·गणकतरङ्गिणी।
60
काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालीयप्रधानगणितशाला-
ध्यापकमहामहोपाध्यायसुधाकरद्विवेदिनिर्मिता ।
तदात्मजेन
काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालीयगणितशास्त्राध्यापकेन
ज्यौतिषाचार्यपद्माकरद्विवेदिना सम्पादिता प्रकाशिता च
काश्याम्।
सन् १९३३ ईस्वी।
GANAKA TARANGINI
OR
LIVES OF HINDU ASTRONOMERS
BY
HAMAHOPADHYAYA SUDHAKARA DVIVEDI,
ROFESSOR OF MATHEMATICS AND ASTRONOMY, SANSKRIT COLLECE, BENARES.
"EDITED BY: HIS SON
PADMAKARA DVIVEDI
PROFESSOR OF MATHEMATICS AND ASTRONOMY,
COYERNMENT SANSKRIT COLLEGE BEKARES.
BENARES
All Rights reserved.
PRINTED BY B, K, SHASTRI AT THE JYOTISH
PRAKASH PRESS, BIBESARGANJ, BENARES CITY.
1933.

·林 ·भूमिका भारतवर्षे प्राचीनेतिहासानां यादृशी दुर्दशा सा च सर्वत्रैव विदिता तत्रातिश्रमेण कतिपयानां गणकानां समयादिकं निीयात्र मया निवेशितम् । अत्र येषां गणकानां नामानि तत्कृतग्रन्थाश्च ये ते सर्वे पृथगनुक्र- मणिकायां च प्रदर्शिताः । तत्रापि येषां समयादिकमत्रस्फुटं तन्नामाने के इति साङ्केतिक चिह्न न्यासि । गणकानां वर्णने च यावच्छक्यं सर्वेषां द्रागवबोधाय कविवागाडम्बरं विहाय सरलवाक्यसंयोजना च कृता मया । अत्र च येषां गणकानां केवलं नामैव तेषां समयादिज्ञाने भारतवर्षीयगणकानामितिहासः पूर्णप्राय एवातो यावच्छक्यमितिहासत- त्वविद्भिर्विद्वद्भिर्यनतस्तत्समयादिकमन्वेषणीयं मनिर्णीतं च शोधनीयमिति तान् सुजनान्मुहुरर्थये। संवत् १९४६ आश्विनशुक्लषष्ट्यां कुजे सुधाकरद्विवेदी।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । सम्पादकीयभूमिका cop विदितमेवास्ति तत्र भवतां प्राचीनार्वाचीनगणकेतिहासरसिकानां यदियं गणकतरङ्गिणी विविधविषयसमालोचनासारगर्भिता पूज्यतातचरणैः पुरा मुद्रिताऽपि चिरादुर्लभतराऽऽसीदित्याकलय्य, विशेषतः काशिकराज- कीयप्रधानपाठशालीयपरीक्षायामस्या निर्धारणतया मया कतिपयावश्यक टिप्पणीमिरलस्कृत्य प्रकाशिता। मन्ये च तत्र मद्बुद्धिभ्रमजनितकण्टकादिदोषान् तत्त्वग्राहका विद्वज्जन- वृन्दाः स्वीयान् स्वीकृत्य सम्मार्जयिष्यन्तीति तान् मुहुरर्थये । खजुरी बनारसक्यान्ट संवत् १९९० पातिककाम्ययोदश्यां कुले पद्माकरद्विवेदी।

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पंक्ती अशुद्धम् शुद्धम् ३ w --- रविभागणाः ध्यायस्य प्रथमारुढ़ाः पतिन १३ १८ रविभगणाः अध्यायस्य पथमारुढ़ाः पतिना समये १ ११ १३ २५ २६ २८ सम्भवा सम्भवा ६ य सदा जमिनः प्राकाश्य ३० ३१ २९ ३१ १५ २७ व्याधात् भाजराज भगतस्य यः सदा जैमिनेः प्राकाश्यं व्यधात् भोजराज भागतस्य कृतिरुप एव बीजयो निर्णीतो ग्रन्थकृता Confounded ३४ ४ ३८ १० कृतरुप ऐव बीजया नर्णीतो यन्थकृता Confoundep ग्रन्थस्थ सुधाब्धा ज्योतिविदां तीरवति १५ २८ २६ २२ २८ ४६ ४९ ५१ ग्रन्थस्य सुधाब्धौ ज्योतिर्विदां तीरवर्ति २५ ६७ २७ ज्योतिविद ज्योविविंद ·पृष्ठे पंक्तौ अशुद्धम् शुद्धम् २ ७१ ७९ ८३ ८३ ६ ९५ ९८ ९९ १०० १०१ १०५ श्रुति खिलाशास्त्र दवज्ञ क्षत्रायाभ्यां चित्रिविक्रम तत्राती लाककरः रयावि सद्विजी ध्रवका समुत्तादितवान् १२ २४ त्यद्भुत श्रुति खिलशास्त्र दैवज्ञ क्षत्राभ्यां चित्रिविक्रम तत्रादौ लाकरः रयोवि सद्विजौ ध्रुवकाः समुत्पादितवान् पूर्व सम्बन्धिनः तेने प्रवीणो चापि योगान्तर पाठकस्य निधन पूर्व १०६ ९ १९ सम्बन्धिन तेत प्रवाणो १०६ १०९ ११२ चाप यागान्तर २५ ६ पाठवस्य निधनि १२१ ·गणकतरङ्गिण्यामनुक्रमणिका । गी। २ १४ आर्यभटः ४ नम् पृ.पं. गणकनामांनि। तत्कृतग्रन्थना पृ० पं० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थमा- मानि। मानि। ६कमलाकरः ९८ ८ अङ्गिराः ९ कमलाकरः तत्वविवेकम् । ७ अतिः १६ ७ कल्याणवार सारावलो। अनन्तसुधा- ८ कश्यपः ६३ १८ अनन्तदैवज्ञः रसाख्यसारि ८.१५ कान्हजी ज्योतिर्विदा- ४५ २६ कालिदासः अ जातकपद्धतिः। भरणम्। ६४ २ अनन्तदेवज्ञः कामधेनुगणि- भास्करीयली- तटीका। ३७ २० कृपानाथः लावतीटीका। १३३ २२ अयोध्यानाथः १२५ २३ कृपालुदत्तशम्मा १२२ २० कृष्णदत्तः खण्डखाधक- ६ मामराजः ११७ ११ कृष्णदेवा रणटीका। १४ २. कृष्णाचायः आर्यभटीयत- भास्करीयबी- जगणितटीका नवाङ्करा। ( पञ्चसिद्धान्ति- ६९ २२ कृष्णदेवज्ञः श्रीपतिपद्धति- काटीको वि- टीका । छाद- हाय वराहमि- कनिर्णयः। हिरकृतग्रन्यो- २१ १७ उत्पल: वर्षग्रहसिद्धिः। परिटीका। ग्रहकौतुकम्। षट्पञ्चाशि- तिथिसिद्धिः। कायाष्टीका। जातकपद्ध- प्रश्नजानम्। तिः । ताजक- प्रश्नमाणिक्य- ११२१५ उमापतिपा- पद्धतिः। मालायाश्चतु- सिद्धान्तवास- ठकः ५३ ५ केशव नापाठः। ५५ १८ उर्वीधरः मुहूर्ततत्त्वम्। कायस्थादिध- ऋ ४२ २५ ऋषिपुत्रः एडाष्टकलक्ष- णम् । गणित- १७५ कनकाचार्यः [ दीपिका। थी भागः। मपद्धतिः। कु- ·२ गणकतरङ्गिण्याम् मानि । पृ०५० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना पृ० पं० गणकनामानि। तत्कृतग्रन्थना- मानि। ५५ १७ केशवः १३१ १३ गोविन्ददेव- विवाहवृन्दा- शास्त्री वनम्। ४४२३ केशवाः साधनसुबो- करणकएठी- १२०२३गोविन्दाचारी र धम् । रवम् । योगिनीदशा- ८९२० क्षेमकर्णः दयः । सायनविचारः। भास्करीयली- ब्रह्मसिद्धान्त- ३७ १९ गङ्गाधरः लावतोटीका। १८ १७ चतुर्वेदाचार्यः स्य टीका वास- चान्द्रमाना- नाभाष्याख्या। ५०२३ गङ्गाधर भिधानम् । ५१ १३ चन्द्रभट्टः (ग्रहलाघवम्। ७१ ११ चिन्तामणिः लघुतिथिचि- ६४ ३ चिन्तामणि- न्तामणिः। दैवज्ञः बृहत्तिथिचि-११४टि०२चिन्तामण्युपा- न्तामणिः। ध्यायः श्राद्धनिर्णयः। १ ९ च्यवनः सुधीरञ्जनो। तजनोयन्त्रम्। सिद्धान्तल- कृष्णाष्टमी- १०२१७ जगन्नाथ: सन्नाट । ४ गणेश निर्णयः। रेखागणितम् । होलिकानि- १२१ १२ जयरामज्यौतिषी (भास्करीय- शिरोमणेष्टी- बीजगणित- का। १२९२२ जीवनाथशम्मा टीका। लीलावती- भावप्रकाशा- टीका। दिफलग्रन्थाः। विवाहवृन्दा- । वनटीका। १५ १० जीवशर्मा ४७ २६ जोजदेवः ६ गणेशः जातकालङ्कारः। ५६ २७ ज्ञानराजः बीजगणितम् । ५२.२४ गोकुलनाथः १४ १७ गोविन्दः बृहज्जातक- स्य टीका। जातकाभर- ६७२५ दुण्डिराजा गोविन्ददैवज्ञास (पीयूषधारा- णम्। १२६ २३ दुण्डिराजमिश्रः र्णयः। सिद्धान्तमुन्द- टोका।

·अनुक्रमणिका। ३ मानि। ८५ २७ त्रिविक्रमः { मुहूर्त्तग्रन्थः। •- पृ० पं० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना गृ० पं० गणकनामानि तत्कृतग्रन्थना- मानि। ०१६ निन्यानन्दः सिद्धान्तराजः । ६८१६ नीलकण्ठ- दैवज्ञान नाजकपद्धतिः । ८९ २६ दामोदरः गोलप्रकाशः। ६४ १७ दिवाकरः शिरोमणेज्यों- जातकपद्धतिः। त्पत्तिवलन पद्मजातक '१२९ २०नीलाम्बरशासकम ली- लावत्या अङ्क- सविवृतिकम् । पाशस्य च ९४ २५ दिवाकरः मकरन्दविव- (टीकाः। रणम्। केशवपद्धति ६७ २६ नृसिंहदैवज्ञः । मध्यग्रहसिद्धिः। टीका प्रौढम- सूर्यसिद्धान्त- नोरमाख्या। स्य टीका सौर- ९ दुर्गाशङ्करपा- ८२ १५ नृसिंहदेवज्ञः भाष्याख्या। शिरोमणेटी- ठका १७ ३ देवकीर्तिराजः का वासनावा- १२५ २४ देवकृष्णशर्मा १०२ ११ देवदत्तः ५५ १८ देवनाथः व्यवहारप्र- २५ १५ पद्मनाभमिश्रा ४२ २३ देवलः दीपः। १५ ९देवस्वामी १ ६ ३ परमसुखोपा- बीजगणित- ध्याय: ८९ १७ देविदासः ८ परमानन्द (प्रश्नमाणिक्य- श्रीपतिपद्धते- पाठक स्य भागत्रयम्। टीका। ६ ३ परमेश्वरः भटदीपिका । १२५ ९ नन्दलालशर्मा ६६२० नागनाथ: ४ परशुरामदैवज्ञः ८ नारदः ७ पराशरः २ १ नारायणः १ ७ पितामहः ११४ पुलस्त्यः महूतमार्तण्डः। ४२ २६ पुलिशाचार्यः ७८ १३ नारायणः) तट्टोका मार्तण्ड- वल्लभाख्या। त्तिकाख्या। टीका। १ ७ पृथुयशाः षट्पञ्चाशिका ९ पौलिशः ८५ ७ नारायणः { बीजगणितम् ।। १ ९२७ प्रद्युम्नः ९२४ प्रभाकर ८५२५ नारायण ·गणकतरङ्गिण्याम् मानि । AN १३ १२ बबुनाज्यौतिषी पृ० ५० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना- पृ. पं० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना- मानि। ब १बालकृस्ण दुष्टमुखचपे- ज्योतिषी टिका । ब्राह्मस्फुट- ८८ ८ बलभद्रमिश्रः { हायनरत्नम्। सिद्धान्तः । १ ब्रह्मगुप्तः खण्डखाद्य ७९ २१ बल्लालः करणम् । ४२११ बल्लालसेन अद्भुतसागरः। ३१ २४ ब्रह्मदेवा करणप्रकाश. १२२ २ बापूचादेकरः रेखागणितस्य १ अध्यायस्य १४ १९ भगवत्पादाचार्य: संस्कृतेऽनुवादः। ४२ २६ भट्टबलभद्रः त्रिकोणमितिः। ज्योतिर्बिदाभ- सायनवादः। ४५२८ भावरत्वकृत् रणस्य टीका प्राचीनज्यौति- सुखबोधिका। पाचार्याशयक- १४ २५ भास्करः र्णनम् । लीलावती। विचित्रप्रश्नः। बीजगणितम्। तत्त्वविवेकप- सिद्धान्तशिरो- रीक्षा । मान- ३४ २२ भास्कर: मणिः । करण- मन्दिरस्थय- कुतूहलम्।सर्व- न्त्रवर्णनम् । तोभद्रयन्त्रम्। व्यक्तगणितमा वसिष्टतुल्यम्। चलनकलनस्य १२६१९ बापदेवशास्त्री अध्यायस्य राजमार्तण्डः। २०सिद्धांताः। पातञ्जलयोग- सूत्रवृत्तिः। समितिः। करणमृगाङ्क। छेयकम् । म लघुशङ्कच्छि- ५२१० मकरन्दा मकरन्दनामक बक्षेत्रगुलः। करणम् । हिन्दीभाषायां १५ ९ मणित्थः व्यक्तगखितमा ११४ २६ मथुरानाथ यन्त्रराजव- बोजगणितम् । टना। पलितविचारः। ४८१४ मदनसि सायनवादानु-१७ २० मधुसूदनः पञ्चाङ्गोपपा-१० २ मन्दिला १२५ टि: मयूरभट्टः १ चापीयत्रिको- ३१ ८ भोजराज. - ८ मनुः ·अनुक्रमणिका पृ०५० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थाना- पृ०५० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना- मानि। मानि। १ ८ मरीचिः ७२ ५ रघुनाथशर्मा { मणिप्रदीप ५ मल्लारि* {टोका। सिद्धान्तचूड़ा- मणिः । मणिः। ४८ १४ मलयेन्दुसूरिः { यन्त्रराजटीका करणम् । गढ़प्रकाशाभि- ग्रहलाघवस्य धं सूर्यसिद्धा- ७९ २० रङ्गनाथा न्तस्य टिप्प- (पद्मजातकस्य १४ १३ महादेव. टीका। महादेवमा- ९९ २५ रङ्गनाथः ४७ ३ महादेवा रिणी। भङ्गीविभगी। ४२२५राजपुत्रः १महादेवास कामधेनुः। ४५ २२ राणगः ७१ १३ रामः ५५ २८ महिमाप्रभसूरिः भास्करीयली- बृहज्जातक ३७२० रामकृष्ण १४ १३ महीधरः रावतीटीका। स्य टीका। ८११९ रामकृष्ण ४. १३ महेन्द्रमूरिः* ईयन्त्रराजः -मुहूचिन्ता- ३४ २४ महेश्वरोपाध्यायः ७२ १७ रामदैवज्ञः र रामविनोदम् । १२८ माण्डव्यः यन्त्रप्रकाशः। ४७२७ माधवः टोडरानन्दः। १९ २० मुञ्जाल (लघुमानसम् । २ . रामेशः (सिद्धान्तसार्व- १३३ टि २ रामेश्वरदत्त- शर्मा निसृष्टार्थदूत्य- भिधालीलाव- २. लगधः ९१ १४ मुनीश्वरः १ तोटीका। मरी- च्यभिधा शि- १०२ ७ लक्ष्मणः रोमणेष्टीका। १२५ टि३ लक्ष्मणशर्मा पाटीसारः। शिरोमणेष्टीका (छेद्यकभङ्गी सोदाहरणा चिन्तामणिस- ५५ १६ लक्ष्मीदासमाख्या।भास्क १९ यवनः रीयलीलाव- १४ २२ यवनेश्वरः तीटीका सोप- ४ योगेश्वराचार्यः पत्तिका। भौमः। । १ ५ मैत्रेयः ·६ गणकतरङ्गिण्याम् पृ०५० गणनामानि । तत्कृतग्रन्थना- | पृ० पं० गएकनामानि । तत्कृतग्रन्थना- मानि। मानि। १४ १६ विष्णुदैवज्ञःच सौरपक्षीयं क- रणम् । ११२२१ लक्ष्मीपतिः १२३ लजाशङ्करशर्मा शिष्यधीवृद्धि- ११७ २२ वीरेश्वरशर्मा ४२ १८ वृद्धगर्गः पाटीगणितम् ३ ६ वैद्यनाथ: ९२७ लाटाचायः १३२ २५ व्यङ्कटरामः ७ व्यासः ९ लोमशः १ १ । - १९१४ वटेश्वरः ११० १९ शङ्करः, { वैष्णवकरणं -हिन्दीभाषा- ३३ ६ शतानन्दः भास्वती। ३३ २१वनमपण्डितालियां भास्वत्या- टीका ६९ १३ शिवदेवज्ञः बृहज्जातकम् ।। ८६ ६ शिवदैवज्ञः बीजगणितम्। | लघुजातकम् तिथिपारिजा- बृहत्संहिता। समाससंहिता। ११७२४ शिवदैवज्ञातं ससारिणी- ११७ वराहमिहिर विवाहपटल- कम्। मापञ्चसिद्धा- वाल्मीकिरा- न्तिका। योग- मायणस्य टी. यात्रा ११११४ शिवलाल- का । एतच्छो. ७ वसिष्ठः धिता विनय- पाठक: ५५१७ वाचस्पतिः १४२२वादरायणः सिद्धान्तम- १२४ वामदेवः जषा। १३३ १५श्यामाचरण:8 ९ २६ विजयनन्दी मुहूर्तकल्पगु- २२ २३ श्रीधरः त्रिशतिका। मातहीका मु- न्यायकन्दली?। ८४५ विठ्ठलदीक्षितः हुर्तकल्पद्रुम- (श्रीपतिपद्धतिः। मञ्जरी। रत्नावली। रत्न- ४२. विद्यामाधवः सारः। सूर्यसिद्धान्ता- ८२५विश्वनाईवज्ञा दिनन्यानाम- २९ २२ श्रीपतिः, टीगणितम् । दाहरणानि बीजगणितम् । १५९ विन्दुगतः सिद्धान्तशेख- १८९ विन्सचन्द्रः रम्। पत्रिका। धीकोटिपा- - ·अनुक्रमणिका। मानि। - पृ०५० गणकनामानि । तत्कृतप्रन्धना- पृ०५० गणकनामानि । तत्कृतग्रन्थना- मानि। ८९ १६ श्रीलाल भास्करीयली लावतीबीज- ९२७ श्रीसेनः योटीकोश्री- पतिपद्धनेर्ग- ११. शौनकः पितम्। बीज- ६५ २२ सूर्यदासः गणितम् । ता- धिकम्। अच्यु- स तार्थबोधक काव्यम्। वेदा- १५ १० सत्याचार्यः न्ते बोधसुधा- कर' । १५१० सिद्धसेनः १४ १९ सूर्यभटः ८१ ५७ सूर्यसूरिः १२२ २८ सिद्धेश्वरः १२१२६ सेवारामज्योतिषी ५ सोमदैवज्ञ छ । कल्पलता विरोधप्रका- । ७२.२ सोमभहः १२३टिक्सुव्वाजीरामचंद्रः शकस्य खण्ड- ह नरूपोग्रन्थ. बृहज्यौतिषा- १३२ २६ हरिकृष्णः सूर्यः १४१९ हलधरः ९० वर्णवः । १ AR

·No text on this page.

·अथ गणकतरङ्गिणी। जयतो जयतोषकोशरूपौ चरणाववधपतेः सुधाकरः । तनुतेऽतनुतेजसा ययोस्तौगणका गणकतरङ्गिणीमिमाम् ॥ अस्ति सिद्धान्तहोरासंहितारूपं स्कन्धत्रयात्मकमष्टादशमहर्षिप्रणीतं ज्योतिःशास्त्रं वेदचक्षुरूपं परम्परातः प्रसिद्धम् । अष्टादशमहर्षयश्च ज्योति:- शास्त्रप्रतिपादका ये तेषां नामानि प्रकाशितानि कश्यपादिभिः । यथा कश्यपः- सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः । कश्यपो नारदो गगर्गों मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥ लोमशः पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगुः । शौनकोऽष्टादशाश्चैते ज्योतिःशासप्रवर्तकाः ॥ पराशरश्च विश्वसृड्नारदो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः। लोमशो यवनः सूर्यश्च्यवनः कश्यपो भृगुः ॥ पुलस्त्यो मनुराचार्यः पौलिशः शौनकोऽङ्गिराः । गरों मरीचिरित्येते झेया ज्योतिःप्रवर्तकाः। अत्र पुलस्त्यपौलिशयोर्भेदेन पराशरेण ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तका एकोनविं- शतिसंख्याका आचार्या अभिहिताः। केचनाष्टादशाचार्यानुरोधेन पुलस्त्यो मनुविशेषणपर इति वदन्ति । नारदेन तु सूर्य हित्वा सप्तदशाचार्या एव स्वसंहितायां प्रकाशिताः। तत्रापि ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोऽत्रिरित्यादौ ब्रह्मसूर्यो वसिष्ठोऽत्रिरित्यनेके पाठं वदन्ति । अथाहो एते संहिताकारा महात्मनो लगधस्य न कुर्वन्ति चर्चाम् । येन महात्मना वेदाङ्गमूलरूपं ज्यौतिषं पञ्चवर्षयुगवर्णनपरं विलक्षणं चक्रे । सूर्येण मयारुणकृते ब्रह्मणा नारदाय व्यासेन स्वशिष्याय वसिष्ठेन माण्डव्यवामदेवाभ्यां पराशरेण मैत्रेयाय पुलस्त्याचार्यगरगात्रिभिश्चैवं स्व- स्वशिष्येभ्यो ज्योति-शास्त्रविशेषाः प्रतिपादिताः। तथा चाह पराशरः नारदाय यथा ब्रह्मा शौनकाय सुधाकरः । माण्डव्यवामदेवाभ्यां वसिष्ठो यत्पुरातनम् ॥

·२ गणकतरङ्गिण्याम् नारायणो वसिष्ठाय रामेशायाऽपि चोक्तवान् । व्यासः शिष्याय सूर्योऽपि मयारुणकृते स्फुटम् ।। पुलस्त्याचार्यगग्र्गोत्रिरोमकादिभिरीरितम् विवस्वता महर्षीणां स्वयमेव युगे युगे ॥ मैत्रेयाय मयाप्युक्तं गुह्यमध्यात्मसंज्ञकम् । शास्त्रमाधं तदेवेदं लोके यच्चातिदुर्लभम् ॥ अष्टादशाचार्याणां मध्ये पूर्व लोमशं वदता पराशरेणाऽत्र पुलस्त्याचार्य- गार्गात्रिरोमकादिभिरीरितमित्यत्र रोमकपदमुक्तं तेन लोमशरोमकशब्दावेक- स्यैवाचार्यस्य बोधकाविति प्रतीयते । अर्थतेषामाचार्याणां समयादिनिरूपणं तत्तद्रचितसिद्धान्तानामलामे- ऽतीवकाठिन्यमतोऽस्माभिस्तावज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थकाराणां पुरुषाणामुत्त. रोत्तरं खण्डनप्रतिखएनद्वारेण वहुविशेषरचयितृणां यावच्छक्यं तत्तद्ग्रन्थ- मर्मस्थलानां सम्यगवलोकनेन समयादिकं निरूप्यते। आर्यभटः । ३६८ अस्य भारतवर्षे ज्योतिषसिद्धान्तमूलरूपस्य जन्मशको वसुनवाग्निमितः ३९८ । अयं रूपद्विवेदमिते ४२१ शके त्रयोविंशतिवर्षसमवयःकाले ज्यौतिष- सिद्धान्तं संप्रति आर्यभटीयतन्त्रनाम्ना प्रसिद्धमकार्षीत् । अस्य नाम्नि टकारद्वयं नेति यद्यपि तत्तन्त्रस्य गणितपादप्रथमश्लोकेन "ब्रह्मकुशशिबु- धभृगुरविकुजगुरुकोखमगणान् नमस्कृत्य । आर्यभटस्त्विह निगति कुसुमपुरेभ्यचितं ज्ञान" मित्यनेनैव सिध्यति टकारद्वये छन्दोभङ्गदोषात्। तथापि डाक्टरमाऊदाजीनाम्नाऽत्र वहुविस्तरतो. विलिखितं तच्च मन्मते. ऽनावश्यकम् । नानि विद्वांसश्छन्दोमङ्गभिया वहुत्र भटस्थाने भट्टस्य भट्टस्थाने भटस्य च प्रयोगं कुर्वन्ति भटभट्टयो नि विशेषाऽभावात् । प्राचीनज्योतिर्विदामयमेव शकान्दानपहाय स्वजन्मवर्षवर्णनं कलियुगगतव- र्षत कृतवान् । कामक्रियापादस्य दशमः श्लोकः । “षष्टयम्दानां षष्टिर्यदा व्यतीतात्रयश्च युगपादाः। ज्यधिका विंशतिरब्दास्तदेह मम जन्मनोऽतीताः” । * See "The Literary Remains of Dr. Bhau Daji.”

·प्रायभटः। ३ । आर्यभटीये कुत्रापि शकचची न कृता ग्रन्थकृता तेनैतद्देशे तस्मिन् समये प्रायः शकाचारो नासीदित्यनुमीयते यथा यूरपदेशीयराजतः पूर्व भारतवर्षे स्त्रीष्टशकचर्चाऽभावः । ग्रन्थादौ विनवणसङ्कतेन * दशभिःनिकाभिग्रहगणिनोपयोगिन्यो ग्रहमन्दोच्चशीघ्रोच्च + पातभगणमन्दशीघ्रपरिधिज्याद्धमन्वादिसंख्याः पठिताः । तत्र केवलं संख्यासङ्केत एव न वैलनण्यं किन्तु संस्कृतव्याकरणविरुद्धा पदप्रयोगश्च । यथा गीतिकापादस्य प्रथमसूत्रे "युगरविभागणाः स्युघृ. शशिवयगियिङशुछल" इत्यादौ शशि पदेन शशिन , शनिपदेन शनेः, गुरुपदेन गुरोः कुजपदेन कुजस्य च ग्रहणं भवति । एवं समग्रदशगीतिकासु पदानां वैलक्षण्यमुपलभ्यते । एतद्वै लक्षण्यं संत्र्यादिसंकेनरूपं गीतिकापादे ग्रहाणां भगणादिपाठ एव वर्तते ततः परं सर्वत्र प्राचीनपरम्पगऽऽगतेन संकेतेन सर्वाः संख्याः संस्कृतव्याकरणानुसारेण पदप्रयोगाश्च कृता ग्रन्थकृता। अहो अतिपरिश्रमेण परदेशीयपण्डितस्य देवतारूपस्य कृपालवेन लब्धा ग्रहगणितोपयोगिनो भगणादयः सर्वजनप्रसिद्धा मा भूयासुमद्भक्तशिष्या एव तान् जानन्त्विति धिया सुधियाऽऽर्यभटेन कृतं नवीनसंकेतकल्पनमिति मन्मतिकल्पनं किमु न युक्तम् ? | गीतिकापादे प्रथममेतत्संकेतकल्पनं च यथा "वर्गाक्षराणि वर्गेऽवर्गेऽवर्गाक्षराणि कात् ङ्मौ यः । खद्विनवके स्वरा नव वर्गेऽवर्गे नवान्त्यवर्ग वा ।। एकशतायुतादिवर्गस्थानानि तत्र ककारादिमकारान्तानि वर्गातराणि स्थाप्यानि । एवमवर्गस्थानानि दशसहस्रनक्षादिसमस्थानानि तत्र यकारादि- हकारान्तान्यवर्गाक्षराणि स्थाप्यानि । संख्या च कात् ककाराद्वद्या । यथा क-११ ख-२। ग-३ । व-४ । ङ=५ । च-६। छ-७ । ज-८। म-३।१०।८-११। 8-१२-१३ । ढ-१४ाण-१५॥ त-१६ । थ%१७।द%१८ध-१६ । न-२० । प%D२१ फ-२२ ब-२३ म-२४। म-२५ । यश्च ङ्मौ कारमकारयोः पञ्चपञ्चविंशतिसंख्ययोर्योंगेन समः । अर्थात् य=३० । एवं र=४० । ल=५० । ६० । श=७० । प-८० । आर्यापूर्वार्द्धसममुत्तरार्द्ध च कृत्वा यच्छन्दः सा गीतिका कथ्यते छन्दोः । + अत्र चन्द्रपातस्यैव भगणाः सन्ति कुबादीनां पाताश्च स्थिरा एवं पठितास्तेषां खण्डन च तेन हेतुना ब्रह्मगुप्नेन स्वसिद्धान्ते दूषणाध्यायस्याष्टमश्लोकेन कृतम् । * ·गणकतरङ्गिण्याम् Nam. or क् + उ क् + ल - 3 २०० सह१०० ॥ नवस्वराश्च वर्गातरेषु तथाऽवर्गाक्षरेष मिश्रिता अष्टा- दशस्थानप्रदर्शकाः । यथा क् + अ क क् + इ = कि = १०० = कु-१०००० क्+ ऋ = कृ= १०००००० 3 १०००००००० क् + ए = के = १०००००००००० %= १०००००००००००० क् + ओ +ओ = को को = १०००००००००००००० क + औ = को = १०००००००००००००००० एवं ख+ अ = ख - २ खि ख+ उ = खु खु - २०००० एवमप्रेऽपि बोध्या। एवं य् + अ = य = ३० य+ इ%3 यि य् + उ = यु = ३००००० इत्यादया। एवं २ + अ = र = ४० र् + इ = रि = ४००० + + उ = रु ४००००० इत्यादयः। अत्र स्वदीर्घस्वरयोोंगेन न संख्यामेदः । यथा कि वा की इति दुबेनापि शतं गृह्यते । स्वरस्य प्रत्येकसंयुक्ताक्षरेण सम्बन्धो भवति । यथा युगरविभगणाः स्यु इत्यत्र ख्यु इत्यत्र-उकारस्य खयोर्द्वयोः सम्बन्धस्तेन खु = २०००० यु= ३००००० धू-४०००००० %= ३००० ४३२०००० ·आर्यभटः। 8 पवनश्च (The Greek 1 अक्षरैः स्वरयुक्तस्तथैव प्रायः सं- 2 ख्या:प्रकाश्यन्ते यथाऽऽर्यभटेन प्रका- 3 4 शिताः । एकस्याः कल्पनाया अन्या कल्पना निःसरतीत्यर्थः । अत आर्य- (Stigma) 7 भटेन कस्माचिद्यवनपरिडताद्भग- णादयः प्राप्तास्ते च स्वाभ्यस्तसङ्क- १ तेनैव संस्कृताक्षरंगौंपनार्थ प्रकाशिता 10 ta 11 इत्यवबुध्यते । आर्यभटन कुसुमपुर 8 12 संप्रति पटनानामतः प्रसिद्ध नगरे is' 14 स्वतन्त्रं व्यरचीति तत्कृतमङ्गलेन ग- 15 णितपादारम्भकेण ज्ञायते । 25 आर्यभटेन स्वकल्पिता वा यवनैः 19 प्राप्ता विशेषा ये स्वतन्त्र प्रकाशि- 20 तास्ते भारतवर्षे प्रायोऽपूर्वा विचा- 30 13 -RSOO.०१.२२. ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ || || || || || || || || || || - 16 17 18 - K - 40 राहाश्च । (Koppa) 200 - - - - 50 60 यथा । गणितपादे “एक दश च 70 शतं चे"त्यादिना संख्यास्थानसंज्ञा- 80 मुक्त्वा योगान्तरगुणनभजनानां प्रका. 100 रो न ततः परं वर्गवनलक्षणकथन ३ श्लोकेन तत्रापि संवर्गपदं घाता- 300 400 र्थबोधकं सम्प्रतिप्रचलितघातवाचि- 500 शब्दतो भिन्नम् । 600 '700 ४-५ श्लोकाभ्यां वर्गघनमूलान- 800 900 यनं चैतत्सर्व चार्यभटकाले योगान्त- 1000 राद्यानयनं प्रसिद्धं वर्गवर्गमूलाद्यानयनं 2000 3000 चाप्रसिद्धमिति काशयति । 10000 - (Sampi) - - सम्प्रति प्रचलितसूर्यसिद्धान्तस्पष्टाधिकारेऽपि चापानयने चैकन संवर्गपदन घातो गृह्यते।

·६ गणकतरङ्गिण्यां। Ani ६ श्लोकस्य पूर्वाद्ध फलस्थाने फलशरीरमिति नूननमेव पदम् । उत्तरार्द्धन यस्य घनक्षेत्रस्य घनफलं साधयति तस्य षड*स्रीति संज्ञा पूर्वा । अत्र परमेश्वरेण भटदीपिकायां षडत्रिपदेन सर्वनस्त्रिकोणं क्षेत्र- मर्थात् त्रिभुजाधारं सूचीक्षेत्रं गृहीतम् । ऊर्ध्वमुजेन च क्षेत्रमध्योच्छाय- स्तनो मध्योच्छायत्रिभुजफनघाताई घनफलं सूचीक्षेत्रस्योक्तं तत्त्वयुक्तमेव सूचीक्षेत्रस्य वास्तवं घनफलं च त्रिभुजफलमध्योच्छायघातत्र्यंशसमं भवति । यदि परमेश्वरोक्तं तथ्यं तार्यभटसाधनमशुद्धमेव । एवं ७ + श्लोकस्य पूर्वा- न वास्तवं वृत्तफलं संविधाय तदुत्तरार्द्धन "तत्फलं स्वमूलेन गुणितं वृत्त- घनफलं भवति" इति विलक्षणमानयनमशुद्धमेवेति प्रतिपादितमाचार्येण । एवमत्र पादे प्रायोऽपूर्वा संज्ञा क्षेत्रभुजादीनां टीकाकारख्याख्याता सिध्यति। टीकाकाराणां व्याख्या च सर्वथा न विश्वासयोग्येति मन्मतम् । अयुनद्वय- व्यासे परिधिः =८४१०४+६२००० =८३२ + ६२००० -६२८३२ अयं वास्तव एव दशमश्लोकेन "चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्त्रा- णाम् । अयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः” इत्यनेन उक्तः । एवमत्र पादे संप्रति प्रचलितपाटीगणितस्यानेकानि कठिनानि सुगमानि च श्रेढीफलभिन्नसमच्छेदाद्यानयनानि गणितविदामस्यार्यभटस्य सम्यक्पाण्डि- त्यविवेचने भ्रमोत्पादकानि सन्ति । प्रकागणां दर्शनेनाऽऽयंभटः स्वयं तेषां कर्ता नेति मम निःसंशयं भाति । पृथिव्या अक्षोपरिभ्रमणमिति यद्यपि लिखितमत्र तथाऽपि टीका- कारेरन्यया व्याख्यातं मिथ्याज्ञानपरम् । कालक्रियापादे युगस्य समभाग- द्वयं कृत्वा पूर्वादिस्योत्सर्पिणी द्वितीयार्द्धस्यावसर्पिणीति संज्ञा जैनमता- ontpaneseAnalparelure- Dr. u. Kam's awitter पडचिरिति पाठः स च वैदिकप्रयोगः शतपथब्राह्मणादौ दृश्यते ज्योतिषग्रन्येषु मोपलम्यते । तथा छन्दीमङ्गमयेन ग्रन्थादौ परमेश्वरेण समासविधिना परमादीश्वर इति नाम लिखितं वस्तुतस्तनाम परमेश्वर एव । डाक्टरकर्णसाहिबेन तु भ्रमात्परमादीश्वर इति सबामालेखीति सर्वत्राध्यायसमाप्तिलेखेन "इति पारमेश्वरिकायाँ" भटदीपिकायोमित्यादिना सुयमिति मदुक समिभृशं विचिन्त्यम् । एवं सम्मुद्रितबृहत्संहितोयाः ५३ ध्यायस्य २८ लोकेष्यामः पाठोऽपि वैदिकः । समपरिसाहस्याई विष्कम्भाईहतमेव वृत्तफलम् । तन्निजमूलेन हतं धनमोलफलं निरवशेषम् ॥

·आर्यभटः।। नुसारतः कृता तथा युगस्य समभागत्रयं कृत्वाऽद्यन्तयोदुःसमा मध्यस्य च सुसमा संज्ञा चेति च प्रतिपादिता। अत्र व्याख्याकारैरिन्दृच्चादीनां कालभेदेन गतेभँदो भवतीत्याचार्यः कथयतीति व्याख्यातं मन्मते तन्न तथ्यं प्रसङ्गानुसारतोऽत्र ग्रहभगणादौ भेदप्रदर्शनानौचित्यात् । इन्दृच्चस्यैव पदस्य प्रयोगकरणे प्रमाणाभावाच । मन्मते तु "उत्सर्पिणी युगाई पश्चादवस- पंणी युगाई च । मध्ये युगस्य सुसमाऽऽदावन्ते दुःसमाग्न्यंशात्" इति पाठःसाधुः स चलेखकाध्यापकाध्येतृदोषैरन्यथा जातः। (see Dr Kern'- edition) कालक्रियापादस्य पोडशश्लोकेन सर्वे ग्रहा भूमि परितो भ्रम- तीति प्रतिपादितमाचार्येण तच्च यथा लोकैरवलोक्यते तथा लौकिकबुद्धया लिखितमित्यनुमीयते । कालक्रियापादे छेद्यकविधिना स्पष्टीकरणयुक्तिर्वि- स्तरतो वर्णिता बुधशुक्रयोश्च विलक्षणसंस्कारेण स्फुटीकरणमुक्तम् । गोलपादे मेवादिस्थितिवर्णनमक्षक्षेत्रानुपातेन लम्बाक्षज्यादिसाधनं परम- क्रान्तिसंज्ञा च काष्टान्त्यमित्युक्तम् । यद्यपि डाक्टरकर्णसाहिबमुद्रितमार्यभटीय*तन्त्रमष्टाधिकशतायारूपं परमेश्वरकृतभटदीपिकाख्यव्याख्यासहितं सम्यगार्यभटमतं न प्रकाशयति तथापि तस्मादेव पुस्तकात् म्वधिया विविच्य सर्वमिदमार्यभटस्य विषयेऽ- स्माभिलिखितमन्यपुस्तकानामलाभात् । बुद्धिमद्भिज्योतिर्विद्भिरितिहासर- सिकैश्च यवतः पुस्तकान्तरमवाप्य तत्सर्वं मन्मतं परीक्ष्यम् । यच्च बृहदार्य- भटतन्त्रं प्रसिद्ध तज्च केन चिदाधुनिकेन सम्प्रति प्रचलितसूर्यसिद्धान्तानुसार कलियुगादेः पराशरमतमिश्रितं नूतनं कृतम् । अत्र केरला सङ्केतेन दक्षिण- भागतः सर्वाः संख्याः प्रकाशिताः सन्ति । यथा क ख % १२ । * ब्रह्मगुप्तसिद्धान्ते एकादशाध्यायस्याष्टमश्लोके "आर्याष्टशते पाता भ्रमन्ति दशगीतिक स्थिराः पठिताः। मुक्त्वेन्दुपातमपमण्डले भ्रमन्ति स्थिरा नातः" इत्यत्र-अष्टाधिक शतमित्यष्ट- शतमिति व्याख्येयम् । अन्यथा शताष्टके तु अष्टशतानि इति बहुवचनान्तः पाठो युक्तो भवेत् । + केरलमतीयाश्च % 3D २। ग% ३५%D४ । ङ - ६ । छ% ७.ज% 21भ%8। ट। % प OM न .

·गणकतरविण्याम् लल्ल। ४२१ शाम्बस्य पौत्रो भट्टत्रिविक्रमस्य तनय आर्यभटीयतन्त्रटीकाभटदीपिका- कारपरमेश्वरमतानुसारेणाऽऽर्यभटस्य शिष्यश्वासीत् । भारतवर्षे पौरुषग्रन्थेषु मायार्यभटतन्त्रमेव स्वातन्त्र्येण सम्मगज्यौतिषसिद्धान्तं प्राकाशयचथापि पठनपाठनयोग्यमध्यायक्रम यथावन्निवद्ध्य बहुत्र सिद्धान्तप्रकारान् विशदी- कृस्य निस्कन्धविद्याकुशलैकमलो नलोऽयमादितन्त्रं शिष्यधीवृद्धिदमकार्षीत् । इदमेव तन्वं समाधीत्य जातबोधेन भास्करेणैतत्प्रकारनिकरमनुसृत्य सिद्धा- न्तशिरोमसिरकारि यत्र वृत्तफलं परिधिगुणं पृष्टफलं न भवति । तथोत्क्रम- अया कमनं रक्कम च न समीचीनम् । नित्यं रविगतिलिप्तासमासुभिः सहितो माहः सावनाहो नाहो स्कुटः । स्वीयचरार्द्धासबो यत्र विषये निरक्ष. विषयोदयासुसमा यस्य राशेरुत्पद्यन्ते तत्र स राशिः सदा न दृश्यः । ग्रह- शीघ्रगतिफलं न विमलम् । यत्र षट्षष्ठिः सदला पललवास्तत्र धनुर्नक्रश्चेति राशिद्वयं यत्र च पञ्चाद्रयस्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं च सततमदृश्यं नेत्यादि खण्डनमाडम्वरेण प्रतिपादितं बुद्धिविभवेन । यद्यपि भास्करकृतानि खण्डनानि समीचीनानि तथाप्यत्र लल्ल- सिद्धान्त आर्यभटादितन्त्रेभ्यो वहवो विशेषाः शोभन्ते । मृदूच्चरहिनो मध्यो मन्दकेन्द्रं तस्मान्मन्दफनं साध्यं तथा मध्येनैवोनं शीघ्रोच्चं शीघ्रकेन्द्रं ततः शीघ्रफलं साध्यम् । सम्पूगम्यिां मृदुचलफलाभ्यां संस्कृती मध्यो बुधशुको स्फुटौ भवतस्तत्रापि स्फुटशुक्रो रखेः परमेण मन्दफलेन दलीकृतेन हीनोऽतिस्फुटः शुक्रः स्यादिति तथा सूर्योच्चेन रहितं बुधशी- घोच्चं रविकेन्द्र प्रकल्प्य तस्माद्यद्रविमन्दफलमागच्छेतेनार्कवत्पूर्वानीत: स्पष्टकुजः संस्कार्यस्तदाऽतिपरिस्फुटः 'कुजः स्यादिति स्पष्टाधिकारस्य ३६-३७ श्लोकाम्यां “केचिवदन्ति बुधशुक्रपरिस्फुटत्वं मध्यान्मृदृच्च- रहिवान्मृदुना फलेन । शीग्रोच्चमध्यरहिताञ्चलसंशितेन संसाधितेन सकलेन स्वृद्धिदध्यात् । भानोः फलेन परमेण दलीकृतेन स्पष्टो भृगुर्वि प१-२३-४।म- ५। 4%१र२ल३%3D४.श५६। स = ७।८। भ%D1%ई = = = = लू = ए ऐ = मो = औ छ । प्रति सरतेन संख्याः प्रकाशयन्ति ।

·लल्लः। 8 . hwat PrR रहितोऽतिपरिस्फुटः स्यात्। सूर्योच्चवर्जितशशाङ्कजशीघ्रतुङ्गाजातेन भास्कर- फलेन कुजोऽर्कवच्चे" त्याभ्यां बुधशुक्रयोः कुजस्य च विलक्षणा स्पष्टी- क्रियाऽभिहिता ग्रन्थकृता । इदं कस्य मतमिति न ज्ञायते । शिष्यधीवृद्धिदस्य गणिताध्याये-मध्यमाधिकारः, स्पष्टाधिकारः, त्रिप्र- श्नाधिकारः, चन्द्रग्रहणाधिकारः; सूर्यग्रहणाधिकारः, पर्वसम्भवाधिकारः, ग्रहोदयास्ताधिकारः, चन्द्रच्छायाधिकारः, चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः, प्रह- युत्यधिकारः, भग्रहयुत्यधिकारः, महापाताधिकारः, उत्तराधिकारः। गोला- ध्याये-छेद्यकाधिकारः, गोलबन्धाधिकारः, मध्यगतिवासना, भूगोला- ध्यायः, ग्रहभ्रमसंस्थाध्यायः, भुवनकोशः, मिथ्याज्ञानाध्यायः, यन्त्रा- ध्यायः, प्रश्नाध्यायः, एतेऽध्यायाः सहस्रश्लोकैः सन्ति । अत्र प्राचीना- नामाचार्याणां न कुत्रापि नामानि । आर्यभटशिष्यैः खेटकार्यभटप्रणीतं सम्यङ्नोदितमत इदं तन्त्रं मयाऽऽरभ्यत इत्येव ग्रन्थनिर्माण कारणमभिहितं तद्यथा प्रहगणिताध्यायारम्भ नत्वा ब्रह्महरित्रिनेत्रदिनकृच्छीतांशुभूनन्दन- प्रालेयांशुसुतेन्द्रमन्त्रिभृगुजच्छायासुतेभाननान् । प्राचार्याऽऽर्यभटोदितं सुविषमं व्योमौकसां कर्म य- च्छिष्याणामभिधीयते तदधुना लल्लेन धीवृद्धिदम् ।। विज्ञाय शास्त्रमलमार्यभटप्रणीतं तन्त्राणि यद्यपि कृतानि तदीय शिष्यैः । कर्मक्रमो न खलु सम्यगुदीरितस्तैः कर्म ब्रवीम्यहमतः क्रमशस्तु सूक्तम् । इत्यनेन लन्डसमकालिकाः प्राचीना वार्यभटशिष्या एव नाऽन्ये- इत्यनुमीयते । स्पष्टाधिकार ४३ श्लोकटीकायां "आर्यभटस्य शिष्या प्रभा- करादय" इति भास्करो विलिलेख (काशिकराजकीयपुस्तकालयपुस्तकं तथा भास्करवर्णनं विलोक्यम्)। अहो मल्लसिद्धान्ते प्राचीनानां नामोल्ले- खामावात्सर्वत्राऽऽर्यभटस्य शिष्यैरित्युपादानादार्यभटस्य विजयनन्दिप्रद्युम्न श्रीसेनलाटादयः कदाचिच्छिष्यप्रशिष्या प्रासन्निति प्रकल्पनं सर्वथाऽसंभवं न। लल्लस्य शृङ्गोन्नत्यधिकारे १२ श्लोके चन्द्रशुक्लानयनमुत्क्रमज्यया वस्तुतोऽतीव चमत्कृतं गोलयुक्तियुक्त ज्योतिर्विद्भिरादरणीयमस्ति । तद्यथा २ ·गणकतरङ्गिण्यां "रविशीतकरातराशजीवा विपरोता शशिखण्डताडिता च ।. विहता त्रिमजीवया सितं स्याच्छशलक्ष्माङ्गवदगुलानि तस्मिन् ॥ गणिताध्यायस्योत्तराधिकारे "शाके नखाब्धि ४२० रहिते" इत्यादिना मलेनाऽऽयभटानुसारागतप्रहेषु बीजसंस्कारश्च कृतो यत्र भटदीपिकाकारः परमेश्वरः शके रूपयुग्माब्धि ४२१ शोधनमुचितमिति स्वमतं प्रकाशयामास । भुवनकोशादौ मल्लपदलालित्यं नित्यमौचित्यं भास्करपाण्डित्यं तुच्छीकरोति । यथा तेषु मानसादिसरसु सुराङ्गनानां स्नानेनेन्द्रधनुरुत्पद्यत इत्यनुभव- कल्पनाप्रकाशको भुवनकोशस्य १७ श्लोकः मजन्नाकनितम्बिनीप्रजघनप्रोत्तुङ्गवक्षोरुह- द्वन्द्वप्रच्युतकुड्डमारुणमलं पीतं सुवर्णत्विषा प्रम्रटप्रवरेन्द्रनीलशकलं प्राच्या तु नोलं क्वचित् तेष्वम्भश्च सहस्रलोचनधनुर्लीलांशमालम्बते ॥ भटदीपिकाकारपरमेश्वरस्य वाक्येनेवायं लल्ल आर्यभटशिष्य इति हायतेऽजुमीयते चापरशिष्येभ्योऽयं प्रधानो गणिताध्यायादिश्लोकाभ्यामुपरि लिखिताभ्याम् । आर्यभटशिष्यत्वादार्यभटतन्त्रसमय एव लल्लसमयो रूपयुग्मवेदमिति ४२१शकः। महापातं ब्रूहीत्येको गणकोऽयेन केन चिद्गुणकेन पृष्टो ललं वर्णक्नाह । "त्रिस्कन्धविद्याकुशलैकमलो लल्लोऽपि यत्राऽप्रतिभो बभूव । यातेऽपि किञ्चिद्गणिताधिकारे पाताधिकारे मम नाऽधिकारःणा इत्यस्य श्लोकस्य प्रथा भारतवर्षे बहुधा वर्तते । मलाकृतं वन्त्रं गणितगोलाध्यायरूपं - बहुनाऽऽयासेन. संशोध्य बहुत्र विम्याशीसिर्विभूयास्माभिमुद्रितम् । तत्र गणिवाध्यायसमाप्तौ. घासीदशेषबुधवन्दितपादपनस्तल्लब्धजो गुणवदग्रजवंशजन्मा। साम्बस्ततोऽजनि जनेक्षणकैरवेन्दुर्भट्टस्त्रिविक्रम इति प्रथितः पृथिव्याम् ॥ --- ·वराहः। लल्लेन तस्य तनयेन शशाङ्कमौलेः शैलाधिराजतनयादयितस्य शम्भोः। सम्पूज्य पादयुगमार्यभटाभिधानसिद्धान्ततुल्यफलमेतदकारि तन्त्रम् ॥ लल्लकृतं पाटीगणितं चास्ति गोलाध्याये वृत्तपृष्ठफलखण्डने "वृत्तफलं परिधिघ्नं समन्ततो भवति गोलपृष्ठफलमिति स्वगणिते कथं परिधिघ्नं कृत- मिति भास्करस्योल्लेखादिति ज्ञायते परम्परातः श्रूयते च परन्तु एतत्कृतं पाटीगणितं वा वीजं न दृष्टं मयाऽद्यावधि । . लल्लस्य काचित्कृतिः फलिते च वर्तते बहुत्र फलमन्थटीकायां तद्वचनो- पलम्भादिति निश्चीयते यथा मुहूर्त्तचिन्तामणिटीकायां पीयूषधाराख्यायां गोविन्दकृतायां शुभाशुभप्रकरणस्य ४१ श्लोके, “यदाह लल्लः-चारततिथि- योगेषु यात्रामेव विवर्जयेत् । विवाहादीनि कुर्वीत गर्गादीनामिदं वचः तत्रैव ४६ श्लोके "तदाह लल्लः गोदावर्युत्तरतो यावद्भागीरथीटं याम्यम् । तत्र विवाहो नेष्टः सिंहस्थे देवपतिपूज्ये" । एवमनेकानि ॥ परन्त्वियं कृतिर्न दृष्टिप्रथमारूढाऽद्यावधि । ललकृतं शिष्यधीवृद्धिदं तन्त्रं वस्तुतो दर्शनार्हम् । नृसिंहदैवज्ञेन वासनावार्तिके येषां यन्त्राणां नामानि लिखितानि तानि चास्य यन्त्राध्याये वर्तन्ते । (नृसिंहदैवज्ञवर्णनं विलोक्यम् )। वराहा, वराहमिहिरो वा वराहमिहरः। ४२७ श्रादित्यदासतनयः काम्पिल्लके ( कालपीनगरे) सूर्यदेवताया वरप्रसा- दमवाप्य 'स्वपितुज्यौतिषसिद्धान्तं समधीत्यावन्तिकायां तत्रत्यनृपतिन समादरमासाद्य लघुजातक, बृहज्जातकं, विवाहपटलं, बृहत्संहिता, योगयात्रां, पञ्चसिद्धान्तिकां च व्यरचयत् । बहूनां मते यथा लघुबृहन्नामभेदेन जातक- द्वयमकारि वराहेण तथैव लघुबृहत्कृतभेदेन लघुसंहितायाः अर्थात् समाससं. हितायाः कर्ता च वराहः । केचन "काम्पिल्लके' इत्यत्र "कापित्थके” इति पाठं वदन्ति । वराहकृतबृहज्जातकस्य षड्विंशत्यध्यायपञ्चमश्लोकेन "श्रादित्यदासतनयस्तदवाप्तबोधः काम्पिल्लके सवितृलब्धवरप्रसादः। भावन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य सम्य- ग्धोरां वराहमिहिरो रुचिरांचकार"।

·गणकतरङ्गिण्यां maA ANJAL इत्यनेन श्लोकेन पूर्वोक्तं सर्व स्फुटं भवति । मट्टोत्पलमतेनायं मगधद्विजः । केषाञ्चिन्मतेऽयं मगद्विजोऽर्थात्सूर्यो- पासको ब्राह्मणः । जीविकाथ मगधादुज्जयिनी गतस्य वराहस्य मगधद्विज- त्वमसम्भव न । एके मगधे स्वगेहे निजपितुःसम्यग्ज्योतिषमधीत्याऽऽर्य- मटदिसिद्धान्तं चावाम्य स्वप्रसिद्धयर्थ धनार्जनार्थ च देशाटनं कुर्वता पराहेन काम्पिल्लके सूर्यदेवाराधनेन वरप्रसादमासाद्य परम्परया विक्र- मनरपतिविभूषितां लब्धकान्तिकांमवन्तिकामवाप्य तत्र वसतिः कृतेति निगदन्ति। यथा संप्रति यूरपभाषामधीत्य सुधिय. प्रसिद्धा भवन्ति तथा वराहोऽपि स्वसमये यवनभाषामधीत्य नृपसभासु स्वप्रसिद्धिं कारयामासेति तत्संहितायां गर्गवचनेन "म्लेच्छा हि यवनास्तेषु सम्यक् शास्त्रमिदं स्थितम् । अषिवत्तेऽपि पूज्यन्ते किं पुनर्दैवविद् द्विजः" । इत्यनेन यवनोत्कर्षवर्णनाबृहज्जातके "क्रिय तावुरिजितुमेत्यादि. लोकेन यवनभाषायां राशिनामोल्लेखाच्च ज्ञायते । सिद्धान्तरीत्या कल्पादेरहर्गणसाधने गणिताधिक्यात् क्लेशो भवति तदपाकरणाय कपि सिद्धान्तमवलम्ब्य गणकाः करणप्रन्थान् विरचयन्ति तत्रापि यदा गताब्दा अधिका भवन्ति तदाऽइर्गणसाधने तथैव क्लेशोऽत: पुनस्तदपाकरणार्थ नव्या नवं करणं कुर्वन्ति । एवं स्वसमये पञ्चसिद्धान्ति- कायां "समाश्विवेदसंख्यं शककालमपास्येत्यादिना (See Pancha- Homen * क्रिय, साबुरि, जितुम, लेय, पाथेन वा पायोन, धूक वा जूक, कौये, तौक्षिक, माकोकेर, हृद्रोग, इत्यम् , हेलि, हिमन, भार, ज्यो, कोण, आस्फुजित्, होरा, केन्द्र, नेष्वाण की वकास, लिमा, अनका, सुनका, दुरुपरा, केमद्रुम, वेशि, आपोलिम, पणफर, हिबुक, वामित्र, मेयूरख, सनम् , पतम् , रिसफ, कुलीर, त्रिकोण एते ग्रोकशब्दाः वेदर (Weber ) महारावेन प्रकाशिवास्तव हृद्रोग, कोण, लिमा, कुलीर, त्रिकोण, यते च संस्कृतशब्दा भ्रमा- लिखिताः (Smintamarpancaletteam केन्द्र, द्रेष्काण, एतौ चाऽऽयमाटतन्त्रे च प्रसिदो ॥ पञ्चसिद्धान्तिकाचतुर्दशाव्याचे १७ श्लोकेन चितिजस्य हरिनमित्यपि संज्ञा मा या वृहज्जातके दुश्विावसंशा च नूतना । मन्यत्र बोशिसंवा ।

·वराहा। १३ siddhantika, edited by Dr.G. Thibaut and myself) रोमकसि- द्धान्तानुसारेणाहर्गणं गणयता वराहेण रोमकसिद्धान्तरचनाकालात् सप्ता- श्विवेदमित ४२७ शकादहर्गणः साधित इति वदतां डाक्टरभाऊदाज्यादीनां मतं युक्तिशून्यं प्रतिभाति भारतवर्षे सकलकरणप्रन्थेषु करणारम्भशका- देवाहर्गणसाधनदर्शनात् । वस्तुतः खण्डखाधकरणटोकायामामराजोतस्य "नवाधिकपञ्चशतसंख्यशाके ५०६ वराहमिहिराचार्यों दिवं गत." इत्यस्य लेखस्य न किमपि प्रमाणम् । न ह्यन्योक्तवचनप्रामाण्यादाचार्यक्चनाप्रामा- एयम् । यदि पञ्चसिद्धान्तिकारचनाकाले वराहस्य क्योऽष्टादशवर्षसम कल्प्यते तदा तजन्मशकः =४०६ । निधनसमयश्चाऽऽमराजोक्त एव गृह्यते तदा वराहस्य पूर्णमायुः शतमायाति तन्नाहो असम्भवं वहुश्रुते वहुविषयचतुरे मगधादागते वहुकृतिकर्तरि वराहे । अथवाऽऽत्मजन्मयोगपरिचयार्थ स्वजन्म- शकादहर्गणसाधनं कृतमाचार्येणेति वहूनां मतमपि नाऽसम्भवं परन्तु रोमक- सिद्धान्तारम्भकालादहर्गणसाधने न काचिद्युतिरुत्पद्यते । पालबीरूनी (Albiruni) नाम्नाऽपि पञ्चसिद्धान्तिकासमथस्तत्र लिखितः सप्तद्विवेदमितः ४२७ शक एव स्वोकृतः। यद्यपि परदेशोद्भवजनस्य देशाटनं कुर्वतः आलबीरूनीनाम्नो लेखो न प्रामाणिकस्तथापि तत्समय सर्वत्रैव पञ्चसिद्धान्तिकायाः प्रचारात् तज्ज्ञानां च विदुषामाधिक्यात् भारते करणग्रन्थरीत्यनुसारतश्च तल्लेखे न संशयः । अाधुनिकस्य ज्योतिर्विदाभरणकृतः कालिदासस्याप्रामाणिक लेखमवलम्ब्य डाक्टरकर्णनाम्ना बृहत्संहिताभूमिका व्यर्थ विस्तारिता (गणककालिदासस- मयवर्णनं विलोक्यम् ) । वराहानन्तरं सार्द्धसप्तशतै-७५० वर्षेरुद्भवस्य वरा- हादिविषयकलेखेषु परस्परमसङ्गतेषु कपोलकल्पितेषु न किमपि वाक्यं प्रामा- णिकमिति मन्मतम्। बृहत्संहितायाः प्रथमाध्यायस्य १० श्लोकेन वक्रानुवक्रास्तमयोदयाद्यास्ताराप्रहाणां करणे मयोक्ताः । होरागतं विस्तरतश्च जन्मयात्राविवाहैः सह पूर्वमुक्तम् ॥ इत्यनेन यद्यप्यस्य सर्वासां कृतीनां नामानि न स्पष्टानि भवन्ति तथापि वराहस्यान्तिमा कृतिबृहत्संहितैवेति स्फुटं तेन श्लोकेन । लघुजातक भट्टोत्पलटीकासहितं तथैव बृहज्जातकं च संप्रति फलित- बेदिनां दैववेदिनां गृहेषु सर्वत्रैव लिखितं मुद्रित चोपलभ्यते । मिथिलाप्रान्तेषु ।

·जातकस्यापि प्रचारो विशेषरूपेण काश्यांच बृहज्जातकस्यैव । बृहत्संहिता कटस्कासाहिबमुद्रणकालाद्विशेषतः प्रसिद्धा । समाससंहिताऽद्यावधि न चरीभूता। योगयात्राविवाहपटले बहुनाऽऽयासेन लभ्येते । एतत्पुस्तकद्वयं मयां ज्योतिर्विदः श्यामाचरणस्य गेहे क्रमेण यात्राविवाहमुहूर्त्तवर्णन- माभिर्दृष्टम् । पञ्चसिद्धान्तिका च बहुनाऽऽयासेन डाक्टरथिबोसाहि- च यावच्छक्यं संशोध्य नवीनां टीकां च विरचय्य मुद्रिता । अस्या मविद्यावधि नोपलब्धा । फलप्रन्थेषु विवाहपटलस्य बहूनि वाक्या- या (पद्मनाभमिश्रवर्णनं विलोक्यम्)। यथा शास्त्रान्तरेऽध्याया diar aन्त्रशास्त्रोऽध्यायस्थाने पटलं, लिख्यते तेन तान्त्रिकलेखानु- विवाहपटलेन विवाहाभ्यायो गृह्यते । यथा दुर्गापटलं, कालीपटल. दे। (See Dr. Kern's Preface to Brihatsamhita, p. 25.) कोपरि भट्टोत्पलस्य, महीधरस्य, महादेवस्य च टीका प्रसिद्धा । नीटीका च दशाध्यायी नाम्ना दुर्मिलाऽस्ति यस्या एका प्रतिबंहु- मिल काशिकराजकीयपुस्तकालये स्थापनार्थ मया लेखकद्वारेणो. यो टीकायां-"गोविन्देनापि बृहज्जातकटीका कृतेति लिखितमस्ति । श्लोकटीकायां "* चन्द्रो जलमर्कोऽग्निरि" त्यादि सूर्यभटस्य, चार्यवेदान्ताचार्यस्य, गोविन्दस्य, हलधरस्य, श्रीपतेः, साराव- कुष्माचार्यस्य, भट्टोत्पलस्य, आर्यभटस्य, "सिंहोवृषः प्रथममेष'' शश्लोकटीकायां विद्यामाधवस्य, वसिष्ठस्य, पराशरहोरायाः, यवनेश्वरस्य, एकोनविंशतिश्लोकटीकायां "शशिकृतांनभरा शिजीवा" इत्यादि तथा “शून्याद्रिरसरूपाणि भूतरन्ध्रमुनीन्दवः । माशिनो मेषादीनां निरक्षजा चरप्राणः"इत्यादि भास्करस्य, विद्व- ल्यस्य, द्वितीयाध्यायान्तिमश्लोकटीकायां कदाचिद्ब्रह्मसिद्धान्तः छन । कदाचिद्रोमशःस्पष्टोन कदाचित्तथेतरौ'(इतरौ ब्रह्मवासि.

