथा च दुर्गमा टव्यां विस्मृतपान्यो गमभृतितो दूरेस्थित्वा, स्वेप्सितस्थानमधिगन्तुं स्वयं समर्यो न स्यातद्वदस्यां भवाऽष्टव्यां विस्मृतजनोऽ ज्ञानरूपोन्मार्गमुल्लंघ्य शास्त्रज्ञानरूपसहाय्यं विना, मोक्षमयाणाऽईमार्गमधिगन्तुं न प्रभवति । " परिणामसदृशंफलंप्राप्यते कृष्यां जलस्य मिष्टत्वाऽमिष्टत्वाऽनल्पत्वाऽल्पत्वममाणेन वत्कले भिन्नत्वंस्थानद्वदनेकजनानां क्रियाच चैकसह- शत्वं दृश्येव तथापि, तत्परिणामप्रमाणेन फलानि शोभाना शोमनानि किंवाऽल्पाऽनल्पान्येवं विभिन्नानि भवन्ति, जनाः कर्म फलान्यनेकविधत्वेन भजन्ते तथापि, तत्फलभोक्तृणां जनानां बुद्धेनिसंमोहादिषु भेदवत्त्वेन किंवा रागद्वेषसमतादिषु वार तम्येन तत्फलेष्वपि तारतम्यमनुभूयते, निखिलजनानामभिप्रायाः "बुद्धि-ज्ञानाऽसंमोहरूपत्वेन त्रिधा सन्ति तद्भेदेन च जनानां निखिलेषु कर्मसु भेदत्वं स्यात्, याचेन्द्रियाश्रिता सा बुद्धिः" आगमाश्रितं च "ज्ञानं " पुनारत्मजागृतिमत्सदनुष्ठान सहितं ज्ञानं " असंमोहः " पोच्यते । ये जना इन्द्रियाश्रितबुद्धिपूर्वकाणि यावन्त्यनुष्ठानानि कुर्वन्ति तेषां विपाकविरसत्वेन "

·नका.
महावीर तानि कर्माणि संसारफलमर्पयन्ति, तान्येव च कर्माणि यदि ज्ञानपूर्वकत्वेन विधीयन्ते तर्हि कालान्तरे मोक्षहेनुरूपाणि भवन्ति,
॥५०॥ यतस्तेष्वनुष्ठानेषु श्रुतज्ञानसामर्थ्यमवतरति, ततस्तेपो भाविफलं सुखरूपमागच्छति, तृतीयं च यदसंमोहरूपकार्य विधीयते
तस्याप्तीवशुद्धत्वेन पशुमार्गमवासिभ्यस्तन्मोनमुखदायकत्वेन भवति । कर्मजन्यसुखदुःखादिभावेषु यस्थ मनो रागद्देपादि
भावतो न परिणमेत् परं शान्तत्वेन प्रवृत्तिरहितत्वेन च स्थातुं शक्नोति नादृशभाव-भोगेभ्यो विरक्तजीवा याथार्थेन मोक्षमा-
गाँऽधिकारिणः सन्ति, दशाभेदेन कृत्वा भिन्नभिन्नभूमिकामु भिन्नभिन्नाऽवस्थया भेदस्तु पतति तथापि, प्रत्येक जीव प्रति यया
सामान्यधर्म एका स्यात्तद्वत्सम्पदृष्टिमत्सर्वजीवानां मार्गः सदैक एव भवेद्, दूरत्वनिकठत्वादिनिकटत्वभेदेषु सत्स्वपि ते,
प्रभुमार्गस्य पथिका एव सन्ति, मोक्षस्यतु मार्ग एकस्वयापि केचिदुपशमभावयन्तस्तदा केचित् सयोपशमभाववन्तः सन्ति, पुनः
केचित् क्षायिकभावमार्गे प्रयाणं कुर्वाणाः सन्ति दशयाऽनया भेदा पोच्यते तथापि साध्यस्यैकत्वेनैव सर्वेषां पर्यन्ते गतिस्त्वैकैव ।
निश्चयदृष्टया यदि विचार्यते तदा संसारादतीवभिन्न " निर्वाणनाम " तत्त्वमस्ति तच्छन्दभेदेन पृथम् भासते परं वस्तुतया
त्वेकमेव, केचित्तद् " मुक्त-निवृत्ति-सिद्ध-परब्रह्माऽभय-शिव " प्रभृति शन्दैः संवोधयन्ति तथापि, निखिला एते शब्दाः स
मानार्थवाचकाः सन्ति ततस्तेषु ताच्चिकोदो नास्ति, मोक्षलक्षणे कस्यापि प्रकारस्य विसंवादो नास्ति तर्हि पश्चात्तं कश्विनिरा-
वाध कषयेत् पुनस्तं कश्चित् कर्मरहितं वदेव तथैव वस्मिन् नास्ति जन्ममरणत्वं ततः कवित्त कार्यकारणपरं गदेत्तस्मिन्नास्ति
कोऽपि विरोधः, भ्रान्तिरहितत्वेन, निश्चयदृष्टया निर्वाणतत्वस्य ज्ञानाऽनन्तरं तमाश्यन्तु केनापि नाम्ना परं तदथै मुमुक्षुनी-
वानां विवादकारणं किमपिन, मुक्तिमार्गः सर्वज्ञः पुनः ससरलो नचतस्मिन् भेदः पतति तयापि यथावैद्यो व्याध्यनुसारेणोपर्ष
ददाति तद्वदाचार्या अपि योग्यतानुसारेण विविधोपदेशमर्पयन्ति कर्मव्याधिच दूरीकुर्वन्ति, पुनरत्र चारित्रस्य यद्वर्णनममिहितं
॥५०॥

·तद्व्यबहारदृष्टया मोसकारणं परं परमार्थदृष्टया निश्चयदृष्टयातु शुद्धात्मनो ध्यानकरणं तदेव मोक्षमार्गः, व्यवहारचारित्रं कार- णरूपमस्ति ततोनिश्चयचारित्ररूपकार्यमुत्पादयितव्यमस्ति, व्यवहारचारित्रं तयोग्यतायां विशेषत्वमुत्पाद्य, तत्साध्यंमति नयति । " व्यवहारमार्गस्तु द्वेषा," मोक्षाऽनुकूल एको द्वितीयस्तु 'संसाराऽनुकूला, मोक्षानुकूलव्यवहारमार्ग स्त्वात्मजा- गृतिपूर्वक-जिनेश्वरकथितचारित्रमार्गः, संसाराग्नुकूलव्यवहारमार्गस्त, आत्मदृष्टिरहिताऽसम्यक्चारित्रप्रवृत्तिकरणं तदस्ति । सम्पचारित्राऽऽचरणेन कपायानामिन्द्रियाणां च जयो भवेत्, कषायेन्द्रियाणां जयतश्च स्वाध्यायवृद्धिः स्यात्, स्वाध्यायकर- णतोध्यान प्रादुर्भवति, ध्यानमन्ते मोक्षं पापयति । आत्मजागृतिपूर्वकत्वेन चारित्रस्याऽस्याऽराघनतः शुमध्यानस्य यानियानि विरोधितत्त्वानि सन्ति तेषां निरोधो