·TANTRIK
TEXTS
EDITED BY
ARTHUR AVALON
VOL. II
SHATCHAKRANİRŪPANA
AND
PADUKAPANCHAKA
TĀRĀNĀTHA VIDYARATNA
CALCUTTA
SANSKRIT PRESS DEPOSITORY
30, CORNWALLIS STREET
LOxdox
LUZAC & CO
46, GREAT RUSSEL STREET, W.C
1913

·INTRODUCTION. This volume commences with the Shal-chakra-nirūpana, of Purnananda Svāmī which forms the sixth chapter of the hitherto unpublished work of that author entitled Shrītattvachintāmani. The latter is a voluminous treatise in Twenty-five Chapters. The MSS, in the library of the Asiatic Society of Bengal covers some 400 pages of close writing on paper larger than foolscap. The first Chapter deals with Tattvabodha; the Second with the necessity of and different modes of Diksha ; the Third Chapter gives directions regarding the selection of the place of Diksha, Kūrmmachakra, Vāstuyāga and Viglınanāshaka Mandala (danger destroying circle). also as to the appropriate sacrifices and Mantras of the Devatās to be worshipped in the Mandala ; the Fourth Chapter is devoted to the rules relating to the erection of the Mandapa; the Fifth Chapter speaks of the auxiliary Devatās and their places in Diksha ; and the rules relating to their Pājà; of the kumbha (jar); of the metals to be used in its making and its size and shape. The sixth chapter of it liere publislied contains a description of the six centres, the so-called Mūlādhāra, Svādishthāna, Manipura, Anähata, Vishuddha, and Ajna Chakras or Lotuses (padma) a knowledge of which is essential for the understanding of the Yoga method dealt with in the Tantras. To this work there is a commentary, apparently written by Kāli-charana, Though there is no direct statement of such authorship yet the commentaries on the Shat-chakra and the Pădukā.panchaka are written in the same style, and under v. 43 of the Shat-chakra the Commentator says that he has made clear, the matter there referred to in the commentary (which was written by Kālicharana) on the Pădukā-panchaka-stotra (pādukā panchaka stotre spashtī-krītam). Kālicharana begins his commentary on ·the Pādlukāp.unchaku by saying that it is composed by himself (Kälīcharanah prakāshayer). To the commentary of Kāli. charana are added notes by the Commentator Shangkara, who appears.to have used a text slightly different from that of Kālicharana. The variant readings have been here noted. This work and its commentaries are followed by the Pădukā-panchaka with the commentary of Kālicharana already referred to. The latter is a careful commentator, who has 'dealt with his subject in a thorough manner but the difficulties of both the text and his commentary are such that the reader will be glad to arail himself of the notes from the third commentary here referred to, by Vishvanātha on the second Palala of the Kaivalya-kalikā Tantra, which, (though so far as I am aware 110t now available) dealt, in this portion of it with the same subject and much on the same lines as Pürnānanda's Shal-chakra. Rather, it should be said that, as the Kaivalyakalıkā is held to have been an original Tantra, it is not unlikely that Púrnānanda was indebted to it for his own work. In some matters, Vishvanādia lias explained thgs in his own way, simply and in a manner which goes straight to the point. The Shat-chakra contains fifty fires verses. To these is added another, here numbered 31 (1) and located at the end of the volume which though not noticed, by either Kali-charana or Shangkara, is given by Baladera's text The work may be conveniently divider into eight sections, namely, (1) verses 1 to 3 which deal with the Nädis, (2) ierses 4 to 13 treating of the Wūládluāra Padma (3) verses 14 to 1S. which deal with the Sradishthana. (4) verses 19 to 21 with Nanıpūra, (5) verses 22 to 27 with Anahata, (6) Ierses 28 10 31 with Vishuddha. (7) verses 32 to 38 with Ajnā, (8) verses 39 1019 with the Sahasrara, and (9) Terses 50 to 54 with the passage of Kundalini from the Vūlādhāra to Sähısrara piercing on her way thither the six chakras-a Tāntrik. Vogir process known as Shat-chakra-bheda or as some call it Bhūtashuddhi.

·iji It is not necessary to deal further with the subject matter here, as I have, in preparation for publication, an English trans. lation of the text now given. 'The Shat-chakra-nirupana and the Pādukā-panchaka with notes of Kalīcharana were first published in Shakābda, 1778 (A. D. 1858) by the Sucharu Press, Cálcutta, under the editorship of the late Anandachandra Vedāntavāgīsha. This edition which is rare having been long out of print, has been used in the preparation of this volume. In 1276 (A.D. 1869) another edition of the Shat-chakra with the commentary of Råmavallablia was published by Kalidas Bhattācharyya, along with the Pădukā-panchaka and its commentary by Kāli-charana. Kålīprasanna Vidyāratna in 1294 (A.D. 1887) published the Shat-chakra together with a number of other books on Yoga. This edition of the Shat-chakra contained the commentary of Rāma-vallabha though it is not acknowledged as such by the editor, There have been several other cheap publications on Yoga which contain the Shata chakra nirūpana. Some are provided with Bengali translations but none with notes. The commentaries of Vishvanatha and the notes from Shangkara are published for the first time. CALCUTTA ARTHUR AVALON. Janaury 1913 ·षट्चकनिरूपणम्। कालीचरणतया श्लोकार्थपरिकारिया टोकया शहरकतया पट्- चक्रभेदटिप्पन्या विश्वनाथसतया घट्चक्रविहत्याख्यया टोकया च समेतम् । पादुकापञ्चकम्। कालीचरणतया अमलाख्यटीकया सहितम् । श्रीआरएवेलनेन प्रवर्तितं पर्यवेक्षितच । श्रौतारानाथविद्यारत्नेन सम्मादितम् । कलिकातानगऱ्या संस्कृतयन्ते श्रीउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना मुद्रितम् । लण्डनराजधान्यां तुज्याक् एण्ड को ककण प्रकाशितम् । कलिकातानगयो ३० नं, कर्णपोयालिसष्ट्रीटस्थसंस्कृतप्रेस- डिजिटरीभयने प्रायम् । खुः १८१३ ।

·PRINTED DY UPENDRA NATDA CHAKBAVARTI,
AT THE SANSKRIT PRESS,
NO , XANDAKCYAR CHAUDNORTE 2od Laxe, Calcotra,
1913.

·शुद्धिपत्रम् । पृः- सा देवी सा देवी १४-१६ / उनी भशनम् शवम् पृ:-पं| अम् सुपस्तिकेयम् सुपुस्तिकेयम् १-१४ अपमं वृषभ नाटोपरि नादोपरि ११-१८ विभूषित विभूषितः पदे पाठे १२-१५ , सुमुखसदने सुसुखसदने ४८-१ राकिनी राकिणी १३-११ / मतिप्रयत्नः अतिप्रयत्नतः ५५-६ १३-२२ / भूलभूतात् मूलभूतात् ५६-४ कर्णिका कर्णिका उन्मनी ५८-२५ निवास विलास १७-११ वधाख्या- । बवाख्या .११२-१६ विद्यच्छ्रेणी विद्युच्छेणी १८-२० | नाड़ीमाह / नाडीमाह तरङ्गिनी सरङ्गिणी বান १२०-१८ मानाहिन्दुः नादाहिन्दुः २२-८ शाकिन्यथ-) शाकिन्यथे. अभिलषितं अभिलसितं २०-४ १२२-१६ हापि हापि २७-२२ स मनोन्मनो समनोन्मनी १३१-८ प्रकष्टोहाम- प्रकष्टोद्दाम- মস্মিথ। যিয় ३२-२५ दुःखजाल-) दुःखजाल १४१-६ पूणन्दुना पूर्णेन्दुना ३०-२४ सङ्कल) सद्भुल २०-१४ | बैश्यानर " “ ·षट्चक्रनिरूपणम्। अथ तन्त्रानुसारेण पट्चक्रादिक्रमोगतः । उच्यते परमानन्दनिर्वाहप्रथमाकुरः ॥ ॥ महायोगज्ञानात् परिचितपडभोजविभवः, म एवान्तस्तत्त्वप्रकटनसमर्थों न हि परः। बुधयेष्ठो ज्येष्ठोऽप्यमिलितकपानाथकरुणः, पडनान्तस्तत्त्वं पमह विभवं प्रस्फुरयितुम् ॥ अथ दुःखपवमग्नं जगदुहिधीर्यु: परमकारुणिक: पूर्णानन्दस्वामी मुक्लिमम्पादकतत्त्वज्ञानसिद्धये पटपको कुण्डलिनीयोगं वक्तु- मिच्छन् साधकावधानाय प्रतिजानौते अथेति। अथानन्तरं स्वलतीतत्त्व- चिन्तामण्यां . पट्चक्रनिरूपनात् पूर्वप्रदर्शिततत्तकम्मकथनानन्तरमित्यर्थः । अस्यार्थः परमानन्दनिर्वाहप्रथमाझुरः उयते इत्यन्वयः। परमानन्दो बन, "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतः । तस्य निर्वाहस्तसाक्षात्काररूप- ·२ षट्चक्रनिरूपणम् । मेरो द्यप्रदेश शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे निपग्मे, मध्ये नाड़ी सुपुमा बितयगुणमयो चन्द्रसूर्याग्निरूपा । धूस्तूरस्मेरपुष्पग्रथिततमवपु: कन्दमध्याछिरःस्था, वजाख्या मेढ़देशाकिरसि परिगता मध्यमे स्याज्ज्वलन्ती ॥१॥ निष्पत्तिः तम्मै प्रयमा रम्तत्कारणभूतप्रथमप्रकाशमानकभास्वरूपः मया पूर्णानन्देनोच्यते इत्यर्थः। सोहरः किम्भूतः ? तन्त्रानुमारेण षट्चक्रादि- क्रमोहत इति तन्त्रानुसारेण तन्त्रमतेन षट्चकादीनां मूलाधार-स्वाधिष्ठान- मणिपूरकानाहत-विशुद्धाज्ञाख्यानाम् प्रादिना तत्सम्बन्धिनाडीलिङ्गव्योम- पञ्चकशिवगत्यादीनाञ्च यः क्रमः, तचिन्तनकुण्डलिन्युत्थापनब्रह्मपद्मगमना- गमनशिवशक्तिमेलनादिविधानानुपूर्विकरूपः क्रमः, तेन उगतः प्राप्तः योग. साधनाद्यमिन्नः इत्यर्थः । ततय तन्त्रविहितपट्चक्रघटितयोगसाधनाभित्र ब्रह्मसाक्षात्कारादिकारणीभूतकम्मस्वरूपोऽगुरो मया उच्यते इति समुदया- नुगततात्पर्ययार्थः ॥ * ॥ अथ तादृशवक्ष्यमाणयोग: पट्चकनाडोमा॑नं विना न सम्भवतीत्यतः प्रथमं तदुपयुक्तनाद्यो निरूप्यन्ते मेरोरित्यादिविभिः शोकैः । मेरोमेरु- स च दण्डो मूलावधिौवापर्यन्तव्यापक पृष्ठास्थि इति स्फुटो- करियामः। तदाबदेश शशिमिहिरशिरे इति । शशी मिहिरः दण्डस्य चन्द्रः, (१) मेरोरिति-मेरोहि स्थाने शशिमिहिरशिरे रडापिङ्गलारव्ये मा. रति । मयदछे वामदक्षिणयो तब प्राण्यइत्यात समाहारः निपर मुले ति यादत् । मध्ये मेरोरिति मम्वन्ध नीयम् । वितयगुणमयी सत्वरजस्तमोगुणमयी। वितय इति अश्यार्थे तयर। यतचन्द्र- सूर्याग्निका यतमिलतयगुणमयो। कन्दमध्यात् भूगधारादिति यावत् । गिरदा गिर- स्थिता। तदेव धूमाएसम्फुटितस्ये मथिततम प्रसष्टं प्रसिई वपुर्यस्याः। एतेन उभयतो धनरातिाई सचोति फलितार्थ । अपरा चारा मधे बचानाम्नी नाड़ी, सातु भेददेशात् शिरसि परिणता मुम्नायाः किञ्चित् उर्जा सहस्रदन्द्रपहजसुषुम्नास्थयोरपर्योभावेन सम्पर- वात् । ज्वननी देदीयमाना।

·३ ॥ पट्चक्रनिरूपणम् । सूर्यः, शिरा नाड़ी ततश्च चन्द्रसूर्यखरूपिण्यौ हे नाधी इडापिङ्गलाख्ये सव्यदक्ष वामदक्षिणे निपर स्थिते इत्यर्थः । तदाह भूताधितन्त्रे,- मेरोामे इड़ा दो पिङ्गला च स्थिते उमे ॥ इति ॥ अनयोयन्द्रसूर्यस्वरूपत्वमाह सम्मोहनतन्त्रे- धामगा या इड़ा नाड़ी शक्ला चन्द्रवरूपिणी । शक्तिरूपा हिसा देवी साक्षादमृतविग्रहा। दक्षे तु पिङ्गला नाम पुरुषा सूर्य विग्रहा। रौद्रामिका महादेवी दाडिमोकेशरप्रभा ॥ इति ॥ इमे नायौ मूलाहजुरूपेशाज्ञाचक्रान्तं प्राम्य नासारन्ध्रगते । तदुत यामले- घड़ा च पिगला चैव तस्य वामे च दक्षिणे। ऋज्वीभूते शिरे ते च वामदक्षिणभेदतः । सर्वपदानि संवैध्य नामारन्ध्रगते शुभे । अत्र "गिर ते घ" इत्यत्र “च"कारी "या"र्थः, तेन सर्वपदानि संवेय “वामदक्षिणभेदतः" वामदक्षिणभेदेन वेणीवन्धक्रमेण सर्वपनानि संवेश्य वा नासारन्ध्रगते इत्यर्थः। एतेनानयोः स्थित्या विविध: कल्पो दर्शितः। अन्य- वानयोधनराकारेण स्थितिकता । तद्यथा- विधि ने धनुराकार नाड़ीड़ापिङ्गले परे ॥ इति ॥ धनुराकारप्रकारमाह-- या वाममुष्कमम्बन्धा सा नियन्ती सुषुम्नया। दक्षिणं जत्रुमाथित्य धनुर्वका दि स्थिता । वामांगजवन्तरगा दक्षिण नासिकामियात् ॥ इति । जत्रु स्कन्धभुजयोः सन्धिः । तथा दक्षिणमुष्कोथा नामाया वामरन्धगा । इति ॥ वामदक्षिणमुष्कोथिते ते भूमध्यपर्यन्तं प्राप्य तत्र इडापिङ्गलासपुमा- नाडीत्रयाणां त्रिवेणीरूपेण प्रन्थिभावमापने नासारन्धमिलिते इत्यर्थः ।

·४ घट्चक्रनिरूपणम्। तदुक्तम्-इंडायां यमुना देवी यिङ्गलायां सरस्वती। सुधुम्मायां वसेदगडा तासां योगम्तिधा भवेत् । मगता ध्वजमूले च विमुक्ला भूवियोगतः । त्रिवेणीयोग: मा प्रोक्ता तत्र नानं महाफलम् ॥ इति ॥ मध्ये प्रति मेरुदण्डमध्यरन्ध्र इत्यर्थः। तदुक्तं- "मरुमध्ये स्मिता या तु मूनादाब्रह्मरन्ध्रगे" त्यादि । तथा त्रिपुरामारममुच्चये-"या मुण्डाधारदण्डानरविवरगते" त्यादि। धव यद्यपि-- मेरोबामे स्थिता नाड़ी इड़ा चन्द्रामृता शिवे । दक्षिणे सूर्यसंयुक्ता पिङ्गना नाम नामतः । नवाद्ये तु तयोर्मध्ये सुषुम्ना वझिमंयुता ॥ एति तन्तचूड़ामगिवचने सुपुम्नाया मेरोवाय स्थिति: प्रतीयने, तथापि तह चनं मतभेटेन, अन्यकारमते तु "मकलमरमिजान् मेरुमध्यान्तरस्थान्" इत्युत्तरलोके पटपद्मानां मेरुमध्यरन्ध्रस्यत्वकथनेन तदाधारभूतायाः सपुग्नाया मैरुमध्यरन्ध्रस्थत्वम् । त्रितय गुणमयोति त्रितय गुणं सुषुम्ना वजा चिविणोति रूपभेदन त्रिसूत्ररूपं तदात्मिकत्यर्थः । अथवा त्रितयगुणं सघुम्नादिनाडीवयमपेक्ष्य इयमेकय मैकेयमेकेति वितयावर्तनं यन, सा बितयगुणा तन्मयीत्यर्थः । यहा त्रितय सत्त्वरजस्तमोगुणा यस्यां तन्मयीत्यर्थः। ततश्च चित्रिणी मत्त्वगुणमयी, वजा रजोगुणमयी, सुपुम्ना तमोगुणमयोति । चन्द्रमा- ग्निरूपैति। चित्रिणी चन्द्ररुपा, तेन शुकवर्णा, वजिणी सूर्यरुपा, तन दाडिमोकेगरमभा, सुषुम्ना दइिपिणी तेन रहावर्ण इति । एतनिधिध- व्याख्यान प्रमाणमाह सुपुमान्तक्षणमभिधाय भूतडो- नदन्तरगलोड्वे तु वजाख्या चित्रिणी तथा । अत: सुपुम्दा विगुणा नलन्ती ललना यथा ॥ मत्वादित्रिगुणाधारा चन्द्र सूर्याग्निरूपिणी । इति:

·५ हाद- कत्वम् । पट्चक्रनिरूपणम् । कन्दमध्याछिरःस्था इति कन्दः सर्वनाडीनां मूलं तल्लक्षणमाह - गुदात्तु इङ्गलादूई मेट्ठात्तु गुलादधः । चतुरङ्गलविस्तारं कन्दमूल खगाण्डवत् ॥ नाधस्तस्मात् समुत्यनाः सहस्राणां हिसप्ततिः ॥ इति । तपकन्दमारभ्य शिरःस्था गिरास्थिताधोमुखसहस्रदलकमलकर्णिकावर्ति- दादगदलपङ्कजाधापर्यन्तस्थितेत्यर्थः । "कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं, शार्णसरसोरुहं भजे” इति गुरुपादुकास्तोत्रस्मरणात् कुण्डली विवरकाण्ड- रूपायाथित्रिणीनाद्याः तदधिकत्वे तदधिकरण सुषुम्नाया अपि तदवधि- अन्यथा सहस्रदलोईपर्यन्तस्थायित्वे महस्रदलपद्मस्य चत्वारिंशत्- श्लोके “शून्यदेशे प्रकाशमि"त्यनेन शून्यदेशे स्थायित्वानुपपत्तेः। सुघुम्ना- बतले शून्यदेशत्वाभावात् । पत्र केचित्-- "मरीमध्यपृष्ठगतास्तिस्रो नायः प्रकीर्तिता" इति निगमतत्त्वसारवचनं प्रमाणं दर्शयित्वा इडापिङ्गलासुपुम्नेति तिमृणां नाड़ीनां मेरुमध्यस्थितिं वदन्ति। तन्त्र इडापिङ्गलयोमेरुवहि:स्थितः सर्बतन्त्रवचनसिद्धत्वात् ग्रन्यकारेणापि मेरोधाद्यप्रदेश इत्यनेन तयो- हि:स्थितः स्पष्टसुखेनाभिधानाञ्च । किञ्च इडापिङ्गलयोमेरुमध्यस्थत्वे धनु- राकारभया दृदयात् जवुमंलग्नत्व न सम्भवति । निगमतत्त्वसारवचन तिम्रो नाद्य पति सुपुम्ना बचा चित्रिणीति तिस्रः, न विड़ापिङ्गलयोस्तदन्तर्भावः । अत्र सुषुम्नाया मूलादिमस्तकपर्यन्तस्थिति- प्रकारमाह- सुपुम्मा चव्यवल्लीव मेरुविष्टा पुरोगता। ग्रीवान्तं प्राप्य गलिता तिर्यग्भूता वरानने । शाहिनीनालमालम्बा गता सा ब्रह्मसादनम् ॥ इति । तथान्यत्र- चापाकार स्थिते चान्ये सुषुम्ना प्रणवासतिः । पृष्ठास्थिण्डितो भिन्ना तिर्यग्भूता ललाटगा। भूमध्ये कुण्डली लग्ना मुखेन ब्रह्मरन्ध्रगा । इति ।

·पटवानिरूपणम् । तन्मध्ये चिविणी सा प्रावविलसिता योगिनां योगगम्या, लूतातन्तूपमेया सकलसरसिजान् मेरमध्यान्तरस्थान् । भित्त्वा देदीप्यते तद्यथनरचनया शुद्धबोधखरूमा, तन्मध्ये ब्रह्मनाड़ी हरमुखकुहरादादिदेवान्तसंस्था ॥ २ ॥ सम्मध्ये इति वचामध्ये प्रत्यर्थः । प्रणयविस्तसिता पाजाचक्रावच्छेदे तम्मध्ये प्रणवप्रकाशन प्रकष्टोद्दीप्यमाना ; अतएव ग्रन्थकारेण सप्तत्रिंशत्- मोके "तदनु प नवीनार्कबहुलप्रकाश ज्योतिवी गगनधरणीमध्यमिलित- मित्युक्ताम् । सूतातन्तूपमेया मर्कटसूत्र तुल्यसूक्ष्मा तद्ग्रथनरचनया भित्त्वा देदीप्यते इत्यर्थः। यत्तु-~ चिविणीशून्यविवरे संजाताम्भोरहाणि पट् । तत् पवेषु महादेवी भुजङ्गी विहरन्ति च । इति फल्पसूत्रचतुर्थकाण्डीयवचनं तत् एकवचनान्तभुजङ्गीकर्षया बहुवच- नान्तविहरन्तिक्रियान्वयायोगादमूलम्। समूललेऽपि तस्यायमर्थ:-विह- रन्तीति शियोतात्वात् एकवचनार्थ बहुवचनम् । चित्रिणीरन्धविर रति कर. पार्थविषयाधारे सप्तमी। ततश भुजङ्गी कुण्डलिनी महादेवी चिषिणोशून्ये चिविणोनाधा मध्यरन्ध्र यत् विवरम् इतस्ततो बहिर्गमनपथः, रोन पथा चक्रभेदक्रमेण पड़म्भोरुहाणि संजाता सम्प्राप्ता सती तत्पनेषु विहरति दीप्यते इत्यर्थः। यहा यानि पडभोरहानि सुषुम्नान्तरले विहरन्ति प्रकाशन्ते, (२) तनाध्ये रति। तन्मधे पन्नामध्ये चिनियाख्यमाड़ी मसिङ्गापेन विलसति। प्रपा रस पिसमिता प्रदीना। योगिनां योगगम्या (अतिसूक्ष्मापात् । यतएप लूतातन्नपभेया। सकलसरमिजान मूलाधारादोन्। मेरमथे सुपुम्बारम्बालानो तयोरन्तरस्थान मध्यस्थान- भिवा तेषां पनामा पथरचनया देदीप्यते स दौनि कुर्वतीत्यर्थः। एतथा मध्यामिमी अझनाड़ी कन्दस्यहरवादात् परमशिवानरस्थिता मध्ये पारिता पमुडोमा बो) जामं यथाः।

·८ पट्चक्रनिरुपणम् । विद्वान्मालाविलासा मुनिमनसि लसत्तन्तुरूपा मुसूक्ष्मा, शुद्धज्ञानप्रवोधा सकलमुखमयी शुद्धवीधखभावा । ब्रह्मवारं तदास्ये प्रविलसति सुधाधारगम्यप्रदेशं, ग्रन्विस्थानं तदेतदनमिति मुपुम्नाख्यनाद्या लपन्ति ॥ ३ ॥ - भुजङ्गी चित्रिणीरन्ध्रविवरण तत्पत्रेषु संजाता मंस्थिता मती अनन्तरं महसदले विहरतीति । न तु तद्दच नात् पटपद्मानां चित्रिणी विवर म्यिति; प्रतीयत । तन्मध्ये चित्रिणीमध्ये । ब्रह्मानाड़ीति अत्र नगताविति धातो. नद्यते गम्यतेऽनया पदव्या इति नाड़ी पदवी, ब्रह्मणो नाडीति व्युत्पत्या ब्रह्मनाड़ी ब्रह्मपदवी शव्दब्रह्मरूपाया: कुण्डलिन्याः परमगिवसविधि- गमनपथरूपचित्रिणीनाड्यन्तर्गतशून्यभाग इति यावत् । न तु चित्रिणीमध्ये नाड्यन्तरमन्तीति निष्कर्षः । हरमुग्वकुहरात् स्वयम्भुलिङ्गच्छिद्रात् प्रादिदेवः महस्रदलकमलकर्णिकामध्यस्थपरं विन्दुरन्यत् सुगमम् ॥ २ ॥ श्लोकान्तरण तां विशेषयति विद्युन्मालेति । नमत्तन्तुरूपेति । लसन्ती दीप्यमाना तन्तुरूपिणी अन्नतन्तुमट्टयौ कुण्डलिनी यत्र सेत्यर्थः । मकलमुखमयी सर्वानन्दमयीत्यर्थः। शुद्धबोधम्यभावेति शुषबोधाय तत्त्व- जानाय स्वस्य पात्मनो भावो भावना यत्रेत्यर्थः। तदास्ये ब्रह्मानाबाः प्रास्ये हरमुखकुहरे ब्रह्महारं कुण्डलिन्या: शिवसन्निधिगमनाय प्रवेशनिर्गम. पघरूपमित्यर्थः । सुधाधारगम्यप्रदेशमिति। सुधाधारः परमशिवशति- (३) विद्युन्मालेत्यादि । एतस्या बननाचा एक विशेषणान्याह, विद्युन्मालेति । विद्युन्माषेव बिलानः प्रकाशो यथा। मुनियनस प्रकासमपान तन्दरुपा रातः सन्मा, गुमानस्य प्रकाशो यस्या आठ कनाहिताना मुसमयी, यहा सपा सुखमयी शुभाष एवात्मभावो यस्याः, यहा एभावामा वे परमात्मनि भागे जानं यत् सा तथा। तथा मुखे ब्रह्मादार प्रकाशते । अम्तस्य य यासारः पीकरतम्य गम्य देश गमन प्रति यदायमिति यावन् । प्रदेश- स्थानमायो." इति विकारडशेषः। तदेतदनं सुषमानाम गाद्या पन्धिस्थानम् । धियो पदनीति तत् नया महास्यनग्न मिलनं तवेति । [अवमते रामावसभाति पाठः1] - ·पट्चक्रनिरूपणम् । अधाधारपद्मं सुपुम्नास्थलग्नं ध्वजाधो गुदोई चतुःशीणपवम् । अधोवतमुद्यत्सुवर्णाभवरें- र्वकारादिसान्तैयुतं वेदवर्गी: ॥ ४ ॥ मामरस्यनिःसृतामृतधारो गम्यते मूलाधारस्थशिवशक्तिभ्यां लभ्यते येन हारेण तद्रूपप्रदेशमित्यर्थः । तदेतदिति तस्य द्वारस्य एतत्समीपवर्तिप्रदेश मुपुम्माया ग्रन्थिस्थानं कान्दसपुत्रयोः मन्धिम्थान सुघुम्नाया वदनच इति लपन्ति आगमजा वदन्ति इति ममुदायार्थः ॥ ३॥ * ॥ नाड़ी निकम्य अङ्ग प्रत्यङ्गादिसहितं मूलाधार चक्र निरूप्यते अधाधार- पद्ममिति भवभि: लोकः । सुपुम्नास्थलग्न चतुष्पाखें कान्दसुषुम्नयोः सन्धि- स्थानमलग्नपत्रमित्यर्थः । ध्वजाधो गुदोई लिगमूलादधोऽवधि सुपुन्नापर्यन्तं इत्यर्थः । चतुःशोणपत्रं रक्तवर्णचतुई लम् । वकारादिसान्तः व श प स इति वेदवायुतम् । अब पट्चक्रेषु पद्माना दलावच्छेदे दक्षिणावर्तेन वर्णयोग- चिन्तनीयः । तदुक्तं विश्वसारतन्वे- सर्चवर्णात्मक पत्रं पद्मानां परिकीर्तितम् । दक्षिणावर्तयोगेन लिखनं चिन्तयेडिया ॥ इति ॥ ४ ॥ (8) अथाधार दूति। नाडोप्रस्तावनाननरं घट्पनानां यथाक्रम मूलत मतिः कथ्यते । शथाधारप नं पये प्रति मम्वन्धः। सपनाया या मनग्नं ध्वजाधो गुहान्दोऽयं गुहयोद्धे पानस्थाने तत्पद्मस्य अरस्थितिः। पशोपपत्रं चत्वारि रकाकारपत्राणि यस्य 1 अभ स्थित वन कर्णिकादियस्यनित उतरणस्य या याभा तथा इस वर्ण यस्य । एषाभूतैरनस्थोय. सकाराद्यैर्टलेः मकाराने गणेयुतम् । एतेन एतइपलहिदलान्यस्य वन्य माणसट्लान्न- रामध्यत्ति नभूतपूर्ण स्यात् । -

·१०
.
पट्चक्रनिरूपणम् ।
अमुमिन् धरायाश्चतुष्कोगा चक्र
समुझासि शूलाष्टकैराहतं तत् ।
लसत्पीतवर्ण तड़ित्कोमलाङ्गं
तदङ्के समास्ते धरायाः स्ववीजम् ॥ ५॥
अमुमिन् धरायायतुष्कोणचक्रमिति। एतत्पद्मकर्णिकायां चतुष्कोगा-
रूपं पृथ्वीमण्डलं समास्ते इत्ययः । मण्डलं विशेषयति ममुद्रासीत्यादिना ।
तस्य मण्डलस्याष्टदिक्ष प्रकाशमानाष्टशूलैर्युक्तं एतन्मण्डलं पोतवणे, स्पष्टमाह।
मूलाधार धराचक्र चतुष्कोणं प्रियम्बदै ।
पीतवर्ण परिहतञ्चाष्टशूलैः कुन्ताचलैः ॥ इति ॥
शूलैः कीदृशैः कुलाचलैरिति कामिन्या: स्तनमशाप्रेरित्यर्थः ।
यहा--कुलाचलैरिति ।
नीलाचलं मन्दरञ्च पर्वतं चन्द्रशेखरम् ।
हिमालय सुवेलञ्च मलयञ्च सुपर्वतम् ।
चतुष्कोणे व मेदेवि एतत् सप्तकुलाचलम् ॥
इति निर्वाणतन्त्रवचनात् यथा पृथ्वीमध्ये मानकुलाचनाम्तयात्राष्टशूलानि
कुलाचलमदृशानि इति भावः। तदन्ते इति तस्य धरामण्डलस्य अन्ते मध्ये
धरायाः स्ववीज लकारः ममास्ते । एतहीजमपि पीतवणं तद्यथा-
वीजं तन्मध्यतश्चैन्द्रं पीतवर्ण चतुर्भुजम् ।
वजहस्तं महावाहुमैरावतगजस्थितम् ॥ इति ॥
तेन लसत्पीतवर्णमित्युभयसम्बन्धः ॥ ५ ॥

·११ पट्चक्रनिरूपणम् । चतुर्बाहुभूषं गजेन्द्राधिरूढ़ तदथे नवीनार्कतुल्यप्रकाशः। शिशुः मृष्टिकारी लसद्देदवाहु- मुखाम्भोजलक्ष्मीश्चतुर्भागभेदः ॥ ६ ॥ धरावीजध्यानमाह चतुरित्यादि। यदेव धरावोजं तदेवेन्द्रवीजमित्य- विडम् । तदर् इति धरावीजस्याङ्के सूधिकारी ब्रह्मा वसेदित्यन्वयः । तदद्धे धरावीजस्य विन्दुमध्ये इति बोध्यम् । तदुती- मूलाधार धरावीजं तहिन्दी ब्रह्मणः स्थितिः । तदधे शिशुरूपस्य गजारूढ़ोऽमराधिपः ॥ इति । शिशुरूपस्य ब्रह्मणः स्थितिरित्यन्वयः । 'तदझे धरावीजकोड़े अमराधिप इति तु मतान्तरम् । स्वमते धरावीन्द्रवीजयोरभेदात् “मन्त्रार्णा देवता प्रोता देवता मन्त्र- रूपिणी" इति वचनाच तयोरमेदवर्णनम् । निबाणतन्वे- ऐन्द्रवीज वरारोह लिङ्गस्य वामदेशक । सुमिई ब्रह्मसदनं नाटोपरि मुसुन्दरम् । तवैव निवसेनमा सृष्टिकर्ता प्रजापतिः ॥ इति । १६) शोभूषमिति। वोजस्य विशेषणं चत्वारो बाहको भूषा बच्चद्वारा व यम्य । गजेन्द्र अधिकई गत्यर्याकर्मकेन्यारिसूवात् कर्तरिक। तद तम्या बीजाकारगूत्र माह कालोनसूर्यतल्यहोतिष्टिकारी शिविराजते। सवारो बाहो यथा मुखा- म्भोजलोचतुर्भागो वेदो यस अर्थात् चतुर्भुषविशिमला इत्यर्थ । [ अवमते "चतुर्भागवेर' रतिमाठ-10 -- ·षट्चक्र निरयणम् । अत्र धरावी जस्यो? नाटोपरि ब्रह्मास्थितिकने नादोडे विन्दुमध्ये स्थितिरवगम्यते । निङ्गस्य वामदेगके इति मतान्तरम् । अतएव मारदायां- आधारांश विदुम्तव मतभेदाटनेकधा । इत्युलम् । म किम्भूतः ? लमहेदवाहुरिति । अत्र केचित् ब्रह्मणो द्विभुजदर्शनेन लम- हाहुवेदा: सामवेदादयो वाहो यस्येति व्युत्पत्तिं कृत्वा तदेव मंस्थापयन्ति । नन्न ब्रह्माणो हस्ताभ्यां वेदधारणस्य कुवाम्यदर्शनात्। किन्त्वत्र ब्रह्मा चतु- भुजत्वेनैव ध्येयः । तथा पटमाह भूतशुद्धो- तटड्डे च चतुर्बाहुं रखवणं गि| शिवे। चतुवे वे हमपृष्ठे ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ इति ॥ मुखाम्भोजलस्मीथतुर्भागमेदः इति अस्य ब्रह्मणथतुर्भािगों भेदः अवय- वेषु विशेष: मैव भवाम्मोजन्नक्ष्मोरित्यर्थात् ब्रह्मणचतुर्मुखत्वमायातम् । यदा - मुखे अभीजलक्ष्मीर्यस्य तथा चतुर्भिर्भागैः अर्थात् मुवावजेदे भेदी यस्येति विशेषणहयम् । “चतुर्भागवद” इति पदे अभेदरुपेण पूर्वप्रकारार्थः । अत्र ब्रह्मणो हस्तेऽम्बानभिधानेऽपि- दण्ड कमण्डलुधरां अक्षमूत्राभयन्तधा । ध्यायेत्ता रक्तवर्णाश्च ब्राह्मीं कृष्णाजिनोज्ज्वलाम् ॥ इति विश्वमारतन्वीलवाहीध्याने ब्रह्मयक्तिहस्ते दण्डकमण्डल्वतमूत्रा- भयदर्शनादवापि नया कल्पाने “यस्य देवस्य यदपं” इत्यादिना समगतीस्तोत्रे शिवशत्योरे कास्त्रदर्शनात् इति वदन्ति । वस्तुतस्तु--- अभयवरदहम्तं कुण्डिकामक्षमानाम् । दधतममलभूपं चिन्तयेदादिमूर्तिम् । इति यामलोतकम्मान्तरीयध्यानप्राप्ताभयवरादीनि ध्येयानि । मन्यत् ॥६॥ स्पष्ट- ·पटवक्रनिरूपणम् । वसेदब देवी च डाकिन्यभिख्या लसद्देदवाहरज्वला. रतनवा। समानोदितानेकसूर्यप्रकाशा प्रकाशं वहन्ती सदा शुद्धबुद्देः ॥ ७ ॥ आधारपद्मे डाकिनीशक्रिस्थितिमाह वसेदिति। भत्र पझे डाकिनी नानी देवी वसेदित्यन्वयः ।,, सा किम्भूता ? सदा सर्चस्मिन् काले शुडबुडेस्तत्त्व- ज्ञानस्य प्रकाशं वहन्ती तत्त्वज्ञानसम्पादयित्रीत्यर्थः । तथाच योगाङ्गत्वेनाव तां ध्यात्वा तत्त्वज्ञानमानोति इति भावः। इयं देवो चकाधिष्ठात्री तदुक्र- वक्तं वशपसोपेतं डाकिन्या ससधिष्ठितम् ॥ इति । तथा- डाकिनी राकिनी चैव लाकिनी काकिनी तथा । शाकिनी हाकिनी चैव क्रमात् पटपड्वजाधिपाः ॥ इति " अस्या ध्यानविशेषमाहान्यत्र- रकाची रक्तवर्णी पशुजनभयकत् शूनखट्वाङ्गहस्तां वामे खड्गं दधानां चपकमपि सुधापूरितं चैकवताम् । अत्युग्रामुग्रदंष्ट्रामरिकुलमथनों पायसावे प्रसता मूलाधारेऽमृतार्थे परिधतवपुषां डाकिनी चिन्तयेत्ताम् ॥ इति ॥ तथा- सिन्दूरतिलकोद्दीप्तामझनाचितलोचनाम् । कृष्णाम्बरपरोधानां नानाभरणभूषिताम् । (8) वमेदवति। यश चक्रे डाकिन्यभिल्या नाम यस्याः सा वसेत् । “अभियानाम- गोभयो.” इत्यमरः । सहि प्रकाशितइभिरुपला रजाकारनेवासा देव । समानो. दितेति; एककालीनोटितानां व्यनेजसानाभित्र प्रकाप उदयो यसा: माया। सईदा सुमधुना प्रकाशं वहनी परमार्थविषयोमता सदर्भ विभावयन्तो तद्भागवितानां ज्ञानमे ददातीत्यर्थ.