·वराहः। ष्ठौ)इति पराशरस्य, अनिमिषपरमांशके विलग्ने शशितनये गवि पञ्चलिप्ने इत्यादिश्लोकटोकायां "वृषस्य पञ्चविंशतिकलायां कदा बुधो भविष्यति- एतदर्थमाचार्येण पञ्चसिद्धान्तिका विनिर्मिता यदि पञ्चानां मतेन बुधः पञ्चविंश- तिकलायामागच्छेत्तर्हि समीचीन एवान्यथा येन गगणितैक्यं भवेत्तेनैव साध्यः” इति तत्कृतदशमाध्यायारम्भे "तथा चाऽऽचार्यपुत्रेणोक्त” “यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वे" त्यादिषट्पञ्चाशिकाकारस्य पृथुयशसो वच- नान्युपलभ्यन्ते। बृहज्जातके च मय-यवन-मणित्थ-शक्ति-विष्णुगुप्त-देवस्वामि-सिद्धसेन- जीवशर्म-सत्याचार्यां (* भदन्त) णां नामानि वराहेण लिखितानि । संहिताया अन्ते च तत्रत्यविषयाणामनुक्रमणिका च वर्णिता क्रमेण । श्रथ वराहेणाष्टपञ्चाशत्तमेऽध्याये ४४ श्लोकेन “पद्माङ्कितकरचरण: प्रसन्नमूर्तिः सुनीचकेशश्च । पद्मासनोपविष्टः पितेव जगतो भवेबुद्धः" इत्यनेन बुद्धप्रतिमालक्षणं, ४५ श्लोकेन "आजानुलम्बवाहुः श्रीवत्साङ्क: प्रशान्तमूर्तिश्च । दिग्वासास्तरुणो रूपवांश्च कार्योऽईतां देवः" । इत्य- नेन चाहदेवप्रतिमालन्तणं चोक्तमितिवैदिकधर्मावलम्बिना न रीतिरिति वदतां मतं न तथ्यं प्रतिमालक्षणं कर्तुं प्रवृत्तस्य विदुषः सर्वलक्षणवर्णना- ऽऽवश्यकत्वात् । पञ्चसिद्धान्तिकायाः पञ्चदशाध्यायस्य २० श्लोकेन "लङ्का- र्द्धरात्रसमये दिनप्रवृत्तिं जगाद चार्यभटः । भूयः स एव सूर्योदयात् प्रभृ- त्याह लङ्कायाम् ॥ इत्यनेन वराहेणाचार्यभटस्य दिनप्रवृत्तौ मतद्वयं कथितं परन्तु: आर्यभटीयतन्त्र दशगीतिकासूत्रे सूर्योदयादेव दिनप्रवृत्तिलिखिताs न्यमतस्य चर्चा न कुत्रापि वर्त्तते (See Dr. Kern's edition of Ar- * डाक्टरकर्यसाहिबेन मदत इति नाम लिखितं (see Preince to Brihatsamhika. a. 2s and 11) परन्तु तस्य ममिताः अर्थात् सप्तविंशतिसंख्याका दन्ता आसन् तेन भदन्त इति कथ्यत इति. भारतवर्षे चिराज्जनश्रुतिः। यथा पुष्पदन्तः महिम्ननामस्तोत्रकर्ता । प्राचीनानां ग्रन्थरचयितणां नामानि प्रायो दत्तान्तानि कचिदेवोपलभ्यन्ते। येषां सप्त- विंशतिर्दन्तास्ते सत्यवादिनो भवन्तीत्यद्यावधि भारतवर्षे प्रसिद्धिः । तेनैवास्य सत्याचार्य इति नामान्तरम् । ..

·गणकतरङ्गिण्यां yabhatiya) । वराहेण पञ्चसिद्धान्तिकायां वहवो गणितस्कन्धविशेषा विहितास्ते च विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । (See Panchasiddhantika) वराहस्य सर्वे प्रन्याः प्रकटयन्ति ज्यौतिषस्कन्धत्रयेऽद्वितीयं पाण्डित्यं सर्वजनमनस्तोषकर काव्यकलाकलापवैभवं च । मन्मते वराहार्यभटौ समकालिको मगधगजधान्यां वराहश्चार्यभटमतं सम्यग विज्ञाय ततोऽ बन्ती गत इति। कल्याणवर्मा । ५०० देवप्रामवासी व्याघ्रभटेश्वरो वराहमिहिरकृतबृहज्जातकतोऽपि बृहती होराशास्त्रे यवननरेन्द्रादिरचितहोराशास्त्रसारप्रस्तां सारावली कृति ब्बरचयत्। यद्यप्यत्र समयादिकं नास्ति तथापि ग्रन्थारम्भकारणेन "विस्तरकृतानि मुनिमिः परिहत्य पुरातनानि शाखाणि । होरातन्त्र रचितं वराहमिहिरेण संक्षेपात् ॥ राशिदशवर्गभूपतियोगायुययोगदशादीनाम् । विषयविभागः स्पष्टः कर्तुं नो शक्यते यतस्तेन ॥ अत एव विस्तरेभ्यो यवननरेन्द्रा- दिरचितशास्त्रेभ्यः सकलमसारं त्यक्त्वा तेभ्यः सारं समुद्धृत्य ॥ देवप्रामपयः प्रपोषणबलाद्ब्रह्माण्डसत्पञ्जरं कीतिः सिंहविलासिनीव सहसा यस्यह भक्त्वा गता। होरां व्याघमटेश्वरो रचयति स्पष्टां तु सारावलों श्रीमान् शास्त्रविचारनिर्मलमना:कल्याणवर्मा कृती" ॥ इत्यनेन सारावल्यारम्भस्थेन वराहमिहिरानन्तरं होराशास्त्रेऽस्यैव व्याघनृपस्य कल्याणवर्मणः कृतिः। अर्थाद्वराहस्य कृति संक्षिप्तां दृष्ट्वा कल्याणवर्मणा विस्तारिता यक्नेन्द्रादिशास्त्रभ्य इति । अतो वराहानन्तरं "श्रीचापवंशतिनके श्रीव्याघ्रमुखे नृपे शकनृपालात् । पञ्चाशत्संयुक्तर्वर्ष- शतैः पञ्चभिरतीतैः" इति ब्रह्मगुप्तोकात् (ब्रह्मगुप्तवर्णनं विलोक्यम) श्री- व्याघ्रमुखनृपात्तथैवात्रापि दर्शनात् परम्परातो ज्योतिर्विन्मुखात् “वर्षशतानां मध्ये न केनचित्पूरिता धृता चीनः । भट्टोत्पलस्तु पूर्णा चकार सारावली सकताम्" । इति श्लोकस्य अवणात् (भट्टोत्पलवर्णनं विलोक्यम् ) बृहज्जातकटोकायां बहुत्र भट्टोत्पलस्य सारावलीप्रमाणोल्लेखाच ब्रह्मगुप्ता- सबसमयो हि पञ्चशतासनशकः कल्याणवर्मण इत्यनुमीयते । - ·कल्याणवर्मा। सारावल्यां द्विचत्वारिंशदध्यायाः सन्ति तत्र बृहज्जातकवत्सर्वे योगा विस्तरतो वर्णिताः । १८ अध्यायसमाप्तौ "फलमेवं मन्दिलः प्राह" इत्यनेन मन्दिलस्य, २६ अध्यायारम्भ "श्रीदेवकीतिराजः पञ्चमहापुरुष- संशितान् नृपतीनाम्" इत्यनेन देवकीर्तिराजस्य, ४२ अध्यायारम्भ "कनकाचार्यस्य मताद्वियोनिसंझं प्रवक्ष्यामि इत्यनेन च कनकाचा- यस्य च नामानि वराहोक्तादपूर्वागिण लिखितानि सन्ति । होरोष्णार्तानां शिष्याणां तापपापापनोदनाय शैलरूपादात्मनः शरीरा- त्सारावलीरूपा नदी कल्याणवर्मणोत्पादितेति रूपकं प्रथमाध्यायसमाप्तौ "होरात्युष्णा नां शिष्याणां स्फुटतरार्थशिशिरजला। कल्याणवर्मशैलानदीह सारावली प्रसृता"। इत्यनेन कृतं प्रन्थकृता। आयासेन प्राचीनज्योतिर्विदां गृहेषूपलभ्यत इयं मन्निकटेऽपि काश्मीर- लिपिलिखिता चास्त्येका प्रतिरशुद्धा । सार्द्धसहस्रद्धयासन्ना श्लोकसंख्याऽत्र । मुजप्फरपुरमण्डलान्तर्गतचिकनौटानामग्रामनिवासिनो वैयाकरणस्य मोपाख्यश्रीलालजीशर्मणो मैथिलब्राह्मणस्य गेहेऽति प्राचीना शुद्धा चेका सारावली वर्तते यस्या अन्ते बाणाक्षिबाणशशि १५२५ संमितशाककाले तच्चैत्रकृष्णवनमालितिथौ सुरेज्ये । राठ्यां स्थितेन कृतिना प्रतिहस्तकेन सारावली विलिखिता मधुसूदनेन । मम्मतेऽयमेव कल्याणवी नृपतिबंघलवंशीयानां रीवांनगराधिपतीनां मूलपुरुषः सारावल्यादिश्लोकेन "देवग्रामपयप्रपोषखवला" दित्यादिना रीवांराजधानीतोऽग्निविदिशि योजनचतुष्टयान्तरे वर्तमानस्य संप्रति देवरा- नाम्ना प्रसिद्धस्य ग्रामस्य निवासी। हण्टरसाहिब (W. W. Hunter) लेखानुसारेण व्याघ्रदेवस्य पुत्रः करनदेवः (Kurun Deo) पञ्चेन्दुरस ६१५ मिते स्त्रीष्टशके रीवांनगरे सिंहासनमध्यरोहत (See W.W. Hunter's Imperial Gazetteer of India about Rewah) मन्मते व्याघ्रदेवस्य बैगदेवः (Baig Deo) कल्याणदेवस्य च कग्नदेवः (Kurun Deo) अपभ्रंशः।

·१८ गणकतरङ्गिण्यां ब्रह्मगुप्तः। ५२० नखपञ्चशके समुद्भवो जिष्णुगुप्तसुतश्चापवंशावतंसस्य श्रीव्याघ्रमुखा- ख्यस्य नरेन्द्रस्य राज्यकाले खवाणवाण ५५० शके विष्णुधर्मोत्तरपुराणा- न्तर्गतब्रह्मसिद्धान्तानुसारेण त्रिंशद्वर्षसमवयसि ब्राह्मं स्फुटसिद्धान्तं सप्ता- ष्टपञ्चमित ५८७ शके खण्डखाद्यनामकं करणं च समकरोत् । बहूनां मतेऽयं विष्णुगुप्तस्य पौत्रो गुप्तपदान्ताद्वैश्यकुलोद्भूतो रीवांनगराधिपतेर्व्याघ्रभटे- श्वरस्य सेवकः । अयं यद्यपि स्वसिद्धान्तेऽयनांशस्पष्टक्रान्त्यादीनां चर्ची न चकार तथापि सिद्धान्तीयविशेषान् आर्यभट-वराहमिहिर-श्रीसेन-विष्णुचन्द्रादि- खण्डनपरान परम्शतान वस्तुतो गोले गणिते चोपयुक्तानुत्पादितवान् । भास्कराचार्येणाप्यस्यैव गणकचक्रचूडामणेरागमः स्वीकृतः। "ब्रह्माह्वयश्री- घरपद्मनाभवीजानी" त्यादिभास्करीयवीजान्तिमलेखेन ब्रह्मगुप्तकृतं वीजं चास्ति यस्य तत्सिद्धान्ताष्टादशाध्यायरूपस्याङ्गलभाषायां कोलकसाहिबा- मिधेन सप्तेन्दुवसुभूमिमिते १८१७ स्त्रीष्टशकेऽनुवादः कृतः । अत्र ब्राह्मस्फु- टसिद्धान्तस्य द्वादशाध्यायरूपस्य ब्रह्मगुप्तव्यक्तगणितस्य भास्करीयलीला- वतीवीजयोश्चानुवादोऽङ्गलभाषायां वर्तते । ब्रह्मगुप्तसिद्धान्ते वासनाभाष्याख्या चतुर्वेदाचार्येण पृथूदकस्वामिना कृता टीकाऽस्ति का ज्याशब्देनोत्क्रमज्यां गृहीत्वा बलनहक्कांदिव्याख्या कृता टीकाकृता । अयं सिद्धान्तस्तट्टीका च बहुनाऽऽयासेन कुत्रचिल्लभ्यते। सिद्धान्तस्यैका प्रतिरशुद्धा लेखकलिखिता काशिकराजकीयपुस्तकालयेऽस्ति यत्र समाप्तो श्रीचापवंशतिलके श्रीव्याघ्रमुखे नृपे शकनृपालात् । पञ्चाशत्संयुक्तर्वर्षशतैः पञ्चभिरतीतैः ।। ब्राह्मः स्फुटसिद्धान्तः सजनगणितागोलवित्तीत्यै । त्रिंशद्वर्षेण कृतो जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ॥ इति लेखः। अस्त्वैव सिद्धान्तस्य प्रतिविम्बरूपो भास्करकृतः सिद्धान्तशिरो- महि। प्रायस्कुटयसदान्तस्यादौ अहोर्क प्रहाखितं महता कालेन यत्खिलीभूतम् अमिधीयते स्फुटं जिनसुतब्रह्मगुप्तेन ।

·मुजालः। संसाध्य स्पष्टतरं वीजं नलिकादियन्त्रेण । तत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्तव्यो निर्णयादेशौ ॥ इति लेखेन ब्रह्मगुप्तः स्वयं च वेधकर्तेति ज्ञायते ॥ एतत्कृतं खण्डखाद्याख्यं करणं च सटीक मन्निकटे वर्तते ( भट्टोत्पल- वर्णन विलोक्यम्)। यत्रादौ ब्रह्मगुप्तेन मदीयं करणमार्यभटानुसारीति विलिख्य बहुत्रान्यथा प्रतिपादितम् । स्वसिद्धान्तस्य दूषणाध्याये "युगमन्वन्तरकल्पाः कालपरिच्छेदकाः स्मृतावुक्ताः । यस्मान्न रोमके ते स्मृतिवाहो रोमकस्तस्मात्" । इत्यनेन रोमकखण्डनं कृतम् । ब्रह्मगुप्तस्य गणिते सिद्धान्तकरणाकारं कृतिद्वयमपहायान्याः कृतयो नोपलभ्यन्ते न तन्नामानि च श्रूयन्ते तेनान्या कृतिः काचिन्नेति विज्ञा- यते। यथा ब्रह्मगुप्तेनाऽऽर्यभटादीनां खण्डनं कृतं तथैव वटेश्वरण स्वसि- द्धान्ते बहुत्र ब्रह्मगुप्तखण्डनं कृतमस्ति । अस्यैव "कजन्मनोऽष्टौ सदला: समा ययुरि" त्यादिना वर्तमानस्य ब्रह्मण आयुः सार्द्धवर्षाष्टकं गतमिति मतम् । अस्य सिद्धान्तप्रन्थो मया संपूर्णो न दृष्टः । ग्वालियरमहाराजाधि- तस्य श्रीबालज्योतिर्विदो गेहेऽयमस्तीते श्रुत्वा तत्रासकृत्पत्रं प्रेषितं परन्त्व- द्यावधि किमप्युत्तरं न प्राप्तम् । मुजाखः। ५८४ एतनिर्मितं लघुमानसाख्यं षष्टयनुष्टुप्श्लोकात्मकं करणमस्मदृष्टिगो. चरं जातम् । अत्र वदाष्टशरमिते ५८४ शके प्रहाणां ध्रुवका लिखितास्तत इष्टदिनपर्यन्तं घुगणसाधनं घुगणादिनगणोद्भवखेटसाधनं वत्र ध्रुक्कसं- स्कारेणेष्टदिने ग्रहाच संसाधिताः सन्ति । अत्र मूलश्लोकेषु मुञ्जालस्य न कुत्रापि नाम किन्तु समाप्तौ "इति मुञ्जालमट्टविरचिते लघुमानसाख्ये करणे शृङ्गोन्नत्यधिकारः” इति लेखानुसारेणेदं लघुमानसाख्यं करणं मुजालनिर्मितमिति ज्ञायते । इदं लघुमानसाख्यं काशिकराजकीयपुस्तकालयेऽपि वर्तते तत्राप्यन्ति- मो लेखः पूर्वोक्तसम एव । कोलकसाहिबलिखितोज्जयिनीस्थसिद्धान्त- विदासमयावल्यामपि मुम्जालस्य वेदाष्टबाणमित ५८४ एव शकः प्रियं ·२. गणकतरङ्गिण्यां . ५८४ शकच भास्कराचार्यप्रणीतसिद्धान्तशिरोमणिशककालतोऽल्पो मु- जालसमयसूचकः प्रायस्तथ्यो विभाति । भास्करतोऽपि मुजालस्य प्राची- नत्वात् । "अयनचलनं यदुक्तं मुजालाधः स एवायम् । तत्पक्षे तद्भ- मसाः कल्पे गोगर्नुनन्दगोचन्द्रा:१६६६६६। इति भास्करोक्कसिद्धान्त- शिरोमभिगोलाध्यायगोलबन्याधिकारेऽयनांशप्रतिपादने मुजालमतोपादा- नाच । अथ मरीचौ * मुनीश्वरकृतसिद्धान्तशिरोमणिटीकायामत्र मुजा- लस्यायनविषये यान्यार्याछन्दसा वचनानि लिखितानि तानि चास्मिन् मधुमानसे न कुत्रापि सन्ति । लघुपदोपादानालघुमानसस्यारम्भे "प्रकाशादित्यवत् ख्यातो भारद्वाजो द्विजोत्तमः । लघुपूर्व स्फुटोपायं वक्ष्येऽन्यल्लघुमानसम्" ॥ इत्यत्र "अन्य" पदोपादानाच्चास्य मुजालस्यान्यापि कृतिर्याधुना मष्टिगोचरानागताऽवश्यमेव वर्तत इत्यनुमीयते तत्र कदाचिन्मुनीश्व- रलिखितवचनान्युपालन्यानि स्युः। प्रथमश्लोकलेखवोऽयं भरद्वाजकुलोद्भूत इत्यवगम्यते । तृतीयश्लोकेन "शकः कृतेविमरून" इत्यादिना द्वादशश्लोकेन "कृतेष्विममिते शाके ८५५ मध्याहे रविवासरे। चैत्रादौ ध्रुवकान् वक्ष्ये रविचन्द्रेन्दुतुङ्गजान्" । इत्यनेन चास्य ग्रन्थकृतः समयः ५८४ शकः स्फुट एव । अत्र मध्यमाधिकारा, स्पष्टाधिकारः, तिथ्यधिकारः, त्रिप्रश्नाधिका- स, ग्रहयुत्यधिकारः, सूर्यग्रहणाधिकारः, चन्द्रग्रहणाधिकारः, शृङ्गोन- त्यधिकार इति क्रमेणाऽष्टाविका सन्ति । स्पष्टाधिकारे प्रथमपदे कोटिर्धन द्वितीये ऋणं तृतीये ऋणं चतुर्वे धनमिति विलक्षणं वर्णनं सम्प्रति प्रचलितयूरपदेशीयत्रिकोण- मचिल्वमुखालरलोकाश्च । उत्तरतो काम्बदिशं याम्यन्तावादनु सौम्यदिग्भागम् । परिसरता गगनसदा चलन किन्चिद्रवेदपम ॥ विभकाममण्डलसंपाते प्रचि मेषादिः। पश्चातुन्वदिरनयोरपकमाइसंभवः प्रोक्तः ॥ ससिमान्तरेऽस्मारकादिरनुकमान्ममादिश्च । पत्रपरमा कान्तिनियामिताय तोय।। निर्दियेऽवनसंविचलनं तत्रैव संभवति । सद्भगक्षाः कारये स्खुमारसरसगौऽन्द्रमिताः ॥

·उत्पलः। २१ मितिस्थधनवदस्ति । तथा चन्द्रोच्चरव्यन्तरेण * रविचन्द्रान्तरेण च स्पष्टचन्ने तदीयगतौ चान्या संस्कारश्च पूर्वाचार्यप्रणीतसंस्कारतो विलक्षणः प्रतिपादितः । वेदगुणान्धि ४३४ शके ऽत्रायनांशाभावः । अष्टांशाः८ अष्ट- कला:८ त्रिज्या चात्र। अस्यान्ते "भानसाख्यं ग्रहबानं श्लोकषष्टया मया कृतम् । भवन्त्यत्रायशोभाजाप्रतिकञ्चककारिणः" ।। इति । काशिकराजकीयपुस्तकालये युदाहरणसहितं लघुमानसं खण्डितमशुद्धं चैकं वर्तते तत्र सर्वे श्लोका लघुमानसस्था एव । परन्तु ग्रहाणां ध्रुवकाश्च चतुर्दशशतसमे १४०० शके मकरन्दकालिके लिखितास्तथोदाहरणं च वेदन- ववेदधराशकीयं १४६४ सर्व वर्णितमस्ति । केनेदमुदाहरणं ध्रुवकपरिवर्तनं च कृतमित्यत्र न लिखितम् । त्रिप्रश्ना- ध्याये स्वदेशोदयसाधनपर्यन्तमेवात्र खण्डितो ग्रन्थः । कदाचिदस्य समाप्तो अन्यकृन्नामादिवर्णनं स्यात् । चरादिकं च काम्पिल्यनगरस्य लिखितमत्र । आर्यभटीयतन्त्रटीकाकृतः परमेश्वरस्य कदाचिदिदमुदाहरणं स्यादित्य- नुमीयते तत्र "व्याख्यातं लघु चान्यञ्च मानसमि" त्युल्लेखात्। उत्पलः। यद्यप्ययं बृहत्संहितादिटीकारम्भे मङ्गलाचरणे "द्विजवरष्टोकांकरोत्यु- त्पल" इति स्वनामोत्पल इत्येव लिखति तथाप्येतद्रचितप्रश्नज्ञाननाम्नि प्रश्नग्रन्थे पूर्ण नाम भट्टोत्पल इति लिखितमस्ति तेनैव सर्वे गाणितिका अK महोत्पलमेंवादराद्वदन्ति । पञ्चसिद्धान्तिकां विहाय वराहमिहरकृतसर्वप्रन्थेष्वे- तत्कृताष्टीका उपलभ्यन्ते । वराहमिहरपुत्रपृथुयश-कृतषट्पञ्चाशिकायां शुभा- शुभप्रश्नकथनवायां ब्रह्मगुप्तकृतखण्डखाधकरणमन्ये चास्ति टीका भट्टो. त्पलकृता। Ram- * अयं संस्कारश्च "इवेकशान वरियेशन नामकसंस्कारवत् प्रतिभाति । तत्र श्लोकोच इन्दूच्चोनार्ककोटिप्ना गत्यंशा विभवा विधोः । गुणो व्यर्केन्दुदो कोथ्यो रूप१पञ्चार प्रयोः कमात् ॥ फले शशाङ्कतद्गत्योलिताये स्वर्णयोर्वधे । ऋणं चन्द्रे धनं भुक्तौ स्वर्णसाम्पवधेऽन्यथा ।। अत्र व्याख्याकारः "अयं संस्कारस्तिथिभयोगसाधने म क्रियते पूर्वरुपेक्षितत्वात् ।

·३२ गणकतरङ्गिण्यां षट्पञ्चाशिकाषट्पञ्चाशच्छ्लोकटीकायां "तथा चास्मदीये प्रश्नज्ञा- ने" इत्यस्य लेखं दृष्ट्वा प्रश्नज्ञानान्वेषणतत्परोऽहं वाराणस्यां श्रीसेवारामसू- नुसिद्धेश्वरज्योतिर्विदो गेहे दृष्टुवानेतत्प्रश्नज्ञानम् । तत्रादौ रविशशिकुजबुधगुरुसितरविजगणेशान् प्रणम्य भक्त्यादौ। वक्ष्येऽहं स्पष्टतरं प्रश्नज्ञानं हिताय दैवविदाम् ॥ अन्ते च भट्टोत्पलेन शिष्यानुकम्पयावलोक्य सर्वशास्त्राणि । आर्यासप्तत्यैवं प्रश्नज्ञानं समासतो रचितम् ॥ अस्य समय एतत्कृतबृहज्जातकटीकान्तिमश्लोकेन "फाल्गुनस्य द्वितीयायामसितायां गुरोदिने। वस्वष्टाष्टमिते शाके कृतेयं विवृतिर्मया" ॥ इत्यनेन वस्वष्टाष्टमितः प्ड शाक इति ज्ञायते । एतेन बृहत्संहिताटीकायां बहूनां प्राचीनानां भट्टवलभद्रादीनां वचनानि लिखितानि तथापि टोकावलोकनेन गणितेऽस्य पाटवं प्रौढं न । भट्टोत्पलेन बृहत्संहिताटीकायां यानि सूर्यसिद्धान्तवचनानि लिखितानि तानि सम्प्रत्यु- पलब्धसूर्यसिद्धान्ते नोपलभ्यन्ते । भट्टोत्पलो वराहमिहरकुलोद्भूत एवेति कचिद्वदान्त तन्न तथ्यं द्वयोर्नामसम्प्रदायभेदत्वात् । ब्रह्मगुप्तकरणग्रन्थखण्डखाघटीका भट्टोत्पलकृता श्रीहरिनाथद्विवेदितो मयाऽतिप्राचीना प्रायः शुद्धा लब्धा यत्प्रत्यन्तरं श्रीथिबोसाहबमहाशयनिकटे मच्छिष्यश्रीशशिपालशर्मणा लिखितं वर्तते । बृहज्जातकटीकायां साराव- जीवचनानि बहूनि लिखितानि भट्टोत्पलेन । तेनेवायं सारावलीपूरक इति मोकै कथ्यते (कल्याणवर्मणो वर्णनं विलोक्यम् ) ॥ मिश्रीधरः श्रीधरो वा श्रीधराचार्यः। ११३ अस्य पाटीगणिते त्रिशतिका कृतिर्जातके केशवपद्धतिवत्पद्धतिश्चोप- अभ्यते बहुनाऽभ्यासेन । त्रिशतिकाऽऽर्याशतत्रयात्मिका प्राचीना प्रायः शुद्धा च काशिकराजकीयपुस्तकालये तथा काश्यां मन्मित्रराजाजीज्योतिर्विद्गृहे वास्ति। यस्थादो "नत्वा शिवं स्वविरचितपाट्या गणितस्य सारमुखत्य। लोकव्यवहाराय प्रवक्ष्यति श्रीधराचार्य:- इति लेखेनैतत्कृता बृहती काचित पाट्यस्ति यम्या साररूपेयं त्रिशतिकेति ·भट्टश्रीधरः। ज्ञायते । भास्करीयवीजान्तिमलेखेन "ब्रह्माहयश्रीधरपद्भनामबीजानि यस्मादतिविस्तृतानी" त्यनेन श्रीधरकृतं विपुलं वीजं चावगम्यते परन्तु पाटीवीजगणिते एतत्कृते न कुत्राप्युपलब्धे अद्यावधि । त्रिशतिकायां परिभाषाप्रकरणे "षोडशपणापुराणः" इति भास्करकृत- द्रम्मसंज्ञपर्यायः पुराणश्च लभ्यते । तथाऽऽदौ संख्यास्थानानि “एकदशश- तमित्यादिना निरूप्य ततः सङ्कलनव्यवकलनविधि हित्वाएकद्वित्र्यब्धिपञ्चा- घकानां योगार्थ सङ्कलितविधिः सङ्कलिताद्च्छानयनविधिश्च वर्णितो ग्रन्थ- कृता । ततो गुणनभागहाग्वर्गवर्गमूलघनघनमूलादिविधयः क्रमानुसारेणैव सन्ति । अत्र गुणनस्य संज्ञा प्रत्युत्पन्न इति विलक्षणः स च सम्प्रति भा. स्करपाटीगणिते नोपलभ्यते । भास्करेण लीलावत्यां “गुण्यान्तमङ्क गु- णकन हन्यादुत्सारितेनैवमुपान्तिमादी" नित्यादिना यो गुणनविधिः प्रदर्शितस्तस्य काचित्संज्ञा नोक्ता श्रीधरेण च । "उत्सायॊत्सायं ततः कपाटसन्धिर्भवेदिदं करणम् । तस्मिंस्तिष्ठति यस्मात्प्रत्युत्पन्नस्ततस्तत्स्थः" । इत्यादिना तस्य "कपाटसन्धि'रिति संज्ञाकृता ॥ एवं त्रिशतिकायां बहुत्र विलक्षणानि संज्ञानि सन्ति । अत्र, अभिन्नगुणन-भागहार-वर्ग-वर्गमूल-घन-घनमूल-भिन्न-सम- च्छेद-भागजाति-प्रभागजाति-भागानुबन्ध-भागमातृजातिवाल्लीसवर्णन- स्तम्भो देशकरणसूत्र-त्रैराशिक- पञ्चराशिक-सप्तराशिक-नवराशिक-मा- एड-प्रतिभाण्ड-मिश्रकव्यवहार-+ भाव्यकव्यवहारसुत्र-x एकपत्रीकरण- सूत्र-सुवर्णगणित-प्रक्षेपकप्रकरण- : समक्रयविक्रयसूत्र-श्रेढीव्यवहार- क्षेत्रव्यवहार-खातव्यवहार-चितिव्यवहार-** काष्ठव्यवहार--राशिव्यवहार-- छायाव्यवहाराः सन्ति। mamana * स्वांशानुबन्धस्वांशापवाइयोर्मागमातृजातिसंचा। + एकजातिकरणम् । - यथा लोलावत्या प्रमाणकालेन हतं प्रमाण विमिश्रकालेन इतं फलं च स्वयोगभक्त चेत्यादिसूत्रम् । ४ यथा लोलावत्यां अथ प्रमाणैर्गुणिताः स्वकाला इत्यादिसूत्रम् । : यथा लीलावत्यां पण्यैः स्वमूल्यानि भोदित्यादिसूत्रम् । ** यथा लीलावत्यां क्रकचव्यवहारः ।

·२४ गणकतरङ्गिण्यां NN Muyen क्षेत्रव्यवहारे पाये जात्यत्रिभुजे भुजकोटिवर्गयोगः कर्णवर्गों भवती- त्यस्य सिद्धान्तस्य न चर्चा समानान्तरचतुर्भुजे यस्य ऋजुवदनचतुर्भुज- मिति संज्ञा कृता लम्बाबाधानयने च सिद्धान्तः कथितः। व्यासवर्गाद्दशगु- यात्पदं परिधिः । ततो वृत्तक्षेत्रफलं परिधिव्यासघातचतुर्थांशसममेवानीतम् । वृत्तपृष्ठपनफलवर्चा न कुत्रापि । वृत्तचापक्षेत्रस्य फलं च "जीवाशरैक्यदलहतशरस्य वर्ग दशाहतं नवभिः । विमजेदवासमूलं प्रजायते कार्मुकस्य फलम्" इत्यनेन साधितम् । खातव्यवहारे च सूचीघनं साधितं वापीघनफलंच "मुखतलतद्योगानां वर्गक्यकृतेः पदसंगुणायाः। वेधगुणं चतुरम्वितविंशतिभक्तं फलं कूपें" ।। इत्यनेन विलक्षणं साधितम् । छायाव्यवहारे द्वादशाङ्गुलशङ्कोश्छायात इष्टकानसाधनमानं प्रदर्शितम्। भास्करेणाऽस्यानेके प्रकारास्तस्करवदपहृताः । अहो अस्य सुप्रसिद्धस्य भास्करादितोऽपि प्राचीनस्य विदुषोऽन्यकृति- दर्शनमन्तग समये महान संशयः। प्राचीना एकशास्त्रमात्रैकवेदिनो नाऽऽसन् ते च बहुश्रुता बहुविषयवे- तार प्रासनत्र न संशयः (गमदैवज्ञवर्णनं विलोक्यम्)। अतो यदि * न्यायकन्दलीकर्ता श्रीधरश्चायमेव । तदाऽस्य माता अव्वोका नाम्नी पिता बनदेवशर्मा मूलस्थानं च वङ्गदेशान्तर्गत गङ्गायाः पश्चिमे तटे राढदेशे भूरिश्रष्टिक इति प्रसिद्ध भूरिसृष्टियामे । भट्टाचार्यत्वाद्वङ्गदेशीयो, न दाक्षि- खात्यः । श्रीघरेण पाण्डुदासप्रार्थनया न्यायकन्दनीत्रीन्दुनवमिते ११३ शके रचितात.स एव शकोऽस्य समयो भास्करतोऽपि प्राचीनद्योतको नाऽसम्भ- न्यायकन्दलीसमासो "त्र्यधिकदशोत्तरनवशतशाकाब्दे ११३ न्यायकन्दली रचिता। श्रीपारडुवासयाचितमश्रीश्रीधरेणेयम्। इति लेखस्य शुष्कनैयायिकानामसम्भवात् प्रायो ज्यौतिषशास्त्रवेत्ता स एवार्य श्रीधर इति मत्कल्पनं नाहो असम्भवम् । न्यायकन्दनीसमानौ बासीद् दक्षिणरादायां द्विजानां भूरिकर्मणाम् । भूरिसृष्टिरितिमामो भूरिसृष्टिजनाश्रयः॥ *बनारससंस्कृतसीरिजनानि मुद्रिक्स्य समायवैशेषिकदर्शनस्य विज्ञापनं श्रीविन्ध्येश्वरी- प्रसाददिवदितं विलोक्यम् । JAN ·पद्मनाभमिश्रः। - अम्भोराशेरिर्वतस्माद्वभूव क्षितिचन्द्रमाः । जगदानन्दनाद्वन्द्यो वृहस्पतिरिव द्विजः ॥ तस्माद्विशुद्धगणरत्नमहासमुद्रो विद्यालतासमवलम्बनभूरुहोऽभूत् । स्वच्छाशयो विविधकीर्तिनदीप्रवाह- स्वान्त-सम्पद्वहुलो ? बलदेवनामा, तस्याऽभूभूरियशो विशुद्धकुलसम्भवा । श्रव्वोकेत्यर्चितगुणा गुणिनी गृहमेधिनी ॥ सच्छायः स्थूलफलदो बहुशाखो द्विजाश्रयः। तस्याः श्रीधर इत्युच्चैरथिकल्पद्रुमादभूत् ॥ असो विद्याविदग्धानामसूत श्रवणोचिताम् । षट्पदार्थहितामेतां रुचिरां न्यायकन्दलीम् ॥ ज्यधिकदशोत्तरनवशतशाकाब्दे ११३न्यायकन्दली रचिता। श्रीपाण्डुदासयाचितभट्टश्रीश्रीधरेणेयम् ॥ पद्मनाभमिश्रः। यमुनापुरनिवासी गङ्गादासपौत्रः कृष्णदेवतनयः संहितामुहूर्तरूपं व्यवहारप्रदीपं व्यधात् । इदं दुर्लभं पुस्तकं मया बहुनाऽऽयासेन काश्यां ज्योतिर्विच्छीश्यामाचरणगेह असाद्य काशिकराजकीयपुस्तकालये स्थाप- नार्थ पञ्चाष्टाष्टभूमिते १८८५ वीष्टशके तदीया प्रतिः खण्डितान्ता लेखकद्वारोत्पादिता। अत्रादौ अशेषजगदेज्ञानतिमिरौधरविप्रभा। तनोतु शारदा सिद्धिमुद्यमे विदुषां सदा । यमुनापुरामिधानं नगरं भूलोकविश्रुतं जयति । क्ष्मातलमिवावतीएर्णः स्वर्गः साक्षाद्विलोक्यते मनुजैः ॥ तत्राऽभवद्विजवरः परमप्रतिष्ठापात्रं यशोनिधिरशेषगुणानुरागी। विद्यातपोविनयकीय॑तुलः पृथिव्यांसन्तोषकद्गुणवतां शिवदासनामा शिवदासात्मजः श्रीमान् गङ्गादासो गुणावधिः । आसीद् द्विजवरः पृथ्वोपालमालाचितः सदा ॥ ४ ·२६ गणकतरङ्गिण्यां - Purn24Aath4MNANM गङ्गादासः सुमतिरमितख्यातिवेदादिविद्या- नित्याचारव्रतनियमवान् श्रीनृसिंहाद्मिभक्तः । पुत्रः पृथ्व्यामखिलगुणिना माननीयैः स्वपुण्यै- रातो येन प्रथितयशसा कृष्णदेवाभिधानः ।। कृष्णदेव इति नामसमेतं प्राप यस्तनयमेव निधानम् । वेदशास्त्रसुकृतोपकृतीनां य सदास्ति हृदये सुकृतीनाम् ।। ज्ञात्वाखिलं ब्रह्म विहाय मिथ्या या केवलं ब्रह्मनिविष्टबुद्धिः । ज्ञात्वा स्वकार्य जपयज्ञयूतं तत्याज काश्यामतुलप्रभावः। तचरणाम्बुजरेपो प्रसादमासाद्य तत्सुतो गुणवान् । किल पद्मनामनामा कुरुते व्यवहारदीपाख्यम् ॥ मतान्यालोक्य पूर्वेषां मुनीनां शास्त्रचेतसाम् । व्यवहारप्रदीपाख्यो ग्रन्थोऽस्माभिर्विरच्यते ॥ १७ श्लोकः तुष्यन्तु सुजना बुद्धवा विशेषान् मदुदीरितान् । अवोधेन हसन्तो मां स्वतस्तुष्यन्तु दुर्जनाः ॥ (सिद्धान्तशिरोमणिगणिताध्यायमध्यमाधिकारस्य ५ श्लोकस्तत्रान्ते "तोपमेष्यन्ति दुर्जना' इति पाठमेदः) १६ श्लोकस्याने तथा शौनकसंहितायाम् दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृषिभिामं वसिष्ठादिभिः पारंपर्यवशादहस्यमवनी नीतं प्रकाश्यं पुनः । नैतद्वेषिकृतघ्नदुर्जनदुराचाराचिरावासिने स्यादायुःसुकृतक्षयो मुनिकृतां सीमामिमामुज्झतः। ( भास्करीयगोलाध्यायच्छेद्यकाधिकारस्य 8 श्लोकोऽयम् ) ततोऽग्रे "वथा च वाहस्पत्ये स्कन्धत्रयात्मक शास्त्रमाद्यं सिद्धान्तसंक्षितम् । द्वितीयं जावकं स्कन्ध तृतीयं संहिताद्वयम् ।। शतम्यूने सहस्राणां चतुष्क तु कलौ युगे। विन्ध्यादुत्तरदेशे स्यान्मूलागमपरिक्षयः ।।

·पद्मनाभमिश्रः। २७ यस्य यस्य गृह सन्ति ग्रन्थाः स्वल्पाश्च कृत्रिमाः। त एव पण्डितंमन्याः सम्प्रदायविवर्जिताः॥ उदितनास्तगेनापि चन्द्रणव भविष्यति । झानं प्रतिपदादीनां तिथीनामपि दुर्लभम् ।। तत्रैवात्रिः विन्ध्यस्योत्तरभागे तु सम्प्राप्ते तु कलौ युगे। सिद्धान्तादिपरं ज्ञानं न कस्यापि भविष्यति ॥ • तथा च व्याससंहितायाम् सम्प्राप्त तु कलेः काल विन्ध्यादुरुत्तरे स्थिताः । ब्राह्मणा यज्ञरहिता ज्योतिःशास्त्रपराङ्मुखाः" । ततोऽग्रे "तथा चोकं वसिष्ठेन छान्दःपादी शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः प्राणो ज्यौतिषं चक्षुषी च । शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुकं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षट् च" ॥ ततोऽप्रे "तथा चोक्तं वासिष्ठे यो वेद वेदनयनं सदनं हि सम्यम् ब्राह्मया: स वेदमपि वेद किमन्यशास्त्रम् । यस्मादतः प्रथममेतदधीत्य धीमान् शास्त्रान्तरस्य भवति श्रवणेऽधिकारी"। (भास्करीयगोलाध्यायस्य ८ श्लोकोऽयं तत्र वेदनयनमित्यत्र वेद- वदनमिति पाठं कृत्वा भास्करेण व्याकरणप्रशंसा कृता)। ततोग्रे "तथा च चन्द्रिकायां यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तद्व वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिःशास्त्रं शिरःस्थितम्" । (ज्योतिषवेदाङ्गस्यायं श्लोकस्तत्र गणितं मूर्द्धनि स्थितम् इति पाठः)। एवमत्र भीमपराक्रमस्य, श्रीपतिरस्नमालायाः, वराहमिहिरस्य, दीपि- काया, लल्लसंहितायाः, सूर्यसिद्धान्तस्य, खण्डखाद्यस्य, सारावल्या, रूप- नारायणस्य, राजमार्तण्डस्य, सारसागरस्य देवलस्य, रनावल्या, ज्योति. .