भवेद्, ध्यानेनाऽनेन विनाऽनन्तशक्तियुक्तशुध्धात्मानमधिगन्तुं नकोऽपि जीवः शक्तिमान् संजातः, ये बुध्धिमन्तो जीवा लोकपवाहाऽपेक्षारहितत्वेन राग-द्वेष-प्रपञ्च-भ्रम-पद-काम-क्रोध-लोमादिरहितपवित्रचा- रित्रमाचरन्ति, नित्याऽनुभवगम्यकर्ममकरहितात्मना शुध्धस्वभावध्यानं च कुर्वन्ति ते, कर्मरिपुसमूह विनाश्य, परमसुखमय निर्भयसिद्धिरूपमासादेच प्रविश्य, सदाऽऽनन्दमयो भूत्वा च तिष्ठति । इतिश्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिनां-शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमलसूरीश्वराणांमुख्यपट्टधर-शिष्य श्रीमदाचार्यश्रीविजयकेशरसूरीश्वरेण विरचिते श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशाभिधानके ग्रन्थे चारित्राधिकार संपूर्णः ॥ "प्रकरणं नवम सर्वतत्त्वरहस्य" मुक्तात्मा ज्ञानदर्शनस्वभाववान् सदाऽऽनन्दमयश्च, मुक्ताऽवस्यायां न विनश्यति चैतन्यस्वभावत्वं, यदिच चैतन्य ·. श्रीमहावीर ॥५१॥ तत्चमका स्वभावस्य नाश एव " मुक्तिः " मन्येमहि वयं, बर्हि मुक्तात्मन एव नाशो भविष्यति, गुणगुणिनोश्वाऽभेदसंबंधत्वेन गुणनाशे गुणिन एव नाशो भविष्यति, यतो गुणवान् गुणतः पृथक् नास्ति, कश्चिच्च चैतन्यमात्मनः कर्मजन्यविभावगुणत्वेन वदति किन्तु तथान, चैतन्यस्य कर्मस्वभावगुणत्वकथनं किंवा विभावगुणत्वकथनं स एप विचार एव युक्तियुक्तो नास्ति, ज्ञानगुणस्य जीवस्व भावत्वं यदि न मन्यामहे वयं किन्तु वैभाविकगुणत्वं मन्यामहे तर्हि ते ज्ञानगुणः कर्मणः स्वाभाविकगुणः किंवा वैभा- विकाणोऽस्ति ? ज्ञानं यदि कर्मणः स्वाभाविकगुणः स्वीक्रियेत तर्हि कर्मणश्चैतन्यरूपाऽऽपत्तिः सेत्स्यति तत्तु नाई, यदि च ज्ञानस्य फर्मविभावगुणवं कथयिष्यन्ति वर्हि तस्य ज्ञानस्य कस्य स्वभावगुणत्वं भवन्तो मन्येरन् ? यद्यात्मनः स्वभावगुणो ज्ञानं स्यात्तु कथयामो वय, यदिच चैतन्यं फर्मजन्यविभावपर्यायत्वं मन्यन्तां तर्हि कर्मणि ज्ञानत्वमपि स्वीकर्तव्यं स्याधता कारणसदृशं कार्य भवेद् , ज्ञान प्रकृतिधर्मो न, यदि च ज्ञानं प्रकृतिधर्मत्वेनाङ्गीकुर्युस्तहि तस्मिन् स्वीकर्तव्यं स्याचैतन्यं, यतो ज्ञानं चैतन्य स्वरूपमस्ति, यदि च प्रकृते चैतन्यं स्वीकुर्युस्तहि कर्मात्मनो नकोपि भेदो संभविष्यति, पुनरनिच्छया प्रकृतेरात्मत्वं स्त्रीकर्तव्यं स्यात् , नवचैतन्यं ज्ञानरूपात्मनः स्वभाव, एतत्स्वीकरणं यथाऽई, न शक्नोति तद् विभावपर्यायत्वेन भवितुं । "नास्ति मोक्ष आत्मनोऽभावः "मोक्ष * आत्मनो अभाव * एवं ये कथयन्ति नैषा वाचा मन्तव्या, यतो यस्य पदार्थस्याखण्डविद्यमानत्वं भवेत्तस्या- भावकयनमयोग्य, यथा च निर्मलचन्द्रे स्थिता कान्तिरपि सदा निर्मला भवेत्तथापि तत्स्वभावे या विकृतिर्दश्यते सा मेघाव- रणेनोत्पन्नास्ति, तस्येव निर्मलात्मनि निर्मलवानं सदा स्थितमस्ति तथापि, वत्स्वभावे या विकृतिनिरीक्ष्यते साऽष्टकर्मावरण विनिर्मिताऽस्ति, मेघानामपगमत्वेन यया चन्द्रे तत्कान्तिः प्रादुर्भूना दृश्यते तथैव कर्माऽपगमत्वेनात्मनि शुद्धज्ञानं विकासते, ॥५१॥ SESSASE ·यथा च प्रचण्डवायवः सूर्यावरणभूतमेघान् पृथक् कुर्वन्ति तद्वयोगी शुद्धात्मध्यानतः स्वल्पसमयेन कर्मावरणानि पृथक करोति । येन योगेन शुद्धात्मनो ज्ञानं भवेत् सएव योगिभियोगोऽभिधीयते, तस्माच योगात् समुत्पद्यमानं मुखं तत्सर्वोच्चममस्ति, नास्ति च तस्मिन् कामवासनापीडा किन्तु समभावभृतत्व स्यात् स्थैर्य वा स्यात् , उच्च मुखमात्माभ्यन्तरे स्यातच जन्ममरण वृद्धाऽवस्याविनाशक, यावत्पराधीनत्वमेतावत्समय दुःख यावच्च स्वाधीनत्वमेवावमुखमस्ति, संक्षेपतः मुखदुख योरिदं लक्षणम भिहितं, ज्ञातव्यमस्मादेतद् यत् पुण्यतः समुत्पन्ना भोगाः पुण्याधीनत्वेन परवशत्वाद् दुःखरूपाः, किन्तु योगोद्भूतज्ञानमात्म- स्वरूप, ततश्च खाधीनत्वेन मुखरूपं स्याद, यथा च मलेन पृथग्भूतं सुवर्ण शुद्धमुवर्णमभिधीयते, तद्वत्कर्ममलपृथक्त्वे भवति चात्मा शुद्ध, संध्यासमये, आकाशे गन्धर्वनगरसदृशाकारमाप्तमेघानामिव क्षणविनाशिनो वास्तविकभोगान् मुग्धमति मन्तोऽज्ञानिजीवा वास्तविकत्वेन स्थिरत्वेन च जानन्ति संसारस्वरूपं प्रोच्यते" चित्तविभ्रमोत्पादकोऽयं संसारः पुनस्तीवरागद्वेषाद्युत्पत्तिकारणं महद्व्याधिभृतथ, विविधजन्ममरणादिवि