·१४ पट्चक निरूपणम् । वञ्चायावत्रर्दश विलसति सततं कर्णिकामध्यसंस्त्रं कोगां तत् पुराग्यं तडिदिव विलसत्कोमलं कामरूपम् । कन्दो नाम वायुर्निवसति सततं तस्य मध्ये समन्तात् जीवेशो बन्धुजीवप्रकरमभिहसन् कोटिसूर्यप्रकाशः ॥ ८॥ इत्यादि कमान्तरोक्तडाकिनीध्याने प्राप्त कृपणाम्बरं ध्येयमिति । ब्रह्मादीनां पट्चक्रस्य सकलदेवानां भावभेदेनोधिोवत्रोण स्थितिचिन्तनमाह शाकानन्दतरङ्गिणीतमायातन्वे- पार्वत्युवाच । अधीवक्तास्थितिस्तव अधोभाग कथं भवेत् । इति प्रये, महादेव उवाच । तत्सवं यनजं देवि सर्वतोमुखमेव च । प्रहत्तिभावचिन्तायामधीवक्वाणि चिन्तयेत् । निवृत्तिभावमार्गेषु मदेवो मुखानि च ॥ इति । अन्यत् सुगमम् ॥ ७॥ मूलचक्रकर्णिकायां त्रिकोणं निरूप्यते वचाख्यावक्वदेश इति । सुपुमाया प्रास्यात् हाडलोई लिङ्गमूलादधो बचायतम् । तत्तु मूनाधारकमनकर्णिका- मध्यस्थगहरान्तर्बर्ति तत्र त्रिकोएं विलमति इत्यन्वयः । त्रिकोणं कीदृशं ? पुरास्यमिति । त्रिकोणगर्भस्थकामबीजघटकककारमध्ये त्रिपुरसुन्दर्य- ·पट्चकानिरूपणम् । धिष्ठानात् पुराख्यमिति तात्पर्यम् । तदुक्तं शातानन्दतरङ्गियां ककार- तत्त्वकथनमुपक्रम्य-- तयां मध्ये स्थिता देवी सुन्दरी परदेवता । इति । कोमलं सुनिग्धम् । तथा कामरूपं कामं निरूप्यतेऽनुभूयते येन तादृशं मदभागारात्मकमित्यर्थः। अतएव-- त्रिकोणं तत्तु विज्ञेयं शक्तिपीठं मनोहरम् । इत्युक्तम् । एतत् त्रिकोणं धरावोजस्योड़े तदुक्तं सम्मोहने धरावोजमधिकृत्य- रामा' ज्येष्ठा तथा रौद्री विरेखा च तदूर्द्धतः । इति । तविकोणमध्ये कन्दर्पवायुस्थितिमाह कन्दर्प इति । समन्तात् त्रिकोण- व्यापकरूपेणेत्यर्थः । जीवेश इति अस्य जीवधारकत्वाज्जीवेश इत्युक्तम् । तथा हि- केन्ददेश वसेत् प्राणो द्यपानो गुदमण्डले । इत्यादिवचने गुदमण्डलस्थवायोरपानवाभिधानात्' तादृशगुदमण्डलस्थ- कन्दर्पवायोरप्यपानांशः। ततथ- अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानञ्च कर्षति । रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽम्यासष्यते पुनः । तथा चैती विषम्बाद सम्बाद सन्त्यजेदिमम् ॥ इति । विपम्बादे परस्परवैषरीत्यगमने एती प्राणापानवायू तथा कर्माकर्पिणौ सम्बाद अविरोधिगमने इमं देह सन्त्यजेदित्यर्थकतइचने कन्दवान्तरनामकापान- वायोः प्राणाकर्षकत्वेन देहधारणत्वानीवधारकत्वं प्रतीयते अतो जीवेश इत्युक्तिरिति भावः। प्रतएव अन्यकृता दशमझोके "खासोच्छास विभञ्जनेन जगतां जीवो यया धार्यते” इत्यनेन श्वासोच्छवासरूपयोः प्राणायानयोर्जीव- धारकत्व स्वयमेषोक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ८॥ । रामायन “वामा रति पाठानरम् । १। अपानल विधानात् इति वा पाठ ·पटचक्रनिरूपणम् । तन्मध्ये लिङ्गरूपी टुतकनककलाकोमलः पश्चिमास्यो जानध्यानप्रकाशः प्रथमकिशलयाकाररूपः स्वयम्भः । विद्युत्पूर्णेन्दुविम्वप्रकरकरचयस्निग्धसन्तानहासी काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्तरूपप्रकारः ॥ ६ ॥ विकोगमध्ये स्वयम्भुलिङ्गस्थितिमाह तन्मध्य इति । विकोणमध्ये लिङ्ग- रूपी स्वयम्भुः स्वयम्भुनामकगिवनिझं विलसतीत्यन्वयः । द्रुतकनककला. कोमलः तप्तकाञ्चनावयव व सिन्धभाव इत्ययः । पश्चिमास्योऽधोमुखः तदुक्तं कालीकुलामते- तत्र स्थितो महालिङ्गः स्वयम्भुः मदा सुखी। अधोमुखः क्रियावांथ कामवीजेन चालितः ॥ इति । जानध्यानप्रकाश इति ज्ञानध्यानाभ्यां प्रकाशो यस्य ताश इत्यर्थः । तथा च ज्ञानेन निर्गुणरूपप्रकाश: ध्यानेन सगुण रूपंप्रकाशी यस्य स एयायं खयम्भुरिति भावः। दृष्टान्तेन विशेषयति प्रथमकिशलयाकाररूप इति अचिरोत्पन्नपनापुर- वत् प्राकाररूपं यस्य तेन स्थूलमूलात् मूत्मारपर्य्यन्तं चम्पककुमममध्यस्थित- शलाकावदुब्रतः श्यामवर्णश्चेत्यर्थः । तदुक्तं शालानन्दतरङ्गिण्याम्- खयम्भुलिङ्गं तन्मध्ये सरन्धं पथिमाननम् । ध्यायेच्च परमेशानि शिवं श्यामलसुन्दरम् । इति ॥ (e) तन्मध्ये इति। तत्कोगस किञ्चित् परि निगमो स्वयम्भ. भावहमेण निति । कीदृश ? द्रुता या कनक कन्ना वडिलथीभूता तस्या व कोमलः। पश्चिमासोऽधोमुखः । नामध्या- नाट्य योगाभ्यां प्रकाश उदयो दस । मोनाक्षाकारक्षेत ह यस्य । विद्युम्पुर्णेन्दस्विस गृहाना करन्द स्निग्धसमूचस्व हाम्य र सविशेषो यस्य । ततस्थानमपि विनसितुं शो अस्य सरिता- पतरूपप्रकार अाहतिर्यस्य अतिचालत्यास एपन्भून' मन् विलसनि ।

·षट्चक निरूपणम् ।
यत्तु-
मूलाधार स्मरेहिव्यं विकोणमतिसुन्दरम् ।
तस्यास्त्रिरेखामानीय प्रधाईव्यवस्थिताम् ।
नोलतोयदमध्यस्थां तडिकोटिसमप्रभाम् ॥
इति यामलवचने कुण्डलिन्या नोलतोयदमध्यस्थविशेषणेन स्वयम्भुलिङ्गस्य
नीलवर्णवमायातं तन्नोलण्यामयोरेकपर्यायवान विरुद्धम् ।
विद्युत्पूर्णेन्दुविम्वप्रकरकरचयनिग्धसन्तानहामीति। विद्युत्पूर्णचन्द्रषिम्बयो-
र्यः प्रकृष्टकरः उत्तापरहितकिरणः तत्तुल्यकिरणममूहेन मृदुप्रवाहविशिष्ट-
प्रकाशोऽस्यास्तीत्यर्थः । काशीवासी विलासीति 'अत्र कायौवासतुल्यवास-
विधिष्टः सन् विलासीत्यर्थः तेन यथा काशीवासे सुखं मुनक्ति तहदवापोति
पघवा निवास उल्लामः कामप्रफुल्लभाय इति यावत् तविशिष्ट
इत्यर्थः । “कामवीजेन चालित” इति वचनात् अयं स्वयम्भुः काशीवासी
एतेनास्य विषेश्वरत्वं सूचितं इति। सरिदावर्तरूपप्रकार इति सरिदावत
यद्रूपन्तन्प्रकारः ततय यथा भ्राम्यमाणनदीजले मध्यनिम्नस्तन्मध्ये किञ्चि
दुबतं गडमध्योन्नतवदिति भावः । अयं स्वयम्भुः कामवीजीपरिस्थितः तदाह
कालीकुलामृते-
किञ्जल्कोपरि शृङ्गाटः सरन्धः सुमनोहरः ।
तत्र स्थितो महालिङ्गः स्वयम्भुः सर्वदा सुखी।
अधोमुखः क्रियावांय कामवीजेन चालितः ॥ इति ।
भावः।
तथान्यत्र-
पूर्वोता डाकिनी तत्र कर्णिकायो त्रिकोणकम् ।
यमध्ये विवरं सूक्ष्म रजाभं कामयोजकम्।
तत्र स्वयम्भुलिङ्गश्चाधोमुखालतकप्रभम् ॥
इति मतान्तरम् ॥ ८॥

·१८ पट पक्रनिरूपणम् । तस्यो? विसतन्तुसोदरलसत्ममा जगन्मोहिनी ब्रह्मद्वारमुख मुखेन मधुरं संशदयन्ती खयम् । शहावर्तनिभा नवीनचपलामालाविलासास्पदा सुप्ता सर्पसमा शिवोपरि लसत्साईविवृत्ताकृतिः ॥ १० ॥ कूजन्ती कुलकुण्डली च मधुरं मत्तालिमालास्फुटं वाचः कोमलकाव्यवन्धरचनाभेदातिभेदनामैः । प्रवासोच्छ्रास विभञ्जनेन जगतां जीयो यया धार्यते सा मूलाम्बुजगहरे विलसति प्रोदामदीप्तावलिः ॥ ११ ॥ खयम्भुलिङ्गे कुण्डलिनीशक्तिस्थितिमाह तस्यीहें प्रति हाभ्याम् । प्रनयो. रथः । यहा कुण्डनिन्या वासोच्छ्वामविभजनेन प्रवर्त्तनेन जगता जीयो जीवात्मा धार्यते देहावच्छेदे स्थाप्यते सा देवी मत्तालिमालाम्पुटं यथा स्यातयाततिः एवं वक्ष्यमाणमनैबाचम् अर्थात् जनयन्ती मती अम्बुज-. गहरे मूलाधारकमलकर्णिकामध्यत्रिकोणगहरे तस्य स्वयम्भुलिङ्गस्योद्ध- भागे विलमतीति सोकदयस्य विशिष्टान्विताः। विमतन्तुमोदरनमामूक्ष्मा शृणाल सूत्रतुल्य सूक्ष्मा इत्ययः । जगन्मोहिनी जगतां मायारुपिणीत्यर्थः । (2.) तसोति। नरस शिमलव त्यर्थः। मपालसन्तुम हमी गरीरकला यस्याः एवम्भू मा कूजनो कु न फुगनिमोति पक्ष्यमाणलोमोनावय। यत विमनन्तसह यी यस सम्मा गतां मोहिनी महामायारूपेणे न्यर्थः । अझदारमुग्ध गुमेन इमकमलेन सय मका- दयनो सम्यकप्रकारेगामादयन्नीत्यर्थ । एतेन अगतरम मसादनं लाया अमृतं पिरतीच्य। अतः तहमतसंयोगेन नन्गुष मधुरं परस्य वेष्टनाकारतल्या नवीन विद्यरेणी प्रकाग एक सार्म यम्यास्त सहयोनि यार । सुना व्यतः मर्पतुन्या मर्पोसिमा कुण्डलाकारो भातित पियो परिलमत् प्रशागत सातिरत्त यात शरीरं यस्या । 11 कूजनोति । मा कुण्डलिनी मधुरं यथा स्यात्तथा गन्द कुमतोयच । एतेन मधधम्दा- शन्दो भनि । न म एक सन्दः कण्ठमालाभिवातेम एपमान परिगपयते न्याह ·षट्नकनिरूपणम् । . ब्रह्मदारमुखं स्वयम्भुलिच्छिद्रं मधुरं मृदु यथा स्यात्तथा स्वमुखेन संछादयति इत्यर्थः । नवीनचपलामालाविलामापदेति सपा नवीनले प्रकाशाधिक्यदर्श- नादत्र नवीनीकीर्तनमधिकप्रकाशप्राप्त्यर्थम् । ततयातिप्रकाशितविद्युन्मालानां विलासस्य स्थिरतरकौतूहलवामस्यास्पद इत्यर्थात् स्थिरतरातिप्रकाशित विद्युत्म- मूल्यकागतुल्य प्रकाशितयतीति पर्यवसितम् । षाक्यजननक्रममाह कोमलकाव्यबन्धरचनामेदातिभेदकमैरिति। कोमल- काव्यं मृदुशब्दघटितरूपगुणरमादिवर्णनात्मकवाक्यम् । बन्धः पद्मबन्धाश्वबन्धा- दिचित्रकाव्यम् । रचना तदतिरितगद्यपद्यात्मकवाक्यम् । भेदस्तेषां विशेषः । प्रतिभेदस्तदितरसंस्कृतप्राकृतवाक्य समुदायः । तयोर्यः क्रमः शास्त्रव्यवहारानुरू- परोतिः। तादृशीमोरीतिभिर्बाचं जनयन्तीति परिष्कृतार्थः । कुण्डलिन्याः संस्कृतप्राकृतविशेषाविशेषयावहाक्यजनयित्रीत्वात् । तदाह मारदायाम्- भिमानात् पराहिन्दोरव्यतामा रवोऽभवत् । तत्प्राप्य कुण्डलीरुपं पाणिनां देहमध्यगम् । वर्णात्मनाविर्भवति गद्यपद्याटिभेदतः ॥ इति ॥ गद्यपद्यादीत्यादिपदात् यावद्दाक्यं यद्यते । व्यतामाह काटिममे- स्वात्मेच्छाशक्तिघातेन प्राणवायुखरूपतः । मूलाधारे समुत्पन्नः पराख्यो नाद उनमः । स एव चोईतां नीत: खाधिष्ठान विजृम्भितः । पश्यन्त्याख्यामवाप्नोति तो शनैः शनैः अनाहते धुदितत्त्वममेतो मध्यमोऽभिधः । तथा तयोरुईगतो विशुद्धौ कण्ठदेशतः ॥ ॥ कोमलकायसन्धपथनाया यो भेदो नानाप्रबन्धः गौडी बैदर्भी पाञ्चाची करितारीतिक्रमः तस्य भेदस्य रहङ्गारादिवररसंबन्धेन योऽतिभेदस्तत्क्रमः । मत्तमङ्गमालेर स्फुटं यथा स्यात्तथा वाय भूजन्नो तस्य एत्र वैखरोत्वम् बायातमिति । यया देया च वासोच्छामविभन्ननेन जगतां लोगे धार्यते सा भूनाधारपद्मकुहरे प्रकारते । प्रोद्दामदीनालियसाः दोलमिति भारे ।

·२० पट्चक्रानिरूपणम् । वैखय्याज्यस्ततः कण्ठगीतात्वोष्ठदन्तगः । जिह्वामूलाग्रपृष्ठस्थस्तथा नामाग्रतः क्रमात् ।। कण्ठताल्वोष्ठकण्ठस्थः कण्ठोष्ठइयतस्तथा। ममुत्पवान्यक्षराणि क्रमादादिक्षकावधि ॥ इति ॥ अलं विस्तरेण । कुण्डलिनोध्यानान्तरमाह अन्यत्र- ध्यायेत् कुण्डलिनी देवों म्वयम्भुलिङ्ग वेष्टिनीम् । श्यामां सूक्ष्मां सृष्टिरूपां सृष्टिस्थितिलयामिकाम् । विखातीतां नानरुपां चिन्तयेदू वाहिनीम् ।। तथा- ध्यायेत् कुण्डलिनी देवीमिटदेवस्वरूपिणीम् । सदा पोडशवर्षीयां पीनोन्नतपयोधराम् । नवयौवनसम्पबां मध्वाभरणभूपिताम् । पूर्णचन्द्रप्रभा रतां सदा चन्चललोचनाम् ॥ इति ॥ रतामिति सुन्दरीविषये सेयमिति शालानन्दतरङ्गिनीकारः । वन्तुतस्तु सञ्चदेवताविषये एव कुण्डलिनी रतवर्णत्वेन ध्येया न त श्यामवर्णत्वेन प्रायः सम्वतन्त्र सर्वसंग्रहे च कुण्डलिन्याम्सड़िदाकारत्व कथनात् । वामामित्यनेन- शीतकाले मवेदुणा चोपणुकाले च शीतला । प्रतप्तकाञ्चनाभामा श्यामा स्त्री परिकीर्तिता। इत्येतहचनाकान्तत्वं ज्ञापितम् । न तु श्यामवर्णवमतः मशास्त- सामन्जस्यमिति । चाभेदनात् पूर्व ब्रह्महारमध्ये कुण्डलीध्यानमाह कद्वानमालिन्याम्- कोटिचन्द्रप्रतीकागां परब्रह्मस्वरूपिणीम् । चतुर्भुजां त्रिनेत्राञ्च वराभयकरान्तथा । तथा पुस्तकवोणाञ्च धारिणी सिंहवाहिनीम् । गच्चत्ती सासने भीमा नानारूपधरामिकाम् । इति ॥१०-११ ॥

·पट्च क्रनिरूपणम् । २१ तन्मध्ये परमा कलातिकुशला सूक्ष्मातिसूक्ष्मापरा नित्यानन्दपरम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरा। ब्रह्माण्डादिकटाहमेव सकलं यन्नासया भासते सेयं श्रीपरमेश्वरी विजयते नित्यप्रबोधोदया ॥ १२ ॥ स्वयम्भुलिङ्ग वेष्टितकुण्डलिन्युड़े ममसूत्रपातन्यायेन दण्डाकारेण लिङ्गान- पर्यन्तस्थितां परशतिमाह तम्मध्ये इति। अस्यार्थ; यहासया यस्याः गया दौस्या ब्रह्माण्डादि तत्कटाइश भामते प्रकाशते मेयं थोपरमेश्वरी तमध्ये खयम्भुलिने कुण्डलिनीवेष्टनो. विजयले मान् वशवर्तिनः कृत्वा तिष्ठती. त्यर्थः । मा किम्भूता ? परमा अघटनघटनपटीयसी माया कलानादशतिरूपा कुण्डलिन्यमैदशरीरिणी। तदुक्तं शाकानन्दतरङ्गिण्याम्- कला कुण्डलिनो संघ नादशति: शिवोदिता । तथान्यव- तस्योपरि मनी ध्यायेत् चित्कला ई-समाथिताम् । प्रदीपकलिकाकारां कुण्डल्यभेदरूपिणीम् ॥ इति । सथा कालिकाती-- तस्याः शिखाया मध्ये तु अध ऊर्धव्यवस्थिताम् । स ब्रह्मा म शिवः शूरः स एव परमेश्वरः ॥ स एव विष्णुः म माण; स कालाग्निः स चन्द्रमाः । इति कुण्डलिनी ध्यात्वा सर्वपायैः प्रमुच्यते ॥ इति ॥ (१०) तन्मध्ये रनि। तस्याः कुण्डलिन्या मध्ये परमा कला चाले पर परमात्मानं मीयते अनया इति परमा। अत्यर्थ कुगलं यतः सातिकुशला। सूक्ष्मा यसतया मथे परा पश्यन्ती, মা বস্তুৰী পাখি নিয় ঋথমে যাঃ বা বখা। অধিলাভ বম্বন प्रकायत दीधितिलेजो यस्याः मझाण्डस धादिकटाइपयनं यथाः कलाया भासया सकन भामते । यहा गरीरस्थापितझाडा-प्रहारडे ये गुणाः सन्ति ते हि सन्नि कवरेजति मामाणिकोणत्यात् । सेयं वीपरमेरो विजयते जयतीय: । नित्य ज्ञामखोदयो यतः। .

·२४ पट्चक्रनिरूपणम्। तस्यान्तरे प्रविलसदिशदप्रकाश- मम्मोजमण्डलमयो वरुणस्य तस्य । अर्धन्दुरूपलसितं शरदिन्दुशुभं वहारवीजममलं मकराधिरूढ़म् ॥ १५ ॥ तस्य विगेययति मविन्दुलसितेरिति। विन्दुना मह वर्तमाना: मविन्दवः नमिता: प्रकाशिताः। सविन्दवच ते लसितायेति तैरित्यर्थः । ततश्चात विशेष्य- विगैयणभावकल्पने विशेषगीभूतविन्दी लमितत्वकारणत्वम् प्रतीयते । "मुरापः पतती” त्यत्र कर्तृविगेषण सुरापाने पतनकर्तृत्ववदिति । यहा विन्दूना लसितं विन्दुलमितं विन्दुप्रकाशः तेन मह वर्तमाणैः वाद्यैरित्यर्थः ॥ १४ ॥ एतत्पद्मकर्णिकायामम्भोजमण्डलस्थितिमाह तस्यान्तर इति । पद्मस्य अन्तर मध्ये अम्भोजमण्डलम् अम्भोजाकारमण्डलं प्रविन्तसत् प्रकाश- मानम् । तत् किम्भूतं ? विशदप्रकाशं शक्लवर्णम् । युनः किम्भूतम् ? अन्दुरूप- लमितम् पईचन्द्रयुक्त मित्यर्थः । इद जलमगडलं तदाह सारदायाम्- अम्भोजमम्सी भूमेश्चतुरस्रं सवजकम् । इत्यादि। एतन्मण्डललक्षणमाह राघवभः। अईचन्द्र छत्वा तदुभयभाग मरोज- दयं कुर्यात् तदुतमाचार्य। अनोपतान्दुमहिम्बमिति। मण्डलमध्ये वरुणवोजस्थितिमाह अथो इति । तस्येति जलाधिष्ठाटत्वेन प्रसि हस्येत्ययः । मकराधिरूढ़मिति । पाशहस्तञ्च तदाह - - (१५) तस्यान्तरे रति। तस्य पद्मस्य मध्ये अम्भसि जातं वरुणस्य मण्डल मास्ते । अथो शब्द सम्भारमाथाम् । कोही पकण विनसत् निर्मनप्रकागो यत्र तत्तथा । नस्यैव वरुप प्य नार्वेन्द- रूपेण लसितं मनोजम अतएव बनारसीजम् अमन मिनशरचन्द्र शुभम । मकराधि रूट मकरो जन्तुविशेष. योहार रति ख्यातस्तदगि कतारमा, अतएव अम्भोज मण्डन दर्भ नरन् कपि मणिपूरे इति शङ्कराचार्यझोत्रम्य भोधारे इत्यात्र धानुपपत्ति दत्तु तद्दन' सायिभि पनिध्यातव्यम् । क्या तल्ल यस्तसभस्ततया व्याख्या ब्रूभः ॥

·पटव कनिरूपणम् । २५ तस्याइदेशकलितो हरिरेव पायात् नौलप्रकाशचिरथियमादधानः। पीताम्बरः प्रथमयौवनगर्वधारी श्रीवत्सकौस्तुभधरो धृतवेदवाहुः ॥ १६ ॥ तदन्तर्वारुणं वीज खेतं मकरवाहनम् । पाशहस्तं तदईच हरि श्यामं चतुर्भुजम् ॥ इति ॥ भयं वरुणवोजखरूपो वकारी यवर्गीय: कुलाकुलचो भूतलिपिमन्त्रे च तहकारस्यैव यलपर्णत्वेनाभिधानात् । स्पष्टमन्यत् ॥ १५ ॥ वरुणवीजस्याङ्के विष्णुस्थितिमाह तस्याङ्क इति। बड़े वीजमस्तकस्य विन्दु- मध्ये धरायोजविन्दौ ब्रह्मणः स्थितिदर्शनादवापि तथा दृष्टपरिकल्पनान्यायात् एवं वक्ष्यमाणं सर्वत्र बोध्यम् । कलित: स्थित इत्यर्थः । नीलप्रकाशरुचिरथियमा- दधान इति । नीलज्योतिषां या मनोना शोभा तां दधानः इत्यर्थः तेन नील- जापुञ्जयरोरीति यावत् । श्रीवत्सकौस्तभधर इति, तयानमाह गौतमीये- कौस्तुभ वृदये रत्नं सूर्यायुतसमप्रभम् । तदधी वनमालाच चन्द्रायुतसमप्रभाम् । कौस्तुभोळे च श्रीवत्सञ्चन्द्रायुतसमप्रभम् ॥ इति । हरिहस्ते अस्त्रमाह तन्त्रान्तरे-- पाशहस्तं तदझे च हरि श्याम चतुर्भुजम् । शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं पीतवाससम् ॥ इति ॥ पाशस्तं “वरुणम्” इति पूर्वेषान्वयः । अन्यत्र “पीताम्बरं शान्तमूत्ति वनमालाविभूषितम्' इति मूलाधार इंसपृष्ठे ब्रह्मणः स्थितिदर्शनादन गरुड़ो- परि विष्णुचिन्तनीयः ॥ १६ ॥ (१६) साइनि! वस्य पीजस क्रोडदेगलामतः हरिर्खियुः विभुवनं पायात् । कोडमा ? मोलप्रकायां मनोना कान्निम् साधत्ते । पोतदस्ता, प्रथमयौवमगर्वम् उद्रेके पर्नु शीतमय सधोक । श्रीवत्सपि कौस्तुभच दधातीत्यर्थः । तात्यारोबायो येन स तथा। ४ ·पटचक्र निरूपणम् । अवैव भाति सततं खलु राकिणी सा नीलाम्ब जोदरसहोदरकान्तिशोभा। नानायुधोद्यतकरैर्लसिताङ्गलक्ष्मी- दिव्याम्वराभरणभूपितमत्तचित्ता ॥ १७ ॥ स्वाधिष्ठानाख्यमेतत् सरसिजममलं चिन्तयेद्यो मनुष्य- स्तस्याहङ्कारदीपादिकसकलरिपुः चीयते तत्क्षणेन । योगीशः सोऽपि मोहाततिमिरचये भानुतुल्यप्रकाशो- गद्यैः पद्यैः प्रवन्धैरिचयति सुधावाक्यसन्दोहलक्ष्मीः॥१८॥ एतत्पद्मे राकिणीशक्तिस्थितिमाह। अत्रैवेति स्पष्टम्। राकिणीध्यान- विशेपमाह- श्यामां शूलालहस्तां डमरुकरयुतां तीक्षण्टझं वहन्तो- मुयां रतविनवां कुटिलमविलमहन्तदंष्ट्रप्रभाभिः । दीप्तां तां देवदेवौं हितयकमलगां रक्तधारकनासा शुक्लान्ने मतचित्तामभिमतफलदा राकिणीं चिन्तयेत्ताम् । अत्र पद्मान्तरे राकिण्याः स्थितिदर्शनात् सर्वत्र रक्तपद्मान्तरोपरि पट्- शक्तीनां स्थितिरिति बोध्यम् ॥ १७ ॥ स्वाधिष्ठानपद्मादिचिन्तनफलमाह स्वाधिष्ठानाग्यामिति । तदुलं- खशब्देन परं लिहं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः । इति । (१७) अनवेति । प्रत्येर पद्मे स्नु निधि सईदेवस्य मसिदा राकिषी बाते। भील एम- खोदरतल्यशोमा यथा नानास्पद्यतकरः प्रकाशमाना शोभा या मा तश। दिव्याम्बरा लङ्काराभ्यां भूषिता च म चित्तं यस्या भाप इति तथा । (१८) स्वाधिष्टानेति। एतत् स्वाधिशनाख्यं सरसिज यो मुनीन्द्रधिनयेत तवाद्वाराहि- दोषरूपसकलरिपवः नानप्रतिबन्धकावात गुजचानपरिपन्धितः तत्पर व शीशा भवन्तीति।

·२७ पट्चमनिरूपणम् । तस्थो? नाभिमूले दशदललसिते पूर्णमेघप्रकाश नीलाम्भोजप्रकाशैरुपहितजठरे डादिफान्सैः सचन्द्रैः । ध्यायवैश्वानरस्यारुणमिहिरसमं मण्डलं तत् विकोणं तवाद्ये स्वस्तिकाख्यैस्विभिरभिलपितं तव बढ़े: खवीजम् ॥१६॥ प्रहारदीयादीत्यादिना कामक्रोधादयो ग्रन्ते तेन कामादिपड्पियः क्षीयन्ते इत्यर्थः । मोहाड्ततिमिरचये इति दुर्निवार्यमोहान्धकारममूहे इत्यर्थः । ततथ मायामोहरूपान्धकारनाशाय ज्ञानरूपसूर्यमाशोतीति भावः । स्पष्टमन्यत् ॥ १८॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । स्वाधिष्ठानचक्र सिन्दूरवर्ण षड्दलं तडिदाभमपिन्दु व भ म य र ल इति पड्वर्णयुक्तदलम् । तत्कर्णिकायां मध्य- स्थलाईचन्द्रयुक्ताष्टदलपद्माकारमम्भोजमण्डलं शक्लवर्णम् । तन्मध्ये व इति वरुण- वोज मकराधिरूढ़ पाशहस्तं तत्कोड़े विशुगरुडोपरिस्थितचतुर्भुजः शङ्ख चा- गदापद्मधारी पीताम्बरः वनमालायीवत्मकौस्तुभधारी युवरूपः । पद्मकर्णिकायां रक्तपनोपरि राकिणी भक्तिः श्यामवर्णा चतुर्भुजा शूलाबडमराटङ्गधरा बिनवा कुटिलदंष्ट्रा भयङ्करी शक्लानरतधाराभिलाषिणीति । इति द्वितीयमकरणम्॥५॥ मणिपूरचक्रं निरूपयति तस्योई इत्यादिविभिः । तस्य स्वाधिष्ठान- पड़ा कोडयम् ? यमल निर्मलम् । स योगीयश्च भवति । मोहानान्धकारपये भानवल्यप्रकाराय भवति । स च गद्यैः संस्कृतथा वाचा पद्यैः लोकप्रदन्धः नानापर्णादिभिः परतायमान काव्य- समूह त्रिये विरचयति। ine तसोद्धेति । तस्य पायो नाभिभूते दादलकमले ललिते मनोजे पूर्ण मेघ इव प्रकायो यस्य एवम्भूने पने वैश्वानरस्य बढ़ेः त्रिकोणं मण्डन्न ध्यायेत् । कोहरम् ? धरणसूर्य यो- स्तुल्यम् । पुनः कोहय ? तहाने त्रिकोणस्य बहिः त्रिभिः स्वस्तिकारयैर भिलषितं, तलव वह्नि- भण्डले रहे खोजम् वास्ते। मानुसारो रेफरति। पड़ो किम्भते, भीलाम्भोजस्य प्रकायो येषाम् एवम्मतः सचन्द्रः डकारादिफकारान्नैनहितझटरे एतैर्षय रुपयोभितजठरे उपस्थित- मध्ये रत्यर्थः । शङ्करमते "दास-सलिते रति पाठः ।

·२८ पट्चक्रनिरूपणम्। ध्यायेन्मेषाधिरूढ़ नवतपननिमं वेदवाइज्ज्वलाझं तनोड़े रुद्रमूर्तिनिवसति सततं शुद्धसिन्दूररागः । भस्मालिप्ताङ्गभूषाभरणसितवपुर्बुदरूपी त्रिनेत्रो लोकानामिष्टदाताभयलसितकरः सृष्टिसंहारकारी ॥२०॥ 1 स्येत्यर्थः । दशदललमिते इति दशदलेलमिते प्रकागिने पद्मे इति शेषः । पझे किम्भूत ? पूर्णमेघप्रकाये कृष्णवणे । तथा डादिफा: ड ढ ण त थ द ध न प फेति दशवर्णरुयहितं युक्तं जठरं मध्यं यस्य तद्रूपे इत्यर्थः । सचन्द्र- रिति । चन्द्रोऽई चन्द्रः युगलाववाहित्वाविन्दुश्च ताभ्यां मह वर्तमानव- रित्यर्थः । वैश्वानरस्य वक्ते: । अरुणमिहिरममं वालार्कमहमित्यर्थः । स्वस्तिकास्वैरिति "सस्तिकं नाम मध्यमूर्द्ध विदिग्गतचतुर्वत रेखाहयमिति राघवभट्टोतं तत्प्रकारबिभिः सस्तिकाः त्रिकोणावच्छ अभिन्तपितमित्यर्थः । अत्र वह्निमण्डले वह्निवी ॥ १८ ॥ ध्यायेदिति । मम्मा लिप्ताङ्गभूपाभरण मितवपुरिति । भम्म लेपनाङ्गभूपा- भरणाभ्यां शलोकतदेह इत्यर्थः । ध्यायेन्मेपेति । ध्याने विशेषमाहान्यत- मेयस्थं माक्षमपञ्च शक्तिहस्तं स्मरेत्ततः ॥ इति ॥ विशेषानभिधानादन्यहस्तहये वराभयो चिन्तनीयो ध्यानान्ती तथा दर्शनात् । लोकानामिष्टदाना वरदातेत्यर्थः । अभयन्तमितकरस्तेन वराभय- धारोति भावः । पत्र वृषोपरि रुद्रो ध्येयः । स्पष्टमन्यत् ॥ २० ॥ (२-1 ध्यायेदिनि । वष्ट्रिबीजं ध्यायेदिति पूर्वलोकेनान्वयः । कोशम् ? मषं व्यधि मात कालीनसूर्य तुल्यं चतुर्भिर्घाडभिरञ्षनाइम । नस्य बीजकोषसश्चट्ट रुमूक्तिर्नियति भतरमेव । कोश ? रासिन्दूरस्येव रजाकारो यस । भमनिममेशभूषाभरणं तेन प्रकाश पपुर्यस्य चाकारःबीपि नेलाथि यस्य स तथा 1 लिनोकामनाममोरदाता दभवलासिता कर सृष्ट संहारकारी ।

·२८ . पटवक्रनिरूपणम् । अत्रास्ते लाकिनी सा सकलशुभकरी वेदवाइजलागी श्यामा पीताम्बरायैर्विविधविरचनालङ्कता मत्तचित्ता । ध्यात्वतन्नाभिपद्मं प्रभवति नितरां संहृतो मालने वा वागी तस्याननाजे निवसति सततं ज्ञानसन्दोहलमीः ॥ २१ ॥ , अवास्ते इति । विविधरचनेति विविधन मणिमुतादियोगेन चित्रविचित्र. घटनेन विरचना यत्र तादृशमलढतं यस्या इत्यर्थः । यहा विविधविरचनया: अलसतं अलङ्कारो धार्यते यत्रत्यर्थः । भन्न लाकिनीध्यानविशेषमा- नीला देवी विवकां विनयनलसितां दंष्ट्रिणीमुग्ररूपा वजं शनि दधानामभयवरकरां दक्षवाम क्रमेण । ध्यात्वा नाभिस्थपने दणदलविलसत्कर्णिके लाकिनी तां मांसाशों गौररशासकहदयवती चिन्तयेत् साधकेन्द्रः। नाभिपद्मचिन्तनमाह ध्यात्वैतदित्यादि । नाभिपन मणिपूराख्यम्। "तत्यन मणिवद्भिन्न मणिपूर तथोच्यते” इति गौतमीयात् । अन्यत् स्पष्टम् ॥ २१ ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः। नाभिपन मेघवर्णदशदलं तहलेयु नीलामसविन्दु ड ढ ण त थ द ध न प फ इनि दशवर्ग युक्त तत्कर्णिकायो त्रिकोणाकारं त्रिकोणवहिः स्वस्तिकायुक्त रमावर्ण वहिमण्डलम् । तन्मध्ये र इति वडिवीज वक्तवर्ण मेपाधिरुद्रं चतुर्भुजं परमशिवराभयधरम् । तत्कोड़े रुद्रः हपारूदो रतवर्णो विभुजो पराभयधारी भस्मलेपनराकामरणाभ्यां ·पट्चक्रनिरूपणम् । तस्योई दृदि पङ्कजं सुललितं बन्धूककान्त्युजलं कार्दािदशवर्णकैरुपहितं सिन्दूररागान्वितैः । नाम्नानाहतसंज्ञकं मुरतम वाञ्छातिरिक्तप्रदं वायोर्मण्डलमत्र धूमसदृशं पट्कोणशोभान्वितम् ॥ २ ॥ लोकतदेहः हदरूपः । पद्मकर्णिकायां रक्तपद्मोपरि लाकिनीशक्तिः नीलव विवक्ता विनवा चतुर्भुजा वधशत्यभयवरकरा धोरदंष्ट्रा रक्तयुक्ताखेचराब- मांसाभिलाषिणीति ॥ इति टतीयप्रकरणम् ॥ * ॥ इदि पङ्कजं निरूपयति तस्योड़े इत्यादि पड्भिः । हदि पसमिति । एवम्भूतं पङ्कजं हदि ध्यायेदिति क्रियाध्याहारणान्वयः । सुललितं सुस्निग्ध- मित्यर्थः। काोरिति । क ख ग घ ड च छ ज झ ञ ट ठ इति हादश- वर्णकैरिति बोध्यम् । तैरुपहितं युक्त मित्यर्थः । नाम्नानाहतसंज्ञकमिति । शब्दब्रह्ममयः शब्दो नाहतस्तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं पनं तत् मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ इति वचनादनाहतनामपनमिति तात्पर्य्यम् । यतः मुरतरं कल्पतरु- स्वरूपमतो वाञ्छातिरिक्त फलप्रदमिति हेतुगर्भविशेषणमिति भावः । तत्पद्म- कर्णिकायां वायुमण्डलस्थितिमाह वायोरिति ॥ २२ ॥ (१२) तमोरति। तस्य पद्मस्य सः इटि सुन्नितं मनोरम नामा व्यनाहतसंसर्क पद्ममाते । कीदृषभ ? बन्धूककान्निवदुपले सिन्दूराग इन स्थञ्चित प्राप्दै ककाराद्यैः ठकारान्न- दिशमख्यक रणे नमध्यवर्तिभिरुपयोभितम् । पुनः कोदृशम् ? सरतर' क्ल्पक्षतत्वं अतो दादातिरिकमदं वाञ्छितस्याप्यतिददातीति तत्तथा । ध्ययम्भाव:- कल्यक्षा पूर्णवातिफनदातारः, क्यन्त तदनिरिक मोठं फवच ददाती- त्यर्थः। घर मण्डले वायोर्माण्ड ग्यिते। कीदृशम् ? धूमयम् । पुनः कोयम् । षट्कोण- कोषस्य या शोभा तथा अन्वितम् । [एतनाते “सिन्दूरागाञ्चित. इति पाठ!]

·. पट्चकनिरूपणम् । तन्मध्ये पवनाक्षरञ्च मधुरं धूमावलीधूसरं ध्यायेत्पाणिचतुष्टयन लसितं कृष्णाधिरूढ़ परम् । तन्मध्ये करुणानिधानममलं हंसाभमौशाभिधं पाणिभ्यामभयं वरञ्च विदधल्लोकवयाणामपि ॥ २३ ॥ अवास्ते खलु काकिनी नवतडित्योता विनेबा शुभा सोलकरणान्विता हितकरी सम्यग् जनानां मुदा । हस्तैः पाशकपालशोभनवरान् संविभती चाभयं मत्ता पूर्णसुधारसा हृदया कसालमालाधरा ॥ २४ ॥ वायुमण्डलमध्ये वायुवीजमाह तन्मध्य इति । पवनाक्षरं यं इति वीज मधुरं मनोहरम् । धूमावलीधूमरमिति । धूमथेण्यातदेहत्वात् धूमधूम्रवर्ण- मिति भावः । कृष्णाधिरूढमिति सणमाराधिरूढमित्यर्थः । वरुणहस्ते याशदर्शनादन वायुहस्तेऽङ्गशो ध्येयः । वायुवीजमध्ये ईशस्थितिमाह तमध्य इति स्पष्टम् । सर्वत्र शिवस्य त्रिनेत्रं शिवस्य त्रिनेत्रत्वादयं विनेत्रः। एवं "वेयाङ्गदहारनपुरयुत चौमाम्बरं चिन्तयेत्” इत्यादिकम्मान्तरोक्तध्यानमाप्त- चौमाम्बरवमौशस्य। एवं "कान्तं कान्तशशाङ्क कोटिफिरणं प्रोद्यकप:- ज्वलम्" । इति ॥ २३ ॥ भत्र कर्णिकायां काकिनीशक्तिस्थितिमाह अवास्ते इति। मत्ता ·पट्चक्रनिरूपणम् । एतन्नीरजकर्णिकान्तरलसच्छक्तिस्त्रिकोणाभिधा विद्युत्कोटिसमानकोमलवपुः साम्ते तदन्तर्गतः । वाणाख्यः शिवलिङ्गकोऽपि कनकाकारागरागोजुलो- मौलौ सूनाविभेदयुङमगिरिव प्रोग्रासलक्ष्मणालयः ॥२५॥ . अखभावस्था रखन्नितभावा । पूर्णसुधारसाहृदयेति । पूर्ण: भम्पूर्णः सति- जनको य: सुधारमम्तेना, परोपकाराभिमतकोमल हृदयं चित्तं यस्या प्रत्ययः । यहा पूर्ण: पूर्णानन्दजनको यः सहस्रदलकमलान्तगिनितपरमा- मृतरसम्तेना, परमानन्दोत्फुल्लशिथिलं हृदयं यस्या इत्यर्थः । अन्यत् म्पाटम् । कृष्णाम्बरपरीधानां नानाभरणभूषिताम् । ध्यायेत् शशिमुखों नित्यां काकिनी मन्त्र सिद्धये ॥ इति ध्यानमाप्तकृणाम्बरबमस्या बोध्यम् ॥ २४ ॥ एतत्पद्मकर्णिकामध्ये त्रिकोणं निरूपयति एतदिति। त्रिकोणाभिधा त्रिकोणाकारा शक्तिरित्यनेन त्रिकोणस्याधीमुखलं जापितम् । मा पाम्ते इत्यन्वयः । एतचिकोणं वायुवीजस्याधीदेगे। तदाहान्यत- तत्कोड़े ईशं तदधस्त्रिकोणे वालिङ्ग कम् ॥ इति ॥ घाणायलिङ्गं विशेषयति मौलौ सूक्ष्म विभेदः। शिवलिङ्गमस्त केऽई- पीतवर्षा। बीपि नेत्राधि यस्याः सा। एमाशुभहायिका, सानद्वारराता, मुद्रा हरण जनानां सम्यकप्रकारेण हितकरो। पहिम्नः कपाल भूलयोभनवराभयान संविधती। मत्ता उन्मत्ता, कङ्कालमालाधरा अस्थिमाल्यधरा। (२५) एतौरज रति। एतत्पनकर्णिशनरमशाशात् विकोपाभिधा शशिराते । ममित्वात्मेति। तदन्तर्गता मतो बास्ते इति सम्बन्धः। यहा स एव यि यन्नगतो यस्या का तथा । तस्या पर मौलाबुपरिवायाख्य शिवलिङ्गक समाते। स्वीकारणाराणोज्वल: सूक्ष्मरूपेण विशेषभेदं युनतीति। एवम्भूतो मणिरि । पुन कोश: ? मोद्दामलम्सालयः सूक्ष्मभेदकत्वात् नया योरेव प्रकष्टोदाममविया तवालय इति [अन मते “मोद्दामलक्ष्मा- लयः पाठ:

·षट्चक्रनिरूपणम् । ध्यायेयो हृदि पङ्कजं सुरतरुं भवस्य पीठालयं देवस्थानिलहीनदीपकलिकाहंसैन संशोभितम् । भानोमण्डलमण्डितान्तरलसत्किजल्लाशोभाधरं वाचामीश्वर ईश्वरोऽपि जगतां रक्षाविनाश क्षमः ॥ २६ ॥ चन्द्रविन्दुयोगात् तहिन्दुमध्ये शून्यरूपो विभेदछिद्रं तेन युक्त इत्यर्थः तदाइ यदा- त्रिकोणान्ताणलिङ्गं कनकाभरणैर्युतम् । चन्द्राईमस्तकं देवं मध्ये रक्ताम्बुजं परम् ॥ इति ॥ मध्ये रमाबुजमिति द्वत्पद्मस्य कर्णिकाधोदेश जईमुखरतवर्णाष्टदलपम- मित्यर्थः । एतत्पझोपरि मानसपूजा का । तदुक्तं यथा- तन्मध्येऽष्टदल रतं तत्र कल्पतरूं तथा । इष्टदेवासनं धारचन्दातपविराजितम् । तथा- नानापुष्पफलैर्युक्त मनुवाक्पक्षिशोभितम् । इत्वाधमिधाय. तत्र ध्यायेदिष्टदेवं तत्वकल्पोतमार्गतः ॥ इति । प्रलं विस्तरेण प्रकृतमनुसरामः। वाणलिङ्गमस्तके विन्दुप्रकाशदृष्टान्तमाए मणिरिवेति। यथा सरन्ध्रमणिप्रकाशस्तथा शिवलिङ्गोपरि विन्दुप्रकाश इति भावः। प्रोसासलक्ष्मरालय इति मोमासः कामोरमः तच्छोभायुक्त इत्यर्थः ॥ २५ ॥ - इत्मचिन्तनफलमा ध्यायेदित्यादिवाभ्याम् । पस्यार्थ: यो जनो इदि (२६) ध्यायेदिति। य एतत् पलं वल्पाचवदंविध्यायेत् स.एसमेसम्भनि। पापा. भोपरासहितल्यनगतामोवर रक्षादिना शमन यचात् प्राताम्राश रेग्स " ·पटचक्रनिरूपणम् । पहजं ध्यायेत् स जनो वाचामौश्वरो वृहस्पतिसमो भवति एवं सर्वत्र ईश्वर इत्यादिप्रथमान्तेन भवति क्रियान्वयो वोध्यः । अब पद्मकर्णिकायां हंसरूपजीवात्मस्थितिमाह अनिलहीनदीपकनिका- हमेन संशोभित मिति। वायुरहिता या दीपकलिका तसदृशहसेन मंगो- भितमित्यर्थः । ततय पद्मकर्णिकायां वाताहतिरहितस्थिरतरदीपशिखा- कारसरूपः जीवामा वर्तते इति भावः । एतकर्णिकायां सूर्यमण्डलस्थितिं प्रापयति ! भानोमण्डलमण्डि- तान्तरलमकिल्कशोभाधरमिति । भानोमण्डलेन मण्डिता भूपिता ये अन्तरन्नमन्तः कर्णिकामध्ये प्रकाशमानाः किचल्काः केशराः अथवा या: किञ्जल्कयोभाम्ताधारयतीत्यर्थः । अत्र भानुमण्डनमण्डितत्वं किन- ल्कविशेषणं नवन्तरविशेषणं तथाले सर्वस्मिन् पझे किचल्कशोभाधर- त्वादन विशेपोपादानं व्ययं स्यात् । भानोमण्डलमण्डितत्वविशेषण- विशिष्टत्वे तादृशविशिष्टकिचल्कानामन्यत्रासत्त्वात् तदुपादानं मार्थमिति । एवञ्च भानोन्मगडन्नस्य कर्णिकारूपकत्वे तत्तेजमा मषां किअल्कानां शोमाधिकारूपमण्डितत्वं मम्भवति न वकदेशस्थितत्वे । ततश्च तत्कर्णिकायामादी कर्णिकाव्यापकं वायुमण्डलं तदुपरि तथा सूर्यमण्डलम् । तदुपरि वायुवीजत्रिकोणादिकं ध्येयम् । युक्तञ्चैतत् मान- साचनायो "मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने नमः" इत्यादिना पूजायाम् उपर्युपरिक्रमेण वह्नार्कचन्द्रमण्डलस्थितिदर्शनात् दृष्टपरिकल्पनान्यायावता. रात् । अलमति विस्तरेगा । ईश्वर इति सृष्टिकर्ता इत्यर्थः । रक्षाविनाशे क्षमः स्थितिप्रलयकता इत्यर्थः । तेन म जनः सृष्टिस्थितिप्रलयकत्तेति तात्मयार्थः ॥ २६ ॥ पोठालयम् । पुनः कीदर्थ ? अनिलहीनदीपकलिकाहपमेमात्मना संगोभितम् । भामोमण्डलेन मरिइते अन्तरेलसत्प्रकाशमान: केशरयोभाभाशेयस तत्तथा।