·२८ गणकतरङ्गिण्यां krwa स्तन्त्रस्य, व्यवहारचण्डेश्वरस्य, वामनपुराणस्य, स्कन्दपुराणस्य, ब्रह्म सिद्धान्तस्य, मुक्तावल्याः, व्याघ्रपादस्य, काठकगृह्यस्य, भारद्वाजसंहितायाः, कश्यपसंहितायाः, मणित्थस्य, जमिनेः, विष्णुधर्मोत्तरस्य, मरीचिऋषः, वायुपुराणस्य च वचनान्युपलभ्यन्ते । अत्र वराहादीनां यानि वचनानि लिखितानि तानि च वराहादिकृत- संहितादिप्रन्थेषु चोपलभ्यन्ते । तथात्र यानि सूर्यसिद्धान्तवचनानि तानि सम्प्रति प्रसिद्धसूर्यसिद्धान्त- स्य । वगहवचनानि बृहत्संहितास्थानि प्रायः परन्तु विष्कम्भादियोगशुभा- शुभकथने पाठशालीयपुस्तकस्य २२ पत्रे "यत्त्वविरुद्धसंज्ञस्यापि हर्षणस्य लल्लेन निषेधः कृतस्तन्महाव्यतिपातशङ्कया तथा च विवाहपटले वराहः व्यतिपातहते दिनत्रयं व्यतिपातेन समं च वैधृतिम् । तदपि स्फुटपातदर्शनाद् द्विगुणं तद्यदि वा सुनिश्चितम् ॥ इति वचनं च बृहत्संहिताविवाहपटलनाम्न्यध्याये नास्ति तेन विवा- हपटनाल्यैव वराहस्य विवाहकालादिनिर्णयात्मिकाऽन्याकृति प्राचीनकालतः प्रसिद्धात्र न संशयः। एवमधिमासादिनिर्णये पाठशालीयपुस्तकस्य ७२ पत्रे "तदुक्तं ज्यो- तिस्तन्त्र असक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद् द्विसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्या- त्तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयं स्यात्" । इत्ययं श्लोको विलिखितोऽस्ति स च भास्करीयगणिताध्यायमध्यमा- धिकारस्य ६ श्लोका एवं चात्र भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणिस्थवचनानि सर्वत्रान्यग्रन्थ- नाम्ना लिखितानीति महच्चित्रम् । भास्करेण तत्तद्ग्रन्थेभ्योऽपहृतानि तानि चेत्यवगम्यते । येषां प्रन्थानां नामानि पद्मनामेन लिखितानि तेषां मध्ये ये बृहत्संहितादिग्रन्थाः प्रसिद्धास्तत्रस्थपद्मनाभलिखिवानि वच- नानि सत्यान्येव तेनाप्रसिद्धानामपि वचनानि तथ्यान्यवश्यं भविष्यन्तीति ·श्रीपतिः। स्फुटमनुमीयते पद्मनाभनिभस्य बहुश्रुतस्य तथ्यलेखसमौचित्यात् । नतो भास्करेण तानि वचनानि तेभ्योऽपहृतान्यत्र न संशयः। एवं वर्जनीयदिनप्रकरणे पाठशालीयपुस्तकस्य ७० पत्रं ब्रह्मसिद्धान्ते वर्षान्त वर्जयेत्पक्षं मासान्ते च दिनत्रयम् । घटिकाद्वयमृक्षान्ते ग्रहणे सप्तवासरम्" ॥ इति ब्रह्मसिद्धान्तीयं वचनं ज्ञाताद्विष्णुधर्मोत्तरान्तर्गनब्रह्मसिद्धान्तात्तथा शाकल्यसहितान्तर्गतब्रह्मसिद्धान्ताद्भिन्न फनकीर्तनपरं विलक्षणम् । अहो बहुविशेषयुक्तस्य व्यवहारप्रदीपस्यान्तभागो न दृष्टो मया तहर्शनं विना ग्रन्थकृतः समयो न विज्ञायते । अस्य पद्मनाभस्य समयज्ञानं विना यस्य भास्करः स्वबीजान्ते "ब्रह्माहयश्रीधरपद्यनाभबीजानी" त्यादो नाम लिखति स एवायं वाऽन्य इति वक्तुं न शक्यते । व्यवहारप्रदीपं प्रका- शयति चास्य पद्मनाभस्य ज्योतिषस्कन्धत्रये काव्यसाहित्ययोश्च पूर्ण पाण्डित्यम् । भोजराजकृतराजमार्तण्डवचनोल्लेखादयं भोजराजतो न प्राचीन इति सिध्यति॥ अध्यायसमाप्तौ नाम्नि मिश्रपदोल्लेखादयं मिश्र इति विज्ञायते । अयं व स्वकीर्तिविस्तारार्थ ग्रन्थं कृतवान् इति व्यवहारप्रदीपस्य १३ श्लोकेन "कीर्तिवल्ली कथं लोकक्षेत्रे तस्याऽस्तु विस्तृता। योऽनरस्तम्भयोगेन मञ्च बद्ध्वा न यच्छति" ॥ इत्यनेन स्फुटम् । इतिहासरसिकैविद्वद्भिरस्य व्यवहारप्रदीपाख्या कृतियत्नतः सम्पूर्णा- न्वेषणीया। श्रीपतिः । ९२१ बहुभिरयं श्रीपतिभट्ट इति कथ्यते । अयं भारतवर्षे त्रिस्कन्धयोतिष- शास्त्रषु स्क्समयेऽद्वितीयः पण्डित आसीत् । मुनीश्वरेण भास्करीयन्नीला- वतीटीकायां निसृष्टार्थदूत्यभिधायां "चापोननिघ्नपरिधिः प्रथमायः स्या"दित्यादिव्याख्यायां । "दोकोटिभागरहिताभिहताः खनाग- चन्द्रास्तदीयचरणोनशरार्कदिग्भिः । ते व्यासखण्डगुणिता विहृताः फलं तु ज्याभिविनापि भवतो भुजकोटिजीवा" ॥ • लग्नानयने पाठशालीयपुस्तकस्य २६ पत्रं यानि भास्करीयकरणकुतूहलवन- मानि तानि व केनचिपचिनानि सक्ने खएडवायविधिना पुमलग्नानयनस्योल्लेखात् । -- ·गणकत्तरङ्गिण्यां - तथा सर्वदोर्युतिदलं चतुःस्थितमित्यादिव्याख्यायां "भुजसमासदलं हि चतुःस्थितं निजभुजैः क्रमशः पृथगूनितम् । अथ परस्परमेव तदाहतेः कृतपदं त्रिवतुर्भुजयोः फलम् ॥ इति तथाऽन्यत्र बहुत्र श्रीपतिवचनानि लिखितानि तेन पाटीबीजयोरपि कृतिरस्त्यस्य इति बुध्यते। ज्याखण्डैविना चापादेव ज्यानयनं श्रीपतिकृतं यत्पूर्व प्रतिपादितं तदवलम्ब्यैव गणेशदैवझेन ग्रहलाघवे सर्व प्रकारा विलिखिताः । “इति कृतं लघु कार्मुकशिञ्जिनीग्रहणकर्म विना द्युति- साधन मिति भास्करीयकरणकुतूहलस्थच्छायासाधनाभिमानमूलहेतुश्चात्र श्रीपतिप्रकार एव (मत्कृता करणकुतुहलोपपत्तिविलोक्या)। एवं गणिता- ध्यायस्य पाताधिकारे “त्रिनवमवनजातेति स्वोक्तसिद्धान्तशेखरोक्तल- क्षणेनापि पातो गत" इति भास्कराचार्योक्तने ज्योतिषसिद्धान्तेऽपि पाटवमस्य ज्ञायते। अहो एतादृशस्य ज्योतिषशास्त्राद्वितीयविदुषः पाटीगणितं, बीजगणितं, सिद्धान्तशेखरनामको ज्यौतिषसिद्धान्तश्चेति सर्व विनष्टम् । न कुत्राप्युप- लभ्यते । श्रीपतिपद्धतिर्जातके मुहूर्ते रत्नावली, रत्नसार, रत्नमाला चेति कृतिचतुष्टयं ज्योतिर्विदां गृहे गृहे सर्वत्रैव किमपि मुद्रितं चोपलभ्यते परन्तु तत्र समयादिकवर्णनं नास्ति । दैववशात् काश्यामेव चन्द्रसूर्यग्रहण- साधनरूपं धीकोटिसंज्ञ करणमस्माभिरुपलब्धमेतत्कृतम् । इदं धीकोटिसंज्ञ करणं बच्चास्माभिरुपलब्धं सं० १९१६ विक्रमाब्दे लिखितं तत्रादौ "चन्द्राङ्गनन्दो ६६१ नशकोऽर्कनिनश्चैत्रादिमासैर्युगधो द्विनिघ्नः'। इत्यादि वाक्येन करणकालो रूपरसनन्दशकः ६६१ सिध्यति । तस्मिन् समये यदि श्रीपतिवयश्चत्वारिंशद्वर्षसमं कल्प्यते तदाऽस्य जन्मासन्नशकः ६२१ सिध्यति । इदं करणं श्लोकशतसंख्यमुदाहरणसहितमस्ति । उदाहरणं पसरपचन्दु १५८६ शकीयं तत्कृतनामरहितं वर्तते । प्रायः करणका- •शाके १८५४ कलिकाता-विश्वविद्यालयस्थ-मुद्रपालवात् श्रीपतिप्रणीतः सिद्धान्त- शेखर श्रादितचतुर्थाध्यायपक्सप्तविश्लोकपर्यन्तं मक्किमट्टकृतगणितमूषणायटीकया सस्परश्च संशोधककृतसिद्धान्तशेखरक्विरवाल्वटीकया सहितः श्रीकृष्णमिश्रापरनाममैथिलश्रीवबुप्राजिमिश्रेण ज्योतिषतीय-चौतिषाचार्य-पदवीमता कलिकातामहानपरीस्थविश्वविद्यालये प्राचीनगणितज्यौतिषा- ध्यापन संशोध्य प्राकाश्य नीतः। पवितवमानसात्य करणान्यस्थेन श्लोकेन "मटकेशवपुत्रस्य नागदेवस्य नंदनः । गोपनी रोहिलीखरहे ज्योति शास्त्रमिदं व्याधात्" । इत्यनेन ग्रन्थरचनास्थानं रोहिखोखण्डमर्थात् कपिलवस्तुनगरी वा नेपानोपत्यका वत्र रोहिणी नदी वहीनि सम्पादकमनम् ।

·भोजराजः। ३१ लस्तथ्य एव विभाति भास्कराचार्यसमयादपि प्राचीनत्वात् । अयमतीव सज्जनो निष्पक्षपातरहितः काम्यसाहित्यादिषु निपुण प्रासीदिति तत्कृतर- त्नमालाविलोकनेन ज्ञायते । रखमालान्ते भ्रातरद्यतनविप्रनिर्मितं शास्त्रमेतदिति मा वृथा त्यज । आगमोऽयमृषिभाषितोपमो नापरं किमपि भाषितं मया। अत्र सप्तदशप्रकरणे वास्तुवर्णने योगेश्वराचार्यमतं लिखितं तथाऽऽदो द्वितीयश्लोके "विलोक्य गर्गादिमुनिप्रणीतं वराहलल्लादिकृतं च शास्त्र"मित्यादि लिखितमस्ति । वगहादिभ्योऽनन्तरं पूर्वप्रतिपादितशकोऽस्य समयः समुचित एव । भोजराजः ६६४ फलितेऽस्य कृती राजमार्तण्डाख्या, योगशास्त्रे पातञ्जलयोगसूत्र- वृत्तिश्च प्राप्यते परन्तु तत्र समयादिकं न । पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिसमाप्तो "रणरङ्गमल्ल'' इति राम्रो विशेषणमुपलभ्यते । डाक्टरभाऊदाजीलेखानु- सारेण भाजराजकृतं गणिते गजमृगाङ्ककरणं चास्ति यस्यैका प्रतिः जेस्सुलमेर- (Jessulmere ) स्थानस्थपण्डितद्वारा तेन लब्धा च तत्रापि समाप्तौ योगसूत्रवृत्तिवद्राझो विशेषणमहर्गणानयनं च वेदरसनवमितात् ६६४ शकात् । तेनैवास्य समयः स एव शकः कल्प्यते (See The Literary Remains of Dr. Bhan Daji, p. 246.) कोलब्रूकसाहिबनिकटे डाक्टरविलियमहण्टरसाहबनोज्जयिनीस्थन्यो- तिर्विदा समयावली या प्रेषिता तत्रापि भोजगजसमयः स एव शकः । ( Colebrooke's Algebra, p. XXXIII.) अयं भोजो धारानगरी- मलङ्कुर्वन् संस्कृतविद्याप्रधानरसिकः संस्कृतविद्वन्मएडलीसंमानरक्षणेऽ- द्वितीयो महीमहेन्द्र आसीत् । यद्विषये च कवयो बहुधा विचित्ररचनाप्रप- ञ्चचातुरीभिरितिहासादिकं वर्णयामासुः । गजमृगाङ्ककरणपुस्तकमद्यावधि न मया दृष्टम् । ब्रह्मदेवः। १०१४ प्रासीच्चन्द्रदेवतनयो माथुरो ब्राह्मणोऽयम् । एनेनाऽऽर्यभटानुसारेण शक्रदिङ मिते १०१४ शके करणप्रकाशनामकं करणं विरचितम् । अत्र मध्य- माधिकारः, तिथ्यधिकारः, स्पष्टाधिकारः, त्रिप्रश्नाधिकारः, चन्द्रग्रहणा- विकार, सूर्यग्रहणाधिकारः, उदयास्ताधिकारम, शृङ्गोन्नत्यधिकारः, ·३२ गणकतरङ्गिण्यां प्रहयुत्यधिकारः । इति नवाधिकागः संक्षेपतो विलिखिताः सन्ति २२५ श्लोकैः। माध्व * मतीया एतत्करणानुसारेणागतान तिथ्यादीन् व्रतोपवासादिषु स्वीकुर्वन्ति । ब्रह्मदेवस्यान्या कृतिरस्माभिर्नोपलब्धा । करणप्रकाशकस्या- तीव दुर्मिलं लिखितपुस्तकं शुद्ध प्राचीनं च काशिकराजकीयपाठशालासर- स्वतीभवने वर्तते। तत्रादौ "ब्रह्माच्युतत्रिनयनार्कशशाङ्कभौम- सौम्येज्यशुकशनिवागधिपागणेशान्। नत्वाहमार्यभटशास्त्रसमं करोमि श्रीब्रह्मदेवगणकः करणप्रकाशम् । इदं मङ्गलं "ब्रह्मकुशशिबुधे, त्याचार्यभटोक्तमङ्गलानुरूपमेवेति स्फुटम्। तदन्ते च 'श्रासीत्पार्थिववृन्दवन्दितपदाम्मोजद्वयो माथुरः श्रीचन्द्राख्यबुधो गुणैकवसतिः ख्यातो द्विजेन्द्रः क्षितौ । नत्वा तस्य सुताऽध्रिपङ्कजयुगं खण्डेन्दुचूडामणे-1 वृत्तः सष्टमिदं चकार करणं श्रीब्रह्मदेवः कृती" मद्यप्ययं प्रन्थारम्भे स्वकीयं करणमार्यभटानुसारीवि विलिलेख तथापि प्रन्थस्य सूक्ष्मधियाऽवलोकनेन बहुत्रान्यथा प्रतिभाति बहुत्र लल्लोक्तसहश- मेव । अत्रायनभागचर्चा न कुत्रापि दृश्यते । राशिद्धयं स्वदेशीयाक्षभागहीनं शेषसमे भानावगस्त्योऽस्तमुपैति। मषट्कमस्तार्कहीनमवशेषसमे द्युमणी चोदयं व्रजति कुम्भज इति रीति- वर्तत अगस्त्यास्तोदयसाधने ह्यत्र । अनेन विधिनाऽवन्तिकायां सार्द्धद्विद्वि- पनमागपुथ्यां यदा रविः -१ | ७° । ३०' तदाऽगस्त्यास्तःयदा च रविः (१ । ७° । ३०) = ४ । २२° । ३०' तदा- गस्त्योदयः । असमुदयश्च बृहत्संहितोकन "तञ्चोजयिन्यामगतस्य • माध्वसाम्प्रदायिककृष्णामृतवाक्याथें । "वियोश्च जन्मदिवसानि हदिनं च विष्णुव्रतानि विविधानि च विष्णुभं च । कामाथि, चार्वमशास्त्रत एव सर्वरित्यादि तथा "आर्यभटसिद्धान्तसंमतकरणप्रकाशगंध:' A maa - ·शतानन्दः। ३३ . - कन्या भागैः स्वराख्यैः स्फुटभास्करस्ये" त्यादिना प्रायः सम एव । अगस्त्योदयसाधने तत्प्रकारश्च यदा खरांशुवनद्वयेन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् । प्रयात्यगस्त्योऽस्तमयं भषट्कात्तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः । अयं प्रकारश्च ब्रह्मगुप्तलिखितप्रकाग्समः। शतानन्दः।१०२१ •अस्य माता सरस्वती पिता च शङ्कग्नामाऽऽसीत् । अयं च पुरुषोत्तमपुरीनिवासी शशियुग्मखैकमिते १०२१ शके भास्वती- नामकं करणप्रन्थं वराहमिहिरस्वीकृतसूर्यसिद्धान्तसंमतं व्यलिखत् । अहं (शतेन-आनन्दः=शतानन्दः) शतानन्द इति बुध्या संचारेणास्मिन् प्रन्थे प्रायो गुणहाराः शतसंख्याका एव साधिताः शतानन्देन । भारतवर्षे चिरादयं ग्रन्थः प्रसिद्धः । हिन्दीभाषाकविः "मलिकमहम्म- दनामक" पद्मावतीवर्णनेऽस्य चर्चा चकार । यथा "भावसती औ व्याकरन पिङ्गल पाठ पुरान । वेद भेद सों बात कहि जनु लागे हिय बान' । इदं पद्मावतीनामक हिन्दीभाषापुस्तकं सप्तविंशत्यधिकनवशततमे ६२७ फसलीनामकशके निर्मितमस्ति । भास्वत्या उदाहरणरूपा अनेकाष्टीकाः संस्कृते वर्तन्ते । भास्वतीरीत्या सूर्यचन्द्रग्रहणं सम्यक् घटत इति चिराजनश्रुतिः । “ग्रहणे भास्वतीधन्ये', विश्लोक परम्परातो भास्वतीप्रशंसायां प्रसिद्धः । भास्वत्याः प्राचीन हिन्दी- भाषायामेका टीका वनमालिपण्डितेन सार्द्धत्रयोदशशततमे १३५० शके विरचिता । काशिकसंस्कृतराजकीयप्रधानपाठशालासरस्वतीभवने चैका खण्डिता प्रतिरस्ति ह्यस्याः। तट्टीकारम्भ " मुरारि यो (जो) हैं वासुदेउ तेहि के ये (जे) हहिं चरण कमल तेन्ह नमस्कार के शिष्य निमित्त भास्वती संकृ (स्कृ) त शतानन्द कीन्हि । कौन काल शकु ऊन करव एक सहस्र एकैस १०२१ अन्यादि वर्ष मुक्त जानवे । शास्त्र (स्वा) ब्द संज्ञा होइ । सो देखि कै बनमाली शिष्यार्थ भाषा टीका कीन्ह । संवत् १४८५ समय ।।

·गणकतरङ्गिण्यां अस्मात्प्राचीनं हिन्दीगधं न प्राप्यते प्रायः। भास्वत्या लिखितं मुद्रितं च सटीकं पुस्तकं सुलमेन प्राप्यते । शवानन्देन कश्चिदन्यो ग्रन्थो विरचितो वा नेति न ज्ञायते । भास्वती विहाय नान्याऽस्य कृतरुपलभ्यते । भास्वती च सम्प्रति स्थूलतया क्वचिदेव पठ्यते पाठ्यते च लोकैरिति । अस्या एका प्रतिः सप्तरसरसेन्दुप्रमिते १६६७ संवत्सरे लिखिता काशि- कराजकीयपुस्तकालये वर्तते तदारम्भे नत्वा मुरारेश्चरणारविन्द श्रीमान् शतानन्द इति प्रसिद्धः। तां भास्वती शिष्यहितार्थमाह शाके विहीने शशिपक्षकैः । शाको नवाद्रीन्दुकृशानु ३१७६ युक्ता कलेर्भवत्यब्दगणस्तु वृत्तः । वियन्नमोलोचनवेद ४२०० हीना शास्त्राब्दपिण्डः कथितः स एव ।। अथ प्रवक्ष्ये मिहरोपदेशात् श्रीसूर्यसिद्धान्तसम समासात् । इत्यादि । तदन्ते च खखाश्विवेदैश्च गते युगाब्दे दिव्योक्तितः श्रीपुरुषोत्तमस्थः । श्रीमान् शतानन्द इति प्रसिद्धः सरस्वतीशङ्करयोस्तनूजः ॥ इति श्रीपञ्चसिद्धान्तसमे भास्वतीकरणे परिलेखाधिकारोऽष्टमः । भास्वत्यां ध्रुवाधिकारा, बीजाधिकारः, तिथ्यधिकारः, ग्रहसाधनाधि- कारः, त्रिप्रश्नाधिकारः, चन्द्रग्रहणाधिकारः, सूर्यग्रहणाधिकार', परिले- खाधिकारः । इत्यष्टाधिकाराः सन्ति । शतानन्दमते ४५० शकेऽयनांशाभावः । अत्र यद्यपि पञ्चसिद्धान्तसम- मिति लिखितमस्ति तथापि प्रायः सर्वत्र बहवो मेदा वर्तन्ते । भास्करी । १०३६ 'सहाकुलाचलाश्रितपुरे विजडविडनाम्नि सम्प्रति वीजापुरनामत प्रसिद्ध शाण्डिल्यगोत्रोद्भूतान्महेश्वरोपाध्यायाद्रसरामदशमिते १०३६ शके भारत- वर्षभूष्णारूपः साक्षाद्रास्कगवतार एवोदभक्त् । “यस्मात् क्षुब्धप्रकृति- पुरुषाच्या मित्यादि श्लोकस्य गोलाध्यायमुक्नकोशारम्भरूपस्य व्या ख्यायां मिताक्षरायां "त एते वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति मूर्तिमेदा वैष्णवागमे विशेषतः प्रसिद्धा इत्यादिलेखतोऽयं काटिका प्राहायो वैष्णवः प्रतिभाति सर्वत्र विष्णुपुराणीयवचनोपादानाच्च । अस्य ·भास्करः। . . लीलावती, बीजम्, गोलाध्यायर, गणिताध्यायः, ब्रह्मतुल्यं करणकुतू- हलमिति कृतयः सर्वत्र प्रसिद्धाः सन्ति । गोलाध्यायस्य यन्त्राध्याय नाडी- कावयन्त्रनिरूपसे "स चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्र यथा मया पठितः" इत्याचार्यवाक्येनास्य सर्वतोभद्रयन्त्रनामिकापि कृतिः परन्तु साधावधि दृष्टिगोचरीभूता न। "बासीन्महेश्वर इति प्रथितः पृथिव्यामाचार्यवर्यपदवी विदुषां प्रपन्नः । लभ्वावबोधकलिकां तत ऐव चक्रे तज्जेन बीजगणितं लघु भास्करेण"। इति बीजगणितान्तिमलेखेनास्य गुरुग्स्य जनको महेश्वर एवेति स्फु टम् । प्राचीनसिद्धान्तशिरोमणिपुस्तकेषु चाध्यायसमाप्तो "महेश्वरोपाध्या- यसुतभास्कराचार्यविरचिते'' इति लखो दृश्यते । वासनावातिककृतो नृसिंहस्य गणिताध्यायप्रथमश्लोकव्याख्यायाः "अथ शाण्डिल्यमुनिवरगोत्रावतंस कुम्भोद्भवालङ्कृतदिगगना- मरणसर्वस्वं सह्यकुलाचलाश्रितविजडविडनगरनिवासी पवित्रितद- एडकारण्यो नानामखार्जितपुण्यो याझिकानामग्रणीर्यजुःशाखिनामुपा- ध्यायः सांवत्सराणामाचार्य: काव्यनाटकालङ्कारविदामध्यापयिता धीवृद्धिदोपायकर्ता ब्रह्मतुल्यवसिष्ठतुल्यसर्वतोभद्रादियन्त्रनिर्माता महाराष्ट्रालामाश्रयो महेश्वराचार्यनन्दनः परमकारुणिकः श्रीमास्क- राचार्यः श्रीधरब्रह्मगुप्तललचतुर्वेदाचार्यनिमितापारगणितार्णवविचा- स्वारिरिङ्गत्सन्देहसन्दोहग्राहगृहीतानुद्दिधीर्षः सिद्धान्तशिरोमणि प्रणिनायेत्यस्या वसिष्ठतुल्यस्य पूर्वादृष्टस्यापि कर्ता सिध्यति। जीलावत्यां क्षेत्रव्यवहारे चतुर्भुजक्षेत्रानियतस्थितिवर्णनम्, वृत्तपृष्ठघ- नफलसाधनं श्रेढीगणिते गुणोत्तरअंड्यां सर्वफलानयनम्, एकद्वित्र्यादि. भूषावहनादिभेदाः, अङ्कपाशप्रकरणम्, इत्यादयः । बीजे करणीवर्गादौ नियमः, कुट्टकेऽनेकविशेषप्रतिपादनम्, वर्गप्रकृतौ योगान्तरभावनाभ्यां कनिष्ठज्येष्ठानयनम्,एकवर्णसमीकरणे पञ्चकशतदत्तधनादित्याद्याधोदाहरणेषु कल्पनालाघवेनाव्यक्तमानानयनम्, अनेकवर्णसमीकरखे "त्रिभिः पाराव- ताः पञ्चे" त्याचाद्योदाहरणेषु कल्पनालाघवेन कपोतादीनां मानानयनम्, "को राशी वद पञ्चषट्कविहतावि" त्यायुदाहरणे क्रियासकोचाय कल्पनाप्रदर्शनम्, वर्गसमीकरणे द्विविधमानप्रदर्शनम्, पझनामबीजसूत्रे ·गणकतरङ्गिण्यां व्यभिचारप्रदर्शनम्, अनेकवर्णमध्यमाहरणे “यत्स्यात्साल्पवधार्धतो धनपदमि" त्याद्याद्योदाहरणे राशिकल्पनेऽपूर्वयुक्तिप्रदर्शनम्, भाविते चामिन्नराशिमानार्थ “भावितं पक्षतोऽभीष्टा"दित्यादिसूत्रणापूर्व क्रियाप्र- विपादनम्, गणिताध्याये भगणोपपत्तिकथनम्, चतुर्युगसहस्रण ब्रह्मणो दिनं कथं भवतीत्यत्र युक्तिकथनम्, मध्यमाधिकारेऽपूर्वोदयाश्न्तरकर्मकथनम्, स्पष्टाधिकारे लघुज्याप्रकारेण ज्यानयने स्कुटभोग्यखण्डसाधनम्, तात्कालि- कभोग्यखएडसाधनम्, तात्कालिकगतिसाधनम्, त्रिप्रश्नाधिकारेऽसकृद्विधिना कोणशङ्कोरानयनम्, अक्षक्षेत्राणां सम्यगुत्पादनम्, दिगंशेभ्य एकेनैवा- जयनेन सर्वदिक्छायानयनम्, बहुत्रोदाहरणेषु विशिष्टकल्पनया तदुत्तरी- करणम्, चन्द्रग्रहणे सकृद्विधिना रविचन्द्रकलाकर्णसाधनम्, कलात्मक भूमानयनम्, सूर्यग्रहणे सकृत्प्रकारेण लम्बनानयनम्, इष्टकालाग्रासा- नयनं प्रासादिष्टानयनं च, ग्रहच्छायाधिकारे स्पष्टशरेण स्पष्टक्रान्तिसाध- नम, क्रमज्ययाऽऽयनाक्षजहक्कमसाधनम्, शृङ्गोन्नत्यधिकारे शुक्लसाध- नार्थ चन्द्र संस्कारविशेषसाधनम्, भप्रयुत्यधिकारे नित्योदितभस्वरूप- प्रकथनम्, पाताधिकारे चन्द्रगोलायनसन्धिसाधनम्, क्रान्तिसाम्यस्य सम्यागतागतभावाभावप्रतिपादनम्, गोलाध्याये भूपृष्ठफलसाधनोपपत्तिकथनं तत्र मल्लमतखण्डनम्, जिनाल्पलम्बदेशेषु विशेषकथनम्, उत्क्रमज्यया वलनानयनं न समीचीनमिति प्रतिपादनम्, यन्त्राणां वर्णनम्, महाप्रश्नानां प्रतिपादनमित्यादयो विशेषा अलौकिकं पाण्डित्यं प्रथयन्ति जगद्भास्करस्य श्रीभास्करस्य यत्र बहवः सम्प्रति प्रसिद्धरेखागणिवत्रिकोणमितिचापीयत्रि- कोणामिविचलनकलनादिप्रकारप्रकाशकाश्च राजन्ति । ते विशेषाश्चलनकलनादिप्रभूतास्तथापि भास्करश्चलनकलनादिज्ञ इति न सिध्यति तत्र तदुक्कोपपत्तीनामसमीचीनत्वात् । अहो गोलाध्याये भुवनकोशे "गोलस्य परिधिः कल्प्यो वेदनज्या- मितेर्मित" इत्यादिव्याख्यायां "यत्पुनः क्षेत्रफलमूलेनक्षेत्रफलं गुणितं १. स्वनिर्मितसिद्धान्तशेखरे श्रीपतिना भास्करात्पूर्वमुदयान्तरकम्मोहम् । सं० । अब संस्कारस्तथैवान्तरांशवशेनास्ति यथा सामोस (Samos) स्थानीयेन अरिस्यरकस् नाना रविचन्द्रकर्पयोः सम्बन्धशानार्थं चन्द्रनिम्बार्द्धसिते रविचन्द्रान्तरांशा उपल- भाः । तेन तेन्तरांशाः ८७° अंशा निश्चिता भास्करेख च ८५° । ४५' एतेऽशाः । योर्यु-. किन केवल मानवोदः । परिस्थरकस्संशकस्व कम खीत: पूर्व ३१० वधु विचनं च ·भास्करः। घनफलं स्यादिति तत्प्रायश्चतुर्वेदाचार्यः परमतमुपन्यस्तवानि" त्याचार्योक्तन भास्कर आर्यभटीयतन्वन दृष्टवानिति सिध्यति तन्महद्वैचि. त्र्यम् । यतोऽयं प्रकार आर्यभटस्य । यथा सम्प्रति भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणिमेवाऽऽदरात्पठन्ति लोकास्त- थैव भास्करसमये लल्लसिद्धान्तस्य शिष्यधीवृद्धिदस्य विदुषां मध्ये समा- दरेण प्रचार आसीत् । भास्करश्च स्वयं लल्लसिद्धान्तमधीत्य जातबोधो जलमतमेव बहुत्राखण्डयदित्यनुमीयते तत्खण्डनार्थमेव ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागमं च स्वीचकार । सर्वेषां प्रकाराणां समीचीनाऽसमीचीनां वैकरूपा वासना सवत्र भास्क- रंण लिखिता परन्तु गोलाध्यायान्ते ज्योत्पत्तिप्रकाराणां व्याख्यामेव कुर्वता कस्माच्चिद्यवनात्परदेशागतादुपपत्तिमन्तरा रीतिमात्रमेवाभ्यस्तमित्यनुमी- यते गोलाध्यायस्य महाप्रश्नाध्यायसमाप्तो "प्रश्नानमून् अपठतो गणकस्य गोलकन्दोल्लसत्सरलयुक्तिशतप्रवालैः। प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसितमूलामला मतिलतासमुपैति वृद्धिम्"। इत्यत्र गोलाध्यायादिश्लोकव्याख्यायां मङ्गलादीनि मङ्गलान्तानि च शास्त्राण्यलङ्कारकृतां मतान्यतः सिद्धिवृद्धिशब्दावाद्यन्तयोनितिप्ताविति स्वीयप्रतिज्ञया वृद्धिपदेन ग्रन्थसमाप्ति कुर्वतो भास्करस्य पुनस्तदने वास- नारहितज्योत्पत्तिकथनानौचित्यात् । लीलावत्यां गङ्गाधरस्य, गणेशदैवज्ञस्य, सूर्यदासस्य, लक्ष्मीदासस्य, मुनीश्वरस्य, रामकृष्णस्य, कृपानाथस्य च टीका वर्तते । सम्प्रति मत्कृतोप- पत्तिरूपा मुद्रिता टिप्पणी तथा श्रीबापूदेवशास्त्रिकृता टिप्पणी च मुद्रिता । वर्तते। बीजगणिते कृष्णदेवज्ञस्य, सूर्यदासस्य च टीका प्रसिद्धोपलभ्यते । मत्कृतोपपत्तिरूपा टिप्पणी च मुद्रिता वर्तते । सिद्धान्तशिरोमणौ नृसिंहदैवज्ञस्य, मुनीश्वरस्य, लक्ष्मीदासस्य, गणे- शदैवज्ञस्य, सूर्यदासस्य च टीका वर्तते । * अयमेव चतुर्वेदोपाख्यः पृथूदक पादरत्वाच्चतुर्वेदाचार्य इति कथ्यते लोकैः । चरमे वयसि संसारमसारं विवाय कुटुम्बं विहाय कर्मन्यासमकरोत्तेनैव स्वामित्वं गतः। अत एव सम्प्रति पृथूदकस्वामीति प्रसिद्धः । एतत्कृता ब्रह्मगुप्तसिद्धान्तोपरि टीका प्राचीनराहता सम्प्रति दुरापा महताऽऽयासेन दक्षिणप्रान्ते राजकर्मचारिमिरुपलब्धा सा मयाऽद्यावधि न दृष्टा कदा- चित्तत्रास्य समयादिकं स्पष्टं मवेत् ।

·३८ गणकतरङ्गिण्यां करणकुतूहलस्य विश्वनाथादिकृतोदाहरणरूपा टीकोपलभ्यते न सम्य- गुपपत्तिरूपाऽतोऽस्माभिरुपपत्तिरूपा टीका नवीना स्वकृता मुद्रिता । अन्ये- षामनेकदेशस्थानामाचार्याणां बहूनां भास्करग्रन्थोपरि टीकाः सन्ति प्रसि- द्वानां नामानि मया तु पूर्व लिखितानि । पारसीकभाषायांनृपतीन्द्राऽकबरशाहाऽऽजया फैजीनाम्ना सप्तवसुबा- णेन्दुसमे १५८७ खीष्टशके लीलाक्त्यनुवादः कृतः । आत-उल्लाह-रसीदीना- म्ना च शाहजहांनृपतिराज्यसमये वेदाग्निरसेन्दु १६३४ खीष्टशके बीजग- णितानुवादश्च तद्भाषायां कृतः । हेनरी ठामस् कोलक (Henry Thomas Colebrooke) महाशयेन च सप्तेन्दुवसुभूमिते १८१७ खीष्ट- शके लीलावतीबीजयारलभाषायामनुवादः कृतः । जे टेलर (J. Tayler) साहिबेनापि रसेन्दुधृति १८१६ मिते स्त्रीष्टशक लीलाक्त्यनुवादः कृतस्तथा ई. स्ट्रची (E. Strachy) साहिबेनापि बीजगणितानुवादः कृतो विश्व- धृति १८१३ मिते स्त्रीष्टशके । भास्करेण सिद्धान्तशिरोमणियुग्मसप्तदश- मिते १०७२ शके करणकुतूहलं च पञ्चशून्यैकादशसमे ११०५ शके व्यरचि। ग्रन्थप्रथनकालश्च गोलाध्यायस्य प्रश्नाध्याये "रसगुणपूर्णमही२०३६ समशकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः । रसगुख ३६ वर्षेस मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः" इत्यनेन स्फुटोकृतो प्रन्यकृता । तत्रैव स्वस्थानादिवर्णनं च । यथा "श्रासीत्सह्यकुलाचलाश्रितपुरे विद्यविद्वज्जने नानासजनधाम्नि विजडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः । श्रौतस्मार्चविचारसारचतुरो निश्शेषविद्यानिधिः साधूनामवधिमहेश्वरकृती दैवत्रचूडामणिः ॥ तजस्तञ्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी- मुग्धोद्बोधकर विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतव्यक्तसदुक्तियुक्तिवहुलं हेलावगम्य विदा सिदान्तप्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः॥ intentine- *बेटोसाहिन इडितिहासतत्त्वमशास्वैव भास्करसमयावावर राज्यानन्तरं कल्पितः ।

·भास्करः।
३४
-
अत्र केचन प्रथमश्लोके "विज्जडविडे' इत्यत्र क्ति-जडविडे इति
पदच्छेदं कृत्वा वित्पदं महेश्वरकृतिनो विशेषणमिति व्याख्याय जडविड
इति भास्करग्रामनाम बदन्ति ।
भास्करेण स्वतनूजाया लीलावत्या जन्मकुण्डल्या बालविधवायोगमव.
लोक्य विवाहो न कृतो जगति तन्नाम प्रसिद्धार्थ तन्नाम्ना पाटीगणितमर-
चीत्येक वदन्ति । अन्ये च सन्तानं विना दुःखितायाः स्वभायाया लीलाव-
त्याश्चिरं जगति प्रसिद्धयर्थ तन्नाम्ना पाटीगणितं कृतं भास्करणेति
निगदन्ति ।
परन्तु डाक्टरभाऊदाजीनाम्ना नासिकक्षेत्रनिकटे चाप्तादितात् ताम्र-
पत्रादास्करपुत्रपौत्राश्चाऽऽसन्निति स्फुटम् । इदं ताम्रपत्रं सत्यं वाऽमत्यमि-
त्यत्रास्माकं संशयस्तथापीतिहासासिकानां विनोदाय तत्रत्यो लेखश्च प्रदर्श्यते ।
१ नमो गणाधिपतये सिद्धि-सुधाकरभूमि-
स्थ-दू-त्वसंरक्षणानि गगनेचरवास्तोतः ।
उद्भटबुद्धिर्भा? सांख्ये संख्य. स्वतन्वधीस्तन्त्र।
वेदेऽनवद्यविद्योऽनरूपः शिल्पादिषु कलासु ॥१॥
स्वच्छन्दोऽथच्छन्दसि शास्त्रे वैशेषिके विशेषज्ञः।
यः श्रीप्रभाकरसमः प्राभाकरदर्शने कविः काव्ये ॥२॥
बहुगुणगणितप्रभृतिस्कन्धत्रितये त्रिनेत्रसमः ।
विबुधाभिवन्दितपदो जयति श्रीमास्कराचार्यः ॥३॥
श्रीमद्यदुवंशाय स्वस्त्यस्तु समस्तवस्तुसहिताय ।
विश्वं यत्र त्रातुं जातो विष्णुः स्वतन्तस्तु ॥४॥
गर्जद्गुर्जरकुखरोत्कटधटासंघटकण्ठीरवो
लाटोरस्ककपाटपाटनपटुः कर्णाटहत्कण्टकः ।
श्रीमान् भिल्लमभूपतिः समभवद्भूपालचूडामणि-
स्वस्तार्ता ध्रपुरंध्रिकान्तसुखहच्छीजैत्रपालोऽभवत् ॥५॥
लक्ष्मीकान्तलवः प्रतारितमवाश्रीजैत्रपालोद्भवः
सङ्ग्रामाङ्गणसञ्चितातिविभवः शास्ता भुवासिंघणः ।
पृथ्वीशो मथुराधिपो रणमुखे काशीपतिः पातितो
येनासावपि यस्य भृत्यवटुना हम्मीरवीरो जितः॥६॥

·गणकतरङ्गिण्यां अवततार पुरा पुरुषोत्तमो यदुकूले जगतीहितहेतवे । जयति सोऽयमिमांसकलामिलामवति माम(पि)सिद्धमहीपतिः।।७॥ अथ भृत्यान्वयवर्णनम् । श्रीमद्भास्करवंशाय भव्यं भूयात् स भूपतिः। निकुम्मे यत्र संभूतो रामो यस्यान्वयेऽभवत् ॥ ८॥ तत्रासीन्नृपतिजितक्षितिपतिया॑तैकलक्ष्मीपति- देवब्राह्मणवन्दने ततमतिःश्रीकृष्णराजाहयः । शौर्योदार्यविवेकविक्रमगुणस्तुल्यो न येनापरः प्रीत्या पाण्डवपुङ्गवार्जितपदं तद्धर्मराजेति यत् ॥ ६ ॥ प्राप्ताङ्गप्रमवस्ततस्ततमतिः प्राप्तप्रतापोन्नति- वीरो वैरिवधूविधूनितशिरा यः श्रीन्द्रराजाह्वयः । तस्यासीत्तनयः सतां सविनयः सामन्तसीमन्तिनी- वैधव्यव्रतसद्गुरुर्गुरुगुणः सत्पुण्यपण्यापणः ॥ १० ॥ चतुरस्तुरगारूढो रेवन्त इव गोवनः । सौन्दर्यदर्पः कन्दर्पो यं दृष्ट्वाऽनङ्गतां गतः ॥ ११ ॥ श्रीगोवनाद्रत्नसिंघोरुभूतमूर्तिस्ततपुण्यकीर्तिः । जितारिचक्रः क्षितिपालशक्रः श्रीसोह्नदेवः स्तुतवासुदेवः ॥१२॥ शरणागतवजपजरः परनारीषु सदा सहोदरः । व्रतसत्यपथे युधिष्ठिरः सततं वैरिवधूभयज्वरः ॥ १३ ॥ स षोडशशतप्रामदेशं दुर्गपुरान्वितम् । सोडदेवे दिवं याते शास्ति तस्यानुसम्भवः ॥ १४॥ त्यागे सूर्यसुतोपमोऽर्जुनसमः शौर्ये निकुम्भान्वये विख्यातः क्षितिपालभालतिलका श्रीगोवनस्यात्मजः। श्रीमसिंघणदेववैरिकरटीकण्ठीरवो यत्करो नन्द्यानन्दसुनन्दने ततमतिहेमाद्रिदेवश्चिरम् ॥ १५ ॥ शाण्डिल्यवंशे कविचक्रवर्ती त्रिविक्रमोऽभूतनयोऽस्य जातः। यो भोजराजेन कृताभिधानो विद्यापतिर्भास्करभिट्टनामा ॥ १६ ॥ * श्रीगोवनात्सज्जनरत्नसिन्धोरिति पाठेन छन्दोमङ्गः । भट्टमास्करस्य पलिते बहूनि वचनान्युफ्लम्बन्ते यथा मुहूर्चचिन्तामखिशुभा- ·भास्करः। तस्माद्गोविन्दसर्वज्ञो जातो गोविन्दसनिमः । प्रभाकरः सुतस्तस्मात् प्रभाकर इवापरः ॥ १७ ॥ तस्मान्मनोरथो जातः सतां पूर्णमनोरथः । श्रीमान् महेश्वराचार्यस्ततोऽजनि कवीश्वरः ।। १८ ॥ तत्सूनुः कविवृन्दवन्दितपदा सदिविद्यालता- कन्दः कसरिपुप्रसादितपदः सर्वज्ञ ( विप्रासदः)। यच्छिष्यैः सह कोऽपि नो विवदितुं दक्षो विवादी क्वचित् । श्रीमान् भास्करकोविदः समभवत् सत्कीर्तिपुरयाम्वितः ॥१६॥ लक्ष्मीधराख्योऽखिलसूरिमुल्यो वेदार्थवित्तार्किकचक्रवत्ती। ऋतुक्रियाकाण्डविचारसारो विशारदो भास्करनन्दनोऽभूत् ।२०॥ सर्वशास्त्रार्थदक्षोऽयमिति मत्वा पुरादतः। जैत्रपालेन यो नीतः कृतश्च विबुधापणीः ॥२१॥ तस्मात् सुतः सिंघणचक्रवत्तिदैवशवर्योऽजनि चङ्गदेवः। श्रीभास्कराचार्यनिबद्धशास्त्रविस्तारहेतोः कुरुते मठं यः ॥२२॥ भास्कररचितग्रन्थाः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुखाः । तद्वंश्यकृताश्चान्ये व्याख्येया मन्मठे नियतम् ॥ २३ ॥ श्रीसोहदेवेन मठाय दत्तं हेमादि (ना किञ्चिदिहापरैश्च)। भूम्यादि सर्वे परिपालनीयं भविष्यभूपैर्वहुपुण्यवृद्ध्यै ॥ २४ ॥ स्वस्ति श्रीशके ११२८ प्रभवसंवत्सरे श्रीश्रावणे मासे पौर्णमास्यां चन्द्रग्रहणसमये श्रीसोह्नदेवेन सर्वजनसन्निधौ हस्तोदकपूर्वकं निजगुरुरचित- मठायाग्रस्थानं दत्तम् । तद्यथा इयां पाटणी जे कणे उघटे तेहाचा जो सिंदू जी राउला होता मोहका प्रासी तो मढा दिहला ब्राह्मणा में दिक हे ब्रह्मोत्तर तं ब्राह्मणीदिहले । ग्राहकापासिं दामाचा वीसोवा असुपाठी गिधवप्राहकापासि । पञ्चपोफरली- प्राहकापासि पहिवहिले आधणे आदाणा चीलो मठा दिहला जेति घाणे वाहति तेतियां प्रतिपलि पलीतेला । जेमविजेने मढीचे नमाय-नवावे मापा उगठा अर्द्ध अर्द्ध मापाचे हारिभूपाचे स्तूक तथा भूमिः चतुराघाट विशुद्धा शुभप्रकरणस्य सप्तमश्लोकटीकायां पीयूषधारायां गोविन्दकृतायां "उक्तं च भट्टमास्करेस त्रयोदश्यां द्वितीयायां दशम्यां च विशेषतः । शुद्भविदक्षत्रियाः स्नानं नाऽऽचरेवुः कांचनेति" । परन्त्वयं स एव मट्टभास्करो वाऽन्य इति तद्ग्रन्थमन्तरा न जायते ॥

·४२ गणकतरङ्गिण्यां Namah Marh ३०६ ग्राम-बाले-कामतामध्यत्रथा-कल पंडिता-कालदु-मीचउरा धामो- जीची सोढीमा। अत्र त्रयोविंशतिश्लोकेन यस्य मठमासीत्तदन्यवंशीयो भास्करः सिध्यति "तद्वंश्यकृताश्चान्ये” इति लेखात् । सर्वतोभद्रयन्त्रवसिष्ठतुल्ये विहायान्याः सर्वाः कृतयो लिखिता मुद्रिता- श्चोपलभ्यन्तेऽस्य गणकचक्रचूडामणेर्भास्करस्य । मल्लसिद्धान्तगणिताध्या- ये भास्करकृता टीका खण्डिता काशिकराजकीयपुस्तकालये मत्क्रीता नवीनात्यशुद्धा च वर्तते साऽस्यैव भास्करस्य कृतियद्वाऽन्यस्येति सम्पूर्ण- प्रन्थप्राप्तिमन्तरा न ज्ञायते । पूर्वप्रदर्शिते नृसिंहलेखे “धीवृद्धिदोपायकर्ता" इति वाक्येनास्यैव सा टीकेत्यनुमीयते । बन्लालसेनः । १०८२ अयं मिथिलामण्डलमहीमहेन्द्रस्य श्रीलक्ष्मणसेनाभिधस्य तनयो मिथिलामहाराजाधिराजः स्वयमेव खनवदशमिते १०६० शके निजराज्या. भिषेकतोऽष्टवर्षानन्तरं बहुविशेषसहितं संहितारूपं वस्तुतोऽद्भुतरूपमद्भु- * तसागराख्यं प्रन्थमकरोत् । अयं सम्पूर्णो अन्थोऽस्माभिर्न दृष्टः किन्तु बहुत्रस्खलितोऽसंलग्नोऽशुद्धः प्राचीन एकोऽद्भुतसागरो वर्तते काशिकग- जकीयपुस्तकालये तदवलोकनेनायं बहुविशेषयुक्त इति सिध्यति । अकस्मिन्नेव स्थले गर्गस्य मतं ततो वृद्धगर्गस्य मतं च विलिखित- मित्यनेन गदन्यो वृद्धगर्ग इति स्फुटम् । अत्र गर्गवृद्धगर्गपराशरकश्यपादीनां पर शतानि वचनान्युपल- भ्यन्ते। एव मत्र गर्गस्य, वृद्धगर्गस्य, वराहसंहिताया, पराशरस्य, विष्णुधर्मोत्तरस्य, देवनस्य, वसन्तराजस्य, वटकणिकाया, महाभारतस्य, वाल्मीकिरामायणस्य, कश्यपस्य, यवनेश्वरस्य, मत्स्यपुराणस्य. भागवतस्य, मयूरचित्रस्य, ऋषिपु- अस्य, राजपुत्रस्य, पञ्चसिद्धान्तिकाया, ब्रह्मगुप्तस्य, भट्टबलभद्रस्य, पुलिशा- वाय॑स्य, सूर्यसिद्धान्तस्य, विष्णुचन्द्रस्य, प्रभाकरस्य वचनान्युपलभ्यानि भवन्ति। यथा संहितायां चारादयोऽध्यायाः सन्ति तथाऽस्मिन् सागरे चाऽऽवत्र्ता- ख्या अध्यायाः सन्ति। .भयं प्रमः १९०५ खोटाब्दे प्रामाकरी (रामकटोरा. बनारस क्याएट) कम्प- नील प्राकाश्यं नीतः। सं०1 ·बल्लालसेनः। ४३ meas अत्र ग्रहाणामद्भुनावत्ता विडालश्वशृगालगृहगोधिकापिपीलिकापत- गादिमक्षिकामशकलूतभ्रमग्मेकखजगटपोतकीकृष्णापतिकवायसाशनिपरि- वेषेन्द्रवापनिर्घातगजाश्वादीनामावतीश्च वर्तन्ते । सर्वेष्वावत्तषु तत्तत्पदार्थ- जन्यशुभाशुभफलानि प्राचीनाचार्यवचनतो वराहोक्तफलेभ्योऽप्यधिकानि लिखितानि सन्ति । सर्वैः प्राचीनेतिहासरसिकरयं सम्पूर्णः सागरो यत्नतो विलोकनीयः । अत्रागस्त्यावर्ते ब्रह्मगुप्तस्य वचनं "राशिचतुष्करण यदा स्वाक्षांशयुतेन भवति तुल्योऽर्कः । उदयोऽगस्त्यस्य मुनेश्चक्रा च्छोधितेऽस्तमयः" इत्युपलभ्यते ॥ एतद्ब्रह्मगुप्तप्रकाररूपमेव ब्रह्मदेवप्रकागन्तरमगस्त्यास्तोदयसाधनेऽस्ति । (ब्रह्मदेववर्णनं द्रष्टव्यम्)। सप्तर्घ्यद्भुतावतें "भुजवसुदशमितशाके १०८२ श्रीमद्वल्लालसेन- राज्यादौ” इत्यनेन स्वराज्यसमयः प्रदर्शितः । श्लोकोत्तरार्द्धमतिभग्नमस्ति तत्र स्वपितुर्लक्ष्मणसेनस्य वर्षप्रमाणमभिहितमिति ज्ञायते । गहृद्भुतावर्ते "प्रथाद्भुतसागरारम्भशकाब्दात्पर्वेश्वरगणनम् । खनवदशोनशकान्दा द्विगुणाः सकृता रवावुदग्गोले। सशरा याम्ये ज्ञेयाः पर्वेशाः सप्तभिः शिष्टाः ॥ इत्यनेन पर्वेशज्ञानं लिखितमनेनैव ग्रन्थारम्भशको नाँतोऽस्माभिः । एवमस्मिन्नावर्ते "अत्र कठश्रुतिः। यत्रापर्वणि राहुदर्शनं तत्र नर- पतेर्वधमादिशेत्" इति तथा "एवं वराहमिहिरश्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रायः । लोकविरुद्धमभिहितं वेदस्मृतिसंहितावाहम् । राहुकृतं ग्रहणद्वयमागोपालाङ्गनाप्रसिद्धमिदम्"। इत्यादिब्रह्मगुप्तवचनानि तथा "तमोमयस्य तमसो रविरश्मिपलायिनः । भूछाया चन्द्रविम्बश्च स्थाने द्वे परिकल्पिते । इति च सूर्यसिद्धान्तवचनं च सम्प्रतिप्रसिद्धसूर्यसिद्धान्ताद्भिन्नमुपलभ्य- ते । अस्मिन्नेवावः भट्टबलभद्रोक्तं ग्रहणकारणमभिहितम् । तथा: "बुद्धे मन्मते श्रीसेन इति पाठः साधुः ।

·गणंकतरङ्गिण्यां ran.shan भार्गवाच्छादनं विना रविच्छिद्रे परचक्रागमः” इति-अनेन स्वकाले बुधसूर्ययुतिः शुकसूर्ययुतिश्च प्रसिद्धाऽऽसीदिति च सूचितम् । ग्रहयुद्धावर्ते "सर्वे जयिन उदक्स्था दक्षिणदिस्थो जयी शुक्रः" । इति पुलिशा- चार्य क्वनं प्रतिपादितम् । बृहस्पत्यावर्तेऽपि ग्रन्थारम्भशकाब्दात् षष्टयब्दयुगगणनं कृतम् । रव्या- वत्तऽयनविषये "सकलवसुधाधिनाथश्रीमद्वल्लालसेनदेवेन । अयनद्वयं यथावत् परीक्ष्य संलिख्यते सवितुः॥ इदानी दृष्टिसंवादादयनं दक्षिणं रवः । भवेत्पुनर्वसोरादौ विश्वादावुत्तरायणम्" । इत्यनेनायनांशज्ञानं कृतम् । एवमत्र दशांशा अयनांशाः समायान्ति । अद्भुतसागरस्यागस्त्याद्यावर्तसमाप्तौ "इति महाराजाधिराजनिःशङ्कशङ्करश्रीमल्लालसेनदेवविरचिते श्रीमद्भुतसागरे अगस्त्यसप्तर्षिध्रुवाद्यद्भुतावतः" । एवं प्रत्यावर्तस- मातो लेखः। बमानसेनदेवविरचितो भोजप्रबन्धश्च बहुत्रोपलभ्यते । अद्भुतसाग- स्मन्वस्व सम्पूर्णश्लोकसंख्या न ज्ञायते सम्पूर्णग्रन्थदर्शनाभावात् । परन्तु सागरनामकरणेनायं विपुलो ग्रन्थ इत्यनुमीयत इति । अद्भुतसागरेऽत्र बहुत्र वटकणिकाया प्रमाणमभिहितमस्ति परन्तु बटकणिकासंडो प्रन्थः कश्चिदस्तीत्यरमादेव ज्ञातोऽस्माभिरतः पूर्वमस्य नामापि न श्रुतमिति । केशवार्कः । ११६४ प्रथमोदीच्यब्राह्मणो भरद्वाजगोत्री जनार्दनस्य प्रपौत्रो नर्मदातटवासी श्रियादित्यस्य पोत्रो राणगस्य च पुत्रः । भारतवर्षे बधूवरयोविवाहविषये- शेषविचारविधौ क्विाहवृन्दावनाल्याऽस्य कृतिरत्याहताऽस्ति ज्योतिर्विदाम्। यस्य केशवस्य ताजकपद्धतिः प्रसिद्धा विश्वनाथदैवज्ञकृतोदाहरणसहिता स चास्मादन्यः प्रतिभाति द्वयोः काव्ययोर्महदन्तरत्वात् ।

·केशवार्कः। अहो यद्यपि विवाहवृन्दावनान्ते केशवार्केण विस्तरतो निजवंशवर्णनं कृतं परन्तु तत्र समयो न लिखिन । गणेशदेवकृतायां विवाहवृन्दावनटी. कायामादो प्रथमश्लोकटोकायां "श्रीकेशवार्कः करणकएठीरवाद्युक्त्वा" तथा प्रथमाध्यायचतुर्विशतिश्लोकटीकायां "तदानयनं ग्रन्थकता करणक- एठीरवे प्रतिपादितं दिङ्मात्रमत्रोक्त" मित्यादिलेखन करणेऽपि करण- कराठीरवाख्याऽस्ति कृतिरस्य याऽद्यावधि न प्राप्ता मया । करणकण्ठीरवे. णास्यावश्यमेव समयज्ञानं स्यात्तथाप्येतत्कृतविवाहवृन्दावनप्रथमाध्यायस्य चतुर्विशतिश्नोकेन "त्रिभागशेषे ध्रुवनाम्नी' त्यादिनाऽऽसन्नसमयज्ञानं भवति । अत्र गगशदेवज्ञकृतटीकायां "ग्रन्थनिर्माणकाले द्वादश अयनांशा अासन् तदभिप्रायेणेदमुक्तम्" इति लेखेन तदाऽयनांशा द्वादशसमास्तथा प्रतिवर्षेऽयनांशगतिरका कला तथा वेदवेदवेदमिते ४४४ शक ऽयनांशाभावः कल्प्यते तदा केशवासमयः समुद्ररसैकादशशकः १११६४ सिध्यति । अयं समयश्च भास्कररचितकरणकुतूहलसमयादेकोनषष्टिवानन्तरम् । विवाहवृन्दावनान्ते लग्नशुद्धिप्रकरणस्याष्टमश्लोके वेदा ४ इभाब्धय ४८ इयं किन नामंदी भेत्यादिना नर्मदातटीयपलभापाठेनायं नर्मदातटवा- सीति ज्ञायते । विवाहवृन्दावनषोडशप्रकरणे स्ववंशवर्णने "अभूद्भरद्वाजमहर्षिवंशे विश्वावतंसे श्रुतितत्त्ववेदी। औदीच्यचारित्रपथप्रवर्ती जनार्दनो याज्ञिकचक्रवर्ती । अस्ति श्रियादित्य इति स्म तस्य सूनुः श्रियादित्य इव द्वितीयः। त्रिस्कन्धपारङ्गतरङ्गमलस्तदात्मजो राणा इत्युदोर्ये । श्रीकेशवः सुकविरध्ययनाध्वनीनव्यूहान् प्रतर्पयितुमधुपयःप्रवाहैः । देवज्ञराणगसुतः सुतपाश्रयेऽस्मिन् वृन्दावने मुनिगवीनिवहं दुदोह"। इदं विवाहवृन्दावनं मुद्रितं लिखितं च सर्वत्रैवोपलभ्यते । कालिदासगणकः। १९६४ एतत्कृतं ज्योतिर्विदाभरणं मुहर्त विचाररूपं प्रायः सर्वत्र लिखितं मुद्रितं चोपलभ्यते यत्र महिमाप्रभसूरिशिष्यभावरत्तकृता नवषट्सप्तभू १७६६ * अनायनांशाभावसमयादिभेदेन कदाचिदित्राणामन्दानामन्तरं पतेत् ।

·४६ गणकतरङ्गिण्यां विक्रमाब्दे वैशाखशुक्लनृतीयायां रखी समाप्तिं गता सुखबोधिकाख्या टीका च प्रसिद्धा। अत्र द्वाविंशत्यध्यायाः सन्ति । आद्यध्यायेषु मुहूर्तोपयोगिनीनक्षत्रादि- परिभाषा उक्त्वा ततो मुहूर्त्तग्रन्थवत् गर्भाधानादिसंस्काराणां मुहूर्ता, यात्रा- गृहप्रवेशादिमुहूर्ताश्च प्रतिपादिता ग्रन्थकृता । अन्तिमाध्याये नृपतिविक्रमा- समावर्णनं विस्तरतः कृतम् । यत्र "कलेरष्टषट्खाग्नि ३०६८ मितगता- ब्देषु मया कालिदासेन ग्रन्थः कृत" इति लिखितमस्ति । तद्यथा "वर्षे सिंधुरदर्शनाम्बरगुणै ३०६८ यते कलेः संमिते मासे माधवसंज्ञके च विहितो ग्रन्थक्रियोपक्रमः । नानाकालविधानशास्त्रगदितं ज्ञानं विलोक्यादरा- दूर्जे प्रन्यसमाप्तिरत्र विहिता ज्योतिर्विदां प्रीतये ॥ अस्यान्तिमाध्यायस्याङ्गजभाषायामनुवादो डाक्टरभाऊदाजीनाम्ना कृतः कविकालिदाससमयनिरूपणे । (See the Literary Remains of Dr. Bhai Daji, p. 10-13) अयमन्तिमाध्यायो यन्थकृता जगद्वञ्चनया स्वयं विरचितो वा केनचि- दितिहासाऽनभिज्ञेन प्रक्षिप्त इति निःसंशयमयनांशकान्तिसाम्यादिसाधनम्र- न्यस्यैविभाति । डाक्टरभाऊदाजीनाम्ना केबलमयनांशसाधनं प्रथमाध्याय- स्वाष्टादशश्लोकपूर्वार्द्धन शाकः शराम्माधियुगो ४४५ नितो हृतो मानं खत ६० रयनांशकाः स्मृता" इत्यनेन दृष्ट्वाऽस्य समयः षट्शतविक्रमा- ब्दो भ्रमात् * स्थिरीकृतः । क्रान्तिसाम्यसंभवलक्षणं च चतुर्थाध्यायस्य त्रिंशच्छलोकेन "ऐन्द्रे त्रिभागे च गते भवेत्तयोः शेषे ध्रुवेऽपक्रमसाम्यसंभवः । यद्यकरेखास्थितमेशचएडगू स्यातां तदाऽपक्रमचक्रवालक" । इत्यनेन निर्णीतं प्रकटयति कालिदासगणकस्य समयं केशवार्कसमयसमं निःसंशयम् : क्रान्तिसाम्ये तद्वत् केशवोक्तः सिद्धान्तयुक्त्या द्वादशायनांश- समये क्रान्तिसाम्यसंभवस्य वाहस्थितेश्च ( केशवार्कवर्णन विलो- क्यम्। MAP **** Hotearthat the member of the Jyotirvidablikarana is suttlclently modern to have confoundep HarmaVilarmaita Wayan. W the 6th century, with the founder of the Sament Era.