क्रियाणामुत्पादकोऽनादि कर्महेतुश्च, तेषुचैकेन्द्रियादिविविधपर्यायानधारयित्वा जीवोऽयं परिभ्रमन्नास्ते । जन्मदायकानां सर्व विकाराणामभावे भवत्यात्मा मुक्त स्तदनन्तरं न च वध्यते पुनः सिद्धावस्थालामस्याऽनन्तरं पुनरसिद्धो न भवेद्, ज्ञानमयोभूत्वा पुनरज्ञानमयो न भवति, यथा पाचनाऽनन्तरं वीजस्य पुनः प्ररोहणसामर्थ्य विनश्येत्तद्वत्कर्मतो मुक्तेरनन्तरं पुनर्भवस्य प्राप्तिः नस्यात्पश्चात्तु स्वस्वरूपे लीनत्वमेव स्यात् । अन्यकार्यप्रवृत्चिविधानत्वे सत्यपि, यस्य मनः शुद्धज्ञाने सदा लीनं भवेचादृशजनाया सक्त्यभावेन भोगाः संसारकारणरूपा न स्युः। यथाबुद्धिमज्जना मृगतृष्णाजलमसत्यत्वेन मन्यन्ते पुनस्पति जलं मत्वा वदानयनाय " ·~- - I श्रीमहावीर तषभकार- BASE न प्रवर्तन्ते, वयैव वस्तुत्वेन ये, संसारस्याऽस्य भोगान् मायासदृसत्वेन जानन्ति, वे तेषु भोगेषु निवसन्तोपि वैनंलिप्यन्ते, तात्त्विकदृष्टयातु ये भोगानां तथ्यस्वरूपं पश्यन्ति ते भवसागरे न मत्यागच्छन्ति, यं प्रति यस्याऽभावो जायते तं प्रति ते, न भव- तन्ते, मृगतृष्णाजलस्य यथार्यतया वेदकः किं तत्पति प्रवृत्ति विधास्यति ? नैव, किन्तु यो जनो मृगतृष्णाजले "जलमस्ति किंवाऽन्यदस्ति तयाभूतशङ्कायुक्तोभूत्वा, यद्यहं तत्मति जलमानेतुं गमिष्यामि किन्तु यदि वनलप्स्ये तर्हि व्यर्थगमनं भविष्यति, किंवा तत्सत्यमेव जलं स्यात् पुनरई तत्पति न गच्छेयं तर्हि विनाजलेन विष्ठेयमेवं संशययुक्तमयोद्विग्नः सन् तत्रैव तिष्ठति तद्वनिर्वाण मागेऽपि भयोद्विग्नजीवः, मोक्षे वाचिकमुखं भविष्यति किवा न, वाशशङ्कया न भवते, किंवा तत्र मोक्षे तात्विकमुखं यदिस्याचहि तद्विनाऽहं तिष्ठेयं किंवा तत्र शान्तिनभवेत् तदा वर्तमानकाले मातमोगान्विहाय पर्यन्ते दुःखीभविष्याम्यहमेवं सश- यात्मकोभूत्वा, पर्यन्ते भोगमाथायां प्रमुख नाच्ने वदितुं प्रभवति । पुण्यमपि संसारे भ्रामयति" चन्दनोभूतोऽग्निरपि किं वस्तु न बहावे ! वस्तुतो दहत्येव, तवैव पुण्यतोऽपि प्रासभोगा दुःखपरंपरामेव ददते, विपत्तेश्च सखीसहशीयं लक्ष्मीविद्वद्भ्य आनन्दायिका न भवति, तथैव पापमित्रसदृशा इमे भोगा अपि जनेभ्यः श्रेयोविधायिनः किंवा मुखदायिनो न भवन्ति,सम्यक्ज्ञानरूपदीपकस्य प्रकाशन, भोगानां निर्गुणत्वं नीरसत्वं वा यदाजनैदृश्येत किंवाऽनुभूयेत तदा, जीवाय पारमार्थिकत्वेन भोगात् ससाराच्च वैराग्य प्रादुर्भवेत्, पुनरनेकदुःखानां चीजस्येव, मिथ्याज्ञानविनाशानन्तरं च मोक्षस्य परमगुणानां ज्ञाने सति,मोक्षं पति परमभक्तिभावो-जीवाय प्रादुर्भवति ततोबाह्यवस्तुत्यागं चिकीर्षुणा जीवेनादौ वाचिक त्यिा मिथ्यात्वस्याऽस्य सर्वथा त्यागोविधातव्यः। यथा रविरन्धकारेण न लिप्यते,लोहकवचधारको यथावाणेनन विध्यते तद्वनि- ·मैलज्ञानमपि विषयैर्न विध्यते न विनश्यति, ज्ञानेनोचमपति विधातुं शक्यते, तथैव तेन मोहरूपाऽन्धकारो निवर्तितुं शक्यः, पुरुषार्थे प्रेरकं तच्च तथैव मोक्षस्य सत्यसाधनमपि ज्ञानमस्ति, पुनरनेकचिन्तातोनिराशीभूतींवैस्तत्त्वं चिन्तनीयं, यस्य चिन्तनतो विकारा अपि निर्विकारत्वं भजेयुः पुनरज्ञानं ज्ञानतां भजे,निरावाध-निराकुलतामय-मुखस्वरूपात्मनि यनिमलज्योतिर्मयं वदेव तत्वं परमोत्कृष्टमस्ति, सदहितमवशिष्टं यत्किश्चिदस्मिन्विश्वे तत्वं स्यात्तत्त्वं न किन्तु तनिर्मलतत्त्वाय परमोपद्वविधायकानि कारणानि सन्ति, मोक्षाऽभिलाषिजीवैवात्मतत्त्वं विनान्यस्मिन् कस्मिन्नपि तवे आग्रहो न कर्त्तव्यः यतः सर्वत आसक्तेरा कर्षणाऽनन्तरमेव निर्वाणं साधयितुं शक्यः पुनरवीवाग्रे वर्द्धनान्तरंतु, कर्ताऽस्म्यहं, मोक्षाकाय, ज्ञानं हेता, सुखमेतत् फल- मेतादृश एकोऽपिविकल्पः कल्पनावीवमोक्षाय कर्त्तव्यो न स्यात् । यथाऽऽकाशस्थितपुद्गला आकाशत्वं न लभन्ते, तदात्मनि स्थिताःकर्मवर्गणा आत्मत्वं न लभन्ते, यथा भानोः समीपे तथा सर्वत आगवा मेघा भानुत्वं न लभन्ते, तद्वत्पृथ्वी-जलाऽग्नि- वायु-धनस्पतिरूपस्थावरनामकर्मविकारा येचात्मनः परिपार्वत आगताः सन्ति ते न भवन्त्यात्मरूपा, पुष्पोपापित उद्भूता निर्मल श्वेतस्फटिकस्य रक्त-पीतश्यामादिविकारा मन्यन्ते किन्तु वाचिकवयातु वे विकाराः स्फटिकस्य न सन्ति, तस्येव जीवस्य कर्मोपाधित उद्भूता रागद्वेषादिपरिणामाः सन्ति, किन्तु तात्त्विकतयातु ते परिणामा जीवस्य न, यथा च मृदपिण्डेन कुंभ- सरावादिपदार्थी उत्पद्यन्ते तद्वन्निखिलकषायादिपरिणामाश्चेतनानिमित्तत्वेन कर्मभिरुत्पधन्ते यथा च घटोत्पत्तौ । "मृचिका मूलकारणमुपादानकारणमस्ति पुनकुंभकार-चक्रदण्ड-रज्ज्वादीनि वस्तूनि निमित्तकारणानि सन्ति, तद्वदात्मनि क्रोधायु- त्पत्तिः स्वीकार्यते, तस्मिन्नुपादानकारणं तु कर्म, चेतना किंवाऽऽत्मा निमित्तकारणं स्याचतः क्रोधादयो न भवन्ति जीवकार्याणि किन्तु कर्मजन्यकार्याणि स्युः