·षट्चक्रनिरूपणम् । ५ योगीशो भवति प्रियात् प्रियतमः कान्ताकुलस्यानिशं जानीशोऽपि कृती जितेन्द्रियगणो ध्यानावधानचमः । गद्यैः पद्यपदादिभिश्च सततं काव्याम्बुधारावही लक्ष्मीरङ्गणदेवतः परपुरे शक्तः प्रवेष्टुं क्षणात् ॥ २७ ॥ . योगोश इति । प्रियात् प्रियतमः कान्ताकुलस्येति योपिहर्गस्य कर्म- कुगलः । जितेन्द्रियगण इति जितेन्द्रियाणां मध्ये गण्यते तुल्यत्वेन गृह्यते प्रसावित्यर्थः । মালাবধান: যান মাখিৰ স্বৰধানায় নিলী- ऽभिनिवेशं कत्तुं क्षमः ममर्थ इत्यर्थः । काव्याम्बुधारावद्द इति काव्यरूपाम्बूना धारा अविच्छेदनिःमरणम् उद्यते धार्यते येन तादृशो भवतीति । लक्ष्मौरहणदेवतः। विशुसदृश इत्यर्थः । यहा लक्ष्मीः मम्पत्ति: रन- एम् प्रानन्दानुभवः दैवम् अदृष्टं तत्समूहो देवता जनतावत् ततय लक्ष्मी- भौरङ्गणाय देवता यस्येति बहुब्रोयर्थे जप्रत्ययेन तत्पदं सिद्धम् । मत- एवोक्तम् । इह भुक्ता वरान् भोगामन्ते मुक्तिपदं ब्रजेत् ॥ इति ॥ परपुरे गताः प्रवेष्टुं क्षणादिति दुर्गहारपालादिना दुर्गमौकतायामपि परपुऱ्या प्रवेष्टुं शक्तः प्रवेशकारणभूतादर्शनाकाशगमनादियोग्यतापन्नो भव- तीत्यर्थः । अत्र केचित् देवतमिति विन्दन्तं पठित्वा यद्यपि जनविशेषणतया - (२७) योगीय इति । एतत्यजध्यानपरोजनः एवम्भवति। योगीया कानाकुनथ सर्व स्त्रीणां प्रियात् खाभिमोऽपि प्रियतमो भवति। जानीया कृतीमति। जितेन्द्रियं मनो मस नशा भ्यानावाने ज्ञमो भवति । गौः संस्कृतपायैः पापट्टाट्रिभिः झोकादिप्रबन्ः गद्यपद्यरूपाम्बुधारावहो भवति । अत्यन्नवर्धपोल' मेधरूमो भवति इति यारत् । लक्ष्मीनत्- कुलदेवतमिति पयतलक्ष्मतात्रयः कुलश्रेष्ठस भवति इत्यर्थः । यहा उस्मोविशिष्टा कुल देवता यस स तथा स मत्कुनीगो भवतीति यावत् । दैमिति स्वार्थे यस एवं महादेव परपुरे धन्यशरीरे प्रवेष्टुं समर्थो भवति। कुमारीतन्ने परपुरमवेपस्यायेतत्पमध्यारफलानाभ- धारात् । [ एतम्मते "लसोतत्कुनदैरतम्” इति पाठ.] 1 ·पटचक्र निरूपणम्। विशुद्धाख्यं कण्ठे सरसिनममलं धूमधूम्रावभासं स्वरैः सबैः गोगईलपरिलसितैर्दीपितं दीप्तवुद्धेः । समाले पूर्णेन्दुप्रषिततमनभोमण्डलं वृत्तरूपं हिमछायानागोपरि लसिततनोः शुक्लवम्बरस्य ।। २८ । दैवतमित्यस्य पुंस्त्वं भवितुं पार्यते तथाप्यजइनिङ्गत्वानपुंमकात्वमिति वदन्ति । तन मन्दारका देवतानि पुंमि वा देवता खियाम्" इत्यमरकोपे देवतगब्दस्य पुंनपुंसकत्व कथनात् दैवत इति विमर्गान्तपाठोऽपि माधुः। प्रदर्शिताबें तु सुतरां तथेति । स्पष्टमन्यत् ॥ २० ॥ * . तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । हृत्पनं वन्धूकाम मिन्टूराममविन्दु क ख ग घ ड च छ ज झ ञ ट ठ इति द्वादशवर्णयुक्त हादशदनम् । सत्कर्णिकायां पट्कोणाकारवायुमगडलं धूमाभम् । तदुपरि सूर्यमण्डलम् । तन्मध्ये विद्युत्कोटिनिमविकोणम् । तटूडें वायुवीज कणमाराधिरूढ़ धूमधुम्राभं चतुर्भुजम् प्रक्षशहस्तम् ! ताकोड़े माम ईश: विभुजः पराभयकरः विनेत्रः। अत्र कणिकायां ग्लापनोपरि काकिनी शक्तिः पीतवर्णा चतुर्भुजा पाशकपानवराभयकरा पीतवस्ता मलिङ्गरणान्विता सुधाईदया कद्धाल- मालाधरा। मध्यत्रिकोणे वाणलिङ्ग शिव: अईचन्द्रविन्दुरूपमस्त का स्वर्ण वर्णः कामोहमोलसितः। नदधः स्थिरतरदीपकलिकाकारहमरूपी जीवात्मा | एतत्कारिकाधोगत वर्धमुखाष्टदलपमम् । तत्र कल्पहचरनवेदीचन्द्रातप- पताकाधलगत मानमपूजास्थानम् ॥ इति चतुर्थप्रकरणम् ॥ * ॥ इदानीं कण्ठदेशे विशुइचक्र निरूपयति विशुशायमित्यादिचार्मि- विशुडाध्यमिति। 1 (२८) विदारयमिति चयन निर्मन विगुहाय्यं पां कण्ठे शास्ते 1 किम्भूतं १ मेप या धमाभा तम्या इज युनिर्यस्य तत्तथा । पुमः कीदृशं ? म पोड़मम्वर रजाकारटल परिलमित- दीपितं प्रकाशितम् । दोनदीपाकार जनस्य ज्ञानविषयी भवतीत्यर्थ । ता पदो एक ·३७ षट्चक्रनिरूपणम् । विशुद्धिं तनुते यस्मानीवस्य ईसलोकनात् । विशुद्धं पद्ममास्यातम् श्राकाथाख्यं महत् यरम् ॥ इति । अस्याः कण्ठे विशुद्धाय विशुइनामकं सरसिज समास्ते प्रत्यन्वयः । पद्मं विशेषयति अमलमिति तेजोमयत्वात् मलरहितमित्यर्थः। स्वरैः सवः प्रकारादिविसर्गान्तः षोडशवरर्दीप्तबुहेः निरन्तरयोगाभ्यासेन विषया. नुरागरूपमलरहितत्वेन प्रकाशितबुडेः साधकस्य सम्बन्धे दीपितं प्रकाशित मित्यर्थः । सरैः कीदृशः १ दलपरिलसितेरिति । एतेन स्वराणां पोड़गलादे- तत् पद्मं पोड़शदलमिति सूचितम् । व्यवमाहान्यव- तटूडें घोड़शदलं पङ्कजं धूमवर्णकम् । युक्तं शोणैः पोडशभिः स्वरबिन्दुविभूषितः । भारतकिञ्जल्कयुतं व्योममण्डलमण्डितम् ॥ इति ॥ तथा पूर्णेन्दुप्रथिततमनभोमण्डलं पूर्णचन्द्रमण्डलवत् मम्पूर्ण शक्लवर्णव अतएव "तत्तद्भूतसमामानि मण्डलानि विदुर्बुधा” इति सारदोतवचनेन मण्डलानां तत्तदेवतभूतममानवर्णविधानात् नमसः शक्लवर्णत्वात्तन्मण्डल- स्थापि शक्लवर्णत्वं प्रतीयते। नभोमण्डलं वृत्तरूपं समास्ते एतत्पद्मकर्णि. कायामिति शेषः। शुक्लवर्णखरस्येति नभोमण्डलस्य मध्ये शक्लवर्णस्याम्बर- स्थाकाशस्याङ्के "मदापूर्बोदेवः शिव इति च समाख्यानमिधः सदाशिवनाना- ख्यातो देवः सततं निवसतीति हितोयलोकेनान्वयः । अम्बरस्य कौशस्य ? हिमच्छायानागोपरि लसिततनोः हिमच्चायया नाग: हिमच्छायानागः इति तोयान्ततत्पुरुषेण हिमोपमाविशिष्टनाग इत्यर्थः । यहा हिमच्छाया- तुल्यो नाग इति शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपे तत्पदसिडा शुक्लवर्णनाग इत्ययः । अव नागो हस्ती व्यक्तमाह भूतशुद्धौ-- तदन्तोमवीजन शुलं हेमगजस्थितम् । इति । ব্যধিয়ে দ্বিতীঃ তুমি যদি চান নদীন যান। যা দুঘনা थाततमम् । “वियपिष्णुपदम् इत्यमरः। पिणोः शिम्भूतस्य ? हिमपर्णाभानिर्विमा यस एवम्भूतस्य नागसोपरि ससिता तनुसंख।

·घट्यनिरूपणम् । सुधासिन्धीः शुद्धा निवसति कमले शाकिनी पीतवस्खा गर चापं पाशं शृणिमपि दधती हस्तपद्मश्चतुर्भिः । सुधांशोः सम्पूर्ण शशपरिरहितं मण्डलं कर्णिकायां महामोक्षदार थियमभिमतशीलस्य शुद्धेन्द्रियस्य ॥ ३० ॥ निर्वाणतन्त्र विशवचक्राधिकारे- यन्त्रमध्ये च नृपमं महासिंहासनन्ततः । तस्योपरि मदा गौरी दक्षभागे सदाशिवः ॥ विनत्रः पञ्चवक्तय प्रतिवन्त्री त्रिलोचनम् । विभूतिभूषिताङ्गन्थ रजताचलसोदरः। व्याघ्रचम्मधरों देवो फणिमालाविभूषित ॥ इत्यादि। "तस्योपरि सदा गौरी" इति शिवस्याहाङ्गरूपेण स्थितति । व्यक्तमाह तत्रैव- या गौरी लोकमाता च शम्भोरगि हारिणौ ॥ इति ॥ ललितदशभुज ति। लावण्येन प्रशंसिनदशहस्तयुक्त इत्यर्थः । देवस्य दशभुजेवस्त्रविशेषानभिधानात्- शूलं टङ्गकपाणवनदहनावागेन्द्रघण्टा शान् पाशाभीतिहरं दधानममिताकल्पोचलाएं भजे । इति ध्यानान्तरे यान्यस्त्राण्युतानि तान्यस्य भुजेषु चिन्तनीयानीति ध्येयम् । मसिद्ध इति प्राधान्येन स्यात इत्यर्थः । अन्यत् सुगमम् ॥ २८ ॥ एतत्पद्मकर्णिकायां याविनीशक्तिस्थितिमाह सुधासिन्धोरियादि। कमले विशुद्धचक्रकणिकायां शाकिनीनाम्रो शहिनिवसति इत्यन्वयः । तां विशेष- (२०) सुधासिन्धोरिति । तल कमसे पीतष शाकिनी निवसति। कोशी सुधासिन्यो- चन्द्रात रानसम्बन्धीययाऽमृतधारया गुड़ इति यावत् । चतुर्भिहसपनैः परं पायं पा हणिमपि दधती तस्य पन्नास्य कर्णिकायां सुधांशोचन्द्रख सयपरिरहित सम्पूर्ण मण्डलम् च्याले।

·४० पटचक्रनिरुपणम् । यति सुधामिन्धोः शहा इति। सधासमुद्रसदृशशकवर्णा तथाच यथा सुधा- सिन्धोरमृतमय सुशोतल शलवं तथा ज्योति:म्वरूपायाः शाकिन्या उत्तापर- हिताककिरण इति भावः। ध्यानान्तरे गाकिनी विगेपयति- देवों ज्योति:म्वरूपां त्रिनयनलमितां पञ्चवक्ताभिरामा । हम्तः पद्मश्च पाशं शृणिमपि दधतों पुस्तकं ज्ञानमुद्राम् । ध्यायेत् कण्ठस्थपने निखिलपशुजनोन्मादिनीमस्थिमस्थां दुग्धाने प्रीतियुक्तां मधुमदमुदितां शाकिभी साधकेन्द्रः ॥ इति । ज्योतिःम्वरूपां ज्योतिषां स्वभावतः शुलवर्णवेनेयं शरुवर्णा । अत्र ध्यानदये विविधास्त्रदर्शनादिच्छाविकल्पः । इयं देवी कर्णिकान्त चन्द्रमण्ड वर्तते । तदाह प्रेमयोगतरङ्गियाम्-- सवास्ते शाकिनी शक्तिः शुधांशोमण्डले शुभे ॥ इति । एतत्कर्णिकायां शुधांशोशन्द्रस्य गगपरिरहितं निष्कलङ्गं सम्पूर्ण मण्डल- मपि विलमतीति पूर्व क्रियायामन्वयः। मण्डले विशेषणेन प्रशंमति महा- मोक्षेत्यादि । एतन्मण्डलं शुडेन्द्रियस्य जितेन्द्रियस्य महामोनहार निर्वाणा- मुक्तिमाहुः । एतचिन्तनादियोगमार्गमवलम्बा मुक्तिमाप्नोतीति भावः । थियम भिमतशीलस्यति। थियं योगलक्ष्मीमभिमन्यत आकाइतीति थिय- मभिमतम् । तादृशं शीलं खभावो यस्य तद्रूपस्य शुडेन्द्रियस्यति विशिष्टार्थः । अत्र कर्णिकायां चन्द्रमण्डलादिस्थितिप्रकारस्तु आदी कर्णिकान्तनभोमण्डन्नं तमध्ये त्रिकोणं तदत्तचन्द्रमण्डल तम्मध्ये नभोवोजादिकमिति । तद्यथा- कार्णिकायां त्रिकोणस्थं पूर्णचन्द्रन्तु चिन्तयेत् । हैमाभं गजमारूढ़माकाशं तत्र चिन्तयेत् । शुक्लाम्बरेण संवीतं तत्र देव: मदाशिवः ॥ इति । शुक्लाम्बरेण संवीतमाकामिति ॥३०॥ कीडशम् ? भोक्षारं निर्वाणमुनिहारम्। पुनः कीरशम? उस्वयधिशीनस जितेन्द्रियस्य श्रियं दधानम् इत्यर्थः ।

·पटवनिरूपणम् । इह स्थाने चित्तं निरवधि विनिधायात्मसम्पूर्णयोगः कविग्मिी ज्ञानी स भवति नितरां साधकः शान्तचेताः। चिकालानां दी सकलहितकरी रोगशोकप्रमुक्त- चिरञ्जीवी जीवी निरवधि विपदां ध्वंसहंसप्रकागः ॥ ३१ ॥ विशुद्धचक्रचिन्तनफलमाह इह स्थाने इति। प्रात्मम पूर्णयोग इति आत्मनि ब्रह्मणि सम्पूर्णो सर्वव्यापकत्वेन परिपूर्णी योगो ज्ञानं यस्य तादृशः । आत्तसम्पूर्णयोग इति पाठे आत्तः प्राप्त: सम्पूर्णयोगो येनेत्यर्थः । अतएवोक्तां श्रीमदाचार्येण-"पूर्णबोधात्मना तिठेत् पूर्णाचलसमुद्रवत्" इति । ततश्च यः साधक इह स्थाने निरवधि चित्तं विनिधाय प्रात्ममम्पूर्णयोगो भवति, स ज्ञानी उपदेशं विना सर्वशास्त्रार्थ वेत्ता शान्तचित्तः शान्तिगुणाव- लम्बिचित्तः। दया भूतप्वलोलुधमाईवं हीरचापलम् । तेजः क्षमा तिः शौचमट्रोहोऽनभिमानिता ॥ इत्यादिगुणोपहितचित्त इति यावत् । त्रिकालानां दीति । अव कैचित् जानलक्षणात्मका: लौकिकसन्त्रिकपरूपयोगधन्भेष सन् पश्यन्तीति । अन्ये तु तादृशजनस्यात्मप्रत्यक्षे तत्र भासमानसर्वप्रमेयवस्तूनां प्रत्यक्षो भवतीति वदन्ति । रोगमोकप्रमुक्तः सिद्धमन्त्रत्वाद्रोगमुक्तविरजीवी हिनमायापाशत्वात् शोकरहित इत्यर्थः । स जीवी जनः नितरामतिशयकविर्भवति एवं सर्वत्र भवति क्रियान्वयः। निरवधि विपदा ध्वंस इति । अवधिः सीमा तट्रहित. विपनिरवधिविपत् प्रादिना पापपुण्यरूपकम्मबन्धे नानाविपत्तिरिति यावत् । तेषां ध्वंसाय विपत्तिमागमावासमानकालीनविपत्तिनाशाय फलती मोचाय (३) रह स्थाने इति । इह विराजे पने चित्तं यो निधायान् तथा सम्पूर्ण योगविषये ज्ञानं भवसोत्यर्थः। अथवा नामर्धमेव सम्पूर्ण योगत्वेनोपदिष्टं तदेशह क्रमेण । कपिः स नन. कवि- ग्मिोत्यादि। मिरवधि नित्यमेव विपत्माप्तानां वाणे सूर्थ इव तेजखो भाति। ६ ·४२ पट्चझनिरूपणम् । आजानामाम्बुजन्तधिमकरसदृशं ध्यानधामप्रकाश हनाभ्यां वै कलाम्यां परिलसितापुर्नवपत्र सुशुधम् । तन्मध्ये हाकिनी सा शशिसमधवला वहापटक दधाना विद्यां मुट्रां कपालं डमरुजावटी विधती शुद्धचित्ता ॥ ३२॥ हंसस्य महसटलकमलका नकर्णिकान्तर्गतमरुपान्तरात्मनः प्रकाशो तादृशो भवतीति । स्पष्टमन्यत् ॥ ३१ ॥ * ॥ तदयं महावाक्वार्थनिर्णयः। कण्डमूले विशुद्धचक्र पोड़ादन धूमधूम्ररूपम् पारसकेगरं रसायर्णमविन्दुकपोडगस्वरयुक्तम् । कणिकायां नभीमण्डल वृत्तरूप शक्लवर्णम् । तन्मध्ये विकोणं तव चन्द्रमगडन्तम् । तदु- परि हं इति नभोदोशं शनावणं शुमायरपरोधानं शलगजारूढ़े चतुर्भुजं पारा- झुशवराभयधरम् । ततमोड़े पभोपरि स्थितमहासिंहासने मदाशिवः थई- नारीवरत्वाद सुवर्णाभाहाङ्गमुकाम: पञ्चवता: चिनेत्रः दशभुजः शूलटन- खगवनदहननागेन्ट्रघण्टा गपाशाभययुलदशहस्तः व्याघ्रचर्माम्बर: भरमा लिप्त- सङ्गिः नागहारगोभित: सुधासात्र्यधोमुखाई चन्द्रशेखरः । एतत्वारिकायां चन्द्रमण्डलमध्ये अस्थ्युपरि स्थिता गाकिनी शक्तिः शलवर्णा चतुर्भुजा पाशा- गधनुःशरकरा पीताम्बरा पञ्चयका प्रिनेत्रेति ॥ इति पक्षमप्रकरणम् ॥२॥ इदानीं भूमध्यस्थिताज्ञाचक्रं निरूपयति प्राज्ञानामाम्बुजमित्यादि सप्तभिः । “आज्ञासंक्रमण तन्त्र भुवोराजेति कीर्तितम्" । पादानामति पत्र भ्रुवोराज्ञासंक्रमणादानानाम । ततय तन्नामकं तमिहमम्बुजमाते इति क्रियाभ्याहारेणान्वयः । एतत् या भूमध्ये स्थितम् । - - (३२) या तिमगिडं धूमध्ये सामानाम पद्मस् बाते । कोटगम ? हिमकरम राम अतः प्रशस्त शुभं ध्यानधामनि प्रकाशो यस तत् । इकारवकारोरलक्षिनदनाभ्यां परिलहितं धपुर्यस्य । कनाभ्यामिति केचित् पटन्नि। तन्ते इमारक्षकारपकलास्या सरपिमिटाया- मिति पुनः कीदृशम् ? नेवपलं हिमवमित्यर्थः। एतत्पनेमा मसिहा हाकिनी निवसति । कोशी ? पशिसमधली घण्मुखो च । इस्तैः करतान् विमती विधासानमुद्राकशन- ·पट्चक्रनिरूपणम् । तदयधा- तालुकण्ठं प्रविश्योड़ें भूयुगान्ते सितं शुभम् । हिदलं हमवर्णाभ्यां मनोऽधिष्ठितमम्बुजम् ॥ इति ॥ पद्मं विशेषयति हिमकरमणमिति चन्द्रवच्छुल्लवर्णमित्यर्थः । तथा ध्यान- धामप्रकाश ध्यानस्य धाम्ना तेजसा तेजोरूपशल्या प्रकायो यस्येत्यर्थः। अत्र ध्यानशक्या धामवत् प्रकाशितावयवमित्यर्थः। वर्णानां कलावीजवात्तव कलापदप्रयोगः । नेवपवं हिदलम् । सुशवम् इति हक्षाभ्यां सुशुभ्रमित्यर्थः । तथाच स्वभावशुभं हचवर्णयोगगातिशुभ्रमिति भावः । एतेन हक्षवर्णयोरपि शकत्वं सूचितं शलयोगेणेव शलस्यातिशय्यसम्भवात् । यदा आज्ञाचक्र हिम- करसदृशं चन्द्रस्यामृतमयशीतकिरणवत् शीतकिरणं तथा सुशभश्च । हक्षाभ्यां कर्बरवर्णाभ्यामिति बोडव्यम् । तदाह ईश्वरकार्तिकेयसम्बादे-- प्रान्नाचक्र नदूड़े त शुलं दिदलमण्डितम् । क—रहक्षलसितं मनोऽधिष्ठितरञ्जितम् ॥ इति ।। एतकर्णिकायां हाकिनीतिस्थितिमाह तन्मध्ये इति । सा हाकिनी नानी प्रसिद्धा। विद्यां पुस्तकमुद्रां वराभयरूपां तेनास्या भुजेषु पविधायुध- दर्शनात् षड्भुजेयम् । केचित्तु विद्यामुद्रामित्ये कविभक्त्यन्त पठित्वा विद्यायै मुद्रा विद्यामुद्रा व्याख्यामुद्रामिति व्याख्यया अस्थायतुर्भुजत्व वदन्ति । किन्तु नानापुस्तके पृथग्विभक्त्यन्तपाठो दृश्यते इति सुधीभिबिवेच्यम् । ध्यानान्तरण हाकिनी विपयति- चक्रया शुलवणां डमरकरयुताम् अक्षसूत्र कपालं विद्या मुद्रां दधानां विनयनविलमद्रतापड्वयुताम् । हारिद्रास्त्रे प्रसतां मधुमदमुदितां शुक्लम मुरुड़ा देवी देवेन्द्ररत्नाकरमधुमुदितां भावयेत् हाकिनी ताम् ॥ इति ॥ स्पष्टमन्यत् ॥ ३२॥ डमरजावटीरिति। चित्तं यस्याः सा तथा। [ एतन्मते “कलाम्याम" इत्यत्र "दलाभ्याम्" रति पाठ..]

·पट्चक्रनिरूपणम् । एतत्यान्तराले निवसति च मनः सूक्ष्मरूपं प्रसिद्ध योनी तकर्णिकायामितरशिवपदं लिङ्गचिङ्गप्रकाशम् । विद्युन्मालाविलासं परमकुलपदं ब्रह्मसूत्रप्रवोधं वेदानामादियौ घिरतरहदयश्चिन्तयेत्तत् क्रमेण ॥३३॥ एतत्पने मनःस्थितिमाह एतत्यान्तराले इति। सूत्मरूपमतीन्द्रिय- मित्यर्थः । ननु मनसोऽतीन्द्रियत्नात् तत्सत्तायां किं प्रमाणमित्याह प्रमिद- मिति । अनादिपुरुषपरम्परामाप्तप्रत्यक्षकरणत्वेन प्रसिद्धम् । । तथा- मइल्य विकल्पञ्च कुर्वाणा तु मनो भवेत् । इत्यादिशास्तप्रमाणमिञ्च । अव मानसस्थानं वक्ष्यमाणवेदादिवोजस्योई- देश वच्खमाणवचनात् । अतएव शिवलिङ्ग स्थितिमाह योनी तत्कर्णिकायामिति कर्णिकान्त- स्त्रिकोणे इतरशिययदं दूसरनामकशवरूपं वस्तु निवसतीति पूर्वक्रिया- न्वयः । लिङ्गचिइप्रका लिङ्गरूपा भासमानमित्यर्थः । इदं लि शुक्लवर्ण तदाह भूतशुद्धी- तदन्तस्थेतरं लिङ्गं स्फटिकामं त्रिलोचनम् ॥ इति ॥ लिङ्ग विशेषयति विद्युन्मान्ताविन्ताममिति । अत्र प्रणवस्थितिमाह परमेत्यादि । कर्णिकायां वेदादिवीजं प्रणवोऽपि वमतीत्यन्वयः। वीज विशेषयति परमकुलपदमिति। कुलं शक्तिमतदव त्रिकोणाकारपदं स्थानं परमं विद्युदाकारादिना उत्कृष्टं कुलं पदं यस्य तादृग- मित्यर्थः । तथा च तही त्रिकोणमध्यवत्तीति पर्यवस्यति । (३५) एतदिति। एतत्पने सूक्ष्मरूपेण प्रतिई मनोनिरसति। तस पाकर्णिकाया या योनिः तस्याभितराख्य पिरास्ते तस्य स्थानमित्यर्थ । निद्राचिनेन प्रकायो वर पुनः ·पट्चक्रनिरूपणम् । व्यतीमाह- कर्णिकायां त्रिकोणस्थमामानं प्रणवारुतिम् । ज्वलद्दीपनिभच्चोडे नादरूपं मनोहरम् । विन्दुम्मकाररूपञ्च तदूई मानसालयः ॥ इति ॥ 'नन्दन परमकुलपदस्य प्रणवाधारत्वेनापृथक्वे- मूलाधारं खाधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् । विशुद्धमाजाचक्रञ्च विन्दुभूयः कलापदम् । निबोधिका तथा.न्दु दो नादान्त एव च । उन्मनी विष्णुचक्रञ्च ध्रुवमण्डलिक: गिवः । इत्येतत् योड़शाधारं कथितं योगिदुर्लभम् ॥ इति वचने पोड़शाधारगणनायां कलापदस्य पृथगभिधानं कथं सङ्गच्छते ? इति चेन्न। तत्कलापदं नान्नाचक्रस्थं किन्तु वक्ष्यमाणमहानादोडे शून्यदेश स्थितमित्येतन्महानादप्रस्तावे स्फुटीकरिष्यामः । ब्रह्मसूवप्रबोधमिति । ब्रह्मसूत्रं चित्रिणी नाड़ी तस्याः प्रबोधः प्रकाशो नेत्यर्थः । अतएव पूर्वमुक्त "प्रणयविलसिता" इति। तदिति प्रदर्शित- हाकिनीमनइतरलिद्भवेदादिवीजरूपं तत्सर्वं स्थिरतरतुदयः सन् कमेण चिन्तयेदित्यर्थः। क्रमोऽत्र न ग्रन्यकारोतयाठक्रमः किन्तु पाठक्रमाच्छाब्दक्रमस्य बलवत्त्वात् प्रदर्शितथाब्दक्रमो गृह्यते । एवञ्च पद्मकर्णिकायां हाकिनी शक्तिस्तदूर्ल्ड विकोणे इतरलिङ्गं तदूर्ल्ड त्रिकोणे प्रणवस्तदूर्दै मन इत्येवं क्रमेण चिन्तये- दिति ॥ ३३ ॥ कोयम् ? विद्युन्माला र मागे यस सनथापरमञ्च तत् कुब ति परमानं मूलाधारपघ्नं तदेव पदं स्थानानरं रस्सा बनसवस्य प्रबोधो यस्मात् । तन्मनोनिगासमूतं ब्रह्मानाडोवर्मस्थि- दानां सर्वेषामेव तमादेश भानं भवतीत्यर्थः।

·४६ पट्चक्रनिरूपणम्। ध्यानात्मा साधनेन्द्रो भवति परपुरे गोत्रगामी मुनीन्द्रः सर्वज्ञः सर्चदी सकलहितकरः सर्व शास्वाधवेत्ता। अद्वैताचारवादी विलसति परमापूर्वसिहिप्रसिद्धो दीर्घायुः सोऽपि कर्ता विभुवनसयने संहृतौ पालने च ॥३४॥ एतयानस्य फलमाह ध्यानामेति । उतरूपेण ध्यानपरायणः माधकेन्द्रः परपुरे शोघ्रगामी भवतीति सर्वत्र क्रियान्वयः। मुनीन्द्रः मुनिर्धान- योगादिसम्पन्नस्त दिन्द्रम्तत्येष्ठः । मनः पूर्वोक्तरूपेण मवदर्णी शास्त्र- व्यवहाररीत्यनुरूपविवेकवुडया पूर्वापरदर्शी । अताचारवादीति- पादोऽस्य विना भूतानीति तदिदं मचं ब्रह्मा । इत्यादिशुतिवाक्येन अहं देवो न चान्योऽस्मि ब्रह्मवास्मि न गोकभाक् । इत्यादिवाक्येन च ब्रह्मवैक सहन्तु तदन्यदसत् प्रपञ्चममुदायस्तु वद्मभाम. तया भासते इत्यवधारणमदतम् । तादृशन्नानन यथाचार: जीवात्मपरमात्मनी- रेक्यचिन्तनादिरूपयोगस्तहादी तत्कयनशीलः म जनः अद्वैताचारवादी भवतीति फलितायः। परमापूर्वसिदिमहामिबिस्तया प्रमिधः प्राधान्येन ख्यात इत्यर्थः । सोऽपि को त्रिभुवनभवने महतो पालने चेति प्रगंमापरम् । अथवा तादृशमाधकस्य देहाले परमात्मनि लयात् य: सरिस्थितिप्रलयकत्ती स एवायं भवतीति तात्पर्यम् ॥ ३४ ॥ {१४) ध्यानात्मेति । एतदानपरोजन एवं भवतीत्याह। ध्यानामा ध्यानाना इत्यर्थः । म माधकेन्द्रः परपुरे गोगामो भवति। तत्तद्दिव्यभावविषये परपुरप्रवेशनं पूर्व मेपोतं तत्त दासीनानामेव सम्भश्तीति नान्येषाम् । अद्वैतादार व गोलमयेति स तथा एक भवति । स साधकः कोडश.? ममता शाहिमिद्धिषु समर्थो भगति अतो दीर्घायुभवत्येव | विभुवन- निवासिना उत्पत्तौ संहनौ पाचने या स कत्तो। यतो मलविण शिवासको भातीयः ।

·. पट्चमनिरूपणम् । तदन्तश्चक्रेऽस्मिन्निवसति सततं शुद्धवुद्दान्तरात्मा प्रदीपाभज्योतिः प्रणवविरचनारुपवर्गप्रकाशः । तदर्ते चन्द्राईस्तदुपरि विलसहिन्दुरूपी मकार- स्तदूई नादोऽसौ वलधवलसुधाधारसन्तानहासी ॥३५॥ तदाज्ञाचक्र प्रणवयोगं विवक्षुरादौ प्रणवं विशेषयति तदन्तरिति । अस्यार्थः अस्मिन् चक्र तदन्तस्तस्य पूर्वोतत्रिकोणस्य अन्तग्मध्ये यः प्रणव- विरचनारूपवर्णप्रकाश: प्रग्ययस्य विरचनारूपेण अकारोकारयोः सन्धियोगेन यस्त्रयोदशखरसदृशवर्णप्रकाशः सततं निवसति स शुद्धबुधान्तरात्मा इत्यन्वयः । तं विशेषयति प्रदोपाभज्योतिरिति । ननु तर्हि किं वयोदशस्वरमशवर्ण- मानं शुद्धबुद्दान्तरात्मा ? इत्याह तटूढे चन्द्राद्वैस्तदुपरि लमछिन्दुरूपी मकार इति । तेन ताशवर्णोपरि अर्धचन्द्रविन्दुयोगेन प्रकृतप्रणवस्वरूप: पर्यवस्यति । तदूर्द्ध नादोऽसाविति प्रणवोर्ल्ड अवान्तरनादोऽस्तीति । स तु बलधवल- सुधाधारसन्तानहासी बलदेवस्य धवल सुधाधारसन्तानच्च उपहसितुं शोलं यस्येत्यर्यात् अतिशयशलवर्णो नादः । केचित्तु तदाये नादोऽसाविति पठन्ति तदाद्ये विन्दुरूपी मकारस्थाये इति व्याख्यायन्ति च । तदसत् । तदुपरि विलसहिन्दुरूपी मकार इत्यनेन मकाराये नादप्राप्तौ पुनस्तदुपादानं व्यर्थं स्यात् । परन्त्वसौ नादः प्रणव- घटकीभूतनादातिरित्तो भिद्यमानपरविन्दोरवयवविशेषः प्रणवो? वर्तते । यदि त विशिष्टप्रणवनिरूपणे तदनप्रत्यङ्गमेव वहुमुचितं कथं तदतिरिक्तनादो- 1 (३५) तदन्तरिति। तदुई मिन् चक्रे सततमेव प्रणवविरचना प्रणवं विरचयति येन योकारेण तद्रूपावरप्रकाशो निवसति । कोहश. ? गुडसीनां अन्नरामखरूपः। यहा राई. जंनैरवगत अन्तरात्मा अस्य । तथा प्रदीपस्य यामा इव ज्योतिर्यस्य तस्य ओकारस्योपरि चन्द्राई तदुपरि प्रकारा हिन्दु रूपो मकारत। एतेन याज्ञायपद्मयोपरि प्रश्वप्रकारसिद्धिः तस्योपरि अमो नादो वकाशति- 1 छोडशः १ जलस्य जनकपस्य धवलामृतवेषिरित हासो होतिर्यस्येति स तथा। [ एतन्मते "अलवरलसुधागारमन्नानहास." इति पाठः, ·४८ पट्चक्रनिरुपणम् । इह स्थाने लीने मुमुखसदने चेतसि पुरं निरालम्बां वड्डा परमगुरुसेवासुविदिताम् । तदभ्यासाद्योगी पवनमुहृदां पश्यति कणान् ततम्तन्मध्यान्तः प्रविलसितरूयानपि सदा ॥ ३६ ॥ ऽप्रस्तुतः प्रस्तूयते इति चेत्तहि तदाद्ये नादोऽसाविति पाठोऽभिमन्यते । किन्तु तस्यायमर्थः । तदादो विन्दुरूपिमकाराो प्रदर्शितोऽसौ नादः बन्नधवल- सुधाधारसन्तानहासीति पूर्वोक्तनादमनूद्य बलधवलेत्यादिविशेषणं विधीयते । "न तु विशिष्टस्य विधानम्" अतो न पोनरुक्तिदोषः ॥ ३५ ॥ प्रणवं निरूप्य इदानों तदद्योगं निरूपयति इह स्थाने इति। अस्यायः योगी जनः पुरं बता कुतकेनान्तःपुरं मरुध्य तत्प्रकारणान्तःपुररोधकावनी- भूतयोनिमुद्रां बड्डा इति यावत् । तेन पुःशब्देन योनिमुद्रा लपते । तन्मुद्रां बड्डा इह स्थाने आज्ञाचक्रे तदभ्यामात् तस्य प्रणवस्य पुन: पुन- चिन्तनात् तत्र चेतसि प्रणव चतुर्हिच लीने मति नतम्तदनन्तरं तन्मध्यान्तः- प्रणवाधारविकोणमध्ये अन्तरन्तरीक्ष पवनसुहदा वढीनां कणान् वह्निकणाव- उन्योतिःस्फुलिङ्गान् पश्यति तेषां मानमप्रत्यक्षो भवति इत्यर्थः । पुरवन्धनं विना मनमः शुद्धस्थैर्य न सम्भवतीत्यत: पुरं बढे त्युक्तम् । पुरबन्धन- कारण्योनिमुहालक्षणमाह- ततो गुह्ये वामपादपार्णिन्तु विनिवेशयेत् । तस्योपरि महादेवि दक्षपाणि निवेशयेत् । ऋजुकायशिरोनीपज्ञाकचक्षुपुटेन च । श्राकारेण वहिर्वायुं जठरं परिपूरयेत् ॥ (२६) रह स्थाने इति। अत्यर्थमुसुरुदने रह स्थाने चेतसि नीने सति परमगुरभेश- मविदितां निरालम्बां मुद्रां बड़ा सदाभ्यासात योगी सन पवनसुहृदां जीवबुद्धीमा कलां ·. पटर क्रनिरूपणम्। अङ्गुलीभिह बड्डा करणानि समाहितः । अङ्गुष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां विलोचने । नासारन्ध्रे च मध्याभ्यासन्याभिचंदनं दृढम् । बड्डा मे प्राणमनसामेकत्वं तन्मनं स्मरन् । धारयेन्मारुतं सम्यक् योगोऽयं योगिवल्लभः ॥ इति । एवं मुद्रया वायुरोधे मनमः स्थैर्यमाह शुतिः। एवं इंसवणान्मनी विध- येते इतस्ततो विषयेषु ममति तसंयमेन मन:संयमो जायते इत्यर्थः अथवा पुरं खेचरीमुद्रां बवा इत्यर्थः । तयापि मनःस्थैय्यं भवति । तदाह- चित्तचरति खे यस्मात् जिद्रा चरति से यतः । नेयं खेचरी भूदा सर्वसिदिनमस्कृता । इति ॥ पत्र चित्तस्य खेचरत्वान्मनःसंयोगाभावेन विषयज्ञानरहितत्वादुम्मनी भवति । अतएवीताम्-- उम्मन्या सहितो योगी न योगी उन्मनी विना ॥ इति । प्रणवस्य ज्योतिःस्फुलिङ्गवेष्टितत्वं स्पष्टमाहान्यव- तदूहे प्रणवाकारमात्मानं दीपमनिभम् । स्फुलिङ्ग ज्योतिरिङ्गाभेष्टितं परितः शुभम् ॥ इति ॥ स्थाने कीदृशे ? सुसुखसदने निरवच्छिन्नसुखस्य सदनं यत्र तादृशे । पुरं किम्भूतां निरालम्बा निर्गतोऽवलम्बो मनसो विषयसम्बन्धो यया तादृशी- मित्यर्थः । तथा परमगुरुसेवासुविदितामिति परमः गुरुपरम्पराप्राप्मयोगा- भ्यासनिपुणः तादृशगुरुः तस्य मेवाभिर्जातवपयोपदेशेन सुविदितामिति फलितार्थः । अतएवोक्तम्-~- गुरूपदेशात्तहम्यं नान्यथा शास्त्रकोटिभिः ॥ इति । फणान् किम्भूतान् ? प्रविलसितरूपान् प्रष्टरूपेण भासमानान् इति ॥ ३६॥ पश्यति। व्यस्थ स्थानस्य होडोनावम् श्रापर्थ महः यदि भवति तदैव निरालम्बा मुद्दा भवति। तदनुभयो योगिभिरेव सायते । ततस्तन्मयोबरे पदान् म्युलान रूमान पश्यति । ७ ·षट्चक्रनिरूपणम्। ज्वलहीपाकार तदनु च नवीनार्कवहुल- प्रकाशं ज्योतिर्वा गगनधरणीमध्यमिलितम् । इह स्थाने सानाद्भवति भगवान् पूर्ण विभवो- ऽव्ययः साक्षी वरैः शशिमिहिरयोर्मण्डल इव ॥ ३७ तादृशयोगिनां वह्निकणावान्तरप्रकारदर्शनमपि भवतीत्याह चल- होपाकारमिति । तदनु वहिकणादर्शनमनु दर्शनान्तरं ज्योति: पश्यतीत्यर्थः । ज्योतिबिशेषयति बनही पेत्यादि गगनधरणीमध्यमिलितमिति। गगर्न "तदूई शहिन्या निवसति शिखरे शून्यदेशे विकाशम्” इत्यनेन प्रदर्शितगधिनी- नाधूशून्यरूपगगनं धरणी भूनाधारस्वधरामण्डलं तदुभयोमध्य मिलित मूलाधारादिमहस्रारपर्यन्तव्या ज्योतिरिति विशिष्टार्थः। वैति वाशब्दः समुज्ञयार्थः । प्राज्ञाचके सहस्रारवत् परमगिय स्थितिमाह इह स्थान इति । भगवान् परमशिवः इह स्थान मानाइयति बय वर्तते इत्यर्थ: । भगवन्तं विशेषयति पूर्णविभव इत्यादि। पूर्णः बामनि परिपूर्णः पृष्टिकर्तृत्वाद्यशेषयोग्यता- रूपविभवी यस्य चयः । अथवा विभवोऽनन्तराष्टिप्रपषममुदायः पूर्ण: मर्चयापकत्वेन स्थितः साहविभवो यस्मादित्यर्थः । “यतो वा मानि भूतानि जायन्ले येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्य भिसंविगन्ति" इति वृतः । यहा विभयो विभुत्व पूर्णः मर्चयापकत्वेन स्थितम्ताहगः विभवी यस्येत्यर्थः । यहा पूर्णत्वं फनानुहितयिषयितानाम्यदेवाकव सादृशी विभयो -