·महादेवः। - अधुना निर्णीतेन कालिदासाणकसमयेन रघुवंशकाम्यकर्ता कालिदा- सोऽस्मादन्य इति स्पष्टं सिध्यति । महादेवः (१२००) नृसिंहदैवज्ञश्च १४५० पद्मनाभदैवज्ञपौत्रः परशुरामदेवज्ञपुत्रो गौतमगोत्रो गोदासन्नरासिणस्था- नवासी लाघवेन ग्रहसिद्धय गजाग्नियुग्मभूमिते १२३८ शके माहादेवीं सारणीमरचयत् । पैतामहाऽर्यभटजिष्णुजभास्करादिसिद्धान्तसमुद्रतरणायेयं सारणी नौकारूपा कृता महादेवेनेति ग्रन्थारम्भद्वितीयश्लोकन "पैतामहार्यमाजिष्णुजभास्करादिसिद्धान्तभेदकठिने नितरामगाधे । संख्याणवे खचरकर्मजले निमग्नज्योतिर्विदां प्रतरणाय दृढोरुनावम्". इत्यनेन स्फुटम् । अत्रैकवर्षस्य ग्रहाणां गुणकाः पठितास्ते ग्रन्थारम्भ- शकोनेष्टशकेन गुणिता ग्रन्थारम्भक्षेपसहिता इष्टशकीया ग्रहा भवन्ति । अत्र मूलश्लोकसंख्या द्विचत्वारिंशत् ४२ । अस्याश्छायारूपैव खनागशक्र १४८० शके रामदेवज्ञसुतनृसिंहेन नन्दि- पुरस्थेन मध्यग्रहसिद्धिस्क्ता तनः स्फुटग्रहसिद्धिमहादेवमारण्यनुसारिणयव । माहादेव्यां "नागाम्न्यान-१२३८ शाकना गुणकाः क्षेपसंयुताः । पलान्तावादिमी कार्यों विपलान्ताः परे ध्रुवाः ॥ इति २१ श्लोकन ग्रन्थारम्भशको ज्ञायते । तदा महादेववयोऽष्टत्रिंशद्वर्षमितं चेत्कल्प्यते तदाऽस्य जन्मशको द्वादशशतशकासन्नः समायाति । ३८ श्लोकेन 'व्यंनिशकायने १३ । ४५ काले देशे चाब्धिदला ४॥ ३० क्षभे। इत्यादिना महादेवसमयेऽयनांशाः पादोनशक्राः १३१४५ तत्स्था- नीया पलभा च साद्धाब्यङ्गुला ४ । ३० । ग्रन्यसमाप्तौ ईश्वरकौवेरजजौदासमसस्तज्जजोऽग्रजन्मासीत् । श्रीजोजदेवनामा गौतमगोत्रः स दैवशः॥ तत्पुत्रो माधव इति तत्पुत्रः पद्मनाभदैवज्ञः । तज्जो गोदासन्ने रासिणके परशुरामदैवज्ञः ।

·४८ तजमहादेवेन ग्रहसिद्धः सिद्धये यतितम् । तच्छ्रेयसा भवानी भवश्च भवतु द्विजप्रजावृद्धय । नृसिंहकृतमाहादेवीविवृतिरूपग्रन्थादौ गजाननेशाच्युतकेन्द्रदेवान् सूर्यादिखेटांश्च गुरून् प्रणम्य । वक्ष्ये महादेवकृतादिखेटसिद्धि चमत्कारकरी स्फुटां च ॥ "शको व्योमनागेन्द्र १४८० हीन: समौघ" इत्यादि। अन्ते "इति श्रीमाहादेव्यां नन्दिपुरस्थरामदेवज्ञात्मजेन नृसिंह- दैवझेन मध्यग्रहसिद्धिरुता" इति लेखेन नृसिंहो नन्दिपुरवासिकेशवदै- बज्ञसुतगमदेवज्ञस्य गणेशदेवज्ञानुजस्य पुत्री विष्णुदेवज्ञगुरुरयमेव (कृष्ण- दैवज्ञवर्णनं तथा गणेशदेवज्ञवर्णने विश्वनाथोदाहरणस्थश्लोकादिकं च द्रष्ट- व्यम् ) । यद्येतत्कृतिरचनाकाले नृसिंहवयस्त्रिंशद्वर्षसमं कल्प्यते तदास्य जन्म- शकः खवाणशक्रमितः १४५० । महेन्द्रमूरिः। १२४२ भृगुपुर निवासी मदनसूरिशिष्यो मलयेन्दुसूरिगुरुः फीरोजशाहतुगलक- नामयवननरपतिसमाप्रधानपण्डिनो द्विनवद्वीन्दु १२६२ शके पारसीकभाषा- तो ध्रुवद्वयदृष्टिवशतो नाडीमण्डलधगतले गोलपृष्ठस्थानां सर्वेषां वृत्तानां रूपाणि परिणामय्य यन्त्रराजाख्यं यन्त्रपकरोत् । अत्र तदीयशिष्येण मल- येन्दुसूरिणोदाहरणरूपा टीका चाकारि । ग्रन्थस्य विलोकनेनास्य तदीयशि- व्यस्य मनयेन्दुसूरश्च गणिते प्रौढिर्न विभाति। इदं यन्त्रराजाख्यं पुस्तकं मजयेन्दुसूरिटीकोपेतं मयोपपत्त्या भूषितं वेदनमोऽष्टरूप १८०४ मिते शके काश्यां चन्द्रप्रसानाम्नि मुद्रायन्त्रालये मुद्रितं च ! अस्यादौ श्रीसर्वक्षपदाम्बुजं हृदि परामृश्य प्रभाव्यं परं श्रीमन्तं मदनाल्यसूरिसुगुरु कल्याणकल्पद्रुमम् । लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सद्यन्त्रराजागमं नानाभेदयुत चमत्कृतिकरं सूरिर्महेन्द्राभिधः ॥ अन्ते अभूभृगुपुरे वरे मखकचकचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः।

·महेन्द्रसूरिः। . May . तदीयपदशालिना विरचिते सुयन्वागमे महेन्द्रगुरुणोदिताऽजनि विचारणा यन्त्रजा । मलयेन्दुसूरिकृतटीकादौ प्रणम्य सर्वज्ञपदारविन्दं सूरेमहेन्द्रस्य पदाम्बुजं च । तनोति तद्गुम्फितयन्त्रराजग्रन्थस्य टीका मलयेन्दुसूरिः । तदन्ते श्रीपेरोजमहेन्द्रसर्वगणक. पृष्टी महेन्द्रप्रभु- जर्जातः सूरिवरस्तदीयचरणाम्भोजैकभृङ्गाना। सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचिनेऽस्मिन् यन्त्रराजागम- व्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमत्पञ्चमः ॥ अत्र परमा क्रान्तिः पञ्चत्रिंशत्कलाधिकास्त्रयोविंशत्यंशाः २३ । ३५ । सायना द्वात्रिंशन्नक्षत्रध्रुवाश्च सशराः पठिता प्रथमाध्यायस्य २१-३८ श्लोक। प्रथमाध्यायस्य ३६ श्लोकेन "द्विनन्दसय १२६२ रहिताच्छकाब्दा- नभोऽश्विशैलै ७२० गुंगितात्खखेभैः ००। प्राप्तं कलायेन युतं त्वभीष्टे वर्षे भवेत्सायननामकं तत्" । इत्यनेन ग्रन्थारम्भशको द्विनवद्वीन्दु १२६२ मितः । प्रतिवर्षे चतुः- पञ्चाशद्विकला अयनांशगतिश्च ज्ञायते । अत्र हक्कम्मानयनं न समी- चीनम् , तथात्र गणिताध्यायः , यन्त्रघटनाध्यायः , यन्त्ररचनाध्यायः । यन्त्रशोधनाध्यायः, यन्त्रविचारणाध्याय इति पञ्चाध्याया अनुष्टुपस- हस्रश्लोक सटीकैः सन्ति । मूलग्रन्थश्च नानाविधैः कराष्टेन्दु १८२ संख्यै- वृत्तर्निबद्धोऽस्ति । प्रथमाध्याये प्रतिसायनभागोत्थकान्त्यंशाः प्रतिभाग- ज्योत्क्रमज्यामानानि नाडीमण्डलधरातले परिणतानां वृत्तानां व्यासकेन्द्र- ज्ञानार्थं प्रतिभागद्युन्याखण्डानि च षड्ाशिसम्बन्धीनि खाष्टरूप १८० मितानि साधितानि । अयं ग्रन्थः कस्यचित्पारसीग्रन्थस्थ संस्कृतेऽनुवादो, न स्वातन्त्र्येण महेन्द्रसूरिकृत इति प्रतीयते ॥ प्रन्थारम्भसमये यद्यस्य वयः पञ्चाश्कल्प्यते तदा जन्मशको द्विवेद- द्वादश १२४२ समः समायाति ।

·गणकतरङ्गिण्यां महादेवः । १२७६ अयं कौडिन्यगोत्रस्य बोपदेवस्य तनयो गोदातीरस्थत्र्यंवकाख्यनृप- सभायामनगण्यो ब्रह्मार्यभटमतद्वयानुसारेण फचाङ्गसाधनार्थ कामधेनुनाम करणं नवसप्तयुग्मभूमिते १२७६ शके व्यरचयत् । इदं करणं सारणीसहितं फचत्रिंशच्छ्लोकात्मकमतिप्राचीनं दुर्लभं काश्यां मन्मित्रश्रीसिद्धेश्वर- ज्योतिर्विन्निकटे वर्तते । अस्यैव कामधेनुगणितस्य टोका रामदेवज्ञपित्राऽन- न्तदेवझेन कृता । इयं टीका च नोपलब्धा मयाद्यावधि । कामधेन्वादो प्रणम्य पुष्पदन्ताख्यं शारदां गणनायकम् । तिथिसिद्धिं कामदुधां करोम्यल्पामतिस्फुटाम् ॥ सिद्धिः पक्षद्वयस्यात्र न कर्मजडताऽस्ति च। तिथ्यादीनां भवत्यग्रयापटे द्वाविंशकोष्ठके। नवार्कोन १२७६ शाकघ्ना गुणाः क्षेपयुता ध्रुवे । अन्ते आसीत्कौडिन्यगोत्रो द्विजवरतिलको बोपदेवाभिधानः श्रौतस्मार्थिनिष्ठो नृहरिपदयुगाराधकानामभीष्टः । तज्जश्चक्रे परेशे सुदृढधृतमतिः श्रीमहादेवनामा गोदास्थे त्र्यम्बकाख्ये नृपसदसि मतः कामधेनुं सुबोधाम् ॥ अनन्तदेवशादीनां समये कामधेनुगणितस्य महान् प्रचार आसीदित्यन- न्तदेवाटीकाकरणेन तथा मुहुर्त्तचिन्तामणौ रामदैवज्ञवर्णनेनैव ज्ञायते । गाधरः। १३५६ अयं विन्ध्याचलदक्षिणप्रान्तस्थसगरनगरनिवासी चन्द्रभट्टतनूजा कलेः पञ्त्रयपश्चाब्धि ४५३५ वर्षगणे व्यतीते रसशराग्निभूमिते १३५६ शके सम्प्रति प्रचलितसूर्यसिद्धान्तानुसारं चान्द्रमानाभिधानतन्त्रं व्यरचयत् । तत्र सखीयविश्वनाथेनोदाहरणादिना विवृतिश्च कृता । अन्यादौ अन्यकृता स्व- वंशवर्णनं कृतं विस्तरतः। तद्यथा ·गङ्गाधरः। श्रीसूर्याय नमां नित्यं ऋग्यजुःसाममूर्तये । सच्चिदानन्दरूपाय जगदेकाम्वकाय च। अस्मिन् भूमण्डले जम्बूद्वीपे भारतवर्ष के । खएडे च भारते मेरोविन्ध्यसंज्ञाच्च दक्षिणे ॥ समभूमध्यरेखायां श्रीशैलात्पश्चिमाश्रिते। कृष्णावेणीभीमरथ्योर्मध्ये जगति पावने ॥ सगरं नाम नगरं जगत्यद्यापि विश्रुतम् । श्रीमत्सूर्यकुलोत्पन्नसगरण विनिर्मितम् ॥ तस्मिस्तु नगरे श्रीमज्जमदग्निकुलोद्भवः । लक्ष्मीनृसिंहभकोऽभूभूसुरो विठ्ठलाहयः॥ वेदवेदाङ्गशास्त्राणामागमानां च तत्त्ववित् । तस्यात्मजस्तु भट्टार्यो विद्वान् विष्णुपरायणः ।। तत्पुत्रश्चन्द्रभट्टाख्यो ज्योतिःशास्त्रकलानिधिः । गङ्गाधरस्तु तत्पुत्रः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ तेन सगृह्य रचितं सूर्यसिद्धान्तसंमतम् । चान्द्रमानाभिधं तन्त्रं कुशलानन्दकारकम् ॥ "वर्तमान कलौ पञ्चत्रिपञ्चाधि १५३५ समा: समा;" इति ३७ श्लोकेन ग्रन्थारम्भशको नातोऽस्माभिः । अत्र मनुमानानन्तरमक्षरासु- कानविधिविनाडिकादिमानं सम्प्रति ज्ञातसूर्यसिद्धान्ताद्विशिष्टम् । चान्द्रमानस्य पुस्तकमेकमतिजीणे काशिकराजकीयपुस्तकालये वर्तते तत्र द्वितीयाध्यायस्य २-४ श्लोकाश्च गङ्गाधराख्यस्य कुले प्रसूतो यथा सुधाधो द्विजराज एषः। भूभास्करो भूमिसुराग्रगण्यो भूमण्डले देवविदां वरिष्ठः ॥ श्रीचन्दलो लब्धवरो यशस्वी श्रीमान् कृती सौरमताभिमानी विद्यापुरस्थो नृपतिप्रियोऽभूद्वेदान्तनामा जगति प्रतीतः । तत्पुत्रो विश्वनाथस्वनुमतिरपि यचन्द्रमानाभिधान तन्वं गङ्गाधरोक्तं पदविषमतयात्यन्तगूढं विदित्वा । तन्नाम्नवाडितं तत्पुनरपि मृदुभिभिन्नपद्यस्तदः । स्पष्टं देवीप्रसादावरगणकमुदे कर्तुमस्म्युद्यतोऽहम् । - ·પર गंणकतरङ्गिण्यां इमे सन्ति। एतेभ्यो विश्वनाथकृतं चापि चान्द्रमानाख्यमेवेति सिध्यति । काशिक- राजकीयपुस्तकालयपुस्तके च कालमोमांसाध्याया, मासवमध्यग्रहाधिकारः, खीन्दुस्फुटीकरणतिथ्यधिकारः, मासधुवाधिकारः (अस्मिन् अधिकारे चान्द्र- मासौघाद ख्यादिधुवकाः साधिताः), सौरमानाध्यायः, प्रकारान्तरेण मध्य- महाधिकारः (अत्र कस्पादिभुक्तो मध्यग्रहानयनम्), स्पष्टाधिकारः (अत्र त्रिज्या भूनन्देन्दु १६१ मिता गृहीता), एतेऽध्यायाः सन्ति । सम्पूर्णग्रन्थ- सख्या श्लोकशतद्वयासन्ना। मकरन्दः । १३६० । अनेन चतुर्दशशत १४०० शके सूर्यसिद्धान्तानुसारं तिथ्यादिसाधनार्थ सारणीरूपो निजनामप्रसिद्धयर्थं स्वनाम्नैव प्रन्थो वारागस्यां विरचितः । मकरन्दः पुष्परसस्तदुत्पत्तिश्च तरोस्तरुणतरुत्पत्तिश्च कन्दादिना चातो मक- रन्दनामक ग्रन्थं कुर्वता मकरन्देन तत्र ध्रुवकादीनां संज्ञाः कन्दबल्लीलता- गुच्छादयः कल्पिताः । सम्प्रति काशीमिथिलादिप्रदेशेषु मकरन्दत एव साध- यन्ति सुधियस्तिथिपत्रम् । मकरन्दादो श्रीसूर्यसिद्धान्तमतेन सम्यग् विश्वोपकाराय गुरूपदेशात् । तिथ्यादिपत्र वितनोति काश्यामानन्दकन्दो मकरन्दनामा ॥ प्रत्यादिसारणीवो प्रन्थारम्भशकश्चतुर्दशशत १४०० समो ज्ञायते । भारतवर्षे सम्प्रति मकरन्दमेवाधीत्याऽऽत्मानं कृतकृत्यं मन्यन्ते प्रायः फलित- दिनो ज्योतिर्विदः । मकरन्दस्यान्याः कृतयो न कुत्रचिदुपलभ्यन्ते कुत्रापि उन्नामापि न दृष्टमतोऽस्यान्या कृतिः काचिन्नेत्यवबुध्यते । प्रन्थारम्भसमये- ऽस्य क्यश्चेच्चत्वारिंशद्वर्षसमं कल्प्यते तदाऽस्य जन्मशकः खरसविश्वमितः १३६० समायाति । मकरन्दोपरि दिवाकरदैवज्ञकृतविवरणं (दिवाकरवर्णनं विलोक्यम् ), विश्वनाथकृतमुदाहरण च प्रायः सर्वत्रैव लिखितं मुद्रितं चोपलभ्यते । एका गोकुलनायकृतोपपत्तिरूपा टीका चास्त्यस्य सा च वस्तुतः शुद्धा बहु- मायासेन प्राचीनज्योतिषिदां गृहेषु प्राप्यते । अत्र ग्रहसाधनाथ याः ·केशकः। ५३ Amirhuaa" . सारण्यः सन्ति तासामेवानुवादोऽङ्गलभाषायां जान्त्रण्टलीसाहिकेन कृतः (See "A Historical View of the lliathu Astronomy" by John Bentley, Appendix, No. I.)। वेण्टलीसाहिबमुद्रिताः सार- एयोऽत्यशुद्धाः सन्ति तासां पुनः संस्करणं समुचितम् ॥ केशवा । १३७८ अयं कमलाकरनन्दनो वैद्यनाथशिष्यः कोशिकगोत्रोद्भवो गणेशदेवज्ञ. जनक आसीत् । अस्य जन्मस्थानं पश्चिमसमुद्रतीरवत्तिनन्दिप्रामे । कंशवेन ग्रहकोतुकम्, वर्षप्रहसिद्धिः, तिथिसिद्धिः, जातकपद्धतिः, जात- कपद्धतिविवृतिः, ताजकपद्धतिः, सिद्धान्तवासनापाठः, मुहूर्ततत्त्वम् , कायस्था- दिधर्मपद्धतिः, कुण्डाष्टकलक्षणम् , गणितदीपिका, इत्यादयो ग्रन्था विर- चिता इति तत्तनयगणेशदेवज्ञकृतमुहूर्ततत्त्वटोकामुहूर्ततत्त्वदीपिकास्थवच- नेन "सोमाय ग्रहकौतुकं खगति तच्चालनाख्यं तिथेः सिद्धि जातकपद्धति सविवृति तत्ताजके पद्धतिम् । सिद्धान्तेऽप्युपपत्तिपाठनिचयं मौहतत्त्वाभिधं कायस्यादिजधर्मपद्धतिमुखं श्रीकेशवार्योऽकरोत् ॥ इत्यनेन तथा मुहूर्ततत्त्वदीपिकाप्रथमश्लोकटीकया ज्ञायते । ग्रहकौतुक- आतकताजकपद्धत्तिमुहूर्ततत्त्वग्रन्थान् विहायान्ये न दृष्टा मयाद्यावधि । तत्र प्रहकौतुक करणारम्भशकोऽष्टेन्दुशक१४१८समः परन्तु तत्तनूजगणेशदैवज्ञ- विरचितहत्तिथिचिन्तामणिस्थवचनानुसारतो ग्रहकौतुकानन्तरं षष्टिमितेऽन्दे गणेशेन प्रहलाघवाल्यकरणमकारीति तद्वचनं वञ्चनापरं ज्ञायते । प्रहलाघव- स्यारम्भशको द्विवेदशक १४४२ मितो ग्रहकौतुकस्य चाष्टेन्दुशक १४१८ मितशकः समयस्तदन्तर चतुर्विशतिवर्षगणत्वात् । ग्रहकौतुकारम्भे यदि केशववयश्चत्वारिंशद्वर्षसमं कल्प्यते तदा केशवजन्मशकोऽष्टसप्त विश्वमितः १३७८ समायाति। मुहूर्ततत्त्वान्त ज्योतिःशास्तमहार्णवादुदहरन्मौहतत्त्वं बहु- व्यायल्पं गुरुवैद्यनाथचरणद्वन्दे रतः केशवः ।

·गणकतरङ्गिण्यां -~- -~~ Mr- नन्दिग्रामगतः सुतस्तु कमलज्योतिर्विदयस्य त- द्योऽधीते स विराजते सदसि चादेशी यशस्वी क्षिती॥ इत्यनेन श्लोकेन केशवस्य पितुगु रोश्च नाम स्फुटम् । मुहूर्त्ततत्त्वे पूर्वखण्डे गर्भाधानादिसंस्कारमुहूर्ता उत्तरखण्डे च संहिता- वत् चारवशेन शुभाशुभलक्षणानि सम्यग्वर्णितानि । अस्य सम्प्रति यद्यपि जातकताजकपद्धतिमुहूर्चतत्त्वग्रन्थाः प्रसिद्धास्तथापि तेषु जातकपद्धतियोति- विद्भिः सर्वैराहता वस्तुत आदरणीया बहुभिः प्रौढगणककृतटीकाभिभूषिता प्रकटयति पाण्डित्यं गणितप्रागल्भ्यं च निजनिर्मातुर्विशेषविधातुः केशवरू- फ्स्य केशवस्य । एते त्रयो ग्रन्था लिखिता मुद्रिताश्चोपलभ्यन्ते । अस्यैव केशवस्य पौत्रो लक्ष्मीदास इति कोलकसाहिबस्य संशय-(* Probably the same with the father ot Ganesa before mentioned)" श्थ लक्ष्मीदासवर्णनविलोकनेन निवृत्तो भवति यतः स केशव उपमन्युगोत्री- शवोऽयं च कौशिकवंशीय इति । पट्ट विनाऽन्यकरणपन्थैराशु गणितं न भवति केशवेन च लघुगुण- नभजनकर्मणा लघुना गणितेन खेटकर्म कृतं तदर्थमेव ग्रहकौतुककरणकर- सकारणं चावर्णि। ग्रहकौतुकारम्भ नत्वाऽऽयाजकशम्भुशम्भुजखगान् ज्योतिर्विदां प्रीतय वक्ष्ये सद्ग्रहकौतुकं झुटकया सर्वग्रहलानदम् । स्थूलं चेवि न वाच्यमत्र खचरा दृष्टिप्रतीता यतो ब्राह्माद्यषु महान्तरं झसितयोर्मन्दे च खे दृश्यते । सूक्ष्माणि सन्ति करखान्यपि सान्तराणि पट्ट विनाऽऽशु न भवन्ति खगा यतस्तैः । एतच्चमत्कृतिकरं कृतमल्पकृत्यं खेटान् स्फुटान् वद सदस्यमुनाऽऽगतान् द्राक्॥ * Sue. Celebrooke's Algebra, D. XXVIII. +गखिकरणार्य अष्टपट्टिवेष्टिकाचूर्वपरिता प्राचीनैर्यते सम्प्रति यूरपदेशीवरीतितो भव्याश्च शिलापट्टिको धारवम्ति तत्र सुखेन स्वच्छतवा च धूनीकर्म विनैव यस्थितं भवति ।

·लक्ष्मीदासः । ५५ धृतिसुरपति १४१८ हीनोऽयं शकोऽब्दब्रजोऽसाक्त्यिादि। अन्ते च मध्यस्पष्टखयोदयास्तकुटिलावक्रत्वपञ्चाङ्गदिग्- भार्कादिद्युतिकाललग्ननलिकायन्त्रोपरागादिकम् । शृङ्गौच्च्यं ग्रहयोगभग्रहयुती पातं सभायां वदेव- दाग शातग्रहकौतुकः स च लभेल्लक्ष्मी यशो गौरवम् । नन्दिग्राम इहापरोदधितटे श्रेष्ठे द्विजाग्र्योऽभवज्- ज्योतिर्विकमलाकरो द्विजवरस्तस्यात्मजः केशवः । शिष्याणां सदसि ग्रहग्रहमुखं वक्तुं स्फुट हेलया हित्वा वर्तनपट्टिका हि कृतवान् सत्खेटकौतूहलम् ॥ इदं ग्रहकौतुकं पञ्चशतश्लोकात्मकं मध्य मध्ये ग्रहोपयोगिसारणीसहि- तमतिप्राचीनं प्रायः शुद्ध दर्शनार्ह काश्यां जडेत्युपाख्यश्रीगमचन्द्रदीक्षित- सढ़ने वर्तते । अत्र ये विषयास्ते तु ग्रन्थान्तादिश्लोकनोपरिलिखितेन स्फुटा एव । अयमस्य सुनो गणेश उभौ निजवाग्वलेनैवाऽऽत्मग्रन्थशंसिनौ । लक्ष्मीदासः। १४२२ अयमुपमन्युगोत्रोद्भवस्य केशवस्य पौत्रो वाचस्पतेः पुत्रः नागनाथाज्ञया निजसुहृदेवनाथप्रार्थनया निजानुजोर्वीधरप्रीतये युग्मयुग्मशक्रमिते १४२२ शके भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणिटीकामुदाहरणोपपत्तिसहितां गणिततत्त्वचि. न्तामणिसमाख्या व्यधात् । अत्र लेखः प्रौढो नोपपत्तयश्च चतुरजनमनश्च- मत्कारिण्यो न । इयं लक्ष्मीदासी टीकाऽऽयासेन प्राचीनज्योतिर्विदां गृहेषू- पलभ्यते। गणिताध्यायगणिततत्त्वचिन्तामणेगदौ मङ्गजानन्तरम् श्रुतिस्मृतिविचारणाचरणचारुचित्तः शुचि- विवेकविनयास्पदं सदुपमन्युगोत्रः कृती। मुकुन्दचरणार्चनाविरचनाप्रपञ्चःसुधी- र्वभूव विभवार्चितार्थिजनसंचयः केशवः । समुधृतवसुंधराविबुधमोहविध्वंसनोऽ. त उद्धरण उधुरप्रथितवादिविद्रावणः ।

·५६ गणकतरङ्गिण्यां vie.Annivr.mmmmwww बभूव हुतभुक्त्रयप्रगुणहोमधूमोद्धृत- प्रधानकलिकल्मषः प्रियसखः प्रबोधोन्मुखः ॥ अस्मादासीदसीमप्रवरगुणगरिष्ठत्वपादोपरिष्ठः प्रेमोल्लासिप्पमेयप्रथितविविधबंधो वितन्द्रः कवीन्द्रः । ख्यातो वाचस्पतिः स्वप्रचुररुचिरया कात्तिकेन्दूत्थकान्त्या शुभ्रांशुशोशनोकारगुरुरविभकक्षा वलक्षाश्चकार । तस्माद्दानविवेकतोषितजगन्माधुर्यधुर्यात्तथा साध्वीनां धुरि सद्यशो भुवि वसावत्यां जनि प्राप्तवान् । लक्ष्मीदास इति द्विजन्मचरणद्वन्द्वारविन्दोद्गत- स्वामोदाकुलसङ्कुलालिविलसल्लालित्यलीलालयः । एवं दशमद्वादशश्लोको शिरोमणिविबोधने सुजननागनाथेरितः सुहृद्गुणगणाकरप्रगुणदेवनाथार्थितः । हितैरनघराघवैरपि निजानुजोर्वीधर- प्रियपतिविधैषयाऽस्मि विविधप्रयत्नोन्मुखः ॥ सुधाविमलचेतसि स्वगुरुपादपद्मद्वयं विधाय गणनायकं मुरविदारणं भारतीम् । उपास्य गुरुसद्रिः सदुपयोगिसिद्धय ब्रुवे शिरोमणिविकाशनं गणिततत्त्वचिन्तामणिम् ॥ गणिताध्यायाष्टाविंशतिश्लोकटीकायां "वर्तमानकालीनशालिवाहन- शकः १४२२ एमिरन्विता १९७२६४८६०२ एते वर्तमाने ब्रह्मणो दिने गताब्दा जाता:" अनेनेव पन्थारम्भशको ज्ञातः । अन्तिमग्रन्थोऽस्माभिः नोंपलब्ध इति । बहूनां मते लक्ष्मीदासस्य लक्ष्मीनाथ इति नामान्तरम् । एतत्कृता भास्करीक्लीलावतीटीका.चोपलभ्यते यत्र सर्वा उपपत्तयो व्यक्तेनैव कृताः ज्ञानराजः । १४२५ अयं नागनाथनन्दनः पञ्चकर क्रिमिते १४२५ शके सिद्धान्तसुन्दरामिधं ज्योतिषसिद्धान्तं व्यधात् । अत्र प्रथमं गोलाध्यायस्ततो गणिताध्यायः।

·ज्ञानराजा ANANP- KAN . गोलाध्याये सृष्टिक्रमः लोकसंस्था, गतिवासना, छेद्यकवर्णनम्, मण्ड- नवर्णनम् , यन्त्रमाला (यन्त्रमालायां स्वबुद्धया च कल्पितं यन्वं ज्ञानरा- जेन), हक्कम, मधुवादिमानम् , ग्रहयुत्यधिकारः, पाताधिकारः, सप्तर्षीणां ध्रुक्कादि, एतेऽध्यायाः सन्ति । तत्र सृष्टिक्रमो लोकसंस्था चेतिद्वयं प्रथमा ध्यायान्तर्गतम् , एवं गणिताध्याये मध्यमाधिकारः, स्पष्टाधिकारः, विप्र- श्नाधिकारः, पर्वसम्भवाधिकारः, चन्द्रपर्वाधिकारः, सूर्यपर्वाधिकारः, शृङ्गोन्नत्यधिकारः, एतेऽध्यायाः सन्ति । अत्र सिद्धान्ते बहुत्र पुगणमतम. एडनं मास्कराचार्यमतखण्डनं कृतमस्ति । कुत्रचित्कल्पना युक्तियुक्ताऽपरत्र सर्वत्र "चन्द्रविम्बं रविणा नोचलमि' त्यादिकल्पना गोलयुक्तिबहिभूता जल्पनापूर्ण कवितापग च। गोलाध्यायद्वितीयश्लोकेन 'यन्नामाक्षररश्मिभिस्तनुगतैः किञ्चत् कलावान् भवेत् भक्तः स्वान्तनिशाकरोद्गततमास्तत्रोच्चरद्भिः क्रमात् । भक्तानां भुवनेश्वरीमपि गुरु सिद्धान्तसत्सुन्दरं सुज्ञानन्दकरं करोमि चतुरज्ञानाधिराजः स्फुटम् ॥ इत्यनेन अन्यकृन्नामा लोकसंस्थावर्णनोपसंहारे "इत्थं श्रीमन्नागनाथात्मजेन प्रोक्त तन्त्रे ज्ञानराजन रम्ये । प्रन्थागाराधारभूते प्रभूते गोलाध्याये लोकसंस्था निरुका"। इत्यनेन तत्पितु म च स्फुटम् । एवं प्रत्याध्यायसमाप्तौ श्लोकाः सन्ति । गणिताध्यायमध्यमाधिकारे लध्वहर्गणानयने "सांधिशकशत १४२५ शोधितो भवेच्छालिवाहनशकोऽब्दसञ्चयः। सगुणः खगगुसेन योजितः क्षेपकेण शरदि ध्रुवो भवेत् ॥" इत्यनेन श्लोकेन ग्रन्थारम्भशकः सांत्रिशक्रशन्समा १४२५ स्फुटः। सिद्धान्तसुन्दरस्यैका प्रतिः संपूर्णा प्रायः शुद्धा प्राचीना काशिकराज- कीयपुस्तकालये स्थापिताऽस्ति यत्र षड्वसुशरचन्द्रसम १५८६ शको लिपिकाल ·५८ गणकतरङ्गिण्यां एतत्कृतं बीजगणितं च भास्करीयबीजच्छायानुरूपमुपलभ्यते यत्र "सरूपके वर्णकृती तु यत्रे" ति भास्करीयबीजगणितसूत्रस्य खण्डनं कृतं ज्ञानराजेन । गणेशः। १४२६ अस्य पिता गुरुज्य केशवो माता लक्ष्मीनाम्नी।भारतवर्षेऽयं गणेशो गणे- शावतार इति कथ्यते।अयं त्रयोदशवर्षसमक्यसि ग्रहलाघवाख्यं करणमकरोत् इति चिराजनश्रुतिः । ग्रहलाघवस्य समयश्च ग्रहलाघवीयाहर्गणानयनात "द्वयब्धीन्द्रोनितशक" इत्यस्माद्युग्मवेदपुरन्दर १४४२ शकस्तेन गणेशज- न्मशकश्व नवाक्षिशक १४२६ समः समायाति । श्रयं गणिते चात्यन्तप्र- वीणः । कल्पादेरहर्गणस्य खण्डत्रयं कृत्वा अहसाधनमित्यस्य प्रहलाघवे कल्पना वस्तुत आदरणीया सर्वगणकमान्या पूर्वाचार्यास्पृष्टा प्रकटयति पाण्डित्यं ज्योतिर्विद्धरस्य गणेशस्य । विश्वनाथकृतग्रहलाघवोदाहरणादौ विश्वनाथस्य "गणेशदैवज्ञेन ये ग्रन्थाः कृतास्ते तद्भातृपुत्रेण नृसिंहज्योतिर्विदा स्वकृतप्रहलाघवटीकायां श्लोकद्वयेन निबद्धास्तद्यथा कृत्वादौ ग्रहलाघवं लघुवृहत्तिथ्यादिचिन्तामणि ससिद्धान्तशिरोमणेश्च विवृति लीलावतीव्याकृतिम् । श्रीवृन्दावनटोकिकांच विवृति मौहूर्त्ततत्त्वस्य वै सच्छाद्धादिविनिर्णय सुविवृति छन्दोऽसवाख्यस्य वै। सुधीरखनं तर्जनीयन्त्रकं च सुकृष्णाष्टमीनिर्णय होलिकायाः । बघूपाययातांस्तथान्यानपूर्वान् गणेशो गुरुर्ब्रह्मनिर्वाणमापत्" । इति लेखेन गणेशेन ग्रहलाघवम् , लघुतिथिचिन्तामणिः, वृत्तिथिचि- न्तामणि, सिद्धान्तशिरोमणिटीका, लीलाक्वीटीका, विवाहवृन्दावनटीका, मुहूर्ततत्वटीका, श्राद्धादिनिर्णयः, बन्दाऽर्णवटीका, सुधीरञ्जनी, तर्ज- नीयन्त्रम् , कृष्णजन्माष्टमीनिर्णयः, होलिकानिर्णयः, इत्यादयो ग्रन्था विरचिता । प्रहलाघवलघुतिथिचिन्तामणिवृत्तिचिन्तामणिलीलावती- विवाहपृन्दावनमुहूर्ततत्त्वटीका एते प्रन्थाप्रसिद्धास्तेषु ग्रहलाघवमेव सर्वज्योति विद्धिराहत लिखितं मुद्रितं च प्रायः सर्वत्रैव शोभते यत्र बहूनां प्रगल्भगण- कानां च चमत्कृत्वासनामण्डिता विवृतयश्च राजन्ति । अन्ये ग्रन्था बहु- नाऽऽयासेनोफलम्यन्ते । एतत्कृता लीलावतीटीका बुद्धिविलासिनीति कथ्यते। ।

·गणेशः। marayinwurn प्रहलाघवे सर्वे विधयो ज्याचाफ्कर्म विनैव लिखिताः सन्ति । तदन्ते पूर्वे प्रौढतराः क्वचिकिमपि यच्चक्रुर्धनुज्ये विना ते तेनैव महातिगर्वकुभूदुच्छङ्गेऽधिरोहन्ति हि । सिद्धान्तोक्तमिहाखिलं लघुकृतं हित्वा धनुये मया तद्गो मयि मास्तु किन यदहं तच्छास्त्रतो वृद्धधीः । नन्दिग्राम इहापरान्तविषये शिष्यादिगीतस्तुति- योऽभूत् कौशिकवंशजः सकलसच्छास्त्रार्यवित् केशव । सूनुस्तस्य तदंघ्रिपामजनाल्लस्वाऽववोधांशक स्पष्टं वृत्तविचित्रमल्पकरणं चैतद्गोशोऽकरोत् ॥ भास्कराचार्येण निजकृतकरणकुतूहले छायासाधनं ज्याचाफ्कर्मान्तरा कृतं तदर्थमात्मप्रशंसा च "इति कृतं लघुकार्मुकशिज्जिनीग्रहणकर्म विना द्युतिसाधनम्" इत्यनेन कृता तदर्थ “पूर्वे प्रौढतरा" इत्यादि विलि- खति गणेशः । पूर्वश्लोके "तद्गों मयि मास्तु' इत्यनेनायमतिसज्जनो- ऽभिमानशून्य इति प्रतिभाति । ग्रहलाघवादौ यद्यपि ग्रहलाघवाख्यस्वकृत- करणप्रशंसायां द्वितीयश्लोके "परिभन्नसमाविकेशचापं दृढगुणहारलसत् सुवृत्तवाहु । सुफलप्रदमाचनप्रभ तत्स्मर रामं करणं च विष्णुरूपम् । इत्यस्मिन् स्वकरणं दृढगुणहारनसदित्यवोचद्गणेशः। अर्थादस्मिन् करणे गुणहारौ दृढावनपवत्यौ स्त इति प्रतिज्ञा कृता गणेशेन तथापि तस्या भङ्गश्च स्पष्टाधिकारस्याष्टादशश्लोके "वक्रोदयादिगदितांशकतोऽधिकाल्पा: केन्द्रांशका: क्षितिसुताद् द्विगुणास्त्रिमकाः। साकांशका दशहताङ्गहताः कुभका पक्राधमाप्तदिवसः क्रमशो गतेभ्यम् ॥ इत्यस्मिन् “दशहताहता इत्यत्र भवति यतोऽत्रद्वाभ्यामपवर्तनप्रसङ्गः। मुहूर्ततत्त्वटीकादौ श्रीमत्स्यध्वजतालखक्ष्मसहितं विद्याधरैः सेवितं लक्ष्मीसच्छयलाखितं विधिपुरोगाराधितं सिद्धये।

·६० गणकतरङ्गिण्यां यद्मष्टाम्बु सुदुर्लभं सुमनसामप्यात्तरत्नाकर वन्देऽमीप्सितकामदं निजगुरुश्रीकेशवाझ्यम्बुजम् ॥ एवं ३-४ श्लोको तत्रैतद्धि मुहूर्ततत्त्वममलं संक्षिप्तगूढाक्षर गूढार्थ निखिलार्थमर्थबहुलं हेलावगम्यं विदाम् । मन्दानां त्वतिदुर्गमं खलु ततस्तेषां सुबोधो यथा नानाशास्त्रविशेषयुक्तिबहुला तव्याकृति प्रारभे ॥ तत्सूनुनिजपितृसद्गुरुप्रसादात्सम्प्राप्तस्मृतिमुखसर्वशास्त्रबोधः। गर्गाद्यागमचयदर्शनाद्गणेशः पश्यन्तु त्विह सुजनाः सुकौशलं मे ॥ अत्र प्रथमः श्लोकोऽर्थद्वयवाची विष्णुपक्षे गणेशदैवज्ञपितृकेशवपक्षे च। तदर्थद्वयं तत्रैव स्वयं टीकाकृता गणेशेन व्याख्यातम् । एवं विवाहवृन्दावनटीकादिश्लोकाः तीर्थानामधिपः कुमृच्छितपदोऽसत्यकवेलास्थिति- यत्पर्याप्तकलद्विजाधिपसमीक्षाप्तोरुमुत्पूरभृत् । लक्ष्मीशोऽखिलदानवारिसततपस्निग्धसमक्षिति- घोषध्वस्तमलो जयत्युरुकृपासिंधुर्गुरुः केशवः ॥ अयमर्थचतुष्टयवाची गुरुपक्षे विष्णुपने समुद्रपक्षे सूर्यपक्षे च। अर्थचतुष्टयरूपं व्याख्यानं च तत्रैव कृतं स्वयं टीकाकृता । तत्रैव पचमश्लोके विवाहवृन्दावनटीकाप्राक्स्वकृतयश्च कथि- तास्तद्यथा कृत्वादौ ग्रहलाघवाख्यकरणं तिथ्यादिसिद्धिद्वयं श्लोकैः धाद्धविधि सवासनतया लीलावतीव्याकृतिम् । सप्रक्षेपमुहर्चतत्त्वविवृत्ति पर्वादिसनिर्णय तस्मान्मङ्गलनिर्णयाद्यथ कृता वैवाहसद्दीपिका ॥ तदन्ते पश्चात्सागरपूर्ववर्तितटगे ग्रामेऽत्र नन्द्यादिमे रम्भापूगरसालशीर्षनिचुलच्छायाविताने क्सन् । मानाचालकलाकलापचतुर श्रीकेशवोऽस्यात्मज- धीकां युक्किमतीं गशविबुधो वृन्दावनस्याऽकरोत् ।।

·ARRAMERIAL गणेशः। ६१ Apkedy Hot Nirman रसनगमनु १५७६ तुल्ये शाक अानन्दवर्षे विवृतिमकृत शस्तां दीपिकाख्यां गणेशः। यदिह लिखितमल्पानल्पकं वा सदोषं तदतिविमलघीमिः शोध्यमित्यर्थये तान् ॥ पूर्वश्त्रोकार प्रकटन्ति काव्यसाहित्यपाटवं ग्रन्यकृतोऽन्तिमश्च विवाह- वृन्दावनटीकासमयं च रससाशक १४७६ समशकम् । बुद्धिक्लिासिनीसमयः सप्ताङ्गशक १४६७ शकस्तत्र प्रत्यध्यायसमालो चैकैकः श्लोकः। यथा परिकम्माष्टकसमाप्तो ज्योतिर्वित्कुलमण्डनो द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजन- द्यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्र निपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसमभिधौ लीलावतीव्यारुती तत्कृत्यां परिकर्मणां निरगमत् प्रस्पष्टमत्राष्टकम् ॥ बुद्धिविलासिन्यां कमलक्षुरिकादिबन्धेन निजकाव्यसाहित्यपाटवं बहुत्र प्रकाशितं ग्रन्थकृता। यथाऽऽदौ द्वितीयश्लोकेनाष्टदलकमलबन्धरूपेण महादेववर्णनम् । मु IR नो म शरजाव हरानीश शनीरासुरधामश शमधामाव पापाश शपापाहृदिजारशा ३ ·६२ गणकतरङ्गिण्यां हे हर । अव । रक्ष। अस्मान् । इति शेषः। किं भूत । शरजाव । शराज्जायते शरजः कार्तिकेयस्तं अवति रक्षतीति शरजावस्तत्सम्बोधने । अनीश । न ईशो यस्य तत्सम्बोधने । शनीर। शनि शनिपीडामीरयति नाशयति यस्तत्सम्बोधने । असुरधामश। असुराणां धाम । असुरधाम । तत् श्यति नाशयति (शो तनूकरणे-इति धातोः) यस्तत्सम्बोधने । शमस्य शान्तेर्घाम गृहं यत् तत्सम्बोधने शमधाम । पापमश्नाति भक्षयति यस्तत्सम्बोधने पापाश । शपन्ति ये ते शपा दुष्टास्तान न पाति यस्तत्सम्बो- घने शपाप । श्रासमन्ताद्भावेन आहृदिजायत असौ हृदिजा कामस्तं। अर- मत्यर्थ श्यति नाशयति यस्तत्सम्बोधने आहदिजारश। एवं परिकाष्टकसमाप्त्यनन्तरं क्षुरिकाबन्धेन रामवर्णनम् । वि व चिन्तये तव तत्त्वाय राम रामपदं पदम् । यत्प्रकीर्णाघदलनं नन्तव्य जगदाश्रय ॥ नन्तव्य नमनयोग्य शेषं स्पृष्टम् । hr/श्रदा गजव्यात स्म की घदल अन्यकरणे कारणं बृहत्तिथिचिन्तामणो लिखितं गणेशदेवनेन तद्यथा ब्रह्माचार्यवसिष्ठकश्यपमुखैर्यत् खेटकम्मोदित तत् तत्कालजमेव तथ्यमथ तद्भरिक्षणेऽभूलथम । प्रापाऽतोऽय मयासुरः कृतयुगान्तेऽर्कात् स्फुटं तोषितात् । तश्चास्ति स्म कलौ तु सान्तरमथाऽभूचारु पाराशरम् ·अनन्तदैवः। तज्बात्वार्यभटः खिलं बहुतिथे कालेऽकरोत् प्रस्फुटम् । तत् सस्तं किल दुर्गसिंहमिहिराद्यैस्तनिवद्धं स्फुटम् ॥ तञ्चाभूच्छिथिलं तु जिष्णुतनयेनाकारि वेधात् स्फुटम् । ब्रह्मोक्क्त्याश्रितमेतदप्यथ बहौ कालेऽभवत् सान्तरम् ॥ श्रीकेशवः स्फुटतरं कृतवान् हि सौरा- र्यासनमेतदपि पष्टिमिते गतेऽन्दे । दृष्ट्वा श्लथं किमपि तत्तनयो गणेशः स्पष्टं यथा हकृत दम्गणितैक्यमत्र । कथमपि यदिदं चेद्भरिकाले श्लथं स्या- न्मुहुरपि परिलक्ष्येन्दुग्रहावृक्षयोगम् । सदमलगुरुतुल्यप्राप्तबुद्धिप्रकाशः कथितसदुपपत्त्या शुद्धिकेन्द्र प्रचाल्ये। वराहमिहिरेण पञ्चसिद्धान्तिकायां पोलिशरोमकवासिष्ठसौरपैतामहसि- द्वान्तानां मतं प्रकाशितं तत्रापि सूर्यस्य मतं सर्वेभ्यः श्रेष्ठतममिति स्वीकृतं वेधेन किमपि नूतनं संस्कारान्तरं नाऽऽनीतमेतत्सर्वमज्ञात्वैव गणेशदेवज्ञेन यत्प्रपञ्चितं तदात्मप्रशंसारूपमिति स्फुटमेव निष्पक्षपातिनां तत्वप्राहिणां विदुषामने। अनन्तदैवज्ञः। १४४७ अयं श्रीकान्तस्यार्थात् हरेः पुत्रः सप्तवेदवेदचन्द्रमिते १४४७ शके सूर्य- सिद्धान्तानुसारिणीं पञ्चाङ्ग निर्माणोपयोगिध्रुवाकमण्डितामनन्तसुधारसनाम्नी सारणीमकार्षीत् । प्राचीनज्योतिर्विद्गृहे काठिन्येनेयं सारणी प्राप्यते । काशिकराजकीयपुस्तकालयेऽपि चरमखण्डितास्या एका प्रतिरस्ति । अस्या आदौ दुरिदविनायकचरणद्वन्द्वं मुदमाद्धन् नत्वा । सूक्त्यानन्तरसाख्यं तनुते श्रीकान्तजोऽनन्तः ॥ अस्य मूलप्रामादिस्थितिारायणदैवज्ञस्य मुहूर्त्तमार्तण्डरचयितुर्वर्णने विलोकनीया । अन्याऽस्यानन्तस्य कृतिरस्माभिर्न दृष्टा । मुहूर्त्तमार्तण्डस्थ- लेखानुसारेणानन्तस्य पिता हरिः। अत्र च श्रीकान्त इति लिखितस्तच्च ·६४ गणकतरङ्गिण्यां AamVNAR छन्दोभङ्गभियाऽतरमैत्र्या च हरेनामान्तरं श्रीकान्त इति लिखितमनन्तेने. त्यनुमीयते पितापुत्रयोर्द्वयोः समुचितसमयप्रदर्शनात् । अनन्तदैवज्ञो द्वितीयः । १४५९ अयं विदर्भदेशान्तर्गतधर्मपुरनिवासी चिन्तामणिदैवज्ञतनूजो नीलक- ण्ठरामदैवज्ञयोः पिताऽऽसीत् । नीलकण्ठरामदैवज्ञयोलेखानुसारेणऽस्यैका कृतिर्जातकपद्धतिरन्या कामधेनुगणितटोकेति कृतिद्वयं ज्ञायते परन्त्वेतत्कृति- द्वयमस्मदृष्टिगोचरीभूतमद्यावधि न जातम् । गोविन्ददेवज्ञेन पीयूषधागख्य. मुहूर्त्तचिन्तामणिटीकाकृता मुहूर्त्तचिन्तामणिग्रन्थान्तिमाध्यायाष्टमश्लोकटी- कायां "उत्तमकामधेनुगलिते उत्तममल्यक्लेशेन ब्रह्मार्यभटपक्षीयपश्चा- कानयनप्रतिपादकं यत्कामधेनुनामकं गणितशास्त्रं तत्र टीकां तद- भिप्रायविवृतिमकार्षादि"ति विलिखितम् । अनन्तदैवज्ञतनूजेन नीलक- ण्ठेन यदा नवखपञ्चेन्दु १५०६ शके नीलकण्ठी रचिता तदाऽनन्तो वर्तमान आसीत् (नीलकण्ठदैवज्ञवर्णनं विलोक्यम् )। तस्मिन् समये यद्यस्यावस्था पञ्चाशद्वर्षमिता कल्य्या तदास्य जन्मशकः १४५६ एतन्मितः समायाति (अत्र रामदैवज्ञवर्णनं च क्लिोक्यम् । कामधेन्वर्ष बोपदेवसुतमहादेववर्णन विलोक्यम् । विष्णुदैवज्ञः । १४७८ अयं दिवाकरस्य पुत्रः कृष्णदैवज्ञस्यानुजः सौरपक्षीयं करणं खराम- पञ्चेन्दुशके १५३० कृतवान् । तदुदाहरणं च तहाता विश्वनाथसंज्ञकः पञ्चवेदशरभूमिते १५४५ शके समकरोत् । एतत् करणमस्मदृष्टिगोचरीभूतं न । तदुदाहरणं चास्माभिदृष्टं दादो यः समस्तजननित्यपूजितस्तं प्रणम्य गणनायकं मुदा । सौरपक्षगणितं विरच्यते विश्वनाथविबुधेन सन्मतम् ॥ अन्ते च गोदातीरासनगोलग्रामवासी द्विजोत्तमः । दिवाकराज्यमकस्तत्युत्रेस विनिर्मितम् गणितं विश्वनाथेन दैवक्षेन सुखप्रदे। विष्णुभ्रातृकृतमन्थे सूर्यपक्षसहोदरे । । -- ·सूर्यः। सायकाधिशरभूमिते १५४५ शके चैत्रशुक्लगुरुवासरेन्दुभिः । पष्ठिसंबकतिथी हि समाप्तं सूर्यपक्षशरणं करणं तु । विश्वनाथेन बहूनां भास्करीयसिद्धान्तशिरोमण्यादीनामुदाहरणानि विरचितानि । विष्णुकरणोदाहरणे करणादिशकः खरामपञ्चन्दु १२१३० मितो लिखि. तस्तेन करणारम्भो ज्ञायते । (शिवदैवज्ञवंशावली निरीक्ष्याऽत्र ) अत्र करणारम्भसमये यदि विष्ण- दैवज्ञावस्था द्विचत्वारिंशद्वर्षमिता कल्ल्या तर्हि विष्णुदैवज्ञजन्मशकोऽष्टाष्ट- पुरन्दर १४८८ समः सिध्यति । ज्योत्पत्तौ पूर्वाचार्यश्चतुर्विंशतिज्यार्धानि यानि साधितानि तत्र ज्योतिन्यायशास्त्रयोः साम्यप्रकल्पनं विष्णुदेवन्त्रकरूपन चमत्कृतिकरम् । तत्पद्यं च प्राचार्यैत्रिगुणादमी परगुणाः सर्वेऽपि संसाधिताः प्राधान्यादिह तर्ककर्कशगिरा प्रायश्चतुर्विशतिः । तत्कुत्रापि निजाकृतिप्रकृतितः सद्वासनाभ्यासतः सडीजाक्षरमालिकाजपवशात् प्रायस्तदत्यद्भुतम् ॥ इदं पद्यं ज्योतिःपक्षेऽन्यपक्षे च घटते । ज्योतिःशासपने पूर्वाचास्त्रि- गुणात् त्रिज्यातः परगुणा अन्यज्याः संसाधिताः। अन्यत्र त्रिगुणात् सत्त्वर- जस्तमोऽमिधादन्ये गुणा न्याये गौतमादिभिः संसाधिताः । अथैते गुणास्तैः कथं बुद्धा इत्याह । निजाकृतिप्रकृतितः । प्राकृतिराकारः प्रकृतिः स्वभावो वार्गप्रकृतिस्ताभ्यामन्यत्र निजाकृतिः पुरुषः प्रकृतिः प्रसिद्धाताभ्यामित्यर्थः। अन्यत् स्पष्टम् । सूर्यः । १४६३ भारद्वाजगोत्रोऽयं ज्ञानराजपुत्रः काव्यसाहित्यादिनिपुणस्विरसशक्र १४६३ मिते शके भास्करीयलीलावतीटीकां गणितामृतकूषिकां व्यरचयत् । मत्र श्लोकानामा काव्यसाहित्यवहुधा कृतोऽस्ति । परन्तु व्यक्तरीत्यैव सूत्राणामुपपत्तयोऽत्र यास्ता न चतुरचमत्कारकारिण्यः । गोदोत्तरतटवर्ति- पार्थाभिधानपुरमस्य मूलपुरुषाणां स्थितिः । बहुभिरयं सूर्यदासश्च कथ्यते । एनेन भास्करीयलीलावतीबीजयोष्टीके, श्रीपतिपद्धतर्गणितम् , बीजगणि- सम् , एक ताजिकम् , अच्युतार्थबोधककाव्यद्वयम् , वेदान्ते बोधपधाक- ६ ·गणकतरङ्गिण्यां राख्यो ग्रन्थोऽपि विरचित इति सर्व लीलावतीटीकान्तश्लोकेन ज्ञायते । लीलावतीबीजयोष्टीके हित्वाऽन्याः कृतयोऽस्यास्मदृष्टिगता नाद्यावधि । एतत्कृता लीलावतीटीकाऽतिशुद्धा मन्निकटे, बीजगणितटीका चातिशुद्धा काशिकराजकीयपुस्तकालये वर्तते । प्रथमं सूर्येण बीजगणितटीका विनिर्मिता पश्चाल्लीलावतीटीका । एतट्टीकानिर्माणकाले सूर्यस्य वयश्चत्वारिंशद्वर्षसमं यदि कल्प्यते तदाऽस्य जन्मशकोऽग्नियुग्मशक १४२३ समः सिध्यति । अस्य सौजन्यं काव्यचातुर्या कल्पनावैभवं वंशादिवर्णनं च टीकाद्यन्त- श्लोक स्फुटम् । लीलावतीटीकादिकादि ३-४ श्लोको अव्यक्तं गणितं सवासनतया व्याख्याय लीलावती व्याख्यातुं विहितादरोऽस्म्यहमथ व्यक्तोपपत्तिक्रमः। श्रीमत्सुज्ञविधिज्ञपण्डितवरज्ञानाधिराजात्मजः स्वप्रज्ञापरिणामतः सुगणकः सूर्याभिधानः कविः ॥ निर्मथ्य बीजगणितार्णवमात्मयत्नात्सद्वासनामृतमवाप्तमिदं मया यत्। सत्संग्रहाय गणितार्णवकृपिकेयं टीका विरच्यत इहावनिदेवतुष्ट्यै ॥ अन्ते श्रास्ते त्रस्तसमस्तदोषनिचयं गोदाविदर्भायुतेः क्रोशेनोत्तरतस्तदुत्तरतटे पार्थाभिधानं पुरम् । तत्राभूद्गणकोत्तमः पृथुयशाः श्रीनागनाथाभिधो भारद्धाजकुले सदैव परमाचारो द्विजन्माग्रणीः ॥ पुत्रस्तस्य कलाकलापकुशलः क्षमापालमालार्चितः सौजन्यैकसुधाकरः क्षितितले सौभाग्यभाग्यास्पदम् कीर्तिर्यस्य दिगन्तरेषु विविधैाख्यानसंख्यागमै- विख्याता ननु सद्रवा विजयते श्रीज्ञानराजाभिधः॥ तत्सूनुर्गणितावप्रतरणेः सत्कर्मधारः सुधीः छन्दोऽलकृतिगीतशास्त्रनिपुणो वैदग्धपारं गतः । सूर्यो दैवविदां मुदे रचितवान् व्यकस्य टीकामिमा- माचार्याः सदसद्विचारचतुरा: पश्यन्तु तुष्यन्तु च ॥

·गणकतरङ्गिण्यां sween भ्यते । अत्र यद्यपि ग्रन्थरचना कालो नाभिहितो ग्रन्थकृता तथापि ज्ञान- राजस्य शिष्यत्वादस्य समयो ज्ञानराजपुत्रसूर्यपण्डितकृतलीलावतीटीका- गणितामृतकूपिकासमयासनो रामरसशक १४६३ शकोऽनुमीयते । ग्रन्थ- विलोकनेन फलितेऽस्य पाटवं सम्यग विभाति । वस्तुतोऽस्य ग्रन्थेन ज्योति- विदां महानुफ्कारो भवति । ग्रन्थसंख्या च श्लोकसहस्रद्वयासन्ना। अस्यादौ ३ श्लोक ज्ञानराजगुरुपादपङ्कजं मानसे खलु विचिन्त्य भक्तितः। जातकाभरणनाम जातकं जातकासुखदं विधीयते॥ सदन्ते च गोदावरीतीरविराजमान पार्थाभिधानं पुटभेदनं यत् । सदोलविद्यामलकीर्तिभाजां मत्पूर्वजानां वसतेः स्थलं वत्॥ तत्रत्यदैवानृसिंहसूनुर्गजाननाऽऽराधनताभिमानः । श्रीदुण्ढिराजो रचयांबभूव होरागमेऽनुक्रममादरेण । (सूर्यदासवर्णनं विलोक्यम् ) नीलकण्ठदैवज्ञः। १४७६ अयमनन्तदेवनेन पद्माख्ययाऽम्बया गर्गगोत्रे समुद्भूतः पारसीकार- बीकशब्दमिश्रितां वर्षफलनिरूपिणी ताजकमतीयां खण्डत्रयेण तन्त्रवा. चिना नीलकण्ठीसमाख्यां कृतिमकार्षीत्। प्रावलोकनेनास्य पाटवं गणिते विभाति परन्तु तत्र काचित्कृतिर्नास्ति । फलमात्रैकजीविनां ज्योतिर्विदा गृहे गृहे वन्त्रत्रयरूपेयं नीलकराठी राजति । मुद्रिता चोपलभ्यते सर्व त्रैव । नवखपञ्चचन्द्रमिते १५०६ शके नीलकण्ठेन रचितेयं तेनेयं नील- कराठी कथ्यते । रचनाकाले नीलकण्ठस्य वयो यदि त्रिंशद्वर्षमितं कल्प्य- ते तदाऽस्य जन्मशको नक्ससक्दचन्द्रमितः १४७६ समायाति । अत्र स्सालादिटीका अनेकाः सन्ति । विश्वनाथदेवक्षस्योदाहरणं चात्र । वर्षकु- सडलीनिर्माखाय पन्चाङ्गस्थनहेभ्या सुलमेन चालनेनेष्टदिनग्रहानयनाय ततः पानादिज्ञानार्थ कनवेदिनां जीवनरूपेयं संग्रति भारतवर्षे शोभते । भोकबाल-इन्दुवार-इत्थशाल-इशराफ-नक-यमया-मऊ- कबूम-ौरकवूल सल्लाशर-रद-दुफाली-कुत्थ-दुत्थोत्थदबीर-तुम्बी- ·कृष्णदेवः। ६६ ग्कुत्थ-दुरुफेति षोडशयोगेभ्यः पारसीकारबीकमतीयेभ्य एकस्मिन् वर्षे प्राणिनां शुभाशुभज्ञानार्थ विधयो विलिखिताः सन्ति । नीलकण्ठेनैका जातकपद्धतिश्च विरचिता सा च मिथिलाप्रान्तेषु प्रसिद्धा षष्टिश्लोका- त्मिका। नीलकण्ठ्याः समाप्तो प्रासीदसीमगुणमरिडतपण्डिताघ्यो व्याख्यद्भुजङ्गपगवीः श्रुतिवित्सुवृत्तः । साहित्यरीतिनिपुणों गणितागमन- श्चिन्तामणिविपुलगग्गंकुलावतंसः॥१॥ तदात्मजोऽनन्तगुणोऽस्त्यनन्तो योऽधोक् सदुक्तीः किल कामधेनुम् । सतुष्टये जातकपद्धति च न्यरूपयदुष्टमतं निरस्य ॥२॥ पद्माऽम्बयाऽसावि ततो विपश्चित् श्रीनीलकण्ठः श्रुतिशास्त्रनिष्ठः। विद्वच्छिवप्रीतिकरं व्यधासीत् समाविवेकं मृगयावतंसम् ।।३।। शाके नन्दाभ्रवाणेन्दु १५०६ मित आश्विनमासके। शुक्लेऽष्टम्यां समातन्त्रं नीलकण्ठबुधोऽकरोत् ॥४॥ द्वितीयश्लोक 'ऽस्त्युः पादानात् नीलकण्ठीरचनाकालेऽनन्तो नीलक- एठपिता वर्तमान आसीदित्यनुमीयते । तथा तृतीयश्लोके शिवपण्डितप्री- त्यर्थ ग्रन्थकरणं यल्लिखितं तत्र शिवनामा नृसिंहदैवज्ञसहोदरात शिवदेव- ज्ञात् कश्चिदन्यो गणको ज्ञेयो द्वयोः कालयोभिन्नत्वात् । अयं नीलकण्ठोऽकबरमहीमहेन्द्रसमाप्रधानपण्डित आसीत् ।। ( अस्य पुत्रस्य गोविन्ददैवज्ञम्य वर्णनं विलोक्यम् ) कृष्णदैवज्ञः । १४८७ अस्य पिता बल्लालनामा माता च गोजिनाम्नी गुरुर्दिवाकरपुत्रः कृष्णा- नुजो गणेशदैवज्ञानुजतनुजनृसिंहदैवज्ञशिष्यो विष्णुनामा । यवननृपतीन्द्र जहांगीरभारतेन्द्रस्य प्रधानपण्डितोऽयमासीदित्येतदनुजेन मुनीश्वरपित्रा रङ्गनाथेनालेखि । (रङ्गनाथवर्णनं विलोक्यम् ) एनेन भास्करीयबीजगणि तटीका बहुविशेषसहिता नवाइराख्या विरचिता। 'मया भास्करीयसी. खावतीबीजगणितगोला व्याख्येयाः" इति कृतसङ्कल्पेन व्याख्यातलीना.