·श्रीमहावीर
तिचमका
-252525
कषायस्वरूपं प्रोच्यते
यथा च जले कल्लोलास्तरङ्गाः समुत्पद्यन्ते तद्वत् कर्मोदयेनात्मनि यन्मलिनपरिणामत्वं भवेत्तत कपायस्वरूपत्वं पादु-
भवेदूवीजांकुरयोरिवैकविनाशे द्वितीयविनाशो भवति यथा च सुवर्णमलस्य दूरत्वं भवेत्त्यातयोत्तरोतरं तस्य शुद्धत्व प्रादुर्भवेद
तस्येव परिणामिजीवादस्माद्यया यथा मलिनत्वाऽभावो भवेचया तथा तत्परिणामा उत्तरोत्तरं शुद्धा भवेयुः, यया संपूर्णमलस्य-
दूरत्वेन सुवर्ण शुद्धं भवति तद्वत्कर्ममलिनत्वस्य सर्वथा दूरत्वे सति सर्वथाऽऽत्मा शुद्धोभवति, यथा वायुं विना समुद्रो विनावरण
वं भजते तस्येव कर्मकर्ममलिनलाभावेनाऽऽत्मा निश्चलत्वं निर्विकारलं च लभते । इन्द्रियजन्यविपयरहितं यज्ञानमभ्यन्तरे
प्रतिभासते वत्सम्यक्ज्ञानमात्मस्वरूपमस्ति ज्ञानिभिस्तदनुभवितुं ज्ञानु च शक्यं, ये च वदतीन्द्रियजानं ज्ञातुमनुभवितुं च शक्नुव-
न्ति तएव ज्ञानिनः पोच्यन्ते,यत्प्रकाशाऽभाव अस्मिन् विश्वे निखिलमन्धकारमयं भासते यद्विद्यमानत्वे च निखिलंभकाशमयमनुभूयते
तत्परमात्मनः शुद्धात्मनोज्योतिः स्वरूपमस्ति ज्योतिस्वरूपमिदमन्धकार-प्रकाशयोयोञ्जनं विधातुं सामर्थ्यवदस्ति । स्वभावत
एवाऽखिलपदायोः स्वस्वरूपे स्थिताः सन्ति न च कदाप्यन्यया कक्षु पार्यन्ते, पुनराकाशस्पेवात्मा " निर्मलऽमूर्चाविनाशित्वेन
स्थितोऽस्ति संयोगसंवन्धत्वेनागत्य मिलितानि परद्रव्याणि तत्स्वरूपं स्वस्वरूपत्वेन किंवाऽन्ययारूपत्वेन कतै न समां भवन्ति,
देहात्मनोः सदा भेद एव यतस्तौ द्वौ भिन्नज्ञानेन ज्ञातुं शक्यते मित्रज्ञानात्माप्तुं च शक्यते, इन्द्रियोद्भूतज्ञानतो देहोऽवगन्तुं
शक्यते स्वानुभाववता ज्ञानेन चात्मा ज्ञातुं शक्यते । नास्ति जीवकर्मणोः परस्परं वध्यघातकसंवन्धः, एको वध्यो द्वितीयो
घातक एतादृश सवन्धोवध्यघातका सवन्धो ब्रूयते, नास्त्येतादृशसंवन्धो जीवकर्मणोः किन्तु संयोगसंवन्धोगस्ति तत एव द्वयो
जीवकर्मणोः पृथक्लं भवितुं शक्यते किन्तु परस्परगुणान् न नाशयतोत्कर्माणि जीवगुणान् न नाशयन्ति जीवश्च कर्मगुणान्
॥५३॥

·2552585251 न नाशयति किन्तु परस्परमेकरसीभ्य सह मिलिवास्तिष्ठन्ति जीवकर्मणोश्व परिणामा बोभूयन्ते तेषु च परिणामेषु यदा परस्पर निमित्तवं न भवेचदा परस्परेण संवद्धानां जीवपुद्गलानां विभिन्नत्वं स्यात् तदेव विभिन्नत्वं मोक्षइति भोच्यते। पुद्गलानां ज्ञाना- वरण-दर्शनावरणादिपरिणामभवनेचात्मन्युत्पद्यमाना रागद्वेषादिपरिणामानिमित्कारणानि सन्ति, पुनरात्मन्युत्पद्यमान रागद्वेषादिपरिणामेषु ज्ञानावरणादिपरिणामा निमित्तकारणरूपाः सन्ति यदा च पुद्गलानामात्मपरिणामेषु कारणत्वं न स्यादात्मा च पुद्गलपरिणामेषु कारणस्वरूपो न स्याचदाऽऽत्मकर्मणोविभिन्नत्वं भवेत् । "आत्मानमात्माकारेण परिणामयन्तु" स्फटिकमणेरिवात्मा येन येन भावेन सह संबध्नाति तत्र तत्र तेन तेन भावेन तन्मयत्वं लभते, स्फटिकमणिसन्निधौ रक्त-पीतं किंवा श्याम यादृशं यादृशं पुष्पं स्थापितं स्यात्वादशोमणिदृश्यते तद्वदात्मसनिधौ यानि यानि शुभाशुभनिमित्तानि स्थापितानिस्यु स्वादशवादशपरिणामेनात्मा परिणमति, निमिचानिचेमानि द्वेषा यथैकं वानिमित्तं द्वितीयंत्वन्तरक्षानिमित्वं च, वाह्यानिमित्तरूपेण पञ्चेन्द्रियाणां शुभाशुभविषयाः सन्ति यथार्थवैराग्यजागृति विना निनिचानीमानि च निरीक्ष्य जीवो विधत्ते शुभाऽशुभपरिणामान्, शुभाऽशुभपरिणामायोचरोत्तरमन्यपरिणामानुत्पादयन्ति, शुभपरिणामो भवति च रागस्य- कारण, रागश्च पुण्यकारणं भवेत् । अशुभपरिणामो राग-द्वेषमोहाज्ञानानां पापस्य च कारणं स्यादव एव यावदित्वस्य निखिल पदार्थेभ्यो ज्ञानगमितवैराग्यमात्मजागृतिबलेन नोत्पद्येत तावद् ज्ञानिनस्ताशनिमित्तेभ्यो दूरं निवसितुं वारंवारं प्रेरयन्ति यतः सत्तापवितबीजानि यावरं न भवेयुस्तावद् बानिमिचानि त तत्मार्गवश्वलितं विनाविधाय न तिष्ठन्ति, द्वितीयोभ्यन्तरनिमित्त मेवावता सतास्थितकर्माण्युयं प्राप्य निमित्तकारणरूपाणि भवन्ति तेभ्यश्च-राग-द्वेष-मोहाज्ञान-पुण्यपापायनेकभावानां ।