·पटचक्रनिरूपणम् ।
यस्येति निगूढम्। आमातिरिक्तवस्त नामनित्यत्वादाकायादीनां विभुत्वं
न सर्वकालव्यायकमिति विशेषः । अब परमशिवस्थिति विशेषेण व्यनक्ति
निर्वाणतन्वे--
एतत्पमस्योई देशे ज्ञानपझं सुदुर्लभम् ।
पवयममायुक्ता पूर्णचन्द्रस्य मण्डलम् ।
तथा-
शम्भुवीज हि तन्मध्ये साकारं हंसरूपकम् ।
तथा--
एवं हमो मणिहीपे तस्य कोड़े परः शिवः ।
वामभागे सिद्धकाली सदानन्दस्वरूपिणी ॥ इति ॥
सस्य नोड़े हंसः इत्यस्य विन्दुदयरूपविसर्गमध्ये। तदाह सहस्रारमुपक्रम्य--
विन्दुइयन्तु तन्मध्ये विसर्गरूपमव्ययम् ।
तम्भध्ये शून्यदेशे तु शिवः परममंज्ञकः ॥ इति ॥
एवं सहसारे दर्शनादवाय्याकाहायां तथा इति । अत्रानयोः शिवशक्त्यो-
मायावन्धनाच्छादनेन मकारात्मरूपपरविन्दुरूपेण स्थितिर्बोध्या ।
तदु आज्ञाचक्रामुपास्य-
उत्कलादिमतेऽव एकाकाररूपिणी।
सृष्टिं करोति भूतानि अव स्थित्वा सनातनी ॥ इति ।
अत्र चणकाकाररूपः परमशिवः मदा वर्तते । उत्कलादिमते त प्रव
स्थित्वा सृष्टिं करोतीत्यर्थः ।
दृष्टान्तमाह बरित्यादि।
यथान्दग्नि-
मण्डले भगवान् वर्तते तथानापौत्यर्थः। अर्कादिमण्डले भगवतोऽयस्यानं
प्रसिद्धम् । यहा पशिशिमिहिरमण्डले सहस्रकमलस्थान्दग्निमण्डले
यथा चणकाकारण भगवान् वर्तते तहदवापीति । सहस्रदलेऽन्दग्नि-
मण्डलानि प्रदर्शयिष्यन्ते। एव पीठपूजायामर्केन्दग्निमण्डलोपरि परमात्म-
जानात्मनोः पूजा विधीयते । परमामा परमशिवः मानामा ज्ञानशशि-
स्तदुभयाभिवगिवशत्यामकरणकाकारविन्दुरिति ध्येयम् ॥ २० ॥

·५२ पटचक्रनिरूपणम् । . इह स्थाने विषणोरतुलपरमामोदमधुरे समारोप्य प्राग प्रमुदितमनाः प्राणनिधने । परं नित्यं देवं पुरुपमजमाद्यं विजगताम् पुराणं योगीन्द्रः प्रविशति च वेदान्तविदितम् ॥ ३८॥ 1 श्राजाचक्रे योगन प्राणत्यागपालमाह इह स्थाने इति । अध्यायः योगीन्दी जन: प्राणनिधने प्राणवियोगकाले प्रमुदितमनाः यात्मानन्देन दृष्टचित्त: मन् इह पानाचफे विरणोभगवतः स्थाने उपदर्शितविन्दुरूप प्राएं समारोप्य अथवा तहिन्दी प्राणं ममारोप्य प्राणनिधने मति परं पुरुष प्रविगतीत्यन्वि- तार्य: 1 पुरुष विषयति नित्यमविनाशिनम् । देवं सृष्टिस्थितिप्रलयैः कोडन्तम् । अजं जन्मरहितम् । विजगतामाद्यं अनेन सर्वेषां पूर्ववर्तित्वात् सर्वकारणत्वं सूचितम् । पुराणं पुराणपुरुष इति धात्वा यो निगद्यते स एवायमिति भावः । वेदान्तो ब्रह्मनिरूपकथुतियाक्यादिः तज्ज्ञाननाम्यमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ * ॥ तदयं विपणो; म्याने प्राणागेपणनकारः। प्राणवियोगकालं ज्ञात्वा ब्रह्मणि लीनी भवतीत्वानन्दितमनाः योगासनमासीनः मन् कुम्भकेन वायं मरुध्य हदिस्यं जीवात्मानं मूलाधारमानीय गुदमाकुच्चा यथोक्त विधानन कुण्डलिनीमुखाप्य मूनादिब्रह्मरन्ध्रान्तं सडिदाकारमानन्दं कुण्डलिनीमयं मूबरूयं नादं ध्यात्वा प्राणरुपश्वासपरमात्मकं हंसं तवादे विन जीवन सह चक्रभेद क्रमणान्नाचक्रमानीय तत्र स्थितायां कुण्डलिन्यां स्थूलसूक्ष्मक्रमात् पृथियादिप्रपञ्चममुदायं विलाप्य तां पुनर्जीवात्मना मह तत्र स्थितशिवशक्ति- (१८) इह स्थाने इति। विष्णोरतनपरमामोदमधुरे रह स्थाने योगी मायवियोगममा. योगममये प्राणान् ममय समारोय प्रतिष्टमुदितमना मन पर' पुरुषमेव प्रविशति निर्वाण मुक्ति प्रापोतीति शेष । कीदृशं परम् ? सापामनभूतं नित्यं दैन्यम । दिव्यतीति देयम् । न जायते इत्य जम् । खिजगमामाद्यम् । पुराणं सृष्टिस्थितिप्रलयकारएम् । वेदान्तविहित वेदान्न मतमत. दिति। एतन्मते "नेदान्तरिहिसम्" इति शठः]।

·५३ पट्चक्रनिरूपणम् । लयस्थानं वायोस्तटुपरि च महानादरूपं शिवाई सिराकारं शान्तं वरदमभयं शुदबुद्धिप्रकाशम् । यदा योगी पश्येद्गुरुचरणयुगाम्भोजसेवासुशील- स्तदा वाचां सिद्धिः करकमलतले तस्य भूयात् सदैव ॥३६॥ मयविन्दुनैकीभावमापाद्य तिष्ठेत् । ततो ब्रह्मरन्धभेदेन देह त्या प्रणि लोनो भवेदिति ॥ ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । आज्ञाचक्र विदलं शक्लवणे कर्पूर- वर्णवाययुक्तापत्रम्। कर्णिकायां धक्राधिष्ठात्री हाकिनी शतिः शक्तवर्ण - पडूयलर विनेवर बडभुजा बरामयाममानाकपानडमरुपुस्तकधरा एकरूपयो- परि स्थिता। तदूधै त्रिकोणे इतरलिङ्गः शक्लवर्ण: विद्युदाकारः। तदूविको प्रणवासतिरन्तरामा प्रदीपामज्योतिः । तस्य चतदिन अन्तरीक्षे ज्योति:- रफुलिङ्गविम्बेष्टित: ज्वलदीपसहरीन खसेजसा भूलादिनरन्ध्रान्तरका. भकः । तद्हें सूक्ष्मरूपं मनः। तदूई चन्द्रमण्डले इसकोड़े परमणियः सशक्तिक इति । इति षष्ठमकरणम् ॥ इदानीमानावको महसूदनकमन्नाधास्थानवर्सिकारणावाम्सरगरीर निरुपयितुमिच्छवाह लयस्याने पायोरिति । पस्यार्थः यदा यस्मिन् काले योगी जनः गुरुचरणयुगाम्भोजमेवामुग्रीन: गुरुचरणयुगाम्भोज़स्य सेवया सुगोभनं दृढ़तरकापमनोऽभिनिवेशेन मनिसन्दरं गोनं योगानुष्ठानरूप- महतं यस्य तादृशः मन् तदुपरि पानाधकोई महानादरुप महानादय रूपं पश्येत् तदा तस्य योगिनः करकमलतले मदा सर्वमिन् काले वार मिहि: वायमिडियादेवेत्यन्वितार्थः । - .

·५४ पट्चक्रनिरूपणम् । नादं विशेषयति लयस्थानं वायोरिति। अत्र महानादे वायोलयः यस्मादुत्पत्तिः तत्र लयनियमात्। यद्यपि भूतशुद्यादौ स्पर्शतत्त्वे वायोलयम्तम्य च ब्योम्नि लयो दृश्यते तथापि कदाचित् नादापि वायोलयो भवतीति । अत्र "पृथिवीकाराट्रमवती रमादजायत ककारात् मर्वाणि जलानि तीर्थानि रेफाहतितत्त्वं नादाहायुः सर्वप्राणमयः विन्दोगगनं मर्चशून्यं शब्द- मयं तेभ्यः पञ्चविंशतिगुणमयतत्त्वं मर्वमिदं विश्वं ब्रह्माण्डं कालिकामयम्" इति श्रुतिवाक्येन कालीमन्ववर्णस्य सूक्ष्मे संहरणकाले नादे वायोलयो भवतीति ध्येयम् । शिवाई मिति । गिवस्याईनारीद्धरत्वात् तदई शक्तिस्तद्रूपं नादमित्यर्थः । सिराकारमिति दन्त्यादिसिरोलाङ्गलस्तदाकारमित्यर्थः । तटूडै तु महानादो लाङ्गलाकृतिरु ज्वन्तः । इति कार्तिकेयेवरमम्बादवाक्यात् । यद्यपि “कृषिको लागलं हन्तं गोदा. रणञ्चमीरच" इत्यमरकोपे लागलवाचकसीरशब्दस्य चतुर्थवरयोगित्वं तथाप्यत्र वचनान्तरैकवाक्यतानुरोधेन रतीयस्वरयुक्तसिरः पदेनापि लाइनः प्रतीयते इति । अथवा शिवाकारमिति तेन शिवशक्तिमयोऽयं नादः । तदुक्तं प्रपञ्चमारे- नादात्मना प्रबुडा सा निरामयपदोन्मुखी । शिवोन्मुखी यदा शक्ति: पुंरूपा सा तदा स्मृता ॥ इति ॥ अतएव “तस्या एव मक्ते दविन्दूरपत्युपयोग्यरूपो” इति राघवभट्टेना- प्युक्तम् । अन्यत्र- मातत्यसंन्ना चिन्मात्रा ज्योतिष: मनिधेस्तथा। विचिकीर्षुर्घनीभूय क्वचिदम्येति विन्दुताम् ॥ इति । तथा योमदाचार्यवाक्यम् । “नाद एव धनीभूतः क्वचिदभ्येति विन्दुताम्" सकन्नवदनपालोचनया शक्तिरेव नादविन्दुरूपेणावि- भूता सुवर्णकुण्डनमिव । नादविन्दुः पुनरेकाकारैव इति निष्कर्षः। वरदातार- मित्यर्थः॥३८॥ इति।

·. पट्दक्रनिरूपणम्। तटूर्द्ध शशिन्या निवसति शिखरे शून्चदेशे प्रकाश विसर्गाधः पद्म दशशतदलं पूर्णचन्द्रातिशुभम् । यधोबकं कान्तं तरुणरविकलाकान्तिकिञ्चल्कापुच ललाटायेवगैः प्रविलसितवपुः केवलानन्दरूपम् ॥४०॥ अथ समाधिरूपयोगानुशीलनसाधकानां समाधिकालात् प्रागेवं विचि- न्यातिप्रयत्नः स्थूलसूक्ष्मकमात् सर्व चिदात्मनि विनापयदित्याचार्यवचनेन समाधे; पूर्व स्थूलसूक्षारूपष्टिप्रपञ्चसमुदायचिन्तनविधानात् तज्ज्ञानस्या- वश्यकत्वादन वदन्ति । तत्र वापत् पृथिव्यादि यच्च स्थूलरूयाणि मूनादि- विशुद्धान्तवके उमानि तदायितलात् मूलाधार भूमण्डले पादचापेन्द्रिय- गन्धतत्वेति त्रिः । जलमण्डले पाथिरसनेन्द्रियरसतत्त्वेति निः। वनिमण्डले पायुचक्षुरिन्द्रियरुपतवेति विः। वायुमण्डले उपस्थ त्वगिन्द्रियस्पर्शतत्त्वेति विः। नभोमण्डले वाक्थोत्रेन्द्रियगम्दतत्त्वेति विरिति समुदायेन पक्षदश- तत्त्वानि वर्तन्ते। पृथिव्यादिना मिनिला विंशतितत्वानि स्थूलानि बोइ- व्यानि । दानों सूमरूपाणि विधीयते । तपाभारने सूक्ष्मरूपं मनः स्वयं प्रदर्शितम् । अपराखाद कालमालिनीतन्वे प्राज्ञाचक्रमएकम्य- मनधान मदा भाति हाकिनोतिरञ्जितम् । बुद्धिप्रत्यहद्वारालतं तेजर्स परम् । इति । अब बुद्धिप्रकृयाइद्वारामकसूक्ष्मरूपतयाणां स्थिति: प्रतीयते। तमाहवारस्य में पाठक्रमात् स्थितिः मूलाधारादि सबंद पृथियादिलनकस्य तत्तहिलया- धारस्य च जन्यविलाययोरध:स्थितिदर्शनात् पाठकमायाष्टकमस्य यन- यत्वाचाशापि तथा स्थितिः कम्पाने । तेन "सहारे हरेदभ्योम मगदं

·1
पट्चक निरूपणम्॥
कथं न स्थीयते इति चेन्न । “इन्दुर्ललाटदेशे च तदूई बोधिनी स्वयम्” इति
सम्मोहनतन्त्रवचनेन वत्यमाणानाचको वर्तिन्योः समनियतयोरिन्दुबोधिन्यो-
रपोमार्ग स्थितिबोधनात् तयोरव्यवधामाय सर्बोहुँ एव तस्य स्थितिरिति ।
प्रथाज्ञाचक्रोडे कारणरूपमाह सम्मोहनतन्त्रे-
इन्दुललाटदेशे च तदूचे बोधिनी स्वयम् ।
तदू भाति नादोऽसावईचन्द्रारुतिः परः ॥
तदूर्द्धं च महानादो लाङ्गालालतिरुचलः ।
तदूर्द्धं च कला प्रोता प्राजीति योगिवलमा।
उन्मनी तु नटूडें च यद्गत्वा न निवर्तते ॥ इति ।
सदूई बोधिनीत्यत्र तटूई ललाटो? आज्ञाचकोड़े इति यावत् ।
घोधिन्यधःस्थले विन्दुस्थितिमाह भूतरादितन्ते-
विन्दुम्मानाईतो देवि तदूई नादसंजितम् ।
लयस्थानं तथा यायोग्मेहानादं तदूईतः ॥ इति ।
मानार्दा शक्तिः।
बाल सूर्यमतीकाशमासीहिन्दुमदचरम् ।
तदूड़े चाईमाता तु गान्धाररागमाथिता ।
इति हाचि विक्रमसंहितावचनेनाईमावायाः शक्तिवाचकत्वप्रतीतः ।
इयोर्वचनयोरेकवाक्यतया यादमात्रा व बोधिनीति बोध्यम् । विन्दु-
बोधिनीनादेति अयं विन्दुमयपरमो रूपविशेषः ।
तदाह सारदायाम्--
सचिदानन्दविभवात् मकलात् परमेखरात् ।
पासोच्छतिस्ततो नादो नादादिन्दुसमुनयः ।
परतिमयः सामाभिधासो भिधले पुनः ।
विन्दु दो वीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः।
विन्दुर्नादामको धीज गमि दस्तयोप्रियः ।
समवायः समास्यासः सर्वागमविशारदः इति ।
भव

·। - ५८ पटनमनिरूपणम् । परगतिमयः परः शिवम्तेन शिवशक्तिमयो विन्दुः । अयं ललाटोवें स्थिती विन्दुर्नादात्मकः शिवात्मकः । । वो शक्तिबोधिनीरूपमित्यर्थः । नादम्तयोः समवायः सम्बन्धः क्षोभ्य- क्षोभकरूपम्तेनायं क्रियाशक्तिरूपः एतत्तयो महानादः पूर्वोपदर्शितः । तदूर्दै च कला मोक्ता इति । कला पंक्तिः । श्राजीति तिर्यक् रेखारूय. मात्राकारा इत्यर्थः । इयं शक्ति: मृध्यादौ आविर्भूता। तदुक्कं पञ्चरावे- एवमालोक्य सर्गादौ सच्चिदानन्दरूपिणीम् । समस्ततत्त्वंसंघातां सृध्यधिष्ठावरूपिणीम् । व्यक्तां करोति नित्यां तां प्रकृति परमः पुमान् ॥ इति । अन्यत्र- शिवशक्तिसमायोगादव्यतात् परमेखरात् । श्राद्या भगवती देवी सेव त्रिपुरसुन्दरी। पासोच्छतिस्ततो नादो नादाहिन्दुसमुद्भवः ॥ इति ॥ उन्मनी त तटूडें चेति । तल्लक्षणमाह- यत्र गत्वा तु मनमो मनस्त्वं नैव विद्यते । उम्मनी सा समाख्याता सर्व्वतन्चेपु गोपिता ॥ इति ॥ तत मनीतिमहिषयाषन्तम्बनचेष्टाकालीनविषयावलम्बनसामान्याभाव. सम्पादनं तवमुन्मनीत्वमिति । सा च द्विविधा सहस्राराधारा निर्वाण- कुल्लारुपा एतत्स्थानस्थिता वर्षावलीरूपा । तथा च कशालमालिनीतन्वे- सहस्रारकर्णिकायां चन्द्रमण्डलमध्यगा । सट्रसनलारहिता कन्ता समदनी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपाशनिचन्तनी ॥ इति । . तथा- उम्मनीच्च मालावर्ण स्मरणात् मोक्षदायिनी । इति । मालावर्ण वर्णावलीरूपमित्यर्थः ।

·. पटचक्रनिरूपणम् । उन्मन्यधः समनीमाह भूतशहौ- ततो हि.यापिका शतिरानीति यां विदुर्जनाः । समनीमूदतस्तस्या उन्मनीन्तु तदुईतः ॥ इति । इदमपि परशरवान्तररूपम्। ततयाजाचकोड़े दितीयविन्दुः शिव- स्वरूपः। तदूहें अईमात्राकारा बोधिनीशक्तिस्तदूचे शिवशक्षिसमवायरूपाऽई. चन्द्राकतिर्नादस्तटूडे लाइलाकृतिमहानादस्तटूडें पानीरूपा व्यापिका- शक्ति: नटूडें समनी तदूढे उन्मनीति क्रमेण सप्तकारणरूपाणि वर्तन्ते। अलमतिविस्तरेण प्रकृतमनुसरामः। सहस्रदलपमं निरुपयवाह तटूई इति दभिः। नदूचे प्रागपदर्शितसब्जेपामू. पूर्वोपदार्गतमहिनीनायाः गिखरे मस्तके शून्यदेशे नाबनाहतस्थाने तेन सुपुम्नाया अपि कति सूचितम् । विसर्गस्याधः दशशतदलं सहस्रदलं पद्मं निवसति इत्यन्वयः । विसर्गन्तु अधरवल्यौभागे- तस्मिन् र विसर्गच नित्यानन्दं निरञ्जनम् । इत्यादि वक्ष्यमाणवचनात् । पद्मं विशेषयति पूर्णचन्द्रेत्यादि । ल-काराळणे: प्रविलसितवपुरिति । पत्र ल-कारग्रहणं न विलोमेन वर्णचिन्तनाथ किन्तु ल-कारपड क्ष-कार- परित्यागार्थम् । तत्त्यागवीजं हि वर्णानां सहस्रदले स्थितिगवर्तनेण्व घटने। एवच क्ष-कारसहितकपक्षामवर्णानां विगत्यावर्नने विंगत्यधिक- सहस्रसंख्या भवन्ति। जनपिंगत्यावर्त्तने रु एकविंगभूमसहस्रसंख्या भवन्ति । अत: श-कारपरित्यागेन तत् समाधीयते । तेन प-कारादिल-का- गन्तपञ्चाशवर्णा अनुलोमन विंशत्यावर्तनेन सहसदले चिन्तनीया इति ध्येयम् । अनुलोमेन वर्णचिन्तनं व्यक्तमाह कहालमासिमीतन्वे- सहसार महापन शक्लवर्णमधोमुखम् । भ-कारादि क्ष-कारान्तः स्फुरद विराजितम् । इति । पमान-कारान्तरित्यवान्तशम्दस्यापमानार्थकत्वात् क्ष-कारोऽन्तेऽवमाने यति बबीहिणा क्ष-कारं विहाय ल-कारान्तपञ्चागयोगः । अथवा ल कारा- ·पटचकनिरूपणम् । समास्त तस्यान्त: शशपरिरहितः शुद्धसम्पूर्णचन्द्रः स्फुरज्जयोत्स्नानालः परमरसचयस्निग्धसन्तानहासी। विकोगं तस्यान्तः स्फुरति च सततं विद्युदाकाररूपं तदन्तःशून्यं तत् सकलसुरगणैः सेवितं चातिगुप्तम् ॥४१॥ वैरिति नकार चकारान्तपञ्चाशदर्णा नामकथादित्रिरेखावहामावर्तेन यथा- योग्यावर्त्तनेन विन्यासः | कशालमालिनीवचनन्तु दक्षिणावर्तेन वर्णविन्यास- विधायकम् इति वचनहयोरविरोधः । अत्र पञ्चाशवर्णानां रूपविशेषा. মিথ্যালামা मातुकाया: शक्लवर्णत्वदर्शनातेऽप्यन शुरुत्वेनैव चिन्तनीया इति ध्येयम् । लन्नाटाद्यैर्वर्णेरिति पाठे तु ललाटणदेन माटका. न्यामोक्तानलाटवर्ण: अकारस्तदाद्येवणेरित्यर्थः । एतत्पने लकारं विहाय अकारादिक्षकारान्तं पञ्चाशवर्ण योगो बोध्यः । সময় সন্ধ্যা अत्त्वलकारत्यागदर्शनात् । अत्र केचित् प्रविलसिततनुरिति पठन्ति । तत्र "वा पुंमि पद्मम्" इति दर्शनात् पुंमि विशिष्टस्य पद्ममित्यम्य विशेषणतया तनुरित्यस्यापि पुंस्व- मिति व्याख्यायन्ति च। तन एतत्लोकम्थनिवमतिक्रियायाः कर्तृत्वेन पद्ममिति विन्दन्तनिर्देशात् लोवलिङ्गप्रयोग एव प्रतीयते न तु पुंलिन मयोग- स्तथात्वे विमर्गान्तो भवितुमर्हति अतस्तविशेषाणुस्य तनुशदम्य लीवत्वमवार्य वायं तथात्वे विन्दन्तता न भवति निर्धिन्दुत्वे छन्दःपातस्तम्माहपुरित्येष स्पष्टमन्यत् ॥ ४०॥ सहस्रदलकमलकर्णिकायां चन्द्रमण्डल स्थितिमाह समाम्ते इति। पाठः। [8) समाने इति। तस्य पद्मवान्नर्मध्ये शारहितः पयर्थ ही निभानु सम्पूर्णचन्द्र हमासे। कीरश.? स्फुरभि ज्योरनरजातानि यस स तथा। एमरसन शिकसम्बन्धाय ·। प्रचक्रनिरूपणम् । तस्यान्तः तत्र पद्मे अन्तमध्ये शुद्धः निम्मलोदयविशिष्टः। चन्द्र विशेषयति स्फुरदित्यादि परमरसचयनिग्धसन्तानहामी इति। . निग्धः' पाईसदृश- भावस्तस्य सन्तानो विस्तारो यत्र इत्यर्थः । ततथ परमामृतरसच्येन उत्ताप- होनतया सिग्धसन्तानयुक्तो हासवदानन्दमयकिरणविशिष्ट इत्यर्थः। प्रथ चन्द्रमण्डलस्याध अ. अन्तरामादीनां स्थितिमाह कद्धालमालिनीतन्त्र सहस्त्रारमुपकम्य-- तत्कणिकायां देवेशि अन्तरात्मा ततो गुरुः । सूर्यस्य मण्डलञ्चैव चन्द्रमण्डलमेव च । ततो वायुमहानामा ब्रह्मरन्धं ततः स्मृतम् । নমি ক্ষ্ম কিদম্ব নিন্মান শিল্প। तदुई शहिनी देवी सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ॥ इति ॥ नवान्तः चन्द्रमण्डलमध्ये सततं निरन्तरं विद्युदाकाररूपं विकोणं स्फुरतीति । तदन्तःशून्य मिति । अन्तम्मध्ये शून्यं यस्य तदन्तःशून्यं परं विन्दुगरीरं तस्मिन् त्रिकोणे अन्तःशून्यं सदन्तःशून्यं त्रिकोणमध्यवर्ति परविन्दुरूपं शून्य स्फुरतोति क्रियान्वयः । यहा तदन्तम्विकोणमध्ये शून्ये परं विन्दुरूपं स्फुरति । अतएवोक्तं तोड़लतन्ते षष्ठोलासे - निराकारं परं ज्योतिविन्दुधाव्ययमंत्रकम् । विन्दुगम्देन शून्यं स्यात् तथा च गुणसूचकम् ॥ इति । प्रत्र “पाहारनिहारविहारयोगाः सुसंसताः धर्मविदा तु का " इति वचनात् योगस्य गोपनेनानुष्ठानविधानात् तदन्तःशून्यमतिगुम यया स्यात्तथा सकलसरगणैः सेवितम् पाराधितमित्यर्थः । ४१॥ परमामृतसमूहेर व्यायनिवाडो दीप्तिर्यस्य तस्य चन्द्रस म वियोष मदेर सरत गिद्युदाबार र म यस तिकोषानमंध्ये तनु न्याहार विवहति सारलः मेषितम् । शून्यावातिहम्।

·पट्चक्रनिरूपणम् । । सुगुप्तं तद्यनादतिशयपरमामोदसन्तानराशः परं कन्दं सून्मं सकलशशिकलाशुधरूपप्रकाशम् । दूह स्थाने देवः परमशिवसमाख्यानसिद्धः प्रसिद्धः स्वरूपी सर्वात्मा रसविरसमितो ज्ञानमोहान्धहंसः ॥४२॥ सगुप्तमिति । अस्थायमर्थ: वक्ष्यमाए केशारकोटिभागकरूयत्वादतिगुप्त নন মুন্ম যা বিলিলে গ্রানাঘালা লালমষিকা- प्रकाशं कन्ना निवाणकला तया सह वर्तमाना या शशिनचन्द्रस्य घोड़ी कला तया निमलरूपप्रकामी यस्य तदित्यर्थः । तथा चातिसूक्ष्म- मपि त्रिकोणान्तर्वर्त्यमाकप्तामिवाणकलासहितपरविन्दुरूपान्तःशून्यं धानेम प्रकाशितं भवतीति भावः । परमामोदमन्तानराशर्मोक्षस्य पर कन्दं प्रधान- मूलमित्यर्थः। सुगुप्तमित्यत्र सुगोम्यामिति पाठे यनादित्यस्य उभयत्रान्वय इति ध्येयम् । केचित्त त्रिकोणान्तःशून्यं शून्यस्थानं तत्तु कीदृशम् ? मकलशशि- कलाशुद्धरूपंप्रकाशम् । शशिनयन्द्रस्य मकलकला: ममम्तकला: पोड़ग- कलाः तत् शर्ड शुक्लं यद्रूपं तदेव प्रकागो यस्य तादृशपूर्णचन्द्रप्रकाशमित्यर्थः इति व्याख्यायन्ति तञ्चिन्त्यम् । नविकोणस्य पूर्णचन्द्रमण्डलमध्यवर्तित्व- कथनेनैव विकोणमध्यस्थानम्य पूर्णचन्द्रतुल्यप्रकाशमानौ पुनस्तत्कयनं व्यधं म्यात् । किञ्च सकलसुरगणैः सेवितमित्यनेन शून्यस्यानस्य सेवनं न युज्यते किन्तु त्रिकोणान्तबिन्दोरेव सेव्यत्वमिति। यदि तु तत् शून्य स्थानम्य पर विन्दोरधिष्ठानात् मेव्यत्वमित्युचते तदा तु तत्शून्यस्थानस्य परं विन्दोरधि- (४३) मुगुप्रमिति। सुगोयं तत् शून्याकारविरबिई लान् गोयं गोपनीयं करित यारत्ताश्व कचनोवम् । कीदृयम ? अतिगदपरमामोदसन्नामजनझामृतरायः प्रष्टमूनं तमाहेर परमामतं परति । सूक्ष्मम् बनय शशिनः सशनलेवाशरूपं प्रकापो यस्य । र स्थान एप परमपिशवेन सिर मचिदितः प्रसिद्धः योगिए इदये प्रकाशरवही शून्याकार मधाम बात्मा रमविरममित परमरसेनाधादित अज्ञानेन यो मोहान्यात पूर्यभार, ·पटनमनिरूपणम् । सुधाधारासारं निरवधि विमुञ्चन्नतितरां यतेः स्वात्मज्ञानं दिशति भगवान् निर्मलमतेः । समास्ते सर्वशः सकलसुखसन्तानलहरी- परीवाहो हंसः परम इति नाम्ना परिचितः ॥ ४३ ॥ . छानात् सेव्यत्वमित्युच्यते तदा तत् शून्यस्थानमेव नो भवतीति सुधीभि- र्भाव्यम् । सहस्रदलकर्णिकायां परमशिवस्थितिमाह ६६ स्थान इति। पह स्थान कर्णिकायामित्यर्थः । এমেম্বিয়ানধি: সামিনা ख्यातो देवो वर्तते इति शेषः । देवं विशेषयति स्वरूपोति ब्राह्मरूपी ब्रह्ममयमिति यावत्। सर्वामा सर्वेषां जीवानाम् पामा जीवात्मसरूप: जीवामपरमात्मनोवस्तुतो भेदाभावात् य प्रामा स एव जीवः पतएवोल- मध्यात्मरामायणे- जीवात्मा परमात्मा च पयायो नाव भेदधीः । भाचार्यशास्तोपदेशादैक्यज्ञानं यदा भवेत् । मामनोर्जीवपरयोम्मूला विद्या सदैव त । इत्युक्तम् । श्रुतिरपि “तत्त्वममि" इति वाक्येन तत्त्वंपदयोरेकार्थत्वं दर्श- यति । रसविरसमित इति रसः परमानन्दरस: विरसस्तदेलधण्यन पिव- शनियोगजन्यसामरस्यानन्दरूपः। तदुभयरसमितः प्रातः इत्यर्थः। पथवा रसः प्रथमोपस्थितखेन विषयरसस्तरिमन् विरसा हेयतावुहियेन रमेन स परमानन्दरसस्तम्भित इत्यर्थः। पज्ञानमोहान्धईसः पमानमोहान्धकार- नाशकलात् इंसः सूर्यरूप इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ सुधाधारासार निरवधि विमुश्नतितरामिति । निरवधि निरन्तरम् (1) साधारामारमिति र ममान सिंनिर्मलमगिनोबल पास परमात्मनि मानदिति। कोरम पारासारम् अमाशरारा यासारखा ·यथा । पट्चक्रनिरूपणम् । प्रतितरामतिशयं स्यात्तया सुधाधारारूपसारं वस्तु विमुच्च- नित्यर्थः । अथवा सुधाया प्राधारश्चन्द्रस्तस्मादासियत नि:सियते यत् तत् सुधा. धारामारं शुक्लवर्णामृतकिरणं विमुच्चन् प्रकाशयनित्यर्थः । एतहिशेषणेन विशेष्यस्य चन्द्रवत् शुलवर्णत्वं सूचितम् । यहा प्रासाद्वैते नि:सार्यते उच्चार्यते इति यावत् तदाक्यं सुधाधारया सह पासारं सुधाधारासारं सुधामयवाक्यमित्यर्थः । ततथ निरवधि मम्मिन् काले प्रतितरां मोहनाणायातिप्रवलतरां सुधामयवाक्यं विमुञ्चन् उच्चरन् सन् यतेरुपास्यदेवतायां नियतमगसः स्वात्मज्ञानं स्वञ्जीवात्मा तेन सह प्रात्मा परमात्मा ज्ञायतेऽनेनेति । असाध्यसाहित्येन जीवात्माभेदेन परमात्मज्ञान- कारणं तारकब्रह्ममन्वम् उपदिशतीति समुदायार्थः । अथवा सुधा रुपामृतं तदारया युक्तं सारं ब्रह्ममन्त्रात्मकसारवाक्यमुघरन् स्वात्मज्ञानं दिशतीत्यर्थः। एतद्दिशेषणेन तारकमन्त्रीपदेशकत्वज्ञापनात्त विशेष्यगुरुत्वं सूचितम् । एवञ्चैतविशेषण पूर्वश्नोकोतपरमशिवस्यैव गुरुत्वात् । प्रतएव ललितारहस्ये गुरुतत्त्वनिरूपणे- ख्यातोऽयं पुरुषयेष्ठः सर्वदात्मरतिप्रिय । इत्यादिना गुरु वर्णयित्वा सेजोरूपा प्रिया तस्य ब्रह्मवत्मसुदुर्लभा । परमं ब्रह्म यत्यादपङ्कजातिवैभवम् । इत्युक्त्या शोभाधिक्येन पदपद्धजयोः परब्रह्मरूपपरमशिवस्य हृत्पद्मादिति व्याख्यातम् । तेजोरुपगुरुप्रियायाः पादहयारोहणं गुरुहृदय एव न त्वन्य- पुरुषस्येति । अतो यः परमशिवः स एव गुरुरिति तात्पर्यम् । - समतधारासार निरवधि यतितराम् यत्यर्थं दिसञ्चन् इति भगवतो विशेषणम् एवंभूतः सर्वेप। मित्रः सर्वेषां सुपसमूहलहरोहिभूतः सन् समास्ते । कोहरा ? नामा परमहंत रति परिचितः।

·पट्चक्रनिरूपणम् । १५ निबापतन्वेऽपि शिरपझे महादेवस्तथैष परमो गुरुः । तत्समो नास्ति देवेशि पूज्चो हि भुवनवये । तदं चिन्तयेद्देवि वाधे गुरुचतुष्टयम् ॥ इति ॥ भयं परमशिषः कर्णिकान्तस्त्रिकोणस्य वहिरधः कथ्यमानहंस: प्रत्य- स्थोपरि वर्तते । पूर्वोतकालमालिनीतन्त्रवचने- तत्कर्णिकायां देवेशि अन्तरामा ततो गुरुः । सूर्यस्य मण्डलं तत्र चन्द्रमण्डलमेव च ॥ प्रत्यादिना क्रमेण महाशहिनीशतिपर्यन्तस्थितिमभिधाय तस्यास्ताच देवेशि चन्द्रमण्डलमध्यगम् । त्रिकोणं तत्र सञ्चिन्त्य चयहीनामिका कला। तन्मध्ये कुटिला निर्वाणाख्यससदशी कला ॥ इति वचनेन चन्द्रमण्डलान्तस्त्रिकोणऽमाकलादीनामेव स्थितेरुतत्वात् । गुरोस्तु तदधोऽन्तरामन उपरि स्थितिरुवाच । ननु कहालमालिनीवचने- ऽन्तरामन उपरि गुरोः स्थितिमा तत्कथं इंसस्य जड़ें गुरोः स्थितिरुयते इति क्षेत्र हसान्तरामनोरेकार्थलात् । तथा हि कालमालिनीतन्त्र गुरुध्यानं यथा- सहस्रदलमध्यस्थमन्तरात्मानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दोमध्ये सिंहासनोज्वलम् । तस्मिन् निजगुरुं नित्यमित्यादि। तयाऽन्यत्र- इंसपीठे मन्त्रमये स्वगुरु शिवरूपिणम् । पमुफानन्दनाथान्तं स्मरेत्तवामपूर्वकम् । इति। समावदाकल्पे- शिरः पने शुक्ल दशमतदले कैमरगते पतषीणां तल्पे परमशिवरूपं निजगुरुम् ॥ इति । .

·पटचक्रानिरूपणम् । एतेषां वचनानां पयानोचनया ईमान्तरात्मनोरभेदः प्रतीयते । एवं परमशिवरूपं निजगुरुमित्यनेन परमशिव एव गुरुरिति भाव्यम् । यत्तु महसदनमुपकाम्य- तम्भध्ये त विकोणं स्याहिद्युदाकाररूपकम् । विन्दुहृयश्च तन्मध्ये विमर्गरूपमव्ययम् । तन्मध्ये शून्यदेशे तु शिवः परमसंगकः ॥ इति वचनं परमशिवस्य विकोणमध्ये स्थितिबोधकम् तन्मतभेदेन सहस्र- दलकमलाभिवतत्कर्षिकाधोवई मुखहादगदलकर्णिकान्तस्त्रिकोणे गुरु- स्थितिबोधकम् एतत्पादुकापञ्चकम्तोत्रे स्पष्टीकृतम्। न त् महसदलकर्णिका- त्रिकोणे गुरम्थितिबोधकम् । मध्यत्रिकोणस्याधस्तनत्रिकोणान्तरे तद्रूपेण स्थितः। अन्यथा कटानमानिनीतन्त्रवचनविरोधात् । समास्ते मवंश इति । प्रत कर्णिकायां सर्वेषामोखरः समास्ते इत्यर्थः । नन्वत परमशिवस्थितिकयनेनैव ईखरस्थितिका तत्कथं पुनः सर्वेश- स्थितिरुच्यते इत्यतः मझेश विशेषयति हंस इति । अयं सवंगो हंसः हस इत्यानुपूचिकमन्त्राकारः। तदुक्तं प्रपञ्चमारे- सा तत्त्वसंज्ञा चिन्मात्रा ज्योतिषः भविधस्ततः । विचिकीर्षुणीभूय क्वचिदभ्येति विन्दुताम् ॥ कालेन भिद्यमानस्तु म विन्दुर्भवति विधा। विन्दु हक्षिणभागय वामभागो विसर्गकः ॥ तेन दक्षिणवामाख्यो भागो पु-स्त्रीविशेषिती। हङ्कारो विन्दुरित्युतो विसर्गः स इति स्मृतः । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रकृतिः स्मृतः । पु प्रत्यात्मको हंसस्तदात्मकमिद जगत् ॥ इति ॥ सव्यतामा महाकालीतले प्रथमपटले- सहस्रारान्तरे शून्ये दिव्यतोरणयोभिते । चन्द्रमण्डलमध्ये तु इंसवर्णयोपरि।

·१७ पटचक्रानिरूपणम् । शिवस्थानं शेवा: परमपुरुषं वैषणावगणा लपन्तीति प्रायो हरिहरपदं कैचिदपरे । परं देव्या देवीचरणयुगलाम्भोजरसिका मुनीन्द्रा अप्यन्ये प्रकृतिपुरुषस्थानममलम् ॥४४॥ .. -शुद्धस्फटिकसागं शुद्धीमविराजितम् । इत्यादि। प्रत्र ईमवर्णहयोपरीति सुव्यतम् । अथवा हंस: परम इति नामा परिचितः हम पति नाना परम इति नामा परिचिती विख्यात इत्यर्थः। अतएव अन्यकारेण ऊनपञ्चाशच्लोके कैचिहंसात्यमेतदित्यनेन इंसनामकलं स्वयमुक्तम् । यहा सोऽन्ते यम्य स हंसोऽन्तः इंसोऽन्तयासी परमति काम- धारयेण माकपार्थिवादित्वार मध्यपदलोपे हंसःपरम इति मिकम् । सेन परमहंस इति नामा परिचित इत्यर्थः । अतएवोशम् भागमकल्पद्रुमे- असी परमहंसाख्यो युतस्थावरजङ्गमः ॥ इति । सफलमुखसन्तानलहरीपरीवाद रति। सर्वप्रकारसुखं सकलमुखं तस्य सन्तानो विस्तारा स एव लहरी श्रेणी परि सर्वतोभावेनोधते उत्तरोत्तर- कालस्थायिलेन प्रकाश्यते यस्मिन इत्यर्थः । तप्तय श्रेण्याकारण सधः व्यापकसर्वप्रकारमुख विशिष्ट इति यावत् । अयं इंसः परमशिवस्याधीवर्तीत्यु माक। ४३॥ एतत् कर्णिकायां सर्वदेवतामयसादीनामधिष्ठानात शेवगानादि- सकलोपासकानामुपास्य देवतास्थानमिया । शिवम्यानमिति । गेवाः गियो- ·न पट्चक्रनिरूपणम् । इदं स्थानं ज्ञात्वा नियतनिजचित्तो नरवरी न भूयात् संसार पुनरपि न वदम्बिभुवने। समग्रा गतिः स्थानियममनसस्तस्य कृतिनः सदा कत्तुं हत्तुं खगतिरपि वाणी मुविमला ॥ ४५ ॥ पामका एतत्य शिवस्यानं लपन्ति वदन्तीत्यर्थः । परमपुरुपं परमपुरुषस्य विष्णोः स्थानं इमर्थतरितप्रत्ययेन मिहम् । केचिदिति ये हरिहरोपा- सकास्ते शेवा वैष्णवाय ते केचित् अपरे केवलशिवविष्णूपासकेतरा हरिहरपदं न्नपन्ति । अतः मवें शैवा वैष्णवाः केवन शिवम्यानं केवलविष्णुम्थानं न वदन्ति इत्यभिप्रायेगा इत्युताम् । अन्ये युगलमजनगोलाः यहा अन्ये हममन्त्रीपासका- मुनीन्द्राः प्रकृतिपुरुषस्थानं हमस्य प्रकृतिपुरुषोभयरूपत्वात् तदधिष्ठितस्थान लपन्तीत्यर्थः । एतप्रदर्शनमा तत्स्थाने मर्चदेवतामयपरविन्दोरधिष्ठानात यो यद्दवतोपामक: म तद्देवतास्थानं वदतीति बोध्यम् ॥ ४४ ॥ महसारज्ञानफलमाह इदं स्थानमिति । सानोपानरूपेणैतत्स्थानज्ञान भवतीति भावः । नियतनिचित्त इति नियतं तव नियुक्त निजचित्तं येन न भूयात् मंमार मुक्तो भवतीति भावः यतः क्वचिदपि न बदस्त्रि- भुवने इति हेतुगर्भविशेषणम् । वडः पुण्यपापरूपमायापाशबडः। तदुखी भागवते- कम्मणि क्रियमाणे त गुणेरामनि मन्यते । तदम्य मंसृतिबन्धः पारतन्वाञ्च तत् स्मृतम् ॥ इति ॥ भगवहीतायामपि- स्वभावजैन कौन्तय निरुद्धः खेन कमाणा ॥ इति । दूत्ययः । (३५) रहम्थानमिहिरड़ एवं शाम्ने एतत् स्थान वा नियतं संयत मिजमित येन सः परमाअचिन्तापरोभरपरः हारे न भूयात् कश्चिदपि विमुग्ने हो न भवति । संयतमभस

·तस्य
पटचक्रनिरूपणम् ।
ततस पुण्यपापभोगार्थ शरीरधारणात् बन्धः । स च स्वर्गे पुण्यभोगाथै
पाताले पायभोगाथै मत्त्वे उभयभोगायें भवतीति । तत्त्वज्ञानिनान्तु बन्ध-
हेतुभूतपुण्यपापानुदयात् सञ्चितपुख्यपापक्षयाच कचिदपि कस्मिन् कालेऽपि
त्रिभुवने स्वर्गमवपाताले न बद्धः न शरीरी भवति । मोऽयं प्रारब्धकम-
भोगपर्यन्तं जीवन्मुक्तः सन् तिष्ठति देहान्ते मुल्लो भवतीति भावः ।
पुण्यपापानुदयमाह कुलार्णवे-
अश्वमेधशतेनापि ब्रह्माहत्याशतेन च ।
पुण्यपापन लिप्यन्ते येषां ब्रह्मा द्वदि स्थितम् ॥ इति ।
तथा भगवहीतायाम्-
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कथन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कपिदर्थव्यपाययः ॥ इति ॥
तस्य प्रकान्ततत्वज्ञानिनः कृतेन कर्मणा पुण्यं नास्ति न चाहतेन नित्य-
कम्मणा कथन प्रत्यवायोऽस्तीति सुबोधिनीव्याख्यानम् ।
सश्चितपुण्यपापक्षयमाह श्रुतिः-
तस्मिन् मनसि लीने गते सङ्कल्पविकल्पे दग्धे पुण्यपापे सदाशिवः
शक्त्यात्मा शान्त इति ।
भगवहीतायामपि-
जानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ इति ।
तस्य समया सळकार्यमाधिका शक्तिः स्यात्। शक्ति कायं दर्शयति
मदा कर्तुमिति अभीष्टकार्य कत्तुं तथा हर्तुम् अनिष्टं कर्तुं संहत्तुं च गतिः
खगतिराकाशपथगमनं सुषिमता मधुरगद्यपद्यमयी वाणी स्यादिति
सर्ववान्वयः ॥ ४५ ॥

·षट्चक्रनिरूपणम्। अत्रास्ते शिशुसूय्यसोदरकला चन्द्रस्य सा पोडशी शुद्धा नीरजसूक्ष्मतन्तुशतधाभागैकरूपा परा। विद्युत्कोटिसमानकोमलतनूविद्योतिताऽधीमुखी पूर्णानन्दपरम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरा ॥ ४६ ॥ अथात्र पूर्व तदन्तःशून्यन्तदित्यनेन सकलयशिकलाशुरूपप्रकाश- मित्यनेन च सहस्रारकर्णिकान्तस्त्रिकोणे श्रमाकलानिर्वाणकलापरं विन्दू- नामधिष्ठान छ लेनाभिहितम् । इदानी वेषां वरूपेण इतरभेदकविशेषणेन च स्पष्टयितमिच्छन्नादावमाकलास्वरूपमाह अवास्ते इति । शिशुसूर्य- मोदरमित्यनेन कलाया रतावर्णत्वं ज्ञापितम् । चन्द्रस्य या पोड़शीत्यनेनेय- ममा कलेति ज्ञापितम् । नौरजतन्तुर्मृणाल सूत्रं तस्य शतभागो दीर्घफाले- नति बोध्यम् । शुद्धा कलरहिता परा चिच्छक्तिरूया चिच्छतेरे वेदं रूपम् । अतएवोक्तं प्रभासखण्डे- संस्थिता परमा माया टेहिनां देहधारिणी॥ इति प्रमाविशेषणम् । नित्यानन्दपरम्परति ब्रह्मपरम्परोत्पन्ना इत्यर्थः । अतिविगलत् पीयूषधाराधरा अतिगयामृतस्राविणीत्यर्थः। यहा नित्या- नन्दपरम्परातिविगलत्यीयूषधाराधरत्ये कविशेषणम् । अस्यार्थः पर विन्दु. रूपं शिवः परा प्रकृतिः शक्तिः अानन्देन समरमानन्देन परम्पराभ्यां शिव- शतिभ्यामतिविगलती या पीयपधारा परास्तधारा नित्यं निरन्तरं नादृशधारामिव धारां धारयतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ४६ ॥ - ·पट्ननिरूपणम् । निर्वाणोख्यकला परा परतरा सास्ते तदन्तर्गता केशाग्रस्य सहसधा विभजितस्यैकांशरूमा सती। भूतानामधिदैवतं भगवती नित्यप्रवोधोदया चन्द्रागिसमानभमुखतौ सार्कतुल्यप्रभा ॥ ४७ ॥ एतस्या मध्यदेश विलसति परमापूर्वनिर्वाणशक्तिः कोट्यादित्यप्रकाशा त्रिभुवनजननी कोटिभागैकरूपा । केगाग्रस्थातिसूक्ष्मा निरवधि विगलयमधाराधरा सा सर्वेषां नौवभूता मुनिमनसि मुदा तत्त्ववोधं वहन्ती ॥४८॥ निर्वाण कलाखरूपमा निर्वाणास्य कलेति । सा परा परतरा परमा कला प्रस्था अपि परतरा बेष्टा । परादिति पाठ सर्वश्रेष्ठा इत्यर्थः । तदन्तर्गता प्रमाकलायाः लोड़े स्थिता। "तमध्ये कुटिला निर्वाणस्य- समटशी कला" इति पूर्वोतवचनात् । केशायस्येत्यादि केनाग्रस्य महस- 'भागेकमागरूपसूक्ष्मा सती प्रास्ते इत्यन्वयः । भूतानां ममाणिनामधिदेवतं हाईवेतन्यरूपा इत्यर्थः । नित्यप्रबोधोदया तत्त्वज्ञानसम्पादयित्री । चन्द्रा. हद्भिसमानमगुरवती चन्द्रा रूपामाकनावत् कुटिलाकारेत्यर्थः । सर्वार्क- तुष्यप्रभा एकदा दादश सूर्योदये याकमकायः तायम कायमामा रहपर्णा च॥४॥ परं विन्दुम्वरूपमाह एतस्या इति । एतस्या निर्वाणकतायाः मध्यदेश फोड़े अपूर्वा सप्टेरादादाविर्भूतलात् किशिदपि नास्ति पूर्व यस्यास्ताहगी । [१७) निर्धापास्यति। हा निधनानोमा समानता रीवाले। यो पराप्रसादपि प्रशस्त महशर निजिता शापस एपिसारत) जोसमा पुमा कोयो भूतानामधिदेवतासागतीसामियोपोयो यस्याः सामा। चन्द्रदेव भगुर बाबापुसा. हा या दादयादिस्यसमा रस (१८) एलसा रति। নেয়া হয় গবৈ মধুখনিদ্ধধঘfিa সহ। कोरपोरबोधारिय प्रजापो वहाfAमनोहयो पासारभवताना पाप- .