·७० गणकतरंङ्गियां - वतीगणितगोलेन दुर्निवारभयङ्करकालवशीभूतेन गणेशदेवान स्वनिधनसमये "नृसिंह त्वया भास्करीयबीजं व्याख्याय मत्सङ्कल्पः पूरणीयः" इति स्वभ्रातुष्पुत्राय नृसिंहायाज्ञा दत्ता । सोऽप्यव्याख्यातबीजः कालवशीभूतो बीजन्याख्यानाय स्वशिष्यं विष्णुमादिदेश । विष्णुरपि कालवेदनाऽसहिष्णु- स्तदर्थ स्वशिष्यं कृष्णमाज्ञापितवान् । समवाप्य चेमां गुरोराज्ञां कृष्णदैवज्ञेन विरचितेयं टीका नवाकुरेति जनश्रुतिः प्राचीनज्योतिर्विद्वदनात् श्रूयते । अस्यां टीकायां कृष्णदेवनेन बहुत्र नवीना कल्पना स्वबुद्ध्या करण्या- दिमूलसाधनादौ विलिखिता । वस्तुतः प्राचीनटीकासु कृष्णदेवशकृतेयं टीकैव संप्रति ज्योतिर्विद्भिराहता भारतवर्षे प्रधानज्योतिर्विदां गेहे शोभते । अस्या एकाप्रतिर्मन्निकटेऽतीव शुद्धा वर्तते । टीकारम्भे अन्ते च यद्यपि निजवंशपर- म्परा विस्तरतो वर्णिता कृष्णेन तथापि समयो न लिखितः । परन्तु अस्मा- तृतीयो रङ्गनाथस्तथाऽयं विष्णुदैवज्ञशिष्यश्चेत्यनेन ज्ञाताभ्यां विष्णुरङ्गना- थसमयाभ्यामस्य जन्मसमयोऽनुमानतः सप्ताष्टशक्रमित १४८७ शकः कल्प्य- ते । सूर्यसिद्धान्तटिप्पणगूढप्रकाशाख्ये रङ्गनाथलेखानुसारेण श्रीपतिपद्धति- टीकापि वर्त्तत एतत्कृता । काशिकराजकीयपुस्तकालये ग्रहणे छादकनिर्ण- यश्च दम्पतिसंलाफरूप एतत्कृतोस्त्यऽधुना यश्च मया संशोध्य मुद्रितोऽपि । एवं बीजाकुरा, श्रीपतिपद्धतिटीका, छादकनिर्णयः, इति कृतित्रयमस्या- काम्यते तत्र श्रीपतिपद्धतिटीका नास्मदृष्टिगोचरीभूताद्यावधि । वस्तुतः कृष्णदेवास्य पाण्डित्यं सत्पण्डितरजनं गणितकलापूरितमस्ति । "षडष्टशतकाः क्रीत्वे त्याद्युदाहरणे बीजाकुरायां "उहिष्टः कुट्टके तज्जै- आयो निरपवर्चना" इति भास्कगेतगोलाध्यायस्थवचनाभिप्रायमज्ञात्वैव कृष्णदेवझेन यदुक्तं तद्बुद्धिमाननिपुणं विलोक्यम् । अत्र भावनोपप- त्तिरतिगुरुतरा तदर्थे कमलाकरेण सिद्धान्ततत्त्वविवेके लाघवेन प्रदर्शिता । बीजाकगरम्मे ६-१० श्लोकाः श्रासीदसीमगुणरत्ननिधानकुम्भः कुम्भोद्भवाभरणदिग्ललनाललामः । आशवार्जितविशेषकलानुवर्ती श्रीकेशवः सुगणितागमचक्रवर्ती ॥ तस्मादभूवनभूषणमूतमूर्तिः श्रीमानमण्यगुणगौरवगेयतिः ।

·कृष्णादेव
Amastots
ज्योतिर्विदागमगुरुगुरुसंप्रदायप्रज्ञातशास्त्रहदयः सदयो गणेशः ।।
भ्रातुः सुतस्तस्य यथार्थनामा नृसिंह इत्यद्भतरूपशोभः ।
प्रवर्द्धयद्यो जगतामभीष्टं प्रहादमाश्चर्यकरं सुराणाम् ।।
तच्छिन्यो विष्णुनामा स जयति जगतीजागरूकप्रतिष्ठः
शिष्टानामग्रगण्यः सुभणितगणिताम्नायविद्याशरण्यः ।
यद्वक्तोन्मुक्तमुक्ताफलविमलवचोवीचिमालागलन्तो
द्वित्राः सिद्धान्तलेशा जगति विद्यतेऽशोऽपि सर्वज्ञगर्वम् ।
तस्मादधीत्य विधिवत् त्रिस्कन्धं ज्यौतिषं गुरोः ।
कृष्णो दैवविदां श्रेष्ठस्तनुते बीजपल्लवम् ॥
अभूत् पृथिव्यां प्रथितो गुसोचैश्चिन्तामणिदेवविदां वरिष्ठ ।
संपूजनानेहसि यस्य गौरी
स्मृता स्तुता प्रत्यहमाविरासीत् ॥
तत्सूनवः पञ्च बभूवुरेषां ज्येष्ठोऽभिरामः किल रामनामा ।
भविष्यदर्थवतया हि यस्य विदर्भराजोऽपि निदेशवती ॥
रामादभूतां सीतायां पुत्रौ कुशलवाविव ।
त्रिमल्लो गोपिराजश्च गुणः सर्वैः समन्वितौ ।।
त्रिमल्लसूनुर्जयति द्विजेन्द्रो बल्लालसंज्ञः शितिकण्ठभक्तः।
यः सन्ततं रुद्रजपातिसङ्गाद्ब्राह्मय महोमूर्तमिवावभाति ॥
दैवज्ञवर्यगणसन्ततसेव्यपार्श्वबल्लालसंज्ञगणकस्य सुतोऽस्ति कृष्णः ।
रामानुजः स परमेश्वरतुष्टिहेतो/जक्रियाविवृतिकल्पलतामकार्षीत् ॥
यद्भास्करण निजधामगुणातिरेकात्सम्पादितं सगुणवर्गधनं हि बीजम्।
तत्कृष्णभूमिमधिगम्य विचारवारिसंसिक्तमङ्करजनुष्यभवत्समर्थम् ॥
यैः श्रमविरचितोऽस्ति नवारोऽसौ
तेषामभिश इह कः परमात्मनोऽन्यः।
इत्थं विचिन्त्य जगदीश तवैव तुष्टय
सर्वज्ञ ते चरणयोनिहितस्ततोऽयम् ॥

·गणकतरङ्गिण्यां our-~- रघुनाथशर्मा। १४८७ अयं सोमभट्टात्मजः सप्तगजवेदभूमिते १४८७ शके भास्कराचार्यादिप्र- णीतग्रन्थानुसारेण सुर्यमतेनापि मणिप्रदीपनामकं करणं समकरोत् । अस्यैक पुस्तकं लिखितं प्राचीनं प्रायः शुद्ध त्रिप्रश्नाधिकारान्तं मन्निकटे वर्तते । आदाकहर्गणानयनप्रकारतः करणारम्भसमयः १४८७ शको ज्ञायते । इदं खरिडतं लघु पुस्तकं श्लोकशतद्वयासन्नं रघुनाथेन करणकुतूहलादिकरणमा- गानुसारमेवालेखि न कश्चिदन विशेषः प्रतिभाति । अत्र प्रत्यध्यायसमाप्तौ "इति सोममहात्मजरघुनाथभट्टविरचिते मणिप्रदीपे” इति लेखानुसा- रेणायं सोमभट्टसुत इति ज्ञायते । अन्यादौ यदलसलितैः कृपाकटाक्षैर्वृहिणदिनेशवसिष्ठलोमशाद्याः । ग्रहगणितमहाधिपारमीयुस्तदहमुमाईवपुर्महः श्रयामि ॥ पालोक्य मास्करकृतानखिलप्रबन्धान् । पूर्वः कृतानपि च सूर्यमतेन खेटान् वक्ष्ये ततः स्फुटतरान् रघुनाथशर्मा संक्षेपतो प्रहविदां श्रमनोदनाय ।। रामदैवज्ञः । १४८७ अयमनन्तदैवज्ञसुतो नीलकण्ठानुजः काश्यां युग्मयुग्मशरधरामिते १५२२ शके मुहूर्तचिन्तामणिनामकं मुहूर्तग्रन्थं व्यरचयत् । सम्प्रति भारत- वर्षे सर्वत्रैवास्य ग्रन्यस्य महती प्रसिद्धिः । एतदनुसारेणैव फलवेदिनो यात्रा- विवाहोत्सवादिमुहूर्तान् विचारयन्ति । मुहूर्त्तचिन्तामणिः श्रीपतिरचितरत्नमालाप्रतिबिम्वरूप एव । अत्र खानां क्लिोकनेन अन्यकृता काव्यकोशव्याकरणज्यौतिषेषु कौशलं मुटमेव । प्रस्यान्ते प्रासीद्धर्मपुरे पडङ्गनिगमाध्येतृद्विजैर्मण्डिते ज्योतिर्वित्तिलकः फणीन्द्ररचिते भाष्ये कृतातिश्रमः। तत्तज्जातकसंहितागणितकृन्मान्यो महाभूभुजां तर्कालतिवेदवाक्यविलसद्बुद्धिः स चिन्तामणिः ।

·रामदेवशः। ७३ ज्योतिर्विद्गसवन्दिताधिकमलस्तत्सूनुरासीत् कृती नाम्नाऽनन्त इति प्रथामधिगतो भूमण्डलाहस्करः। यो रम्यां जनिपद्धति समकरोद्दुष्टाशयध्वंसिनी टीकां चोत्तमकामधेनुगणितेऽकार्षीत् सतां प्रीतये ॥ तदात्मज उदारधीविबुधनीलकण्ठानुजी गनेशपदपङ्कजं हदि निधाय रामाभिधः । गिरीशनगरे वरे भुजभुजेषुचन्द्र १५२२ मिते शके विनिरमादिम खलु मुहर्तचिन्तामणिम् ॥ गमदैवज्ञोऽयं पृथ्वीपति-अकब्बरनरेन्द्रराज्यप्राप्तिसमयात् सप्तसप्तवेदध- राशक १४७७ समात् पञ्चाङ्गादिनिम्माणाय अकबरनृपविकृपापात्रजयपु- राधिपतिरामनृपतितुष्टय तदीयाज्ञानुसारण मप्तदशश्लोकैस्तिथ्याद्यानयनो- पयोगिसारणीसहितं भुजचन्द्रवाणमहीसमशके १५१२ रामविनोदाख्यं करणमकरोत् । सारणीसहितमिदं करणं काशिकराजकीयपुस्तकालये स्थापनार्थं श्रीथिबोसाहिबमहाशयानुमत्या मत्क्रीतमस्ति पुस्तकालये । जय- पुरादिप्रान्तेऽस्य करणस्य विशेषतः प्रचारोऽद्यावधि वरीवर्ति तत्रैतदनुसारेण पञ्चाङ्गं च रचयन्ति गणकाः । एवमस्य गणिते रामविनोदाख्यमिदं तन्त्रमु- पलभ्यते । नृसिंहदैवज्ञोकानुसारेण सिद्धान्तोपयोगियन्त्ररचनाप्रकारम- गिडतं यन्त्रप्रकाशनामकं तन्त्रं च रामकृतमिति ज्ञायते परन्तु तत्तन्त्रमस्म- दृष्टिगोचरागतं नाद्यावधि । रामनृसिंहदैवज्ञयोः समयविलोकनेन मुहूर्तक- तोऽस्यैव रामस्य कृतिः सा यन्त्रप्रकाशामिधेत्यनुमीयते (नृसिंहदैवज्ञव- मनं विलोक्यम् )। अयं मीमांसाशास्त्ररसिकश्चासीत् कोलकसाहिबक्रीतस्य इण्डिया-श्राफिस्नाम्नि स्थाने स्थापितस्यैतल्लिखितस्य तन्त्रवार्तिकास्यस्य मीमांसापुस्तकस्य दर्शनात् । रामविनोदादौ गणपतिमभिवन्ध श्रीशपदारविन्द- स्मरणविदिततत्त्वोऽनन्तजो रामचन्द्रः । अकबरनृपशाकाद्वक्ति पञ्चाङ्गपत्रं ग्रहगतिसमवेतं रामभूपालतुष्टय । १० ·गणकतरङ्गिण्यां बाणरामविधु १३५ हीनिते शके विक्रमस्य किल शालिवाहनः । शैलशैलमनुभि १४७७ विवर्जितेऽस्मिन्नकब्बरशकाद्गताः समाः ॥ शाहाकम्बरराज्यतो गतसमाः पश्चाग्निहीना इत्यादि। अन्ते रामेण यत्नादिह रामदासप्रीत्यै कृते रामविनोदनाम्नि । जलालदीन्द्राकबरस्य शाकात्पञ्चाङ्गसिद्धिः परिपूर्तिमागात् ॥ अस्मिन् रामविनोदेऽपि दिवाकरतनूजेन कृष्णानुजेन विश्वनाथाभिधेन नागवेदशरभू १५४८ मिते शके युदाहरणं चक्रे । तस्य रामविनोदोदाहरगास्यादौ च रामो रामविनोदनामकम्जुं यं ग्रन्थमाबद्धवान् तस्योदाहरणं परोपकृतये दैवाकरिववित् । ख्यातः प्रख्यगुणः करोति कुतुकात्तद्विश्वनाथः कृती यद्राजन्यसभासु धन्यमनसां चेतः समारोहति । टोडरमल्लप्रीत्यर्थं संहितारूपं टोडरानन्दनामक ग्रन्थं च व्यरचयद्राम इत्यपि प्रसिद्धिरस्ति । टोडरानन्दश्च प्राचीनज्योतिर्विदां गेहे काठिन्येन पूर्णः प्राप्यते । गोविन्ददैवज्ञः । १४६१ अयं चन्द्राङ्कशक १४६१ मिते शके आश्विन शुक्लससम्यां रविवासरे पुनर्वसुनशने नीलकण्ठमार्यायाश्चन्द्रिकाख्यायाः कुक्षौ प्रादुरभूत् । अयं व्याकरणे कुशलो ज्योतिषे पटिष्ठः काव्यसाहित्यादिनिपुणो बहुविशेषगभितां प्राचीनाचार्यक्वनमण्डितां स्वपितृव्यरामदैवज्ञकृतमुहूर्चचिन्तामणिटीको पीयूषधाराख्यां तत्त्वतिथ्युन्मिते १५२५ शके वारामास्यां व्यधात् । यद्यपीयं टीका मुहूर्तप्रपञ्चोपयोगिमिः प्राचीनवचनैर्ग्रन्थकृतो बहुविज्ञत्वं सूचयति तथापिसक्रान्तिप्रकरणस्थनवमश्लोकटीकाऽस्य ज्योतिषसिद्धान्ताऽनभिज्ञत्वं सूचयति क्यथा “यात्रादिमुहूत्रेषु भरपीव्यतिपातादिदुष्टयोयानां गुरुपुष्यादि- शुभयोगानां च व्यवहारो निरयखेनैवोपपद्यते न सायनेन सायनगण- नयासर्वयाग्रहणसंवादः। तद्यथा षोडशोत्तरपञ्चदशशत १५१६ मिते शालिवाहनशककाले वैशाख शुक्ल पूर्णिमायां पञ्चत्रिंशवाडीमितायामि- ·लक्ष्मीदासः। +Hum- Mudhma न्दूपराग उपलब्धः । तत्र चन्द्रः-दाराम, राहुः १३३५८ अत्र निरयणगणनया शराबुलानि १२,मानक्यखण्डं २०, पासाङ्गुलानि यद्यत्रायनांशांश्चन्द्रे योजयित्वा शर पानीयते तदा शराङ्गुलानि ३० अस्य मानक्यखण्डाधिक्याग्रहणं नायातीति सर्वजनप्रत्यक्षविसंवाद" इति। सायनगणनायां राहुरपि सायनः क्रियत इति सर्वमज्ञात्वैव गोविन्देन यत्सर्व प्रलपितं तत्तस्यैव शोभते सायनराहुणा च तान्येव शराकुलान्या- यान्ति यानि निरयणेनोत्पद्यन्ते । पीयूषधाराया मङ्गलानन्तरमादो लसल्लक्ष्मीलीलावसतिरनिशं वेदविहित- स्फुरद्धाधारः श्रितसुखपयोदः प्रतिदिनम् । अतीव प्रख्यातः स जयति गुणानां जननभू- विदर्भाख्यो देशो हरिरिव सदानन्दजनकः । तस्मिन् विदर्भविषये विषये वितृष्ण- श्चिन्तामणिधुमणिरेव बभूव मूर्तः । जाग्रञ्चतुर्मुखचतुर्मुखशायिविद्या- माद्या प्रवर्रायितुमत्र पवित्रकीति: । वार्विजित्य धरणीतलमासमुद्र- मुन्निद्रतर्कशतकर्कशबुद्धिसिद्धः। चत्वार ऊर्जितसमजितकीर्तिदम्भ- स्तम्मा दिशासु रचिताः सकलासु येन ।। ज्योतिर्विदुज्वलयशोहरणाय किंवा चन्द्रांशुनिर्मलकलाभरणाय किंवा विद्यासरोरुहदशा शरणाय किंवा श्रीमाननन्त इति तत्तनयोऽजनिष्ट। तस्मात्पनाख्यपत्ल्यामतिविमलमती वापती दिकपतीना- माशा: कासारजाभस्फुरदधिकयशोरश्मिभिर्व्याप्य भान्तौ। प्राभूतां वो तनूजी श्रुतिगणगदिताचारधारापवित्री ज्येष्ठः श्रीनीलकण्ठस्तदनुगुणगणाऽलतो रामनामा॥

·गणकतरङ्गियां AAPKNam.ons ...Mhruitment ..-. VvM सीमा मीमांसकानां कृतसुकृतचयः कर्कशस्तर्कशास्त्रे ज्योतिशास्त्रे च गर्गः फणिपतिभणितिव्याकृतौ शेषनागः। पृथ्वीशाकबरस्य स्फुरदतुलसभामण्डनं पण्डितेन्द्रः साक्षाच्छीनीलकण्ठः समजनि जगतीमण्डले नीलकण्ठः ॥ रामो हेरम्बभक्तरेधिगतविशदानेकविद्योऽनवद्यो बुद्धिप्रद्योतमानो गणितगुणवतां मानवानां सुखाय । प्राधैर्नानाप्रकारैरतिकठिनतरग्रन्थनके विशाले ज्योतिःशास्त्रार्णवे द्रागदृढतरमतुलं सेतुबन्धं चकार ॥ श्रुतिस्मृतिमोक्तसमस्तकम्र्मोपयुक्तमानं दितशिष्टलोकम् । मुहर्त्तचिन्तामणिनामकं स ग्रन्थं व्यधाच्छवपुरे स्वपधैः। श्रीनीलकण्ठस्य बभूव पत्नी सा चन्द्रिकाख्याभयवंशभूषा । नारायणस्येव समुद्रकन्या शर्वस्य गौरीव विराजते या।। तस्माद्दवविदप्रयगण्यतिलकाछीनीलकण्ठात् तया गोविन्दाख्यसुतोऽजनि स्वगुरुतः संप्राप्तविद्यागणः । यः शास्त्रामृतसिंधुबंधुरवचोवीचीषु नित्योदितां सानन्दं समवाप्य भूरि कृतवान् अन्थे श्रमं ज्योतिषे ॥ अनेकबुधमण्डलीविरचितां हि टीकाकृती निधाय हृदयेऽर्थनामिह मुहूर्त्तचिन्तामणे । निगूढतरतद्गतप्रचुरभावमात्मोक्तिभि- बुंधा विवरणे करामलकमाशु कर्नु यते ॥ मुहूर्तचिन्तामखिदुग्धसिन्धुमामथ्य युक्तिवजमन्दरेण । गोविन्दसंशस्तनुते सुखाय पीयूषधारां भुवि भुसुराणाम् ॥ श्रीमद्भपतिशालिवाहनशके चन्द्राङ्कशक्रमिते मासीषेऽपरपक्षगे नगतिथौ तिग्मांशुवारेऽदिती। धर्मज्योतिषशास्त्रपाणिनिमहाशास्त्रादिपारङ्गमात् संभूतः खलु नीलकण्ठविदुषो गोविन्दनामा सुतः ॥ शाके तत्त्वतिथीमिते ३५२५ युगगुणाब्दो ३४ नीलकण्ठात्मभू- दुग्धाब्धि निखिलार्थयुक्तममलं मोहर्त्तचिन्तामणिम् ।

·मल्लारिः। काश्यां वाक्यविचारमन्दरनगेनाऽमय्य लेखप्रियां गोविन्दो विधिविद्वरोऽतिविमला पीयूषधारां व्यधात् ॥ इयं टीका लिखिता च प्रायः सर्वत्रवोपलभ्यते । गोविन्दस्यान्या कृति- रस्मदृष्टिगोचरीभूता नाभूदिति ॥ मनारिः। १४९३ अयं दिवाकग्नन्दनः कृष्णविष्णुभ्यां लघुस्तभ्राता पितुरधीतक्यिो नृसिंहदैवज्ञगुरुगणेशदैवज्ञकृतमहलाघक्करणस्योपरि सदामुपपत्तिसहिता टीकामकार्षीत् । अस्यां यद्यपि स्वसमयो न लिखितस्तथापि नृसिंहसमय- तोऽस्य समयो निर्णातु शक्यते । नृसिंहस्य जन्मशकः अष्टखपञ्चेन्दु १५०८ समः । अयं च कृष्णदेवज्ञस्य ज्येष्ठपुत्रः । तदुत्पत्तिसमये कृष्णस्य वयः पञ्चविंशतिमितं कल्प्यते तदा कृष्णस्य जन्मशकस्निनागपुरन्दर १४८३ मितः । पञ्चवर्षैर्लघुस्तदनुजो यदि विष्णुः स्यात्तदा विष्णुजन्मशकोऽष्टाष्टपुर- रन्दरसमः १४८८ । एवमस्मादपि पञ्चवर्षलघुस्तदनुजो मल्लारिश्चेत्कल्प्यते तदा मल्लारिजन्मशकोऽग्निनवपुरन्दर १४६३ मितः सिध्यति । अनया कल्पनया नृसिंहजन्मसमये मल्लारिवयः पञ्चदशवर्षसमं समायाति तेन नृसिं- हस्य गुरुर्मल्लारिरपीति समुचित एव । मल्लारिकृता ग्रहलाघवटीकाऽस्य गोले गणिते काव्ये च सम्यक् पाटवं प्रकटयति । इयं लिखिता मुद्रिता च प्रायः सर्वत्रवोपलभ्यते।ज्याखराडैविना श्रीपतिज्यानयनमज्ञात्वैवात्र ग्रहलाघवप्रकाराणामुपपत्तयस्तथाऽऽसलमूलान- यनमन्तरा केवलानुपातेन पलकर्णाद्यानयनोपपत्तयश्च न प्रौढगणकानन्दका- रिण्यस्तथापीयं टीका भारतवर्षे सर्वैयोतिर्विद्भिराहताऽन्यटीकाशिरोमणि रूपा सर्वत्र राजति। वक्रकेन्द्रांशानयनेऽत्र समीकरणाकल्पना मल्लारिकृताऽतीवसुन्दरी पूर्व- चार्योक्तभ्योऽपि विशिष्टा "फलांशखाकान्तरांशजिनीतीति भास्कर- प्रकारमूलतः प्रादुर्भूता वस्तुतः प्रशंसाहा । एतत्कल्पनाबलेनैव सिद्धान्तशिरो- मणिस्पष्टाधिकाटिप्पण्यां श्रीबापूदेवश्च वक्रकेन्द्रांशानयनं चक्र। अस्य सौजन्यं निष्पक्षपावरहितवर्णनं च टीकादिपञ्चमश्लोकेन "तस्माद्वचम्युपपत्तिमस्य विमलां तन्मोहनाशाय वा ज्ञात्वा मन्मतिकौशलं च गणकाः पश्यन्तु तुष्यन्तु ते।

·गणकतरङ्गिएयां हे वर्या गणका विलोक्य यदिहाऽशुद्धं च संशोध्यतां किं वा प्रार्थनया परोपकृतिषु स्वाभाविकस्तद्गुणः ॥ टीकान्ते च देशे पार्थसमायेऽतिरुचिरे तीरे च गोदोत्तरे गोखग्रामपुरे पुरारिचरणार्चासक्तविद्वद्युते । प्रासीत्तत्र दिवाकरोऽतिचतुरो देवसवाग्रणी- विश्वेशे सततं यदीयहृदयं यस्तस्य पुत्रोऽकरोत् ।। मल्लारिगणकाग्रणीगुरुपदद्वन्द्वाब्जभक्तौ रतो लब्ध्वा बोधखवं ततो हि विवृति सार्थोपपत्ति स्फुटाम् । वर्यस्य ग्रहलाघवस्य गणकश्रीमद्गणेशाभिध- प्रोक्तस्याथ कृपालवो हि सुधियः पश्यन्तु तुष्यन्त्विमाम् ॥ इत्यादिना स्फुटम् । नारायणः । १४६३ अयमनन्तनन्दनो देवगिरे विदुरप्रदेशे सौम्यदिशि धुमृणेशनामप्रसिद्ध- महादेवमन्दिरादुद्क् टापरनामग्रामनिवासी त्रिनिधिवेदेन्दु १४९३ शके विवाहादिमुहूर्तवर्णनरूपं मुहूर्तमार्तण्डनामक ग्रन्थं वेदनिधिसमुद्रशशाङ्कमिते १४६४ शके तट्टीकां च मार्तण्डबल्लभाख्यामकार्षीत् । अस्य पूर्वप्रतिपादित कृविद्वयमेव दृश्यते । प्रन्थस्यावलोकनेन ज्योतिषसिद्धान्तेऽस्य पाटवं स्फुटं परन्तु क्त्राऽस्य काचित्कृतिनोंपलभ्यते । मुहूर्तमार्तण्डगृहप्रकरणेऽनेनोज्ज्य- विन्या यमदिशि चित्रास्वात्योर्मयोवैधेन तदुत्तरे च कृत्तिकोदयवेधेन प्राची- साधनं कृतम् । एतादृशं प्राचीसाधनं वेदे प्रसिद्धम् । एवमत्र मुहर्तसम्बन्धिनो बइको विशेषा वर्तन्ते । अयं ग्रन्थः शार्दूलविक्रीडितच्छन्दोमिः षष्ठ्यधिक शवसंख्याकै निवद्धोऽस्ति। श्रीमत्कौशिकपावनो हरिपदद्वन्द्वार्पितात्मा हरि. स्तज्जोऽनन्त इलासु रोचित्गुणो नारायणस्तत्सुतः । स्वातं देवगिरे शिवालयमुदक् तस्मादुदक् टापरे प्रामस्तसतिर्मुहर्चमुवनं मार्तण्डमत्राकयेत् ॥

·रगनाथः। ----- -war त्र्यड्वेन्द्रप्रमिते १४६३ वर्षे शालिवाहनजन्मतः । कृतस्तपसि मार्तण्डोऽयमलं जयतुगतः । अयं मार्तण्डस्तपसि माघे कृतः । स चालमुद्रत उदयं गतो जयत्वि त्यन्वयः कार्यः। मार्तण्डबल्लमायाष्टीकाया अन्ते च आसीत् सासमारनामनगरे श्रीकौशिकस्यान्वयेऽ- नन्तो वाजसनेयिपूज्यचरणो माध्यंदिनीयाप्रणीः । कृष्णस्तत्तनयः श्रुतिस्मृतिविदामग्रेसरज्यो हरि- स्तत्पुत्रः श्रुतिवित्तदात्मजवरोऽनन्तोऽग्निहोत्री गुरुः । तत्पुत्रस्तदनुग्रहात्तधिषणो नारायणष्टापर- ग्रामे शिष्यगखेच्छया निजकृतग्रन्थस्य टीकां स्फुटाम् । चक्रेऽस्यां कृपया परोपकृतये शोध्यं दुरुक्तं बुधै- दृक्षस्य विलोक्य धाष्टर्यमपि ते कुप्यन्ति नो सजनाः॥ सुखनिधिपुरुषार्थक्षमासमाभिः १४६४ समाभिः परिमितशककाले जातमार्तण्डटीकाम्। लिखति पठति विप्रः सोऽत्र भूयारियां सुखनिधिपुरुषार्थमासमावान् क्षमावान् । भारतवर्षे मुहूर्त्तमार्तण्डोऽतीवप्रसिद्धो मुहूर्तेऽतिप्रामाणिको लिखितो मुद्रितश्च प्रायः सर्वत्रवोपलभ्यते । रानाथ:। १४६५ अस्य पिता कलालसंबो माता च गोजिनाम्नी जन्मस्थानं काशी। अयं सिद्धान्तशिरोमणिटीकामरीचिरचयितुर्मुनीश्वरस्य पिता कृष्णदेवशा- नुजः पञ्चयुग्मशरचन्द्र १५२५ मिते शके सूर्यसिद्धान्तस्य टिप्पणं गूढार्थप्र- काशकं नामाऽऽरभत । एतस्य समये यूरपदेशीयानां वाणिज्याथै भारतवर्षे चारप्रचार आसीत् । सूर्यसिद्धान्तस्य गोलाध्याये यन्त्राधिकारे "पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्बतैलजलानि च । बीजानि पासवस्तेषु प्रयोगास्तेऽपि दुर्लभाः' इति द्वाविंशतिश्लोकस्य टीकायां " इयं स्वयंवहविद्या समुद्रान्तर्निवा- सिजनैः फिरङ्गयाख्यैः सम्यगभ्यस्तेती"ति विलेखत्वात् यूरपदेशीयानामा- ·८० गणकतरङ्गिण्यां गमनं स्फुटमवज्ञायते । अत्र सूर्यसिद्धान्तप्रकाराणामुपपत्तयो भास्करीयसि- द्धान्तशिरोमण्यनुसारेण प्रायो लिखिताः सन्ति । तत्त्वतिथि १५२५ मिते शके चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां बुधे रात्रौ सूर्योदयात् सार्द्धद्विपञ्चाश ५२ । ३० दूघटिकासु प्रसवदुःसहवेदनादुःखिताया आत्मप्रियाया दुःखेनोद्विग्नमनसस्त- दूदुःखोपशान्त्यर्थ सूर्यसिद्धान्तटिप्पणं करिष्यामीति सङ्कल्पप्रवृत्तस्य रङ्ग- नायस्य तत्तण एव मुनीश्वरस्य प्रादुर्भावो जातस्तेन रङ्गनाथेनेदं गूढप्रकाशकं मुनीश्वरस्य सहजमिति प्रोक्तम् । एतत्सर्व स्ववंशवर्णनपूर्वक ग्रन्थसमाप्तौ व्यलेखि चैनेन। टिप्पणादौ यत्स्मृत्याऽभीष्टकार्यस्य निर्विघ्नां सिद्धिमेष्यति । नरस्त बुद्धिदं वन्दे वक्रतुण्डं शिवोद्भवम् ॥ पितरौ गोजिबल्लालौ जयतोऽम्बाशिवात्मको। याभ्यां पञ्चसुता जाता ज्योतिःसंसारहेतवः ॥ सार्वभौमजहांगीरविश्वासास्पदभाषणम् । यस्य तं भ्रातरं कृष्णं बुधं वन्दे जगद्गुरुम् ॥ नानाग्रन्थान् समालोच्य सूर्यसिद्धान्तटिप्पणम् । करोमि रङ्गनाथोऽहं तद्गुढार्थप्रकाशकम् ॥ अन्ते भागीरथीतीरसंस्थे शम्भोर्वाराणसीपुरे। बल्लालगणको रुद्रजपासकोऽभवद्भुधः ॥ तस्यात्मजाः पञ्च गुणाभिरामा ज्येष्ठः स रामः सकलागमज्ञः । येनोपपत्तिः स्वधिया नितान्तं प्रकाशिताऽनन्तसुधाकरस्य । ततः स कृष्णो जहंगीरसार्वभौमस्य सर्वाधिगतप्रतिष्ठः । श्रीभास्करीयं विवृतं तु येन बीजं तथा श्रीपतिपद्धतिः सा॥ गोविन्दसंशस्तु ततस्तृतीयस्तस्यानुजोऽहं गुरुलब्धविद्यः। विश्वेशपत्पनानिविष्टचेता काशीनिवासी सकलाभिमान्यः॥ श्रीरङ्गनाथोऽर्कमुखोत्थशास्त्रे गूढप्रकाशाभिघटिप्पणं सः। कूत्वा महादेवबुधायजोऽय विश्वेश्वरायापितवान् सुवृद्धये ॥ शके तत्त्वविध्युन्मिते चैत्रमासे सिते शम्भुतिथ्यां बुधेर्योदयान्मे । दलावछिनाराचनाडीषु जावी मुनीशार्कसिवान्तगूढप्रकाशी ।

·गणेशः। umra marate गृहप्रकाशकं दृष्ट्वा रङ्गनाथभवं भुवि । मुनीश्वरस्य सहजं लभन्तां गणकाः सुखम् ॥ एतट्टिप्पणसहितं सूर्यसिद्धान्तपुस्तकं एशियाटिक्समाजाख्ये मुद्रितम- स्ति । ग्रन्थारम्मे यदि रङ्गनाथवयस्त्रिंशद्वर्पमिनं तदा रङ्गनाथजन्मशका पञ्चनवपुरन्दर १४६५ मितः सिध्यति । गणेशः । १५०० अयं गोपालात्मजः तापीतीरवर्तिसूर्यपुरनिवासी वाणरामवाणेन्दुमिते १५३५ शके शुकफक्तिकामूलोद्भूतं होगरूपं जातकालङ्कारनामकं अन्य व्यर- चयत् । भारतवर्षे फलादेशकथनार्थमयं ग्रन्थः मगधगवृत्तः खेशपरिमिते ११० निबद्धोऽतीव प्रसिद्धः । गणेशः शिवपण्डितशिष्यो गुर्जरब्राह्मण प्रा- सीदस्यान्या गणिते कृतिनोपलभ्यते । ग्रन्थसमाप्तौ अभूदवनिमण्डले गणकमण्डलाखण्डलः श्रुतिस्मृतिविहारभूविवुधमण्डलामण्डन. । प्रचण्डगुणगुर्जराधिपसभाप्रभातप्रमा कवीन्द्रकुलभूषणं जयति कान्हजी कोविदः॥ भारद्वाजकुले बभूव परमं तस्मात्सुतानां त्रयं ज्यायांस्तेष्वभवग्रहातिलकः श्रीसूर्यसुरिः सुधीः । श्रीमान् सर्वकलानिधिस्तदनुजो गोपालनामाऽभवत् श्रीमद्देवविदां वरस्तदनुजा श्रीरामकृष्णोऽभवत् । शाके मार्गणरामसायकघरासंख्ये ३५३५ नमस्ये तथा मासे ब्रनपुरे सुजातकमिदं चके गणेशः सुधीः । छन्दोऽलविकाव्यनाटककलामिः शिवाध्यापका तत्र श्रीशिवविन्मुदे गणितमूर्गोपालसूनुः स्वयम् ॥ तापीतीरे स्थितेऽकारि बनाये जातकं पुरे। वापजीतिद्वितीयेन नाम्नेदं गणकेन च। अस्यैव गणेशस्य वापजीति नामान्तस्मासीत् । अयं व्युत्पन्नः प्राचीन गद्यात्मकशुकमुनिप्रणीतफक्किकारूपजातकमवलम्ब्य पद्यैरिदं जावकाला- राख्यमकार्षीत् । अस्मिन् ग्रन्थे ·गणकतरङ्गिण्यां संज्ञाध्यायः, भावफलाध्यायः, योगाध्यायः, विषकन्यायोगाध्यायः, आयुयाध्यायः, व्यत्ययभावफलाध्यायः, वंशवर्णनाध्यायः, इति सप्ता- ध्यायाः सन्ति । ग्रन्थारम्भे यदि गणेशवयः पञ्चत्रिंशद्वर्षमितं तदा गणेश- जन्मशकः पञ्चदशशत १५०० समः सिध्यति । विश्वनाथदैवज्ञः। १५०० दिवाकरनन्दनोऽयं कृष्णाविष्णुमल्लारिकेशवेभ्यः सर्वेभ्यः कनिष्ठः । लो. कोपकारार्थ सूर्यसिद्धान्तसिद्धान्तशिरोमणिनीलकराठीविष्णुकरणग्रहलाघव- मकरन्दानन्तसुधारसादिग्रन्थोपरि गणितक्रमप्रदर्शनरूपमुचितमुदाहरणमेत- त्कृतं दृश्यते । वस्तुतोऽस्य महान् परिश्रमः सर्वत्रवोदाहरणक्रमप्रदर्शनोद्भूतः प्रशंसनीयः। विष्णुकरणोपरि धीवेदपञ्चन्दु १५४५ शकीयमुदाहरणमुदाहर- णकाल एव सिद्धान्तकौशनं प्रकटयत्यस्य तदाऽस्य वयश्चेत्पञ्चचत्वारिंशद्ध- र्षसमं कल्प्यते तदा तदीयजन्मशकः खखपन्चेन्दु १५०० समः समायाति । उदाहरणानि विहाय स्वातन्त्र्येणास्य काचित्कृतिर्नोपलभ्यते (शिवदेवज्ञ. वंशावली विलोक्याऽत्र)। नृसिंहदैवज्ञः । १५०८ अयं कृष्णदैवज्ञनन्दनो दिवाकरदेवज्ञजनकः शिवाग्रजः स्वकीयतातानु- जाम्यां विष्णुदेवज्ञमल्लारिदैवज्ञाभ्यामधीतविद्यो वाराणस्यां पञ्चविंशतिवर्षवयः काले सूर्यसिद्धान्तटीका सौरभाष्याख्यां पञ्चत्रिंशन्मितवयःकाले भास्करसि- द्वान्तशिरोमणिटीकां वासनावातिकाख्यां बहुविशेषगर्भा नवीनवासनाभूषितां च व्यरचयत् । अस्य वमुखपञ्चेन्दुसमे १५०८ शके जन्म । देवपञ्चेन्दु- शके १५३३ सौरभाष्यस्य गुणवेदपञ्चचन्द्रमिते १५४३ शके शिरोमणिवा- तिकस्य च रचना कृतानेन । यद्यपि स्वकृतग्रन्थप्रशंसा विशेषतः कृतैनेन तथापि बहुत्रान्यथैव प्रतिपादितम् । यथा गोलाध्यायज्योत्पत्तिवार्तिके योगान्तरज्योपपत्तो हनुपाठयुक्या तदुपपत्तिवर्णनं सर्व युकिरहितमेव । गोलाध्याययन्त्राधिकारे चक्रयन्त्रवर्णने यन्त्रराजस्य वर्णनं विस्तरतः कृतम् । यन्त्रराजस्वैव सुलभाख्यं नामान्तरमिति रामेणोक्तं तथा गमरचितयन्त्रप्र- काशस्थयन्त्रराजरचना चेति सर्व विस्तरतो वर्णितं चात्र । एवमत्र वार्तिके तथा सौरमाष्ये बहवो विशेषा वर्तन्ते। सौरभाष्यं सम्पूर्ण वार्तिकं च काशि- ·नृसिंहदैवज्ञः। Mainaartoon कराजकीयपुस्तकालये शुद्धं प्राचीनं दर्शनार्ह वर्तते। गोलवात्तिकसमाप्तो ग्रन्थरचनादिसमयश्च वर्णितस्तद्यथा गुणवेदशरेन्दु १५४३ सम्मिते शककाले नगरे पुरेशितुः । वसता वरणासिमध्यगे नरसिंहेन विनिर्मितं त्विदम् ॥ निजे तत्त्वमिते वर्षे सौरभाष्यं मया कृतम् । पञ्चविंशन्मिते वर्षे वासनावात्र्तिकं कृतम् ॥ नवीनयुक्तिप्रतिपादनेन पूर्वोकतन्त्रादपि सद्विशेषम् । नरप्रणीतान्नृहरिप्रणीतं स्वीकार्यमायः स्वधिया विचार्य। गोदावरीसौम्यतटोपकण्ठप्रामे च गोलाभिधया प्रसिद्ध । विप्रो महाराष्ट्रसुगीतकीतिर्बभूव रामो गणकार्यवन्धः । अग्रणीस्तैत्तरीयाणां भट्टाचार्यस्तु तत्सुतः । श्रासीन्मीमांसकश्रेष्ठः कुमारिल इवापरः ॥ गोत्रे भरद्वाजमुनेः पवित्र दिवाकरस्तत्तनयो बभूव । वेदान्तशास्त्राभ्यसनेन काश्यां यः पुण्यराश्यां वनुमुत्ससर्ज। सांवत्सरार्यस्य दिवाकरस्य श्रीकृष्णदैवज्ञ इति प्रसिद्धः । बभूव पुत्रः सुतरां पवित्रः सत्तीर्थकर्ताऽखिलाशास्रवेत्ता। तबस्तु तस्यैव कृपालवेन तातानुजावाप्तसमस्तविद्यः । सद्वासनाबार्तिकनामधेयं ग्रन्थं नृसिंहो रचयांबभूव ॥ विस्तरतो वंशवर्णनमस्यानुजेन शिवदेवनेन मुहूर्तचूडामणों कृतं तदर्थ शिक्दवज्ञवर्णनं द्रष्टव्यम् । शवाधिकसहस्रत्रयश्लोकसंख्या सौरभाष्ये सार्द्धपञ्चसहस्रलोकसंख्या शिरोमणिवार्तिके चास्ति। सौरभाष्यांदो सप्तमश्लोकेन "श्रीविष्णुसचकपितृव्यमुखारविन्दा- न्मल्लारिसञ्जवदनादधिगम्य विद्याम् । सौरागमाब्धितरणाय नृणां करोमिः भाष्यप्लवं बहुविचारविशेषरम्यम् ॥ अनेन स्वपितृव्याभ्यां विष्णुमल्लारिसज्ञाम्यामस्य पठनं स्फुटमेव । गोलाध्याययन्त्राधिकारवासनावार्तिके बहूनां स्वयम्बहयन्त्राणां नामानि लि- खितानि । तद्यथा ·गणकतरङ्गिण्यां m-tware "मयूरयन्व-ब्रह्मचारियन्त्र-शरवेधयन्त्र-वधूवरयोगयन्त्र-मेषा- जयुद्धयन्व-शंखवादनयन्त्र-घण्टापटहादिवादनयन्त्र-वानरयन्त्र-घटी- यन्त्र-हंसयन्त्राद्यानि स्वयंवहगोलयन्त्राद्यानि च बहुधा यन्त्राणि भवन्तीति। विठ्ठलदीक्षितः। १५०६ । अस्य मुहूर्ते मुहूर्तकल्पद्रुमं तट्टीका मुहूर्त्तकल्पद्रुममञ्जरी च विहायान्या कृतयो गणिते फलिते च नोपलभ्यन्ते । अनेन काश्यां तद्ग्रन्थद्वयमलेखि टीकान्तिमश्लोकेन • "नन्दाम्बुतिथ्युन्मितशाककाले काशीपुरे विठ्ठलदीक्षितेन । मुहर्शकल्पद्रुममखरीयं समर्पिता श्रीशिवपादप ' । इत्यनेन टीकारचनाकालो नन्दसमुद्रतिथि १५४६ मितः शको ज्ञायते । अस्मामिष्टीकादिमागो न दृष्टः । टीकारचनाकालेऽस्य वयश्चेच्चत्वारिंशद्वर्ष- मितं कल्यप्ते तदा जन्मशको नन्दाभ्रतिथिमितः १५०६ सिध्यति । गृहार- म्भप्रकरणे कल्पितनक्षत्रायाभ्यां पिण्डानयने न गणिते कश्चिद्विशेषस्तेन गणिते नास्य पाटवं सिध्यति । अस्य गुरुम्हालुगिदैवज्ञस्तेनापि पिण्डानयनं कृतमित्येतदर्थं मत्कृत: पिण्डप्रभाकरो द्रष्टव्यः । मूलमन्थान्तिमश्लोकैरयं बूबशर्मणस्तनयः कृष्णात्रिगोत्रः मलितेऽत्यभिमानी च भाति । मुहूर्त्तकल्प- द्रुमेऽध्याया' कुसुमरूपाः सन्ति यथाऽन्तिमाध्यायस्य विचित्रसंज्ञस्य समाप्तौ "प्रन्थाननेकानवलोक्य सम्यक् संदर्भिते विट्ठलदीक्षितेन । मुहर्शकल्पद्रुमनामधेये विचित्रसंझं कुसुमं समाप्तम् ॥ एवं प्रत्यध्यायसमाप्तौ श्लोकाः सन्ति । विचित्रसंज्ञाध्याये अश्विन्या- दीनां चुचेचोलेत्याचक्षराणां वर्णनं विचित्रश्लोकै सुखेनाभ्यासार्थ विचित्रं कृतमस्ति । मुहूर्तकल्पद्रुमसमाप्तौ श्लोकाश्च कृष्णात्रिगोत्रे नितरां पवित्रे पवित्रकर्माऽजनि बूबशर्मा। सत्सूनुना विट्ठलदीक्षितेन मुहूर्णकल्पद्रुम एष चक्रे । कल्पद्रुमश्वेकिमु रनमाला चिन्तामणि कर्करमेव मन्ये । यदेकदेशे किस मखरीयं सारं विचारं कुरु तत्त्ववेदिन् ।

