·पृष्टम् ૨૨ ... ... २५ २६ २७ ...२८ ... ... २९ (२) विपयानुक्रमणिका। मंच्या विपपः १६प्रात्तवानप्रयोगः १७ गृहस्नानविधिः १८ अशक्तनानविधिः ... १९ वस्त्रधारणविधिः २० तिलकविधिः २१ अर्ध्वपुंडप्रयोगः २२ प्राणायामविधिः २३ संध्याविधिः... ... ... २४ जपलक्षणम्... २५ जपमालालक्षणम् २६ जपसंख्या २७ जपसंख्याफलश्रुति २८ जपनिपेधः २९ आसनानि ३० जपगणनाप्रकार. ३१ संध्याकालः .. ३२ प्रातःसंध्याप्रयोगः ३३ संध्याकाललोपप्रार ... ... 1 ·ARAT S.N........... LIBRARY ... ५२ ... ... " विपयाअनुक्रमणिका। संख्या विषयः ३४ प्रातहोमः ३५ प्रातहोमप्रयोगः ३६ पूजाविधिः ३७ पूजाप्रयोगः ३८ तीर्थग्रहणम् ३९ द्वितीयभागकृत्यम्... ४० तृतीयभागकृत्यम् ... ४१ मध्याह्नस्नानविधिः ४२ मध्याह्नेस्नानप्रयोगः ४३ मध्याह्नसंध्याविधिः ४४ मध्याह्नसंध्याप्रयोगः ४५ ब्रह्मयज्ञविधिः ४६ जलदेवतार्चनम् । ४७ तर्पणप्रयोगः ४८ संक्षेपतस्तर्पणम्. ४९ वैश्वदेवः .. ५. भिक्षाप्रशंसा ६१ अध्यापनम् ... .७१ ...८१ ... ... ... ..८६ ...८८ ... ... .. १०२ ११२ ... :: : .११३ ११३ ११४ ·... ... ... ... ... (१) विपयाअनुक्रमणिका। संख्या विषयः ५२ साग्निकवैश्वदेवप्रयोगः ५३ निरमिकस्यवैश्वदेवः ... ५४ नित्यश्राद्धम् ५५ श्राद्धप्रयोगः ... ५६ भोजनविधिः . १७ अष्टमदिनभागकृत्यम् .... ५८ शिवपूजा. ५९ दीपकालः... ६० स्वापविधिः ६१ स्त्रीगमनविधिः ६२ पुनः प्रातःकृत्यादि ६३ नित्यकर्माचरणप्रशंसा ६४ ग्रंथसमाप्तिः इत्यनुक्रमणिका समाप्ता॥ पृष्ठम् ...११५ ... ११८ १२४ .. १२६ ..१२८ १३८ १४० १४१ .. ... ... ... ... १४२ १४६ खेमराज श्रीकृष्णदास श्रीवेङ्कटेश्वर छापाखाना बम्बई.

·॥श्रीः॥ शुक्ल यजुःशाखीयनित्याह्निकम्। वंदे श्रीदक्षिणामूर्ति सच्चिदानंदविग्रहम् ॥ गौरीभूपितवामांगं ब्रह्म वा विष्णुसेवितम् ॥१॥ पंचवक्त्रं हरि सूर्य कात्यायनमुनि तथा॥ . नत्वाहिकं वे बालो देववित्र्यंबकात्मजः ॥२॥ हारीतः-अज्ञानतमसांधानांभ्रामितानां कुदृष्टिभिः॥ 'धर्मशास्त्रप्रदीपोयं धार्यों मार्गोपदेशकः ॥ मनुः-आचारः परमो धर्मो नृणां श्रेयस्करो महान् ।। इह लोके परा कीर्तिः परत्र परमं सुखम् आचारात्प्राप्यते श्रेष्ठयमाचारात्कर्म लभ्यते ॥ कर्मणा जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ पराशरः-आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः॥ आचारः परमं ज्ञानमाचारात्किन साध्यते ॥ यस्त्वाचारविहीनोपि शब्दान्वेदपरायणः (१)॥ सर्वधर्मवहिष्कारो यथा शूद्रस्तथैव सः॥ स्मृत्यंतरे-लौकिकाचारोऽप्यावश्यकत्वेनोक्तः किं पुनः १प्रथमो धर्म इति पाठांतरम् ।

·.. (१) शुक्याजुपाह्निकम्। शास्त्रीयः तथा यद्यपि स्यात्स्वयं ब्रह्मा त्रैलोक्याकर्ष- णक्षमः । तथापि लौकिकाचारं मनसाप न लंघयेत ॥ तथा समयाचारिको धर्मो जातिदेशकुलोद्भवः ॥ ग्रामाचाराः परिमायाः सर्वत्रैव यथोदितम् ।। धर्ममूलमाह याज्ञवल्क्यः श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ॥ सम्यक्संकल्पजः कालो.धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥ पद्मपुराणे-बहुत्वादिह शास्त्राणां धर्ममूलं श्रुतिः स्मृतिः ॥ तयोविरोधो यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ॥ स्मृतिद्वैधे तु विपयः कल्पनीयः पृथक्पृथक् ।। वेदप्रणिहितो धर्मों ह्मधर्मस्तद्विपर्ययः ॥ वेदो नारायणः साक्षात्स्वयंभू- रिति शुश्रुम ।। यो वैदिकमनाहत्य कर्म स्मातैतिहासि- कम् ॥ मोहात्समाचरेडियो न स पुण्येन लिप्यते ॥ धर्म- लक्षणमाह शंखः-देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वि- तम् ॥ पाने प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम् ॥ हेमा- द्रौ विष्णुधर्मोत्तरेपि ॥ गंगास्नानं शिवो देवो विप्रपूजात्मचिं- तनम्॥ध्यानं नारायणस्यैतत्सकलं धर्मलक्षणम्।।तत्रैव बृह- स्पतिः-दया क्षमाऽनुकंपा च शौचानायासमंगलम्।अकर्म- ण्यमस्पृहत्वं सर्वसाधारणानि च।।कर्मकरणे दिडियम उक्तः कर्मदीपे कात्यायनेन यत्र दिजियमो नास्ति जपहोमादिक- मोतिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ताऐंद्री सौम्यापराजिता-गौतमः।। रात्राबुदङ्मुखः कुर्यादेवं कार्य सदैव हि।।शिवार्चनं सदाप्येवं ·सुप्रभातविधिः। शुचिः कुर्यादुदङ्मुखावराहपुराणे-सानपूजातर्पणादिजप- होमामरार्चनम् ॥ उपवासवता कार्य सायं संध्याहुतीविना ।। चतुर्विंशतिमते-इथूनपः फलं मूलं पयस्तांबूलमौपधम् ।। भक्षीयत्वापि कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥ कर्मप्र- दीपे-पित्र्यमंत्रानुद्रवणे आत्मालंभेऽधमर्पणे ॥ अधोवायु- समुत्सर्गेमहासेऽनृतभापणे ॥मार्जारमूपकस्पर्श आकुटेको धसंभव।निमित्तेवत्र सर्वत्र कर्म कुर्वन्नपः स्पृशेत् ।। सदोप- वीतिना भाव्यं सदा बदशिखेन च ।। विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥ नवीनं धारयेदियो न जीर्ण न ए- रैघृतम् ॥ त्रुटितं वा यदि भ्रष्टं पुनमैत्रेण धारयेत् ॥ ब्रह्मसूत्रे च सव्यांसे स्थिते यज्ञोपवीतिना ॥ प्राचीनावीतिनाऽसव्ये कंठस्थेऽनुपवीतिना ॥ मेखलामजिनं दंडमुपवीतं कमंड- लुम् ।। अप्सु प्रास्यविनष्टानि गृहीत्वान्यानि मंत्रतः।। अथ सुप्रभातविधिः॥ तत्र विष्णुः-गृहमेधिनि यत्प्रोक्तं स्वर्गसाधनमुत्तमम् ॥ त्राझे मुहूर्त उथाय तत्सर्व सम्यगाचरेत् ॥ नाडिकाः पट्- पंचाशत् ५६ प्रातस्त्वेकाधिकोऽरुणः॥ उपः कालोऽपं- चाशच्छेपः सूर्योदयः स्मृतः॥ ब्राह्ममुहूर्तश्च द्वेधा । अंत्य- यामात्मको रारुपांत्यमुहूर्तश्च ।। तत्रायः पितामहेनोक्तः॥ रात्रेस्तु पश्चिमोयामोमुहूतौबार उच्यते॥ द्वितीयस्तु प्रयो- गपारिजाते-रात्रिगतमुहूर्तपंचदशकं प्रक्रम्य ॥ ब्राह्मो नाम ·(६). शुक्याजुपाह्निकम् । स्वतश्चैव मुहूर्तक्रमतोनिशि॥ ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय चितये- घुनंदनं ।। ब्राह्ममुहूर्त्तमारभ्य कार्यमिति केचित् ॥राजेस्तु पश्चिमे यामे द्विजो वेदं विचिंतयेत्।।इति परशुरामनिबंधे का- त्यायनोक्तः ॥अत्र स्वापे प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृतिरत्नावल्या- म् ॥ त्राही मुहूर्ते या निद्रा सा पुण्यक्षयकारिणी ।। तां करो ति द्विजो मोहात्पादकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ब्राझे मुहूर्त उत्थाया- चम्येष्टदेवतां नमस्कृत्य प्रातःस्मरणम् ॥ व्यासः-महर्पि- भगवान्व्यासः कृत्वमा संहितां पुरा ॥ श्लोकैश्चतुभिर्धर्मात्मा पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥ १॥ मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारश- तानिच । संसारेष्वनुभूतानि यांति यास्यति चापरे ॥२॥ हर्पस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ॥ दिवसे दिवसे मू- ढमाविशंति न पंडितम् ॥३॥ उर्ध्ववाहुर्विरोम्येप न च क- श्चिच्छृणोति मे ॥ धर्मादर्थश्व कामश्च स किमर्थ न सेव्यते।। ॥४॥न जातु कामानभयान लोभाद्धर्म त्यजेजीवित- स्यापि हेतोः॥ धर्मो नित्यः सुखदुःखे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः॥५॥ इमां भारतसावित्री प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।। स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥६॥ प्रातः स्मरामि खलु तत्सवितुर्वरेण्यं रूपं हि. मंडलमृचोऽथ तनुर्यपि ॥ सामानि यस्य किरणाः प्रभवादिहेतुं ब्रह्मा हरा- -त्मकमलाशमचिंत्यरूपम्॥१॥ प्रातर्नमामि तरणिं तनुवाङ्ग- नोभिर्बौद्रपूर्वकसुरैर्नुतर्चितं च ॥ वृष्टिप्रमोचनविनिग्रहहे- तुभूतं त्रैलोक्यपालनपरं त्रिगुणात्मकं च ॥ १॥ प्रातर्भजा ·.. प्रातःस्मरणम् । (७) मि सवितारमनंतशक्तिं पापौषशत्रुभयरोगहरं परं च ॥ते सर्व लोककलनात्मककालमूर्ति गोकंठबंधनविमोचनमादिदेवम् ॥३॥श्लोकत्रयमिदंभानो प्रातःप्रातःपठेत्तुयःस सर्वव्याधि- निर्मुक्तः परं सुखमवाप्नुयात् ॥ ४॥ प्रातः स्मरामि गणनाथ- मनाथबंधु सिंदूरपूरपरिशोभितगंडयुग्मम् ।। उदंडविघ्नपार- खंडनचंडदंडमाखंडलादिसुरनायकवृंदपंद्यम्।।३॥प्रातर्नमा- . मि चतुराननवंद्यमानमिच्छानुकूलमखिलं च वरं दधानम् ॥ तं तुंदिलं द्विरसनप्रिययज्ञसूत्रं पुत्रं विलासचतुरं शिवयोः शिवाय ॥२॥ प्रातर्भजाम्यभयदं खलु भक्तशोकदावानलं गणविभुं वरकुंजरास्यम् ॥ अज्ञानकाननविनाशनहव्यवाह- मुत्साहवर्द्धनमहं सुतमीश्वरस्य ॥३॥ लोकत्रयमिदं पुण्यं सदा साम्राज्यदायकम् ॥ प्रातरुत्थाय सततं.यः पठेत्प्रयतः पुमान् ॥ ४॥ प्रातः स्मरामि शरदिंदुकरोज्वलाभा सद्रत्न- युकनककुंडलहारशोभाम्॥दिव्यायुधैर्युतसुनीलसहस्रहस्तां रत्नोत्पलाभचरणां भवती परेशाम् ॥ १॥ प्रातर्नमामि महि- पासुरचंडमुंड[भासुरप्रमुखदैत्यविनाशदक्षाम् ॥ ब्रौद्ररुद्र मुनिमोहनशीललोलांचंडी समस्तसुरमूर्तिमनेकरूपाम्।।२।। प्रातर्भजामि भजतामभिलापदाची धानी समस्तजगतां दुरि- तापहनीम् ।। संसारबंधनविमोचनहेतुभूतां मायां परां सम- धिगम्य परस्य विष्णोः॥३॥श्लोकत्रयमिदं देव्याचंडिकायाः पटेन्नरः॥ सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोके महीयते ।। प्रातः स्मरामि भयभीतिहरंसुरेशं गंगाधरं वृपभवाहनमविकेशम् ॥ .

·.१८) शुच्याजुपाह्निकम् । . सदांगशूलंबरदाभयहस्तमीशं संसाररोगहरमोपधमद्वितीय- म् ॥१॥ प्रातर्नमामि गिरिशं गिरिजार्धदेहं सर्गस्थितिप्रलय कारणमादिदेवम् ॥ विश्वेश्वरं विजितविश्वमनोभिरामं संसा- रो० ॥२॥ प्रातर्भजामि शिवमेकमनंतमायं वेदांतवेध मनपं पुरुपं महांतम् ॥ नामादिभेदरहितं जडभावशून्यं से- -साररोः ॥३॥ प्रातः समुत्थाय शिवं विचित्य श्लोकत्रयं चानुदिनं पठति ॥ ते दुःखजाल बहुजन्मसंचितं हित्वा पर्द यांति तदेव शंभोः॥ ४॥ प्रातः स्मरामि भवभीतिमहार्ति शान्त्य नारायणं गरूडवाहनमन्जनाभम् ॥ ग्राहाभिभूतव- रखारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ॥ १॥ प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूर्ती पादारविंदयुगलं परम- स्य. पुंसः ॥ नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य पारायण- प्रवणविप्रपरायणस्य ॥.२ ॥ प्रातर्भजामि भजतामभ- यंकरं तं प्राक्सर्वजन्मकृतपापभयापहत्यै ॥ यो ग्राहव- ऋपतिताघ्रिगजेंद्रपोरशोकप्रणाशनकरोधृतशंखचकः॥३॥ श्लोकत्रयमिदं पुण्यं यः पठेत्सुसमाहितः॥ लोकत्रयगुरुस्त- स्मै दद्यादात्मपदंहारः॥४॥प्रातः स्मरामिरघुनाथमुखार- विदं मंदस्मितं मधुरभापि विशालभालम् कर्णावलंविचल- कुंडलशोभिगंडं कर्णातदीर्घनयनं नयनाभिरामम् ॥१॥ प्रातर्नमामि रघुनाथकरारविंदं रक्षोगणाय भयदं वरदं निजे- भ्यः ॥ यद्वाजसंसदि विभज्य महेशचापं सीताकरग्रहणमंग- लमाप सद्यः॥२॥ प्रातर्भजामि रघुनाथपदारविदं पद्मांकु- ·प्रातःस्मरणम्। (९) शादिशुभरेखि शुभावह मे ।। योगींद्रमानसमधुव्रतसेव्यमानं शापापहं सपदि गौतमधर्मपन्याः ॥ ३ ॥ प्रातर्वदामि वचसा रघुनाथनाम वाग्दोपहारि सकलं शमलं निहति ॥ यत्पार्वती स्वपतिना सह भोक्तुकामा प्रीत्या सहस्रहार नामसमं जजाप ॥ ४॥ प्रातः श्रये श्रुतिनुतांरघुनाथमूर्ति नीलांबुजोत्पलसितेतरपद्मनीलाम् ॥ आमुक्तमौक्तिकविशे- पविभूपणाव्यां ध्येयां समस्तमुनिभिर्जनमुक्तिहेतुम्॥५॥ यः श्लोकपंचकमिदं नियतः पठेत नित्यं प्रभातसमये पुरुपः प्रबुद्धः ॥ श्रीरामकिंकरजनेषु स एव मुख्यो भूत्वा प्रयाति हरिलोकमनन्यलभ्यम् ॥६॥ ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरांतकारी: भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्चागुरुश्च शुक्रः शनिराहुकेतवः कुर्वतु सर्वे मम सुप्रभातम् ।। १॥ भृगुर्वसिष्ठः क्रतुरंगिराश्चं मनुः पुलस्त्यः पुलहश्व गौतमगारेभ्यो मरीचिच्यवनोपि द- क्षःकुर्वतु ॥२॥सनत्कुमारःसनकः सनंदनः सनातनोऽप्या सुरपिंगलौ च ।। वोडस्तथा पंचशिखः स योगी कुर्व० ॥६॥ सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्पयो दीपवनानि सप्त ॥ भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त कुर्वतु०॥४॥ पृथ्वी सगंधा सरसास्तस्थापः स्पर्शी च वायुचलनं च तेजः ॥ नमः सशब्दं महता सहैव कुर्वतु० ॥६॥ इत्थं प्रभाते परमं पवि- नं पठेत्स्मरेद्रा शृणुयाच भक्त्या ।। दुःस्वप्ननाशो धनधान्य लाभो भवेच्च नित्यं भगवत्प्रसादात् ॥६॥ अश्वत्थामा बलि ासो हनुमांश्च विभीषणः ॥ कृपः परशुरामश्च सप्तैते चि- ·(१०) शुक्लयाजपाह्निकम् । रजीविनःसप्ततांश्च स्मरेन्नित्यं मार्कण्डेयमथाष्टमम् ।। जीवे- ' द्वर्पशतं साग्रमपमृत्युविवर्जितःअहल्या द्रौपदीसीतातारा मंदोदरीतथा ॥ पंचकं ना स्मरेन्नित्यं महापातकनाशनम्।। पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्शोको युधिष्टिरः ॥ पुण्यश्लोको- विदेहश्च पुण्यश्लोको जनार्दनः ॥ पृथ्वीप्रार्थना । समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमंडले ॥ विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमस्व मे ॥ इति प्रातःस्मरणम् अथ मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः। तत्र पराशरः-ततः प्रातः समुत्थाय कुर्याद्विपसूत्रमेव च। नैर्ऋत्यां दिशि विक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः ॥ अंगिराः-उ- त्थाय पश्चिमे रास्तत आचम्य चोदकम् ॥ अंतर्धाय तृणैर्भूमि शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठ- तः कंठलंबितम् ॥ विण्मूचं तु गृही कुर्यायदा कणे समा.. हितः॥ अयं च व्यवस्थितविकल्पः॥ याज्ञवल्क्यः॥ दि- वा संध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः॥ कुर्यान्मूत्रं पुरी च रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः। कर्णोत्र दक्षिणः॥ पवित्रं दक्षिणे कणे कृत्वा विण्मूत्रमुत्सृजेदिति लिंगाच्च ॥ हारीतः-उत्सर्गे मैथुने होमे प्रस्त्रावे दंतधावने ॥ स्नाने भाजनकाले च पद/ सु मौनं विधीयते ॥

·मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः । (११) श्वोत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतैर्जलैः ।। गंधलेपक्षयकरं शौचं कुर्या- दतंद्रितः ॥ देलिंगे मृत्तिके देये गुदे पंच करे दश उभयोः सप्त दातव्या विट्झौचे मृत्तिकाः स्मृताः ॥ एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥ त्रिगुणं स्यानस्थानां यतीनां स्याचतुर्गुणम् ॥ शौचाहते वामपादे पूर्व न क्षा- लनं भवेत् ॥ शौचे तु वामपूर्व स्यादन्यत्र दक्षिणं सदा॥ राज्यादौ विशेषः॥ दिवा यद्विहितं शौचं तदर्धे निशि कीर्तितम् ॥ तदर्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यामध्वनि । स्त्रीशूद्रयोरर्धमानं शौचं प्रोक्तं मनीपिभिः ॥ आर्तः कुर्याध- थाशक्ति स्वस्थः कुर्याद्यथोदितम् ॥ आश्वलायनः-लिंग- शौचं पुरा कृत्वा गुदशौचं ततः परम् ॥ गृहीत्वा जलपात्रं तु विण्मूत्रं कुरुते यदि ॥ तज्जलं मूत्रसदृशं पीत्वा चांद्रा- यणं चरेत् ॥ उक्तशौचाकरणे प्रायश्चित्तं स्मृतिरत्नाव- ल्याम्-गायन्यएशतं चैव प्राणायामवयं तथा ।। अंगिराः॥ मूत्रोत्सर्ग द्विजः कृत्वा न कुर्याच्छौचमात्मनः ॥ मोहाद्भुक्तं त्रिरात्रेण जलं पीत्वा विशुध्यति ॥ आश्वलायनः॥ कुर्याद्दा- दश गंडूपान्पुरीपोत्सर्जने ततः॥ मूत्रोत्सर्गे तु चतुरो भो- जनांते तु पोडश ॥ तीर्थे शौचं न कुर्वीत कुर्वीतोद्धृत- वारिणा ।। अंजलिमात्र जलं त्यक्त्वा कुर्याच्छौचमनुते ॥ दशहस्तान्परित्यज्य सूत्रं कुर्याज लाजये । शतहस्तान्पुरी तु तीर्थ नयां चतुर्गुणम्॥अरण्ये निर्जने रात्री चौरव्याला- कुले पथि ।। कृत्वा भूत्रं पुरीपं तु द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥

·(१२) शुक्लयाजुपाह्निकम् । अपकृप्य च विएमूत्रं काप्टलोष्ठतृणादिना ॥ उदस्तवासा उत्तिष्टेदंविधृतमेहनः।। इति शौचविधिः।। अथांचमनविधिः॥ तत्रैव कौम ॥ चांडालम्लेच्छसंभापे स्त्रीशुद्रोच्छिष्टभा- पणे॥ उच्छिएपुरुपं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविषम् ।। आ- चामेदश्रुपाते च लोहितस्य तथैव च ॥ मार्कडेयपुराणे ॥ देवार्चनादिकार्याणि तथा गुभिवादनम् ॥ कुर्वीत सम्यगा- • चम्य तहदेवभुजिक्रियाम् द्विराचमननिमित्तान्याह व्यासः।। दाने भोजनकाले च संध्ययोरुभयोरपि ॥ आचांतः पुनरा- चामेजपहोमसुरार्चने ॥ रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गेऽशुद्धभा- पणे ॥ द्राक्षादीनि फलानीशून्पयो मूलं घृतं दधि ॥ तांबूल- मौपधं पत्रं हविर्भुत्त्वापि नाचमेदिति ॥ आचमनविधिमाह योगी ।। अंतानुः शुचौ देश उपविश्य उदङ्मुखः ॥ प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थण द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ॥ जलग्रहणे कण्वः॥ आयतं पूर्वतः कृत्वा गोकर्णाकृतिवत्करम् ॥ संहतांगुलिना तोयंगृहीत्वा पाणिना द्विजः।मुक्तांगुष्ठकनिष्ठेनशेपेणाचमनं चरेतातीर्थमाह योगी॥ कनिष्ठादेशिन्यंगुष्ठमूलान्यग्रंकरस्य च॥ प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ॥ वृद्धपराश- रः॥ पंचतीर्थानि विप्रस्य करे संति च दक्षिणे ।। ब्राह्म देवं तथा पैन्यं प्राजापत्यं च सौमिकम्॥ करतले तु अग्मितीर्थन प्रतिग्रहः॥ आचमनार्थ तोयमाह शंखः ॥ अद्भिः समुद्ध ·आचमनविधिः। (१३) ताभिस्तु होनाभिः फेनवुदुदैः॥ वह्निना नाभितप्ताभिरक्षारा भिरुपस्पृशेत् ॥ उपस्पृशेदाचामेत् गोभिलः ॥ जानुभ्या- मूर्ध्वमाचम्य जले तिष्ठन्न दुष्यति ।। नाभरेधस्तथा तिष्ठ- नाचामेदविचक्षणः॥पादक्षालनशेपेण नाचामेद्वारिणा द्वि- जः॥ शुद्धाभावे भवेत्किचित्त्यक्त्वा भूमौ ततो जलम् ॥ स्पृशति विन्दवः पादौ यस्य चाचमतः परान् । भौतिकैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ पराशरः ।। क्षुते निष्ठीवने ज़ुभेदतोच्छिष्टे तथानृते॥पतितानां च संभापे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ उदकाभावे आईतृणं गोमयं भूमि वा संस्पृशेत॥ आपस्तंकः ॥ संध्यार्थे भोजनार्थे वा देवाथै पितृकर्मणि ।। नाजपेच्छूद्रहस्तात्तु जपादिहवनेषु च ॥ अपः करनखस्पृष्टा य आचामयति द्विजः ॥ सुरां पिबति सोऽप्यस्मान तथापः पिवेन्नरः॥ अगस्त्यसंहितायाम् ॥ केशवायैत्रिभिः पीत्या द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ ॥ द्वाभ्यामोष्ठौ तु संमृज्य द्वाभ्यामु- न्मार्जनं तथा। एकेन हस्तं प्रक्षाल्य पादावपि तथैकतः ॥ संप्रोक्ष्यकेन मूर्दानं ततः संकर्पणादिभिः ॥ आस्यं नासा- क्षिकौ च नाभिहत्कंठभुजौ स्पृशेत् ।। एवमाचमनं कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत्।। शंखः। तर्जन्युष्टयोगेन स्पृशेना- सापुटद्वयम् ॥ अगुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुःश्रोचे पुनः पुनः॥ कनिष्टांगुष्टयोनाभि हृदये च तलेन वै। सर्वामिस्तु ततः शीप बाहुं चाग्रेण संस्पृशेत् ॥

·(१४) शुकृयाजुपाह्निकम्। अथ प्रयोगः ॥ शुचौ देशे भूमिष्टपादोंऽतर्जानुहस्तःप्राइमुखो वोदङ्मु- खउपविश्य संहतांगुलिना करेण शुद्धं जलं गृहीत्वा मुक्तांगुष्ठ कनिष्ठेन वामेनान्वारब्धेन बामतीर्थन केशव नारायण मा- धवेति संवोधनांतैत्रिभिर्नामभिस्त्रिः पिवेत् ॥ गोविंद विष्णो इति द्वाभ्यां करौ प्रक्षाल्य ॥ मधुसूदन त्रिविक्रमति द्वाभ्यां अंगुष्ठमूलेनौप्टौ संमृज्य ॥वामनश्रीधरेति द्वाभ्यां मुखोन्मार्ज- नम् ॥ हपीकेशेति वामकरं प्रोक्ष्य ॥ पद्मनाभेति पादौ सं- प्रोक्ष्य। दामोदरेति मूर्द्धानं संस्पृश्य ।। संकर्षणेति संहितम- ध्यमांगुलिमयेणास्यं संस्पृश्य ॥ वासुदेव प्रद्युम्नेति द्वाभ्या- मंगुष्टतर्जनीभ्यां नासापुटे संस्पृश्य ॥ अनिरुद्ध पुरुपो- त्तमेति द्वाभ्यामंगुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुपी संस्पृश्य ॥ अधो- क्षज नारसिंहति द्वाभ्यां तथैव श्रोत्रे संस्पृश्य ॥ अच्युतेति कनिष्टांगुष्ठाभ्यां नाभि संस्पृश्य ॥ जनार्दनेति पाणितलेन हृदय संस्पृश्य ॥ उपेंद्रेति सर्वागुलिभिः कंठं संस्पृश्य ॥ हरे कृष्ण इति द्वाभ्यां दक्षिणवामवाहुमूले स्पृशेत् ॥ ए- वमाचमनासंभवे स्मृत्यर्थसारे ॥ त्रिः पीत्वा हस्तं प्रक्षाल्य श्रोत्रं स्पृशेत् ॥ इत्याचमनविधिः ॥ अथ दंतधावनम् ॥ दक्षः-मुखे पर्युपिते नित्यं भवत्य- प्रयतो नरः॥ तदाकाष्टं शुष्कं वा भक्षयेदंतधावनम् ।। कात्यायनोपि ॥ उत्थाय नेत्रे प्रक्षाल्य शुचिर्भूत्वा समा- ·प्रयोगः। (१५) हितः॥ परिजप्य च मंत्रेण भक्षयेदंतधावनम् ।। अत्र का- लनिपेधमाहं ॥ प्रतिपदर्शषष्ठीषु नवम्यां चैव भारत ।। दंतानां काष्ठसंयोगादहत्यासप्तमं कुलम् ॥ अष्टम्योश्च चतु- र्दश्योः पंचदश्यां त्रिजन्मसु ॥ व्यतीपाते च संक्रांती दंत- काठं न भक्षयेत् ॥ शन्यर्कशुक्रवारे तु कुजाहे प्रेतवासरे ॥ जन्माहे श्राद्धदिवसे दंतकाष्ठं विवर्जयेत् ॥ अलाभे दंत काष्टानां निपिद्धायां तिथी तथा । अपां द्वादश गंडूपैर्वि दध्यादंतधावनम् ॥ द्वादशांगुलिकं विप्रे काठमाहुर्मनी- पिणः ॥ शूद्रविक्षनजातीनां नवपट्चतुरंगुलम् ॥ तिं तिणीवेणुपृष्टं तु आम्रनिडौ तथैव च ॥ अपामार्गश्च विल च अर्कचोदुंबरस्तथ ॥ बदरी तिंदुकास्त्वेते प्रशस्ता दंत धावने ॥ अंगिराः ॥ प्रक्षाल्य भक्षयेत्काप्टं प्रक्षाल्यैवतु संत्यजेत् ॥ आयुरित्यादि मंत्रोयमुक्तः शाखानिमंत्रणे ॥ स्नानकालेषु यो विप्रो भक्षयेदंतधावनम् ।। देवाश्चैव न गृह ति पितरचोदकक्रियाम् ॥ तन्मध्याह्नस्नानविपयम् ॥ विष्णुः ॥ कंटकीक्षीरवृक्षोत्थं ससत्वं द्वादशांगुलम् ॥क निष्ठिकाग्रवत्स्थूल जिह्वामेखनिका पृथक् ॥ आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ॥ ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ।। इति मंत्रेणाभिमंत्रितेन काप्टेन ॥ मुखदु- गैधिनाशाय देतानां च विशुद्धये ॥ प्टीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दंतधावनम् ॥ इति दंतधावनम् ।। अथ यज्ञोपवी तविधिः॥ कार्पासमुपवीतं स्याद्विपस्योष वृतं त्रिवृत् ॥

·(१६) शुक्याजुपाह्निकम् । स्थाने पवित्र संख्याये पण्णवत्यंगुलीषु च ॥ विवृदू वृतं कुर्यात्तंतुयमधो वृतम् ॥ त्रिवृतं चोपवीत स्यात्तस्यैको अंपिरिप्यने । साविच्या तु. विवृकुर्यात्रव सूत्रं तु तद्भवे त ॥ नवतंतूनां देवताः ॥ ॐकारश्वामिनागी च सोमः पितृप्रजापती ॥ पायुः सूयोऽसिला देवा इत्याहुस्ततु- देवताः ॥ निपुच्छिनमधोयातमनध्याये कृतं च यत् ॥ कृतं चाऽशुचिना यत्र भुरावा निर्मितमुत्सृजेत् ।। स्तनादूर्ष मयो नाभेल्लन भार्य कदाचन ॥ पृष्टि चशे च नाभ्यां च धुतं यदिदते फटिम् ॥ यज्ञोपवीते द्वे पायें श्रोते स्मातेच फर्मणि ॥ यस्याभाये तृतीयं तु एकं तु ब्रह्मचारिणि ।। तथा- नामनारिण एवं तु स्नानात्प्रभृत्ति तध्यम् ।। गृहस्थेन सदा पार्य तनीय चोत्तरीयकमधारयेनित्यमेतानि आयुः कामो पदन्यपि ॥ ब्रह्मानागिन चन्यात्साहन द्वितीयकम् ॥ उपातमरंकार यर्ज करकमेव च ॥ टपानही च वासन धृतमन्यनं पारयेलामेरालामगिर्न दंडगुपति कमंडलुम् ।। मप्र प्रायदिनष्टानि गृहीत्वान्यानि मंत्रवत् ॥ मलापकर्ष- स्नान गावाभ्यंगे तथैव च ॥ ब्रह्मम पृथरकनांदन्यत्र पतिनो भवेतनस्य प्रहणमंत्रः। यत्नोपतिं परमं पवित्र प्रजापतयंत्मदन पुरस्तात् ॥ आयुष्यमध्ये प्रतिमुंच शुओं यज्ञोपवीन बटमस्तु तेजः ।। पन्नोपनीतमसि यज्ञस्य ता यनोतिनोपनमामि ॥ इत्यनेन च मंत्रेणं सततं या रयेद्बुधःइतियज्ञोपीतविधिःमय शिखामपिरिमोक।

·दर्भविचारः। (१७) भोजने शयने संगे तथा मागें परिग्रहे । वाग्वादेपु तथा शौचे शिखाथि विसर्जयेत् ॥ तत्र व्यासः ॥ स्मृत्वोंकार च गायत्री निवनीयाच्छिखां द्विजः॥पुनराचम्य हृदयं वाहू स्कंधौ च संस्पृशेत् ॥ चतुर्विशतिमतात् ॥ मानस्तोकेति मंत्रेण शिखाबंधनमाचरेत् ॥ जपं हिंसंति विप्राणां रक्षा कर्मविवर्जनात् ॥ येनाकांतास्त्रयो लोका दानवाश्च वशी कृताः ॥ शरणं सर्वलोकानां स मे विष्णुः प्रसीदतु ।। इति शिखाबंधनम् ॥ अथ दर्भविचारः॥ नभोमासे त्वमावास्या तस्यां दर्डाचयः स्मृतः ॥ अयातयामास्ते दर्भा नियोक्तव्याः पुनः पुनः ॥ शुचौ देशे शुचिर्भूत्वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुखः ॥ ॐकारेणैव मंत्रेण सकृदेव कुशान्स्पृशेत् ॥ कुशस्पर्शनमंत्रः॥ विरंचिना स- होत्पन्नः परमेष्ठिनिसर्गजः ।। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्व- स्तिकरोभव ॥ विना दर्भेण यत्स्नानं यच्च दानं विनोदकम्॥ असंख्यातं च यजप्यं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ प्रयोगपा- रिनाते । कुशाः काशा यवा दूर्वा उशीराश्च सकुंदकाः ॥ गोधूमा ब्रीहयो मुंजा दश दर्भाः सविल्वजाः ॥ व्यासः ॥ कुशैः पूतं भवेत्स्नानं कुशेनोपस्पृशेजलम् ॥ कुशेन चो- द्रुतं तोयं सोमपानेन समितम् ॥ विशाखस्तु भवेदर्भश्चतुः शाखःकुशःस्मृतः ॥ पंचशाखस्तु कल्मापः पदशाख प्रव ·(१८) शुकयाजुपाह्निकम् । रस्तथा॥ सप्तशाखस्तु कुतप उर्व बर्हिः प्रकीर्तितः ॥ए कशाखो द्विशाखो वा तृणवत्कथ्यते बुधैः ।। सप्तपत्राः शुभा दर्भास्तिलक्षेत्रसमुद्भवाः ॥ अच्छिनाया अशुष्कायाः प्रा देशाग्राःप्रमाणतः॥ पवित्रलक्षणे कात्यायनः ॥ अनंतग- भिणं सायं कौशं द्विदलमेव च ॥ प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥ चतुर्भिर्दर्भविदलैः पवित्रं ब्राह्मणस्य वै ॥ एकैकं ह्रासयेत्तंतुं वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ।। त्रिगुणाकृतरज्जु तु त्रिवृत्या संनियोजयेत् ॥ ब्रह्मग्रंथिः स विज्ञेयः सदा मौंज्या- दिकर्मसु ॥ समूलाग्रो विगर्भो तौ कुशौ द्वौ दक्षिणे करे ॥ सव्ये चैव तथा त्रीणि विभृयात्सर्वकर्मसु ॥ स्नाने दाने ज- पे होमे स्वाध्याये पितृतर्पणे ॥ पवित्रं तु करे कृत्वा सौवर्ण राजतं तु वा ॥ योगी याज्ञवल्क्यः॥ अनामिकाधृत हैमंत- जन्यां रूप्यमेव च ॥ कनिष्ठिकाधृतं खङ्गं तेन पूतो भवेनरमा मूलपर्वणि कुर्वाणो महत्या हीयते श्रिया॥ मध्यपर्वणि कु- वणिः पुत्रदारैवियुज्यते ॥ अनामिकाग्रपर्वस्थं पवित्रं विभृ- यात्सदा ॥ सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम् ॥ नो- च्छिष्टं तत्पवित्रं स्याद्भुतोच्छिष्टं तु वर्जयेतात्याज्यादर्भाः॥ अपूता गर्भिता दीये चान्ये छेदिता नखैः ॥ माजा अ- मिदग्धाश्च कुशान्यत्नेन वर्जयेत्॥हारीतः।। समित्पुष्पकुशा- दीनि श्रोत्रियःस्वयमाहरेत्॥शूदानीतैःक्रयकीतैःकर्म कुर्व- पन्तंत्ययः ॥ इति दर्भलक्षणम् ॥

·प्रातःस्नानम्। (१९) अथ प्रातःस्नानम् ॥ योगी याज्ञवल्क्यः ॥ अगम्यागमनात्पापं पापेभ्यश्च प्र तिग्रहात ॥ रहस्याचरितात्पापान्मुच्यते नानमाचरन् । अनात्वा नाचरेत्कर्म जपहोमादिकं च न ॥ प्रातः समाचरे- त्मानं तच्च नित्यमिति स्मृतम् ॥ तच्च त्रिविधम् ॥ नित्यं नैमित्तिक काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते ॥ व्यासः ॥ स्नानं तु द्विविध प्रोक्तं मुख्यगौणप्रभेदतः ॥ तयोस्तुं वारुणं मुख्यं तत्युनः पहिधं भवेत् ॥ मार्कडेयः ॥ अस्नातस्य क्रियाः स- वा भवंतीहाफला यतः॥ उच्छियाधुपघातादौ तथैव मृत- सूतके ।। चंद्रसूर्योपरागादौ सानं नैमित्तिकं स्मृतम् ॥ गौ- णस्नानं जाबालिः ॥असामर्थ्याच्छरीरस्य देशकालायशक्ति- तः॥ मंत्रस्नानादितः सप्त केचिदिच्छति सूरयः ॥ योगी ।। मांचं भौमं तथाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च ॥ वारुणं मानसं चैव सप्त स्नानान्यनुक्रमात् ॥ नानविधिः ॥ सततं प्रा- तरुत्थाय दंतधावनपूर्वकम् ॥ आचरेदुपसि लानं तर्पये- पितृदेवताः॥ वसिष्ठः॥ अत्यंतमलिनः कायो नवच्छिद्र- समन्वितः ॥ स्रवत्येव दिवारात्रौ प्रातःसान विशोधनम् ॥ प्रातःसंक्षेपतम्नानं शौचाथै तु तदिष्यतेमिस्तु विधिनिष्पा- छ मध्याह्न तु सविस्तरम् ॥ निपिच्य तीरं कुशपिंजुलानि पूर्वोत्तरामाणि मृदं न्यसेच ॥ प्रक्षाल्य पादौ च मुखं च कंठ यज्ञोपवीतं च जलं पिवेधिःोनाभिमात्रे जले गत्वा निःकुर्या- - ·स्नानविधिः। (२१) देव नश्यति ॥ मनुः-देवपिपितृणां चैव एकद्वित्रिक्रमेण तु ॥ जले दद्याजलं चाच असंस्कृतां तटे तथा ॥ स्नानाद- नंतरं तावतर्पयेपितृदेवताः। उत्तीर्य पीडयेद्वस्त्रं संध्याकर्म ततः परम् ॥ व्यासः-यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋपि- तर्पणे । प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थन भावितः॥ उशनाः-दो हस्तौ युग्मतः कृत्वा पूरयेदुदकांजलिम् ॥ गोशृंगमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ ब्रह्मवैवर्ते ॥ नाभि माने जले स्थित्वा कुर्यात्स्नानांगतर्पणम् ॥ देवा नृपीपितृगणान्स्वपितॄश्चापि तर्पयेत् ॥ नानांगतर्पणं कु- याद्यक्ष्मणे जलमाहरेत् ॥ मेधातिथि:-एकेन वाससा स्नान द्वाभ्यामनियमः स्मृतः ॥ बहुभिः प्रतिषेधः स्या- माने च फलमीप्सितम् ॥ न जलं ताडयत्पद्यां न जले तु मलं त्यजेत् ॥ मलं प्रक्षालयेत्तीरे ततः स्नानं समाचरेत् ॥ मृते जन्मनि संक्रांती श्राद्धजन्मदिने तथा ॥ अस्पर्शास्प- र्शने चैव न नायादुष्णवारिणा ॥ वह्नितप्ता अपः संतः सानमुणेन वारिणा ॥ आतुरविषयमिदम् ॥ नानस्य . वह्नितप्तेन तथैव परवारिणा ॥ शरीरशुद्धिविज्ञेया नतु स्नानफलं भवेत् ॥ योगी-प्रातमध्याह्नयोः स्नानं वानप्रस्थ- गृहस्थयोः॥ यतो त्रिपवणं स्नान सकृञ्च ब्रह्मचारिणि ।। देवलः-भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि ॥ न कालनियमः स्नाने नदी प्राप्य समुद्गाम् ॥ १ प्रशंसतीति शेषः।