·परमा षट्चक्रनिरूपणम्। परंवननिरूपा निवाए शहिर्बिलमतीत्यर्थः । निर्वाणशक्ति विशेषयति कोव्यादित्यप्रकाशति । विभुवनजननी स्वर्गमर्त्यपातालादि. प्रपञ्चममुदायस्योत्पत्तिस्थानरूपैत्यर्थः । यतः केशाग्रस्य कोटिभागकभागरूपा प्रतोऽतिसूक्ष्मा 1 निरवधिविगलप्रेमधाराधरेति प्रेम प्रानन्दाद्रभावप्रफुन्नता । सामरस्यानन्दा भावप्रफुल्लताजनिता या परामृतधारा निरवधि निरन्तरं विगलन्ती ताशधारां धारयतीत्यर्थः। सर्वेषां जीवभूतेति । एतस्य अंग एव जीव: तदु यथा- ज्वलदग्नेयथा देवि स्फुरन्ति विस्फुलिङ्ग काः । तस्यायुतं परं विन्दुर्यदा भूमौ पतत्यपि । सदैव सहसा देवि संज्ञायुक्तो भवत्यपि ॥ प्रति ॥ तस्याः शिवगत्यात्मकपरं विन्दन्तर्गतशन्याः संज्ञायुक्तो नौवनामा भवती- त्यर्थः । सष्टमन्यत् । इयं निर्वाणशक्ति: निर्वाण कलाधास्थाने नादरुप- निघोधिकोपरि वर्तते । तद यथा- निर्वाणाम्यन्तरगता वह्निरूपा निबोधिका। नादाव्यता तदुरि कोट्यादित्यसमप्रभा । निवाणशक्ति: परमा सबैषां योनिरूपिणी। तस्यां शतो शिवं ज्ञेय निर्विकारं निरञ्जनम् । अवैध कुण्डली गतिविहरेत् परमात्मना । इति ॥ निबोधिकाऽव्यक्तनादामिका वह्निरूपा। तथा हि नादस्य विविधावस्था "तमोगुणाधिक्येन केवलध्वन्यात्मकोऽयक्तनादः। रज-आधिक्येन किश्चिवर्ण- बदन्यासात्मकः । सत्त्वाधिक्येन विन्दुरुप” इति राघवभः । ततथ नादविन्दु- निबोधिकाः अन्दुवतिरूपा: "ते जानेच्छाकियामानो वहीन्दर्कखरूपिणः” इति सारदावचनात् । নদ্মার বমিলিধন্ধিীমহি গ্রিনিজঘনা स्थापि कोडिभाडमाग अतिसूसवान् यतो गुहा निरवधि विसरमधारा हा शक्तिः सर्वेषां जोरभूता सतो कहा इष मुनिमनसि तवधान पहनीति।

·पट्चक्रनिरूपणम् । तस्या मध्यान्तराले शिवपदममलं शाश्वतं योगिगम्यं नित्यानन्दाभिधानं सकलमुखमयं शुद्धवोधखरूपम् । केचिह्माभिधानं पदमिति सुधियो वैषणवं तलपन्ति कोचिसाख्यमेतत् किमपि सुकृतिनो मोक्षमात्मप्रवोधम् ॥४८ सूर्यचन्द्रवशिमण्डलोपरि निर्वाणयोः स्थितिरिति सुधीभिर्भाव्यम् । व्यता- माह कुलार्णवोलायरब्रह्मध्याने- विन्दुरूपं परं बम सहस्रदलसंस्थितम् । प्रत्युपक्रम्य-- कर्णिकान्तस्त्रिकोणान्तमण्डलत्रयमण्डितम् ।। इति ॥ मण्डलत्रयेण सूर्यचन्द्रवद्धिमएइलेन मण्डितमित्यर्थः। इयं निर्वाण- शक्तिः परविन्दुरूपेति स्फुटीकरियाम: ॥४८॥ निर्वाणशक्तिमध्ये परमधास्थानमाह तस्या मध्यान्तराले इति । तस्याः परविन्दुरूपनिर्वाणशतयाः मध्यान्तराले मध्यस्यशून्ये अमलं मायामलरक्षित शिवपदं ब्रह्मस्थानं लपन्ति तत्वज्ञा इति शेपः। योगिगम्यं सूक्ष्मातिमूम. तमत्वात् वामनसोरगोचरत्वाच्च योगिनां पानमात्रगम्यमिति भावः। (४९) ययाति। असाः गमध्यदेपालरावे निर्मलं शिपदमाते। नियामन्द पाश्वतम् चास्यन्नासत्यात् । योग प्राप्य अत्यन्तधानाध्यायात सामानो उसमयं अथवा सकन फलया सह पर्तमान तर धखमयति तत् तथा। एशोना प्रबोधो पाम यमास । एतत् पद क्षेचित् परमहाभिधानमिति बदनि। सन् सधियो पर पदं सपनि। केचित राधियों मोपं भोपवरूप सासमिति वदनि। रतेम प्रदरिशिक्षित नपहभिमाया मारसवात् । तथाच ज्ञानापने- हकार विन्दुकोण मा रिदिपायति। प्रकारे सविन्दुभ्यां रिपाई मोवरि। परिणामासम्बन्धात तो पिरामिति।

·७४ पट्चक्रनिरुपणम्। केचित् वेदान्तिका ब्रह्माभिधानं ब्रह्मेति नाना लपन्ति अथवा हमाख्यं हंमनामकमिति यथायुतार्थः। अन्ये सुमतिनः किमपि अनिर्वचनीयम् आत्मप्रबोधम् पासासाक्षात्कारस्थानं लपन्तीत्यर्थः । मोन मिति मुच्यते मायामपश्चादहिभूयते यत्र तन्मोक्षरूपमित्यर्घः । अत्रेदमवधीयताम् । सहस्रदल कर्णिकान्तम्बिकोणे मायावन्धनच्छादितप्रकतिपुरुषात्मकपरविन्दुः । तदुक्तम्- सत्यलोके निराकारा महाज्योतिःस्त्ररूपिणी। माययाच्छादितात्मानं चणकाकाररूपिणी ।। हस्तपादादिरहिता चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी। मायावन्धनमुत्सृज्य विधा भित्वा यदोन्मुखी। शिवशक्तिविभागेन जायते सृष्टिकल्पना ॥ इति । सत्यलोके सहसारे इत्यर्थः । तथा- निर्गुणो विन्दुरूपश्च मिडिकारणमेव हि । केचिदन्ति स ब्रह्मा केचित् विष्णु: प्रकथ्यते ॥ कैश्चित् रुद्रो महापूर्ण एको देवो निरञ्जनः । प्राधा भक्तियतो देवय एकाकाररूपकः ॥ इति । अस्य विन्दोः केशायकोटिभागेकभागरूपसूक्ष्मतेजोऽशो निव्वाणशक्ति- मध्यशून्यभागो ब्रह्मपदमिति ग्रन्थकारमतम् । तथान्यत्र- तन्मध्ये परविन्दुश्च सृष्टिस्थितिलयामकम् । शून्यरूपं शिवः साक्षात् विन्दुः परमकुण्डली । खर बिना उच्चारितमयलात् शक्तिरपि तत स्फुटा। कोइयम् ? अात्मनः परमात्मनः प्रबोधो यस्मात्तत्तयति।

·पटचक्रनिरूपणम् । ७५ तथा- वृत्तः कुण्डलिनीगझिर्गुणत्यसमन्वितः । शून्यभागं महेयानि शिवशत्यात्मकं प्रिये । इति । अयं विन्दुः सर्वकारणरूप ईश्वर इति केचित् । पौराणिका महाविष्णु- रूयोऽयमिति वदन्ति । अन्ये तु ब्रह्मपुरुषोऽयम् । नाही न रानि वियन पृथी नासीत्तमी ज्योतिरभूभवान्यत् । थोत्रादिबुझानुपलभ्यमेक प्राधानिकं ब्रह्म पुमास्तदासीत् ॥ इति । निर्गुणः सगुणयेति गियो ज्ञेयः सनातनः । निर्गुणः प्रकृतेरन्य; सगुण: सकलः स्मृतः ॥ इति सारदावचनातन्मध्येऽयं सगुणनदारूयः । वसनस्वेकमेव मतभेदा. नानाविधनाना गायन्तीत्यनं विस्तरेण । ४८1॥ तदयं महावाक्यानिर्णयः। सुयुमानायूः सहसदलपनं एक- वर्णमधोमुखं रक्तकिचल्कयोभितम् प्रकारादिलकारान्तपञ्चागण: शमा- विंशत्यावर्तनेन सहस्रसंख्यकैर्युक्तसहस्रदलम् । एतत्कर्णिकायां इंसः ततः परमशिवरूपगुरुः। ततः सूर्यमण्डलं घन्ट्रमण्डलं ततो महावायुः । तती ब्रह्मरन्ध्रम् । ततो महामहिनी चन्द्रमण्डले विद्युदाकारविकोणम् । तमध्ये मृणालघुत्रशतभागेकभागरूपसूक्ष्मा चन्द्रस्य पोड़गी कवाऽधोमुखी रायर्ण । नकोड़े केगासहस्रभाग क्रमागरूपसूक्षमा निजीपकला रसायऽधोमुखी। सदधस्तात् अव्यक्तनादात्मकनिदोधिकास्यवतिः। तदुपरि निधापकाना- कोड़े परविन्दुः शिवशयामकः । प्रस कैगायकोटिभागफमागरूपमा- तेजोसरुपा निर्वाणयनित: पस्या मो जीवः पिन्दोमध्ये गून्यं अनपद- मिति। पागमपहमपखादिमसे मासदनपप्रकणिकामध्ये चन्द्र- माइले अकयादित्रिकोणं तन्मध्ये विकोपसमीपे विभिन्दुः तस्यायो विन्दु- ·S पट्चक्रानिरूपणम्। ई कारः पुरुयात्मकः । ऊ विन्दुइयरूपविसर्गः सकार: प्रतिरूपः । एत- दुभयात्मको हंसस्त्रिविन्दुरूपेण प्रकाशते । तन्मध्ये प्रमाकला तत्कोड़े निर्वाण- शक्तिः तस्या मध्यशून्यं परंतम इति । तयधा- अथ अवसहचारी पूर्णेन्दुमध्यविस्फुरत् । त्रिकोणं तड्दिामासमकथादिहलमयुक् । तदन्तरे परं शून्यं विसर्गाधो व्यवस्थितम् । वालादित्यप्रभा तत्र कला पोड़श्यधोमुखी ॥ सवन्ती धधारां वै चन्द्रागिविभगुरा । तदन्तर परा शक्तिः कोट्यादित्य सभामयी।। विसतन्तुसहसांगभागरूपा चिदात्मिका । तदन्तः सच्चिदानन्दो वेदातीतो निरञ्जनः । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विमर्ग: प्रकृतिमतः । पुं-प्रसत्यालको हमः स्वप्रकाशन भासते ॥ इति । एतन्मनमाथित्य परविन्दोरूई हसघटक विसगोपरि गुरुस्थितिरिति वदन्ति । तन ममीचीनम् । निर्वाणतन्ये परं विन्दुरुपक्तिममपि तस्याः पूजाध्यान- परायणस्य निजगुरोः स्थितिकथनात् । पूनार्थोपवेगनन्त अधास्यले सम्मुख एवं युज्यते न तूईस्थले पचाहेशे। तदयथा। निणेि- मत्यलोके वीजको चिन्तामणिरटहे शुभे । ध्यायेन्निरचनां देवों रनमिहासनोपरि। तस्यान्तिके निजगुरुं पूजाध्यानपरायणम् ॥ इत्यादि । किञ्च पूर्वप्रदशिते महाकालीतन्ववचने ईसवर्णहयोपरि गुरुस्थितिः सुव्यता। प्रब मूलादिसहस्रदलपर्यन्तोक्तप्रकारविपरीतमकारबोधकानि तथा तदतिरिक्तबोधकानि च यानि वचनानि दृश्यन्ते तानि मतभेदेन प्रकारान्तरविधायकानि इति बोध्यम् ॥ इति ससमप्रकरणम् ॥

·७७ षट्चक्रनिरूपणम् । इकारणेव देवौं यमनियमसमभ्यासशीलः सुशीलो नात्वा श्रीनाधवक्तात् क्रममिति च महामोक्षवमप्रकाशम् । ब्रह्मद्वारस्य मध्ये विरचयति स तां शुद्धबुद्धिखभावो भित्त्वा तल्लिङ्गरूपं पवनदहनयोराक्रमेणैव गुप्तम् ॥ ५० ॥ अथेदानों सहस्त्रदलपर्यन्तं चक्रं निरूप्य तत्र कुण्डलिनीयोगं कथयिष्य- नांदी कुण्डलिन्युत्थापनप्रकारमाइ हद्धारेणेति । अस्थायमर्थः । योगित्वेन प्रसिद्धो जनः गुरुवात् क्रम ज्ञात्वा येन क्रमेण प्रकारेण दाद्या- कुञ्चनादिपवनदहनयोराक्रमणं कुण्डलिन्युत्थापनादिकं भवति तत्प्रकारक्रम श्रीनाथस्य गुरोर्वधात् ज्ञात्वा पवनदहनयोराक्रमेण हमिति कूवीजी- धारणेन च कुण्डलिनीमुत्याप्य तनिङ्गरूपं भित्त्वा स्वयम्भुलिच्छिद्रं प्रस्फोट- यित्वा तां देवीं कुण्डलिनों ब्रह्महारस्य मध्ये चित्रिणीनाड़ीमुखमध्ये विर- चयति प्रापयतीत्यर्थः। हवारणेति ततो हंसमुपस्मृत्य शनैराकुञ्चयेत् गुदम् । इत्याद्यागमकल्पगुमवचने इंसमन्त्रस्योधारणेन कुण्डलिनीचालनविधानात् । - (५०) हारेणेति । इदानी भूतरादिः कप्यते । तां देगें कुण्डलिनी यमनियमसमभ्यासपीमः म जनः श्रीनाथशात् गुरुमुखात महामोक्षपथमा क्रमञ्च माता हारेण सत् सयभूमि भित्या महारस्य मधे विरचयति । नमः कोडय? योभनं सोनं यस्य स तथा। परेवा प्रभायो यस्य स तथा । नन्वत सतां तो कोटकप्रकारेणाक्रम्य मयति ? ल्याइ पायोरिति तयोराक्रमणेन व्यर्थात् पयनयोगेन दहनस्य जइंगतिलता प्रदा साहात साईगतिर्भरत्ये। तथाच- भूलाधारे भरेदिव्यं लिको तेजसो निधिम् । तसाग्निरेखामागीय यध वयवस्थिताम् । रज्यूहाम्रायवरनात् । प्रज्वबजगाशारा पनवामिभा शुभा। सधा बननी मोसा सूर्योटिसमप्रमा। मध्य पहियोगेन मनाममा सा। सूचोर गुषमादाय मजाई गमवा।

·पटननिरूपणम् । हूं हम इति मन्त्रः कुण्डलिनीचालने विनियुक्त प्रति ललितारहस्यकारः । किन्तु हमारणपूर्वकतदाकुञ्चनविधानात् हंम इति मनुमनुस्मृत्य जीवा- रमानं हृदयस्यं दीपकलिकाकारं मूलाधारमानीय तेन साई कुण्डलिनी चालयेदित्यभिप्रायः । अतएवागमक ल्पद्रुमै- प्रारोप्यारोप्य शक्ति कमलजनिलयादात्मना साधकेन्द्रः । इति परवचने प्रात्मना जीवात्मना माई चालनमुक्तम् । कालीकुम्लामृतेऽपि- हृदयाममनुना नीवा जीवं मुखाम्बुजे । हसारेण समुत्याग्य कुण्डलों परदेवताम् ॥ इति ॥ कहालमालिनीतन्वे- प्रारूप्य प्रणवेणैव जीवात्मानं नगेन्द्रजे। कुण्डलिन्या मह पाणं गन्धमादाय साधकः । सोऽहन्तु मनुना देवी स्वाधिष्ठाने प्रवेशयेत् ॥ इति ॥ ततय हंसेन प्रणवेन वा हृदयाजीवं मूलाधारमानीय केवलकूञ्चवीजेन कुण्डलिनीमुत्यापयेत् इति मधोभिर्भाव्यत् । स जनः कीदृश; ? यमनियमसमभ्यामशोलः यमनियम इति योगप्रति- बन्धक कामक्रोधादिनायकतदनुकूलगरीरान्तवायुरेचनमनःस्थैर्यादिसाधकाङ्ग- योगप्रदर्शक तैरेव प्रकृतयोगनिष्पत्तेः न तु केवलयमनियममावेण । ग्रन्य कृता चतुःपञ्चागच्छोके 'योगी यमाद्यैर्युन' इत्यत्र यमाद्यैरिति बहुवच- नान्तत्वेन प्रयुताम् । प्रयन्तु यमायभ्यासः कामाद्याकुलितचित्तानामेव । यदि तु जन्मान्तरीयादृष्टवशात स्वभावतो वा क्रोधकामादिरहित: तदा तदयोगा- भ्यास विनापि प्रकृतयोगे मतो भवतीति बोध्यम् । अतएव उहाटबेत् कपाटन्तु यथा कुञ्चिकया हठात् । कुण्डलिन्या तथा दोगी मोचदार प्रभेदयेत् ॥ अति गोरक्षसंहितोलत्याच ॥ [ एतन्मते "शबुद्धिप्रभार." ति पाठः] ।

·अथवा पट्चक्रनिरूपणम् । सुशील इति यतः यमाद्यभ्यासशीलः अतएव सुशील इति। श्रीनाथ- यतादिति । गुरूपदेशं विना क्रमज्ञानं न भवतीति भावः । अतएवोक्तम्- गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थकोटिभिः ॥ इति ॥ क्रमं विशेषयति महामोक्षवमप्रकाशमिति। मोक्षवर्म चित्रिणी- नाडीमध्यच्छिद्ररूपवर्म तस्य प्रकाशः प्रस्फोटनं येन क्रमेणेत्यर्थः । शुइवुद्धि- स्वभाव इति शुद्धबुद्धौ ब्रह्मणि स्वभावो यस्य अथवा शुडबुड्या खस्मिन् धात्मनि भावी यस्येत्यर्थः । सुगुप्तं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । तसिङ्गरूपं सुगुप्तं मुद्रितमुखत्वेनाव्यतम् अप्रकाशितमुखमिति यावत् । अथात्र कुण्डलिन्युत्थापनप्रकारं विशेषणाह । भागमकल्पद्रुमपञ्चमशाखायाम्- पद्मासने निवेश्या ततः पाणिहयं न्यसेत् । ततो हंसमुपस्मृत्य शनै: सङ्कोचयेगुदम् ॥ वायुमुत्तोलयेत्तेन वर्मना स पुनः पुनः । उत्तील्य भेदयेच तस्यानुष्ठानमुच्यते ॥ मूलाधारसरोजे तु विकोणमतिसुन्दरम् । कामो भवति तन्मध्ये बालार्ककोटिसनिभम् । तः कुण्इलीशक्ति स्वयम्भूलिवेष्टिनीम् ॥ तथा- कामाग्निना कूच्चयोगात् परं इंसाभिलापिनीम् ॥ इति । तथा भूतशडी- वदिस्यां कुचिको लत्वा गत्वा तदुदरे शिवे । कार्य समनमाय हार कुश्किया हठात् । उहाय परमेयानि पपनेन प्रदीपयेत् । हुतागनासतां त तापेन भणमूईताम् ।

·८० पटवनिरूपणम्। भित्त्वा लिइवयं तत्परमरमशिवे सूक्ष्मधाम्नि प्रदीप सा देवी शुइसत्ता तडिदिव विलसत्चन्तुरूपस्वरूपा । ब्रह्माब्याया: शिगया: सकलसरसिन प्राप्य देदीप्यते त- न्मोचाम्बानन्दरूपं घटयति सहसा सूक्ष्मतालक्षणेन ॥५१॥ प्रमुप्ता नागिनी निले योनिय प्रदोधयेत् । तत: प्रचालयेहायुं याववाद्यन्तरयु च ॥ गुमटेन मार्गेण मला कुम्भकेन । पाकम्येवं ततो जीवं सुगुसेन पथा भगम् । कोकामेरूईमुग्वान् कारयेत् पहनान् गिवे । प्रबोधयन् गनेर्भानु मेरुझं नवेत् मधीः ॥ इति । तदयं मकलवचनपयालोचनसिः क्रमोऽवधीयताम्। योगी जनः विहितामने उपविश्य बाई उत्तानो करी रुत्वा खेचरीमुद्रया स्थिरचित्तः मन् देशान्तर्वायुमापूर्य कुम्भकं कृत्वा घट्यमाञ्चयेत् । तेन अच्छामोत्- मरणनित्तिः। नतो देहान्तरस्थवायोरुदरकण्ठादिध्यापकतया नाडी- छिद्रप्रस्फोटनेनाधोगमनमनुभूय गुदमाकुचापानं संरुध्य वायुयुत्तोल्य मूलाधारकमलकर्णिकान्तस्त्रिकोणन्यकामं वाममावर्तयेत्। तेनोहोप्तेन तत्र स्थितन कामाग्निनोत्तप्तां कुण्डलिनी इशारण चेतयित्वा परमशिव- भामरस्याभिलापिणीं तां स्वयम्भूलिङ्गमुख स्फोटयित्वा तच्छिद्रेग चित्रिणी- नाडीमुखमध्यं प्रापयेदिति समुदितार्थः ॥ ५० ॥ इदानी कुण्डलिनीयोगप्रकारमाह भिवेति। माहवर्मनि धर्मकरणं भेदः । भस्यार्थ: मा देवी कुण्डलिनी नलिनवयं स्वयम्भवाणेतगण्यलिङ्गत्रयं (1) भिति। हानी तथा गतिप्रकारमाह सा देवी तल्लिगलयं वयम्भूतराख्य- निकान् भित्ता ब्रह्मासनाद्याः सकलसरमिजान माथ परमरमरिके देहोप्यते भां दीप्ति कुचती सहसा सूझतानक्षपेन मोक्षानन्दरई पदयति छ अर्थात् शिवलिङ्गस्य । सा कोदशी।

·८१
षट्चक्रनिरूपणम् ।
मित्वा तलिङ्गः संरुइवर्मनि वर्म क्त्वा ब्रह्माख्यायाः शिरायाः चिचिणीनाड़ी-
सम्बन्धि तद्ग्रथितमिति यावत् । ग्रथितं सत्सकलसरसिज प्राम्य तत्र देदीप्यते
ततः सूक्ष्मतालक्षणेन सूक्ष्मभावस्वरूपेण सूक्ष्मभावेनेति यावत् । सेग भावेन
विलसत्तन्तुरूपस्वरूपा सती परमरसशिवे परमरस: परमानन्दः तन्मये शिवे
सहसदलकर्णिकास्यपरंविन्दुरूपशिवसमोपे अर्थाहत्वा मोहाख्यानन्दरूपम्
अर्थात् साधकस्य नित्यानन्दरूपमुक्तिं सहसा घटयतीत्यर्थः । लिङ्गवयमिति
तत्पूर्वोतं षट्चक्र पञ्चशिवञ्चेति चतुर्दशग्रन्थीन् भित्त्वेति बोध्यम् ।
तदुक्तं मातानन्दतरङ्गिण्याम्-
गच्छन्ती ब्रह्मरन्ध्रेण भित्ता ग्रन्यौंयतईश ॥ इति ।
तत्र लिङ्गगिवयोभेदप्रकारमा स्वतन्त्रतन्ले-
पट्च कास्थान् शिवान् भित्त्वा देवी गच्छति निष्कलम् ।
चक्राधिष्ठानतो रूपं त्वा तत्तम्मनोहरम् ॥
मोहयित्वा महेशानमानन्दानुतविग्रहम् ।
रमित्वा तत्र तत्रैव यावत् प्राप्नोति शाखतम् ।
। मोहितः परया यस्मात्तम्मावि उदाहसः ॥ इति ।
तथा मायातन्वे-
भिवा लिङ्गवयं देवी शक्तिमार्गेण गच्छति ।
तत्तद्रूपेण चक्रेयु निष्कलं प्राप्य निर्वता ॥ इति ।
तत्तटूपेणेति वैखरी मध्यमा पश्यन्तीभावेन ।
तदुत्तम्-
प्रथमे वैखरीभावी मध्यमा वृदये स्थिता।
भूमध्ये पश्यन्तीभावः पराभावम्तदिन्दुनि।
पस्यार्थः परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीति चतसः शम्दोमादिकाः गलय:
कुण्डलिन्यभेदरूपाः। ततः महनारे कुण्डनिमोगमनकाले प्रथमे पयम्भू-
सत्ता चर्षियतितत्वसम्बन्धा। पुनः बोरगी ? विदिक्ष प्रजातन्तकभित मद यहाः
"तया। शिवे विभते समधानि सर धाम यस । प्रोप्ने महा िकुभंति ।
.
११

·षट्चक्रानिरूपणम् । लिङ्गममीपे वैखरीभावेन तं मोहयित्वा एवं हृदये वालिङ्गं मध्यमाभावेन भूमध्ये इतरलिङ्गं पश्यन्तीभावेन मोहयित्वा परविन्दुनिकटे पराभाव- माप्नोतीत्यर्थः। चक्रभेदप्रकारमाह--. चित्रिणीविवरे रलमेदयकसमुभवान् । सव्यदक्षपाईयोय नालस्थान् वाहयेह तान् । पद्मावाडीमध्यवर्मरोधितान् परमेश्वरि । नालं वामविशेत् पद्मन्तेन भेदः प्रजायते ॥ यथा शिल्पवतों रश्मिवाही लाययति प्रभुः। भेदयित्वा तथा चक्र पड्जीवन नयेश ताम् । इति । सथा- पट्चक्रमन्धिमार्गेण सयुमारना तथा । हमन मनुना देवी महस्रारं ममानवेत् ॥ इति । परमरमशिवं विशेषयति। सूक्ष्मधानि प्रदीप इति। सूमधाम निबाणशक्त्यात्मकपरविन्दोस्तेजो इंसः तामध्ये दीप्यमाने इत्यर्थः । देवों विशेपयति । शडसत्त्वेति । मत्त्वातिसत्वपरमसत्वशामावविशद. सत्त्वेति पञ्चविधं शरीरापच्चिनचैतन्यमुत्तरोत्तरप्रष्ट तोयं इसत्या तरीयेति यावत् । कैन प्रकारेण मोक्षास्थानन्द घटयतीत्याकाहायामुधी । परविन्दी तां कुएलिनी विलाप्य केपाश्चित् माधकानां जिवामनोरभेदेन तहिन्दुचिन्तनेन केयाक्षित् तथा अत्यामक चिन्तनेन कपाधि परमपुरुष- मयचिन्तनेन तथा कैयाचित् केवल शिवलिमामरस्य चिन्तनेन सा देवी मी घटयतीति । नदुकं मायातन्ते- ऐक्यं जीवात्मनोराइयोंग योगविशारदाः । शिवात्मनोरभेदेन प्रतिपत्ति पर विदुः। सव ·+ षट्चक्रनिरूपणम् । शत्यामकं तथा जानं जगुरागमवादिनः । पुराणपुरुषस्यान्ये ज्ञानमाहुविशारदाः ॥ शिवशक्त्योः सामरस्यात्मकं प्रकृतिनोऽपरे ॥ इति । ऐक्यं जीवात्मनोरिति समाधिविषयम् । योगमिति युज्यते परमात्मना एकीभूयते अनेनासो योगः। तं योगमित्यर्थः । समाधिमका ध्याने योग. भेदमाह। शिवात्मनोरित्यादि। सामरस्यात्मकमिति । स्त्रीपुंयोगे त यत् सौख्यं सामरस्यं प्रकीर्तितम् । तचिन्तनप्रकारमाह वृहच्छ्रीक्रम- कला कलङ्करहितां चिदानन्दमुपेयुपीम् । विम्वरूपनिदानच शद्वस्फटिकसबिभम् । पराविराजिवामोरुमदालसवपुःस्त्रियम् । नादोपरि महादेवं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा । इति । कलां कुण्डलिनीम् । चिदानन्दं विन्दुरूपशिवमुपेयुपी प्राप्तवतीमित्यर्थः । विम्वरूपनिदानं परशिवम् । तथान्यत्र- शून्यरूपं परशिवं प्रापयित्वा तु कुण्डलीम् । ततः सामरमीभूतां पाययित्वा परामृतम् । पुनस्तेन पथा देवी प्रापयेत् कुलगद्वरम् ॥ इति । यथा- साङ्गत्यन्तु तयोः हत्वा सामरस्यं विभाव्य ध । तदुद्भूतरसेनेय मर्पयेहेहदेवताम् ॥ इति । प्रकारान्तरमाह गन्धर्वमालिकायाम् - सहसारं शिवपुरं रम्यं दुःषविवर्जितम् । सर्वतोऽलग सदियं नित्यपुप्पफलद्रुमः । सदाशिवपुरं रम्यं कम्पजगोभितम् । पचभूतात्मकं हसं गएषयसमन्वितम् ।

·८४
पट्चक्रनिरुपणम् ।
चतुर्वेदचतुःशाखानित्यपुष्यसमन्वितम् ।
पोतं खेतं तया कणं रकपुष्पञ्च पाचति ॥
हरितच विचिवञ्च नानापुष्यमनोहरम् ।
एवं कल्पद्रुमं ध्याला तदधो रनवेदिकम् ॥
तत्रोपरि सुपर्यवं नानावस्त्रीयशोभितम् ।
मन्दारपुष्यसहितं नानागन्धानुमोदितम् ॥
सवोपरि महादेव: सदा तिष्ठति सुन्दरि।
ध्यायेत् सदाशिवं देवं शुद्धस्फटिकसविभम् ।
बहरत्नसमाकीण दीर्घवाई मनोहरम् ।
मुखप्रसनवदनं स्मेरास्यं मततं प्रिये ॥
श्रवणे कुण्डलोपेतं रत्नहारण शोभितम् ।
गले पद्ममइस्रेण मालया शोभितं वपुः ।
अष्टवाई बिनयनं शिवं पद्मदलेक्षणम् ।
पादयो पुरं रम्यं शब्दब्रह्ममयं वपुः ॥
एवं स्थूलवयुम्तम्य भावयेत् कमलेक्षणे ।
पद्ममध्ये स्थितं देवं निरीहं शवरूपवत् ।
शवरूपो महादेवः कृत्यं नास्ति कदाचन ॥
तथा-
कुण्डलिनी देवी म्वयम्भूलिङ्गवेष्टिनीम् ।
हंगेन मनुना देवी सहसारं ममानवेत् ।
सदाशिवो महादेवो यताम्ते परमेपरि ।
देवी रूपवती कामसमुल्लासविहारिणीम् ।
मुखारविन्दगन्धेन मोदितं परमं शिवम् ।
प्रबोथ्य परमेगानि तवैवोपविशेत् प्रिये ।
शिवम्य मुखपनं हि घुचुम्बे कुण्डली शिवे ।
मदाशिवेन देवेशि क्षएमा रमेत् प्रिये ।

·घट्चक्रानिरूपणम् । नौत्वा तां कुलकुण्डली लयवशात् जीवन साई सुधी- र्मोक्षे धामनि शुद्धपद्मसदने शैवे परे खामिनि । ध्यायेदिष्टफलप्रदां भगवती चैतन्यरूपां पर योगीन्द्रो गुरुपादपद्मयुगलालम्बी समाधौ यतः ॥ ५२ ॥ अमृतं जायते देवि तत्क्षणात् परमेश्वरि । तदुद्भवामृतं देवि लाक्षारससमायुतम् ॥ तेनामृतेन देवेशि तर्पयेत् परदेवताम् । पट्चक्रदेवतास्तव सन्तामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं पुनः सुधीः । यातायातक्रमेणव तत्र कुऱ्याम्मनोलयम् । एवमभ्यस्यमानस्तु भहन्यहनि पार्वति । जरामरणदुःखायेर्मुच्यते भवबन्धनात् । एवम्प्रकारान्तरस्तन्त्रान्तरे अनुसन्धेयः ॥ ५१ ॥ कुण्डलिनीध्यानयोगमुक्षा समाधियोगमाह नीत्वेति । पस्यायमर्थः । समाधी यतः योगीन्द्रः सुधीः तां पूर्वोत्तोत्थापनक्रमेण वादारं प्राप्तवती भगवती कुण्डलिनी जीवेन साई लयवशात् लयक्रमेण राहपद्ममदने सहस्रार- मध्ये परे परविन्दुरूपे शिवे शिवपदे खामिनि सामिनिकटे नीत्वा एफल. प्रदाम् इष्टदेवतारूपांता खामिरुपपरविन्दुना सहेकोमा प्रापयित्वा परां (५२) मोत्येनि। तस्यात साधवाय सोभिवाट मोवेति । चनः तां मामिला सोरेन जोराना सामान चोगा इला रे भिमन्योदमोरेशमनिभोवा दारे- दिति "यपान कतिमा प्राचामचनि" रोहतकमेव यहा मागे बीम चाप यति तदेशनोकामना साईनसा थायनम् । पतरामारपोस खार ·८ पट्चक्रनिरूपणम् । परं विन्दुःस्वरूपां ध्यायेत् । चेतन्यरूपामिति । तदनन्तरं परविन्दुमपि तन्मध्य- शून्यमध्ये चिदात्मनि विलाध्य शुद्धचैतन्यरूपां ध्यायेदिति समुदायाधः। ततः सोऽहम्भावन जीवात्मनोरक्यं नात्वा तत्र चित्तं विलाप्य सर्वव्यापक- सम्पूर्ण ज्ञानात्मना स्थिरचित्तः सन् तिहेदिति शेषः । तदुक्तं श्रीमदाचार्यम्वामिना- मकारं कारणं प्रानचिदात्मनि विलापयेत् । चिदात्माहं नित्यशबुद्धमुक्तसदद्वयः ॥ परमानन्दमन्दोहं वासुदेवोऽहमोमिति । जात्वा विवेचकं चित्तं तत्साक्षिणि विलापयेत् ॥ चिदात्मनि विलीनञ्चत्तचित्तं नैव चालयेत् । पूर्णबोधात्मना तिष्ठेत् पूर्णाचलममुद्रवत् ॥ इति । मकारमिति प्रणवपक्षे। अत्र कारणं परंबिन्दुः । वासदेवोऽहमिति "वैष्णवं तलपन्ति" इत्यनेनैकवाक्यतया वैपावपक्षे । तेन यो यद्देवतोपासकः, भ मोहमिति ज्ञात्वा । इति प्रणवोपासनायाम्। अन्यत्र तत्तन्मन्त मय- कुण्डलिनीस्वरूपं ज्ञात्वा इति बोध्यम् । तन्त्रान्तरे- किरणस्थं तदग्निस्थं चन्द्रभास्करमधगम् । महामूल्यमयं कृत्वा पूर्णसिष्ठति योगिराट् ॥ इति ॥ जीयेन माद नीत्तेति पूर्वपदर्शितवचनात् हंस इति जोवामानं हृदयस्थं दीपकलिकाकारं हंस इति मन्त्रेण मूलाधारमानीय तेन साडे कुण्डलिनी नयेत् । यस्य । परे उत्कृरे अथा परे स्थानवामिनि मर्वेषामधिकारिणि संहारकारणत्वात्। सो कोशीम् ? एटफनं प्रददाति इति टफलप्रदां भगवती रोकाममाहात्मयतों चैतन्यदर्श चेतनास्वरूप पशिष्ट गुरो पादपायुगनानवी योगोशः एवंक्रमेण भावयेदिति सम्बन्धः । समा ध्यानधारणादौ यतः । [सम्मते "एलएमसदने" रति पाठः |

·पटरकनिरूपणम् ।
लयवमादिति। लयक्रममाह-~-
त्रिकोणास्ये तु देवेशि लहारं चिन्तयेत्ततः।
ब्रह्माणन्तन सश्चिन्त्य कामदेवञ्च चिन्तयेत् ॥
जीवं तत्रैव निश्चित्य पणयोधारणेन च ।
पदे व गमनं पत्यो विसर्गनाशकामिनी ।
भाएं सञ्चिल्य देवेशि महेशि प्रापवसमे ।
ভার্জিনী ঘষাঘা মপ্লিম্ব সাধন
एतानि गिरिजे मातः पृथ्वी नीला गोपरि।
तधा-
ततय पृथिवीं धन्यां गन्धं नोखा महखरि ।
पासष्य प्रणवेनैव जीवात्मानं नगेन्द्रजे ।
कुण्डलिन्या सह प्राणं गन्धमादाय साधकः।
सोऽहं तु मनुना देवि खाधिष्ठाने प्रवेशयेत् ।
मधा-
तत्कापिकायां वरुणं तवापि भावयेत् इरिम् ।
पुराणकारिणी शक्किं चिन्तयित्वा वरानने ।
एतानि गन्धश्च शिव रसं नौखा परानने।
जौवामानं कुण्डलिनी रसञ्च मणिपूरके ।
तथा-
तत्कर्णिकायां सोणि पहिं सश्चिन्य साधकः।
सब गद्रः स्वयं कत्ती महार सकलस्य ।
साकिनीशिसंयुम्नं भावयेतं मनोहरम् ।
ননহিতি দ্বারা সীময় মিৰ ?
एतसानि सुभगे रूपं नीला महामगे।
जोधमानं कुण्डलिनी प्रशनाइले नयेत्।