·नारायसः। Mon. नानाफलाद्यैः कुसुमैः समेतः कल्पद्रुमः कल्पितवस्तुदायी। आकल्पमाकल्पविभूषितानां गृहेषु नित्यं विबुधाधिपानाम् ॥ "किमु रत्नमाला "चिन्तामणि कर्करमि" त्यादिना निजप्रन्थ- मुहूर्तकल्पद्रुमसंमुखे श्रीपतिकृतरत्नमालारामकृतमुहूर्त्तचिन्तामणी व्यावि- त्यभिमानपूर्णमस्य वाक्यम् । वस्तुतः प्राचीनसङ्ग्रहपरोऽस्य ग्रन्थो न तार- शप्रशंसाहः। नारायणः। १५१० * गोविन्दतनयो मुनीश्वरगुरुर्मुनीश्वरलेखानुसारतः केशवपद्धतिटीका- कार आसीत् । काशिकराजकीयपुस्तकालये चैतत्कृतं खण्डितं बीजगणि- सतमप्यस्ति यत्र सर्वाणि सूत्राणि चार्याछन्दोभिलिखितानि सन्ति । अत्रादौ अन्यकृन्नाम न प्रथमपत्रपूर्वपृष्ठे "नारायणीबीजमि" ति लेखेनेदं नारायण- कृतमवगम्यते । अत्र प्रकृतिरूपस्यावर्गाकस्य रूपक्षेपीयकनिष्ठज्येष्ठाभ्यामा- सन्नपदानयनं वस्तुतो गणिते ग्रन्थकृत्पाटवं प्रकाशयति । तदानयनं च ? "मूलं ग्राह्यं यस्य च तद्रूपक्षेपजे पदे तत्र । ज्येष्ठं हस्वपदेनोद्धरेद्भवेन्मूलमासनम् ॥ अथ यद्यपि नारायणस्य तत्कृतग्रन्थसमाप्त्यवलोकनेन समयः स्फुटो भविष्यति तथापि मुनीश्वरलेखतोऽयं मुनीश्वरगुरु (मुनीश्वरवर्णनं विलो. क्यम् ) स्तेनास्य जन्मसमयो मुनीश्वग्जन्मतः पञ्चदशवर्षपूर्वमिति कल्प- नेन दशपञ्चदश १५१० समशकः सिध्यति । काशिकराजकीयपुस्तकालये बीजगणितस्य वर्गप्रकृतिपर्यन्तं प्रन्थोऽस्ति । गणेशदैवज्ञेन बुद्धिविलासिन्यां प्रथमश्लोकटीकायां "श्रीधरनारायणादिमिरपि भाएडजात्यादिकमन्य- दप्युक्तं वास्तवं तु मिश्रादीनां त्रैराशिकैकगम्यत्वेन त्रैराशिकमेव पाटी” त्युक्तः। तत्र नारायणः कश्चिदन्यो गणेशतोऽपि पूर्वोऽयं च नवीन इति सर्व गणेशसमयादेव स्फुटं भवति । गणेशो यस्य नारायणस्य चर्चा करोति स कदाचित्रिविक्रमजनको नारायणो भवेदिति त्रिविक्रमनिर्मितमुहूर्त- ग्रन्थस्य श्लोकशतात्मकस्यान्तिमश्लोकाभ्यां * गोविन्दतनयेन नारायसेन न कृतं परन्तु नृसिंहनन्दन गणितकौमुदीनामक व्यक्तगलित- अन्यकृता नारायल्परिडतेन कृतम् । गणितकौमुदीरचनाकालः १२७८ शकः । सं०। ? अयं श्लोको गणितकौमुद्या वर्गप्रकृतिव्यवहारेऽपि वति । भस्मसम्पादकस्य अन्धस्य पूर्वाधः काशीस्थसरस्वतीमवनात्प्रकाशितोजातः । सं०। , ·गणकतरङ्गिण्यां नारायणस्य तनयो ज्योतिर्जिह्वानुगो द्विजः । त्रिविक्रमशतश्लोक व्यवहारममुंव्यधात् ॥ किञ्चित्कलियुगे जातेऽब्रूत ब्रह्मा त्रिविक्रमम् । तव जिहाप्रसंस्थेन शास्त्रमेतन्मया कृतम्" ॥ इत्याभ्यामनुमीयते। शिवदैवज्ञः । १५१३ अयं कृष्णदेवनसुतो नृसिंहानुजो दिवाकरादीनां गुरुज्यौतिषशास्त्रैक- प्रधानाध्यापकः सर्व स्वकीयायुरध्यापनकर्मण्येव समापयत् । अतोऽस्य ज्योतिषसिद्धान्तरचनाचातुरीरूपा न विपुला कृतिः किन्तु एकाऽनन्तसुधारस- प्रन्थस्य विवृतिर्गणिते फलिते च मुहूर्तचूडामणिरन्येति कृतिद्वयमस्मद्वृष्टि- गोचरीभूतम् । अयं जगतो गुरुरासीत् स्वसमये हीति दिवाकरेण स्वकृत. जन्मपद्धत्यामलेखि। अनन्तसुधारसविवृत्यारम्भ विनध्वान्तनिवारणैकतरणिर्देवासुरैर्वन्दितः सिझै भक्तजनस्य वाञ्छितफलप्राप्त्यै सुराणां तरुः । सिन्दूरारुणितः ससिन्धुरमुखो नागेन्द्रबुद्ध्या परि- भ्रान्तानेकमधुव्रतोऽभिलषिता वाणी सदा पूर्यताम् ॥ अन्ते मथितेऽनन्तसुधाधरण संख्याजलधौ बुद्धिगुणैर्बभूव योऽस्मात् । तमनन्तोत्थसुधारसं शिवोक्तेर्गणकाः पद्मनिमाक्षिमिः पिवन्तु ॥ मुहूर्त्तचूडामणेरादौ सर्वसिद्धिसदनेऽखिलवन्धे दुष्कृतीघविनिवारणदक्षे। विघ्नराजपदपङ्कजयुग्मे चञ्चरीकसममस्तु मनो मे ॥ अस्यान्ते शिवदेवनेन विस्तरतः स्ववंशावली लिखिता। तद्यथा गोलमामे वापतीनां जनानां गोलज्ञानां वा निवासेन सार्थम् । गोदावर्याः सौम्यतीराधिवासशालिन्याये तद्विदर्भाख्यदेशे। सांवत्सरायबुधकेशवसूनुवर्य- श्रीमद्गलेशगुरुखब्धतिप्रबोधः ।

·शिवदैवज्ञः। m .. वेदान्तवेदितिलको गणको बभूव श्रीमान् दिवाकर इति प्रथितः पृथिव्याम । पञ्चास्य पञ्चास्यसमप्रभावाः सगर्वदैवज्ञगजेन्द्रबृन्दे। पुत्रा बभूवुः सुतरां पवित्राः श्रीमद्भरद्धाजमहर्षिगोत्राः ।। ज्येष्ठस्तेषां धरित्रीपतिविविधसभालन्धभूरिप्रतिष्ठः सर्वाधीशस्य चञ्चत्पदयुगसततासेविविद्वद्वरिष्ठः । नव्यान् वाचां प्रबन्धान् सपदि बहुविधान् यो विधत्ते च सार्थान् दैवज्ञाख्यामभिख्यां वहति विजयते कृष्ण एष द्विजेन्द्रः॥ सदा मुदा सेवितभर्गसूनुः संख्यागमप्रौढत एव गर्गः । वाचा विलासर्वचसामिवेशो जगद्गुरुर्विष्णुरिति द्वितीयः ॥ अनन्यसामान्यगुणातिरेकानरेन्द्रमौलिद्युतिरञ्जिताधिः । मल्लारिसंसेवनलब्धसंपन्मल्लारिनामा तनयस्तृतीयः । तस्यानुजः केशवनामधेयः सुरूपधेयः शुभभागधेयः। श्रीविश्वनाथस्तदनुप्रसिद्धः संख्या न संख्यानमतौ हि यस्य । श्रीकृष्णतः श्रीनरसिंहसंशः सिन्धोः सुधारश्मिरिवोदियाय । यद्वासनाकल्पकतामवेक्ष्य श्रीभास्करं चेतसि न स्मरामः॥ तस्यानुजः श्रीशिवनामधयो मुहूर्तचूडामणिनामधेयम् । विनिर्ममे सारवदाद्यपद्यैः सच्छिष्यतोषाय पुरे पुरारेः । ये पाठयन्ति च पठन्ति लिखन्ति चैनं संवीक्ष्य येऽभिकथयन्ति जनाय वेलाम् । तेषां यशोविनयगौरवनैपुणानि प्रक्षेन्दिराप्रसहितानि भजन्ति वृद्धिम् ।। अंत्र चतुर्दशाध्यायाः सन्तिः । अन्तिमाध्याये सामुद्रिकलक्षणं निरूपि- वम् । अयं प्रतिबिम्वरूपो रामदैवज्ञनिर्मितस्य मुहूर्त्तचिन्तामणेः । जन्मचिन्तामणिकृद्यः शिवदैवज्ञः स च गमदैवज्ञतनूजोऽस्माद्भिन्न इति । तदीयजन्मचिन्तामणिदशाध्यायसमाप्ती दैवज्ञानिकमूर्खहीरकमणिः सत्संप्रदायाप्रणी- विख्यातो भुवि रामदैवविदिति प्रत्यक्षवाचस्पतिः। तत्सूनो कृतिनः शिवस्य हि कृतौ सजन्मचिन्तामणा- वध्यायोऽपि दशाक्रमादिकथनः पूर्णो ह्यभूदष्टमः ॥

·८८ गएकतरङ्गिण्यां एवं प्रत्यध्यायसमाप्तौ श्लोकाः । अत्र वंशपरम्परा। दिवाकरः कृष्णः विष्णुः मल्लारिः केशवः विश्वनाथः नृसिंहः शिवः दिवाकरकमलाकरः गोपीनाथः रङ्गनाथः शिवदैवज्ञो नृसिंहदैवज्ञानुजः । अतो नृसिंहतः पञ्चवर्षैलघुतरोऽयमिति कल्पनेन त्रयोदशाधिकपञ्चदशशतासन्नोऽस्य जन्मशकः समायातीति । यतोऽयं दिवाकरस्य वसुकरशरनिशाकर १५२८ शकजन्मनो गुरुरतो मदीया कल्पना युक्तियुक्ता। बलभद्र मिश्रः । १५१४ अयं दामोदरस्य पुत्रो भरद्वाजगोत्रः कान्यकुब्जनगरनिवासी रामदैवज्ञ- शिष्यः पाविशाहसूजासमये राजमहलस्थाने हायनरत्ननामकं ताजकमन्थं वर्षफलविचारपरं प्राचीनमतसमहरूपं व्यरचयत् । फलप्रन्थवेदिनां मध्ये वर्षफलादिकथनेऽस्य ग्रन्थस्य महती प्रसिद्धिः । पूर्वाद्धोत्तरार्द्धरूपमस्य खण्डद्धयं मुद्रितं लिखितं च सुलमेनोपलभ्यते हीदानीम् । सूजानामा शाह- जहांसम्राजो द्वितीयः पुत्रः पित्रादेशेन बङ्गदेशे तत्रत्यप्रजाजनशासनार्थमा- सीत् । तस्यैव प्रियपण्डितोऽयं बलभद्रश्च तेन सह बङ्गदेशं गत इत्यनुमीयते। शाहजहांनिधनसमयश्च खबागपञ्चेन्दु १५८० शकः प्रसिद्धः। बलभद्रस्य ग्रन्थ समयश्च वेदरसपञ्चमिता १५६४ शक इति सर्व हायनरखान्तिमश्लोकाभ्यां ·बलभद्रमिश्रः । NIO पृथ्वीपतिमहावीरश्रीमत्साहिसुजान्तिके। श्रीराजमहलस्थेन मया ग्रन्थो विनिर्मितः॥ योगो मासकृतेः समः करहतो योगस्तिथि: स्यात्तिथि- स्त्रिधी वारमितिस्तदर्धसदृशं में सर्वयोगे युतः । भूवाणाक्षकुभिर्मवेच्छकमितिनन्यस्व तां वेत्ति य- स्तं मन्ये गणितद्वयनकमलप्रोद्बोधने भास्करम् ॥ इत्याभ्यां ज्ञायते । अत्र सर्व तिथ्यादिकं माससंख्ययैक्यैव घटते अन्यासु माससंख्यासुतिथ्यादिकानां मानमसम्भवमुत्पद्यते तेन माससंख्या: १। योगा=१ । तिथिः-२ । वारमितिः = ६ । भम् =३ । सर्वयोगः- १३ । अयं भूवाणातकुमि १५५१ युतः= १५६४ जातः शकः । ग्रन्थस्यादौ वंशवर्णनं सम्यक् कृतम् । तद्यथा गणाधिपं रामगुरोः पदाजं दामोदराख्यं पितरं च नत्वा । प्राचीनपधैर्बलभद्रनामा करोति सद्धायनरत्नसंचम् ॥ भागीरथीतीरविराजमाने श्रीकान्यकुब्जे नगरतिरम्ये । अभूद्भरद्वाजमहर्षिवंशे श्रीलालनामा गणकोष्णधामा । तस्यात्मजाः पञ्च बभूवुरेषां श्रीदेविदासः प्रथमो बभूव । व्यक्त च यः श्रीपतिपद्धतौ च टीका व्यधाच्छिष्यगणस्य तुष्टय । तस्माल्लघुः खेटविचारदक्षः प्रख्यातकीर्तिर्विजितारिपक्षः । श्रीक्षेमकर्णोऽथ ततः कनिष्ठो नारायणो व्याकरखे पटिष्ठः । न्याये या सुरराजपूजितनिभो वेदान्तिनामग्रणी- मीमांसादिसमस्तशास्त्रकमलप्रोद्बोधने भास्करः । श्रीमद्भूपतिन्दवन्दितपदो भूदेवमूर्धामणिः श्रीमन्मिश्रचतुर्भुजः समभवत्तस्माल्लघुर्धर्मवित् ॥ तस्माल्लघुः सकलशासकलापटिष्ठो दामोदरः समभवत्कृतिनां वरिष्ठः । यो भास्करोदितपितामहकर्मतुल्यां वृति व्यधात् निरुपमा कृतिनां हिताय । दामोदरस्य तनयों जाती बलभद्रबलरामौ । बलभद्रेण च किश्चित् प्रकाश्वते ताजिकं गुरोः कृपया।

·गएकतरङ्गिण्या Wwwwwnon एवं प्रत्यध्यायसमाप्तौ श्लोकाः। अत्र वंशपरम्परा। दिवाकरः कृष्णा विष्णुः मल्लारिः केशवः विश्वनाथः नृसिंहः शिवः दिवाकरा कमलाकरः गोपीनाथः रङ्गनाथः शिवदैवज्ञो नृसिंहदैवज्ञानुजः । अतो नृसिंहतः पञ्चवर्षैर्लघुतरोऽयमिति कल्पनेन त्रयोदशाधिकपञ्चदशशतासन्नोऽस्य जन्मशकः समायातीति । यतोऽयं दिवाकरस्य वसुकरशरनिशाकर १५२८ शकजन्मनो गुरुरतो मदीया कल्पना युक्तियुक्ता। बलभद्रमिश्रः । १५१४ अयं दामोदरस्य पुत्रो भरद्वाजगोत्रः कान्यकुब्जनगरनिवासी रामदैवज्ञ- शिष्यः पाविशाहसूजासमये राजमहलस्थाने हायनरत्ननामकं ताजकग्रन्थं वर्षफल विचारपरं प्राचीनमतसङ्महरूपं व्यरचयत् । फलग्रन्थवेदिनां मध्ये वर्षफलादिकथनेऽस्य ग्रन्थस्य महती प्रसिद्धिः । पूर्वाद्धोत्तरार्द्धरूपमस्य खण्द्धयं मुद्रितं लिखितं च सुलमेनोपलभ्यते हीदानीम् । सूजानामा शाह- जहांसम्राजो द्वितीयः पुत्रः पित्रादेशेन बङ्गदेशे तऋत्यप्रजाजनशासनार्थमा- सीत् । तस्यैव प्रियपण्डितोऽयं बलभद्रश्च तेन सह बङ्गदेशं गत इत्यनुमीयते। शाहजहांनिधनसमयश्च खबागपश्चन्दु १५८० शकः प्रसिद्धः। बलभद्रस्य ग्रन्थ समयश्च वेदरसपञ्चमूमिटर १५६४ शक इति सर्व हायनरस्तान्तिमश्लोकाभ्यां - ·बलमद्रमिश्रः। MME amom पृथ्वीपतिमहावीरश्रीमत्साहिसुजान्तिके। श्रीराजमहलस्थेन मया ग्रन्थो विनिर्मितः । योगो मासकृतेः समः करहतो योगस्तिथि: स्यात्तिथि- स्त्रिधी वारमितिस्तदर्धसदृशं में सर्वयोगे युतः । भूवाणाक्षकुमिभक्च्छकमितिप्रन्यस्य तां वेत्ति य- स्तं मन्ये गणितद्वयनकमलप्रोद्वोधने भास्करम् ॥ इत्याभ्यां ज्ञायते । अत्र सर्व तिथ्यादिकं माससंख्ययैकयैव घटते अन्यासु माससंख्यासु तिथ्यादिकानां मानमसम्भवमुत्पद्यते तेन माससंख्या १. योगा=१ । तिथिः-२ | वारमितिः =६। भम् =३ । सर्वयोगः- १३ । अयं भूवाणाप्तकुमि १५५१ युतः १५६४ जातः शकः । ग्रन्थस्यादौ वंशवर्णनं सम्यक् कृतम् । Samand - तद्यथा गणाधिपं रामगुरोः पदाज दामोदराख्यं पितरं च नत्वा । प्राचीनपधैर्बलभद्रनामा करोति सद्धायनरत्नसंचम् ॥ भागीरथीतीरविराजमाने श्रीकान्यकुब्जे नगतिरम्ये । अभूद्भरद्वाजमहर्षिवंशे श्रीलालनामा गणकोष्णधामा । तस्यात्मजाः पञ्च बभूवुरेषां श्रीदेविदासः प्रथमो बभूव । व्यक्त च यः श्रीपतिपद्धतौ च टीका व्यधाच्छिष्यगणस्य तुष्टय । तस्माल्लघुः खेटविचारदक्षः प्रख्यातकीतिविजितारिपक्षः। श्रीक्षेमकोऽथ ततः कनिष्ठो नारायणो व्याकरणे पटिष्ठः । न्याये या सुरराजपूजितनिमो वेदान्तिनामग्रणी- मर्मीमांसादिसमस्तशास्त्रकमलप्रोद्बोधने भास्करः । श्रीमद्भूपतिवृन्दवन्दितपदो भूदेवमूर्धामणिः श्रीमन्मिश्रचतुर्भुजः समभवत्तस्माल्लषुधर्मवित् ॥ तस्माल्लघुः सकलशाखाकलापटिष्ठो दामोदरः समभवत्कृतिनां वरिष्ठः। यो भास्करोदितपितामहकर्मतुल्यां वृत्ति व्यधात् निरुपमा कृतिनां हिताय ॥ दामोदरस्य तनयो जाती बलभद्रबलरामौ । बलभद्रेण च किश्चित् प्रकाश्वते ताजिक गुरोः कृपया। १२ ·गणकतरङ्गिण्यां प्रन्थस्यादौ यवनभाषोक्तमपि ज्यौतिषशास्त्रं पठनीयं पठने न दोष इत्यस्य मीमांसा विस्तरतः कृता ग्रन्थकृता । प्रत्थरचनासमयेऽस्य वयः पञ्चाशद्वर्षसमं कल्प्यते तदा जन्मशको वेदेन्दुपञ्चेन्दु १५१४ समः सि- ध्यति। सोमदैवज्ञः । १५२४ रुद्रभट्टवनूजः पञ्चाङ्गे वर्षराजमन्त्रिधान्येशादिशुभाशुभफलकथनरूपां पञ्चशत ५०० श्लोक समुद्ररसवाणेन्दु १५६४ शके कल्पलतामकरोत् । इयं कल्पलता पन्चाङ्गोपयोगिनी ललितपद्यपल्लवैरुपेता प्रायः सर्वत्र लिखिता मुद्रिता चोपलभ्यते । अस्या आदौ कृतयुगादीनां व्यवस्था तत्र "कलियुगमध्ये धर्मः ५ पापं १५ शककतारो युधिष्ठिरः ३०४४ । विक्रमः १३५ । शालिवाहनः १८००० । विजयाभिनन्दनः १०००० । तन्मध्येऽवता- रश्चैकः । त्र्यम्बकेश्वरलिङ्ग पूजनम् । मायापुरपीठम् । गौतमीतीर्थम् । तत्र राजाना पृथ्वीभोकारः। युधिष्ठिरः, शालिवाहनः, विक्रम, नागार्जुनः, विजयाभिनन्दनः, कल्किः, एते राजानः। म्लेच्छोत्पत्तिः । तिमिलिङ्गशाहो राज्यस्थित्यब्दः व. २४ मा. ११ दि.२४ ॥ तदुपरि बाबनिङ्गशाहो राज्यस्थि- त्यब्दः । व. २० मा. ८ दि. २४ ॥ हुमाहुजाहुर्लिङ्गो राज्यस्थित्यब्दः क. ११ मा.६ दि. २६ ॥ अकवरशाहो राज्यस्थित्यब्दः क. ५४ मा. ११ दि. २७॥ शाहजहाशाहो राज्यस्थित्यब्दः क. १८ मा. ४ दि. १०॥ अवरङ्ग- शाहो राज्यस्थित्यम्दः व.२५ मा.८ दि.२४॥ चिन्मीशाहो राज्यस्थित्यब्दः व. २२ मा.६ दि. ४॥ वृद्धनीजामलशाहो राज्यस्थित्यब्दः व.५० मा.४ दि. २७ ॥ तदुपरि शूद्र राजानः, रामराजः, व. २० मा. ६ दि. २४ ॥ मोजराजः, राज्यस्थित्यब्दः क. ४० मा. ६ दि.२७ ॥ दीनानाथराजः क.७० मा. ११ दि.२७ ॥ शिवाजीराजा व..२० मा.४ दि. २७ ॥ रामराजः क.४४ मा-४ दि. २६ ॥ रामराजा व २० मा-६ दि.११॥ शंभाजीराजः १८ मा. दि.१॥ बलवन्तसिंहो राजा व.३३ मा. १० दि. १॥ एते राजानो राज्यमकुर्वन्" इत्यादि सर्व परस्परमसङ्गत लिखितमस्ति । एतल्ले खवोऽयं अन्य आधनिकस्तस्कृता समासौ ·मुनीश्वरः। --- vt. "वेदरसेन्द्रियभू १५६४ मितशाके कार्तिकसंशकमासि सितेऽर्द्ध। आद्यतिथौ भृगुजेऽनलधिष्ण्ये कल्पलता परिपूत्तिमुपेता" । इति श्लोको वञ्चनया लिखितो वा केनचिदनभिज्ञेन तद्ग्रन्थमध्ये स राजराज्यकालप्रदर्शको लेखः प्रक्षिप्त इत्यनुमीयते । अन्तिमकल्पनाया विशे. षसम्भवोऽस्ति ग्रन्थस्थलोकै सोमभट्टस्य व्याकरणे काव्ये चातिव्युत्पन त्वात् तादृशस्य विदुषो मिथ्याकल्पनानौचित्याच । युगव्यवस्थानन्तरं मन लरूपेण "मत्स्येन्द्रनाथचरणस्मरणप्रवीणः श्रीदभट्टतनयो विनयोपपत्रः । सोमाभिधानगणको गणकोरुतुष्टय संवत्सरादिफलकल्पलतां तनोमि' इत्यनेन लेखेनायं गोरक्षनाथगुरोर्मत्स्येन्द्रनाथस्य मतानुयायीत्यनुमी- यते । श्रथ चेदग्रन्थसमाप्तिशकस्तल्लिखित एव समीचीनः कल्प्यते तत्समये ग्रन्थकृद्धयश्चत्वारिंशद्वर्षसमं च तदाऽस्य जन्मशको वेदकरपन्चेन्दु १५२४ समः समायाति। मुनीश्वरः । १५२५ सूर्यसिद्धान्तटिप्पणगूढप्रकाशकृतो रङ्गनाथस्य तनयो विश्वरूपाऽपरना- मकोऽयं तत्त्वतिथ्यु १५२५ मिते शके समजनि ( रङ्गनाथवर्णनं द्रष्टव्यम्)। सूर्यसिद्धान्तोकान् भगणादीन् सङ्गृह्य वसुरसपञ्चदश १५६८ शके भाद्रपद- शुक्लपञ्चम्यां सोमवासरे पुष्यनक्षत्रे ज्यौतिषसिद्धान्तप्रन्थ सिद्धान्तसार्वभौ- * माख्यमकार्षीत् । अयं सिद्धान्तप्रन्यो यद्यपि काव्यकलाकलापमण्डितो ज्योतिषपण्डितमान्यस्तथापि चापीयक्षेत्रप्रपञ्चरहितः क्षेत्रसजातीयविचार- विधुर सम्प्रति गोलकलाकलापचतुरैरनादृतः । मुनीश्वरेणैनट्टीका च स्वाश- यप्रकाशिनी द्विनगपञ्चदश १५७२ शके स्वयं रचिता। निसृष्टार्थदूत्यभिधा लीलावतीटीका मरीच्यमिधा सिद्धान्तशिरोमणि- टीका पाटीसारश्चेत्येते ग्रन्थाश्च मुनीश्वरस्कृताः प्रसिद्धा उपलभ्यन्ते । मरीचौ प्राचीनवचनानां बहूनां सङ्ग्रहो वस्तुतो दर्शनाई । लीलाक्तीटीका च सम्प्रति सर्वत्र भारतवर्षऽन्यटीकात उत्तमोत्तमेति ज्योतिर्विद्भिर्मता । सिद्धान्त सार्वभौमस्य पञ्चमश्लोकेन "गूढं स्थूलं स्वशिद्धान्तं मत्वा यस्तच्छिरोमणिम् । कृतवान्मनुजव्याजादसौ जयति भास्कर"। * ज्योति प्रा० मुरलीपरम्मकुरसम्पादकले काशीस्वसरस्वतीभवनादस्य ग्रन्थस्य पूर्वाः स्पष्टाधिकारान्तः प्रकाशितो जातः । स०।

·गणकतरङ्गिण्यां - इत्यनेनाव भास्करस्यातीव भक्त प्रासीदिति ज्ञायते । तेनैव * भास्क- रविरोधिना कमलाकरेगा महान विरोध उत्पन्नोऽस्य । ग्रहस्पष्टीकरणोपपत्त्यर्थ मुनीश्वरकृताया भङ्गयाः खण्डनं भङ्गीविभङ्गीनान्ना कमलाकराज्ञया कमला- कारानुजेन रङ्गनाथामिधेनाकारि । तत्खण्डनखण्डनं च मुनीश्वरकृतमुप- लन्यते । एतत्खण्डनप्रतिखण्डनानां कतिपयानां सङ्ग्रहः काशिकराजकीय- पुस्तकालये वर्तते । आसीन्सुनीश्वरः स्वसमयेऽतिप्रख्यातः काव्यकोशव्या- कग्णाभिशो ज्योतिषशास्त्रीयगोलक्षेत्रविचारेष्वप्रौढ इति तस्कृतिविलोकनेन स्फुटमिति सुधीमिभृशं विचिन्त्यम् । सिद्धान्तसार्वभौमसमाप्तौ। भाद्रे मासे शुक्लपक्षेऽहितिथ्यामिन्दोरे पुष्यमे योऽभवत्तम् । साक्षायामिते १५६८ शाकयातवर्षे ऽकार्षीत् सार्वभौम मुनीशः ॥ अत्र महाप्रश्नाधिकारे प्रश्नरूपेण शाहजहांनृपतिगृहीतबलखसमयः षट्- पञ्चदश १०५६ समः सनकालश्च लिखितः "प्रतीपविषयाशया स नरवाहिनीतीरमा- सभूमिकरतारिखागमविशङ्क ईज्यद्युतिः । पयोनिधिजमादिलावलिदिगीशपक्षाहते- बलादलखमग्रहीत् प्रवरसाहजाहां नृपः" ॥ लीलाक्त्या माधुर्यगुणसम्पन्नाया युवत्या दूतीमन्तरा चतुराणां समागमो हि दुरनामस्तदर्थ टीकारूपा दूती रचिता मुनीश्वरेण । “लीलावतोचतुर- सङ्कविधानहेतोः श्रीमन्मुनीश्वरविदा यतिता सुदूती। तस्यामितः समभवत् खलु सोऽङ्कपाशो यो मन्दबोधपुरुषैरपि सुप्रसन्नः"। इत्य- न्तिमाध्यायश्लोकः । एवं प्रत्यध्यायसमाप्तौ श्लोका उपलभ्यन्ते । लीलावतीढीकान्ते अयं खीलावत्याः पटुदुरवगाहोऽतिगहनो मनोभावो भूयास्तदधिगतयेमा व्यरचयत् । मुनीशस्तामेतां कृतिमकृतिदुष्प्राप्यविषयां निसृष्टार्था दूतीमिव भजत भावेन चतुराः ॥ *प्रयाये मकरसानसमवे मास्करमतमण्डनतत्परस्य मुनीश्वरस्य क्मतविरोधिना हठादोकृष्ट- मानसेन ज्योतिर्वित्समश्यां कमलाकरेस विरोधः समुत्पन्न इति चिराज्जनश्रुतिः। दुर्गाशङ्करपाठक बर्वन विलोक्यम् ।

·मुनीश्वरः। ६३ मरीच्यादौ श्रीरङ्गनाथाभिधतातपादाः कृष्णानुजाः श्रीकमलाधिपास्ते। त्रिस्कन्धपारङ्गमरङ्गमल्ला बल्लालजा भमितले जयन्ति । नारायणो गणितशास्त्रकलाकलापः श्रीसेवित. सकलशास्त्रसरोजभृङ्गः । दैवज्ञकृष्णगुरुपादरतो गुरुमें क्ष्मायां जयत्यखिलपण्डितवन्धपादः । मुनीश्वरापराख्येन विश्वरूपेण घृष्यते । बुद्धिशाणे मरीच्यर्थ तत्सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ बुद्धिशाणे शिरोमणि संघृष्य मुनीश्वरेण मरीचिरुत्पादितस्तेनैव मरी- चिरिति संज्ञा लब्धा मुनीश्वरकृता शिरोमणिटीकेत्युपरिलिखितान्तिमश्लो. केन स्फुटम् । गोलाध्यायमरीच्यन्ते एलचपुरसमदेशे तटे पयोष्ण्याः शुभे दधिप्रामे ॥ ज्योतिर्विद्याविद्भिः सकलैः शिरसा मुदा बुधैर्मान्या। तस्मादभवद्रामः सकलैः सुगुणैनितान्तममिरामः । शासद्विदर्भदेशं मूर्धाऽधाभूमिपो यदादेशम् । सोऽजनयत्सीतायां त्रिमल्लसंझं सुतं विनीतायाम् । येन सदा विनयेन प्रकाशितं नाम भुवि नयेन । बल्लालस्तत्तनयः सदैव यः कविवरेषु दत्तनयः । अपहाय स्वग्रामं काश्यामागाद्भजन स विद्रामम् । ज्योतिः शास्त्रवराम्भोजप्रकाशनदिनेश्वरात् । प्रासूत पश्वतनयानयं गणकपुङ्गवः॥ ज्यायानमीषां खलु रामनामा सदैव कामारिसमर्पितात्मा। विभूषयन् धूर्जटिराजधानीमसाविदानीमपि संचकास्ति । तस्यानुजा सकलशास्त्रसरोजभृङ्गो बीजक्रियाविवृतिकल्पलतानिदानम् । श्रीनूरदीनवानप्रस्यैकपात्रं कृष्णो बभूव जनिपद्धतिवृत्तिकारः ।

·गएकतर्राङ्गण्यां तस्यानुजस्तु गोविन्दगणको यत्सुतोऽकरोत् । नारायणः केशवोक्तपद्धत्याष्टिप्पणं सुधीः॥ गौरीबल्लभपादपङ्कजमिलन्माध्वीरसास्वादन- स्वच्छान्त.करणः श्रुतिस्मृतिरतो गोविन्दविज्ञानुजः। अन्थे योऽर्ककृतेऽकरोद्विवरणं गूढप्रकाशं महा- देवस्याग्रजनिग्रहस्थकमलः श्रीरङ्गनाथोऽभवत् ॥ तस्यात्मजो गुरुकृपाजनितावबोधः शखं विभाव्य निखिलं महताऽऽदरेण । श्रीभास्करोदितशिरोमणिगूढमाव- व्याख्यां मुनीश्वरकृती कृतवान् मरीचिम् ॥ शको भूयुतो नन्दभूहृत् फलस्य निरेकस्य मूलं निरेकं भवेद्भम् । वदर्द्ध भवेन्मास इन्दुनितोऽयं तिथिद्वयूनिता पक्षवारी भवेताम् ॥ नक्षत्रवारतिथिपक्षयुतिश्च योगो विश्वर्युताखिलयुतेः पदमभ्रवेदाः । अस्यादिमोऽत्र परिपूर्तिमितो मरीचिः श्रीवासुदेवगणकात्मजनिर्मितोऽयम् ॥ खाडवाणधरणीमितशाके चन्द्रवारसितपक्षशुचौ हि । लेखितं गणकदर्शनहेतोरुत्तरार्द्धमिदमात्ममरीचेः ॥ उपान्तिमश्लोकेन विपरीतक्रियया सप्तवाणवाणेन्दुशको १५५७ मरीचि. पूर्वार्द्धसमाप्तिसमयोऽन्तिमेन च खाङ्गवाणेन्दु १५६० शक उत्तरार्द्धसमाप्तिस- मयश्च सिध्यति । सिद्धान्तशिरोमोरन्वयादिना पदार्थप्रकाशिन्या मरिच्याख्य टीकया समा नान्या टीका विलोक्यत अत इयमेव सर्वज्योतिर्विद्भिरायता जागर्ति । अस्यां श्लोकसंख्या पञ्चविंशतिसहस्रसंख्यासन्ना लीलावतीटीकायां ६००० सिद्धान्तसार्वभौमे च ३००० । दिवाकरः। १५२८ अस्य नृसिंहपुत्रस्य भरद्वाजकुलोद्भूतस्य स्वपितृन्यशिवदैवज्ञतो लब्ध. विद्यस्य जन्मशकः वसुकरपञ्चेन्दु १५२८ मितः । अयं भारतवर्षेऽजीव प्रथितो ज्यौतिषेऽतीव निष्णातः काव्यकोशव्याकर- पन्यायादिशास्त्रेषु कुशलोऽनेकप्रन्थरचयिता चासीत् । अस्यानेके शिष्याः ·दिवाकरः। कमलाकरादयो ज्योतिषशास्त्रे पटीयांसोऽभूक्न् । गोदावय्याः सौम्यतटे गोजनामग्रामेऽस्य स्थितिः । नगाम्भोधिशरचन्द्रमिते १५४७ शके नन्देन्दु १६ वर्षसमवयाकालेऽनेन ग्रहाणां भावादिवलसाधनाथ फलादेशैकसहायिनी जातकमार्गपद्मरूपाऽष्टाधिकाररूपाष्टदलसहिता चतुरधिकैकशतपद्यांशुभिर्जातक- पद्धतिः प्रकाशिता । इयं पद्धतिः केशवश्रीपतिदेवज्ञकृतपद्धत्यनुसारिणी-एव । तत्रातो श्रीमच्छिवाख्यं गणितक्षचक्रचूडामणि सजनवृन्दवन्धम् । विदुर्विदो यं धिषणेन तुल्यं तं नौमि नित्यं घिषणाप्तिहेतोः ॥ श्रीकेशवश्रीपतिसुन्दरादिप्रणीततन्त्रादधिगत्य सारम् । प्रकाश्यते सुज्ञदिवाकरण पद्यांशुभिजातकमार्गमम् ।। अन्ते च गोदावरीसौमतटस्थगोलग्रामे भरद्वाजकुलावतंसः । प्रासीद्विधिज्ञा सकलागमनः कृष्णो महेशार्चनतत्परो यः॥ बभूवतुस्तस्य सुतौ तदाद्यो मीमांसकायो गणको नृसिंहः । शिरोमणेार्तिकमुक्तियुक्तं येनाऽमलं भाप्यमकारि सौरम् । विज्ञातनक्षत्रनभोगकक्षो विचारदक्षो विजितारिपक्षः । शिवो द्वितीयो गए को वदान्यो नृपाल.मान्यो जगतो गुरुयः। नृसिंहपुत्त्रेण पितृव्यलब्धप्रबोधलेशेन दिवाकरण। प्रकाशितं जातकमार्गरझमध्याय रूपाष्टदलं सुबोधम् । नन्देन्दु १६ वर्षेण मया कृतोऽयं ग्रन्थो रवेः पादयुगप्रभावात् । शाके नगाम्भोधिशरेन्दु १५४७ तुल्ये प्राचां निबन्धान् परिभाव्य सम्यक् ॥ इयं आतकपद्धतिर्मुद्रिता न । प्रधानगणकानां निकटेऽस्या लिखितपुस्तकं वर्तते । काशिकराजकीयपुस्तकालये चातिप्राचीना स्फुटा शृद्धा चैका प्रतिर्व- ततेऽस्याः। अस्या एव पद्मजातकमित्ति नामान्तरम् । एतदचितमकरन्दविवरणस्थादौ प्रज्ञां यतः प्राप्य कृठप्रतिझं स्पर्द्धा विधत्ते प्रसभं प्रतिक्षम् । अज्ञोऽपि तं श्रीशिवनामधेयं गुरूपमं स्वीयगुरु भजेयम् ।

·६ मणकतरङ्गिण्यां इदं मुद्रितमप्युपलभ्यते पुस्तकम् । अथैतद्रचितया केशवपद्धतिटीकया प्रौढमनोरमाख्यया स्पष्टमवगम्यते. ऽस्य पारिडत्यं गोले व्याकरणे न्याये काव्यसाहित्ययोश्च । अत्र ग्रहयुद्धजब- लानयनस्थले-११ श्लोके । अतिव्याप्तिव्याप्तिविधिना निरूपितलक्षणेन न्यायशास्त्रऽस्य पाठवं स्फुटम् । इयं बहुविशेषवाक्यगर्भा गोलप्रपञ्चमण्डि- ताऽस्य सर्व पण्डिल्यं प्रकटयति । उपलभ्यते चेयं लिखिता मुद्रिता च सर्व- वैव । नागाम्भोधिशरेन्दु १५४८ मिते शाके विरचिता दिवाकरेणेयम् । अस्या श्रादौ आदित्यमझानधनान्धकारच्छिदं मुदं सन्ततमाद्धानम् । जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतुं श्रीभास्कर भास्वररूपमीडे॥ विघ्ननिघ्नमहं वन्दे विघ्नपं विबुधार्चितम् । यस्य स्मरखतः साध्यं सिद्धि प्राप्नोति सत्वरम् ॥ श्रीकेशवार्यवचनानि जयन्ति तानि निर्दूषणानि बहुलार्थसुपूरितानि । धन्यानि शिष्यजनबुद्धिविवृद्धिदानि स्वल्पाक्षराणिबुधतोषविधायकानि॥ अपि स्फुरत्पण्डितमण्डनेन प्रचण्डपाण्डित्यमखण्डि येन। सानाधिराजस्य गुरु नृसिंह प्रचण्डचण्डांशुमति तमीडे॥ श्रीमच्छिवाख्यं गणितज्ञचक्रचूडामणि सजनवृन्दवन्द्यम् । विदुविदो यं धिषणेन तुल्यं तं नौमि नित्यं धिषणाप्तिहेतोः ॥ श्रीकेशवायर्गगनाब्धि १० वृत्तबद्धोदिता जातकपद्धतिर्या । तैरेव तस्या विवृतिः कृतास्ति परं न तत्रास्ति सुयुक्तिरुक्ता ॥ संप्रार्थितः शिष्यगणेन युक्तिः कार्यातिवयेति दिवाकरोऽहम्। सवासनां तद्विवृतिं करोमि यतो जनो मे सकलोऽपि यः॥ यद्यप्यसक्ता विवृतिविधातुं मया जडेनामलकेशवोक्तः । तथापि कुर्व शिवपादपद्मप्रसादतः प्रौढमनोरमाख्याम् ॥ अस्या अन्ते निजवंशवर्णनमप्यकारि दिवाकरेण तद्यथा गौतम्युत्तरतीरवर्तिनगरे गोलशविद्वद्युते गोलग्रामसमाह्वये मुनिभरद्वाजान्वये दैववित् । योऽभूत्सुझदिवाकरो बुधवरः श्रीकेशवस्यात्मजा- देवनार्यगशसंबकगुरोलब्धावबोधांशकः।

·दिवाकरः। APN- तस्मान्महेशार्चनलब्धसौख्यः श्रीकृष्णनामाऽजनि विप्रमुख्यः । कालत्रयज्ञानवता हि येन दैवज्ञशब्दो भुवि सार्थकोऽभूत् ॥ तस्मादभूतां तनयौ तदाद्यो मीमांसकाद्योगणको नृसिंहः । शिरोमणेात्तिकयुक्तियुक्तं सौरं च भाष्यं समकारि येन ॥ सद्विद्याराजमानः सुखदलितपरोहण्डचण्डाभिमानः। सिद्धान्ताभिज्ञसुशद्विजवरनिबहोद्गीतकीर्तिः सुमूर्तिः ॥ विद्यामासाद्य सद्यो विद्धति विबुधाचार्यकस्पद्धिभावं । हृष्यन्तो यस्य शिष्याः स जयति जगति श्रीशिवाख्यो द्वितीयः। श्रीमन्नृसिंहसुतवर्यदिवाकराख्यः सत्पद्धतेर्गणककेशवनिर्मितायाः। टीकामिमां विविधयुक्तिविशेषरम्यामाज्ञां शिवस्य सुगुरोः कृतवानवाप्य एवमेवान्तिमश्लोकः शाके गजाम्भोधिशरेन्दु १५४८ तुल्ये सिद्धान्तवित्प्रौढमनोरमाख्या। दिवाकरोता बुधकेशबोक्तवृत्तिः सयुक्तिः समगात् समाप्तिम् । एवं पद्धतिप्रकाश', मकरन्दविवरणम् , केशवीयपद्धतिटीकाप्रौढमनो- रमा, इति ग्रन्थत्रयमेतत्कृतमुपलभ्यते सुलभेन । एतत्कृता स्वपद्धतिप्रका- शोपरि सोदाहरणा टीका च गणिततत्त्वचिन्तामणिनाम्ना प्रसिद्धाऽऽयासेन प्राप्यते श्लोकषट्शताऽऽसन्ना। काश्यां मन्मित्रराजाजीज्योतिर्विद्गृहे शुद्धा प्राचीना च मयोपलब्धा । यत्रादौ कान्तं नितान्तं शिवपादयुग्मं चित्ते निधायाऽथ दिवाकराख्यः। सच्छिष्यतोषाय निजप्रणीतं ग्रन्थं वरेण्यं विवरीवरीति ॥ अन्ते दिवाकराऽऽराधनलब्धबुद्धिर्दिवाकराख्यो नरसिंहसूनुः । रम्यं निजोतर्गणितस्य तत्त्वचिन्तामणिं संरचयांबभूव । यन्मयाऽत्र समकारि कुत्रचित् त्वेकदेशिमतखण्डनं वरम्। सच्छिवस्य सुगुरोर्दयाभरालोकनप्रभववैभवं किल । योगो रूपयुतोऽद्धितो भवति में सैकं यमाभ्यां हतं मासः स्याच्छशिहीनितोऽग्निविहृतो वारो भवेत्तद्दलम् । स्यात्पक्ष सतिथियुतिर्वसुल्गुणै३८रेषा हताङ्काश्विरयुक् - * पुस्तके शशिगुणैरिति पाठः प्रामादिकस्तस्मादालापो न घटते ।

·गणकतरङ्गिण्यां %3 - शाकः सर्वयुतिर्यदा नृपशती रामविहीना१५६७ तदा ॥ सिद्धान्तसिद्धान्तविदग्रगण्यो दिवाकरो ग्रन्थमिमं लिलेख। यः शाकमत्राऽऽनयति द्विजेन्द्रो मन्यामहे बीजविदां वरं तम् ॥ आक्रान्ता तनुवटुना जगत्तयीयं निर्वीर्यो मणिशकलेन जायतेऽग्निः । प्राचान्तः कलशभुवासवाडवोऽब्धि१र्शाना खलु विदुषां जनेनशक्तिः । अत्र पक्षस्य मानं यदि रूपं तदाऽऽलापो घटते । ततः यो=२५॥ भं= १३ । मा=७वा२ । ५=१ । शाकः=(यो+१५) ३८+२६ =( २५+१५)३८+२६=४०+३+२६ = १५२०+२६=१५४६ । सर्वयुतिः = १५६७ ॥ कमलाककरः। १५३८ महाराष्ट्रविप्रो नृसिंहदैवज्ञतनूजो दिवाकरदैवज्ञस्यानुजः शिष्यश्च खव- सुतिथिमिते १५८० शके काश्यां सम्प्रति प्रचलितसूर्यसिद्धान्तानुसारं सौर- तत्त्वविवेकरूपं सिद्धान्ततत्त्वविवेक व्यरचयत् । अत्र यावच्छक्यं सूर्यसिद्धा- न्तमतमण्डनं भास्करमुनीश्वरादीनां खण्डनं च कृतं ग्रन्थकृता । बहुत्र परदूषणामिनाषेणान्यथैव भास्करकृतोदयान्तरकर्मादिखण्डनमस्य गोले गणिते चाद्वितीयपण्डितस्यानेककल्पनाकुशलस्य न शोभते । परे मुनीश्वरविरोधतः कमलाकरेण हठात् पक्षपातधिया बहुत्र भास्क- रादीनां खण्डनं चक्र इति वदन्ति । यद्यस्य कृतिनिष्पक्षपातबुद्ध्याऽभवि- ध्यसहि वस्तुतो रमणीया गोलयुक्तिप्रपञ्चमण्डिता पारसीकनवीनमतभूषिता सर्वजनमान्याऽभविष्यत् । अस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकरूपैकैव कृतियंत्र बहवो विशेषा नवीनयुक्तिपूर्णाः शोभन्ते । सिद्धान्ततत्त्वविवेके पूर्वाचार्यप्रकारतो ये विशेषास्ते बनारससंस्कृतसीरिजनाम्नि प्रबन्धे मच्छोधितमुद्रितसिद्धान्तत- त्वविवेकभूमिकायां द्रष्टव्यास्तत्र भ्रमादस्माभिर्बल्लालगणकात्मजकृष्णदैवज्ञस्य पौत्रः कमलाकरो लिखितो वस्तुतः कमलाकरस्य मूलपुरुषाणां ज्ञानार्थं शिवदैवज्ञवर्णनं विलोक्यम् । गोदावर्या उत्तरे देवगिरिनामकं दुर्गमस्ति यत्राक्षांशाः सार्द्धविंशत्यंशाः २०।३०। अस्माद्दुर्गादाग्नेयदिशि षोडशयोजनान्तरे विदर्भदेशान्तर्गता पाथरी नगरी यस्याः पश्चिमभागे सार्द्धद्वि २२३० योजनान्तरे गोदा सरित संशोभते । अस्याः सौम्यतटे गोलाभिधया ग्रामोऽस्य मूलपुरुषाणां ग्राम इति सर्व प्रन्थोपसंहारे कमलाकरेण सम्यग् वर्णितम् ।

·रङ्गनाथः। ६६ Uromahru" Nautam ग्रन्थोपसंहारे ७-१४ श्लोकाः गोदावरीसौम्यतटोपकण्ठगोलाख्यसग्रामसुसिद्धभूमौ । विप्रो महाराष्ट्र इति प्रसिद्धो रामो भरद्वाजकुलावतंसः । बभूव तजोऽखिलमान्यभट्टाचार्योऽतिशास्त्रे निपुणः पवित्रः। सदा मुदा सेवितभर्गसुनुर्दिवाकरस्तत्तनयो बभूव ॥ वेदान्तशास्त्राभ्यसनेन काश्यां यः पुण्यराश्यां तनुमुत्ससर्ज। अस्यार्यवर्यस्य दिवाकरस्य श्रीकृष्णदैवज्ञ इति प्रसिद्धः॥ बभूव पुत्रः सुतरां पवित्रः सत्तीर्थकर्ताऽखिलशास्त्रवेत्ता। तज्जस्तु सद्गोलविदां वरिष्ठो नृसिंहनामा गणकार्यवन्द्यः । बभूव येनात्र च सौरभाष्यं शिरोमणेार्तिकमुत्तमं हि । स्वार्थ परार्थ च कृतं त्वपूर्वसद्युक्तियुक्तं ग्रहगोलतत्त्वम् ॥ तजस्तु तस्यैव कृपालवेन स्वज्येष्ठसद्धन्धुदिवाकराख्यात् । सांवत्सरार्याद्गुरुतः प्रलब्धशास्त्रावबोधो गणकार्यतुष्टय । द्वग्गोलजक्षेत्रनवीनयुक्त्या पूर्वोक्तितः श्रीकमलाकराख्यः। समस्तसिद्धान्तसुगोलतत्त्वविवेकसंझं किल सौरतत्त्वम् । खनागपञ्चेन्दुशके १९८० व्यतीते सिद्धान्तमार्याभिमतं समग्रम् । भागीरथीसौम्यतटोपकराठवाराणासीस्थो रचयाम्बभूव ॥ स्वज्येष्ठबन्धोर्गुरोश्च दिवाकरात्कमलाकरो दशवर्षेलघुः कल्प्यते तदाऽस्य जन्मशको वसुरामपञ्चेन्दुसमः १५३८ सिध्यति । भारतवर्षे यस्मिन् समयेऽयं गणितज्ञः सिद्धान्ततत्त्वविवेक व्यरचयत्तदैव यूरपदेशे न्यूटननाम्नो गणकस्य वयः षोडशवर्षसममासीत् । सम्प्रति भारतवर्षे सिद्धान्ततत्त्वविवेकग्रन्थ एव सिद्धान्ते सर्वोत्तमोत्तमो ज्योतिर्विद्भिराद्रियते पठ्यते पाठ्यते च । मुनीश्वरकमलाकरयाविरोधकारणं मुनीश्वरवर्णने विलोक्यम् । रङ्गनाथ:। १५६२ अयं नृसिंहदैवज्ञतनूजो निजसहोदरादिवाकरात्कमलाकराचाधिगतज्यो- तिषविद्यो बाहुरसपञ्चेन्दुमिते १५६२ शके सिद्धान्तचूड़ामणिनामकं करणा- कारं ग्रन्थं व्यरचयत् । अन्न गतिफलानयने पूर्णान्तसाधने च ज्ञानराज- दैवज्ञमतखण्डनं कृतमस्ति । तथा परिलेखादौ दिवाकरप्रकारप्रशंसा विशेषतो ·१०० गणकतरङ्गिण्यां Narnau निरूपिता । अयं ग्रन्थः शतचतुष्कश्लोकनिबद्धो मध्यमाधिकागदिपाताधि- कारान्तद्वादशाधिकारात्मकोऽप्रसिद्धो मन्निकटे वर्त्तते प्रायः शुद्धः । मन्निकट. स्थेयं प्रतिरस्य पञ्चपञ्चनगेन्दुशककाले हरदत्तत्रिपाठिना लिखिताऽस्ति । सार्वभौमकारमुनीश्वरकृतस्पष्टीकरणभङ्गोखण्डनरूपो लघुर्भङ्गीविभङ्गीना- मकश्चैनेन विनिर्मितोऽन्यो अन्थश्चास्माभिः काशिकराजकीयपुस्तकालये दृष्टः । एवमस्य कृतिद्वयमस्मदृष्टिगोचरीभूतम् । सिद्धान्तचूड़ामणिः साम्प्र- तकालिकप्रचलितसूर्यसिद्धान्तानुसार एव । अस्य समाप्तो गोलज्ञविद्वद्युतगोलनाम्नि ग्रामे गुणोधः प्रथितो बभूव । यथार्थनामा शिवलब्धधामा श्रीकृष्णनामा गणकोष्णधामा । तस्मादभूतां तनयौ तदाद्यः श्रीमनृसिंहो बुधसेवितानिः । ज्योतिर्विदाचार्यपदं प्रयातः स्वधामसंतोषितद्विजोधः ॥ कविनमार्गादुपरि स्फुरण्यः कविज्ञसंसेवितपार्श्वभागः। ज्योतिर्विदां सूर्य इवाप्रगण्यः श्रीमच्छिवाख्यस्तनयो द्वितीयः ॥ श्रीमन्नृसिंहस्य यशोवरिष्ठाः श्रीसूर्यनिष्ठा गुणिनां वरिष्टाः। श्रीमद्भरद्वाजकुलावतंसास्ते सूनवो भूमितले जयन्ति । ज्येष्ठस्तेषु दिवाकरो विजयते सत्संप्रदायाग्रणी: सिद्धान्ताम्बुजबोधनकमिहिरो दैवज्ञवाचस्पतिः । तर्केऽनल्पमतिः कवित्वकरणे साक्षात्पुराणो मुनि- यस्यात्यन्तमरातिदन्तिदलने शार्दूलविक्रीडितम् । श्रीमानसीमगुणमण्डितपरिडतार्य- चूडामणिः सुगणितागमचक्रवर्ती। चण्डांशुचण्डधिषणः कमलाकरोऽन्यः मायां जयत्यखिलपण्डितवन्धपादः ॥ कुशाग्रबुद्धिर्गणितागमज्ञगणानणार्यो गुणिनां वरिष्ठः। दिवाकराराधनलब्धतेजाः श्रीगोपिनाथस्तनयस्तृतीयः ॥ वस्यानुजः पण्डितरङ्गनाथः सिद्धान्तचूडामणिनामधेयम् । सौरानुसारं सुगमप्रकारं विनिर्ममे दैवविदा हिताय ॥ मासानां कृतिरब्धिहृद्युतिरसौ खाजैविहीना तिथि- सिद्धिहतोडुवासरमितिर्वाराङ्गभागात्पदम् ।