·. (२२) शुक्लयाजुपाह्निकम् । आतुरस्नानसंप्राप्तो देशकृत्वस्त्वनातुरः ॥ स्रात्वा नाता स्पृशेदेनं ततः शुद्धः स आतुरः। निर्झरीयप्रवाहस्तु सर्वा नद्यो रजस्वलाः॥ तासुस्रानं न कुर्भात वीयत्वा समुद्र- गाम् ॥ गंगा च यमुना चैव कृष्णा चैव सरस्वती ॥ रजसा नाभिभूयंते ये चान्ये नदसंज्ञकाः॥ चंद्रसूर्यग्रहादौ च रजो- दोपो न विद्यते ॥ शिवालयसमीपस्थं तोयं पुण्यतमं स्मृ- तम् ॥ अश्वत्थसागरौ सेव्यौ नं स्पष्टव्यौ कदाचन । अश्वत्थं मंदवारे तु समुद्रं पणि स्पृशेत् ॥ सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलातासु खानं न कुर्वीत वीयत्वा समुद्रगाम्।। अथ प्रातःस्नानप्रयोग। '. अरुणोदयेऽतरिक्षस्थं गोमयं संगृह्य तदभावे भूमिष्ठमेवो पर्यधश्च संत्यज्य मध्यस्थं गृहीत्वान्यां स्नानसामग्री चादाय. गंगादितीर्थमेत्य प्रक्षालितदेशे स्थाप्य मृजलाभ्यां पाणि ‘पादौ प्रक्षाल्य दर्भपवित्रपाणिः यज्ञोपवीती शिखैकदेशबंधनं कुर्यात्।।पूर्ववदाचमनं प्राणायामत्रयं कृत्वादेशकालोस्मृत्वा शुभपुण्यतिथो मम कायवाइमनःकृतकर्मदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रातःस्नानमहं करिष्ये इति संकल्प्य॥ ततो मृजलमादाय काटं बस्त्यूलं जपे चरणो करौ त्रित्रिः प्रक्षाल्याचम्य ॥ ततो गोमयं सव्ये पाणौ कृत्वा ॥ॐ भू- भूवः स्वरिति प्रेधा विभज्य दक्षिणभागं प्रणवेन प्राच्या दिशि निक्षिप्योत्तरभागं च तीर्थे निक्षिप्य मध्यमभागं १ गोगुंदापतनसमये गुदभूम्योरंतराले एव ।

·प्रातःस्नानविधिः। (२३) मानस्तोकेइति मंत्रेणाभिमंत्र्यं गंधद्वारा दुराध नित्यपुष्टां करीपिणीम् ॥ ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ अग्रमय चरंतीनामोपधीनां वने वने ॥ तासामुपभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् ॥ तन्मे रोगांश्च शोकांश्च पापं मे हर गोमयेति मंत्राभ्यां मूर्धादिसर्वागमनुलिप्य ॥ इमं मेइति वरुणमावाह्य । वदशिखां पुरतः कृत्वा प्रवहजले प्रवाहा- भिमुखस्त्रिवारमवगाह्म शरीरं प्रक्षाल्य ॥आपोहिष्टेति त्रिभि मार्जनं विधाय ।। अंगुष्ठमूलेन प्रदक्षिणमालोडयेत्तत्रः मंत्रः॥ इमम्मे वरुणेति मंत्रस्य शुनःशेपऋपिः गायत्रीछंद, वरुणो देवता जलालोडने विनियोगः ॥ ॐ इमम्मेव्वरुण शु० स्युराच के ॥ इत्यालोय जले मुखं कृत्वा नासायं संपी- व्यापमर्पणं कुर्यात् ।। ऋतं च सत्यमिति तृचेनाऋितं चेति. तृचस्याऽयमर्पण ऋपिः अनुष्टुप् छंदः भाववृत्तो देवता:- वमर्पणे विनियोगः ॥ ॐऋतं च सत्यं चाभीदात्तपसोऽ- ध्यजायत । ततो राज्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः॥ ॥ समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत ।। अहोरात्राणि विद- धद्विश्वस्य मिपतो वशी॥२॥ सूर्याचंद्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ॥ दिवं च पृथिवीं चांतरिक्षमथो स्वः ॥३॥ अनमो नारायणायेति मार्जनम् ॥ द्रुपदादिवमिति पीत्वा ।। ॐ विष्णुं स्मृत्वा केशवादिदामोदरांतेदशनामभिर्दा- दशकृत्व आपलुत्य योनिमुद्रया जलमादाय मूर्ध्नि मुखेवाही हृदये पृष्ठदेशे गायच्याऽभिपिच्य ॥ नंदिनी नलिनी सीता ·. (२२) शुक्याजुपाह्निकम् । आतुरस्नानसंप्राप्तौ दशकृत्वस्त्वनातुरः ॥ स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेदेनं ततः शुद्धः स आतुरः॥निर्झरीय प्रवाहस्तु सर्वा नद्यो रजस्वलाः ॥ तासु नानं न कुर्वीत वीयत्वा समुद्र- गाम् ॥ गंगा च यमुना चैव कृष्णा चैव सरस्वती॥ रजसा नाभिभूयंते ये चान्ये नदसंज्ञकाः ।। चंद्रसूर्यग्रहादौ च रजो- दोपो न विद्यते ॥ शिवालयसमीपस्थं तोयं पुण्यतमं स्मृ- तम् ॥ अश्वत्थसागरौ सेव्यौ नं स्पष्टच्यौ कदाचन ॥अश्वत्थं मंदवारे तु समुद्र पणि स्पृशेत् ॥ सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाःगीतासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाम्॥ अथ प्रातःस्नानप्रयोग। अरुणोदयेऽतरिक्षस्थं गोमयं संगृह्य तदभावे भूमिष्टमेवो पर्यधश्च संत्यज्य मध्यस्थं गृहीत्वान्यां स्नानसामग्री चादाय. गंगादितीर्थमेत्य प्रक्षालितदेशे स्थाप्य मृजलाभ्यां पाणि ‘पादौ प्रक्षाल्य दर्भपवित्रपाणिः यज्ञोपवीती शिसैकदेशबंधनं कुर्यातापूर्ववदाचमनं प्राणायामनयं कृत्वा देशकालौस्मृत्वा शुभपुण्यतिथौ मम कायवाइमन कृतकर्मदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रातःस्रानमहं करिष्ये इति संकल्प्य। ततो मृजलमादाय कटिं वस्त्यूसें जंघे चरणों करो चित्रिः प्रक्षाल्याचम्य ॥ ततो गोमयं सव्ये पाणी कृत्वा ॥ॐ भू- भूवः स्वरिति त्रेधा विभज्य दक्षिणभार्ग प्रणवेन प्राच्यां दिशि निक्षिप्योत्तरभागं च तीर्थे निक्षिप्य मध्यमभाग १ गोदात्पतनसमये गुदभूम्योरेंतराले एव ।

·. प्रातःस्नानविधिः। (२३) मानस्तोकेइति मंत्रेणाभिमंत्र्य गंछारां दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीपिणीम् ॥ ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ अग्रमय चरंतीनामोषधीनां वने वने ॥ तासामुपभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् ।। तन्मे रोगांश्च शोकांश्च पापं मे हर गोमयेति मंत्राभ्यां मूर्धादिसर्वागमनुलिप्य ॥ इमं मेइति वरुणमावाह्य ॥ वदशिखां पुरतः कृत्वा प्रवहज्जले प्रवाहा- भिमुखस्त्रिवारमवगाह्य शरीरं प्रक्षाल्य ॥आपोहिऐति त्रिभि मर्जिनं विधाय ॥ अंगुष्टमूलेन प्रदक्षिणमालोडयेत्तत्रः मंत्रः॥ इमम्मे वरुणेति मंत्रस्य शुनःशेपऋपिः गायत्रीछंद, वरुणो देवता जलालोडने विनियोगः ॥ ॐ इमम्मेव्वरुण श्रु. स्युराच के ॥ इत्यालोब्ध जले मुखं कृत्वा नासाग्रं संपी- व्यापमर्पणं कुर्यात् ॥ ऋतं च सत्यमिति तृचेनाऋतं चेति तृचस्याऽघमर्पण ऋपिः अनुष्टुप् छंदः भाववृत्तो देवता:- घमर्पणे विनियोगः ॥ ॐऋतं च सत्यं चाभीदात्तपसोड- ध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥ १॥ समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विद- धद्विश्वस्य मिपतो वशी॥२॥ सूर्याचंद्रमती धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ॥ दिवं च पृथिवीं चांतरिक्षमथो स्वः॥३॥ ॐनमो नारायणायेति मार्जनम् ॥ दुपदादिवमिति पीत्वा ।। ॐ विष्णुं स्मृत्वा केशवादिदामोदरांतेदशनामभिर्दा- दशकृत्व आपलुत्य योनिमुद्रया जलमादाय मूर्ध्नि मुखे बाहो हृदये पृष्ठदेशे गायत्र्याऽभिपिच्य ॥ नंदिनी नलिनी सीता ·(२४) शुक्याजुपाह्निकम् । मालती च मलापहा ॥ विष्णुपादान्जसंभूता गंगा त्रिपथ गामिनी ॥ भागीरथी भोगवती जाह्नवी बिजटेश्वरी ॥ द्वादशैतानि नामान लानकाले सदा पठेत् ॥ ततः नाभि- मावजलगतः स्नानांगतर्पणं कुर्यात् ॥ तच्चत्यम् ॥ प्राङ्मुखः साक्षताभिरद्भिरुपवीती ब्रह्मादयो ये देवास्तान्देवांस्तर्प- यामि ॥ भूदेवांस्तर्पयामि ॥ भुवर्देवांस्तर्पयामि ।। स्वदेवां- स्तर्पयामि ॥ भूर्भुवःस्वदेवांस्तर्पयामि ॥ इति पंचभिर्म बरेकैकमजलि देवतीर्थेन दद्यात् ॥ ततो नित्युिदङ्मुखः।। कृष्णद्वैपायनादयो. ये ऋपयस्तानृपीस्तर्पयामि ॥ भूत्र- पीस्तर्पयामि ॥ भुवनपीस्तर्पयामि ॥ स्वर्ऋपीस्तर्पया ॐ भूर्भुवःस्वनपीस्तर्पयामीति "पंचभिः द्वौद्धो अंजली सयवाभिरद्भिः प्राजापत्येन तीर्थेन दत्त्वा ॥ अथ दक्षि- णाभिमुखः प्राचीनावीती पितृतीर्थेन सतिलाभिरद्भि- रमिष्वात्तादयो ये पितरस्तापितॄस्तर्पयामि ॥ ॐ भूपितृस्तर्पयामि ॐ भुवःपितृस्तर्पयामि ॐ स्वः पितृस्तर्पयामि पितृस्तर्पयामि ॥ इति पंचभित्रिस्तर्पयित्वा ॥ तीरमेत्य ॥ अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम ॥ भूमौ दत्तेनं तोयेन तृप्ता यांतु परांगतिमिति मंत्रेण अंजलि तटे निक्षिप्य ॥ ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोविणो मृताः ॥ ते गृहंतु मया दत्तं वस्त्रनिप्पीडनोदकमिति वस्त्रं निप्पीडय उपवीती ॥ यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलसंभवात् ॥ तद्दोषपरिहारा ॐ भूर्भुवःस्वः ·प्रातः स्नानविधिः। (२५) थै यक्ष्माणं तर्पयाम्यहमिति यक्ष्मतर्पणं विधाय ॥ शिखोद- के भूपतितं पिबंतु पितरो मम ।। तस्माच्छिखोदकं दद्या- पितृणां तृप्तिहेतवे ॥ बहिनिर्गत्य शुष्कं वासः परिधायो त्तरीयार्थ द्वितीयं च प्रावृत्य चतुर्गुणीकृतं परिधानीयमुप- रिदशं निष्पीय द्विराचामेत् ।। इति प्रातःस्नानाविधिः ।। प्रसंगाद्गृहस्नानविधिः ॥ शंखः-नित्यं नैमित्तिकं चैव क्रियांगं मलकर्पणम् ॥ शत्त्यभावे तु कर्तव्यमुष्णोदक- परोदकैः ॥ यमः- आपएव सदा पूतास्तासां वह्निर्विशो धकः ॥ तस्मात्कालेषु सर्वेषु उष्णांभः पावनं स्मृतम् ॥ व्यासः॥शीतास्वप्सु निपिच्योष्णा मंत्रसंभारयोगतः।। गृहेऽपि शस्यते स्नानं तदीनमफलं स्मृतम् ॥ पादौ प्रक्षा- लयेत्पूर्व मुखं यज्ञोपवीतकम् ॥ द्विराचम्य कराभ्यां तु दर्भान्धृत्वा शिखां स्पृशेत् ॥ प्राणायामं ततः कृत्वा काल- ज्ञानं भवेत्ततः॥ पूर्वोत्तरामुखोभूत्वा इत्थं तु स्नानमाचरेत् इपेत्वादिखं ब्रह्मांते विवस्वानृषिसत्तमः ॥ देवः प्रजापतिः सर्वछंदांसि च यजूपि च ॥ वायव्यानि च सौराणि नियो- गः सर्वकर्मसु ॥ इत्युक्त्वा सप्तभिमत्रैरभिपिंचेद्विजोत्तमः॥ इमम्मे आपोहिष्टा च योवस्तस्माअरं ततः ॥ इदमापश्च दुपदां शन्न एभिर्विशोधयेत् ॥ शीतोदकं तु दर्भाश्च पश्चा- 'दुष्णोदकं क्षिपेत् ॥ गंगा स्मृत्वा गृहे स्नायान पुनः श्रोत्र- वंदनम् ॥न त्यजेत्करदर्भाश्च नावासाश्च तर्पयेत् ।। मनुः-- रविसंकात्तिवारेषु ग्रहणे च शशिक्षये॥ तेषु चैव पाठयांच ३ ·। (२६) शुक्खयाजुपाह्निकम् । न स्नायादुष्णवारिणा । गृहस्नानेन तु प्रोक्त मार्जनं तर्पणं तथा ॥ नांतराचमनं प्रोक्तं पश्चादाचम्य शुध्यति ।। संग्रहे। स्नानमध्ये नाचमनं मार्जनं तर्पणं न च. ॥ वस्त्रनिष्पीडनं नैव संकल्परहितं तथा ॥ केचित्तु गृहे स्नाने संकल्पमेव नेच्छति । तदसत् ॥अथ गृहस्नानप्रयोगः ॥ देशकालो सं: कीर्त्य ॥ शुभपुण्यतिथौ मम वाङ्मनः कृतकर्मदोपपरिहार- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रातःस्नानमहं करिष्ये ॥ शरीर प्रक्षाल्य मानस्तोकेइति मंत्रेण मूदिसागमनुलिप्य प्रक्षा- ल्य इमम्मे इत्यादिसप्तभिमैत्रैर्जियेत् ॥ तत्र मंत्राः । इम- म्मेव्वरु० ॥१॥ आपोहिष्टादित्रिभिः॥ ४॥ इदमापःप्र. ॥५॥ द्रुपदादिः ॥६॥ शन्नो देवी० ॥७॥ ततः ॐ नमोनारायणायेति जपित्वा ॥ गायच्या अभिपिच्य ॥ नं- दिनी नलिनी सीता मालतीच मलापहा ॥ विष्णुपादाब्जसं- भूता गंगा त्रिपथगामिनी। भागीरथी भोगवती कावेरी शर- यूस्तथा ॥ चर्मण्वती वेदिका च स्नानकाले सदा पठेत् ॥ यन्मया दूपितमिति मंत्रेण शिखां निष्पीड्य शुष्कवासः प- रिधाय ।। इति गृहस्नानविधिः ॥ अथाशक्तस्नानविधिः ॥ तत्र भृगुः-कालदोषादसामर्थ्यान्न शक्नोति यदा ह्यसौ ॥ ऋषिभिस्तु तदा ज्ञात्वा मंत्रैदृष्ट्वा तु मार्जयेत् ॥ योगी- योसौ विस्तरतः प्रोक्तः स्नानस्य विधिरुत्तमः॥असामर्थ्या- न कुर्याचेत्तत्राय विधिरुच्यते ।। जलाभिमंत्रणं चैव तीर्थ, - ·वस्त्रधारणविधि। (२७) स्य परिकल्पनम् ।। स्नानमंतर्जले चैव मार्जनाचमने तथा। अघमर्पणसूक्तेन त्रिरावर्तनमिष्यते ॥ नानाचरणमित्येत- दुपदिष्टं महात्मभिःगाजावालिः-अशक्तावशिरस्कं च स्ना- नमस्य विधीयते ॥ आद्रेण वाससा वापि मार्जनं दैहिकं स्मृ- तम् ॥अशक्तेन शरीरेण यः स्नानं कुरुते द्विजः॥ आत्म- घातसमं पापमशस्त्रवधमुच्यते ॥ याज्ञवल्क्यः ॥ मांत्रं भौम तथाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च ॥ वारुणं मानसं चैव सप्त स्नानान्यनुक्रमात् ॥ आपोहिष्ठादिभिमत्रैर्मदालंभं च पार्थिवम् ।। आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं रजसा गवाम् ॥ अद्भिः सातपवाभिः स्नानं तदिव्यमुच्यते ॥ वारुणं चाव- गाहश्च मानसं विष्णुचिंतनम् ॥अवगाहस्नानमात्रम्॥प्रजाप- तिः-आपोहिष्ठादितिसृभिरिदमापस्तथैव च ॥ दुपदादिव शन्नश्च मंत्रस्नानमुदाहृतम् ॥ इत्यशक्तस्नानविधिः अथ वस्त्रधारणविधिः ॥ स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय च ॥ ब्रह्मा- ईपद्भूतं नवं श्वेतं सदर्श यन्न धारितम् ॥ महतं तद्विजानी- यात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥ व्याघ्रपादः-कापायं कृष्णवस्त्रं वा मलिनं केशदूपितम् ।। जीर्ण नीलं संधित्तं च पारस्पं मैथुने धृतम् । छिन्नाप्रमुपवस्त्रं च कुत्सितं धर्मतो विधिः ॥ नैक- वस्त्रो द्विजः कुर्याद्रोजनं तु सुरार्चनं ॥ योगीयाज्ञवल्क्यः अभावे धौतवस्त्रस्य पट्टसूत्राजिने तथा । कुतपं योगपट्टस्या- ·(२८) शुक्कयानुपाह्निकम्। द्विवासायेनवाभवेत् ॥ उत्तरीयं न चेद्विद्यात्परिधानस्य वाससः ॥ अद्धैनैव विभागेन प्रकुर्यादुत्तरीयकम् ॥ इति वस्त्रधारणम् ।। ६६ ॥ अथ तिलकविधिः। ललाटे तिलकं कृत्वा संध्याकर्म समाचरेत् ॥ अकृत भालतिलकं तस्य कर्म निरर्थकम् ॥ मृद्भस्म चंदनं प्रोक्तं तोयं चैव चतुर्थकम् ।। स्नात्वा पुडूं मृदा कुर्याद्धत्वा चैव भस्मना । देवानभ्यर्य गंधेन जलमध्ये जलेन तु॥कात्या- यना-उज़पुंडू मृदा कुर्याद्भस्मना तु निपुंडूकम् ॥ उभयं चंदनेनैव अभ्यंगोत्सवरात्रिषु ॥ऊर्ध्वपुंड्रविहीनस्य श्मशान- सदृशं मुखम् ॥ अवलोक्य मुसं तस्य श्रीसूर्यमवलोकयेत्॥ बृहन्नारदीये-स्नाने दाने जपे होमे संध्यास्वाध्यायकर्मसु ॥ ऊर्ध्वपुंडविहीनेन तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ वसिष्ठः-उ- पुंडू त्रिपडू वा कृत्वा संध्यां समाचरेत् ॥ ललाटे हृदये बाह्वोश्चतुष्पुद्राणि धारयेत् ॥ मूर्तयो वासुदेवाद्याश्चतुःपुंड्रेष्ठ धारयेत् ॥ कात्यायनः-श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवेऽन्य- कर्मसु ॥धृतस्त्रिपुंडः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः॥ललाटे हृदये कंठेवाही पृष्ठे परेकले ॥ त्रिपुंडू भस्मनाकुर्यादष्टमंत्रण चोदितम्।।स्मृतिरत्नावल्याम् ॥ मध्यांगलिनयेणैव स्वदक्षि- णकरस्य च ॥त्रिपुंडूं धारयेद्विद्वान्सर्वकल्मपनाशनम् स्मृति संग्रहे ॥ ऊर्ध्वपुंडू त्रिपुंडू वा मध्यशून्यं प्रधारयेत् ॥

·तिलकविधिः । (२९) व्यासः॥ वामहस्ते जलं कृत्वा सावित्र्या चाभिमंत्रितम् ॥ तद्विष्णोरितिमंत्रण मर्दयेन्मृत्तिकां ततः॥ अयोर्ध्वपुंडू- प्रयोगः ॥ वामहस्ते जलं कृत्वा गायत्र्याऽभिमन्य तरिम व मृत्तिकां मर्दयित्वा ऊर्ध्वपुंई. कुर्यात् ॥ ॐ वासुदेवा यनमः ललाटे ॥ प्रद्युम्ना यहदि।अनिरूद्धाय दक्षिणवाहौ।। पुरुषोत्तमाय वामवाही ॥करौ प्रक्षाल्य ॥ त्रिपुंडप्रयोगः ॥ कूर्ममुद्या विभूति प्रगृह्य मानस्तोके इत्यभिमंत्र्या।आपोहि ऐति जलमादाय प्रसद्य भस्मनेति प्रार्थ्य त्रिपुंडू कुर्यात् ॥ ॐ भवाय नमः ललाटे ॥शर्वायनमः हृदये ॥ रुद्रायं- नमः कंठे। पशुपतये दक्षिणवाही ॥ महादेवाय० पृष्ठे ॥ भीमायः शिरसि ॥ ईशानाय गले ॥ एवं यथासांप्रदायि- कतिलकं कृत्वा संध्यां कुर्यात् ।। तत्रादौ प्राणायामविधिः॥ प्रणवव्याहृतीः सप्त गायत्री शिरसा सह ॥ विः पठेदायत- प्राणः प्राणायामः स उच्यते। स्कांदे ॥ गायत्रीं शिरसासाद सप्तव्याहतिपूर्विकाम् ॥ निर्जपेत्सदशोंकारःप्राणायामोऽय- मुच्यते ॥ मार्कंडेयपुराणे ॥ प्रथम साधनं कुर्यात्प्राणाया- मस्य योगवत् ॥ प्राणायननिरोधस्तु प्राणायाम उदाहृतः॥ आदानरोधमुत्सर्ग वायोस्त्रिस्त्रिः समभ्यसन ॥ ब्रह्माण केशवं शंखें ध्यायेद्देवाननुक्रमात् ॥ योगी दक्षिणे रेचपेटायु मे- नापूरितोदरम् ॥ कुंभेन धारयन्नित्यं प्राणायाम विदुर्वधाः ॥ पीडयेदक्षिणां नाडीमंगुष्टेन तथोत्तराम् ॥ कनिष्ठानामिका: भ्यां च मध्यमा तर्जनी त्यजेत् ।। व्यासः अंगुप्ठतर्जनीभ्यां ·(३०) शुकृयाजुपाह्निकम् । तु ऋग्वेदी सामगायनः ॥ अंगुष्टानामिकाभ्यां तु ग्राह्या स- स्थर्वभिः ॥ ऋविधाने ॥ नवप्रणवयुक्तेन आपोहिष्टातचे- नं तु ।। संवत्सरकृतं पापं मार्जनांते विनश्यति ॥ कात्या- यनः॥नित्ये देवार्चने होमे संध्यायां श्राद्धकर्मणि ॥ स्नाने दाने तथा ध्याने प्राणायामात्रयः स्मृताः॥ॐकारस्य - पिब्रह्मा परमात्मा च देवता ।। गायत्री च भवेच्छंदो नियोगः सर्वकर्मसु ॥ व्याहतीनां तु सप्तानामृपिदेवतमुच्यते ॥ छ- दांसि विनियोगश्च कथितो धर्मपारगः ॥ विश्वामित्रो जमद- निर्भरद्वाजोय गोतमः॥ अविर्वसिष्ठः कश्यपो मुनयः सप्त कीर्तिताः ॥ अग्निर्वायुस्तथादित्यो वाक्पतिवरुणस्तथा ॥ इंद्रश्च विश्वेदेवाश्च देवताः समुदाहृताः ॥ गायन्युप्णिगनु- एपच वृहती पंक्तिरेव च ॥त्रिष्टुपच जगती चैव छंदास्येतानि सप्त वै ।। एतास्तु व्याहतीः सप्त यः स्मरेत्याणसंयमे ।। उ- पासितं भवेत्तेन विश्व भुवनसप्तकम् ।। योगी॥ अग्निरेख मु- सं तस्या विश्वामित्र ऋपिस्तथा ॥ सविता देवता चैव गा- यत्री विपदाहि सा॥ॐआपो ज्योतिरित्येव मंत्रो वे तैत्तिरी- यके । तस्य प्रजापतेराप छंदोहानं यजुः स्मृतम् ॥ ब्रह्मा- मिवायुसूर्याश्च देवताः समुदाहृताः ॥ प्राणस्यायमने चेव विनियोग उदाहृतः ॥ यथा पर्वतधातूनां दोपान्दहति पा- वकः। एवमंतर्गतं पापं प्राणायामेन दह्यते ॥ इति माणा- यामविधिः॥

·आचमनविधिः। (३३) अथ संध्याविधिः॥ संध्या येनन विज्ञातां संध्या येनानुपासिता ।।जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥ संध्याया नित्यत्वमुक्तं दक्षः ॥ संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु ॥ यदन्य- त्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेदिति श्रुत्वा संपादनेन क- मौगत्वमुक्तम् ॥ तच्च प्रातःसंध्याया एवति केचित् ।। प्रातः- संध्यां सनक्षत्रां मध्याह्नांस्नानकर्मणि ॥ सादित्यां पश्चिमा संध्यामुपासीत यथाविधि ॥ अथाचम्य कुशैर्युक्त आसनेस- पवित्रके ।। करसंपुटकं कृत्वा संध्यामित्थं समाचरेत् ॥स्मृ- त्वा च पुंडरीकाक्षमुपपातकशांतये।। ब्रह्मावात्यै वयं प्रातः संध्यां वंद्यामुपास्महे ॥ इत्थं कृत्वा तु संकल्प कुशानादाय दक्षिणे ॥ नद्यां नदीस्थतोयैश्च गृहे वामकरस्थितैः । त्रि- भिर्व्यातिभिर्मः प्रत्येक मिलितैश्च तैः॥ गायत्र्या तु त- तः कुर्यादभिपेकं तु तज्जलैः ॥ त्यजेद्भूर्भुवःस्वरिति गाय- त्र्या च शिखां स्पृशेत् ॥ दर्भेण सोदकेनैव दद्यादासनमा- त्मनः॥ पृथ्वि त्वया ॥इति ब्रह्ममुखैमैत्रैरभिपिचंति ये द्वि- जाः ॥ ते ब्रह्मसदनं यांति तस्मात्तैः परिमार्जयेत् ॥ ॐ विन्यस्य हृदये भुवः शिरसि विन्यसेत् ॥ स्वरितीदं शिखा- यां तु गायत्र्याः प्रथमं पदम् ॥ विन्यसत्कवचे विद्वान्द्रितीयं नेत्रयोन्यसेत्।।तृतीयेनास्त्रविन्यासेऽप्येप न्यासोऽधनाशनः॥ अकारं नाभिदेशे तु उकारं हृदये न्यसेत् ॥ मकार विन्यसे- न्मूर्ट्सि एप न्यासो विमुक्तिदः ॥ भूलोक पादयोय॑स्य भुव- भू- ·(३२) शुक्लयाजुपाह्निकम् । लोक तु जानुनि ॥ स्वर्लोकमुरुदेशे तु जठरे तु महस्तथा। जनलोकं कंठदेशे मुखदिये तपस्तथा ॥ सत्यं शिरसि वि- न्यस्य एप न्यासो महाफलः ॥ गायत्र्याः फलदा वर्णा न्य- स्ताः स्युःसर्वकर्मसु ॥ तकारं विन्यसेत्तस्मात्पादांगुष्टद्वयो- द्विजः ॥ सकार गुल्फदेशे तु विकारं जंघयोन्यसेत् ॥ तुकार जानुदेशे तु वकारमूरुदेशके ॥ रेकार विन्यसेद्गृह्ये णिकारं लिंगके न्यसेत् ॥ यकार कटिदेशे तु भकारं नाभिमंडले ॥ गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोन्यसेत् ॥ वकारं हृदये प्राज्ञः स्यकार कंठ एव च ॥धीकारं वदने विनो मकारं ता- लुके न्यसेत् ॥ हिकारं नासिकाग्रे तु धिकार नयनद्रये ॥ योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये द्वितीयं यो ललाटक। नकार पूर्ववत्के तु प्रकार दक्षिणानने ॥ चोकार पश्चिमे वक्के दकारं चोत्तरे मुखविन्यसेन्मूर्ट्सि याकारं व्यंजनं सर्वतो न्यसेत्।।आपोगुह्ये न्यसेज्ज्योतिश्चक्षुष्यथ रसो मुखे ॥ अमृतं जानुनी ब्रह्म हृदये भूः पदद्वये ॥ भुव भी ललाटे स्वरोंकार मू िविन्यसेत् ॥ एवं कृत्वाक्षरन्यासं सर्वपापैः प्रमुच्य ते ॥ आवाहनं च गायन्याः प्राणायाम समभ्यसेत् ॥ गायत्री त्र्यक्षरां वालामित्यादिप्रयोगे स्पष्टीकृतम् ॥ त्र्यक्षरां प्रणवात्मिकामित्यर्थः ॥ अथो नमोभगवते वा- सुदेवायेति मंत्रः॥ ७ ॥ परिक्षिप्य जलं मूर्ध्नि समंतात्मा- णमभ्यसेत् ॥ रक्षार्थ वारि चाऽऽत्मानं परिषिच्य समततः ॥

·संध्याविधिः। (३३) मंत्रस्य ऋपिर्नारायणः स्मृतः ॥ सूर्यो देवोऽनुष्टुप्छंदो नि- योगःप्राशने मतः ॥ प्रातरनेन मंत्रेण अभिमंत्र्य जलं पि- वेत् ॥ पीत्वापस्तु द्विराचम्य ततो मार्जनमाचरेत् ॥ सूर्यश्च मेति मंत्रण प्रातराचमनं भवेत् ॥ आपः पुनंतु मध्यान्हे. सायमनिश्चमतिच ॥ आपोहिऐति तिसृभिः सिंधुदीप ऋपिः स्मृतः॥ आपो देवता गायत्री छंदो मार्जनकर्मणि ।। आपोहिप्ठेति मुक्तेन दभैार्जनमाचरेत् ॥ पादांते मार्जनं कुर्यात्प्रत्यूचं वा समाहितः ॥ तृचस्यांतेऽथवा कुर्याहपीणा- मीदृशं मतम् ।। भूमो शिरसि चाकाशे आकाशे भुवि मस्त- के ।। मस्तके च तथाकाशे भूमौ च नवधा क्षिपेत् ॥ नद्यां तीर्थे ह्रदे वापि भाजने मृन्मयपि वा ॥ सौवणे राजते ताने पाने वा दारुसंभवे ॥ कृत्वापो वामहस्ते वा संध्योपासन- माचरेत् ॥ धाराच्युतेन तोयेन मार्जनं स्याद्विगार्हतम् ॥ पितरो न प्रशंसंति देवता ऋपिसंमताः ॥ मार्जनं तर्पणं श्राद्धं न कुर्याद्वारिधारया ॥ कुर्याचेद्वारिंधाराभिस्तत्सर्व निष्फलं भवेत्।।सुमिनिया दुर्मित्रिया द्वेयजुपी प्रजापतिः ॥ ऋपिरापो देवता च आदानक्षेपयोर्मते ॥ सुमिनियति चाss- दाय जलं दुमिनिया क्षिपेत् ॥ जंतुहीने स्थले विप्र शस्त्रमेत द्विपंप्रति ॥ द्रुपदा दिवेति मंत्रस्य प्राजापत्याश्च शारदाः ।। ऋपिरापो देवतानुष्टुप्छंदः प्रक्षेपकर्मणि ॥ जलपूर्ण तु चु- लकं नासिकाग्रे विधृत्य च ॥ प्राणं निरुध्य द्रुपदां पठित्वां- तर्जले क्षिपेत् ॥ऋतं च सत्यं चेत्यवमर्पणे ऋपि रुच्यते ॥

·शुकृयाजुषाह्निकम् । भावभृथादेवोनुष्टुप्छंदः प्रक्षेपकर्मणि ॥ ऋतं चेति मंत्रे सलिलं पूर्ववक्षिपेत् ॥ पश्चाजलैः स्पृशेत्रासां लोचनं तु स- कर्णकम् ॥ गृहीत्वा पाणिना वारि स्वशाखोक्तमृचं जपेत् ॥ विभ्यानासिकाये तु निरुद्धः प्राणमारुतः ॥ कराभ्यां तोय- मादाय गायच्या चाऽभिमंत्रितम् ॥आदित्याभिमुखस्तिष्ठ- स्त्रिः क्षिपेत्संध्ययोईयोः ॥ मध्याह्न तु. सकृदेव क्षेपणीयं द्विजातिभिः ॥ उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु ॥ त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मंदेहा नाम राक्षसाः॥ कृतघ्ना दा- रुणाः शूराः सूर्यमिच्छति खादितुम् ॥ ततो देवगणाः सर्वे ऋपयश्च तपोधनाः ।। उपासते सदा संध्या प्रक्षिपंत्युदकां- जलिम् ॥ दात्यनेन दैत्या वै वज्रीभूतेन वारिणा ॥ एत- स्मात्कारणाद्विप्राः संध्यां नित्यमुपासते ॥ एक शस्त्रविनाः शाय एकं वाहननाशने ॥ असुराणां वधायकं दद्यादर्दी- त्रयं द्विजः॥ असुराणां वधादूर्व प्रायश्चित्ताय॑संयुतम् ॥ तस्मान लंघयेत्संध्यां सायं प्रातदिनः सदा ॥ उलंघयति यो मोहात्स याति नरकं ध्रुवम् ।। उदयास्तमितादूर्वयाव- ल्याइटिकावयम् ॥ तापत्संध्यामुपासीत प्रायश्चित्तमतः परम् ॥ हस्ताभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा प्रातस्तिष्ठदिवाकरम् ॥ मध्याह्न तु ऋजु बाहुं सायं मुकुलितो करो ॥ उदयं च त- 'थोदुत्य प्रस्कण्योऽत्र ऋषिः स्मृतः ॥ सविता देवता छंदो नुष्टुगायन्यनुक्रमात् ॥ चित्रमागिरसः कुत्स ऋपिः मू- यश्च देवता । त्रिष्टुप्छंदश्चक्षुरिति दध्यमाथर्वणो मुनिः ॥