·पटनकनिरूपणम् ।
तथा-
तत्कर्णिकायां वायुश्च जीवस्थाननियासिनम् ।
तत्र. योनिमण्डल व वाणलिङ्गविराजितम् ॥
राकिणीशक्ति संयुन तत्र वायुवगिन्द्रियम् ।
एतानि रूपं मंयुज्य स्परों लमलकारिणि ।
जीवं कुण्डलिनी स्वयं विशडे स्थापयेत्ततः ।
तथा-
तकर्णिकायामाकाशं शिवध शाकिनीयुतम् ।
वाचः थोत्रच पाकारी संस्थाप्य नगनन्दिनि ॥
एतानि स्पर्श शब्दे वे नीत्वा गारिमप्रिये ।
जीवं कुण्डलिनी शब्दञ्चाज्ञाचक्रे निधापयेत् ॥
इत्यन्त कवालमालिन्याम् । त्रिकोणाख्ये प्रक्रान्तमूलाधारतिकोणे ।
तम्मध्ये लद्वारचिन्तनमिति। एषं प्रणयोधारणेन जीवानयनमिति मतान्तरम् ।
विसर्गनाशकामिनीति। विमर्ग उपसर्गः कामोहेग इति यावत् । तदायितुं
शीलं यम्याः सा कुण्डलिनी पत्यो पदे महसदलकमलस्यविन्दुमयगिधे
गमन साधकेन कार्येति षः। एतानि लडारवधाकामदेवडाकिनीति-
घ्राणेन्द्रियाणि पृथ्वों नीत्वा पृमा पिलाप्य थिवीं गन्धतत्वे विलाम्य
जीवात्मानं कुण्डलिनी गन्धनत्वं प्रभावेनालय सोऽहंमन्वेण स्वाधिष्ठान
समानयेत् इति शेषः । एवं मत बोध्यम्। जीवं कुण्डलिनी शब्दतत्त.
मानाचकेनीया शब्दतत्त्वं ततस्थाहधारे प्रहारं महत्तत्त्वे महत्तत्त्वं हिरण्य.
गर्भाख्यसूत्मप्रकृती प्रकति परविन्दौ विलापयेत् ।
तदुहं सन्वतन्त्रप्रकाये-
अहवारे हरेयोम मगदं तमइत्यपि।
महाच सधहीनामव्यते कारणे पर।
सच्चिदानन्दरूपं यत् वैष्णवं कारणं परम् ।
पृथिव्यादिक्रमात् सम्यं तव लोनं विचिन्तयेत् । इति

·Ce षट्चक्र निरूपणम् । सर्वशक्तिमध्यक्त हिरण्यगर्भायसूक्ष्मप्रकृती महहरेत् प्रकृतिश्च परे पर. विन्दुरूपकारणे हरेदित्यर्थः। पत्र- समाधिकालात् प्रागेवं विचिन्त्यातिपयवतः । स्थूलसूक्ष्मकमात् सर्वं चिदामनि विलापयेत् ॥ 'इत्याचार्यविधानात् स्थूलानां सूक्ष्मे लयः। पृथिव्यादिकमनाहतपर्यन्त तेषामुक्तक्रमेण लये पृथिव्यायितत्वेन पादधाणेन्द्रिययोः पृथिवीप्रपञ्चसमुदा- यस्य च पृथिवीस्थाने विलापनम् । एवं जलस्थाने पाणिरसनेन्द्रियजलप्रपञ्चानां पलिस्थाने पायुचक्षुरिन्द्रियवडिप्रपञ्चानां वायुस्याने उपस्थ त्वगिन्द्रियवायु- प्रपञ्चानाम् भाकाशस्थाने वाक्थोवेन्द्रियाकाशप्रपञ्चानां लयः। पाजाचके सूक्ष्ममहदहवारादिकं तेषामुक्तकमेण कारणे लयः । रान्तवर्णान् विलोमेन विलाप्य स्थूलसूक्ष्मक्रमात् सर्वमित्यव समित्युपादा. नात् ब्रममावावस्थितये भाज्ञाचक्रोईस्थितपूर्वोपदर्शितविन्दुबोधिन्यादिसकल- कारणगरीरमपि विलोमेनादिकारणे परविन्दौ विलापयेदिति । तबकारमाह- भइस्पावं ततो न्यासस्थानाहांय संहरेत् । प्रतिलोमे लक्षलयो लकारस्य इकारके : इलयर सकारे च सलयय षकारके। कामेवमपर्यन्तं लयमुत्पाद्य यवतः । इति । ततः क्षकाराद्यका- तदाँ संहरोहिन्दी कलायान्तं नियोजयेत् । तां नाइनान्तरं नादं नादान्ते संहरेत् पुनः । समुन्भन्यो समायोज्य विशुपको नयेच ताम् । तं पुनर्गुरुवर त योजयेत् साधकोत्तमः । समय योजयेशविलयेत् परमे शिवे रति विएवन विन्दी। सूर्यविन्दुर्मुख मोलमधस्तादिन्दुपावको । इत्यादि ।

·पट्चक्रानिरूपणम् । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रततिः स्मृतः । इत्यादिवचनयोरेकवाक्यतया तस्यैव ववत्वात्। नोवा तां पुंसि विन्दात्मनि तमथ परात्मन्यथो कालतत्त्वे तहे शक्ती चिदात्मन्यपि च नयतु तां केवले धामि शान्ते । इति केशवाचार्यवचनकवाक्यत्वाच । अत्र स्वम्वकारणे संहरणदर्शनात् नादान्तस्य व्यापकशक्ती तामुन्मन्यां तां ममन्यां तां विष्णुवक्ते इति बोध्यम् । एवंप्रकारेण वर्णानां संहरणे षट्चक्राणां संहारः पद्मदलानां वर्णमयत्वात् । तदुक्तं विखसार- धादिवर्णामक पत्रं पद्मानां परिकीर्तितम् ॥ इति ॥ अथ वर्णपद्मोभयमहरणमकारमाह सम्मोहनतन्ले- वादिसान्तान् दल स्थार्णान् संहरेत् कमलासने । तं पटपत्रमये पछे बादिलान्ताक्षरान्विते । वाधिष्ठाने ममायोज्य बोधयेदान्जया गुरीः ॥ इत्यादि । हिपत्रे हवलमित योजयित्वा तत: सुधीः । तदरें संहरेहिन्दौ तं कलायां नियोजयेत् ॥ इत्यन्तवचनम् । ततच सूलकमले चतुर्वर्ण मंहत्य तत्पनं खाधिष्ठाने महोत्। एवं- कामेणाजाचक्रम्यहमपर्यन्तं संहृत्य तत्पनं चिन्दौ विन्दं बोधिन्याम् एवं पूर्ववत् मर्च परविन्दी विलापयेदिति । एवश्वाज्ञाचक्रमहरणे तत्कर्णिकास्थ- हाकिनीताम्लिङ्गप्रणवादीनां निराधारस्थित्यमभवात् प्रकृतिपर्यन्तमहरणा- नन्तर तानपि परविन्दौ महरेत् । शुइपद्ममदने किम्भूते ! मोक्षे धामनि मुलिमम्पादकग्थाने इत्यर्थः । योगोन्द्रं विशेषयति गुरुपादययुगलालम्बीति । गुरूपदेगेन। ममिडिरित्यतम्त पदायित: ममिति भावः । समाधी यत इति । समाधिलशमाह कुना- यदव नात्र निर्भामः स्तिमितोदधिवत स्मृतम् । स्वरूपशून्यं यहयानं न ममाधिबिंधीयते । .

·पट्चक्रनिरूपणम् । लाक्षाभं परमामृतं परशिवात् पीत्वा पुनः कुण्डली नित्यानन्दमहोदयात् कुलपयान्मूले विशेत् सुन्दरी। तद्दिव्यामृतधारया स्थिरमतिः सन्तर्पयेद्दवतं योगी योगपरम्पराविदितया ब्रह्माण्डभाण्डस्थितम् ॥ ५३ ॥ तथान्यत्र- समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः । समाधिमाहुर्मुनयः प्रोतामष्टाङ्गलक्षणम् ॥ इति । “योगश्चित्तत्तिनिरोधः” इति पातञ्जलसूत्रम् । तस्मिन् यतः तदभ्याम- युक्त इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ उक्त प्रकारमकलयोगचिन्तनानन्तरं यत्कर्तव्यं तदाह लामाममिति । अस्यार्थः । कुण्डलिनी सुन्दरी परशिवात् परमामृतं पीत्वा नित्यानन्दमहो- दयानिःसृत्य कुलपथात् चित्रिणीनाडीमध्यस्थवद्यापयं प्राप्य मूले मूलाधार पुनः प्रविशेदित्यन्वयः । पीत्वेति पूर्वोत्ततत्तहानानन्तरं शिवशत्योः सामरस्यं विभाव्य सामरस्यानन्देन परशिवादुत्पत्रपरमामृतेन कुण्डलिनी तर्पयेत् । तत्तर्दयामृतं पीत्वेत्यर्थः। मानत्यन्तु तयोः कृत्वा पाययित्वा परामृतम् । इति पूर्वोक्तवचने पाययित्वेत्यनेन पानकार्यप्रेरणबोधनात्। प्रमृतं विशेषयति लाक्षाभमिति। प्रनारसवताभमित्यर्थः । नित्या- नन्दमहोदयादिति नित्यानन्दस्य महोदयो महाप्रकागो यत्र तस्मादित्ययः । भूले विशेदिति । येन प्रकारेणोत्ताननं पुनम्तेन प्रकारेण मूलाधारे पान- यनम् । तेन यदा लिशादिभेदक्रमेणोई गछति सदा सदूपेणेव पुनराधार. मायाति । (५) नाशामिति । सानोमसा भागभर्म सस्थाने रति सदा ना कुणानगी - गन्दस महान् यो यातबार परमपिता राश्विात् परमागत योना ·42 . पटचक्रनिदयणम्। तदुक्तं श्रीमदाचार्यस्वामिना- सुधाधारासारवरणयुगलान्तर्विगलितः प्रपञ्चं सिञ्चन्ती युनरपि रसाम्रायमहसा । अवाप्य खां भूमि भुजगनिभमध्युष्टवलयं वमात्मानं कृत्वा स्वपिपि कुलकुण्ड कूहरिणी ॥ इति । अव श्लोके रसाम्नायमहसेति । पामायते कथ्यते विधीयत इति यावत् । तेनानायो विधानम् । महः प्रकाश: पुनरित्यनेन पूर्वरूपरस- विधानप्रकाशेन वां भूमि मूनाधारमवाप्य इत्यर्यात्तथा प्रतीयते । लयक्रमण गमने तु पुनः सृष्टिकमेणागमनम् । तदुत यया- ततः सा कुण्डनी शक्तिर्मुद्राकारा सुरेखरी। पुनस्तेन प्रकारेण गच्छत्याधारपङ्कजे ॥ इति ॥ तथा भूतशुद्धिप्रकरणे- परात्मनः पृथिव्यादितहत्तत्वानि च कमात् । जीवं कुण्डलिनी चापि स्वस्थान प्रापयेत् कमात् ॥ इति । विशेषम्त- प्रकाशमाना प्रघमप्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमलायमाना ॥ इति । तदनन्तरं तद्दिव्यामृतधारया पूर्वदर्शितशिवशलिसामरस्योत्पन्न परमा- मृतस्य ब्रह्मरधामूलाधारपर्य्यन्तगलितधारया । प्रतएवोक्तं हतीयलोके-- "ब्रह्महारं तदास्ये पविलसति सुधाधारगम्यमदेशम्" इति। स्थिरमति: स योगी देवतम् इष्टदेवतं घट्चनस्य डाकिन्यादिदेवतच सन्तर्पयेदित्यर्थः । तेनामृतेन देवेशि तर्पयेत् परदेवताम् । पट्चक्रदेवतास्तव मत्तामतधारयाम मूले मूलाधारपट्ने। मा कोहगो ? सुन्दरी। अमर्त कोहरम ? साक्षाभं रसासम्बधान रासी भारने कर्तव्या महायन्योतत्वात् । यतो योगी ध्यामपरम्पराक्रमेष शातया महिन्या. मतधारया स्थिरमति सन् ब्रह्माण्डमाएइस्थितं सदैवतं महत् ।।

·षट्चक्रनिरूपणम् ।
ज्ञात्वैतत् क्रममुत्तमं यतमना योगी यमाद्यैर्युतः
श्रौदीक्षागुरुपादपद्मयुगलामोदप्रवाहोदयात् ।
संसारे नहि जन्यते न हि कदा संघीयते संचये
नित्यानन्दपरम्पराप्रमुदितः शान्तः सतामग्रणीः ॥ ५४॥
इति पूर्वोत्तवचनात् । अमृतधारां विशेषयति। योगपरम्पराविदितयेति ।
योगस्य गुरूपदेशपरम्पराप्राप्तत्वात् योगपरम्परेत्युक्तिरिति भावः ।
गुरूपदेशपरम्पराविदितयेति फलितार्थः। अमृतं विशेषयति ब्रह्माण्ड.
भाण्डस्थितमिति ब्रह्माण्डस्य भाण्ई पाधारपात्रं कुण्डलिनी तस्याः सर्वेषां
योनिरूपत्वात्। तत्र स्थितं कुण्डलिनीपावस्थितमित्यर्थः ॥ ५३ ॥
उक्तयोगक्रमजानफलमा जात्तदिति। श्रीदीक्षागुरुपादपप्रयुगला-
मोदप्रवाहोदयादिति । प्रामोद पानन्दः तस्य प्रवाहोऽविधियोत्तरो.
तरसम्बन्धस्तेन नित्यानन्द इति यावत् तस्योदयो यस्मातामपादपन-
युगलाजज्ञात्वेत्यर्थः। दीक्षागुरुरिति प्रथमोपस्थितत्वेन गौरवातिशयेन च
तरहणम् । तदभाव अन्यगुरोरपि जातव्यम् ।
अतएवोक्तम्--
मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्यात पुष्पान्तरं व्रजेत् ।
जानलुधस्तथा शियो गुरोर्मुर्खन्तरं प्रजेत् । इति ।
नित्यानन्दपरम्पराममुदित इति । नित्यानन्दधारारूपहर्षयुत इत्यर्थः ।
सतां योगिरूपप्रशस्तजनानामग्रगण्य इत्यर्थः ॥ ५४॥

·28 'पट्चक्रनिरूपणम्। योऽधीते निशि सन्ध्ययोरथ दिवा योगी स्वभावस्थितो मोचत्ताननिदानमेतदमलं शुद्धञ्च गुप्तं परम् । थीमत् श्रीगुरुपादपद्मयुगलालम्बी यतान्तर्मना- स्तस्यावश्यमभीष्टदैवतपदे चेतो नरोनत्यते ॥ ५५ ॥ पट्चक्रलोकाध्ययनफलमाह। योऽधीत इति । स्वभाव स्थित यात्म- भावे नियुक्त इत्यर्थः । यतान्तम्मना इति यतं योगाभ्यामन स्थिरीकृतम् अन्तरात्मनि मनो येन तादृश इत्यर्थः। स्पष्टमन्यत् ॥ ५५ ॥ * ॥ इति श्रीपूर्णानन्दयतिविरचित्तथीतत्त्वचिन्तामण्यन्तर्मत- पट्चक्र विवरणमोकार्थपरिष्कारिण्याम् अष्टम प्रकरणं समाप्तम् ॥ ॥ ५५) योऽधीते रनि। अर्धेतत् सुगुप्तकर्म या सीयभावस्थित सन् निधि सन्ध्ययो दिशा धोते तस्यावश्यमेव व्यभीष्टदेवतपदे चिनं मुडव्यति। यतं नितम् अनर्मनो यस्य स इति षट्चक्रभेटिप्पनी समाना।

·पादुकापञ्चकम्। शिवोक्तम् । ब्रह्मरन्धसरसीमहोदरे नित्यलग्नमवदातमतम् । कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं द्वादशार्णसरसीरुहं भजे ॥१॥ पञ्चवताकृतपञ्चपादुकास्तोत्रमंहसमुदायनाशकम् । तस्य रोचिरमलाख्यटीकया कोऽपि कालीचरणः प्रकाशयेत् । भय विलोकोडारकर्ता सदाशिवः स्तोत्ररूपेण श्रीगुरुध्यानयोग कथयिष्यन् तदर्थ प्रथमतो गुरोरधियासस्थानं निरूपयति ब्रह्मरन्धेति । अस्यार्यः ब्रह्मरन्ध्रसरसोरुहस्य ब्रह्मरन्धविशिष्टं यत् सरसोरई सहस्रदल. कमलं तस्योदरे तन्मध्ये तत्कर्णिकायामिति यावत्। हादशार्णसरमोरई हादशवर्ण विशिष्टं पनं भजे सेवे इत्यर्थः । भन्न भजे. इति क्रियया अस्मत्क. वोपस्थितेः शिववाक्यात् शिवेन स्वीयभजनीयत्वं दर्शयता सर्वेषां शिवोत्या. मन्त्रीपासकानां भजनीयत्वं सूचितम् । एवं सर्वत्र वोणम् । महारन्ध्रस्थानमाह कडालमालिनीतन्ये सहस्रदलपप्रमुपक्रम्य- तत्कर्णिकाया देवेशि पन्तरामा सतो गुरुः। सूर्यस्य माडलं तव चन्द्रमण्डलमेव च। ततो वायुम्हानामा मनरन्धं ततः स्मृतम् । इति ।

·॥ - पादुकपक्षकम् । केचित्तु ताहापद्मोदरे तत्कर्णिकास्थतिकोणोदरे इति वदन्ति ! तद्र प्रबोदरशदस्य मध्यवाचकत्वात् पद्ममध्य कर्णिकैव प्रतीयते न तु कर्णिका. मध्यविकोणमध्यम् अनुपस्थितः । व्यतामाह श्यामासपातवचनम्- शिरःपने सहखारे शुलवणे त्वधोमुखे। तरुणारुणकिनस्के सर्ववर्णविभूषिते । कर्णिकान्तःपुटे तत्र हादशार्ण सरोरुहे ॥ इत्यादि । अत्र कणिकान्तःपुटे इति सुव्यतम् । द्वादशाणेति हादशवर्णाः सह- खफे हमक्षमलवरयम् इति गुरुमन्त्रात्मक हादयवर्णाः तद्विशिष्ट पद्ममिति तन्त्रता: । केचित्तु दादशवों वाग्भवधीजं तद्युतपममिति वदन्ति । तम तथावे- कर्णिकान्तःपुटे तत्र हादशार्णसरोरुहे। तेजोमये कर्णिकान्तश्चन्द्रमण्डलमध्यगे ॥ प्रकथादित्रिरेखीये इलशन यभूपित । हंसपीठे मन्त्रमये स्वगुरु शिवरूपिणम् ॥ इति वचने मन्त्रमये वाग्भववीजरूपगुस्मन्त्रमये इत्यनेन हादशाणेन्यस्य पोनरुत्यापत्तेः। बादशाणेति हादश अर्णाः वर्णाः यत्र तदिति युपाया सरोरुहे हादशवर्ण योग: प्रतीयते । यद्ययर बादशवर्णानां विशेषाभिधान नयोगस्थानञ्च नाभिहितं तथापि- हंसाभ्यां परिहत्तपत्रकमले दिव्यजगत्कारण- खिोत्तीर्णमनेकदेनिनयं वचन्दमाया। उति गुरुगीतायां हंसाभ्यां परिहत्तपत्त्यनन ताशसरोरुहस्य मयुखपत्र प्रतीयते। तयोरेव पड़ाया हादशवर्णा भवन्ति तदयुक्तं पवम् । पत्रावच्छेदे वर्णयोगकयनात् पत्रस्थापि हादशमन्यकाल स्य नोभूमिनि सधीभिर्भाव्यम् । हादशार्णसरोरुहं विशेषयति नित्येति । नित्य नग्नमविना- भावमम्मन महस्रदलपमेन मिलितम् प्रपदात लवर्णमास प्रवर्तनो- मयत्वादिनात्यायर्यम् । कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितमिति। कुए था विवरं - ·पादुकापञ्चकम् । तस्य कन्दलितकर्णिकापुटे स्कृप्तरेखमकथादिरेखया। कोणलचितहलचमण्डली- भावलक्ष्यमवलालयं भजे ॥२॥ तद. सहस्रदलकमलकर्णिकास्यशिवसमीप कुण्डलीगमनपथरूपं छिद्रम् । धिकरणभूतकाण्ड नालं चित्रिणी नाड़ी सेन भूषितम् । यथा मृणालोपरि पद्मस्थितिस्तहत् चित्रिणीनाड़ीरूपमृणालभूपितमित्यर्थः ॥ १ ॥ उक्तपद्मकर्णिकायामकथादित्रिकोणमध्ये गुरुचिन्तनीयः अतस्तज्ञा. नायें विकोणं निरूपयिष्यवाह तस्येति। अस्यार्थः कन्दलितकर्णिका- पुटे इति। कन्दलं परस्पराक्रमणपूर्वकं याग्विवादः । भत्र लक्षित- लक्षणया परस्पराकमणमात्रं गृह्यते । पुटम् पाधारभूतस्थानम् । सतय सस्य पूर्वोत्तमहस्रदलकमलहादशदलकमलोभयस्य कन्दलिते परस्पराक्रान्ते फर्णिकापुटे कर्णिकामकाधारस्थाने प्रवलालयं भजे सेवे इत्यन्वयः । केचित्त तस्य द्वादशदलस्येति व्याख्यायन्ति । तव तयाले योनाथस्य सहस्रदलकमल- बादशदलकमलोभयस्यले स्थितिविधायकवक्ष्यमाणवचनानामसङ्गत्यापत्तेः । प्रवला शक्ति सा चात विन्दुवयानुरभूतरामाज्येष्ठारोद्रीनामक- विशक्तिरूपरेखावयमिलितविकोणरूपा कामकला तटूपालयमित्यर्थः । कामकसायास्तद्रूपत्वमाह यामले- पथ कामकला वक्ष्ये सहवतामरूपकम् । इत्युपक्रम्य- विविन्दुः सा पियति मा त्रिमूर्तिः मा सनासमो। इत्याद्युतम् । सा कामकला पूर्वदर्शितवितिरूपा इत्यर्य: - 1 १३ ·. पादुकापक्षकम् । भवलालयं विशेषयति कृप्तरेखमकथादिरेपयेति। प्रकारादियोडावर रामा रेखा ककारादिषोड़शवज्येष्ठा रेखा थकारादियोड़शभी रौद्री रेखा इति रेखावयेण कृप्ता चिह्निता रेखा यव ताशावलालयमित्यर्थः । तदु सहकीक्रमे कामकलाप्रकरणे- विन्दोरगुरभावेन वर्णावयवरूपिणी ॥ इति ॥ पुनः किम्भूतम् ? कोणलक्षितहलक्षमण्डलीभावप्न त्यमिति। कोणेषु उत्रिकोणस्यान्तरालेषु सम्मुखदक्षिणवामकोणेषु लक्षितः प्रकाशितः हलक्ष- वर्षे: मण्डलोभावेन तत्तहर्णादितस्थानरूपेण लक्ष्यते ज्ञायते असौ तादृश- मित्यर्थः। अव त्रिकोणस्य विशेषज्ञानं विना सम्यग्ध्यानं न भवतीत्यतः प्रमाणान्तरण त्रिकोणं विशेषयति । अत्र त्रिकोणं वामावलेन लेख- नीयम् । तदुनं शाकानन्दतरङ्गियाम्- वामावत्तेन विलिखेदकथादिधिकोणकम् ॥ इति ॥ कालयू माये- त्रिविन्दं परमं तत्वं ब्रह्मविष्णुभिवात्मकम् । वर्णमय त्रिकोणन्तु जायने विन्दुतत्वतः ॥ इति ॥ तथा- प्रकारादिविसर्गान्ता ब्रह्मरेखा प्रजापतिः । ककारादितकारान्ता विशुरखा परात्परा । थकारादिसकारान्ता शिवरेखा विविन्दुतः ।। तन्त्रजीवने-- रजावतमोरेखा योनिमण्डन्नमण्डिता । तथा- उपरिष्टात् सत्वरेखा रजोरेखा स्वामतः । तमोरेखा दक्षभागे रेखात्रयमुदातम् ॥ एतहचनपालोचनयापि प्रकथादीनां वामावर्तवमायातम् ।

·पादुकापञ्चकम्। तत्पुटे पटुलड़िकड़ारिम- स्पडमानमणिपाटलप्रभम् । चिन्तयामि हदि चिनायं वपु- नादविन्दुमणिपीठमण्डलम् ॥ ३॥ . खतन्ततन्त्रे- अकयादिविणेत्या त हलक्षमध्यमण्डितम् ॥ इति । एतेन इलक्षवर्णानां विकोणमध्ये स्थितिरित्युतम् । मतं विस्तरेण ॥ २ ॥ उतविकोपमध्ये मणिपाठोपरि गुरुस्थितिरित्यतस्तत्र मणिपोर्ट वर्ण- यति तत्पुट इति । अयमर्थः। तत्पुटे उनिकोपमध्ये नादपिन्दमणि- पीठमण्डल इदि मनसि चिन्तयामौत्यन्वयः। नादविन्दुमणिपीठमाइल. मिति। नाटविन्दुभ्यां मद मणिपीठमाइलम् प्रयया नादय विन्दुप मंणिपोठमण्डन्तम नदित्यर्थः । केचित्तु नादविन्दुरूपमणिपीठमण्डलमिति বলি । না না লায় মঙ্গলা বিহী বষয খলিঙ্ক- रिमेव्यादिविशेषणस्यामलग्नापत्तेः । तथाहि- परमझिमयः मानांविधासी भिद्यते पुनः। बिन्दु दो बीज मिमि तस्य भेदा: समीरिताः । इति सारदावचनस्य परमलिमयो विन्दुः ते पोजनादविदवा बडीपर्क- सरूपिणः इत्यर्यकले नादस्य चन्द्रखरूपत्वात् एकात्वं पिन्दोः सूर्यवरुपवान रकत्वमायानम् । यसमा पटकपने पूर्णानन्दः- हद नादोसी बसपलसुधापारमनानासी । ति । हपग्रीकी- पालपूनतीजाममासीहिन्दुमदयाम् । इति ।

·पादुकापञ्चकम् । अहमस्य हुतभुशिखात्रयं तहिलासपरिहयास्पदम् । विश्वधम्मरमहोच्चिदोत्कटं व्यामृपामि युगमादिहंसयोः ॥ ४॥ . एवञ्च तयोः शकरकल्वे मणिपाटलप्रभवं सर्वथाऽसम्भवम् । अतः प्रदर्शितार्थ एव माधीयान् । एवधाधो नाद: जवें विन्दुः मध्ये मणिपीठमण्डल चिन्तनीयमिति व्यवस्था। व्यकमाइ कसालमालिनीतन्त्रे गुरुध्याने- सहस्रदलपस्यमन्तराम्मानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दोममध्ये मिहामनोज्चलम् । तस्मिनिजगुरुं नित्यं रजताचलमबिभम् ॥ इत्यादि। मणिपीठमण्डलं विशेषयति पटुतड़ित्कड़ारिमस्पर्दमानमपिपाटलप्रभ- मिति । स्वकार्यसम्पादनयोग्यत्वं पटुत्वम् । ततश म्बप्रकाशरूपस्वकार्य- सुसम्पादनविरोधिदीपराहित्येन मश्यापकानिप्रकाशमानानां तड़िता कड़ारिमा माकड़ारिमा पिनन्नवर्णेन स्पईमानमणिभिः पाटनप्रभ- मित्यर्थः मणिपीठस्य मणिमयमानत्वात् । अस्य नादविन्दमणिपीठमाइलम्य वचिन्मयं ज्ञानमयमित्यर्थः । अन्ये तु चिन्मयं वपुः हादशम्बरवरुपं वाग्भव. घोज गुरुमन्वं वपु चिन्तयामीति वदन्ति । नभन्दम् गुरोः शुलवत्वान तहीजस्यापि शललेन मणिपाटनप्रभवविशेषणं न मयते ॥ ३ ॥ इसपीठोपरि मादपिन्दुमध्ययमणियोठाइखिकोणे गुरोरधिधाम: । पत- मायोजानाय हंमत्रिकोपयोः वरूप भापयिषवाह उईमिति । प्रध्यार्थः । अहम् भादिहंसयोर्युगं व्यापामि। एयमस्य मणिपीठम्याई हुसभुक्- शिखायं व्यामृपामि । तहिनामेन पुतभुमिवाधयम्य मप्रकाशन परिहंडणास्पदम् उदियमानमनिपीठरुपाम्सद च्यामयामीति सप्रति ·पादुकापञ्चकम् । बन्धक विषय चिन्तादित्यागेन स्वस्वस्थाने स्थिरतरं भावयामीति प्रत्येक झियान्वयः। हुतभुमिखावयमिति। हुतभुमिखादित्रयं हुतभुशिखात्रयम् । शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपे तापदसिद्धिः । हुतभुक् वहिस्तच्छिषा वन्निविन्दोरडुरभूतदक्षिणाटोशपय॑न्तगता रामा रेखा। प्रादिना ईशान- कोणस्य चन्द्रविन्दोरडुरभूतेधानादिमरुकोणपर्यन्तगता ज्येष्ठा रेखा। मह- कोणस्यसूर्यविन्दोरगुरभूततदादिपतिविन्दुसङ्गता रौद्री रेखा । एवं विविन्दु- त्रिरेखामिलितत्रिकोण कासकलारूपम् । तदुक्तं हइच्छोक्रम- विन्दोरधुरभावेन वर्णावयवरुपिणी । विन्दये कुटिलोभूता यस्मादीशानमागता ॥ मनोरमा गतिरूपा सा मिखा चित्याला परा। पतीशानगता रेखा प्रत्यगाग्नेयमावगा। ज्योटा मा परमेशानी विपुग परमेरित व्यक्तीभूय पुनबामे प्रथमाडुरमागता । इच्च्या नादसलग्ना रोदी नाटमागता इति । सा गिखेति भाग्यमानमा जिसम्पन्धिनी मात्रा मा शिखा बडि. शिवेत्यर्थः । माहेसरीसंहितायाम् सूर्यचन्दतथा पहिरिति विन्दुवयं भवेत् । बमा विष्णुस्तथा शम्भुरिति रेखावयं मतम् । इति । যমদ্বিজীযই যবহিনি মাং মিযীনশ্লিীষষত্বন सहस्रदलमुपाय- तमध्ये तु त्रिकोणम्न विदाकारमुत्तमम् । বিষয় নয় বিবের। समध्ये गुन्यदेगे घ शिवः परममंत्रकः । ति।

·१०२ पादुकायश्चकम्। - . अतएव शङ्कराचार्य पापि प्रानन्दलहयाम् । इदं सुव्यतामभिहितम् । श्रीनाथस्य विसर्गारुदत्वात् इति ललितारहस्यकारणोताच । विसर्गस्तु विको- पोईवत्तिचन्द्रसूर्यरूप विन्दुष्यमिति । आदिहंसयोयुगमित्यवादिनान्तरात्मसंज्ञकपरमहंस एव सद्यते न तु दीपकलिकाकारजीवामहंसः। अयं हमः प्रकृतिपुरुषरूपः। तदुनामागमकल्पद्रुमे पञ्चशाखायाम्- हमारी विन्दुरित्युनो विमर्गः स इति स्मृतः । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रततिः स्मृतः ॥ घुप्रकृत्यामको इंसस्तदात्मकमिदं जगत् ॥ इति ॥ केचित्तु अस्य मणिपीठस्थोईम् प्रादिहंसयोयुगं व्यामृषामीति व्याख्यायन्ति । तन्मन्दं पूर्वोतकालमालिनीवचनबोधितहमोझे नाद- विन्दुमध्यस्थमणिपीठे नादविन्दोरधःस्थईसस्थितेः मर्चवासम्भवात्। एतेन इतमुशिखासखमिति केषाञ्चित् कल्पितपाठो निरस्तः । तथात्वे अई- मस्येत्यस्य वैयपित्तेः। यहा अस्य मणियौठमण्डलस्योद्धे यादिहंस- योर्युगं व्यामृषामि। कशालमालिनीवचने नादविन्दुमध्यस्थितमणि- पीठाधःस्यले हम स्थितिः प्राप्ता । अत्र मणिपीठोई स्थितिकथने महान् विरोधः अतस्तयोरविवादाय हम विशेषयति हुतभुशिखात्रयमिति । ततयाधः- स्थले हम इत्यानुपूर्बिकस्य स्थितिः। जड़ें पूर्वोत्तत्रिकोणाकारकामकला- रूपेण परिणतस्य तस्य स्थितिरित्यविरोध: कामकनाया हंसरचित- मूर्तिकत्वात् । पुनर्विशेषयति विखघस्मरमहोच्चिदोत्कटमिति । डभोलघमी चाथ धसिडक्षरणे व्युसक् । तथाच- देञ्याचे चिदिवादे दीपौ युद कनुदिच्छिदिया । इति धातुपाठात् घसधातोर्भक्षणार्थत्वम्। घिदोर्दीयत्वम् । ततय

·१०३
पादुकामश्चकम् ।
तव नाथचरणारविन्दयोः
कुश्मासवपरीमरन्दयोः ।
इन्द्रमिन्दुमकरन्दशीतलं
मानसं स्मरति मङ्गलास्पदम् ॥ ५ ॥
विखानां घस्मरा भक्षिका अर्थात् संहारिका या महोञ्चित् महाप्रकाशस्तया
उत्कटं दूरतरं साधिकबलवदित्यर्थः ॥ ४ ॥
श्रीनाथचरणारविन्दचिन्तनाधिकरणपीठं निरूप्येदानों तहानयोग
सूचयंस्तौति तोति द्वाभ्याम् ।
भस्यार्थः तत्र मणिपीठस्थत्रिकोणमध्ये
नाथचरणारविन्दयोईन्दं मानसं स्मरति ध्यायते इत्यन्वयः ।
चरणहन्दं विशेषयति कुडुमासवपरीमरन्दयोरिति ।
वीसेत्स्यम्भावचिङ्गेषु तेषु भागे परिपती॥
रति वोपदेवीयात् परे गार्थत्वम् । ततथ कुडमासवाना लाधा-
रसामपरमामृतानां यः परिर्भागः म एप मरन्दो मकरन्दो ययोस्ताहगयो.
रित्यर्थः। "झरीमरन्दयोः" इति पाठे झरी झरण निःसरणमिति यावत् ।
ततय "क्वदभिहितभावो ट्रव्यवत् प्रकाशते” इत्युक्तोः कुडमासवाना झरी
पर्थात् झरणाययकुश्मासवो मरन्दो ययोरित्ययः ।
इन्हं कीदृशम् ? इन्दुमकरन्दगीतन्नम् इन्दोयन्द्रस्य यो मकरन्दः पमत.
किरणरूपः सहन भोतलम् । यथा चन्द्रामकिरणेम उत्तापमितिम्तया
पदहन्दसेवनेन दुःखतापशान्तिरिति भावः ।
मनालास्पदम् अभिप्रेतार्यसितिस्थानम्। तसरणस्थाने मनोऽभिनिवेगे
सांभीष्टसिविरिति तास्पर्य्यम् ॥ ५॥

·पादुकापक्षकम् । एवं परामृतं सरोवरस्वरूपं तदुपरिस्थितं चरणं पनवत् प्रकाशते इति । ननु उक्तपद्महयकर्णिकापुटे गुरुस्थितिर्विधीयते। तत्किमधःस्थितहादश- दलकमलकर्णिकायां किंवा अईस्थसहस्रदलकर्णिकायामित्याकाइायामत्र वदन्ति । वृहद्रीक्रमे- सर्वोपरि ततो ध्यायेत् पथिमाननपङ्कजम् । सवन्तममृतं दिव्यं देव्यङ्गे कमलान्तरे । इति । देव्यडे गुरुशक्त्यने । यामले- छवं मूर्दि सहस्रपत्रकमलं रक्तं सुधावर्पिणम् ॥ इति । गुरुगीतायाम्- हंसाभ्यां परिवृत्तपत्रकमले दिव्यजगत्कारणे- लिखीत्तीर्णमनेकदेवनिलयं स्वच्छन्दमात्मेच्छया तत्तयोग्यतया स्वदेशिकतर्नु भावैकदीपाश्रं प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेहिवाएं गुरुम् ॥ इति । श्यामासपातवचनम्- शिरःपने सहसारे शुलवणे त्वधोमुखे। तरुणारुणकिनल्के सवर्णविभूषिते कर्णिकान्तःपुटे तन हादशासरोरहे। तेजोमये कर्णिकान्तयन्द्रमण्डलमध्यगे अकथादिविरेखीये हलक्षवयमण्डिते । हंसपीठे मन्त्रमये स्वगुरु शिवरूपिणम् । इति । एवमादिवचनादशदलकमलकर्णिकायां गुरोरधिष्ठानं विहितम् । कालमालिनीतम्वे- सहस्रदलपमस्थमन्तरामानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दोम्मध्ये सिंहासनोच्चलम् । तस्मिविजगुरु' नित्यं रजताचलमविभम् । इत्यादि। A ।

·पादुकापरकम् ।
.
यामले-
सहस्रदलपवाजे सकलगीतरश्मिप्रभ
वराभयकराम्बुजम् --इत्यादि।
पुरशरणरसोल्लासे-
श्रीमहादेव उवाच
सहसार ततो नित्ये पद्धजे परमागुते ।
पद्मस्य वीजकोपे तु भावयेत् खगुरु सदा ॥
यीपावत्युवाच
सहसारे महापद्म सदा पाधोमुखे प्रभो।
गुरुस्थितिः कथं देव सततं वद मिययम् ।।
श्रीमहादेव उवाच
शृण मिये प्रवक्ष्यामि यदेतत् पृष्टमुत्तमम् ।
सहसारं महाप- सहसदलसंयुतम् ।
सदाशिवपुरं तत्तु नित्यानन्दमयं सदा।
नानागन्धयुतं पनं सहजानन्दमन्दिरम् ॥
सदा चाधीमुखं पद्मं वीजमूईमुखं सदा ।
विकोणाकाररूपण कुण्डलीसंयुतेन च ॥ इत्यादि।
घालाविलासातन्त्र--
योदक्षिणामूर्तियाच
प्रातरुत्याय धवले महसार गुरु ग्रत् ।
अधोमुखे महापग्ने मर्चवर्णविभूपिते ।
पकथादिपिरेखायलघवयभूपिते ।
तदन्तयन्द्रपिम्पस्यहंसपीठे स्मिताननम् ।
योदेव्युवाच
पधोमुखे गुरुम्तष कधं तिइति च प्रभो।

·पादुकापञ्चकम् । पादुकापञ्चकस्तोत्रं पञ्चवक्त्वादिनिर्गतम् । पड़ानायफलप्राप्तं प्रपञ्चे चातिदुर्लभम् ॥ ७ ॥ : • श्रीदक्षिणामूर्तिरुवाच अधोमुखस्य पद्मस्य कर्णिकामध्यसंस्थितम् । चन्द्रविम्बच्चोईवक्तं तत्र इंसस्ततः स्थितिः ॥ इति ॥ एतदादिभिर्वचनैः सहस्रदलकर्णिकायां गुरोरवस्थितिर्विधीयते । एव- खोभयकल्पे विहिते श्रीनाथस्य प्रान्त्रया तयोरेकतरम् अवधार्यानुष्ठातव्यमिति सिद्धान्तः। - अतएवोक्तं कुलार्णवे एकादशीलासे- पारम्प-गमानायं मन्याचारादिकं प्रिये । सर्व गुरुमुखालब्धं सफलं स्यान चान्यथा ॥ इति ॥ ६॥ स्तोत्रफलश्रुतिमाह। पादुकापञ्चकस्तोपमिति । पदरक्षणाधारः पादुका तासां पञ्चकम् । पद्मम् ॥ १॥ तत्कर्णिकास्थले पकथादिविकोणम् ॥ २ ॥ तदन्तर्नादविन्दुमणिपीठमण्डलम् ॥ ३॥ तदधःस्यहंसः ॥ ४ ॥ पीठोपरि 'विकोणम् ॥ ५॥ समुदायेन पञ्चसंख्यकम् । अथवा पनम् ॥ १॥ पिकोणम् ॥ २॥ नादविन्दु ॥ ३ ॥ मणिपीठमड- लम् ॥ ४ ॥ तदूई स्थतिकोणाकारकामकलारूपेण परिणतो इंसः ॥ ५ ॥ इति पञ्चसंख्यकम् । तस्य स्तोत्रम् । फलवृतिसहितसप्तझोकात्मकमित्यर्थः । पञ्चवाहिनिर्गतमिति । शिवस्य पञ्चयकाणि यथा लिङ्गानितन्वे- सद्योजातं परिमे त वामदेवं सयोत्तरे। प्रधोरं दक्षिणे नेयं पूर्षे तत्पुरुष रमृतम् । ईशानं मध्यतो ध्येयं चिन्तयेमितत्परः इति । सेभ्यो विनिर्गतं तमाम् ।

·पादुकापञ्चकम्।
पड़ानायफलप्राप्तमिति । पड्मुखानि यथा पूर्वीतानि पञ्च । पष्ठवतन्तु
पूर्ववत्वा स्याधस्तात् गुसं तामसम् । एतत्तु गिवतन्वे सद्योजातादिपड्वल-
न्यामे “ॐईहीं औं हीं तामसाय स्वाहा” इत्यनेन तत्रोक्तध्याने "नील-
कण्ठमधीवक्त्रं कालकूटस्वरूपिणम्” इत्यनेन च प्रकटितम् । मिलित्वा
पड्वक्त्राणि भवन्ति । एभिः पड्वक्वेरामायते कप्यतेऽसौ इति पड़ाम्रायः
शिवोतास्तोत्रसमुदायः। तस्य फलं तत्तत्मन्न समुदायविहितकम्मफलं प्राप्यते
येनेत्यर्थः।
प्रयचे लिगाद्याब्रह्मपर्यन्तमायाप्रकटितसंसारे। अतिदुर्लभमिति अति-
दुःखे लभ्यते यत्तदतिदुर्लभं तलाभकरणपुण्यपुञ्जजनकजनमामीयताम:
क्लेशखरूपत्वात् दुःख लभ्यत्वमिति भावः ॥ ७ ॥
इति श्रीकालीचरणकृता पादुकापञ्चकस्तोत्रस्य
अमलानामटिप्पनी समाप्ता।
॥ * ॥ ॐ तत् सत् ॥2॥