·श्रीमहावीर
॥५४॥
तत्वप्रकाश
वृद्धिः किंवा हानिर्भवेद्, बाह्यमुनिमित्तेभ्यः कियद्भ्यो वैराग्य जागर्ति पुनरात्मभान प्रादुर्भवति शुभ किंवा शुद्धं कर्त्तव्यंगति
प्रवर्तनमोत्साहो लभ्यते, तयैवाऽन्तर्गतशोभनकर्मणामुदये ज्ञान-ध्यान-वैराग्यात्मजायतिं किंवोत्तमोत्तमशुभप्रवृत्ति वा
शुद्धपनि प्रति प्रयाणविधानोत्साहः मादुर्भवेत् , अस्मादेपनिश्चयो भवेद्यदात्मनः परिणामः शुभः स्याचाई शुभरूपण परिणत
इति मोच्यते यदिचात्मनोऽशुभपरिणामो भवेत्तहात्माऽशुभरूपेण परिणतः मोच्यते, ततो विद्वद्भिः स्वात्मा चात्मभावनायां
वारंवार नियोक्तव्यस्ततथात्मा शुभाशुभमावतो निठत्यचात्माकारेण परिणम्य स्थास्यति, किंवाऽऽत्मानं शुद्धस्वरूप एवं
परिणामनेन परपदार्थ मति परिणमननो निहत्य स शुद्धो भविष्यति यद्येकवारमात्मा सर्वथा कर्मतो विभिन्नो भवेत्तहि पश्चात्पुनः
स कर्मणा सह कदापि न संयुज्येत, शुमाऽशुभपरिणामाविधाने बीजरूपकर्मणामभावे संसार पवन परिणामा नोत्पत्स्यन्ते, पक्व-
वीजतो नाडुरा प्रादुर्भवन्ति तथैव कर्मवीजस्य दहनाऽनन्तर कर्माणि नोद्भवन्ति ।
" उपादानकारणं"
यया दण्ड-चक्र-कुम्भकारादिसंभारविद्यमानत्वेऽपि विना मूलकारणमृत्तिको घटो नोत्पद्यते तद्वन्मनो-वचन-शरीर
क्रियारूपसंभारविद्यमानतायामपि तदुपादानकारणं , विना कणि नोत्पद्यन्ते-यथा घटोत्पत्तौ मृत्तिकाया उपादानकारणत्वं
वद्वत्कर्मण उपादानकारणं रागद्वेषमलिनत्वमस्ति तद्विद्यमानतायामेव कर्मोत्पत्तिः स्यात् । यथा कुम्भकारः सहकारिकारणत्वेन
घटं रचयति तथापि कदापि केनापि प्रकारेण कुम्भकारो घटरूपो नस्याचदात्माऽपि सहकारिकारणत्वेन कपायादीन करोति
तथापि कदापि कपायादिरूपेण न स्यात् । यः कर्म कर्मत्वेन जानात्यकर्मचाऽकर्मरूपेण जानाति स सर्वविधकर्माणि कुर्वन् सन्
पर्यन्त्र कर्माणि नाशयति, यस्य च सत्यस्वरूपज्ञान स्यात्स कस्मिन्विकटमसझे हेयवस्तुनि स्वीकृर्यादपि तथापि स्वल्पसमयेन
॥५४॥

·तत्यागो विधातुं शक्योयतश्च तस्य सत्याऽसत्यज्ञानं वर्तते, यस्य च सत्यज्ञानमेव न, स तत् स्वीकरोति हितकारिखेन, पुनरहित कारिले सत्यपि वाह ज्ञानाऽभावेन प्रसङ्गे तत्त्यक्तुं न प्रभवति । यथा पङ्कपवितनिर्मलस्फटिकोऽभ्यन्तरे पडून न लिप्यते पङ्क स्वरूपेण न परिणमति तस्येव यस्य जनस्य विषयेषु ममत्वं न स्यात् स विशुद्धात्मा विषयरूपपङ्केन न लिप्यते, कस्मिन्नपिकायें आसक्तिविद्यमानत्वं वदेव कर्मवन्धस्य कारणं स्यात्, तदविद्यमानत्वं च, कस्मिन्विषमपसङ्गे तादृशजनानां विषयान् प्रति प्रवृत्तिश्यते तीभ्यन्तरत्वेन सत्यत्वेन क्रियमाणाया अभावात्सजीवस्तस्या प्रवृत्तौ न लिप्यते कर्मणार्थायथारलं पङ्कपतित्वेनो- परिष्टादशुद्धंभवेत्किन्तु स्वल्पजलेनाऽनन्तरमेव विशुद्धं भवेत, येन तत्त्वदृष्टया देहात्मनो मेंदोज्ञावो यथार्यतया, तस्य विषयेषु कदाप्यासक्तिन स्यात् । शुभाऽशुभाऽशुद्धत्वेन जीवस्य त्रिविधभावा भवन्ति तेचाऽनुक्रमेण जीवाय पुण्य-पाप-मोक्षानां कारणरूपाः स्युः भगवदर्चन, पूजन, दान-व्रत-तप-जप स्वाध्यायादिभावास्ते जीवस्य शुभभावाः सन्ति ततश्च पुण्यं वध्यते, हिंसाऽसत्य- चौर्य-पैथुन-परिग्रह-क्रोधाऽभिमान-कपट-शोभ-राग-स्नेह-द्वेष-क्लेश-युद्धाऽभ्याख्यान-पैशुन्य-हर्ष-शोक-निन्दा-कपटस- हिताऽसत्यकथनलमसत्ये सत्यभ्रान्तित्वं सत्येऽसत्यभ्रान्तित्वमिदं निखिलं शुमेवरभावत्वमात्मनस्ततश्च पापंवंध्यते, कर्ममरहित शुद्धात्मनो विचारकरणं ध्यानकरणं तदाकारत्वेन तस्मिन्निवसनं तदात्मनः शुद्धभावो मोक्षकारणंच । पुण्यता लभ्यते-देव-नृप- चक्रवत्यादिसमृद्धिः, पापेन-पशु-पक्षि-वृक्ष-नरकादीनां गतिः पाप्यते तद् दुःखान्यपि च भोक्तव्यानि स्युः, शुद्धात्मनो ध्यानेन च मोशो सभ्यते, भवति चाऽस्मादयं निश्चयो यच्छुमाऽशुभौ द्वौ भावौ विहाय शुद्धभावश्च स्वीकव्यस्ततश्च कर्मागमन निरुध्यते पूर्वबद्धकर्माणि च क्षयन्ति पर्यन्त आत्मा सदैव विशुद्धो भवेत् ।

·HII
IPUR
श्रीमहावीर
॥५५॥
लिमकावा.