·संध्याविधिः। (३५) सूर्यश्च देवता छंदःपरोष्णिगिति च स्मृतः ॥ नियोग एपां मंत्राणामुपस्थाने रखेमतः ॥अथोद्वयं तमुदुत्यं चित्रं तच्चक्षु- रित्यपि ॥ तिष्ठेद्दिवाकर प्रातः सायं मध्यान्ह एव च ॥ ते- जोऽसीतिपरमेष्ठी प्रजापतिनपिः स्मृतः । अयंदेवश्च गा- यत्री आवाहन नियोगकम् ॥ तेजोऽसीति जपेन्मत्रं गाय- व्याऽऽवाहने द्विजः॥ ऋपिस्तुरीयो विमलः परमात्मा च दे- वता ।। गायत्री च भवेच्छंदो नियुक्तं मोक्षकांक्षणे ।। गाय- त्र्येकपदित्यादि गायन्याः प्रार्थनां चरेत् ॥ नमस्त इति तुर्याय नमस्कृत्य जपेद्यतः॥ अथ जपलक्षणम् ॥ ॐ कारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च ।। गायत्रीप्रण- वश्वांते जप एवमुदाहृतः ॥ ध्यायेत्तु मनसा मंत्र जिबोटौ न विचालयेत्॥नकंपयेच्छिरोंऽगानि दंतानैवप्रकाशयेत् ॥ तत्र कारणम् । यक्षरक्षः पिशाचाश्च सिद्धविद्याधरा गणाः ॥ यस्मात्म भावं गृहति तस्माद्प्तं तु कारयेत् ॥ उपांशुलक्षणम् ॥ विना शब्द जपो यस्तु चलजिह्वद्विजच्छदः ॥ उपांशुं तं जपं प्राहुर्मनसा मानसं बुधाः ॥ पूर्व संध्यां जपंस्तिष्ठेद्वा- यत्रीमार्कदर्शनात् ।। जपमालालक्षणम् ॥ अरिष्टं पुनजि- बश्व शंखः पद्मो माणिस्तथा ॥ कुशग्रंथिश्च रुद्राक्षा उत्तम चोत्तरोत्तरम् ॥ जपसंख्यामाह । अष्टोत्तरशतं कुर्याचतुः पं- ·शुक्लयाजुपाह्निकम् । चात्मिकापि वा । अष्टाविंशति वा कुर्यात्ततो नैवाधमा हि सा॥ जपसंख्या फलश्रुतिः ॥ सप्तावृत्या पुनात्यन्ये दशभिः प्रापयेद्दिवम् ।। अष्टाविंशति साभ्यस्ता नयति शंकराल. यम् ॥ अष्टोत्तरशतं जात्वा तारयेजन्मसागरात् ॥ व्यासः॥ दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुराकृतम् ॥ विजन्मजं सहस्रेण गायत्री हंति किल्लिपम् ॥ वायुभक्षो दिवा तिष्ठेद्रानी नी- त्वाप्सु सूर्यदृक् ॥जप्त्वा सहस्रं गायत्र्याः शुद्धिर्ब्रह्मवधाहते॥ सर्वेषामेव पापानां संकरे समुपस्थिते ।। दशसाहस्त्रिकोऽ- भ्यासो गायन्याः शोधकः परः ॥. गोनः पितृनो मातृयो भ्रूणहा गुरुतल्पगः ॥ ब्रह्मस्वदायहारी च यश्च विप्रः सुरां पिवेत् ।। स गायत्र्याः सहस्रेण पूतो भवति मानवः ॥ एतन्मानसवाचिकपापविपयम् ॥ कायिके मप्राहायश्चित्त श्रवणात्।। जपनिपेधःनिोदकस्थो जपेत्प्राज्ञो गायत्री वेदमा तरम्।। नावासा जपं कुर्यादोमंदानं प्रतिग्रहम् ॥ सर्वतद्रा- क्षसं विद्यादहिर्जानु च यत्कृतम् ॥ न जपेत्पादमाक्रम्य न- चैव हि तथा करौ ॥ मनःसंहरणं शौच मौनं मंत्रार्थचिंतन- म् ॥अव्यग्रत्वमनिवेदो ज़पसंततिहेतवः॥ आसनान्याह । कौशेयं कंबलं चैव अजिनं पट्टमेव च ॥ दारुजं तालपत्रं वा आसनं परिकल्पयेत् ॥ अथ जपगणनाप्रकारः ॥ अनामि काया यो मध्यस्तस्मादधः क्रमेण तु ॥ तर्जन्यादौ जपांतेच ह्यक्षमाला करे स्थिता ॥ मध्यमादिद्वयं पर्व जपकाले च व जयेत् ।। एवं मेरुं विजानीयाद्भाषितं ब्रह्मणा स्वयम्।। अंगु- ल्यग्रेषु यजप्तं यजतं मेरुलंघने ॥ असंख्यातं तु यजप्त ·प्रातःसंध्याप्रयोग। तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ एकैकमणिमंगुष्टेनाकर्पन्प्रजपेन्मनु- म् ।। मेरौ तु लंषिते देवि न मंत्रः फलभाग्भवेत् ॥ विश्वत अक्षुरित्यूपिौवनेयोस्य देवता । विश्वकर्मा त्रिष्टुप्छंदोप स्थाने विनियोगकः । इत्थं स्मृत्वा ऋपिच्छंदो विश्वतश्चक्षु- रित्यूचम् ।। जत्वा प्रदक्षिणं कुर्यादेकं चक्रमिति द्विजः॥ उ- पविश्यासने पश्चात्कुर्यात्संघटितौ करौ॥ देवा गात्विति में- त्रस्य मनसस्यतिरित्युपिः॥वातो देवो विराट्छंदो योगोज- पविसर्जने ॥ करे नीरं समादाय देवा गाविति मंत्रतः॥ नि- वैदयेजपं पूष्णे प्रयोगस्तत्र कल्पते ॥ प्रातः संध्यांगभूतेन गायत्रीजपनेन च ।। साप्टेन शतसंख्येन ब्रह्मात्मा प्रीयतार- विः। सवित्रे नम इत्युक्त्वा गायन्येकपदीति वै ।। उपस्थाय चं गायत्री भूर्भुवःस्वविसर्जनम् ॥ यदक्षरमिति प्रार्थ्य ध्या- येदेवी द्विजोत्तमः। उत्तरे शिखरेत्यादि पठित्वा तां विसर्ज- येदिति संध्याविधिः॥ अथ संध्याकालमाह ॥ उत्तमा तार- कोपेता मध्यमा लुप्ततारका ॥ अधमा सूर्यसहिता प्रातः- 'संध्या त्रिधा मता ॥ उदयाप्राक्तनी संध्या घटिकात्रयमुच्य- ते सायंसंध्या विघटिका अस्तादुपरिभास्वतः॥ उदया- स्तमयांदू यावत्स्यादटिकात्रयम् ॥ अथ प्रातःसंध्याप्रयोगः॥ कुशासने उपविश्य दर्भपाणिः सन्संध्यावंदनं कुर्यात् ॥ पूर्ववदाचम्य पूर्वोक्ताचमनासंभवे केशवादि त्रिः पीत्वा ह- स्तं प्रक्षाल्य श्रोत्रं स्पृशेत् ॥ ततः शिखाबंधनम् ॥ॐ ऊ- ·(३८) . शुक्याजुषाह्निकम् । लकेशि विरूपाक्षि मांसशोणितभोजने ॥ तिष्ठदेविशिखा- धे चामुंडे चापराजिते॥ विष्णोर्नामसहस्राणि शिखाध क- रोम्यहम् ॥मानस्तोकेति मंत्रस्य कुत्स ऋषिःजगतीछंदःए- को रुद्रो देवता शिखाबंधने विनियोगः ॥ ॐ मानस्तौके महे॥ ततः देशकालौ संकीर्त्य । अपवित्रः ॥ ममोपात्तदुरि. तक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रातःसंध्योपासनमहं करि- प्ये ॥ॐ कारस्य ब्रह्मा ऋपिः गायत्री छंदः परमात्मा देव- ता सर्वकारंभे विनियोगः ॥ भूरादिव्याहतीनां प्रजापति- ऋपिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छंदांसि अग्निवायुसूर्या देवता अ- भिपके विनियोगः ॥ ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः तत्सवितु व०॥प्रतिमं दक्षिणेन पाणिना कुशानादाय नद्युत्थतोये गुहेच वामकरस्थिततोयैरात्मानं अभिषिचयेत्॥ पृथ्वीतिमै अस्य मेरुपृष्ठ ऋपिःसुतलंछंदः कूर्मों देवताआसने विनियो- गः पृथ्विवया धृता लोका देवि त्वं विष्णुनाधृता।। त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम्।।अपसपैतु ते भूतायेभूः तां भूमिसंस्थिताः॥ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यतु शिवाज्ञ- या। अपकामंतु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् ॥ सर्वेषा- भविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे।। इति.द्विमंत्रेण भूतान्युत्साय।। ततो दक्षिणेन पाणिना कुशानादाय तोयैर्वक्ष्यमाणमंः प्र- तिमंत्रमात्मानमभिषिचेत् ॥ॐ भूः पुनातु ॐ भुवः पुनातु ॐ स्वः पुनातु ॐ महः पुनातु ॐ जनः पुनातु ॐतपः पु. नातु ॥ ॐ सत्यं पुनातु ॐ तत्सवितुर्वरेन्दयात्सर्व पु- ·प्रातःसंध्याप्रयोगः। (३९) नातु । ततोन्यासः। अंगुष्टाने तु गोविंदाय नमः ॥ तर्ज- न्यां महीधराय नमःमध्यमायां हपीकेशाय नमः ।। अना- मिकायां त्रिविक्रमाय नमः॥ कनिष्ठिकायां विष्णवे नमः॥ करमध्ये माधवाय नमः॥ करपृष्ठे जनार्दनाय नमः॥ अथ पडंगन्यासः॥ॐ भूः हृदयाय नमः ॥ ॐ भुवः शिरसे स्वाहा ॥ ॐ स्वः शिखायै वपट् ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं कवचाय हुँ ।। ॐ भगों देवस्य धीमहि नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ ॐ थियोयो नः प्रचोदयात् अस्त्राय फट् प्रणवन्यासः ॥ *- अकारं नाभौ ।। ॐ उकारं हृदये ॥ ॐ मकारं मूर्ध्नि । व्यातिन्यासः॥ॐ भूः पादयोः ॐ भुवःजान्वोः ॐ स्वः- उवाः ॥ ॐ महः जठरे ।। ॐजन कंठे ॥ ॐ तपः मुखे ॥ ॐ सत्यं शिरसि ॥ गायत्र्याक्षरन्यासः ॥ ॐ तकारं पादां- गुप्टयोः ॥ सकारं गुल्फयोः ॥ विकारं जंघयोः ॥ तुकार जान्योः॥ वकारं उर्वोः ॥रेकारं गुदे॥णिकारं लिंगे॥ॐ यकार कट्याम् ॥ भकारं नाभौ ॥ोकारं उदरे । देकारं स्तनयोः ॥वकारं हृदये । स्थकारं कंठे ॥ धीकारं मुखे मकार तालुदेशे। हिकारं नासिकाग्रे॥धिकारं नेत्रयोः ॥ योकारं भ्रुवोर्मध्ये ॥ द्वितीयं योकारं ललाटे॥ नकारं पूर्वसु खे॥प्रकार दक्षिणमुखे ॥ चोकारं पश्चिममुखे । दकारं उ त्तरमुखे ॥ ॐयाकारं मूनि ॥ व्यंजन सर्वत्र ॥ गायत्रीशिरो न्यासः॥ ॐआपो गुह्ये ॥ ज्योतिश्चक्षुपोः ॥ रसोमुखे ॥अ- मृतं जान्योः ॥ ब्रह्म हृदये। भूःपादौ ।। भुवनाभौ ।। स्वर्ल- ·. शुक्लयाजुपाह्निकम् । लाटे ॥ ॐकारंशिरसि ॥ अथ ध्यानम् ॥ गायत्रीं यक्षरां बालां साक्षसूत्रकमंडलुम् ॥ रक्तवस्त्रां चतुर्वक्रां हंसवाहनसं- स्थिताम् ।। ब्रह्माणी ब्रह्मदैवत्यांब्रह्मलोकनिवासिनीम् ।।आ. गच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि ॥ गायत्रि छंदसां मातब्र झयोने नमोस्तुते ॥ तत प्राणायामः॥ ॐकारस्यब्रह्मा ऋषिः परमात्मा देवता देवी गायत्री छंदासप्तानां व्याहतीनां वि- वामित्रजमदग्निभरद्वाजंगौतमात्रिवासिष्ठकश्यपा ऋषयः ।। अग्निवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेंद्रिविश्वेदेवा देवताः गायत्र्यु- ष्णिगनुष्टुब्बृहतीपंक्तित्रिष्टुब्जगत्यश्छंदासि तत्सवितुरि त्यस्य विश्वामित्रऋपिः गायत्री छन्दःसविता देवता ॥आपो ज्योतिरित्यस्य प्रजापतिऋषिः यजुश्छंदः ब्रह्मानिर्वायुः सूर्यों देवताः सर्वेपां प्राणायामे विनियोगः॥ नमो भग- वते वासुदेवायेति मंत्रणात्मानं परितः प्रदक्षिणमुदकं प्र- क्षिपेत् ॥ निमीलितनयनो मौनी अंगुष्ठानामिकाकनि ष्टिकाभिर्नासिकां धृत्वा ॥ ॐ भूः ॐ भुवः स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यं ॐ तत्सवितुर्व० दयात् ॥ ॐ आपो जोती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ इति जपन्ना- भौ ब्रह्माणं रक्तवर्ण चतुर्भुज ध्यायेत् ॥ वामनासापुटेन वायुं परयेत् ॥ ततः भूरित्यादि पठन्हृदये. विष्णुं चतुर्भु जं श्यामवर्ण ध्यायेत् ॥ नासापुटद्वयं धृत्वा वायुं कुंभयेत्॥ पुनरपि भूरित्यादि पउँल्ललाटे श्वेतवर्ण त्रिनेत्रं ध्यायेत् ॥ दक्षिणनासापुटेन तं वायुं रेचयेत् ॥ अनेन प्रकारेण एका ·प्रातःसंध्याप्रयोगः। (४१) प्राणायामो भवति ॥ एवं त्रयः प्राणायामाः प्रत्तिसंध्यं का र्याः ॥ ततः सूर्यश्चमेति मंत्रस्य नारायण ऋषिः अनुष्टु प्छंदः सूर्यो देवता जलाभिमंत्रणे विनियोगः ॥ ॐ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षतां यदा ज्या पापमकार्प मनसा वाचा हस्ताभ्यां पयासुदरेण शिना रात्रिस्तदवलुपतु यत्किचिङरितं मयि इदमहममृत यो नौ सयें ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा ॥ अनेन मंत्रेण जलम भिमंत्र्य पिवेत् । ततो द्विराचम्य ततः कुशोदकैर्जियेत् ॥ आपोहिष्ठेति तिसृशां सिंधुद्वीपक्रपिः गायत्रीछंदः आपो देवता माने विनियोगः ॥ ॐ आपोहिष्ठा मयो भुवुस्ता ने ऊर्जे दधातन । मुहेरणायु चक्षसे ॥ १ ॥ ॐ योवः शि वर्तमो रसुस्तस्य भाजयते हन।उशतीरिव मातरः ॥२॥ इति द्वाभ्यां शिरसि मार्जयेत् ॥ ॐ तस्मा अरंगमामवो य स्यु क्षयायुजिन्वथ ॥ इति मंत्रण भूमौ जलं निक्षिपेत् ॥ ॐ आपो जुन यथा च नः इत्यनेन पुनः शिरसि मार्जयेत्।। सुमिचिया इत्यस्य प्रजापतिक्रपिः यजुश्छंदः आपो देव ता अंबुग्रहणे विनियोगः ॥ ॐ सुमित्रियान आपुऽओप॑धयः संतु ॥ अनेन मंत्रणांजलि गृहीत्वा ॥ दुर्मिचिया इत्यस्य प्र जापतिपिः यजुश्छंदः आपो देवता अंघुप्रक्षेपे विनियोगः ॐ दुमिनियास्तस्मै संतुयोस्मान्द्वेष्टि यं च बुयं द्विष्मः॥

·शुक्लयाजुषाह्निकम् । इत्यनेन प्रतिनिपिंचेत् ॥ जलं जंतुरहिते भूप्रदेशे प्रक्षिपे दित्यर्थः॥ द्रुपदा दिवेति जलमवजियेत् ॥ द्रुपदादिवेति मंत्रस्य कोकिलो राजपुत्र ऋपिः अनुष्टुप्छंदः आपो देव ता जलाववाणे विनियोगः ॥ ॐ द्रुपदादिव मुमुचानः स्वि नः स्नातो मुलादिव ॥ पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धंतुमै नसः ॥ ऋतं चेति तृचस्याघमर्पण ऋपिः अनुष्टुपछंदः भावभृथो देवता अंबुप्रक्षेपे विनियोगः॥ ॐऋतं च सत्यं चाभीदात्तपसोऽध्यजायत ॥ ततो राज्य जायत ततः स मुद्रो अर्णवः ॥ १॥ समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत ॥ अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिपुतोवुशी ॥२ मूर्या चंद्रुम सौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ॥ दिवंचपृथिवीं चांतरिक्षम थो स्वः ॥३॥ इत्यनेन त्यूचेन करस्थं जलं वामभागे भू मौ प्रक्षिपेत् ॥ ततः सकृदाचम्य ॥ ततोऽर्षवयं दद्यात् ॥ यथा॥ सूर्याभिमुखः कराभ्यां तोयमादाय ॥ ॐ कारस्य ब्रह्मा ऋपिः गायत्री छंदः परमात्मा देवता ॥ भूरित्यादि- व्याहतीनांप्रजापतिपि-गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छंदांसिअग्निर्वा- युःसूर्यो देवता ।। तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋपिः गायत्री छंदः सूर्यो देवता अर्घ्यदाने विनियोगः ॥ सप्रणवव्याहृति- पूर्वा गायत्री पठित्वा ॥ प्रातः संध्याब्रह्मस्वरूपिश्रीसवित सूर्यनारायणायेदमयं दत्तं न मम ॥ अध्याते उदकेन द- ·प्रातःसंध्याप्रयोगः। (४३) क्षिणनासाचा कर्णस्पर्शः॥ एवं त्रिवारं कृत्वा ।। दक्षिण- पाणिना गृहीतजलेनासावादित्यो ब्रह्मेति मंत्रेणात्मानं परि- पिचन्प्रदक्षिणं परिक्रम्य द्विराचामेत् । तत उत्थाय ।। भूम्य लग्नएकपराईः स्वस्तिकाकारपाणिः सूर्योदयाभिमुखो वक्ष्य माणचतुर्मः सूर्यमुपतिप्टेत्।।उद्वयमित्यस्य प्रस्कण्व ऋपिः अनुष्टुप्छंदः उदुत्यमित्यस्य प्रस्कण्व ऋषि-गायत्री छंदः ॥ चित्रं देवानामित्यस्य कुत्सांगिरस ऋपिः त्रिष्टुप्छंदः तच्चक्षु रितिदध्यवाथर्वण ऋपि उष्णिक् छंदःसर्वेपां सूर्यो देवता सू- र्योपस्थाने विनियोगः ॥ ॐ उद्ययंतमसुस्परिस्वः पश्यन्तु उत्तरम् ॥ देवं दैवुत्रा सूर्य मर्गन्मज्योति रुत्तमम् ॥ १ ॥ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहंति केतवः ॥ हुशे विश्वाय सू- यम् ॥२॥ चित्रं देवानामुदेगानीकं चक्षुमित्रस्य वरुण स्यामः॥ आपा द्यावा पृथिवी अंतरि क्षुश्सूर्य आत्माजर्ग तस्तुस्स्युपश्च ॥ ३॥ ॐतच्च क्षुर्देवहितपुरस्तांच्छुक्रमुच्च रत् ॥ पश्यम शुरदः शुतं जीवेम शुरदः शुतशृणुयाम शुरदः शुतम् प्रवाम शुरदः शुतमदीनाः स्याम शरदः शुतं भूयश्च शुरदः शुतात् ॥१॥ तेजोसीतिपरमेष्ठी प्रजापतिपिः गायत्री छंदः आज्यं देवता गायत्र्यावाहने विनियोगः॥ ॐ तेजोसि शुक्रमस्यमृतमसि धामनामास प्रियन्देवा नामनाधृष्टंन्देवयजनमास ।। तुरीयपदस्य विमलऋपि गायत्री ·(४४) शुक्छयाजुपाह्निकम् । छंदः परमात्मा देवता गायत्र्युपस्थाने विनियोगः ॥ गायत्र्य स्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पद्यसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरेजसे सावदोम् ॥न- मस्कारः॥ पुनःपडंगन्यासः ॥ अग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरः रुद्रः शिखा विष्णुहृदयम् सांख्यायनगोचा पदस्वरा पिंगाक्षी त्रि- पदा गायत्री सर्वपापक्षयार्थे जपे विनियोगः ।। ततोध्यानम् मुक्तांविद्रुमहेमनीलधवलच्छार्यमुखैः पंचभियुक्तामिदुनिवद्ध- रत्नमुकुटां तत्वार्थवात्मिकाम् ॥ गायत्री वरदाभयां कुशगदाः शूलं कपालं गुणं शंख चक्रमथारविदं युगलं हस्तैर्वहंती भजे ॥ अथ मुद्राः ॥ सुमुखं संपु- टं चैव विततं विस्तृतं तथा ॥ द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपं- • चमुखं तथा ।। पण्मुखोऽधोमुख चैव व्यापकांजलिकं तथा।। शकट यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम् ॥ प्रलंयमुष्टिक चैव मत्स्यः कूमौ वराहकः॥ सिंहाक्रांत महाक्रांत मुद्गरं प- ल्लवं तथा।एता मुद्रा न जानाति गायत्री निप्फला भवेत् ॥ ततो गायत्रीजपं कुर्यात् ।। व्यासः। अच्छिन्नपादा गायत्री जपं कुर्वति ये द्विजाः ॥ अधोमुखास्तु तिष्ठति कल्पकोटिश तैरपि ॥.च्छिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ अ- च्छिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति ।। तत्सवितुर्वरेण्यं तेजो ध्यायेमहि योस्माकं कर्माणि प्रेरयति इति गायत्र्या में , वार्थ स्मृत्वा अष्टोत्तरशतजपं कुर्यात् ॥ पुनरपि पडंगन्या- सः । सुरभिर्ज्ञानवैराग्यं योनिः कूर्मोऽथ पंकजम् ।। लिंग ·प्रातःसंध्याप्रयोगः। निर्वाणमुद्राष्टौ जपाते च प्रदर्शयेत्॥विश्वतश्चक्षुरिति मंत्रस्य विश्वकर्मा भौवन ऋपिः विष्टुप् छंदः विश्वकर्मा देवता सूर्य प्रदक्षिणायां विनियोगः॥ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो बिश्वतावाद्गुरुतविश्वतस्पात् ॥ सम्बाहुभ्यां धर्मति संपतये ावाभूमीजनयन्देव एकः-एकं चक्रं रथे यस्य दिव्यंकनक भूपितम् ॥ स मे भवतु सुप्रीतः पद्महस्तो दिवाकरः॥ इत्य नेन सूर्य नमस्कुर्यात्।।देवा गात्विति मंत्रस्य मनसस्पति- पिः विराट्छंदः वातो देवता जपविसर्जने विनियोगः ॥ ॐ देवा गातु विदो गातु वित्वा गातुमित ॥ मनसस्पत इमन्दे वयज्ञ स्वाहा पातेधाः ॥ इत्यनेनाष्टोत्तरशतसंख्याकेन गा- यत्रीजपेन प्रातःसंध्यांगभूतेन श्रीभगवान्ब्रह्मस्वरूपीसविता प्रीयताम् ।। ततःसंध्यां प्रार्थयेत् ।। यदक्षरपदभ्रष्ट मात्राही नंतु यद्भवेत् । तत्सर्व क्षम्यतां देवि काश्यपप्रियवादिनि ।। ततः संध्याविसर्जनम्।।उत्तरेशिखरे देवि मूम्यां पर्वतमृर्द्धनि ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम् ॥ उदकप्रक्षे- पः॥ सवित्रे नमः ॥ संध्यायै नमः॥ पूर्वादिदिक्षु इंद्राय न- मः॥अग्नयेनमः॥ यमायनमः॥ नित्रतये नमः॥ वरुणाय नमः॥ वायवे नमः॥ सोमाय नमः ईशानाय नमः॥ अर्धा यै दिशे ब्रह्मणे नमः ॥ अवाच्यै दिशे अनंताय नमः॥ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुपे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे ॥ त्रयीम- याय त्रिगुणात्मधारिणे विरंचिनारायणशंकरात्मने । आका ·(४६) शुक्लयाजुपाह्निकम् । शात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् ।। सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिच्छति ॥ इति नमस्कृत्य गुरुमभिवादयेत् । त- द्यथा ॥ स्वस्तिकाकारहस्ताभ्यां कौँ स्पृष्ट्वा अमुकगोत्रः अमुकरवर अमुकशाहं भो गुरो वामऽभिवादयामि ॥ यस्य स्मृत्या ततः आचमनं कुर्याद इति प्रातः संध्याप्रयोगः। संध्याकाललोपप्रायश्चित्तमाह।संध्याकाले व्यतिक्रांते मं- नं जना पुनमनःशाचं वाचं तृचं जता ततः संध्यामुपास- येत् । शातातपे ।। संध्याकाले त्वतिकांते स्नात्वाचम्य य- थाविधि ॥ जपेदष्टशतं देवीं ततः संध्यां समाचरेत् ।। मद- नपारिजाते। कालातिक्रमणे चैव चतुर्थाय प्रदापयेत् ।। याज्ञवल्क्यः ॥ सर्वावस्थोऽपि यो विप्रः संध्योपासनतत्पर। ब्राह्मण्याच न हीयेत अन्यजन्मगतोऽपिवाः ।।

·प्रातोमप्रयोगः। (४७) त्पुण्यसाधनम् ।। अशक्तौ निर्जले देशे मृतौ जाते च सूतके जपेच्च मानसीं संध्या कुशवारिविवर्जितमिति ॥ संध्यायां म- नसा शतया मंत्रानुच्चारयेद्दिजः॥ प्राणायामं विना सर्वान- धः प्राणानियम्य च ॥ मार्जनादि भवेत्सर्व न वा कार्य हि मार्जनम् ॥ उच्चार्य वाचा गायत्री दद्यादोजलीनपि ॥ अ- पाविंशतिकृत्वोऽत्र गायत्री मनसा जपेत् ॥ जपमालाधारण विधिः॥ अनामामध्यमाक्रम्य जपं कुर्याच मानसम् ॥ तन- नीं तु समाक्रम्य जपं नैव तु कारयेत् ॥ एकैकमणिमंगुष्ठेना कर्पन्प्रजपेन्मनुम् ॥ मेरौ तु लंपिते देवि न मंत्रफलभाग्भ- वेत् ॥ प्रमादात्पतिते सूत्रे जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ पादयोः प तिते तस्मिन्प्रक्षाल्य द्विगुणं भवेत् ॥ योगी ।। गायत्री यो न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः ॥ एकतश्चत्वारोवेदा गा- यत्री चैकतः समः॥ यमाः॥न तथा वेदजाप्येन पापं निर्द- हति द्विजः ॥ यथा जपेन गायन्याः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥म नुः ॥ गायत्री मंत्रसारोपि वरं विप्रःसुयंत्रितः ॥ जपमालो- तातंत्रांतरे। अंगुलीगणनादेक रेखयाटगुणं भवेत् ।। कुश ग्रंथ्या कोटिगुणं रुद्राक्षैः स्यादनंतकम् ।। अथ प्रातामः॥ उपयमनप्रभृत्यौपासनस्य परिचरणम् ॥ उपयमनकुशा- नादाय ॥ औपासनस्यावसथ्यस्यानेः परिचरणं व्याख्यायत इति सूत्रशेपः॥ प्रभृतिग्रहणे उपयमनान्कुशानादाय सद्योऽ भ्यादाय पर्युक्ष्य जुहुयादेतावल्लक्ष्यते। होमश्वानोपदिष्टः ॥

·(४६) शुक्लयाजुपाह्निकम् । शात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् ।। सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिच्छति ॥ इति नमस्कृत्य गुरुमभिवादयेत् ॥ त- द्यथा ॥ स्वस्तिकाकारहस्ताभ्यां कौँ स्पृष्ट्वा अमुकगोत्रः अमुकप्रवरः अमुकशाहं भो गुरो त्वामऽभिवादयामि ॥ यस्य स्मृत्या ततः आचमनं कुर्यात् इति प्रातः संध्याप्रयोगः। संध्याकाललोपप्रायश्चित्तमाह।संध्याकाले व्यतिक्रांते मं- नं जत्वा पुनर्मनः॥ऋचं वाचं तृचं जत्वा ततः संध्यामुपास- येत् ॥ शातातपे ॥ संध्याकाले त्वतिकांत स्नात्वाचम्य य- थाविधि ।। जपेदष्टशतं देवीं ततः संध्यां समाचरेत् ॥ मद- नपारिजाते ॥ कालातिक्रमणे चैव चतुर्थाय प्रदापयेत् ॥ याज्ञवल्क्यः । सर्वावस्थोऽपि यो विप्रः संध्योपासनतत्परः।। ब्राह्मण्याच्च न हीयेत अन्यजन्मगतोऽपिवा ॥ निशायां वा दिवा वापि यदज्ञानकृतं भवेत् ॥ त्रैकालसंध्याकरणात्तत्स वै प्रविनश्यति ॥ यददा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा।। आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामनिहति तत् ।। अनृतं म- द्यगंधं च दिवामैथुनमेव च ॥ पुनाति वृपलान्नं च संध्या ब- हिरुपासिता॥ संध्याऽकरणे प्रत्यवायमाह ॥ स्नानं संध्यां त्यजेद्विप्रः सप्ताह शुद्धतां ब्रजेत् ॥ तस्मात्स्नानं च संध्या च सूतकेऽपि न संत्यजेत् ॥ स्मृतिसारे ॥ देवाग्निदिजविद्या नां कायें महति संस्थिते ॥ संध्याहीने न दोपोऽस्ति यतस्त ·प्रातोमप्रयोगः। (४७) पुण्यसाधनम् ।। अशक्तौ निर्जले देशे मृतौ जाते च सूतके जपेच्च मानसीं संध्यां कुशवारिविवर्जितमिति ॥ संध्यायां म- नसा शक्त्या मंत्रानुच्चारयेदिजः॥प्राणायाम विना सर्वान- धः प्राणानियम्य च ॥ मार्जनादि भवेत्सर्वं न वा कार्य हि मार्जनम् ॥ उच्चार्य वाचा गायत्री दद्यादोजलीनपि ।। अ- टाविंशतिकृत्वोऽत्र गायत्री मनसा जपेत् ॥ जपमालाधारण विधिः ॥ अनामामध्यमाक्रम्य जपं कुर्याच्च मानसम् ॥ तर्ज- नीतु समाकम्य जपं नैव तु कारयेत् ॥ एकैकमणिमंगुष्ठेना कर्पन्प्रजपेन्मनुम् ॥ मेरौ तु लंबिते देवि न मंत्रः फलभाग्भ- वेत् ॥ प्रमादात्पतिते सूत्रे जपेदष्टोत्तरं शतम् ।। पादयोः प तिते तस्मिन्प्रक्षाल्य द्विगुणं भवेत् ।। योगी॥ गायत्री यो न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः ॥ एकतश्चत्वारोवेदा गा- यत्री चैकतः समः॥ यमाः॥न तथा वेदजाप्येन पापं निर्द- हति द्विजः ॥ यथा जपेन गायत्र्याः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥म नुः ॥ गायत्री मंत्रसारोपि वरं विप्रःसुयंत्रितः ।। जपमालो- तातंत्रांतरे। अंगुलीगणनादेक रेखयाटगुणं भवेत् ॥ कुश ग्रंथ्या कोटिगुणं रुद्राक्षैः स्यादनंतकम् ॥ अथ प्रातोमः॥ उपयमनप्रभृत्योपासनस्य परिचरणम् ॥ उपयमनकुशा- नादाय । औपासनस्यावसथ्यस्याग्नेः परिचरणं व्याख्यायत इति सूत्रशेपः ॥ प्रभृतिग्रहणे उपयमनान्कुशानादाय सद्योऽ भ्यादाय पर्युक्ष्य जुहुयादेतावल्लक्ष्यते ॥ होमश्चात्रोपदिष्टः॥

·(४८) शुक्याजुषाह्निकम् । होमेपि च सति परिचरग्रहणादितिकर्तव्यता न भवति ॥ हस्तेनैवात्र होमः इतिकर्तव्यताव्युदासात् ॥ कथमिति कर्त व्यताब्युदास इति चेत् ॥ उपयमनप्रभृतीत्युक्तत्वात् ॥ प- युक्षणं च मणिकोदकेन ॥ होमकालनियममाह ॥ अस्त- मितानुदितयोः॥ अस्तमितश्च अनुदितश्च अस्तमितानुदि तौ तयोः॥ तत्कर्म कर्तव्यमिति शेषः॥ आवसथ्याधानानं तरं अस्तमिते च सूर्यऽनुदिते च सर्वदा होमःकार्यः ॥ अस्त मितलक्षणं कात्यायनेनोक्तम् । यावत्सम्यक भाव्यते नभ- स्वृक्षाणि सर्वतः॥ लोहितत्वं च नाति तावत्सायं जुहूयते।। अनुदितश्च द्विविधः ॥ अनुदितश्च समयाध्युपितश्च ॥ तथा- च मनुः ॥ उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तथा ॥ तत्रा- नुदितः स्पष्टतारकोपलक्षितः ततःपरं उदयात्माक्समयाध्यु पितः संपूर्णादित्यमंडलदर्शनोपलक्षित उदितः॥ तत्रास्मा- के सूत्र अनुदित एव परिचरणमुक्तम् ॥ मनुवचने उदितग्र- हणं शाखांतरगृह्याभिप्रायेण मुख्यकाले यदा होमोन भवति तदा गौणकालेपि होमः कार्यः ॥ तथाच मंडनः॥ मुख्य- काले यदाऽवश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते ॥ गोणकालेपि कर्त- व्यं गोणोऽप्यत्रेडशो भवेत् ॥गौणकालपरिमाणमपि तेनैवो- तम् ॥ आसायमाहुतेः कालात्कालोऽस्तिप्रातराहुत्तेः॥ प्रा- तराहुतिकालात्याकालः स्यात्सायमाहुतेः। मुख्यकालाति- क्रमे प्रायश्चित्तपूर्वकं गौणकालेऽ नुष्ठानम् ।। गौणकालाति- क्रमे तु लोप एव प्रायश्चित्तद्वयमात्रमेकमविज्ञातम् ॥ संध्यो- ·प्रातहोमविधिः। (४९) पासनहोमौ च नित्यस्नानं विलोप्य चाहोमंच नैत्यकं शुद्धये सावित्र्यष्टसहस्रकृत् ॥ प्राजापयमुक्तं द्वितीयं ॥ स्मृत्यर्थ- सारे होमकरिगोयजमानः प्रधानं स्यात्पत्नी पुत्रश्च कन्य- का ऋत्विक्छिष्यो गुरुभ्राताभागिनेयः सुतापतिः। एतैरेव हुतं यच्च तद्भुतं स्वयमेव तु ॥ पत्नी कन्या च जुहयाद्विना पर्युक्षणक्रियाम् ॥ अत्र वचनात्पत्न्यादीनां मंत्रपाठे अधि- कारः केवलं पर्युक्षणे नाधिकारः॥ अग्निहोने तु ॥ न वाक- न्या न युवती नाल्पविद्यो न बालिशः ॥ होता स्यादग्रिहो त्रस्य नातों नासंस्कृतस्तथा ॥ इति वचनात्पन्यादीनाम- नधिकारः॥ त्यागे विशेषः। सन्निधौ यजमानःस्यादुद्देशत्या- गकारकः । असन्निधौ तु पत्नीस्यादध्वर्युस्तदनुज्ञया ॥ उन्मादे प्रसवे चर्तो कुर्वीतानुज्ञया विना ॥ मंडनः॥ त्या- गं तु सर्वथा कुर्यात्तत्राप्यन्यतरस्तयोः ॥ उभावप्यसमर्थों चेन्नियुक्तः कश्चन त्यजेत् ।। दना तड्डलैरक्षतैर्वा ।। गव्येन दना वा ब्रीहितंडुलैा अक्षतैर्यवैर्वा जुहुयादित्यर्थः ॥ तेपा मभावे शाखांतरगृह्यपरिशिष्टोक्तानि द्रव्याणि ग्राह्याणि ॥ प्रयोगरत्ने पयो दधि सर्पिर्यवागुरोदनं तंडुलाःसोमस्तैल- मापो त्रीहयोऽयवास्तिला इति होम्यानि ॥ तंदुलनीवार- श्यामाकयवानां व्रीहिशालियवगोधूमप्रियंगवः स्वरूपेणापि होम्यास्तिलाः स्वरूपेणैव शतं चतुःपरिर्वाहुतिनीहितुल्या नाम् ॥ तदर्धे तिलानाम् ॥ तदर्ध सर्पिस्तैलयोस्तैलं च तिलजतिलातसीकुसुभानाम् ॥ येन प्रथमां देवतां जुहुयात्ते- ·शुक्याजुषाह्निकम् । मेव द्वितीयां जुहुयायेन च सायं जुहुयात्तेनैव प्रात- रिति । अत्र तेनैव प्रातरिति प्रतिनिधिवर्जनम् ।। बृहस्प- तिस्त्वाहुतिप्रमाणमाह ॥ प्रस्थधान्यं चतुः षष्टेराहुतेः परि- कीर्तितम् ॥ तिलानांच तदर्ध तु तंडुला बीहिभिः समाः॥ प्रस्थश्च प्रमृतिद्वितीयमानं प्रस्थं मानचतुष्टयम् ॥बौधायन- स्तु ॥ ब्रीहीनां च यवानांचाशतमाहुतिरिष्यते॥वद्रव्यस्य मानं स्याद्वारणौ कर्णदीपिका सिद्धांतशेखरे।। अनं ग्राससमं प्रोक्तं लाजा मुष्टिमितामतादिधिपक्षे तंडुलपक्षेच शेपप्राश नम् ॥ अक्षतपक्षे त्वभावः।। अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वा- हेति सायम् सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः तत्र सायंकाले ॥ अग्नये स्वाहेति पूर्वमाहुति जुहोति उत्तरां जु- होति ।। प्रातः काले सूर्याय स्वाहेति मंत्रेण पूर्वामाहुर्ति हु- त्वा प्रजापतये स्वाहेत्युत्तरां जुहुयात् ॥ पुमा सौ मित्राव- रुणौ पुमा सावश्विनावुभौ ॥पुमानिंद्रश्च सूर्यश्च पुमा सं- वर्ततामयि पुनः स्वाहेति पूर्वा गर्भकामा पत्नी भवति तदा सायं प्रातः पूर्वामाहति पत्न्यैव पुमार सौ मित्रावरुणावित्य- नेन मंत्रेण जुहोति उत्तरामाहुति यजमान एव जुहोति ॥ अथ प्रात)मप्रयोगः॥ स च सूर्योदयात्पूर्वमग्नेः पश्चादुपविश्योपयमनकुशान्स- मिधस्तिस्रः पालाइयःमणिकोदकं यवादिहीमद्रव्यमग्नरुत्त- रतः प्रांचमासाद्य ॥ततःप्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा ·प्रात)मप्रयोगः। (६१) श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ आवसथ्यानौ प्रातहोममहं करिष्ये।।त- व सूर्य प्रजापति तंडुलैर्यवेवाऽहंयक्ष्ये ॥ इति देवताभिधानं कृत्वोपयमनकुशानादाय तिष्टन्समियोऽभ्याधायोदकेनाग्निं पर्युक्ष्य दक्षिणजानु निपात्य हृदि सव्यं हस्तं प्रसारितांगु- लिं निधाय ॥ द्वादशपर्वपूरकेण दधितंडुलयवानामन्यतमे- न हविपा स्वंगारिणि स्वर्चिपि वह्नौ मध्यप्रदेशे देवतां ध्या- यन् ॥ सूर्यप्रजापतिद्वयोमंत्रस्य प्रियमेधातिथिपिः गाय- त्रीत्रिष्टुभी छंदसी क्रमेण सूर्यप्रजापती देवते प्रातहोंमे वि- नियोगः ।। ॐ सूर्याय स्वाहा इदं सूर्याय नममेति त्यागांते हविः प्रक्षेपः॥ संस्रवरक्षणम् ॥ तदुत्तरतः॥ ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये नमम ॥ सर्वत्र प्रजापतियागे मनसैव स्वाहाकारः संत्रवरक्षणम् ।। पत्नी गर्भकामा चेत् ।। पुमा ५ सावित्यनेन मंत्रेण पूर्वामाहुतिं जुहोति ।। इदं मित्रावरुणा- भ्यामश्विभ्यामिद्राय सूर्याय न ममेति त्यागः॥ यजमानस्य संस्रवप्राशनम् ॥ पत्नीकर्तृकहोमशेपस्य पत्नी प्राशनं करो- ति ॥अब विभाडित्यनुवाकेनोपस्थानमिति जयरामभाप्ये।। इत्थमुपासनहोमं कृत्वोपासनाग्निज भस्म वामहस्ते धृत्वा दक्षिणहस्तेनाच्छाद्य ॥ अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म ज- लमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वहँवाइदं .भस्म मन एतानि चशंपिभस्मानि इति मंत्रेण त्रिवारमभि- . मंत्र्य ॥ त्र्यंबकमिति मंत्रेण जलेन मिश्रयित्वा अनामिकाम- ध्यमातर्जनीभिर्ललाटे हन्नाभिकंठदक्षिणवामबाहुमूल म- ·(६२) शुक्याजुपाह्निकम् । ध्यमणिबंधपृष्ठशिरस्थानेषु प्रणवेन विभृयात् ॥ ॐ अनवे नमः ॥ इति नमस्कृत्य स्वस्ति ।। श्रद्धा मेधा यशः प्रज्ञा विद्यां पुष्टिं श्रियं बलम्॥आयुष्यं तेज आरोग्यं देहि मे हव्य- वाहन ॥ ततः यस्य स्मृत्येत्युक्त्वा परमेश्वरापणं कुर्यात् ॥ इति प्राम)मप्रयोगः॥ अथ पूजाविधिर्मात्स्ये ॥ प्रातमध्यदिने सायं देवपूजा समाचरेत् ॥ अशक्तौ वि- स्तरेणैव प्रातः संपूज्य केशवम् ॥ मध्याह्न च तथा सायं पु- प्पांजलिमपि क्षिपेत् स्कांदे ॥ कामासक्तोऽथवा क्रुद्धः शालिग्रामशिलार्चनात् ॥ भत्त्या वा यदि वाऽभत्त्या कलौ मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ शिलाप्युक्ता प्रयोगपारिजाते ॥ शिलाप्यामलकी तुल्या पूज्या सूक्ष्मैव भावयेत् ॥ यथा- यथा शिला सूक्ष्मा तथा स्यात्तु महत्फलम् ॥ तथैव स्कांदे ॥ यवमात्रं तु गर्तः स्याद्यवाई लिंगमुच्यते ॥ शिवनाभिरिति प्रोक्तस्त्रिषु लोकेषु दुर्लभः॥ श्री भारते॥ कलौ कलितमोवंसं सर्वपापहरं हरिम् ॥ स्कांदे॥ ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान्हरिः ॥ द्वापरेभगवान्विष्णुः कली देवो महेश्वरः।। शिवपूजनं बाणलिंगे अतिप्रशस्तमि- त्युक्तं भविष्ये । वाणलिंगानि राजेंद्र ख्यातानि भुवनत्रये ॥ न प्रतिष्ठान संस्कारस्तेषामावाहनं न च ॥ पकजंबूफला- कारं कुक्कुटांडसमाकृति । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव वाणलिंग- ·पूजाविधिः। (५३, मुदाहृतम् श्रीसूर्यपूजोक्ता भविष्ये ॥ अग्निहोत्रादिवेदाश्व यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ॥ सूर्यार्चनस्य चैवैते कोटियनेन नो समाः॥ मेरुमंदरतुल्योऽपि राशिः पापस्य दारुणः ॥ आ- राध्य भास्करं मर्त्यस्तं नाशयति तत्क्षणात् ॥ नरसिंहपु- राणे ॥ न हि लिंगात्परं किंचित्पुण्यमभ्यधिकं क्वचित् ॥ इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदा शिवः ॥ तथा ॥ दुर्गार्चनरतो नित्यं महापातकसंभवैः ।। दोपैन लिप्यते वीर पद्मपत्रमि- वांभसा ॥ देवपूजाया अकरणे दोपः ॥ यो मोहादथवाल- स्यादकृत्वा देवतार्चनम् ॥ भुक्ते स याति नरके सूकरेष्विह जायते । अतः प्रत्यवायपरिहारायाभीष्टप्राप्तये च देवेष्वे- कतमस्याराधनं सर्वैरपि गृहस्थैरन्यैरपि यथारुचि यथाधि- कारं कर्तव्यमिति सिद्धम् ॥ गणेशपूजाकाम्यापि बहुभिरपि शिष्टैः सर्वदेशेषु क्रियते ॥ शिवपूजा बाणलिंगे विष्णुपूजा शालिग्रामे ।। तथा च कौम्य ।। तस्माद्ब्रह्मा महादेवो विष्णु- विश्वेश्वरः परः॥ एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तन्वः कार्यवशा- प्रभोः।। तस्मात्सर्व प्रयत्नेन वंद्याः पूज्याश्च सर्वदा।। यदी- च्छेदचलं स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमुत्तमम् ॥ वर्णाश्रमप्रयु: तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः॥ पूजयेद्भावयुक्तेन यावनीवं प्रति- ज्ञया ।। इति वचनै ब्रह्मविष्णुशिवानां मोक्षेच्छया यावजीव प्रतिज्ञया पूजा विहिता सा वेदारब्धा तदाऽशौचमध्ये कार्या ।। पंचायतनपूजा कूर्मपुराणे।। स्नान संध्या ततो होम गृहस्थोक्तेन वर्त्मना ॥ कृत्वा सूर्य गणपतिं लक्ष्मीमीशं ·(६४) शुक्याजुपातिकम् । तथा हरिम् ॥ पौरुषेण तु सूक्तेन नित्यं नत्वा समारभेत् ॥ अर्चनं मूलमंत्रेण वा कार्य तथॉनमः शिवायेति मंत्रेण वायजे. दिति लिंगात्॥ मूलमंत्रलक्षणं गारुडे ॥ प्रणवादिनमोऽन्तं च चतुर्थ्यतं च सत्तम॥देवतायाः स्वकं नाम मूलमंत्रःप्रकी तितः॥ ब्राह्मेऽपि ॥ ॐ कारादिकसंयुक्तं नमस्कारांतकीर्त नम् ॥स्वनाम सर्वसत्वानां मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ॐ नमः सूर्याय इत्यादि॥ पंचायतनप्रकारो ज्ञानमालायाम् ॥ सहस्रांशुं यदा मध्येईशान्यां पार्वतीपतिम् ॥ आग्नेय्यामेक दंतं च नैर्ऋत्यां तु गणाधिपम् ॥ वायव्यां पूजयेदेवी भोग- मोक्षक भूमिकाम् ॥ इति सूर्यपंचायतनम् ॥ हेरेवं तु यदा मध्ये ईशान्यामच्युतं यजेत् । आग्नेय्यां पंचवक्त्रं तु नैऋत्यां जगदंबिकाम् ॥ वायव्यां घुमणि चैव यजेन्मंत्री पतंद्रितः इति ॥ इति गणेशपंचकम् ॥ भवानी तु यदा मध्ये ई- शान्यां माधवं यजेत् ॥ आग्नेय्यां पार्वतीनाथं नैर्ऋत्यां ग- णनायकम् ।। प्रद्योतनं तु वायव्यामाचार्यश्च प्रपूजयेत ॥ इति देवीपंचकम् ।। शंकरं तु यदा मध्ये ईशान्यां श्रीपतिं यजेत् ।। आग्नेय्यां च तथा हसं नैझत्यां पार्वतीसुतम् ।। वायव्यां च सदा पूज्याभवानी भक्तवत्सला ।। इति शिव- पंचायतनम् ।। यदा तुमध्ये गोविंदमैशान्यां शंकरं न्यसेत् ॥ आग्नेय्यां गणनाथं च नैर्ऋत्यांतपनं तथा ॥वायव्यामंपिका चैव यजेन्मंत्री समाहितः॥ इति विष्णुपंचायतनम् ॥वोपदे- वश्च ॥ शंभी मध्यगते हरीनहरभूदेव्यो हरौ शंकरेभास्ये ·पूजाविधिः। नागसुता खौ हरगणेशा अंपिकाः स्थापिताः ॥ देव्यां. विष्णुशिवैकदंतखयो लंबोदरेऽजेश्वरेनार्थाः शंकरभागतोऽ- ति सुखदा व्यस्तास्तु हानिप्रदाः॥ शंकरभागतः ईशानको- णादारभ्य प्रदक्षिणमित्यर्थः ॥ स्वस्थानवर्जिता देवाः शो- कदुःखभयप्रदाः ॥ तन्मंडलस्थितो राजा साधकश्च विन- श्यति ॥ अब दिक्स्वरूपमुक्तं प्रयोगपारिजाते-देवस्य मु- समारभ्य शिवं प्राची चकल्पयेत्॥अब कम पाझे-रविविना- यकश्चंडी ईशो विष्णुस्तु पंचमः ॥ अनुक्रमेण पूज्यंते व्युत्क्रमेतुमहद्भयम् ॥ तथा ॥ पूज्यपूजकयोमध्ये प्राची प्रोक्ता विचक्षणैः ।। अथ प्रतिमाः भार्गवार्चनदीपिकायां भविष्ये ॥ सौवर्णी राजती ताम्री मृन्मयी च तथा भवेत् ॥ अंगुष्टपादारभ्य वितस्तिं यावदेव तु ॥ गृहेषुप्रतिमा कार्या नाधिका शस्यते बुधैः ॥ देवीपुराणे-सप्तांगुलं स- मारभ्य यावच द्वादशांगुलम् ।। गृहेष्वर्चा समाख्याता प्रा- सादे चाधिका शुभा ॥ पाझे-गृहे लिंगद्वयं नार्य गणे शत्रयमेव च ॥ द्वौ शंखौ नार्चयञ्चैव भग्नां च प्रतिमा तथा ॥ नार्चयेत्तु तथा मत्स्यकूर्मादिदशकं तथा ॥ शालि- ग्रामाः समाः पूज्याः समेपु द्वितयं नहि ।। विपमा नैव पू- ज्यास्तु विपमेष्वेक एव हि ॥ शालिग्रामशिला भग्ना पूज- नीया सचक्रका | खंडिता स्फुटिता बापि शालिग्रामशिला शुभा ॥ विष्णुधर्मे-शालिग्रामशिलावापि चक्रांकित- शिला तथा ॥ ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिर्न पूजयेत् ॥