·नित्यानन्दः । १०१ पक्षः सर्वयुतिः शको द्विखदिनैर्युक्तात्र जानाति य- स्तस्याव्यक्तविदो नितान्तमपरा दैवाकरी भारती॥ अत्र दशमाससंख्यायां सर्व आलापो घटते तदा मा =१० । यु-२५ । ति=१५ । न=३ । वा=६ । प=१ सर्वयुतिः =६० द्विखदिनै १५०२ युक्ता १५६२ जातः शकः ॥ नित्यानन्दः । १५६१ अयं कुरुक्षेत्रनिकटवर्ति-इन्द्रपुरी (इन्द्रप्रस्थपुर) निवासी गोडब्राह्मणो देवदत्ततनूजो भूरसवाणचन्द्र १५६१ मिते शाके सिद्धान्तराज व्यरचयत् । सायनगणनैव मुख्या, न निरयणगणनेत्येवास्य मतम् । साम्प्रतकालिक प्रचलितं सूर्यसिद्धान्तं वास्तवं नेत्यस्य मीमांसा तथा सायनगणनैव सर्वदेव- र्षिसमतेत्यस्य च मीमांसा प्रथमाध्याये विस्तरतो वर्णिताऽनेन । मदीया कृती रोमकमतीया रोमकस्तु भगवान सूर्य एव तदर्थं सूर्यारुणसंवादस्थकथा चेति सर्वं निःशङ्कमुवाचायम् । ग्रन्थस्यावलोकनेन च ग्रन्थरचनाकालिके- न्द्रपुरीस्थयवननृपतिदेशीयपारसीकमतानुसारिणी सायनमानेन सर्वा गणना स्फुटैव । अत्र मन्दफलातिरिक्तः पातिकनामकसंस्कारश्च मध्यमरविचन्द्रान्तरव- शतश्चन्द्र देयस्तथाऽनेन विधिना जातश्चन्द्रो विमण्डलस्थो भवति ततः शरसंस्कारेण क्रान्तिवृत्तीयस्फुटचन्द्रः साधनीय इति सर्व वर्णितमस्ति । अत्र मीमांसाध्यायः, मध्यमाधिकारः, स्पष्टाधिकारः, त्रिप्रश्नाधि- चन्द्रग्रहणाधिकारः, सूर्यग्रहणाधिकारः, शृङ्गोन्नत्यधिकारः, भग्रहयुत्यधिकारी, भग्रहाणामुन्नतांशादिसाधनाधिकारः, इति गणिताध्याये नवाधिकाराः सन्ति । स्पष्टाधिकारे रेखागणितप्रथमाध्यायसम्बन्धिन्यो रेखादिपरिभाषाश्च सन्ति । भग्रहयुत्यधिकारे चतुरशीति ८४ तारकाणां ध्रवकाः शराश्च पठिताः। गोलाध्याये, भुवनकोशः, गोलबन्धाधिकारः, यन्त्राधिकारः, यन्त्रा धिकारे यन्त्रराजस्य, तुरीययन्त्रस्य, चूड़ामणियन्त्रस्य, तथा चाबकयन्त्रस्य (चाबुकयन्त्रस्य) वर्णनं कृतम् । ग्रन्थस्य समाप्तौ स्वकुलवर्णनं विस्तरतः कृतम् । कारः, ·१०२ गणकतरङ्गिण्यां vnav तत्रस्थश्लोकाश्च श्रुतिस्मृतिव्याकरणप्रवीणैर्विशिष्टशिष्टाचरणकदक्षः। श्रीमत्कुरुक्षेत्रसमीपसंस्था द्विजोत्तमैरिन्द्रपुरी विभाति ॥ तस्यां वसन् गौडकुलप्रसूतोऽनुशासनेनापि डुलीनहट्टः । इच्छाभिधो मुद्गलगोत्रजन्मा बभूव पूर्व सतपा मनीषी ॥ तस्यात्मजः श्रौतविधिप्रयुक्तो वेदान्तशास्त्रादिकपारगामी। तपोधनो ज्योतिषशास्त्रदक्षो विचक्षणो लक्ष्मणसंज्ञकोऽभूत् ॥ तदीयपुत्रस्तपसा वरिष्ठः सदा गरिष्ठो द्विजमण्डलीषु । सदा सदाचारयुतो मनीषी नारायणोधर्मपरायणोऽभूत् । तस्यात्मजो ज्योतिषशास्त्रदक्षो विद्याविनोदेषु विलग्नचेताः। जितेन्द्रियः सत्यतपः समेतः श्रीदेवदत्तोऽस्ति नरेन्द्रमान्यः॥ • नित्यानन्दस्तस्य पुत्रो द्विजानामाज्ञाकारी सूर्यलब्धप्रसादः। षड्गोभूपै १६९६विक्रमार्कस्य शाके याते चक्रे सर्वसिद्धान्तराजम्॥ अस्य पुस्तकस्यैका प्रतिः काशिकराजकीयपुस्तकालये वर्तते । अस्य परम्परात आगतं मूलस्थानं डुलीनहट्टसंज्ञमासीत् यच्च गौड़ानां मध्ये शासननाम्ना प्रसिद्धम् । जगनायो जगन्नाथसम्राट् वा । १५७४ तैलङ्गब्राह्मणो जयपुरनरपतीन्द्रजयसिंहप्रधानपण्डितो जयसिंहमहारा- जतो लब्धपण्डितराजोपाधिोलगणितागमानन्योपमधीमहाराजजयसिंहा- ज्ञया अरबीभाषीयमिजास्तीनामकज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थस्यानुवादं संस्कृत- भाषायां सिद्धान्तसम्राजं कृतवान् । अत्र त्रयोदशाध्याया एकचत्वारिंशदधिकशतं १४१ प्रकरणानि षण्णव- त्युत्तरशतं १६६ क्षेत्राणि सन्ति । अस्मिन् सिद्धान्तसम्राजि बहुनामरब- देशीयगणितविदा मिर्जा-उलूकवेगादीनां यवनानां ज्योत्पत्तौ वेधादिविषये च प्रकारान्तराणि लिखितानि बहुत्र प्रकारान्तराणां महाराजजयसिंहकृतोप- पत्तयश्च सन्ति । अस्यादिमो भागो मया काशिकराजकीयपाठशालीयपुस्त- कालवे दृष्टस्त्रादौ मजलानन्तरं ग्रन्थस्याध्यायादिप्रमाणं लिखितमस्ति । अस्यादौ गणाधिपं सुराचितं समस्तकामदं नृणाम् ।

·जगन्नाथोः जगन्नाथसम्राट वा। १०३ ra.M. "four- प्रशस्तभूतिभूषितं स्मरामि विघ्नवारणम् ॥ लक्ष्मीनृसिंहचरणाम्बुरुहं सुरेशै- वन्धं समस्तजनसेवितरेणुवन्द्यम् । वाग्देवतां निखिलमोहतमोपहन्त्री वन्दे गुरु गणितशास्त्रविशारदं च। श्रीगोविन्दसमाह्वयादिविबुधान् वृन्दाटवीनिर्गतान् यस्तत्रैव निराकुले शुचिमनोमावः स्वभक्त्याऽऽनयत् । म्लेच्छात् मानसमुन्नतान् स्वतरसा निर्जित्य भूमण्डले जीयात् श्रीजयसिंहदेवनृपतिः श्रीराजराजेश्वरः ।। राजाधिराजो जयसिंहदेवः श्रीमत्स्यदेशाधिपतिश्च सम्राट् । श्रीरामपादाम्बुजदत्तचित्तो यज्वा सदा दानरतः सुशीलः । गोलादियन्त्रेषु नवीनयुक्तिप्रचारदक्षो गणितागमज्ञः। सत्यप्रियः सत्यरतः कृपालुस्तिग्मप्रतापो जयति क्षमायाम् ॥ स धर्मपालो गणितप्रवीणान् ज्योतिर्विदो गोलविचारदक्षान् । कारूंस्तथाऽऽहूय चकार वैधं गोलादियन्त्रैर्युसदां च भानाम् ।। ग्रन्थं सिद्धान्तसम्राजं सम्राट् रचयति स्फुटम् । तुष्टय श्रीजयसिंहस्य जगन्नाथाहयः कृतो॥ अरबीभाषया ग्रन्थो मिजास्तीनामकः स्थितः । गणकानां सुबोधाय गीर्वाण्या प्रकटीकृतः ॥ अरबीभाषात: संस्कृते जगन्नाथकृतो युक्लेदाख्यग्रन्थास्याप्यनुवादो रेखा- गणितनाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति यत्र पञ्चदशाध्यायाः सन्ति । अस्य गणितस्य रेखागणितमिति नामकरणं प्रथमं जगन्नाथसम्राजैवाकागि। इदं काशिकराज- कीयपुस्तकालये सम्पूर्ण प्रायोऽशुद्धं वर्तते । जयपुरप्रान्तेऽस्य प्रतयः सुलभेन प्राप्यन्ते । प्रथमाध्यायस्यैकोनत्रिंशप्रतिज्ञोपपत्त्यर्थमत्र नूतनानि ८ प्रतिज्ञान्त- राणि सन्ति यानि सम्प्रति प्रचलितयूरपदेशीयरेखागणिते न लिखितानि । एवमत्र प्रथमाध्यायस्य ४७ प्रतिज्ञा १६ प्रकागन्तररुपपादिता । अस्य पञ्च- दशाध्यायस्य हीन्दीभाषायामनुवादो मदीयच्छात्रेण झोपाख्यश्रीशशिपाल- शर्मणा कृतो मुद्रितश्च वर्तते । यथेदानी रेखागणिते साध्यं, वा प्रतिज्ञा लिख्यते तथाऽत्र तत्स्थाने क्षे- त्रमिति लिखितमस्ति । रेखागणितमपि जगन्नाथेन जयसिंहमहागजाइयैवा- ·गणकतरङ्गिण्यां ऽकारि । रेखागणितानुवादेन सिद्धान्तसम्राजा च तुष्टो जयसिंहनृपतिरस्मै पण्डितराजाय जगन्नाथसम्राजे बहून् ग्रामान् ददौ । तवंशीया अद्यावधि तल्लब्धग्रामादिना सुखं भुज्जन्ते। इदं रेखागणितं जगन्नाथेन खवेदनृप १६४० शके विरचितम् । अत्र प्रत्यध्यायसमाप्तौ जयसिंहाज्ञयाजगन्नाथेनाकारीति वर्णनं कृतं ग्रन्थकृता यथा पञ्चदशाध्यायसमाप्तो श्रीमद्राजाधिराजप्रभुवरजयसिंहस्य तुष्टय द्विजेन्द्रः श्रीमत्सम्राट् जगन्नाथ इति समभिधारूढितेन प्रणीते। ग्रन्थेऽस्मिन् नाम्नि रेखागणित इति सुकोणावबोधप्रदात- र्यध्यायोऽध्येतृमोहापह इह विरतिं घनसंख्यो गतोऽभूत् ॥ अस्य रेखाणितस्य या प्रतिजगन्नाथसम्राज प्राज्ञया नववेदनृपशके १६४६ वा वेदेभसप्तन्दु १८८४ विक्रमाब्दे लोकमणिनाम्ना लेखकेन लिखि- वा सैव काशिकराजकीयपुस्तकालये वर्तते तत्रान्तिमश्लोकश्च युगवसुनगभूवर्षे शुचिशुक्ले युगतिथौ रवेर्वारे। व्यलिखल्लोकमणिः किल सम्राजामाशया पुस्तम् ॥ रेखागणितस्य प्रधानकर्ता युक्लेदो न किन्तु पूर्वमिदं रेखागणितशास्त्र- मिजिप्ट (Egypt) नाम्नि देशे प्रादुर्भूतम् । नीलाख्यनदीतटवर्तिक्षेत्रवि- भागार्थमेतच्छास्त्रमुत्पन्नमिति केषां चिन्मतम् । सेसोस्त्रीस् (Sesostris) संज्ञ- कनृपेण स्वदेशं खगडे खण्डैविभज्य तत्र करग्रहणार्थं तत्पतयो नियोजिता एतदर्थमिदं शास्त्रं तत्रत्यैर्गाणितिकैरकारीति हिरोडट्स (Herodotus) नाम्नः प्राचीनवृत्तान्तकर्तुः सम्मतिः । तद्देशीयधर्मोपदेशकैरेतच्छास्त्रमुत्पा- दिवमिति सिकन्दरसार्वभौमसभाप्रधानपण्डितस्य धारिस्टोटलाख्यस्य (Ari. stotle) मतम्। शालिवाहनशकात्पूर्व पञ्चसप्तरस ६७५ वर्षान्तरे मिलिटस् (Miletus) नगरनिवासिना थे लस (Thales) संज्ञकेनास्य शास्त्रस्यानेके सिद्धान्तार प्रकाशिताः । अर्द्धवृत्ते जाता. कोणाः समा भवन्तीति तेनैवाऽबोधि । उच्छि- तपदार्थानामौच्च्यं समुद्रान्तर्गतबृहन्नौकास्थात्तीरान्तरं च तेनाऽऽनीतम् । स्वदेशे चैनेनैकं विद्यामन्दिरं च स्थापितम् । --- *मस्य जन्म प्रायः ख्रीष्टशकात्पूर्व ६४० वर्षे निधनं च नवति १० वर्षसमे वयसि ।

·जगन्नाथो जगन्नाथसम्राट्वा । उच्छितिज्ञानार्थमेवैनेन सम्प्रति प्रसिद्धरेखागणितप्रथमाध्यायस्य ५, १५, २६ प्रतिज्ञाः षष्टाध्यायस्य २, ४ प्रतिशे च प्रकाशिते । अयं ज्योतिष सिद्धान्तकर्ता चासीत् । एकस्मिन् समये ह्ययं पथि गच्छन्नक्षत्रावलोकनार्थ दत्तोर्ध्वदृष्टिरन्धकूपे पपात । तदा “तव पादतले किमस्तीत्यस्य ज्ञान यदि ते न तदा स्वस्थपिण्डज्ञानं कथं भविष्यतीति' कयाचिवृद्धया- ऽस्योपरिव्यङ्गोक्तिरुता। अस्य निधनान्तरं तच्छात्रः अनाक्सिमेण्डर (Anaximanderi) संज्ञस्तदीयपाठशालायां तत्पदं विभूष्य रेखागणित- स्य तत्त्वरूपान् कतिपयसिद्धान्तान् भूगोलखगोलाकृतिं फ्लभायन्नं च रचयामास। तदनन्तरं अनाक्सेगोरास् (Anaxagoras) नामकस्तत्राध्यापको भूत्वा ऽतीवदुरुहं वृत्तवर्गीकरणं (Quadrature of the circle) समुत्वादितवान् । थेलस (Thales)संज्ञकस्य द्वितीयश्छात्रः पैथागोरास् (Pythagoras) संज्ञकश्च व्यस्र कोणत्रययोगः समकोणद्वयसमा भवति । जात्यत्रिमुजे भुज- कोटिवर्गयोगः कर्णवर्गसमो भवतीति सिद्धान्तमुत्पादयामास । रेखयोढूढत्वं ज्ञातवान् । बहूनि सरलपृष्ठघनक्षेत्राणि च कल्पयामास । अयं विद्यासम्पाद- नाय भारतवर्षमिजिप्टदेशं चाऽगादिति बहूनां विदुषां सम्मतिः । तत इट- लोदेशे टारेण्टम् (Tarentum) नगरे स्थित्वा शकात्पूर्व पञ्चयुग्मरस ६२५ वर्षान्तरे तत्र स्वनामपूर्वकमेकं विद्यामन्दिरं स्थापितवान् । पृथिवी स्वाक्षोपरि भ्रमति नक्षत्रगणश्वाचन इत्यस्य मतं दृद्धमवगम्य तत्रत्या जना भ्रान्तोऽयमिति परस्पर निगदन्तो विना भोजनाच्छादनादि- नाऽमुं विद्वांसं पीडितवन्तस्तत्पीडयैवाऽयं पञ्चत्वं च गत इति बहूनां प्राचीने- तिहासवेदिनां मतम्। कियस् (Chios) नगरनिवासी हेपाटस ( Hippocrates ) नामा च तस्मिन् देशे द्वितीयो रेखागणितसिद्धान्तकर्ताऽऽसीत् । अयं चन्द्रखण्ड- वर्गीकरणं (Quadrature of the Lune) मध्यमप्रमाणद्वारा निर्दिष्टघ- नाद द्विगुणधनकरणप्रकारं च रचयामास । अहो.एतादृशस्य गाणितिकस्य कृतिः सम्प्रति लुप्ता। शकात्पूर्व पञ्चसप्ताब्धि ४७५ वर्षान्तरे गणितविद्याविशारदः प्लेटो (Plato) संज्ञक एकं गणितविद्यामन्दिरं स्थापितवान् । तत्रात्या अध्यापका • अस्य जन्म ६११ नो. पू. निधनं च ५४५ स्त्री. पू. । थेल्स-अनाकसिमेवरसंवक्यो- मंतेन भूमिमुंकुरोदरसमेति बहूनां मतं प्रायः सबमेव । ।

·गणकतरङ्गिण्यां Sकारि । रेखागणितानुवादेन सिद्धान्तसम्राजा च तुष्टो जयसिंहनृपतिरस्मै पण्डितगजाय जगन्नाथसम्राजे बहून् ग्रामान् ददौ । तवंशीया अद्यावधि तल्लब्धग्रामादिना सुखं भुज्जन्ते। इंद्र रेखागणितं जगन्नाथेन खवेदनृप १६४० शके विरचितम् । अत्र प्रत्यध्यायसमाप्तौ जयसिंहाज्ञयाजगन्नाथेनाकारीति वर्णनं कृतं ग्रन्थकृता यथा पञ्चदशाध्यायसमाप्तो श्रीमद्राजाधिराजप्रभुवरजयसिंहस्य तुष्टय द्विजेन्द्रः श्रीमत्सम्राट् जगन्नाथ इति समभिधारूढितेन प्रणीते । अन्थेऽस्मिन् नाम्नि रेखागणित इति सुकोणावबोधप्रदात- र्यध्यायोऽध्येतृमोहापह इह विरति घस्रसंख्यो गतोऽभूत् ॥ अस्य रेखाणितस्य या प्रतिर्जगन्नाथसम्राज आज्ञया नववेदनृपशके १६४६ वा वेदेभसप्तेन्दु १७८४ विक्रमाब्दे लोकमणिनाम्ना लेखकेन लिखि- ता सैव काशिकराजकीयपुस्तकालये वर्तते तत्रान्तिमश्लोकश्च युगवसुनगभूवर्षे शुचिशुक्ले युगतिथौ रवेरे। व्यलिखल्लोकमणिः किल सम्राजामाज्ञया पुस्तम् ।। रेखागणितस्य प्रधानकर्ता युक्लेदो न किन्तु पूर्वमिदं रेखागणितशास्त्र- मिजिप्ट (Egypt) नाम्नि देशे प्रादुर्भूतम् । नीलाख्यनदीतटवर्तिक्षेत्रवि- भागार्थमेतच्छास्त्रमुत्पन्नमिति केषां चिन्मतम् । सेसोस्त्रीस् (Sesostris) संज्ञ- कनृपेण स्वदेशं खण्डैः खण्डैविभज्य तत्र करग्रहणार्थं तत्पतयो नियोजिता एतदर्थमिदं शास्त्रं तत्रत्यैर्गाणितिकैरकारीति हिरोडट्स (Herodotus) नाम्न प्राचीनवृत्तान्तकर्तुः सम्मतिः । तद्देशीयधर्मोपदेशकैरतच्छास्त्रमुत्पा- दिवमिति सिकन्दरसार्वभौमसभाप्रवानपण्डितस्य पारिस्टोटलाख्यस्य (Ari. stotle) मतम् । । शालिबाहनशकात्पूर्व पञ्चसप्तरस ६७५ वर्षान्तरे मिलिटस् (Miletus) नगरनिवासिना थे लस (Thales) संझकेनास्य शास्त्रस्यानेके सिद्धान्ताः प्रकाशिताः । अर्द्धवृत्ते जाताः कोणाः समा भवन्तीति तेनैवाऽबोधि । उच्छि- तपदार्थानामौच्च्यं समुद्रान्तर्गतबृहन्नौकास्थात्तीरान्तरं च तेनाऽऽनीतम् । स्वदेशे चैनेनैक विद्यामन्दिरं च स्थापितम् । • अस्य जन्म प्रायः खीष्टशकापूर्व ६४० वर्षे निधनं च नवति १० वर्षसमे क्यसि ।

·जगन्नाथो जगनाथसम्राट्वा । उच्छितिज्ञानार्थमेवैनेन सम्प्रति प्रसिद्धरेखागणितप्रथमाध्यायस्य ५० १५, २६ प्रतिज्ञाः षष्ठाध्यायस्य २, ४ प्रतिशे च प्रकाशिते । अयं न्यौतिष- सिद्धान्तकर्ता चासीत् । एकस्मिन् समये ह्ययं पथि गच्छन्नक्षत्रावलोकनार्थ दत्तोर्ध्वदृष्टिरन्धकूपे पपात । तदा "तव पादतले किमस्तीत्यस्य ज्ञान यदि ते न तदा खस्थपिण्डज्ञानं कथं भविष्यतीति' कयाचिवृद्धया- ऽस्योपरिव्यङ्गोक्तिरता। अस्य निधनान्तरं तच्छात्रः अनाक्सिमेण्डर (Anaximanderi) संज्ञस्तदीयपाठशालायां तत्पदं विभूष्य रेखागणित- स्य तत्त्वरूपान् कतिपयसिद्धान्तान् भूगोलखगोलाकृति पलभायन्त्रं च रचयामास। तदनन्तरं अनाक्सेगोरास् (Anaxagoras) नामकस्तत्राध्यापको भूत्वा ऽतीवदुरुहं वृत्तवर्गीकरणं (Quadrature of the circle) समुत्तादितवान् । थेलस (Thales)संज्ञकस्य द्वितीयश्छात्रः पैथागोरास् (Pythagoras) संज्ञकश्च व्यस्ने कोणत्रययोगा समकोणद्वयसमा भवति । जात्यत्रिमुजे भुज कोटिवर्गयोगः कर्णवर्गसमो भवतीति सिद्धान्तमुत्पादयामास । रेखयोढूढत्वं झातवान् । बहूनि सरलपृष्ठघनक्षेत्राणि च कल्पयामास । अयं विद्यासम्पाद- नाय भारतवर्षमिजिप्टदेशं चाऽगादिति बहूनां विदुषां सम्मतिः । तत इट- लोदेशे टारेण्टम् (Tarentum) नगरे स्थित्वा शकात्पूर्व पञ्चयुग्मरस ६२५ वर्षान्तरे तत्र स्वनामपूर्वकमेकं विद्यामन्दिरं स्थापितवान् । पृथिवी स्वाक्षोपरि भ्रमति नक्षत्रगणश्वाचन इत्यस्य मतं दृढमकाम्य तत्रत्या जना भ्रान्तोऽयमिति परस्पर निगदन्तो विना भोजनाच्छादनादि- नाऽमुं विद्वांसं पीडितवन्तस्तत्पीडयैवाऽयं पञ्चत्वं च गत इति बहूनां प्राचीने- तिहासवेदिनां मतम् । कियस् (Chios) नगरनिवासी हेपाक्रेटस ( Hippocrates ) नामा च तस्मिन् देशे द्वितीयो रेखागणितसिद्धान्तकर्ताऽऽसीत् । अयं चन्द्रखण्ड- वर्गीकरणं (Quadrature of the Lune) मध्यमप्रमाणद्वारा निर्दिष्टघ- नाद द्विगुणधनकरणप्रकारं च रचयामास । अहो.एतादृशस्य गाणितिकस्य कृतिः सम्प्रति लुप्ता। शकात्पूर्व पञ्चसप्ताब्धि ४७५ वर्षान्तरे गणितविद्याविशारदः प्लेटो (Plato) संज्ञक एकं गणितविद्यामन्दिरं स्थापितवान् । तत्रात्या अध्यापका * अस्य जन्म ६११ स्त्रो. पू. निधनं च ५४५ स्त्री. पू.। थेल्स-अनाकसिमेण्डर संवकयो- मैतेन भूमिमुंकुरोदरसमेति बहूनां मतं प्रायः सत्यमेव ।

·गणकतरङ्गिण्यां निर्दिष्टधनाद द्विगुणघनज्ञानार्थं कोणस्य तुल्यभागत्रयकरणार्थं चैवाऽनेकान् रेखागणितसम्बन्धिन शडच्छिन्नक्षेत्रसम्बन्धिनश्च सिद्धान्तानुत्पादयामासुः। प्लेटोनामकपाठालयद्वारस्थः "अत्र रेखागणितज्ञ एव प्रविशेन्नान्य". इति लेखो वस्तुतोऽस्यास्मिन् शास्त्र महोत्सुक्यं प्रकटयति । अथैतत्सम- कालिक एव टारेण्टम् (Tarentum) नगरनिवासी आर्किटस् (Archytus) नामा पैथागोरास् (Pythagoras) स्थापितपाठालयेऽध्यापकोऽभूत् । अयं चापि द्वयोरेखोढे मध्यप्रमाणे उत्पादयामास नूतनप्रकारेण । प्लेटो (Plato) संज्ञस्य लियन (Leon) नामाऽन्तेवासी रेखागणित शास्त्रं संशोध्य तेत । प्लेटो (Plato) संज्ञस्य सुहृच्च युडाक्सस् (Eudoxus) नामा सूचीक्षेत्रपृष्ठफलसाधनं कतिपयवक्राकृतीश्च चकार । मिनीकमस् ( Menaechmus) नामा प्लेटोयुडाक्सस्संज्ञयोश्छात्रः शकुच्छिन्नक्षेत्राणि रेखयोर्मध्यप्रमाणद्वयनानार्थ परवलय -(Parabola) द्वयसम्पाततो दीर्घवृत्तद्वयसम्पाततश्च प्रकारद्वयमुत्पादितवान् । डिनास्त्रेटस् (Dinastratus) संज्ञश्च तौर्यिकं वक्र (Quadratrix) निर्दिष्टकोणस्य यथेच्छ तुल्यभागकरणाय वृत्तस्य वर्गीकरणाय च कल्पया- मास । (धुचरचारनामक पुस्तकं मत्कृतं विलोक्यम् )। जीनो (Zeno) डेमोक्रीटस् Democritus) नामा च व्यक्तगणितं रेखागणित च रचयामास । अरस्तिस्संज्ञः (Aristaes) युक्लेद (Euelid) संज्ञकस्य गुरू रेखागणितशास्त्रे महाप्रवाणो घनक्षेत्रविषये शङ्कुच्छि- नक्षत्रविषये च किञ्चिद्विलिलेख । शककालात्पूर्व पञ्चरसराम ३६५ वर्षान्तरे आर्किमिडिज् (Archi. medes) नामा ऽतिप्रसिद्धो गणितशास्त्र पटिष्ठोऽभूत् । अयं गोलघनफलं दहिग्नसमवनमुखशङ्खवनफलस्य तृतीयांशद्वयेन समं तथा परिधिव्यास- घातपादसमं वृत्तफलं भवतीत्याधनेकान् फलानयनप्रकारान् स्वधियोत्पा- दितवान् । येन क्षेत्रण मया गोलघनफलं ज्ञातं तत्क्षेत्रं मन्निधनानन्तरं मत्समाध्यु- परि विलेख्यमिति स्वनिधनसमये आर्किमिडिज्संशकेनाज्ञापितम् । तदनुया- विभिस्तदीयाऽऽजया निधनानन्तरं तत्समाध्युपरि तत्क्षेत्रचित्रं च स्थापित यदद्यावधि तदीयपाण्डित्यं प्रकटयति । अथ तदासनकाल एव रेखागणितशास्त्रविशारदो युक्लेद (Euclid) संत्रोऽभूत् । अस्य जन्मस्थानं न विदितं किन्त्वयं एथेन्स (Athens) ·जगन्नाथो जगन्नाथसम्राट वा। नगरे रेखागणितशास्त्रं समधीत्य ग्रीस (Grees) देशात् समागत्य सिक- न्दरसार्वभौमस्थापितविद्यामन्दिरेऽध्यापकोऽभूदिति प्रसिद्धः । अनेन गणित शास्त्र बहवो विशेषभराश्चमत्कारकरा ग्रन्था प्रथिता येष्वेको रेखागणितग्रन्थ एवावशिष्टो यश्च पूर्वाचार्यकृतान् अनेकान् ग्रन्थान् संवर्य युक्लेदेन विर- चितः । सोऽयं ग्रन्थस्तदीयभाषायां प्रसिद्धो जगन्नाथपण्डितेन जयसिंहनर- पतिसमाज्ञया संस्कृते कृतः। जयसिंहनरपतिना भग्रहबेधार्थ काश्यामवन्त्यां जयपुरादिषु यानि यन्त्राणि विनिर्मितानि तेषां रचनाप्रकारश्च सिद्धान्तसम्राजि विस्वरतो वर्णितः । अयं सिद्धान्तग्रन्थश्च पञ्चाशत्सहस्रश्लोकासन इति प्रथाऽस्ति । सिद्धान्तसम्राजि यथा मिर्जा-उलूकवेगस्य तृतीयांशज्यासाधने प्रथमा- ध्याये द्वितीयः प्रकारः। त ·१०८ गणकतरङ्गिण्यां "तत्र । कबजद चापं षडंशानां कल्प्यम् । यस्य वृत्तस्येदं चापं तवृत्त- केन्द्र त कल्पनीयम् । पुनः प्रत्येकं कबचापं बजचापं जदचापमंशद्वयं कल्पितम् । कब-कज-कद-ब-बद-जद-पूर्णज्याः संयोज्या। पुनः कब- पूर्वाज्याकजपूर्णज्याकदपूर्णज्यानां हमवचिहेष्वेई कार्यम् । पुनस्तहरेखा- स्वरेखाः संयोज्या। एता रेखा प्रत्येक तासु पूर्णज्यासु लम्बरूपा भवि- ष्यन्ति । पुनः कतरेखाव्यासाई संयोज्यम् । पुनः अचिह्नऽद्धितं कार्यम् । पुनः अचिह केन्द्र कृत्वा अकव्यासार्बेन वृत्तं कार्यम् । तत्र कहतकोणक- मतकोणकवतकोणा समकोणाः सन्ति । तवृत्तार्द्धमेतद्-हमवचिद्वेषु गमिष्यति । पुनः हझझक्वतहतरेखाः संयोज्याः । हचिह्नात् हललम्बः कझ पूर्णज्यायां निष्काश्या । तदा कमपूर्णज्या लचिढेऽर्द्धिता भविष्यति । तत्र भवरेखया कजभुजकदभुजयोरर्द्धस्थानं कर्तितम् । तदा झवरेखा जदरेखा या समानान्तरा भविष्यति । तस्मात् कजदत्रिभुजकझवत्रिभुजे मिथः सजातीये भविष्यतः । कव कदस्याईमस्ति कम कजस्यार्द्धमस्ति तेन झाव जदस्याई भविष्यति । पुनरनेनैव प्रकारेण हझरेखा बजस्याई भविष्यति । कह कबस्यामस्त्येव । तस्मात् कहहझमवपूर्णज्या मिथः समाना भविष्यन्ति । पुनः अचिह्नात् अलम्बः कमपूर्णज्यायां नि- काश्यः । अयं लम्ब कमरेखां लचिऽद्धितां करिष्यति । पुनरयं वर्द्धितः सन् हचिहे जगिष्यति । तस्मात् कहमेकांशज्या यावत्तावन्मिता कल्प्या। पुनः कव अंशत्रितयस्य ज्या एतावत्यस्ति ३।८।२४ । ३३ । ५६ । ३४ । ३८ । १५ यदि कहवर्गः याव १ कतरेखया ६० भाज्यते तदा लब्धिरेका कला यावदर्गस्य भविष्यति । इदं हलप्रमाणमस्ति यथा पूर्वमुपपन्नम् । अस्य वर्गः ) यावद्वर्गास्यैका विकला भविष्यति । अयं कहवर्गे शो- वितः शेषं कलवों भविष्यति । स च (याव १ यावव१) याव १ यावववि ३६०० कला १ कास्य चतुर्थीशः कलावगः । तस्मात् कमवर्गः याव ४ यावव- विकलो ४। पुनः कमहवघातरूपः कमवर्गः कहझवघातरूपकहवर्गस्य हम- कवघातस्य च योगेन तुल्योऽस्ति । कमवर्गश्चतावान् याव १ हझकवघातः १वा याच १ या ३।८।२४ । ३३ । १६ । ३४।२८।१५। अयं द्वितीय- प्रकारेण कमाः सिद्धः । एतौ समाविति समशोधनार्थ न्यासः यथा याच ४ याववविकला अत्र संप्रदायेन यावर या ३८२४॥३३॥ १६ ॥३४॥ २८।१५ शोधने कृते सति । याववर ६०४६ ·जगन्नाथो जगन्नाथसम्राट् वा। १०६ प्रथमपक्षे याव३ या ३।८।२४ । ३६ । ५६ । ३४।२८।१५ द्वितीये याववकिला ४ अनयोस्त्र्यंशावपि समानौ तस्मात् त्रिमिरपवत्तितो अवशि- टावेतावपि समानौ याव१ या १।२।४८।११ ॥ १६ ॥ ११ ॥ २६ ॥ २५॥ याववकिला१ प्रतिविकला२० पुनरेतो यावत्तावतापवर्तितो जातो पक्षौ यार रू१।२।४८।११ । १६ । ५१ | २६ । २५ ॥ याघविकला प्रतिविकला २० यद्यत्र तादृशाङ्को लभ्यते यस्याङ्कस्य पुनः रूपस्य चान्तरं अकुधनस्यै- कविकलाविंशतिप्रतिविकलातुल्यं भवेत् । एवमत्र ग्रन्थे यवनानामनेके प्रकारा वर्तन्ते । यद्यप्यत्र सिद्धान्तसम्राजि वेधादीनां बहवः प्रकारा उपयोगिनः सन्ति तथाप्यत्र लेखा प्रौढो न । औरङ्गजेबसार्वभौमाज्ञया जयसिंहनरपतिर्यदा करसमनृप१६५२ स्त्रीष्ट- शकासन्ने शिवाजीनामकेन सह योद्धं दक्षिणदेशं गतस्तदा प्रत्यागम- नसमये जगन्नाथं विंशतिवर्षासन्नवयष्क वेदवेदाङ्गदर्शनशास्त्रपारङ्गतं दृष्ट्वा पारसीकारबीभाषाध्ययनार्थ स्वदेशमानयत् । अयं च स्वल्पेनैव कालन पारसीभाषायां तथारबीभाषायां चातिप्रवीणो जातः । दिल्लीश्वरश्चैतद्विद्यया सन्तुष्टः स्वसभाप्रधानपिडतत्त्वेनामुं नियुक्तवान् । अयं चापि दिल्लीश्वरसं. मानेन तोषितो जयसिंहेनासकृत्पार्थितोऽपि पुनर्जयसिंहसमा नाऽभूषयत् । "दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्वराकैः खलु दीयमानं शाकाय वा स्यालवणाय वा स्यात्" । इत्युत्तरं च दत्तवान् । पुनर्जयसिंहमहाराजेन दिल्लीश्वरं सम्प्रार्थ्यायं स्वदेशं नीतस्ततस्तत्साहाय्येनारबीपारसीभाषालिखिता बहूपयोगिनोऽनेके ग्रन्था संस्कृतभाषायां प्रकाशिताः । दिल्लीश्वरसभास्थारबीपारसीविद्भिः "संस्कृतबेत्तारो मद्भाषामिता न भवन्ती" त्यसकृद्व्यङ्गोक्त्या पीडितः किल जयसंहनरेन्द्रोऽमुं विलक्षणबुद्धि- सम्पन्नं बहुभाषाज्ञानाई विचार्याऽऽनीतवानिति चिरागारतवर्षे जनश्रुतिः । जयसिंहसमायामागमनसमये यदि जगन्नाथवयो विंशतिवर्षमितं कल्प्यते तदास्य जन्म शको वेदसतपचेन्दु १५७४ समः समायाति ।

·गणकतरङ्गिण्यां अत्र रेखागणितस्य प्रथमाध्याये ४८ । द्वितीयाध्याये १४। तृतीयाध्याये ३७ । चतुर्थाध्याये १६ । पञ्चमाध्याये २५ । षष्ठाध्याये ३३ । सप्तमाध्याये ३६ । अष्टमाध्याये २५ । नवमाध्याये ३८ दशमाध्याये १०६ । एकादशाध्याये ४१ । द्वादशा- ध्याये १५ ॥ त्रयोदशाध्याये २१ । चतुर्दशाध्याये १० । पञ्चदशाध्याये ६ । क्षेत्राणि सन्ति। काशिकराजकीयपाठशालीयपुस्तके ग्रन्थादौ करं जनाईनं नाम दूरीकृत्य स्वतेजसा । भ्राजते दुःसहोऽरीणां यथा ग्रैष्मो दिवाकरः ॥ नाडीयन्त्रं गोलयन्त्रं दिगंशाख्यं तथैव च । दक्षिणोद्गभित्तिसंझं वृत्तषष्ठांशकं तथा ॥ यन्त्रं सम्राडिति ख्यातं यन्त्राणामुत्तमोत्तमम् । जयप्रकाशं तद्वच्च सर्वयन्त्रशिखामणि ॥ इति श्लोका अधिकाश्च सन्ति सिद्धान्तसम्राजि ॥ सिद्धान्तसम्राजि रेखागणिते च बहुत्र प्रतिज्ञास्थाने शकलानि लिखिनानि सन्ति । शङ्करः। १६४८ अयं वसिष्टगोत्रो रैवतिकाचलप्रान्तवासी शुकभट्टात्मजो वसुवसुरसच- न्द्रसमिते १६८८ शके वैष्णवकरणं व्यधात् । यद्यपि अन्यादौ "श्रीविष्णुगुप्तस्य मतानुसारं सारं प्रकुर्वेः' इत्यादि लेखस्तथापि सर्व करणं भास्कराचार्यमतानुसारं पूर्वाचार्यकरणप्रक्रिया- वदस्ति । अत्र "स्थूलं कृतं भानयनं यदेतज्ज्योतिर्विदां संव्यवहारहेतोः। सूक्ष्म प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसिद्ध । इति भास्कराचार्योक्कदिशा सूक्ष्मनक्षत्रानयनं च कृतम् । .

·शिवलालपाठकः । - अस्यान्ते आसीद्रेवतिकाचले गिरिवरे वासिष्टगोत्रोद्भवः ख्यातश्चारुगुणाकरैर्हरिहरो रामामिधस्तत्सुतः। तत्पुत्रो हि धनेश्वरः सुकृतिवान् तन्नः शुकाख्यः सुधी- स्तत्सूनुः करणं हि वैष्णवमिदं चक्र कविः शङ्करः । अयं श्लोको भास्करकृतगोलाध्यायान्तश्लोकप्रतिबिम्बरूपः । एवमत्र करणे वाणाब्धिवेद ४४५ मिते शकऽयनांशाभाव इति लिखितम् । अन्यसंख्या च श्लोकशतत्रयासन्ना । "गजभुजङ्गमभूपवियुक्शको रवि- गुणो मधुतो गतमासयुगि' त्याघहर्गणानयनेन करणारम्भशको ज्ञायते । यथा सर्वे ग्रहा हक्तुल्यतां प्रयान्ति तथात्र करणे विधयः सन्ति इति मध्यमाधिकारस्य विंशतिश्लोके शङ्करेणात्र लिखितं परन्तु ग्रन्थस्याक्लोक- नेन पूर्वाचार्येभ्यो न कश्चिद्विशेषः प्रतिभाति । अन्यरचनाकालेऽस्य क्यश्चत्वा- रिंशद्वर्षसमं चेत्तदास्य जन्मशकोऽष्टवेदनृप १६४८ सम आयाति । शिवलालपाठकः। १६५६ सरयूपारीणब्राह्मणः सोनौरापाठकः कश्यपगोत्रः काश्यामसीसङ्गमनिक- टनिवासी त्रिस्कन्धज्यौतिषशास्त्रपारङ्गमः पुगेणेतिहासतत्त्ववेत्ता तन्त्रक्चैिक- कुशलः खल्वासीत् । अस्यैव तनयो गमानन्दपाठकः पुग काशिकगजकीय- प्रधानपाठशालायां सर्वपण्डितप्रधानत्वेन नियुक्त आसीत् । रामानन्दपाठको यदा पाठशालायां नियुक्तोऽभूत्तस्मिन् क्षण एवायं पुत्रार्जिताङ्गनधनधान्या- शनभिया गृहं त्यक्त्वा सीतारामचरणसरोरुहार्पितचित्तो विरकोऽभूत् । ज्यौतिषे यद्यप्ययं त्रिस्कन्धविद्याचतुरस्तथापि वास्तुविद्यायामस्य महती प्रसिद्धिः । अयं वास्तुविद्यां सङ्गोतविद्यारसिकः सङ्गोतविद्याकुशलस्य कस्य- चिद्यबनवालकस्य गानेन सन्तुष्टस्तमपाठयत् । यद्वंशीया अद्यावधि काश्यां कर्णघण्टासविधे शिल्पचतुरा वास्तुप्रवीणाश्च राजन्ति । वाल्मीकिरामायणोपरि सुन्दरी टीका च कृता पाठकेन । गोस्वामितुन- सीदासकृतहिन्दीभाषाग्रन्थेष्वप्यस्य महती प्रीतिरासीत् । एकच्छोधिता तुलसीदासकृतविनयपत्रिका च काश्यां ज्योतिविद्वरश्यामाचरणशर्मगेहे मया दृष्टा बदन्ते पाठककृतः ·eman ११२ गणकतरङ्गिण्या "शोधिता शिवलालेन भूवाणवसुचन्द्र के १८५१ । वर्षे गीतावलिरियं श्रीसीतारामतुष्टये" । श्लोकोऽयं वर्तते । अस्य निधनसमयो न ज्ञायते। विनयपत्रिकाशोधन- काले तृपसतेन्दु १७१६ शके यद्यस्य वयः षष्टिवर्षासन्न कम्प्यते तदा जन्म- शको रसशररसेन्दु १६५६ समः समायाति । भारतवर्षेऽयमतीव प्रख्यातो विविधविद्यातत्त्वकुशलः सिद्धरूपश्चासीदिति सर्वत्र वृद्धभ्यः श्रूयते । परमानन्दपाठकः। १६७० अयं सारस्वतब्राह्मणो यद्यपि ज्योतिषस्कन्धत्रये विलक्षणः समारब्ज नगुणस्तथाप्यस्य फलिते महती प्रसिद्धिरासीत् । जन्मकुण्डलीस्थद्वादश. भावादीनां सम्यक् शुभाशुभफलज्ञानार्थमेनेन महता परिश्रमेण प्राचीनमता- न्यवलम्ब्य वस्तुन आदरणीया प्रश्नमाणिक्यमालाख्या कृतिरकारि । अत्रा- न्ये च प्रश्नसम्बन्धिनो बहवो विशेषा मागचतुष्टयेन वर्तन्ते । परमानन्देन भागत्रयमेव विरचितम् । ततस्तस्मिन् दिवं गते तद्वंशीयेनोमापतिशमणा चतुर्थ भागं विरचय्य तदीया कृतिः पूर्णीकृतेति वृद्धेभ्यः श्रूयते । अयं काशिराजमहागजबलवन्तसिंहवीरपुङ्गवसभामण्डनप्रधानगणक आसीत् तेन तन्महाराजसमय एवास्य समयः खसप्तरसेन्दुमितशकः स्फुटः ।अस्य काचि- दन्या कृति!पलभ्यते । अस्माभिरेतन्निर्मितपञ्चाङ्ग फलादेशीयवहुविषयमू- पितं काश्यां सारस्वतविश्वनाथाग्निहोत्रिगृहे दृष्टम् लक्ष्मीपतिः। १६७० । अयं पर्वतीयो ब्राह्मणः काश्यां सिद्धान्तविद्याप्रचारकः शिवलालदुर्गा- शङ्करपाठकादीनां गुरुज्यौतिषसिद्धान्ते पाटीबीजयोश्यातिप्रगल्भ आसीत् । अस्य बीजे चानेकप्रकारा बहुत्रोपलभ्यन्ते । यथा करणीनां लाघवेन योगान्तरार्थमेतद्विरचितं सूत्रम् । "आदौ करण्योऽप्यपवर्तनीयास्तथा यथा स्युः कृतयः क्रमेण । तन्मूलयुत्यन्तरवर्गनिनो युत्यन्तरे स्तोऽप्यपवर्तनाङ्कः” । इति बस्तुवस्तत्समये प्रशंसनीयम् । काश्यां लक्ष्मीपतिसमयादेव फलि- विद्याया हासः सिद्धान्तविद्यायाश्च वृद्धिरभूत् । अहो येषां छात्रा ·बबुआज्यौतिषी। 4 दिगन्तप्रसिद्धाः सिद्धान्तविद्यैकमानिनः कृष्णदेवशिवनामदुर्गाशङ्करपाठका- दय आसन् तद्बहुवर्णनमनावश्यकमेव मन्ये । अयं बबुज्योतिर्वित्समका- लिकः । यथा बबुआज्योतिर्विदः फलितेऽपूर्वा प्रसिद्धिरासीत्तथैवाऽस्य सर्व- गणकमान्यस्य सिद्धान्ते। अस्य जन्मशकः खससरसेन्दु १६७० समासनो हि सम्प्रति वर्तमानवृद्धजनेभ्यः श्रूयते निधनसमयश्च द्विवेदसतेन्दु १७४२ मितशकः । जानथन डंक्यान ( Jonathan Duncan, the Resident of Benares) साहिबेन रूपनन्दसतेन्दु १७६१ स्त्रीष्टशके अक्टोबरमा- सस्य २८ दिवसे काश्यां स्वप्रबन्धेन यदा काशिकराजकीयप्रधानपाठशाला स्थापिता तदाऽयं लक्ष्मीपनिस्तत्पाठशालायां प्रधानगणितशास्त्राध्यापक- Meita ( See p. 12 of Sketch # of the Rise and Progress of the Benares Páthasál. ) बबुआज्यौतिषी । १६७८ काशीस्थो महाराष्ट्रवाह्मणो बहूनां मते सिद्धान्ततत्त्वविवेककारकमला. करवंशीयो यद्यपि ज्योतिषस्कन्धत्रयेऽद्वितीयः पण्डितस्तथापि काश्यां फलितेऽस्य महती प्रसिद्धिरासीत् । अवधनृपति-आसफउनदौलानाम्नः पुत्रो मिर्जाअलीनामा यश्च वजीर-अलीनाम्ना प्रसिद्धो यदा नवनवसप्लेन्दु १७५६ ख्रीष्टशके जनवरीमासस्य १४ दिने चेरीसाहिबं व्यापादयामास तदा बबुप्रा- ज्योतिविन्मुहूर्तबलेनैव स्वराज्यप्राप्त्यर्थं वृटिशगवर्नमेगटतो योद्धं प्रवृत्तः । अयं शत्रुभिया मुहूर्तसमयतः पूर्वमेव योद्धं प्रवृत्तस्तेनैव हेतुना काश्यामस्य सपादैकाहरमात्रं राज्यमासीत् सम्यक् मुहूर्तपालनेनायं सार्वदिको राजाऽभ- विष्यदिति काश्यां चिराजनश्रुतिः । वजीर-अलीमुहूर्तदानसमयादेव राज- प्रतिबन्धजनेभ्यः काशीस्थेभ्यो राज्याय यात्रामुहूर्तो भवद्भिर्न देय इति भृशं बृटिशगवर्नमेण्टेनाऽऽज्ञापितोऽयं जातः । बृटिशगवर्नमेण्टप्रतिबन्धतः काशी निवसतो नयपालमहाराजस्यापि यात्रामुहूर्तोऽनेन दत्तो यद्दलेन स महाराजः सुखेन नयपालं प्राप्य प्रतिबन्ध- मुक्कोऽभूत् । स तत्र गत्वाऽसकृत्स्वदेशागमनाथ तं ज्योतिर्विदं प्रार्थयामास तस्मिन् समय इवं पाठशाला काश्यां कसंघण्टानामकरदेशे भूतमैरवनिकट मासाद । प्रथावधीदं स्थानं वर्चते। † # is not printed. MS. As fempit In Benares College Library.

·११४ गणकतरङ्गिण्यां पतादिना परन्तु स काशी विहाय न गतवान् पश्चात्तत्पुत्रो जयरामशर्मा तत्र गत्वां द्रव्यादिना बहादरसम्मानं चाऽऽसादितवान् । बबुआज्यौतिषी खलूच्छिष्टगणपतिमुपास्य विलक्षणां सिद्धि प्राप्नोद्य- हलेनैव तस्य मुहूर्तादिकं सर्वदा सत्यरूपमिति परम्परातः श्रूयते । अयं च स्वगृहहादधो नागतः सर्वदा तदुपरि तिष्टन्नेवास्ते । मुहूर्तदानसमये मुहूर्ता- मागतादधो बहिः स्थिताजनाद्वानद्वारा रज्ज्ववलम्बितपात्रेण धनमादाय स्वल्पाधिकधनानुसारेण सामान्योत्तममुहूर्तान् ददाति स्म । यात्रामुहूर्त्तविषये- ऽस्य महती प्रशंसा प्रथिताऽस्ति । यथा काशीस्थः कश्चिद्दीनयवनो धनार्जनार्थ परदेशं जिगमिषुर्मुद्राद्वयेन बबुआज्योतिर्विदो मुहूर्त गृहीतवान् । मुहूर्त्तविश्वासी स मुहूर्तसमय एव प्रस्थिता कोशदशकं गत्वा तस्थौ । तत्र ज्वरवेदनादुःखितः सप्तदिनान्युपोष्य निधनशङ्कयाऽऽकुलो मुद्राचतुष्टयेनैकां कृशामश्वतरी जीर्णपर्याणोपेतां क्रीत्वा तत्रोपरि स्थित्वा कथमपि महता क्लेशेन स्वगृहं प्रत्यागतः । मासद्वयेन निवृत्तज्वरो जातबलो लगुडं गृहीत्वा शनैः शनैन्यौतिषिगृहमधिगत्य मुहूर्त- निन्दा कर्तुमारभत । ज्योतिर्विच जातविस्मयो यात्रायां किमुपार्जितं भवते- त्यवोचत् । जीर्णपर्याणोपेता कृशैकाऽश्वतरी क्रीता सापि दिवंगतेति क्रोध- विस्फुरितेक्षणो यवनोऽवदत् । तज्जीर्ण पर्याणमेवानयेत्युक्तो ज्योतिर्विदा स सहसा पर्याणं गृहादानीय ज्योतिर्विदभिमुखे छिन्नभिन्नमकरोत् । छिन्ने पर्याणे च स्वर्णमुद्राशतद्वयं युगपत्तत्र दृष्ट्वा विस्मयापन्नो विनयेन स्वर्ण- मुद्रादशकेन च तं ज्योतिर्विदं सम्पूज्य बहु संस्तुत्य च सानन्दं सदनं ययौ एवमनेस्या। अस्य निधनशकश्चाष्टाग्निसप्तेन्दुसमासन्न १७३८ स्तदाऽस्य वयः षष्टिवर्षमितं चेत्तदा जन्मशकोऽष्टसप्तरसेन्दुमितः समायाति । अयमुदित- नारायणसिंहवीरपुङ्गवात्काशिराजात् वृत्तिं च लब्धवान् याऽद्यावधि तद्वशे क्तत*। मथुरानाथशुक्रः। १६८० अयं मालवीयब्राह्मणो ज्यौतिषसिद्धान्तविद्याचतुरः पारसीकभाषाप्रवीणो • एतदासबसमय एवं काश्यामठीच प्रसिद्धो वामोपासकः फलितप्रवीणश्चिन्तामण्युपाध्यायः सरयूपारीणब्राह्मणों लक्ष्मण (लखनी) पुराधिपतियवननृपतितो लब्धबहादरश्चासीयवंशीया प्रयावधि काश्यां तल्लब्धप्रामादिना सुखं भुञ्जते ।

·मथुरानाथशुक्लः। १५ यन्त्रगजघटनाधनेकग्रन्थकर्ताऽसीत् । पुराऽयं काशिकराजकीयप्रधानपाठ- शालायां विश्वधृति १८१३ ख्रीष्टशके पुस्तकालयाध्यक्षत्वेन नियुक्तः। यन्त्रराजघटनारूपाऽस्य कृतिः काश्यां पाठशालापुस्तकालयस्था वस्तुतः प्रकटयति विशिष्टं पाण्डित्यमस्य । अस्य निधनं च धृति धृति १८१८ स्त्री- ष्टशके दिसेम्बरमासेऽभूत् । ततोऽस्य पुत्रो यदुनाथशर्मा पुस्तकालयाध्यत स्ततो बेचनरामत्रिपाठी ततो यदुनाथशर्मणस्तनयो रमानाथशमा ततो ढुण्डिराजशास्त्री ततोऽहम् । सम्प्रति विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदी पुस्तकालया- ध्यक्षपदमलं करोति इति पुस्तकालयाध्यक्षव्यवस्था । निधनसमये मथुरानाथशुक्लस्य वयश्चेत् षष्टिवर्षसमं कल्प्यते तदाऽस्य जन्मशकः खाष्टनृप १६८० समः समायाति । यन्त्रराजघटनानामकपुस्तकं मथुरानाथेन वेदाभ्रसतेन्दु १७०४ शके सम्प्रति राजपदवीमलङ्कुर्वतः शिवप्रसादमहाशयस्य पितामहस्य दयालु- चन्द्रनृपते ( राज्ञाडालचन्द) राज्ञयाऽकारि । इदं पुस्तकं यन्त्रराजनिमाण- पद्धतिरूपं सहस्रश्लोकासन्नमस्ति । अस्य ३श्लोकः कथं नु मम चेतसि स्थगितमेधसि स्थीयतां सुखेन यदबाधितोऽम्बुधिरिवेदमावर्द्धताम् । कलाकुलविशारदः स्वकरपूरिताश: श्रिया भवेन यदि नोदनो नृपदयालुचन्द्रः प्रभुः। अन्ते. श्रीयन्त्रराजघटनाविधिरेष काश्यामीशप्रयोजितधिया मथुरेश्वरेण । श्रीमद्गुरुस्वपदरेणुवराजनेन कालापरोक्षमतिना रुचिरोव्यधायि । तन्त्रान्तरीयबहुलश्रमखेदभाजः सौकर्यतः सकलकालकलावबुद्धय । तन्वन्तुसम्यगवलोक्य तुयन्त्रराज तोषं ततस्समुपयात्विहकालकाल। नक्षत्रस्थापनविधौ "तानि च नभस्यसङ्ख्ये यानि तत्र यवनाचार्यवयः परिस्फुटानि द्वाविंशदुत्तरसहस्रमितानि नक्षत्राणि १०२२ विद्धानि वानि च जीचाभिधे तदीयसर्वग्रहगणितसारणीग्रन्थे सशराणि स्पष्टानि वर्तन्ते तेषु यथासम्भवं प्रतिराशीयानि कतिपयानि श्रुत्यभ्रनगेन्दु १७०४ परिमितेत- ·गणकतरङ्गिण्यां ...' ग्रन्थशकाब्दकालिकानि स्पष्टराश्यंशयुतानि साभिधानि संगृह्यन्ते' इति लेखेन ग्रन्थारम्भशको विज्ञायते । परममुखोपाध्यायः । १६६० सौतारामोपाध्यायसुतः इटावामण्डलान्तर्गतग्रामनिवासी सनायब्राह्मण आसीत् । पतिनिधनशोकातुराऽस्य जननी सप्तदशवर्षवयस्कममुं काशीमान- यत् । काश्यां चायमधीतज्योतिषविद्योऽचिरेणैव कालेन परमप्रसिद्धोऽभूत् । फलितेऽस्य प्रसिद्धि साधुजनेभ्यो निशम्य रीवांनगरपतिना श्रीविश्वनाथसिंह तातेन सन्तानार्थमुचितानुष्ठानार्थमयमाहूतः । एतदनुष्ठानविधिना विश्वनाथ- सिंहस्य जन्माभूत् । विश्वनाथसिंहतातश्च पुत्रोद्भवसुखानुभवहृष्टोऽस्मै वहुन् मातङ्गान् तुरङ्गमादींश्च लक्षमुद्रादक्षिणोपेतान् ‘ददौ। अयमपि महानुदार सर्व तत्र लब्धं धनं प्रयागे दीनजनेभ्यो विभज्य प्रादात् स्वयं च यथा गता सुखेन तथैव काशी प्रत्यागतः । अयं फलितपण्डितः फलितग्रन्थरसिको लघुपाराशा त्रिकोणकेन्द्रने- तारा"क्त्यिादिश्लोकस्य वास्तवान्वयज्ञानार्थं कर्णाटकदेशादागतस्यातिवृद्धस्य ज्योतिषशास्त्रकुशलस्यैकपुत्रां पत्नी तत्पुत्राय स्वर्णेककटकदानेन सन्तोष्य तत्पुत्राध्यापनसमये तत्पनीकृपया प्रच्छन्नरूपेण स्थितः । निजपुत्राध्यापन- समये द्रागन्वयकृतो वृद्धपण्डितस्य तच्छोकविषये यद्यपि कृतबहुपरि- श्रमो दत्तबहुमूल्यस्वर्णेककटकस्तस्मिन् समयेऽभिप्रायं नाऽजानत् तथापि पञ्चगङ्गस्थले गङ्गायां निमजतोऽस्य वृद्धपण्डितस्य मुखात् “यदि तच्छ्रो- कस्य वास्तवमन्वयं भवान् न करिष्यति तहिं भवतः काशिवासफल नष्ट भविष्यतीति शपथेन ज्ञात्वा मुमुदे । एवं बांसबरलीप्रान्तादागतं कमपि पण्डितं स्वगेहे निमन्त्र्य रत्नभूषितां बहुमूल्यां स्वर्ण मुद्रिकां च दत्त्वा पश्चात्तद्देशं च गत्वा वस्त्रादिना तत्कुटुम्ब च सन्तोष्य "तत्कालमिन्दुसहितो द्विरसांशको य” इतिवराहमिहिरकृतबृह- ज्जाकश्लोकेनाऽनुपातद्वयेन प्रसवकालज्ञानं कथं भवतीति ज्ञातवान् । अयं स्वोदारप्रकृत्या निरभिमानतया प्रसिद्धो यशस्वी चाभवत्। वस्तुतो नायं त्रिस्कन्धन्यौतिषविद्याकुशलः । षष्टिसप्तेन्दु १७६० शालिवाहनशकेऽयं पञ्चत्वं गतो निधनसमये च सप्ततिवर्षवयस्क आसीदिति वृद्धभ्यः श्रूयते तेनास्य जन्मशकः खनकनृपासन्न १६६० समायाति ।