स
"केन प्रकारेण शुद्धभावः कर्चव्यः"
मात्मनि शुद्रभावमानतुमिन्छमिर्जीवरादी समनः, पश्शेन्द्रियविषयम्य आफप्य तन्मन आत्मनिनिशकं कन्य
तत्पत्रात्तन्मनो न फिलिपिन्तयेत्तत्प्रति द्रष्टव्य, वीर्घसमयाऽभ्यासेन मन प्रारमनि कीनं भवेदितात्मनो शावत्य-अल्लभावत्वमपि
दृवस्यान्मनसाथ निर्षिकन्पत्वं स्यातदनन्तरमात्मा सस्यमा स्थिरोभत्रति, निर्विकल्प-स्वरूपस्थाऽवस्यायां पूर्ववद्धानां सपा-
स्थितानां कर्मणां क्षया का शक्य एवं चात्मना शुद्धभावः प्रादुप्फतै, शक्यते । येन सात्मा परमार्थमार्गतो विमुखीकृतः स्त्र
शक्त्या च दादर्थन विषयस्मरणं विधातुमारब्धं सजनोयावदेवायसंपनृत्यारम्भं रात भवाश्यति तावत्सदादीनो दुःखी च भवेत्रथैव
वर्तमानमाविभनी सहस्तेनैव विरूपयति । एकजनो भोगान् न भुङ्क्ते तथापि भोगानधिगन्तुं प्रयत्नं कुर्वाण भारते, द्वितीया
भोगान् अझते तथापि तान् विद्यासु प्रयतते, भोगान्तरायकर्मण उदयेन जीवेन स्वेच्छानुसारेण न प्राप्यन्ते भोगास्तथापि तान
भोक्तुं तम्मिान तीयेच्छाविद्यमानत्वेन स तदर्थे सतत प्रयतते, द्वितीय विशुदिमान जागृतात्मा-मानीचास्ति तरमै च पूर्वमक-
योदयेनोचमातमभोगमासिाता पुनस्तेपासूपयोगमपि विधन तथापि तस्य शानियेन भोगानां दुःखदायिपरिणामं 'नानीते तत-
रतन्यागभावनाऽनिशं तस्य मनसि विष्टति पुनस्तत्यागार्थ प्रयत्नमपि फरोति, पूर्ववद्रमोगावलिकर्मणां विना मुक्त्या विमोक्षो
नस्यादेतानता वानि कर्माणि भोगानन्तरं न्यूनीकरोति, द्वितीयोऽयं जनो भोगान भुक्त्वा योगान् विजाति तदा प्रथमपुरुषो
न के भोगान, तथापि तदर्थ नवीनकर्माणि वध्नाति, द्वयोरनयोदृष्टान्तयो अहणत्यागयोराधियं प्रत्यक्षतया दृश्यते वन कृत्या
पैकोयत्र वध्यते तत्र द्वितीयो विमुच्यते, एकजनी न जानीयात्परमार्थमार्ग तथापि तविपयानो स्परणं किंबेच्छां न विद्ध्यात्,
यदा यदस्तु लभेत उदा तसिान संतुष्यति स जीवोऽस्मिन, भवे तथैव परभवे निरन्तरं मुखीभवेत् वस्यैतत्कारणं पद्विषयेभ्यो
॥९॥

·विरक्तत्वकरणमेतदात्मकाध्यवसायेष्वेव कोऽपि स्थितोऽपूर्वचमत्कारो येन परमार्थ पति पत्रविधमानत्वे सत्यपि, विषयसंवन्धि विरक्तत्वपरिणामास्तस्मै परमार्थमार्ग प्रति प्रतिविधायकस्येव भाविफकमर्पयन्ति, एको रागिजनो भोगान् न भुडन्त तथापि कर्ममिः मुरीत्या बध्यते, द्वितीयश्च विरागिजनः पूर्वपुण्यैलेब्धभोगान् मुक्ते तथापि कर्मभिर्नवध्यते स्थळेचाऽस्मिन् कर्मवन्धे रागस्यैव भाधान्यं कर्म विमोचनेच विरागस्यैव मुख्यत्वं वर्तते । पञ्चविषविषयाणां शानेन शानिजनो न वध्यते यदि च ज्ञानमात्रे- गैव कर्मवन्धो भवेत्तहि केवलज्ञानी स्वशक्या त्रिलोकी जानाति ततस्ते कर्मभिर्वध्येरन् किन्तु न वध्यन्ते यस्मिन् ज्ञानमन्ति परं रागाऽभावा स्यात् स कदापि न वध्यते, यस्मिन् रागस्य विधमानवा स्यात् किन्तु ज्ञानाऽभावो भवेत्सवध्यते, कर्मबन्धनेचात्र रागस्यैव मुख्यत्वमज्ञानिजीवा इन्द्रियविषयान् न गृहणीयस्तथापि कर्मभिर्वध्यन्ते, न बहुत्वेनैकेन्द्रियजीवा विषयान् गृहणन्ति तथापि कि कर्ममिस्ते न बध्यन्ते ? प्रत्युत वध्यन्त एव, ततश्चात्र कर्मबन्धने ज्ञानस्य तथा मिथ्यात्वस्यैव प्राधान्यं समस्ति । ये च रागद्वेषवोनिवृत्ताः सन्ति तेषां प्रत्याख्यानादिविधान निरयेकं स्याद्, ये च रागद्वेषयोः प्रवर्तन्ते तेषामपि प्रत्याख्यानादिविधान निष्फलमस्ति । व्रत-तपो-जप ज्ञानादिविधान रागद्वेषयोविनाशाय क्रियते यो जनः पुना रागद्वेषौ न करोति तस्येदंबतादिविधानं निष्पयोजनमर्यादागद्वेषाऽविधानत्वेनैव तस्यात्मा निर्मला स्यात् नूतनबन्धनानि च न लभते यश्च रागद्वेषी विधत्ते तत्कृता व्रत-तपो-जपादि नियमावृथा सन्ति पुनरेतदाशयेन तनिष्फलत्वं पोच्यते यद्रागद्वेषनिवारणायतु व्रता- दीनामिदं विधानत्वं यदि च स तद्रागादित्यागेऽसमर्यो भवेत्तत्पश्चातेषां व्रतादीनामीप्सितफलस्याऽदातृत्वेन कृतान्यप्यकृत सहचानि भवन्ति । भवेदत्र कर्मक्षयमुख्यत्वं यत्पुनः पुण्यबन्धोभवेद् व्रतादिवस्वन्तु वृत्तान्तं गौणमनयाऽपेक्षयाच ब्रवादिविधाने सत्यपि SBSES ·- --- ONAL . -- . श्रीमहावीर ॥