·(५६) शुक्याजुपाह्निकम् । शालिग्राममयी मुद्रा संस्थित्ता यत्रकुत्रचित् ॥ वाराणस्यां यवाधिक्यं समंताघोजनत्रयम् ॥ ये मृतास्तत्समीपे तु मृतो वानीयतेऽतिकम् ॥ सर्वो मोक्षमवाप्नोति सत्यंसत्यं न, चान्यथा ।। तत्रैव ॥ चक्रांकमिथुनं पूज्यं नैकचक्रांकमर्च येत् ॥ चक्रांकमिथुनात्सांई शालिग्राम प्रपूजयेत् ॥ वारा- हे ॥ म्ले देशेऽशुचौ वापि चक्राको यत्र तिष्ठति ॥ योज- नानां तथा त्रीणि मम क्षेत्रं वसुंधरा ॥ तत्रैव शालिग्राम प्रक्रम्य ॥ क्रयक्रीता परिशेया मध्यमा याचिताऽधमा॥ एवं लक्षणसंपन्ना पारंपर्यक्रमागता ॥ उत्तमा सापितज्ज्ञेया गुरु दत्तापि तत्समा ॥ प्रकृतमनुसरामः ॥ पूज्यपूजकांतः प्राची आगमोक्तपूजायामेव तत्परिभापायामुक्तत्वा दिति पंचायतनपूजाक्रमोऽपि तवोक्तः ॥ मुख्ये पुप्पांजलि दत्त्वा गणेशायर्चनं भवेत् ॥ गणेश एवं मुख्यश्चेत्तत्र सु र्यक्रमाद्भवेदिति वचनात्प्रधानदेवतायां पुष्पांजल्यंतं पूजा कांडे समाप्य पदार्थानुसमयेन गणेशादीनर्चयेत् ॥ शा-- रदात्तिलकटीकायां तु-पुष्पांजलि मुख्ये आदौ दत्त्वार्चनं . कार्यमित्युक्तम् ॥ वस्तुतस्त्वयमपि पूजाक्रमस्तांत्रिकपू जायामेव ज्ञेयः ॥ तत्रैवोक्तत्वात् ॥ वैदिकपूजायां तु स्थापनक्रम एव ।। अत एव विष्णुपंचायतने विष्णुशिव गणेशसूर्यदुर्गाभ्यो नम इति लिएमंत्र उक्तः ॥ शिवमु- ख्ये शिवविष्णुसूर्यगणेशदुर्गाभ्यो नम इति श्लिष्टमंत्रः॥ इदं च पूजनं भूतशुद्धि प्राण प्रतिष्टां मातृकान्यासं च विधा- ·(५७) .. पूजाविधिः। य कार्यमिति प्रयोगपारिजातादयः ॥ शौनकोऽपि । कृ- त्वा तु भूतशुद्धिं च मातृकान्यासमाचरेत् ॥अथ पूजावि- धौ मूलवाक्यानि ॥ अर्चनं संप्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेज- सः ॥ यत्कृत्वा मुनयः सर्वे परं निर्वाणमाप्नुयुः ॥ देवार्च नमहं वक्ष्ये यदुक्तं मुनिभिः पुरा ॥ वैदिकैरेव तन्मंत्रैर्यस्य यैस्तस्य तेरपि ॥ अर्चयन्वैदिकैमर्योऽनुग्रहमपेक्षते ॥ वैदिकानुग्रहस्तस्य किं वेदादधिकं परम् ॥ ब्रह्माणं वैधसै मैर्विष्णुं स्वैः शंकरं स्वकैः ॥ अन्यानपि तथा देवानर्चये निजमंत्रकैः॥ मंत्रन्याप्तं पुरा कृत्वा स्वदेहे देवतासु च ।। गायच्योंकारन्यस्तांगः पूजयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ विन्यस्य व्याहतीः सर्वाः प्रोक्तस्थानक्रमेण तु ॥ ब्रह्मीभूतः शुचि शांतो देवयागमुपाचरेत् ॥ विष्णुरादिरयं देवः सर्वामरगणा चितः॥ नामग्रहणमात्रेण पापशंकां छिनत्ति यः॥ तदर्चनं प्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजसः।। ससंज्ञा मुनयः सर्वे विष्णोः सायुज्यमाप्नुयुः। पदस्वमीठ हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः कृत- म् ॥ अप्स्वनौ हृदये सूर्ये स्थंडिले प्रतिमासु च ॥ अग्नौ क्रियावतां देवो यजनीयो मनीपिणाम् ॥ प्रतिमास्वल्पयुद्धी नां योगिनां हृदये हरिः॥आपो ह्यायतनं तस्य तस्मात्तासु हरिः सदासर्वगत्वेन विष्णोस्तु स्थंडिले भावितात्मनाम् ।। दद्यात्पुरुपसूक्तेन आपः पुष्पाणि चैव हि ॥ अचितस्यादि दं तेन विश्वं भुवनसप्तकम् ॥.अनुष्टुभस्य सूक्तस्य त्रिष्टु भं तस्य दैवतम् ॥ पुरुपो यो जगदीजमृपिनारायणः स्मृ :

·पूजाविधिः। (९९) पुष्पं देयं दशम्यां तु एकादश्या च धूपयेत् ॥ द्वादश्या दी- पकं दद्यात्रयोदश्या निवेद्यकम् ॥ चतुर्दश्या नमस्कार पं- चदश्या प्रदक्षिणम् ॥ पोडश्योद्वासनं कुर्याच्छेपकार्या- णि पूर्ववत् ॥२९॥ स्नानवस्त्रे च नैवेद्ये दद्यादाचमनं हरेः।। पण्मासासिद्धिमाप्नोति योऽर्चयेदेवमेव हि ॥ आदित्यमंड- ले दैवं ध्यात्वा विष्णुमनामयम् ॥ स याति ब्रह्मणः स्थानं नाव कार्या विचारणा ॥ सूक्तेन विष्णुविधिना समुदीरितेन योऽनेननित्यमनमादिमनंतमूर्तिम् ॥ भक्त्यार्चयेत्पठति य- श्च स विष्णुदेहें विनो विशेद्धारवरेण कृताईदेहः ॥ पंचरा- विधानेन स्थंडिले वापि पूजयेत् ॥ जलमध्यगतो वापि पूजयेजलमध्यतः॥रुद्रं रुद्धविधानेन ब्रह्माणं च विधानतः।। सूर्य संहितमंश्च तदीरितविधानतः ॥ दुर्गा कात्यायनी देवों तथा वाग्देवतामपि ॥ स्कंदं विनायकं चैव योगिनी क्षेत्रपालकान् । विधिवत्पूजयेत्सर्वान्यो विप्रोभक्तितत्परः ।। विष्णुनासुप्रसन्नेन विष्णुलोकमवाप्नुयात्।यहांश्च पूजयेत्प- -श्चाद्राह्मणः शांतितंत्परः॥आरोग्यं पुटिसंयुक्तो दीर्घमायुर- वाप्नुयात्।।ग्रहा गावो नृपा विप्राः सद्भिः पूज्याः सदा नरैः।। पूजिताः पूजयंत्येते निर्दहत्यपमानिताः ॥ योहितः सर्व- तत्त्वेषु नृपगोब्राह्मणेषु च ॥ इहामुत्र च पूज्योऽसौ विष्णु- लोकमवाप्नुयात् ॥ उक्तो ग्रहस्थस्य सुरार्चनस्य धन्यो विधिर्विष्णुपदोपलंध्यौ।कुर्याद्विजातिप्रतिवासरंयोवेदोक्त- मंत्रैः समुपाहितायाम् ॥ अत्र यद्यप्यावाहनं विसर्जन चोक्तं ·(६०) शुक्याजुपाह्निकम् । तत्प्रत्यहं प्राणप्रतिष्ठापूर्वकप्रतिमादिपूजनविपयं ।। अन्य त्रत्वादावते पुष्पांजलिं दद्यात् ॥ आदावते मंत्राभ्यां पुप्पां- जलिसमर्पणम् इति नारदीयवाक्यात् ॥ वस्त्रं प्रत्यहंन नवी- नं किंतु समर्पितमेवाभ्युक्ष्यसमर्पयेत् । तदुक्तं तत्त्वसारे, वस्त्रमभ्युक्षणाच्छुदयेन परं तु दिनदिने ॥ आचारम मंत्रराजविधौ ॥ प्रतिमापट्टयंत्राणां नित्यं स्नानं न कारय त् ॥ कारयेत्पर्य दिवसे यथा मलनिवारणम् ॥ पूजायां वि- हितपुप्पाणि भविष्यपुराणे ॥ मालती मल्लिका चैव दुर्वा चाशोकणिका ॥ पाटला करवीराणि जपा जयंतिरेव च।। चंपको वकुलं चैव तथैवागस्तिकिंशुको॥ नारसिंहपुराणे ॥ शतपुप्पं बिल्वपत्रं चंपकं तगरं तथा करवीरं तथा श्वेतं पालाशं कुशपुष्पकम् ॥ वनमालत्यशोक च सेवंती कुन्ज मालती । विसंध्यं च तथा श्वेतं कुंदं च शतपत्रकम् ॥म- ल्लिका चैव जातीचसर्वपुष्पाद्विशिंप्यते॥ पत्राण्यपि तत्रैव ।। अपामार्ग भंगराज,शमीपचंच खांदिरम् !! दूर्वा च कुशपत्रंच दमनं मरुक तथा ॥ ततः श्रेष्ठं बिल्वपत्रं ततश्च तुलंसी वरा ।। पल्लवान्यपि चैपो स्युः शस्तान्याविधौ हरेः । अ- गस्तिवृक्षसंभूतैः कुसुमैरसितैः सितैः॥ येऽर्चयंति हि देवेशं तैः प्राप्य वैष्णवं पदम् ॥ तुलसी मालती विष्णुः केतक्या यापि पूजितः॥समाः सहस्रं सुप्रीतो भवेत्तु मधुसूदनः।। स्मृतिबारे ॥ वैधृतौ चं व्यतीपाते भौमभार्गवभानपु॥ पर्व- द्वये च संक्रांती द्वादश्यां सूतकद्रये ॥तुलसी ये विचिन्वांत ·पूजाविधिः। (६१) तेचिदंति हरेः शिरविष्णुधर्मोत्तरविवार विना दूर्वा तुल- सों द्वादशी विना ॥ पाद्मे ॥ द्वादश्यां तुलसीपत्रं धानीफलंच कार्तिके | देवार्थे तुलसीच्छेदो होमाथे समिधस्तथा ॥ इंदु- क्षये न दुष्येत गवार्थे तु तृणस्य च ।। ग्रहणमंत्रस्तु पाझे ।। तुलस्यमृतनामासि सदा त्वं केशवप्रिये ॥ केशवाथै विचि- न्यानि वरदा भव शोभने । दक्षः ॥ समित्पुष्पकुशादीनां द्वितीयः प्रहरो मतः ।। अथ पुष्पादेः पयुपितत्वम् ।। भ- विष्ये।। प्रहरं तिष्ठते जाती करवीरमहर्निशम् ॥ तुलस्यां बिल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषुच ॥ न पर्युपितदोपोस्ति मा- लाकारगृहेऽपि च ।। वृहन्नारदीये ।। बज्यै पर्युपितं पुष्पं वज्यै पर्युपितं जलम् ॥ न वय तुलसीपत्रं न वयं जाह्न वीजलम् ॥ पाझे ॥ तुलसी पर्युषिता नैव विल्वं तु त्रिदिना- वधि ॥ पद्मं पंचदिनात्त्याज्यं शेपं पर्युपितं विदुः। स्कांदे। 'पालाशं दिनमेकं तु पंकजं च दिनत्रयम् ॥ पंचाहं विल्वपत्र चदशाहंतुलसीदलमस्मृित्यंतरे ॥ पंकजपंचरात्रं स्याद्दश- रात्रं तु विल्वकं ।। तुलस्यैकादशाहात्तु पुनः प्रक्षाल्य पूज- येत् ।। स्कांदे ।। गंगाजलं यहाद्राचं पूजने भक्तिसंयुतः ॥ ये । नाक्षतैरर्चयेद्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम् ॥ दू- वामिनायेदुर्गा केतकैन महेश्वरम्।। मंत्रमहोदधौ ।। अक्षता- नर्कपत्तूरौ विष्णौ नैवापयेत्सुधीः ॥ वैधूक केतकी कुंदं केसरं कुटजं जपाम् ॥ शंकरं नार्पयेद्विद्वान्मालती यूथिका- मपि ॥ शक्तौ दुर्किमंदारान्मालूरंतगर खौ ॥ विनायके तु ·. (६२) शुक्याजुपाह्निकम् । तुलसीनार्पयेज्जातु चिदुधः ॥ श्वेतं पतिं होरिष्टं रक्त रवि- गणेशयोः ॥ निर्गध केशकीटादिपितं चोग्रगंधकम् ॥ शुप्क पर्युपितं कृष्णं भूमिगं नार्पयेत्सुधीः ॥ चंपकं कमलं त्यत्त्वा कलिकामपि वर्जयेत् ।। कुरंटकं कांचनारं वर्जये बृहतीद्धयम् ।। पत्रं पुष्पं फलं देवे न प्रदद्यादधोमुख पु- प्पांजलौ न तद्दोपस्तथा पर्युपितस्य च ॥ तुलसी बकुलो वृक्षश्चंपकश्च सरोजिनी ॥ बिल्वकल्हारदमनास्तथा कुर- वकं कुशाः ॥ दूर्वाहिवल्ल्यापामार्गावष्णुकांतमुनिद्रुमाः ॥ धात्रीयुतानामेतेपां पत्रैः कुर्यात्सुरार्चनम् ॥ जंबुदाडिमज- पीरतितिणीवीजपूरकाः ॥ रंभा धात्री च पदरी रसालः पन- सोऽपिच ॥ एपांफलैर्यजेदेवं तुलसी तु हरेः प्रिया।।सुवर्णपुष्पं तुलसी नैव निर्माल्यतां ब्रजेत्॥अथ शिवनिर्माल्यनिर्णयः॥ धराहिरण्यगोरत्नताम्ररौप्यांशुकादिकान् ॥ विहाय शेपं निर्माल्यं चंडेशाय निवेदयेत्।।अन्यदत्तप्रदीपांश्च तांबूलं गं- धपुप्पकम् ॥ दद्याचंडाय निर्माल्यं शिवभुक्तं तु सर्वशः॥ आचार्यशिवचंडानामाशाभंगे तु लक्षतः ॥ धनस्य भक्षणे तेषां पादोनलक्षमीरितम् ॥ निर्माल्ये भक्षिते लक्षपादतः शुद्धिरिता॥ दानं च भक्षणंसमं तदर्ध तदुपेक्षणे ॥ अक- स्मानक्षयेद्वापि निर्माल्यस्य जपेत्सुधीः ॥ ब्रह्मपंचकसाह- समर्धन सहितं ततः ॥ कामतो भक्षणे दीक्षा प्रायश्चित्तं न चान्यतः ॥ निर्माल्यलंघने पारं प्रजपेदयुतं ततः॥ स्पर्शश्च लंघनसमो विक्रयो भक्षणेन च ॥ स्मृत्यर्थसारे ॥ शैवसौ- .

·पूजाविधिः। रनिर्माल्यभक्षणे चांद्रम् ॥ अभ्यासे द्विगुणं मत्याभ्यासे निगुणम् ॥ इदं ज्योतिर्लिंगायतिरिक्तविपयम् ॥ भविष्ये ॥ ज्योतिलिंगं विना लिंगं यः पूजयति सत्तमः॥ तस्य नैवेद्य- निर्माल्यभक्षणात्ततकृच्छ्रकम् ॥ शालिग्रामोद्भवे लिंगे बाणलिंगे स्वयंभुवि ॥ रसलिंगे तथा च सुरसिद्धप्रति- हिता हृदये चन्द्रकांते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते ॥ शिवदी- क्षावता भतेनेदं भक्ष्यामितीर्यते । तथा।। वाणलिंगे स्वयं- भूते चन्द्रकांते सदि स्थिते ।। चांद्रायणसमं ज्ञेयं शंभो. वेद्यभक्षणम्॥ लिंगे स्वयंभुवे वाणे रत्नजे रसनिर्मिते । सि- प्रतिष्ठिते चैव न चंडाधिकृतिर्भवेत् ॥ यंत्र चंडाधिकारोऽ- स्ति तन्दोक्तव्यं न मानवैः॥ चंडाधिकारो नो यन भोक्तव्यं तत्र भक्तितः ।। विक्रम्याम् ॥ वाणलिंगे च लोहेच सिद्ध- लिंगे स्वयंभुवि ।। प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भ- येत् ॥ ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् ।। तस्य पापं महच्छी नाशयिप्ये महानते ।। अनुपनीतेन ग्राह्यमिति श्रीदत्तः ॥ शिवदीक्षाहीनन ग्राह्यमिति शेवाः ।। तिथितत्त्वे हेमाद्रो परिशिष्टे ॥ अग्राह्यं शिवनवेद्यं पत्रं पुप्पं फलं जलम् ॥ शालिग्रामशिलासंगात्सर्व याति पवित्रताम् ।। पंचायतनपूजायां तंत्रणच निवेदितम्।।प्रापिमादो नियुंजीत छंदो मध्ये नियोजयेत् ॥ देवतामवसाने च मंत्रस्य मंत्रासि- इये। मनोतिरित्यूचस्य देवता चबृहस्पतिः ।। बृहस्पति पिच्छंदोहृदये विन्यसेत्ततः ॥ अयोध्यनिरूपियोंपत्रिष्टु- ·(६४). शुक्याजुपाह्निकम् । ब्देवोग्निमस्तके ॥ मूर्धानमिति भरद्वाजत्रिष्टुवग्नि-शिखांस्- शेत् ॥ मर्माणि ते प्रतिरथम् त्रिष्टुप् मर्माणि देवता ॥ कवचे विन्यसेत्तत्र ने विश्वतस्य च।। विश्वतश्चक्षुरित्यस्य विश्वकर्मा देवता ॥ विश्वकर्मा भौवनाख्यऋपिस्त्रिष्टुपचापोः॥ मा- नस्तोके जगत्यैकरुद्रास्त्रपरमेष्टिनः ॥ एवं न्यासविधि कृत्वा ततः पूजा समारभेत् ॥ अथ पूजाप्रयोगः ततःप्राइमुखउदङ्मुखो वा स्वासने उपविश्य दर्भपवि पाणिः पूर्ववच्छिसाधनमाचमनं प्राणायाम कृत्वा ।। देशकालौ स्मृत्वा ॥ शुभपुण्यतिथौ ममोपात्तरितक्षय- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ यथाशक्त्या यथाज्ञानं यथामि- लितोपचारैः श्रीशिंवादिपूजां करिष्ये इति ॥ पृथि त्वयेति मंत्रस्य मेरुपृष्ट ऋपिः सुतलं छंदः कूर्मों देवता आसने विनियोगः, पृथ्वि त्वया० ॥ अपसर्पत्विति मंत्रस्य वामदेव ऋपिः अनुष्एपछंदः भूतानि देवता भूतोत्सा दने विनियोगः॥ ॐ अपसर्पन्तुते॥अपकामंत्विति मंत्रण पादतलपार्श्वेण भूमि त्रिः प्रहत्य पडंगन्यासं कुर्यात् ॥त- यथा ॥ मनोजूतिरिति मंत्रस्य बृहस्पतिपिः बृहती छंदः बृहस्पतिदेवता हृदयन्यासे जपे विनियोगः। ॐ मनोजूति प्रतिष्टहृदयाय नमः ॥ अयोध्यग्निरिति मंत्रस्य बोध ऋषिः बिष्टुप्छंदः अग्निदेवता शिरोन्यासे विनियोगः । ॐ अयोध्य .. .