·वालकृष्णज्यातिषी। M Amavam बालकृष्णज्यौतिषी । १६६२ बबुआज्योतिर्विदः सोदरभ्राता सेवारामज्योतिर्विद्गुरुर्व्याकरणे ज्योतिष- स्कन्धत्रये च पटिष्ठः काशिराजश्रीमदुदितनारायणसिंहवीरपुङ्गवसमाप्रधान- पण्डित आसीत् । बबुआज्योतिर्विदः सर्वाणि बाह्यकर्माणि यथावदयमेव सम्पादयति स्म । अस्यानेके छात्रा देशान्तरेषु विख्यातयशस आसन् । यद्यप्यस्य काचित्कृतिज्यौतिषे प्रसिद्धा नास्ति 'तथापि काश्यां वृद्धाः सम्प्रति वर्तमाना अस्य विलक्षणं पाण्डित्यं ज्यौतिपे व्याकरणे काव्यसाहित्ययोश्च वदन्ति । अस्य निधनसमयः करातागेन्दु १७५२ शकासन्नः। निधनसमये- ऽस्य षष्टिवर्षसमं वसा कल्प्यते तदा जन्मशकः करनवरसेन्दु १६९२ समः समायाति। कृष्णदेवः । १६६७ लक्ष्मीपतिपुत्रस्तातादधीतज्योतिषविद्यः काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृत- पाठशालायां ज्योतिषशास्त्रस्य प्रधानाध्यापक आसीत् । ( इयं प्रधानपाठशा- ला तदा काश्यां भूतभैरवसन्निकट आसीत्) अयं च गणिते गोलविद्यायां चातिप्रगल्भ इति श्रूयते परन्त्वेतन्निर्मिता काचित्कृति!पलभ्यते । अस्य निधनसमयो युग्मनन्दवसुवसुमतीविक्रमान्दः सप्तपञ्चसप्तन्दु * १७५७ शक- श्चात्रत्येभ्यस्तदीयकालेऽध्येतृभ्योऽधुना जराजर्जरितेभ्यः श्रूयते । निधनस- मयेचास्यावस्था षष्टिवर्षासन्नाऽऽसीदित्यपि तेभ्यो ज्ञात्वा तदाऽस्य जन्मशक: सप्तनवरसेन्दुमितः १६६७ सिध्यति । काशिकराजकीयप्रधानपाठशालाका- र्यसम्पादकैः सभ्यैरयं नखधृति १८२० मिते स्त्रीष्टशके मई मासस्य २६ दिवसे पाठशालायां प्रधानगणितशास्त्राध्यापकपदे नियुक्तस्तदैव तैर्वीरेश्वर- शर्मा च द्वितीयगणितशास्त्राध्यापकत्वेन नियुक्तः । शिवदैवज्ञः । १७०० महादेवसुतो विश्वामित्रगोत्रो गणेशदैवज्ञकृतग्रहलाघवानुसारेण सम- त्रिसप्तेन्दुमिते १७३७ शके तिथिसाधनरूपं तिथिपारिजातं समकार्षीत् । अत्रका सारणी च तिथिसहायिनी वर्तते । अस्य लक्ष्मेश्वरनामकवसति- रस्ति । एतत्सर्वं तत्रैव तिथिपारिजाते श्लोकशतासन्ने शिवेन स्वयं लिखि- * निधनसमयः सत्व एव प्राचीनपाठशालास्थितिवर्णनानुसारेण । (See Sketch of the Rise and Progress of the Benaras Palha Sala 1. 146, 271 ) ·गणकतरङ्गिण्या तम् । ग्रन्थावलोकनेन न कश्चिद्विशेषो वस्तुतो ग्रहलाघवकारतिथिचिन्ता. मणिवत् हारादिम्यस्तिथिसाधनं वर्तते । ग्रन्थकृतोऽन्या कृतिरस्माभिर्न दृष्टा गणितेऽपि विशेषरूपेणास्य पाटवं न विभाति । कदाचित्फलिते कौशलं भवेत्तच्चैतत्कृतफलप्रन्यविलोकनमन्तरा वक्तुं न शक्यते । तिथिपारिजातस्य सारणीसहितं पुस्तकं काश्यां श्रीरामचन्द्रदीक्षितस्य जड़े इत्युपनाम्नो गेहे वर्तते । रचनाकालेऽस्य वयश्चेत्सप्तत्रिंशद्वर्षसमं कल्प्यते तदास्य जन्मशकः सप्तदशशतसमः १:७०० समायाति । दुर्गाशंकरपाठकः । १७०६ काशीस्थः शिवलालपाठकानुजो लक्ष्मीपतेः स्वभ्रातुश्चाधीतज्यौतिषव्या- करणकाव्यसाहित्यतन्त्रविद्य औदीच्यब्राह्मणः स्वसमये जगतां गुरुरासीत् । अस्य शिष्यो ज्योतिर्विल्लज्जाशङ्करशम्मा काशिकराजकीयप्रधानपाठशालायां प्रधानगणितशास्त्राध्यापकस्तथा हीरानन्दचतुर्वेदश्च तत्रैव प्रधानकाव्यसाहि- त्याध्यापक आसीत्। लाहोरनृपतिरणजितसिंहनिधनानन्तरमेतन्मुहूर्त्तन खड्ग- सिंहः सिंहासनमध्यरोहत् । तदनन्तरमेनेन नवनिहालसिंहस्य जन्म * पत्रं विचित्रचित्रखचितं बहुविशेषविस्तृतं विरचितं यदीयरचनया जातहर्षो लाहोरनरपतिरस्मै लक्षमुद्रासन्नधनानि ददौ । स्वपुत्रविवाहे सिहोरनगरगतेन दुर्गाशङ्करपाठकेन सह एजेण्ट विल्किन्स- नसाहिबस्य समागमो जातः । समागमे पुराणज्योतिषयोमते विरोधो भवती- त्यत्रोभयोर्महान् संलापोऽभूत्तत्र "ज्यौतिषपुराणयोरविरोधप्रकाशको अन्थो नीलकण्ठरचितो मत्सविधे वर्तते" इति पाठकेन कथितः काशी- मागत्य तन्महाशयसविधे स ग्रन्थश्च प्रेषितः । एजेण्टसाहिबेनायं ग्रन्था पाठकिनिर्मित इति बुद्धा तत्रत्यपण्डितसाहाय्येन तन्मतं संखण्ड्य इदं जन्मपत्रं काशीस्थछन्नूलालवकीलद्वारा पोर्टरसाहिबेन गृहीतं तत्पनी च सम्प्रति तचीत्वा स्वदेशं गतवती । नवनिहालसिंहस्याकस्मान्मृत्युना तत्राऽसूचितेन तदनादरः पाठका- नादरश्च पश्चान्महाम्बातो लाहोरनगरे यत्रत्यजनैर्जन्मपत्तूस्थमिथ्यालेखकारणक्रुद्धः पाठकस्य मृत्युमयमुपस्थितं परन्तु लहनासिंहेन वत्र कोदाधीशेन रचितो बहुना काठिन्येन काशीमुपागम- त्पाठक इति आयते । वस्तुतस्तत्र पाठकेन पुराणमतपक्षो मण्डितस्तत्पुष्टयर्थमेव नीलकण्ठकृतं पुस्तक प्रषितमन्यथा पुस्तकप्रेषणमनावश्यकम् । पुस्तकप्रेषणे तत्खण्डनं पाठकसविधे प्रेषणमुचितमेवाती विलकिनसन्साहिनेनोचितं कृतमिति मन्मतम् ।

·दुर्गाशङ्करपाठकः। ... NARAN -- तदवलोकनार्थ ज्योतिर्विल्लजाशङ्कग्द्वारा तत्खण्डनं च प्रेषितम् । पाठकेन तदुत्तरपत्रं यल्लिखितं तत् एजेण्टसाहिबद्वारा सेवारामशर्मणा लब्धं सम्न- ति सेवारामसूनुसिद्धेश्वरगृहे मया तत्पत्रं दृष्टं तत्रत्यलेखश्च स्वस्ति श्रीमत्सकलभूपालमौलिमुकुटमणिदीपनीराजितचरणसरोरुह- श्रीलान्सिलट्विल्किन्सन्साहेबप्रभुवर्येषु दुगांशङ्करपाठककृतानेकाशीर्वादा- स्समुल्लसन्तु आगे हजूर सों शिरोमणिप्रकाश ग्रन्थ की किताब १ आई औ हाल मों अविरोधप्रकाश औ अविरोधप्रकाशविवेक की किताब आई हमने सब अवलोकन किया उस मों श्रीशुब्बाजी रामचन्द्रकृत शिरोमणिप्र- काश औ अविरोधप्रकाशविवेक यह दूनों ग्रन्थ अच्छे हैं इस्से लोकोपकार बड़ा होगा औ हजूर ने जो नीलकण्ठ का खण्डन लज्जाशङ्करज्योतिषी के पास काशी मों पत्र के साथ भेजा उस मों नीलकण्ठ हमही को बनाया प्रो नीलकण्ठ का ग्रन्थ तो बहुत प्राचीन औ काशी मो घर घर है उसका आदर कोई नहीं करता है हमारे हिंयां भी वेदवृक्ष बालकृष्ण हमारे विद्यार्थी ने दुष्टमुखचपेटिका इसी नीलकण्ठ का खण्डन बनाया है सो सेवाराम जोशी ने अच्छी तरह से देखा ही है और श्रीगुरू हमारे श्री. शिवलालपाठकजी सिद्धान्तमञ्जूषा किये हैं तद्विरुद्धप्रतिपादन करना हमको असंभव ही है और पूणा के पत्र की नकल जो काशी मों आई सो हमने देखी उसमों नीलकण्ठ हमही को समझ को उना ने भी कटु लिखा हुआ भी हमारी बदनामी होती है सो हम को तो सर्कार के मुलाकात सों बड़ी उमेद भई की अब हमारी बहुत बेहतरी होगी सो वृथा कलंक होता है औ सेवाराम जोशी को चलते बखत हमने कहा था की हमारे तरफ से सकार कों प्रार्थना करना की हमारे ऊपर प्रसन्नता रहै आप धर्म के संस्थापक हैं श्राप का प्रताप औ कीवि ईश्वर सर्वदा करें यह प्रार्थना करते हैं हम तो केवल सकार के हैं आप सद्विद्या के रक्षक हैं और विशेष सेवारामजी के पत्र को मुलाहेजा करने सों मालूम होगा अलमति विस्तरेण विश्वप्रभुवर्येषु मिति श्रावण शुक्ल द्विवीया गुरुवासरे संवत् १८६४ । एक्त्पत्रण दुर्गाशङ्करपाठकगुरोः शिवलालपाठकस्य सिद्धान्तमञ्जूषाख्या कृतिस्तच्छिष्यस्य बालकृष्णाल्यस्य च दुष्टमुखचपेटिका च । परन्त्वेतत्पु. स्तकद्वयमस्मदृष्टिगोचरीभूतं न जातम् ।

·गणकतरङ्गिण्यां रीवांनगरनरपतिना श्रीविश्वनाथवीरपुङ्गवेन सिंहासनरचनारीतिपठना- थे श्रीदुर्गाशङ्करपाठकसविधे स्वीयो गणका प्रेषितः । पाठकेन तद्रीतिं सम्य- गध्याप्य पत्रे तदनुसारेण चित्ररूपं सिंहासनं च विरचय्य तेन सह तदीयो गणकः प्रेषितः । श्रीविश्वनाथमहाराजश्च तेन सिंहासनचित्रेण प्रीतः पाठ- काय मुद्रासहस्रदशकं ददाविति परम्परातः श्रूयते । अयं सङ्गीते चित्ररचनायामशेषवाद्यविधौ च कुशलः शास्त्र विशेषप्रवि- ष्टानेव छात्रानध्यापयति स्म । अयं महाभिमानी स्वर्गवासिमहाराजकाशि- राजश्रीमदीश्वरीप्रसादसिंहवीरपुङ्गवगेहेऽसकृदाहूतोऽपि न गतः । यदि मद्गेहे महाराजो वारद्वयमागच्छेत्तर्हि तत्रैकवारमहं गमिष्यामीत्यभिमानेन काशिराजसमा न समाभूषिता। सिहोरनगरस्य-एजेण्टसाहिबसविधे पत्रप्रेषणसमयेऽस्य वयः पञ्चाश- द्वर्षसमं कल्प्यते तदास्य जन्मशको नवखसप्तेन्दु १७०६ समः समायाति । सम्प्रति प्रायः सर्वे प्रसिद्धा अप्रसिद्धाश्च काश्यां वर्तमाना ज्योतिर्विदोऽस्यैव शिष्यप्रशिष्यपरम्परायां वर्तन्ते । कमलाकरमुनीश्वरयो खण्डनप्रखण्डनपरा प्रत्या अन्ये प्राचीनज्यौतिष्प्रन्थाश्च पाठकसविधे ह्यासन् तान् गृहीत्वा तद्भातुष्पुत्रेण जटाशङ्करशर्मणा कोटानगरी गता तत्रैव स्वा वसतिश्च चक्र। अधुना तवंशीयास्तत्रैव वाऽन्यत्र तेषां निकटे ते ग्रन्थाश्चसर्वे सन्ति वा नेति सर्व ल ज्ञायते। गोविन्दाचारी। १७१६ गोवर्द्धनाचारिपुत्रः सरयूपारीणब्राह्मणो भभयामिश्रः काश्यां दारा. नगरनिवासी ज्योतिष त्रिस्कन्धकुशलस्तन्त्रविद्यापण्डितश्चासीत् । अयं यद्यपि रामानुजत्वेन प्रसिद्धस्तथापि प्रच्छन्नरूपेण वाममार्गप्रवृत्त आसीत् । दक्षिणदेशादागतस्य कस्यचित्पण्डितस्य मुखात् " यदि कश्चिन्नारीगु- ह्याने प्रक्षिप्तजिह्वो मन्मन्त्र जपेत्तर्हि मासेन सिद्धो भवेदि "ति निशम्य- तत्संमत्याऽस्य पुत्रो राजाशर्मा, काशीस्थस्य चूडामणिपण्डितस्य पुत्रो दुःखमब्जनशर्मा परमसुखोपाध्यायदत्तकपुत्रस्य रामनारायणशर्मणः पुत्रो रघुनाथशर्मा-इति त्रयस्तत्कर्मणि मुद्रादशकद्वयप्रलोभनेन कामपि ·जयरामज्यौतिषी। --4mmmmN' नटी सन्तोष्य प्रवृत्ता अभूवन् । पश्चादसिद्धो राजाशमा नट्य मुद्रा न प्रादात् । नटी च मुद्रालाभार्थं सर्वत्र गोविन्दाचारिणं तत्सुतं च बहुधा निनिन्द । सर्वत्र निन्दयाऽऽकुलमना गोविन्दाचारी पञ्चसमसप्तेन्दु १७७५ शके काशीं विहाय विन्ध्याचलदेवीं ययौ तत्रैव वसतिं कृत्वा सर्वत्र स्वक्षिया कीत्तिं च संस्थाप्य फलिते साधनसुबोधयोगिनीदशादिद्वित्रान् प्रन्धान विरचय्य नवाष्टसप्तेन्दु १५६ शकासन्ने पञ्चत्वं गतः। निधनिसमयेऽस्य वयत्रिसप्ततिवर्षासन्नमासीदिति वृद्धभ्यः श्रूयते तेन जन्मशको नृपसप्तेन्दु- समानन्न १७१६ आयाति । एतद्वंशजायाद्यावधि विध्याचले वर्तन्ते यनिकटे गोविन्दाचारिसम्पादितो बहवो ज्योतिषग्रन्था वर्तन्ते । काश्यां मिर्जापुरे विन्ध्याचले चास्य मारणमोहनवशीकरणोच्चाटनादिषु तन्त्रशास्त्रे महती प्रथाऽऽसीत् । जयरामज्यौतिषी । १७१७ महाराष्ट्रब्राह्मणो वाराणसीनिवासी बबुआज्योतिर्वित्पुत्रः स्वपितुरधीत. विद्यो ज्यौतिषे व्याकरणे न्याये काव्यसाहित्ययोश्च कुशलः स्वविद्यया चमत्कृतकल्पनया च प्रौढसभारञ्जन आसीत् । अस्य स्मृतिशक्तिः पट्टिका विनाऽन्तःकरणे सर्वगणितकरणे वस्तुतः श्लाघनीया। अयं ज्योतिर्विदुर्गा- शङ्करपाठकश्चोभौ समकालिको परस्परं प्रतिस्पर्द्धिनावास्ताम् । एतत्पुत्रो भाऊशास्त्री सम्प्रति वर्तमानकाशिराजाश्रितोऽस्ति कुलपरम्परतातां तवृत्ति च भुङ्क्ते । एतत्प्रशंसां श्रुत्वा सिहोरनगरात् एजेण्ट विकिसिन्साहिबे नावलोकनार्थ लज्जाशङ्करज्योतिर्विद्वारा तदीयसभाविद्वज्जनरचितं पुस्तक प्रेषितम् (ज्योतिर्विल्लज्जाशङ्करवर्णनं विलोक्यम्) । अस्य निधनसमयासन- शक सप्तसप्तसप्तेन्दुसमस्तदा तद्वयः षष्टिश्चेत्तदाऽस्य जन्मशकः सप्तेन्दुस- न्दुसम १७१७ आयाति । यद्यप्यस्य काचित्कृतिः प्रसिद्धा न तथापि काश्या- मस्य महती प्रशंसाऽद्यावधि वृद्धानां मुखेभ्यः श्रूयते । सेवारामशर्मा। १७१७ सनाढ्यब्राह्मणो बांसबरेलीमण्डलान्तर्गतसकराग्रामनिवासी सम्प्रति प्रसिद्धबापूदेवशास्त्रिगुरु सप्तेन्दुसप्तेन्दुमिते १७१७ शके शुद्धभाद्रपदशुक्ला- टम्यां सोमे ह्युदभवत् । पतिनिधनशोकविधुराऽस्य माता द्वादशवर्षवयस्कममुं १६ ·१२२ गणकतरङ्गिण्यां मूलस्थानं त्यक्त्वा काशीमानयत् । तत्रायं श्रीबालकृष्णज्योतिर्विदो ज्यौति- प.सद्धान्तग्रन्थान् परमसुखोपाध्यायात् फलितग्रन्थान् चादेकरोपनामाकबापू- शानिगाश्च काणग्रन्थान् सम्यगध्यैष्ट । सिहोरनगरस्थ-एजेण्ट लानसिलिट विकिन्सन (Mr. L. Wilkinson,* who published Siddhānta Siromani in the year 1841 A. D. at Calcutta). साहिबेन काशिकराजकीयप्रधानपाठशालाध्यक्षसविधे "सिद्धान्तकुशलमेकं गणक प्रेषये"ति पत्नं लिखितम् । तेन पाठशालाध्यक्षमहाशयेन च ज्यौतिषसिद्धा- न्तकुशलो नवीनकल्पनावैभवशाली सेवाराम एव प्रेषितः । तत्रायं स्वविद्यया वशीकृतसकलजनस्तोषितप्रभुः सिहोरसंस्कृतपाठशालायां ज्यौतिषप्रधानपद- मुपादाय चिरं बापूदेवशास्त्रिमुखान् बहून् छात्रान् समध्यापयत्। इन्दोरनगर- स्थ-एजेण्ट हमिलटनसंज्ञकेन च सिहोरनगरस्थ-एजेण्टसाहिबं संप्रार्थ्य तत्र नीत्वाऽयमिन्दोरनगरसंस्कृतपाठशालायां ज्यौतिषाध्यापनार्थं नियुक्तः । वर्ष- द्वयानन्तरं बडवानीनगरस्थराणाशिक्षार्थं तत्र प्रेषितस्ततोऽपि वर्षद्वयानन्तरं पुनरिन्दोरनगर्यामाहूनश्च । तत्र वर्षद्वयमुषित्वा स्वमित्रसिहोर-एजेण्टसाहि. बाज्ञया स सिहोरनगरं समागतवान् । ततो वर्षद्वयानन्तरं विल्किन्साहिब- निधनशोकातुरो निजां जरावस्यां च समीक्ष्य स्वपदं त्यक्त्वा काशीमुपागमत्। जम्बूदेशाधिपतिना श्रीरणवीरसिंहवीरपुङ्गवेनासकृदाहूतोऽपि तत्र न गतवान् । अयोध्याधिपतिमानसिंहेनाप्याहूनस्तत्र न गतः। बलरामपुराधिपतिदिग्विजय सिंहविनयेन किञ्चित्कालं तद्राजधानी विभूष्य तं पाठयामास च । तदीयो ज्येष्ठपुत्रः श्रीकृष्णदत्ताभिधश्च इन्दोर-आगरा-भासी-हमीरपुर-लखनौ प्रधानपाठशालासु छात्रानध्याप्य प्रामपाठशालानिरीक्षणार्थ डिप्युटीइन्स- पेक्टरपदं समवाप्य चिरं सम्यक् स्वकार्य सम्पाद्यार्धवेतनेन स्वपदं विहाय किञ्चित् कालपर्यन्तं काशी च विभूष्य नागखाष्टेन्दु १८०८ शके पञ्चत्वं गतः । सेवारामशा च चिरं वाराणसी निषेव्य विश्वेश्वरं सम्पूज्य युग्म- नन्दसप्तेन्दु १७६२ शके ज्येष्ठे मासि सर्वत्र स्वामतुना कीर्ति संस्थाप्य संसार चासारं समवगम्य स्वर्गसुखं च तुच्छीकृत्याविमुक्त शरीरं मुक्त्वा मुक्तिपद ययो । संप्रति तत्कनिष्ठः पुत्रः श्रीसिद्धेश्वरशा समधीतज्यौतिषविद्यः स्वगृहे बहून् छात्रानध्यापयन् राजति तस्मादेवेदं तत्पितृवर्णनं मया लब्धं प्रामाणिकजनेभ्यस्तत्सत्यत्वं चावगत्यात्र निबद्धम् । . - He was Portal Ageat * Sehere.

·लजाशङ्करशर्मा। १२३ . लज्जाशङ्करशर्मा । १७२६ अयं गुर्जरजातीयो मोरब्राह्मणो लक्ष्मीपतेढुंगांशङ्करपाठकाचाधीतज्यो. तिषविद्यः कृष्णदेवनिधनानन्तरं काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां तत्पदे नियुक्तः । अर्थाद्यदा कृष्णदेवो गणितप्रधानाध्यापक आसीत्तदाऽयं तदधो मधुमासिकेन तत्साहाय्याथै तत्रैव लध्वध्यापकस्तन्निधनानन्तरं च तस्यैव पदे तत्रत्याध्यतैनियुक्त इति । अस्य निधनं रूपाष्टसप्तेन्दु १७८१ शके तच्छिष्येभ्यो मद्गुरुभ्यो देवकृष्णशर्मभ्यः श्रूयते । तत्समये तदीयावस्था च पञ्चपञ्चाशद्वर्षसमा श्रुता ततोऽस्य जन्मशको ग्सयमसप्तेन्दुसमः १७२६ सिध्यति । अस्यानेके छात्रा सिद्धान्तविद्याकुशला बहुभी राजभिलब्धादरा अभूवन् । अयं चारुवपुष्मान् प्रियभाषी शान्तो दयालुः सत्यशीलः परिश्रमेण बह्वादरधिया सम्यक् छात्रानध्यापयति स्म । तेनैवास्यान्तेवासिनो दिगन्तजा- तकीर्तयोऽधीतबहुज्यौतिषविषया जगति प्रसिद्धा बभूवुः। दुगांशङ्करपाठकस्य समागळमानन्तरमेतत्सविधे विल्किन्सन्साहिबेन नीलकण्ठकृतविरोधप्रका- शकस्य खण्डानरूपोऽविरोधप्रकाशकविवेकाख्यो ग्रन्थो दुर्गाशङ्करपाठकावलो- कनार्थ पत्रद्वारा प्रेषितः । एनेन तदुत्तरपत्रं यल्लिखितं तदेजएटविल्किन्सन् द्वारा तदीयगणकेन सेवारामशर्मणा लब्धमधुना तत्पुत्रात् श्रीसिद्धेश्वर- शर्मणो लब्धस्य तस्यैव लज्जाशङ्करलिखितपत्रस्य पाठकानां विनोदाय लेखः प्रदर्श्यते । स्वस्ति श्रीमत्परमसन्मतिविस्तारविस्तरितपराक्रमानामितबलवदरिधरा- नायकमौलिमुकुटमणिस्फुरत्कान्तिचुंवितचरणसरोरुहसकलपण्डितमण्डली- समाश्रयविश्रान्तिकल्पपादनिरुपमधीकरणावरुणालयक्षपाकरत्रपाकरवदनार- विन्दसप्तजलधिपारीणशरच्चन्द्रचन्द्रिकावदातकीर्तिश्रीश्लान्सिन्सविल्किन्स- * दुर्गाशङ्करपाठकवर्णनं विलोक्यम् । + अयं खण्डनरूपो ग्रन्थः एजेण्टसाहिबानुशया नवपञ्चसप्तेन्दु १७५६ शके सुब्बानी- रामचन्द्रेण कृतः । तत्रान्तिमश्लोकश्च "नन्दभूतगिरिचन्द्र १७५६ संमिते शालिवाहनशकेऽयने शुभे । राधमासि सितसप्तमीभृगौ सन्मदे लिखितमस्तु पुस्तकम् ॥ इति विल्किन्सन्साहिबसभायां विचारः"।

·नन्दरामशर्मा। १ दिने ज्यौतिषसिद्धान्तोत्तमपरीक्षादानेन स्वर्णमुद्राद्वयमयं लब्धवान् । पाठशालाकार्यसम्पादकसभ्यैर्यदा षड्यमधृति १८२६ स्त्रीष्टशके सेप्टेम्बरमासे द्वितीयगणिताध्यापकपदमनुपयुक्तमवलोक्य न्यूनीकृतं तदा प्रधानगणित- शास्त्राध्यापकपण्डितकृष्णदेवसाहाय्यार्थ लघुवेतनेनाऽयं नियुक्तः । (कृष्णा Saquia fanera) (See Sketch of the Rise and progress of the Benares PáthaSílá p. 96, 160, 219, 271.) नन्दलालशा वा नन्दरामशर्मा । १७२६ सरयूपारीणो ब्राह्मणः प्रयागमण्डलान्तर्गतकडेमानिकपुरप्रामवासी का- शिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां लज्जाशङ्करज्योतिर्वित्साहाय्यार्थ कृष्णादेव- निधनानन्तरं सप्तपञ्चसप्तेन्दु १७५७ शके ज्योतिषाध्यापनार्थ द्वितीया- ध्यापकः कृष्णदेवालज्जाशङ्कराचाधीतविद्यश्चासीत् । यद्यप्ययं पाठशालायां गणितशास्त्राध्यापकत्वेन नियुक्तस्तथाप्यस्य फलिते महती रुचिस्तद्वशेन सर्वत्र प्रसिद्धिश्चाभवत् । अयं बहूनि वर्षाणि स्वपदं सम्यग् विभूष्य बहून् सुयोग्यान् छात्रांश्चाध्याप्य फलितविद्यया बहूनि धनानि चाजयित्वा नन्दा- ष्टसप्तेन्दु १७८६ शके पञ्चत्वं गतः । सम्प्रति तदर्जितधनकलान्तरादिना तत्पुत्रोऽम्बिकाप्रसादशा पचच- त्वारिंशद्वर्षासन्नवयस्कः सुखेन साधुवृत्त्या समयं जापयन् राजति । नन्दराम- शर्मणो निधनसमये तदीयावस्था त्रिषष्टिवर्षासन्नाऽऽसीदिति मया स्वताता- त्तत्पुत्राच्च श्रुतं सम्प्रति अनुमीयते च तच्छरीरस्य स्वल्पे वयसि निरीक्षण- त्वात् । एवं तजन्मशको रसकरसप्तेन्दुसमासन्न १७२६ आयाति । अस्यैव नन्दरामशर्मणः शिष्यो मत्तातः कृपालुदत्तशर्माऽऽसीत् ॥ देवकृष्णशर्मा । १७४० गौडब्राह्मणो रामधनमिश्रतनयः काशिकराजकीयपाठशालायां गणित. शास्त्रप्रधानाध्यापकालज्जाशङ्करविदुषोऽधीतसर्वज्योतिषविद्यो मद्गुरुः स्वल्प * एतदासन्नसमय एव काश्यामतीव प्रसिद्धी ज्योतिषसिदान्तवेत्ता मवरभट्टो यस चित्रकूट- निवसतः भीमन्तमहाशयस्य प्रधानज्योतिवित् सर्वेषां ज्यौतिषच्छात्राखा परीक्षक मासीत् । तथा फलितवेत्ता लक्ष्मणनामा ज्योतिर्विधस्य "तत्कालमिन्दुसहितने दिरसांशको य" इति जातक श्लोकानुसारतो भाविजन्मकालप्रकथने महती प्रसिद्धिरासीत् ।

·१२६ गणकतरङ्गिण्यां एव वयसि द्वाविंशतिवर्षासन्ने यथावज्योतिषमधीत्य स्वसदन एव बहूनि वर्षाणि बहून् मिथिलादिनानादेशागतान् सुयोग्यान् छात्रानध्यापयत् । रूपाष्टसप्तेन्दु १७८१ शके काश्मीराधिपतिना जम्बूनगरनिवासिना श्रीमहा- गजग्णवीरसिंहवीरपुङ्गवेन "नूतनं ज्योतिषशास्त्राध्यापनार्हमेकं सुयोग्यं गखक प्रेषयेति पत्र वाराणस्यां पाठशालाप्रधानाध्यक्षडाक्टरबालण्टेन- साहिबसविधे प्रेषितम् । तेन महाशयेनायमेव प्रेषितस्तत्र नववर्षाणि सम्यक् कार्य सम्पाद्यासकृज्योतिषशास्त्रचमत्कारप्रदर्शनेन महाराजतो लब्धबहु- पारितोषिकोऽपि काशीविग्हविधुरोऽत्रत्यच्छात्रवर्गप्रार्थनया नन्दरामशर्म- निधनानन्तरं वसुरसधृति १८६८ ख्रीष्टशके काशिकराजकीयपाठशालायां तत्पदं पाठशालाध्यक्षप्रिमिथसाहिबमहाशयानुकम्पया लब्धवान् । सम्प्रति बहुवर्षाणि यथावत् स्वपदकार्य सम्पाद्य परःशतान् योग्यान् छात्रांश्चाध्याप्य जराशिथिलं शरीरमवगम्य रूपरूपाष्टरूप १८११ मिते .शालिवाहनशके किल तृतीयांशवेतनेन स्वपदं विहाय वाराणस्यां स्वसदन एव शोभते जगद्गुरु- देवकृष्णशाऽयं प्राचीनपरम्परागतानां गणितफलितग्रन्थतत्त्वार्थानामेकवेत्ता विवादे सिद्धान्तकर्ता चतुःसप्ततिवर्षवयस्कः खवेदसप्तेन्दु १७४० शके ऽर्थात् वसुरूपवसुवसुमती १८१८ स्त्रीष्टशके नोवेम्बरमासस्य ६ दिने लब्ध- जन्मा च। नृसिंहदेवशास्त्री वा बापूदेवशास्त्री । १७४३ ऋग्वेदीया सीतारामदेवतनूजः पूनानगरनिवासी महाराष्ट्रभेदे चितपाव- नजातीयो रूपकरेमेन्दु१८२१ खीष्टशके नवेम्बरमासस्य १ दिने खलूदभवत् । बालावस्थायां नागपुरपाठशालायां महाराष्ट्रभाषीयं यूरपदेशीयं व्यक्तगणितं बीजगणितं च सम्यगपठत् । तत्र कान्यकुब्जदुण्डिराजमिश्राद्भास्करीयं व्यक्तमव्यक्तं चाध्यष्ट। कार्यान्तरवशात् तत्र खरसप्तेन्दु १७६० शालिवाहनशके गत एजेण्ट- मान्सलिट विल्किन्सन् (Mr. L. Wilkinson) साहिबमहाशयोऽमुं गणिते निपुणं निरीक्ष्य सिहोरनगरस्थसंस्कृतपाठशालायां ज्योतिर्वित्से- वारामसविधे पठनार्थ प्रेषितवान् । तत्रायं पादोनवर्षद्वयं रेखागणिता- दिकमधीत्य सम्यक् परीक्षां च दत्त्वा एजेण्टविल्किन्सन्साहिबानुकम्पया ·नृसिंहदेवशास्त्री वा बापूदेवशास्त्री। युग्मवेदधृति १८४२ स्त्रीष्टशके फेब्रुअरीमासस्य १५ दिने युरपदेशीयरेखा गणितस्य संस्कृतभाषायामध्यापनार्थ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशा. लायां नियुक्तः। एतदागमनात्पूर्व रेखागणिताध्याफ्नार्य कलिकातातः कश्चि. द्वङ्गदेशीय आहूत आसीत् परन्तु एजेण्टसाहिबानुग्रहेणायमेव तत्र नियुक्तो. ऽभूत् । अयं किल स्वकार्य सम्यक् सम्पाद्य लज्जाशङ्करनिधनान्तरं प्रधानगणि- तशास्त्राध्यापकपदं समवाप्य संस्कृतभाषायां रेखागणितस्य प्रथमाध्यायम् , त्रिभुजगणितपर्यन्तं त्रिकोणमितितन्त्रम् , सायनवादम् , प्राचीनन्योतिषा- चार्याशयवर्णनम् , अष्टादशविचित्रप्रश्नानां सङ्ग्रहं सोत्तरम् , तत्त्वविवेक- परीक्षाम् , काश्यां मानमन्दिरस्थयन्त्रवर्णनम् , दशमलवादिबोधकं व्यक्त गणितम् , इत्येतानि पुस्तकानि विरचय्य संमुच, चलनकलनस्याद्याच्या यसिद्धान्तबोधकान् विंशतिश्लोकान् , चापीयत्रिकोणगणितस्य द्वित्रिसक्ता- वयवबोधकानि कतिपयसूत्राणि , सिद्धान्तग्रन्थोपयोगिक्रोडपत्राणि, यन्त्र- राजोपयोगिछेद्यकं, लघुशङ्कुच्छिनक्षेत्रगुणं चेत्येतानि चामुद्राणि विहाय हिन्दीभाषायां ग्रामपाठशालास्थवालानामुपकारार्थ व्यक्तगणितम् , बीज- गणितम् , फलितविचारम् , सायनवादानुवादम् , पञ्चाङ्गोपपादनं च विरचय्य संमुधु च । अङ्गलभाषायां सूर्यसिद्धान्तानुवाद, भास्करीयसिद्धान्त- शिरोमणेगोलाध्यायानुवादं मानमन्दिरस्थयन्त्रवर्णनं च कृत्वा संमुटु च । भास्करीयलीलावती सिद्धान्तशिरोमणेर्गणितगोलाध्यायो च संशोध्य टि- प्पणीभिर्विभूष्य संमुधु च । १६३२-१९४७ विक्रमाब्दानां यूरपदेशीयनाटि- कलालमनाक (Nautical Aimanack ) पञ्चाङ्गानुसारेण काश्यां संस्कृतभाषायां पञ्चाङ्गानि च विरचय्य संमुधु च । पाठशालाध्यक्षानुकम्फ्या- १८६४ खीष्टशके ग्रेटब्रिटेन आयरलेण्डस्य रायलएशियाटिक (Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland) समाजस्या- दरणीयसभ्यपदं तथा १८६८ स्त्रीष्टशके वादेशीय-एशियाटिक समाजस्या (Asiatic Society of Bengal) दरणीयसभ्यपदं, १८६६ स्त्रीष्टशके कलिकाताविश्वविद्यालय-(Calcutta University.) स्य सहवासि (Fellow) पदं वसुसप्ताष्टेन्दु १८५, स्त्रीष्टशके सी. आइ. ई. (C.I. E.) Companion of the Order of the Indian Empire नामकपदवीम् , जुबिलीमहोत्सवे महामहोपाध्यायपदवीम् , अलाहाबादयुनि- *अयं च रेखागणिते नीलाम्बरशमदेवकृम्पसम्मादीनां च गुरुरासीत् ।

·१२८ गणकतरङ्गिण्यां वर्सिटीसल्यपदं च समवाप्य जराजर्जरितं शरीरं शिथिलमवज्ञाय नवाष्टाष्ट- न्दु १८S स्त्रीष्टशके एप्रिलमासस्य १ दिने अर्धवेतनेन काशिकराजकीय- प्रधानसंस्कृतपाठशालीयप्रधानगणितशास्त्राध्यापकपदं सन्त्यज्याऽऽत्मानं पूर्णकामं संसारं चासारं समवगम्य युग्मेन्दुवसुरूप १८१२ मिते शालिवाह- नशके वैशाखे मासि स्वशरीरं विहाय दिवं ययौ । अयं च स्वसमये सर्वत्र लब्धप्रविष्ठो गणितप्रवीणो जगतां * गुरुरासीत् । अयं युरपदेशीयप्रकारान् संगृह्य बहुत्र लीलावतीगोलगणिताध्यायटि- प्पणीषु स्वकल्पितसङ्केतेन व्यर्थ वासनायां गुरुकर्म मन्दानन्दकरं कृतवान् । कुत्रचित् महाप्रश्नटिप्पण्यादौ स्वोक्तलग्नानयनादिप्रकारेषु प्रमादतो गणित- कानयनाशुद्धिं च चकार। अस्य माता सत्यमामानाम्नी सन्तानविरहविधुरा नृसिंहदेवमाराध्य बहुनायासेनामुं प्राप्तवतीं। अतोऽस्य नामकरणं नृसिंहदेव इति कृतवती पश्चाल्लालनेन बापू इति प्रसिद्धिर्जाता । इति तल्लिखित + लीलावतीटीका- मनोरजनीसमाप्तौ तद्रचितश्लोकद्वयेन "खरसाद्रिकुर७६०मितशाके विलम्बकेऽन्दे च कात्तिके मासे। कृष्ण पक्षेऽष्टम्यां भार्गववारेऽपराह्नसमये च । बापू इति प्रसिद्धः परमभिधानं च यस्य नृहरिः स्यात् । लिखितं तेन शुभमिदं लीलावत्या उदाहरणम् ॥ इत्यनेन बुध्यते । कुत्रचिदयं छन्दोभङ्गभिया बापू इति ह्रस्वपुकारेण स्वनाम विलिलेख यथा तन्मुद्रितसिद्धान्तशिरोमणिभूमिकासमाप्तौ “मिलि- तकरयुगोऽहं बापुदेवाभिधाना' इत्यत्र हस्वपुकारेण स्वनाम लिखितं तेन। वस्तुतो भारतवर्षेऽयमतीव भाग्यशाली पण्डितो युरपदेशीयगणितबलेन प्रख्यातोऽभूत् । यूरपदेशीयगणनानुसारेणास्य चन्द्रग्रहणपग्लेिखं निरीक्ष्य जातहर्षो जम्बूदेशाधिपती रणवीरसिंहवीरपुङ्गवोऽस्मै सहस्रमुखाः प्रादात् । है * यद्यप्वयं प्रथम Materal Philosophy अध्यापनार्थ नियुक्तः परन्तु संस्कृतभाषायां तद्विषयक- पुस्तकानाममावानेखागणिताध्यापनार्थमेव प्रवृत्तः । +इदं पुस्तकं काश्यां पण्डितसेवारामसूनुश्रीसिद्धेश्वरज्योतिर्विद्गृहे वर्तते । बापूदेवशास्त्रिया च स्वगुरोः सेवारामस्य कनिष्टपुत्रश्रीसिद्धेश्वरशर्मकृते तत्पुस्तकं लिखितमिति श्रीसिद्धेश्वरज्योति- किन्मुखाच्छ्यते।

·नीलाम्बरशर्मा। Rવક - *MMMMMA बालबोधाथ वर्गसमीकरणमात्रबीजगणितकृतेऽस्मै पारितोषिकरूपं मुद्रासहवं पश्चिमोत्तरप्रदेशीयाधिपति- ( Government of Y. W. P.) देदो। वस्वष्टाष्ट ८७ शके चैत्रशुक्लपञ्चम्यां गुरावहर्गणगणितकृतेऽस्मै डाक्टर- कर्णनामा भारतवर्षभूषणपदवीमदात् । (See preface of BrihatSamhita edited by Dr. Kern p. 6-7) साधारणकरणप्रन्थवेत्तारो ज्योतिर्विदोऽनायासेनाहर्गणगणितं कुर्वन्ति । नहि कस्यचिद्योग्यताऽहर्गणगणितेन निश्चेतुं शक्यते । वस्तुनोऽयं भारतब. बीयप्राचीनसिद्धान्ताभिज्ञो नासीत् किन्तु यूरपदेशीयगणितकर्मणा गणित पाटवं सम्पाद्य सिद्धान्तशिरोमणि संमुद्रय स्वप्रसिद्धि कृतवान् । काशिकराज कीयप्रधानपाठशालायामेतत्समयतः प्राचीनपरम्परागतगणितपट्टानायुच्छेदो जातः। अधुना छात्रा यूरपदेशीयरीतिवत् गणिताय शिलोद्भवां पार्टी गृहन्ति । पुरा हि हिन्दीभाषायामस्य जीवनवृत्तान्तप्रकाशनेऽस्यान्तेवासी कान्यकुब्जरामेश्वरदत्तत्रिपाठी यश्च सम्प्रति मिज़ापुरप्रधानाङ्गलपाठशाला- यां संस्कृतपण्डितोऽस्ति प्रवृत्तः परन्तु पाठशालाध्यक्षनिफियसाहिबमहा- शयेन "कस्यचिन्निधनसमयासने जीवनवृत्तान्तः सम्पूर्णो लेखनयोग्यो भवती"त्युक्तो निवृत्तस्तस्मात् । अस्य पूर्वजाश्च अहमदनगरमण्डलान्तर्गतगोदातीरवर्त्तिटोकापा- मनिवासिन आसन् । नीलाम्बरशर्मा । १७४५ झोपाख्यमैथिलब्राह्मणः पाटलिपुत्रनगरनिवासी स्वयेष्ठनातुर्जीव नाथशर्मयो ज्योतिर्विलज्जाशङ्कराचाधीतज्योतिषविद्यः शम्भुनाथशर्मतनयः पञ्चवेदसप्तेन्दु १७४५ शके आषाढशुक्लैकादश्यां प्रादुरभूत । अयमलवरदेश- नरपतिश्रीशिवदानसभाप्रधानगाणितिक आसीत् । तस्मिन्नेव नृपतावलवरदेशं शासति यदा कपतानठामसक्याडेल नामा अलवरदेशस्य एजेण्डपड़े नियुक्त ( Captain Thomas Cadell ·१३० गणकतरङ्गिण्यां - manuman V. C., Political Agent of Ulwur) streita agt zafaranito दाय युरपदेशीयरीत्यनुसारतो गोलप्रकाशाभिधं ग्रन्थं संस्कृते व्यरचयत् । यश्च बापूदेवशास्त्रिणा संशोध्य तदीयाज्ञया त्रिनवादीन्दु १७६३ शके काश्यां मेडिकलहाल्नाम्नि यन्त्रालये मुद्रितः । अस्मिन् ग्रन्थे फवाध्यायाः सन्ति यत्र प्रथमे ज्योत्पत्तिवर्णन द्वितीये त्रिकोणमितिसिद्धान्तास्तृतीये चापीयरेखागणितसिद्धान्ताश्चतुर्थे चापीयत्रिकोणमितिसिद्धान्ताः पन्चमे सरलत्रिकोणमितिचापीयत्रिकोण मितिसम्बन्धिनः सिद्धान्तोफ्योगिनः प्रश्नाः सन्ति । वस्तुतः सम्प्रति यूरप. देशीयरीतिज्ञानर्थं यूरपभाषानभिज्ञानां छात्राणामनेन महानुपकारः । अस्यादौ ११ श्लोकः प्रोद्यत्कीतिसुधांशुदीधितिवयैरानन्दिताखण्डल- श्रीलश्रीशिवदानसिंहनृपतौ राज्यं प्रकुर्वत्यदः । सयुक्तिप्रथितं स्वबुद्धिमाथि गोलप्रकाशाभिधं श्रीनीलाम्बरमूसुरः प्रकुरुते सन्देहसन्दोहहृत् ॥ अन्ते गङ्गागरडकिसङ्गमे हरिहरक्षेत्रं तितौ विश्रुतं वस्माकोशयुगान्तरे सुरनदोतीरे परे दक्षिणे। ख्याते पाटलिपुत्रसंशनगरे विद्वजनैर्मण्डिते ज्योतिदर्शनसर्वदर्शनयशा मान्यो वदान्यो विदाम् ॥ श्रीशम्भुनाथः सुकृतैकगाथः कृपैकपाथः पतिरीशनाथ: अभूद द्विजेन्द्र सुचकोरचन्द्रः क्षितावुपेन्द्र. स्मरणे वितन्द्रः ॥ तदङ्गजःसर्वविदा समानस्त्रिस्कन्धपारङ्गमताभिमानः । चकास्ति शिष्यादिविराजमान: श्रीजीवनाथः कविलब्धमानः। नीलाम्बराख्योऽकृत तत्कनिष्ठस्तल्लब्धबाधः परमैकनिष्ठः। गोलप्रकाशाभिधमाशुबोधं निरस्तसन्देहमनोनुरोधम् ।

·गोविन्ददेवशास्त्री।. यद्गोलपाण्डित्यविशेषरङ्गे सिद्धान्तकर्तुः पटुताविभङ्गः। संभूषयन् शङ्करराजधानी विद्याप्रदाता जगतामिदानीम् ॥ श्रीबापुदेवः सुधियो मुदे वः संशोधयामास स यत्नपूर्वम् । गोलप्रकाशं त्रिनवाद्रिभूमिः१७६३समेच मुद्रायितवान् शकान्दे । एनेन भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणेज्योत्पत्तलनस्य हकर्मणो लीला वल्या अङ्कपाशस्य च टीका वासनामण्डिता कृता । अस्य ज्येष्ठभ्राता श्रीजी- वनाथशर्मा च भास्करीयबीजटीका भावप्रकाशादिफलितप्रन्याश्च कृतवान् । वस्तुत एतावुभौ प्राचीनज्यौतिषविद्याकुशलौ सर्वत्र लब्धप्रतिष्ठावास्ताम्। नीलाम्बरशमनिधनं काश्यां पञ्चाभ्रधृति १८०५ शके वैशाखशुक्लैकादश्यां मणिकर्णिकाघट्ट ऽभूत् । निधानात्पूर्व श्रीसीतारामप्रतिष्टार्थं स्वगेहान्नातिदूर मन्दिरं कारयामासायम् । गोविन्ददेवशास्त्री । १७५६ महाराष्ट्रभेदे चितपावनजातीयो बापूदेवशास्त्रिधातुपुत्रो बापूदेवशासि तोऽधीतज्यौतिषविद्यः काशिकराजकीयप्रधानपाठशालायां लजाशङ्करगणक- निधनानन्तरं नवपञ्चधृति १८५६ स्त्रीष्टशके तृतीयगणितशास्त्राध्यापकत्वेन नियुक्तः। तस्मिन् समये श्रीदेवकृष्णशर्मा वस्तुतो गणितशाखाध्यापक पाठशा. लीयच्छात्रभ्य उत्तमः सर्वत्र प्रसिद्धस्तत्पदकार्यककुशन आसीत् परन्तु बापू- देवशास्त्रिप्रार्थनया पाठशानाध्यक्षमहाशयेन श्रीडाक्टरबालएटेनसाहिबनाय- मेव नियुक्त इति काश्यां सर्वत्रव प्रसिद्धिरस्ति । अयं पश्चात् खनगधृति १८७० खीष्टशके फेब्रुअरीमासे अङ्गलोसंस्कृतविमागे प्रधानाध्यापकसाहा. य्यार्थ च पाठशालाध्यक्षण श्रीप्रिमिथसाहिवमहाशयेन नियुक्तस्तत्र चाटो मासान कार्य सम्पाद्य स्वल्पे वयस्येव खनगधृति १८७० स्त्रीष्टशके श्रा टूबरमासस्य १२ दिने पञ्चत्वं गतः। वस्तुतोऽयं विद्यारसिक परिश्रमशीलः सुशीलः आसीत् । निजेन परिश्र- ·३ ર गएकतरङ्गिण्यां मेणैव स्वल्पे वयसि गणितकाव्याङ्गलभाषासु प्रवीणोऽभवत्। एनेनैव प्रसन्न- राघवं बालरामायणं च नाम नाटकं संशोध्य काश्यां पण्डितपत्रे पृथक् च मुद्रितम् । एवमस्य प्रसन्नराघवबालरामायणमुद्रणरूपा कृतिरेव राजति । अयं पाठशालायामध्यापकत्वेन नियुक्तो यदाऽभूत् तदा प्रायोऽस्य वयः पञ्चविंशतिवर्षासनमासीत् तेनाऽस्य जन्मशको रसपञ्चसप्तेन्दुसमासन्न१७५६ आयाति । अयं सन् १८६६ अगस्तमासस्य पण्डितपत्रे च यूरपदेशरीतिक्त सायनेनैव गणना मुख्येत्यत्र किञ्चिल्लिलेख । यद्यप्ययं बापूदेवशास्त्रिभक्त- स्तथापि पश्चाद्वापूदेवशास्त्रिणा महान् विरोधो जातः । यावज्जीवनं बापूदेव- शास्त्रिणा तिरस्कृत श्रासीत् । आधुनिका ज्योतिर्विदः फलमात्रैकवेदिनः । व्याकरणादिशास्त्रमज्ञात्वैव लघुपाराशरीबालबोधशीघ्रबोधमुहूर्त्तचिन्ता- मणिनीलकण्ठीबृहज्जातकजैमिनिसुत्राणामेकदेशेन मत्ता आत्मानं कृतकृत्यं ज्योतिषशास्त्रपारङ्गतं मन्यन्ते । तत्र साहसिनो मकरन्दादिरचितसारण्यनु. सारेण तिथ्पाद्युपपत्तिं विनैवाऽऽधारसारणी च वस्तुतः शुद्धा वा नेति सर्वम- बुद्ध्वैव तिथिपत्रं विरचय्याऽऽत्मप्रसिद्धिं कुर्वन्ति । केचन च दुर्बोधलवमादकद्रव्यक्लेनोन्मत्ता मुद्रणयन्त्रालयाधीशत्वेन वाऽन्यदत्तद्रव्यलोभतः प्राचीनग्रन्थान् सगृयाऽऽदावन्ते च नूतनान् द्विवान् श्लोकान् विरचय्य प्रशंसामात्रैकपुरितान् वस्तुतोऽसाररूपान् समुद्ररत्नाकर तत्त्वादिनामकरणालङ्कतान् ज्योतिषग्रन्थान विरचयन्ति । अहो एते चात्मप्रशंसाभिलाषण प्राचीनानां कृतिं च बहुत्रान्यथारूपां कुर्वन्ति स्वकल्पितामितिहासस्थां चास्तव्यस्तरूपां योजयन्ति । यथा दक्षि- समान्ते औरणावादनगरे जोशिहरिकृष्णाव्यङ्कटरामस्व श्रीगायत्रीमन्दिर- स्वविद्याप्रकाशनाम्नि मुद्रणयन्त्रे गुर्जरौदीच्यमंछारामस्य पौत्रेण ज्योतिर्विदू- ज्यङ्कटसमस्य पुत्रेण कमलामभॊद्भवेन कररसनगेन्दु १७६२ शके लब्धमन्मना हरिकृष्णनाम्ना युग्मनन्दसप्तेन्दु १७६२ शके प्राचीनमतानि संगृह्य मुद्रिते वृहज्जोतिषाव प्रश्नस्कन्धस्य तृतीयश्लोकस्य ·आधुनिका ज्योतिर्विदः फलमात्रकवेदिनः । १३३ Marwa marate 5.kom manna "यवनाष्टकमध्येऽभूदौरंगजेबाख्यवीर्यवान् । दिल्लीदेशाधिपः पूर्व सर्वविधाविशारदः"" इत्यस्य टीकायां स्वकृतायां "अष्टौ यवनाः के इत्यपेक्षायामाह नामानि आदौ शालिवाहनशके ११११ एकादशोत्तरकादशशततमे वर्षे श्रीतिमिरनि- जनामा भूपतिः तस्य राज्यवाणि ६० तो बावरशाहमाथि ५६ हमाञ्च- र्षाणि ५१ ततोऽकबरसाहवर्षाणि ५५ जहांगीरवाहाणि २२ साहिहा- वर्षाणि ३२अवरंशाहवर्षाणि ४८बहादुरशाहात्मज बाल्मगीरवादशाहवर्षाणि ५४ स अवरंगजेबः पूर्वजन्मनि मुकुन्दब्रह्मचारिब्राह्मण इति झाने कस्य- चित्पद्यं अमूलत्वादुपेक्षितं । इति सर्व परस्परमसङ्गतं कपोलकल्पितमेवाऽऽभाति यत एतदनुसारेगा अकबरराज्यप्राप्तिशका = ११११+६०+५६+ ५१ = १२७८अयमतीवाशुद्धा (रामदैवज्ञवर्णनं विलोक्यम् ) एवं सर्व वागजालमात्रमनभिज्ञानां व्यामोह. करमेव। ® सम्प्रति काश्यां वस्तुतः फलित्वेदिनः करणागतग्रहगतिकरणक्षमा श्रीश्यामाचरणसिद्धेश्वरशम्मादयो वर्तन्ते येषु श्रीश्यामाचरणशमाऽजीव- ख्यातः स्वविद्यया बहुभिर्नृपतिभिहस्त्यश्वयानादिभिः पूजितः सकलजनर- जनः सन्जनशिरोमणिग्नन्यरामोपासकः परःशवानां छात्राणामध्यापको भोजनाच्छादनादिभिस्तेषां पालकश्च षष्टिवर्षासनक्यस्को (१) राजति। एतत्त. नयश्च सन्नयविनयोपपन्नस्तावादधीतफलितविद्यो मदीयानुग्रहेणाधीतगणित- * सम्प्रति काश्यां ग्रहलापवानुसारेण प्रश्चाङ्गनिर्माता सरयूपारीबाहायो ज्योतिर्विद्रामेस- रदत्तशर्मा राजति । यश्च रामभूधृति १८१३ शके चैत्रशुक्लाष्टम्यां जलयन्त्रनिर्माखावसरे कास्या सदेनीनामकप्रदेशे राममन्दिरविदारणसमुद्भक्दुजैनसन्दोहोपने कललित मासीत् । टो०१ जन्मसंवत्मरः १८१० निधनमंवत्सरः १९५४