५६॥ विकास रागद्वेपत्यागो न विधीयेत तदा तस्य व्रतादिविधानस्य निष्फळलं प्रोक्तमन्यथा तु पुण्यवन्धो भवेदेतावता व्रतादीनां सर्वथातु निरुपयोगित्वंतु नास्त्येव यो जना कस्मिन्नपि स्थले रागं किंवा द्वेषं न विषचे किन्तु सदौदासीन्यं भजते स । "प्रत्याख्यानेन" निखिलदोपानुलंघति, प्रत्याख्यानत्वमेवावताऽस्मिन्वस्तुसंवन्धे रागद्वेपी भविष्यकाले न विधास्यामि वादृक् प्रतिज्ञा- करणं किंवा ताबादनिश्चयविधान वद्, पुनरेवाहशमत्याख्यानेन रागद्वेपन्यूनत्व विधायक प्रत्याख्यानविधानस्य सममेव रागद्वेषौ विहायौदासीन्ये समागतोऽस्ति किंवा रागद्वेपाऽभाववती यौदासीन्य वृत्तिः सा तस्मिन्नागता ततः प्रत्याख्यानाs- वधि य उल्लंधितवान् भवति, प्रत्याख्यानेन तेन यत्कार्य कर्तव्यं स्यात् तत्संजातलेनाथ तस्य प्रत्याख्यानोपयोगिखनास्त्या- सत्याख्यानस्य विना विधानेनाऽपि प्रत्याख्यान कारकस्येव तद्वर्त्तनं वर्तितं स्यात् स मनुष्यः संवरमावेस्थितोऽस्ति पुनः कर्म- निर्जरां च विधत्ते तस्मै प्रत्याख्यानस्य किं प्रयोजनं ? यश्च मनुष्यो रागीस्यात्तस्मिन्संसारहेनुभूता दोषा अनवरतं निवसन्ति परं यो शानी वीतरागय न तापिन् केषि दोषा निवसेयुः पुनर्जीवेभ्य औदयिकभावो वन्धकारणं किन्तु पारिणा- मिकभावो मोक्षकारणमस्ति, कर्मोदयेन यो भावो भवेत् स " औदयिक " चतस्रो मनुष्यादिगतयश्चत्वारः क्रोधा- दिकपायाः स्त्रीवेदादित्रिवेदानामुदयः, कृष्णादिपळेश्याः मिथ्यादर्शनाऽज्ञानाऽसंयमाऽसिद्धत्वानित्यादिरूपा एकविंशति- रौदयिकभावाः सन्ति, यदाचाऽत्योदयो भवेत्तदा सामान्यतया सूक्ष्मवन्धोऽपि स्यात् किन्त्वभव्यत्वं विहाय जी- बत्व-भव्यत्वे इमे हे पारिणामिकभावौ कर्मणउदयादिनापेक्षेने तस्मात्ततः कर्मबन्धो न भवति पुनस्तस्य मोक्षकारणत्वं स्यात् । इष्टविषयानामनुभवोत्पत्तिः वायेन्द्रियत उत्पद्यमानं सुखमस्ति पुनरात्माऽनुभव आत्मत उत्पधमान मान्तर- मुखमस्ति विषयतथोत्पद्यमानं मुखं विनाश स्वभावमात्मतः प्रादुर्भवन्नानन्दोऽविनाशस्वभावमयच, द्वयोरनयोः मुखयोः ·पृथ्व्यम्वरसदृशं विभिन्नत्वंस्थात्-तथाऽवगम्य विषयमुखान् तदनन्तरं विहाय-विरत्यन्तरमात्मानुभवनिवासे प्रयतितव्यं,जनेभ्यो विषयसंवन्धिज्ञानं यद्भवेत्तत्सर्वमिन्द्रियजन्य-पौलिकं च ज्ञानं भवेदात्मिकज्ञानंतु ववो विमित्र तत्त्वात्मनः प्रादुर्भवति तस्य च सवन्धोऽप्यात्मना सहैव स्यात् पुनरिन्द्रियजन्यज्ञानमपि चैतन्यस्वरूपं त्वस्त्येव पुद्गलस्वरूपंतुनैव स्यात्यापि तस्य च ज्ञानस्य वैभाविकपरिणत्या वस्योत्पत्तौ पुद्गलमयेन्द्रियाणि कारणरूपाणि सन्ति तवस्तानि व्यवहारतः पुद्गलस्वरूपाणि मोच्यन्ते, पञ्चमु च ज्ञानेषु “मति-श्रुत "-बाने कथिते इन्द्रियजन्ये, ततोऽनयाऽपेक्षया व्यवहारनयेनानयोनियोः पौद्गलिकत्वं पुनरव- ध्यादीनि त्रीणि ज्ञानान्यात्मापेक्षायुक्तानि सन्ति तत्प्रादुर्भवने इन्द्रियाऽपेशारहितत्वाचानि त्रिण्यात्मिकज्ञानानि सन्ति, पुनस्तेषु त्रिष्वपि ताचिकत्या त्वात्मिकज्ञानं वेक" केवलज्ञानमेव" स्यात् ॥ "न विद्यते ज्ञाने कोऽपि भेदः गवां परस्परं भेदे सत्यपि यथादुग्धे मेदो न भवेचद्वत्पुरुषेषु मेदविद्यमानत्वेऽपि तेषां ज्ञाने भेदो नास्ति, ब्राह्मण-श- त्रिय-वैश्य-शूद्रादयः पुरुषाणामनेकभेदाः स्युस्तयापि ज्ञातृत्ववज्ञानस्य स्वभावो निखिलेष्वेकसदृश एव, पुनरनन्तज्ञानिनामेक मेव ज्ञानं, यद्यपि तेषां बापुण्यप्रकृतिषु भिन्नत्वं स्यात् किन्तु ज्ञानावरणकर्मणां दूरीभवने तेषां सर्वेषां ज्ञानंतु स्यादेकसदृश- मेव । दीपेन यथा दृश्य पदार्थानां दर्शनानन्तरं दीपो दूरे स्थाप्यते तस्येव ज्ञानेन ज्ञेयपदार्थान किंवा मार्गमवगम्य तज्ज्ञानं त्यज्यते, पुनरत्रैवावदपेक्षा ज्ञातव्या यद् यज्ज्ञानं "आत्मस्वरूप-सूक्ष्म-व्यपदेशरहित" मविनाशि पुनरात्मनासहाऽभेदसंबन्धाः- न्वितं तत्तु भवेदेवज्ञान परं यत् सांव्यवहारिक-साधनरूप-विकारमापकमिन्द्रियाऽपेलान्वितं वज्ज्ञानं त्यज्यते, विकृतज्ञानतश्च पदार्थान् कर्त्तव्यं च ज्ञात्वा यदा स्वरूप ज्ञानस्या लम्बनं स्वीक्रियेव तदा तद्विकृतज्ञानं त्यज्यते । स्कन्धछेदनेन यथा पुनः ·श्रीमहावीर ॥ ५७॥ तत्वका पलवाः मरोहन्ति परं वृक्षमूलछेदनेन पश्चान्न परोहन्ति पल्लवाः, तयैव जन्ममरणविधायककर्मण एकांशछेदनेन पुनरुद्भवन्ति विकाराः किन्तु तन्मूलविनाशेन विकारानोद्भवेयुः पुना, जन्म-मरणविधायककर्मणामेकभागः स-शुमतपश्चर्या-व्रत-तप- जपाऽहिंसा-परोपकारादिभिः कृत्वाऽशुभपर्यायनाश एतावतानान्तुकाऽशुभकर्माणि रुदानि भवन्ति । यतः शुभकर्मविधानसमय एवावान् गृहीतो जीवेन यदशुभकर्मनिर्माणसमयो न मिलितस्ततथाऽशुभकर्माणि चून्यत्वेन बलानि किन्तु तेन शुभकर्मणा * उचमगताबुत्तमजावावृत्तमगोत्रे" च जन्म धर्तव्यमेव भवेत् , लब्धाश्च तत्र निखिकाऽनुक्स- योगाः, पुनरीप्सितपञ्चेन्द्रियविपया मोर्छ मिलितास्वादृशानुकूलसंयोगेषु रागविधानतः प्रतिकूल संयोगेषु द्वेषकरणव- स्तथैव पापवर्दकाचरणविधानतः पुनरशुभकर्मणः पळवाः प्ररोहन्ति तेन च कुत्वा वारंवारं जन्ममरणानि विधातव्यानि स्या, ततश्च शुभाशुभकर्मणोविनाशो विधातव्यः स्यात् नविनाशोमूळ विनाशसदृश एव ततः पुनर्भवततो जन्ममरणादिपल्लवादि परोहणस्य विनाशो भवेत् , मूलछेदकस्तु शुद्धात्मध्यानस्यैव मार्गस्ततो निकटस्यायं सरलोमार्गों यस्य हस्ते समागतोऽस्ति येन च ययार्यतया झावोऽस्ति तस्य पुण्यसंवन्धिदीर्घलिष्टमार्गेण गमनावश्यकं न स्यात्, स्वात्मनि मुस्थितस्य शुद्धात्मस्वरू- पस्य ध्यानेन मोक्षप्राप्तिर्मवितुं शक्याऽस्ति । जडमायारूपं दृश्यमानामिमं वायविश्व महाजना अनात्मीयमिन्द्रजालसदृशं च ज्ञात्वा विनाशस्वरूपं, स्थिरात्मत- वस्य ध्यानेन मिथ्यात्वरूपगिरीनविरतिरूपनदीः कषायरूपाऽग्नि कोमात्मकसमुद्रमुल्लंघ्य निर्वाणरूपशान्तिस्थान सम- धिगच्छन्ति, वाशानामात्मस्वरूपस्थिरीभूतानां वीरपुरुषाणां जन्मोद्भवस्या जगति दीर्घसमयं स्थायित्वं सफलत्वं च भवेत् । यया शुद्धात्मा निखिलपदार्येषु श्रेष्ठ स्वरूपमतिष्ठितो नित्यानन्दस्वरूपः कर्मरहितः सूक्ष्मोऽवीन्द्रियपदार्थज्ञायको ॥५७ ·बानिगम्यवाऽस्ति तथैवाऽयं ग्रन्थोऽखिळग्रंथेपूत्तम आत्मस्वरूपदर्शको नित्यानन्ददायको निर्दोषः सूक्ष्मविचारमृतः पुनरजुभव विधानेन लक्ष्यतयाऽऽगन्तुं शक्यश्च संसारविरक्तजीवेभ्यो अन्योऽयं विशेषतयोपयोगित्वेन समस्ति, यश्चजनश्चिचं निर्मकं विधाय पुनरेफाअवयाS ग्रन्यं पठिष्यति तस्येव वनमपि विधास्पति पुनश्च स स्वरूपमधिगम्य नैरन्वर्येण परमशान्ति प्राप्स्यति । इतिश्रीतपगच्छीयगच्छाधिपतिश्रीमन्मुक्तिविजयगणिना-शिष्यश्रीमदाचार्यश्रीविजयकमळसूरीश्वराणांमुख्यपट्टधर-शिष्य श्रीमदाचार्यश्रीविजयकेचरसूरीश्वरेण विरचितो श्रीमहावीरतत्त्वप्रकाशाभिधानको ग्रन्थः भावनगर बंदरे एकोनविंशविशवपूर्वद्वध- शीतितम वर्षे समासः ॥ ॐ शान्तिः ॐ शान्तिः ॐ शान्तिः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.