·पूजाप्रयोगः। (६५) निः० कमच्छ ॥ शिरसे स्वाहा ॥ सूनिमिति मंत्रस्य भ- रद्वान ऋपिः त्रिष्टुप्छंदः अग्निदेवता शिखान्यासे विनियो- गः ॥ ॐ मूर्धानंदिवो तेदेवाः शिखायै वपद् । मर्माणि- तेइति मंत्रस्याप्रतिरथ ऋषिः त्रिष्टुप्छंदः मर्मा देवता कवच- न्यासे विनियोगः ॥ ॐ मर्माणि ते मदंतु ॥ कवचायतुं ।। विश्वतश्चक्षुरिति मंत्रस्य विश्वकर्मा भौवन ऋपिः त्रिष्टुप्छंदः विश्वकर्मा देवता नेत्रन्यासे विनियोगः ॥ ॐ विश्वतश्च० देवएकः नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ मानस्तोकेति मंत्रस्य परमेष्ठी ऋषिः जगती छंदः एकरुद्रो देवताऽवन्यासे विनि- योगः॥ ॐ मानस्तो० हवामहे ॥ अस्त्राय फट् ॥ एवं प- डंगन्यासं कृत्वा ।। देवा आयांतु यातुधाना अपयांतु ॥ वि- प्णो देवयजनं रक्षस्व ॥ इति मंत्रं पठेत् ॥ ततः स्ववामभा- गे शुद्धजलपूरितं कुंभं निधाय ॥ तत्त्वायामिइति मंत्रस्य शुन शेप ऋपिः त्रिष्टुप् छंदः वरुणो देवता कलशे वरुणा- वाहने विनियोगः ॥ तत्त्वायामि चंदनादिना पूजयेत् ॥ क- लझस्येत्यादिमः प्रार्थयेत् ।। ततो धेनुमुद्रां प्रदर्य कल- शोदकेन पूनासंभारानात्मानं च संप्रोक्ष्य ॥ ततः शंखपूजां कुर्यात् ।। तद्यया ॥ मत्स्यमुद्या त्रिकोणं तदहिः पदकोणं तदहि चतुरस्रं तबाह्ये वृत्तं गोमयेन जलेन चंदनेन वा वि- लिप्याभ्यर्च्य शंख प्रणवेनाद्भिः पुरयित्वा मंडले संस्थाप्य॥ पांचजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि ॥ तन्नः शंखः प्रचो- दयादिति मंत्रेण गंधाक्षतपुष्पाणि दत्त्वा ।। सूर्यमंडलादंकु- ·(६६) शुक्याजुपाह्निकम् । शमुद्रया तीर्थमाकृप्य शंखमुद्रां प्रदर्य प्रार्थयेत् ॥ तं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।। नमितः सर्वदेवे श्व पांचजन्य नमोस्तुते ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि स्थाव- राणि चराणि च। तानि तीर्थानि शंखेऽस्मिन्विशंतु ब्रह्मशां- सनात् ॥ ततः शंखोदकेन प्रोक्ष्य ॥ आगमार्थ तु देवानां ग- मनाथ तु रक्षसाम् ।। कुरु घंटे वरं नादं देवतास्थानसंनिधौ।। इति घंटां वादयित्वा ॥ पुरुपसूक्तेन न्यासं कुर्यात् ॥ सहस्रशीत्यादिपोडशर्चस्य सूक्तस्य नारायण ऋपिः आ- द्यानां पंचदशची अनुष्टुप्छंदः अंत्यायाष्टिस्त्रप्छंदः सर्वासां पुरुपो देवता स्वांगन्यासे विनियोगः ॥ यथा ॥ सहस्रशी- ति वामकरे ॥ पुरुपएवेति दक्षिणकरें । एतावानस्येति वा- मपादे॥ निपाध्येति दक्षिणपादे ॥ ततो विराडजायतेति वामजानौ ॥ तस्माद्यज्ञादिति दक्षिणजानौ । तस्माद्यज्ञा- सर्वहुत ऋचेति वामकन्याम् ॥ तस्मादश्वाइतिदक्षिणक- व्याम् ॥ संयज्ञमितिनाभौ ॥ यत्पुरुपमिति हृदये। बाह्म- गोस्येति चामवाही ॥ चंद्रमा मनसेति दक्षिणबाहौ ॥ ना- भ्या आसीदिति कंठे ॥ यत्पुरुपेणति मुखे।।सप्तास्यासन्निति वामदाक्षिणनेत्रयोः॥ यज्ञेन यज्ञमिति मूट्रि॥ एवं न्यास कृत्वा आत्मानं गंधाक्षतपुष्पैरभ्यर्थ्य स्वशिरसि पुष्पांजलि दत्त्वा शिवो भूत्वा शिवं यजेत् ॥ ततः देवस्य पुरत हेमरज- तताम्रपानाणामन्यतमं पाश्चतुष्टयं प्रक्षाल्यउदककमेण सं- स्थाप्य तत्र गंधादि निक्षिपेत् ॥ आये दूविष्णुकांताश्या- ·पूजाप्रयोगः। . (६७) माकपमानि ।। द्वितीये गंधपुष्पाक्षतकुशाग्रसपियवदूर्वाः ।। तृतीये जातिफलांकोललवंगानि ॥ चतुर्थे दधि मधु च ॥ करौ प्रक्षाल्य देवांगन्यासं पूर्वोक्तप्रकारेण कुर्यात् ॥ ततः पो- डशोपचारः पूजयेत् ।। मूर्ती पुष्पांजलिं चैव तदावाहनमी- रितम्।।शालिग्रामे शिलायां वा नावाहनविसर्जने ॥ध्यानम्।। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रावतंसं रत्नाक- ल्पोज्ज्वलांग परामृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्॥ पद्मासीनं स- मंतात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वायं विश्वरूपं नि खिलभयहरं पंचवक्रं त्रिनेत्रम् ॥ ॐ सहस्रशी० गुलम् ।। श्रीशिवविष्णुसूर्यगणेशदुर्गाभ्योनमः पुष्पांजलिंसमर्पयामि।। एवंसर्वत्र ॥ पुरुपएवेत्यासनम् ॥ एतावानस्येति पायम् ॥ स्थापितपात्राणां मध्ये प्रथमपात्रेण पाद्यम् ॥ त्रिपाचैत्य- य॑म् ।। द्वितीयेनार्यम् । ततो विराडजायतेत्याचमनीय- म् ॥ तृतीयपात्रेणाचमनीयम् ॥ मधुवातेतिमधुपर्कम् ।। तस्माद्यज्ञात्सबहुतः संभृतमिति स्नानम् ॥ चतुर्थपाण स्नानम् ॥ पंचामृतसत्वे तन्मत्रैस्तत्तद्रव्येण स्नापयित्वा शुद्धोदकेन प्रक्षालनं तदंते शुद्धजलेन स्नानम् ॥ततः सांग- रुवाध्यायेन पुरुपसूक्तेन च अभिषेकः । पुनराचमनम् ।। तस्माद्यज्ञात्सर्बहुतऋचेति वस्त्रम् ॥ तस्मादश्वेत्युपवीतम्।। तंयज्ञमितिगंधम् ।। यत्पुरुपमिति पुष्पम् ।। विहितपत्रपुष्पा- भावे निपिद्धवर्धमन्यदपि पुष्पं देयम् । तदभावे पत्रं तद- भावे फलं पुष्पं तु बहुवारं पुष्पमूर्यमुखं प्रदापयेत् ॥ अ- ·(६८) शुक्लयाजुपाह्निकम् । धोमुखं पत्रं च ॥ ब्राह्मणोस्येति धूपम् ॥ चंद्रमामनसेति दी- स्वर्णादिभाजने साज्यशर्करं पायसादिकं यथाशक्ति परि- वेप्य गायच्या संप्रोक्ष्य धेनुमुदां दयित्वा देवे पुप्पांजलिंद- त्त्वा नाभ्याआसीदिति मंत्रेण प्रासमुद्रयानैवेद्यम् पूजितां घंटा वामहस्तेन वादयन्धूपदीपनैवेद्यसमर्पणं कुर्यात् ।। ततःआ- चमनार्थमुदकं करोदर्तनार्थ चंदनम् फलं तांबूलं द- क्षिणां नीराजनं च निवेद्यम् यत्पुरुपेणेतिनमस्कारः ॥ सप्तास्यासन्निति प्रदक्षिणाम् ॥ यज्ञेन यज्ञमिति मंत्र पुप्पांजलि देवस्य मा दद्यात् ॥ ततः सद्योजातादिपंचम- वान्पठेत् अग्निमावाह्य पुरुपसूक्तेन प्रत्यूचमाज्यं हुत्वा पुन स्तेनैव सूक्तेन पोडशपुप्पाण्यचयित्वा सूक्तं जपेत् ॥ होमा भावे द्विरावृत्तिः॥ तदनंतरं स्वोपदिष्टं मूलमंत्रं यथाशक्ति जपित्वा कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात्॥घंटां शंखं च संपूज्य देवं प्रार्थ येत्॥ मंत्रहीनं०॥मत्समो नास्ति पापिष्टस्त्वत्समो नास्ति पापहा ।। इति संचिंत्य देवेशं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ इति प्रार्थं पडंगन्यासं कुर्यात् ॥ ततः यथाज्ञानेन पूनास्येन क- मणा भगवान्परमेश्वरःप्रीयतां नमम ॥ इति देवपूजाप्रयोगः।। अथ तीर्थग्रहणम् ॥ शंखमध्ये स्थितं तोयं भ्रामितं केशवोपरि ॥ अंगलग्नं म 'नुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहतु ॥ इति देवोपरि भ्रामयित्वा ज लं शिरस्युरसि चाभ्युक्ष्य ॥ आकालमृत्युहरणं ब्रह्महत्यादि ·तिर्थग्रहणम् । (६९) नाशनम् ॥ रोगनं पुण्यदं पास्ये सुरसादावनेजनमिति मंत्रण देवतीर्थ पिवेत् ॥ देवनिर्माल्यं गृहीत्वा दक्षिणनासावमाणं कृत्वा शिरसि धारयेत् ।। एवं यः पूजयेदेवं त्रिकालं धर्ममा- चरन् ॥ न जातु वैरिभिर्युःखैः पीच्यते हरिरक्षितः॥ निकाल पूजने शक्कै कार्य द्विः सकृदप्यदः ॥ विशेषेण यजेदेवं संक्रां त्यादिपु पर्वसु । दशभिः पंचभिर्वापि पूजयेदुपचारकैः । अशक्तः कारयेत्पूजां दद्यादर्चनसाधनम् ॥ दानशक्तः समर्च तं पश्येत्तत्परमानसः ॥ पूजासाधनवस्तूनामभावान्मनसैव या ॥ पूजांभसा वा शुद्धेन साधनाभाविनी तु सा ।। त्रस्तः संपूजयदेवं यथालन्धोपचारकैः ॥ मानसैवापि सा बासी शे- या संपूर्णसिद्धिदा ।। बालबद्धाः स्त्रियो मूर्खा दुर्योधास्तक- ता तु या॥ यथाज्ञानं सुरार्चा सा दौॉधी कीर्तिता बुधैः ॥ सुतकी तु नरः स्नात्वा कृत्वा संध्यां तु मानसीम् ।। मानस वर्चियेत्कामी निष्कामः सर्वमाचरेत् ॥ सौतक्युक्तातुरो रो- गर्न स्नायात्र च पूजयेत् ॥ विलोक्य मूत्ति देवस्य यदि वा सूर्यमंडलम् ॥ सकृन्मूलमर्नु जत्त्वा तत्र पुष्पं विनिक्षिपेत् ॥ तत्र रोगे गते.स्नात्वा पूजयित्वा गुरुन्द्रिजान् ।। पूजाविच्छे ददोपो मे मास्त्विति प्रार्थयेच तान् । तेभ्यश्चाशिपमादाय देवेश पूर्ववद्यजेत् ॥ स्वयं संपाय सर्वाणि श्रद्धया साधना- नि च ॥ पूजयेत्तत्परो देवं स लभेताखिलं फलम् ॥ पूजनेन फलाई स्यादन्यदत्तैः सुसाधनैः॥ तस्मात्स्वयं समानीय साधनान्यर्चनं चरेत् ॥ देवपूजाविहीनो यः स नरो नरकं प- ·(७०) शुक्लयाजुपाह्निकम् । चेत्यथाकथंचिद्देवाचा विधेया श्रद्धया ततः ॥ एवं संपूज्य देवेशंब्रह्मयज्ञं समाचरेत् ॥ योगक्षेमं ततः कृत्वा मध्याह्ने स्नानमाचरेत् ॥ स्मात तांत्रं च पूर्वोक्तं संध्यातर्पणमप्यथ।। संपूज्य पूर्ववदेवं वैश्वदेवादिकं चरेत् ॥ देवप्रसादं भुंजीत सं- पूज्य ब्राह्मणोत्तमान् ॥ आचम्य देव संस्मृत्य पुराणं शृणुया सुधीः ॥ संध्यां होमं च निर्वृत्य देवं संपूज्य पूर्ववत् ॥शयी त शुद्धशय्यायां भुत्त्काल्पं देवतां स्मरन् ॥इति पूजाकल्पे प्रथमभागः॥ अथ द्वितीयभागकृत्यम्। दक्षः॥द्वितीये च तथा भागे वेदाभ्यासो विधीयते ॥वे- दाभ्यासः पंचधेत्युक्तमाचारमयूखेपत्रिंशन्मते ॥ वेदस्वीक रणं पूर्व विचारोऽभ्यसनं जपः ॥ तद्दानं चैव शिष्येभ्यो वेदा भ्यासो हि पंचधा ॥ कौम्य ॥ जपेदध्यापयेच्छिप्यान्धारये- द्वा विचक्षणः॥अवेक्षेत चु शास्त्राणि धर्मादीनि विचारयेत् ॥ योगी ॥ यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् ॥ वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः॥ वेदाध्ययने फलमाह। यंयं ऋतुमधीयीत तस्यतस्याप्नुयात्फलम् ॥ त्रिर्वित्तपूर्णाप- थिवीदानस्य फलमश्नुते ॥ लिंगपुराणे । यथैवं वह्निसंपर्का- न्मलं त्यजति कांचनम् । तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः॥ अथ तृतीयभागकृत्यम्। दक्षः॥ तृतीये च तथा भागे पोप्यवर्गार्थसाधनम् ॥ पो- ·तृतीयभागकृत्यम्। (७१) प्यवर्गमाह ॥ माता पिता गुरुर्भार्या प्रजाहीनः समाश्रितः।। अभ्यागतोऽतिथिश्वामिः पोष्यवर्ग उदाहतः। अध्यापनम ध्ययनं यजनं याजन तथा ॥ दानं प्रतिग्रहश्चैव पाण्य- ग्रजन्मनः॥ याज्ञवल्यः ।। प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां प्र- तिपालनम् ॥ कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृत- म् ॥ अतः परं गृहस्थस्य कर्माचारं कलीयुगे ॥ संप्रवक्ष्या- म्यहं पुण्यं पराशरप्रचोदितम् ।। पदकर्मरहितो विप्राकृपिक- म समाचरेत् ।। स्वयं कृप्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश्च स्वयमजिते॥ निपेत्पंचयज्ञांस्तु क्रतुदीक्षां च कारयेत् ॥ कूर्मपुराणे ॥ देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद्भागं तु विशकम् ।। विशद्भागं तु विप्राणां कृषि कृतान दोपभाक् ॥ पराशरः ।। यो न दद्या द्विजातिभ्यो राशिमूलमुपागते । सचौरः स च पापिष्ठो ब- मघ्नं ते.विनिर्दिशेत् ॥ मनुः ॥ वरं स्वधर्मो विगुणो न पार- क्यः स्वनुष्टितः परधर्मेण जीवन्हि सद्यः पतति जातितः॥ बृहस्पतिः॥ अजीवकर्मणा वेन विप्रः क्षात्रं समाचरेत् ॥ वैश्यकर्माय वा कुर्याइपलं परिवर्जयेत् ॥कूर्मपुराणे ॥ कुसी दं कृपिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयंकृतम् ॥ कृपेरभावे वाणिज्य तदभावे कुसीदकम् ।। मनुः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वृद्धिं नैव प्रयोजयेत् ।। कामं तु खलु धर्मार्थ दद्यात्पापीयसेऽल्पि- काम् ॥ ततः ब्राह्मणान्गावः गुरुन् पितॄश्च संपूज्य किंचिद् व्यं ब्राह्मणाय दत्त्वा दर्पणमणिघृतानिदूर्वामंगलद्रव्याणि ह- ट्वा अध्ययनाध्यापनाभ्यां पेदमभ्यस्यं कुटुंबरक्षणार्थ अ- ·७२) शुक्लयाजुपाह्निकम् । नेपिद्धजीविकयाधनमर्जयित्वा मध्याह्रविधिनासमाचरेत्।। अथातो नित्यस्नानं विधास्यत इति सूत्रशेषः । अथेति श्रोतस्मार्तक्रियानुष्टानविधानानंतर्यमाह ॥ अतो हेतोर्यत- स्ता क्रियास्नानपूर्वका अतोतोनानविधानमावश्यकं का म्यं नैमित्तिकस्नानव्युदासार्थ नित्यशब्दोपादानम् ॥ विधा स्यतइति शिष्यबुद्धिसमाधानार्थ प्रतिज्ञाकरणम् ।।स्नानमि- तिविधिनासहिःसर्वागजलसंयोगः। तथाच शंखः॥अस्नातच पुमान्नाहों जपानिहवनादिषु।।प्रातःस्नानं तदर्थ वै नित्यस्ना नंप्रकीर्तितम् ॥ पुण्यस्नानादिकं स्नानं दैवज्ञविधिनोदित. म् ॥ तद्धि-काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तुप्रयोजयेत् ॥ स्मृ- तिसारे ।। ग्रहणोद्वाहसक्रांती यात्रादौ प्रसवेषु च ॥ स्नानं नौमत्तिकं ज्ञेयं रात्रावापि तदिप्यते ।। इदं चिकांडिसूत्रं म- ध्याह्नस्नानपरम् ॥ यतःप्रातःस्नानं तिलहीनं अत्र तु का-. त्यायनाचार्यस्तिलाहरणमुक्तम् ॥ अतः मध्याह्नस्नानपर मेवेति तथा स्मृतिसमुच्चये ॥ प्रातःस्नाने न कर्त्तव्यं कदा- चित्तिलतर्पणम् ।। जलमध्ये स्थितः कुर्यात्केवलं कुशवारि- णा ॥ शौनकोपि ।। प्रातःस्नाने विशेपोऽयं तहिवैव तिलैर्यु तम् ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं तिलरेव विधीयते|अन्यच्च॥ यथाहनि तथा प्रातर्नित्यं स्नायादनातुरइति वचनात्प्रातः स्नानेप्यस्य विधेः प्राप्तौ स्वयमेव सानिकानां प्रातःस्नाने विस्तरनिषेधमपि वदति कात्यायनचरणाः ॥अल्पत्वादो- मकालस्य बहुतात्स्नानकर्मणःप्रातर्न तनुयात्नान होम- ·संध्याविधिः। (७३) लोपो हि गर्हितः ॥ इति व्यासः ॥ प्रातः संक्षेपतः सानं शोचं कुर्याद्यथाविधि ।। विधिमात्रसमायुक्तं मध्याहेतु सवि- स्तरम् ॥ मनुः ॥ नानाहस्तु निमित्तेन कृत्वा तोयावगा- हनम् ॥ आचम्य प्रयतः पश्चात्मानं विधिवदाचरेत् ॥ अ- स्पर्शस्पादिनिमित्तेनेत्यर्थः। नदीसरिदेवसातगर्तपत्रवणे- षु च ॥ सरस्सु चाकृत्रिमेषु शस्तं तीर्थे विशेषतः ॥ अ- विः॥ अलाभे देवसाताना ह्रदानां सरितां तथा ॥ उद्धृत्य चतुरःपिंडान्पारक्ये स्नानमाचरेत् ।। पारस्य अनुत्सृष्टं जल- म् । एवं नानादिकरणमुक्तमिदानों स्नानोपकरणाहरणमा ह॥ मृगोमयकुशतिलसुमनस आहत्य ॥ मृदादीन्स्वयमे- व आनयेत् ॥ तथाशंखः ॥ समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत्।। शूदानीतेः क्रयकीतेः कर्म कुर्वन्त्रनत्यधः- मार्जितधनक्रीतेयः कुर्यादेवतार्थनम् ।। उद्धरिष्यत्यसंदेहः सप्त पूर्यास्तथा परान् ॥ स्मृतिसारे । यदिखातोद्विजस्ती- दिगृहीतकमडलुःोअज्ञानाद्वमागच्छेत्स्मानं तस्य वृथा भवेत् ॥ यमः।।आइरेन्मृत्तिका प्राज्ञः कूलतः सरितां स्त- 'श्री वापीकूपतडागभ्यो नाहरेदाह्यतो मृदम् ॥ दक्षः। मृ- त्तिकासु च न ग्राह्या वल्मीकान्मूपकस्थलाद ॥ अंतर्जलाच्च मार्गाच वृक्षमूलात्सुरालयावायाअन्यशोचावशिष्टा च श्रेय- स्कामे सदाबुनामृत्तिकां गोमयं दर्भान्पुप्पाणि सुरभीणि च॥ आहरेत्तानकाले तु मानार्थ प्रयतः शुचिः॥एवं स्नानो- पकरणाहरणमुक्त्वेदानी जलसमीपे गमनपूर्वकं मानमि- ·(७६) शुकृयाजुपाह्निकम् । कटि सकृन्मृदालिप्य द्विः प्रक्षाल्य च मृदालभपूर्वक वारस द्यं तथैव कटिं क्षालयित्वा एवमेव बस्त्यादीनि क्रमे कैकशःप्रक्षाल्य ततोधमांगप्रक्षालनसंभवप्रायश्चित्तशुद्धार्थ माचमनं चरेत् ॥ याज्ञवल्क्यः ॥ अधमोत्तममध्यानामंगाना क्षालन तु . यत् ॥ भागैः पृथक्पृथक्कुर्यात्क्षालने मृदसं करः॥ वसिष्ठः ॥ मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभिस्त स्थोपरिमृद्भिरद्भिश्च गात्राणि क्रमेण चावनेजयेत्।।नभस्यो दकमालभेदंगानि मृदेदविष्णुरिति ॥ उदकाय नमः ॥ इति तीर्थोदकं नमस्कृत्य । इंद विष्णुरित्यनयर्चा दक्षिणपाणि- गृहीतया मृदा शिरप्रभृतिनाभिपर्यंतानि सव्यहस्तगृहीत- या नाभिप्रभृतिपादपर्यंतानि प्रातिलौम्येनालभेत् लिपेत् आ लभेन्मृदांगानि इदंविष्णुरित्यूचेति मेधातिथिकपिः छंदोगा यत्री विष्णुर्देवता ॥ इदं विष्णुरनेन निर्मदालंभनमाचरेत् ॥ योगिवचनाद्यजुपो निरासः॥ प्रचेताः ॥ धर्मविद्दक्षिणहस्तं नाधः शौचे नियोजयेत् ॥ तथैव वामहस्तेन नाभेरूज़ न च स्पृशेत् ॥ इति तन्मृदालेभनं शिरप्रभृतिनाभिपर्यंता- नामेवेति केचित् ॥ कट्यादीनां पूर्वमेव क्षालितत्वात् ॥ अ- प्रचैवं विभागः ॥ मृत्तिका त्रेधा विभज्य एकभागेन पाणि पादप्रक्षालनम् ॥ कट्यादीनां द्वितीयेन ॥ इदानी तृतीयेने- ति ॥ सूर्याभिमुखो निमजेदापो अस्मानिति ॥ ततः शनैः नाभिमानं जलं प्रविश्य सूर्याभिमुखः सन् आपो अस्मानि- त्यूचामजेत॥शिरसा जलमवगाहयेत् ॥ प्रचेताः॥आपोअ- ·प्रातःस्नानविधिः। (७७) स्मानित्यनुष्टुप्प्रजापतिषिः स्मृतः ॥ आपोऽस्य देवता स्नाने विनियोगः प्रकीर्तितनानाभिमाजले स्थित्वा केशा- न्कृत्वा द्विधा द्विजः॥ निरुध्य कौँ नासां च विकृता मजनं चरेत ॥ मनुः॥ या या समुद्रगा नद्यस्तासु स्नानं सुसन्मुखम् ॥ सर्वेपि शाखिनः कुर्युः विना वाजसनेयिनः ॥ वाजिसनेयिभिः सर्वत्र सर्याभिमुखेनैव कार्यमित्यर्थःस्ना- खोदिदाभ्य इत्युन्मज्ज्यनिमज्ज्योन्मज्याचम्य ।। अशोधने अंगानि संशोध्य उदिदाभ्याशुचिरिति मंत्रांते उन्मज्ज्यो- क्रम्यपुनस्तूष्णी निमज्ज्य स्नात्वोन्मज्ज्य तथैवोत्कम्याचा- मेत॥गोमयेन विलिप्य मानस्तोके इत्यनयर्चा गोमयेन शिरः प्रभृति सर्वण्यगान्यनुलिपेत् अवापि नाभेरूर्व दक्षिणहस्ते नाधःसव्येन ॥ त्रिष्टुप्छंदः कुत्स ऋपि देवता रुद्र ईरितः॥ मानस्तोकेति मंत्रस्य गोमयालभने स्मृतम्। अत्र विशेपमाह विष्णुःअग्रमग्रमिति स्मृत्वा मानस्तोकेनवा पुनः॥ गोमयै लेपयत्प्राज्ञः सोदकैर्भानुवासरे । रौद्रमंत्राभिधानादपः, स्पृशेत् ।। योगी ॥ गोमयेन तु यो लिंपेदापादतलमस्त कम्।।स स्नातः सर्वतीर्थेषु पूतः संवत्सरं भवेत् ।। ततोऽभि- पिंचेदिमं मे वरुणेति चतमृभिर्माप उदुत्तमं सुचंचवभृतोत।। ततः गोमयेनलेपनानंतरं । इमम्मे वरुणेत्येवमादिभिश्चतम भिग्भिः॥ मापो मोपपिरित्येकया।उत्तममिति मुंचतु मेति अवभृथेति च क्रमेण प्रतिमंत्रमभिषिचेत् ।। अंजालना जलं सूई निक्षिपेदित्यर्थः । तथाच योगी॥ कायौभिषकोंऽ ·(७६) शुकयाजुषाह्निकम् । जेलिना इमम्मेत्याद्यष्टभिशित ॥ दक्षिणचुलुकेनेति हरिहर कुंभमुद्रयेतिमांत्रिकाः। अत्र पाठक्रमादेवानुलेपनमन्वा- भिषेकप्राप्तौ तितःशब्देनानुलिप्तगात्रस्यैवाभिषेकइति प्राप्य- ते। अंते चेत् एतदष्टंभिक्रम्भिरभिषचनमतेऽपि कर्तव्यम्।। निमज्ज्योन्मज्ज्याचम्य दर्भः पवियेत् ।। निमज्य तूष्णी मजायला उन्मज्ज्योत्कम्याचमनं कृत्वा दर्भः दक्षिणहेस्तै गृहीतः पादक्षिण्येन नाभेरूर्व शिरो यावत्ततः पुनाभि- पर्यंत पावयेत् । तदुक्तम् । दभैरुन्मानं नाभेरुपरिष्टा- दक्षिणम् । इदं पावनमद्भिश्च कुशैरच्छित्रमूलकः ॥ अ. भिषिच्यं तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः ॥ दर्भेस्तु पवियेन्मत्रैऋष्यगैः पावनैः शुभैः ॥ आपोहिष्ठेति तिसृभिः रिंदमापो हविष्मतीर्दैवीरोप इति द्वाभ्यां मापो देवो द्रुपदा- दिव शनोदेविरंपारसमपो देवी पुनतु मेति नवनिश्चित्य- तिमेति ॥ आपोहिष्ठेत्यादिभिश्चिप्ततिमत्यतैर्यथाक्रमपठि तेम पावयेदित्यर्थः। कारण व्याहृतिभिर्गायच्यादावते चं॥ॐ कारणे तिसभिव्यहितिभिगायच्या आपोहिष्ठेत्य स्यादौ चित्पतिमत्यस्यांते च पावयेदित्यन्वयः ॥ योगी । ॐ कारण व्याहृतिभिर्गायन्या च समाहितः॥ आदावते . चं कुर्वीत मार्जन तु यथाक्रमम् ॥ अंतर्जलेघमर्ष विरार्वत- येत् ॥ अतजैले जलमध्ये मनः सन् । अघ मृश्यते येन तदघमर्षण ऋतं च सत्यं चेत्येतत्सूक्तं त्रिरावर्तयेत् ।। त्रिवार जपेत् ॥ चतुर्विंशतिमते ॥ ततोऽयुष्ठागुलिभिस्तु ·प्रातःसंध्याप्रयोगः। (७९) श्रीनहङ्नासिकामुखम् ॥ पिधायांतः प्रतिश्रीतस्विर्जपेदध मर्षणम् ॥ कात्यायनः ॥ अघमर्षणसूक्तं तु अश्वमेधावभृत्त मम् ।। अंतर्जले विरावृत्य मुच्यते ब्रह्महत्यया । द्रुपदा- दिवायं गौरिति वाच्यप्रणामं वा सशिरसं ॥ यंदा द्रुपदादि- वेत्त्यूचं ॥ आयं गौरिति वा न्यूचं ॥ शिरसा आपो ज्योति- रिति मैत्रेण सह प्राणायाम वा विरावतयेदित्यनुपंगः ।। एतेपी शक्तिश्रद्धापेक्षया विकल्पः ॥ व्यासः॥ द्रुपदानाम सों देवी या देवी तैतिरीयको अंतऽर्जले सकृजवी ब्रह्महत्य व्यपोहतु ।। स्मृत्यंतरे ॥ द्रुपदानाम गायत्री वेदवाजसने- यके | पंचे जत्वा जले मनो मुच्यते सर्वपातकैः ॥ तथा ।। आयगा ।। स व्याहति सप्रणवां गायत्री शिरसों सह ।। त्रि पठेत्तु जले मग्नः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उष्णाधिकरण प्रत्याहं ॥ॐ इति वा विष्णोंवा स्मरणम् ॥ ओमित्यनेन विरावर्तयेत् ॥ व्यासः। आवतयेद्रो प्रणव स्मरेदी विष्णु- मध्ययम् ॥ वसिष्ठः । प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे प- यवस्थिताः॥ ब्राह्मण प्रणवः सर्वे तस्मात्प्रणवपभ्यसेतं ॥ ऐकाक्षरं परं ब्रह्म पावन परमं स्मृतम् ।। सर्वेपामेव पापानां सेकरे समुपस्थिते । नारदीये । सबै जगदिदं विष्णार्वष्णुः सर्वस्य कारणम् । अहं च विष्णुरिति यत्तद्विष्णुःस्मरणें वि- दुः अपमर्षणानंतर पुनस्तूष्णी त्रिवार मजयित्वा खाना- मतपणे कुर्यात् ।। अत्र प्रचेतागाअघमर्षणत्रयेण धूतः पापः समाहितःतितो निमज्यं बारात्रौस्ततस्तर्पणमाचरेवाद ·(७८) शुकयानुषांनिकम् । जलिना इमम्मेत्याद्यष्टभिरिति ॥ दक्षिणचुलुकेनेति हरिहर कुंभमुद्रयतिमांत्रिकाः।। अत्र पाठक्रमादेवानुलेपनमन्वा- भिषेकप्राप्तीततः शन्देनानुलिप्तगानस्यैवाभिषेकइति प्राप्य- तें। अंते चेत् एतदष्टंभिऋम्भिरभिषेचन तेऽपि कर्तव्यम्।। निमज्ज्योन्मज्ज्याचम्य देभैः पावयेत् ॥ निमज्ज्य तूष्णी मजयित्वी उन्मज्योत्कम्याचमनं कृत्वा दर्भः दक्षिणहस्तै गृहीतः प्रांदक्षिण्येन नाभेरूध शिरो यावत्ततः पुनर्नाभि- पर्यंत पावयेत् । तदुक्तम् । दमरुन्मार्जनं नाभरुपरिष्टा- दक्षिणम् ॥ इदं पावनमद्भिश्च कुशैरच्छिन्नमूलकैः॥ अ- भिपिच्य तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः ॥ दर्भस्तु पवियेन्मत्रैर्ऋष्यगैः पावनः शुभैः ॥ आपोहिष्टेति तिसृभि- रिंदमापो हविष्मतीदेवीराप इति द्वाभ्यां मोपो देवो द्रुपदा- दिवशनोदेविरंपारसमपो देवाः पुर्नतु मेति नवनिश्चित्य- तिमेति ॥ आपोहिष्ोत्यादिभिश्चिप्ततित्यतैर्यथाक्रमपठि तैमैत्रैः पवियेदित्यर्थः॥ॐकारण व्याहृतिभिर्गायन्यादावते च॥ ॐ कारण तिसृभिव्यहितिभिगायत्र्या आपोहिष्टत्य त्यादी चित्पतिमत्त्यस्याते च पावयदित्यन्वयः ॥ योगी । ॐ कारण व्याहृतिभिर्गायच्या समाहितः॥ आदावते चें कुवात मार्जन तु यथाक्रमम् ॥ अंतर्जलेघमर्ष त्रिरावत- येतं ॥ अंतर्जलें जलमध्ये मग्नः सन् । अर्घ मृश्यते येन तदषमपणे ऋतं , सत्यं चेत्येतत्सूक्तं त्रिरावर्तयेत् । विवार जपेत् ॥ चतुर्विशतिमते ॥ ततोऽगुष्ठांगुलिभिस्तु ·प्रातःसंध्याप्रयोगः । (७९) श्रोत्रड्नासिकामुखम् ॥ पिधायांतः प्रतिश्रीतस्विर्जपेदप पर्षणम् । कात्यायनः ।। अघमर्पणसूक्तं तु अश्वमेधावत्स मम् ॥ अंतर्जले निरावृत्त्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ द्रुपदा- दिवायं गौरिति वाच्यप्रणामं वा सशिरसं ।। यद्वा द्रुपदादि- वेत्यूचं ।। आयं गौरिति वा न्यूचं । शिरसा आपो ज्योति- रिति मंत्रेण सह प्राणायाम वा बिरार्वतयेदित्यनुगः ।। एतेपी शक्तिश्रद्धापेक्षया विकल्पः ॥ व्यासः॥ द्रुपदानाम सा देवी या देवी तैतिरीयकोअंतर्जले सकृनता ब्रह्महत्य व्यपोहतु ।। स्मृत्यंतरे ।। द्रुपदानाम गायत्री वेदवाजसने- यके | पंच जवाजले मनो मुच्यते सर्वपातकैः । तथा।। आर्यगौ० ।। स व्याहृति सप्रणवां गायत्री शिरसा सहा विः पठेत्तु जले ममः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उष्णाधिकरण प्रत्याह ।। ॐ इंति वा विष्णोंवा स्मरणम् ॥ ओमित्यनेन त्रिरॉवर्तयेत् ।। व्यासः ।। आवतयेद्वा प्रणवं स्मरेदा विष्णु- मव्ययम् ।। वसिष्ठः ।। प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणव प- यवस्थिताः ॥ ब्राह्मणं प्रणवः सर्व तस्मात्मणवपभ्यसेत् ।। एकाक्षरं परं ब्रह्म पावनं परमं स्मृतम् ।। सर्वेषामेव पापाना सेकरे समुपस्थिते ॥ नारदीये । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ।। अहं च विष्णुरिति यत्तद्विष्णुःस्मरणे वि- दुःो अधमर्पणानंतर पुनस्तूष्णी त्रिवार मजायित्वा साना- मतर्पणं कुर्यात् ।। अत्र प्रचेताअघमर्पणत्रयेण धूतः पापः समाहितःततोनिमज्य वाराखोस्ततस्तर्पणमाचरेत् ॥द- ·(८०) शुक्क्याजुपाह्निकम् । शोऽपि ॥ नित्यं नैमित्तिक काम्यं त्रिविधं स्रानमाचरेत् ॥ तर्पणं तु भवेत्तत्र अंगत्वेनोपपद्यते ॥ पराशरः ॥ बाहुँ पू- पतिलैः कृत्वा जलस्थस्तर्पयत्पितॄन् ॥ स्थलस्थेन प्रकर्त- व्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता । गोभिलः ॥ भूम्यां यहीयते तोयं यदा चैव जले स्थितः॥ वृथा तन्मुनिशार्दूल नोपति- धति कस्यचित् ॥ पटे तटेऽश्मनी पात्रे रोमकुपेषु ये ति- लाः॥ ते तिलाः कृमिसंयुक्तास्तज्जलं रुधिरायते ॥ निषे. धस्तु मुख्यतर्पण एव ।। स्मृतिसारे ॥ संक्रांत्यादिनिमित्ते- पुस्लानांगतर्पणे द्विजाः ॥ तिथिवारनिपिद्धेऽपि तिलैस्त- र्पणमाचरेत् । अयं नियमः प्रातःस्नानांगव्यतिरिक्तस्नाना- गतर्पण एव ॥ प्रातःस्नाने न कर्तव्यः ॥ स्मृतिसमुच्चये ॥ उद्धृतैरुदकैः स्नातो नद्यादावन्यथा पुनः ॥ स्नानांगतर्पण विद्वान्त्कदाचिन्नैव हापयेत् ॥ अस्पर्शस्पर्शने वांते अश्रुपा- ते क्षुरे भगे॥ स्नानं नैमित्तिकं कार्य देवपिन्यविवर्जितम् ।। आदित्यपुराणे ॥ मृताः कालवशाद्राजनिर्जने काष्ठलोष्ठ वत् ।। त्यक्त्वा स्नानं तु कर्तव्यं देवपित्रा विवर्जितम्॥सत्य- व्रतः॥ जप्त्वानेन विधानेन देवपिपितृतर्पणम् ॥ नृस्वशाखा विहितं कुर्यात्स्नानांगं पृथगेव हि ॥ स्नानात्तु तर्पयेदेवान ऋपीपितृगणानपि ॥ स्वसूत्रेण चमार्गेण पुनराचम्य वाग्य- तः॥ योगी ।। स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं तु यः॥ कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तत्तस्य चेष्टितम् ॥ बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यावत्मकीर्तितम् ॥ तस्य तावति शास्त्रार्थे ·मध्याह्नस्नानप्रयोगः। (८१) कृते सर्वकृतो भवेत् ।। गृह्यसंग्रहकारः ॥ यः स्वंशाखोक्त मुत्सृज्य परशाखोक्तमाचरेत् ।। अप्रमाणमृपिंकृत्वा सोऽधे तमसि मजति ॥ ॥ इति मध्याह्नस्नानविधिः॥ अथ प्रयोगः तत्राप्रपा विभक्तस्यं दिवसस्य चतुर्थभागे मृगोमयकुश- तिलाक्षतपुष्पवस्त्रयुग्मोदकपात्रादीनि स्नानोपकरणान्यादा- य महानदीदेवसातत्तडागाधुदकाश्रयं गत्वा हस्तेन तटं प्र- क्षाल्य भूमौ मृगोमयादीनि पृथक्पृथकस्थापयेत् ॥ ततः मृजलाभ्यां पादौ प्रक्षाल्य पाण्योः प्रक्षालनं स्नानवस्त्रक्षाल नं च ॥ कुशोपथितपवित्रधारणम् ॥ गायच्या मानस्तोके ति मंत्रेण वा शिखैकदेशबंधनम् ॥ यज्ञोपवीत्याचम्य ॥ त्वं राजा सर्वतीर्थानां त्वमेव जगतः पिता ॥ याचित तीर्थ मे दे हि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ततस्त्रिः प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य ॥ ममोपात्तदुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ म- ध्याह्नस्नानमहं करिष्य इति यवकुशजलैः संकल्य ॥ उरू- शहि इति तोयमामन्य ॥ उरूहीतिमंत्रस्य शुनः शेप ऋ- पि:त्रिष्टुप्छंदः वरुणो देवता तोयाभिमंत्रणे विनियोगः ॥ॐ उरूर हिरा० ॥ आवर्तयेद्य ते शतमिति ॥ येतेशतमित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः त्रिष्टुप्छंदः वरुणो देवता तोयावर्तने वि- नियोगः ॐ येते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वित- तामहांतः ॥ तेभितॊअद्यसवितोत विष्णुर्विश्वे मुंचंतु मरुतः ."

·-- (८२) शुक्लयाजुषाह्निकम्।. स्वर्काः । सुमिंत्रियानइत्यपोजलिनादाय ॥ सुमित्रियाइत्व स्य प्रजापतिऋषिः यजुइछंदः आपो देवता अंजलिग्रहणे विनियोगः॥ॐ सुमित्रियानुआपुओषधयं संतु दुर्मिति याइति द्वेषं प्रति निपिंचेत् ॥ दुर्मित्रिया इत्यस्य प्रजापति- ऋपिः यजुश्छंदः आपो देवता द्वेष्यं प्रत्युदकनिषिचने वि- नियोगः ॥ ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै द्विष्मः ॥ कटि वस्त्यूरू जंघे चरणो करौ मृदा त्रिस्त्रिः प्रेक्षाल्याचम्य ॥ उदकाय नं- मः॥ इति तीर्थोदक नमस्कुर्यात् ।। अश्वक्रांते उदृतासीति ईयोर्वामदेव ऋषिः अनुष्टुप्छदः मृद्देवता मृदभिमंत्रणग्रह- णयोर्विनियोगः॥ मृत्तिके हर्र में पा : राहेणं कृष्णेन शतबाहुना ।। मृत्तिकें ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनी भिमंत्रिता ॥३॥ मृत्तिके हरतत्सर्वं यन्मयों दुष्कृत कृतम् मृत्तिकें देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्टितम् ।। त्वया हतेने पपिन जीवामि शरदां शतमित्युक्त्वा हस्तस्था मुंदै सूर्याय दर्शयेत् ॥ आलभेदेंगानि मृदेदविष्णुरिति ।। इंदै विष्णुरिति मंत्रस्य मेधातिथिऋपिः गायत्री च्छंदः विष्णुदेवता मृदांगों भने विनियोगः॥ ॐ इदं विष्णुर्वि || अनयां शिरः- भृतिनाभिपयतानि गात्राणि दक्षिणहस्तंगृहीतया लिपेत् ततः संव्यहस्तगृहीतया नामित पादपर्यंतं.चं तंत आचम्य ।। ततो नाभिमाचे जलं प्रविश्य ॥ सूर्याभिमुखो निमजेदापी अस्मानिति ।। ओपो अस्मानित्यस्य हविद्वान ऋषिः बिष्टु ·मध्याह्नस्नानप्रयोगः। (२३) पर्छदः आपो देवता मजनेविनियोगः ॥ ॐ आपोस्मास प्रवहति देवीः ।। उदिदाभ्य इति प्रजापतित्रपि त्रिष्टुप् छंदः आपो देवता उन्मजने विनियोगः ।। ॐ उदिदाभ्यः शुचिरा पूतमि ॥ पूनस्तूष्णीं निमज्ज्योन्मजनम् ॥ आचमनम् ॥ पाणिभ्यां गोमयमादाय अग्रमनमित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः जगती छंदः गोमयं देवता गोमयाभिमंत्रणे विनियोगः॥ॐ अनमय चरंतीनामोपधीनां रसंवने । तासामृपभपत्नीनां प वित्र कायशोधनम् ॥ तन्मे रोगांश्च शोकांश्च पापं मेहर गो- मयतिगोमयेन विलिपेन्मानस्तोकइति ॥ मानस्तोकेति मंत्रस्य कुत्स ऋषिः जंगती छंदः रुद्रो देवता गोमयेन गावलेपनेविनियोगः ॥ ॐ मानस्तोके त० ॥ अनेन शिरःप्रभृतीनि पादपर्यंतानि सर्वांगाण्युपलिंपेत् ।। पुनस्तू- ष्णो निमज्योन्मजनमाचमनम् । ततोऽभिषिचेदिमम्मे क. रुंणेति चतसभिर्माप उत्तम मुंचत्ववभृथत्यंते चैततं ।। ई- मम्मे तत्वोयामीतिं. द्वयोः शुन शेपं ऋषिः गायत्री छेदः वरुणो देवता अभिपे विनियोगः ॐ इमम्मे वरुणः ॥ ॐतत्त्वायामि त्वन्नः सत्वन्नः इत्यनयोः वामदेव पिः त्रिष्टुप् छंदः अग्नीवरुणो देवते अभिषेके विनियोगः ॥ ॐ त्वनौ अग्ने * सुत्वन्नो अग्ने ब० ॥ मापोमोपीरित्त्यस्य प्रजापतिपिः अनवसाना गायत्री छंदः हृदयशूलो देव- तां ॥ अभिः ॥ॐ मापो मौषधी । उदुत्तममिति शुनः शेप ऋपि विद्युप् छंदः ओपयो देवताः अभिपेः ॥ ॐ ·(८१) शुकृयाजुपाह्निकम् । बदुत्तमं वरु० मुंचंत्विति अथर्वण ऋषिः अनुष्टुप् छदा ओपधयो देवताः अभिपे० ॥ ॐ मुंचंतुः ॥ अवभृथति - जापतित्रापिः यजु छंदः यज्ञो देवता अभिपे०॥ ॐ अब भृथनिचुं० ॥ ८॥ ततस्तूष्णीं निमज्योन्मज्याचम्य कांडा- कांडादयाद्यमिति मंत्रद्वयं श्रावणीकर्मविपयम् । तयोः विश्वामित्र ऋपिः अनुष्टुप् छंदः दूईएका अपामार्गो देवते मार्जने विनियोगः ॥ दर्भः पादयेत् ॥ तत्प्रकारस्तु विभि- दर्भः साग्रदक्षिणहस्तधृतः सोदकै भेरारभ्य प्रदक्षिणना- भिपर्यंत स्वशरीरं वक्ष्यमाणमंत्ररापोहिष्ठेत्यादिभिः प्रार्थ- येत् ॥ आपो हिष्टेति तिसृभिरिदमापोहविष्मतार्दैवीराप इति द्वाभ्यामपो देवा द्रुपदा दिव शत्रो देवीरपा ५ रसमपो देवीः पुनंतुमति नवनिश्चित्पतिमैत्योंकारेण व्यातिमि गायत्र्या चादावते च ॥ ॐ भूः पुनावित्यादिसर्व पुनातु ।। आपो हिप्ठेति तिसृणां सिंधुदीप ऋषिः गायत्री छंदः आपो देवता पावने विनियोगः ॥ ॐ आपो हि ठा० ॥ ॐ योवः शिव०॥ ॐ तस्मा औरंगमा० ॥ इदमाप इत्यस्य प्रजा- पतिपिः पंक्तिश्छेदः आपो देवता पाव० ॥ ॐ इंदमापुः प्र० हविष्मतीरित्यस्य प्रजापतिपिः अनुष्टुप् छंद आपों यजमानोऽपरः सूर्यश्व देवताः पाव०॥ॐ हविष्मती० ॥ देवीराप इति प्रजापतिषिः पंक्तिश्चंदः आपो देवता.पा. वने ॥ॐ देवीरापो अपा०॥कार्षिरसीति प्रजापतिक्रषि ·मध्यानानप्रयोगः। (८५) अनुष्टुप् छंदः आज्यं देवता पावने ॥ॐ कार्पि सिस०॥ आपोदेवा इति वरुण ऋषिःअनुष्टुप्छंदःआपो देवता पावने विनियोगः ॐ आपोदे वामधु० ॥ द्रुपदादिवेति कोकिलरा जपुत्र ऋपिः अनुष्टुप् छंदः आपो देवता पावने ॥ ॐ दुपदादि व० ॥ शनोदेवीरित्यस्य दध्याथर्वण ऋषिः गायत्री छंदः आपो देवता पाव० ॥ॐ शन्नो देवरि ॥ अपाथरसमिति बृहस्पतिक्रपिः अनुष्टुप्छंदः रसो देवता पाव० ॐ अपारसमु०॥ आपो देवीरित्यस्य सिंधुद्वीप ऋपिः वृहत्ती छंदः आपो देवता पाव०॥ॐ आपो देवी- रुपम० ॥ पुनंतु मेति प्रजापत्यश्विनीसरस्वतीद्रारूपयः अनुष्टुप् छंदः पितरो देवताःपा०॥ॐ पुनंतु मा पि०॥ अमआयूथपिइत्यस्य वैश्वानर ऋपिः गायत्री छपः अमि- देवता पावने ॥ॐ अग्न आयूशप पव० ॥ पुनंतु मेति प्रजापतित्रापिः अनुष्टुप् छंदः देवजनविश्वभूतजातवेदसो देवताः पावने ॥ॐ पुनंतुमा देवजु०॥ पवित्रणेत्यादीनां पंचानां प्रजापत्यश्विनी सरस्वतीदा ऋपयः चतसृणां गा- यत्री छंदः पंचम्याः त्रिष्टुप छंदः यथाक्रमं अमिब्रह्मासोम- स्सविता विश्वेदेवा देवताः पावने विनियोगः ॥ ॐ पवित्रण पुनीहि० ॥ यतै पवित्रमु० पर्वमानःहसो० उभाभ्यांदे वैश्वदेवीएं० ॥ चित्पतिर्मानास्पतिर्मा देवो मेति बयाणां प्र. जापतिपिः यपि छंदांसि आघयोःप्रजापतिः तृतीयस्य ·(८६) शुक्याजुपाह्निकम्। सविता देवता पावने विनिः ॥ याचित्पतिर्मा पुनात्वच्छि २॥ वाक्पतिर्मा पुनात्वच्छि॥ देवो मा सवितापुः । ततः पुनरपि ॐ कारेण व्याहृतिभिर्गायन्या च पावयेत् ॥ एवं पावयित्वा कुशान्परित्यज्य पूर्ववदिमम्मे इत्यादिभि- रष्टभिमत्ररभिपिचेत् ॥ ततोऽघमर्पणं अंतर्जलेऽघमर्पणं त्रि- रावर्तयेत् ॥ ऋतं चेति तृचस्याघमर्पण ऋषिः अनुष्टुप् छंदःभावभृथो देवता अधमर्पणे विनियोगः॥ ॐऋतं च सत्यं चा०॥३॥ अपांमध्ये निमज्य अंगुष्ठांगुलिभिः श्रो. त्रवासिकामुखं पिधायाघमर्पणसूक्तं विवर्जयेत् ॥ द्रुपदा- दिवायं गोरिति वा त्र्यचं वा प्राणायामं वा शिरसम् ॥ द्रुप- दादिवति मंत्रणायं गोरिति तृचेन प्राणायामेन वा विष्णोः स्मरणेन वाऽवमर्पणं कुर्यात् ।। ततस्तूष्णी चिवारं मजनं ततःस्रानांगतर्पणम् ॥ तत्र विशेपः ब्रह्मपुराणे॥ॐ मोः दादयो देवास्तृप्यताम् ॥ यज्ञोपवीती ॥ सनकादयो मनु- प्यास्तृप्यताम् अपसव्यम् ।। कव्यवाडनलादयो दिव्यपित रस्तृप्यताम् ॥ तर्पणाहपितरस्तृप्यताम् ॥ आब्रह्मस्तंवपं- र्यतमित्यादि पूर्ववत् ॥ इति मध्याह्नस्नानप्रयोगः उत्तीर्य धौतेवाससी परिधाय ।। वस्त्रपरिधानानंतरं मृदोरू करौच प्रक्षाल्य ॥ ततस्तीर्थमृत्तिकया भस्मना वा ऊर्वपई त्रिपुड़ वा यथाश्रया पूर्ववत्कुर्यात् ॥ अथ संध्याविधिः॥ आचम्य विरायम्यासून् ॥ कुशासने उपविष्टः सन आचमनं कृत्वा त्रिवारान् असून् प्राणान आयम्य सनि- ·संध्याविधिः। (८५) रुथ्य ॥ तथाचोक्तम् ॥ अथाचम्य कुशैर्युक्ते आसने समुपः स्थिते । करसंपुटकं कृत्वा संध्यां नित्यं समाचरेत् ॥ वृहः स्पतिः॥ बद्धासनं तथाचम्य स्मृत्वाचार्यादिकं ततः ॥ संमोलितङ् मौनी प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ पुष्पाण्यंबु मिश्राण्यूचे प्रक्षिप्य ॥ पुष्पाणि कुसुमान्यथ विल्वादिपत्रा- प्रयंबुमिश्राणि जलयुतान्यंजलिना गृहीत्वोय सूर्याभिमु- खस्तिष्ठन् ॥ॐ कारव्याहृतियुतगायत्र्योत्सृजेत् ॥ कौमें।। ॐकारच्याहृतियुत्तांगायत्री वेदमातरम् ॥कृत्वा जलांजलि दद्याद्भास्करप्रति जन्मना ॥ वेदमातरमुच्चार्येत्यऽध्याहारः ॥ प्रतिनत्मना द्विजन्मनामध्यान्हे तु सकृच्चैव क्षेपणीयं द्विजा- तिभिः।।मनुः तिष्ठन्नम्रःप्रभाते तु मध्याह्नऋजुसस्थितः।। उपस्पृशंस्तु सायाह्न भूमापय विनिक्षिपेदिति ॥ ऊर्ध्वयाहुः सूर्यमुदीक्षद्वयमुदुत्यं चित्रंदेवा तच्चक्षुरिति गायत्र्या च यथाशक्ति विभ्राडित्यनुवाकपुरुपसूक्तशिवसंकल्पमंडलवा ह्मणैरित्युपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्योपविशेदर्भेषु ॥ उौं सूर्याभिमुखौ वाहू यस्यसः ऊर्ध्वबाहुः सूर्यमुदीक्षन् आदित्यमुदीक्षमाणः उद्यमित्यादिभिग्भिर्गायच्या च य- थाशक्ति सहस्रं परमां देवीं शतमध्यां दशावरामित्यादिविधा डित्यनुवाकेन सहस्रशीत्यादिपोडशर्चेन पुरुषसूक्तेन यजा- प्रतइत्यादिपडर्चेन शिवसंकल्पेन मंडलबाह्मणेन च उपस्था- यसूर्यस्तुत्वात्रिः प्रदक्षिणीकृत्य कायवाङ्मनोभिः प्रणम्य आसनोपरि प्रागग्रषु त्रिषु कुशेषु प्राङ्मुखउदङ्मुखो वा उपgu ·शुक्याजुषाह्निकम् । ता सूर्योपस्था० ॥ॐ यजाग्रतो दूरमित्यारभ्य शिवसंक- ल्पमस्तु एतदंतं पठेत् ॥ यदेतन्मंडलेति विवस्वानृषिः गायत्रीछंदः वायुदेवता सूर्योप०॥ ॐ यदेतन्मण्डलं इत्यार- भ्य मृत्यु स्यात्मा भवति इत्येतदंतं एतैरुपस्थाय सूर्य प्र- दक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य दर्भेपूपविशेत् ॥ विराचम्यामूनि- त्यारभ्योपविशेदित्यनेन सूत्रसंलग्नेन कात्यायनाचार्येण सं- ध्योपासनमुक्तम् अत एव माध्यंदिनानां स्वगृह्योक्त- त्वाच्छासानुष्ठानं सिद्धिकरम् ॥ यत्पुनः शाखांतराधिकर- णन्यायेनेदमेव: कल्पनं सूत्रकारप्रभृतिभिनिबंधकारैराहि- कपद्धतिकारश्च स्मृत्यंतरोकसंध्योपासनविधिसमुचित लि- खितम् तत्सर्ववेदशाखासाधारणत्वात् ॥ सर्वशाखिनाम- नुष्ठानमुचितम् ॥ इति संध्योपासनप्रयोगः॥ ततःब्रह्मयज्ञं कुर्यात् ॥ . तद्यथा ॥दर्भपाणिः स्वाध्यायं च यथाशत्त्यादावारभ्य वेदम् ॥ उपमाहातिरिक्तदर्भाः पाण्योर्यस्यासौ दर्भपाणिः सन् । स्वाध्यायं ब्रह्मयज्ञं स्वशाखाध्ययनम् ॥स्वशाखाध्य. यनं विन ब्रह्मयज्ञ उदाहतः इतिवचनात् ॥ चकारादन्य- शाखाथांगिरसपुराणेतिहासादीनां चाध्ययनं शक्त्यनुसारे- म कुर्यात् ।। किंतु आदो भादितः आरभ्योपक्रम्य किं त्वेद मंत्राह्मणात्मकम् ।। वेदमित्येकवचनमविवक्षितम् ॥मनुः। ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाब्याहतयोयथा|त्रिपदाचैव गा- ·ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। (९१) यत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ।।ॐकारव्याहतीस्तिस्रो गायत्री त्रिपदां तथा ॥ मनसैवमनुस्मृत्य ततो वेदादिमारभेत् ॥ याज्ञवल्क्यः॥ आदावारभ्य वेदंतु स्नात्वोपर्युपरि क्रमात् ॥ यदधीतेन्वहं शत्या स स्वाध्याय इति स्मृतः॥यस्तु श्रुति- जपः प्रोक्तो ब्रह्मयज्ञस्तु स स्मृतः॥ स चाक्तिर्पणात्कार्यः पश्चादा प्रातराहुतेः॥ वैश्वदेवावसाने वा नान्यत्रेत्यानिमित्त- कान् ॥ कौमें ॥ यदि स्यात्तपणादाग्ब्रह्मयज्ञः कृतो न- दीम् ॥कृत्वा मनुष्ययज्ञं तु ततः स्वाध्यायमारभेदिति अथ- मयज्ञप्रयोगः ॥ स्वासनोपरि प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य तत्र प्राङ्मुखोदङ्मुखोपविश्य दर्भपवित्रपाणिराचम्य देशकालो संकीर्त्य ॥ श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं यथाशक्ति ब्रह्मयज्ञमहं करिष्ये ॥ दक्षिणपादोपरि वामपादं व्यस्तं निधाय ततः- ब्रह्मयज्ञारंभे यथाविधि सात्वा छंदः पुरुपमेनो निर्णोदन शरीरे न्यसेत् ॥ तद्यथा ॥ तिर्यग्बिलश्चमस ऊ- युनाय नमः मुखे ।। ॐ गौतमभरद्वाजाभ्यां नमः नेत्र- योः ।। ॐ विश्वामित्रजमदग्निभ्यां नमः श्रोत्रयोः ॥ ॐ वसिष्ट कश्यपाभ्यां नमः नासापुटयोः ॥ ॐ अवये नमः वाचि ॥ ॐ गायत्र्यग्निभ्यां नमःशिरसि ॥ॐ उष्णिक सवि तृभ्यां नमः ग्रीवायाम् ॐ बृहतीहस्पतिभ्यां नमः अनूके। अनूकः पृष्ठवंशः ॥ॐ वृहद्रथंतरे द्यावापृथिवीभ्यां नमः इति मंत्रावृत्त्या बाहोः। ॐ त्रिष्टुबिंद्राभ्यां नमः नाभौ ॥ ॐ जगत्यादित्याभ्यां नमः श्रोण्योः ॥ॐ अतिच्छंदा प्रजा ·(९२) -- शुकृयाजुपाह्निकम् । पतिभ्यां नमः लिंगे ॥ यज्ञा यज्ञियं वैश्वानराभ्यां नमः गुदे॥ ॐ अनुष्टुपविश्वेभ्यो देवेभ्योनम इति मंत्रावृत्त्या ऊ- वोः ॥ ॐ पंक्तिमरुभ्यो नमः जान्वोः ॥ ॐ द्विपदा विष्णु भ्यां नमः पादयोः ॥ ॐ विछंदावायुभ्यांनमः नासापुट स्थप्राणेषु ॥ ॐ न्यूनाक्षराछंदोभ्यो नमः सर्वांगेपु॥ एव मेवांगानि योजयित्वा ॥ वेदमयः संपद्यते ॥ शापानुग्रहस मर्थों भवति ॥ ब्राझं तेजश्च वईते ॥ न कुतश्चिद्रयं विंदते॥ माझ्मयो यजुर्मयः साममयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय ब्रह्मैवाभ्येति ॥ एवं सर्वानुक्रमोक्तन्यासं कृत्वा दक्षिण हस्ते पवित्रांतरं गृहीत्वा दक्षिणनानुनि वामहस्तोपरि द- क्षिणहस्तं सपवित्रदर्भ निधाय ऋप्यादि स्मरेत् ॥ ॐकार स्य इत्यादि०॥ इपेत्वादिखब्रह्मांतकस्य माध्यंदिनीयस्य यजुर्वेदानायस्य विवस्वान् ऋपिः गायन्यादीनि सर्वाणि यजूं पि सर्वाणि सामानि प्रतिलिंगोक्ता देवता ब्रह्मयज्ञारंभे वि- नियोगः॥ भूर्भुवः स्वः तत्सवि० ॥ ॐ इपेत्वेत्यादिवे दमारभ्यानुवाकशोऽध्यायशो यजुपो वा संहितां ब्राह्मणं चाध्यायशो ब्राह्मणांशो वा प्रणवावसानं वायथाशक्ति प्रत्यं हमधीयमानो मंचं ब्राह्मणं च समाप्य पुनरेवमेवारभ्य समा पयेत् ॥ अनध्यायेऽल्प पर्वण्यल्पतरं पठेत् ॥ स्वशाखाध्य- यनानंतरम् ॥ॐ अग्निमीळे पुरोहित यज्ञस्यं देवमृत्विजम्।। होतारं रत्नधातममित्यादि ॥ ततः ॐ अग्र आयांहिवीत ·(९३) ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। ये गृणानोहुव्यदतिये ॥ निहोतासत्सि वहिपः ॥ इत्यादि। ततः ॐ शन्नेदेवी० ॥ चतुर्वेदानंतरं अंगानि पठेत् ॥ अर्थ शिक्षा प्रवक्ष्यामि।अथातोऽधिकारः फलयुक्तानि कर्माणिमं- डलं दक्षिणमक्षिहृदयम् ॥ वृद्धिरादैच ॥ समानायः समा- मातः॥ मयरसतजभनलगसंमितम् ॥ पंचसंवत्सरमयम् ॥ युग्माऽध्यक्ष ।। गौ माअथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा ॥ प्रणवमुच्चार्य तथा वेदेषु उपनिपट्ठपाध्यात्मिकी विद्यामिति दासादिपु गीतां पृथगपि पठेत् ॥ ततः ॐ नमा ब्रह्मणे नमोऽस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नमु ओपंधीभ्यः ।। नमो वाचेनमौवाचस्पतयेनमो विष्णवेमहुतेकैरोमीति पठे- त् ॥ ॐ तच्छंयोराणीमहे गातुं० द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं ॥ नारायणं नमस्कृत्य ॥ इति विद्यात पोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः॥ वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयता मे जनार्दनः ॥ ॐ ब्रह्मणे नम इत्युच्चार्य ॥ ततः ब्रह्मयज्ञीय कुशानुत्तरतः प्रशिंप्याचामेत् ।। अनेन यथाशक्तिब्रह्मयज्ञा- ख्येन कर्मणा यज्ञरूपी परमेश्वरः प्रीयतां न मम ॥ यस्य स्मृत्या० ॥ द्वितीयदिने पूर्वपठितभागं त्यक्त्वा अन्यमन्य भाग पठेत् ॥ अंते पुनः प्रणवादि करोमीत्यंत पठेत् यस्त्व नधीतसंपूर्णवेदः स यत्किंचिद्धेदभागं पुरुपसूक्तादिरूप माध्यात्मिकी विद्यामितिहासंपुराणादिकं गायत्री वा जपेत् ।। ब्रह्मोत्तरखंडे ॥ अथातो-ब्रह्मगायत्रौं यथाशक्ति जपेद्विजः ॥