·षट्चकुविवृतिः। (विश्वनाथकृता।) ॐ श्रीगुरवे नमः। टीका श्रीविखनाथेन नत्वा सन्तन्यतेऽखिकाम् । कैवल्यकलिकातन्त्रहितीयपटलस्य च ॥ हद्धरूपी परमेश्वरः वशिष्ठाय कुलभावमुमा कुलाचारं विना तस्मिन् नाधिकारः अतस्तदुपदेष्टुं गुरुसम्मानपूर्वकमाइ यज्ञातेनेत्यादि । तथाच कालिकापुराणे- पूजयेदान्यभायेन तस्य ऋणशोधनम् । पिटदेवनरादीनां जायते न कदाचन । सोऽभ्यस्य त्रिपुरायोग मेन योगेन संयुतः । जायते यदि समानस्तदा मोघमवाप्नुयात् । त्रिपुरायोगं कुण्डलिनीयोगं कुण्डलिन्याः सर्वदेवात्मकत्वात् । उक्त "सर्वदेवमयी सा हि" इति ॥2॥ मेरोमेरुदण्डस्य बाधादेशे कोहे गणिमिहिरगिरे रडापिङ्गलानायो। "मेरुदण्डवहिपा चन्द्रसूर्योमके" इति मायासन्चात् । तयोः स्थिति- प्रकारमाह टीकाकारतमन्त्र- वाममुष्का सम्भूना नाड़ी दक्षिणगामिनी। सुपुमाकलिता जाता वामभागं समायिता:

·११० पट्चक्रषितिः। हहता दक्षभागस्या जवुमध्ये समाथिता । वामन्तु नासिकाहारं प्रापोति गिरिजेऽमले। नाड़ी दक्षिणमुष्कात्तु सञ्जातोत्तरगामिनी। सुपुत्राकलिता जाता भार्ग दक्षिणमाथिता ॥ हगता वामभागस्था जत्रुमभ्यं समाथिता। दक्षियं नासिकाहारं प्राप्नोति गिरिजेऽमले । चापाकतिर्भूत्वा दक्षिणगामिनी उत्तरगामिनीति ध्येयम् । मध्ये नाड़ी सुपुमेति । मध्ये मेरुदण्डस्य मध्यस्थविवरे । मेरुदण्डवहिपावें चन्द्रसूयात्मिक गिरे। मध्ये सुपुमा-इति मायातन्त्रात् । स्पष्टमाइ सारसमुच्चये- या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगता हारनीहारगौरी सौधौं धारा नभोऽभोरहकुहरविधोः संसवन्तीं वहन्ती। तस्या वजाख्यनाद्या खगमुदरदरीमध्यगं यो विदध्यात् तस्या ब्रह्माण्डमाण्डप्रलयमपघनं स्यादृधनं मृत्यु मृत्योः । सा कीदृशी ? हारनौहारगौरी मुक्ताहारनीहारगौरी । "गोरोऽरुणे सिते पोले" इत्यमरः। एतेन सुपुमान्तर्गताया: वजाया मेरुदण्डान्त- विवरगतावकथनेन सुघुम्माया अपि मेरुदण्डान्तविरगतात्वमिडिः। यहा या मुण्डाधारदण्डे यदन्तरं विवरं तत्र विषरगता अर्थात् सुपुत्राया विवरगता। अन्तरं अवकाशावधिपरिधानान्तभिदतादयें । छिद्रात्मीय विना वहिरवसरमध्ये अन्तरात्मनि च ॥ इत्यमरः। एवञ्च सुपुमाकलिता इति परम्परया प्रायिता इत्यर्थः। यहा तत्र तत्र स्थाने मेरुदण्डं भित्त्वा सुषुम्नाकलिता इत्यर्थः । गौतमोयेऽपि- विश्वं शरीरमित्युक्त पञ्चभूतात्मकं मुन। चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवन कारूपकम् ॥

·पदचक्रविशतिः। तिस्रः कोयस्तंदईन शरीरे नाड़यो मताः। सास मुख्या दशप्रोतास्तास तिस्रो व्यवस्थिताः ॥ प्रधाना मेरुदण्डेऽव चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी । इड़ावामे स्थिता नाड़ी शला चन्द्रवरूपिणी । शतिरूपा तु मा नाड़ी माधादमृतविग्रहा। दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा। सर्वतेजोमयो सातु सुपुत्रा पनिरूपिणी । मेरुदण्डे मेरुदण्डान्तरविवरे । मारदायामपि- पणवत्यनुलायाम शरीरमुभयात्मकम् । गुदध्वज्ञान्तर कन्दमुझेधाहरगुलं विदुः । तस्मादिगुणविस्तारं वृत्तरूपेण शोभितम् । तव नाधः समुत्पमा मुख्यास्तिसः प्रकीर्तिताः । इडावाने स्थिता नाड़ी दक्षिणे पिङ्गला मता। तयोमध्यगता नाड़ी सुषमा वंशमाश्रिता। पादानुष्ठदयं याता शिफाभ्यां शिरसा पुनः । ब्रह्मस्थानं समापना चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी । भट्टाः भिफाभ्यां मूसाभ्याम् । शिरसा पग्रभागेन । वंशं पृष्ठयशम् प्राश्रित्य । विवरणतालममाम् । या मुण्डाधारदातरविवागत्यनेनाः । सन्त्रासरेत- व्योम प्रोधि नामा गतौ चन्द्रदिवाकरो। अधीष महापन कोडीसत्य सन्धया । व्याधुव्य नासिकामध्यं गतं चित्रा त साता। कई भित्ता त लिइसरान् पुष्करान् तथा पहिरामनाकाहाकाझिनी मोपदायिनी। जीवनाहतसम्पन्धात स्थिता समससंविधौ । तता सघुनात सा तु तत्समदेणं गता सिखियामः न विरोधात ·? ११२ पट्यक विकृतिः। अतएव सममसंविधी इत्युक्तम् । नासिकामध्यं नासिकाइयमध्यस्थानं न ? नासिकाइयमध्यं गता तब इडापिङ्गले गते । अतएव “कुम्भयेच्च सुपुमया' इति सङ्गच्छते। त्रितयेति । यतः सोमसूर्याग्निरूपा प्रतस्वितयगुणमयो। सुषुम्ना फौगी ? स्मेरं प्रस्फुटितं तथाच प्रस्फुटितकनकधूस्तूरपुष्पमिव ग्रथितं वपुर्यस्याः सा तथा । यथा कनकधूस्तूरपुष्पस्य मध्ये अन्यत् पुष्पम् एवम्भूत- अथिततमवपुरिति भावः । केचित्तु प्रथिततमवपुरिति पाठमाहुः । कुतः सुपुमा उत्पन्ना तदाह कन्दमध्यादिति। कन्दरूपमाह सारदायाम्- गुदध्वजान्तरे कन्दमुत्सेधावामुलं विदुः । तस्य हिगुणविम्तारं वृत्तरूपण शोभितम् ॥ तत्र नायः समुत्पवाः। इत्यादि । गोरक्षमंहितायान्तु- अड़े मेट्रादधी नाभः कन्दयोनिः खगाण्डवत् । तव नायः समुत्पवाः सहस्राणां हिसम्मतिः॥ इत्युक्तम् । कन्दयोनिः कन्दरूपोत्पत्तिस्थानम् नाड़ीनामित्यर्थः । वधा- ख्यानाडीमाह वजास्यति । मेददेशात् लिङ्गमूलात् शिरःपर्यन्ता इत्यर्थः । कुन मा? तदाह। अस्या मध्ये सुषमायामध्ये ज्वलन्ती उज्ज्वलन्तीत्वर्थः । "मध्यमच्चावलग्नच मध्योऽम्बी" इत्यमरः। मायातन्त्रेऽपि- मध्ये सुषुम्ना तन्मध्ये वधास्था लिङ्गभूलतः ॥ इति ॥ *। चिबानाडीमाह तन्मध्य इत्यादिना । तन्मध्ये वयामध्ये। वितमिता आज्ञाचक्रस्थप्रणवाधारत्वात्। मा कोहयो ? सकलसरमिजान् मित्वा एतत् पद्मं ग्रथनरचनया देदीप्यते। पझं किम्भूतम् ? मेरुमध्यान्तरस्थं मेनमध्ये यदन्तरं विवर परम्परया तत्स्थम् । मध्ये सुषुम्ना तन्मध्ये वचास्या लिङ्गमूलतः । तन्मध्ये चिविणी सूक्ष्मा विसतन्तु सहोदरा। मूलमूलात् सहस्रारस्तदन्तर्वज्ञानाडिका । प्रगाव- ·११३ पट्चक्र विकृतिः। धा- मूलादिपट्सरोजातं चित्रिणीग्रथितं प्रिये । लिडाधोड़नाभिवुक्तकण्ठभूमध्यदेशजम् ॥ इति मायातन्वात् । मूलमूलात् महस्रारस्तन्मूलाधारमूलात् सहस्रार इति। तथाच सहस्रारं चित्रिया ग्रथितम् । अव च- तस्या मध्ये विचित्राख्या अमृतस्राविणी शुभा । सर्वतेजोमयी सा तु योगिनीहृदयगमा। विसर्गाहिन्दुपर्यन्तं व्याप्य तिति तत्त्वतः ॥ '. इति गौतमीयवचनस्य विन्दुपर्यन्तं इन्दुपय॑न्तमिति वा पाठः । लन्नाटस्थ- विन्दुपर्यन्तं इन्दुपर्यन्तं पा व्याप्य सहस्राराधोदेशपर्यन्तगा तहतीत्यर्थो बोध्यः। केन चित्रायां पनानि सन्ति तदाह तन्त्रचूडामणी- तयैव ग्रथितं पद्म भूलादिपद्मपञ्चकम् । कलिकाकाररूपेण डाकिन्याद्यवलम्बितम् ॥ तयैव चित्रयैव पद्मं मूलादिषड़िति शेषः । पद्मपञ्चकं स्वाधिष्ठानादि- पञ्चकं कलिकाकाररूपेण प्रथितमिति सामान्यत उमा विशेषरूपेणोक्तम् । एतेन मूलाधारपद्मं विकसितं एवं समस्तपदान्यधोमुखान्येव । तदुतं कौलिकतन्त्रे ताराकल्पे- सप्तपद्मं मयवोक्तं सुयुम्राग्रथितं प्रिये । अधोवतादिमान्तञ्च नाख्येयं यस्य कस्यचित् । येन तस्याशिवावं तदाह श्रीक्रमे- तस्यावान्तर्गता तिष्ठेत् चित्राख्या योगिवनमा। पञ्चवर्णोज्वला देषि पञ्चभूतप्रकाशिनी। पञ्चदेवाः पर्वलग्ना: सप्तान्या नाडयो मताः । पन्यत्रापि-- : ब्रह्मा जनाईमो रुद्र खरए मदाशिवः । चिनात्यनायतरस्याः पचभूताधिदेवताः ।

·....!-भात।
"तथा च मायातन्ते-
मुख्य नाडीवयं ग्रन्येरूई वचाध ईवरि!।
रक्तपर्णा वेदवों मूलाधारोऽप्यवामुखः । इति ।।
उद्यत् प्रस्फुटितम् ।
तयैव ग्रथितं पद्मं मूलादिपनपञ्चकम् ।
कलिकाकाररूपेण डाकिन्याद्यवलम्वितम् ।
इति वचनात् । पूर्वमेव व्याख्यातं तत् । सुवर्णाभवर्णरिति । तथाच
दचिणामूर्ती-
प्राधार वर्णवर्णेऽस्मिन् वादिसान्तानि ममरेत् ।
द्रुतमौवर्णवर्णानि वर्णानि परमेश्वरि ॥ इति ।
सारसमुचये पट्स पछेषु वर्णाः विन्दुयुक्ता उता अन्यगोरवभिया नाव
प्रकटिताः । चतुष्कोणचक्रमिति ।
तथाच मायातन्वे-
तत्कर्णिकान्तरे पृथ्वो चतुष्कोणा सुपीतभा ॥ इति ।
तथा तन्वान्तरे-
भूग्टह चतुरस्र स्थादम्भीवचविभूपितम् ॥ इति ॥
धरायाः स्ववीजमिति। तथाच सारदायाम्--
वृत्तं दिवस्तत् पड़विन्दुलाब्दितं मातरिश्मनः ।
त्रिकोणं स्वस्तिकोपेतं वझेरडेंन्दुसंयुतम् ।
धम्भोजमम्भमो भूमेयहरसं मवधकम् ।
तत्तद्रूतममाभानि मण्डलानि विदुर्बुधाः ।
वणे: स्वरजितान्यासन् खम्बनामाहतान्यपि।
तत्तद्भूतसमवर्णानि मण्डलानि तथा खेचणेः ह य र वन वर्णयुनानि ।
तथा स्वस्वनामातानि पृथिव्यादीनां खखनामारतानीत्यर्थः। एतदनुसारेए
सर्वेषु यत्रेषु वस्खवीजानि यानि !
चतुर्बाहुः इति। भन्न पग्ने बधास्तीत्याइ तददइत्यादिना। नवीनार्क

·पट्चक्रविकृतिः। तुस्य प्रकाशः रक्तवर्ण: सृष्टिकारी बया चतुर्बाहुयुक्तः । चतुर्भागवेदी मुखाम्भोजलक्ष्मीर्यस्य स तथा ॥ * ॥ अत्र डाकिनी शक्तिरस्ति इत्याह वसेदनेति। तथाच भष्वततन्वे- मूलाधारं ब्रह्मस्थानमेतत् सौवर्गाभं डाकिनी देवी तवेति । एमा डाकिनी अनेक सूर्यप्रकाशा। अतिशयरता इत्यर्थः । तन्त्रान्तरे- रत्तां रात्रिनेत्रां पशुजनभयकच्चलखट्वाङ्ग हस्तां वामे चैकं दधानां चषकमपि सुधापूरितं चेकवताम् । इति । शुडबुडे: प्रकाशं वहन्तीत्यन्वयः ॥ * ॥ मध्ये अवान्तरदेवनादिकमभिधाय प्रकृतमाह वश्चास्येति । वजाख्याया वक्तदेशे सामीप्ये सप्तमी अधीमागे इति यावत् । मुख्यनाडीत्रयं ग्रन्थेरुद्धं वध्वाध ईखरि । इति मायातन्त्रात् । कणिकामध्यमस्थं वैपुराख्यं विकोणं एतत् काम- रूपाख्यं त्रिकोणं तत् कामरूपाख्यं कन्दपों वह्निः समन्तात् धमति । नाम प्रक जीवेशी वायुध निवसति । तथाच मायातन्ते- तत्कर्णिकान्तरे पुथ्वी चतुष्कोणा सुपीतभा । तन्मध्ये योनिमये च वह्निवायोः ममायये ॥ इति । श्रीकमेऽपि- कर्णिकायां स्थिता योनिः कामाख्या परमेश्वरी। अपानारयं हि कन्दर्पम् प्राधारे ततिकोणंके। स्वयम्भूनिङ्गं तन्मध्ये पधिमाभिमुखं प्रिये । रुद्रयामलेऽपि-. भ्रमदद्योनिगतं ध्यायेत् कामं बन्धकसबिभम् । ज्वलत्कान्नानन्द्रप्रस्यं तडिकोटिसमप्रभम् । नदेवाह जीवेग इत्यादिना। बधूकपुष्पसमूहमभिहसन् तदधिकरतवर्ष इति भावः । “बन्धकः वधुजीवकः” इत्यमरः । “प्राधारे तचिकोणके" प्रत्युतत्वात् ।

·षट्चेक्रावितिः। तथा- मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाजानक्रियामिके। मध्ये स्वयम्भूलिगस्त कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ . इति गौतमीयात् । तथा- अधोमुखो लिङ्गरूपी हेमामो भ्रमणे रतः । इति ॥ * ॥ पुनरपि मायासन्ताचाह तन्मध्ये इति । त्रिकोणमध्ये लिट्ररूपि स्वयम्भूलिङ्गम् । द्रुतसुवर्णकला इति कोमलः सुवर्णवर्णयोगित्वात् कोमलत्वाच्च तथाभिहितम् । पसिमास्यः अधोमुखः । ज्ञानध्यानाभ्यां प्रकाश्यते यः स तथा। प्रथम किसलयाकाररूपः नूतनपल्लवाझुराकारः भिद्यते इति। तथाच पूर्ण- चन्द्रादधिकरससमूह इत्यर्थः। निग्ध सन्तान सिग्धसमूह इसतीति निग्ध- सन्तानहासी काशीवासीत्यादिविशेषणम्। सरितां पायतः धक्रयत् जलानां भ्रमणं तद्रूपप्रकायो यस्य स तथा। "स्यादावर्तोऽम्भसा भ्रमः" इत्यमरः ॥ *॥ तलिङ्ग साईविषलयेनावेध्य कुण्डलिनी शतिरस्ति इत्याह तस्योड़े इत्यादिना। विसतन्तुसोदरतुल्या 'सा घासौ कला प्रततियेति सा तथा । अतः सूक्ष्मा। नवीनचपलामाला तस्या विलासमशोभया सह पास्पदं पापही यस्याः सा तथा। : "तड़ित सोदामिनी विद्युत् पञ्चला घपलापि च" इत्यमरः। सुप्ता मिद्रिता शिवोपरि लसत् साईवित्ता पाततिः गरीरं यस्याः सा तथा। सात अधोवता। यथा योमे- अधोवता स्थिता देवी जई पुच्छातियोभना। पत्र विद्युम्नताकारा कुण्डली परदेवता । परिस्फुरति सर्वात्मा सुप्ताहि भुजगाशतिः । बामहारमुखं नित्यं मुखेनात्य तिष्ठति । येन हारण गन्तव्य बनदार मनोमेयम् । . मुखेनाका सहारं प्रसुप्ता परमेसरी.

·पट्चमविति।
मस्तके मणिवदिवा स्वयम्भूलिङ्ग वेष्टिनी ।।
योगान्तरेऽपि-
मुखेनाच्छाद्य तवारं कुण्डलीशतिरज्वला।
निद्रायशगता देवी प्रमुसभुजगोपमा ।
तथा मायातन्वेऽपि-
साई त्रिवलयानन्दा नन्दिता भास्करप्रभा ॥ इति ॥ * ॥
कूजन्तीति । उत्थिता सतीति शेषः । तथा च तन्त्रान्तरे-
झिल्लीराव्यामधुरा. कूजन्ती सततोत्थिता ॥ इति ॥
कोमलवाक्याचं कूजन्तीत्यर्थः ।
तत् प्राप्य कुण्डलीरूपं प्राणिनां देहमध्यगम् ।
वर्णान्तराविर्भवति गद्यपद्यादिभेदतः ।
इति सारदोतो: तत् चैतन्यम् । सासोकास विभन्ननेन वायुना यया
जगतां जीव: जीवात्मा हंसः धार्यते ।
विभर्ति कुण्डली शक्तिरामानं ख समाथिता।
हंसः प्राणाययो नित्यं प्राणो नाडीपथावयः ॥
प्राधारादुहतो वायुर्यथावत् सर्बदेहिनाम् ।
देहं प्राप्य स्वनाड़ीभिः प्रयाणं कुरुते वहिः ।
हादशाङ्गलमानेन तस्मात् प्राण इतीरित: ।
भट्टाः कुण्डली पात्मानं परमात्मानं विभर्ति तद्योगिभामिनीत्यर्थः ।
कोशी ? स्खं जीवात्मानम् प्राथिता जीवाधिष्ठाना सतीत्यर्थः । हंसः प्राणा-
श्रयः प्राणवायुसमाधयः प्राणः नाडीपयाययः । कथं माणस्य नाड़ीपथा.
श्रयत्वम् ? इत्यत आह आधारेति। प्रयाणं कुरुते इति प्राण: इति
माणपटव्युत्पत्तिरपि दहिनेत्यन्तेनाहः ।
दक्षिणामूर्ती तु-
उच्चासे चैव निखासे इंस इत्यक्षरदयम् ।
तस्मात् मापन हंसात्य आत्माकारण संस्थितः ॥

·पट्चक्र विहतिः। पट्शतान्यधिकान्यत्र सहसाणेकविंशतिः। अहोरात्र परेकायुः स जपो मोक्षदायकः । अन्यत्रापि सःकारेण वहिर्याति हंकारेण विशेत् पुनः । इति । प्रौद्दामदीप्तयेणौ ॥ *1 तस्याः कुण्डलिन्या मध्ये परमा नाम्नी शतिरथते सम्मध्ये इत्यादिना। परमा उत्कृष्टा परापरानाम्ना अतिसुत्मा। तथाच महततन्वे- सूक्ष्मा कुण्डलिनीमध्ये ज्योतिम्माया परा मता । इति । सा एव परमावस्वरूपा। तथा च श्रुतिः-- तस्याः शिखाया मध्ये तु परमा सा व्यवस्थिता । इति । नित्या ध्वंसप्रागभावरहिता। पानन्दपरम्परा मानन्दसमूहयुक्ता । पति. चपलायमाना विद्युम्लता इव लसत् दीधितिःप्तिर्यस्याः सा तथा । यस्याः कलायाः प्रभया ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगत् गरीरं भासते सा विजयते । नित्यज्ञानस्य उदयो यस्यां सा। काश्यबन्धैर्धाक्यः हस्पतीन् मेवते गौरये बहुवचनम् ॥॥ स्वाधिष्ठानास्थपनमा सिन्ट्रेत्यादिमा। प्रधदः पट्पन: विद्युत- प्रकारचायः पुरन्दरान्त दिलान्तः सविन्दुकं परिहतं पापम् । तथा ध भायातन्वे- तदू. स महेशानि स्वाधिष्ठानमतच्छदम् । रतपणे कर्णिकायामममन्दुसयुतम्। मएडलं कारणं देवि सदूई मणिपूरकम् । इति । दक्षिणामूर्ती- स्वाधिष्ठाने विट्ठमाझे वादिमातानि संमरेत् । विद्युत्पन्नसमामानि विद्युतामितमस्तके त्यादि । सारदायां विगदप्रका मतपणे तातडूतसमाभानीति मागुम् । - ·पटच विति। पभोज पटलपनं पईचन्द्रयुतम् । वं बीजं मकराधिरुद स्वाधिष्ठानं विपशुगई प्रदिष्टम् । बालाभिं राकिणी देवताव । इति वचनात् ॥ ॥ तस्याङ्के इत्यादि । नीलद्युतिरूपी मनोज्ञथियं भोभाम् पादधानः ।। गौतमीये- स्वशब्देन परं लिहूस्वाधिष्ठानं ततो विदुः । नीलाम्बुज देवसदृशकमनीयता भीमा यस्याः सा! नानायुधेति । तदुत तन्वान्तरे- श्यामां शूलालहस्तां डमरुकसहितां तीक्ष्पटवं वहन्तीम् देवों रविनवां द्वितयदललसइंष्ट्रदन्तप्रभाभिः । इति । स मोहाद्भुतान्धकारसमूहे भानुतुल्यः तत्रागको भवतीति। सुधति महत्तुल्यकाव्यसमूहसम्मतिं भजन्ते। अब पश्यन्ती शतिरस्ति प्रमाणं विशुद्धपद्मव्याख्याने लिखिप्यते ॥ * ॥ . मणिपूरपद्ममाह तस्योड़े इत्यादिना। मणिपतिनं तत् पझं मणिपूरं तथोचते। नीलवणे नीत्तवर्णडादिफान्तवर्णयुले । र दक्षिणामूत्तौं- सनीले मणिपूरक डफान्तानि महानीलप्रभानि परिचिन्तयेत् । वङ्गेमण्डल बीजं चाह वैश्यानरस्येत्यादिना। वैश्यानरस्य वह्नमण्डलं रतवर्ण विकोणं तदाझे विभिः स्वस्तिम काराकार्युक्तम् । मायातन्त्रे- दशपर्व पयोजातं कर्णिकायां मखरि। वायं मण्डलं रतं त्रिकोण सस्तिकान्वितम् ॥ म्वनीज रेफः । “वर्ग: सै रञ्जितान्यासन्” इति प्रागुतोः प्रात:सूर्यमम- रतवर्णम् । मणिपूरन्तु नोलं रुद्रस्थानं लाकिनी देवतात्रेति वचनात् । तामाह रुद्रमूर्तिरित्यादिना। शुद्धसिन्दूरराग: अतिशयरलवर्णः। वेद- बाहज्ज्वलाङ्गीत्यादि। तथा ·.. पट्चमा विकृतिः। तदुक्तं तन्वे- क्षणां देवीं त्रिवक्ता विनयनसहितां कुमिनीमुग्ररूपां घवं शक्ति सदण्डामभयवरकरां दक्षवामे दधानाम् । इत्यादि। ज्ञानेति । ज्ञानसमूहेन सह लक्ष्मीस्ताम् ॥ * ॥ अनाहतपद्ममाह तस्योद्धे इत्यादि। बन्धूकपुष्पकान्तिस्वरूपरतावर्ण कादिठान्तः हादशवर्णैः सिन्दूरवर्णः युक्तम् । तथाच दक्षिणामूतौ-- पिङ्गवणे महावनिकलिकामानि संस्मरेत् । कादिठान्तानि वर्णानि चतुर्थेऽनाइवे प्रिये । तन्मध्ये पटकोणपनं वायुमण्डलम् । तथाच मायातन्वे- अनाहतं हादशारं रक्षामं हदि मुव्रते। तन्मध्ये पावनं पद्म पट्कोणं धूमवर्णकम् ॥ * ॥ वायुवीजमाह तन्मध्ये इत्यादिना। पवनाक्षरं यं। प्रमाणं आधारपद्य- व्याख्याने उत्तम्। धूसरं ईषत् पाण्डुरम् । हस्तचतुष्टययुक्त कृष्णसाराधिरूढम् । रतमनाइतमोखरगेहन्तु काकिन्यपीहोला इति वचनात् । तदेवाह नमध्ये करुणानिधानमित्यादिना । ईखराभिधं देखरनामानम् । ईसा मूर्यप्रभम् । अभयवरदपाणिदययुक्तम् । तत्र काकिनी नवसडित्पीता गौरवर्ण । बिनेपा । पाशकपालवराभयान् चतुर्भिर्भुजैः विनती। कङ्काल इति पस्थिमालाधरा। "स्यात् शरीरास्थिकहालः" इत्यमरः। तथाच तन्त्रे- काकिनी मेघसंस्थाम् पाशं शूलं कपालं डमरमपि करैर्धारिणी पीतवर्णी दध्यवे साचित्तो खवयवनमितां धारणीमत्तचित्ताम् । शूलडमरस्थाने वराभयं नया अस्थिमाला तन्वान्तर उत्ताम् । वाणलिङ्गंत तमध्येोधोमुखे शालिके इति । विस्सिकोणयुको इति क्रमात । BET-~- नमध्ये बाणलिन सूर्यायुतसमप्रभम् । गदमधमयः मदो न हेसम्तदहेतकः । - ।

·१२२ पट्चक्रविशतिः। अनाहतारयं तत्पद्म पुरुषाधिष्ठितं परम् । पुरुषेण जीवात्मना इति गौतमीयाच। त्रिकोणं वाणलिङ्गं जीवात्मान- चाह एतन्नोरजे इत्यादिना । कनकं बन्धकपुष्पसदृशं वधूकः पुष्यविशेषः तहदङ्गरागोज्वलः । हेमबन्धूककुसुमसरचन्द्रनिभानि च । इति योगिन्येकवायवत्वात्। वयम्भूबाणलिङ्गेतरम्सिनविशेषण: हेमादि। ' मौलौ मस्त के सूक्ष्मविभेदयुक्तो विवरयुक्तो मणिरिव दीप्तचिहालयः । शर्खस्य देवस्य पीठालयं निवातदीपशिखाकारहंसेन जीवात्मना शोभितम् । माया- तलेऽपि-"पामा तत्र प्रदीपामः" इति। भानीरित्यस्य मण्डलपदेन कर्देशन महान्वयः । तेन मण्डलमण्डितं अन्तरं मध्यं यस्य स चामौ लमकिचल्कोति स तथा । तस्य शोभाधरम् । “किञ्जल्कः केशरोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः ॥ * ॥ विशुद्ध पद्ममाह विशुद्धाख्यमिति । हिमच्छायायुक्तस्योपरिलसितशरीरस्य चतुभिर्भुजैः पाशाङ्गुशादिलमितैः शोभितशरीरस्य दीप्तबुद्धेः उद्दीमचानस्य । हिमामः शुक्ल: सदाशिव इत्याख्यायुनः सिद्धः प्रसिद्धः । तथा तन्वान्तरेऽपि- सदाशिवस्थानमिदं विशई शाकिन्यथहापि च धूम्रवर्णा । मुधासिन्धोः शुधा शुल्ला। तथाच तन्त्रान्तरे--- देवी ज्योतिःखरूपां विनयनविलसत्पञ्चवक्ता मुदंडों हस्ताम्भोजेषु चापं शूलमपि दधतीं पुस्तकं ज्ञानमुद्राम् । इति । पुस्तकन्नानमुद्रामिति शरं पाशम् इति तन्त्रान्तरे उक्तम् । सुधांगोयन्द्रस्य मण्डलम् । तथाच स्वच्छन्दसंग्रह- अमृताद्यास्तथाकाशं चन्द्रविन्दं तदूईतः । कण्ठोड़े परमेगानि लम्बिका चतुरनुले । मतिगोलम्य नानगीम्लयुक्तस्य डेन्द्रियस्य जनस्य महामोनहारसम्पत्ति दधत् मण्डलमित्यर्थः । म जीवी विपदा अन्धकारस्वरूपाणां ध्वंससूर्य- प्रकाशः । अत्र वैग्दरी गतिरम्ति । . .

·पट्च ऋषिहतिः। तथाच भवततन्त्र-- सूक्ष्मा कुण्डलिनीमध्ये ज्योतिमात्रा परा मतो । अथोत्रविषयात् तस्मात् किञ्चिदेवोइंगामिनी । स्वयंप्रकाशा पश्यन्ती सुषुम्नानाभिमाथिता। सैव इत्पाजं प्राप्य मध्यमा नादरूपिणी । ततः संजरुपमावा स्यादविभकोईगामिनी। सैवोरकण्ठतालुस्था शिरोप्राणवदाथिता । जितामूलोष्ठनिष्ट्राता कृतवर्णपरिग्रहा। गदमपञ्चजननी थोत्रयाद्या तु वैखरी ॥ * ॥ प्राजाचक्रमाह आज्ञानामेत्यादिना। गौतमोये-"आज्ञासंक्रमणं तत्र गुरोराज्ञेति कीर्तितम् । चन्द्रतल्यक्तेदजनकं ध्यानस्थान प्रकाशस्वरूपम् । हक्षाभ्यां विशुद्धाभ्यां कलाभ्याम् अक्षराभ्यां युक्तं विपत्रम् अतीवशुभम् । मायातन्वेऽपि-"प्राज्ञाख्यं हिदलं शुभम्" इति । दक्षिणामूर्तावपि- भाज्ञायां विद्युदाभायां अभी इक्षौ विचिन्तयेत् । हाकिनौति । तन्त्रान्तरे यि-- "माजापुर शारदचन्द्रशम्भ हाकिन्यथोहा शिवगैहमेतत् । विद्या पुस्तकम् । मुद्रा धानमुद्रा अगुष्ठतर्जनीमिलिता । तन्त्र- पानास्था शुलवणां डमरुकमहितामसूत्रं कपाल विद्यां मुद्रो दधानां त्रिनयनविलसदुसषटकोणयुक्ताम् । इति । सूक्ष्म तबकाशखरुपञ्चेति तत् तथा । मायातन्वेऽपि- माज्ञापय विदलं शुभ्र कर्णिकायां मनोलयम् । इति । 1. मिई नित्यं मिशदो नित्यार्थः इति वैयाकरणा: । इतर शिवपदं कालं सरति प्रति इतरं शिवस्य परशिवस्य पदं तरच तत् शिवपदचेति तत् ।

·१२४ पट्चक्र वितिः। लिङ्ग चिड्रेन लिङ्गाकारण प्रकाशो यस्य तत् । विद्युम्भालेव प्रकायो यस्य तत्। योगिनीहटये- इतरश्च पुनस्तया शरचन्द्रनिभं सदा । इति । श्रानन्दलहयामपि- तवानाचक्रस्थं तपनाशिकोटिद्युतिधर परं शम्भुं वन्दे परिमिलितपाई, परचिता । तारापोढ़ान्यासाधिकारतन्त्रे- ब्रह्मा विष्णुय कद्रय खरय सदाशिवः । ततः परशिवो देवि पट् भिवाः परिकीर्तिताः ॥ मूलाधारादिविशुद्धपोषु पञ्चशिवन्यासमभिधाय- अाज्ञाचक्रे च देवेशि हक्षवर्णसमन्वितम् । परं शिवं ब्रह्मरूपं हाकिनीसहितं न्यसेत् ॥ इत्युक्तम् ॥ स च सहस्रारनिर्गुणपरशिवस्यांशस्वरूपी अपरः शिवो ज्ञेयः । ब्रह्म शिवत्वात् ब्रह्मस्वरूपमित्युक्तम् । न तु ब्रह्म इत्युक्तम् । परमकुलपदम् एतत् पर्यन्तं परमकुलपदमित्युपसंहारेणोत्तम् । तथाच श्रीमते~- ततक्षिणं पटकमानापूर्व कुलोद्भवम् । इति । आनन्दलहयामपि- महीं मूलाधार कमपि मणिपूरे हुतवह स्थितं स्वाधिष्ठाने हदि मरुतमाकाशमुपरि । मनोऽपि भूमध्ये सकलमपि मित्त्वा कुलपर्थ सहसारे पद्म मह रहसि पत्या विहरसि ॥ अत्र के जलं स्वाधिष्ठाने मणिपूरे हुतवहमिति व्यत्ययेनान्वयः । ब्रह्म- सूत्रेति ब्रह्मसूत्रस्य ब्रह्मनाद्याः प्रबोधो यस्मात् तत् । वेदानामादिवीज प्रएका तदर चिन्तयेत्। वित्तमितपरमोऽपूर्वसिद्धमसिडो यस्य सः । अवान्तरात्मा अस्तीत्याह शुडबुद्धेत्यादिना। शुद्धबुद्धः शुइखभाव: स चासो प्रतएवं ·१२५ पटरावितिः। अन्तराला घेति सः । मदीपस्येव प्रामा दीतिर्यस्य ज्योतिषः एषभूत ज्योतिप्रणयाम्यां विरचितौ वरूपवौँ यस्य स वर्णशम्दः । थोकमेऽपि- মুম অাব্দালনকা লাগে। कारज्योतीरूपन्न प्रदीपानं जगन्मयम् ॥ অনুষে মজা নিংক। নকুই বুঝালাঝী অন্ধ चन्द्रा. विन्दुरूपी मकारः तदुपरिनाद प्रति व्यत्ययेनान्वयः। एवं नाद- प्रायोधिनी लिखिथमायोगिनीहदयात् भैया। असी नादः भतीय शक्ल इत्याह यनेत्यादिना। वनं जलं महत् धवलवर्णः यय पोयूपाधारयन्द्रः तत्- समूहहासी तदधिकशत इति भावः । योगिनी हदयेऽपि- इन्दी नदडे बोधिन्या नाद नादान्त एव च । इति । इन्दौ बिन्दी तदहें पहचन्द्र। स्वच्छन्दसंग्रहायि- तत्र चिन्दीयथा विम्वावरणे स सदूईनः । सूर्यकोटिप्रतीकाशम् पति मइदगुणम् ॥ तमध्ये दशकोटीनां संख्या योजनपषकम् । तत्कणिकायामासीन: शान्त्यतीतेश्वरः प्रभुः ॥ पञ्चवको दशभुजो विद्युत्पुननिभाततिः। নিমিয় ৮ন্তি স্ব বিদ্যা মালিঙ্গা परिवार्य स्थितापिताः मान्यतोसेखरस्य च । वामभागे समासीना मान्यतीता मनोमनी। पक्षधराः मन्त्री दशवाहिन्दुभूषणाः । विन्दुतत्व समाख्या शोव्यर्बुदशसेव॒सम् । पचन्द्रं तदूईत घोधिनी तस्य चोपरि। । ज्योत्मा.ज्योत्सावतो कान्तिः सुममा विमलापि च ।

·१२६
परचक्र विकृतिः।
अहंचन्द्रोस्थिता येताः कलाः पच प्रकीर्तिताः ।
वन्धती बोधिनी दोधा ज्ञानबोधा तमोपहा ।
निबोधिताः कलाः पञ्च कण्ठिताः सुरसुन्दरि ।
ब्रह्मादिपरमेशानां परप्राप्मिनिबोधनात् ।
निबोधिति सा प्रोता.तस्या भंदादरानने ॥
बोधिन्याश्यं यदुनं ते नादस्तस्योपरिस्थितः।
'पद्मकिश्नल्कसताः कोटिसूर्यसमप्रमः॥
पुरैः परिहतोऽसंख्येमध्ये परकलात्तः ।
इन्धिका दीपिका चैध रेतिका मीचिका तथा ॥
अर्द्धगा मध्यगा वासा पञ्चमी परमा कला।
चन्द्रकोटिसमप्रव्यं तन्मध्येऽझुदयोजनम् ॥
पद्ममध्ये ममासोनमूईगामिनमोखरम् ।
चन्द्रायुतप्रतीकागं पञ्चवक्त त्रिलोचनम् ॥
ऐन्दवायेराहतं च शूलपाणि जटाधरम् ।
तस्योत्सङ्गगतामुईगामिनी परमां कलाम् ॥
ध्यायेदिति गेषः । निरालस्वामिति तदप्यमाणात् । टीकाकारततन्ते-
बजेत् शैथिल्यमङ्गानां नामाग्रे रोपयेहशी।
मुख विवृणुयात् किञ्चित् दन्त हन्तान् न मस्पृशेत् ॥
रसनामन्तरा कुर्यादनने धारयेन्मनः ।
इयं सा परमा मुंद्रा निरालखेति पञ्चमी॥
यह स्थान एवं मुद्रां बड्डा मदाभ्यासात् तपवनात् पवनसुहृदां बढ़ीनां
कलाः पश्यति । तदनन्तरं तन्मध्यान्तःप्रविलसितरूपान् ज्वलद्दीपाकारान्
पश्यति । पद्यात् नवीनसूर्यप्रकाशाकारं गगनभूमध्यमिलितं पश्यति ।
यह स्थाने भगवान् साक्षात्कारविषयो भवति ।
ननु सर्वव्यापित्वान् परिच्छिदस्य ईश्वरस्य कथं परिच्छित्तिस्थाने
अभिव्यतिरित्यत आह राहुरिति । ..यथा अम्बरगतो राहुर्न दृश्यते किन्तु

·१२१ पटचक्रविकृतिः। शशिसूर्ययोमण्डलमेव दृश्यते तथायं चिदात्मा एवम्भूतकम विशेषकरणात् अत्रैव साक्षाद्भवति। प्राणनिधने मरणकाले इह स्थान प्राणान् वायून् अर्द्ध- गामिन्या नाद्या समारोप्य वेदान्तविदितं "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति युतिविदितं परं नित्यं देवमित्यादिविशेषितं पुरुष प्रविशति । तया गीतायामपि- प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युतो योगवलेन चैव । भुवोम्मध्ये प्राणमावैश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ इति ॥॥ लयस्थानं वायोरिति। तदुपरि पूर्वोत्तनादोपरि चकारात् नादस्यापि लयस्थानम् । यत्र वायुर्नादय अथैनं जगदधरीकृत्य ब्रह्मरन्ध्रस्यादिस्थाने प्रलीयते तत् वायोर्नादस्यापिालयस्थानं नादान्तमिति यावत्। अब अईनारीखरो- इस्तीत्याह महानन्दमित्यादिना । महान् प्रानन्दो यत्र तं महानन्दस्वरूपम् । शिवाई शिवाया पहें शिवस्याकारम् भईनारीखरमित्यर्थः । तथा च धीमे- चेतसा संप्रपश्यन्ति नादान्ते वृषभध्वजम् । तमईदेहं वरदं कारणत्रयमातरम् । पुटदयविनिष्कान्तो वायुयंत्र प्रलीयते ॥ स्वच्छन्दसंग्रहेऽपि- हलाकारस्तु नादान्ते भित्त्वा सर्वमिदं जगत् । अधःशन्या विनिर्भेद्य अर्द्धशत्यवसानकम् ॥ नाद्या ब्रह्मधिले लीनस्त्वव्यक्तो ध्वनिलक्षणः। अतो ब्रह्मविलं ज्ञेयं रुद्रकोव्यर्बुदैर्युतम् ॥ . तब ब्रमशिवो ज्ञेयः शशायतसबिभः । दशवाहुस्त्रिनेत्रंच पञ्चवक्वेन्दुशेखरः ॥ ब्रह्माणी त्वपरा शक्तिः ब्राणोत्सङ्गगामिनी। हारं सम्मोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता ॥

·१२८
पटचका विद्या तिः।
इलाकारी लागलसदृशः ।
देवीस्थानं सहस्रारं प्रविशेदकुल प्रिये ।
इति श्रीक्रमादकुलाण्यसहस्रारपद्ममाह सदूहे इत्यादिना । गझिया
नाद्याः शिखरे अग्ने शून्यदेश चिविण्या मरुदण्डस्य च शून्यदेशे तेन सहस्रारं
न मेरुदण्डस्य मध्ये न चिविण्या ग्रथितम् ।
मायातन्त्रेऽपि--
मूलादिपटसरोजातं चिविणीयथितं प्रिये ।
निशाधो नाभिवक्षःकरण्ठभूमध्यदेशजम् ।
अतएव स्वच्छन्दसंग्रह-~
हादशाण ललाटोई रुपणाविमानकम् ।
हरगुलोईगिरोदेशं परं व्योम प्रकीर्तितम् ।
श्रीक्रमे -
श्रामव्यकर्णात् देवेशि गहिनी च शिरोपरि ।
हनावानन्तरम् ।
गहिनीनाल संप्राप्य चास्थिशून्यं विभर्ति यः ।
पमृतं यत् विकूटस्थं परमानन्दलक्षणम् ॥
सहस्रारं महापद्म रतिकिल्कशोभितम् ।
द्रुतहेमाम्बुजं जातधारयातप्रवर्षणम् ।
विसर्गाधः पद्ममिति सर्गः शक्तिनिशाकरः । इति ।
नारदोकेन विमर्गस्य सहस्रारपद्मधारिया जईस्थितायाः शरध:-
पद्मम्। निर्वाणपहत्यामपि-
अलरूपं भवेत् शक्तिः विसर्गमण्डल प्रिये।
सहस्रारं महापमं रताकिलल्यागोभितम् ।
सारसमुच्चयोपि “महनारपद्य विमर्गादधस्तात्" । पूर्णपूर्णेन्दुशुभं
पूर्ण पीयूषपूर्ण नच्च पूर्णेन्दुशुभच्चेति तत् । बालसूर्यरश्मिसमकैशरसमूही
यस्य तत् ।
पद्मन्तु शक्तवर्णम् ।