·(९४) शुक्खयाजुपाह्निकम् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति ब्रह्मयज्ञफलं लभेत् ॥ ब्रह्मयज्ञप्रसिध्य- थै गायत्र्येकां जपेत्ततः॥ तेन प्रीतिं परां याति देवदेवो जनार्दनः ।। अथ ब्रह्म-गायत्री ॥ ॐ सत्याय विद्महे हिरण्य गर्भाय धीमहि ॥ तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादिति ॥ ॐकार व्याहृतीस्तिषः सावित्री त्रिपदां जपेत् ॥ जत्वा पुनाति पु- रुपमपि भ्रूणहनं नृपं ॥ मनुः । अपां समीपे नियती नैत्य- के विधिमास्थितः॥ सावित्रीमध्यधीयीत गत्वारण्यं समा श्रितः॥ अनध्यायेवल्पपाठमाहापस्तंवः ॥अथ यदि वा- तो वायात्स्तनयेद्वा विद्युन्नत्वेव स्फूर्जेदेकामृचमेकं वाय जुरेकं वा सामाभिव्याहरेदिति ॥ वातादिकममावास्याद्य- नध्यायमंत्रोपलक्षणमिति ॥ अमावास्यादिप्वनध्यायेप्वपि ब्रह्मयज्ञो भवत्येव ॥ अहरहः स्वाध्यायमधीते इति श्रुतेः ॥ मनुः॥ आहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः॥ यःस्रग्ब्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् ॥ तथा।। वेदोपाकरणे चैत्र जपेचैव तु नैत्यके । नानुरोधोऽप्यनध्याये होममंत्रेषु चैव हि ॥ इति ब्रह्मयज्ञः । ततः तर्पणे ब्रह्माणं पूर्व विष्णु रुद्रं प्रजापति देवान् छंदांसि वेदानृपीन्पुरा णाचार्यान् गंधर्वानितराचार्यान्संवत्सरं च सावयवं देवीरप्स- रसो देवानुगानागान्सागरान्पर्वतान्सरितो मनुष्यान्यज्ञान क्षांसि पिशाचान्सुपर्णाभूतानि पशून्वनस्पतारोपधीभूतग्रा मश्चतुर्विधस्तृप्यतामित्योंकारपूर्वम् तर्पयेत्प्राणयेत् ॥ ब्रह्माणं आदौ केपां विष्ण्वादीनाममुपूर्वशब्दोपादानम् ॥

·ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। (९५) योगी ॥ आवाह्य देवताः सर्वा विश्वेदेवाः सपैतृकाः || माणं तर्पयेत्पूर्व विष्णुं रुद्र प्रजापतिम् ॥ इति ॥ सावयव मिति चकारात्संवत्सरस्यैव विशेषणम् ।। चतुर्विध इति भू- तग्रामस्य च ॥ॐ कारपूर्व प्रणवपूर्वकं तर्पयेदित्यर्थः ॥ तथाचोक्तम् ।। ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवपिपितृकर्म च ॥ अनोंकृत्य कृतं सर्व न भवेत्सिद्धिकारकम् ॥ तर्पयेद्ब्रह्मा णमित्यत्र तर्पणक्रियायाः कर्मभूतान ब्रह्मादीनभिधाय भूत- ग्रामश्चतुर्विधस्तृप्यतामित्यत्र प्रथमाप्रयोगमुपदिशत्याचा ॐ ब्रह्मा तृप्यतामिति तर्पणे प्रयोगः कार्यः ।। गोभिल परिशिष्टे । तर्पणे प्रथमा प्रोक्ता श्राद्धे संबुद्धिरुच्यते ॥ पि- ता तर्पणकाले तु पितः स्याच्छादकर्मणि ।। अत्र विस- जनोपदेशादावाहनमपि द्रष्टव्यम्।।योगी ।। आवाह्य पूर्ववन्म नैरास्तीयं च कुशाक्षितौ ॥ प्रागयेषु सुरान्सन्दिाक्षिणाये- धुवा पितॄन् । नामगोचे समुच्चार्य, दद्यात्मणवपूर्वकम् ।। नोदकेषु न पात्रेषु न जुद्धो नेकपाणिना ॥ नोपतिष्ठति । तत्तोयं यत्र भूमौ प्रदीयते । उभाभ्यामाप पाणिभ्यामुदकं यः प्रयच्छति ॥ स मूढो नरकं यातिकालसूत्रमवाशिराः।। इतिव्यानपचनं श्राद्धादिविषयम् तथा चोक्तमातिथा श्राद्ध दाने विवाहे च पाणिनैकेन दीयते ॥ तर्पणे तूभयेनै ज- लं देयं तु नान्यथा ॥ विष्णुः ।। वाशुचि स्थलं चेत्स्यादु- दके देवताः पितृन् । तर्पयेत्तु यथाकाममप्सु सर्व प्रतिष्ठि- तम् ॥ हारितः ॥ पात्राद्वा जलमादाय शुभे पात्रांतरे क्षिपे- ·(९६) शुक्क्याजुपाह्निकम् । त् ।। जलपात्रेऽथवा गर्ने न स्थले तु विवर्हिपि ॥ पिताम हः॥ हेमरोप्यमयं पात्रं तानं कांस्यसमुद्भवम् ॥ पितॄणां तर्पणे योज्यं मृन्मयं तु परित्यजेत् ।। अपूर्वप्राप्तेषु नया: दिख्याततीर्थपु आवाहनाभावः । तत्र तेषां नित्यसलात् ॥ तथा चोक्तम् ॥ गिरिपु ख्याततीर्थेषु नदीषु च विशेपतः ।। साकांक्षा पितरो नित्यं तिष्टंति सलिलार्थिनः ॥ स्कांदे ॥ खेरची विधायेत्थं ततस्तर्पणमाचरेत् । दर्भानगर्भानादाय नव सत्पाथ पंच वा ॥ सामान्समूलानच्छिन्नाद्विजो द- क्षिणपाणिना ॥ तर्पणप्रकारो गोभिलः ॥ द्वौ हस्ती युग्म तःकृत्वा पूरयेदुदकांजलिम् ॥ गोशृंगमानमुद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ दक्षः ॥ प्रादेशमात्रमुष्कृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरान् ॥ उदङ्मुखो मनुष्यांश्च पित्रादीन्दक्षिणामुखः॥तर्प- येदिति शेपः।।भृगुश्च॥प्रागप्रैस्तपैयद्देवानुदगौस्तु मानुपा- न्॥ तानेव द्विगुणीकृत्य तर्पयेत्प्रयतः पितृन् ॥ ततो निवीती मनुप्यान् ॥ ततो देवतर्पणानंतरं निवाती कंठाव- लंबितसूत्रः सन् मनुप्यान देवमानवान् तर्पयेदित्यनुपंगः॥ भरद्वाजः ॥ कंठावलंचितं चैव ब्रह्मसूत्रं यदा भवेत् ॥ तनि- वीतमिति ख्यातं शस्तं कर्मणि मानुपे॥ योगी च ॥ मनुः प्रयाणामपाकुर्यात्तर्पणं कंठसर्जने ॥ प्राजापत्येन तीर्थेन तपयेद्ब्रह्मणः सुतान् ।। अत्र दिनियमः ॥ ऐशान्यामथ को- यो ब्रह्मपुत्रांश्च तर्पयेत् ॥ ब्रह्मवैवते ॥ सौम्याशाभिमुखो नित्यमुदगने च वहिपि ॥ मनुष्याणां च तुष्टयर्थ निक्षिपे- .

·ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। (९७). तुजलांजलीन् । तानाह ॥ सनकं च सनंदं च तृतीयं च सनातनम् ॥ कपिलं चासरि चैव चोढुं पंचशिखं तथा ॥ एते ब्रह्मसुताः सप्त मानुपाः परिकीर्तिताः ॥ ततोऽपसव्यं तिलमिदं कव्यवाडनलसोमं घममर्यमणमग्निप्वात्तान्सोम- पो बर्हिपदः ततो मनुष्यतर्पणानंतरं अपसव्यं प्राचीना- चीतिं कृत्वा तिलैर्युक्तजलं गृहीत्वा कन्यवाडनलादीस्त- पंयेदिति संबंधः ॥ तथा कात्यायनः ॥ सव्यं जानु ततो न्याच्य पाणिभ्यां दक्षिणामुखः ॥ स्वलिंगैस्तपेयेन्मनः स- वॉन्पितगणांस्तथा ।। शुक्कैश्च तर्पयेद्देवान्मनुष्यान्प्रचलैस्ति- लैः ॥ पितृकृष्णतिलैर्भक्त्या विधिवत्सर्वदा द्विजः ॥ उ- क्षिते वामबाहौ तु दक्षिणस्कंधमाश्रितं ॥ प्राचीनावीति- मित्याहुस्तत्पिन्ये वेव कर्मसु ।। पैठीनसिः ॥ अपसव्यं ततः कृत्वा स्थित्वा च पितृदिङ्मुखः॥ पितृदेव्यानि सर्वाणि पि- तृतीर्थेन तर्पयेत् ॥ मरीचिः॥ विवाहे चोपनयने चौले सति यथाक्रमम् ॥ व्याघ्रपादः॥ भानुभौमे त्रयोदश्यां नंदा - गुमघासुच ॥ पिंडदान मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ तीर्थे तिथिविशेपे च गयायां प्रेतपक्षके। निपिद्धेऽपि दिने कुर्यात्तर्पणं तिलमिश्रितम्।।मरीचिः॥ कठाः कण्वाश्च जावा- लाये च वाजसनेयिनः ॥ सतिलं तर्पणं कुर्युनिपि।पि दिने सदा॥शातातपाखड्गमौक्तिकहस्तेन कर्तव्यं पितृतर्पणम् ॥ मणिकांचनहस्तेन न शून्येन कदाचन ।। मुक्तहस्तेन दातव्यं न मुद्रां तत्र दर्शयेत् ॥ तर्जन्यंगुष्ठयोगेन मुद्रेयमभिधीयते ॥

·• (९८) शुक्याजुपाह्निकम् । अनामिकाधृत हेम तर्जन्यां रूप्यमेव च ॥ कनिष्ठिकां धृत खड्गं तेन पूतो भवेन्नरः॥ शंखः । विना रौप्यसुवर्णेन विना ताम्रतिलैस्तथा ॥ विना दर्भश्च मंत्रेश्च पितॄणां नोपविष्टते॥ यमांश्चके ॥ एके आचार्याः यमास्तर्पयेदित्याहुः॥ एकेन- हणाद्विकल्पः ॥ तानाह ॥ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांत- काय च ।। वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ औदुं- बराय दनाय नीलाय परमेष्टिने ॥ वृकोदराय चित्राय चित्र- गुप्ताय वै नमः ॥ इति श्लोकपठिताश्चतुर्दशयमाः ॥ तर्पणे नमस्कारः । सर्वत्र योज्यः ॥ पाझे विशेषः ॥ पितृत्वादप- सव्येन दक्षिणाभिमुखस्तिलेः ॥ देवत्वाद्देवतीर्थेन यमान्स तर्पयेदुधैः ॥ पितृतर्पणेजलिसंख्यामानुपंगिकंफलं चाह॥ एकैकस्य तिलमित्रास्त्रीस्वन्दिद्याजलांजलीन् ॥ याव- जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ अंजलिसंख्यायां व्यासः ॥ एकैकमजलिं देवा दोदौ तु सनकादयः ॥ अहति पितरस्त्रींस्त्रीन्स्त्रियस्त्वेकैकमनलिम् ॥ वृद्धशातातपस्तु ॥ मातृमुख्यास्तु यास्तिनस्तासां दद्याजलांजलीन ॥ स्त्री- स्त्रीनेव तथा न्यासान् दद्यादेकैकमजलिम् ॥ देवे मानुषे च तर्पणे ब्रह्मांडे विशेषः ॥ अंजलिद्वित्तयं दद्यादेवानां तर्पणे द्विजः ॥ ऋषीणां तर्पणेचैव सकृदेव प्रदापयेत् ॥ अतश्च पारस्करसूत्रानुसारिणां देवे मानुपे च तपणे संख्या विशे- पानभिधानाद्विकल्पः॥ जीवत्पितकोऽप्येतानन्यांतरः ।। जीवन विद्यमानःपिता यस्यासो जीवपितृकः सोऽपिएतान् ·ब्रह्मयज्ञप्रयोगः। (९९) . पूर्वोक्तान ब्रह्मादिचित्रगुप्तांतान स्वस्त्यर्थे ॥ इतरः जी- बपितृकादन्यो मृतपितृकः अन्येभ्योऽपरान् पित्रादीन- तर्पयेदिति पूर्वेण संबंधः ॥ विष्णुः ॥ अपसव्यं द्विजे द्राणां पित्र्ये सर्वत्र कीर्तितम् ॥ आप्रकोष्टात्तु कर्तव्यं मातापित्रोस्तु जीवयोः ॥ न जीवपितृकः कृष्णस्तिलै- स्तर्पणमाचरेत ॥ अतिलमेवोत कौडिन्यः ॥ योगी ॥ यदि स्याजीवत्पितृक एभ्यो दद्याजलांजलिम् ॥ ये भ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ पराश- रस्तु ॥ वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते तथा ॥ येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः॥ शंखः॥ एवं यः सर्वभूतानि तर्पयेदन्वहं दिनः ॥ स गच्छेत्परम स्थानं तेनोमूर्तिनिरामयम् ॥ उदीरतामंगिरस आयं तु न कर्ज वहतीः पितृभ्यो ये चेह मधु पाता इति त्र्यूचं जपन् । प्रसिचेत्तुप्यध्वमिति क्रमेण नवों जपन उपांशु आम्नायस्व- रेण पठन प्रसिचेत् ॥ अंजलिकृतं जलं पितृतीर्थेन तर्पण- जलाधिकरणे प्रक्षिपेत् ॥ तृप्यध्वमित्युक्त्वा प्रतिपुरुपं त्री- स्त्रीन जलांजलींश्च प्रक्षिपेदित्यर्थः । तथाच योगी॥ पित- घ्यायन्मसिंचेत जपमंत्रान्यथाकमम् ।। तृप्यध्यमिति च. त्रींनीन्पुरुषाप्रति तर्पयेत् ॥ मार्जनं तर्पणं श्राद्धं न कुर्या- द्वारिधारया ॥ कुर्याचेदारिधाराभिस्तत्सर्वं निष्फलं भवेत्।। इति वचनादन केचिदुदीरतामित्यादिनवानामृचां पित्रादि तर्पणेजलिदाने करणत्वं मन्यते ॥ तदसत् ।। सूत्रार्थपर्या- ·(१०२) शुक्याजुपाह्निकम् । मुपगच्छति तृपार्ताः सलिलार्थिनः॥ निराशास्ते निवर्तते वस्त्रनिष्पीडने कृते । तस्मान्न पीडयेस्त्रमकृत्वा पितृतर्प- णम् ॥ त्रिगुणीकृतवस्त्रं तु न पीडचं तु विचक्षणः ॥ प्रात- विशेपमाह ॥ निष्पीडय वस्त्रमाचम्य ततः संध्यामुपासते॥ मध्याह्ने तर्पणात्पूर्व वस्त्रनिष्पीडनं भवेत् ॥ इति ।। अथ जलदेवतार्चनमाह । वायवैष्णवरौद्रसावित्रमैत्रवारूणैस्तल्लिंगैमरर्चयेत् ॥ ब्रह्मणोऽयं ब्रायः एवं सर्वत्र ॥ तैः कीदृशैः तलिंगेः तेप- ब्रह्मादीनां लिंग प्रकाशनसामर्थ्य येषां ते तल्लिंगास्तैः ता नेवार्चयेत् ॥ नवत्र तद्धितेन तल्लिंगत्वे प्राप्ते न तल्लिंगरि- त्युक्तिवृथा सत्यां श्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणस्थानसमा- ख्याभिमंत्राद्यंगविनियोगो भवति सर्वत्र ॥ अत्र तु लिंग- मेव विनियोजकं ततः एषां मंत्राणां तत्प्रकाशनसामर्थ्य त एवात्र ग्राह्याः ॥ इत्यथै तल्लिंगरित्युक्तम् ॥ एकेकेन तल्लिं गेन मंत्रण पृथक्पृथक् पोडशोपचारैः पंचोपचारैर्वा ब्रह्मा- दीन्पूजयेदित्यर्थः ॥ योगी ॥ ब्रायवैष्णव देस्तु सावित्र मैत्रयारूणैः ॥ तल्लिंगेरेव मस्तानर्चयेत्सुसमाहितः ॥ ध्यात्वा प्रणवमेवादो देवानां तु यथाक्रमम् ॥ नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेच पृथक्पृथक् ॥ अर्चितं स्याजगदिदं तेन सर्व चराचरम् ॥ स्मृत्यर्थसारे ॥ नैकपुष्पं द्विधा कुर्यान्न भिंद्यात्कलिकामपि ॥ भेदश्च कलिकुंदानां समानो ब्रह्मह ·जलदेवतार्चनविधिः। (१०३) त्यया । अश्रह ५ स इत्यादित्यमुपस्थाय प्रदक्षिणी- कृत्य दिशश्च देवताश्च नमस्कृत्योपविश्य ॥ अदृश्र- मस्य केतवो ह ५ सः शुचिपदित्येताभ्यां सूर्यमुप- स्थाय स्तुत्वा प्रदक्षिणीकृत्य दिशः प्राच्यादयः देवताश्च संनिधानात्तासामेवाधिपतयः इंद्रादयः तानपि मंत्रां- तरानवधानात् ॥ चतुर्थ्यतनाम मंत्ररेव नमस्कृत्य तत उपविशेत् ॥ योगीशः ॥ ततोऽवलोकयेदक हंसः शुचि- पदित्यूचा।। स याति ब्रह्मणः सम सदा ब्रह्म विचितयन् ।। स्मृतिरत्नावल्याम्।।स्वयंभूरित्युपस्थाय सूर्यस्यैव प्रदक्षिण- माआवृत्य च नमस्कुयांदिशो दिग्देवताअपि।ब्रह्मामिपृथि- व्योपधिवाग्वाचस्पतिविष्णुमहद्भ्योऽद्भ्योपांपतये वरुणा- यनम इति ॥ पाठक्रमेण ब्रह्मादिभ्यःजलदानपूर्वक नमेदित्य- थायाज्ञवल्क्यः एतेभ्यो देवताभ्यश्व नमस्कारेणवे जलं ।। दत्त्वा नमस्येत्क्रमशस्त्वते वै सर्वकर्मणाम् ॥ ततः किंकु- योदित्याह ॥ संवर्चसेति मुसं विमृष्टे देवा गातु विद इति विसर्जयेत् ।। संवर्चसेति मन्त्रणांजलिना जलमादाय मुखं वि- मृष्टे देवा शोषयति ॥ देवागातुविदति मंत्रण कर्मागभूतान् देवान संहारमुद्रया विसर्जयेत् स्वस्थान गमयेत् ॥ तथाच स्मृतिसिंवर्चसेति पाणिभ्यां तोयेन क्षालयेन्मुखम् ॥ अथ संहारसुद्रा । अधोमुख वामहस्ते उत्तानं दक्षिणहस्तकम् ॥ शिवांगुलीरालिभिः संयोज्य परिवर्तयेत् ॥ एपा संहारमुद्रा स्याद्विसर्जनविधी मता ।। जय तर्पणे चोक्तम् ।। स्कंदपुराणे ·(१०४) शुक्याजुपाह्निकम् । पूर्वमोदप्रमोदादीस्तर्पयेत्पडिनायकान् । ततो ब्रह्मादयो दे- वास्तर्पणीया महामते । ततश्च सनकादीनां ॥ प्रयतस्त- प्तिमाचरेत्॥ अग्निप्वात्तादिकानांतु पितॄणां चानुक्रमात् ।। यमाय धर्मराजाय कुर्वन्संतपणे ततः । पितॄणामथ मा तृणां ततो मातामहस्य च ॥ पत्निश्वशुरवंधूनां सुहृत्सव दिनां ततः॥पितृतर्पणे विशेपमाह ।। अपसव्यं ततः कृत्वा ततश्च पितृदिङ्मुखः॥ पितृन्दिव्यानदिव्यांश्च पितृतीर्थेन तर्पयेत् ॥ मातामह्यादिसर्वेपामकैक सजलांजलिम् ॥ द- द्यात्तीर्थे विशेपेण धर्म परममास्थितः। सूत्रे अनुक्तमत्या- वाहनं कार्यम् ॥ आवाह्य पूर्ववन्मरास्तीर्य च कुशाञ्छु भान् ॥ प्रागग्रेषु सुरान्सम्यग्दक्षिणाग्रेषु वै पितॄन् ॥ इति योगियाज्ञवल्क्योक्तं देवतासन्निधानार्थमविरुद्धमेव गृह्यते ॥ प्रादेशमात्रमुद्धृत्य सजलं प्रामुखः सुरान् ॥ उदड्मनुष्यां- स्तर्पयेत्पितॄन्दक्षिणतस्तथा ॥ प्रादेशमात्रमुद्धृत्यांजलिप- क्षेपः ॥ देवान्ब्रह्मकपाश्चैव तर्पयेदक्षिणतोदकैः ॥ कौमादेव ब्रह्मर्पितर्पणं ।। यवैः शुक्लस्तु तर्पयेदेवान् ॥ इति गोभि- लोक्तेः॥ शुक्लतिले ॥ हेमाद्री छागलेयः ॥ लघुपात्रं करे धृत्वा सौवर्ण खगमेव वा ॥ राजतं ताम्रजं वापि तेन सतर्प- येतपितॄन् ॥ शंखोक्तेमासौवर्णेन पात्रेण राजतेनौदुंबरेण शं- सखङ्गपात्रेण शंकुना वाप्युदर्क पितृतीर्थ स्पृशन्दद्यात् ॥ शंकुना सुवर्णादिनिर्मितया शलाकया। इति तर्पणविधिः ।

·तर्पणप्रयोगः। (१०८) अथ तर्पणप्रयोगः। स्वासने उपविश्य दर्भपवित्रसुवर्णपाणिराचम्य प्राणा- यामत्रयं कृत्वा देशकालौ संकीर्त्य ॥ श्रीपरमेश्वरप्रत्यिर्थ देवपिमनुष्यपितृतर्पणमहं करिष्ये । स्वासनोपरि प्रागग्रा- न्दक्षिणायान्कुशानास्तीर्य यज्ञोपवीती प्राङ्मुखः देवानावा- हयेत्तर्पयेच ।। आवाहनपूर्वकं तर्पणमत्त्वेव कुर्यात् ॥ तद्यथा विश्वेदेवास आगतेति प्रजापतिपिः गायत्री छंदः विश्वे- देवा देवताः आवाहने विनियोगः ॥ ॐ विश्वेदेवासः ॥ विश्वेदेवाः शृणुतेम इत्यस्य स्वयंभूब्रह्मा ऋषिः त्रिष्टुप्छंदः विश्वेदेवा देवताः जपे विनियोगः ॥ ॐ विश्वेदेवाः शृणु- तम ५० ॥२॥ ततः नव सप्त पंच त्रीवा समूलानच्छिन्ना- अान्दर्भान्दक्षिणपाणिनादाय सशुक्छतिलोदकेन वांजलिं दे- वतीर्थेन पूरयित्वा जलादोशृंगमात्रमुद्धृत्य देवतीर्थनव प्रागगर्दभैर्जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ ॐ मोदस्तृप्यताम् ।। ॐ प्रमोदस्तृप्यताम् ॥ ॐ सुमुखस्तृप्यताम् । ॐदुर्मुख- स्तृप्यताम् ॥ ॐ अविघ्नस्तृप्यताम् ॥ ॐ विघ्नकर्ता तृप्यताम् ॥ ६ ॥ ततो देवानामेकैकांजलिना तर्पणम् ।। तत्र मंत्रः ॥ ॐ ब्रह्मा तृप्यताम् । ॐ विष्णुस्तृप्यताम् ॥ ॐ रुद्रस्तृप्यताम् ॥ उदकोपस्पर्शः ॥ ॐ प्रजाप- तिस्तृप्यताम् । ॐ देवास्तृप्यताम् ॥ ॐ छंदांसि तृप्यं- ताम् ॥ ॐ वेदास्तृप्यताम् ॐ ऋपयस्तृप्यताम् । ॐ ८ ·(१०६) शुक्लयाजुपाह्निकम्। पुराणाचार्यास्तृप्यताम् ॥ ॐ गंधर्वास्तृप्यताम् ॥ ॐ इतराचार्यास्तृप्यताम् ॥ ॐसंवत्सरः सावयवस्तृप्यताम् ॥ ॐ देव्यस्तृप्यताम् ॥ ॐ अप्सरसस्तृप्यताम् ॥ ॐ दे- वानुगास्तृप्यताम् । ॐ नागास्तृप्यताम् ॐ सागरास्त.. प्यताम् ॐ पर्वतास्तृप्यताम् ॥ ॐ सरितस्तृप्यताम् ॥ ॐ मनुष्यास्तृप्यताम् । ॐ यक्षास्तृप्यताम् । ॐ रक्षांसि तृप्यताम् ॥ उदकोपस्पर्शः॥ॐ पिशाचास्तृप्यताम्।उद- कोपस्पर्शः ॥ ॐ सुपर्णास्तृप्यताम् ॥ ॐ भूतानि तृप्य- ताम् ॥ ॐ पशवस्तृप्यताम् ॥ॐ वनस्पतयस्तृप्यताम् ॥ ॐ औपधयस्तृप्यताम्।। ॐ भूतग्रामचतुरविधस्तृप्यताम्।। ततो निवीत्युदङ्मुख ईशानाभिमुखो वा ऊर्वजानुरुदगौः कुशैः प्राजापत्येन तीर्थेन द्वाभ्यामजलिभ्यां सनकादिमनु- प्यास्तर्पयेत् ॥ अथ वामपाणितले मूलानि अग्राणि तु दक्षिणहस्ते कृत्वा कुशमध्यप्रदेशे मनुष्यांस्तर्पयामीति प्राजापत्येनेवांजलिंपूरणं तेनैव प्रक्षिपेच्च. ॥ यातिलैर्मनु प्यतर्पणम् ॥ प्रतिदैवतं मंत्रावृत्या द्रौद्धौ जलांजली द- द्यात् ॥ तद्यथा ॥ॐ सनकस्तृप्यताम् ॥ॐ सर्नेदनस्त- प्यताम् ॥ ॐ सनातनस्तृप्यताम् ॥ ॐ कपिलस्तृप्य ताम् ॥ ॐ आसुरिस्तृप्यताम् ॥ ॐ वोढुस्तृप्यताम् ॥ ॐ पंचशिखस्तृप्यताम् ॥ ७॥ अन प्रत्यंजलिमंत्र आ- वर्तनीयः॥ द्रव्येभेदात् ॥ अनुकृतस्य त्यागायोगात् । कालभेदांच॥ एकेकस्यैव समयोगस्येंद्रवारवादि ग्रहाभ्यास- ·तर्पणप्रयोगः। (१०७) वत्प्रत्यंजलिमभ्यसनीयः ॥ एवं पितृतर्पणेऽपि ॥ ततोप- सव्यं कृत्वा दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य उशंतस्त्वा आयतुं न इति द्वाभ्यां मंत्राभ्यां पितृनावाहयेत् ॥ उशंत- स्त्वेति मंत्रस्य प्रजापत्यश्विसरस्वत्य ऋषयः गायत्रीछंदः पितरो देवताः आवाहने विनियोगः ॥ ॐ उशंतस्त्वानि- धी. अत्तवे ॥ उदकोपस्पर्शः॥ आयंतु न इति शंख ऋषिः विष्टुप्छंदः पितरो देवता आवाहने विनियोगः ॥ॐ आय- तुनः पितर ० स्मान् ॥ ततस्तानेव कुशान द्विगुणान्कृत्वा तेपांमध्ये वामांगुप्ततर्जन्यंतरेधृत्वा वामपाणिमणिबंधे धृता कृष्णतिलान्सव्यांगुष्ठेन तर्जन्या वामहस्तजले कृत्वा पितृ- तीर्थेनांजलिं पूरयित्वा प्रतिदैवतं मंत्रावृत्त्या त्रीस्त्रीनंजलीन्द- द्यात् ।। तद्यथा ।। ॐ कव्यवाडनलस्तृप्यता एवं निवारं सर्व ३॥ ॐ सोमस्तृप्यताम् ॥ ॐ यमस्तृप्यताम् ॥ ॐअर्यम- णस्तृप्यताम् ॥ ॐ अग्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यताम् । ॐ सो 'मपाः पितरस्तृप्यताम् । ॐ वहिपदः पितरस्तृप्यताम्॥६॥ इति दिव्यपितृतर्पणम् । इच्छया यमतर्पणं ॥ यमाय नमः॥ प्रयोगेनैकैकस्मैअंजलित्रयं दद्यात् ॥ ॐ यमाय नमः ॥ ॐ धर्मराजाय नमः । ॐ मृत्यवे नमः । ॐ अंतकाय नमः ॥ ॐ वैवस्वताय नमः ॥ ॐ कालाय नमः॥ ॐ सर्वभूतक्षया- य नमः ॐ औदुंबराय नमः॥ ॐदनाय नमः॥ॐ नीला- य नमः॥ ॐ परमेष्ठिने नमः ॥ ॐ वृकोदराय नमः॥ ॥ॐचित्राय नमः। ॐ चित्रगुप्ताय नमः ॥१४॥जीव- ·(१०८) शुकयाजुपाह्निकम्। पितृकोऽप्येतावत्तर्पणं कुर्यात् ॥ मृतपितृकश्चेत्तर्हि स्व- पितृतर्पणं कुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ अमुकगोत्रः अस्मत्पिता अ. मुकशा वसुरूपस्तृप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा नमः॥एवं पुनरंजलिद्वयम् ॥ एवं प्रथमांत सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ अमुकगोत्रः अस्मत्पितामह अमुकशर्मा रुद्ररूपस्तृप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा नमः॥ एवं द्विः ॥ अमुकगोत्रः अस्मत्प्रपितामहः आदित्यरूपस्तृप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा नमः॥एवं द्विः॥ ततः उदीरताअंगिरसः आयंतु न इति त्रयाणां मंत्राणां शंख ऋपिः त्रिष्टुप्छंदः पितरो देवताः ऊजैवहंतीरित्यस्य प्रजाप- तिक्रपिः गायत्री छंदः॥ पितृभ्यो ये चेह इति द्वयोः प्रजा- पत्यश्विनीसरस्वत्य ऋपयः त्रिष्टुप्छंदः त्रयाणां पितरो दे- वताः॥ मधुवाता इति तृचस्य गौतम ऋपिः गायत्री छंदः विश्वेदेवा देवताः सर्वेपा-प्रसेकाख्ये कर्मणि विनियोगः॥ॐ उदारतामवरउत्प[सुऽउन्मध्युमा । पितर सोम्यास ॥ असुयऽईयुरचुका ऋतज्ञास्ते नौव्वंतुपितरो हवैषु ॥ १ ॥ ॐ अंगिरसो न पितरो नवग्वाऽअर्थार्णोभृगव सोम्या सः॥ तेपीवुयशुमुतो युज्ञियानामपि भुढे सौमनसे स्याम॥ ॥२॥ॐ आयतु न पितर सोम्यासौग्निष्वातारे पुथि- भियान !! अस्मिन्युज्ञे स्खुधया मदुतोऽधित्रुवतु तेऽनं तस्मान् ॥ ३॥ॐ ऊजैवहतीरमपितॄन् ॥ ४॥ॐ पितृ ·तर्पणप्रयोगः। (१०९) भ्यः स्वधायिभ्यशुधध्वम् ॥५॥ येचेहपितरो जुष- स्व ॥ ६॥ ॐ मधुवाता० ॥ ७॥ॐ मधुनक्तोमुतो०॥८॥ ॐ मधुमालोब० ॥ ९॥ उदीरतामिति क्रमेण नवर्ची जपन् उपांशु आमायस्वरेण पठन प्रसिदंजलिकृतं जलं पितृती- थेन धारां प्रक्षिपेत् ॥ ततः तृप्यध्यमिति त्रिः॥इति प्रसेका- ख्यं कर्मान्तरम् ॥ ततः अमुकगोत्रा अस्मन्माताअमुकदा- बसुरूपा तृप्यतां इदं जलं तस्यै स्वधा नमः । एवं द्विः ।। अमुकगोवा अस्मपितामही अमुकदारुद्ररूपा तृप्यतामिदं जलं तस्यै स्वधा नमः ॥ एवं द्विः ॥ अमुकगोत्रा अस्मत्य- पितामही अमुकदा आदित्यरूपा तृप्यतामिदं जलं तस्यै स्वधा नमः। एवं द्विः।। मातापितामही चैव तथैव प्रपिता मही ।। एतासां पितृवदद्याच्छेपास्वकैकमजलिम् ॥ ततः अमुकगोत्रा अस्मत्सापत्नमाता अमुकीदा तृप्यतामिदं ज- लं तस्यै स्वधा नमः। ततो नमो वः इति यजुः परमेष्ठी प्र- जापतित्रपि. यजुग्छंदः पितरो देवता जपे विनियोगः ॥ * नमौव पितरोरसाय पितरोनौवः पितरो गृहान्नः इति जपः॥ ॐ गृहान्ने र पितरोदत्त सतो व पितरो देम ॥ अमुकगोत्रः अस्मन्मातामहः अमुकशर्मा वसुरूपस्तृप्यता इदं जलं तस्मै स्वधा नमः॥ एवं प्रमातामहवृद्धप्रमातामहयोः ततो मातामह्यादीनां तिमृणामेकैकमंजलिं दद्यात् ॥ पितृ- व्यादिगुर्वतांस्तर्पयेत् ।। एवं तर्पणं कृत्वा॥ आब्रह्मस्तंवपर्य- ज ·(११०) शुक्याजुपाह्निकम् । तं देवर्षिपितृमानवाः॥ तृप्यतु पितरः सर्वेमातृमातामहाद- यः ॥ १॥ अतीतकुलकोटीनां सप्तदीपनिवासिनाम् ॥ आब्रह्मभुवनाल्लोकानिदमस्तु तिलोदकमिति मंत्राभ्यांअंज- लिद्वितयं दद्यात् ॥ येवांधवाऽ बांधवा वायेऽन्यजन्मनि बांधवाः ॥ ते तृप्तिमखिला यांतु यश्चास्मत्तोभिवां- छति ॥ इति मंत्रेण भुवि एकमंजलि प्रक्षिप्य ॥ ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ॥ ते गृ- हंतु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकमिति मंत्रेण स्नानवस्त्रं निष्पीडयेत् ॥ वस्त्रनिष्पीडननिपेधमाह पराशरः ॥ द्वाद- श्यां पंचदश्यां वा संक्रमे श्राद्धवासरे। वस्त्रं निष्पीडयेनैव न च क्षारेण योजयेत् ॥ इति निषेधस्तु मंत्रेण पीडने ॥त. स्माद्दादश्यांदिषू तूष्णीं निष्पीडयेत् ॥ निराशाः पितरो यांति वस्त्रनिष्पीड़ने कृते ॥ तस्मानिष्पीडयेदत्रं ना कृत्वा पितृतर्पणम् ॥ ततो यज्ञवीत्याचम्य ॥ पुनरपसव्यं कृत्वा द्विगुणितदर्भानुत्तरतः परित्यजेत्तत्र मंत्राः॥ येपां न पिता न भ्राता न पुत्रो नान्यगोत्रिणः ॥ ते सर्वे तृप्तिमायांतु मयो- त्सृप्टैः कुशैः सदा ॥ सत्यमाचम्य ॥ ततः जले ब्रह्मदेवतापू. जनेविनियोगः ॥ ॐ ब्रह्म जज्ञानं प्रथुमं० श्च विव॥इत्य नेन ब्रह्माणं पंचोपचारैः संपूज्य ॥ इदं विष्णुर्मेधातिथिक्रषिः गायत्री छंदः विष्णुदेवता विष्णुपूजने विनियोगः।। ॐ इदं विष्णुविच सुरे॥ इत्यनेन विष्णुं पूजयेत् ॥ नमस्ते रुद ·॥ तर्पणप्रयोगः। (१११॥ मन्यव इति परमेष्ठीऋपिः गायत्री छंदः रुद्रोदेवता रुद्रपून जने विनियोगः ॥ ॐ नमस्ते रुद्र मुन्यवऽउत्तोनम ॥ इति रुद्र पूजयेत् ॥ उदकोपस्पर्शः ॥ तत्सवितरिति विश्वा- मित्र ऋपिः गायत्री छंदः सूर्यो देवता सूर्यपूजने विनियोगः।। ॐ तत्सवितुर्व० ॥ इति सूर्यपूजनम् ॥ मित्रस्य चर्षणिधृते- ति विश्वामित्र ऋपिः गायत्री छंदः मित्रो देवता पूजने विनि- योगः ॥ ॐ मित्रस्य॑ चर्पणिधृतोवोदेवस्य सानसि ॥ द्युम्नं चित्रश्रवस्तमम् ॥ इति मित्रं पूजयेत् । इमम्मेति शुन-शेप ऋषिः गायत्री छंदः वरुणो देवता पू० ॥ ॐ इमम्मैवरुण शु०॥इति वरुणपूजनमातित उत्थाया। अश्रमस्येति प्रस्क- वो गायत्री सूर्योपस्थाने वि०* अदृश्रमस्य केतवो विस्म- योजना ५ अनु ॥ भ्राजन्तो अग्नयो यथा ॥१॥हसः शुचि- पदिति वामदेव ऋषिः अतिजगती छंदः सूयों देवता सूर्यो- पस्थाने विनियोगः ।। ॐ हुसरे शुचिपदसुरतरिक्षु सदो- तां वेदिपदतिषिर्दुरोणसत् ।। नृपद्वरसतुसन्यौमसदुजा गोजा ऋतुजा अद्विजा द्रुतं बृहत् ।। इति मंत्रद्वयेन मूर्यमु- पस्थाय प्रदक्षिणमावृत्य ।। ॐ प्राच्य दिशे नमः । ॐईदा- य नमः।। एवं दशदिग्देवताश्च नत्वोपविशेत् ॥ॐ ब्रह्मणे न- मः॥ ॐ अग्नये नमः ॐ पृथिव्यै नमः ॥ ॐ औपधीभ्यो नमः ॐ वाचे नमः ॥ ॐ वाचस्पतये नमः ॥ ॐ ·.. (११२) शुकृयाजुपाह्निकम् । नमः ॐ महद्भ्यो नमः॥ॐ अंन्यो नमः ॐ अपां पतये वरु- णाय नमः । इति क्रमेण ताभ्यो देवताभ्यो जलं दत्त्वा नमः स्येत् ॥ ततः संवर्चसेति परमेष्टी.ऋपिः त्रिष्टुप्छंदः त्वष्टा देवता मुखमार्जने विनियोगः ॥ ॐ संवर्चसा पयसा संतनू- भिरगन्महि मनसास शिवेन ॥ त्वष्टा सुत्रो विदधातु रायोमाष्टुं तन्योयदिलिप्टम् ॥ इति हस्ताभ्यां मुखमार्जन- म् ॥ देवागातुविदइति विसर्जनम् ॥ अनेन देवऋपिमनुष्य- पितृतर्पणाख्येन कर्मणा.भगवान्पपरमेश्वरः प्रीयतां न मम ॐ तत्सद्भः ॥ इति तर्पणप्रयोगः॥ अथ संक्षेपतर्पणम् ॥ तथा चोक्तम्।। आब्रह्मस्तंवपर्यतं जगत्तृप्यत्विति त्रुवन् । जलांजलिनयं दद्यात् ॥ तथा चोक्तम् ॥ आब्रह्मस्तंवपर्यंत जगत्स्थावरजंगमम् ॥ .मया दत्तेन तोयेन तृप्ति यांतु परां गतिम् ।। इति संक्षेपतर्पणम् । ततस्तीर्थ प्रक्षाल्य जलपात्र- मादाय तीर्थप्रदेशं प्रदक्षिणीकृत्य गृहमागत्य विष्ण्वादिपूजनं कार्यम् ।। नृसिंहपुराणे||जलदेवं नमस्कृत्य ततो गच्छेद्गृह बुधः॥ पौरुपेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्याद्रलिकर्म तथैव च ।। अकाले कृतं प्रयोगपारिजा- ते ॥ अकाले यत्कृतं कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रिया||अकाले यत्कृतं कर्म अकृतं तद्विचक्षते ॥ अकर्म क्रियते होमादका ·(११४) शुक्याजुपाह्निकम् । र्षिभिः ॥ पंच कृप्ता महायज्ञाःप्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ देवलः अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।। होमो देवो बलि- भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ तर्पणं श्राद्ध इति कात्यायनः।। परिशिष्टे ॥ यस्मिंत्रमौ भवत्पाको वैश्वदेवस्तु तत्र वै ॥ उ. त्तानेन तु हस्तेनांगुप्टाग्रेण पीडनम् ॥संहितांगुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयादविः॥ शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यादे वा फलम् ॥ संकल्पयेद्यदाहारस्तेनानौ जुहुयादतिः॥ व्या- सः॥ जुहुयात्सर्पिपाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम्।। दध्यक्तं पय- साभ्यक्तं तदभावेभसापि वा ॥ कात्यायनः ॥ स्वाहाकारो वपकारो नमस्कारो दिवौकसाम् ॥ स्वधाकारः पितॄणां तु हतकारो नृणां तथा ॥ चतुर्विशतिमते ॥ आदौ वृद्धौ क्षये चांते दर्श मध्ये महालये । एकोद्दिष्टे निवृत्तेतु वैश्वदेवो वि- धीयते ॥ मार्कडेयः॥ यः करोति नरो होममसमिद्धे विभा- वसो ॥ जीर्णदुःखी च रोगातों मंदाग्निः संप्रजायते ॥तस्मा- त्समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कदाचन ॥ आरोग्यमिच्छतायु- ष्यं श्रियमात्यंतिकी तथा॥शातातपागधं पुष्पं च दत्त्वा- थ वहिरनेश्च धर्मवित् ॥ पाणिनैकेन जुहुयादहिः सत्यं नि- धाय च ॥ उद्धृत्य हविरासिच्य हविपेण घृतादिना ॥.स्व- शाखाविधिना हुत्वा तच्छेपेण बलिं हरेत् ॥ अविभक्तेषु सं- स्पृऐप्वेकेनापि कृतं तु यत् ।। देवयज्ञादिसर्वार्थ लौकिका- मौ कृतं यदि॥

·साग्निक वैश्वदेव प्रयोगः। (११६) अथ साग्निकवैश्वदेवप्रयोगः॥ अहोऽधा विभक्तस्य चतुथै सानमाचरेत् ॥ पंचमे पं. चयज्ञाः स्युभोजनं च तदुत्तरमतवावसथ्यादुल्मुकं महान- से कृत्वा तत्र वैश्वदेवार्थ पाकं विधाय महानसादगारानाह- त्यावसथ्ये निधाय ततः पाकादनमुद्धत्याभिवार्य अग्नरुत्तर- ताप्राङ्मुख उपविश्य दर्भपवित्रपाणिदिराचम्य प्राणानाय- म्य देशकालौ संकीर्त्य ॥ ममपुरुषसंस्कारानसंस्कारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं वैश्वदेवेनाहं यक्ष्ये ॥ ततोदेवताभिध्या- नम् ॥ देवतानामभिध्यान न करोति विमूढधीः ॥ वृथा तस्य भवेत्कर्म इति वेदविदो विदुः॥ तद्यथा ॥ ब्रह्माण ॥ प्रजाप ति ॥ गृह्य ॥ कश्यप । अनुमति । एतादेवयज्ञेन ॥ पर्जन्यं ॥ आपः॥ पृथिवीं धातारं विधातारंवायु ॥४॥प्राचीदिशं । दक्षिणां दिशग्रतीचीदिशाउदीची दिशं । बह्माणं । अंतरि- सं। सूर्य विश्वान्देवान् । विश्वान्भूतान् । उपसं । भूतानां च पति ।। पितॄन् । बलियज्ञेन । यक्ष्माणं ॥ वैश्वदेवानपा- बनिणेजनेन ॥ सनकादिमनुष्यान्हंतकारेण यक्ष्ये ॥ ततः मणिकोदकेनानि पर्युक्ष्य नेतरथावृत्तिः । दक्षिणजावा- च्य दक्षिणहस्तेन द्वादशपर्वपूरकमोदनमादाय जुहुयात् ॥ प्रदीप्तमी जुहोति ॥ ॐ ब्रह्मणे स्वाहा इदं ब्रह्मणे नमम ॥ ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्र० ।। ॐ गृह्याभ्यः स्वाहा इदं गृह्याभ्यो १०.१॥ ॐ कश्यपाय स्वाहा इदं कश्यपा० ॥ ॐ अ- नुसतये स्वाहा इदं अनु०॥६॥ देवयज्ञः। मणिकपश्चिमभागे ।

·सामिक वैश्वदेव प्रयोगः। (११५) अथ साग्निकवैश्वदेवप्रयोगः॥ अहोऽधा विभक्तस्य चतुर्थे नानमाचरेत् ॥ पंचमे पं- चयज्ञाः स्यु जनं च तदुत्तरम्।।तत्रावसथ्यादुल्सुकं महान- से कृत्वा तत्र वैश्वदेवार्थ पाकं विधाय महानसादगारानाह- त्यावसथ्ये निधाय ततः पाकादनमुद्धृत्याभिवार्य अग्नरुत्तर- तःप्राङ्मुख उपविश्य दर्भपवित्रपाणिदिराचम्य प्राणानाय- म्य देशकालौ संकीयं ॥ ममपुरुपसंस्कारान्नसंस्कारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ वैश्वदेवेनाहं यक्ष्ये ॥ ततोदेवताभिध्या- नम् ।। देवतानामभिध्यान न करोति विमूढधीः ।। वृथा तस्य भवेत्कर्म इति वेदविदो विदुः ॥ तद्यथा ॥ ब्रह्माणं ॥ प्रजाप ति । गृहो । कश्यपं । अनुमति । एतादेवयज्ञेन । पर्जन्यं ॥ आपः॥पृथिवीं। धातारं विधातारंवायुं ॥४॥प्राचीदिशं । दक्षिणां दिशाप्रतीचीदिशाउदीची दिशं । बह्माणं । अंतरि- क्षे॥ सूर्य विश्वान्देवान् ॥ विश्वान्भूतान् ।। उपसं । भूतानां च पति ॥ पितॄन् । बलियज्ञेन ॥ यक्ष्माणं ॥ वैश्वदेवान्नपा- निणेजनेन । सनकादिमनुष्यान्हंतकारेण यक्ष्ये ।। ततः मणिकोदकेनाग्निं पर्युक्ष्य नेतरथावृत्तिः ॥ दक्षिणजान्वा- च्य दक्षिणहस्तेन द्वादशपर्वपूरकमोदनमादाय जुट्ठयात् ॥ प्रदीप्तेनौ जुहोति ॥ ॐब्रह्मणे स्वाहा इदं ब्रह्मणे नमम ॥ ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्र० ॥ॐ गृह्याभ्यः स्वाहा इदं गृह्याभ्यो॥ॐकश्यपाय स्वाहा इदं कश्यपा० ।। ॐ अ- नुमतये स्वाहा इदं अनु०॥ देवयज्ञः॥ मणिकपश्चिमभागे ·(११६) शुकृयाजुपाह्निकम् । प्रासंस्थमुदकसंस्थं वाहुतशेपेणानेन वलित्रयं दद्यात् ॥ॐ पर्जन्याय नमः इदं पर्जन्याय न मम ॥ॐ अभ्यो नमः इद: मन्यो० ॥ॐ पृथिव्यै नमः इदं पृथि ततोद्वार्ययोः शाखयो- मध्ये प्रासंस्थं वलिद्वयं दद्यात् ।। ॐ पात्रे नमः इदं धात्रे न मम ॥ ॐ विधाने नमः इदं विधात्रे० ॥ नमो वायवे न- म इत्यनेनैव मंत्रेण पुरस्तादारभ्य प्रतिदिशं प्रदक्षिणं बलि- चतुष्टयं दद्यात् ॥ इदं वायवे न मम सर्वत्र ॥ ततःप्रागा- दिचतस्पु दिक्षु दत्तानां वायुक्लीनां पुरस्तादिशां चतुरो वलीन्दद्यात् ॥ ॐ प्राच्य दिशे नमः इदं प्राच्ये॥ॐद- क्षिणायै दिशे नमः इदं दक्षिण ॥ ॐ प्रतीच्य दिशे नमः इदं प्रतीच्य० ॥ ॐ उदीच्यै दिशे नमः इदं उदी०॥ ततो वायुवलीनामंतराले प्रासंस्थं बलिवयं दद्यात् ॥ ॐ ब्रह्मणे नम इदं ब्रह्म ॥ॐ अंतरिक्षाय नमः इदं अंत० ॐ सूर्याय नमः इदं सू० ॥ एतेपामुत्तरतो बलिद्वयं दद्या- त् ॥ ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नम इदं विश्वेभ्यो दे० ॥ ॐ विश्वेभ्यों भूतेभ्यो नमः इदं विश्वे० ॥ तयोश्चोत्तरतो ब- लिद्वयं दद्यात् ॥ ॐ उपसे नमः इदमुप० ॥ ॐ भूतानां पतये नमः इदं भू० इति भूतयज्ञः॥ ब्रह्मादिवलीनां दक्षिण- प्रदेशे प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य पितृ- तीर्थेन पितृभ्यः स्वधा नमः इति मंत्रणेकबलि पात्रावशि- पानेन दद्यात् ।। इदं पितृभ्यः स्वधा न मम ॥ इति पितृ- यज्ञः सव्यं कृत्वोदकस्पर्शः ॥ ततस्तत्पात्रं प्रक्षाल्य नि- ·सानिक वैश्वदेव प्रयोगः। (११७) जनजलं ब्रह्मादिवलितो वायव्यां दिशि निनयेत् ।। य- मैतत्ते निर्णेजनं इदं यक्ष्मणे । अत्र ब्रह्मयज्ञो वा ॥ ब्रह्म- यज्ञस्तु उक्त एव ॥ ततो वैश्वदेवान्नादुद्दृत्य पोडशयास- परिमितमन्त्रमुदकपूर्वकंत्राह्मणाय दद्यात् ।। पाने अन्नं कृत्वा निवीती भूत्वोदङ्मुख उपविष्टः ॥ इदमन्नं सनकादिमनु- ष्येभ्यो हंत ते इति मंत्रेण दद्यात् ।। विष्णुपुराणे ॥ ततो गोदोहमानं तु तिष्टेत्कालं गृहांगणे ॥ अतिथिग्रहणार्याय तदूर्व वा यथेच्छया ॥ अतिथिप्राप्तौ पादप्रक्षालनपूर्वक गंधमाल्यादिभिरभ्यानं परिवेष्य हंत ते इति मंत्रेण संक- ल्प्य । यथा ।। हंत इदमन्नं सनकादिमनुष्येभ्यो न मम ।। मनुः ॥ अतिथिं पूजयेद्यस्तु श्रांतं चादृष्टमागतम् ॥ सवृष गोशतं तेन दत्तं स्यादिति मे मतिः॥ ततः कुलदेवतापूज- नम् ॥ ततो नित्यश्राद्धम् । ततो ग्रासः ॥ तत्र ऋष्यशृंगः गवां प्रासं प्रकुति नित्यमेव दिनदिने । गवां कंडूय- ने स्पर्श घासमाहिकमेव च ॥ तत्र मंत्रः ॥ सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः ।। प्रतिगृहत्विमं ग्रास गाव- स्त्रैलोक्यमातरः ॥ इदमन्नं गोभ्यो न मम ॥ ततः काका- दिवलीन्वहिर्दद्यात् ।। तद्यथा ॥ ऐंद्रवारुणवायव्याः सौम्या वैनैर्ऋतास्तथा।। वायसा प्रतिग्रहंतु भूमौ पिंडं मयार्पितम्।। इदं वायसेभ्यो न मम ॥ शानौ द्वौ श्यामशवलौ वैवस्वत कुलोद्भवौ ॥ ताभ्यां पिंडं प्रदास्यामि रक्षेतां पथि मां सदा।। इदं श्वभ्यां न मम ।। देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धा- ·(११८) शुऊयाजुपाह्निकम् । श्च यक्षोरगदैत्यसंघाः॥ प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चान्नमिच्छति मया प्रदत्तम् ॥ इदं देवादिभ्यो न मम॥ पि- पीलिकाकीटपतंगकाया बुभुक्षिताः कर्मणि बद्धवद्धाः ।। तृत्यर्थमन्नं हि मया प्रदत्तं तेपामिदं ते मुदिता भवतु ॥ इदं पिपीलिकादिभ्यो न मम ॥ ततः गृहमागत्य न्यायुषमि- ति मंत्रेण भस्मना त्रिपुंड्रधारणम् ॥ अनेन वैश्वदेवाख्येन- कर्मणा परमेश्वरः प्रीयतां न मम ॥ अथ निरनिकस्य वैश्वदेवः॥ वसिष्ठः॥अनग्निकस्तु यो विप्रः सोऽनं व्याहृतिभिः स- ह ॥ हुत्वा शाकलमत्रैश्व शेपाभूतवलि हरेत् ॥ अनगिका श्रोतस्मानिरहितः शाकलमंत्राः देवकृतस्यैनसो देवयज- नमसीत्यायाः ॥ अत्रिः ॥ प्रजापतेः स्विष्टकृतः पत्नीना- माहुतीर्तुत्वा ।। हुतशेपात्ततो देवी बली भाक्तिकपैटिकौ ॥ व्यासः॥ शाकलेन विधानेन जुहुयाल्लौकिकानले॥ व्यस्ता- भिहितीभिस्तु समस्ताभिस्ततः परम् ॥ पहिर्देवकृत- स्पेति मंत्रविद्भिर्यथाक्रमम् ॥ प्राजापत्यं स्विरकृतं हुत्वैवं द्वादशाहुतीः॥ ॐकारपूर्वस्वाहांते त्यागः स्विष्टकृद्विधान- तः॥भुवि दर्भान्समास्तीर्य बलिकर्म समारभेत् ॥ विश्वे- भ्यो देवेभ्यः इति सर्वेभ्यो भूतेभ्य एव च ॥ भूतानां पत- ये चेति नमस्कारेण शास्त्रवित् ॥ दद्यादलित्रयं चाग्रे पि- तृभ्यश्च स्वधानमः॥ पात्रनिणेजनं वारि वायव्यां दिशि ·सानिक वैश्वदेव प्रयोग। (११९) निक्षिपेत् ॥ उद्धृत्य षोडशनासमात्रमन्नं घृतप्लुतम् ॥ इद- मन्नं मनुष्येभ्यो हतेत्युत्वा समुत्सृजेत् ॥ गोत्रनाम स्वधा- कारे पितृभ्यश्चापिशक्तितः॥ पड्भ्योऽनमन्वहं दद्यापितृय- ज्ञविधानतः ॥ अभावादग्निहोत्रस्य आवसथ्यात्तु बाह्यतः॥ . यस्मिन्ननौ पचेदन्नं तस्मिन्होमो विधीयते ॥ यज्ञपावे का- त्यायनः ॥ अनाहिताग्निभिः कार्यों वैश्वदेवो यथाविधि ॥ अभक्ष्यस्तु भवेत्पाको वैश्वदेवविवर्जितः ॥ सभार्यो यो गृहीताग्निविधुरः स्नातकोऽपि वाः ।। व्याहृतीभिः सम- स्ताभिर्व्यस्ताभिश्च ततः परम् ।। हुत्वा तु शाकलेमत्रैः प्रा- जापत्यं ततः परमस्तिष्कृच्च हुनेदन्नं देवयज्ञोऽयमीरितः।। भूतयज्ञं ततः कुर्यार्पजन्यादित्रिक विना ॥ नित्यश्राद्धं निरग्नेः स्यात्साने पित्र्योवलिस्मृतीपितृयज्ञो यमाख्यातो नाग्नेर्वा पैत्रिको वलिः ॥ निर्णिज्य ब्रह्मयज्ञस्यापंचमो मानुपः स्मृत इति ॥ अन्नप्रोक्षणे मंत्रानाह ॥ वायुपुराणे ॥ युद्देवा इति तृचं च इदमापस्तथैव च ॥ किरिकेभ्यः शंभ- वाय पइभिरन्नं विशुध्यति ॥ देवलः ॥ नात्मार्थे पाचये- दन्नं नात्माथै घातयेत्पशून् ॥ देवार्थे ब्राह्मणार्थे वा पच्य- माने न बाध्यते ।। अथ निरमिकवैश्वदेवप्रयोगः ॥स्थडि- ले पंचभूसंस्कारान्कृत्वा तत्रानि संस्थाप्य वैश्वदेवार्थमन्नं घृतयुतं कृत्वा गंधपुष्पाणि चादाय पश्चादग्नेःप्राङ्मुख उप- विश्य हुतवह समृद्धं विधाय दर्भपवित्रपाणिदिराचम्य बद्ध शिखी प्राणानायम्य संकीर्त्य शुभपुण्यतिथी पंचसूनाजनित ·(१२०) . शुक्लयाजुपाह्निकम् । पापक्षयपूर्वकनित्यकर्मानुष्ठानसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये वैश्वदेवाख्यं कर्माहं करिप्ये॥ ततो देवताभिध्यानम्॥प्रना- पति अग्निं वायु सूर्य पारमग्निं प्रजापति अग्नि स्विष्ट- कृतं एतान्देवयज्ञेन ॥ धातारं विधातरं वायुवायुवायुवायु प्राचीदिशं दक्षिणादिशं प्रतीची दिशंउदीची दिशं ॥ ब्रह्मा- णं अंतरिक्ष सूर्य विश्वान्देवान् विश्वान्भूतान् ॥ उपस भूता- नां पति ॥ पितॄन् बलियज्ञेन ॥ यक्ष्माणं वैश्वदेवानपावनि- ऐंजनेन ॥ सनकादिमनुप्यान हंतकारणाहं यक्ष्ये ॥ चत्वारि शृंगेइत्यानं ध्यात्वा ।। चत्वार शृंगा त्रयौ अस्य पादा देशी सुप्त हस्तासोऽअस्य ॥ विधा बुद्धो वृषभो रौखी- ति महो देवो मां आविवेश ॥ ३ ॥ एपो ह देवेत्या- वाहनम् ॥ एपो ह देवः प्रदिशो नुसर्याः पूर्वो ह जातः स र गर्भ अंतःस एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जना: स्तिष्टति सर्वतोमुखः ॥ २ ॥ ॐ वैश्वानराय नमः इति मंत्रेण गंधपुष्पायै हिरनिमभ्यर्य प्रार्थयेत् ॥ मुखं यः सर्वदेवानां हव्यभुक्तव्यभुक्तथा ॥ पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने । शांडिल्यगोत्र ॥ अरुणी माता ॥ वरुणपिता।उत्तानकुक्षी जिह्वा ललाटकपिला कराली श्वेता धूम्रा पैंग्या वैश्वानरा०॥ततोवैश्वदेवार्थमुद्धृतमन्नंषभिर्मः शुद्धयर्थसंप्रोक्षयेत् ॥ते च मनाः यद्देवादे ।।०॥३॥ॐ दिवा० ॥२॥ॐ यदियायः॥३॥ इदमापःप्र० ॥४॥ ॐ किरिकेभ्यो निहतेभ्यः ॥५॥ ॐनमः शंभवाय.

·वैश्वदेवः। (१२१) शिवतराय च ॥६॥ प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्ष्य ॥ दक्षिणजान्वाच्य वामकरण हृदयं स्पृशन्देवतीर्थेन सुसमिद्धेनौ जुहुयात् ।। व्याहतीनां प्रजापतिपिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छंदांसि अग्नि- वायुसूर्या देवताः वैश्वदेवहोमे विनियोगः।। ॐभूर्भुवःस्वःस्वा- हा इदै प्रजापतये ॥ भू-स्वाहा इदमग्नये न ममा भुवः स्वाहा इदं वायवे न मम ॥ ॐ स्वःस्वाहा इदं सूर्याय न मम देवकृतस्येत्यादिपण्णां यजुपांप्रजापतिपिः यजुश्छंदःअ- ग्निदेवता शाकलहोमे विनियोगः ॥देव कृतस्यैनसो वु- यजनमसि स्वाहा इदमनये नमम ॥ ॐमनुष्यकृतस्यै नसो वुर्जनमास स्वाहा इदमग्नये न मम ॥ अपतृकृतस्यै नसो वयजनमास स्वाहा ॥ इदमग्नये न ममः ॥ ॐआत्म केतस्यैनसोप्यर्जनमुसि स्वाहा इदमग्नये न मम । एनस एनसोक्यजनमसि स्वाहा इदमग्नये न मम ॥ ॐयुचाहमेनो विद्वांश्चकारयञ्चाविद्वांस्तस्यु सर्वस्यैनसो वर्जनमसि स्वाहा. ॥ इदमग्नये न मम ।। ॐग्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये नमम ॥* अग्नये स्विरकृते स्वाहा इदमनये विष्टकृते न मम ॥ इत्ययं द्वादशाहुतिहोमो देवयज्ञः ॥ अथभूतयज्ञः ॥ पर्जन्यादिकत्रिकवय॑म् ॥ ॐधानमः इत्यादि पूर्ववत्समाप्य ॥ इतिवैश्वदेवप्रयोगः ॥दिवाकर्मरहितेमरीचिः ॥ रात्री प्रहरपर्यंतं दिवाक- त्यानि कारयेत् ॥ अवगाह ब्रह्मयज्ञं सौरंच परिवर्जये- ·( १२२), शुक्छयाजुपाह्निकम् । त् ॥ तथा वृहस्पतिः ॥ दिवोदितानि कर्माणि प्रमादाद- कृतानि वै ॥ शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ।। दिवोदिताः क्रियाः कार्या रात्रावपि यथाक्रमम् ॥ अवगाई विना सौरं ब्रह्मयज्ञं च तर्पण।। स्मृतिमाआचार्याः केचिदिई ति राबावपि च तर्पणम् ॥ तद्यतुःशाखिनामेव नान्येषां तु विधीयते ॥ मध्यान्हे समतिकांते सायंकाले भवेद्यदि ॥ सायंसंध्यामुपास्यादौ संध्या माध्यान्हिकी ततासायंकालो व्यतीतश्चेदस्तं याति दिवाकरे ॥कुर्यादावर्तनी संध्यांसमार- भ्य यथाक्रमम् ॥आवर्तनो मध्यान्हः।। कुर्वातावर्तनों संध्या रात्रावपि न दुप्यति ॥ दद्यादये तु गायन्या सौरसूक्तं च वर्जयेत् ॥ मध्यान्हसंध्यारात्रौ चेत्प्रमादाक्रियते यदि। सौरस्थाने जपेत्सूक्तं सौरंवेश्वानरीयकम् ॥अकरणे प्रायश्चि- तं व्यासः ॥ होमानदानरहितं न भोक्तव्यं कदाचन ॥ अ- कृत्वा पंचयज्ञास्तु भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ पंचानामपि यज्ञानामैकैकाकरणे नरः॥ उपवासं प्रकुर्वीत गायत्रीजपमेव वा॥अष्टोतरसहस्रं तु पुनः पूतो भवेन्नरः। संध्यालोपे प्रायः श्चित्तंस्मृत्यंतरे ॥ यः संध्यां यदि नोपास्ते ह्यग्निकार्य न चेत्कृतम्।।गायत्र्यष्टशतं जप्य प्रायश्चित्तं द्विजन्मनामिति बौधायनःसप्ताह. प्रातरस्नायी संध्याहोनस्त्रिभिर्दिनः ॥ द्वादशाहमनमिः स्याद्विजःशूद्रत्वमाप्नुयात्।तदोपपरिहारा- थै भानुवारे विशेषतः ॥ अथाशीचे सति संध्याप्रकारमाह जाबालिगअाता मानसी संध्या प्राणायामविवर्जितेति ॥

·वैश्वदेव होमः। (१२३) भारद्वाजनीसूतके मृतके वापि प्राणायाम समंत्रकम्।।तथा मार्जनमंत्रांस्तु मनसोचार्य मानयेत् ॥ गायत्री सम्यगुच्चार्य सूर्यायाध्यै निवेदयेत्ामार्जनं तु न वा कार्यमुपस्थानं न चैव हिमायत्री दशवारं द्वादशवार जपेदित्याहआश्वलायनः ।। आपन्नश्वाशचिः काले तिष्ठन्नपि जपेद्दशेति।आपनो आप- युक्तः अशुचिराशौचवान् ॥ सूतके विष्णुपूजा न कार्या ॥ तदुक्तं सूतके इत्युपक्रम्य हेमाद्री वाराहे।पूर्वसंकल्पितं यत्तु वर्त सुनियतवतैनातकर्तव्यनरैःश्राद्धदानार्चितविवर्जितम्।। पंचमहायज्ञा अपि न कार्याः ।। होमं तत्र प्रकुर्वीत शुष्कानेन फलेन वा पंचयज्ञविधानं तुन कुर्यान्मृत्युजन्मनोगाइतिसंव- तनिषेधात् ।। होमः सायंप्रातः क्रियमाणो नित्यहोमः ।। सतु कार्यएव याज्ञवल्क्योपि ॥ वैतानोपासनाः कार्याः कि- याश्चश्रुतिनोदिताः ॥ यद्यययकार्या क्रिया इत्युक्तं तथा- प्यसगोत्रेण कारणीयाः ॥ तथाच वृहस्पतिः ॥ सुतके मृतके चैव अशक्तौ श्राद्धभोजने ॥ प्रवासादिनिमित्तेषु कारयेनतु हापयेत् ॥ तथाच ॥ सूतके तु समुप्तन्ने स्मात कर्म कथं भवेत् ॥ पिंडयज्ञं चलं होममसगो वेण कारयेत् ॥ पिंडयज्ञः पिंडपितृयज्ञाचरहोमःस्थाली- पाकः । श्रवणाकर्म अश्वयुजीकर्माग्रयणप्रत्यवरोहणाष्टका- दिकम् ।। अत्र द्रव्यत्यागस्तु यजमानेन कार्य इति विज्ञाने- श्वरः। तथा॥ वैश्वदेवं तथा श्रादं ब्रह्मयज्ञं च सुतकें॥न कुत्स्वियमन्येन कारयेन तु सर्वथा ॥ स्मृतिसारे । कुर्या- ·(१२४) शुकृयाजुपाह्निकम् । पंचमहायज्ञानित्यशःसूतकं विना ॥ नित्यं नैमित्तिकं का म्यं सुतकेऽपि च हापयेत् ॥ नित्यमोपासनं नैमित्तिक उप- रांगे स्नानादिकम्।। काम्यं आश्विने चंडिकापूजनादि सर्वथा न त्यजेत् ॥ अन्येन कारयेदित्यर्थः। तथा च ॥ संध्यामिष्टिं चलं होमं यावज्जीवं समाचरेत् । न त्यजेत्सूतके चापि त्यजे- द्छेदधो द्विजः॥ अथ नित्यश्राद्धं मत्स्यपुराणे॥ नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अावाहनवर्जितम् ॥ अदैवं तद्विजानीयात्पार्वणं तद्धि कीर्तितम् ॥ प्रचेताः॥ नावाहना- गौकरणं न पिंडो न विसर्जनम् ॥ व्यासः ॥ नित्यश्राद्धेऽथ गंधायेदिजानभ्यर्च्य शक्तितः॥ सर्वान्पितृगणान्सम्यक्सहै- वोदिश्य भोजयेत् ॥ आवाहनं स्वधाकारं नानुव्रज्य जपादि- कम् ।। ब्रह्मचर्यादिनियमो वैश्वदेवस्तथैव च ॥ नित्यश्राद्ध त्यजेदेतानृभोज्यानं प्रकल्पयेत् ॥ दत्वा तु दक्षिणां शत्त्या नमस्कारैविसर्जयेत् ॥ नित्यश्राद्ध तथा दर्श मन्यादौ संक्रमे तथा ॥ युगादौ च विशेषेण श्राद्धं पदपौरुपं विदुः॥ एकम- प्याशयेदन्नं पण्णामप्यन्वहं गृही॥ एकमप्याशयेन्नित्यं पितृ- यज्ञार्थसिद्धये ॥ अदैवं नास्ति चेदन्यो भोक्ता भोज्यमथापि वा।। अभ्युद्धृत्य यथाशक्ति किंचिदन्नं समाहितः। वेदतत्त्वा- थविदुपे ब्राह्मणायोपपादयन् ॥ कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनो- दकेन वा ।। पितॄनुद्दिश्य विप्रांस्तु भोजयेदशनादिना ॥ नार्पण नच होमं च नावानं न विसर्जनम् ॥ न पिंडदानं, ·नित्यश्राविधिः। (१२५) विकिरं न दद्यादव दक्षिणाम् । दक्षिणायास्तु विहितप्रतिषि- दत्वाद्विकल्पः ।। पोडशीग्रहणाग्रहणवत् ॥ नित्यश्रादं न कुर्वीत प्रसंगाधर सिध्यति ॥ श्राद्धांतरे कृतेऽप्यत्र नित्य- त्वाचन दापयत्यत्र पडभ्यो दत्तं तत्र प्रसंगासिद्धिगायत्र न्यूनेभ्यस्तत्रावृत्तिः पश्वार्थानुष्ठितप्रयाजैः पशुपुरोडाशप्रया- जानां यथाकाम्याग्निहोत्रेण नित्यस्य ।। स्वाध्याये नार्चयेत्तेषां होमे देवान्यथाविधि । पितृ छादविधानेन अन्न तानि कर्मणा ।। कुर्यादहरहः श्रादमनायेनोदकेन च ॥ पयोमूल- फलेवापि पितृभ्यः प्रीतिमावहत् ॥ एकमप्याशयेहि पिवर्थ पांचयाज्ञिके । नचैवं पापयत्किचिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजः ।। याज्ञवल्क्यः॥ पइदैवत्यं भवेच्छाई कर्तव्यं प्रत्यहं द्विजैः ।। नित्यकर्म समाप्याथ ब्राह्मणः श्रद्धयान्वितः ।। अपसव्येन कर्तव्यं नित्यश्राद्धमदेवतम् ।। पितृनुद्दिश्य विप्रस्य भोक्तुम- भ्यागतस्य च ॥ पादप्रक्षालनं कुर्यात्रामगोत्रं समुच्चरन् । अर्चयेदासनं दद्यान्नमो वः पितरस्तथा ॥ गंधपुप्पादिक कुर्याद्भोज्यानं परिपेचयेत् ॥ भोजने सघृतं चान्नं गायत्र्या चाभिमंत्रयेत् ।। इदं विष्णुरिति मंत्रेण पितृभोज्य निवेदयेत्।। ये चेहेत्येनम पितृणां तु समाचरेत् ॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हरि- रित्युक्त्वा विनिवेदयेत् ॥ पालाःसुवासिनीवृद्धास्तथैवातुर- कन्यकाः॥ संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दंपत्योः शेषभोजनम् ।। चित्रातिप्रदानं च कृत्वा भोजनमाचरेत् ।। सपंक्ती ब्राह्मण- स्यापि भुजीयात्सह बंधुभिः ॥ इति नित्यश्रादविधिः ।।

·(१२६.) शुक्लयाजुपाह्निकम् । अथ प्रयोगः॥ स्वागतवचनेन पब्राह्मणान्द्रो वा एक वाभ्यर्च्य ॥ तद्यथा पितरः आगतं ॥ सुस्वागतमिति प्रत्युक्तिः। पितःभुर्भुवः स्वाइदं वः पाद्यं ॥ सुपायमिति प्रतिवचनम् ॥ॐ शंनो- देवी तु नः॥ पितृभ्यो अनः स्वनः पितृभ्यो गंधाः सुगंधाः पितृभ्यो अक्षतपुष्पं स्वक्षतपुष्पम् ॥ अपितृभ्यः स्वधाः धध्वम् ॥ गोत्र अस्मत्पितः अमुकशर्मन् वसुरूप एप ते पा- दाय संपद्यताम् ॥ अस्तु पादार्घ्यः । एवं पितामहादी- नाम् ॥ ततः वंदनं ।। आपः शि आचम्य गृहं प्रविश्य गृहाभ्यंतरे दक्षिणापास्तृतकुशासनेषु समुपवेश्य स्वयमा- चम्य उपविश्य दर्भपाणिः श्रीवासुदेवं संस्मृत्य सावित्री पठित्वा प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य प्राचीनावीतीद- क्षिणामुखः सव्यं जावाच्य अमुकगोत्राणां अस्मपितृपि- तामहप्रपितामहानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां द्वितीयगो- त्राणां मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां अमुकशमणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां नित्यश्राद्धमहं करिष्ये ॥ ततोद्वि- गुणितदर्भानादाय अमुकगोत्रस्य अस्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुरूपस्येदमासनं स्वासनं अवास्यतां धर्मासि आपः पित्रे क्षणः क्रियताम् अतथा प्राप्नोतु भवान् प्रामवानि हस्तप्रक्षा- लनं दत्त्वा विष्टरार्थे तिलकुशानादाय अयं विष्टरः सुविष्टरः एवंपितामहादीनां॥एकत्राह्मणपक्षे एकप्रयोगेनासनादितितो गंधादिकं यथासंभवं दत्वा द्विगुणकुशजलान्यादाय अमुक ·नित्यश्रादप्रयोगः। (१२७) गोत्रेभ्यःअस्मपितृपि वृद्धप्रमातामहेभ्यः इमानि गंधपुष्प- धूपदीपाच्छादनानि स्वधा संपयंताम् ॥ ततःपत्रावलि वि- धाय भस्मादिना चतुरखादिमंडलेन वेष्टयित्वा श्राद्धार्थमन्नं व्यंजनादिकं परिखेष्य गायच्या प्रोक्षणम् ॥ इदं वि०पि- तरः कव्यं रक्षध्वं अंग्रष्टमूलमन्नेवगाह्य । अपहता इति ति- लान्विकीर्य ॥ सव्यमुदकोपस्पर्शः ॥ ततोपसव्यं कृत्वा ॥ वामकरेण पत्रावलि दधानो दक्षिणेन पाणिना जलकुशति- लानादाय वाम नान्याच्यामुकगोवाः अस्मत्पिपितामह पितामहाः अमुकशर्माणः वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः एतद्वोनं दत्तं दास्यमानं चाहप्तेरमृतरूपेण स्वधा संपद्यतां इदं गो वेभ्यः पितृपि दित्यस्वरूपेभ्यः दत्तं न मम ।। इत्येकना- झणपक्षे ब्राह्मणद्वयपक्षे पृथक्पृथक्निकोच्चारणम् ॥ प्र. तिव्यक्ति ब्राह्मणपक्षे ॥ अमुकगोत्र अस्मत्पितः अमुकर्मन्वसुरूप इदमन्नसुपनीतमुपवेष्यमाणं चा तृप्तेः स्वधा नमः एवमन्येपाम् ।। ये चेह पित स्वधा पि- तृभ्यः ॥ ततः सव्यं कृत्वोदकस्पर्शः ॥ ब्रह्मार्पणमित्यादि श्लोकान्पठित्वा प्राचीनावीतिना एको विष्णुमह । अनेन नित्यश्राद्धीयब्राह्मणभोजनेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयतां न मम ॥ ततोश्ऋत्पुरुपसूक्तं जपित्वा आचमनं दत्वा यथाशक्ति दक्षि- णया संतोप्य प्रेपयेत् । अत्र कालदेशनियमाः कर्तृभोक्त नियमाश्च न भवति ।। भोक्तृभोज्यायसंपत्तावृद्धत्यानं यथा शक्तितः॥ पोटा विभज्य मनसा पितृनुद्दिश्य तत्त्यजेत् ॥ दिवाऽसंभवे रात्रौ ग्रहरपर्यंत कार्यम् इतिनित्यश्राद्धम् ॥