·২০ যবেঙ্গথিৱমিঃ। 'যথা মায়ান- महाशून्ये सइस्रारं निशाकरसहोदरम्। অধী জযিফায় ঘী অলিqিঘী। অন্যান্য জায়ঃ স্বাবঃ যুগ। বল দুগঃ রিস ধান মীনি শিক্ষার্থী। গ্রামায়াখায় প্রিয়। সন্ন অহ্মঘাহিন্দিৱৈাল লগিন্ধী দলগৰঘয়। য়িহ্মাণা যু লিঙ্গ নিয়ে রীঘলো ন্যথাযথ যথ। तथाच गीतमीये- सहस्रार मिनिम सयपर्णविभूपित । 'অহ্মরাবিয়িায় বললামুখি। तम्मध्ये परविन्दुध गृष्टिस्थिसिम्तयागयम् । योगिनीदये- মুক্ত স্বল্প ঘর বান্ধি। বিন্দু অলকা লি থহীনি মায়ান খালদ্মামিলা প্রথা এপি সাথল গায় ইঃ গঃ বুলস অব বিকল্প বিলম্ব কারখালিসিসা- নিন। এবার স দা দ্বিয় সামিল। নাঙ্গ গো, বানারী; এ জ মুকাবিবি। সিদগ্ধপান। “সি মিয়ানমালয়” পুরি বিধি : সিগ: কাগি গলা খ্যা- মিঃ ঘণ: সিঃ সামান্য স্বল্প লিঙ্গ শিলি খা* * স্নান হাবিলা। এমিগঙ্গাদ্যাগরিবি গথ গ। নঃ স্বাঝায়- গা গা সমঃ সেঃ লিঃ। আসি । সিদ্য সানি। এখাঃ গাগা দিব । বর প্রয়াস পানি সি ব্লগ খাপ খ ·. षट्चक्रविशतिः। तस्यांशिवेन परमशिवोऽप्यकारवायः प्रकाशरूपनमांशित्वात्। विमर्षाख्यः विमर्पिणी सक्तिरित्यन्तेनाहु: “मीमा पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यज्ञ भाव्यम्" इति श्रुतेः। रसो ट्रव्यविशेषः पर इति प्रसिहस्तस्य विसरः समूहस्तद। वसित: शुक्लः। “सन्दोहविसरव्रजाः" इत्यमरः। अज्ञानमोहान्धस्य हंस: सूर्यः सुधाधारासारं अतितरां विमुञ्चन् यतः स्वात्मनानं स्वस्य शिवाभेदभ्रानं दिशति । भगवान् ऐश्खयादियुक्तः स परमशिवः परमहंस इत्याह समाम्ते 'इत्यादिना । सकलसुखसमूहस्य लहरी तरङ्गः तस्य परीवाहः। “जलो- च्यासा: परीबाहाः” इत्यमरः । परम इति नाम्ना समुचितः परमहंस इत्यर्थः । सच मायावच्छितः । तथाच तन्वान्तरे- सरोगहमधोमुखं मविलसत् सहसछदं क्रमादरुपकैथरप्रकरभाखरनिम्मेलम् । तदन्तरपि चिन्तयेदमृतरोचिपो मण्डले पुराणपुरुषं परं परिगतं महामायया ॥ इति ॥ मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुइमित्यभिधीयते। मायामम्बन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशम्तथा । इति वेदान्तोतो। शिव इत्यादि स्पष्टम् । परमपुरुषमिति भारत- अव्यक्त मन इत्याह शरीरं परमुच्यते । अव्यताके पुरे शेते पुरुषम्तेन चोच्यते ।। खगति: खेचरः स्यात् । यहा से ब्रह्माणि गतिः स्यात् । “खं ब्रह्म" इत्या- युपनिषत्। जईशक्तिरूपां कलामा तवास्ते इत्यादिना। प्रातःसूर्य- तुल्या चन्द्रस्य पोड़शकला पमानामीति यावत् । अमा पोड़भागेन देवि प्रोता महाकला । मंस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी। इति वचनात् । सूक्ष्मत्वात् प्रतधाविभक्तमृणालतन्तभागकरूपा क्षयो. दयरहितत्वामित्या अधोमुखी सृट्युमुखी। पूर्णानन्दसमूहो यस्याम् । या अभिगनत्पीयपधारा तस्या धरा ।

·षट्चक्रविकृतिः। खच्छन्दसंग्रहे- ब्रह्माणी बपराशक्ति: ब्रह्मणोत्सङ्गगामिनी। हारं सुमोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता ॥ तां भित्वा तु वरारोहे अर्द्धशशि परां शिवाम् । शक्तितत्वात्मिकां देवी प्रसप्तभुजगारुतिम् ॥ शतितत्त्वं समाख्यातं भुवनैराथितं महत् । श ितत्त्वामिकामूईशक्तरुपरि संस्थिताम् । योगिनीहृदयेऽपि- यती पुनवापिकायां स मनोन्मनीगोचरे ॥ इति ॥ व्यापिनीतत्त्वं शतितत्त्वस्वरूपमाह निवाणाख्य इत्यादिना। सूक्ष्मत्वात् सहस्रधाविभजितस्य केशभागस्यैकभागतुल्या पर्व चन्द्रवत् कुटिला मार्क- तल्यप्रभा हादशादित्यप्रभा। परात् पोडश्याः कलायाः परतः। तदन्तर्गता चन्द्रमण्डलान्तर्गता न त पोडश्याः कलायाः अन्तर्गता । यथा सारसमुचये पोड़ों कलामभिप्रेत्य- एतस्याः परत: स्थिता भगवती भूताधिदेवाधिपा निर्वाणायकलाई चन्द्र कुटिला सा पोड़गान्तर्गता। वालाग्रस्य सहस्रधा विगलितस्यकेन भागेन या भूक्ष्मत्वात् सदृशी विलोकजननी या हादशामभा । इति । स्वच्छन्दसंग्रह- पोड़शान्तमिति ख्यातं व्योमस्थानेन्दुमण्डलम् ॥ इति । तत्र- प्राधार भावनानाच प्रवक्ष्यामि ममामतः । सूक्ष्मा व सुसूमा च सयाव मृतामृता। चर्दिा स्थितास्तासा मध्यस्था व्यापिनी स्मृता पवना विनवा च सतेजाल्या घ पञ्चमी। इति । परं उत्तरकासं मातीति परमा - समनापदमाह एतया इत्यादिमा।

·. - १३२ पट्चक्रविकृतिः। ध्वंसरहिता नित्येत्यर्थः। सूक्ष्मत्वात् केशाग्रस्य कोटिभागेकभागरूपा अतः प्रतिगधा। निरवधि विलसन्ती या अमृतधारा तस्या धरा। मुनिमनसि नमिततत्वबोधं शिवामेदज्ञान वहन्ती। इदन्ते तु तयोरेक्यमिति विद्या निगद्यते । पति परापञ्चशिकाषचनात् ब्रह्मणोऽतिनकदोन तथोतम् । तथा- समनान्तरारोहे पाशजालमनन्त कम् । इति वचनात् अत्रापि पाशजालम् । एतस्या निर्वाणकलायाः मध्यदेशे इति सामीप्ये सप्तमी। तथाच मध्यदेशसमीपे किश्चिदुपरीत्यर्थः । तथाच स्वच्छन्दसंग्रह- चिदानन्दस्वरूपा तु परा शक्तिस्तदूईतः । समना नाम सा शक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ सवान्तानि विभीयं शिवेन समधिष्ठिता। अव रूढ़ः स भवने शिवः परमकारणम् । शिव: सर्वस्य कत्तेयं शक्ति: कारणमुच्यते । उन्मनीषदमाह तस्या मध्यान्तराले इत्यादिना । तस्याः ममनाया: मध्या- न्तराले पत्र मामीप्ये सप्तमी। शिवपदं शिवतनुप्राप्तिस्थानम् उन्मनीति यावत् । स्वच्छन्दसंग्रह- शिवतन समाख्यातं तदूई शक्तितनुतः । इति तया तत्रैव- गिवतियञ्चैव शिवतन प्रकीर्तितम् । सूत्मार्थशल्यच्छिवं शिवतमित्यर्थः । तयाच तत्रैव- यावत् सा समना शक्तिस्तदुई उमनी स्मृता नात्र कालकलामानं न तनुं न च देवताः ॥ अनिर्वाणं परं शुई रुद्रवत्र तदुच्यते । মিনক্সিবিনি হানা নির্মিত্তা নিনা। . 1 ·। पट्चक्रविशतिः । १३३ तत्त्वातीतं वरारोहे- इत्यादि पग्रे लिखिष्यते । मनःसहितत्वात् समना। "यतो वाचो निवर्तन्ते अमाम्य मनसा सह” इति श्रुत्या मनोऽतीतत्वाम्मना इत्यमृतानन्दस्वामिनः । भक्तिमध्यगतो नादः समनान्तं प्रसर्पति । इति स्वच्छन्दसंग्रहात् नाव कालकलांयस्य भानम् । परमकुलपदमिति परं उन्मन्याः परं भकुलपदम् अकुलाख्यपरशिवात्मकपदं विखस्य विधाम- स्थानत्वात्। पदमिति अमलं सत्त्वादिविगुणयुतम् । शाखतं नित्यम् । योगेन प्राप्तं नित्यानन्दमभिधानं यस्य तत् । “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रद्ध" इति श्रुतेः। शहबोधस्य शन्नानस्य प्रकाशो यस्मात् । तथाच टीका- कारततन्त्र "उम्मन्यन्ते परशिवः" इति। स्वच्छन्दसंग्रहे उम्मनीमभिधाय- तत्त्वातीतं वरारोहे वाचनो नेव गोचरम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादि श्रुतेः । तत्त्वं “तत्त्वमसि" इति श्रुतेः। खाभाविक पर धानि विवरं तत्वसंन्नकम् । इति शिवतन्त्रात् । श्रीमते- अकुलेखरदेवस्य सम्बन्धः प्रथमः स्थितः । रूपातीतः परो विन्दंः शत्या वेष्टितमाखरः। अतो नादो विरोधी च पईचन्द्रसमुत्क्रमात् । एतत्तु पञ्चमप्रोक्तं ज्ञानरत्नं महोदयम् । तव तद्दक्षिणं षट्कमानापूर्व कुलोद्भवम् । इति । नियतनिचित्त इति । गौतमोये- अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयाजवम् । क्षमा तिर्मिताहार शौचञ्चेति यमा दश । तपः सन्तोपमास्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तयवणञ्चैव हीमतिय तपो हुतम् ।' दर्शते नियमाः प्रोता योगशास्तविशारदः। इति - ·१३४ पट्चक्रा विकृतिः । तथाच एतद्दयाभ्यासगोल: श्रीनायवनात गुरुवनात मोक्षवर्मप्रकाशं क्रम जाला हुशारेण मूलाधारस्थितवडिपवनयोराक्रमेण ततो कुण्डलिनों कृता निद्रितो तां बोध्य तल्लिङ्ग स्वयम्भूलिङ्ग भित्त्वा कुण्डलिनीवेष्टनस्य भेदं रुत्वा ब्रह्महारस्य मध्ये तां रचयति। रुद्रयामले- हुशारण समुत्थाप्य शक्ति वाधारसंस्थिताम् । तत: सा प्रबोधिता तलिङ्गत्रयं स्वयम्भवाणेतरलिङ्ग वयं भित्त्वा भेदं सत्वा सच्छिद्रेण ब्रह्माख्याया इति व्यवलोपे पञ्चमी ब्रह्मनाड़ीमारुह्य सकल- सदनं प्राप्य परमरसयुक्तभिवे परमशिवे प्रदीपाभे देदीप्यते । ततः मा शुदस्वभावा सूक्ष्मतालक्षणेन डिदिव तत्तन्तुरूपा तम्मोचानन्दं घटयति । नयवशात् नौनिवशात् । समाधौ यतो योगीश: तां कुलकुण्डलिनी जीवात्मना साई मोक्षधानि परमशिवे सच्चिदानन्दरूपे भगवती चैतन्यरूपां ध्यायेत् । तन्लान्तरे- ध्ये चिन्तायां स्मृती धातुथिन्तातत्त्वेन निथला । एतधानमिह प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं विधा । सगुणं वर्णभेदेन निर्गुणं केवलं तथा ॥ अन्यत्रापि- मज्जीवब्रह्मणोरक्यं सोऽहं स्यादिति वेदनम् । तविर्गुणमिदम् । इत्यादि। ततो लाक्षाभं रतावणं परमामृतं कुण्डलिनी पौवा पूर्णानन्दमहोदयात् परशिवात् शिवसकाशात् प्राणदितोन्मन्यादिसृष्टिमार्गेण कुलपथात् कुल- पथमारध ब्रह्म रुध भूनाधार स्वस्थाने प्रवियेत् । ततो योगी तदिव्यामृत- धारया योगपरम्पराप्राप्तया ब्रह्माण्डस्थित शरीरस्थं देवतं डाकिन्यादिक तर्पयेत् प्रोणयेत् । यीनाथववादिति यदुक्तं तत् गोरक्षसंहितादौ स्पष्टीकृतम् । - यथा- प्रबुदा दहियोगेन मनप्ता मारता हुता। शुचीव गुणमादाय व्रजत्यूई सुयुम्रया ।

·पटचक्र विष्टतिः।
१३
वलन्ती भुजगाकारा पद्मतन्तुनिमा शभा ।
उद्घाटयेत् कवाटच यथा कुश्किया हदम् ।
कुण्डलिन्या तथा योगी ब्रह्मदारं प्रभेदयेत् ॥
कृत्वा संपुटिती करो दृढ़तरं बड्डा तु पनामनं
गाढ़े वचसि सविधाय चितुर्क ध्यानच तश्चेतसि ।
वारंवारमपानमूई मनिशं प्रोत्सारयन् पूरयन्
प्राणं मुञ्चति मोक्षमेति शनकः शक्तिप्रभावात् यतः ॥
कुचिकया कुलुपकारीव्याख्थया। निवाणयदत्यामपि-
पादौ पूरकयोगेन स्वाधार योजयेन्मनः ।
गुदमेद्वान्तरे योनिस्तामाकुचा प्रबोधयेत् ॥
भ्रमद्योनिगतं ध्यायेत् कामं वधूकमविभम् ।
ज्वलत्कालानलग्रख्यं तडिकोरिसमपमम् ।
तटू त शिखा सूक्ष्मा चिद्रूपा परमा कला।
तया सहितमामानमेकीभूतं विचिन्तयेत् ॥
गन्ती मधमार्गेण लिङ्गभेदक्रमेण ।
प्रमृतं यहिसर्गस्यं परमानन्दलक्षणम् ॥
द्रुतरक्त सतेजानं धारापातप्रवर्षणम् ।
पोला कुलामसरसं पुनरेव कुलं विशेत् ॥
सा च प्राणः समाख्यातस्तन्तेऽस्मिन् परमेखरि।
एवमभ्यस्यमानस्य अनियनिवन्धनात् ।
चतुर्विधातु या सूष्टिरस्या योनौ प्रजायते ।
पुनः प्रलीयते तस्यां कालाग्न्यादिशिवान्तिकम् ।
योनिमुद्रा परा सा तु बन्धस्तस्याः प्रकीर्तितः॥
चतुर्विधति नैयायिकमते पुरुषात्। सांस्यमते प्रततिपुरुषाभ्याम् ।
पातञ्जलमते प्रकासितः। मीमांसामते भष्टात् - सृष्टिः। तन योगो
द्विविधः ।
.

·१३६ पट्रकवि तिः। यथा मारदायाम- पिण्डं भवेत् कुण्डलिनी शिवात्मा पदञ्च इंसः सकलान्तरामा। रूपं भवेत् विन्दुरमन्दकान्तिरतीतरूपं शिवसामरस्यम् । पिहादियोगं शिवसामरस्यात् सवीजयोग प्रवदन्ति सन्तः । शिवे लयं नित्यगुणाभियुक्त निर्वीजयोगं फलमव्यपेक्षम् ॥ इति ॥ . तथान्यत्र- दिकालादिविवर्जिते परशिवे चैतन्यमावात्मिके । इत्यादि। म्वच्छन्दसंग्रहेऽपि- पिगई कुण्डलिनी शक्तिः पदं इंसः प्रकीर्तितः । रूपं विन्दुरिति ज्यातं रूपातीतस्तु चिन्मयः । ततान्तरेऽपि- पिण्डे युक्ताः पदे युक्ता रूपे युताः पड़ानन । कपातीतेत ये युक्तास्ते मुहा नान संशयः । मतभेदे अनेकानि पद्मान्याह स्वच्छन्दसंग्रह- अधयोई सुघुमायाः सहस्रदल संयुतम् । रक्त खेतच साहसदलस्यं गमिसंयुतम् । अधिो मुखमूलन्तु कर्णिकाकै गरान्वितम् । गतिरूपं महादेवि कुमाकुलमयं शुभम् । पडजदयमीशानि स्थितं गाखतमव्ययम् । तयोमध्ये सुषुम्नान्तसिंगदाधारपहजम् ॥ शतिरूप शिवाकारं माध्यामं निजालयम् । नीखेति शेषः । तथा कियत् कियदू पाजानि । तदात- आधारपाजस्योड़ें साईलकोपरि। तेजसं सारपतष पीतकर्णिकया युतम् ।

·पट्चक्रे विहतिः ।
हल्लेखा कर्णिकामध्ये स्थिता लिङ्गादिदेवता ।
एतस्मात् प्रमुलस्यो खाधिष्ठानं पड़स्रकम् ॥
पाप्यञ्च राकिणीशक्ति: पूर्वाभिः शशिभिर्युतम् ।
ततश भाषयेदेवि नाभिमष्टानुलोपरि ॥
तत्पनं मणिपूरच दशपत्रं सुशोभितम् ।
लाकिनीमध्यगं तच तामर्यादाभिराहतम् ॥
चतुर्दशाङ्गुलादूई मणिपूराख्यपद्मजात् ।
पज काकिनीमध्यं वायव्यं हादशारकम् ॥
तत्रस्थकालरावधादिशक्तिभिय समाहतम् ।
तवस्थसूर्यविम्ये च नादो यानादिपीठकम् ॥
एकादशाङ्गलादूई विशवं पोड़गच्छदम् ।
मध्यगा शाकिनी वाधपत्रेषु परमेश्वरि।
अमृताद्यक्षरान्तस्था चन्द्रविम्वं तदूहंगा ।
कण्ठोड़े परमेशानि लम्बिका चतरङ्गुली ।
भाजाचक्र दिपनार्ज इविदलसंयुतम् ।
सवती क्षमा पार्खये मध्ये तु हाकिनी 10
तन्त्रान्तरे ब्रह्मणः स्वाधिष्ठानमुक्तं यथो-
स्वाधिष्ठानं पडूदलोपेतमुद्यतविद्युप्रेक्षं वादिलान्तय वर्णः ।
युक्त सावित्रीसहितं विरिधिं ध्यायेदस्मिन् राकिणी देवताच ।
योगिनीवदये-
एतायतस्रः गत्यस का पूजा त इति प्रामात् ।
पीठाकन्दे पदे रूपे रूपातीते क्रमाहिदुः।
एसास्तव पूर्वोक्ता पम्बिकादयः पतनः कामरूपादिपीठत्वेन परिणताः ।
तया च मूलाधारे कामरूपं दि पूर्णगिरिः भूमध्ये जालन्धर सहसार
उडडीयानः । न च "एकमेवाहितीये मन" इत्यादि युल्या पत्रण एकत्वमभि-
हितम् । शितावत् केति चेत् ताप्रगिवतिसामरस्यपरवमेव ।

·१३८
पट्चक्रवितिः।
यथा कुलार्णवे-
प्रदेत केचिदिच्छन्ति हैतमिच्छन्ति चापरे ।
मम तत्त्वं न जानन्ति ईताहैतविवर्जितम् ॥
स्वच्छन्दसंग्रहेऽपि-
अनयोः सामरस्यं यत् परस्मिन् महसि ध्रुवम् ।
कुम्मपुराणे ईश्वरगीतायां शिववाक्यम्-
एकया मम सायुज्यमनादिनिधनस्फुटम् ।
पुंसोऽभूदन्यया भूतिमन्यया तत्तिरोहितम् ॥
एकया मायात्मिकया त्या विशिष्टस्य मम अनादिनिधनं सायुज्य
सहयोगं अर्द्धनारीखरात्मकमभूत् । अन्यया श्राद्यया जानामिकयति यावत्
विशिष्टपुंमो भूतिं उत्पत्तिं जानीहि अन्यया चित्रपन्या तत् तिरोहितम् ।
तयैव क्षणे तिरोहितम्। ब्राविनाभूतम् ।
अतएव तैत्तिरीयवाक्यम्-
यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मानं केवलं शिवम् ।
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तमनन्तमपरं परम् ॥
कालिकापुराणेऽपि-
चितिशक्ति विनाकारां परं ब्रह्मस्वरूपिणीम् ।
जन्मखण्डे राधिका प्रति मणवाक्यम्-
यदा तेजःस्वरूपोऽहं
रूपासि वं तदा।
न भरीरी यदाहच तदा त्वमशरीरिणी ।
तन्वेऽयि-
न शिवेन विना शक्तिः न शत्या रहितः शिवः ।
पतस्तयोरभेदश्य चन्द्रचन्द्रिकयोरिव ॥
वेदान्तपि “चिच्छतिवाधिता।" तथा-
मायोपाधिविनिमुक्तं शमित्यभिधीयते ।
मायासम्बन्धनयेगो जीयो विधावभस्तथा ।

·• यट्चक्रविहतिः।
१३८
इत्युक्तम् । तदेव सामरस्यं परं बन सगुणशिव शतवादिनानारूपेण
परिणमते। यथा विश्वसारे-
कालेन प्रेरयेन्मायां स्टेरुत्पत्तिहेतवे।
या मूलप्रकृति: प्रोता सा माया परिकीर्तिता।
योऽयं सदाशिवः प्रोक्तः स एव पुरुषः पर।
एकं ब्रह्म हिंधा भूत्वा सृष्टिरेषा विधीयते ।
धन वनिता भूवा अनि पुरुषस्तथा।
तावुभौ च समौ कला सृष्टिव्यक्ति नयेत् सुधीः ।
मायावच्छिदेखरस्य पगाण्याह कूम्मपुराणादो-
सर्वधता सिरनादियोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशतिः ।
भनन्तशक्तिय विभीविधिज्ञाः पड़ाहुरङ्गाणि महेश्वरस्य ॥
नारायणो वैदिकर भट्टाचार्य: समीरितः ।
तस्यात्मजो वामदेवभाचार्यस्तथैव च ।
तस्यामजो विखनाथस्तेनेयं रचिता मुदा ।
-
इति पटचक्र विश्वतिटीका
सम्पूर्णा ।

·[ १४० ]
बलदेवटीकाकारतः षट्चक्रनिरूपणस्याधिकः नोकः ।
.
दूह स्थान चित्तं निरवधि निधायात्तपवनो
यदि क्रुदी योगी चलयति समस्त त्रिभुवनम् ।
न च ब्रह्मा.विष्णुर्न च हरिहरी नैव खमणि-
स्तदीयं सामर्थ्य शमयितुमलं नापि गणपः ॥ ३१ ॥ (१)
मह स्थान इति । इहस्थाने विशुद्धायपने निरवधि प्रतिक्षणं चित्तं
मनो निधाय सम्बध्य पात्तपवनः गृहीतवायुः सन् कुम्भकं सत्वेति यावत् ।
योगी जन: यदि कुडो भवति तदा ममस्तं त्रिभुवन चनयति । तदीयं
सामप्यं योगेन एतापविभुवनचालनवलं शमयितुं. ब्रह्मा सष्टिकर्ता विएः
पालनकर्ता हरिहरः हरिहरात्मक देखरः खमणिः सूर्य: गणप: गणेमः एते
नालं न समर्या इत्यर्थः ।

·श्रीयोगुरवे नमः। सरोजमधु सादरं सरसि मानसे सर्वदा यथाददति घट्पदा नतु कदापि शैवालकम् । तथैव गुणिनी बुधा वचसि दूषणत्यागती ममाददतु साम्प्रतं यदि गुणस्तमित्यर्थये । इह खलु दुःखजालसालसंसारलब्धजनुषां परमपुरुषध्यान कनिष्ठचेतसा- मपि मानुपाणां स्वाभ्यन्तरवर्तिषट्चक्रनिरूपणभेदादिज्ञानं विना मोद्योपायः कोऽपि नास्तीति परमकारुणिको भगवान् परमेश्वरः दुःखसमवायात्तानु- विधोपुः पर्वतराजपुचीप्रधानुसारेण स्वपीलतन्त्रशास्त्रमहोदधीनन्तरातरा षट्चक्रनिरूपणं तदादिसतच उपदिदेश । किन्तु तदुपदिष्टतन्त्र- शास्त्राणामतीव बाहुल्यादशक्यबोधलायाधुनिकाः स्वल्पायुषो जनाः परम- पुरुषमोजतन्त्रशास्त्राणां सारांशमायत्तीकर्तुमनीगाः सन्तो नियतं निरयमेव गच्छन्तीति परपरिवाणपरायणः परमपुरुषसमाहितचेताः श्रीमत्पूर्णानन्द- यतिः निखिलतम्बशास्त्रमारसदृत्य तदर्थाविरोधिभिः स्वकल्पितपपशाश- लोकः षट्चक्रस्थितिस्थाननिरूपणतोदसतमन्दर्भितं पटपकनिरुपणं ख- रचित थीतत्वचिन्तामण्या हतवान् । तस्य च .पूर्वापेक्षया सहनशेधगम्यत्वेऽपि भारांशप्रकासकटीकाया अभावात् पथक्यार्थयोधोऽयं प्रय पति पायम एक उपेक्षित पानी। इदानीन्खम्माभिस्तत्परिजिहोर्षया प्रचुरतरायव्ययेन साधनासिहयोधषिद- गगयीमत्कालीधरपप्रणीता- निगूढार्यप्रकागिनी कापि टीका मंगल पण्डिसमाइलीपरियोधिता सस्वा पुस्तके मिनिवेगिता। साम्प्रतवनया ·सूचीपवम् । ७४ । विषयः। पृष्ठायां। पंक्ती। | विषयः । पृष्ठायां | पंजी आत्मप्रबोध: ७३,७४। अकथादित्रिकोणम् ७६,८७,८८ । आत्मसाक्षात्कारस्थान अकुलपदम् "प्रात्मा तत्र प्रदीपामः" १३३ 1 १२२। अनाहतपनं ३०,३३-३६,१२१,१२२ । प्रात्मानं प्रणवाक्षति नादरूपं४५,४८। श्रादिदेवः अन्तरात्मा ६१,१२४ । ७,८॥ अपराशक्तिः पादिहंसयोर्युगं १००,१०२ । आद्याशक्तिः ७४। अपानः १५,११६ । प्रमाकलादीनां अधिष्ठानं ६२,७० । आधारपद्म ८,१०। अमृतानन्दस्वामिनः परलिङ्गस्य दू। व्याख्या १२८,१३०। इच्छा १०१,११७। अम्भोजमण्डलं २४॥ दूड़ा ३,४,५,१०८॥ अन्दग्निमण्डलानि इतरलिङ्ग ४५,५६,८०। ४४। अईचन्द्रः इतरशिवपदं १२५ १२३ । इतरपदस्य व्याख्या अर्धनारीश्वरः ३८,३८,१२७॥ अर्बमात्रा इन्धिका १२६ । अईन्दुः ई। ४५। अवलालयः ईशः ३१ । अहङ्कारः ईश्वरः ७५,१२१ । प्रा। उ। आज्ञाचक्र ४२,४३,४७,१२३, २२ । उन्मनी ४५,४८,५०,५८,५८, माजीकला ५७,५८ १३२,१३३ । ५१. ५५।

·विषयः। विपयः। पृष्ठायां । पंक्ती। पृष्ठायां। पंक्लो उन्ान्यन्ते परशिवः १३३ । कौस्तुभः जा ख। ऊर्द्धगा "खं वहा" खेचरीमुद्रा ४८,८०। ऐन्द्रवी ग। का। गान्धाररागः गान्धारी कन्दम् कन्दमध्यं ६१,६५.६६.७६,८७,८८, कन्ट्र्को नाम वायुः १४॥ १००,१०१,१०५,१०६ । कला ५७,४८,६५,७६,१२५,१२६ । गुरुचरणाभ्याम् परमामृतं कलापदं (भूयः) नि:सरति १०४,१०५ काकिनी गुरुध्यानयोगः ३१,१२१ । काकिनीध्यानं गुरुवतात् ब्रह्मज्ञानं १३४ । ३२,१२१ । कान्तिः १२५ च। कामरूपं १४,१५,११६ । चक्रभेदप्रकार: ६२। कामकला ८०,१०१,१०२ । चणकाकाररूप: ५१,७४। कारणावान्तरशरीरम् ५३,१२५,१२६ । चन्द्रमण्डलं कुण्डलिनी १,७,१८,२०,२१,२२,२३, | चन्द्रविन्दुः १०१ । ७४,७५,००,७८,८०,८२,८५,८६, | चन्द्रस्य पोड़श कलाः ६२। ८१,८२,१०८,११७, ११८, ११९, | चित् फला १२३,१३४,१३५,१३६ । चित् शक्तिः कुण्डलीविवरं ६। चिविणी ३,५,७,४५,७०,७८,८१, कैवल्य कलिकातत्व टीका १०८। ८६,८७|| चित्रा ·विषयः। कारः) पृष्ठायां । पंक्लो। विषयः। पृष्ठायां। पंक्तौ। वासा ज। त्रिकोणं जीवः १४,६०,६५,११७॥ ११८। त्रिकोणशक्तिः जीवन्मुक्तः ३२॥ ६८। त्रिपुरसुन्दरी जीवात्मना सह कुण्डलिनोनयनं१३४॥ त्रिपुरा जीवात्मा (दीपकलिका- त्रिपुरायोगः १०८॥ ७८,११८॥ त्रिविन्दुः ७५। जीवात्मनः मूलाधारे पानयनं ७८ । त्रैपुराख्यं कोणं १४॥ जीवात्मनोरक्यं जोवेन साई कुण्डलिनीचालनं ८६ । जानबोधा १२६ । दशशतदलपनं जानात्मा-जामभक्तिः ५१ 1 | दीपकलिकाईसः ३१ । ज्ञानेच्छाक्रियात्मानः नादविन्दु दीपिका निबोधिकाः ७२। हादशापन ८५। ज्येष्ठा १५,८७,१०१। १२५ धरायायतुष्कोणचक्र ज्योत्नावती १२५॥ धरावी ड। ध्यानं (सगुणं निर्गुणञ्च) १३४ । ४५. डाकिनी १३,११६ । । ध्रुवमण्डलम् डाकिनीध्यान नभोमाइलम् २६ । तत्त्वज्ञानं ७१। नाडीत्रयाणां वेणीबन्धक्रमत्वम् ३,४ । नादः तत्त्वबोधः ४५,५७,५८,५८,७२ १२६ । "तत्वमसि" १३३॥ नादविन्दू ६५,७२,८८,१०॥ २१,१३३ । तमोपहा ज्योत्स्ना १२६ । | नादगतिः ·विषयः । पृष्ठायो । पंक्ती। ठमान्यन्ते परगिषः पृष्ठायां पंको विषय:। १३३ 1 कौस्तुभः जा अगा १२६ । “सं ब्रह्म" सेचरीमुदा ऐ। ४८,८०। . ऐन्द्रयोज ग। २,५। का। गान्धाररागः वान्दम् गान्धारी कन्दमध्यं गुरुः ६१,६५,६६,७६,८०,८८, कन्दर्पो नाम वायुः १४। १००,१०१,१०५,१०६ । कला ५७,४८,६५,०६,१२५,१२६ । गुरुचरणाभ्याम् परमा मृतं कलापदं (भूयः) नि:सरति ४५) १०४,१०५। काकिनी गुरुध्यानयोगः १०७॥ ३१,१२१ । काकिनीध्यानं ३२,१२१ । गुरुवतान् ब्रह्मज्ञानं कान्ति: १२५। च। कामरूपं १४,१५,११६ । चभमेदमकार: ८२॥ कामकला ८७,१०१,१०२। चणका काररूप: ५१,०४॥ कारणावान्तरशरीरम् ५३,१२५,१२६ । | चन्द्रमण्डलं ६०,६१,६५,७३ । कुारणलिनी १,०,१८,२०,२१,२२,२३, चन्द्रविन्दुः ७४,७५,००,०८,८०,८२,८५,८६, चन्द्रस्य पोड़श कलाः (२॥ ८१,८२,१०८,११७, ११८, ११८, चित् कला १२३,१३४,१३५,१३६ । चित् शक्तिः कुण्डलीविवरं ११२॥ ३,५,७,४५,७७,७८,८१, कैवल्य कलिकातत्व टोका १०८। ८६,८७ चिता ६। | चित्रिणी ·जीवन्मुक्तः ५८। कारः) विषयः। पृष्ठायां । पंजौ। विषयः। पृष्ठायां। पंतो। त्रामा ज। १२६ । त्रिकोणं जीवः १४,६०,६५,११७॥ ११८। त्रिकोणशक्तिः ३२१ ६८ त्रिपुरसुन्दरी जीवात्मना सह कुण्डलिनीनयनं१३४। त्रिपुरा जीवारमा (दीपकलिका- बिपुरायोगः १.८॥ ७८,११८ । विविन्दुः जीवात्मनः मूलाधारे पानयनं ७८ । पुराख्यं कोणं १४ । जीवात्मनोरक्यं ८३,८६। जोवेन साई कुण्डलिनीचालनं ८६ । ज्ञानबोधा दशशतदलपन ५८. মালালা-মাসমন্নি: ५१ । दीपकलिकाहसः ३१ । जानेच्छाक्रियात्मानः नादविन्दु दीपिका निबोधिकाः ७२ । हादशार्णपा ८५। ज्येष्ठा १५,८७,१०१ । ध। ज्योत्स्ना १२५॥ धरायायतुष्कोणचक्र १०॥ ज्योत्स्रावती धरावी ड। ध्यानं ( सगुणं निर्गुणच ) १३४॥ ४५। डाकिनी १३,११६ । ध्रुवमण्डलम् डाकिनीध्यान नभीमण्डलम् १। नाडीव्रयाणां वेषीवन्धममत्वम् ३,४। तत्त्वज्ञानं नादः ४५,५७,५८,५८,७२ १२६ । तत्वबोधः "तत्त्वमसि' ६५,०२,८८,१००। तमोपहा २१,१३३॥ १२५॥ १३। १३३ । नादविन्दू १२६ । नादमिः ·नियमा दश १२६ । परमशिवः १२४॥ विषयः। पृठायां। पनौ। विषयः । पृष्ठायां। पतौ। नादान्तः ४५ | परं विन्दुरूप:गिवः "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' १३३ 1 | परमकुलपदं ४४ ॥ नित्यानन्दः = निर्गुणब्रह्म २२ । परमजुण्डली ७४। १३३ 1 | परमापुमान् निवाण कला६२,७०,७१,७५,१३१ । परमः पुरुषः निवाशक्तिः ७२,०२,०३ 1 / परमरस शिवः ६०.८१ । निरालम्बपुरं ४८,४८। परमब्रह्म निरालम्बा मुद्रा निबोधिका ४५,७२,१२६ । | परमगिवस्थितिः निति: १२५ । (निव्वाणतन्त्रोता) परमहंमः १०२ । प। परमा पञ्चभूताधिदेवतानां परमात्मा = परशिवः चित्रान्तरस्थ त्वम् ११३ ।। परमात्मज्ञानात्मनो:पूजा पञ्चवक्त्राणि १०७॥ परमागक्तिः ११५ । पञ्चविधं चैतन्यम् ८२ । परमेश्वरः ५८। पद्मानां अवामुखत्वं ११५ । परविन्दुः ७४। पद्मानां स्थानानि १३६,१३७।। परशक्तिी २१,५८) पद्मानां पत्रं वर्णात्मक परशिवः ५१,६२,६५६६,८३ परवस्तु परा १८,२१,१२३ । परं कन्दं ६२ ।। परलिङ्गम् १२८,१३० । परं ज्योतिः घरं देव्याः पदं १८,२१,८१,१२३ । परं लि परं विन्दुः ६१,६२,२०,०४,८२,८०।। पादुकानां पञ्चक ८.। ६१. परागतिः ६०1/ पश्यन्ती १२० । पथिमास्यः ·विषयः । ७४। स। ७७,७० पृष्ठायां। पंतो। विषयः । पृष्ठायां। पंतो। पादुकापञ्चकस्तो ८५,१०७1 ब्रह्मपदं पिङ्गला २,४,१०८ । ब्रह्मरन्ध्र पुराणपुरुषस्थानं १३०। द्रहा २३,७३1 पृथ्वी चतुष्कोणा पीताभा ११५।। ब्रह्माणी १२७,१३१ । पौराणिकामतम् ७५ 1 ब्रह्माण्डादिकटाह: २१ । प्रशतिः ५५,५६.५८ । ब्राह्मोध्यानं १२॥ प्रकृतिपुरुषः ६७,६८,७४। प्रजापतिः भगवत्साक्षात्कारस्थानं प्रगाव: १२४॥ प्रणवाकृतिः भानुमण्डलम् ३३,२४ । भुजङ्गी प्रतिष्ठा १२५। भूतशुद्धिः प्राणः म। व। मणिपीठमण्डलं ८८,१००। २,५,७,११०,११२ । मणिपूर (वैखानरस्य मण्डलं वा) ६८ २७,१२० । वन्धः मध्यका बन्धती १२६। मध्यमा ८१,१२३ ॥ बुद्धिः २५,५६ । | मनोन्मनो १२५॥ बुद्धितत्त्वं मनः ४३,५५,५६ । बोधा १२६ । मन्वसिद्धिः बोधिनी ५७,५९,५८,१२६ । मन्त्रार्या देवता प्रोता महत्तत्त्वं ब्रह्मणः स्वाधिष्ठान ब्रह्मद्दारमुखं १८। महानादः ( लागलासतिः) ५८ । अग्रहारं (सुषुम्नाया वदनं) ८८1। महानादरूपम् ५३,५४॥ बचा ·पृष्ठायां । प्रती। विषयः । पृष्ठायां। पंजी। ६१1 रूपातीतः परोविन्दुः १३३,१३६ । ६५। रेतिका ५७1 रौद्री १०१। विषयः। महापायु: महागहिनीशक्तिः मात्राही शक्तिः मालावर्ण: मुलघुरुपाः मूलचक्रध्यानफलं मूलाधारः मूलाम्बुजगहरं ५८1 ६८,१३६ । २२। ५८। ८७,८८,८। १८॥ लकारादिवर्णः लयक्रमः ललाटादिवर्णः लाकिनी लाकिनीध्यानम् लिङ्गवयं मेरुः २८,१२०,१२१ ॥ मोक्षं मोचिका २,४,६ । ७३,७४। १२६ । वा य। वरुणवीज (क) यमा दश २४,२५॥ योगः वर्णसंहरणप्रकार: २,८१ वह्निकणा ४८। योगनामफल ८२। योगस्य गोपने नानुष्ठानं वह्निवीज (रं) वतिविन्दुः १०१॥ योगभेदः ८२,८३ वह्नि शशिमिहिरमण्डलानि ५१ । योनिमुद्रा ४८। वाक् शुद्धिः ५३। योनिमुद्रालक्षणं ४८1 वाणलिङ्गम् ३२,८०,१२१ । वायुमण्डलं राकिणी २६,१२० 1 | वायुवीजं ( ) ३१ । राकिणीध्यानम् वायोः लयस्थान ५३,५७,१२७॥ रामा १५,८०,१.१ । विसतिः - प्रतिविम्यता विद्या ४२,१२५॥ २८।

·#. विषयः। पृष्ठायां । पंती विषयः । पृष्ठायां । ती विन्दुः ४५,५७,५८,६१,७४,०५, शब्दब्रह्म ८,१२१ ७६,११८) शब्दोत्पादिकाः शनायः १ विन्दुतत्त्वम् १२५ । । शाकिनी ३७,१२२ । विन्दुरूपी मकारः १२५ । शाकिनीध्यानं ४०,१२२ ॥ विमला १२५ शान्तिः १२५॥ विन्दुसमुद्भवः ५८) शान्त्यतीतेखरः १२५॥ विशः ३६,३७,३८ । शिव: ४५,७४1 विष्णुचक्र ४५// शिवगैहम् ११३॥ विष्णोः पत्रे पुं विन्दुः ८८ शिवपदम् ६८,१२३ ॥ विष्णोः स्थान प्रापारोपणप्रकार: शिवश्य पक्षवत्राणि १०७1 ५२,६८|| शिवस्थान विसर्गः ५५,५८,६१,६५,६६,७६ शिपाई १२०॥ वीज ५७,५८,५८। । शून्यं ६१,६२,७४,०५,१२० । हत्तः कुण्डलिनीशक्तिः ७५। । शूलाष्टकं वेदानामादिवीजं ४४,१२४,१२५ । खरी २०,२१,१२३ । योवसः २५॥ व्यापिका ५८। प। व्यापिनीगतिः १३१ पटकोपम् ब्रह्मनाड़ी ८॥ पटचक्रनीकाध्ययनफलं ८४॥ पट्पनानां चित्रिणीपपितत्वम् ११३ । शतिः ५७,५८,५८,६८ पड़ात्रायः १.८1 मति जुल्भिता ५६॥ योड़गाधारा: ४५, मतीनां पट्पाजाधिपत्वत् १३ । पोड़गीकला অঙ্কিনী ५,५५,११,१२८॥ सर्वस्य पीठालयं ३३।। सकलोपासकानां देवतास्थानं०11 A ·पृष्ठायां। पंकी। सरस्वती विषयः । पृष्ठायां पंको विषयः । सगुणाविर्भाव: मूर्यविन्दः सच्चिदानन्दः ०६ ।। सृष्टिःचसुविधा मदाशिवः ३८,१२२। सोऽह ८६,१३४ । सप्तदग कलाः ५८। स्थूलानां सूक्ष्मे लयः समनापदम् १३१,१३२,१३३ ।। म्वगुरुमिवरूपः समनी ५८,१३२ । स्वयम्भूः १६,८०। समाधिः ८०,८१1 स्वाधिष्ठान १८,२३,२६,२१८। समनोन्मनीगोचरे १३१ । ६ । हंसः १२,६२,६३.६५,६६,०३,७४, सञ्चदेवतामयः परं विन्दुः ६८। ७६,७८,११८,११८॥ सर्ववर्णात्मक पत्रं ८ इंसपीठ: मात्मा ६२,६३ । हंस: प्रक्षतिपुरुपरूपः सर्वेश: ६६। इंसमन्य महस्रदलं ७,५८ 1 हरमुखकुहरं ११४॥ सहस्रारः ७०,८५,१२८। सामरस्य चिगुग्णप्रकार: ८३,८४,८५। हरिः सिराकारं शिवाकारं वा ५४ । हरिहरपदं सुप्रभा १२५ / इम्ति जिला सुपुत्रा २,७,५८,११०,१११, हाकिनी ४२,१२३ । ११४। हाकिनीध्यानान्तरं ४३। सुयुनाया: त्रिगुणात्मकत्वम् ४. हुतभुक् शिखावयं १००,१०१। सूर्यमण्डलम् ६१,६५,७०1 सूचीपत्र सम्पूर्णम् ।