·(१२८) शुक्याजुपाह्निकम् । अथ भोजनविधिः ॥ तत्र मनुः ॥ सायंप्रातदिजातीनामशनं श्रुतिनोदितम् ॥ नांतराभोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥ गोभिलः । ततो भोजनवेलायां कृत्वाचारं सदात्मवत् ॥ पोष्यवर्गसमोपेतो भोजनं कारयेदुधः॥ माता पिता गुरुर्भार्या पुत्रा दासास्त- थैवच ॥ अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोप्यवर्ग इति स्मृतः॥ अश्वलायनस्मृतौ ॥ अपम्यां च चतुर्दश्यां राबावनाति नित्यशः॥ एकादश्यामुपवसेच्छुक्लपक्षे विशेषतः । अर्क- पर्वदिने रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिवा ॥ एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ स्मृतिसारसमुच्चये ॥ प्राङ्मुखः स्वयमश्नीयात्प्रतीच्यां वा यथासुखम् ॥ उत्तरे पितृकृत्येषु दक्षिणे तु विवर्जयेत् ॥ आयुष्यं प्राङ्मुखो भुक्ते यशः श्रीं दक्षिणामुखः॥श्रीकामः पश्चिमे भुंक्त न कदाचिदुदङ्मुखः।। सोमवारे तथाभ्यंगे वर्जयेत्तु॥तथाबुधः॥ पारिजाते॥ पितरौ जीवमानौ चेन्नाश्नीयादक्षिणामुखः ॥ भोजनेमंडलमाह वो- धायनः॥ चतुरस्रं त्रिकोणं च वर्तुलं चाईचंद्रकम् ॥ कर्त- व्यमानुपूर्येण मंडलं ब्राह्मणादिषु ॥शंखःआदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा चैव पितामहः ।। मंडलातूपजीवति तस्मात्कुर्व- ति मंडलम् ॥ मार्कंडेयः ॥ यातुधानाः पिशाचाश्च ह्यसुरा राक्षसास्तथा ।। ति ते बलमन्नस्य मंडलेन विवर्जयेत् ।। एक एव तुयो भुक्ते विमले कांस्यभाजने ॥ चत्वारि तस्य वर्धते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ॥ हेमाद्रावत्रिः ॥ पंचाशत्प- ·भोजनविधिः। (१२९) लिक कास्य ह्यधिक भोजनाय वै ।। गृहस्यैस्तुसदाकार्य- मभावे हेमरौप्ययोः कचिनिषेधः स्मृतिचंद्रिकायां प्रचेताः ॥ तांबूलाभ्यंजनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ॥ यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ॥ पारगाहे तथाश्राद्ध वर्जयेत्कांस्यभोजनम् ॥ मोहाच यदि भुंजीत कृतं कर्म च निष्फलम्।।भोजने ग्राह्यपात्राणिरिंभाकुटजमवाजवूपन- सचंपकाः ॥ पद्मोदुंबरपालाशब्रह्मपत्रकमेवच ॥ निपिद्धा- नि॥वटाश्चत्त्यापर्णेषु कुंभमिंटुकपर्णयोनीकोविदारकखा- नां भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ।। करे कपटके चैव शिलायां त्वद्विभाजने ॥ भिन्नकांस्ये च वने च भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ पेठीनसिसौवर्णे राजते ताने पद्मपत्रपलाशयोः ॥ भाजने भोजने चैव विरात्रफलमश्नुते ॥ प्रचेताः।मृन्मये पर्णपृष्ठे वा आयसे ताम्रभाजने ॥ नानीयान पिच्चैव नक- रेन तथासनाव्यासः ॥ पंचाद्रोभोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मो- नमास्थितः ॥ हस्तौ पादौ तथैवास्यमेषु पंचाईता मता। हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्याचम्येत्यर्थः परिवेपणं स्मृत्यंतरे।। शाकादीन्पुरतः स्थाप्य भक्ष्यं भोज्यं च वामतः अन्नं मध्ये प्रतिष्टाप्यं दक्षिणे घृतपायसम् ।। ओदने परमान्ने च आज्य- पात्रं यदि स्थितम् । तदाज्यं च भवेद्रक्तं तदन्नं मांसमुच्य- ते ॥धृतमपि भोजनात्यागेवग्राह्यं ननुच्छिष्टे ।। घृतोच्छिष्टो घृतमादद्यादिति स्मृतिचंद्रिकाकारधृतविष्णुवाक्यात् ॥ शातातपः॥ हस्तदत्तानि चान्नानि प्रत्यक्षं लवणं तथा ।।

·(१३.) शुक्याजुपाह्निकम् । मृत्तिकाभक्षणे चैव गोमांसाशनवत्स्मृतम् ॥ प्रत्यक्षमापि लवणं हस्तदत्तमेव निपिद्धम् ॥ तथापेठीनसिः ॥ लवर्ण व्यजनं चैव घृतं तैलं तथैव च ॥ लेा पेयं च विविधं हस्त- 'दत्तं न भक्षयेदिति॥ शूलपाणी भविष्ये ॥ सैंधवं लवणं यच्च यच्च सामुद्रिकं भवेत् ॥ पवित्रे परमे होते प्रत्यक्षे अपि नि- त्यशः॥ इति ब्रह्मपुराणे ॥ अन्नं दृष्ट्वा प्रणम्यादौ प्रांजलि कथयेत्ततः।। अस्माकं नित्यमस्त्वेतदिति भक्त्याथ वंदये- त् ॥ पानासं समुद्धृत्य समपात्रांतरे क्षिपेत् ।। जलमादा- य मंत्रेण गोग्रासं विनिवेदयेत् ॥ पात्रं धृत्वा तु वामेन याव- स्यानोजनं हि तत् ॥ पाणिना दक्षिणेनैव पर्युत्य परिपेच- येत् ॥ अंगुष्टस्तर्जनी चैव मध्यमा च तृतीयका तिस्रो ह्ये- कांगुली चैव प्रशस्ता पानधारणे ।। सत्यं त्वतन वै प्रात रिणा परिपेचयेत् ॥ तोकेन किरिके चैव शंभवेन विशेपतः।। अभिमंत्र्यानं भुंजीत सर्वक्रतुमवाप्नुयात् ।। सायंकाले तथैव स्याहृतं त्वा चादितः क्रमात् ॥ अन्नेनैव धृताक्तेन नमस्का- रेण वै भुषि । तिन एवाहुतीर्दद्याद्भोजनादौ तु दक्षिणे ॥ . उद्धृत्य किंचिदन्नायं धर्मराजाय वै पलिम् ।।दत्वाथ चित्रगु- साय हस्तौ प्रक्षालयेद्विजः ॥ प्रक्षालितकरोभुक्ते रौरवं न- रकं ब्रजेत् ॥ चित्राय चित्रगुप्ताय प्रेतेभ्यश्चेदमुच्चरेत् ॥ स्मृ- तिः॥ बदरीफलमावानमंगुल्यविनिक्षिपेत् ॥ यमाय धर्माय चित्राय भूतेभ्यश्च ततो जलम् ॥ चित्राहुतीरउद्धृत्य यो भुक्ते मासपंचकम् ।। अयं स केवलं भुक्ते ज्ञानतोज्ञानतोपि वा ।। भोजनादो बलिर्मुकः समुद्धत्य हि भोजनम् ॥ अनुभृत्य तु ·भोजननियमा। (१३१) यो भुक्ते प्राणायामाष्टकं चरेत् ।। आपोशानमिति प्राहु - जनादौ पिवेजलम् ।। अमृतोपस्तरणमसि स्वाहांत मंत्रमु- चरेत् ।। आपोशानमकृत्वा तुं योभुत द्विजसत्तमः ॥ अभो- ज्यं तद्भवेदन्नं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्।।आपोशानं करे कृत्वा पानेकृत्वा तिलोदकम् ॥ श्वानमत्रसम तोयं पुनः पूरयते यदि ॥आपोशनार्थ यत्तीयं धृतं चेन्निसृतं यदि । हस्तं प्र- क्षाल्य तोयेन पुनश्चोद्धारयेनलम् ॥ आपोशानकरो विप्रो यद्याशीर्वचनं पठेत् ।। अभोज्यं तद्भवेदनं दाता प्राप्नोति कि- ल्विपम्॥ यजमानकृतं पापमन्नमाश्रित्य तिष्ठति। अतोन प्र- तिगृहीयात्प्राणैः कंठगतैरपि ।। अन्नं ब्रह्म रसो विष्णुभोक्ता देवो महेश्वरमा एवं ध्यात्वा द्विजो भुक्ते झनदोपैर्न लिप्यते॥ प्राणाहुतीरहुत्वा तु यश्चानं परिमर्दयेत् ॥ मर्दितं भोजयेद्य- स्तुभुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्।।धृतंहीनं तु यो भुक्ते नरश्चाहुति- पंचक। पश्चाइघृतेन यो भुक्ते नरश्चांद्रायणंचरेत् ॥अभ्यर्च्य सर्पिपेकैकां प्राणानामेव चाहुतिम् ॥ संगृह्य विधिना मत्रैहुने- त्पाणाहुति द्विजः। प्राणाहुतिनियममाह शौनकः॥ तर्जनी- मध्यमांगुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिर्भवेत् ॥ स्वाहांताः प्रणवाद्याश्च नाना मंत्राश्च वायवः॥ आश्वमोधिके । यथा रसं न जानाति जिह्वा प्राणाहुतौ नृप । तथा समाहितः कुर्यात्प्राणाहुतिमतं- द्रित इति । अनेन विधिना विमो वाग्यतो भोजनं चरेत् ॥ स्नास्यतो वरुणः शक्ति जुह्वतो निहत्प्रियम् ॥ भुंजतो मृ- त्युरायुज्यं तस्मान्मानं निपु स्मृतम्।। जीवत्पितृकस्य मौन- ·(१३४) शुक्छयाजुपाह्निकम् । मन्योन्यं स्पृशते यदिशामुक्त्वा तदन्नमत्याज्यं गायत्र्यष्टशत जपेत् ॥ स्मृत्यंतरे ॥ भवेदुच्छिष्टसंस्पों भोक्तुर्वा भाजन- स्यच ॥ अन्नं तदेव भोक्तव्यमत्याज्यं भाजनस्थितम् ।। पुनरनं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्।।ततश्चैव जपेद्दे- वीं शतमष्टोत्तरं सुधीशेपमुद्धृत्य भोक्तव्यं श्रूयतामत्र का- रणम् ॥ तृप्तो दद्यादन्नशेपं भूमौ दुर्गतितृप्तये ॥ भुक्त्वा पी- त्वा तु यत्पात्रं रिक्तं त्यजति यो नरः॥स नरः क्षुत्पिपासातों भवेजन्मनि जन्मनि।मंत्रः। यत्र वचन संस्थानां क्षुत्तृष्णो- पहतात्मनाम् ॥ दुर्गतीनां मया दत्तमक्षय्यमुपतिष्टतु ॥ देव- लः ॥ भुक्तोच्छिष्टात्समादाय सर्वस्मात्किचिदाचमनम् ।। उच्छिष्टभागधेयेभ्यः सोदकं निर्वपद्धति ॥ यमस्तु ॥ रोखे पुण्यनिलये पद्माव॑दनिवासिनाम् ॥ अर्थिनामुदकं दत्त- मक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥ ततोऽमृतापिधानमसि स्वाहेत्यपः- पिवेत् ॥ व्यासः ॥ भई पीत्वा तु गंडूपमई त्याज्यं महीतले ॥ रसातलगता नागास्तेन प्रीति नित्यशः ॥ अथ प्रयोगः ॥ पाणिपादौ प्रक्षाल्याचम्य श्रीपर्णदावादिनि- मिते पीठे प्राइमुखः प्रत्यङ्मुखो वोपविश्य भूमि प्रोक्ष्य च- तुरस्र मंडलं कृत्वा तदुपरि हेमरौप्ययोरभावे कांस्यपात्रमुक्त- पात्राणांमध्येऽन्यतमं पात्रं वानिधाय तत्र मध्येनं वामे भक्ष्य भोज्यं दक्षिणेघृतपायसं पुरतः शाकादीन एवं परिवेषणं का- रयित्वा प्रांजलिरनं प्रणम्यास्माकं नित्यमेतदस्त्विति प्रा- र्थ्य ॥ पितुनुस्तोपंमहोघर्माणं तविषिम् ॥ यस्य त्रितो व्योजसा वृत्रं विपर्व मर्दयेत्।।अभिरक्ष्मीज० इति मंत्राभ्यां ·भोजननियमाः। (१३५) स्तुत्वा ।। ॐमानस्तोके० ॥ ॐनमोवः किरि०॥ नमः शंभवाय इत्युदकेनाभिमंत्र्य गायच्या संप्रोक्ष्य ।। असत्यं त्वतन परिपिंचामीति दिवा ।। रात्रौ ऋतं त्वा सत्येन परि- पिंचामि ॥ इति प्रदक्षिणमन्नं परिपिच्य दक्षिणतो मुव्युदक- धारां कृत्वा तत्र बलिवयं दद्यात् ॥ तद्यथा ॥ ॐभूपतये स्वाहा नमः ॥ ॐभुवनपतये स्वाहा नमः । ॐ भूतानां प- तये स्वाहा नमः ॥ एवं वलित्रयं प्रासंस्थं दत्वोपर्युदकं दत्वा वलीनुद्धत्य हस्तं प्रक्षाल्य आपोशानार्थ जलमादाय वामहस्तमध्यमानामिकांगुष्ठै जनपात्रमालभ्य ॥ अनं ब्रह्मा रसो विष्णुभोक्ता देवो महेश्वरः ॥ एवं ध्यात्वा तु यो भुंक्त सोन्नदोपैनलिप्यते ॥ अंतश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्व- तोमुखः ॥ त्वं यज्ञस्त्वं वपदकारस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः॥ वं विष्णोः परमं पदममृतोपस्तरणमसि स्वाहा इति मंत्रण निःशब्दं चुलकं पिबेत् ॥ तर्जनीमध्यमांगुष्टेः ।। ॐ प्राणाय स्वाहा इदं प्राणाय न मम ॥ मध्यमानामिकांगुष्टैः ।। ॐ अपानाय स्वाहा इदमपा कनिष्ठिकानामिकांगष्टैः ।। ॐव्या नायस्वाहा इदंव्याना । कनिष्ठिकातर्जन्यंगुष्ठैः॥ उदा- नाय स्वाहा इदमुदा०॥ सौगुल्यग्रेण ।। ॐसमानाय स्वाहा इदं समानाय न मम ॥ तास्तु दैतेन चर्वयेत् । उक्त च ॥ प्राणे निगदिते शृंगी प्राणेऽपाने च मुद्रिका | समाने समा- ना प्रोक्ता उदानस्तर्जनीमुखैः ॥ ततो जलं स्पृष्टा । शि- खाथि मुक्त्वा ॥ तत्र मंत्रः॥ ब्रह्मपाणिसहस्राणिरुद्रशूल- शतानि च ॥ विष्णुचक्रसहस्राणि शिखामुक्ति करोम्यहम् ।।

·(१३८) शुक्लयाजुपाह्निकम् । टुक्त्वा रात्रौ च सर्वदा ॥ अभ्यंगे चैव मांगल्ये दिवा वाप्य- थवा निशि ॥ प्रातःकाले फलाधिक्यं चूणाधिक्यं तु म- ध्यतः॥ पर्णाधिक्यं भवेद्रानौ स लक्ष्मीवानरोभवेत् ॥ पर्णमूले भवेन्याधिः पर्णाग्रे पापसंभवः ।।चूर्णपत्रं हरत्यायुः शिराबुद्धिविनाशिनी।मूलाग्रं तु परित्यज्यं शिरांचैव परित्य- जेत् ॥ सचूर्ण खादयेत्पत्रमायुःकीर्तिकवान्भवेत् ॥ अनिधाय मुखे पर्ण पूगं खादति यो नरासप्तजन्म दरिद्री स्यादतेन स्म- रते हरिम् ॥ पंचसप्ताएपर्णानि दश द्वादश वापि वा।।दद्यात्स्व यं च गृण्हीयादिति कैश्चदुदीरितम् ॥ तर्जन्या चूर्णमादाय तांबूलं न तु सादयेत् ॥ यदि वा खादयेन्मूटो नरकं प्रति पद्यते ॥मध्यमांगलिनादाय चूर्ण पर्णस्य लेपयेत् ॥ अंगुष्टे- नाथवाचैवविप्राणामप निर्णयः ॥ मृताशौचे तथा श्राद्ध मातापित्रोम॑तेहनि ।। उपवासे.च तांबूलं दिवारानौ विवर्ज- येत् ॥ पक्षश्राद्धे तथा दर्शे युगमन्वंतरादिषु ॥ श्राद्धं निर्वृ- .त्य भुक्त्वा तु तांबूलं खादयेद्विजः॥मोहादकृत्वा यः श्रा- इं ताबूलं यदि सादयेत् ॥ श्रादहंता भवेत्कर्ता रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥ इति तांबूलभक्षणम् ॥ इति पंचमदिनभागः ॥ अथ षष्टादिभागदिनकृत्यमाह॥ दक्षः॥ इतिहासपुराणादौ पष्ठसप्तमकौनयेत्।।अष्टमे लो- कयात्रा तुपहिःसंध्यांततःपुनः॥१॥अथ सायंसंध्याप्रयोगः॥ यमवरस्तमया त्पूर्व घटिकैका यदा भवेत्।। सायसंध्यामु- पासीत कुर्यादोमं च पूर्ववतासायसंध्या प्रतिवत् ॥संकल्पा- ·सायंसंध्याप्रयोगः। (१३९) वाहनाचमनायोपस्थानजपनिवेदनेषु विशेषः॥ पाणिपादौ प्रक्षाल्याचम्य ॥ देशकालो संकीत्यै ॥ ममोपात्तदुरितक्षय- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ विष्ण्यावात्यै सायसंध्योपासनमहं करिष्ये ॥ ततःमार्जनादिन्यासांत पूर्ववत् ।। अथावाहनं ।। वृद्धांसरस्वती कृष्णांपीतवस्त्रांचतुर्भुजाम् ॥ शंखचक्रगदाप- महस्तां गरुडवाहिनीम् सामवेदकृतोत्संगांवैष्णवीं विष्णु- रूपिणीम् |आवाहयाम्यहं देवीमायांती सूर्यमंडलात्।। आ- गच्छ वरदे देवि न्यक्षरे विष्णुवादिनि ॥ सरस्वति छंद- सां मातर्विष्णुयोनि नमोस्तुते।। ततः पूर्ववत्प्राणायामंकृत्वा हस्तेन जलमादाय अग्निश्चमेति मंत्रेणापः पियेत् ॥ अग्निश्च मेति नारायण ऋपिःप्रकृति छदाभन्युमन्युपतिर्देवता मंत्रा- चमने विनियोगः ॥ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च म- न्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षतां यदहा पापमकार्प मनसा वाचा हस्ताभ्यां पयामुदरेण शिश्ना अहस्तदवलुपतु यत्किच दु- रितं मयि ॥ इदमहं मामनृतयोनौ सत्ये ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा ॥ ततो द्विराचमनं ॥ आपोहिष्टेत्यादिअवमर्पणांत कृत्या पश्चिमाभिमुखस्तिष्ठन्पाणिभ्यां जलमादाय सावित्र्या भिमंत्र्य सायसंध्यासरस्वतीश्रीसवित्रे इदमयं समर्पयामि ॥ इति निर्दद्यात् ॥ अथोपस्थानम् ॥ॐइमम्मेव तत्वायामि स्वन्नो सत्यत्रो० ॥ शेपं पूर्ववत् ।। अनेनसायसंध्यांगभूते नाटोत्तरशतसंख्याकन गायत्रीजपेन भगवान् विष्णुरूपी सवितादेवता प्रीयतां न मम ॥ पूर्ववत् इतिसायसंध्यागयो ० ·(१४०) शुक्लयाजुपाह्निकम् । गः ॥ अथसायमौपासनम् ॥ पत्न्या सहाग्नेः पश्चादुपविश्या- चम्य।।प्राणायामंकृत्वादेशकालौसकीय।।श्रीपरमेश्वरप्रोत्य- थै सायमौपासनमहं करिष्ये ॥ तत्रापि प्रजापति अमुकद्रव्यै यक्ष्ये ॥ अग्निमपरेण पात्रोपकल्पनम् ॥ उपयमनकुशाः स- मिस्तिस्रः॥ मणिकोदकं होमद्रव्यं च ॥ उपयमनकुशा- नादाय । तिष्ठन्समिधोभ्याधाय । मणिकोदकेनाग्निं पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य हदि सव्यहस्तं निधाय पाणिना जुहुयात्।। अग्नि प्रजापति अनयोर्मत्रयोः प्रयोगा ऋपयः गायत्र्यनुहु- भौ छंदांसि क्रमेणाग्निं प्रजापति देवते ॥ सायं होमे विनि- योगः ॥ ॐअग्नये स्वाहा इदमन यदि त्यागं विधाय हविः प्रक्षिपेत् ॥ संस्रवरक्षणम् ॥ पुनः हविरादाय ॥ ॐप्रजापतये स्वाहा इदंप्र०संत्रवप्राशनम् ॥ अत्र समस्त्वेत्युपस्थानमिति जयरामभाष्ये ॥ समस्त्वति नवर्चस्थाग्निपिः त्रिष्टुप्छं- दः अग्निदेवता अग्युपस्थाने विनियोगः ।। समस्त्वान्न ऋत- वो इत्यादि ॥ १॥ ततो नमस्कारः ॥ त्र्यंबकमिति मंत्रण विभूतिवंदनम् ॥ प्रमादादित्यादि । अनेन सायमौपासनेन भगवान् यज्ञरूपी परमेश्वरः प्रीयतां न मम ॥ अथशिवपूजा॥ उपास्य पश्चिमां संध्यां हुत्वानि तमुपास्य च॥भृत्यैः प- रिवृतो भुक्त्वा नातितृप्तोऽथ संविशेत् ॥यो नं पूजयते नि- त्यं लिंगं त्रिभुवनेश्वरम्।।नासौस्वर्गस्य मोशल्यं न च राज्य- स्य भाजनम् ॥ ब्रह्मोत्तरसंडे ॥ महाप्रदोपवेलासु शिवपूजा ·शयनविधि। (१४१) विमुक्तिदा ॥ शिवपूजां सदा कुर्याइद्धिमानिह मानवः ॥ अशक्तश्चेत्कृतां पूजां पश्येद्भक्तिविनम्रपोः ॥ अश्रद्धयापि यः कुर्याच्छिवपूजां विमुक्तिदाम् ।। पश्येहासोपि कालेन प्रयाति परमं पदम् ।। प्रातःकाले शिवे दृष्टे नैश्यं पापं विनश्यति ॥ आजन्मकृतमध्याह्न सायाह्न सप्तजन्मजमिति पुराणवचना- निशि शिवपूजनम् शिवदर्शनंच कुर्यात् ॥ ततः पंचोपचारः शिवजां कुर्यात् ।। अथ दीपकालमाहमरोचिः ॥ खेरस्तं समारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् ।। यस्य तिष्ठेद्हे दीपस्तस्य नास्ति दरिद्रता|आयुर्दःप्राङ्मुखोदोपो धनदः स्यादुदङ्मु- खः ॥ प्रत्यङ्मुसो दुःखदोऽसो हानिदो दक्षिणामुखः । प्रत्य- इमुसनिपेधस्तु कार्यकारिनित्यदीपविपय एव ।। श्रीकार्तवी योदिदीपः प्रत्यङ्मुख एव स्थाप्यः। स्थापिता यदि चैव स्युदिक्षुदीपाश्चतस्पु ॥ शुभदास्तेऽनदाः सर्वे नदोपस्तत्र कश्चन ।। अथ स्वापविधिः ।। मात्स्ये ॥ शुचिदेशं विविक्तं तु गोमयेनोपलेपयेत् ॥ वैदिकगारुडैमरभिमंत्र्य स्वपेत्त तः॥ मांगल्यं पूर्णकुंभच शिरस्थाने निधापयेत् ॥रात्रिसूक्तं अपरात्री रात्रिक्षेमो भवेन्नरःस्किांदे।। उपानहीं वेणवं दंड- मंबुपाचं तथैव च ।। तांबूलादीनि सर्वाणि समीपे स्थापयेद्- ही। मार्कडेयः ॥ नावासाचनमश्च नोत्तरापरमस्तकः॥ नाकाशे सर्वतः शून्ये न च चैत्यगुमे तया॥ स्वगृहे प्राकू शिराः कुर्याच्छाशुरे दक्षिणामुखः पत्युमुखःप्रवासे च न कदाचिदुदङ्मुसः ।। तृणे देवालये चैव पापाणे चैव पल्लो ।।

·(१४०) शुक्लयाजुपाह्निकम् । गः॥अथसायमोपासनम् ॥ पत्न्या सहाग्नेः पश्चादुपविश्या- चम्यप्राणायामंकृत्वादेशकालौसंकोय।। श्रीपरमेश्वरप्रोत्य- थे सायमौपासनमहं करिष्ये ॥ तत्रापि प्रजापति अमुकद्रव्य यक्ष्ये ॥ अग्निमपरेण पात्रोपकल्पनम् ॥ उपयमनकुशास- मिस्तिस्त्रः॥ मणिकोदकं होमद्रव्यं च ॥ उपयमनकुशा- नादाय ॥ तिष्ठन्समिधोभ्याधाय ॥ मणिकोदकेनाग्निं पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य हृदि सव्यहस्तं निधाय पाणिना जुहुयात्।। अग्नि प्रजापति अनयोर्मत्रयोः प्रयोगा ऋपयः गायन्यनुष्टु- भौ छंदांसि क्रमेणानि प्रजापति देवते ॥ सायं होमे विनि- योगः ॥ ॐअग्नये स्वाहा इदमन यदि त्यागं विधाय हविः प्रक्षिपेत् ॥ संस्रवरक्षणम् ॥ पुनः हविरादाय ॥ ॐप्रजापतये स्वाहा इदंप्र०संस्रवनाशनम् ।। अत्र समस्त्वत्युपस्थानमिति जयरामभाष्ये ॥ समस्त्यति नवर्चस्थापिपिः विटुप्छ- दः अग्निर्देवता अग्न्युपस्थाने विनियोगः॥ समस्त्वान्न ऋत- वो इत्यादि ॥१॥ततो नमस्कारः ॥ यंबकमिति मंत्रेण विभूतिवंदनम् ॥ प्रमादादित्यादि । अनेन सायमोपासनेन भगवान् यज्ञरूपी परमेश्वरःप्रीयतां न मम ।। अथशिवपूजा॥ उपास्य पश्चिमां संध्यां हुत्वानि तमुपास्य चाभृत्यैः प- रिवृतो भुक्त्वा नातितृप्तोऽथ संविशेत् ॥यो नं पूजयते नि- त्यलिंग त्रिभुवनेश्वरम्।। नासौस्वर्गस्य मोक्षस्यं न च राज्य- स्य भाजनम् ॥ ब्रह्मोत्तरसंडे ॥ महाप्रदोपवेलासु शिवपूजा ·शयनविधि। (१४१) विमुक्तिदा ।। शिवपूजां सदा कुर्याइद्धिमानिह मानवः ।। अशक्तश्चेत्कृतां पूजां पश्येद्भक्तिविनम्रधीः॥ अश्रद्धयापि यः कुर्याच्छिवपूजां विमुक्तिदाम् ।। पश्येद्दासोपि कालेन प्रयाति परमं पदम् ॥ प्रातःकाले शिवे दृऐ नैश्यं पापं विनश्यति॥ आजन्मकृतमध्याह्न सायात सप्तजन्मजमिति पुराणवचना- निशि शिवपूजनम् शिवदर्शनंच कुर्यात् ॥ ततः पंचोपचारैः शिवजां कुर्यात् ।। अथ दीपकालमाहमरीचिः ।। खेरस्तं समारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् ॥ यस्य तिष्ठेद्वहे दीपस्तस्य नास्ति दरिद्रता आयुर्दनाङ्मुखो दीपो धनदः स्यादुदङ्मु- सः॥ प्रत्यङ्मुखो दुःखदोऽसो हानिदो दक्षिणामुखः ॥प्रत्य- मुखनिषेधस्तु कार्यकारिनित्यदीपविपय एव ।। श्रीकार्तवी यदिदीपः प्रत्यङ्मुख एव स्थायः॥स्थापिता यदि चैव स्युदिक्षुदीपाश्चतसृषु ॥ शुभदास्तेऽनदाः सर्वे नदोपस्तत्र कश्चन ॥ अथ स्वापविधिः ॥ मात्स्ये ॥ शुचिदेशं विविक्तं तु गोमयेनोपलेपयेत ॥ वैदिकैर्गारुडैमत्रैरभिमंत्र्य स्वपेत्त तः। मांगल्यं पूर्णकुंभच शिरस्थाने निधापयेत् ॥रात्रिसूक्तं जपात्रो रात्रिक्षेमो भवेन्नरः॥स्कांदे।। उपानही वैणवं दंड- मंबुपानं तथैव च ॥ तांबूलादीनि सर्वाणि समीपे स्थापयेद्द- ही। मार्कंडेयः ॥ नावासाश्च नमश्च नोत्तरापरमस्तकः॥ नाकाशे सर्वतः शून्ये न च चैत्यद्रुमे तथा स्वगृहे प्राकू शिराः कुर्याच्याशुरे दक्षिणामुखःप्रत्युङ्मुखः प्रवासे च न कदाचिदुदङ्मुखः । तृणे देवालये चैव पापाणे चैव पल्लो ।।

·(१४२) शुकृयाजुपाहिकम्। अंगणे द्वारदेशस्य मध्यभागे गृहस्य चारिक्तभूमौ तथा लोप्टे पावें चास्थिपु सन्निधौ ।। शून्यालये इनशाने च वृक्षमूले च तुष्पथे ।।मातावा भगिनीवापि तथाचान्यास्त्रियोपिया । एता- सां संनिधौ चैव न स्वपेद्राह्मणः कचित् ॥ भोजनानंतर पुस्तकादिदर्शनेन शर्वरीप्रथमभागं नीत्वा स्वपेत् ॥ ततः शयनगृहं गत्वास्तीर्णशय्यायां सुत्रांमाणमिति मंत्रं पठन्नुपविश्य ॥ सूत्रामाणं पृथिवीन्यामने हसठः सुशर्माणमदितिठसुप्रणौतिम् ॥ दैवीनावं स्वरिनामनागसमस्रवन्तिमारुहेमास्वस्तये ॥ १ ॥ नर्म- दायै नमः प्रातर्नर्मदायै नमो निशि ॥ नमोस्तु नर्मदे देवि त्राहि मां विपसर्पतः। सपसर्प भद्रं ते दूरं गच्छ 'महाविप ॥ जन्मजयस्य सत्रांते आस्तीकवचनं शृणु॥ आ. स्तीकवचनं श्रुत्वा यः सपो न निवर्तते ॥ शतधा भि- द्यते मूनि शिशपायाः फलं यथा ॥ जरत्कारोर्जरत्कार्या समुत्पन्नो महायशाः॥ आस्तिकरसत्यसंधो मां पन्नगेभ्यो- भिरक्षतु ।। अगस्तिमाधवश्चैव मुचकुंदो महावलः ॥ कपि- लो मुनिरास्तीकः पंचेऽते सुखशायिनः ॥ एतान्मंत्रान्पाठि- त्वा ।। रात्रिसूक्तं जपन स्मृत्वा देवांश्च सुखशायिनः॥ नम-. स्कृत्वा वयं विष्णुं समाधिस्थं स्वपेनिशि ॥प्राशिरादशि- णानन एकाकी स्वपेत् ।। इति शयन विधिः ।। अथ स्त्रीग मनविधिः॥ तत्र योगीयाज्ञवल्क्यः॥ पोडशनिशास्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत् ॥ ब्रह्मचार्येव पर्वण्यायाश्चतस्वस्तु ·योगमनम्। (११३) बनयेत ।। मनुः ।। युग्मासु पुना जायते स्त्रियो युग्मासु रात्रिषु ।। त्रयोदशी च शेपासु प्रशस्तास्त्वत्र रामयः ॥ अमावास्याप्टमी चैत्र पौर्णमासी चतुर्दशी । ब्रह्मचारी भवे- नित्यमन्तो यातको द्विजः । एवं गच्छन्त्रियं क्षामां मया- मृलं विवनयेता त्वस्य इंदो सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमां- न | शंसः ।। त्रियः शुऋषिके म्री स्यात्पुंसोधिके भवेत्यु- मान।। तस्माच्छुक्रषिवृद्धयर्थं वृप्यं निम्यं च सेवयेत् ॥ सु- सदा तु नियं गच्छत्रातरां न रजस्वलाम् ॥ नानिष्ट नककु- पितां नामशस्तां न गाभणाम ॥ आश्वलायनः॥पत्नीमृतु- मतानियां तृमां भोगविवनिताम् ॥ उपेयान्मध्यराज्यते जीणने तृप्तमानसः॥ इति यमः। पूर्वराने व्यतीते तु संगछे- प्रतिमंदिरम् ॥ पादौ प्रक्षालयपूर्व पश्चान्छय्यां समाचरेत्।। मृदुशय्यास्थितः शेत रिक्तशय्यां परित्यजेत ॥ उपानही घणादंदमंबुपात्रं तव च ॥ तांबूलादीनि सर्वाणि समीपे स्थापयेतही 1 कुंकुम गांजनं चैव तथा हरितसिंदुरम् ।। धोतवयं च तांबूलं संयोगे च शुभावहम् ॥ भर्तुः पादौ नम- स्कृत्य पश्चान्छय्यां समाविशेत् ॥ ततः स्वत्रियामृतुदर्शन- मारभ्यायदिनचतुष्टयकादशंत्रयोदशदिनातिरिक्तपोडशदि- नमध्ये पुनायी गुग्मदिने कन्यार्थ्ययुग्मदिने चतुर्थीपथ्य- एमीचतुर्दशीपंचदशीवादाहतत्पूर्वदिननतोपवासभादनि- मंमिततद्रुक्तशनिरविभौमजन्मनक्षत्रसंक्रांतिरेवतीमूलमया- व्यतीपातवकृतिरिक्तदिने शय्योत्तरे उपर्वाती मन्मथगृह ·(१४४) शुक्लयाजुपाहिकम् । स्पृष्ट्वा विष्णुयोनिमित्यादि जपित्वा ईश्वरं स्मृत्वोपेयात् ॥ तद्यथा ॥ स्वयं स्त्री प्राक्शिरः कृत्वा प्रत्यक् पादौ प्रसार- येत् ॥ तांबूलचर्वणं कृत्वा सकामो भार्यया सह ॥ तांबूलेन मुखं पूर्ण कुंकुमेन समन्वितम् ॥ प्रीतिमान्द्वादसंयुक्तः कृत्वा योनि समाचरेत्॥विना तांबूलवदनां नग्नामाक्रांतरोदनाम् ॥ दुर्मुखां च क्षुधायुक्तां संयोगे च परित्यजेत् ॥ भुक्तवानुप- विष्टस्तु शय्यायामभिसंमुखः॥ संस्मृत्य परमात्मानं पत्न्यां जंघे प्रसारयेत् ॥ योनि स्पृष्ट्वा जपेत्सूक्तं विष्णुयोनि प्रजा- यते ॥ योनि स्पृशेजपेन्मंत्रमसुनीते पुनरिति ॥ मत्सदृशो : भवेत्पुत्र इति नत्वा स्मरेद्वारम् ।। स्तनौ धृत्वा तु पाणि- भ्यामन्योन्यं चुनयेन्मुखम् ।। गर्भ धेहीति मंत्रेण योन्यां शिश्नं प्रवेशयत् ॥ मनुः॥संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्ना भार्या तथैव च ॥ तस्मिन्कुले भवेन्नित्यं कल्याणं तव वै ध्रुवम् ॥ ' संयोगे चैव भार्यायाः सुदृढस्थिरवीर्यवान् ॥ स्कंधो पाथ कटिं धृत्वा यथेष्टं मैथुनं चरेत् ॥ इटपूर्तिर्भवेद्यावदुभयोः कामयुक्तनोभारतः सिंचेत्ततो योन्यां तस्माद्गर्भ विभर्ति सा।। ततो वध्वा दक्षिणस्कंधोपरि स्वकीयं दक्षिणं हस्तं नीत्वा । हृदयमालभते ॥ यत्ते सुसीमे इत्यस्य प्रजापतिक्रपिःअनु- टुप्छंदः हृदयं देवता हृदयालंभने विनियोगः ॥ ॐयत्ते सुसीमे० ॥ ऋतुकालोपगामी तु प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ सत्कुले प्रभवेत्पुनः पितॄणां स्वर्गदो भवेत् ॥ आपस्तंवः।। ऋतौ तु गर्भशंकित्वात्मानं मैथुनिनां स्मृतम् ॥ अनृतौ तु .

·वीगमनम्। (१४५) सदा कार्य शौचमूत्रधुरीपयत् ॥ द्वावतावशुची स्यावां दंपती शयनं गतौ शयनादुत्थिता नारी शुचिःस्यादशुचिः पुमान् । सोमः शौचं ददौ स्त्रीणां गंधर्वास्तु शुभां गिरम् ॥ पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योपितो यतः॥प्रती वाता तु यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति ॥ घोरायां भ्रूणहत्यायां पितृभिः सहमजति ॥ऋतुस्नाता तु या नारी पति नैवोपर्वि- दति ।। शुनी वृकी सगाली स्यात्सूकरी च पुनः पुनः॥ एवं यथायोग्यः सन् स्वशय्यायां यथासुखं प्रबोधपर्यंत स्वपित्वा पुनः प्रबोध उत्थाय प्रात:स्मरणादीनि कर्माणि प्रतिदिनं कुर्यात् ॥ अकरणे प्रत्यवायः स्मृत्यर्थसारे ॥ नास्तिक्या- त्कर्महानो तु मासेन पतितः स्मृतः ॥ द्वादशाब्दवतेनैव तस्य शुद्धिस्तु नान्यथा ॥ तं निरीक्ष्यार्कमाक्षेत स्पर्शेना- यात्सचैलकम्॥ तेन सह योऽपहास्य कुर्वन्शब्देन तत्समः।। तदन्नं भुक्त्वा सद्यस्तु स सौ गृह्यते वने ॥ बाहुल्यं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तितम् ।। तस्य तापति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेदिति ।। कूर्मपुराणे ॥ इत्येतदखिलं . प्रोक्तमहन्यहनि वै मया ॥ ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफल- प्रदम् ॥ नास्तिस्यादवालस्याब्राह्मणो न करोति यः॥ स याति नरकान्योगकालयोनो प्रजायते ॥ नान्योऽपि मु. कये पंया मुक्त्वाश्रमविधि स्वकम्।। तस्मात्कुर्यात कमाणि ·(१४६) शुक्याजुपाह्निकम् । तुष्टये परमेष्टिन इति ॥ गोभिलः ॥ यो विप्रः कृतनित्यस्तु स सर्वान्कृतवान्मसान् ॥ संस्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ इति श्रीमद्भीमेंद्राणीसंगमात्पश्चिमस्यां दिशि श्रीम- न्मूलामूठासरिद्युतितटविराजितश्रीमत्पुण्याख्यमहाराजधा- नीस्थितन्यंबकदैवज्ञसुतवालदैवज्ञविरचितंवाजसनेयिनामा- ह्रिकंसमाप्तम् ॥ , इदं पुस्तकं खानदेशीयरावरयाम- निवासिपरशुरामभट्टतनय- - गोविंदशास्त्रिणा संशोधितम् । तदेतत् श्रीकृष्णदासात्मजखेमराजश्रष्टिना मुंवय्यां स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्र- णालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम्। संवत् १९५१ शके १८१६ ·जाहिरात। श्रीसप्तशतीचंडी अर्थात् दुर्गापाठ संस्कृतमूल और भाषाटीका सहित. महामाया जगजननी आदिशक्तिकी शक्ति जगभरमें विख्यात है इस परमपावन चरित्रकी महिमा अति अगाध है इसमें कठिन २ दार्शनिक तत्व लिखत हैं रक्तबीजका वध, महिषासुरका वध, मधुके- टभका वध, शुम्भनिशुम्भका वध इसमें अत्यन्त विस्तारपूर्वकहै, देवी सूक्त, रात्रिसूक्त, रहस्यादि, कीलक कवच' अर्गला और प्रयोगादि विधिभी संयुक्त हैं और इनकाभापाभी किया गयाहै भाषा अत्यन्त सरल मधुर तथा तन मन प्रसन्न करनेवाली है यह ग्रंथ अभी नया छपकर तय्यार हुमा है इसका पाठ मत्येक् शुभाकासियोंके गृहमें होना परमावश्यक है महामाया की यह महिमा सुननेसे सम्पूर्ण रोग शोक लयको प्राप्त होतेहै और सुख सौभाग्यका पार नहीं रहता है. मूल्य केवल ११ है जिल्द बहुत हदहै।

·L " छपकर तयार जाहिरात । माहात्म्य षष्टाध्यायी भाषाटीका सहित इसके साथहीहै। प्रथमा मूल्य १५ रुपयाथा इस आपत्तिमें केवल १२ बाराही रुपया रक्खा शुकसागर। श्रीमद्भागवतका नूतन भाषानुवाद शुकसागर (प्रथमवार ब्रजभाषामें छपकर हाथोंहाथ विकगया) अबकी बार कविवर । लाला शालिग्राम के द्वाय रसीली हिंदुस्थानी भाषामें उल्या कराय अन्यान्य पुराणोंके उदाहरण व गूढाशयामें शंका समाधान व दृष्टान कथामृत वर्षानेवाले भजन कवित्त दोहा छंदादि मिश्रितकर बढ़िया कार मोटे अक्षरोंमें छापाहे. अपरके आवश्यकीय अलंकारोफेचदानेसे अथ दूत अधिक होगया है इससे अतीव पुष्ट दो जिल्द बनाई गई हैं. इसके द्वायं देशीय बाल वृद्ध सुगमतासे कथामृत पान करसते हैं. अंथके सर्व इंसे बाहर हैं देखनाही योग्य है. आजदिनपर्यंत ऐसा प्रथ अन्यत्र नहीं छपा न भव छपनेकी आशा है. मूल्य केवल १२ रु. है॥ डाक्टरीचिकित्सासार। महाशयो। देखिये नूतन रचना. आजकल प्रायः देशी मनुष्य डा दवा पसन्द करतेहैं, अतएव यह प्रथ. ऐसा रचा गया कि साथ २) रोगोंकी डाक्टरी व देशी दवा कही हैं, और सूक्ष्म डा. देशी निष दिपाहे मूल्य केवल १२ आना मात्र है . पुस्तक मिलनेका ठिकाना खेमराज श्रीकृष्णदास श्रीवेङ्कटेश्वर छापाखाना-बबई